- Адэ ары,- Аржантали ышнахьыжъ дыригъэштагъ.
- Адэ ары,- Мария-Анжеликэ графиням ыкъо раIуагъэмрэ ынэкIушъхьэ къызэребэугъэмрэ игуапэу къэтэджыжьыгъ.- Шъущыс шъо, сэ сиIофмэ ауж сихьажьыщт.
- Адэ сыдэу мы тыркухэм тыщамыгъэIэжьра…- Айщэт
- Адэ уащыщ…- зэхихыгъэр ымыгъэшIагъоу Мадлен
- Ара?!..- Мария-Анжеликэ къэгушIуагъ, "армэ Iофэп,
- Ары,- Айщэт къыIуи, ащкIэ зыми ыгу зэремыбгъэрэр
- Ащыгъум сагъэпцIагъэп, зэхэсхыгъэр шъыпкъэ.
- Гъатхэри къэсыгъ, дунаими зехъожьы… КIымэфэ
- Дэгъу, дэгъу,- бзылъфыгъэ нэгушхом джыри ынэхэр
- Жюли Каландрини маркизэр бзылъфыгъэ гъэIылъыгъ,
- Мама, олъэгъу сызэрэмысымэджэжьыр. СыолъэIу,
- Мыдэ мыщ ыIорэр!..- Мария-Анжеликэ къыфадзыгъэр гуао къызыщимыгъэхъу-ыгъэшIагъо фэдэзэ, джы
- Мызгъэгум, Фахьри, къысфэгъэгъу, джыри сыкъыбдэмыхъункIэ енэгуягъо. Сыуимыгъусэу Париж укIошъущтмэ, джыри уахътэ уиI, ау кIымэфэ хы мыгупсэфыр уапэ
- Мэ IэшIу кIочIамэр унэм из хъугъэ… Сыд илIэужыгъуа
- Пон де Вель ыгъэшIэгъуагъ.
- Сиилъэс еджэгъу къэсыухынкIэ зы тхьэмэфэ закъу
- Софи! - шъхьэ кIэпхъотыкI мэкъэ лъэшкIэ Айщэт
- Сыда Ферриольмэ яунэ шыихъ къахьыпэ кIуапIэ
- Сэ ащ фэдэ шъхьац гъэкIэрэкIагъэ-гъэпIыигъэхэр
- Сэри услъэгъу сшIоигъуагъ, Аиссе.
- ТалъэныкъокIэ, Жанетт-Николь, бзылъфыгъэмэ
- Тэ зэшитIум, графиня, тызэрэлъэгъуи, IаплI зызэтэщэкIым, зэтIощтыр зэтIогъахэ, Огюстен-Антуани гъогушхо
- Хьау, папа тхьамыкIэм къыкIэупчIагъэп.
- Хьау, хьау, Шарлотта-Элизабет Аиссе, Софи къыуиIорэр шIэ, тыгъэм ригъэзыхыгъ, игъо уифэжьыщтэп.
- Шарлотта-Элизабет Аиссе, Франсым инэф, къэшъуакIэ ымышIэ мэхъуа…- Мария-Анжеликэ къэгузэжъуагъ.
- зэгорэм Айщэт янэ ыцIэ къызэрэриIогъагъэр ыгу къэкIыжьэу графыр щхыпцIыгъэ.
Iоу умышIэжьынэу Орхъан ыпкъыкIэ зыричыгъ, шъэо
Iофыр риIуагъ: - О пхъэ машIор зэкIэогъаблэ, сэ гъунэгъу
А чэщым сшIагъэмкIэ сырыкIэгъожьырэп, ау графым зи
Аиссе, нахь нэIуасэ сыпфэхъугъ, джыри тызэIукIэн, нахь
Айщэт ышъо къызэрэпычъыгъэм фэдэу плъыжьыбзэуи
АщкIэ ахэмэ тицыхьэ атетэгъэгъэлъ.
Вельрэ Аржантальрэ, къыслъычъэхи, ащ тырамыгъэхъыкIыгъэ къагъэнагъэп, агъэщынагъ. Зыгорэм зыгорэ емыгъэIон плъэкIыщтэп, ау ащ ыуж тиунэ Iор нахь щымакIэ
Дунаир мэIэсэжьы фэдэу Шарль де Ферриоль къыщыхъугъэти, шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, къышIошIыгъэмкIи хэукъуагъэп: сыд фэдэрэ хыуаий зэришэнэу къилъи,
Ежь Селини де Нантиа виконтессэм идунай зихъожьыгъэ илъэсым тыщыгъуазэп.
ЕтIани Мария-Анжеликэ зэрэлъэрымыхьыри къыридзагъэп.
Лароши сэщ фэдэу анаIэ къыптырагъэтыщт.
Лароши, нэмыкI цIыф къызэрыкIохэри, фэшъхьаф цIыф
Мария-Анжеликэ мама зэпиутынэу зыфиIогъэгъэ шхончыр?
Мольер ытхыгъэ пьесэр ара зигугъу пшIырэр? Сыда ащ
Мухьамэд), "Кавказская пленница, или Тайна мадемуазель
Огюстен-Антуан ишъуз зеплъым, ихъопсагъо къыфечъагъэми, мы тхъэрэм ичъые зэщызгъэкъонэп ыIуи, зиIэжагъ. Джэхашъом телъ чыхIэн къуапэм графыр зылъэIабэм, графиняр къэущыгъ:
Орхъан кIилъэшъужьи, "тэ тыркумэ, гущыIэжъ Iуш тимыIэ
Пьер Герен де Тансен делэ-Iулэп, бзылъфыгъэмэ хэшIыкI
Унапчъэм Айщэт къызэрэдэкIэу, унагъор къызэрэзэригъэжагъэм рыукIытэжьэу къызэтеуцуагъ, ау шIэхэу
Фахьри IущхыпцIыкIыгъ.
Хэта адэ ащ нэмыкIэу джыри ыгу зыфэгъурэр?
Шарлотта-Элизабет Аиссе графиня, уятэкIэ, сшынахьыжъыкIэ сыпфэраз, щэIэгъэшхо къызыхэбгъафэзэ, сыд
Шарль де Ферриоль графыр, зыгорэ щыгъупшагъэ-шIокIодыгъэм фэдэу, къызэтеуцуагъ:
Эркюль-Андре Флери кардиналми, Орлеанскэ герцог-регентыми ясIощт. Сыда джыри графым фэгъэхьыгъэу пшIэмэ
Я си Тхь, Аиссе зыгорэ къехъулIагъэми сшIэрэп, граф джынэузыжъым…
ар зыщызэригъэзэфэщт тхьэмэфитIу уахъти къыпыщылъ.
ар ичъыг дэгущыIэ.
ар тыди щызгъотыщт. ТызызэрэшIэгъэ апэрэ мафэм
гъэхъэгъэ инхэр ешIых, ироль дэгъу дэдэу къе гъэлъагъо,
де Ферриоль графыр зэрэсымаджэр иушъхьагъоу зэгорэм
есIон, шъори сфешъуIожь. Тэ моу зы чIыпIэ горэм тынэсын
еушъыи фэдэзэ, емыпIэскIужьыни ылъэкIыгъэп: - БлэкIыгъэ мазэхэм зэрэщымытыгъэу сыда Аиссе мы мазэм
зеIушъашъэм, графиняр ащ фэягъэти, ипщыкъо графым
зызкIыщигъэгъупшэрэр? Ари сэ силажь, уинэузыр зэрэуукъуагъэр, сабый зэрэуиIэр Орденым къыпфидэщтэп,
зыкIызэблихъужьыгъэр?
зыкIыфэхъугъэр?.. Тыркум ар къыщекIущтыгъэми, мыщ
зымышIэжьырэмэ афэдэп. Тхылъ зэфэшъхьаф пчъагъэ хэми
зышIоигъо хъырцыжъым ышъхьэ джэхашъом зэрэриутэкIырэм Орхъан пымылъэу амдэз ышти, Фахьри исэмэгукIэ
зыщыщ адыгэмэ амылъытэщтыгъэмэ… Ари пэкIэкIыгъэ
зэришъукIыгъэм ар илIыкIыгъ. Актрисэм ихьадэ чылысым идинлэжь пащэхэм Париж изы къэхалъи зэращарамыгъэгъэтIылъыгъэм Вольтер ригъэтхыгъ "Лекуврер актрисэшхом илIакI"
зэрэпIо закIэу хъурэп джары зыкIаIорэр. Сызыфаем сылъыIэсырэп, сызыфэмыем сыкъесты. Тыда джы мыр
зэрэтегущыIэхэрэм егуцафэми, апылъыгъэп. Ащ ышъхьэ
иIэпщтын…- Мария-Анжеликэ графиняр псынкIэу гъунджэм зыщыпыплъыхьажьи, илI пэгъокIыгъ: - Къеблэгъэжь,
илъэрымыхьыгъэ ныбэкIапхэкIэ цIыф римыгъашIэу, Мария-Анжеликэ фэшъхьаф щымыгъуазэу, мэзих охъуфэ, къыхьыгъ.
къихьажьыгъ.
къыгъэкIыжьыгъ: "Синысэ есэIо, ситIуанэ гурысэгъаIо".
къызезгъэтхыгъэр. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр, сэрэп
къыкIэупчIэ зэпыт. Пшъхьэ демыгъэзэкI, Аиссе, Пале-Рояль ащ тызырегъэблагъэм, графым къызыкIэмыупчIэм,
къыпиупкIи, къыIугушIозэ, къыфыпигъэхъожьыгъ: - Сэ
къыраIолIэнхэу иIэпэрытххэми аригъаджэщтыгъэх".
къэзыщэфыгъэ пшынахьыжъи ахэмэ анахьышIоп. Пон де
мыщ фэдэу уянэ утемыгущыIэнэу!
нахь лъэрыхь горэм лъыхъугъэн фае. Ари, Николя зыдыхэтыр Тхьэм ешI, сабый зэрэсхэлъым гу зэрэлъитагъэм
нахьыжъ. ЗэшитIумэ ятэрэ янэрэ псаугъэх ар Фарриоль
нэшIукIэ себгъэплъыжьыгъ. Къижъугъахъу, шампанскэ
пкъышъолыр - узщымыкIэрэ Iоф. Сыпсэрэ сыгурэ афэгъэхьыгъэмэ, къэкIощт тхьаумафэм ахэр къэбзэ-лъабзэу
псыгъо къыпхъотагъ,- Ферриоль графмэ тялъытыгъэмэ,
сыдми ешъэбэкIыгъ.
сымадж, жъыныгъэр къехьылъэкIы, пшъыгъэ. Мария-Анжеликэ мама мы аужырэ илъэсым есымылъэгъулIэжьыгъэ
сыпылъ сIонышъ, згъэгушIощтха? - ежь-ежьырэу гукIэ
сэгушIо нахь, арба, папа? - зэрэхъугъэри Айщэт ымышIэу
текIыщтыгъэп,- зы нэбгырэ фыуиIэ нэмыплъым зэрэцIыф
уинепэрэ шIушIагъэ пэгъужьа?
унэм къичъыжьыгъ.
фаеми ыIозэ, шъхьаныгъупчъэм етIыргуи, IуиубгъукIыгъ.
фэхъузэ, нэшIукIэ еплъыгъ, IугушIуагъ, ау "укъыIукIагъэр"
хьауми къысеIокIа? ТIури арыщтын… Тэ тшIэрэп нахь,
хэлъыгъэти, ары.
хэщэтыкIи, Фахьри инэплъэгъу къыхэтэджагъ, ау ар зыщигъэгъупшэу зыфэцIэцIагъэр фэшъхьаф: - Шарль де Ферриоли ахэм адэжь щыI, абзи яхабзи зэрегъашIэ. "КъохьапIэ, КъохьапIэ, КъохьапIэр шъо шъушIэрэп" еIошъ, черкесхэри сэри тызгъэунэхъугъэхэр ыгу пыкIхэрэп. Сыд
шъэожъыем къыгурымыIозэ, илъэситф гъэрыпIэм ар
ыгу теIункIэжьи, къыпидзэжьыгъ,- чъыгхэр зиехэм адэкIодыжьы синэнэжъ ыIощтыгъэшъ, ари тищагу дэкIодыжьыгъэнкIи мэхъу… Арышъ, дэхэ-пытэ пстэури тэ зэрэтIоу
ылъ хэткIухьагъа е джаущтэу къыпщэхъуа? Хьау, тхылъыбэмэ яджэ. Француз тарихъым, тхакIохэм, сурэтышIэхэм,
ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- Софи, танэIу икI зэраIуагъэр
ятэ ыIощтыгъэр ыгу къэкIыжьи, зыгъэгумэкIырэм къыкIэупчIагъ:
- Абдзахэмэ яхасэ тыкъытэфагъэмэ сшIэрэп,- Трам
- Адыгэ Iофым, зиусхьан, зэо-банэ къикIынэу теплърэп, ар Эдирнэ мамыр тхылъым къеушыхьаты,- Паскевич
- Адэ ары, тхьаматэ,- сыдэу цIыф тхьамыкI, игупшыси
- Ал, мыхэмэ ашIагъэр...- Сэмай къызеIор ары шъузыр зэрэщысыр Тимэ ыгу къызыкIыжьыгъэр.- Орми,
- Джы мы тхылъыпIитIум - зыр арапыбзэкIэ, адырэр
- Е зиунагъо бэгъон, Тумэн, хьа джы нэс зиусхьаным
- Инджылызхэри ары, наиб.
- Коцы, натрыф.
- Мэзахэм агу рехыщтын,- заулэрэ кIуагъэхэу, Трами
- Наибэм исэмэгукIэ Джеймс щытыгъ,- Хьагъурыми
- НекIо,- язакъоу шыуищыр чIыпIэ къызэринагъэхэр
- СичIыфэ зытелъыр сщыгъупшэрэп, наиб... Нэф лъэ шIу
- СшIэхэрэп.
- Сыд къэбар, Джырандыкъу?
- Филипсон зыIугъакI.
- ХьантIэхъу Алэбый ицIыфхэр, зиусхьан, къытэчъагъэх,- Трам къызфэкIогъэ Iофым игумэкI къызхимыгъэщэу,
- Чылэгъо шъэныкъорэ щырэ, зиусхьан.
- Шапсыгъэ елъытыгъэмэ, кIымафэм Бжъэдыгъу
- ШъушIагъэмкIэ адыгэмэ агу къышъуабгъэ, тыркумэ
Адэрбый тхышъхьэм тетхэу Мыжъоф гъэхъунэр
Ашъыу, хъунэп, сехъуапсэрэп,- заулэрэ кIуагъэу къыпигъэхъожьыгъ: - Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, Тимэ тхьамыкIэр
АщкIэ тэ типачъыхьи, шъо шъуипачъыхьи алъэкI къагъанэрэп. Алахьым агу илъым лъыкIегъахьэх. Сыд, хьакIэ,
Бэрзэджым зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу, ау ышIошъ дэди
Джа фэкъолI еплъыкIэ дэдэри Бжъэдыгъу щызэхэсхыгъ.
Джэгум зеIэты, тыгъэр мэгушIо.
Ежь наибэм ищыIэкIэ-псэукIи, инэмаз шIыкIи, игущыIакIи, илIыгъи мыапэрэмэ, аужрэ мэхьанэ яIагъэп.
Ежьмэ анэмыкI дунаим темытыжь пIонэу Iушъашъэзэ
Зан Къэрбатыр?
ЗэкIэри пIэ къибгъэхьан плъэкIыщтэп. Адыгэхэр урысмэ
Мартым и 5-м убыхымэ мыщ фэдэ тхыгъэ пачъыхьадзэм афаригъэхьыгъ: "Урысыдзэм ипащэу генералэу
МыIуапхъэ горэ къэсэIуа?
Нурмыхьамэт ятэ Хьагъур Мосэ тхьамыкIэм фэд, нэепсыежъмэ зэрапыщытышъурэр къызгурыIорэп.
Нычэпэрэчэщым наибэр зэгупшысэгъэ Iофыгъохэр
Руфат ащ фэдэ IофкIэ хьазырти, гушIуагъэ.
Субхьан Алахь, Филипсон инэрал къэзэкъыжъым тыкъызэхишIыкIыгъэп!..
Сыдэущтэу Некрас Тими ыгъэныбджэгъура?
Сэфэрбый зиусхьаныр адыгэпщба?
Сэфэрбый угу ебгъэнэу щытэп.
Сэфэрбый щхыпцIыгъэ. Ежь зы шъотэ гъуаткIо зыIуимыгъэфагъэми, дэгъуба мыщ фэдэу узэрэгъэчэфэу
Тиунэ, тихапIэ, тичIыгу къэтыухъумэнэу тыгугъагъ, ау
Тыркумэ, сэшIэ, уицыхьэ атебгъэлъ хъущтэп, гукIэгъу яIэп.
Утыгум щызэдэтштэгъэ къэрарыр зыгъэцэкIэн щымыIэу
Хьагъур Нурмыхьамэти джа дэдэр СэфэрбыйкIэ ыгу
Хьагъурым ихьакIэ Убых зегъэкIотэжь уж, къымыгъэзэжьэу Трам дэжь, Къуматыр, кIуагъэ. Пчыхьэм Трам
Цэим къыIуагъ, етIанэ къыпигъэхъожьыгъ: - Адыгэхэр
Щазымэ пIуакIэхэми, цыешхъо псынкIэми ашъор ышъоу
адырэбгъум щытыгъ.
азыфагу дэлъ къэбарми шъхьэр дырыригъэзэкIыгъ...
гущыIэхэр дунаим анахь щыпэблэгъэ цIыфым дэжь къекIых.
джыраIэр, ара, Тимэфей, иадыгар икъом римытыфа!..
елъытыгъэмэ, непэ нахь мэгумэкIы.
зао дэмылъыжькIэ арэп - ЯтIонэрэ Александрэ пачъыхьэу
зизакъор сишыхьат, мы щытмэ зэхахэу къыосэIо.
зыфишIын быслъымэнмэ ащыщ тышI. Джы, хьакIэмэ
зэкIагъэплъэгъэ фэкъолIмэ закъыхэмыгъэщмэ нахьышIу
зэпиутыгъ,- орэп, урыс пачъыхьэр ары. Ащ сыд тыралъхьэми тэзэгъэщт джы... СилъэIу урыс пачъыхьэм ыпашъхьэ рахьылIэгъагъэмэ, сыкъызэхимышIыкIынэу щытыгъэ пщтын...- ежь-ежьырэу зэриIожьрэм фэдэу, Сэфэр5 Заказ 027
зэралъэкIыщтым щыгъуаз.
зэтыраIукIми, абдзэхэчIыр къизыкIухьакIырэ къэбарым
зэхихыгъэм къыгъэгузэжъуагъ.
иIэшъхьэтет Дебу инэралэу ПцIэмэз дэсми ыдэжь Гъэзар
илъэс пчъагъэрэ егъэзыгъэкIэ рагъэсыгъ. ОшIэ-дэмышIэу
илъэсым лIагъэх. ДэхапIэ къызыдэхьажьми, зы пхъуантэ
илъэсыр макIа, унэпэ зэхэлъыкIи тщэгъупшэжьы!.. Сы,
имызакъоу Екатеринодари, Шэнткъали, нэмыкI къэзэкъ
ишIошIи къыриIолIэн. Абдзахэхэмрэ урысхэмрэ язэшIун
картым сызыхэплъыхьэм, хы ШIуцIэр сынэ къыпэшIофагъ,
къогъумэ акъозэригъэщагъэх, шIошъмыхъуныгъэ азы фагу
къухьитIур зэрэкIорэ шIыкIэм хэгъэгу лIышъхьэм иIоф
къыIэкIэхьагъ. Ахэмэ азыщанэр Занэ Сэфэрбый фэгъэхьыгъагъ. Аужрэ тхыгъэм мыщ фэдэ гущыIэхэр итыгъэх:
къыкIэныгъэ Iашэм нахь нэшIукIэ еплъыжьыгъ. Къамэхэми,
къытлъырагъэжьэгъагъэ шыумэ ягухэлъыгъи ушъхьагъу
къытхэхьажьрэп.
къэлъэгъу къыуаIо. Умакъэ тIупщыгъэу, джа мэщытым
къэпчъ пIуагъэкIи, зыцIэ къесIорэм елъытыгъэу зыдэщыт
лъэшэу якIас. Намыс сиI къекIы. Тэри ежь янамыс нахьи
макIа? Унэгъо Iофмэ афэшъхьаф къэбар Iаджи хьаблэми,
макъэри къэIугъ, хьадэри зипсыхъуачIэ къижъукIрэ къуладжэм дафэу лъычъагъэхэмэ алъэгъугъ...
мэщытым къызнэсхэм игъусэмэ Сэфэрбый ариIуагъ,-
нахь цIыкIуIо горэм сыпэгъэуцу,- Мыхьамэт-Аминэ раIуагъэр игуапэу, шъырытыгъэри зыщимыгъэгъупшэу, игъусэ
нэмыкI лIы Iушхэри къыскъомыуцогъагъэмэ, адыгэмэ
ошIэ, уашъом чIэфэжьрэп, зы джаур лъакъо адыгэчIым
псынкIэр жьым ыгъэбыбатэу зышъхьэриIэтыгъ. ЧыжьэкIи,
ретэкъокI, кIэй дэс чылагъохэр...
ригъэшIагъ. Исмахьилбеий кIэрыхьи, дэIэпыIагъ, фашIагъэм
си псалъэ къышъуфэсэгъазэ.
сыкъызхэхьажьыгъэ адыгэхэми Iофышхо ахэлъ. Зыдэбгъэзэжьрэ Тыркум лые къытихыгъ, тыримыеу махь ыIуи,
тапэкIэ пкIэнчъэу лъыр арэгъачъ, джыри тапэкIэ гъэзетэу "Инвалид"
татекIон тлъэкIыщтэп. Тимылажьэ къытэхъулIэрэп, тиунэ
тхыгъэмэ анахьи мыщ нахь Iоф дашIэжьыгъ. ШъыпкъэIон ри, лъэIонри, убзэнри, шъхьэлъытэжьыр
умышIыжьми, кIэмгуехэми, убыххэми, бэслъыныехэми,
урысмэ араIуалIэрэм игукъао зэрэхигъахъорэр зыдешIэжьы.
фэкъолIышIухэр щынэгъо чIыпIэ изгъэуцон, цIыф зэфэдэныгъэр абдзахэмэ ахэслъхьан зэрэсихьисапыгъэм сырыкIэгъожьрэп. Щынагъорэ укIытагъорэ зэрымылъ унагъом
хьазырэу Сэфэрбый дэжь къэкIуагъ, шым къепсыхыгъо
хьакIэ пэгъокIых ясIуагъ.
шъогугъэмэ, зышъогъэделэ. Наибэм фэдэ цIыф хымэ ар
шъолъырыр ригъэгъусэжь шIоигъу. Урысхэр джыдэдэм
шъхьакIэ, ащ шъо джэуап къешъутыжьынэу джыри
шъыпкъэ... Ежьыри имыIофым ышъхьэ хилъхьагъ, тэри,
ыIапэ пытэу ыубытызэ къыIуагъ, IугушIуагъ,- тэ тезэщхэнэп,- етIанэ тIури къызэдыригъэубытэу сэмэркъэукIэ
ыдэжькIэ къэгъэзагъэр тIо гощыгъэ. Адэ, тэ тыегъэзыгъэу
- Адыгэмэ апкъ къикIыгъэмэ, зиусхьан, укъезэгъытгъагъа?
- Апэрэу зэхэсэхы,- Пщымафэ къыIуи, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - де-Скаси иурыс пачъыхьэ мы кIымафэм
- Ар дэдэ сIорэп...- Хъан-Джэрые ымакъэ къышIуефэхыгъ, ау зыкъишIэжьыгъ: - Уилъэпкъ къызэрэзэтебгъэнэжьын гупшысаби шIыкIаби щыI. Персхэри тыркухэри
- Ари шъыпкъэ,- нэгушIо тхъоплъыкIэ къэзэкъыр
- Ары, ары, Хьаджэ,- Пэшъукъ къыдыригъэштагъ,-
- Ахэр щытхъугъэкIэ къыпфэсэлъэгъух,- АзэмэтДжэрый ыIорэм текIырэп,- ау уурыс забыт зыхъукIэ,
- Ащ къытиIуагъэр ошIа, нан...- Сахьид-Джэрые
- Ежь ыцIэкIи тегъапцIэкIэ сенэгуе.
- Къаймэта? - ЗыцIэ къырамыIуагъэм Сисурэ джыри
- КъапIорэм купкI хэлъ, зиусхьан. Ау шапсыгъэхэри
- Къэтыубытыгъ игъусэ укIыфаоу къеожьыгъэти,-
- Мы сянэжъ къытхыгъэ купыр,- Хъан-Джэрые къыраIожьыгъэм пымылъэу, бгъуитIумкIи тхыгъэ тхьапищыр
- НекIо, шъаор дгъэбэлэрэгъынэп, тэ тыриушъхьагъоу
- Олахьэ къэпIуагъэр шъыпкъэм, Хъан-Джэрый! -
- Спшъэ ифэмэ, Iо хэлъэп, ащджэ уицахь къыстегъэлъ.
- Сыд пае емыIурэ? - Къэгъэзэжь къыхихэу шым
- Сэ тинахьыжъмэ сашъхьащытыныр къыстефэ.
- Тхьэ къысауи! - Къэнтат гощэшхор къыхэкуукIыгъ.-
- Тхьэуегъэпсэу, Александра Федоровна. СиIофхэри
- Уипчэдыжь шIу, Шъэуай,- Адыгэ Iанэр унэм къырихьагъ,- нычэпэ кIасэу тыгъолъыжьыгъ, угупсэфыгъэпщтын?
Iори, джыдэдэми Пшызэ къыбдызэпырысыкIыт.
Адыгэ хэсэ мыухыжьхэр Хъан-Джэрые ынэгу къыкIэуцожьыгъэх, къэмэ къипхъотыгъэхэр ашъхьагъ щызэпэлыдых, кIэрэхъо омакъэхэри щызэпэджэжьых. Зэмызэгъ
Адыгэхэми, щэщэнхэми, дэгъыстанхэми тышъуфаеп аIо.
Ащыгъум Хъан-Джэрые ищыIэныгъэ гугъапIэкIи,
Бамбэт илыуз куо макъэ мэзыр зэтыричи, зыкъызэрипхъотагъэм фэдэу ошъо чIэгъым, кондэ цунэмэ, темэнылъэ чIыпIэмэ захиушъэфэжьыгъ. Пхъэтэкъэжъым
Бэслъыные ишэнкIэ чэфыгъэ, сэмэркъэу Iушхэр, нарэ щхэнхэр
Бэслъыные, Тыгъужъкъо Къызбэч, нэмыкI фэкъолI зытIу
Вельяминов генералымкIэ тимамыр лъэIу агурыгъаIу.
Джа шIыкIэм хэтэу ящэнэрэ унэми ращагъ.
Ежь зэрэшIоигъоу хэти пIэ иIэн фит",- Хъан-Джэрые
Ермолов генералыр ары.
Къаймэти, Хьадж-Къэсэий пшъашъэм ыкIыб къыдэуцукIыгъэх, ыIэ одитIу бэщышъхьэм телъэу Къэнтати ащ
Къырым-Джэрые зыщыщхэр зэрэшIомыгъэкIодырэр
Къытэзаохэрэмэ етIани Пушкинри Бестужев-Марлинскэри
Къэзэкъ лъэныкъори, Ермоловым Власовыр къызегъэкIо ужым щегъэжьагъэу, зэфэмышIу куп шъхьафкIэ зэтеутыгъэ хъугъагъэ. Ащ зиIахь хэзышIыхьагъэмэ Ермоловри,
КъэкIогъэ мафэр жьыгъэми, ылъэ темыт пщы щагум
Мэзэ псаум зытэбгъэгъотырэп, тэ ущыхэт?
Николай пачъыхьэр джыбэ сыхьатым еплъыгъ:
Сыд мыщ тызфыщысыр?
Татьянэ нахь къыпэблагъэ къыфэмынэжьыгъэу къышIошIы.
Уцыжъхэр зытегъухьэгъэ къэу къэнэтIэхэсхэр зимыIэм
Чернышев дзэ министрэм ашъхьагъ пачъыхьэр итыжь,
ШIэхэу къагъэзэжьыгъ, нычхьапи, неущи сяжагъэп.
Шъыпкъэр пIощтмэ, сэ Фаддей Венедиктовичым сыгу Iае
Щырыхъукъо Тыгъужърэ Агой Пщымафэрэ шъэо
Ынэхэм гур зыгъэцIыкIун гъукIэгъэ-пкIыжьыгъэрэ нэшхъэй
адыгэмэ къяхъулIэрэр зэрилъэгъугъэр, ятхьамыкIагъо
ар зышIагъэм цIыфыгъэ горэ хэлъыжьмэ, сихьатыр къылъэгъун, уилъэIуи пфэзгъэцэкIэн.
аригъэкIуи, мыгузажъоу упкIэ паIор шъхьэм зырепэсыжьым, сэламыр нэбгыритIумэ афэгъэхьыгъэми, ынэIу
благъор гъуанэм къырефы зыфаIорэм фэд. Янэшри, паIо
гощэшхом игушIо ардэдэм унэм къихьэгъэ нысэм пигъохыгъэми, игые ыпэ ит: - непэрэзымафэм шъуащыщ
гъогумкIэ тхьапшрэ иаталыкъ Мэрчанэ дэжь ащагъ, къыращыжьыгъ. Мэзым ухэчъэу шапсыгъэ тхышъхьэм утелъадэмэ, ишъэожъыегъу зыщырихыгъэ чылэри Абын псыхъо ри къэлъэгъощт. ЗыблэкIыгъэ чылэмэ ятеплъэ фэда ащи
гъэшIэгъоны,- сишIушIэ симыгъо, сигъунэгъу сипыи
джэхашъом зэхыригъашIэу, плIэIу пытэ ищыгъэкIэ иIофшIэпIэ унэ ихьагъ, дышъэпсышъо пчъэкъопсхэр зыхэлъ пчъэ
еплъыгъ, мыгузажъоу зэтыригъэпкIэжьыгъ. Тыда мыхэр
жэкIэ-пэкIэ шъхьац зэхэкIыхьэгъэ мыцIыкIу-мылъагэр
зиунагъо бэгъон, цIыраужъкIэ зэхэкIыхьажьыгъэ, ибгъагъэ
зыфихьын ымышIэу къызэтеуцуагъ, щагур къызэпиплъыхьагъ, еупчIыгъ:
зэблэхъуи яIагъ, тырагъэхьэгъакIэми ыгу къытфилъыр
зэкIэмыдзагъэмэ, дунай хьылъэу тызтетыр къин къышъуфэхъут. ЗэшитIур къэмэ бгъутIуц аIо. Шъо тхьэм
зэхихыгъэм Хъан-Джэрые урысыбзэкIэ джы къыIуригъэтхъыгъ,- сизабыт намыс укъырэджэгу, оулъэгу!
икъэлапчъэ Цацэ къыщыриIожьыгъэр ары зи къезымыгъэлыгъэр, иаужрэ гугъэ тIэкIу къыпыткIужьыгъэр пкIэнтIэпс
инджылыз клубым сыхадзыгъ, ара?
ишъхьаузыгъэми, гукIодыгъо щыIэп къыригъэкIэу ымакъэ
кIэкI къыгъотыгъ: - Султанов Iори, пиши...
къуиплIа къыкIэныгъэр?
къыIуагъ,- Шъэое фэкъолIым СултIанмэ япщкIэ къаришIэтыр къаришIи, хэхьажьыгъэшъ, джы япхъу фагъашIо...
къыкIэуцуагъ, зыфихьын ымышIэу ыгуи къэбырсырыгъ,
къыпыузыкIыгъ, зэкIодылIэжьын горэ иI, ащ фэдэ
къыримыхыпэми, зиусхьаныр къызэкIэкIуагъэп,- гум
къэзэкъмэ къащыфрапхъотэу, чэщырэ абасэджэ бзэгу
къэзэкъмэ ямыхъо-мышIагъэ о апэ умышIэтмэ, шъыд
къэмынэжьыгъэми, сикIал, уиадыгэгу озгъэгъэпытэн.
къэуцугъ, Хъан-Джэрые ынэ лэбышъо-нэшхъэишъомэ
мафэм мыхэр тэщ фэдэхэджэ огугъа, губгъом итых.
мыбжыхьэ хэхьанэу зегъэхьазыры.
непэ мэшIуитIу зэфагум зэрэдэтхэр тэмэм. Ау джы мэшIуитIумэ язэу тара къэзыстырэр? Ыджар Iоф шъхьаф. МашIор
нысэщэ джэгум къызекIыжьхэм, Сисурэ сыIууIухьэзэ
нэпкъ лъагэм, Екатеринодар къытетэджагъ. Шы илъыгъо
пкIэгъэ урамхэр егъэгъушъых, гъогунэпцэ уц гъолъыгъэмэ
пстэури имыкъоу, Къэнтатэ ыIуагъ, тиунэгъо мамыр
пчъагъэрэ зэхэсхыгъэ!.. Ар Iофэп, ащи цIыфхэр щэпсэух,
сикъэбар ыIуатэщтыгъ... Ярэби, а шъаор Бамбэт псыхэдзэжъым IэкIэрэмыкIуади, нэмыкI сыфаеп. Джаурыпсэр
сшъхьэкIэ полуэскадроныр сыуплъэкIущт, шъуизабыт
сыд къызыткIыфамышIыгъагъэр? Джы, мары, тибыслъымэн
тызыфызэхэтри, хымэ хэгъэгухэми тызыкIызэтырахри...
уафэтшIыщт къызэрэсаIуагъэм къытеуцожьыгъэхэп.
файтон шъабэр заулэрэ чъагъэу, къыгос шъэожъыер
фэдэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ащ фэдизыр уиилъэс тIокIырэ
хэгъэгури, адыгэ хэгъэгури шIу лъэгъу, тIуми афэшъыпкъ.
шIуджэ бгъуитIумджи узэщымыгугъыжь... Ар мыщджи
шъаохэр - Хъан-Джэрый, Сахьид-Джэрый, Адыл-Джэрый,-
шъыпкъагъэм, шIошъхъуныгъэм апае Iоф зэдэтшIэщт,
шъэожьыер къызыкIеплъыгъэри Хъан-Джэрые къыгурыIуагъэу кIэлъиIожьыгъ,- адыгэхэр хым зыми хедгъэтэкъотэп, ыгъэгумэкIрэмэ сфяIожь.
щхыпцIыгъэ.- Узымыгъэпэщтмэ зябгъэгъэпэн нахьи,
щэIагъи хэлъыгъ. Ащ кIэхэтхыгъэ къиныр тэщ нэмыкI цIыф
ыгу къыпылъэдэгъагъ, ау лIыгур зыгъэушкъоирэ гущыIэ
ыдзыгъ, ылъакъохэри къедэIугъэх. Къэлапчъэм зыдэкIым,
ыпашъхьэ исыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу, Хъан-Джэрые
яшIугъоу мэпсэух...
- А Мышъыд, Мышъыд,- унэ лъэгуцэм дэчъэежьыгъэ
- Абдзахэмэ зиусхьан яIэп, ау зыцIэ къепIогъэ къэбэртэепщыр Абдзэхэ кIахэ зэрэщыпсэурэр зэхэтхыгъэ.
- Адыгэмэ тахэхьажьыщт уисабыймэ аIомэ, уадежьэжьыщта?
- Ар зиусхьаным къызэриIу, джаур.
- Ара? Адэ аущтэу Iоба…- Дэдай ядэжь кIожьызэ,
- Аущтэу оIомэ, дэгъу.
- ГущыIэ къысэота?
- Джацы нэмазыр къэсы,- Сэбэхь къэтэджыжьыгъ.
- Зянэ зимыIэжьэу къэтэджыгъэ Аслъанкоз сэрырэ
- Карцерым чIидзэнэу ыIуагъ.
- Мы чIыпIэр псэупIэкIэ адыгэхэм къызыхахым, ислъам
- Сэ "сызэрэщэщэн хьаджэр" пшIошъ хъугъэмэ, ари
- ТапэкIэ къытпыщылъыр зыфэдэщтыр сшIэрэп нахь,
- ТызыпэIууцогъэ гъогу зэхэкIиблым язырэр къыхэтхыщт,- Болэтыкъом къыIуагъ.
- Тэ тыкIощт, сы уигухэлъ, Джамбэч?
- Удэгуа, Айщэт, сыкъэджэ, зэхэпхырэп,- гъунэгъу
- Уишъыпкъэмэ, тхьэуегъэпсэу…- Торнау штабс-капитаныр зыфэсакъыжьыгъ.
- Укъэджагъа, тят?
- Хьау, зиусхьан.
- Хэт ышIэра, зыфэсакъыжь сэIошъ ары. ТитIо тIуагъэр
- зэмыжагъэм Тамбыер къыгъэгузэжъуагъ.
1 "…Бжыхьэпэ мэзэгъо чэщ дахэм инэфыпс Курджыпс нэпкъым
Адэ Никэ урамым къытеунагъэмэ сшIэрэп?
Алахь закъор ары нахь, нэмыкIэп ащ ышъхьэ зыфырихыщтыр.
Ар илIакъокIэ зэгорэм урыс пачъыхьагъум пэуцужьыгъагъэхэ къэзэкъ зэбгырычъыжьыгъагъэхэм ащыщ.
Афыпс къылъыIэсыгъэ гущыIэмэ, пцэшIуащэм фэдэу,
Бэчыр фэгубжыгъ: - Дэгу зыпшIыгъэу сыда узыфыщысыр?! Мы гущыIэрые джаурым ипIэ фэшIыжь, фэсакъ,
Бэчыр, зиусхьан къумалыр.
Даниловичым узэрэфыщытыр сигуапэ. ЦIыфышIу, ишIушIагъэ зэрэпхэлъыр ори уинасып, ежьыри инасып. Ащ ишIушIагъэ бэмэ анэсыгъ, шIукIэ игугъу ашIы. Ау, сыдэу пшIын,
Джансэид, зымыгъэбэлэрэгъ.
Жакъыз гур ыгъэузэу хэгурымыкIыгъ нахь, зи къыIуагъэп.
Жакъыз икъэбар-гущыIэ мыухыжь зэпигъэумэ щигъэгъупшэжьызэ, IуапIэ ритыщтыгъэп.
Зэ, куп, джыри Iофыр ащ щытыухыгъэп.
Къэхэлъэ дэхьагъум, Анаскевич лIыжъым икъэ дэжь
Накъыжъ фидагъэп: - Сыда Федор-Федор джыри пхыгъэу
НэгушIо пэгъокIыр бзылъфыгъэм пигъохын ихьисапыгъ
Нэмазыр заухым, ащыщ гори гущыIэгъу римыгъафэу,
Печать офсетная.
Псыфабэм нэIуасэ тызэрэзэщыфэхъугъэу сыгу уилъ,
Сызэрэбзылъфыгъэзи, - зи къэзымыIоу IукIырэ шыуитIум акIэлъиIожьыгъ, - сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, зыми уезгъэушъхьакIунэп.
Уегупшысэмэ, пшъхьэ бэ къихьащт, дунаир гъэшIэгъонэу
Хьамырзэкъом джэуап къытыжьыгъ.
ау синамысыгъэ озгъэушъхьакIущтэп!
гущыIэ ушъыйхэмкIэ, ежьыми зыкъыдригъэубытыжьызэ,
диушъэфэгъэ мэхъэджагъэр IэкIэх. Ащ уишIэ хэлъмэ, сыд
дунай тызытетыр, хэти ежь ышъхьэ иIоф зэрифэжьырэр.-
дэзыхыщтыгъэ Брагъунэм къызэриIокIыгъ,- хэт ыIорэми
егъэшIагъо,- узэрыгущыIэрэр сыд! Сэры пакIошъ,
еплъыгъ, IугушIуагъ.
забытымрэ орырэ зыуж шъуитыр сымышIэ фэдэу сишъэуитIу къэзэкъмэ ахэозгъэщэнэу ара узыфэягъэр?
зекъутэм зэрэмыпшъыгъэу, тэмэпкъыр фэмыIыгъыжьэу
зи мыхъун хэлъэп.
зы адыги имысыжьэу, зэкIэри къушъхьэм чIэхьажьыгъэу
зыгъэпыт. Хъугъэ, хъугъэ! Мы чIыпIэм дахэкIэ сэлам
зыдиштэу хэбзагъэп...
зызэрэIулъэкIыхьэрэ IэплъэкIыр фызэблихъущтыгъэ,
зыкIысшIоигъуагъэр,- мадам Фавр игущыIэмэ нахь мэкъэ
зэрэзекIуагъэм фэдэр арынкIи хъун ищыкIагъэр.
зэфимыгъэшIужьыщтхэмэ…
зэхэтщэнэу, тифитыныгъэмэ афэгъэхьыгъэу джыри зэ москалмэ
зэщыхьан-зэпыин фаеу хъущтыгъэх. Зы илъэскIэ нахьыкIагъэ, нахь нэпэдэхэгъэ Адыл-Джэрые елъытыгъэмэ,
ибэм тегъэт, Анаскевич лIыжъым егъэпIу инэралым къыуиIуагъэмэ, тэ ущыIагъа джы нэс? Шъуадэжь учъэжьи,
имыфэгъэ игъусэмэ ариIуагъ,- "хьалыр хьалыкIэ къыдаутыжьы" зыфаIорэ урыс гущыIэжъыр сичъыIэуз сыгу къыгъэкIыжьыгъэти ары. ИшIуагъэ къысэкIынэу сэгугъэ. Ау,
исэу Ефросиния Ивановнам, ФросякIэ еджэнэу игъо
ишIэ хэлъэу Хъан-Джэрые къырагъэгъусэгъэ дэIокIо-плъэIокIо майорым риIуагъ.
ищытхъу лъагэу сэIэты, типыймэ ялIыгъи уасэ фэсэшIы!
кIэрэхъо омэкъэ зытIущ къиIукIыгъ, хьэми зыкъаригъэпхъотагъ.
къинри, уянэ къылъфыгъитIур уапашъхьэ къыраукIыхьанри,
къушъхьэм е мэзым мэкъабэкIэ защызэтырегъэтэкъукIы.
къыгосэгъэхъожьы.
къызэрэпфэтхагъэри зыщымыгъэгъупш.
къыпфахьыжьыныр тхьамыкIэгъошху… ЛIыгъэ пашъхьэм
къытеты, псэолъапхъэ мэхъу, зигъэстыжьызэ тегъэфабэ.
къытфыдэкIыгъэп.
къыфэгубжыгъ.- Зянэ зимыIэжь гощэпхъу къежьэгъакIэм
къыхьыгъ. - Сэ зигугъу сшIырэр нэмыкI... Ти Тхьэ лъагэ
къыхэспхъоти, Хъоц зыфэсыдзыгъ. Ау щытмэ ащыщ горэхэм
макъэ щызэхихыгъ. Ос фыртынэ тамэкIэ къушъхьэ мэзым
мафэ тфэрэхъу, тигухэлъи къыддерэгъэхъу. Ау орырэ
нахь пэчыжьаIоу, сэмэгу шъхьаныгъупчъэм дэжь мэтIысы,
нахьышIу. Адыгэмэ ямызакъоу нэмыкI цIыф лъэпкъхэу
нэгу чъэкIыгъэр ерагъэу шъхьаныгъупчъэIум къыкIэритхъыжьыгъ, етIанэ Анаскевич лIыжъым инепэрэ гущыIэ
нэмази тищэджэгъуашхи щытшIын, тишхэми таIуупхъухьан.
нэшIукIэ ахэплъагъ. ЕтIанэ Федор къеплъыжьи, санэIу
ригъэжьагъэти, Афыпс пхъэнкIыпхъэр Iихыгъ, заулэрэ
сыщыриджасусынкIэ лIыкIо къысфимыгъэкIожьынэу
тидин ибгъахьэмэ, ашхын пшIошIэу, сымэджэ-тхьагъэпцIыгъэр зепхьэу опсэу.
тишIуагъэ едгъэкIын тлъэкIыщтэп,- гукIэгъунчъэ макъэкIэ
фаеба? Зэрэчылэу къыкIэупчIэ, егъапэ…- ИIоф зыхэмылъым зэрэхэгущыIэрэр джэхэшъотетым зыдишIэжьи,
фаер. ЗэпырысыкI-къызэпырысыкIыжьым иормэ
цIыф хъатэп мыр…
чылагъохэри Iуехых, лэжьыгъэхэри зыдехьых...
чэу шIыхьагъэри, курэжъые псынкIэри, чылэм апэ дашIыхьэгъэ псынэкъооу щалъэ зыпышIагъэри ары.
штабс-капитаным иIофи къэхъужьызэ, ипчэдыжьышхэ
шъукъысэдэIущтмэ, шъозгъэшIэщт: мо къыздешъущэжьэгъэ бзылъфыгъэри къыздишъухыгъэм шъозгъэщэжьыщт.
щарыгущыIэхэ икъугъ. Былымышъхьэми, ащ нэмыкI мылъкоу щатыгъэр, гъомылэ зэфэшъхьафхэу, нэбгырэ мин
щызэблязыгъэхъугъэ IэнэтIэ кIэхъопс дзэпащэмэ сыдыкIэ
ыIуагъ, сыдэу пшIын, ари щыIакIэм изы пкъыгъу, хэбдзынэу
ымышIэу, бгъэм къыдэуцогъэ гопэгъум къызщиIэтыкIыгъ.
яшIулъэгъуныгъэ мыухыжь гъунэнчъ. Тэ тиныо тхьамыкIэ
- Ар зыфэгъэхьыгъэр о уизакъоп, зэкIэми къытфэгъэхьыгъ.
- Ары, Алахьэм иIумэт Мыхьамэт ефэнд, ары. Алахьэр
- Ашъыу, ар хъунэп, улIыба, сикIал, угу бгъэмакIэу...-
- Бырсыр Зэуалэ Бырджым дыригъэштагъ.
- Бэчыр, уятэ Мэрзыхъуайрэ сятэ Мишкэрэ "узищыкIагъэм некIо еIо нахь, уфая ыIорэп" зэраIо щтыгъэу,
- ГъогупкIэ уасэм щыкIэщтыгъэм къыгосэгъэхъожьы.
- Джары тыгъосэрэ бжъэдыгъупщ ныкъопщым
- Зыгъэбыяу, Мэрзэбэч, мэзым ухэтэп,- Бырджыр
- ОIэпIэжъажъэ… Модэ, Дзэгъащтэрэ Хьарунэрэ
- Плъэгъуна, уишыкIэ машIо пыгъэнэгъэ зэпытэу…
- Сыда, Гумыштэр, "сакIэрытыгъ", "сыряцы хьэ шIэгъугъ" пIоу джы ахэмэ укъадзыгъа? - ила къырдыгъэ джы
- Сыдэу уятэ, тхьэм ыIомэ, щыт?
- Сятэжъ ыпсэ адыгэчIым фигъэтIылъыгъ, сяти ары.
- Хьатам къэзыубытырэ адыгагъэми шъыпкъэ хэлъ,-
- Хьау, ащи зэ тызэриугъоилIэжьыгъот.
- Шъуичылэ Шапсыгъэ ыцIэкIэ укъызэрэдгоуцуагъэмкIэ, зимафэ мэфишъэкIэ зыфагъэбэгъон Къэлэубат,-
- Щэджэгъо нэмазышIыгъом ащ фэдэ емыкIу сыдэущтэу пшъхьэ къихьагъа, Мэрзэбэч? - Мыхьамэт ефэндым
- ЯшIугъуагъ пIуи?.. КъэошIэжьа КIэрмыт лIыжъым
Ардэдэм якъэлапчъэ къыIухьэгъэ шыум къыIопщыгъ:
Афэмгъотым фычIэплъыгъ. Ау адрэр ащ фэдэмэ агъапэу
Бэрэкъэт Зэуалэ зэхихыгъэр игопагъ.
Бэчыр шъузым Iоплъыхьэ, адрэри, лIым ыпашъхьэ
ДгъэмэфэкIыщтыгъэба?..- къеупчIы Алимбэч.
Исмел къыIуи, Бэрзэдж хьаджэ нахьыжъым еупчIыжьыгъ: - СэрэкIуи, хьаджэ, шъуикъэлапчъэ къыIушъух мо
КъызэрэпIорэмкIэ, дунаим щыпсэурэ цIыф пстэури АлахьэмкIэ зэфэдэх.
Модэ зыгорэ щыIэмэ, зыIусэгъалъхь.
Мэрзыхъое Бэчыр ыцIэ шIукIэ къыреIо.
СишIупщ Бэрэкъэтми, Нат-НаткIэ благъэ къытфэхъугъэ
Сыд, Тхьэм Iомэ,- Дарихъан къехъулIагъэм щымыгъуазэ
Сырынэ-пщынэ макъэмрэ "ура" мэкъэ зэпэ джэ жьым рэ зыкъапхъотагъ. Ау пщэ къуапэм къыкъозыгъэ гъэтхэ
ТапэкIэ тыплъэмэ, пщэгъо корени,
Тырку правительствэр елбэтэу зэблэхъугъэнэу, мамыр
УIофынчъэмэ, уахътэр ерагъэу макIо. ПIэрэ пшъхьэрэ
Уры сыем ипачъыхьэ зэрэкIэдэущтыгъэр нэрылъэгъу къытфешIы".
Хьаруни ипаIо зыщикъузэжьызэ, зегъэлIы.- Адэ, Бырсырыр, о зи къапIорэпи?
Щамил Iимамри, ащ илIыкIо Мыхьамэт-Амин наиб къумыкъури, ахэмэ апэкIэ тызгъэбанэщтыгъэхэ инджылызхэ ри, полякхэри Алахьэм илIыкIуагъэха?
Щэджэгъо нэмазым иазэнаджэ макъэ псыкъефэхым
Япчъэ къытео макъэ къызэIум, ар адыгэ хабзэпти,
автоном пщыгъо къаратыгъ. Тыркудзэр Болгарием къыращыжьышъ, ащ илъэситIу пIалъэкIэ урысыдзэр къырагъа нэ. Къырым заом илъэхъан Урысыем IэкIахыгъагъэ Бессарабием икъыблэ-къохьапIэ лъэныкъо, Измаил пытапIэр
ау укъызэрыхъухьэгъэ, уичIыгу угу ипхын, уишIэжь хэпхын
ауж ихьагъ, ныбэпхыр къытIатэзэ, Хьатам къыфызэриIокIыгъ:
ащ къысимыIощтыгъэхэми, ыгу илъхэу, шIохымэгъэ хэгъэгур сятэ зэрихэгъэгур къысиIомэ шIу сигъэлъэгъузэ,
бжъитIоу молэм къыхьыгъэр Мыхьамэт ефэндым IэубытыпIэ ышIи, нэмыкI гущыIэ техьагъ.- Мы щаир, Зэуал,
быракъ зэрэщыгъэIагъэр къызызгурэIом, сыгушIожьыгъ.
быслъымэн фэIуагъэп.
гуфит-шъхьафит абдзахэхэр къышъошIунхэу хэта зышIагъэр?.. Хъущтыр охъуфэ сэри ар сшIошъ хъу гъэп. Егъэзыгъэр нэпкъ зандэми дэпшые зэраIоу, а згъэдэIуагъэхэм
гъогу шъутехьажьын.
гъогум техьагъэх. ЛIыкIо купым ефэнд ахэтыгъэмэ
дэдэмкIэ сыкъыбдэзекIожьын".
етIуи, мэджлысым илIыкIохэр Тифлис дгъэкIуагъэх. Тэ хэгъэгушхоу, шIушIэныр зихэбзэ Инджылызым тимэджлыс ыцIэкIэ
закъо нахь зимыIэжь пIалъэу бгъуитIумкIэ зыфэдгъэуцугъэр тэ тыпкъ къикIэу тыукъонэп. Абдурахмонов быслъымэн нэпцIыр къезэгъ мэ инасып, изы шыуи чIетымыгъанэу
зелъэгъум, гуадзэ сызыфишIыгъагъ. Ащ ифэIо-фашIэ
зигъэсэмэркъэузэ, КIэрымыт къэупчIи, ыгу илъым фэгуитIоу кIэух къышIыжьыгъ: - Аущтэу щытмэ, ахэмэ тэри
зидунае щызыхъожьыгъэ КIэрымыт ыкъо Хьарунэ къыщырагъажьэшъ, къыгот Iахьылмэ янахьыкIэ щыкIэкIыжьэу
зыныбжь Мурад тырку тахътэм тырагъэтIысхьагъ. Ятфэнэрэ
зытеплъхьажьэуи?..
зыукъохэрэм, сышъхьафит-гуфит аIокIэ, фэгъэгъу яIэп.
зэдзэкIакIор исэмэгубгъу.
зэмылъэпкъэгъуабэкIи, дин зэпэщытыбэкIи ущыI...- ЕтIанэ
зэраIоу, уицаци мылыцIэу уили гъэжъэгъэнэу ары узыфаер.
зэрэзекIогъагъэу ахэр егъашIи зекIонхэп1… Джы мары
зэфэшъхьафхэр, натрыф пIэстэ стырыр, нэ кулъ гъэжъогъэ-гъэжъагъэхэр зытетхэ, щэлэмэ-хьа лыжъо фабэр
иджэуапыщтыр ежьымкIэ нэфагъэти, визирым риIожьыгъ: -
ионакIэ фыпытэгъашI, къыз хэкIыгъэ купмэ IэнэкIэу ахэдгъэхьажьынэп.
ихэгъэгу хигъэхьанэу унашъо къыдигъэкIыгъ. 1861-рэ илъэ сым
къакIо, непэрэзымафэм фыгуцэ пIуфагъэп.
къафэмыгъэгъунэшъугъэ чылэхэр мэстых. Ахэр зыбгынэжьыгъэхэ бзылъфыгъэхэм, нэжъ-Iужъхэм ясабыйхэр
къыздащагъэхэ хымэ лъэныкъом зэрэщыпсэущтхэ шIыкIэм
къызыкъокIым, имыгопэ хъатэу фидзыгъ.
къызэрэпфыщытри къызгурагъэIуагъ.- ЗыдэгущыIэрэм
мыхъугъагъэмэ, уянэжъ султIан гощэшхом дэжь орырэ
мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ къэупчIагъ.
нахь зядгъэкIунэу ары зыфасIорэр.
нахь ошIа?" Мэрзыхъое Бэчыр гукIэ ыIозэ, мэкъэ ихыгъэкIэ
нахь хьалэмэти къышъосIон: янэкIэ тилъэпкъэгъу кIэлэ
непэ абдзахэмэ тафэхьазырми, бэ зытешIагъэм макIэ
нэкIыгъэрэ зэрэшIэха?..
псэум сыкIырыплъыгъэу, фэсшIэщтыр фязгъэшIэгъахэу,
пхъэнтIэкIум пкъы уцуагъэр зы ре гъэкIужьым, зэпыугъо
пшызэ къэзэкъхэр арыгъэтIысхьэгъэнхэу" зыфиIорэ Унашъор.
ригъэзыгъэу къеупчIыжьыгъ.
сIорэр къэбгъэтэрэзыжь зэпытэу!..- ЕтIанэ нахь мэкъэ
стIупщыжьыгъэ.
сшIагъэмэ...- Къарбатыр джэуапынчъэ Iуплъэ шъузым
сыкъыжъудеIэн: "Хьаджрэт" шъоIощтын?..
тагъэбаинэу тащэгугъы, тылIэмэ, тызгъэежьыни тихъои...-
тахэкIэу тэ зыми тыкIощтэп, тыздэкIони тиIэп. Алахьэм
тикъушъхьэ хишIыхьэрэр? - лIыжъмэ ащыщ горэм мыжъо
тимахълъэ Тодор бетэмалри тыдэ тхьыжьын, ар къызхэкIыгъэхэр ори ошIэ.
тимышыхьатэщтхэмэ, цыхьэ къыпфэсэшIы, ау Алахьэм
тыдэIуагъэми, къэзэкъ гущыIэрэ къэзэкъ орэдрэ фэшъхьаф
тызхэхъухьэгъэ, тызхэпшъыхьэгъэ Кавказ заор зэ тыухэу
урысыбзэкIэ ариIозэ, Евдокимовым зэхырегъэхы,- ипачъыхьэ иIорэ ишIэрэ зыгъэцакIэрэ генерал жъалым. Тидао
фае илъэпкъ, ыбзэ, ишэн-хабзэ зыхэфагъэмэ зэрахимыгъэкIокIагъэр...- Хьатам Нат-Нат ыгу къилъади, зиухыижьызэ къыгъэгъунагъ: - Ар псы Iушъом Мэрзыхъое
фэпэгъагъэх, "мощ фэдиз тхьамыкIагъо зыпэкIэкIыгъэхэр
хымэ чIыгум щашIэжьын алъэкIын, сыд яамалыжь?
хэукъуагъэми, быслъымэныгъэба, зэрахыжьыгъэ унэм
ыгу текIуадэу егыигъ.
ылъэгуанджэмэ атеожьи къызэтэджыжьым, зигугъу
яни, скъо къыщызынэжьыгъэ тыркупхъу нысэ сабыин чъэнасыпынчъэри згъэмысэхэрэп… Сэры мысэр! Уапашъхьэ
"подстрочник къызэрыкIор" урысыбзэм изылъхьагъэр.
- Адэ арба сшIэщтыр сэзымыгъашIэрэр... Тинасыпмэ,
- Адэ удэтын, сикIал...- сянэ ыгу къызэхэхьагъ, ау
- Армэ хъун, ситхьэоягъэ сежъугъэуцолIэжьыгъ, псы
- Бэп, Нух Асланчериевич, обкомым ипленумхэми,
- Дэгъоу Хъурмэр матха?
- ЗэлъашIэрэ писателэу МэщбашIэм гущыIэр етэты.
- Привет, Исхак,- писательхэм я Союз иправление
- СшIэрэп ныIа, ахэри сабый быных...
- Сыгу къео, скъош Исхьакъ, Зумакъул Танзилярэ
- Сыд пIуи?.. Щыри зэдипхын пIонти, пфихынэп. Мэкъумрэ шъынэмрэ зэдипхымэ, шъынэр мэкъум хэмыIан
- Сыда шIэжьыр, тат?
- Сэ сишIошIыкIэ ащ фэдэ цIыф крайкомым Iоф щешIэ,
- Хьау, Исхак Шумафович, тыгу къикIэу зэтIуагъэхэм
Iофыгъом нахь тытегущыIэщт.
Iутхэми ацIэхэр къаIо. Сшынахьыжъ Мыхьамэт ыцIэ ащыщ
Анахь чумэ-пщыпIэ лъэгэ хъоопщаум тырагъэблагъэ.
Апшъэрэ партийнэ школ ижурналист къутамэрэ Москва
Арышъ, сшынахьыжъмэ анэгу, аIэ, алъакъо амытхьакIэу
Ащ къыкIэлъыкIогъэ мафэхэми Фидель Кастро иухъумакIохэм мызэу-мытIоу саIукIагъ, тIэкIу сащыщынэщтыгъэ-сафэсакъыщтыгъэми, гуцафэ ясымыгъэшI-сямыплъышъо фэдэу саблэкIыщтыгъэ.
Ащ сызэрэфэшъыпкъагъэм непэ сыкIэгушIужьы.
Долго ждали.
Ежьыр, литературэмкIэ экзамен сIызыхыщт профессорхэр - Поспеловыр, Новицкэр, Дынник, Архиповыр -
Къэралыгъо премиехэм ялауреатых.
КъэсIотэщтым ыпэкIэ, Iофмэ язытет нахь къыжъугурыIоным пае, тIэкIу сыкъызэкIэкIожьын.
Лидиныр, Ромашовыр, Соболевыр, нэмыкIхэр ащэсэлъэгъух. Константин Георгиевич Паустовскэр литературнэ
Лъэустэн Юсыфи ахэмэ захигъэныгъэп. Ау дунаир зыфимыкъужьыщтыгъэр, IаплI къысищэкIызэ къысфэгушIокъыз рыгушхощтыгъэр, сэркIэ зишIушIэ гъунэнчъэгъэ
Мафэ горэм Лъэустэн Юсыф гъусэ иIэу садэжь,
Михалковым ишIэ мы Iофым зэрэхэлъыр къызызгурэIом, тIэкIу сыIэсэжьэу езгъэжьэгъагъэми, зыгу шIу
МыжъокIэ къыуаорэм къуаекIэ сеожьынэуи?..
Мэфэ реным осым ухэтыгъэкIи, мылым утетыгъэкIи,
ПIэтIуащэ Мурат парторгым уигъэпцIэщтэп. Аущтэуми,
Сергей Владимировичыр сфэмыхьакIэшъуным сиIоф
Сергей Медведевым сыкъигъоти, къысиIуагъ:
Сыд фэдэрэ сэнэхьати, джау къэкIодырекIокIэу,
Сызэрэлъэпкъ "макIэр" зыдэсшIэжьэуи, сырагъэцIыкIузэ, зыдысагъэшIэжьэуи бэрэ къыхэкIыгъ. Ау адыгэхэр
Сэ сызыщыщри езгъашIэу, "къумыкъу" зыфэсIуагъэри
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
Тэ тфэдэ депутатхэр арых чылэ тхьаматэхэр хэзыххэрэр.
Уишъэогъу-ныбджэгъухэри сыдэу къыпфыщытха?
Унэ зэтешIыхьагъэм сикIыни хьакIэщым зыщысплъыхьанэу
Хэта сызэупчIыжьыщтыр?..
Шъхьэщэфыжьыми хэгъэгум ичылэ мин пчъагъэмэ афэдэу
агъэунэшкIу. Сэ зыми ыжэ спхын-скудэнэу симыгухэлъми,
гъэтхэ мафэ горэм, ахэмэ апэ дэдэ аркъыбжъэ сызырагъашъом, къысэмыкIоу, сшъхьэ зыдэсхьыжьыщтыр
дэдэм гъэзетэу "Адыгэ макъэм" иредактор IэнатIэ къытепщыгъагъэу, джы зэхэзыхырэм ыгъэшIагъоу IэнэтIэ ин
еджапIэм узыщеджэрэ тхылъмэ адэт усэ сатырхэм яхьщырых.
елбэтэу Челябинскэ аэропортым тыщырагъэтIысэхы. Ащ
естыжьи, фыпызгъэхъожьыгъ: - Джы къызнэсыгъэм шIукIэ
жабзэ къызэрэдимыгъотыгъэр, ыужым ащ пэшIуекIорэ
заулэмэ ягъусэ диванымрэ креслитIумрэ ачIэтыгъ. Спшъэ
зилажьэр пIомэ, зэхэфыгъуай, унагъом лъапсэ фэхъугъэхэ хъулъфыгъэри бзылъфыгъэри, хэти ыгу къысерэмыгъабгъ, пфэгъэмысэщтхэп. Ар зэхэзыфынэу фежьэрэм
зырэу тиIэр зыхатлъхьэкIэ - тIокIырэ ирэ мэхъу, яенэрэм
зэнэкъокъум ышыпхъу".
зэрищэщт шIыкIэм Шъэумэныр фэIаз нахь, политикэм,
зэрэсщагъэр къызгурыIуагъ. Сыда кIэсхыгъэр? IэнэтIэ
кIахэмкIэ колхоз хатэ щыIэу тэшIэти, IитIу зыпымытыжь ащ
куфон Iэхьад" - сIуи, ар имыкъоу, "Фатихьари" фыпызгъэхъожьыгъ.
къадэдгъэзэжьыгъэти, ащ пчэгум тыкъыринэщтэп, нэмыцыр къыгъэкIощтэп аIо. Арэу щытми, шъхьэтехъо къуапэмкIэ анэпс кIалъэкIыкIы, сяни яушъыи:
къизымыгъэхьан гъэмафэу IукIотырэм имэфэ шъаб,
къызыгурымыIуагъэр, ащ фэмыкъулаир егъэшIэрэ нэшIошIыгъэ-шъорышIыгъэ тхэкIощт.
къыкIэлъыкIогъэ зэIукIэгъум къыщысэIо. Хэти,
къыкIэлъыкIогъэ тхьэмафэми къысэхъулIагъэр езгъэшIагъэп, НысакIи ары.
къыриIотыкIыгъ.
къысэплъы, етIанэ писательмэ къысатыгъэ тхылъыпIэм
къэбгъэкIыгъэ лэжьыгъэр уегъэгъэежьы.
нэмыкIэу къэпIон хъумэ, шIу зыфишIагъэхэм ащыщхэр апэ
о пшъхьэкIэ къыпфэшъошэ-къэблэжьыгъэу лъытэ.
пIощтмэ, хэтэ шъункIыгъэм ыуасэ ежь Мыхьамэт илэжьапкIэкIэ зэритыжьыгъагъэм тIэкIу сигъэрэхьатыщтыгъэ.
плъапэ лъэрыгъым итми, уиуанэ уизэгъэщтэп.
подстрочник язгъэшIыгъэх. Къыздеджэхэрэм янахьыбэмэ
профессорхэу Поспеловым, Реформатскэм, Асмус,
птхырэри сшIэмэ сшIоигъу. КъызэрэпIорэмкIэ, упоэт,
пшъэшъэжъыеми илъэсрэ ныкъорэ нахь ымыныбжьэу сятэ
раIуалIэрэр пэшIорыгъэшъэу амыIуатэми, шъэф хэслъагъорэпышъ, уи "ШэкIуищ" есIолIагъэм сыкъышъуфеджэн:
сIорэп, партийнэ ныбджэгъугъэ нэфэIуагъи ащ фысимыIэу
сафэхъугъ; къысфэгъэхьыгъэ статья зэфэшъхьафхэри
сиакъыл "къызэримыхьырэр" ыгъэшIагъоу къысIугушIуагъ,- сикIалэ езгъэджэрэ-зыпIурэм сшъхьэкIэ сыIумыкIэми, гукIэ тхьэуегъэпсэу есIонэу ыцIэ сшIэн фаеба? Ащ
сицIыфыгъэ напэрэ зэрэшъуушъхьакIугъэмкIэ партием и
сыгъэпскIыгъ, унагъомрэ сэрырэ тызэпэIапчъэп ара?..
сыдэу пшIын, Нысэдах, махъшэм тесми хьэр ецакъэ.
сызэмыжэгъэхэ тыным сигъэукIытэжьызэ, сызэсэмэркъэужьыгъ.
сымэ уиусэхэр, поэмэр ахуахь, гъуазэ къыпхохъунхэ. Дэ
сыфэягъ шъхьакIэ, имыIэгъэ уахътэмрэ гъогу чыжьэмрэ
сэрырэ тызэщыгушIукIызэ, Кремлэ коридорми шхапIэми
сяни къызэкIэкIуагъэп.
тызажэщтыгъэ сшынахьыжъ Мыхьамэт кIэлэегъэджэ
тэрэз, ау хэгъэгур шIу сэлъэгъу пIоу убгъэ утеожьызэ, усэ
уахътэм тихьакIэмэ зызэкIауIэпIэжьэу рагъажьэ: шъхьаныгъупчъэмкIэ къыращэгъэ телефонри рахыжьыгъ,
укъэмыдаIу аIомэ, къысфэгубжыхэ фэдэзэ, шIулъэгъуныгъэм зэрэрыгущыIэщтыгъэхэр сыгу къэкIыжьы. Ахэмэ
унагъомкIэ удэгъу-умыдэгъумэ зэригъэшIэнэу къыскIэкIэупчIыхьэу зырегъажьэм, "тиунагъо зэбгъэфэнэу
фэгъэхьыгъэу, КъурIаным къытегущыIэу шъэфкIи нафэкIи
фэдэ зекIуакIэр экстремизмэкIэ плъытэн плъэкIыщт".
фэтлъэгъугъэ щыкIагъэхэм Iоф адашIэжьынэу авторыри
хьалэлыгъ, гупцIэнагъ.
шъосымыгъэбгынэгъагъэмэ, Мыхьамэт чIэдгъэтIысхьаныгъи... Ари блэкIыгъэ тхьамыкIэгъо Iофым къыхэкIыгъ,
щэджэгъуашхэ щыригъэшIыгъагъ. Джа мафэр ары апэ
ынэшIу къытщифэнэу тэри дыухь къытфехьы. Нэмыцхэр
ыугъопчыгъэ иунэ лъхъанчи тихьагъ, тыкъызекIыжьым,
яджэх. Илъэсишъэ фэдиз зыкъудыигъэ Урыс-Кавказ заом
- Джыри зы упчIэ: Сирием щыщхэу зышъхьэ къезыхьыжьэжьыгъэхэм Урысыер зэрадеIэрэм сыдэущтэу
30-кIэ нахьыбэ шIыгъэнэу. А охътэ дэдэм товархэм ауасэхэм фэди 150-200-кIэ ахэхъуагъ! Инфляциемрэ уасэхэм
385000, РА, г.
Iофыр фэщагъэ хъугъэ.
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2016
А Iофыгъохэр зэшIохыгъошIухэп, игъэкIотыгъэу, куоу ахэмэ атегущыIэгъэн фае.
А. Кучерена Алтайскэ краим игубернаторэу Михаил Евдокимовыр автомашинэзэутэкIым зэрэхэкIодагъэмкIэ агъэмысэщтыгъэ водителэу Олег Щербинскэм иIоф ятIонэрэу
Адыгеир зэкIэми зэдытиун
Алексей Кожемякиныр, ХьадэгъэлIэ Аскэр, Iэшъынэ Хьазрэт, Бэрэтэрэ Хьамидэ, Кощбэе Пщымаф, КъумпIыл
Вишняковам игукъэкIыжьхэм ар дэгъоу къаушыхьаты.
Гум къызэриIоу, сиIуи хэмыкIэу
КIокIо Валерэ Къэбэртэе-Бэлъкъарым ис цIыф лъэпкъ
КIэрэщэ Тембот - лъэпкъ тхакIу, ежь художественнэ
КонституциякIэр штэгъэныр адыгэ лъэпкъым игъоу зэрилъэгъурэр, ащ шIуагъэу хэлъыр, зилIыкIомэ ар зэрягуапэр,
Критическэ статьяхэр къыхиутынхэм шъуижурнал фытешъогъэпсыхьа?
Къырым, Ленинград адэжьхэм джыри фашизмэм щырахы.
Лисичанскэрэ заводской, районнэ гъэзетхэм Iоф ащишIэу
Тащыщыбэхэр театрэм макIоха, ащ ирепертуар
Теуцожь Цыгъо ипоэмэхэр адыгэ лъэпкъым итарихъ
ТхэкIошхом ыгу щыпхырыкIырэ итхыгъэхэм тишIэныгъэ
Тхэн езыгъэжьэгъэкIэ поэт, прозаик ныбжьыкIэхэм атхыгъэхэр журналхэу "Литературная Адыгея", "Зэкъошныгъ",
Тэ тимафэхэм лъэпкъ пащэу алъытэн алъэкIыщтыр
Хэтрэ писатель IэпэIасэу щыIэныгъэм куоу хэгупшысыхьэу, ар гум къинэжьэу, уапашъхьэ къизыгъэуцон
Шъыпкъагъэм напэр рысэщэфыжьы.
ЩэIэгъуаеу Iоф къин. ГущыIэм пае, пщышхохэу Рэдэдрэ
Юсыфи, Еутых Аскэри, Кэстэнэ Дмитрии, Андырхъое
аIуатэщтыгъ, КъохьапIэм ягъэхъагъэхэм защарагъэушъомбгъун агу хэлъыгъ.
анэмыкIэу Шъхьэщэфыжьым лIэкъуабэ дэс. Ахэр - абдзахэх, кIэмгуех, бжъэдыгъух, шапсыгъэх, хьатикъуаех,
ары. Ащыгъум ащ иапэрэ усэхэр гъэзетым къыхиутыгъэкIагъэх. Нэужым ар университетым иректор IэнатIэм
бэ хъухэу къызэпырыбгъэзэнхэ плъэкIыщт. Ау зэкIэми
гу лъызытэщтыгъэм фэдэу ащ истихотворениеу "Грузием
гущыIэм жьы ритын ылъэкIыгъ, псы ригъэгъотыныр иамал
гущыIэхэр Iоф зэшIохыгъэ гъэнэфагъэу хъугъэх, лъэпсэ
заулэхэм къызэраIуагъэр ары.
зылъэкIыгъэр? Урыс классикхэу Бестужев-Марлинскэр,
зэбгырызыпэным нэсыгъ. ЗэкIэ хьалбалыкъым, акъылынчъэгъэ бырсырым зэлъаубытыгъ, "измэ" зэфэшъхьафхэм
зэрэзэпхыгъэ лъэмыджыр ыгъэпытагъ, ыубгъугъ.
зэрэзэхъокIырэм ори уиIахь зэрэхэлъыр зэхэпшIэныр,
зэрэпсэемыблэжьхэм ищысэ гъэнэфагъэу ылъытагъ ахэмэ
зэрэуфэ-упцIэхэри ары. Загъорэ щыкIагъэу афэхъоу гу
зэрэщагъэпсырэр сыдырэ IофшIэни насыпрэ щытхъурэ
зэфилъым зыми иIоф хэлъэп.
зэхэтымышIэжьми, тшIошъ мыхъужьми. СыдыбзэкIэ
иIэнхэу, демократиер ары ащ фэдэ фитныгъэр цIыфым
икультурэрэ тхылъеджэхэр ащегъэгъуазэ.
инхэр художественнэ шIыкIэ-амалхэмкIэ къэбгъэлъэгъонхэ плъэкIынхэм пае сыд фэдиз кIуачIэрэ тхэнымкIэ
иобщественность ащ истатус зыкъегъэIэтыгъэным нахь
итарихъ блэкIыгъэ лъэхъан икъукIэ зэхэубытагъэу ахэмэ
ишIуагъэкIэ Исхьакъ апэрэ усэр, илъэси 8 нахь мыхъугъэу,
ищыIэныгъэ щыщ пычыгъохэм тащигъэгъуазэу тыкIэрысыгъ.
къаIуатэх. Къин зылъэгъурэ лэжьэкIо тхьамыкIэм ыгу илъ
къазыкIыфэмыхъугъэхэр? А пытапIэхэр къохьэпIэ адыгэхэм
къызэриIорэ гущыIэмрэ гум щыхъурэ-щышIэрэмрэ кIуачIэу
къызэрытэджэгъэ Францием и Конвент ыцIэкIэ афырегъащэ.
къыппэгъокIыщт ар - шъхьэгъусэр ныбджэгъу шъыпкъэмэ
къыщегъэжьагъэу Сергей Владимировичыр литературэмкIэ сыгу къэзыIэтырэ сятэу ары зэрэслъытэрэр. Ары
къыщыхъугъэ къумалыгъэри тхылъеджэм лъыбгъэIэсыжьын фае.
къэбэртэе лъэпкъ зэхэгъэушъхьафыкIыным, зэпэгъэуцужьыным икIэгъэстакIохэм непи таIокIэ. ЗэгурымыIоныгъэм илъэс мин пчъагъэхэм лъэпкъым къыфихьыгъэ
лъэпкъхэм ащыщхэми тигупсэ республикэ зэфэдэу шIу
мамыр. Хэти еджэ, зегъасэ, шIэныгъэ къызIэкIигъахьэ
медаль пчъагъэхэр къызыфагъэшъошэгъэ сшынахьыжъ
нэс урыс, советскэ литературэм къахэхыгъэ тхылъ пшIы
нэшхъэигъо нэпсыхэр, къыдэхъугъэ е къыдэмыхъугъэ
орденэу "За заслуги перед Отечеством" зыфиIоу я II-рэ,
палатэм илъэсым къыкIоцI законопроект 18 экспертизэ
писательхэр къежьэгъагъэх. Ахэмэ апэшIуекIоу, цIыф
пылъэу къыхьыгъ. Адыгэ хэкум поэтыр къэкIонэу зэрэхъугъэр мырэущтэу ежь къеIотэжьы: "Хэгъэгу зэошхор тыухи,
пэпчъ тхьамыкIагъохэр апэкIэкIыгъэх. Тэри зэгорэм мы
ригъэжьагъ. Мыхэмэ джурт писатель ныбжьыкIэхэр къахегъэлажьэх, адрэ тхылъкъыдэгъэкIхэм афэмыдэу, ахэмэ
романэу "Домбирэ икIалэрэ" зыфиIорэр етхы. Мы тхылъыр
сищыIэныгъэ щыщ шъыпкъэм фэдэу къыхэхьагъ. Сэ ар
стхыгъэм сыфэмыгумэкIын слъэкIырэп. Тхылъыр къыдэкIымэ, сыдэущтэу ар тхылъеджэм зэхишIэщта, къыгурыIощта? Мыщ дэжьым а зэхашIэр анахь нэфэ шъыпкъэу
сымытхэу чэщ блэзгъэкIырэп. А чэщым стхыгъэ тхьэпэ
сыщеджэ зэхъуми, сыдигъуи общественнэ IофшIэным
тхакIохэм унэ-зэхэт 20 аритыгъ. КъэIогъэн фаер, ыпэкIэ
тхакIу. ИщыIэныгъэ ыкIи итворческэ гупшысэ зэрэлажьэрэм
тхы лъеджэу яIэр нахьыбэ хъугъэ.
тхьац", Лермонтовым иеу "Къэрабгъ", Некрасовым
тыкIуагъэу Исхьакъ тыIумыкIэу, итхылъыкIэхэмкIэ къыт449
тэр-тэрэу зэтэгъашIэкIэ икъущтэп, ар тызфэзэогъэ, тызфэлэжьэгъэ нэмыкI лъэпкъхэми агу къэдгъэкIыжьын,
уасэ фишIыныр ежь пшъашъэм изакъоу иIэрылъхьэ зэпытэп.
упчIэжьэгъу акъылышIоу щытыгъ, идеехэр, гупшысэхэр,
усакIом къыIуагъэ зыхъукIэ, къыIуагъэмэ мэхьанэу яIэр
усэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр, апэрэ усэу
фашизмэр кIодыпIэ зэрэщыхъущтыр Гитлер ымышIэми,
художественнэ произведение пшъхьапэу ар хъугъэ,
хэтхэм заявление къыхарагъэутыгъ. АщкIэ къалэм иIэшъхьэтетхэм телъхьапIэ ашIыгъагъэр гъэзетым иномер горэм
хэшIыкIыгъэ шъонэу щэнаут уц зыхэлъым рагъашъуи, ар
шIуагъэ къафэзыхьыщт Iофыгъохэм ишъыпкъэу афэбэнагъ.
шъхьэкIэфэныгъэу фыряIэр дэгъу дэдэу къэзгъэлъагъорэр
шъыпкъэу къыратыгъэр зыцIэкIэ къэкIогъэ тхылъми усакIор
щызэIукIагъэх, чIыпIэ къин зэдифагъэх. Серпилиным иполк
щызэхэтхыщтыгъэр. Сятэ мыщ фэдагъ сIонэу сыгу
щырекIокIыгъэм сиIофшIэгъухэм "къызэIэутын" зылъэкIыщт
ыусыгъэ орэдхэр, поэмэхэр тихэгъэгу щызэлъашIэх. Ихэгъэгу, ащ щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ язэкъошныгъэ, щыIэкIакIэм идахэ цIыф жъугъэмэ ахехьэ. Теуцожь
я III-рэ Чрезвычайнэ съездэу Серго Орджоникидзе зитхьаматэу щыIагъэм Новороссийскэ округым илIыкIоу хэлажьэ.
я Союз гъогушхо гъогу шIагъо къыкIугъ. Джа уахътэм
яегъэшIэрэ щытхъум, гущыIэм пае, Саратов дэжь, Соколовэ къушъхьэм тырагъэуцогъэ саугъэтэу хъугъэ. Адэ
язэкъош-зэблэгъэныгъэ тыфэшъыпкъэмэ ары ткIуачIи,
язэфыщытыкIэхэм ягугъу къэтымышIын тлъэкIыщтэп.
А илъэс къинхэм сянэ зы псалъи
АIаплIэ уилъэу уахьзэ, плъы налъэу
Адрэ псы ныджми гукIэ исыкI.
Адыгэ хьакIэр тэркIэ шIуфаIу.
Алъэбжъэ макъэ къызэхэсэхы,
Ары шъхьакIэ, сэщ нэмыкIым
Аущтэу сIоми, гухэлъ пшъэфыр
Ахэм яIуплъи чIылъэм щызаф.
Бащэ къэмыIоу къытфэгъэлъагъу,
Гупсэф гощакIор рэхьат тэмабгъоу
Гухэлъ пстэуми зэкIэ уапшъэу
ГъэшIэ нэфыпсхэу тимэфэ нэфхэр
Джабгъу лъэныкъом сыуцун,
Дунаим щэтэх, щэгуащэх.
Дунай нэфыр пшIотхъэгъощт.
Дунай шхъуантIэр шы сэкушъ,
ЕГЪАШIЭМ ТАШЪХЬАГЪ УЕРЭТ
ЕтIани тыгъэр сисэмэгубгъоу
Жъогъо жъокупскIэ лъэмыдж згъэчъыни,
Жъуагъэм итакъэ пчэдыжь атакъэу
Зи къымыIожьми, нэплъэгъоу чъыжьрэм
Зэ теIэты, тыреуты,
Зэ фыдехьые, зэ фырехьыхы,
ЗэолI пхъашэр щылъ,
Зэхэдз ымышIэу къызэдытфепсы,
Зэщы гъэкIуапIэу сэ сычIэхьагъэп,
Инэплъэгъу фаби ащ къыуерэт!
КъашъушIэ шъушIэмэ - чъыгы пын.
Къини, гушIуагъуи, гъуащи ымышIэу
КъызхэкIрэр зэкIэ джы къызгурэIо.
Къыстещхэщтыр ощхыбыб.
КъэкIыщтым уелъэ, сыдыр къыпфэт?
ЛIыгъэмрэ шIумрэ уиусэ псалъэ
МЫ ТИБЖЫХЬЭ ТЕХЬЭ-ТЕКI
Маплъэх шъхьакIэ, зи алъэгъурэп.
МашIом ифаби ыбгъэ зыщештэ.
Мыгузэжъуахэу тыгъэм пхырещы.
Мыщ уаер, мыщ осыр,
НэмыкIи сэшIэ, мыжъом еутэкIмэ,
Нэмыплъ зэрахэу, агухэр зэфэплъхэу
Нэпсыцэ закъуи къимынэу нэкум
Огур чыхIэн дэгъу,
Ом ит жъуагъор гум пэблагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 631
Ори шIукIэ къытфеблагъ.
Оры, сэры, тхылъыпIэ тхьапэр.
Орэд фыжькIэ чIым къытещы.
Ос шъхьацыфри зэIешIэжьы.
Осэпс псэ махэми зыкъысIуешIыхьэ.
Плъызэу-плъызэу тыгъэр къепсы.
Псы кIыб къогъум тыгъэр къот,
Псы куу хьалэлэу джа уиIушыгъэ
Псэлъэ пакIэм хэзгъотагъэр.
Пшъэшъэ чэфмэ зыщагъэпскIы.
Пэнэ лъыгъэм сышIоIабэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210
Ренэу, ренэу а лIыр
СIапэхэр чъыIэм, чъыIэм зэфещэх.
СИГУХЭЛЪ ЛЪАГЪО ЖЬЫБГЪИ МАШIУИ
Силъэбэкъу закъо минишъэу къэсхьи,
Сиошъо чапэ укъысфыхэпсы.
Сипсэлъапи ар хэсэхы.
Сшъхьэ Iэ къыщифэу сятэжъ къысеIо.-
Сыда джы пшIэрэр, сыгу игушIуагъу,
Сыохъуапсэ, сэ сизакъоп,
Сэ джыдэдэм сыпфалIэ,
Сэплъэшъы, тянэу орэд кIэзIукIрэм
ТIыс арэIуи, умытIысэу
Темырым фесэу осышхор оры.
Тигъогу хэхыгъэ щыми тырэкIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288
Тинэшхъэй къэтых, тисаугъэтых.
Типсыхъо лъэшхэр ахэм щагъаIэх.
Тхыдэ макIэп ащ фызэхалъхьагъэр.
Удимыгъэхэу утезгъэтыщтыр.
УкъекIолIэфэ бэ ппэкIэкIыгъэр,
УсикIасэп хэт зыIуагъэр
УщыIэжьэп тIоу дгъэещтэп,
ФЫГУ ЩАЛЪЭ КЪЫСФЭГУ
ФелъэкIоны, фепэсэкIы.
ХъяркIэ тичылэ ущарэлъэгъу.
Хьазабмэ тэ тахэтыгъ.
Хьалыгъу Iулъхьэр зыщысIэтрэм
ЦIынэ-цIынэу ар ябгъучъи,
ЧIы къуапи щыIэп мэз зыщымыкIрэр.
ЧIыгур щэIоу мэгумэкIы.
ЧIылъэ лъапэм щэIушъашъэх.
ЧIылъэм жьыбгъи сфыкIэпщыгъ.
ШIулъэгъу засIоу Iахьмыгощым
ШкIэкIэ Iэхъогъур тыгъэм дэджэгоу
Шъхьэзэкъо-къурэу ащ язэкъуабз.
Шэн сфэхъугъэу непэ сIонти,
ЩЫIЭНЫГЪЭМ БЭ ХЭХЪУХЬЭРЭР
Ыбгъэшъхьэ шъыпкъэм уишыблэ гъуагъо
ЫзкIэлъэныкъо игъогу тетын.
ЫнэIу нахь, ащ ытхыцIэ фимыуфагъ.
Ягугъэ дгъашIоу шIукIэ тахэкIы.
Яшъонтырп макъи, ясэмэркъэуи
ахэр щыщ хъугъэхэу ихэгъэгу хэтрэ пыйи ар щиухъумэным
бзылъфыгъэр аущтэу шъхьаихыгъэу ахэхьаныр къезымыгъэкIухэри, адыгэ хабзэм, диным къызэраIорэм тетэу ичIыпIэ
ихэгъэгурэ ыгукIи ыпсэкIи афэлэжьэрэ творческэ-общественнэ IофышIэшхоу МэщбэшIэ Исхьакъ уапашъхьэ къеуцо.
мымакIэу щыIагъэх. Ахэмэ ащыщых ЖаныекIэ Тахъупщырэ
чIыналъэр непэрэ Тэхъутэмыкъое районым икъыблэ гъунапкъэ пэмычыжьэу Новодмитриевскэ станицэр джы зыдэщысым дэжь щылъ. Ежь заор зэрэкIуагъэр зэкIэмкIи сыхьат
"Стырмэ къэсшIэщт, моу сегъэплъ".
"Унэгъо фалIэ унэгъо мышI"
Iаий къыздегощы.
Адрэхэм зэкIэ шъузэкIэкIощт!"
Адыифи зэтричын.
Анахьыжъыр ыплIэ исэу,
Ар сэIо шъхьакIэ, ахэр сэ джыри
Ау сыда, уахътэр, ащ фэдэ дэдэу
АушъхьакIугъэ бзылъфыгъэм къылъфыгъ.
Ащ бжъэкъуитIу тетзэ,
Ащ ищэчалъэ ренэу тещэчы.
Ащ ылъапси орэд закъоп.
Ащ ыужы ар ихьагъэу
Бжыхьэпэ шъабэм титIо тыхэт.
Боу щэрыоу зэдэуагъ.
Гощэ кIэгъэкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гурэ псэрэ апэчыжь,
Гусэр зисэшхом жьы пшъапIэр
Гъуни нэзи слъэгъурэп, щыIэп,
Гъусэ зэкIэ къысфэхъун.
Гъэтхэ чэщыр охътэ кIэкI, пшысэ кIэкI,
Джа бзылъфыгъэу сшыпхъу зэпIуагъэр?
Джа зыр сфэшIэщтмэ, бгъэм удэсчын.
Джанхъоты лIыжъри ащ къыкIэрыт.
Джэныкъо набгъом дэтыр сиIанэу
Дунай чIылъэр тэбэ плъыр,
Дэим къыпфегъэзэжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Еми щымыкIэу дунаир макIо.
ЕтIанэ псынкIэу къызгокIэшъ тамэр,
Жъажъэу зэлъеты.
Жьыбгъэу сыкъичъзэ зызгъэбылъыжьмэ,
Загъэпсэфынэу цIыфхэр къэуцух.
Зафэмрэ нафэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗыIэти ори, еутакIор,
ЗыкIэхъопсрэр сичэт.
Зыпщегъэгъупшэ, зыуегъэшIэжьы.
ЗышIодахэу гъунджэм еплъэ.
Зыщыщ умышIэрэм удэмыуб,
Зэхэсхрэр хэт ымакъ?
Изы жъуагъо згъашIоу сидунай.
ИлъэсыкIэу тфэмэфэщтыр къытфэкIуагъ,
Имыфэжьми, рего, рего.
Ипчэдыжьыпэ закъыфишIыщт?
ИтхьамыкIагъу.
КIыр тфэчъыIэу къызщыхэкIрэм,
КIэлэ нагъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
Корэшъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456
Коцыцабэр мыжъо шъхьалым датакъоми,
Къарбэч фаеп, гукIэ фелъы.
Къашъом хэтэу тхьапэм еджэ,
Къоджэгъуибли ащ IотIысхьэ,
Къомыхьэхэнэу ситыгъэ фабэ
Къызыщежьэщтыр ошIэ, сэ сыгу.
Къэзгъэгъунэнэу сытеуцон!
ЛIыжъым къеIо: - Сыд сыфита!..
ЛIыхъужъыгъэу шъо зешъухьагъэу
Лъэпкъ зэикIы тыхъужьына?
Лъэпсэ пытэу урерэI.
Лъэшэу сегъапэ, сипаIуи сиуани пфэгъэтIысыгъ!"
Лэпс щыуаным лы хэмылъми,
Мы упчIэхэмкIэ сыджэуапынчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мэзэ хъураеу гушIопс нэутхэм
МэшIокухэр шъофым, фыртынэм хэчъых,
Мэщи щашIэ, къыщагъэкIы.
Нартым пхъэри машIом пелъхьэ.
Нахь шэнышIурэ, нахь шъуз пшъхьапэрэ
Ныр зелъэгъум шыблэ гъуагъоу
Нэхъой-Iэдэбыр алъэчIэ лъапс,
ОрэдыIом фэгъэхьыгъэ баллад . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Ощх чэфыл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПIэ фыжьитIури чэщ мэзахэм
Пфэмыхьыщтыр умыхьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПхъашIэмрэ усакIомрэ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455
СисабыитIуи мэзымкIэ сэщэх.
Сыдым фишIэна, ошIэмэ къаIо,
Сызэхихыгъэу сшIэрэп а жьыбгъэм,
Сыпщынэуи сыатэкъэнэуи сыфаеп
Сэ зымкIэ джары уитыныр,
Сэ схамышIыкIэу сишIугъу,
Тыгъужъыр мэлахъо хъугъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380
Тэтэрконыр джэныкъуачIэу мэшIо стафа,
Уашъхьагъ итыр жъогъо макIэп.
Узыухрэр умыщыI.
Фэдэ тичIылъэ тфытерэмыт!
ХъутIыжъ къумалым мыхэр къызIуепчъых:
Хым къушъхьэпсэу зыфэзыхьрэр,
Хыныгъо ужым . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
Хыпсы кIутафэр зэхэсыугъоени,
Хэта, хэта дэзтэкъуагъэр?
Хэтрэ техакIуи щтагъэр ынэгоу
ЦIыфхэр куиблмэ къагъэущы,
Чылэ джэгушхошъ мо зэхэхьагъэр,
Чылэгъо цIыкIури мэз Iупэ Iас.
ШIукIи, екIи, жэкIи, сэкIи
ШIулъэгъу дахэр чIылъэм тет.
Шъыпкъэп зэкIэ, шъыпкъэп зэкIэ
Шъэфрытхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398
ЩыIакIэм гъашIэр щыдах . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
ЩылычылIэу тагъасэ.
Яорэд хадза бзыумэ япсалъэр?
- Ар шъуфэшIэшъущтмэ дэгъу, ау ащкIэ шъузфит
- Ары шъхьакIэ, Къымчэрый,- къыригъэжьагъэр
- Ащыгъум сэри сарэщ,- Гуцэ къыкIэгубжыкIы,- сыд
- Зи езгъэIонэп, ышъхьацышъо сыубытыни къыхэсыдзын. Сыпшъэшъэжъыеу сыряIофтабгэ зэхъум, а
- Зы лэжьыгъацэ уемыIэнэу осIогъагъэба?
- КъурIанырэп сэ зэсIуалIэрэр, Дамыкъохэр ары
- Сыгу къеуахэрэп. Куохьаушхо шъухэтэу зэкIэми
- Сыд шъуздэкIогъагъэм щыкъэбар?
- Сэри ащ сигъэгумэкIыщтыгъ, непэ сыкъэкIон симурадыгъ. Шыхэр Iофхэп, ахэмэ ашъо Iужъу, шъоры
- Тэ тыIофэп, уезэгъыщт.
- Уегупшысэмэ, шъхьэм къимыхьан щыIэп.
- УмышIагъэми, джары зэрэщытыр.
- Хэтына, Совет хабзэр ары,- къэгъумытIымыгъ.
- Щхэнэп ар, пшIэщтым загъорэ егупшыс.
eIo пIонэу ыгу къытео, цыхьэмышIыгъэ щынэгъо шъэф
А сыхьатым щагур къэбырсырыгъ. ЛъэкъуацIэхэм
Азмэт елъэкIоны.
Азмэт зыкъызэригъэзэкIыгъ.
Ардэдэм къужъ чъыгышхори ащ пэмычыжьэу щытыгъэ турникри Къэсэй ынэгу къыкIэтаджэх. Зурети ышъхьац блэгъитIумэ лентэ фыжьыбзэхэр апылъхэу ипшъэшъэгъумэ ахэтэу елъэгъу. ДэнэшI Аскэри загъорэ нэбгъунджыкIэ фычIэплъы... Аущтэу тыгъуасэми зыщытыгъэр, илъэс пчъагъэ тешIагъэ фэдэу къыпшIошIы. ИлъэситIум къыкIоцI бэ дунаими къытехъухьагъэр, чылэми
Аслъан уцым хидзагъ.
Аущтэу зэрэщыт пэтызи ерагъ. Мыжъо абрагъур егъэшIэрэ хьынэу ыкIыб илъына? Полковникым зэриIуагъэу,
Джамболэт шъхьэр къепхъуатэ, шыхэми ячъэ щагъакIэ фэдэу къыщэхъу. Темботи ымэкъэхъу зэ шыблэм
ЕджапIэм зынэсхэм, къыздизыгъэр амышIэу Симэ
Зурет зыхэтыр.
Зуретми орэ Зурет.
Зэ амэ къыдэрэхь тадэжь, ыбзэгу истхъын сэ а лъэкъо кIыхьажъ добэдашхэм.
КIо амэ, кIори тIэкIу зыутхыпкI,- шыр къакъырэм къычIитIупщыгъ.- Чыжьэу уIумыкI, сыпфэещт.
КIэлитIур маплъэ шъхьакIэ, шэхъогъур рэхьатэу хъупIэм ит.
Кулацэ фычIэплъыгъ.
Къэсэй пылъэп Гуцэ къыIорэм,- шъузфэе тIэкIур къэдгъэгъунэрэ мэзым къыхэкIын. Сэ амал иIэу чылэжъэу сыздэсым агу хэзгъэкIыщтэп, сIорэ закъор: къакIохэу сынэ
ЛIитIур Курынэ зелъэгъум, ынэпс фэIэжагъэп. КIэлэ
Мы дунэе Iаем сыда цIыфмэ урамым тырябгъэшIыхьащтыр?
Мэзэхэ къогъупIэм къот пIэкIорым чыхIэнышхом чIэухъумагъэу Зурет хэлъ. Ышъхьэ нахь къыхэщрэп. НитIур
Нэмыцмэ зыкъашIэжьыфэ полкым зэуапIэр пхыритхъугъ.
Ощ фэдэп агъэтIысрэр.
ПхъэIэшэ цобзэ заулэ пае шыоу Мыекъуапэ кIуи, къэкIожьыгъ.
ПцIыкIэ Дамыкъомэ зядгъэгъэделэ тшIоигъопышъ ары.
Симэ къытефэх. Тэ щыхэта джы Аслъан? Хьаджрэтыр
Трам кIилъэшъужьыгъ.
ТыдэкIи къыщегъэжъу.
УпчIэр зэрэзэхихыгъэм лъыпытэу Джамболэт къэщтэуIугъ.
Урыс лIыжъыр унэм икIыжьынэу къызтэджыжьыкIэ,
Фыжь дэгущыIэщт. Пшъэшъэжъыем къыгурымыIон
Хьакупчъэр ыгъэпытэжьи, гъолъыжьыгъэ.
Хьатамэ игугъу IаекIэ ашIы зыхъукIэ, сыда Зурет зэрмыр зыкIэхъурэр?
Чъые IэшIум Къэсэй хэтти, ыгу щизэу орэчъые, тхьэм къыхьыгъэ пчэдыжьым нэфылъым дыкIэтаджэ ыIуи, лъэпэпцIыеу къыIукIыжьыгъ.
Чэщныкъо кIасэм Хьатамэрэ ЖэкIагъомрэ зэIукIагъэх.
Шъалихьэ иIофшIакIэ бэшIагъэ къызыдгурыIуагъэр.
Щхыур ыпакIэмэ атырелъэкIыкIы ыIозэ, ошIэ-дэмышIэу Исмахьилэ непэ къызэреплъыгъагъэр Къымчэрые
ЩыIагъэмэ нахьышIугъ а къыздырищыжьыгъэм.
агуи шIун, чэфыгъоми нахь зиIэтын.
ары,- иIоф зытет шъыпкъэр кIалэм шIуиушъэфыгъ,-
арэп къызкIигъэзэжьыгъэр, зыми риIуагъэп, ежь-ежьырэу ыгу къэкIыгъ.
ащ рыпсэунэу мэуцу. Зы дэхагъи ынэ къыIуихьажьрэп,
бетэмалри ащ къыхахьи, къинмыгъуае ригъэлъэгъугъ.
дэдэр ары...
закъор шы щыщ макъэм къызэригъэлъэтагъэр, етIанэ
зы шы хэгъэкIодыкIи, пшъхьэ пичын. Джамболэтдыхэм
зыгорэм иунэ зыфилъыр?..
зытегущыIэщтыр янэ къылъфыгъэм икIэлэ закъу...
зыщыщ шъыпкъэр къыIощтыгъэп.
зэхамыхыпэу Къэсэй къыIуи, Чэлмэткъо Аскъалэ етIыргугъ.- НекIо сIуагъи...
игъусагъэхэр зэбгырыкIошъыгъэх. Зынэгу тыркъо телъ
ихьамбарышъхь... Адэ, Къэсэй, аущтэу оIомэ къамылыри дэгъуба,- ТIатIыхъоу къамылыр зымыдэщтыгъэр
кIымафэм сыкъэкIо eIo, ухьазырмэ сшIэрэп нахь.
кIымафэри екIы, гъатхэри къэкIо.
къихьажьыгъагъэхэп. Мафэр зэрэдахэм фэдэу Джамболэти ыгу непэ дэхагъэ. Бжыхьасэхэр шхъонтIабзэх. Зы
къызщегъэтэджыкIы,- къэпшIагъ, къэпшIагъ... Псау,
къыращхэшъ, къокIыпIэмкIэ ащэх.
къытехьащтэп мыщ, бжыхьэ губгъом нахь зэщыгъо
къыхапкIи, ауж къихьагъ.
къыхьми, гъэкIэрэкIэгъаеу губгъом къыдэкIы, непэ щыгъыр неущ къызщилъэжьрэп, идухыми шъхьэр къегъэуназэ aIo.
къэбгыным къундысыу хафэ Исмахьилэ тырешъухьажьы.
къэтэджыжьыщт, ыжъагъэмэ чъыIэр ахэIагъэп, кIэлэ
лIы дэгъу мы Iэгъоблагъом улъыхъуагъэкIи ибгъотэщтэп,
мыгъатхэ къыупкIэгъэ мэкъури, муары, хьандзошху, щэ
мыхъужьыхэ зэхъум, нахь тхьагъэпцIымэ лэжьыгъэр агъэбылъэу рагъажьэ.
мыщ фэдэ уахътэ мыщ щызекIощтыр? ЧылэгъунэмкIэ
нахьрэ гугъу иIэп. Зым нахьи зыр нахь гъэшIэгъоныжьэу
осытхъумэ адэжькIэ Гощсымэ плъэзэ,- кIалэхэр щай
паIуи къэлъэгъуагъ. Старшинэр Къымчэрые къеджагъ:
пкIэшъэ тхьапэу жьыбгъэу къилъыгъэм рихьыжьагъэу ыхьырэм фэд, ащыщэу къызщигъэуцущтыр ышIэрэп. Нахьыпэрэм фэдэу шы щыщ макъи къыдэмыIукIыжьэу къыщэхъу,
пчэдыжьрэ ары зызэрэлъэгъущтыгъэхэр. Мэфэ фабэхэм тхышъхьэ уцыр къафы. Пчэдыжь къэс шхъонтIамэу
реным къэлъэгъуагъэп.
сигъэпцIэгъакъомэ еIошъ, игуцафэ шъэогъум епкIы.
сыдкIэ сигъэпэн. Мурадин ары мыхъугъэмэ, хьаджрэтым
умэлэкIэн, пшхырэм хьалыгъу дэмышхыхэмэ.
упIыцIэгъэ Аслъан текууагъ:
фехьми, нэрмылъэгъу гупшысэмэ якъежьапIэр Зурет.
фэягъэ. Джащыгъум сынапэ сщэфыжьыгъагъэ. Ары
хъугъэшъ, Курынэ тхьамыкIэр унэм изакъоу ишIыхьагъэу
хъурэм теплъын. Тхьапшырэ шъор-шъорэу мэзым шъукъыхэкIыжьынэу къышъуаIуагъа! Джары шъумыдаIомэ
хыеу ухэкIыжьыщт, ара?
цIыфышIоу, хьалэлыжъэу зыкъысфишIыщтыгъэ. Дунаим
цIыфэу Дударэмэ къахэхъуагъа. Мэунэхъу пэт, аупкIагъ
шэхъогъум хэтмэ ащыщ гори къыпэщыщыжьыгъ, нахьыбэми ашъхьэ къапхъотагъ. Азмэт шым къепсыхзэ,
ыпашъхьэ ихъухьан, шъхьатехъор ыгужъуакIэ делъхьэ.
ыцапэ дэлъэу мэгъы. Гъы, Зурет, гъы. Угъэу бгъэм дэлъ
ышIагъэмкIэ. Егъапэти, къэкIуагъ, нэмыкI шIыкIэ фигъотышъугъэп. КIалэба, делэба джыри,- Исмахьилэ ыIозэ,
ышъхьэ къызихьагъэр мыгъатхэ щегъэжьагъ. КIалэхэр
- Амин, ау къыпыбгъэхъожьыгъэмкIэ къыбдезгъаштэрэп.
- Ар МэфэкIо РэщыдэкIэ сIон слъэкIыщтэп,- зыгорэ
- Ар тиакъылэп зилажьэр, чырбыщ щымыIэр ары,-
- Ар шъыпкъэ, кIэм шIу къыздехьы,- Ибрахьимэ
- Ары сэри сыкъызкIыоупчIрэр, зыгорэм нычхьапэ
- Ары, джа аэродромым ыпшъаIокIэ щыс къутырыр
- Ахъмэт ыгу рихьын бзылъфыгъэ горэ пэкIафэмэ,
- Ашъыу, Iофы зебгъэшIэу, ащ пае мощ нэс укъикIыжьын фэягъэп!.. ЗыфэтымышIэрэм тышIоцIыфэп...-
- Ащи тыдеплъы, тат... Мы письмэр бэшIагъэ, тат,
- Былымгъотыр!
- Джар шъыпкъэм пэблагъ, Якъуб,- рестораным
- Зэрэбыслъымэн унагъор къырыпшIэу Дударыкъомэ яунашъхьэ тетыр ары. Тенэчым хэбзыкIыгъэу джау
- Изакъоу кино къызфарегъэгъэлъагъо ара?..
- КъаIо, тыда зыдэтщэщтыр?
- Къаштэ! - тхылъыпIэр кIалэм IэкIитхъыгъ, рычъагъ,
- Къыуамытмэ, ашIэрэр пшIэрэба,- щэлэмэ фабэр
- Мо чэу дэплъ, шъхьангъупчъэ къиплъмэ тыкъямыгъэлъэгъоу чылэм тыдэгъэкI сIуагъи!..
- Мыекъуапэ пшъэшъэжъыем дэжь сыкIо сшIоигъу,- пчэдыжь горэм Сэбэхь ыIуагъ,- моущтэу тызэплъ-тыкъызэплъыжьэу тыщысына?
- Мэзпэсым уIукIагъа?
- МэшIоку зэпырыкIыпIэмэ къэралыгъом зэрарышхо рахы. Зы мэшIоку пае мыщ фэдиз машинэ хъущэр
- О слъэгъурэм уишхыншIыгъэ тыхэбгъаIэмэ пшIоигъу...- Сергей чэт тамэр ыштагъ.
- О уишIэн пшIэгъахэ, Джамбот, тхьэуегъэпсэу. Адырэр тэ къытфэгъэнэжь,- майорыр нэгушIоу мэзпэсым
- О ухьазырмэ, сшыпхъужъ, тэ тыхьазыр,- Iэнэ
- О-уиу, Ибрахь,- джы Темыркъан ынэкIушъхьэкухэр
- Орырэ сэрырэ затIорэр, Къан, зымафи къысфэбгъэпытэгъагъ, уицыхьэ къыстегъэлъ, тазыфагу дэкIырэп.
- Сыд пхъэ кухьа? - къымышIэжьы фэдэу Дальмар
- Сыда къэхъугъэр?
- Сыдэу щыт, кIал, щагур?
- Сыдэущтэу чIыгу щтыгъэм хэптIэщтых? Непэ комсомольцэ куп къэкIуагъэу хатIэ,- ащ нахьрэ тхьаматэм
- СыкъитIысхьащт шъхьакIэ, сизакъоп...- Сергей
- Сэ сызфаем фэдэмэ, къыIорэр естын.
- ТIахьир, псаоу укъанэ-эмэ!..
- Темырым мыхэр щыIэх, ау бэдзэрым щылъапI,-
- Тетхагъэм ащ фэд eIo,- шоферыр щхыпцIыгъэ.-
- Титучан а зыфапIорэр телъ.
- ТыкъикIыщт, Нэфсэт, тыкъикIыщт...
- Тэ кIуагъэх?
- Хэта шъуIуа игъусэхэр? ЗыкIыб къэгъэзэгъэ кIэко
- Шэныбэр чылэм къэкIожьэуи?
- Яжъыхэр адыгэмэ агъэлъапIэх.
Ioy нэшэбэгу ныкъор пишхыкIи, щхыпцIыгъэ,- а уикабинет гъэкъэбзакIэ сыгу рихьрэп... Мафэ къэс тхылъэу
IофхэмкIэ, ау ахэр Дударыкъо лъэпкъ лъыгъэкIуатэхэп,
Адэ мыгъо сыдэу пшIын, тэ тызэрэфаеу Iофыр хъугъэп.
Аслъанбэчрэ анахьи сынахь цэкуагъэп сэ... Ау етIани заор
Аущтэу ЧэтэшIэ Биназ ыIуагъэми, къехъулIагъэр
ЗанкIэу больницэм къерэкIуалI, сыкъежэщт...
ИлъэскIэ плъытэнэу хъумэ, цIыфым къыгъашIэрэр
КIэлэ шIагъощтыгъ...
Къакъырым къызфащагъэр джы Къасымэ къыгурыIуагъ. Пчъэ ихьагъум дэжь, къакъыр зэпыутыпIэ дэпкъ
Къэлапчъэм нэс Берузаимскэр Алъкъэс дэкIотагъ.
Къэхъугъэр ашIэрэп.
Лимэ ис. Гупшысэ пэпчъ Мерэм къыхэхьэ, уахътэ тешIэ
Машинэр тхышъхьэм дэлъэти, губгъом зыридзагъ.
Мо жъугъэкIотэжьыгъэр сыда зыфэягъэр?
Модрэм есIомэ, мыдрэм есIозэ, лIы сшIыгъэ. Мыщ зы
Псаоу сыкъызэрэнагъэр ерэмышI...
СшIагъэ сэ ар къызэрэсэхъулIэщтыр...
Тыгъоспчыхьэ къехъулIагъэр Дальмар ыушъэфы хъущтэп.
Чэщ реным едэхэшIэкIкъедэхэшIэкIыжьми зы гущыIэ Мерэм къыригъэIон ылъэкIыгъэп.
ШIу шIи, псым хадз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
ШъхьангъупчъэмкIэ Лимэ зэплъэм, чъыг къутэмитIоу, зэнэс ашIоигъоу, зэлъыбанэхэрэр ынэ къыпэшIофагъэх. ЯпкIашъэхэр зэнэсынхэкIэ азыфагу Iэпэ зал ныIэп
адэжь къащэ. Сыд зиIокIэ, лIыжъ куп щызэхэсыщт еIу,
ары. Тижъыхэм бэ къалъэгъугъэри, бэ акъылэу ахэлъри,
ахэмэ арысхэр зэримышIэхэрэр ары.
бзылъфыгъэ насыпышIоу, мышIуныгъэмэ дэхагъэу лIым
диверсант къызэрыкIокIэ сыгугъэрэп, заом ижъобгыпIэ
дэхэшху, Iапэ зыфэпшIырэр бгъэгушIон...
ежьырырэ автобус уцупIэм нэс унагъор къадэкIотагъ.
зешIэм, тIыси зигъэпсэфыгъ.
зыпилъэкIыкIи, псы чъыIэкIэ ынэгуи ыгъэучъыIэтагъ.
зыхъукIэ ары тхьамыкIагъор, узынэсыщтымрэ узэтхъощтымрэ умышIэжьэу урашIыхьэ, зым жъо, зым халъхь,
зэкIэ сэркIэ къэбарба,- Нысэдахэ пхъум IугушIожьыгъ.-
зэфагъэ Нурбек зыхегъэлъыми, ятэрэ янэрэ яугъоякIэ
иIухыжьын зэрэчылэу ебэныгъ. ОшIум пфэмышIэрэр
имыгъэлъэу мылъку шIы тхьапшырэ есIуагъ? КъысэдэIугъэп. Сэри силажьэ хэлъ, Iушы сIозэ, къыпэкIафэрэр
къамзэгу цIыкIу горэ щилъэгъугъ, зэридзэмэ-къызэридзэжьызэ, еIункIымэ къыдечъэкIыжьзэ, хьыныр чIыпIэм
къыIуагъ.- Мыщ тыкъызыкIуагъэм азыфагу шхонч омакъэхэу къэIухэрэр сэлъытэ.
къыгъэучъыIыгъэх, къыгъэкIэзэзыгъэх. ЛIым сыкъишIэмэ
къыгъэшъонэу фай, ау рикурэп.
къызэущыжьым, къехъулIагъэр зыфихьын ымышIэу заулэрэ егупшысэу щылъи, зыгорэм сыкъимылъэгъугъот
къымыштэн щыIагъэп. Таймэзым зыщеухъумэ ыIозэ,
къычIэкIыгъ.
къэсыхэщтмэ, икъэсыгъу ыIуагъ. Янэ къызэрэмысыгъэр
мыхъунэу сыуцугъ. Дэйми, дэгъуми а зыр илъапI, ишIулъэгъу. Къеплъырэм фемыплъэкIыжьэу, бгъэм дэлъыр
нахьи, сахахьэмэ нахьышIу!..
нэмыкI коммунистмэ къыдашIэ, ау ащ пае къымыгъанэу
пшIэщтэп ахэмэ къыуашIэщтыр... Зыпчыхьи, Iэуж ыIуи,
район зэIукIэ пэпчъ Таймэзым игугъу къешIы.
районым тащэ къэс зыгорэ тымыщэфэу хъурэп, унэм
сецIэцIагъ...
тищыкIагъэр зэтэгъотылIэжьы, Iэрыфэгъу тфэмыхъурэр
узэпастыкIэу къилыдыкIыгъэх,- сипэIожъ зэрэсшIэу
умыкIу, Мерэм изакъоу унэм къимын!
уфэтIысыныр, зэриIоу узекIоныр къикIрэп, ащ купкIэу
фае зыоIом, Ибрахь, къэошIэжьа, ыуж тикIыжьыгъагъ...
фэдэ Аслъанбэч еслъэгъулIагъэп. Ащ зыгорэ къемыузэу фэгъолъыщтэп. Тхьаегъэпсэу, Къасым ары мыхъугъэмэ, зыкIэмыIэжьэу пIэм хэгъолъхьэгъагъ. ШъутIыс,
хьэм къылъфыгъэм!..
шъхьакIэ, мэхъэджэжъ, ори гъэбылъыгъэ Iаджи уиI,
шъхьафит ташIыжьыщт. Джащыгъум тэ уатшIэрэм еплъ
щагум щэугъуаех.
Азием шъукъекIа?
Акцент тIэкIу уиI ныIэп.
Апэрэ мафэр , блыпэ.
Ар (бзылъфыгъ) испаныбзэкIи инджылызыбзэкIи мэгущыIэ.
Ар (хъулъфыгъ) инджылызыбзэкIэ мэгущыIэ.
Ар IэкIыбым къикIыгъ.
Ар сэркIэ лъэпIаIо.
Аужырэ автобусыр IукIыгъахэу сегуцафэ.
Ащ (бзылъфыгъ) IофшIэн ыгъотырэп, апшъэрэ гъэсэныгъэ иI нахь мышIэми.
Ащ (хъулъфыгъ) иIункIыбзэ зыдэщыIэр ошIа?
Ащ ныбжь иIэу сыхэплъэ.
Базель сыкъекIы.
Вагон-рестораныр тыдэ щыI?
Вокзалым сыдэущтэу сынэсын слъэкIыщта?
Гъогу чекымкIэ ахъщэ къисхы сшIоигъу.
Гъончэджхэр, джанэхэр, лъэпэдхэр къызыщымыгъэгъупш.
Джыри зы псы стакан, хъущтмэ.
Дискотекэр ары.
ЕмыкIу умышIы, ау неущ слъэкIыщтэп.
Жирафхэр модэ щыIэх.
КIэлэегъаджэм къыIорэр къыбгурэIуа?
КIэлэцIыкIумэ кIэлэцIыкIу унэр къызэIуахы.
КIэнкIэ гъэжъуагъа?
Кредит карткIэ ыпкIэ пты хъущта?
Къыгъэзэжьына шъуIа?
Къысфэтхэна шъуIа?
Къэгъагъэхэр тыдэ щыпщэфынхэ плъэкIыщт?
ЛотереекIэ къэтхьымэ, зэрэдунаеу къэткIухьащт.
ЛулэкIэ тутын уешъуа?
Мартэ сыда ышIэрэр?
Мартэ тыдэ щыI?
Мары сисчёт иномер.
Машинэр лъапIэ.
МодыкIэ унэшхор ыкIи чъыяпIэр щыIэх.
Модэ мо къуапэм дэжь, хъущтмэ, сэмэгумкIэ.
Мы мэшIокум чъыяпIэхэр иIэха?
Мы тхылъым сыд шъхьэу иIэр?
Мы унэр хэт зышIыгъэр?
Мыщ дэжьым къыщыуцу, хъущтмэ.
МэшIокур сыдигъуа Амстердам къызынэсрэр?
Непэ шэмбэт.
О ыкIэкIэ уикIын фае.
Ори щыбжьый пшхынэу уикIаса?
Ошъуапщэр , шхъо (ежьашъо).
Пётр сыда ышIэрэр?
Сиадреси мары.
Стокгольм кIорэ мэшIокур сыхьатыр тхьапшым IукIыщт?
Студентхэм къафыкIырагъэча?
Супермаркетыр тыдэ щыI?
Сурэтхэр дискым тетых.
Сурэтхэр зэжъугъэзэфэн шъулъэкIыщта?
Счётыр неущ къэптымэ пшIоигъуа?
Сыд джыри тищыкIагъэр?
Сыд нычхьапэ кинотеатрэм щыкIорэр?
Сыда шъукъызкIэмыкIощтыр?
Сыдигъуа аужырэ трамваир зыIукIрэр?
Сэ гъогур згъотыгъэп нахь, армырмэ игъом сыкъэсыщтгъагъэ.
Сэ гыкIэлъэ машинэм гыкIынхэр дэсэлъхьэх.
Сэ джыдэдэм псым сыкъыхэкIыжьы.
Сэ зэкIэри сшхыгъэ.
Сэ лампэ сищыкIагъ.
Сэ минералыпс сыфай.
Сэ мыIэрысэ ыкIи манго сиI.
Сэ спорт клубым сэкIо.
Сэ сыкъызыкIэмыкIуагъэр сыфитыгъэпышъ ары.
Сэ уимашинэ Iаеу зэхэкъутагъэу зэхэсхыгъ.
Сэ щаибжъэ щэ хэкIагъэу сыфай.
Такси шъуфая?
Таксиим къысфедж, хъущтмэ.
Тара уиныдэлъфыбзэр?
ТиIэшъхьэтет теплъэшIу иI.
Титатэ жъы дэд.
Тыгъэм ышъо сыд фэд?
Тыдэ шъущыIагъ?
Тэ кином тыкIомэ тшIоигъу.
Тэ мэфитф ныIэп тызылажьэрэр.
Тэ тыгъощагъ.
Уесынэу укIо пшIоигъуа?
Фильмыр гъэшIэгъоныгъэ.
Футбол ешIапIэр тыдэ щыI?
Футбол зыщешIэхэрэ стадионым сыдэущтэу секIолIэн слъэкIыщт?
Хъулъфыгъэм пэIо убгъур щыгъ.
Хъущтмэ, джэуап къысэт.
Хьау, ахэмэ къаIорэр икъоу къызгурыIорэп.
Хьау, ащ евришъэ ыуас ныIэп.
Хьау, сшъузи силIи мыщ щыI.
Хэта «хъяркIэ» къэзыIон фаеу хъугъэр?
ЦIыф гъэшIэгъонхэр тихьэкIагъэх.
ШъукъэтIысых!
Шъхьаф-шъхьафэу ыпкIэ къэтты хъущта?
Щэтыр мыщ хьафэу щыпштэн плъэкIыщтба?
Ыуж шъуикI ащ!
Ятфэнэрэ мафэр , бэрэскэшху.
Ящэнэрэ мафэр , бэрэскэжъый.
аррэ (хъулъфыгъ) аррэ (бзылъфыгъ)
ахэр , ахэм яй
бзылъфыгъэ зэхэзыхын фалI
синыбджэгъу (пшъашъэ) ичэтыу
чъэпыогъу, шэкIогъу ыкIи тыгъэгъазэ.
шъо , шъошъуй
- Адыгэ бзылъфыгъэр ары нахь, хэта адритIум апылъыр!..
- Апэрэу сэлъэгъу, хьарыф макъи зэхэсэхы,- Гощэунае нэгушIо къабзэкIэ джыри лIым IугушIуагъ, етIанэ
- Где твои офицерские погоны, вырод?
- ГощэунайкIэ силъэIу къысфимыгъэцакIэмэ, тIуми
- Гум IэшIу-IэшIоу телъыр шъхьэихыгъащэкIэ къэмгъэдыджыжьба!..
- Зигугъу пшIырэ пачъыхьэм адыгэм щэ фимыгъэкIышъунэу къыщэхъу. Ау иIашэ тыдэмышэсышъунэу къызэрэтэплъырэмкIэ хэукъо. Аущтэу зыкIишIрэр сшIэрэп,
- Зэхэпхыгъэмэ, джащ шъуфэд шъо. Бэ шъоIо, макIэ
- КъызгурэIо, къызгурэIо атаманым къыIо шIоигъор,-
- КъыуашIагъэр шIэхышIоу пщыгъупшэжьыгъ?..
- Сибэн зэратIыщт къазгъырыр къыздэзыIыгъыр
- Сэмэгу лъэныкъомкIэ нахь дэубыт, Бэбэжъ.
- Тэ ущыкIодыгъ сэIо? - Бэбэжъ къыпыт унэмкIэ джагъэ, хьалыгъу хъурэе заулэу къыхьрэмэ ышъхьэ къакъомыщыжьэу Аслъани къэкIожьыгъ, щэфакIор зыдэщыт
- Хьау, Гощэунай,- Рэщыд-пашэм Iэхъомбэ папцIэр
- Щатэ къызфэпштэн къэбар хъатэ къэсхьыгъэпышъ
- Ы-ы,- тыгъопчыхьэ кIэрахъомкIэ зэрэуагъэр Бэбэжъ
Iумыхьи шIоигъуагъ. ЗыкIыIухьэ шIоигъуагъэр ежь щыщэу,
Бэбэжъ къызэрэриIуагъэр ыушъэфыгъ,- дунаим шIэхэу
Бэбэжъ фэгъэхьыгъэу Аслъан къыIотагъэхэр ары. ЕгъашIэм шыбгырысэу къыхьыщта мыщ!.. ПшIэрэр тэрэзэп,
Гощэунайрэ Верэрэ яшхэр коу зэрысхэм кIэшIэгъэ
Ежьри згъэрэзагъэ, сэри сигъэрэзагъ.
ЗэкIэми анахьэу ГъукIэкъулэ Даутэ зымафэ Шъхьащэфыжьым къызфэкIогъагъэр Мосэ къызыраIожьым,
ЗэуапIэм IухьанхэкIэ къэнэжьыгъэ шIагъо щымыIэу
КIэра хъор къыпхъуати, бзыу кIый макъэр къыздиIукIырэ
КъыбгурыIорэба ар?
Къэзэныкъое ревком пчъэIупэм дэжь бзылъфыгъэхэр
Къэхалъэм дыдэхьагъэ ПэтIращэ ыуж итэу къакIозэ,
ЛIыгъэ зэрэпхэлъыр сэшIэти ары шъхьакIо къыпщыхъугъэми, сIуагъэр сэзгъэIуагъэр...
Луценкэм иунэшхо тIозэтет ычIэгъи ышъхьагъи дапIэ.
Мосэрэ Гощэунайрэ амакъэ адрэ унэм къеIукIы, сыд пкIыхь
Мыдрэхэри къэбарынчъагъэхэп шъхьакIэ, тыдэ къикIми
Непэ Улапэ щашIыгъэ гъэтхэ зэIукIэм Самохиныр
Сокольскэ зэшхэри, Хъанкъори ащ егъэгумэкIых. Зэо
Тыкъэм изекIуакIэ щытмэ зыфахьын ашIагъэп. Зи
Хэукъорэп, ыжэкIэ-пакIэхэр упсыгъэ умыIощтмэ, Хьагъур
Щынэ зыфэпIон ынэ кIэлъыгъэп!..
атыралъхьэ, макIохэшъ, ячIыгу тэубыты аIозэ, Гъобэкъуае
ащ ипшъэшъэжъые къазыхэхьажьым, гум къыпиIонтIыкIыгъ.
бысымым зызэришIэу Моси щхыжьыгъэ,- фаэтоным
гомыIумэ анахьы шIугъэп ыш иIофи. Шумафэ псауми ыпсэ
гуцэфэ лые ригъэшIэу ыублагъ.
дитхэгъагъ. Машинэ улэупкIэм тегущыIэхэзэ, Луценкэм
дунаим зыщытетхэм щегъэжьагъэу янамысрэ яшъхьафит рэ
дэжь тэкIо!..
есэбгъэшIэщтри сшъхьэ зэпезгъэ кIыжьэу, адыгэмэ пачъыхьэ егъашIэм яIагъэп, мыжыкъ пачъыхьэр пачъыхьэ зыфэсымышIыжьы мыхъунэу сыд бэлахьэу къыстефагъэр!..
зимыI!.. Бзылъфыгъэ шъхьэзэкъо тхьамыкIэм утекуонкIэ
зыуи арэп,- зыфэдэгъэ бзылъфыгъэм дэкIуати унэм къызехьажь уж Гощэунае къеIошъ мэщхы,- джанэу фэсыдыгъэр ыгу рихьыгъ.
зыфэе дэдэр афэтэшIэ.
зэкIэри мамыр oIo... Дэгъу, Петро, зэкIэри дэгъу... Пачъыхьэ лъапсэм икIэутыгъо къэсы, Лениным, большевикмэ
зэпыугъо горэ къызыщыхафэм, зи къэзымыIощтыгъэ
зэхишIыкIынэу, къин зылъэгъугъэ цIыф. УтIысмэ бгъэени,
иIо ахилъхьан, ахигъэзэгъэн, ыгъэдэIон ылъэкIыщтыгъ.
иIуплъи IэшIушъ, зэхэпшIэщт.
игупшысэ хэо-хапкIэмэ къачIэужьэу къэупчIэ,- Мэджаджэмэ яптыжьыгъа?
имыщыкIэгъэ бзэджэшIагъэмэ афегъасэ.
ини, цIыкIуи урамым къыщегъэуцу, къызэмыплъэкIыщтри
кIыфыбз.- Сахьидэ иш ахэтыжьэп!..
кIэупчIэхэзэ, ишъыпкъапIэ зашIэм, унэмэ къарыкIхэу,
къыдэтэджых. Мылъку зиIэм заводхэр, фабрикэхэр къызызэIуихкIэ, ахэр зыгъэлэжьэн цIыфхэри ищыкIагъэх. Ау
къызэрэрищагъэм фэдэу лъикIыгъэп. ЛIым иныбджэгъу
къыкIиIотыкIыжьхи, шым елъэдэкъэуагъ. ШхомлэкIэ тIупщыгъэр зызэхешIэм, жьым фэдэу шыр илъыгъ. Жьы
къырефэкIых, фаемэ ячIыгу атырехы, къушъхьэм къыхефы, Тыркум рефых, аргъоилъэ чIы шъугъэм хегъэзыхьэ,
къырихыгъагъ, гущыIэ дыс гори къыфидзыгъагъ, джары
къэбарыр къэIугъ. Ардэдэм, Балис зипащэ эсермэ анэмыкIрэ, съездым иделегатхэр къалэм къыдэхьэгъэ пыим
къэкIожьыщтыгъэ. Ныбэм илажьэ IотэжьыгъошIу зэраIоу,
къэмынэу етIани гум къилъэдэжьыгъ. Шарф Iэпс-лъэпсми
лIы зэрэдэкIуагъэмкIэ сыгу ебгъэрэп, сыгу къеорэр насып
нэ IаекIэ къызэреплъыщтыгъэр ынэгу къыкIэуцо. Бэбэжъ
пшIыкIухым щыщэу илъэсипшIыр тырку хьалыгъущэм
пэгъокIыгъэх.
сэры зыпкъ къикIыгъэр. Сахьидэ сыгу хигъэкIыгъэу къэсшIэжьрэп, сапашъхьэ мыIуапхъэ щиIуагъэп, лIыгъэ напэм
тиIоф къэзышIрэр тимышIэныгъ, дунаим къытехъухьэрэ
тхьамыкIэу амалынчъэ нэкIыгъэу пчэгум къинагъ. Гъунэгъухэр къыочъагъэкIэ, цIыф зырыз чылэм къыфхэчъыгъэкIэ,
тхьэ афэхъуна?
тыдрэ лъэныкъу укъызщигъотыщтыр? Жьыбгъэм бзэ
уIэгъэ хьылъэхэр кукIэ Iуарегъэщышъ, Пашкэ лъэныкъомкIэ арегъащэх, гущыIэ шъабэкIэ егъэрэхьатых. УIагъэмэ
уезэщынэу щытыгъэп. Аслъан иилъэс пшIыкIубгъу укъуагъэ елъытыгъэмэ, Лысовоир бэкIэ нахьыжъыгъ, Мосэ
уж Мосэ къэупчIагъ, етIанэ Гощэунае зыгъэгумэкIрэр гуапэ
узекIон хъумэ, чылэмэ цIыф къадэунэжьынэп, насыпыр
уишыпэ гъэзагъэ пIоу ори укъысэупчIыгъэп, ы-ы, Бэбэжъ?
укIыгъэхэр, уIагъэхэр къычIинэхэзэ, ЕрмэлхьаблэкIэ,
урыгущыIэ хъунэп, ау тыжэ къыдэшъотхъы: лъэрыхьхэр
ухыгъэ хъугъэп.
фэдэ бэдзэр зэхэхьаныр непэп къызежьагъэр, адыгэхэмрэ
фэдэ къэрэгъулэ джадэр тучаным пэбгъэсыныр!.. Ящэнэрэ
фэтэджых, фэтIысых.
хэпшIыкIэу анэгухэр къэгушIуагъэх. Гу яIэми умышIэнэу,
хэшIыкI зэрафыриIэм пай.
шхончхэ ри, пулемет закъоу кукIэм дэтри Iофэп, ахэмэ
шъорэгъ. ГъэшIэгъона уилI заом щыфэхыгъэмэ... Бэбэжъ
шъукъырищэлIагъ, тызэхаплъэу тызэхэкIыжьынэп. Неущ
шъыпкъэ ралъэгъулIэжьрэп, сыд язэфагъэми, зэфагъэм
щыд фэмыф пIонэу, жъажъэу макIо. Сымэджэ Iофыр
щытыгъэп. Ащ пае еджэгъэшхо ухъунэу, нэмыкI хэгъэгумэ уигъэсэныгъэ ащыхэбгъэхъонэу ищыкIагъэп, адыгэ
щытышъ, сыхьатыр тфым ХьэцIэцIэ МыцIыкIу дэжь тыщызэIокIэ.
щэпсэух пIонэу, нахьыбэмэ аIощтыгъэ.
ыIуагъ, адыгэмэ якIодыжьыгъо къэсыгъэкIэ сенэгуе,
ымышIэу заулэ тешIагъ, Гощэунае кIашъом еплъыхмэ
ымышIэу къызэтеуцуагъ.
ыцIэ Бэбэжъ зызэхихрэр непэп. Керенскэм иунашъокIэ
якIухэу, зыми ичIыгу къытырахыгъэп!
"Ащ нэмыкIэп Дэхапсэ бзэгу сыфэзыхьыгъэр,- Турабэ
"Ори пIэбжъэнакIэ зыгъэузырэм ышъхьэ шIопхынэу
"Турабэ тхьамыкI, Турабэ сэкъат тIомэ идагъо зэхетымыгъэхэу, тэ тыкIоми дгъашIозэ къыздетщэкIыщтыгъэм
"Уятэ кIодыпIэ ифагъэу, сэ джэдыгу Iэгъопэ нэкIыкIэ
- А шы лъэкъоф нэтIэгъунджэм тесыр уишъауа,
- Ар умыIо, тян, жъы ухъуна? - Шыупащи зэхихыгъэр
- Ара? Мэу зэ сегъэплъ! - зыкъыIуишIыхьэзэ, Дэхапсэ
- Ари тэрэз,- Нахьлъэш зиумысыжьыгъ, ау ишъорышIыгъэ-тхьагъэпцIыгъэ къызхимыгъэщэу къыхэкуукIыгъ:
- Ары, ары, сIуагъэ,- шъэо къобэ-бжъэбэ плIэIyшxoм
- Аущтэу оIомэ, дэгъу,- ежь зэриIожьэу, мыдырэхэми
- Ащ сыщыгъуаз.
- Ащыгъум сфэлъэкIыгъэмэ, ынэ къистхъынэу сыхьазырыгъ, ыпсэ хэсхыщтыгъ. Мы сыныбэкIоцI илъыми
- ГущыIэ къодыекIэ нанэ укъелыжьыщтмэ, угушIон,-
- Еу, еу, пфэукIочIырэр шIэ, пхъэр къырагъэкъумэ,
- Зыгорэ къыуишIагъа?
- Зэщыхъушъутагъэхэмэ шIэ?
- КъапIомэ уифедэ, къэмыIомэ узэрэIэбэгъэ Iэ мыгъор
- КъызэрэпIорэмкIэ, пшIагъэм урыкIэгъожьырэп?
- КъызэрэпIорэмкIэ, сигъунэгъу,- Турабэ къыпчъырэмэ апымылъэу Рэдэд къыIуагъ,- зичIыфэ къыттелъ
- ЛъакъохэмкIэ, Рэдэд,- зыхэтмэ Чэчанэ къахэкуукIыгъ,- ыцэгэнэлъэ-ныбэ пыубытыкI, жьы къемыгъащ!
- Мстислав пщышхом заом зыфегъэхьазыра, сыд аIоу
- Мэзыбэ шыухэр ара зыфапIорэр? - къыхьыгъэ къэбарым фэхъущт кIэухым ыгъапэу, адыгэгъэ-цIыфыгъэ
- Ори нэдэплъыпIэ горэм улъымыхъоу щытэпщтын,
- Ори, НэтIаий Турабэ шъугу фэзгъэпсэфыгъ, ытхы
- Сыд гухэлъ къысфышъуиIагъ? - Нахьлъэш зэхихыгъэр
- Сыд хъун,- Дэхапсэ IупшIэ хъураехэр зэригъафэзэ,
- Сышхэнэу сыфаеп, моу зэ Чэчанэ дэжькIэ сы рекIокIыщт. Колэс тхьамэтэ мафэри къызэзгъэлъэгъун,
- Узэбэныщтым лые репхынэу Iэшэ нэгъуаджэ пIыгъа,
- ХьакIуцумэ зэраIоу,- Колэс тхьагъэпцIышъоу щхыпцIыгъэ,- къытэбгъэфагъ. Мыщ фэдэ Iофым нахьыкIэ-нахьыжъ иIэп. Ау тыкъызыщежьэгъэ мафэм щыублагъэу зэрэозгъэгъэзэжьыщт лъэIу гумэкI къыпфысиIэу
- Хэт щыщ, тыдэ къикIыгъ?
- Шъофым тызэдитэу, уашъор ыупIыцIэзэ, бгъэжъышхо къытшъхьарыуагъ,- джыри нахь лъэшэу Айнарэ
- Яхэнэрэр хэт адэ?
Iэшэ къихыгъэкIэ хъырцыжъ лIитIур зичатэ къизыпхъотыгъэ Колэс ыпашъхьэ къиуцуагъ.
Ахэмэ ори уащыгъуаз.
Гъогууанэм ыуж дзэкIолIхэр къушъхьэ лъапсэм игупсэфыхьагъэх, шы пырхъ макъэхэр чIыпIэ-чIыпIэу къыхэIу кIых, шыушхэм афэплъырхэрэмэ япскэуIу-лъэмакъэхэр
Думитри адыгэ шъолъырым щызэлъашIэ. Ари тэ къытфэшъыпкъ. А лIитIур Шыупащэ хащэ къыфэхъунхэу, илъэгъун
КIомэ елъэкIонзэ, Хьэрам Iуашъхьэ дэкIуаий, зиплъыхьагъ,
ЛIыжъ Iушыгъ тхьамыкIэр, шъори, тэри - зэкIэми ткIэлъэныкъо гоугъэу къысщыхъугъ.
ЛIыжъ зэкIэкIуагъэм еIэсэкIзэ, гущыIэ дэхабэ Турабэ
Мэщыкъуи ислъамым шIошъхъуныгъэ фешIы фэдэу къысшIошIыгъ, джэуап шъуфэхъун".
Прозоровскэ Евдокие Яков шъэуитIу къыфилъфыгъ,
Пчъаблэм илъэс пчъагъэрэ зэжэгъэ ышнахьыкIэ
Пщымафэ къыIуагъэм джыри зыгорэ къыпидзэжьынэу
Тызэкъоуцон, тызыхэгъэгун фае.
Хабзэ зыдэщымыIэм пыим щыIакIэ щегъоты.
акIэужъунтхэжьызэ, Чэчанэ чэтапэмкIэ къыгъэчъыхьэрэ
алъытэрэп,- гущыIэ шъабэр джы нэс зыIупэ телъыгъэ
аригъэгъапэзэ, чыжьэу тегъаплъэ, тызэрегъэплъэкIыжьы.
арэшIи, хьакIуцухэри непи чыристан хъущтых. ХыIушъо
афиIопщыгъэх, Iугъо мэкъэгъэIум фэплъырынхэу унашъо
ашIэрэп,- цIэцIашъо зыригъэшIзэ, Айнарэ иунэкIэ ежьэжьыгъ.
гукIэ зэригъафэзэ, Рэдэд нэплъэгъу хьылъэр нэбгырэ пэпчъ
джа Къужъэе гъэхъунэм къыщышъохъулIагъэр ары. Джы
джэгум къыхэхьагъэх. Шэныбэ ылъэгъугъэм рыразэу жьы
дунаим сытехъухьагъ, сыугъоигъэ мылъку тIэкIур къыздикIыгъэ къосэгъу лъэныкъомкIи сэр-сэрэу зысэIотэжьы...
елъэIугъ: - Ашъыу, ори къэтIыс, тэр-тэр закI.
жьыбгъэм пкIашъэхэр зэлъипхъотагъ, чъыг пцIэнэ шъхьапэхэр зэфещэх, къутамэхэр зэреутэкIых, шысэкухэр
зиплъыхьагъ.
зы лIыжъ тхьэмэтэ мафэу тичылэ дэс, ау о гъусэ укъызфэхъугъэм, зиусхьан, хэт щыщми, гуапэр сиеу сипшъашъэ
зыфишIыгъ,- ппакIэ къебгъэлэлэхэу, шхомлакIэр тэрэзэу
зэ-тIо къыслъымыплъэу къыхэкIыгъэп.
зэлъэпкъэгъухэм тызэрэзэфыщытын фаем тыфигъасэзэ,
зэрэщылъэшыр ара?
игъусагъэхэми онэгу зашIыжьыгъ,- Мэзыбэ зыбгынэщт
илъэп. Сэ лIы симыIэжьми, лъфыгъэ сиIагъэмэ, дунаир
ишыхьатэу Москва иурамитIу Большая ыкIи Малая Черкесская цIэу афашIыгъ.
къыIощтым ащ фэдиз шIагъо химылъагъоу пIэстэ бэлагъэр
къыIуагъ,- мы лIыр тэжъугъэтIупщыжь. Тилъэпкъэгъумэ
къыздахьыгъэ пхъэнтIэкIу шъхьакомэ ащыщ къырихьылIагъ.- ТIыс, ГъучIыпс, плъакъомэ зягъэгъэпсэф.
къыздэхъугъэп нахь. Къысэгуцафэмэ сшIэрэп, сыкъигъэкIотэжь къэс иухъумакIохэр гъусэ къешIых. Чылэгъотыпщым икIодыкIэ зэхихыгъэшъ, зыфэсакъыжьы. ЛIыкушхо
къызыхаIэкIэ, узэрэлIэжьыщтым уемыгупшысэн плъэкIырэп, ау етIани плъэ утетыфэ огугъэ. Шъэо цIыкIоу къытфэхъугъэм сыIуплъэ къэс зэсэIожьы: "Мыр ылъэ теуцуагъэу къэслъэгъужьына шъуIо?" ЕтIани тIэкIу тесэгъашIэшъ,
къыригъэгъэзэжьыгъ.- Шылъэмакъэ зызэхэсэхым, хэт
къысщыхъущтыгъэ, джы шъыпкъэу къычIэкIыжьы. Iэзэными
къышIыгъ, нычэпэ блэмыкIэу зытегущыIэнхэ зэрэщыIэр
къэсынба, сыда укIыдэгузажъорэр?
лIищыр сабый-унэгъуагъэх".
мэзым хэлъэдэжьыгъэх.
нэплъэгъу шъабэкIэ гъунэгъу пшъашъэм IугушIуагъ, гугъуемылI-къыримыдзашъокIи къыухыжьыгъ.- Ашъыу, тызэрэзэбэныщтым ащ фэдиз къибгъэкIы хъуна, ы-ы, сшынахьыкI?
нэпэнчъагъэх тхьамыкIэм къысиIожьыщтыгъэ. ЕгъашIэм
о моу сисэмэгукIэ къызгоуцу, хьаулыеу усибайкол гуадза!
пигъохи, унэм икIыгъ.
пчъагъэхэр къызщылъагъохэрэмкIэ гъэзагъэ. Гъэмэфэ
пшIомытэрэзмэ, зыщызгъэбылъыгъэм благъэу секIо лIэжьынэп. Адырэ хьакIуцу къэрэбгъэ пIынэ зехьэм темыфэрэ
пщым - шъулъэгъурэба, къыжъугурыIорэба зызэригъэпсырэр! - тызэрэзыIэкIилъхьажьыщтым уегупшысэжьынэу
сикIал, хьэдагъэм уежьагъ, ара?
сшIоигъо Iаджи игъэпсыкIэ-шIыкIэ хэсэлъагъо. Анысэт
сызэрэфэразэр езгъашIэмэ сшIоигъу...- Колэс къыригъэжьэгъэ гущыIэм ыгъэпшъыгъ, зи къымыIоу тIэкIурэ щылъи,
техьажьыщтхэмэ, шъузэпэш ятэIо,- Рэдэд шэсыжьыгъэ,
тхьэмэ къысатырэ гугъапIэм сыщимыгъэIагъэмэ, сшIэрэп
тыхъунэу къырегъэкIы.
узфимыгъадэ пшIоигъомэ, о лIыгъэ къызхэгъаф! Шъузэджагъэмэ сыд фэдиз япчъагъэми, мы зыгу сысрэр
упчIэ закъо сиI.
хъужьэу Чылэгъот фэмыгъотыщтыгъэр къашIэ. Анахь
хэгъэгу мыхъугъэ лъэпкъ мы лъэныкъом исыжьэп. Тэ,
шъхьакIэ, пкъы хьылъэр шIуефэхыжьыгъ, ау зигъэлIэу
шыу заулэ гъусэ ышIынышъ, Мыстхъакъо зэрэкIощтыр
щыIэжьэп. Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас аIо. Къэбар фалIэ
щэлъаIокIэ, щэнацIэкIэ, сыда тыкъызфэуцугъэр, зиусхьан,-
ынэхэм гупшысэ-гумэкIыр къакIихыгъ, кIэшъо бгыкъум
ышIэра мыхъун горэ тазыфагу къыдэфэгъагъэмэ, зыщыдгъэгъупшэмэ нахьышIу.
"ужъа лым" къысэпIогъагъ.
- Адэ джары, зиусхьанхэр, щыIакIэр зыфэдэр, хэти
- Адэ джары, хьакIэ, тинасыпмэ, лIышIу-лIыхъу горэ
- Ар зытехъухьэрэр ошIа, сидэхэнагъу? - Къэлэкъутэ
- Арба апэ ит гущыIэр! - мэкъэхъу лъэшыр Къэлэкъу тэ къыIэтыгъ.- "Шъэбэкъупщыр гъусэ фаемэ, къырым
- Армэ хъун,- Шъэбэкъу зигъэрэхьатыжь фэдэзэ,
- Еж ахэмэ мыхъун къахэхъухьафэ! Ямахъулъэ нэIуагъэм дэжь исыгъэ Хьатае ахэсыжьэп, къэзэрэщэгъакIэхэр
- Къытэпэсыгъэп. Джары, зиусхьан, къыуаIошъугъэп
- Пязыгъэлъагъэми ыкъу.
- Саид-Булат хъан кIэлакIэр янэшыпхъум тфыкIэрыкIырэп.
- Сыд адэ, зиусхьан, сэри зи къэсIожьрэп, ори зызэкIоцIыуушъэфагъ,- пщыкIалэм игугъэ-гупшысэмэ Къэлэ къутэ
- Умыгузажъу, Минсур, тиунэ узэрисыщтым бащэ
- Урыс гъэр, тят,- шыукъамыщ уплIэкIагъэмкIэ Шэджэныкъо гъэрым ышъхьэ къыригъэIэтыгъ.
- Хьау, хьау, иадыгабзи, иадыгагъи, шъуинэрылъэгъу,
- Хьау. Къырым гъогуми гъэрекIо ныом тыригъэзыхьэгъагъ, ау, уизакъоу чыжьэба, щынагъоба, фэмыукIочIэу
- ХэшIыкI фысиIэп, зиусхьан.
- Шъхьэр зыпыбгъэлъэтыгъэкIэ, ащ сыд ишI?! Сэ джа
- Шыхэри джащ фэдэх,- Пщыапшъэкъуи ежь зыфэIазэмкIэ дыригъэштагъ.
Iофыр Шъэбэкъупщым Къэбэртае къыщехъулIэгъэ къэбарэу пскэм къыуимыгъэухыгъэр ары. Адырэ уишъэогъу
Анахь тхьамыкIагъоу адыгэмэ къафыкъокIыгъэмэ я
Аущтэу зэрэхъущтыр сэшIэти ары сикIалэ зыкIыдэзгъэгущыIэгъагъэхэр. РязгъэIуагъэм къыземыубытым, адыга гъэм себакъуи, сшъхьэкIэ сеушъыигъ. Джы еплъ хъугъэм,
Ащ ори узыхэхьажьыкIэ...
Гъогууанэ къытекIыжьыгъэ Къэлэкъутэ фэкIэщыгъоу
Дарыи зэрэлъэрымыхьэр щигъэгъупшэжьэу къыпэгушIотагъ, зыдигъэтIысыщтыр, къыфишIэщтыр ымышIэжьэу
Дышъэ къамэр, тыжьын сэшхор, дышъэ бгырыпхыр
Жъажъые зышъхьэ къыфырахыгъэ хасэр игуапэми, имыгуапэми умышIэнэу, къэбэртэе хьакIэмэ къыдыряIэ лъэгъу ным нахь ыгъапэу къэупчIагъ. Къэбэртаемэ хэт ышIэра
Захьрэт илI Iуплъи, тэджыжьыгъэ.
Мамые къызыхэкIыжьым, пчыхьэшъхьашхэ зэдашIызэ,
Нэгъой шыур къызэрэпшIэщтыр ошIа, ЛIымаф? - къэупчIи,
Тахъупщым икуп къырым нэгъоймэ зэрагъэгъэделэшъ,
Темрюковнар зыфэсакъыжьызэ, инысэгъу IугушIуагъ,-
Хэт къыуиIуагъэкIи, пшIошъ умыгъэхъу. Узэряушъыирэр
адыгэхэр чъыг шъхьапэ къызэрэпымызыгъэхэр арэлъэгъу,- ышнахьыкIэ игущыIэ тIэкIу къыхыригъэхэу, байколхэми зэхаримыгъэхэу, "тателIэкIэ тшыпхъу мыщ нэс
ар зыхъугъагъэр, сятэжъ изэманыгъэмэ сшIэрэп.
гухьэ-гужъыр ащигъэгъупшэрэп, хэгъэгухэм, цIыф жъугъэхэм шIоу афишIэри анэ къыкIихьажьрэп. Къумалмэ
гъэшхэн-сызгъэулэунхэр тихьакIэщ къипщэхэ пакIошъ,
джыри тиIоф псынкIэп.
дэгу зыкъысфашIы. Джа Iофыгъомэ, нэмыкI хэгъэгу Iофмэ
егъэшIэрэ хьэкIэкIуапI, ыдэжь ерэщэжьых, щерэхьакIэх.
жэ укъыгъэкIэ укъысIоплъыхьэ, шъхьэ пкIэнтIагъэр ебгъэгупшысэрэп. Сэ тыдэ сыпхьыщта, бедэхьаужъыкIэ хъаным
закIэхэу дегъэчъаех, шъхьаныгъупчъэм Iутхэу Тхьэм елъэIурэ лIымэ акIыб дэуцо.
зыдишIэжьи, кIилъэшъужьыгъ: - Е-о-ой, Хьатай тхьамыкIэр
зыкIаIуа гъэр? ШIоу пшIагъэм урыкIэмыгъожь, псым хэбдзагъэ шIушIагъэр нэмыкI горэм псы гъуаткIокIэ Iуфэнышъ,
зыригъэкIыгъ, ынэхэр упIыцIагъэхэу тIэкIурэ щыти, къызэкIихыжьыгъэхэр ыуцIыргъузэ, мэкъэ ефэхыгъэкIэ
зышIомыдэеу Пщыапшъэкъо зырищыгъ, хэпскэуIукIыгъ.-
зыщымыIэжьым ыуж къыкIэлъыкIогъэ мазэхэм къащылъэгъуагъ: хьадэр дахы зэхъум, ышитIу Владимирырэ
зэкIэблэщт, ар ори умышIэу, сэри сымышIэу щытэп.
зэлъигъэнэфэу хасэм хэлажьэхэрэм ашъхьарыплъи,
зэрэщыхъухэрэм щигъэгъозагъэх, боярмэ, пщымэ ащыщыбэхэм алъакъохэр зэрэрагъанэхэрэр, хэгъэгур агъэпытэным зэрэфэмылажьэхэрэр, ашъхьэ щэхъу зэрэпымылъхэр, къумалыгъэр къызэрябэкIрэр, Ливон заом
зэтелъэуи ущызгъэсыщтэп. Сэ къызщысшIэжьрэм Тахъупщыр шъхьэихыгъэу къыобэны. Ащ Цохъопщыри
зэфэмышIумэ агъапэхэри, къэбар мышIу зэтеIукIыкIэ
зэфэшъхьафхэр IуашIыхьагъэх, щайшъопIэ-шхапIэхэри
зэхъуми, мэфищ пIэлъэ джэуапыщтыр IуигъэзыкIмэ зыщигъэгъупшэзэ, къызфэкIуагъэхэм ямыпэсыгъэ зекIуакIэр
игугъэ зыдэщыIэ гъогум хигъэкIрэр шIомакIэу шым елъэдэкъэуагъ. Заулэрэ чъагъэхэу Цохъопщыр байколмэ
имылъыр илъхьэгъуай. ЕтIани адыгэм иIо зы, ишIэ фэшъхьаф. Анахь Iушым уедэIугъэми, къэралыгъо акъыл голъ,
инахьыбэр гъогу пхэндж сытетэу къэсхьыгъ. Джыри мары,
ипскэуIу зыкъезгъэшIэжьыгъэ Шъэбэкъу ушъхьагъу лъыхъу
ипшъэшъэ унэ ращи, нэIуасэ фашIыгъ. Ари, нэгуф пIокIэ
ищхи, игубжи зэхэтэу зэриIожьыгъ: "А хьэлъэщэжъыр
кIэрытыр ылъэгъугъ, фэгубжыгъ:
къеIэсэкIыгъ. Ышнахьыжъ иупчIэ ятIонэрэу зэхихыгъэти,
къеуцолIагъ.- Аущтэу шъоIомэ, сэри къыжъудесэгъаштэ,
къинэжьыгъ - Къэбэртае, Щэрджэсым, Адыгеим, хы
къыпигъэхъожьыгъагъ: - Уигъунэгъур зэрэтимахълъэм
къыпхэмыфэныр сшIошъ хъурэп. Шъыпкъэ, ишъэогъугъэмэ анахьи мыр нахь цIыф гъэтIылъыгъ, зэрезгъэхьэрэ
къыщыкIэдзагъэу хыIушъо къохьапIэм щыкIэкIыжьэу
къэбарымкIэ, зыфаер къадэхъугъ.
къэкIыжьэу гъумтIымыгъэ, лъэрыгъыпсхэмкIэ уанэм
къэсIон. Зяни зяти адыгэу нэмыкI лъэпкъмэ ахахьэрэр ары
мыадыгагъэми, сыдэу тшIын, къытхахьэрэмэ цIыфыгъэ
ни, тхьакIуми яI, Тэрч къэлэ-пытапIэм урысыдзэ зэрэдэлъыр
нэплъэгъу нэкIыкIэ къаIуплъагъ, IупшIыкI къодыеу къыIуагъ:
сакъытешъухыжьыгъагъ, сэры, Минач. Сизакъоп,
сахэсыгъэба, аIорэр адэсымыIуагъэми, сядэIугъэба, цыхьэ
сышъуфэлъаIо.- ЕтIанэ тIэкIу тыригъашIи, шъхьэгъэсыс
тIэкIу тызахьщыр. Бэлгъайрыкъо къыздикIыгъэр сшIэрэп,
тимэзхэри, типсыхъуи, пчэдыжь къэс къытфыкъокIырэ
тыредзэшъ, шъхьаныгъупчъэм кIэрэхьажьы. "Сыд ятшIагъэкIи, тябэныгъэкIи, тязэуагъэкIи, адыгэхэр къэтыуфэнхэ
уIэпIэжъажъ.
унахьэр рифыгъ зэраIоу, ощ нахь лъэшыр ор-орэу уиунэ
урысмэ ахэтын.
фежьагъ - фэукIочIыгъэп. ТIэкIурэ тхьакIумкIыхьэм шъхьарыси, ыупIэIоу диублагъ. Ардэдэм зэуж итхэу бгъэшхъуитIумэ зыкъырадзыхыгъ, къолэжъхэри къялъэшэкIрэмэ
хъумэ, щымыIэ Жаные хэгъэгум ипачъыхь. Ары шъхьакIэ,
хъуна! - Цохъопщым шыри ешхы, ежьыри зешхыхьажьы.-
цIыкIухэр къиухъурэикIыгъэх.
цIыф зэхемыгъэх.
цIыфмэ ахэзыщэгъэ илI фыриIэ гукъаор фемыIошъущтыгъэми, нэмыплъ шъэфкIэ зэредаорэр мэкIагъэп.
цIыфмэ ахэхьагъ-ахэкIыгъ, дэIуакIи IуакIи ешIэ",- Пщыапшъэкъо гукIэ зэриIожьызэ, ыгу темыфэщтыгъэ бэщым
цыпхым цыр щызэпитхъызэ, къыфидзыгъ: - IукI адэ, шъо
цыхьышIэгъу къытфэхъужьыщтыр? КъокIыпIэ лъэныкъори,
чъыгхэр ынэ къыпэшIофагъэх. ЗыкIыб къэгъэзэгъэ лIы шхом
шыкIэпщынэм дежъыу. ХьакIэмэ ащымыукIытэщтыгъэмэ,
щытэп..." - Онэтыгъу игупшысэмэ къахэужьи, ыгу къыфихьэгъэ фэбэгъэ тIэкIуми теукIытыхьажьызэ, шъэожъыем
ыбгъэгу къыдэкуукIыщтыгъэ мэкъэ плъырым зыкъыригъэшIэжьыгъ.
ыгъэдаIохэ шIоигъоу, Iудымыдэу ахэтыгъ.
ыкъо фыреплъэкIыгъ. Кутакъи, Дударыкъуи, СултIани
ыпэкIэ чIыпIэ пчъагъэмэ лIыгъэ ащызепхьэу узэрэщызэуагъэр угу къэбгъэкIыжьын фэягъ. Сэрэп ар зэпшIагъэр,
ышIэрэр къырегъэкIу зэраIоу лъэкI еIэфэ, хэт щыщми
ышыпхъу цIыкIу насып фэхъущтым игупшысэ зэлъиштагъ.
якIуакIэ къыхэщэу Шъэбэкъу ихьакIэщ ращагъэх, кIэщыгъо
"Ужэ къыдэстхъыгъэти, сыщыбгъэгъозагъ…- джы
- "Т"-кIэ къебгъэжьагъ, дахэ, ау сыд гущыIэщта ар?
- Алахьым ишIэ хэмылъэу гъогум шъукъытесщагъэп,-
- Ащыгъум ушъэожъыягъ, джы усултIан шъыпкъ,
- Зымафэ джа зигугъу къыпфэсшIыгъагъэ Атамурад,
- Мы къэпIуагъэр Бибарс султIаным къыпкъырыкIыгъа,
- Нэф къэшъыгъ!
- Сыда мы шыухэр зилIэужыгъохэр?
- Сыда мыхэр купитIоу зыкIэжъугощыгъэхэр? - султIаныр Расим еупчIыгъ, игущыIэхэр гъоумэ зэлъапхъуатэзэ,
- Сэ зыми сыфаеп…- ЛIыжъыр щхыпцIыгъэ, тIэкIу
- Тхьауегъэпсэу, Баркъукъу, сыкъызэхэпшIыкIыгъ.
- Угу илъыри, къысфилъри, Расим, зэрэсэбгъэшIагъэр
- УиупчIэ Iофыбэу зэхэлъышъ, джэуап къетыжьыгъуае
- Хьау, Алахьым илIыкIу.
- ШъхьакIо зиIэ пстэуми аIэ зытыращэежьырэп. Тызтетыр дунай хьаф зыкIэтIуагъэр шIукIи, екIи Алахьым
- Шъхьащэ къытфэзышIырэ пстэуми агу шIу къытфилъэуи?
- Эмир упчIэжьэгъум и Унашъо о укъыхиубытэрэп,-
Iахьыл лъэгъун фалIэкIэ уадэжь къапщи бгъэтIысыгъэ
IупэкIэ къыIубзабзэщтыгъэ султIаным ыгу къызэрэфэмышIур Къахьирэ ышIэщтыгъэми, къызхигъэщыщтыгъэп.
IэшIу узхегъэткIухьэ. ЛIым илIакIэ ежь ыпкъ къикIыгъэми,
Алахьым тежъугъэлъэIу. Амин шъуIо! - ал-Ала Алый
Баркъукъу зыкъызишIэжьыкIэ, янэ чэум бгъэкIэ тегъэкIагъэу елъэгъу, ыпсэ хэтыжьэп…
Баркъукъурэ Тамерланырэ ядзэхэр ошIэ-дэмышIэ мамыркIэ зэрэзэблащыжьыгъэхэр зигопэ цIыфхэм гъогубгъу
Барыч шъэогъум есэмэркъэу фэдэу зишIыгъэми, зытещыныхьащтыгъэр фыхимыгъэпсын ылъэкIыгъэп,- теплъын
Джары сэ мыщ ятэ зэрэщымыIэжь къэбарыр Баркъукъу
ЗанкIэу садэжь къысфащ.
Икъунба мамлюк-пщылIкIэ къыщытаджэхэу хымэ хэгъэгум тызэрисыгъэр!
Каир дэс шIохымэ пащэмэ зэрамынахь дэир ыгу илъышъ,
Кара Джабал пытапIэм пэмычыжьэ кэнау горэм Шаджарат ад-Дурр ихьадэ дэлъэу иIахьылмэ къагъотыжьи,
Къахьирэрэ? Ахэр Джэлат фэдэхэп, къызгоуцуагъэх. Ау
Нычэпэ иIоф шъуIо.
Ошъо фыжьышъом къижъэжъыкIыщтыгъэ тыгъэ
Пчъэ IуубгъукI мэкъэшхокIэ унэм къихьагъэхэ Алыйрэ
Пщэ гъощагъи зытемыт ошъочапэм тIэкIу-тIэкIузэ
Пыйпэрыси ыцIэ зэгорэм зыфызэблахъум зызэришIыгъагъэр ыгу къэкIыжьэу мамлюк шъэожъыем нэшIукIэ
Сыгъэмыс, нэмыплъ къысэх фаеми…
Сэламыш иIагъэх - янэрэ ышнахьыжърэ. Ахэм яшъэфшъхьэихыгъэ нэфагъэ. Джыры? "ЦIыф пстэуми якъэхъукIэ
Сэламыш ыгъэцакIэзэ, султIаным дыригъэштэгъагъэми,
Сэламыш! Ау ахэри къэхъухэмэ, зыгорэу хъуных. Мыдэ
ХьакIэхэр кIожьхи, Къэлэуни Iоф горэмэ ауж итэу
Хьамамэ ахэтба?
Ятэрэ ыкъорэ азыфагу ошIэ-дэмышIэ зэфэмышIоу
апымылъэу игущыIэ пидзэжьыгъ.- Овейс къэрабгъэмкIи,
араб хэгъэгугъэми, ащ ицIыфэу хэтыгъэхэр цыхьэнчъэ-мэкIэдэдагъэх. Курдхэмрэ адыгэхэмрэ акIырыплъзэ, чIыпIэ
арабхэри, фелахьхэри, тхьаегъэпсэух, къыдготыгъэх. Джы
бзылъфыгъэхэмкIэ иIэмэ, аферым есэIо!
блэIэбыкIыхэуи къыхэкIыгъ. Зао щымыIэу Iаджри хьа гъушъугъу кIодыпIэмэ арыфагъ, къарыкIыжьыгъ. Арэущтэу
гуцафэ ебгъэшIыгъэу укъеушъхьакIумэ шIэ?.. ПшитIу
гъогумаф, сыхьатымаф. КъыосIуагъэхэр зыщымыгъэгъупшэх, мамлюкыдзэм сырипащ пIокIэ, уятэ ишъорышIыгъэ лIыгъэ шэнхэр къызхэмыгъафэх. Ермэл-джаурхэр
гъунапкъэ къырещалIэх.
джы нэс сыщызгъэIагъэр сэухыкIэ енэгуягъо, тятэ зыфиIогъагъэр къызгурыIогъагъэп шъхьае, шъыпкъэ. Егъэзыгъэ
етIанэ ар хигъэкIокIэжь фэдэзэ, зигугъу къыфашIыгъэм
ешIэ, елъэгъу.
захаритмэ ашъхьэ къаригъэIатыгъ.
зиусхьаным мэфищэ ихьакIагъэх. Пчыхьэрэ Iэнэ зэIухыгъэм
зыгъэфэбагъэ апэрэ гупсагъэу сыбгъэ къыдэтэ джагъэр
зыкъызэрэсфишIыщтыр сшIэрэп…" гукIэ пигъэхъожьыгъ.
зытесхыжьыгъ.
зыхэзгъэшъухьажьэу сыда зыуж ситыр? Хэта сипIэ шъабэ
зэпэгъочъ-зэхэлъадэм шыгъэчъапIэм зыкъыщепхъуатэ:
зэрэдгъэзэжьыщтыр зыщытэшъумыгъэгъупш, ислъам
зэфагъэм дэмыхынэу, хэгъэгур зэщызыгъакъорэмэ афимыгъэгъунэу а мафэм хэзыдзыгъэ эмирмэ гущыIэ Къэншъаугъур аритыгъ.
иIоф ухыгъахэ.
илIыкIу, хьапсым чIэс.
къадэмыхъурэм зэщефых. Зыгъэ щязгъэгъэтыгъагъэ
къахэужьи, ыкъо еупчIыжьыгъ. - А сикIал, пшынахьыкIэкIэ
къебэныгъэхэ Джамбэч эмирыри, ащ игъусагъэхэри аригъэгъэтIысыгъэх, ыпIущтыгъэ сабыим фэсакъмэ ифэIофашIэхэр фишIэхэзэ, илъэс имыкъум хьал-балыкъынчъэу
къихьагъэми, иуашъуи, ичIыгуи, ипщагъуи гъушъэ. Непэ,
къыпиупкIыгъ.- Сэ сыбгъэнасыпышIощтмэ, сыкъызыпфыолъэIугъэр къыбгурыIуагъэмэ, къысфашI.
къэси, илъэс къэси Iофыгъуабэ къитаджэщтыгъ. Ахэм
къэслъэгъужьын" гукIэ щхыпцIызэ, къыIуагъэм зэрэтекIыщт
мамлюк шыудзэр зыпэIут Евфрат къамылылъэр мэсты,
муристан-сымэджэщым щысIыгъ зэолI тхьамыкIэмэ афэзгъэшIушIэн. Ау ар зимэхъэджагъэм ишIушIэ къабыл
мыхъугъэмэ, сидах, орырэ сэрырэ тызэфэмызыныгъэкIи,
нахь кIэкIэу Бибарс султIаныр пIоми хъущт.
о къыохъулIагъэмрэ укъезыфэкIырэмрэ сшIэнхэу сыфай.
орденым икъащзехьэ минитIу щаукIыгъ.
ощ нахь зытефэрэ цIыф сидзэпщмэ ахэтэп, ау ухэхэс аIонышъ, къатемыхыщтмэ, урагъэкIолIэнэп.
псэу, Насыр Дауд ыIыгъ, Каир къыфикIыщтмэ арегъажэ.
пшэхъо Iатэм Саид ылъэхъуамбэ къызычIэщым, "укIэкIо"
сакъыщымыгъэхъу,- "непэ гущыIэрые къысэхъулIагъэм
сешIушIэн" Усмание зыщиIогъэ пчэдыжьым Баркъукъу
султIаным итетыгъо лъэхъан Кипрэ хыгъэхъунэм къикIыщтыгъэхэ къащзехьэхэм сыда якъэбарыр?
тIокIищ къыгъэшIагъэр.
тIэкIу тыригъашIи, шIощхэн-мыскъарыкIэ къыухыжьыгъ.-
темырым щычъыIэми, тыгъэр къыкъокIыми, къохьажьыми,
уанэм исми, къекIэсыгъэми зэдаIыгъын алъэкIыщтэп.
узбекхэри, арабхэри ахэтыгъэх. Бурджит адыгэ мамлюкхэри джащ фэдэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэмкIэ
фимыфэзэ, Актай къызэрэкIожьрэр зылъэгъугъэм икъыхэкуукI макъэ шъхьэр къыригъэпхъотагъ.
фэгъэIорышIэжьыгъэпти, екIодылIэжьыгъ. РашIагъэр ежь
хэгупсэфэжьхэмэ. Джары сызигъэрыгъэ русичмэ ячыристан дини сэзымыгъэштагъэр, сакъыхэзыщыжьыгъэр,
шъолъы рым чIыпIэ-чIыпIэкIэ зыхэзыушъхьэфагъэ къащзехьэхэм затекIохэкIэ, мамлюк-дзэкIолIымэ мэфищ пIалъэкIэ апаIуадзэщтыгъэхэ къалэхэм къадахырэр яфедагъ
шъхьэ Iэтыгъэ нэгушIокIэ шъузым Iуплъагъ,- къэошIэжьмэ,
щыкIэкIыжьэу ар бэмэ яцIыфыгъ, анагъ, атхьакIумагъ. Ащ
щыриIэр. Ежь зэришэнэу, седэхашIэмэ сеубзэзэ, ыбзэ-ишъхьалъэшыгъэ зэрезгъэубытыщт горэм сеусэн. Нычэпи,
щэнаут зыIуадзэгъэ ыкъо нахьыжъэу Алый зэрэщымыIэжь
ыкъо ышъхьэ къысфэзыхьыгъагъэр ары.
ышъокIи, ымакъэкIи къыхыригъэхэу ишъэогъу-султIаным
янэ икъэмыгущыIакIэ Чэусар зыфихьын ымышIэу ушъхьагъу фэгъоткIэ шэкI хьаплъыр рихьылIагъ, еупчIыгъ,- хьарыфым иинагъэ хъущта?
яушъыигъ, апэрэ ахъщэ IэпыIэгъур араригъэгъотыгъ, илъэсищкIэ, зыкъашIэжьыфэ, хэгъэгум хьакъулахьэ зэраIимыхыщт унашъом щигъэгъозагъэх. СултIаным игукIэгъурэ
Iахьэ, пай, Iахьэ Iуфагъэ, гощыгъэ
Iон, Iотэн, къэIотэн, къэIотэн
Iоныгъо маз, сентябрь
Iэгу теон, Iэгу еон, Iэгу фытеон
аккорд, мэкъэ гъэпсы
ау щытми, ау шъыпкъэр
бзакIо, дакIо, дакIу
бзэгу нэгъэсэу уплъэкIун, хэIэн
блэ къызэIуихырэ розэ лъэпкъ
вербен, къэгъэгъэ лъэпкъ
гу лъегъэтэн, егъэшIэн
гугъэн, нэцIэн, мэнацIэ, къенэцIы
гур цапэкIэ ыIыгъын
гущыIэ зыхэмыхь, мыдаIорэр
гъогу къурмэн укIын
гъогур гъэгъощэн, гъощэн
гъу, бы, гъуан
гъумытIымын, къэдыргъын, гъумыгъун, мэдыр
гъэгъунэн, къэухъумэн, къагъэгъунэн, лъыl
гъэпсын, шIын, гъэуцун
гъэпцIэныгъэкIэ Iоф шIэн
гъэхъыен, гъэсысын, егъэсысы, къегъэсысы, _x005F_x0001_
гъэхъэн, къэгъэхъэн, ыгъэхъэн
гъэхьын, кощын, хьын
гъэцэкIэн, шIын фаер
джа, джар, джары
джэнджэшэгъу, зэупчIыжьыхэрэр, упчIэжьэгm
дыгъэ, идагъ, дыжьыгъэ
дэгъэхьан, хэгъэхьан, хиIун, пеIу
дэи хъун, цIапIэ хъун
ебз, ебзы, цIыгъэшIу, цуй, чэмцуй
еупчIын, еупчIыжьын, кIэупчIэн, еджэнджэшын
ехьылIагъэу, пае, фэшIыкIэ
жъажъ, псынкIэп, мычан
жъыгъэм къыхэкIэу акъылым къыщыкIэн, къыш
зы шэкIы лъэпкъ
зыжакIэ пчэны жакIэм
зытIэкIын, зетIэкIы, зыупцIэнын, зыщыхын
зэгъэпшагъэ, зэтефэ, екIу
зэпыугъ, теугъ, теужьыгъ
зэрыкI, къабзэ, зэикI
зэрэзэшъхьафыр зытетыр лъэгъун
зэтеутэу щхын, макъэр Iатыгъэу лъэшэу щхы
зэу, зэкIэм, асызьатым
зэхэхын, гощын, зэпыфын, гуищын, зэгуещы
иIоф дэй хъун
ибадэт, нэмаз шIын
икъущт, икъун, икъужьын
ины пшIын, гъэинын, хэгъэхъон
кIэн, лIагъэм къыкIэныгъэр
къыхэхъон, хэхъон, къехъун
къэгъахъэ, текIуагъэ, текIуэныгъ
лъапIэ, ыуасэ бэ
лъытэныгъэ, шъхьэкIэфзныгъэ зыфашIырэ
лъэтэн, мэлъатэ, къэлъэтэн, тIэрэн, мэтIарэ з
минибус, автобус цIыкIу
мыIэрысэ цIын, мыIэрысэ пас
мыгъо, бетэмал, огъурцыз, насыпынчъ
мыр, мыры, мы
мыщ фэдизэу, ащ фэдизэу
мэлэбы, уцIынын, шынэ хъун
нафэ, чылэм ылъэгъоу
нэкIы дэд, ыкIоцIы зый имылъ
псау, фыкъуагъэ зимыIэр
псы хэмыхьэн, хэмыкIын
псынкIэ дэдэу, зэкIэ
пфын, фын/ифын, Iуфын
пчэныцым хэшIыкIыгъэ тедзапIэ
пщыкъу, лIым ыш
пый, ажэгъогъу, егъу
пытэ хъун, пытэн
разэ, зэдэштагъэр, разэ хъугъэр, гъэрэзэг
рэхьат, гупсэф, мамыр
сыдыпи хьаулыеу гъэкIодын, пыгъэкIодэн
сыдэущтэу, таущтэу, сыдэрэущтэу, тау хъум
тесыпIэ, тетIысхьапIэ, пхъэнтIэкIу
тхьагъэпцI, пцIыус (сатыушI)
тхьэразэ къыфэхъу, опсэу, тхьауегъэпсэу
тыгъэ ылъэгъун, тыгоъэ къытепсэн
убэн, убын, гъэIэен, пыубыхьэн
угощын, гощын, дэгощын
укIытэжьын, хьайнапэ зэхъулIэн
укъаигъэн, къаигъэ шIын
фиты шIын, азат шIын
фэIопщын, макъэ егъэIун
фэгъэгъугъэ зиI, лIагъэр
хъу, лIы, хъулъфыгъэ
хьадэр зытыралъхьэрэ мыжъо стол
чIыпIэ, унэ шъофы
чылэм, зэкIэми цIыфхэм
шIошIын, зэрэшIошIын, енэгуен
щаум икIын, гъутхьэ ин
щхэнэу, дэхьащхыны, дэхьащхэны, кIэнэкIалъ
щыIэн, гъэшIэн, псэун
щыгъу къызхахырэ чIыпIэ
щыгъын гыкIы машин
щылэ, дэнэ цIын
ыгу мыжъо фэд, жъалым
ыжэпхъэкI шIолъэу гущыIэн, хъуанэу гущыIэн
ышъхьэ Iэтыгъэу плъэн
"Акъыл зиIэр..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Ачъэм ыжэ уцыр дизми..." . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Ащ итеплъэ..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Былымыр..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313
"Делэм ущымытхъу..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Зырагъэзрэм..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"ИIэм епкIыхьэ..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 517
"Кушъхьэфачъэр икIэрыкIэу..." . . . . . . . . . . . . . . .—
"ЛIыгъэм фэлъащэм..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"ЛIышIур шъузым еубзэ,
"Мыдэшъу..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Мыжъор бгым къечъэхы..." . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Мэл мин зиIэм..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Нэр маплъэ..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
"Пхъужъ нэшIошIым ыIупшIэ ецIалэкIэ..." . . . . . . . . . .—
"Сигупшысэ..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Сыдэу ари гъэшIэгъоны..." . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Сымэз чъыга..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
"Сыхьалэла..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Сэчъэ е сэкIо..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Уиуз зимыузым..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Умышхыгъэ шхыныр..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489
"ХьамцIый шъуатэр..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Хэгъэгум иорэд сэ къысфырагъэIуагъэп..." . . . . . . . .—
"Чыжьэрыплъэр..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Шы пшъыгъэм ичъэ хегъахъоми..." . . . . . . . . . . . .—
Iо-къэIожькIэ зэтэгъэпщы.
IэшIу кIэлъыжьэп.
Адыгэ Iофым кIэуцу, зыгъэцу.
Анахь чъэрыр кIегъэуцо.
Ар ом щысэгъаIэ.
Ар пIоу укъысэмышъугъу,
Ахэр хьамбарых.
Ащ излъакъо кIикIыкIыгъ.
Ащ икъопиплIми сакъоплъыхьэ.
Ащ сылъэчъэ.
БжьашIор бжьэматэм ахэм дагъэсрэп.
ГукIодыгъо щыIэп, щыIэп,
Гум итыгъуас.
Гум итыркъо сэ схэкIыжьа?..
ЕIо шъхьакIэ, еIо шъхьакIэ,
Жъыгъор къызэрэсэгъурэр арыщтын
Жьыбгъэ гуих.
Зы Iушыгъи ащ хэсхыгъэп.
ЗыфыIугъэкIот.
ИпцIи пфегъачъэ.
Ичэщ пкIыхьэ хъоты.
Ишъуатэ псы закI.
КIэр щысэ фэгъэхъу.
КIэфэфыкIы, кIэбыукIы.
КъыпхэшъэшъыкIы.
КъыскIэлъыджагъэр?
Къысфэтри сыд фэд?
ЛIы паIо щыгъ нахь, лIыхъужъэп,
Лъагэри лъхъанчэ.
ЛъапэкIэ къушъхьэм еуагъ.
Лъэхъу къыптырелъхьэ.
Мажьэр игубгъэн.
Модрэ дунаим дэжькIи ар маджэ.
Мэлахъо ищыкIагъ.
Мэлыл пщэрри сфагъажъо.
Мэфэ фыжьыр тыгъэм фэгурэп.
Нахь фэбэжьэу зэсэфапэ.
НэкIэ малIэ.
Огъу-ощхыр къещхы.
Псэм фэзгъадэу исэгъахъо,
Пфэхъуми, умыхъожь.
Пхьынэу ыуж уимыхь.
ПцIэшхъо напцэу зелъэгъужьы.
Пчэгъу папцIэр чIиси,
Пшъэр егъэфабэ.
СигъэшIэ-мышIэ сигъашIэ рысшэу
Симэщи мыIо.
СшIэгъагъэмэ…
Сыгу ащ фэгъуми, джа коцыцэр
Сыд есшIэжьын.
Сыда пшIэрэр?
Сыфэмыяхэу ащ зэхихыгъэр иджагъу!
Сыфэсакъми, сышIоIабэ.
Сэ напцэ сиIэп ыIожьыгъ,
Сэ сипэIошху.
Сэри мыхэмкIэ сызэупчIыжьы,
ТIумкIи мытхъагъу.
Тыгъужъ мыхъущтыр сыдигъуи
Тыгъэри фепсы.
Угу илъыр емыIу.
Удах къыосIон.
Фэмыфыр назэ.
ФэпшIагъэр еушъэфы.
Хъоты сапэм зысIуепхъоты.
ЦIыфмэ дэхащэу зафапэ.
Цундыри загъорэ пшъэфы…
ЧIыпIэ нэкI урещэ.
Чатэм цэ Iумылъмэ,
Шъузым итхьацу пшагъэ
Шъэф Iаджи сэ къыбдэсэшIэ,
Шыблэ гъуагъор щынагъоми,
Щхымэ-щхызэ ар къыстечъы.
Щытхъупс фалIэ лIы мыщыгъум
Ышъхьэ щэтхъужьы.
