- Адэ ары,- Аржантали ышнахьыж дыригъэштагъ.
- Адэ ары,- Мария-Анжеликэ графиням ыкъо рауагъэмрэ ынэкӀушхьэ къызэребэугъэмрэ игуапэу къэтэджыжыгъ.- Шъушыс шъо, сэ сиӀофмэ ауж сихьажышт.
- Адэ сыдэу мы тыркухэм тышамыгъэӀэжра…- Айшэт
- Адэ уашыш…- зэхихыгъэр ымыгъэшӀагъоу Мадлен
- Ара?!..- Мария-Анжеликэ къэгушӀуагъ, "армэ Ӏофэп,
- Ары,- Айшэт къыӀуи, ашкӀэ зыми ыгу зэремыбгъэрэр
- Ашыгъум сагъэпцӀагъэп, зэхэсхыгъэр шыпкъэ.
- Гъатхэри къэсыгъ, дунайми зехъожы… КӀымэфэ
- Дэгъу, дэгъу,- бзылъфыгъэ нэгушхом джыри ынэхэр
- Жюли Каландрини маркизэр бзылъфыгъэ гъэылъыгъ,
- Мама, олъэгъу сызэрэмысымэджэжыр. СыолъэӀу,
- Мыдэ мыш ыӀорэр!..- Мария-Анжеликэ къыфадзыгъэр гуао къызышимыгъэхъу-ыгъэшӀагъо фэдэзэ, джы
- Мызгъэгум, Фахьри, къысфэгъэгъу, джыри сыкъыбдэмыхъункӀэ енэгуягъо. Сыуимыгъусэу Париж укӀошъуштмэ, джыри уахътэ уиы, ау кӀымэфэ хы мыгупсэфыр уапэ
- Мэ ӀэшӀу кӀокӀамэр унэм из хъугъэ… Сыд илӀэужыгъуа
- Пон де Вел ыгъэшӀэгъуагъ.
- Сиилъэс еджэгъу къэсыухынкӀэ зы тхьэмэфэ закъу
- Софи! - шхьэ кӀэпхъотыкӀ мэкъэ лъэшкӀэ Айшэт
- Сыда Феррииолмэ яӀунэ шыйхъ къахьыпэ кӀуапӀэ
- Сэ аш фэдэ шхьац гъэкӀэрэкӀагъэ-гъэпӀыйгъэхэр
- Сэри услъэгъу сшӀойгъуагъ, Айссе.
- ТалъэныкъокӀэ, Жанетт-Никол, бзылъфыгъэмэ
- Тэ зэшитӀум, графиня, тызэрэлъэгъуи, ӀаплӀ зызэтэшэкӀым, зэтӀоштыр зэтӀогъахэ, Огюстен-Антуани гъогушхо
- Хьау, папа тхьамыкӀэм къыкӀэупкӀагъэп.
- Хьау, хьау, Шарлотта-Элизабет Айссе, Софи къыуиӀорэр шӀэ, тыгъэм ригъэзыхыгъ, игъо уифэжыштэп.
- Шарлотта-Элизабет Айссе, Франсым инэф, къэшъуакӀэ ымышӀэ мэхъуа…- Мария-Анжеликэ къэгузэжъуагъ.
- зэгорэм Айшэт янэ ыцӀэ къызэрэриӀогъагъэр ыгу къэкӀыжэу графыр шхыпцӀыгъэ.
Ӏоу умышӀэжынэу Орхъан ыпкъыкӀэ зыричыгъ, шэо
Ӏофыр риӀуагъ: - О пхъэ машӀор зэкӀэогъаблэ, сэ гъунэгъу
А чэшым сшӀагъэмкӀэ сырыкӀэгъожырэп, ау графым зи
Айссе, нахь нэуасэ сыпфэхъугъ, джыри тызэӀукӀэн, нахь
Айшэт ышъо къызэрэпычыгъэм фэдэу плъыжыбзэуи
АшкӀэ ахэмэ тицыхьэ атетэгъэгъэлъ.
Велрэ Аржанталрэ, къыслъычэхи, аш тырамыгъэхъыкӀыгъэ къагъэнагъэп, агъэшынагъ. Зыгорэм зыгорэ емыгъэӀон плъэкӀыштэп, ау аш ыуж тиунэ Ӏор нахь шымакӀэ
Дунайр мэӀэсэжы фэдэу Шарл де Феррииол къышыхъугъэти, шхьаныгъупчэм Ӏухьагъ, къышӀошӀыгъэмкӀи хэукъуагъэп: сыд фэдэрэ хыуайий зэришэнэу къилъи,
Еж Селини де Нантия виконтессэм идунай зихъожыгъэ илъэсым тышыгъуазэп.
ЕтӀани Мария-Анжеликэ зэрэлъэрымыхьыри къыридзагъэп.
Лароши сэш фэдэу анаӀэ къыптырагъэтышт.
Лароши, нэмыкӀ цӀыф къызэрыкӀохэри, фэшхьаф цӀыф
Мария-Анжеликэ мама зэпиутынэу зыфиӀогъэгъэ шхончыр?
Молер ытхыгъэ песэр ара зигугъу пшӀырэр? Сыда аш
Мухьамэд), "Кавказская пленница, или Тайна мадемуазел
Огюстен-Антуан ишъуз зеплъым, ихъопсагъо къыфечагъэми, мы тхъэрэм ичые зэшызгъэкъонэп ыӀуи, зиӀэжагъ. Джэхашъом телъ чыхэн къуапэм графыр зылъэӀабэм, графиняр къэушыгъ:
Орхъан кӀилъэшъужи, "тэ тыркумэ, гушыӀэж Ӏуш тимыӀэ
Пер Герен де Тансен делэ-улэп, бзылъфыгъэмэ хэшӀыкӀ
Унапчэм Айшэт къызэрэдэкӀэу, унагъор къызэрэзэригъэжагъэм рыукӀытэжэу къызэтеуцуагъ, ау шӀэхэу
Фахьри ӀушхыпцӀыкӀыгъ.
Хэта адэ аш нэмыкӀэу джыри ыгу зыфэгъурэр?
Шарлотта-Элизабет Айссе графиня, уятэкӀэ, сшынахьыжыкӀэ сыпфэраз, шэӀэгъэшхо къызыхэбгъафэзэ, сыд
Шарл де Феррииол графыр, зыгорэ шыгъупшагъэ-шӀокӀодыгъэм фэдэу, къызэтеуцуагъ:
Ӏэркюл-Андре Флери кардиналми, Орлеанскэ герцог-регентыми ясӀошт. Сыда джыри графым фэгъэхьыгъэу пшӀэмэ
Я си Тхь, Айссе зыгорэ къехъулӀагъэми сшӀэрэп, граф джынэузыжым…
ар зышызэригъэзэфэшт тхьэмэфитӀу уахъти къыпышылъ.
ар ичыг дэгушыӀэ.
ар тыди шызгъотышт. ТызызэрэшӀэгъэ апэрэ мафэм
гъэхъэгъэ инхэр ешӀых, ирол дэгъу дэдэу къе гъэлъагъо,
де Феррииол графыр зэрэсымаджэр иушхьагъоу зэгорэм
есӀон, шъори сфешъуож. Тэ моу зы кӀыпӀэ горэм тынэсын
еушый фэдэзэ, емыпӀэскӀужыни ылъэкӀыгъэп: - БлэкӀыгъэ мазэхэм зэрэшымытыгъэу сыда Айссе мы мазэм
зеушашэм, графиняр аш фэягъэти, ипшыкъо графым
зызкӀышигъэгъупшэрэр? Ари сэ силаж, уинэузыр зэрэуукъуагъэр, сабый зэрэуиӀэр Орденым къыпфидэштэп,
зыкӀызэблихъужыгъэр?
зыкӀыфэхъугъэр?.. Тыркум ар къышекӀуштыгъэми, мыш
зымышӀэжырэмэ афэдэп. Тхылъ зэфэшхьаф пчагъэ хэми
зышӀойгъо хъырцыжым ышхьэ джэхашъом зэрэриутэкӀырэм Орхъан пымылъэу амдэз ышти, Фахьри исэмэгукӀэ
зышыш адыгэмэ амылъытэштыгъэмэ… Ари пэкӀэкӀыгъэ
зэришъукӀыгъэм ар илӀыкӀыгъ. Актрисэм ихьадэ чылысым идинлэж пашэхэм Париж изы къэхалъи зэрашарамыгъэгъэтӀылъыгъэм Волтер ригъэтхыгъ "Лекуврер актрисэшхом илӀакӀ"
зэрэпӀо закӀэу хъурэп джары зыкӀаӀорэр. Сызыфаем сылъыӀэсырэп, сызыфэмыем сыкъесты. Тыда джы мыр
зэрэтегушыӀэхэрэм егуцафэми, апылъыгъэп. Аш ышхьэ
иӀэпштын…- Мария-Анжеликэ графиняр псынкӀэу гъунджэм зышыпыплъыхьажи, илӀ пэгъокӀыгъ: - Къеблэгъэж,
илъэрымыхьыгъэ ныбэкӀапхэкӀэ цӀыф римыгъашӀэу, Мария-Анжеликэ фэшхьаф шымыгъуазэу, мэзих охъуфэ, къыхьыгъ.
къихьажыгъ.
къыгъэкӀыжыгъ: "Синысэ есэӀо, ситӀуанэ гурысэгъаӀо".
къызезгъэтхыгъэр. ЗэкӀэми анахь гъэшӀэгъоныр, сэрэп
къыкӀэупкӀэ зэпыт. Пшхьэ демыгъэзэкӀ, Айссе, Пале-Роял аш тызырегъэблагъэм, графым къызыкӀэмыупкӀэм,
къыпиупкӀи, къыӀугушӀозэ, къыфыпигъэхъожыгъ: - Сэ
къыраӀолӀэнхэу иӀэпэрытххэми аригъаджэштыгъэх".
къэзышэфыгъэ пшынахьыжи ахэмэ анахьышӀоп. Пон де
мыш фэдэу уянэ утемыгушыӀэнэу!
нахь лъэрыхь горэм лъыхъугъэн фае. Ари, Николя зыдыхэтыр Тхьэм ешӀ, сабый зэрэсхэлъым гу зэрэлъитагъэм
нахьыж. ЗэшитӀумэ ятэрэ янэрэ псаугъэх ар Фаррииол
нэшӀукӀэ себгъэплъыжыгъ. Къижъугъахъу, шампанскэ
пкъышъолыр - узшымыкӀэрэ Ӏоф. Сыпсэрэ сыгурэ афэгъэхьыгъэмэ, къэкӀошт тхьаумафэм ахэр къэбзэ-лъабзэу
псыгъо къыпхъотагъ,- Феррииол графмэ тялъытыгъэмэ,
сыдми ешэбэкӀыгъ.
сымадж, жыныгъэр къехьылъэкӀы, пшыгъэ. Мария-Анжеликэ мама мы аужырэ илъэсым есымылъэгъулӀэжыгъэ
сыпылъ сӀоныш, згъэгушӀоштха? - еж-ежырэу гукӀэ
сэгушӀо нахь, арба, папа? - зэрэхъугъэри Айшэт ымышӀэу
текӀыштыгъэп,- зы нэбгырэ фыуиӀэ нэмыплъым зэрэцӀыф
уинепэрэ шӀушӀагъэ пэгъужа?
унэм къичыжыгъ.
фаеми ыӀозэ, шхьаныгъупчэм етӀыргуи, ӀуиубгъукӀыгъ.
фэхъузэ, нэшӀукӀэ еплъыгъ, ӀугушӀуагъ, ау "укъыӀукӀагъэр"
хьауми къысеокӀа? ТӀури арыштын… Тэ тшӀэрэп нахь,
хэлъыгъэти, ары.
хэшэтыкӀи, Фахьри инэплъэгъу къыхэтэджагъ, ау ар зышигъэгъупшэу зыфэцӀэцӀагъэр фэшхьаф: - Шарл де Феррииоли ахэм адэж шыы, абзи яхабзи зэрегъашӀэ. "КъохьапӀэ, КъохьапӀэ, КъохьапӀэр шъо шъушӀэрэп" еӀош, черкесхэри сэри тызгъэунэхъугъэхэр ыгу пыкӀхэрэп. Сыд
шэожыем къыгурымыӀозэ, илъэситф гъэрыпӀэм ар
ыгу теункӀэжи, къыпидзэжыгъ,- чыгхэр зиехэм адэкӀодыжы синэнэж ыӀоштыгъэш, ари тишагу дэкӀодыжыгъэнкӀи мэхъу… Арыш, дэхэ-пытэ пстэури тэ зэрэтӀоу
ылъ хэткӀухьагъа е джауштэу къыпшэхъуа? Хьау, тхылъыбэмэ яджэ. Француз тарихъым, тхакӀохэм, сурэтышӀэхэм,
ынэхэр къилыдыкӀыгъэх.- Софи, танэӀу икӀ зэрауагъэр
ятэ ыӀоштыгъэр ыгу къэкӀыжи, зыгъэгумэкӀырэм къыкӀэупкӀагъ:
- Абдзахэмэ яхасэ тыкъытэфагъэмэ сшӀэрэп,- Трам
- Адыгэ Ӏофым, зиусхьан, зэо-банэ къикӀынэу теплърэп, ар Ӏэдирнэ мамыр тхылъым къеушыхьаты,- Паскевич
- Адэ ары, тхьаматэ,- сыдэу цӀыф тхьамыкӀ, игупшыси
- Ал, мыхэмэ ашӀагъэр...- Сэмай къызеор ары шъузыр зэрэшысыр Тимэ ыгу къызыкӀыжыгъэр.- Орми,
- Джы мы тхылъыпӀитӀум - зыр арапыбзэкӀэ, адырэр
- Е зиунагъо бэгъон, Тумэн, хьа джы нэс зиусхьаным
- Инджылызхэри ары, найб.
- Коцы, натрыф.
- Мэзахэм агу рехыштын,- заулэрэ кӀуагъэхэу, Трами
- Найбэм исэмэгукӀэ Джеимс шытыгъ,- Хьагъурыми
- НекӀо,- язакъоу шыуишыр кӀыпӀэ къызэринагъэхэр
- СикӀыфэ зытелъыр сшыгъупшэрэп, найб... Нэф лъэ шӀу
- СшӀэхэрэп.
- Сыд къэбар, Джырандыкъу?
- Филипсон зыӀугъакӀ.
- ХьантӀэхъу Алэбый ицӀыфхэр, зиусхьан, къытэчагъэх,- Трам къызфэкӀогъэ Ӏофым игумэкӀ къызхимыгъэшэу,
- Чылэгъо шэныкъорэ шырэ, зиусхьан.
- Шапсыгъэ елъытыгъэмэ, кӀымафэм Бжэдыгъу
- ШъушӀагъэмкӀэ адыгэмэ агу къышъуабгъэ, тыркумэ
Адэрбый тхышхьэм тетхэу Мыжъоф гъэхъунэр
Ашыу, хъунэп, сехъуапсэрэп,- заулэрэ кӀуагъэу къыпигъэхъожыгъ: - Илъэс пчагъэ хъугъэш, Тимэ тхьамыкӀэр
АшкӀэ тэ типачыхьи, шъо шъуипачыхьи алъэкӀ къагъанэрэп. Алахьым агу илъым лъыкӀегъахьэх. Сыд, хьакӀэ,
Бэрзэджым зэхихыгъэр шӀогъэшӀэгъонэу, ау ышӀош дэди
Джа фэкъолӀ еплъыкӀэ дэдэри Бжэдыгъу шызэхэсхыгъ.
Джэгум зеэты, тыгъэр мэгушӀо.
Еж найбэм ишыӀэкӀэ-псэукӀи, инэмаз шӀыкӀи, игушыӀакӀи, илӀыгъи мыапэрэмэ, аужрэ мэхьанэ яӀагъэп.
Ежмэ анэмыкӀ дунайм темытыж пӀонэу Ӏушашэзэ
Зан Къэрбатыр?
ЗэкӀэри пӀэ къибгъэхьан плъэкӀыштэп. Адыгэхэр урысмэ
Мартым и 5-м убыхымэ мыш фэдэ тхыгъэ пачыхьадзэм афаригъэхьыгъ: "Урысыдзэм ипашэу генералэу
Мыуапхъэ горэ къэсэуа?
Нурмыхьамэт ятэ Хьагъур Мосэ тхьамыкӀэм фэд, нэепсыежмэ зэрапышытышъурэр къызгурыӀорэп.
Нычэпэрэчэшым найбэр зэгупшысэгъэ Ӏофыгъохэр
Руфат аш фэдэ ӀофкӀэ хьазырти, гушӀуагъэ.
Субхьан Алахь, Филипсон инэрал къэзэкъыжым тыкъызэхишӀыкӀыгъэп!..
Сыдэуштэу Некрас Тими ыгъэныбджэгъура?
Сэфэрбый зиусхьаныр адыгэпшба?
Сэфэрбый угу ебгъэнэу шытэп.
Сэфэрбый шхыпцӀыгъэ. Еж зы шъотэ гъуаткӀо зыӀуимыгъэфагъэми, дэгъуба мыш фэдэу узэрэгъэчэфэу
Тиунэ, тихапӀэ, тикӀыгу къэтыухъумэнэу тыгугъагъ, ау
Тыркумэ, сэшӀэ, уицыхьэ атебгъэлъ хъуштэп, гукӀэгъу яӀэп.
Утыгум шызэдэтштэгъэ къэрарыр зыгъэцэкӀэн шымыӀэу
Хьагъур Нурмыхьамэти джа дэдэр СэфэрбыйкӀэ ыгу
Хьагъурым ихьакӀэ Убых зегъэкӀотэж уж, къымыгъэзэжэу Трам дэж, Къуматыр, кӀуагъэ. Пчыхьэм Трам
Цэйм къыуагъ, етӀанэ къыпигъэхъожыгъ: - Адыгэхэр
Шазымэ пӀуакӀэхэми, цыешхъо псынкӀэми ашъор ышъоу
адырэбгъум шытыгъ.
азыфагу дэлъ къэбарми шхьэр дырыригъэзэкӀыгъ...
гушыӀэхэр дунайм анахь шыпэблэгъэ цӀыфым дэж къекӀых.
джыраӀэр, ара, Тимэфеи, ядыгар икъом римытыфа!..
елъытыгъэмэ, непэ нахь мэгумэкӀы.
зао дэмылъыжкӀэ арэп - ЯтӀонэрэ Александрэ пачыхьэу
зизакъор сишыхьат, мы шытмэ зэхахэу къыосэӀо.
зыфишӀын быслъымэнмэ ашыш тышӀ. Джы, хьакӀэмэ
зэкӀагъэплъэгъэ фэкъолӀмэ закъыхэмыгъэшмэ нахьышӀу
зэпиутыгъ,- орэп, урыс пачыхьэр ары. Аш сыд тыралъхьэми тэзэгъэшт джы... СилъэӀу урыс пачыхьэм ыпашхьэ рахьылӀэгъагъэмэ, сыкъызэхимышӀыкӀынэу шытыгъэ пштын...- еж-ежырэу зэриӀожрэм фэдэу, Сэфэр5 Заказ 027
зэралъэкӀыштым шыгъуаз.
зэтыраӀукӀми, абдзэхэкӀыр къизыкӀухьакӀырэ къэбарым
зэхихыгъэм къыгъэгузэжъуагъ.
иӀэшхьэтет Дебу инэралэу ПцӀэмэз дэсми ыдэж Гъэзар
илъэс пчагъэрэ егъэзыгъэкӀэ рагъэсыгъ. ОшӀэ-дэмышӀэу
илъэсым лӀагъэх. ДэхапӀэ къызыдэхьажми, зы пхъуантэ
илъэсыр макӀа, унэпэ зэхэлъыкӀи тшэгъупшэжы!.. Сы,
имызакъоу Екатеринодари, Шэнткъали, нэмыкӀ къэзэкъ
ишӀошӀи къыриӀолӀэн. Абдзахэхэмрэ урысхэмрэ язэшӀун
картым сызыхэплъыхьэм, хы ШӀуцӀэр сынэ къыпэшӀофагъ,
къогъумэ акъозэригъэшагъэх, шӀошмыхъуныгъэ азы фагу
къухьитӀур зэрэкӀорэ шӀыкӀэм хэгъэгу лӀышхьэм иыӀоф
къыӀэкӀэхьагъ. Ахэмэ азышанэр Занэ Сэфэрбый фэгъэхьыгъагъ. Аужрэ тхыгъэм мыш фэдэ гушыӀэхэр итыгъэх:
къыкӀэныгъэ Ӏашэм нахь нэшӀукӀэ еплъыжыгъ. Къамэхэми,
къытлъырагъэжэгъагъэ шыумэ ягухэлъыгъи ушхьагъу
къытхэхьажрэп.
къэлъэгъу къыуаӀо. Умакъэ тӀупшыгъэу, джа мэшытым
къэпч пӀуагъэкӀи, зыцӀэ къесӀорэм елъытыгъэу зыдэшыт
лъэшэу якӀас. Намыс сиы къекӀы. Тэри еж янамыс нахьи
макӀа? Унэгъо Ӏофмэ афэшхьаф къэбар Ӏаджи хьаблэми,
макъэри къэӀугъ, хьадэри зипсыхъуакӀэ къижъукӀрэ къуладжэм дафэу лъычагъэхэмэ алъэгъугъ...
мэшытым къызнэсхэм игъусэмэ Сэфэрбый ариӀуагъ,-
нахь цӀыкӀуӀо горэм сыпэгъэуцу,- Мыхьамэт-Аминэ рауагъэр игуапэу, шырытыгъэри зышимыгъэгъупшэу, игъусэ
нэмыкӀ лӀы Ӏушхэри къыскъомыуцогъагъэмэ, адыгэмэ
ошӀэ, уашъом кӀэфэжрэп, зы джаур лъакъо адыгэкӀым
псынкӀэр жым ыгъэбыбатэу зышхьэриӀэтыгъ. ЧыжэкӀи,
ретэкъокӀ, кӀэй дэс чылагъохэр...
ригъэшӀагъ. Исмахьилбеиий кӀэрыхьи, дэӀэпыӀагъ, фашӀагъэм
си псалъэ къышъуфэсэгъазэ.
сыкъызхэхьажыгъэ адыгэхэми Ӏофышхо ахэлъ. Зыдэбгъэзэжрэ Тыркум лые къытихыгъ, тыримыеу махь ыӀуи,
тапэкӀэ пкӀэнчэу лъыр арэгъач, джыри тапэкӀэ гъэзетэу "Инвалид"
татекӀон тлъэкӀыштэп. Тимылажэ къытэхъулӀэрэп, тиунэ
тхыгъэмэ анахьи мыш нахь Ӏоф дашӀэжыгъ. ШыпкъэӀон ри, лъэӀонри, убзэнри, шхьэлъытэжыр
умышӀыжми, кӀэмгуехэми, убыххэми, бэслъыныехэми,
урысмэ арауалӀэрэм игукъао зэрэхигъахъорэр зыдешӀэжы.
фэкъолӀышӀухэр шынэгъо кӀыпӀэ изгъэуцон, цӀыф зэфэдэныгъэр абдзахэмэ ахэслъхьан зэрэсихьисапыгъэм сырыкӀэгъожрэп. Шынагъорэ укӀытагъорэ зэрымылъ унагъом
хьазырэу Сэфэрбый дэж къэкӀуагъ, шым къепсыхыгъо
хьакӀэ пэгъокӀых ясуагъ.
шъогугъэмэ, зышъогъэделэ. Найбэм фэдэ цӀыф хымэ ар
шъолъырыр ригъэгъусэж шӀойгъу. Урысхэр джыдэдэм
шхьакӀэ, аш шъо джэуап къешъутыжынэу джыри
шыпкъэ... Ежыри имыӀофым ышхьэ хилъхьагъ, тэри,
ыӀапэ пытэу ыубытызэ къыуагъ, ӀугушӀуагъ,- тэ тезэшхэнэп,- етӀанэ тӀури къызэдыригъэубытэу сэмэркъэукӀэ
ыдэжкӀэ къэгъэзагъэр тӀо гошыгъэ. Адэ, тэ тыегъэзыгъэу
- Адыгэмэ апкъ къикӀыгъэмэ, зиусхьан, укъезэгъытгъагъа?
- Апэрэу зэхэсэхы,- Пшымафэ къыӀуи, зыкъигъэтэрэзыжыгъ: - де-Скаси иурыс пачыхьэ мы кӀымафэм
- Ар дэдэ сӀорэп...- Хъан-Джэрые ымакъэ къышӀуефэхыгъ, ау зыкъишӀэжыгъ: - Уилъэпкъ къызэрэзэтебгъэнэжын гупшысаби шӀыкӀаби шыы. Персхэри тыркухэри
- Ари шыпкъэ,- нэгушӀо тхъоплъыкӀэ къэзэкъыр
- Ары, ары, Хьаджэ,- Пэшъукъ къыдыригъэштагъ,-
- Ахэр шытхъугъэкӀэ къыпфэсэлъэгъух,- АзэмэтДжэрый ыӀорэм текӀырэп,- ау уурыс забыт зыхъукӀэ,
- Аш къытиӀуагъэр ошӀа, нан...- Сахьид-Джэрые
- Еж ыцӀэкӀи тегъапцӀэкӀэ сенэгуе.
- Къаймэта? - ЗыцӀэ къырамыуагъэм Сисурэ джыри
- КъапӀорэм купкӀ хэлъ, зиусхьан. Ау шапсыгъэхэри
- Къэтыубытыгъ игъусэ укӀыфаоу къеожыгъэти,-
- Мы сянэж къытхыгъэ купыр,- Хъан-Джэрые къыраӀожыгъэм пымылъэу, бгъуитӀумкӀи тхыгъэ тхьапишыр
- НекӀо, шаор дгъэбэлэрэгъынэп, тэ тыриушхьагъоу
- Олахьэ къэпӀуагъэр шыпкъэм, Хъан-Джэрый! -
- Спшэ ифэмэ, Ӏо хэлъэп, ашджэ уицахь къыстегъэлъ.
- Сыд пае емыӀурэ? - Къэгъэзэж къыхихэу шым
- Сэ тинахьыжмэ сашхьашытыныр къыстефэ.
- Тхьэ къысауи! - Къэнтат гошэшхор къыхэкуукӀыгъ.-
- Тхьэуегъэпсэу, Александра Федоровна. СиӀофхэри
- Уипчэдыж шӀу, Шэуай,- Адыгэ Ӏанэр унэм къырихьагъ,- нычэпэ кӀасэу тыгъолъыжыгъ, угупсэфыгъэпштын?
Ӏори, джыдэдэми Пшызэ къыбдызэпырысыкӀыт.
Адыгэ хэсэ мыухыжхэр Хъан-Джэрые ынэгу къыкӀэуцожыгъэх, къэмэ къипхъотыгъэхэр ашхьагъ шызэпэлыдых, кӀэрэхъо омакъэхэри шызэпэджэжых. Зэмызэгъ
Адыгэхэми, шэшэнхэми, дэгъыстанхэми тышъуфаеп аӀо.
Ашыгъум Хъан-Джэрые ишыӀэныгъэ гугъапӀэкӀи,
Бамбэт илыуз куо макъэ мэзыр зэтыричи, зыкъызэрипхъотагъэм фэдэу ошъо кӀэгъым, кондэ цунэмэ, темэнылъэ кӀыпӀэмэ захиушэфэжыгъ. Пхъэтэкъэжым
Бэслъыные ишэнкӀэ чэфыгъэ, сэмэркъэу Ӏушхэр, нарэ шхэнхэр
Бэслъыные, Тыгъужкъо Къызбэч, нэмыкӀ фэкъолӀ зытӀу
Веляминов генералымкӀэ тимамыр лъэӀу агурыгъаӀу.
Джа шӀыкӀэм хэтэу яшэнэрэ унэми рашагъ.
Еж зэрэшӀойгъоу хэти пӀэ иӀэн фит",- Хъан-Джэрые
Ермолов генералыр ары.
Къаймэти, Хьадж-Къэсэйи пшашэм ыкӀыб къыдэуцукӀыгъэх, ыӀэ одитӀу бэшышхьэм телъэу Къэнтати аш
Къырым-Джэрые зышышхэр зэрэшӀомыгъэкӀодырэр
Къытэзаохэрэмэ етӀани Пушкинри Бестужев-Марлинскэри
Къэзэкъ лъэныкъори, Ермоловым Власовыр къызегъэкӀо ужым шегъэжагъэу, зэфэмышӀу куп шхьафкӀэ зэтеутыгъэ хъугъагъэ. Аш зиӀахь хэзышӀыхьагъэмэ Ермоловри,
КъэкӀогъэ мафэр жыгъэми, ылъэ темыт пшы шагум
Мэзэ псаум зытэбгъэгъотырэп, тэ ушыхэт?
Николай пачыхьэр джыбэ сыхьатым еплъыгъ:
Сыд мыш тызфышысыр?
Татянэ нахь къыпэблагъэ къыфэмынэжыгъэу къышӀошӀы.
Уцыжхэр зытегъухьэгъэ къэу къэнэтӀэхэсхэр зимыӀэм
Чернышев дзэ министрэм ашхьагъ пачыхьэр итыж,
ШӀэхэу къагъэзэжыгъ, нычхьапи, неуши сяжагъэп.
Шыпкъэр пӀоштмэ, сэ Фаддеи Венедиктовичым сыгу ае
Шырыхъукъо Тыгъужрэ Агой Пшымафэрэ шэо
ынэхэм гур зыгъэцӀыкӀун гъукӀэгъэ-пкӀыжыгъэрэ нэшхъэй
адыгэмэ къяхъулӀэрэр зэрилъэгъугъэр, ятхьамыкӀагъо
ар зышӀагъэм цӀыфыгъэ горэ хэлъыжмэ, сихьатыр къылъэгъун, уилъэӀуи пфэзгъэцэкӀэн.
аригъэкӀуи, мыгузажъоу упкӀэ паӀор шхьэм зырепэсыжым, сэламыр нэбгыритӀумэ афэгъэхьыгъэми, ынэӀу
благъор гъуанэм къырефы зыфаӀорэм фэд. Янэшри, паӀо
гошэшхом игушӀо ардэдэм унэм къихьэгъэ нысэм пигъохыгъэми, игые ыпэ ит: - непэрэзымафэм шъуашыш
гъогумкӀэ тхьапшрэ яталыкъ Мэрчанэ дэж ашагъ, къырашыжыгъ. Мэзым ухэчэу шапсыгъэ тхышхьэм утелъадэмэ, ишэожыегъу зышырихыгъэ чылэри Абын псыхъо ри къэлъэгъошт. ЗыблэкӀыгъэ чылэмэ ятеплъэ фэда аши
гъэшӀэгъоны,- сишӀушӀэ симыгъо, сигъунэгъу сипый
джэхашъом зэхыригъашӀэу, плӀэӀу пытэ ишыгъэкӀэ иыӀофшӀэпӀэ унэ ихьагъ, дышэпсышъо пчэкъопсхэр зыхэлъ пчэ
еплъыгъ, мыгузажъоу зэтыригъэпкӀэжыгъ. Тыда мыхэр
жэкӀэ-пэкӀэ шхьац зэхэкӀыхьэгъэ мыцӀыкӀу-мылъагэр
зиунагъо бэгъон, цӀыраужкӀэ зэхэкӀыхьажыгъэ, ибгъагъэ
зыфихьын ымышӀэу къызэтеуцуагъ, шагур къызэпиплъыхьагъ, еупкӀыгъ:
зэблэхъуи яӀагъ, тырагъэхьэгъакӀэми ыгу къытфилъыр
зэкӀэмыдзагъэмэ, дунай хьылъэу тызтетыр къин къышъуфэхъут. ЗэшитӀур къэмэ бгъутӀуц аӀо. Шъо тхьэм
зэхихыгъэм Хъан-Джэрые урысыбзэкӀэ джы къыӀуригъэтхъыгъ,- сизабыт намыс укъырэджэгу, оулъэгу!
икъэлапчэ Цацэ къышыриӀожыгъэр ары зи къезымыгъэлыгъэр, яӀужрэ гугъэ тӀэкӀу къыпыткӀужыгъэр пкӀэнтӀэпс
инджылыз клубым сыхадзыгъ, ара?
ишхьаузыгъэми, гукӀодыгъо шыӀэп къыригъэкӀэу ымакъэ
кӀэкӀ къыгъотыгъ: - Султанов Ӏори, пиши...
къуиплӀа къыкӀэныгъэр?
къыуагъ,- Шэое фэкъолӀым СултӀанмэ япшкӀэ къаришӀэтыр къаришӀи, хэхьажыгъэш, джы япхъу фагъашӀо...
къыкӀэуцуагъ, зыфихьын ымышӀэу ыгуи къэбырсырыгъ,
къыпыузыкӀыгъ, зэкӀодылӀэжын горэ иыӀ, аш фэдэ
къыримыхыпэми, зиусхьаныр къызэкӀэкӀуагъэп,- гум
къэзэкъмэ къашыфрапхъотэу, чэшырэ абасэджэ бзэгу
къэзэкъмэ ямыхъо-мышӀагъэ о апэ умышӀэтмэ, шыд
къэмынэжыгъэми, сикӀал, уиадыгэгу озгъэгъэпытэн.
къэуцугъ, Хъан-Джэрые ынэ лэбышъо-нэшхъэйшъомэ
мафэм мыхэр тэш фэдэхэджэ огугъа, губгъом итых.
мыбжыхьэ хэхьанэу зегъэхьазыры.
непэ мэшӀуитӀу зэфагум зэрэдэтхэр тэмэм. Ау джы мэшӀуитӀумэ язэу тара къэзыстырэр? ыджар Ӏоф шхьаф. МашӀор
нысэшэ джэгум къызекӀыжхэм, Сисурэ сыӀууухьэзэ
нэпкъ лъагэм, Екатеринодар къытетэджагъ. Шы илъыгъо
пкӀэгъэ урамхэр егъэгъушых, гъогунэпцэ уц гъолъыгъэмэ
пстэури имыкъоу, Къэнтатэ ыуагъ, тиунэгъо мамыр
пчагъэрэ зэхэсхыгъэ!.. Ар Ӏофэп, аши цӀыфхэр шэпсэух,
сикъэбар ыуатэштыгъ... Ярэби, а шаор Бамбэт псыхэдзэжым ӀэкӀэрэмыкӀуади, нэмыкӀ сыфаеп. Джаурыпсэр
сшхьэкӀэ полоскадроныр сыуплъэкӀушт, шъуизабыт
сыд къызыткӀыфамышӀыгъагъэр? Джы, мары, тибыслъымэн
тызыфызэхэтри, хымэ хэгъэгухэми тызыкӀызэтырахри...
уафэтшӀышт къызэрэсауагъэм къытеуцожыгъэхэп.
файтон шабэр заулэрэ чагъэу, къыгос шэожыер
фэдэу къыпигъэхъожыгъ: - Аш фэдизыр уиилъэс тӀокӀырэ
хэгъэгури, адыгэ хэгъэгури шӀу лъэгъу, тӀуми афэшыпкъ.
шӀуджэ бгъуитӀумджи узэшымыгугъыж... Ар мышджи
шаохэр - Хъан-Джэрый, Сахьид-Джэрый, Адыл-Джэрый,-
шыпкъагъэм, шӀошхъуныгъэм апае Ӏоф зэдэтшӀэшт,
шэожыер къызыкӀеплъыгъэри Хъан-Джэрые къыгурыуагъэу кӀэлъиӀожыгъ,- адыгэхэр хым зыми хедгъэтэкъотэп, ыгъэгумэкӀрэмэ сфяӀож.
шхыпцӀыгъэ.- Узымыгъэпэштмэ зябгъэгъэпэн нахьи,
шэӀагъи хэлъыгъ. Аш кӀэхэтхыгъэ къиныр тэш нэмыкӀ цӀыф
ыгу къыпылъэдэгъагъ, ау лӀыгур зыгъэушкъоирэ гушыӀэ
ыдзыгъ, ылъакъохэри къедэӀугъэх. Къэлапчэм зыдэкӀым,
ыпашхьэ исыгъэр ары Ӏоу умышӀэжынэу, Хъан-Джэрые
яшӀугъоу мэпсэух...
- А Мышыд, Мышыд,- унэ лъэгуцэм дэчэежыгъэ
- Абдзахэмэ зиусхьан яӀэп, ау зыцӀэ къепӀогъэ къэбэртэепшыр Абдзэхэ кӀахэ зэрэшыпсэурэр зэхэтхыгъэ.
- Адыгэмэ тахэхьажышт уисабыймэ аӀомэ, уадежэжышта?
- Ар зиусхьаным къызэриӀу, джаур.
- Ара? Адэ ауштэу Ӏоба…- Дэдай ядэж кӀожызэ,
- Ауштэу оӀомэ, дэгъу.
- ГушыӀэ къысэота?
- Джацы нэмазыр къэсы,- Сэбэхь къэтэджыжыгъ.
- Зянэ зимыӀэжэу къэтэджыгъэ Аслъанкоз сэрырэ
- Карцерым кӀидзэнэу ыуагъ.
- Мы кӀыпӀэр псэупӀэкӀэ адыгэхэм къызыхахым, ислъам
- Сэ "сызэрэшэшэн хьаджэр" пшӀош хъугъэмэ, ари
- ТапэкӀэ къытпышылъыр зыфэдэштыр сшӀэрэп нахь,
- ТызыпэӀууцогъэ гъогу зэхэкӀиблым язырэр къыхэтхышт,- Болэтыкъом къыуагъ.
- Тэ тыкӀошт, сы уигухэлъ, Джамбэч?
- Удэгуа, Айшэт, сыкъэджэ, зэхэпхырэп,- гъунэгъу
- Уишыпкъэмэ, тхьэуегъэпсэу…- Торнау штабс-капитаныр зыфэсакъыжыгъ.
- Укъэджагъа, тят?
- Хьау, зиусхьан.
- Хэт ышӀэра, зыфэсакъыж сэӀош ары. ТитӀо тӀуагъэр
- зэмыжагъэм Тамбыер къыгъэгузэжъуагъ.
1 "…Бжыхьэпэ мэзэгъо чэш дахэм инэфыпс Курджыпс нэпкъым
Адэ Никэ урамым къытеунагъэмэ сшӀэрэп?
Алахь закъор ары нахь, нэмыкӀэп аш ышхьэ зыфырихыштыр.
Ар илӀакъокӀэ зэгорэм урыс пачыхьагъум пэуцужыгъагъэхэ къэзэкъ зэбгырычыжыгъагъэхэм ашыш.
Афыпс къылъыӀэсыгъэ гушыӀэмэ, пцэшӀуашэм фэдэу,
Бэчыр фэгубжыгъ: - Дэгу зыпшӀыгъэу сыда узыфышысыр?! Мы гушыӀэрые джаурым ипӀэ фэшӀыж, фэсакъ,
Бэчыр, зиусхьан къумалыр.
Даниловичым узэрэфышытыр сигуапэ. ЦӀыфышӀу, ишӀушӀагъэ зэрэпхэлъыр ори уинасып, ежыри инасып. Аш ишӀушӀагъэ бэмэ анэсыгъ, шӀукӀэ игугъу ашӀы. Ау, сыдэу пшӀын,
Джансэйд, зымыгъэбэлэрэгъ.
Жакъыз гур ыгъэузэу хэгурымыкӀыгъ нахь, зи къыуагъэп.
Жакъыз икъэбар-гушыӀэ мыухыж зэпигъэумэ шигъэгъупшэжызэ, ӀоапӀэ ритыштыгъэп.
Зэ, куп, джыри Ӏофыр аш шытыухыгъэп.
Къэхэлъэ дэхьагъум, Анаскевич лӀыжым икъэ дэж
Накъыж фидагъэп: - Сыда Федор-Федор джыри пхыгъэу
НэгушӀо пэгъокӀыр бзылъфыгъэм пигъохын ихьисапыгъ
Нэмазыр заухым, ашыш гори гушыӀэгъу римыгъафэу,
Печат офсетная.
Псыфабэм нэуасэ тызэрэзэшыфэхъугъэу сыгу уилъ,
Сызэрэбзылъфыгъэзи, - зи къэзымыӀоу ӀукӀырэ шыуитӀум акӀэлъиӀожыгъ, - сэш нахь къэмынэжыгъэми, зыми уезгъэушхьакӀунэп.
Уегупшысэмэ, пшхьэ бэ къихьашт, дунайр гъэшӀэгъонэу
Хьамырзэкъом джэуап къытыжыгъ.
ау синамысыгъэ озгъэушхьакӀуштэп!
гушыӀэ ушыйхэмкӀэ, ежыми зыкъыдригъэубытыжызэ,
диушэфэгъэ мэхъэджагъэр ӀэкӀэх. Аш уишӀэ хэлъмэ, сыд
дунай тызытетыр, хэти еж ышхьэ иыӀоф зэрифэжырэр.-
дэзыхыштыгъэ Брагъунэм къызэриӀокӀыгъ,- хэт ыӀорэми
егъэшӀагъо,- узэрыгушыӀэрэр сыд! Сэры пакӀош,
еплъыгъ, ӀугушӀуагъ.
забытымрэ орырэ зыуж шъуитыр сымышӀэ фэдэу сишэуитӀу къэзэкъмэ ахэозгъэшэнэу ара узыфэягъэр?
зекъутэм зэрэмыпшыгъэу, тэмэпкъыр фэмыыгъыжэу
зи мыхъун хэлъэп.
зы адыги имысыжэу, зэкӀэри къушхьэм кӀэхьажыгъэу
зыгъэпыт. Хъугъэ, хъугъэ! Мы кӀыпӀэм дахэкӀэ сэлам
зыдиштэу хэбзагъэп...
зызэрэӀулъэкӀыхьэрэ ӀэплъэкӀыр фызэблихъуштыгъэ,
зыкӀысшӀойгъуагъэр,- мадам Фавр игушыӀэмэ нахь мэкъэ
зэрэзекӀуагъэм фэдэр арынкӀи хъун ишыкӀагъэр.
зэфимыгъэшӀужыштхэмэ…
зэхэтшэнэу, тифитыныгъэмэ афэгъэхьыгъэу джыри зэ москалмэ
зэшыхьан-зэпыйн фаеу хъуштыгъэх. Зы илъэскӀэ нахьыкӀагъэ, нахь нэпэдэхэгъэ Адыл-Джэрые елъытыгъэмэ,
ибэм тегъэт, Анаскевич лӀыжым егъэпӀу инэралым къыуиӀуагъэмэ, тэ ушыӀагъа джы нэс? Шъуадэж учэжи,
имыфэгъэ игъусэмэ ариӀуагъ,- "хьалыр хьалыкӀэ къыдаутыжы" зыфаӀорэ урыс гушыӀэжыр сичыӀэуз сыгу къыгъэкӀыжыгъэти ары. ИшӀуагъэ къысэкӀынэу сэгугъэ. Ау,
исэу Ефросиния Ивановнам, ФросякӀэ еджэнэу игъо
ишӀэ хэлъэу Хъан-Джэрые къырагъэгъусэгъэ дэӀокӀо-плъэӀокӀо майорым риӀуагъ.
ишытхъу лъагэу сэӀэты, типыймэ ялӀыгъи уасэ фэсэшӀы!
кӀэрэхъо омэкъэ зытӀуш къиӀукӀыгъ, хьэми зыкъаригъэпхъотагъ.
къинри, уянэ къылъфыгъитӀур уапашхьэ къыраукӀыхьанри,
къушхьэм е мэзым мэкъабэкӀэ зашызэтырегъэтэкъукӀы.
къыгосэгъэхъожы.
къызэрэпфэтхагъэри зышымыгъэгъупш.
къыпфахьыжыныр тхьамыкӀэгъошху… ЛӀыгъэ пашхьэм
къытеты, псэолъапхъэ мэхъу, зигъэстыжызэ тегъэфабэ.
къытфыдэкӀыгъэп.
къыфэгубжыгъ.- Зянэ зимыӀэж гошэпхъу къежэгъакӀэм
къыхьыгъ. - Сэ зигугъу сшӀырэр нэмыкӀ... Ти Тхьэ лъагэ
къыхэспхъоти, Хъоц зыфэсыдзыгъ. Ау шытмэ ашыш горэхэм
макъэ шызэхихыгъ. Ос фыртынэ тамэкӀэ къушхьэ мэзым
мафэ тфэрэхъу, тигухэлъи къыддерэгъэхъу. Ау орырэ
нахь пэчыжаӀоу, сэмэгу шхьаныгъупчэм дэж мэтӀысы,
нахьышӀу. Адыгэмэ ямызакъоу нэмыкӀ цӀыф лъэпкъхэу
нэгу чэкӀыгъэр ерагъэу шхьаныгъупчэӀум къыкӀэритхъыжыгъ, етӀанэ Анаскевич лӀыжым инепэрэ гушыӀэ
нэмази тишэджэгъуашхи шытшӀын, тишхэми таӀуупхъухьан.
нэшӀукӀэ ахэплъагъ. ЕтӀанэ Федор къеплъыжи, санэӀу
ригъэжагъэти, Афыпс пхъэнкӀыпхъэр ихыгъ, заулэрэ
сышыриджасусынкӀэ лӀыкӀо къысфимыгъэкӀожынэу
тидин ибгъахьэмэ, ашхын пшӀошӀэу, сымэджэ-тхьагъэпцӀыгъэр зепхьэу опсэу.
тишӀуагъэ едгъэкӀын тлъэкӀыштэп,- гукӀэгъунчэ макъэкӀэ
фаеба? Зэрэчылэу къыкӀэупкӀэ, егъапэ…- ИыӀоф зыхэмылъым зэрэхэгушыӀэрэр джэхэшъотетым зыдишӀэжи,
фаер. ЗэпырысыкӀ-къызэпырысыкӀыжым иормэ
цӀыф хъатэп мыр…
чылагъохэри Ӏуехых, лэжыгъэхэри зыдехьых...
чэу шӀыхьагъэри, курэжые псынкӀэри, чылэм апэ дашӀыхьэгъэ псынэкъооу шалъэ зыпышӀагъэри ары.
штабс-капитаным иыӀофи къэхъужызэ, ипчэдыжышхэ
шъукъысэдэӀуштмэ, шъозгъэшӀэшт: мо къыздешъушэжэгъэ бзылъфыгъэри къыздишъухыгъэм шъозгъэшэжышт.
шарыгушыӀэхэ икъугъ. Былымышхьэми, аш нэмыкӀ мылъкоу шатыгъэр, гъомылэ зэфэшхьафхэу, нэбгырэ мин
шызэблязыгъэхъугъэ ӀэнэтӀэ кӀэхъопс дзэпашэмэ сыдыкӀэ
ыуагъ, сыдэу пшӀын, ари шыӀакӀэм изы пкъыгъу, хэбдзынэу
ымышӀэу, бгъэм къыдэуцогъэ гопэгъум къызшиӀэтыкӀыгъ.
яшӀулъэгъуныгъэ мыухыж гъунэнч. Тэ тиныо тхьамыкӀэ
- Ар зыфэгъэхьыгъэр о уизакъоп, зэкӀэми къытфэгъэхьыгъ.
- Ары, Алахьэм иыӀумэт Мыхьамэт ефэнд, ары. Алахьэр
- Ашыу, ар хъунэп, улӀыба, сикӀал, угу бгъэмакӀэу...-
- Бырсыр Зэуалэ Бырджым дыригъэштагъ.
- Бэчыр, уятэ Мэрзыхъуаирэ сятэ Мишкэрэ "узишыкӀагъэм некӀо еӀо нахь, уфая ыӀорэп" зэраӀо штыгъэу,
- ГъогупкӀэ уасэм шыкӀэштыгъэм къыгосэгъэхъожы.
- Джары тыгъосэрэ бжэдыгъупш ныкъопшым
- ЗыгъэбыяӀу, Мэрзэбэч, мэзым ухэтэп,- Бырджыр
- ОӀэпӀэжажэ… Модэ, Дзэгъаштэрэ Хьарунэрэ
- Плъэгъуна, уишыкӀэ машӀо пыгъэнэгъэ зэпытэу…
- Сыда, Гумыштэр, "сакӀэрытыгъ", "сыряцы хьэ шӀэгъугъ" пӀоу джы ахэмэ укъадзыгъа? - ила къырдыгъэ джы
- Сыдэу уятэ, тхьэм ыӀомэ, шыт?
- Сятэж ыпсэ адыгэкӀым фигъэтӀылъыгъ, сяти ары.
- Хьатам къэзыубытырэ адыгагъэми шыпкъэ хэлъ,-
- Хьау, аши зэ тызэриугъоилӀэжыгъот.
- Шъуичылэ Шапсыгъэ ыцӀэкӀэ укъызэрэдгоуцуагъэмкӀэ, зимафэ мэфишэкӀэ зыфагъэбэгъон Къэлэубат,-
- Шэджэгъо нэмазышӀыгъом аш фэдэ емыкӀу сыдэуштэу пшхьэ къихьагъа, Мэрзэбэч? - Мыхьамэт ефэндым
- ЯшӀугъуагъ пӀуи?.. КъэошӀэжа КӀэрмыт лӀыжым
Ардэдэм якъэлапчэ къыӀухьэгъэ шыум къыӀопшыгъ:
Афэмгъотым фыкӀэплъыгъ. Ау адрэр аш фэдэмэ агъапэу
Бэрэкъэт Зэуалэ зэхихыгъэр игопагъ.
Бэчыр шъузым Ӏоплъыхьэ, адрэри, лӀым ыпашхьэ
ДгъэмэфэкӀыштыгъэба?..- къеупкӀы Алимбэч.
Исмел къыӀуи, Бэрзэдж хьаджэ нахьыжым еупкӀыжыгъ: - СэрэкӀуи, хьаджэ, шъуикъэлапчэ къыӀушъух мо
КъызэрэпӀорэмкӀэ, дунайм шыпсэурэ цӀыф пстэури АлахьэмкӀэ зэфэдэх.
Модэ зыгорэ шыӀэмэ, зыӀусэгъалъхь.
Мэрзыхъое Бэчыр ыцӀэ шӀукӀэ къырео.
СишӀупш Бэрэкъэтми, Нат-НаткӀэ благъэ къытфэхъугъэ
Сыд, Тхьэм Ӏомэ,- Дарихъан къехъулӀагъэм шымыгъуазэ
Сырынэ-пшынэ макъэмрэ "ура" мэкъэ зэпэ джэ жым рэ зыкъапхъотагъ. Ау пшэ къуапэм къыкъозыгъэ гъэтхэ
ТапэкӀэ тыплъэмэ, пшэгъо корени,
Тырку правителствэр елбэтэу зэблэхъугъэнэу, мамыр
УӀофынчэмэ, уахътэр ерагъэу макӀо. ПӀэрэ пшхьэрэ
Уры сыем ипачыхьэ зэрэкӀэдэуштыгъэр нэрылъэгъу къытфешӀы".
Хьаруни ипаӀо зышикъузэжызэ, зегъэлӀы.- Адэ, Бырсырыр, о зи къапӀорэпи?
Шамил имамри, аш илӀыкӀо Мыхьамэт-Амин найб къумыкъури, ахэмэ апэкӀэ тызгъэбанэштыгъэхэ инджылызхэ ри, полякхэри Алахьэм илӀыкӀуагъэха?
Шэджэгъо нэмазым язэнаджэ макъэ псыкъефэхым
Япчэ къытео макъэ къызэӀум, ар адыгэ хабзэпти,
автоном пшыгъо къаратыгъ. Тыркудзэр Болгарием къырашыжыш, аш илъэситӀу пӀалъэкӀэ урысыдзэр къырагъа нэ. Къырым заом илъэхъан Урысыем ӀэкӀахыгъагъэ Бессарабием икъыблэ-къохьапӀэ лъэныкъо, Измайл пытапӀэр
ау укъызэрыхъухьэгъэ, уикӀыгу угу ипхын, уишӀэж хэпхын
ауж ихьагъ, ныбэпхыр къытӀатэзэ, Хьатам къыфызэриӀокӀыгъ:
аш къысимыӀоштыгъэхэми, ыгу илъхэу, шӀохымэгъэ хэгъэгур сятэ зэрихэгъэгур къысиӀомэ шӀу сигъэлъэгъузэ,
бжитӀоу молэм къыхьыгъэр Мыхьамэт ефэндым ӀэубытыпӀэ ышӀи, нэмыкӀ гушыӀэ техьагъ.- Мы шайр, Зэуал,
быракъ зэрэшыгъэӀагъэр къызызгурэӀом, сыгушӀожыгъ.
быслъымэн фэуагъэп.
гуфит-шхьафит абдзахэхэр къышъошӀунхэу хэта зышӀагъэр?.. Хъуштыр охъуфэ сэри ар сшӀош хъу гъэп. Егъэзыгъэр нэпкъ зандэми дэпшые зэраӀоу, а згъэдэуагъэхэм
гъогу шъутехьажын.
гъогум техьагъэх. ЛӀыкӀо купым ефэнд ахэтыгъэмэ
дэдэмкӀэ сыкъыбдэзекӀожын".
етӀуи, мэджлысым илӀыкӀохэр Тифлис дгъэкӀуагъэх. Тэ хэгъэгушхоу, шӀушӀэныр зихэбзэ Инджылызым тимэджлыс ыцӀэкӀэ
закъо нахь зимыӀэж пӀалъэу бгъуитӀумкӀэ зыфэдгъэуцугъэр тэ тыпкъ къикӀэу тыукъонэп. Абдурахмонов быслъымэн нэпцӀыр къезэгъ мэ инасып, изы шыуи кӀетымыгъанэу
зелъэгъум, гуадзэ сызыфишӀыгъагъ. Аш ифэӀо-фашӀэ
зигъэсэмэркъэузэ, КӀэрымыт къэупкӀи, ыгу илъым фэгуитӀоу кӀэух къышӀыжыгъ: - Ауштэу шытмэ, ахэмэ тэри
зидунае шызыхъожыгъэ КӀэрымыт ыкъо Хьарунэ къышырагъажэш, къыгот Ӏахьылмэ янахьыкӀэ шыкӀэкӀыжэу
зыныбж Мурад тырку тахътэм тырагъэтӀысхьагъ. Ятфэнэрэ
зытеплъхьажэуи?..
зыукъохэрэм, сышхьафит-гуфит аӀокӀэ, фэгъэгъу яӀэп.
зэдзэкӀакӀор исэмэгубгъу.
зэмылъэпкъэгъуабэкӀи, дин зэпэшытыбэкӀи ушыы...- ЕтӀанэ
зэраӀоу, уицаци мылыцӀэу уили гъэжэгъэнэу ары узыфаер.
зэрэзекӀогъагъэу ахэр егъашӀи зекӀонхэпӀ… Джы мары
зэфэшхьафхэр, натрыф пӀэстэ стырыр, нэ кулъ гъэжъогъэ-гъэжагъэхэр зытетхэ, шэлэмэ-хьа лыжъо фабэр
иджэуапыштыр ежымкӀэ нэфагъэти, визирым риӀожыгъ: -
ионакӀэ фыпытэгъашӀ, къыз хэкӀыгъэ купмэ ӀэнэкӀэу ахэдгъэхьажынэп.
ихэгъэгу хигъэхьанэу унашъо къыдигъэкӀыгъ. 1861-рэ илъэ сым
къакӀо, непэрэзымафэм фыгуцэ пӀуфагъэп.
къафэмыгъэгъунэшъугъэ чылэхэр мэстых. Ахэр зыбгынэжыгъэхэ бзылъфыгъэхэм, нэж-ужхэм ясабыйхэр
къыздашагъэхэ хымэ лъэныкъом зэрэшыпсэуштхэ шӀыкӀэм
къызыкъокӀым, имыгопэ хъатэу фидзыгъ.
къызэрэпфышытри къызгурагъэуагъ.- ЗыдэгушыӀэрэм
мыхъугъагъэмэ, уянэж султӀан гошэшхом дэж орырэ
мэкъэ гъэшхъыгъэкӀэ къэупкӀагъ.
нахь зядгъэкӀунэу ары зыфасӀорэр.
нахь ошӀа?" Мэрзыхъое Бэчыр гукӀэ ыӀозэ, мэкъэ ихыгъэкӀэ
нахь хьалэмэти къышъосӀон: янэкӀэ тилъэпкъэгъу кӀэлэ
непэ абдзахэмэ тафэхьазырми, бэ зытешӀагъэм макӀэ
нэкӀыгъэрэ зэрэшӀэха?..
псэум сыкӀырыплъыгъэу, фэсшӀэштыр фязгъэшӀэгъахэу,
пхъэнтӀэкӀум пкъы уцуагъэр зы ре гъэкӀужым, зэпыугъо
пшызэ къэзэкъхэр арыгъэтӀысхьэгъэнхэу" зыфиӀорэ Унашъор.
ригъэзыгъэу къеупкӀыжыгъ.
сӀорэр къэбгъэтэрэзыж зэпытэу!..- ЕтӀанэ нахь мэкъэ
стӀупшыжыгъэ.
сшӀагъэмэ...- Къарбатыр джэуапынчэ Ӏуплъэ шъузым
сыкъыжъудеэн: "Хьаджрэт" шъооштын?..
тагъэбайнэу ташэгугъы, тылӀэмэ, тызгъэежыни тихъои...-
тахэкӀэу тэ зыми тыкӀоштэп, тыздэкӀони тиӀэп. Алахьэм
тикъушхьэ хишӀыхьэрэр? - лӀыжмэ ашыш горэм мыжъо
тимахълъэ Тодор бетэмалри тыдэ тхьыжын, ар къызхэкӀыгъэхэр ори ошӀэ.
тимышыхьатэштхэмэ, цыхьэ къыпфэсэшӀы, ау Алахьэм
тыдэуагъэми, къэзэкъ гушыӀэрэ къэзэкъ орэдрэ фэшхьаф
тызхэхъухьэгъэ, тызхэпшыхьэгъэ Кавказ заор зэ тыухэу
урысыбзэкӀэ ариӀозэ, Евдокимовым зэхырегъэхы,- ипачыхьэ иыӀорэ ишӀэрэ зыгъэцакӀэрэ генерал жалым. Тидао
фае илъэпкъ, ыбзэ, ишэн-хабзэ зыхэфагъэмэ зэрахимыгъэкӀокӀагъэр...- Хьатам Нат-Нат ыгу къилъади, зиухыйжызэ къыгъэгъунагъ: - Ар псы Ӏушъом Мэрзыхъое
фэпэгъагъэх, "мош фэдиз тхьамыкӀагъо зыпэкӀэкӀыгъэхэр
хымэ кӀыгум шашӀэжын алъэкӀын, сыд яамалыж?
хэукъуагъэми, быслъымэныгъэба, зэрахыжыгъэ унэм
ыгу текӀуадэу егыйгъ.
ылъэгуанджэмэ атеожи къызэтэджыжым, зигугъу
яни, скъо къышызынэжыгъэ тыркупхъу нысэ сабыйн чэнасыпынчэри згъэмысэхэрэп… Сэры мысэр! Уапашхьэ
"подстрочник къызэрыкӀор" урысыбзэм изылъхьагъэр.
- Адэ арба сшӀэштыр сэзымыгъашӀэрэр... Тинасыпмэ,
- Адэ удэтын, сикӀал...- сянэ ыгу къызэхэхьагъ, ау
- Армэ хъун, ситхьэоягъэ сежъугъэуцолӀэжыгъ, псы
- Бэп, Нух Асланчериевич, обкомым ипленумхэми,
- Дэгъоу Хъурмэр матха?
- ЗэлъашӀэрэ писателэу МэшбашӀэм гушыӀэр етэты.
- Привет, Исхак,- писателхэм я Союз иправление
- СшӀэрэп ныӀа, ахэри сабый быных...
- Сыгу къео, скъош Исхьакъ, Зумакъул Танзилярэ
- Сыд пӀуи?.. Шыри зэдипхын пӀонти, пфихынэп. Мэкъумрэ шынэмрэ зэдипхымэ, шынэр мэкъум хэмыӀан
- Сыда шӀэжыр, тат?
- Сэ сишӀошӀыкӀэ аш фэдэ цӀыф крайкомым Ӏоф шешӀэ,
- Хьау, Исхак Шумафович, тыгу къикӀэу зэтӀуагъэхэм
Ӏофыгъом нахь тытегушыӀэшт.
Ӏутхэми ацӀэхэр къаӀо. Сшынахьыж Мыхьамэт ыцӀэ ашыш
Анахь чумэ-пшыпӀэ лъэгэ хъоопшаум тырагъэблагъэ.
Апшэрэ партиийнэ школ ижурналист къутамэрэ Москва
Арыш, сшынахьыжмэ анэгу, аӀэ, алъакъо амытхьакӀэу
Аш къыкӀэлъыкӀогъэ мафэхэми Фидел Кастро иухъумакӀохэм мызэу-мытӀоу саӀукӀагъ, тӀэкӀу сашышынэштыгъэ-сафэсакъыштыгъэми, гуцафэ ясымыгъэшӀ-сямыплъышъо фэдэу саблэкӀыштыгъэ.
Аш сызэрэфэшыпкъагъэм непэ сыкӀэгушӀужы.
Долго ждали.
Ежыр, литературэмкӀэ Ӏэкзамен сызыхышт профессорхэр - Поспеловыр, Новицкэр, Дынник, Архиповыр -
Къэралыгъо премиехэм ялауреатых.
КъэсӀотэштым ыпэкӀэ, Ӏофмэ язытет нахь къыжъугурыӀоным пае, тӀэкӀу сыкъызэкӀэкӀожын.
Лидиныр, Ромашовыр, Соболевыр, нэмыкӀхэр ашэсэлъэгъух. Константин Георгиевич Паустовскэр литературнэ
Лъэустэн Юсыфи ахэмэ захигъэныгъэп. Ау дунайр зыфимыкъужыштыгъэр, ӀаплӀ къысишэкӀызэ къысфэгушӀокъыз рыгушхоштыгъэр, сэркӀэ зишӀушӀэ гъунэнчэгъэ
Мафэ горэм Лъэустэн Юсыф гъусэ иӀэу садэж,
Михалковым ишӀэ мы Ӏофым зэрэхэлъыр къызызгурэӀом, тӀэкӀу сыӀэсэжэу езгъэжэгъагъэми, зыгу шӀу
МыжъокӀэ къыуаорэм къуаекӀэ сеожынэуи?..
Мэфэ реным осым ухэтыгъэкӀи, мылым утетыгъэкӀи,
ПӀэтӀуашэ Мурат парторгым уигъэпцӀэштэп. Ауштэуми,
Сергеи Владимировичыр сфэмыхьакӀэшъуным сиӀоф
Сергеи Медведевым сыкъигъоти, къысиӀуагъ:
Сыд фэдэрэ сэнэхьати, джау къэкӀодырекӀокӀэу,
Сызэрэлъэпкъ "макӀэр" зыдэсшӀэжэуи, сырагъэцӀыкӀузэ, зыдысагъэшӀэжэуи бэрэ къыхэкӀыгъ. Ау адыгэхэр
Сэ сызышышри езгъашӀэу, "къумыкъу" зыфэсуагъэри
ТХыЛъ ПШӀыКӀуХ ХЪУРЭ
Тэ тфэдэ депутатхэр арых чылэ тхьаматэхэр хэзыххэрэр.
УишэогъуӀ-ныбджэгъухэри сыдэу къыпфышытха?
Унэ зэтешӀыхьагъэм сикӀыни хьакӀэшым зышысплъыхьанэу
Хэта сызэупкӀыжыштыр?..
Шхьэшэфыжыми хэгъэгум ичылэ мин пчагъэмэ афэдэу
агъэунэшкӀу. Сэ зыми ыжэ спхын-скудэнэу симыгухэлъми,
гъэтхэ мафэ горэм, ахэмэ апэ дэдэ аркъыбжэ сызырагъашъом, къысэмыкӀоу, сшхьэ зыдэсхьыжыштыр
дэдэм гъэзетэу "Адыгэ макъэм" иредактор ӀэнатӀэ къытепшыгъагъэу, джы зэхэзыхырэм ыгъэшӀагъоу ӀэнэтӀэ ин
еджапӀэм узышеджэрэ тхылъмэ адэт усэ сатырхэм яхьшырых.
елбэтэу Челябинскэ аӀэропортым тышырагъэтӀысэхы. Аш
естыжи, фыпызгъэхъожыгъ: - Джы къызнэсыгъэм шӀукӀэ
жабзэ къызэрэдимыгъотыгъэр, ыужым аш пэшӀуекӀорэ
заулэмэ ягъусэ диванымрэ креслитӀумрэ акӀэтыгъ. Спшэ
зилажэр пӀомэ, зэхэфыгъуаи, унагъом лъапсэ фэхъугъэхэ хъулъфыгъэри бзылъфыгъэри, хэти ыгу къысерэмыгъабгъ, пфэгъэмысэштхэп. Ар зэхэзыфынэу фежэрэм
зырэу тиӀэр зыхатлъхьэкӀэ - тӀокӀырэ ирэ мэхъу, яенэрэм
зэнэкъокъум ышыпхъу".
зэришэшт шӀыкӀэм Шэумэныр фэӀаз нахь, политикэм,
зэрэсшагъэр къызгурыуагъ. Сыда кӀэсхыгъэр? ӀэнэтӀэ
кӀахэмкӀэ колхоз хатэ шыӀэу тэшӀэти, итӀу зыпымытыж аш
куфон Ӏэхьад" - суи, ар имыкъоу, "Фатихьари" фыпызгъэхъожыгъ.
къадэдгъэзэжыгъэти, аш пчэгум тыкъыринэштэп, нэмыцыр къыгъэкӀоштэп аӀо. Арэу шытми, шхьэтехъо къуапэмкӀэ анэпс кӀалъэкӀыкӀы, сяни яӀушый:
къизымыгъэхьан гъэмафэу ӀукӀотырэм имэфэ шаб,
къызыгурымыуагъэр, аш фэмыкъулайр егъэшӀэрэ нэшӀошӀыгъэ-шъорышӀыгъэ тхэкӀошт.
къыкӀэлъыкӀогъэ зэӀукӀэгъум къышысэӀо. Хэти,
къыкӀэлъыкӀогъэ тхьэмафэми къысэхъулӀагъэр езгъэшӀагъэп, НысакӀи ары.
къыриӀотыкӀыгъ.
къысэплъы, етӀанэ писателмэ къысатыгъэ тхылъыпӀэм
къэбгъэкӀыгъэ лэжыгъэр уегъэгъэежы.
нэмыкӀэу къэпӀон хъумэ, шӀу зыфишӀагъэхэм ашышхэр апэ
о пшхьэкӀэ къыпфэшъошэ-къэблэжыгъэу лъытэ.
пӀоштмэ, хэтэ шъункӀыгъэм ыуасэ еж Мыхьамэт илэжапкӀэкӀэ зэритыжыгъагъэм тӀэкӀу сигъэрэхьатыштыгъэ.
плъапэ лъэрыгъым итми, уиуанэ уизэгъэштэп.
подстрочник язгъэшӀыгъэх. Къыздеджэхэрэм янахьыбэмэ
профессорхэу Поспеловым, Реформатскэм, Асмус,
птхырэри сшӀэмэ сшӀойгъу. КъызэрэпӀорэмкӀэ, упоӀэт,
пшэшэжыеми илъэсрэ ныкъорэ нахь ымыныбжэу сятэ
рауалӀэрэр пэшӀорыгъэшэу амыуатэми, шэф хэслъагъорэпыш, уи "ШэкӀуиш" есӀолӀагъэм сыкъышъуфеджэн:
сӀорэп, партиийнэ ныбджэгъугъэ нэфэуагъи аш фысимыӀэу
сафэхъугъ; къысфэгъэхьыгъэ статя зэфэшхьафхэри
сиякъыл "къызэримыхьырэр" ыгъэшӀагъоу къысугушӀуагъ,- сикӀалэ езгъэджэрэ-зыпӀурэм сшхьэкӀэ сыӀумыкӀэми, гукӀэ тхьэуегъэпсэу есӀонэу ыцӀэ сшӀэн фаеба? Аш
сицӀыфыгъэ напэрэ зэрэшъуушхьакӀугъэмкӀэ партием и
сыгъэпскӀыгъ, унагъомрэ сэрырэ тызэпэӀапчэп ара?..
сыдэу пшӀын, Нысэдах, махъшэм тесми хьэр ецакъэ.
сызэмыжэгъэхэ тыным сигъэукӀытэжызэ, сызэсэмэркъэужыгъ.
сымэ уиусэхэр, поӀэмэр ахуахь, гъуазэ къыпхохъунхэ. Дэ
сыфэягъ шхьакӀэ, имыӀэгъэ уахътэмрэ гъогу чыжэмрэ
сэрырэ тызэшыгушӀукӀызэ, Кремлэ коридорми шхапӀэми
сяни къызэкӀэкӀуагъэп.
тызажэштыгъэ сшынахьыж Мыхьамэт кӀэлэегъэджэ
тэрэз, ау хэгъэгур шӀу сэлъэгъу пӀоу убгъэ утеожызэ, усэ
уахътэм тихьакӀэмэ зызэкӀаопӀэжэу рагъажэ: шхьаныгъупчэмкӀэ къырашэгъэ телефонри рахыжыгъ,
укъэмыдаӀу аӀомэ, къысфэгубжыхэ фэдэзэ, шӀулъэгъуныгъэм зэрэрыгушыӀэштыгъэхэр сыгу къэкӀыжы. Ахэмэ
унагъомкӀэ удэгъуӀ-умыдэгъумэ зэригъэшӀэнэу къыскӀэкӀэупкӀыхьэу зырегъажэм, "тиунагъо зэбгъэфэнэу
фэгъэхьыгъэу, КъурӀаным къытегушыӀэу шэфкӀи нафэкӀи
фэдэ зекӀуакӀэр ӀэкстремизмэкӀэ плъытэн плъэкӀышт".
фэтлъэгъугъэ шыкӀагъэхэм Ӏоф адашӀэжынэу авторыри
хьалэлыгъ, гупцӀэнагъ.
шъосымыгъэбгынэгъагъэмэ, Мыхьамэт кӀэдгъэтӀысхьаныгъи... Ари блэкӀыгъэ тхьамыкӀэгъо Ӏофым къыхэкӀыгъ,
шэджэгъуашхэ шыригъэшӀыгъагъ. Джа мафэр ары апэ
ынэшӀу къытшифэнэу тэри дыухь къытфехьы. Нэмыцхэр
ыугъопчыгъэ иунэ лъхъанчи тихьагъ, тыкъызекӀыжым,
яджэх. Илъэсишэ фэдиз зыкъудыйгъэ Урыс-Кавказ заом
- Джыри зы упкӀэ: Сирием шышхэу зышхьэ къезыхьыжэжыгъэхэм Урысыер зэрадеэрэм сыдэуштэу
30-кӀэ нахьыбэ шӀыгъэнэу. А охътэ дэдэм товархэм ауасэхэм фэди 150-200-кӀэ ахэхъуагъ! Инфляциемрэ уасэхэм
385000, РА, г.
Ӏофыр фэшагъэ хъугъэ.
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапӀ, 2016
А Ӏофыгъохэр зэшӀохыгъошӀухэп, игъэкӀотыгъэу, куоу ахэмэ атегушыӀэгъэн фае.
А. Кучерена Алтайскэ крайм игубернаторэу Михайл Евдокимовыр автомашинэзэутэкӀым зэрэхэкӀодагъэмкӀэ агъэмысэштыгъэ водителэу Олег Шербинскэм иыӀоф ятӀонэрэу
Адыгеир зэкӀэми зэдытиун
Алексеи Кожемякиныр, ХьадэгъэлӀэ Аскэр, Ӏэшынэ Хьазрэт, Бэрэтэрэ Хьамидэ, Кошбэе Пшымаф, КъумпӀыл
Вишняковам игукъэкӀыжхэм ар дэгъоу къаушыхьаты.
Гум къызэриӀоу, сиӀуи хэмыкӀэу
КӀокӀо Валерэ Къэбэртэе-Бэлъкъарым ис цӀыф лъэпкъ
КӀэрэшэ Тембот - лъэпкъ тхакӀу, еж художественнэ
КонституциякӀэр штэгъэныр адыгэ лъэпкъым игъоу зэрилъэгъурэр, аш шӀуагъэу хэлъыр, зилӀыкӀомэ ар зэрягуапэр,
Критическэ статяхэр къыхиутынхэм шъуижурнал фытешъогъэпсыхьа?
Къырым, Ленинград адэжхэм джыри фашизмэм шырахы.
Лисичанскэрэ заводской, районнэ гъэзетхэм Ӏоф ашишӀэу
Ташышыбэхэр театрэм макӀоха, аш ирепертуар
Теуцож Цыгъо ипоӀэмэхэр адыгэ лъэпкъым итарихъ
ТхэкӀошхом ыгу шыпхырыкӀырэ итхыгъэхэм тишӀэныгъэ
Тхэн езыгъэжэгъэкӀэ поӀэт, прозайк ныбжыкӀэхэм атхыгъэхэр журналхэу "Литературная Адыгея", "Зэкъошныгъ",
Тэ тимафэхэм лъэпкъ пашэу алъытэн алъэкӀыштыр
Хэтрэ писател ӀэпэӀасэу шыӀэныгъэм куоу хэгупшысыхьэу, ар гум къинэжэу, уапашхьэ къизыгъэуцон
Шыпкъагъэм напэр рысэшэфыжы.
ШэӀэгъуаеу Ӏоф къин. ГушыӀэм пае, пшышхохэу Рэдэдрэ
Юсыфи, Еутых Аскэри, Кэстэнэ Дмитрии, Андырхъое
ауатэштыгъ, КъохьапӀэм ягъэхъагъэхэм зашарагъэушъомбгъун агу хэлъыгъ.
анэмыкӀэу Шхьэшэфыжым лӀэкъуабэ дэс. Ахэр - абдзахэх, кӀэмгуех, бжэдыгъух, шапсыгъэх, хьатикъуаех,
ары. Ашыгъум аш япэрэ усэхэр гъэзетым къыхиутыгъэкӀагъэх. Нэужым ар университетым иректор ӀэнатӀэм
бэ хъухэу къызэпырыбгъэзэнхэ плъэкӀышт. Ау зэкӀэми
гу лъызытэштыгъэм фэдэу аш истихотворениеу "Грузием
гушыӀэм жы ритын ылъэкӀыгъ, псы ригъэгъотыныр ямал
гушыӀэхэр Ӏоф зэшӀохыгъэ гъэнэфагъэу хъугъэх, лъэпсэ
заулэхэм къызэрауагъэр ары.
зылъэкӀыгъэр? Урыс классикхэу Бестужев-Марлинскэр,
зэбгырызыпэным нэсыгъ. ЗэкӀэ хьалбалыкъым, акъылынчэгъэ бырсырым зэлъаубытыгъ, "измэ" зэфэшхьафхэм
зэрэзэпхыгъэ лъэмыджыр ыгъэпытагъ, ыубгъугъ.
зэрэзэхъокӀырэм ори уиӀахь зэрэхэлъыр зэхэпшӀэныр,
зэрэпсэемыблэжхэм ишысэ гъэнэфагъэу ылъытагъ ахэмэ
зэрэуфэ-упцӀэхэри ары. Загъорэ шыкӀагъэу афэхъоу гу
зэрэшагъэпсырэр сыдырэ ӀофшӀэни насыпрэ шытхъурэ
зэфилъым зыми иыӀоф хэлъэп.
зэхэтымышӀэжми, тшӀош мыхъужми. СыдыбзэкӀэ
иӀэнхэу, демократиер ары аш фэдэ фитныгъэр цӀыфым
икултурэрэ тхылъеджэхэр ашегъэгъуазэ.
инхэр художественнэ шӀыкӀэ-амалхэмкӀэ къэбгъэлъэгъонхэ плъэкӀынхэм пае сыд фэдиз кӀуакӀэрэ тхэнымкӀэ
иобшественност аш истатус зыкъегъэӀэтыгъэным нахь
итарихъ блэкӀыгъэ лъэхъан икъукӀэ зэхэубытагъэу ахэмэ
ишӀуагъэкӀэ Исхьакъ апэрэ усэр, илъэси 8 нахь мыхъугъэу,
ишыӀэныгъэ шыш пычыгъохэм ташигъэгъуазэу тыкӀэрысыгъ.
къауатэх. Къин зылъэгъурэ лэжэкӀо тхьамыкӀэм ыгу илъ
къазыкӀыфэмыхъугъэхэр? А пытапӀэхэр къохьэпӀэ адыгэхэм
къызэриӀорэ гушыӀэмрэ гум шыхъурэ-шышӀэрэмрэ кӀуакӀэу
къызэрытэджэгъэ Францием и Конвент ыцӀэкӀэ афырегъашэ.
къыппэгъокӀышт ар - шхьэгъусэр ныбджэгъу шыпкъэмэ
къышегъэжагъэу Сергеи Владимировичыр литературэмкӀэ сыгу къэзыӀэтырэ сятэу ары зэрэслъытэрэр. Ары
къышыхъугъэ къумалыгъэри тхылъеджэм лъыбгъэӀэсыжын фае.
къэбэртэе лъэпкъ зэхэгъэушхьафыкӀыным, зэпэгъэуцужыным икӀэгъэстакӀохэм непи таӀокӀэ. ЗэгурымыӀоныгъэм илъэс мин пчагъэхэм лъэпкъым къыфихьыгъэ
лъэпкъхэм ашышхэми тигупсэ республикэ зэфэдэу шӀу
мамыр. Хэти еджэ, зегъасэ, шӀэныгъэ къызэкӀигъахьэ
медал пчагъэхэр къызыфагъэшъошэгъэ сшынахьыж
нэс урыс, советскэ литературэм къахэхыгъэ тхылъ пшӀы
нэшхъэйгъо нэпсыхэр, къыдэхъугъэ е къыдэмыхъугъэ
орденэу "За заслуги перед Отечеством" зыфиӀоу я ыы-рэ,
палатэм илъэсым къыкӀоцӀ законопроект 18 Ӏэкспертизэ
писателхэр къежэгъагъэх. Ахэмэ апэшӀуекӀоу, цӀыф
пылъэу къыхьыгъ. Адыгэ хэкум поӀэтыр къэкӀонэу зэрэхъугъэр мырэуштэу еж къеотэжы: "Хэгъэгу зэошхор тыухи,
пэпч тхьамыкӀагъохэр апэкӀэкӀыгъэх. Тэри зэгорэм мы
ригъэжагъ. Мыхэмэ джурт писател ныбжыкӀэхэр къахегъэлажэх, адрэ тхылъкъыдэгъэкӀхэм афэмыдэу, ахэмэ
романэу "Домбирэ икӀалэрэ" зыфиӀорэр етхы. Мы тхылъыр
сишыӀэныгъэ шыш шыпкъэм фэдэу къыхэхьагъ. Сэ ар
стхыгъэм сыфэмыгумэкӀын слъэкӀырэп. Тхылъыр къыдэкӀымэ, сыдэуштэу ар тхылъеджэм зэхишӀэшта, къыгурыӀошта? Мыш дэжым а зэхашӀэр анахь нэфэ шыпкъэу
сымытхэу чэш блэзгъэкӀырэп. А чэшым стхыгъэ тхьэпэ
сышеджэ зэхъуми, сыдигъуи обшественнэ ӀофшӀэным
тхакӀохэм унэ-зэхэт 20 аритыгъ. КъэӀогъэн фаер, ыпэкӀэ
тхакӀу. ИшыӀэныгъэ ыкӀи итворческэ гупшысэ зэрэлажэрэм
тхы лъеджэу яӀэр нахьыбэ хъугъэ.
тхьац", Лермонтовым иеу "Къэрабгъ", Некрасовым
тыкӀуагъэу Исхьакъ тыӀумыкӀэу, итхылъыкӀэхэмкӀэ къыт449
тэр-тэрэу зэтэгъашӀэкӀэ икъуштэп, ар тызфэзэогъэ, тызфэлэжэгъэ нэмыкӀ лъэпкъхэми агу къэдгъэкӀыжын,
уасэ фишӀыныр еж пшашэм изакъоу иӀэрылъхьэ зэпытэп.
упкӀэжэгъу акъылышӀоу шытыгъ, идеехэр, гупшысэхэр,
усакӀом къыуагъэ зыхъукӀэ, къыуагъэмэ мэхьанэу яӀэр
усэхэр, поӀэмэхэр, романхэр, публицистикэр, апэрэ усэу
фашизмэр кӀодыпӀэ зэрэшыхъуштыр Гитлер ымышӀэми,
художественнэ произведение пшхьапэу ар хъугъэ,
хэтхэм заявление къыхарагъэутыгъ. АшкӀэ къалэм иӀэшхьэтетхэм телъхьапӀэ ашӀыгъагъэр гъэзетым иномер горэм
хэшӀыкӀыгъэ шъонэу шэнаут уц зыхэлъым рагъашъуи, ар
шӀуагъэ къафэзыхьышт Ӏофыгъохэм ишыпкъэу афэбэнагъ.
шхьэкӀэфэныгъэу фыряӀэр дэгъу дэдэу къэзгъэлъагъорэр
шыпкъэу къыратыгъэр зыцӀэкӀэ къэкӀогъэ тхылъми усакӀор
шызэӀукӀагъэх, кӀыпӀэ къин зэдифагъэх. Серпилиным иполк
шызэхэтхыштыгъэр. Сятэ мыш фэдагъ сӀонэу сыгу
шырекӀокӀыгъэм сиӀофшӀэгъухэм "къызэӀэутын" зылъэкӀышт
ыусыгъэ орэдхэр, поӀэмэхэр тихэгъэгу шызэлъашӀэх. Ихэгъэгу, аш шыпсэурэ цӀыф лъэпкъ зэфэшхьафмэ язэкъошныгъэ, шыӀэкӀакӀэм идахэ цӀыф жъугъэмэ ахехьэ. Теуцож
я ыыы-рэ Чрезвычайнэ съездэу Серго Орджоникидзе зитхьаматэу шыӀагъэм Новороссиийскэ округым илӀыкӀоу хэлажэ.
я Союз гъогушхо гъогу шӀагъо къыкӀугъ. Джа уахътэм
яегъэшӀэрэ шытхъум, гушыӀэм пае, Саратов дэж, Соколовэ къушхьэм тырагъэуцогъэ саугъэтэу хъугъэ. Адэ
язэкъош-зэблэгъэныгъэ тыфэшыпкъэмэ ары ткӀуакӀи,
язэфышытыкӀэхэм ягугъу къэтымышӀын тлъэкӀыштэп.
А илъэс къинхэм сянэ зы псалъи
АӀаплӀэ уилъэу уахьзэ, плъы налъэу
Адрэ псы ныджми гукӀэ исыкӀ.
Адыгэ хьакӀэр тэркӀэ шӀуфаӀу.
Алъэбжэ макъэ къызэхэсэхы,
Ары шхьакӀэ, сэш нэмыкӀым
Ауштэу сӀоми, гухэлъ пшэфыр
Ахэм яӀуплъи кӀылъэм шызаф.
Башэ къэмыӀоу къытфэгъэлъагъу,
Гупсэф гошакӀор рэхьат тэмабгъоу
Гухэлъ пстэуми зэкӀэ уапшэу
ГъэшӀэ нэфыпсхэу тимэфэ нэфхэр
Джабгъу лъэныкъом сыуцун,
Дунайм шэтэх, шэгуашэх.
Дунай нэфыр пшӀотхъэгъошт.
Дунай шхъуантӀэр шы сэкуш,
ЕГЪАШӀЭМ ТАШХЬАГъ УЕРЭТ
ЕтӀани тыгъэр сисэмэгубгъоу
Жъогъо жъокупскӀэ лъэмыдж згъэчыни,
Жъуагъэм итакъэ пчэдыж атакъэу
Зи къымыӀожми, нэплъэгъоу чыжрэм
Зэ теэты, тыреуты,
Зэ фыдехьые, зэ фырехьыхы,
ЗэолӀ пхъашэр шылъ,
Зэхэдз ымышӀэу къызэдытфепсы,
Зэшы гъэкӀуапӀэу сэ сыкӀэхьагъэп,
Инэплъэгъу фаби аш къыуерэт!
КъашъушӀэ шъушӀэмэ - чыгы пын.
Къини, гушӀуагъуи, гъуаши ымышӀэу
КъызхэкӀрэр зэкӀэ джы къызгурэӀо.
Къыстешхэштыр ошхыбыб.
КъэкӀыштым уелъэ, сыдыр къыпфэт?
ЛӀыгъэмрэ шӀумрэ уиусэ псалъэ
Мы ТИБЖыХЬЭ ТЕХЬЭ-ТЕКӀ
Маплъэх шхьакӀэ, зи алъэгъурэп.
МашӀом ифаби ыбгъэ зышештэ.
Мыгузэжъуахэу тыгъэм пхырешы.
Мыш уаер, мыш осыр,
НэмыкӀи сэшӀэ, мыжъом еутэкӀмэ,
Нэмыплъ зэрахэу, агухэр зэфэплъхэу
Нэпсыцэ закъуи къимынэу нэкум
Огур чыхэн дэгъу,
Ом ит жъуагъор гум пэблагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 631
Ори шӀукӀэ къытфеблагъ.
Оры, сэры, тхылъыпӀэ тхьапэр.
Орэд фыжкӀэ кӀым къытешы.
Ос шхьацыфри зэыешӀэжы.
Осэпс псэ махэми зыкъысуешӀыхьэ.
Плъызэу-плъызэу тыгъэр къепсы.
Псы кӀыб къогъум тыгъэр къот,
Псы куу хьалэлэу джа уиӀушыгъэ
Псэлъэ пакӀэм хэзгъотагъэр.
Пшэшэ чэфмэ зышагъэпскӀы.
Пэнэ лъыгъэм сышӀоӀабэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210
Ренэу, ренэу а лӀыр
СӀапэхэр чыӀэм, чыӀэм зэфешэх.
СИГУХЭЛъ ЛЪАГЪО ЖыБГЪИ МАШӀуИ
Силъэбэкъу закъо минишэу къэсхьи,
Сииошъо чапэ укъысфыхэпсы.
Сипсэлъапи ар хэсэхы.
Сшхьэ Ӏэ къышифэу сятэж къысео.-
Сыда джы пшӀэрэр, сыгу игушӀуагъу,
Сыохъуапсэ, сэ сизакъоп,
Сэ джыдэдэм сыпфалӀэ,
Сэплъэшы, тянэу орэд кӀэзукӀрэм
ТӀыс арэӀуи, умытӀысэу
Темырым фесэу осышхор оры.
Тигъогу хэхыгъэ шыми тырэкӀо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288
Тинэшхъэй къэтых, тисаугъэтых.
Типсыхъо лъэшхэр ахэм шагъаӀэх.
Тхыдэ макӀэп аш фызэхалъхьагъэр.
Удимыгъэхэу утезгъэтыштыр.
УкъекӀолӀэфэ бэ ппэкӀэкӀыгъэр,
УсикӀасэп хэт зыуагъэр
УшыӀэжэп тӀоу дгъэештэп,
ФыГУ ШАЛЪЭ КъыСФЭГУ
ФелъэкӀоны, фепэсэкӀы.
ХъяркӀэ тичылэ ушарэлъэгъу.
Хьазабмэ тэ тахэтыгъ.
Хьалыгъу Ӏулъхьэр зышысэтрэм
ЦӀынэ-цӀынэу ар ябгъучи,
КӀы къуапи шыӀэп мэз зышымыкӀрэр.
КӀыгур шэӀоу мэгумэкӀы.
КӀылъэ лъапэм шэӀушашэх.
КӀылъэм жыбгъи сфыкӀэпшыгъ.
ШӀулъэгъу засӀоу Ӏахьмыгошым
ШкӀэкӀэ Ӏэхъогъур тыгъэм дэджэгоу
Шхьэзэкъо-къурэу аш язэкъуабз.
Шэн сфэхъугъэу непэ сӀонти,
ШыӀэНыГЪЭМ БЭ ХЭХЪУХЬЭРЭР
ыбгъэшхьэ шыпкъэм уишыблэ гъуагъо
ызкӀэлъэныкъо игъогу тетын.
ынэӀу нахь, аш ытхыцӀэ фимыуфагъ.
Ягугъэ дгъашӀоу шӀукӀэ тахэкӀы.
Яшъонтырп макъи, ясэмэркъэуи
ахэр шыш хъугъэхэу ихэгъэгу хэтрэ пыйи ар шиухъумэным
бзылъфыгъэр ауштэу шхьайхыгъэу ахэхьаныр къезымыгъэкӀухэри, адыгэ хабзэм, диным къызэраӀорэм тетэу икӀыпӀэ
ихэгъэгурэ ыгукӀи ыпсэкӀи афэлэжэрэ творческэ-обшественнэ ӀофышӀэшхоу МэшбэшӀэ Исхьакъ уапашхьэ къеуцо.
мымакӀэу шыӀагъэх. Ахэмэ ашышых ЖаныекӀэ Тахъупшырэ
кӀыналъэр непэрэ Тэхъутэмыкъое районым икъыблэ гъунапкъэ пэмычыжэу Новодмитриевскэ станицэр джы зыдэшысым дэж шылъ. Еж заор зэрэкӀуагъэр зэкӀэмкӀи сыхьат
"Стырмэ къэсшӀэшт, моу сегъэплъ".
"Унэгъо фалӀэ унэгъо мышӀ"
Ӏаиий къыздегошы.
Адрэхэм зэкӀэ шъузэкӀэкӀошт!"
Адыйфи зэтричын.
Анахьыжыр ыплӀэ исэу,
Ар сэӀо шхьакӀэ, ахэр сэ джыри
Ау сыда, уахътэр, аш фэдэ дэдэу
АушхьакӀугъэ бзылъфыгъэм къылъфыгъ.
Аш бжэкъуитӀу тетзэ,
Аш ишэчалъэ ренэу тешэчы.
Аш ылъапси орэд закъоп.
Аш ыужы ар ихьагъэу
Бжыхьэпэ шабэм титӀо тыхэт.
Боу шэрыоу зэдэуагъ.
Гошэ кӀэгъэкӀ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гурэ псэрэ апэчыж,
Гусэр зисэшхом жы пшапӀэр
Гъуни нэзи слъэгъурэп, шыӀэп,
Гъусэ зэкӀэ къысфэхъун.
Гъэтхэ чэшыр охътэ кӀэкӀ, пшысэ кӀэкӀ,
Джа бзылъфыгъэу сшыпхъу зэпӀуагъэр?
Джа зыр сфэшӀэштмэ, бгъэм удэсчын.
Джанхъоты лӀыжри аш къыкӀэрыт.
Джэныкъо набгъом дэтыр сиӀанэу
Дунай кӀылъэр тэбэ плъыр,
Дэйм къыпфегъэзэжы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Еми шымыкӀэу дунайр макӀо.
ЕтӀанэ псынкӀэу къызгокӀэш тамэр,
Жажэу зэлъеты.
Жыбгъэу сыкъичзэ зызгъэбылъыжмэ,
Загъэпсэфынэу цӀыфхэр къэуцух.
Зафэмрэ нафэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗыӀэти ори, еутакӀор,
ЗыкӀэхъопсрэр сичэт.
Зыпшегъэгъупшэ, зыуегъэшӀэжы.
ЗышӀодахэу гъунджэм еплъэ.
Зышыш умышӀэрэм удэмыуб,
Зэхэсхрэр хэт ымакъ?
Изы жъуагъо згъашӀоу сидунай.
ИлъэсыкӀэу тфэмэфэштыр къытфэкӀуагъ,
Имыфэжми, рего, рего.
Ипчэдыжыпэ закъыфишӀышт?
ИтхьамыкӀагъу.
КӀыр тфэчыӀэу къызшыхэкӀрэм,
КӀэлэ нагъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
Корэшъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456
Коцыцабэр мыжъо шхьалым датакъоми,
Къарбэч фаеп, гукӀэ фелъы.
Къашъом хэтэу тхьапэм еджэ,
Къоджэгъуибли аш ӀотӀысхьэ,
Къомыхьэхэнэу ситыгъэ фабэ
Къызышежэштыр ошӀэ, сэ сыгу.
Къэзгъэгъунэнэу сытеуцон!
ЛӀыжым къео: - Сыд сыфита!..
ЛӀыхъужыгъэу шъо зешъухьагъэу
Лъэпкъ зэйкӀы тыхъужына?
Лъэпсэ пытэу урерэы.
Лъэшэу сегъапэ, сипаӀуи сиуани пфэгъэтӀысыгъ!"
Лэпс шыуаным лы хэмылъми,
Мы упкӀэхэмкӀэ сыджэуапынч . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мэзэ хъураеу гушӀопс нэутхэм
МэшӀокухэр шъофым, фыртынэм хэчых,
Мэши шашӀэ, къышагъэкӀы.
Нартым пхъэри машӀом пелъхьэ.
Нахь шэнышӀурэ, нахь шъуз пшхьапэрэ
Ныр зелъэгъум шыблэ гъуагъоу
Нэхъой-эдэбыр алъэкӀэ лъапс,
ОрэдыӀом фэгъэхьыгъэ баллад . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Ошх чэфыл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПӀэ фыжитӀури чэш мэзахэм
Пфэмыхьыштыр умыхьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПхъашӀэмрэ усакӀомрэ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455
СисабыйтӀуи мэзымкӀэ сэшэх.
Сыдым фишӀэна, ошӀэмэ къаӀо,
Сызэхихыгъэу сшӀэрэп а жыбгъэм,
Сыпшынэуи сыатэкъэнэуи сыфаеп
Сэ зымкӀэ джары уитыныр,
Сэ схамышӀыкӀэу сишӀугъу,
Тыгъужыр мэлахъо хъугъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380
Тэтэрконыр джэныкъуакӀэу мэшӀо стафа,
Уашхьагъ итыр жъогъо макӀэп.
Узыухрэр умышыы.
Фэдэ тикӀылъэ тфытерэмыт!
ХъутӀыж къумалым мыхэр къызуепчых:
Хым къушхьэпсэу зыфэзыхьрэр,
Хыныгъо ужым . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
Хыпсы кӀутафэр зэхэсыугъоени,
Хэта, хэта дэзтэкъуагъэр?
Хэтрэ техакӀуи штагъэр ынэгоу
ЦӀыфхэр куиблмэ къагъэушы,
Чылэ джэгушхош мо зэхэхьагъэр,
Чылэгъо цӀыкӀури мэз Ӏупэ Ӏас.
ШӀукӀи, екӀи, жэкӀи, сэкӀи
ШӀулъэгъу дахэр кӀылъэм тет.
Шыпкъэп зэкӀэ, шыпкъэп зэкӀэ
Шэфрытхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398
ШыӀакӀэм гъашӀэр шыдах . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
ШылычылӀэу тагъасэ.
ЯӀорэд хадза бзыумэ япсалъэр?
- Ар шъуфэшӀэшъуштмэ дэгъу, ау ашкӀэ шъузфит
- Ары шхьакӀэ, Къымчэрый,- къыригъэжагъэр
- Ашыгъум сэри сарэш,- Гуцэ къыкӀэгубжыкӀы,- сыд
- Зи езгъэӀонэп, ышхьацышъо сыубытыни къыхэсыдзын. Сыпшэшэжыеу сыряӀофтабгэ зэхъум, а
- Зы лэжыгъацэ уемыӀэнэу осӀогъагъэба?
- КъурӀанырэп сэ зэсуалӀэрэр, Дамыкъохэр ары
- Сыгу къеуахэрэп. Куохьаушхо шъухэтэу зэкӀэми
- Сыд шъуздэкӀогъагъэм шыкъэбар?
- Сэри аш сигъэгумэкӀыштыгъ, непэ сыкъэкӀон симурадыгъ. Шыхэр Ӏофхэп, ахэмэ ашъо Ӏужъу, шъоры
- Тэ тыӀофэп, уезэгъышт.
- Уегупшысэмэ, шхьэм къимыхьан шыӀэп.
- УмышӀагъэми, джары зэрэшытыр.
- Хэтына, Совет хабзэр ары,- къэгъумытӀымыгъ.
- Шхэнэп ар, пшӀэштым загъорэ егупшыс.
еӀо пӀонэу ыгу къытео, цыхьэмышӀыгъэ шынэгъо шэф
А сыхьатым шагур къэбырсырыгъ. ЛъэкъуацӀэхэм
Азмэт елъэкӀоны.
Азмэт зыкъызэригъэзэкӀыгъ.
Ардэдэм къуж чыгышхори аш пэмычыжэу шытыгъэ турникри Къэсэй ынэгу къыкӀэтаджэх. Зурети ышхьац блэгъитӀумэ лентэ фыжыбзэхэр апылъхэу ипшэшэгъумэ ахэтэу елъэгъу. ДэнэшӀ Аскэри загъорэ нэбгъунджыкӀэ фыкӀэплъы... Ауштэу тыгъуасэми зышытыгъэр, илъэс пчагъэ тешӀагъэ фэдэу къыпшӀошӀы. ИлъэситӀум къыкӀоцӀ бэ дунайми къытехъухьагъэр, чылэми
Аслъан уцым хидзагъ.
Ауштэу зэрэшыт пэтызи ерагъ. Мыжъо абрагъур егъэшӀэрэ хьынэу ыкӀыб илъына? Полковникым зэриӀуагъэу,
Джамболэт шхьэр къепхъуатэ, шыхэми ячэ шагъакӀэ фэдэу къышэхъу. Темботи ымэкъэхъу зэ шыблэм
ЕджапӀэм зынэсхэм, къыздизыгъэр амышӀэу Симэ
Зурет зыхэтыр.
Зуретми орэ Зурет.
Зэ амэ къыдэрэхь тадэж, ыбзэгу истхъын сэ а лъэкъо кӀыхьаж добэдашхэм.
КӀо амэ, кӀори тӀэкӀу зыутхыпкӀ,- шыр къакъырэм къыкӀитӀупшыгъ.- Чыжэу уӀумыкӀ, сыпфэешт.
КӀэлитӀур маплъэ шхьакӀэ, шэхъогъур рэхьатэу хъупӀэм ит.
Кулацэ фыкӀэплъыгъ.
Къэсэй пылъэп Гуцэ къыӀорэм,- шъузфэе тӀэкӀур къэдгъэгъунэрэ мэзым къыхэкӀын. Сэ амал иӀэу чылэжэу сыздэсым агу хэзгъэкӀыштэп, сӀорэ закъор: къакӀохэу сынэ
ЛӀитӀур Курынэ зелъэгъум, ынэпс фэӀэжагъэп. КӀэлэ
Мы дунэе аем сыда цӀыфмэ урамым тырябгъэшӀыхьаштыр?
Мэзэхэ къогъупӀэм къот пӀэкӀорым чыхэнышхом кӀэухъумагъэу Зурет хэлъ. ышхьэ нахь къыхэшрэп. НитӀур
Нэмыцмэ зыкъашӀэжыфэ полкым зэуапӀэр пхыритхъугъ.
Ош фэдэп агъэтӀысрэр.
ПхъэӀэшэ цобзэ заулэ пае шыоу Мыекъуапэ кӀуи, къэкӀожыгъ.
ПцӀыкӀэ Дамыкъомэ зядгъэгъэделэ тшӀойгъопыш ары.
Симэ къытефэх. Тэ шыхэта джы Аслъан? Хьаджрэтыр
Трам кӀилъэшъужыгъ.
ТыдэкӀи къышегъэжъу.
УпкӀэр зэрэзэхихыгъэм лъыпытэу Джамболэт къэштэуугъ.
Урыс лӀыжыр унэм икӀыжынэу къызтэджыжыкӀэ,
Фыж дэгушыӀэшт. Пшэшэжыем къыгурымыӀон
Хьакупчэр ыгъэпытэжи, гъолъыжыгъэ.
Хьатамэ игугъу аекӀэ ашӀы зыхъукӀэ, сыда Зурет зэрмыр зыкӀэхъурэр?
Чые ӀэшӀум Къэсэй хэтти, ыгу шизэу орэчые, тхьэм къыхьыгъэ пчэдыжым нэфылъым дыкӀэтаджэ ыӀуи, лъэпэпцӀыеу къыӀукӀыжыгъ.
Чэшныкъо кӀасэм Хьатамэрэ ЖэкӀагъомрэ зэӀукӀагъэх.
Шалихьэ иыӀофшӀакӀэ бэшӀагъэ къызыдгурыуагъэр.
Шхыур ыпакӀэмэ атырелъэкӀыкӀы ыӀозэ, ошӀэ-дэмышӀэу Исмахьилэ непэ къызэреплъыгъагъэр Къымчэрые
ШыӀагъэмэ нахьышӀугъ а къыздыришыжыгъэм.
агуи шӀун, чэфыгъоми нахь зиӀэтын.
ары,- иыӀоф зытет шыпкъэр кӀалэм шӀуиушэфыгъ,-
арэп къызкӀигъэзэжыгъэр, зыми риӀуагъэп, еж-ежырэу ыгу къэкӀыгъ.
аш рыпсэунэу мэуцу. Зы дэхагъи ынэ къыӀуихьажрэп,
бетэмалри аш къыхахьи, къинмыгъуае ригъэлъэгъугъ.
дэдэр ары...
закъор шы шыш макъэм къызэригъэлъэтагъэр, етӀанэ
зы шы хэгъэкӀодыкӀи, пшхьэ пичын. Джамболэтдыхэм
зыгорэм иунэ зыфилъыр?..
зытегушыӀэштыр янэ къылъфыгъэм икӀэлэ закъу...
зышыш шыпкъэр къыӀоштыгъэп.
зэхамыхыпэу Къэсэй къыӀуи, Чэлмэткъо Аскъалэ етӀыргугъ.- НекӀо суагъи...
игъусагъэхэр зэбгырыкӀошыгъэх. Зынэгу тыркъо телъ
ихьамбарышхь... Адэ, Къэсэй, ауштэу оӀомэ къамылыри дэгъуба,- ТӀатӀыхъоу къамылыр зымыдэштыгъэр
кӀымафэм сыкъэкӀо еӀо, ухьазырмэ сшӀэрэп нахь.
кӀымафэри екӀы, гъатхэри къэкӀо.
къихьажыгъагъэхэп. Мафэр зэрэдахэм фэдэу Джамболэти ыгу непэ дэхагъэ. Бжыхьасэхэр шхъонтӀабзэх. Зы
къызшегъэтэджыкӀы,- къэпшӀагъ, къэпшӀагъ... Псау,
къырашхэш, къокӀыпӀэмкӀэ ашэх.
къытехьаштэп мыш, бжыхьэ губгъом нахь зэшыгъо
къыхапкӀи, ауж къихьагъ.
къыхьми, гъэкӀэрэкӀэгъаеу губгъом къыдэкӀы, непэ шыгъыр неуш къызшилъэжрэп, идухыми шхьэр къегъэуназэ аӀо.
къэбгыным къундысыу хафэ Исмахьилэ тырешъухьажы.
къэтэджыжышт, ыжагъэмэ чыӀэр ахэӀагъэп, кӀэлэ
лӀы дэгъу мы Ӏэгъоблагъом улъыхъуагъэкӀи ибгъотэштэп,
мыгъатхэ къыупкӀэгъэ мэкъури, муары, хьандзошху, шэ
мыхъужыхэ зэхъум, нахь тхьагъэпцӀымэ лэжыгъэр агъэбылъэу рагъажэ.
мыш фэдэ уахътэ мыш шызекӀоштыр? ЧылэгъунэмкӀэ
нахьрэ гугъу иӀэп. Зым нахьи зыр нахь гъэшӀэгъоныжэу
осытхъумэ адэжкӀэ Гошсымэ плъэзэ,- кӀалэхэр шай
паӀуи къэлъэгъуагъ. Старшинэр Къымчэрые къеджагъ:
пкӀэшэ тхьапэу жыбгъэу къилъыгъэм рихьыжагъэу ыхьырэм фэд, ашышэу къызшигъэуцуштыр ышӀэрэп. Нахьыпэрэм фэдэу шы шыш макъи къыдэмыӀукӀыжэу къышэхъу,
пчэдыжрэ ары зызэрэлъэгъуштыгъэхэр. Мэфэ фабэхэм тхышхьэ уцыр къафы. Пчэдыж къэс шхъонтӀамэу
реным къэлъэгъуагъэп.
сигъэпцӀэгъакъомэ еӀош, игуцафэ шэогъум епкӀы.
сыдкӀэ сигъэпэн. Мурадин ары мыхъугъэмэ, хьаджрэтым
умэлэкӀэн, пшхырэм хьалыгъу дэмышхыхэмэ.
упӀыцӀэгъэ Аслъан текууагъ:
фехьми, нэрмылъэгъу гупшысэмэ якъежапӀэр Зурет.
фэягъэ. Джашыгъум сынапэ сшэфыжыгъагъэ. Ары
хъугъэш, Курынэ тхьамыкӀэр унэм изакъоу ишӀыхьагъэу
хъурэм теплъын. Тхьапшырэ шъор-шъорэу мэзым шъукъыхэкӀыжынэу къышъуауагъа! Джары шъумыдаӀомэ
хыеу ухэкӀыжышт, ара?
цӀыфышӀоу, хьалэлыжэу зыкъысфишӀыштыгъэ. Дунайм
цӀыфэу Дударэмэ къахэхъуагъа. Мэунэхъу пэт, аупкӀагъ
шэхъогъум хэтмэ ашыш гори къыпэшышыжыгъ, нахьыбэми ашхьэ къапхъотагъ. Азмэт шым къепсыхзэ,
ыпашхьэ ихъухьан, шхьатехъор ыгужъуакӀэ делъхьэ.
ыцапэ дэлъэу мэгъы. Гъы, Зурет, гъы. Угъэу бгъэм дэлъ
ышӀагъэмкӀэ. Егъапэти, къэкӀуагъ, нэмыкӀ шӀыкӀэ фигъотышъугъэп. КӀалэба, делэба джыри,- Исмахьилэ ыӀозэ,
ышхьэ къызихьагъэр мыгъатхэ шегъэжагъ. КӀалэхэр
- Амин, ау къыпыбгъэхъожыгъэмкӀэ къыбдезгъаштэрэп.
- Ар МэфэкӀо РэшыдэкӀэ сӀон слъэкӀыштэп,- зыгорэ
- Ар тиякъылэп зилажэр, чырбыш шымыӀэр ары,-
- Ар шыпкъэ, кӀэм шӀу къыздехьы,- Ибрахьимэ
- Ары сэри сыкъызкӀыӀоупкӀрэр, зыгорэм нычхьапэ
- Ары, джа аӀэродромым ыпшаӀокӀэ шыс къутырыр
- Ахъмэт ыгу рихьын бзылъфыгъэ горэ пэкӀафэмэ,
- Ашыу, Ӏофы зебгъэшӀэу, аш пае мош нэс укъикӀыжын фэягъэп!.. ЗыфэтымышӀэрэм тышӀоцӀыфэп...-
- Аши тыдеплъы, тат... Мы писмэр бэшӀагъэ, тат,
- Былымгъотыр!
- Джар шыпкъэм пэблагъ, Якъуб,- рестораным
- Зэрэбыслъымэн унагъор къырыпшӀэу Дударыкъомэ яӀунашхьэ тетыр ары. Тенэчым хэбзыкӀыгъэу джау
- Изакъоу кино къызфарегъэгъэлъагъо ара?..
- КъаӀо, тыда зыдэтшэштыр?
- Къаштэ! - тхылъыпӀэр кӀалэм ӀэкӀитхъыгъ, рычагъ,
- Къыуамытмэ, ашӀэрэр пшӀэрэба,- шэлэмэ фабэр
- Мо чэу дэплъ, шхьангъупчэ къиплъмэ тыкъямыгъэлъэгъоу чылэм тыдэгъэкӀ суагъи!..
- Мыекъуапэ пшэшэжыем дэж сыкӀо сшӀойгъу,- пчэдыж горэм Сэбэхь ыуагъ,- моуштэу тызэплъ-тыкъызэплъыжэу тышысына?
- Мэзпэсым уӀукӀагъа?
- МэшӀоку зэпырыкӀыпӀэмэ къэралыгъом зэрарышхо рахы. Зы мэшӀоку пае мыш фэдиз машинэ хъушэр
- О слъэгъурэм уишхыншӀыгъэ тыхэбгъаӀэмэ пшӀойгъу...- Сергеи чэт тамэр ыштагъ.
- О уишӀэн пшӀэгъахэ, Джамбот, тхьэуегъэпсэу. Адырэр тэ къытфэгъэнэж,- майорыр нэгушӀоу мэзпэсым
- О ухьазырмэ, сшыпхъуж, тэ тыхьазыр,- Ӏэнэ
- О-уиу, Ибрахь,- джы Темыркъан ынэкӀушхьэкухэр
- Орырэ сэрырэ затӀорэр, Къан, зымафи къысфэбгъэпытэгъагъ, уицыхьэ къыстегъэлъ, тазыфагу дэкӀырэп.
- Сыд пхъэ кухьа? - къымышӀэжы фэдэу Далмар
- Сыда къэхъугъэр?
- Сыдэу шыт, кӀал, шагур?
- Сыдэуштэу кӀыгу штыгъэм хэптӀэштых? Непэ комсомолцэ куп къэкӀуагъэу хатӀэ,- аш нахьрэ тхьаматэм
- СыкъитӀысхьашт шхьакӀэ, сизакъоп...- Сергеи
- Сэ сызфаем фэдэмэ, къыӀорэр естын.
- ТӀахьир, псаоу укъанэ-эмэ!..
- Темырым мыхэр шыӀэх, ау бэдзэрым шылъапӀ,-
- Тетхагъэм аш фэд еӀо,- шоферыр шхыпцӀыгъэ.-
- Титучан а зыфапӀорэр телъ.
- ТыкъикӀышт, Нэфсэт, тыкъикӀышт...
- Тэ кӀуагъэх?
- Хэта шъууа игъусэхэр? ЗыкӀыб къэгъэзэгъэ кӀэко
- Шэныбэр чылэм къэкӀожэуи?
- Яжыхэр адыгэмэ агъэлъапӀэх.
Ӏоу нэшэбэгу ныкъор пишхыкӀи, шхыпцӀыгъэ,- а уикабинет гъэкъэбзакӀэ сыгу рихьрэп... Мафэ къэс тхылъэу
ӀофхэмкӀэ, ау ахэр Дударыкъо лъэпкъ лъыгъэкӀуатэхэп,
Адэ мыгъо сыдэу пшӀын, тэ тызэрэфаеу Ӏофыр хъугъэп.
Аслъанбэчрэ анахьи сынахь цэкуагъэп сэ... Ау етӀани заор
Ауштэу ЧэтэшӀэ Биназ ыуагъэми, къехъулӀагъэр
ЗанкӀэу болницэм къерэкӀуалӀ, сыкъежэшт...
ИлъэскӀэ плъытэнэу хъумэ, цӀыфым къыгъашӀэрэр
КӀэлэ шӀагъоштыгъ...
Къакъырым къызфашагъэр джы Къасымэ къыгурыуагъ. Пчэ ихьагъум дэж, къакъыр зэпыутыпӀэ дэпкъ
Къэлапчэм нэс Берузаймскэр Алъкъэс дэкӀотагъ.
Къэхъугъэр ашӀэрэп.
Лимэ ис. Гупшысэ пэпч Мерэм къыхэхьэ, уахътэ тешӀэ
Машинэр тхышхьэм дэлъэти, губгъом зыридзагъ.
Мо жъугъэкӀотэжыгъэр сыда зыфэягъэр?
Модрэм есӀомэ, мыдрэм есӀозэ, лӀы сшӀыгъэ. Мыш зы
Псаоу сыкъызэрэнагъэр ерэмышӀ...
СшӀагъэ сэ ар къызэрэсэхъулӀэштыр...
Тыгъоспчыхьэ къехъулӀагъэр Далмар ыушэфы хъуштэп.
Чэш реным едэхэшӀэкӀкъедэхэшӀэкӀыжми зы гушыӀэ Мерэм къыригъэӀон ылъэкӀыгъэп.
ШӀу шӀи, псым хадз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
ШхьангъупчэмкӀэ Лимэ зэплъэм, чыг къутэмитӀоу, зэнэс ашӀойгъоу, зэлъыбанэхэрэр ынэ къыпэшӀофагъэх. ЯпкӀашэхэр зэнэсынхэкӀэ азыфагу Ӏэпэ зал ныӀэп
адэж къашэ. Сыд зиӀокӀэ, лӀыж куп шызэхэсышт еӀу,
ары. Тижыхэм бэ къалъэгъугъэри, бэ акъылэу ахэлъри,
ахэмэ арысхэр зэримышӀэхэрэр ары.
бзылъфыгъэ насыпышӀоу, мышӀуныгъэмэ дэхагъэу лӀым
диверсант къызэрыкӀокӀэ сыгугъэрэп, заом ижъобгыпӀэ
дэхэшху, Ӏапэ зыфэпшӀырэр бгъэгушӀон...
ежырырэ автобус уцупӀэм нэс унагъор къадэкӀотагъ.
зешӀэм, тӀыси зигъэпсэфыгъ.
зыпилъэкӀыкӀи, псы чыӀэкӀэ ынэгуи ыгъэучыӀэтагъ.
зыхъукӀэ ары тхьамыкӀагъор, узынэсыштымрэ узэтхъоштымрэ умышӀэжэу урашӀыхьэ, зым жъо, зым халъхь,
зэкӀэ сэркӀэ къэбарба,- Нысэдахэ пхъум ӀугушӀожыгъ.-
зэфагъэ Нурбек зыхегъэлъыми, ятэрэ янэрэ яӀугъоякӀэ
иыӀухыжын зэрэчылэу ебэныгъ. ОшӀум пфэмышӀэрэр
имыгъэлъэу мылъку шӀы тхьапшырэ есуагъ? КъысэдэӀугъэп. Сэри силажэ хэлъ, Ӏушы сӀозэ, къыпэкӀафэрэр
къамзэгу цӀыкӀу горэ шилъэгъугъ, зэридзэмэ-къызэридзэжызэ, еӀункӀымэ къыдечэкӀыжзэ, хьыныр кӀыпӀэм
къыуагъ.- Мыш тыкъызыкӀуагъэм азыфагу шхонч омакъэхэу къэӀухэрэр сэлъытэ.
къыгъэучыыгъэх, къыгъэкӀэзэзыгъэх. ЛӀым сыкъишӀэмэ
къыгъэшъонэу фай, ау рикурэп.
къызэушыжым, къехъулӀагъэр зыфихьын ымышӀэу заулэрэ егупшысэу шылъи, зыгорэм сыкъимылъэгъугъот
къымыштэн шыӀагъэп. Таймэзым зышеухъумэ ыӀозэ,
къыкӀэкӀыгъ.
къэсыхэштмэ, икъэсыгъу ыуагъ. Янэ къызэрэмысыгъэр
мыхъунэу сыуцугъ. Дэйми, дэгъуми а зыр илъапӀ, ишӀулъэгъу. Къеплъырэм фемыплъэкӀыжэу, бгъэм дэлъыр
нахьи, сахахьэмэ нахьышӀу!..
нэмыкӀ коммунистмэ къыдашӀэ, ау аш пае къымыгъанэу
пшӀэштэп ахэмэ къыуашӀэштыр... Зыпчыхьи, Ӏэуж ыӀуи,
район зэӀукӀэ пэпч Таймэзым игугъу къешӀы.
районым ташэ къэс зыгорэ тымышэфэу хъурэп, унэм
сецӀэцӀагъ...
тишыкӀагъэр зэтэгъотылӀэжы, Ӏэрыфэгъу тфэмыхъурэр
узэпастыкӀэу къилыдыкӀыгъэх,- сипэӀож зэрэсшӀэу
умыкӀу, Мерэм изакъоу унэм къимын!
уфэтӀысыныр, зэриӀоу узекӀоныр къикӀрэп, аш купкӀэу
фае зыоӀом, Ибрахь, къэошӀэжа, ыуж тикӀыжыгъагъ...
фэдэ Аслъанбэч еслъэгъулӀагъэп. Аш зыгорэ къемыузэу фэгъолъыштэп. Тхьаегъэпсэу, Къасым ары мыхъугъэмэ, зыкӀэмыӀэжэу пӀэм хэгъолъхьэгъагъ. ШъутӀыс,
хьэм къылъфыгъэм!..
шхьакӀэ, мэхъэджэж, ори гъэбылъыгъэ Ӏаджи уиы,
шхьафит ташӀыжышт. Джашыгъум тэ уатшӀэрэм еплъ
шагум шэугъуаех.
Азием шъукъекӀа?
Акцент тӀэкӀу уиы ныӀэп.
Апэрэ мафэр , блыпэ.
Ар (бзылъфыгъ) испаныбзэкӀи инджылызыбзэкӀи мэгушыӀэ.
Ар (хъулъфыгъ) инджылызыбзэкӀэ мэгушыӀэ.
Ар ӀэкӀыбым къикӀыгъ.
Ар сэркӀэ лъэпӀаӀо.
Аужырэ автобусыр ӀукӀыгъахэу сегуцафэ.
Аш (бзылъфыгъ) ӀофшӀэн ыгъотырэп, апшэрэ гъэсэныгъэ иыӀ нахь мышӀэми.
Аш (хъулъфыгъ) иыӀункӀыбзэ зыдэшыӀэр ошӀа?
Аш ныбж иӀэу сыхэплъэ.
Базел сыкъекӀы.
Вагон-рестораныр тыдэ шыы?
Вокзалым сыдэуштэу сынэсын слъэкӀышта?
Гъогу чекымкӀэ ахъшэ къисхы сшӀойгъу.
Гъончэджхэр, джанэхэр, лъэпэдхэр къызышымыгъэгъупш.
Джыри зы псы стакан, хъуштмэ.
Дискотекэр ары.
ЕмыкӀу умышӀы, ау неуш слъэкӀыштэп.
Жирафхэр модэ шыӀэх.
КӀэлэегъаджэм къыӀорэр къыбгурэуа?
КӀэлэцӀыкӀумэ кӀэлэцӀыкӀу унэр къызэуахы.
КӀэнкӀэ гъэжъуагъа?
Кредит карткӀэ ыпкӀэ пты хъушта?
Къыгъэзэжына шъуӀа?
Къысфэтхэна шъуӀа?
Къэгъагъэхэр тыдэ шыпшэфынхэ плъэкӀышт?
ЛотереекӀэ къэтхьымэ, зэрэдунаеу къэткӀухьашт.
ЛулэкӀэ тутын уешъуа?
Мартэ сыда ышӀэрэр?
Мартэ тыдэ шыы?
Мары сисчёт иномер.
Машинэр лъапӀэ.
МодыкӀэ унэшхор ыкӀи чыяпӀэр шыӀэх.
Модэ мо къуапэм дэж, хъуштмэ, сэмэгумкӀэ.
Мы мэшӀокум чыяпӀэхэр иӀэха?
Мы тхылъым сыд шхьэу иӀэр?
Мы унэр хэт зышӀыгъэр?
Мыш дэжым къышыуцу, хъуштмэ.
МэшӀокур сыдигъуа Амстердам къызынэсрэр?
Непэ шэмбэт.
О ыкӀэкӀэ уикӀын фае.
Ори шыбжый пшхынэу уикӀаса?
Ошъуапшэр , шхъо (ежашъо).
Пётр сыда ышӀэрэр?
Сиядреси мары.
Стокголм кӀорэ мэшӀокур сыхьатыр тхьапшым ӀукӀышт?
Студентхэм къафыкӀырагъэча?
Супермаркетыр тыдэ шыы?
Сурэтхэр дискым тетых.
Сурэтхэр зэжъугъэзэфэн шъулъэкӀышта?
Счётыр неуш къэптымэ пшӀойгъуа?
Сыд джыри тишыкӀагъэр?
Сыд нычхьапэ кинотеатрэм шыкӀорэр?
Сыда шъукъызкӀэмыкӀоштыр?
Сыдигъуа аужырэ трамвайр зыӀукӀрэр?
Сэ гъогур згъотыгъэп нахь, армырмэ игъом сыкъэсыштгъагъэ.
Сэ гыкӀэлъэ машинэм гыкӀынхэр дэсэлъхьэх.
Сэ джыдэдэм псым сыкъыхэкӀыжы.
Сэ зэкӀэри сшхыгъэ.
Сэ лампэ сишыкӀагъ.
Сэ минералыпс сыфай.
Сэ мыӀэрысэ ыкӀи манго сиы.
Сэ спорт клубым сэкӀо.
Сэ сыкъызыкӀэмыкӀуагъэр сыфитыгъэпыш ары.
Сэ уимашинэ аеу зэхэкъутагъэу зэхэсхыгъ.
Сэ шайбжэ шэ хэкӀагъэу сыфай.
Такси шъуфая?
Таксиим къысфедж, хъуштмэ.
Тара уиныдэлъфыбзэр?
ТиӀэшхьэтет теплъэшӀу иыӀ.
Титатэ жы дэд.
Тыгъэм ышъо сыд фэд?
Тыдэ шъушыӀагъ?
Тэ кином тыкӀомэ тшӀойгъу.
Тэ мэфитф ныӀэп тызылажэрэр.
Тэ тыгъошагъ.
Уесынэу укӀо пшӀойгъуа?
Филмыр гъэшӀэгъоныгъэ.
Футбол ешӀапӀэр тыдэ шыы?
Футбол зышешӀэхэрэ стадиионым сыдэуштэу секӀолӀэн слъэкӀышт?
Хъулъфыгъэм пэӀо убгъур шыгъ.
Хъуштмэ, джэуап къысэт.
Хьау, ахэмэ къаӀорэр икъоу къызгурыӀорэп.
Хьау, аш евришэ ыуас ныӀэп.
Хьау, сшъузи силӀи мыш шыы.
Хэта «хъяркӀэ» къэзыӀон фаеу хъугъэр?
ЦӀыф гъэшӀэгъонхэр тихьэкӀагъэх.
ШъукъэтӀысых!
Шхьаф-шхьафэу ыпкӀэ къэтты хъушта?
Шэтыр мыш хьафэу шыпштэн плъэкӀыштба?
ыуж шъуикӀ аш!
Ятфэнэрэ мафэр , бэрэскэшху.
Яшэнэрэ мафэр , бэрэскэжый.
аррэ (хъулъфыгъ) аррэ (бзылъфыгъ)
ахэр , ахэм яй
бзылъфыгъэ зэхэзыхын фалӀ
синыбджэгъу (пшашэ) ичэтыу
чэпыогъу, шэкӀогъу ыкӀи тыгъэгъазэ.
шъо , шъошъуи
- Адыгэ бзылъфыгъэр ары нахь, хэта адритӀум апылъыр!..
- Апэрэу сэлъэгъу, хьарыф макъи зэхэсэхы,- Гошэунае нэгушӀо къабзэкӀэ джыри лӀым ӀугушӀуагъ, етӀанэ
- Где твои офицерские погоны, вырод?
- ГошэунайкӀэ силъэӀу къысфимыгъэцакӀэмэ, тӀуми
- Гум ӀэшӀу-эшӀоу телъыр шхьэйхыгъашэкӀэ къэмгъэдыджыжба!..
- Зигугъу пшӀырэ пачыхьэм адыгэм шэ фимыгъэкӀышъунэу къышэхъу. Ау иашэ тыдэмышэсышъунэу къызэрэтэплъырэмкӀэ хэукъо. Ауштэу зыкӀишӀрэр сшӀэрэп,
- Зэхэпхыгъэмэ, джаш шъуфэд шъо. Бэ шъоо, макӀэ
- КъызгурэӀо, къызгурэӀо атаманым къыӀо шӀойгъор,-
- КъыуашӀагъэр шӀэхышӀоу пшыгъупшэжыгъ?..
- Сибэн зэратӀышт къазгъырыр къыздэзыыгъыр
- Сэмэгу лъэныкъомкӀэ нахь дэубыт, Бэбэж.
- Тэ ушыкӀодыгъ сэӀо? - Бэбэж къыпыт унэмкӀэ джагъэ, хьалыгъу хъурэе заулэу къыхьрэмэ ышхьэ къакъомышыжэу Аслъани къэкӀожыгъ, шэфакӀор зыдэшыт
- Хьау, Гошэунай,- Рэшыд-пашэм Ӏэхъомбэ папцӀэр
- Шатэ къызфэпштэн къэбар хъатэ къэсхьыгъэпыш
- ы-ы,- тыгъопчыхьэ кӀэрахъомкӀэ зэрэуагъэр Бэбэж
Ӏумыхьи шӀойгъуагъ. ЗыкӀыӀухьэ шӀойгъуагъэр еж шышэу,
Бэбэж къызэрэриӀуагъэр ыушэфыгъ,- дунайм шӀэхэу
Бэбэж фэгъэхьыгъэу Аслъан къыӀотагъэхэр ары. ЕгъашӀэм шыбгырысэу къыхьышта мыш!.. ПшӀэрэр тэрэзэп,
Гошэунайрэ Верэрэ яшхэр коу зэрысхэм кӀэшӀэгъэ
Ежри згъэрэзагъэ, сэри сигъэрэзагъ.
ЗэкӀэми анахьэу ГъукӀэкъулэ Даутэ зымафэ Шхьашэфыжым къызфэкӀогъагъэр Мосэ къызыраӀожым,
ЗэуапӀэм ӀухьанхэкӀэ къэнэжыгъэ шӀагъо шымыӀэу
КӀэра хъор къыпхъуати, бзыу кӀый макъэр къыздиӀукӀырэ
КъыбгурыӀорэба ар?
Къэзэныкъое ревком пчэӀупэм дэж бзылъфыгъэхэр
Къэхалъэм дыдэхьагъэ ПэтӀрашэ ыуж итэу къакӀозэ,
ЛӀыгъэ зэрэпхэлъыр сэшӀэти ары шхьакӀо къыпшыхъугъэми, суагъэр сэзгъэуагъэр...
Луценкэм иунэшхо тӀозэтет ыкӀэгъи ышхьагъи дапӀэ.
Мосэрэ Гошэунайрэ амакъэ адрэ унэм къеукӀы, сыд пкӀыхь
Мыдрэхэри къэбарынчагъэхэп шхьакӀэ, тыдэ къикӀми
Непэ Улапэ шашӀыгъэ гъэтхэ зэӀукӀэм Самохиныр
Соколскэ зэшхэри, Хъанкъори аш егъэгумэкӀых. Зэо
Тыкъэм изекӀуакӀэ шытмэ зыфахьын ашӀагъэп. Зи
Хэукъорэп, ыжэкӀэ-пакӀэхэр упсыгъэ умыӀоштмэ, Хьагъур
Шынэ зыфэпӀон ынэ кӀэлъыгъэп!..
атыралъхьэ, макӀохэш, якӀыгу тэубыты аӀозэ, Гъобэкъуае
аш ипшэшэжые къазыхэхьажым, гум къыпиӀонтӀыкӀыгъ.
бысымым зызэришӀэу Моси шхыжыгъэ,- фаӀэтоным
гомыӀумэ анахьы шӀугъэп ыш иыӀофи. Шумафэ псауми ыпсэ
гуцэфэ лые ригъэшӀэу ыублагъ.
дитхэгъагъ. Машинэ улэупкӀэм тегушыӀэхэзэ, Луценкэм
дунайм зышытетхэм шегъэжагъэу янамысрэ яшхьафит рэ
дэж тэкӀо!..
есэбгъэшӀэштри сшхьэ зэпезгъэ кӀыжэу, адыгэмэ пачыхьэ егъашӀэм яӀагъэп, мыжыкъ пачыхьэр пачыхьэ зыфэсымышӀыжы мыхъунэу сыд бэлахьэу къыстефагъэр!..
зимыы!.. Бзылъфыгъэ шхьэзэкъо тхьамыкӀэм утекуонкӀэ
зыуи арэп,- зыфэдэгъэ бзылъфыгъэм дэкӀуати унэм къызехьаж уж Гошэунае къеош мэшхы,- джанэу фэсыдыгъэр ыгу рихьыгъ.
зыфэе дэдэр афэтэшӀэ.
зэкӀэри мамыр оӀо... Дэгъу, Петро, зэкӀэри дэгъу... Пачыхьэ лъапсэм икӀэутыгъо къэсы, Лениным, болшевикмэ
зэпыугъо горэ къызышыхафэм, зи къэзымыӀоштыгъэ
зэхишӀыкӀынэу, къин зылъэгъугъэ цӀыф. УтӀысмэ бгъэени,
иыӀо ахилъхьан, ахигъэзэгъэн, ыгъэдэӀон ылъэкӀыштыгъ.
иыӀуплъи ӀэшӀуш, зэхэпшӀэшт.
игупшысэ хэо-хапкӀэмэ къакӀэужэу къэупкӀэ,- Мэджаджэмэ яптыжыгъа?
имышыкӀэгъэ бзэджэшӀагъэмэ афегъасэ.
ини, цӀыкӀуи урамым къышегъэуцу, къызэмыплъэкӀыштри
кӀыфыбз.- Сахьидэ иш ахэтыжэп!..
кӀэупкӀэхэзэ, ишыпкъапӀэ зашӀэм, унэмэ къарыкӀхэу,
къыдэтэджых. Мылъку зиӀэм заводхэр, фабрикэхэр къызызэӀуихкӀэ, ахэр зыгъэлэжэн цӀыфхэри ишыкӀагъэх. Ау
къызэрэришагъэм фэдэу лъикӀыгъэп. ЛӀым иныбджэгъу
къыкӀиӀотыкӀыжхи, шым елъэдэкъэуагъ. ШхомлэкӀэ тӀупшыгъэр зызэхешӀэм, жым фэдэу шыр илъыгъ. Жы
къырефэкӀых, фаемэ якӀыгу атырехы, къушхьэм къыхефы, Тыркум рефых, аргъоилъэ кӀы шъугъэм хегъэзыхьэ,
къырихыгъагъ, гушыӀэ дыс гори къыфидзыгъагъ, джары
къэбарыр къэӀугъ. Ардэдэм, Балис зипашэ Ӏэсермэ анэмыкӀрэ, съездым иделегатхэр къалэм къыдэхьэгъэ пыйм
къэкӀожыштыгъэ. Ныбэм илажэ ӀотэжыгъошӀу зэраӀоу,
къэмынэу етӀани гум къилъэдэжыгъ. Шарф Ӏэпс-лъэпсми
лӀы зэрэдэкӀуагъэмкӀэ сыгу ебгъэрэп, сыгу къеорэр насып
нэ аекӀэ къызэреплъыштыгъэр ынэгу къыкӀэуцо. Бэбэж
пшӀыкӀухым шышэу илъэсипшӀыр тырку хьалыгъушэм
пэгъокӀыгъэх.
сэры зыпкъ къикӀыгъэр. Сахьидэ сыгу хигъэкӀыгъэу къэсшӀэжрэп, сапашхьэ мыуапхъэ шиӀуагъэп, лӀыгъэ напэм
тиӀоф къэзышӀрэр тимышӀэныгъ, дунайм къытехъухьэрэ
тхьамыкӀэу амалынчэ нэкӀыгъэу пчэгум къинагъ. Гъунэгъухэр къыочагъэкӀэ, цӀыф зырыз чылэм къыфхэчыгъэкӀэ,
тхьэ афэхъуна?
тыдрэ лъэныкъу укъызшигъотыштыр? Жыбгъэм бзэ
уӀэгъэ хьылъэхэр кукӀэ Ӏоарегъэшыш, Пашкэ лъэныкъомкӀэ арегъашэх, гушыӀэ шабэкӀэ егъэрэхьатых. УӀагъэмэ
уезэшынэу шытыгъэп. Аслъан иилъэс пшӀыкӀубгъу укъуагъэ елъытыгъэмэ, Лысовоир бэкӀэ нахьыжыгъ, Мосэ
уж Мосэ къэупкӀагъ, етӀанэ Гошэунае зыгъэгумэкӀрэр гуапэ
узекӀон хъумэ, чылэмэ цӀыф къадэунэжынэп, насыпыр
уишыпэ гъэзагъэ пӀоу ори укъысэупкӀыгъэп, ы-ы, Бэбэж?
укӀыгъэхэр, уӀагъэхэр къыкӀинэхэзэ, ЕрмэлхьаблэкӀэ,
урыгушыӀэ хъунэп, ау тыжэ къыдэшъотхъы: лъэрыхьхэр
ухыгъэ хъугъэп.
фэдэ бэдзэр зэхэхьаныр непэп къызежагъэр, адыгэхэмрэ
фэдэ къэрэгъулэ джадэр тучаным пэбгъэсыныр!.. Яшэнэрэ
фэтэджых, фэтӀысых.
хэпшӀыкӀэу анэгухэр къэгушӀуагъэх. Гу яӀэми умышӀэнэу,
хэшӀыкӀ зэрафыриӀэм пай.
шхончхэ ри, пулемет закъоу кукӀэм дэтри Ӏофэп, ахэмэ
шъорэгъ. ГъэшӀэгъона уилӀ заом шыфэхыгъэмэ... Бэбэж
шъукъыришэлӀагъ, тызэхаплъэу тызэхэкӀыжынэп. Неуш
шыпкъэ ралъэгъулӀэжрэп, сыд язэфагъэми, зэфагъэм
шыд фэмыф пӀонэу, жажэу макӀо. Сымэджэ Ӏофыр
шытыгъэп. Аш пае еджэгъэшхо ухъунэу, нэмыкӀ хэгъэгумэ уигъэсэныгъэ ашыхэбгъэхъонэу ишыкӀагъэп, адыгэ
шытыш, сыхьатыр тфым ХьэцӀэцӀэ МыцӀыкӀу дэж тышызэӀокӀэ.
шэпсэух пӀонэу, нахьыбэмэ аӀоштыгъэ.
ыуагъ, адыгэмэ якӀодыжыгъо къэсыгъэкӀэ сенэгуе,
ымышӀэу заулэ тешӀагъ, Гошэунае кӀашъом еплъыхмэ
ымышӀэу къызэтеуцуагъ.
ыцӀэ Бэбэж зызэхихрэр непэп. Керенскэм иунашъокӀэ
якӀухэу, зыми икӀыгу къытырахыгъэп!
"Аш нэмыкӀэп Дэхапсэ бзэгу сыфэзыхьыгъэр,- Турабэ
"Ори пӀэбжэнакӀэ зыгъэузырэм ышхьэ шӀопхынэу
"Турабэ тхьамыкӀ, Турабэ сэкъат тӀомэ идагъо зэхетымыгъэхэу, тэ тыкӀоми дгъашӀозэ къыздетшэкӀыштыгъэм
"Уятэ кӀодыпӀэ ифагъэу, сэ джэдыгу Ӏэгъопэ нэкӀыкӀэ
- А шы лъэкъоф нэтӀэгъунджэм тесыр уишауа,
- Ар умыӀо, тян, жы ухъуна? - Шыупаши зэхихыгъэр
- Ара? Мэу зэ сегъэплъ! - зыкъыӀуишӀыхьэзэ, Дэхапсэ
- Ари тэрэз,- Нахьлъэш зиумысыжыгъ, ау ишъорышӀыгъэ-тхьагъэпцӀыгъэ къызхимыгъэшэу къыхэкуукӀыгъ:
- Ары, ары, суагъэ,- шэо къобэ-бжэбэ плӀэӀушхом
- Ауштэу оӀомэ, дэгъу,- еж зэриӀожэу, мыдырэхэми
- Аш сышыгъуаз.
- Ашыгъум сфэлъэкӀыгъэмэ, ынэ къистхъынэу сыхьазырыгъ, ыпсэ хэсхыштыгъ. Мы сыныбэкӀоцӀ илъыми
- ГушыӀэ къодыекӀэ нанэ укъелыжыштмэ, угушӀон,-
- Еу, еу, пфэукӀокӀырэр шӀэ, пхъэр къырагъэкъумэ,
- Зыгорэ къыуишӀагъа?
- Зэшыхъушъутагъэхэмэ шӀэ?
- КъапӀомэ уифедэ, къэмыӀомэ узэрэӀэбэгъэ Ӏэ мыгъор
- КъызэрэпӀорэмкӀэ, пшӀагъэм урыкӀэгъожырэп?
- КъызэрэпӀорэмкӀэ, сигъунэгъу,- Турабэ къыпчырэмэ апымылъэу Рэдэд къыуагъ,- зикӀыфэ къыттелъ
- ЛъакъохэмкӀэ, Рэдэд,- зыхэтмэ Чэчанэ къахэкуукӀыгъ,- ыцэгэнэлъэ-ныбэ пыубытыкӀ, жы къемыгъаш!
- Мстислав пшышхом заом зыфегъэхьазыра, сыд аӀоу
- Мэзыбэ шыухэр ара зыфапӀорэр? - къыхьыгъэ къэбарым фэхъушт кӀэухым ыгъапэу, адыгэгъэ-цӀыфыгъэ
- Ори нэдэплъыпӀэ горэм улъымыхъоу шытэпштын,
- Ори, НэтӀайий Турабэ шъугу фэзгъэпсэфыгъ, ытхы
- Сыд гухэлъ къысфышъуиӀагъ? - Нахьлъэш зэхихыгъэр
- Сыд хъун,- Дэхапсэ ӀупшӀэ хъураехэр зэригъафэзэ,
- Сышхэнэу сыфаеп, моу зэ Чэчанэ дэжкӀэ сы рекӀокӀышт. Колэс тхьамэтэ мафэри къызэзгъэлъэгъун,
- Узэбэныштым лые репхынэу Ӏэшэ нэгъуаджэ пӀыгъа,
- ХьакӀуцумэ зэраӀоу,- Колэс тхьагъэпцӀышъоу шхыпцӀыгъэ,- къытэбгъэфагъ. Мыш фэдэ Ӏофым нахьыкӀэ-нахьыж иӀэп. Ау тыкъызышежэгъэ мафэм шыублагъэу зэрэозгъэгъэзэжышт лъэӀу гумэкӀ къыпфысиӀэу
- Хэт шыш, тыдэ къикӀыгъ?
- Шъофым тызэдитэу, уашъор ыупӀыцӀэзэ, бгъэжышхо къытшхьарыуагъ,- джыри нахь лъэшэу Айнарэ
- Яхэнэрэр хэт адэ?
Ӏэшэ къихыгъэкӀэ хъырцыж лӀитӀур зичатэ къизыпхъотыгъэ Колэс ыпашхьэ къиуцуагъ.
Ахэмэ ори уашыгъуаз.
Гъогууанэм ыуж дзэкӀолӀхэр къушхьэ лъапсэм игупсэфыхьагъэх, шы пырхъ макъэхэр кӀыпӀэ-кӀыпӀэу къыхэӀу кӀых, шыушхэм афэплъырхэрэмэ япскэуу-лъэмакъэхэр
Думитри адыгэ шъолъырым шызэлъашӀэ. Ари тэ къытфэшыпкъ. А лӀитӀур Шыупашэ хашэ къыфэхъунхэу, илъэгъун
КӀомэ елъэкӀонзэ, Хьэрам Ӏоашхьэ дэкӀуаиий, зиплъыхьагъ,
ЛӀыж Ӏушыгъ тхьамыкӀэр, шъори, тэри - зэкӀэми ткӀэлъэныкъо гоугъэу къысшыхъугъ.
ЛӀыж зэкӀэкӀуагъэм еӀэсэкӀзэ, гушыӀэ дэхабэ Турабэ
Мэшыкъуи ислъамым шӀошхъуныгъэ фешӀы фэдэу къысшӀошӀыгъ, джэуап шъуфэхъун".
Прозоровскэ Евдокие Яков шэуитӀу къыфилъфыгъ,
Пчаблэм илъэс пчагъэрэ зэжэгъэ ышнахьыкӀэ
Пшымафэ къыуагъэм джыри зыгорэ къыпидзэжынэу
Тызэкъоуцон, тызыхэгъэгун фае.
Хабзэ зыдэшымыӀэм пыйм шыӀакӀэ шегъоты.
акӀэужъунтхэжызэ, Чэчанэ чэтапэмкӀэ къыгъэчыхьэрэ
алъытэрэп,- гушыӀэ шабэр джы нэс зыӀупэ телъыгъэ
аригъэгъапэзэ, чыжэу тегъаплъэ, тызэрегъэплъэкӀыжы.
арэшӀи, хьакӀуцухэри непи чыристан хъуштых. ХыӀушъо
афиӀопшыгъэх, Ӏугъо мэкъэгъэӀум фэплъырынхэу унашъо
ашӀэрэп,- цӀэцӀашъо зыригъэшӀзэ, Айнарэ иунэкӀэ ежэжыгъ.
гукӀэ зэригъафэзэ, Рэдэд нэплъэгъу хьылъэр нэбгырэ пэпч
джа Къужэе гъэхъунэм къышышъохъулӀагъэр ары. Джы
джэгум къыхэхьагъэх. Шэныбэ ылъэгъугъэм рыразэу жы
дунайм сытехъухьагъ, сыугъоигъэ мылъку тӀэкӀур къыздикӀыгъэ къосэгъу лъэныкъомкӀи сэр-сэрэу зысэӀотэжы...
елъэӀугъ: - Ашыу, ори къэтӀыс, тэр-тэр закӀ.
жыбгъэм пкӀашэхэр зэлъипхъотагъ, чыг пцӀэнэ шхьапэхэр зэфешэх, къутамэхэр зэреутэкӀых, шысэкухэр
зиплъыхьагъ.
зы лӀыж тхьэмэтэ мафэу тичылэ дэс, ау о гъусэ укъызфэхъугъэм, зиусхьан, хэт шышми, гуапэр сиеу сипшашэ
зыфишӀыгъ,- ппакӀэ къебгъэлэлэхэу, шхомлакӀэр тэрэзэу
зэ-тӀо къыслъымыплъэу къыхэкӀыгъэп.
зэлъэпкъэгъухэм тызэрэзэфышытын фаем тыфигъасэзэ,
зэрэшылъэшыр ара?
игъусагъэхэми онэгу зашӀыжыгъ,- Мэзыбэ зыбгынэшт
илъэп. Сэ лӀы симыӀэжми, лъфыгъэ сиӀагъэмэ, дунайр
ишыхьатэу Москва иурамитӀу Болшая ыкӀи Малая Черкесская цӀэу афашӀыгъ.
къыӀоштым аш фэдиз шӀагъо химылъагъоу пӀэстэ бэлагъэр
къыуагъ,- мы лӀыр тэжъугъэтӀупшыж. Тилъэпкъэгъумэ
къыздахьыгъэ пхъэнтӀэкӀу шхьакомэ ашыш къырихьылӀагъ.- ТӀыс, ГъукӀыпс, плъакъомэ зягъэгъэпсэф.
къыздэхъугъэп нахь. Къысэгуцафэмэ сшӀэрэп, сыкъигъэкӀотэж къэс иухъумакӀохэр гъусэ къешӀых. Чылэгъотыпшым икӀодыкӀэ зэхихыгъэш, зыфэсакъыжы. ЛӀыкушхо
къызыхаӀэкӀэ, узэрэлӀэжыштым уемыгупшысэн плъэкӀырэп, ау етӀани плъэ утетыфэ огугъэ. Шэо цӀыкӀоу къытфэхъугъэм сыӀуплъэ къэс зэсэӀожы: "Мыр ылъэ теуцуагъэу къэслъэгъужына шъуо?" ЕтӀани тӀэкӀу тесэгъашӀэш,
къыригъэгъэзэжыгъ.- Шылъэмакъэ зызэхэсэхым, хэт
къысшыхъуштыгъэ, джы шыпкъэу къыкӀэкӀыжы. Ӏэзэными
къышӀыгъ, нычэпэ блэмыкӀэу зытегушыӀэнхэ зэрэшыӀэр
къэсынба, сыда укӀыдэгузажъорэр?
лӀишыр сабый-унэгъуагъэх".
мэзым хэлъэдэжыгъэх.
нэплъэгъу шабэкӀэ гъунэгъу пшашэм ӀугушӀуагъ, гугъуемылӀ-къыримыдзашъокӀи къыухыжыгъ.- Ашыу, тызэрэзэбэныштым аш фэдиз къибгъэкӀы хъуна, ы-ы, сшынахьыкӀ?
нэпэнчагъэх тхьамыкӀэм къысиӀожыштыгъэ. ЕгъашӀэм
о моу сисэмэгукӀэ къызгоуцу, хьаулыеу усибайкол гуадза!
пигъохи, унэм икӀыгъ.
пчагъэхэр къызшылъагъохэрэмкӀэ гъэзагъэ. Гъэмэфэ
пшӀомытэрэзмэ, зышызгъэбылъыгъэм благъэу секӀо лӀэжынэп. Адырэ хьакӀуцу къэрэбгъэ пӀынэ зехьэм темыфэрэ
пшым - шъулъэгъурэба, къыжъугурыӀорэба зызэригъэпсырэр! - тызэрэзыӀэкӀилъхьажыштым уегупшысэжынэу
сикӀал, хьэдагъэм уежагъ, ара?
сшӀойгъо Ӏаджи игъэпсыкӀэ-шӀыкӀэ хэсэлъагъо. Анысэт
сызэрэфэразэр езгъашӀэмэ сшӀойгъу...- Колэс къыригъэжэгъэ гушыӀэм ыгъэпшыгъ, зи къымыӀоу тӀэкӀурэ шылъи,
техьажыштхэмэ, шъузэпэш ятэӀо,- Рэдэд шэсыжыгъэ,
тхьэмэ къысатырэ гугъапӀэм сышимыгъэӀагъэмэ, сшӀэрэп
тыхъунэу къырегъэкӀы.
узфимыгъадэ пшӀойгъомэ, о лӀыгъэ къызхэгъаф! Шъузэджагъэмэ сыд фэдиз япчагъэми, мы зыгу сысрэр
упкӀэ закъо сиы.
хъужэу Чылэгъот фэмыгъотыштыгъэр къашӀэ. Анахь
хэгъэгу мыхъугъэ лъэпкъ мы лъэныкъом исыжэп. Тэ,
шхьакӀэ, пкъы хьылъэр шӀуефэхыжыгъ, ау зигъэлӀэу
шыу заулэ гъусэ ышӀыныш, Мыстхъакъо зэрэкӀоштыр
шыӀэжэп. Нэм ылъэгъурэр шхьэм ыуас аӀо. Къэбар фалӀэ
шэлъаӀокӀэ, шэнацӀэкӀэ, сыда тыкъызфэуцугъэр, зиусхьан,-
ынэхэм гупшысэ-гумэкӀыр къакӀихыгъ, кӀэшъо бгыкъум
ышӀэра мыхъун горэ тазыфагу къыдэфэгъагъэмэ, зышыдгъэгъупшэмэ нахьышӀу.
"ужа лым" къысэпӀогъагъ.
- Адэ джары, зиусхьанхэр, шыӀакӀэр зыфэдэр, хэти
- Адэ джары, хьакӀэ, тинасыпмэ, лӀышӀу-лӀыхъу горэ
- Ар зытехъухьэрэр ошӀа, сидэхэнагъу? - Къэлэкъутэ
- Арба апэ ит гушыӀэр! - мэкъэхъу лъэшыр Къэлэкъу тэ къыӀэтыгъ.- "Шэбэкъупшыр гъусэ фаемэ, къырым
- Армэ хъун,- Шэбэкъу зигъэрэхьатыж фэдэзэ,
- Еж ахэмэ мыхъун къахэхъухьафэ! Ямахъулъэ нэуагъэм дэж исыгъэ Хьатае ахэсыжэп, къэзэрэшэгъакӀэхэр
- Къытэпэсыгъэп. Джары, зиусхьан, къыуаӀошъугъэп
- Пязыгъэлъагъэми ыкъу.
- Сайд-Булат хъан кӀэлакӀэр янэшыпхъум тфыкӀэрыкӀырэп.
- Сыд адэ, зиусхьан, сэри зи къэсӀожрэп, ори зызэкӀоцӀыуушэфагъ,- пшыкӀалэм игугъэ-гупшысэмэ Къэлэ къутэ
- Умыгузажъу, Минсур, тиунэ узэрисыштым башэ
- Урыс гъэр, тят,- шыукъамыш уплӀэкӀагъэмкӀэ Шэджэныкъо гъэрым ышхьэ къыригъэӀэтыгъ.
- Хьау, хьау, ядыгабзи, ядыгагъи, шъуинэрылъэгъу,
- Хьау. Къырым гъогуми гъэрекӀо ныом тыригъэзыхьэгъагъ, ау, уизакъоу чыжэба, шынагъоба, фэмыукӀокӀэу
- ХэшӀыкӀ фысиӀэп, зиусхьан.
- Шхьэр зыпыбгъэлъэтыгъэкӀэ, аш сыд ишӀ?! Сэ джа
- Шыхэри джаш фэдэх,- Пшыапшэкъуи еж зыфэӀазэмкӀэ дыригъэштагъ.
Ӏофыр Шэбэкъупшым Къэбэртае къышехъулӀэгъэ къэбарэу пскэм къыуимыгъэухыгъэр ары. Адырэ уишэогъу
Анахь тхьамыкӀагъоу адыгэмэ къафыкъокӀыгъэмэ я
Ауштэу зэрэхъуштыр сэшӀэти ары сикӀалэ зыкӀыдэзгъэгушыӀэгъагъэхэр. Рязгъэуагъэм къыземыубытым, адыга гъэм себакъуи, сшхьэкӀэ сеушыйгъ. Джы еплъ хъугъэм,
Аш ори узыхэхьажыкӀэ...
Гъогууанэ къытекӀыжыгъэ Къэлэкъутэ фэкӀэшыгъоу
Дарый зэрэлъэрымыхьэр шигъэгъупшэжэу къыпэгушӀотагъ, зыдигъэтӀысыштыр, къыфишӀэштыр ымышӀэжэу
Дышэ къамэр, тыжын сэшхор, дышэ бгырыпхыр
Жажые зышхьэ къыфырахыгъэ хасэр игуапэми, имыгуапэми умышӀэнэу, къэбэртэе хьакӀэмэ къыдыряӀэ лъэгъу ным нахь ыгъапэу къэупкӀагъ. Къэбэртаемэ хэт ышӀэра
Захьрэт илӀ Ӏуплъи, тэджыжыгъэ.
Мамые къызыхэкӀыжым, пчыхьэшхьашхэ зэдашӀызэ,
Нэгъой шыур къызэрэпшӀэштыр ошӀа, ЛӀымаф? - къэупкӀи,
Тахъупшым икуп къырым нэгъоймэ зэрагъэгъэделэш,
Темрюковнар зыфэсакъыжызэ, инысэгъу ӀугушӀуагъ,-
Хэт къыуиӀуагъэкӀи, пшӀош умыгъэхъу. УзэряӀушыйрэр
адыгэхэр чыг шхьапэ къызэрэпымызыгъэхэр арэлъэгъу,- ышнахьыкӀэ игушыӀэ тӀэкӀу къыхыригъэхэу, байколхэми зэхаримыгъэхэу, "тателӀэкӀэ тшыпхъу мыш нэс
ар зыхъугъагъэр, сятэж изэманыгъэмэ сшӀэрэп.
гухьэ-гужыр ашигъэгъупшэрэп, хэгъэгухэм, цӀыф жъугъэхэм шӀоу афишӀэри анэ къыкӀихьажрэп. Къумалмэ
гъэшхэн-сызгъэулэунхэр тихьакӀэш къипшэхэ пакӀош,
джыри тиӀоф псынкӀэп.
дэгу зыкъысфашӀы. Джа Ӏофыгъомэ, нэмыкӀ хэгъэгу Ӏофмэ
егъэшӀэрэ хьэкӀэкӀуапӀ, ыдэж ерэшэжых, шерэхьакӀэх.
жэ укъыгъэкӀэ укъысӀоплъыхьэ, шхьэ пкӀэнтӀагъэр ебгъэгупшысэрэп. Сэ тыдэ сыпхьышта, бедэхьаужыкӀэ хъаным
закӀэхэу дегъэчаех, шхьаныгъупчэм Ӏутхэу Тхьэм елъэӀурэ лӀымэ акӀыб дэуцо.
зыдишӀэжи, кӀилъэшъужыгъ: - Е-о-ой, Хьатай тхьамыкӀэр
зыкӀауа гъэр? ШӀоу пшӀагъэм урыкӀэмыгъож, псым хэбдзагъэ шӀушӀагъэр нэмыкӀ горэм псы гъуаткӀокӀэ Ӏуфэныш,
зыригъэкӀыгъ, ынэхэр упӀыцӀагъэхэу тӀэкӀурэ шыти, къызэкӀихыжыгъэхэр ыуцӀыргъузэ, мэкъэ ефэхыгъэкӀэ
зышӀомыдэеу Пшыапшэкъо зыришыгъ, хэпскэуукӀыгъ.-
зышымыӀэжым ыуж къыкӀэлъыкӀогъэ мазэхэм къашылъэгъуагъ: хьадэр дахы зэхъум, ышитӀу Владимирырэ
зэкӀэблэшт, ар ори умышӀэу, сэри сымышӀэу шытэп.
зэлъигъэнэфэу хасэм хэлажэхэрэм ашхьарыплъи,
зэрэшыхъухэрэм шигъэгъозагъэх, боярмэ, пшымэ ашышыбэхэм алъакъохэр зэрэрагъанэхэрэр, хэгъэгур агъэпытэным зэрэфэмылажэхэрэр, ашхьэ шэхъу зэрэпымылъхэр, къумалыгъэр къызэрябэкӀрэр, Ливон заом
зэтелъэуи ушызгъэсыштэп. Сэ къызшысшӀэжрэм Тахъупшыр шхьэйхыгъэу къыобэны. Аш Цохъопшыри
зэфэмышӀумэ агъапэхэри, къэбар мышӀу зэтеукӀыкӀэ
зэфэшхьафхэр ӀоашӀыхьагъэх, шайшъопӀэ-шхапӀэхэри
зэхъуми, мэфиш пӀэлъэ джэуапыштыр ӀуигъэзыкӀмэ зышигъэгъупшэзэ, къызфэкӀуагъэхэм ямыпэсыгъэ зекӀуакӀэр
игугъэ зыдэшыӀэ гъогум хигъэкӀрэр шӀомакӀэу шым елъэдэкъэуагъ. Заулэрэ чагъэхэу Цохъопшыр байколмэ
имылъыр илъхьэгъуаи. ЕтӀани адыгэм иыӀо зы, ишӀэ фэшхьаф. Анахь Ӏушым уедэӀугъэми, къэралыгъо акъыл голъ,
инахьыбэр гъогу пхэндж сытетэу къэсхьыгъ. Джыри мары,
ипскэуу зыкъезгъэшӀэжыгъэ Шэбэкъу ушхьагъу лъыхъу
ипшэшэ унэ раши, нэуасэ фашӀыгъ. Ари, нэгуф пӀокӀэ
ишхи, игубжи зэхэтэу зэриӀожыгъ: "А хьэлъэшэжыр
кӀэрытыр ылъэгъугъ, фэгубжыгъ:
къеэсэкӀыгъ. ышнахьыж иупкӀэ ятӀонэрэу зэхихыгъэти,
къеуцолӀагъ.- Ауштэу шъоомэ, сэри къыжъудесэгъаштэ,
къинэжыгъ - Къэбэртае, Шэрджэсым, Адыгеим, хы
къыпигъэхъожыгъагъ: - Уигъунэгъур зэрэтимахълъэм
къыпхэмыфэныр сшӀош хъурэп. Шыпкъэ, ишэогъугъэмэ анахьи мыр нахь цӀыф гъэтӀылъыгъ, зэрезгъэхьэрэ
къышыкӀэдзагъэу хыӀушъо къохьапӀэм шыкӀэкӀыжэу
къэбарымкӀэ, зыфаер къадэхъугъ.
къэкӀыжэу гъумтӀымыгъэ, лъэрыгъыпсхэмкӀэ уанэм
къэсӀон. Зяни зяти адыгэу нэмыкӀ лъэпкъмэ ахахьэрэр ары
мыадыгагъэми, сыдэу тшӀын, къытхахьэрэмэ цӀыфыгъэ
ни, тхьакӀуми яы, Тэрч къэлэ-пытапӀэм урысыдзэ зэрэдэлъыр
нэплъэгъу нэкӀыкӀэ къаӀуплъагъ, ӀупшӀыкӀ къодыеу къыуагъ:
сакъытешъухыжыгъагъ, сэры, Минач. Сизакъоп,
сахэсыгъэба, аӀорэр адэсымыуагъэми, сядэӀугъэба, цыхьэ
сышъуфэлъаӀо.- ЕтӀанэ тӀэкӀу тыригъашӀи, шхьэгъэсыс
тӀэкӀу тызахьшыр. Бэлгъайрыкъо къыздикӀыгъэр сшӀэрэп,
тимэзхэри, типсыхъуи, пчэдыж къэс къытфыкъокӀырэ
тыредзэш, шхьаныгъупчэм кӀэрэхьажы. "Сыд ятшӀагъэкӀи, тябэныгъэкӀи, тязэуагъэкӀи, адыгэхэр къэтыуфэнхэ
уӀэпӀэжаж.
унахьэр рифыгъ зэраӀоу, ош нахь лъэшыр ор-орэу уиунэ
урысмэ ахэтын.
фежагъ - фэукӀокӀыгъэп. ТӀэкӀурэ тхьакӀумкӀыхьэм шхьарыси, ыупӀэӀоу диублагъ. Ардэдэм зэуж итхэу бгъэшхъуитӀумэ зыкъырадзыхыгъ, къолэжхэри къялъэшэкӀрэмэ
хъумэ, шымыӀэ Жаные хэгъэгум ипачыхь. Ары шхьакӀэ,
хъуна! - Цохъопшым шыри ешхы, ежыри зешхыхьажы.-
цӀыкӀухэр къиухъурэйкӀыгъэх.
цӀыф зэхемыгъэх.
цӀыфмэ ахэзышэгъэ илӀ фыриӀэ гукъаор фемыӀошъуштыгъэми, нэмыплъ шэфкӀэ зэредаорэр мэкӀагъэп.
цӀыфмэ ахэхьагъ-ахэкӀыгъ, дэуакӀи ӀоакӀи ешӀэ",- Пшыапшэкъо гукӀэ зэриӀожызэ, ыгу темыфэштыгъэ бэшым
цыпхым цыр шызэпитхъызэ, къыфидзыгъ: - ӀукӀ адэ, шъо
цыхьышӀэгъу къытфэхъужыштыр? КъокӀыпӀэ лъэныкъори,
чыгхэр ынэ къыпэшӀофагъэх. ЗыкӀыб къэгъэзэгъэ лӀы шхом
шыкӀэпшынэм дежыу. ХьакӀэмэ ашымыукӀытэштыгъэмэ,
шытэп..." - Онэтыгъу игупшысэмэ къахэужи, ыгу къыфихьэгъэ фэбэгъэ тӀэкӀуми теукӀытыхьажызэ, шэожыем
ыбгъэгу къыдэкуукӀыштыгъэ мэкъэ плъырым зыкъыригъэшӀэжыгъ.
ыгъэдаӀохэ шӀойгъоу, Ӏудымыдэу ахэтыгъ.
ыкъо фыреплъэкӀыгъ. Кутакъи, Дударыкъуи, СултӀани
ыпэкӀэ кӀыпӀэ пчагъэмэ лӀыгъэ ашызепхьэу узэрэшызэуагъэр угу къэбгъэкӀыжын фэягъ. Сэрэп ар зэпшӀагъэр,
ышӀэрэр къырегъэкӀу зэраӀоу лъэкӀ еӀэфэ, хэт шышми
ышыпхъу цӀыкӀу насып фэхъуштым игупшысэ зэлъиштагъ.
якӀуакӀэ къыхэшэу Шэбэкъу ихьакӀэш рашагъэх, кӀэшыгъо
"Ужэ къыдэстхъыгъэти, сышыбгъэгъозагъ…- джы
- "Т"-кӀэ къебгъэжагъ, дахэ, ау сыд гушыӀэшта ар?
- Алахьым ишӀэ хэмылъэу гъогум шъукъытесшагъэп,-
- Ашыгъум ушэожыягъ, джы усултӀан шыпкъ,
- Зымафэ джа зигугъу къыпфэсшӀыгъагъэ Атамурад,
- Мы къэпӀуагъэр Бибарс султӀаным къыпкъырыкӀыгъа,
- Нэф къэшыгъ!
- Сыда мы шыухэр зилӀэужыгъохэр?
- Сыда мыхэр купитӀоу зыкӀэжъугошыгъэхэр? - султӀаныр Расим еупкӀыгъ, игушыӀэхэр гъоумэ зэлъапхъуатэзэ,
- Сэ зыми сыфаеп…- ЛӀыжыр шхыпцӀыгъэ, тӀэкӀу
- Тхьауегъэпсэу, Баркъукъу, сыкъызэхэпшӀыкӀыгъ.
- Угу илъыри, къысфилъри, Расим, зэрэсэбгъэшӀагъэр
- УиупкӀэ Ӏофыбэу зэхэлъыш, джэуап къетыжыгъуае
- Хьау, Алахьым илӀыкӀу.
- ШхьакӀо зиӀэ пстэуми аӀэ зытырашэежырэп. Тызтетыр дунай хьаф зыкӀэтӀуагъэр шӀукӀи, екӀи Алахьым
- Шхьашэ къытфэзышӀырэ пстэуми агу шӀу къытфилъэуи?
- Ӏэмир упкӀэжэгъум и Унашъо о укъыхиубытэрэп,-
Ӏахьыл лъэгъун фалӀэкӀэ уадэж къапши бгъэтӀысыгъэ
ӀупэкӀэ къыӀубзабзэштыгъэ султӀаным ыгу къызэрэфэмышӀур Къахьирэ ышӀэштыгъэми, къызхигъэшыштыгъэп.
ӀэшӀу узхегъэткӀухьэ. ЛӀым илӀакӀэ еж ыпкъ къикӀыгъэми,
Алахьым тежъугъэлъэӀу. Амин шъуо! - ал-Ала Алый
Баркъукъу зыкъызишӀэжыкӀэ, янэ чэум бгъэкӀэ тегъэкӀагъэу елъэгъу, ыпсэ хэтыжэп…
Баркъукъурэ Тамерланырэ ядзэхэр ошӀэ-дэмышӀэ мамыркӀэ зэрэзэблашыжыгъэхэр зигопэ цӀыфхэм гъогубгъу
Барыч шэогъум есэмэркъэу фэдэу зишӀыгъэми, зытешыныхьаштыгъэр фыхимыгъэпсын ылъэкӀыгъэп,- теплъын
Джары сэ мыш ятэ зэрэшымыӀэж къэбарыр Баркъукъу
ЗанкӀэу садэж къысфаш.
Икъунба мамлюк-пшылӀкӀэ къышытаджэхэу хымэ хэгъэгум тызэрисыгъэр!
Кайр дэс шӀохымэ пашэмэ зэрамынахь дэйр ыгу илъыш,
Кара Джабал пытапӀэм пэмычыжэ кэнау горэм Шаджарат ад-Дурр ихьадэ дэлъэу иахьылмэ къагъотыжи,
Къахьирэрэ? Ахэр Джэлат фэдэхэп, къызгоуцуагъэх. Ау
Нычэпэ иыӀоф шъуо.
Ошъо фыжышъом къижэжыкӀыштыгъэ тыгъэ
Пчэ ӀуубгъукӀ мэкъэшхокӀэ унэм къихьагъэхэ Алыйрэ
Пшэ гъошагъи зытемыт ошъочапэм тӀэкӀу-тӀэкӀузэ
Пыйпэрыси ыцӀэ зэгорэм зыфызэблахъум зызэришӀыгъагъэр ыгу къэкӀыжэу мамлюк шэожыем нэшӀукӀэ
Сыгъэмыс, нэмыплъ къысэх фаеми…
Сэламыш иагъэх - янэрэ ышнахьыжрэ. Ахэм яшэфшхьэйхыгъэ нэфагъэ. Джыры? "ЦӀыф пстэуми якъэхъукӀэ
Сэламыш ыгъэцакӀэзэ, султӀаным дыригъэштэгъагъэми,
Сэламыш! Ау ахэри къэхъухэмэ, зыгорэу хъуных. Мыдэ
ХьакӀэхэр кӀожхи, Къэлэуни Ӏоф горэмэ ауж итэу
Хьамамэ ахэтба?
Ятэрэ ыкъорэ азыфагу ошӀэ-дэмышӀэ зэфэмышӀоу
апымылъэу игушыӀэ пидзэжыгъ.- Овеис къэрабгъэмкӀи,
араб хэгъэгугъэми, аш ицӀыфэу хэтыгъэхэр цыхьэнчэ-мэкӀэдэдагъэх. Курдхэмрэ адыгэхэмрэ акӀырыплъзэ, кӀыпӀэ
арабхэри, фелахьхэри, тхьаегъэпсэух, къыдготыгъэх. Джы
бзылъфыгъэхэмкӀэ иӀэмэ, аферым есэӀо!
блэӀэбыкӀыхэуи къыхэкӀыгъ. Зао шымыӀэу Ӏаджри хьа гъушъугъу кӀодыпӀэмэ арыфагъ, къарыкӀыжыгъ. Арэуштэу
гуцафэ ебгъэшӀыгъэу укъеушхьакӀумэ шӀэ?.. ПшитӀу
гъогумаф, сыхьатымаф. Къыосуагъэхэр зышымыгъэгъупшэх, мамлюкыдзэм сырипаш пӀокӀэ, уятэ ишъорышӀыгъэ лӀыгъэ шэнхэр къызхэмыгъафэх. Ермэл-джаурхэр
гъунапкъэ къырешалӀэх.
джы нэс сышызгъэӀагъэр сэухыкӀэ енэгуягъо, тятэ зыфиӀогъагъэр къызгурыӀогъагъэп шхьае, шыпкъэ. Егъэзыгъэ
етӀанэ ар хигъэкӀокӀэж фэдэзэ, зигугъу къыфашӀыгъэм
ешӀэ, елъэгъу.
захаритмэ ашхьэ къаригъэӀатыгъ.
зиусхьаным мэфишэ ихьакӀагъэх. Пчыхьэрэ Ӏэнэ зэӀухыгъэм
зыгъэфэбагъэ апэрэ гупсагъэу сыбгъэ къыдэтэ джагъэр
зыкъызэрэсфишӀыштыр сшӀэрэп…" гукӀэ пигъэхъожыгъ.
зытесхыжыгъ.
зыхэзгъэшъухьажэу сыда зыуж ситыр? Хэта сипӀэ шабэ
зэпэгъоч-зэхэлъадэм шыгъэчапӀэм зыкъышепхъуатэ:
зэрэдгъэзэжыштыр зышытэшъумыгъэгъупш, ислъам
зэфагъэм дэмыхынэу, хэгъэгур зэшызыгъакъорэмэ афимыгъэгъунэу а мафэм хэзыдзыгъэ Ӏэмирмэ гушыӀэ Къэншаугъур аритыгъ.
иыӀоф ухыгъахэ.
илӀыкӀу, хьапсым кӀэс.
къадэмыхъурэм зэшефых. Зыгъэ шязгъэгъэтыгъагъэ
къахэужи, ыкъо еупкӀыжыгъ. - А сикӀал, пшынахьыкӀэкӀэ
къебэныгъэхэ Джамбэч Ӏэмирыри, аш игъусагъэхэри аригъэгъэтӀысыгъэх, ыпӀуштыгъэ сабыйм фэсакъмэ ифэӀофашӀэхэр фишӀэхэзэ, илъэс имыкъум хьал-балыкъынчэу
къихьагъэми, иуашъуи, икӀыгуи, ипшагъуи гъушэ. Непэ,
къыпиупкӀыгъ.- Сэ сыбгъэнасыпышӀоштмэ, сыкъызыпфыолъэӀугъэр къыбгурыуагъэмэ, къысфашӀ.
къэси, илъэс къэси Ӏофыгъуабэ къитаджэштыгъ. Ахэм
къэслъэгъужын" гукӀэ шхыпцӀызэ, къыуагъэм зэрэтекӀышт
мамлюк шыудзэр зыпэӀут Евфрат къамылылъэр мэсты,
муристан-сымэджэшым шысыгъ зэолӀ тхьамыкӀэмэ афэзгъэшӀушӀэн. Ау ар зимэхъэджагъэм ишӀушӀэ къабыл
мыхъугъэмэ, сидах, орырэ сэрырэ тызэфэмызыныгъэкӀи,
нахь кӀэкӀэу Бибарс султӀаныр пӀоми хъушт.
о къыохъулӀагъэмрэ укъезыфэкӀырэмрэ сшӀэнхэу сыфай.
орденым икъашзехьэ минитӀу шаукӀыгъ.
ош нахь зытефэрэ цӀыф сидзэпшмэ ахэтэп, ау ухэхэс аӀоныш, къатемыхыштмэ, урагъэкӀолӀэнэп.
псэу, Насыр Дауд ыыгъ, Кайр къыфикӀыштмэ арегъажэ.
пшэхъо Ӏатэм Сайд ылъэхъуамбэ къызыкӀэшым, "укӀэкӀо"
сакъышымыгъэхъу,- "непэ гушыӀэрые къысэхъулӀагъэм
сешӀушӀэн" Усмание зышиӀогъэ пчэдыжым Баркъукъу
султӀаным итетыгъо лъэхъан Кипрэ хыгъэхъунэм къикӀыштыгъэхэ къашзехьэхэм сыда якъэбарыр?
тӀокӀиш къыгъэшӀагъэр.
тӀэкӀу тыригъашӀи, шӀошхэн-мыскъарыкӀэ къыухыжыгъ.-
темырым шычыӀэми, тыгъэр къыкъокӀыми, къохьажыми,
уанэм исми, къекӀэсыгъэми зэдаыгъын алъэкӀыштэп.
узбекхэри, арабхэри ахэтыгъэх. Бурджит адыгэ мамлюкхэри джаш фэдэ цӀыф лъэпкъ зэфэшхьафхэмкӀэ
фимыфэзэ, Актай къызэрэкӀожрэр зылъэгъугъэм икъыхэкуукӀ макъэ шхьэр къыригъэпхъотагъ.
фэгъэӀорышӀэжыгъэпти, екӀодылӀэжыгъ. РашӀагъэр еж
хэгупсэфэжхэмэ. Джары сызигъэрыгъэ русичмэ ячыристан дини сэзымыгъэштагъэр, сакъыхэзышыжыгъэр,
шъолъы рым кӀыпӀэ-кӀыпӀэкӀэ зыхэзыушхьэфагъэ къашзехьэхэм затекӀохэкӀэ, мамлюк-дзэкӀолӀымэ мэфиш пӀалъэкӀэ апауадзэштыгъэхэ къалэхэм къадахырэр яфедагъ
шхьэ Ӏэтыгъэ нэгушӀокӀэ шъузым Ӏуплъагъ,- къэошӀэжмэ,
шыкӀэкӀыжэу ар бэмэ яцӀыфыгъ, анагъ, атхьакӀумагъ. Аш
шыриӀэр. Еж зэришэнэу, седэхашӀэмэ сеубзэзэ, ыбзэ-иишхьалъэшыгъэ зэрезгъэубытышт горэм сеусэн. Нычэпи,
шэнаут зыуадзэгъэ ыкъо нахьыжэу Алый зэрэшымыӀэж
ыкъо ышхьэ къысфэзыхьыгъагъэр ары.
ышъокӀи, ымакъэкӀи къыхыригъэхэу ишэогъуӀ-султӀаным
янэ икъэмыгушыӀакӀэ Чэусар зыфихьын ымышӀэу ушхьагъу фэгъоткӀэ шэкӀ хьаплъыр рихьылӀагъ, еупкӀыгъ,- хьарыфым иинагъэ хъушта?
яӀушыйгъ, апэрэ ахъшэ ӀэпыӀэгъур араригъэгъотыгъ, илъэсишкӀэ, зыкъашӀэжыфэ, хэгъэгум хьакъулахьэ зэраимыхышт унашъом шигъэгъозагъэх. СултӀаным игукӀэгъурэ
Ӏахьэ, пай, Ӏахьэ Ӏуфагъэ, гошыгъэ
Ӏон, Ӏотэн, къэӀотэн, къэӀотэн
Ӏоныгъо маз, сентябр
Ӏэгу теон, Ӏэгу еӀон, Ӏэгу фытеон
аккорд, мэкъэ гъэпсы
ау шытми, ау шыпкъэр
бзакӀо, дакӀо, дакӀу
бзэгу нэгъэсэу уплъэкӀун, хэӀэн
блэ къызэӀуихырэ розэ лъэпкъ
вербен, къэгъэгъэ лъэпкъ
гу лъегъэтэн, егъэшӀэн
гугъэн, нэцӀэн, мэнацӀэ, къенэцӀы
гур цапэкӀэ ыыгъын
гушыӀэ зыхэмыхь, мыдаӀорэр
гъогу къурмэн укӀын
гъогур гъэгъошэн, гъошэн
гъу, бы, гъуан
гъумытӀымын, къэдыргъын, гъумыгъун, мэдыр
гъэгъунэн, къэухъумэн, къагъэгъунэн, лъыл
гъэпсын, шӀын, гъэуцун
гъэпцӀэныгъэкӀэ Ӏоф шӀэн
гъэхъыен, гъэсысын, егъэсысы, къегъэсысы, _х005Ф_х0001_
гъэхъэн, къэгъэхъэн, ыгъэхъэн
гъэхьын, кошын, хьын
гъэцэкӀэн, шӀын фаер
джа, джар, джары
джэнджэшэгъу, зэупкӀыжыхэрэр, упкӀэжэгм
дыгъэ, идагъ, дыжыгъэ
дэгъэхьан, хэгъэхьан, хиӀун, пеу
дэй хъун, цӀапӀэ хъун
ебз, ебзы, цӀыгъэшӀу, цуи, чэмцуи
еупкӀын, еупкӀыжын, кӀэупкӀэн, еджэнджэшын
ехьылӀагъэу, пае, фэшӀыкӀэ
жаж, псынкӀэп, мычан
жыгъэм къыхэкӀэу акъылым къышыкӀэн, къыш
зы шэкӀы лъэпкъ
зыжакӀэ пчэны жакӀэм
зытӀэкӀын, зетӀэкӀы, зыупцӀэнын, зышыхын
зэгъэпшагъэ, зэтефэ, екӀу
зэпыугъ, теугъ, теужыгъ
зэрыкӀ, къабзэ, зэйкӀ
зэрэзэшхьафыр зытетыр лъэгъун
зэтеутэу шхын, макъэр Ӏатыгъэу лъэшэу шхы
зэу, зэкӀэм, асызатым
зэхэхын, гошын, зэпыфын, гуишын, зэгуешы
иыӀоф дэй хъун
ибадэт, нэмаз шӀын
икъушт, икъун, икъужын
ины пшӀын, гъэйнын, хэгъэхъон
кӀэн, лӀагъэм къыкӀэныгъэр
къыхэхъон, хэхъон, къехъун
къэгъахъэ, текӀуагъэ, текӀоныгъ
лъапӀэ, ыуасэ бэ
лъытэныгъэ, шхьэкӀэфзныгъэ зыфашӀырэ
лъэтэн, мэлъатэ, къэлъэтэн, тӀэрэн, мэтӀарэ з
минибус, автобус цӀыкӀу
мыӀэрысэ цӀын, мыӀэрысэ пас
мыгъо, бетэмал, огъурцыз, насыпынч
мыр, мыры, мы
мыш фэдизэу, аш фэдизэу
мэлэбы, уцӀынын, шынэ хъун
нафэ, чылэм ылъэгъоу
нэкӀы дэд, ыкӀоцӀы зый имылъ
псау, фыкъуагъэ зимыӀэр
псы хэмыхьэн, хэмыкӀын
псынкӀэ дэдэу, зэкӀэ
пфын, фын/ифын, Ӏуфын
пчэныцым хэшӀыкӀыгъэ тедзапӀэ
пшыкъу, лӀым ыш
пый, ажэгъогъу, егъу
пытэ хъун, пытэн
разэ, зэдэштагъэр, разэ хъугъэр, гъэрэзэг
рэхьат, гупсэф, мамыр
сыдыпи хьаулыеу гъэкӀодын, пыгъэкӀодэн
сыдэуштэу, тауштэу, сыдэрэуштэу, тау хъум
тесыпӀэ, тетӀысхьапӀэ, пхъэнтӀэкӀу
тхьагъэпцӀ, пцӀыус (сатыушӀ)
тхьэразэ къыфэхъу, опсэу, тхьауегъэпсэу
тыгъэ ылъэгъун, тыгоъэ къытепсэн
убэн, убын, гъэӀэен, пыубыхьэн
угошын, гошын, дэгошын
укӀытэжын, хьайнапэ зэхъулӀэн
укъайгъэн, къайгъэ шӀын
фиты шӀын, азат шӀын
фэӀопшын, макъэ егъэӀун
фэгъэгъугъэ зиы, лӀагъэр
хъу, лӀы, хъулъфыгъэ
хьадэр зытыралъхьэрэ мыжъо стол
кӀыпӀэ, унэ шъофы
чылэм, зэкӀэми цӀыфхэм
шӀошӀын, зэрэшӀошӀын, енэгуен
шаум икӀын, гъутхьэ ин
шхэнэу, дэхьашхыны, дэхьашхэны, кӀэнэкӀалъ
шыӀэн, гъэшӀэн, псэун
шыгъу къызхахырэ кӀыпӀэ
шыгъын гыкӀы машин
шылэ, дэнэ цӀын
ыгу мыжъо фэд, жалым
ыжэпхъэкӀ шӀолъэу гушыӀэн, хъуанэу гушыӀэн
ышхьэ Ӏэтыгъэу плъэн
"Акъыл зиӀэр..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Ачэм ыжэ уцыр дизми..." . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Аш итеплъэ..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Былымыр..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313
"Делэм ушымытхъу..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Зырагъэзрэм..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"ИӀэм епкӀыхьэ..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 517
"Кушхьэфачэр икӀэрыкӀэу..." . . . . . . . . . . . . . . .—
"ЛӀыгъэм фэлъашэм..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"ЛӀышӀур шъузым еубзэ,
"Мыдэшъу..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Мыжъор бгым къечэхы..." . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Мэл мин зиӀэм..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Нэр маплъэ..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
"Пхъуж нэшӀошӀым ыӀупшӀэ ецӀалэкӀэ..." . . . . . . . . . .—
"Сигупшысэ..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Сыдэу ари гъэшӀэгъоны..." . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Сымэз чыга..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
"Сыхьалэла..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Сэчэ е сэкӀо..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Уиуз зимыузым..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Умышхыгъэ шхыныр..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489
"ХьамцӀый шъуатэр..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Хэгъэгум иорэд сэ къысфырагъэуагъэп..." . . . . . . . .—
"Чыжэрыплъэр..." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—
"Шы пшыгъэм ичэ хегъахъоми..." . . . . . . . . . . . .—
Ӏо-къэӀожкӀэ зэтэгъэпшы.
ӀэшӀу кӀэлъыжэп.
Адыгэ Ӏофым кӀэуцу, зыгъэцу.
Анахь чэрыр кӀегъэуцо.
Ар ом шысэгъаӀэ.
Ар пӀоу укъысэмышъугъу,
Ахэр хьамбарых.
Аш излъакъо кӀикӀыкӀыгъ.
Аш икъопиплӀми сакъоплъыхьэ.
Аш сылъэчэ.
БжашӀор бжэматэм ахэм дагъэсрэп.
ГукӀодыгъо шыӀэп, шыӀэп,
Гум итыгъуас.
Гум итыркъо сэ схэкӀыжа?..
ЕӀо шхьакӀэ, еӀо шхьакӀэ,
Жыгъор къызэрэсэгъурэр арыштын
Жыбгъэ гуих.
Зы Ӏушыгъи аш хэсхыгъэп.
ЗыфыӀугъэкӀот.
ИпцӀи пфегъачэ.
Ичэш пкӀыхьэ хъоты.
Ишъуатэ псы закӀ.
КӀэр шысэ фэгъэхъу.
КӀэфэфыкӀы, кӀэбыукӀы.
КъыпхэшэшыкӀы.
КъыскӀэлъыджагъэр?
Къысфэтри сыд фэд?
ЛӀы паӀо шыгъ нахь, лӀыхъужэп,
Лъагэри лъхъанчэ.
ЛъапэкӀэ къушхьэм еуагъ.
Лъэхъу къыптырелъхьэ.
Мажэр игубгъэн.
Модрэ дунайм дэжкӀи ар маджэ.
Мэлахъо ишыкӀагъ.
Мэлыл пшэрри сфагъажъо.
Мэфэ фыжыр тыгъэм фэгурэп.
Нахь фэбэжэу зэсэфапэ.
НэкӀэ малӀэ.
ОгъуӀ-ошхыр къешхы.
Псэм фэзгъадэу исэгъахъо,
Пфэхъуми, умыхъож.
Пхьынэу ыуж уимыхь.
ПцӀэшхъо напцэу зелъэгъужы.
Пчэгъу папцӀэр кӀиси,
Пшэр егъэфабэ.
СигъэшӀэ-мышӀэ сигъашӀэ рысшэу
Симэши мыӀо.
СшӀэгъагъэмэ…
Сыгу аш фэгъуми, джа коцыцэр
Сыд есшӀэжын.
Сыда пшӀэрэр?
Сыфэмыяхэу аш зэхихыгъэр иджагъу!
Сыфэсакъми, сышӀоӀабэ.
Сэ напцэ сиӀэп ыӀожыгъ,
Сэ сипэӀошху.
Сэри мыхэмкӀэ сызэупкӀыжы,
ТӀумкӀи мытхъагъу.
Тыгъуж мыхъуштыр сыдигъуи
Тыгъэри фепсы.
Угу илъыр емыӀу.
Удах къыосӀон.
Фэмыфыр назэ.
ФэпшӀагъэр еушэфы.
Хъоты сапэм зысуепхъоты.
ЦӀыфмэ дэхашэу зафапэ.
Цундыри загъорэ пшэфы…
КӀыпӀэ нэкӀ урешэ.
Чатэм цэ Ӏумылъмэ,
Шъузым итхьацу пшагъэ
Шэф Ӏаджи сэ къыбдэсэшӀэ,
Шыблэ гъуагъор шынагъоми,
Шхымэ-шхызэ ар къыстечы.
Шытхъупс фалӀэ лӀы мышыгъум
ышхьэ шэтхъужы.
