--- Page 1 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯПШIЭНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
М 53
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том 
десятый. Айшет. Исторический роман.- Майкоп: 
Адыг. респ. кн. изд-во, 2015.- 544 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэр джэс 
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо пре миехэм, 
дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ пре мие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт 
тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0796-0
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2015

--- Page 8 ---

АЙЩЭТ
Тарихъ роман

--- Page 9 ---

ШIулъэгъур зыщэмыIэжь лъэхъанми
ащ шIу ылъэгъущтыгъ.
Поль де Сен Виктор

--- Page 10 ---

ГУЩЫIАП 

--- Page 11 ---

Хыор макIэмэ мыжъуакIэр шышыш макъэкIэ ныджым 
къыIуалъасэ-IуалъэсыкIыжьы. Илъэсий горэ зыныбжь 
пшъэшъэжъые ищыгъэ цIыкIур ащ кIэдэIукIызэ, янэ еупчIы:
- Тэ тыадыг, мо пцэжъыешэ лIыжъыр "черкескIэ" 
къытэджэ, сыда аущтэу зыкIиIорэр?
- Мэмэт лIыжъыр тыркушъ ары, сипшъашъ.
- Тыркумэ гъэшIэгъона,- пшъэшъэжъыем ынэ къэргъо-шIуцIэ дахэхэр къиухъурэикIыгъэх,- ежь нэмыкIыцIэкIэ 
седжэмэ игопэщта?
- А сшIэгущэрэп, Айщэт. Пшъхьэ зыгъэузыщтмэ 
зямыгъэгъап.
- Шъхьэгъэуз фэIуагъа умышIэрэр зэбгъэшIэным. 
Сыда "черкесым" къикIырэр, дэгъуа, дэя?
- Уятэ зиусхьаным еупчI… КъызэраIорэмкIэ, тыркубзэкIэ "шъхьэпыгъэлъэт" къекIы.
 - Ащыгъум дэгъоп ар…- Айщэт хэщэтыкIыгъ, етIанэ 
ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ: - Мэмэт тыркур джаущтэу 
къызытаджэкIэ, шъори фэшъумыд, сэри фэсыдэщтэп!
- Хъун, сипшъашъ, хъун,- нэшIукIэ ныр пшъэшъэжъыем IугушIуагъ, ау гуIэзэ, "шъхьэпыгъэлъэтымкIэ" 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - А гущыIэм къикIырэр хэти ащ 
еплъыкIэу фыриIэм елъытыгъ. Адыгэхэр дзэкIолIых, зэмыблэжьых. Джары тыркухэм ащ къырагъэкIырэр. Ахэм 
язакъоп, арабхэри, урысхэри, инджылызхэри, франсызхэри, нэмыкIхэри, сэшIа сэ, джаущтэу къытэджэх.
- Армэ хъун,- Айщэт цIыкIум джы янэ дыригъэштагъ, 
ышIэ шIоигъуагъэмкIи зиIэжагъэп: - А къэппчъыгъэмэ 
абзэкIи "шъхьэпыгъэлъэта" къикIырэр?
- Абзэ умышIэу сыдым уигъэшIэна… Тыркумэ къытаIорэм къикIырэр амышIэу ахэми ар къыкIаIотыкIыжьыкIэ 

--- Page 12 ---

сенэгуе. Хъугъэ, Айщэт, тыгъэкIожь, кухъэренэр къытэжэ, 
уянэжъи мэгумэкIыщтын.
Хы ныджым къыщиугъоигъэ мыжъокIэ зэмышъогъухэр Айщэт къышыпыжьзэ, зэреIожьы:
- Адыгэмэ ялIыгъэ тыркумэ зэхамышIэщтыгъэмэ, 
джаущтэу къытаджэщтыгъэхэп. Арыба, нан?
- АрынкIи мэхъу.
- Тыркухэр чыжьэха?
- Къухьэ мэфитIу гъогукIэ яхэгъэгу щыIэу аIо.
- Тырку пшъашъэхэр дахэха?
Дунай нэфыр зыфимыкъурэ пшъэшъэжъыем ныр 
есэмэркъэужьыгъ: 
- ЯкIалэхэри дахэх. Ау ощ нахь дахэрэ ощ нахь IэшIурэ 
сэркIэ дунаим зи тетэп. НекIо, нынэ, икъун, зы упчIэ гори 
неущ къызыфэгъэнэжь.
- Аущтэу оIомэ, некIо,- Айщэт янэ къопцIэ-нэгуфым 
ыпэ илъэдэжьыгъэу къызэтеуцуи, тхьагъэпцIышъо нэгукIэ, 
французхэр адрэмэ ялыягъэу къызыкIыхигъэщыхэри 
ымышIэу, къэупчIагъ: - А франсызых зыфэпIуагъэхэри 
Тыркум щэпсэуха?
- СшIэгущэрэп… А сиIоржъор цIыкIу, сыда джы тыркухэмкIэ къебгъажьи, франсызхэмкIэ къызыфэуухыжьыгъэр?!.
- СшIэрэп ныIа…- лъэпэрыдз-зэблэдзыкIэ Айщэт 
гъэмэфэ къэгъэгъэ улэугъэмэ сапэр атыригъэутысыкIызэ, 
ечъэжьэжьыгъ.
Бгы зэпыфызыкIыгъэ пкъы дахэр жьым пхырызыхыщтыгъэ Джэнэт игумэкI регъэлъэкIоны, Тхьэ регъэлъэIу: 
"Я си Алахь, унэшIу къытщыф, тыкъэухъум, зидунэе нэф 
зыфэмыплъыкIырэ типшъэшъэжъые инасып тэгъэлъэгъу, 
шIур игощэгъоу гъэпсэу…"

--- Page 13 ---

АПЭРЭШЪХЬ
I
Париж анахь байхэу дэсхэм граф Ферриоль зэшитIур 
ащыщ. Анахьыжъыр Шарль, нахьыкIэр - Огюстен.
Шарль де Ферриоль графыр илъэс тIокIитIум нэсыгъагъэми, унэгъончъ. Шъхьэзэкъо хьакъу-жъокъугъэр 
Парижи, Лондони, Вени, Мадриди, Женеви ащызэритэкъокIызэ, ыпшъэ илъ IэкIыб хэгъэгу Iофхэри зыщимыгъэгъупшэхэу игъашIэ къехьы. Итеплъэ гохьырэ ижэбзэ Iушрэ 
бзылъфыгъэ макIэп хагъэукъуагъэри, унэгъо зэгурыIожьэу 
зэтырачыгъэри, ау ежь зызышIуигъэбылъхэрэми, къызыдечъэкIхэрэми япчъагъэ къэлъытэгъуай, игугъу зэхэзыхыгъэу зылъэгъункIэ, нэIуасэ фэхъункIэ фалIэхэри макIэп.
Джащ фэдэ щыIэкIэ-псэукIэр арыщтын "Париж, Париж, 
о Париж!" язгъэIуагъэр...
Шарль де Ферриоль графым ышнахьыкIэ Огюстен 
унагъо иI, ишъузэу Мария-Анжеликэр Герен де Тансен 
анахь лIэкъо фэшIыгъэмэ япхъу, пачъыхьэ щагум пэблагъэх. 
Ащ ышэу Пьеррэ ышыпхъоу Клодина-Александринэр иунэ 
исых. Ежь Огюстен графыр Дофинэ хэкум иахъщэ-мылъку 
изехьакIу, Мецкэ парламентым игъэшIогъэ президент. 
Ахэмэ Пон де Вельрэ де Аржантальрэ акъох. ГъэсэныгъэшIэныгъэ дэгъухэр яIэх, усэным, драматургием, театрэм, 
литературэм, искусствэм хэшIыкI инхэр фыряIэх. Ферриольмэ яунэ пчыхьэрэ цIыф гъэсэгъабэхэр къыщызэрэугъоих. Францием икардиналэу де Флери мы унагъор шIу 
елъэгъу, бэрэ афехьэ. Орлеанскэ герцогри, Бурновиль 
принцри, Болингброк лордыри, ащ ишъузэу де Мари-Клер 
маркизэри, Вольтер философри, Лекуврер артисткэри, 
де Деффан, де Парамбер мадамхэри, Мальтийскэ орденым ишевальеу Блез-Мари де Эдии, Каландрини маркизэри, 
нэмыкIхэри мы унагъом иныбджэгъух. Ау ахэр етIан, 
етIан…

--- Page 14 ---

Нев-Сент-Огюстен урамым тет унэ фыжьышхор, 
джыдэдэм нэбгыриплI нахь зэрымысыр, шэф остыгъэ 
пчъагъэхэмкIэ зэпэжъыужьы. Остыгъэмэ къапыIукIырэ 
кIыкIыкI макъэр Ферриоль зэшитIумрэ Герен де Тансен 
зэшыпхъуитIумрэ зэхахырэп.
- Илъэс пчъагъэм сызыкIэхъопсыгъэр къыздэхъугъ,- 
Шарль де Ферриоль шампанскэ бокалыр къеIэты,- бзылъфыгъэм ыпчанэ зэраубытырэм фэдэу мыщ ытх псыгъо 
шъуубыти, жъгъыу едгъаIоу зэтэжъугъэутэкI, шъукъысфэгушIу. Неущ Константинополь, Стамбул гъогу сытехьащт, 
Франсым ия ХIV-рэ Людовик пачъыхьэ нэфым лIыкIокIэ 
Тыркум сегъакIо! КъокIыпIэр… КъокIыпIэр шъошIа шъо 
зыфэдэр!.. Пшъэшъэ къуапцIэхэр, пчэнэ псыгъохэр, 
лъэкIэпIэ пытэхэр, IупшIэ плъырхэр…
- А къэппчъыхэрэм нахьи, Шарль, унэгъо тэрэз пшIагъэмэ нахьышIугъ,- джау сыдми есэмэркъэу-егый фэдэзэ, 
Огюстен ышнахьыжъ риIуагъ.
- Ащ сэ сыкIэхьажьын, о сшIэрэп нахь…- ишъыпкъи 
исэмэркъэуи зэхэлъэу Шарль-лIыкIом ышнахьыкIэ фидзыжьи, псынкIэу фыпигъэхъожьыгъ: - Хъулъфыгъэм 
ишъхьэфит IэшIугъэ о сыдым уигъэшIэн!.. Ухъулъфыгъэу 
зы бзылъфыгъэ закъо нахь умышIэныр емыкIу, тхьамыкIагъу.
- Мыдэ мыщ ыIорэр! - илъэс заулэкIэ нахьыжъ илI 
еплъи, Марие-Анжеликэ щхыпцIыгъэ, етIанэ ипщыкъо 
фидзыжьыгъ: - О сыдым уигъашIэра зы бзылъфыгъэ 
иIэшIугъэ нахь пшынахьыкIэ ымышIэмэ? Ар пIоу силI умыушъхьакIу, граф,- сэмэркъэу кIэух къыфишIыжьыгъ.
- Аущтэу оIомэ, графиня, сигуапэ. СшынахьыкIэ 
нэшIукIэ себгъэплъыжьыгъ. Къижъугъахъу, шампанскэ 
тешъощт,- Шарль графым инысэ ышыпхъу ибжъэ ригъэутэкIзэ, еупчIыгъ: - Пшыпхъу къыIуагъэр, Клодина-Александрина, пшIошъ мэхъуа?
- Сшыпхъу аущтэу еIомэ, сыда сшIошъ зыкIэмыхъущтыр? - шампанскэм къыригъэчэфыкIыгъэ нэ шхъонтIэчъыIэ тхьагъэпцIхэмкIэ Клодина-Александринэ графым 
ынэмэ къакIэплъагъ. - Ащ мыхъун сэ хэслъагъорэп. 
- Сыпфэраз, Клодина, сыпфэраз,- Шарль графыр 
къэтэджи, шампанскэм хэмыхъумпIэу зэкIэ ришъугъ, 
мэкъэ шъэбэ гугъатхъэкIэ хэIушъэшъыкIыгъ.- Джары сэ 
бзылъфыгъэхэр шIу зыкIэслъэгъухэрэр…Тыркум сымыкIощтыгъэмэ, Клодина-Александрина, сыопсэлъыхъощтыгъэ, укъэсщэнти, сшынахьыкIэ Огюстен-Антуан графыр 
къызэрэсэгыигъэм ипэгъокIэу унагъо сшIэщтыгъэ.
- Ары къодыя? - Клодина-Александринэ ышыпхъу 
фычIэплъызэ, графым пебжъэожьыгъ.
- Адэ сыда? - апэм Шарль де Ферриоль къыфадзыгъэр 
къыгурыIуагъэп, етIанэ рагъэзыгъэ къыщыхъуи, зыкъишIэжьыгъ: - Хьау, хьау, шъуищэ зэдежъугъаштэзэ, шъукъы сэмыбэн. Франс хэгъэгум иIофыгъохэр Тыркум къыщызгъэцакIэу къызызгъэзэжьыкIэ ары сэ ар зысшIэщтыр.
- КъокIыпIэ бзылъфыгъэ къуапцIэхэр, IупшIэ плъырхэр, 
пчэнэ псыгъохэр?..- Мария-Анжеликэ щхыгъэ.
- Ахэм ауж, мадам, ахэм ауж пшыпхъу Клодина-Александринэ къызысщэщтыр, ащ нэс ыныбжьи иакъыли хэхъонба…
- Ар зэрэхъунэу хъугъахэ, граф,- джы нэс щхыпцIэу 
щысыгъэ Огюстен-Антуан къыIуагъ,- къыбдэкIощтмэ 
сшIэрэп нахь. Псэлъыхъо макIэп ащ иIэр, Орлеанскэ Филипп 
герцогри Дюбуа кардиналыри къыфыреплъэкIыхэу аIуагъ.
- Ара?! - къыраIуагъэр ышIошъ хъугъэу француз 
лIыкIор къыхэкуукIыгъ.- Сэ къыздэмыкIощтми сшIэрэп, 
ау мыхъухэщтыр Орлеанскэ шъхьэпсынкIэмрэ Дюбуа 
лIыжъымрэ арых, зямыгъэгъэдел ахэмэ… Сэ неущ гъогу 
чыжьэ сытехьащт, зызгъэпсэфын фае…- Шарль де Ферриоль ыIозэ къэтэджыжьыгъэми, ыгу илъыр фэшъхьафыгъ: 
джыри ибзылъфыгъэмэ ащыщ нэбгыритIумэ чэзыу-чэзыоу 
защыIукIэжьыщт сыхьат-уахътэхэр къэблагъэщтыгъэх…
II
1698-рэ илъэс, Стамбул. 
Париж елъытыгъэмэ, Стамбул дунаир щынэмыкI: 
цIыфхэм, щыгъынхэм, бзэм, урамхэм, бэдзэрхэм, унэхэм 
язакъоп, хэтрэ цIыф лъэпкъи ежь рыпсэоу бзэ Iулъ, ежь 
хиушъхьафыкIыгъэ щыгъынри, нахь шъуашэ зэрэфэхъущтым хэгупшысыхьэмэ, хигъахъомэ-зэблихъузэ, щыгъ. 
Гъомылэри ары. Ау ащ есагъэми, куцIы фэхъугъэми, имые 
горэ къыхэхьэ, хэмыуцорэр хэзыжьы. Гъогухэри, урамхэри, 
унэхэри тыди щыIэх, ау ахэри зэфэдэхэп. Ятеплъэ-гъэпсыкIэкIэ хэгъэгухэри зэтекIых, бэдзэрхэри къадэурэ мэхэмкIи къадэIукIырэ макъэхэмкIи зэфэшъхьафых.
Париж иурамхэми ибэдзэрхэми цIыфхэр атемытхэу, 
ащымыщэ-ащымыщафэхэу, щыгъынкIэ IэпцIэ-лъапцIэхэу, 

--- Page 15 ---

гъомылэ-шхынкIэ тхьамыкIэхэу арыхэп, ау Шарль де Ферриоль графым КъокIыпIэр пшысэу къыщэхъуми, зыми 
ышъхьэ зыфыримыхырэ гукъао мэфэ заулэ хъугъэшъ, 
къыздырехьакIы: "Тэ щыIэха пшъэшъэ къуапцIэхэр, пчэнэ 
псыгъохэр, лъэкIэпIэ пытэхэр, IупшIэ плъырхэр?.. Хъулъфыгъэ фэс пэIо хьаплъ нэмыкI дэслъагъорэп. Джэнэ шIуцIэ кIыхьэ быхъумэ, нэгурыхъомэ уяплъыкIэ, ахэр зыщыгъ мэ уакIэлъыплъэкIэ, сыдыр ишIуагъа? Константинополь, 
Константинополь, сыдэу псынкIэу тырку теплъэкIэ зызэблэпхъугъа?! Ары шъхьае "Айя Софие" жамэр мэщыт ошIыкIэ, ащ азанэджапIэхэр гоогъэуцохэкIэ, итеплъэ зэблэпхъун 
плъэкIына!.."
Зымафэ Стамбул къыплъыхьэзэ, "Айя Софие" жамэщтыгъэр зелъэгъум, ар быслъымэнмэ мэщыт зэрашIыгъэр 
щыгъупшэжьыгъэу къащ къызехьым, "джауркIэ" къеджэзэ 
тырку горэ къызэрэфэгубжыгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. 
- Ащ фэдэ пкIэнчъэ гукъаохэр, муалим, пшъхьэ имыгъэлъых,- Фахьри нэгуплъ нэ къэргъо-шIуцIашъо лIыгъурым къыриIуагъ,- укъыздэкIуагъэр Тырку хэгъэгу, уздэсыр Истамбул. УмышIэрэм ущэсэгъэгъуазэ нахь, узгъэсэжьырэп. Мыщ Iаджи щыплъэгъущт, щызэхэпхыщт. 
ЛIэшIэгъу пчъагъэхэр зэрэзэшъхьащыкIотыкIырэм фэдэу 
Истамбули къат-къатэу зэтекIы.
- Тэрэз, тэрэз,- Шарль де Ферриоль итэлмащэ ынэ 
хъурэе тхьагъэпцIышъомэ акIаплъэзэ, зымафэ тызэрэгущыIэгъагъэр сыдигъуа къызыбгъэшъыпкъэжьыщтыр 
риIомэ, еупчIы фэдэзэ, дыригъэштагъ, щытхъугъ,- дэгъоу 
ошIэ "муалим-шIэныгъэлэжькIэ" укъызэрэсаджэрэр, 
уилъэпкъэгъумэ шъхьэкIафэ къызэрэсфябгъэшIырэр. Ау 
тырку тарихъым тIэкIу хэсымышIыкIэу сыщытэп. Джары 
тшъхьэ зыгъэузырэ Карловиц мамыр зэзэгъыныгъэм 
игъэхьазырын сыхэлэжьэнэу ти я ХIV-рэ Людовик пачъыхьэ 
нэфым мыщ сыкъызыкIигъэкIуагъэр. ТиIоф дэхэкIаеу 
зэшIокIы, инджылызмэ, испанмэ, урысмэ ялIыкIохэр згъэдэIонхэ сэлъэкIы, тхьэмэфитIу горэкIэ испанхэр тызфаем 
къетщэлIэщтых. Арышъ, гукъауи гухэкIи сиIэп, Истамбули 
тизэхэфынэп, джа лIэшIэгъу къатмэ, о уиIуагъэу, зэхамыфышъугъэм тшъхьэ етэмыгъэузыжь,- Шарль-лIыкIом 
ынэгушъхьэ шъуашIохэр тесысыкIхэу щхыгъэ.- Ащ 
ныхьышIу къэошIэжьмэ, тызэрэзэзэгъыгъагъэм тытегъэгущыIи…

--- Page 16 ---

- Ар сщыгъупшагъэп, муалим,- ащ ежэщтыгъэм 
фэдэу Фахьри джэуап къытыжьыгъ,- аущтэу оIомэ, ахъщэрэ уахътэрэ уиIэмэ, о къызэрыпIу.
- Сэ сыдигъокIи сыхьазыр. А зигугъу къэпшIыгъэ ахъщэ-жъуахъщэмэ зямыгъэгъап,- Шарль де Ферриоль 
ынэкIушъхьэхэр къыхэушэплъыкIыгъэх, ыIупшIэ Iужъу 
сэмэгу къуапэ къыхэсысыкIыгъ.- Къыпфэгъэпсыщтмэ, 
пчыхьашъхьэ дэгъу дэд. СыгукIи, спкъыкIи сытегъэпсыхьагъ.
Фахьри тэлмащыр зэп, тIоп Францием, нэмыкI Европэ 
хэгъэгухэм зэращыIагъэр, хы ШIуцIэ джабгъу нэпкъ лъэныкъом адыгэхэр зэрэщыпсэухэрэми щыгъуаз, щыгъозэ 
къодыеп, шъэфэуи нафэуи заулэрэ ахэхьагъ, французыбзэр зэришIэрэм нахь мыдэеу адыгабзэми рэгущыIэ, 
яшэн-хабзэхэми хэшIыкI афыриI. ТIопсэ, Шъэчэ, Анэпэ 
къухьэ уцупIэхэри, Iэгъо-блэгъо чылэгъо тIысыпIэхэри 
ебгъэшIэжьынхэу щытэп. Бжыхьэ, кIымэфэ гъогуер къызысыкIэ ары ипсырыкI зыщигъэтыжьыщтыгъэр. Джа 
лъэхъаныр ары итэлмащыгъэ къызфигъэфедэзэ, Шарль 
де Ферриоль фэдэхэу, шIулъэгъу мыухыжьым рымыпшъыжьыхэу, IэкIыб хэгъэгухэм къарыкIхэрэм хэщакIо зафэхъущтыгъэр. Ежь унагъо иIагъэп, къэщэн-щэжьыным иIофи 
тетыгъэп. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, ТIуапсэ дэжь 
къыщырашIэгъагъэр цIыф риIощтыгъэп.
- Умыгъэпсын Iофэп ар,- ыпшъэ рилъхьажьрэр шIомыIоф фэдэу Фахьри щхыпцIыгъэ, идагъо тещыныхьэщтыгъэми, "тэри зэгорэм тыбэлыхьагъ, шъхьэтехъо 
зыте хъуа гъэ блэдгъэкIыщтыгъэп" гукIэ зыщытхъужьыгъ, 
етIанэ гухьэ-гужъыгъэ нэмыплъыкIэ "ори пшIэхэнэп къыохъу лIэщтыри къыуашIэщтыри…" ыIозэ, ыпашъхьэ ис лIы 
пытэ зишIугъом ешъугъужьыгъ.- КъаIо бзымэ ащыщэу 
узыфаер. Урыма, итальяна хьауми шIуцIэмэ ащыща?
- Сыдэу ба сэIо къэппчъыгъэр? - Шарль де Ферриоль 
ынэпцэ гъожьышэхэр дидзыехи, къыридзыхыжьыгъэхэми, 
къыпиупкIыгъ: - Ахэм бэшIагъэ сэ сызязэщыжьыгъэр. 
КъеIу нэмыкI бзылъфыгъэ горэм ыцIэ. Арэп, сызихьакIэ 
тыркухэм бзы къалъфыжьрэба?
- Къамылъфы мэхъуа, боу пшъэшъэ дахэхэри тиIэх, 
ау…
- Хъугъэ, хъугъэ, уатемынэгуикI, шъуипшъашъэ 
горэ,- француз лIыкIом ишъыпкъэми имышъыпкъэми 
умышIэнэу Фахьри къыригъэжьагъэр къызэпиутыгъ,- 

--- Page 17 ---

пшъэшъагъэми пхъужъыгъэми сшIэрэп, мыгъатхэ Париж 
къыщызэдэсыдзэгъагъ.
- Сыда адэ?..- ышъо къыхихыгъэми, къызхимыгъэщэу 
Фахьри къэгузэжъуагъ.
- Сыдына, пIэм щыфэмыфыгъ…- Шарль де Ферриоль 
псынкIэу сэмэркъэукIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Париж 
укъызыкIокIэ, машIом фэдэ франс бзылъфыгъэ горэм 
чэщ дыуизгъэхыщт.
- Зи езгъэIонэп! - Фахьри зигъэлIыгъ шъхьае, "езгъэIонэп" псалъэр къышIуефэхыжьыгъ.
- Аущтэу упхъашэмэ дэгъу, ау пшъашъэ сыфай пIоу 
зыхэмыгъэукъу. ПIэм фэIазэу ущызгъэтхъэщт бзылъфыгъэм ыныбжьыщтыр ошIа? Илъэс щэкI, тIокIитIу. Мыдэ, 
Фахьри, тытемыгъэгущыIыкIэу джа зыфэпIогъэ черкес 
пшъашъэр къэгъэхьазыр. Дышъэ пхъуантэ ыосэщтми, 
укъызэкIэмыкIу, сэ сызыгъэтхъэщтым зи пэсыубытырэп! 
- Шарль де Ферриоль ынэгушъхьэхэр къызэкIэблагъэх, 
ынэ гъожьышэхэр къилыдыкIыгъэх.- "Париж, Париж, о, 
Париж!" зэраIоу, сэ сфэдэ горэми "О, Стамбул, Стамбул!" 
ерэIу.
- АщкIэ сицыхьэ птелъ, муалим,- шIулъэгъуныгъэм 
зэрихьащтыгъэ французым игущыIэ шъхьарытIупщхэм 
Фахьри зэгуагъэутыщтыгъэми, ыгу теIункIэжьызэ щытхъугъ, зэрэкIэнакIэрэр къызхимыгъэщы шIоигъоу еупчIыгъ: 
- Черкес пшъашъэм тхьапш ыныбжьынэу уфай? ПшIыкIутфа, тIокIа, щэкIа?
- Нахь ныбжьыкIэ къэси нахьышIу,- бзылъфыгъэ 
ныбжьым фэгъэхьыгъэу Шарль де Ферриоль къыIогъагъэхэр щыгъупшэжьыгъэу ымэкъэ IэшIу зыкъышIуипхъотагъ, 
етIанэ шIогъэшIэгъоным къыкIэупчIэжьыгъ: - Арэп, а 
черкес пшъашъэмэ хъулъфыгъэ горэ анэмысыгъэнэу ара? 
Марие шыихъ, зэхэсхыгъэр сыд щыща?! ГъэшIэгъоны, 
гъэшIэгъоны… Тэ тифранс пшъэшъэжъыехэм а Iофыр 
илъэс пшIыкIутIу-пшIыкIущым щырагъажьэ… ПIорэм 
шъыпкъэ хэлъмэ, синыбджэгъу, черкес пшъашъэмэ къащедгъэжьэнышъ, нахь бзылъфыгъэ зишIугъохэмкIэ, 
тIокIитIум щыкIэкIыжьэу яплъырыгъэ зэдгъэшIэщт. Ау ахэр 
нэфшъэгъо нэгуф-къопцIэнхэ, пчэнэ псыгъонхэ, лъэкIэпIэ 
пытэнхэ, IупшIэ плъырынхэ фае!
- Черкес пшъэшъэ мыдахэ щыIэп, муалим,- теубытагъэ хэлъэу къыIуи, мэкъэ IэтыгъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: 
- Ахэмэ зэрэдунаеу акIэхъопсы, ауаси лъапIэ.

--- Page 18 ---

- Тхьапшрэ къыосIуагъ сыкъэзыубытын зэрэщымыIэр! 
- гухьэ-гужъыгъэнчъэу Шарль де Ферриоль ахъщэр зыбзэгу темыкIырэ Фахьри зыкъыфиутхыпкIыгъ.- Зэ мы уасэр 
ужэ дэгъэкI! - ТIэкIу зэригъэгубжыгъэр арыщтын, ыгу 
римыхьыгъэмкIэ тэлмащым емыупчIын ылъэкIыгъэп: - 
Арэп, Фахьри, мы пчый уфэмысакъыжьмэ сшIэрэп нахь, 
умакъэ зэфэмыдэ-зэтеIукIэу загъорэ къысщэхъу.
 - УиупчIэкIэ ор-орэу, муалим, джэуап укъысфэхъугъэшъ, ащ сэ къыхэзгъэхъожьын щыIэп. Ау сыдэу пшIын, 
тэлмащ сэнэхьатыр псынкIагъоп, ори ащ ущыгъуаз. 
Непэрэзымафэм шъори тэри уцугъо тиIэп, шъуIорэр зэкIэ 
- шъузэфэгубжми шъузэшIужьми, шъузэдаоми шъузэгурыIожьыми - кIэзыгъэнчъэу къызэсэдзэкIы. Загъори а 
зыр тIо-щэ къыкIэсэIотыкIыжьы, сыгу жъугъэплъэуи 
къыхэкIы. Орэп, ощ фэдагъохэти адрэхэр, испан къилъэтыгъэ дэуакIохэр арых зыфасIорэр.
- Ары, ары, тэлмащхэр сэ непэп зысшIэхэрэр, хэгъэгу 
зэпэщыт-зэшIонэгъэ Iоф макIэп Европэм щызэшIосхыгъэр. 
Хэгъэгу лIыкIо Iофыр сэнэхьат къин. Ау ар шIу плъэгъумэ, 
узышъхьамысыжьмэ, уиIушыгъэ зэхябгъашIэзэ уадэлажьэмэ, къемыгъэшIун джэгъогъурэ пыйрэ щыIэп. Адэ 
ары, Фахьри, ори Iоф цIыкIоп ппшъэ дэкIырэр, етIани сэ 
сшIоигъо тIэкIу-шъокIухэри ппшъэ къисэлъхьэшъ, уиIофшIэн 
ыуаси нахь тыкъыпфеплъын, удгъэгушIон.
- Тхьауегъэпсэу, муалим, сыкъызэрэзэхэпшIыкIырэмкIэ.
- Тхьауегъэпсэу ащ хэлъа! Ау нэмыкI гори къыосIощт,- 
зыфаер зыфашIэгъэ шъэожъые нэгуплъ шъуашIом фэдэу 
Шарль де Ферриоль графым ынэ фэлэбышъо-гъожьышэхэр 
къигушIукIыгъэх,- сиIоф къыздэхъоу тадэжь згъэзэжьмэ, 
Франсым сырилIыкIо шъыпкъэу Тыркум сыкъигъэкIонэу 
типачъыхьэ нэф къысиIуагъэшъ, укъыздэмышъхьах, 
Фахьри, ппшъэ къислъхьэхэрэр зыбгъэцакIэхэкIэ, къыпшъхьапэжьын, укIэгушIужьын… О, Стамбул, Стамбул, сикъокIыпIэ къал, уидэхагъи уиIэшIугъи зэхэсэгъашI, си Париж 
гугъатхъэ сыгу имыгъэкIышъуми, уибзылъфыгъэ къопцIэ 
нэгуфхэмкIи, IупшIэ плъырхэмкIи зэ нэмыIэми сщыгъэгъупш!
Француз лIыкIом игуIэтыгъэ Фахьри шъхьэр дигъэсыс-дыригъаштэщтыгъэми, ежь ихъулъфыгъэ тхьамыкIагъо щыгъупшэжьыгъэу, зыIугушIорэм кIэнакIэ: "Мыдэ мы 

--- Page 19 ---

къахьыпашэр зэрэтхъэжьырэр!.. Мыр зыфалъэгъурэ 
хэгъэгуми тхьэр еуагъ…"
III
Хьарам-гаремым Шарль де Ферриоль къыфыращэгъэгъэ адыгэ пшъашъэм икIэзэзыкIэ джыри ынэгу кIэт. 
Пшъэшъэ ныбжьыкIэм иIэшIугъэ зыфэдэмрэ ежь игопэгъу къызэрэхэзыжьыгъэ шIыкIэмрэ къыгурымыIоу, 
зикъэбзэныгъэ къэзыухъумэжьызэ къелъэIущтыгъэм 
зэребэныгъагъэр ыгу икIыжьырэп. Къыплъыстыгъэ уасэм 
ощ фэдэ заулэ къырысщэфыщтыгъ, уиIэшIугъэ-шъэбагъэ 
зэхэсэбгъашIэрэп ыIозэ, пкъы онтэгъушхом чIэкIодэгъэ 
пшъэшъэжъыер пIэм зэрэхигъэмэхыхьэгъагъэм, ерагъэу 
къызэригъэнэхъэжьыгъагъэм зегупшысэжьыкIэ, ышъхьэрэ 
ыгурэ зэбгъэжьыми, хьарамым ибзылъфыгъэ нахьыжъ 
фишIыгъэ къуалъхьэм къызэрэкъонэжьыгъагъэм кIэгушIужьы. 
Ахэмэ Фахьри тэлмащыр ащимыгъэгъозэнэу тырку 
бзылъфыгъэ нэшхом зыфелъэIугъагъэр къызэригъэшъыпкъэжьыгъэр шIукIэ фелъэгъу: "Адэ мощ фэдиз ахъщэ 
къыуатымэ, дэгуи бзакуи зыпшIын. АI-анасын, джа бзылъфыгъэ нэшхо пхэкI хъураир ары сэ сызыфэтэн фэягъэр… 
Сызыгъэтхъэщтым сыблэIэбыкIи, черкес пшъэшъэжъыем 
иIэшIугъэ мыджыр хьайнапэ сехъулIагъ, сфэшъуаш! Хьау, 
хьау, ащ пае черкес бзылъфыгъэхэр дэдзых сшIыщтхэп, 
узыфэзыщэрэ плъырыгъэ мыухыжь горэ ахэмэ ахэлъ. А 
пшъэшъэжъыем ыIупшIэ щтагъэмэ яплъырыгъэрэ ыбгъэ 
хъураймэ яфэбэгъэ-пытагъэрэ джы нэс сагъэрэхьатырэп… 
Черкес бзылъфыгъэм иIэшIугъэ зэхэсымышIэу сыуцущтэп, 
сыд пае ар къыздэсымыгъэхъущт… Пшъэшъэжъыем 
семынэцIэу джа къысфащэгъэгъэ къопцIэ-нэгуф тхы псыгъом сыкъыщыуцун фэягъэ, джащ фэдэр ары узгъэткIущтыр…"
БзылъфыгъэкIэ Шарль де Ферриоль зэгыижь-зыфэгубжыжьыщтыгъэми, ащкIэ зыфаер зэримыгъотылIэжьэу 
Стамбул чэщ щырихыщтыгъэп. Гъунэ зимыIэ ишIулъэгъу 
ерышмэ захэпшъыхьэкIэ, зычIигъаоти зигъэпсэфыщтыгъэ. 
Ау ащ пае, ежь зэриIоу, иIушыгъэ-ишIошI ахимылъхьэу зы 
зэхэсыгъуи блигъэкIыщтыгъэп. ЕтIани Шарль де Ферриоль 
зы шэн гъэшIэгъон хэлъыгъ: анахь Iоф къини, Iоф псынкIи 

--- Page 20 ---

ешIэми, бзылъфыгъэ Iофхэр зыщигъэгъупшэхэрэп. Джыри 
зэрымыхьагъэ хьарамхэм гукIи псэкIи ащыI. 
Мэфэ заулэкIэ зиIофшIэн аухыщт мамыр зэзэгъыныгъэм ифранцузыбзэ щигъэбзабзэзэ, непэ къыщэгущыIэми, 
мэфэ зэхэсыгъор зыщаухыщт пIалъэр къызыщысыщт 
сыхьатым Шарль де Ферриоль дэгузажъо. Джа адыгэ 
бзылъфыгъэу щигъэзыий, ятIонэрэ чэщми къыкIэлъыкIуагъэхэми ишIулъэгъу-гопэгъу зэрихьылIэгъагъэр щыгъупшэрэп: "Тифранс бзылъфыгъэхэр пIэкIэ тегъэпсыхьагъэх, 
чаных тэIо шъхьае, ащкIэ черкес бзылъфыгъэмэ апшъэ 
уагъэкIощтэп. Типачъыхьэ нэф ипIэ черкесыпхъу горэ 
фыхэсыдзэгъагъэмэ, сишIушIагъэ ныбжьи щыгъупшэныеп… 
Орлеанскэ герцог хэтакIори бзылъфыгъэкIэ фэмыфэп, 
емытыми, птырихыщт…"
Тырку фэс пэIо хьаплъыр шъхьарысэу Шарль де Ферриоль бэрэскэшхо мафэхэм Босфор Iушъо зыщигъэпсэфыныр икIас. 
Хыжьы чъыIэтэгъэ къабзэмкIэ загъатхъэу Шарль графымрэ Фахьри тэлмащымрэ щайшъуапIэм чIэсых. Француз лIыкIом ыпашъхьэ икIэсэ бургунд сэнэ плъыжь бэшэрэбыр ит. Санэм ышъо къыщызымыгъакIэрэ щай Iэгубжъэм 
къестыми, Фахьри хэхъумпIэ, егъэуцужьы. Санэм Фахьри 
ехъуапсэ пакIо, Iанэм тетми зэхишIэрэп. Iэнэзехьэ кIалэм 
фэс паIор зышIодауш французым фыригъахъо зыхъукIэ 
ары Iанэм шъон зэрэтетыр зилъэгъурэр.
- Ашъыу мы щай ныбэгъэпщым зэ ыуж икIи, сэнабжъэ 
горэ Iэты,- Шарль де Ферриоль графым Фахьри фидзыгъ.
- Хьау, хьау,- Фахьри рагъэзыгъэ фэдэу, Iэгушъо 
пIокIэ щэигъэ цIыкIуитIумкIэ зыкъигъэгъунэжьызэ, Iанэм 
зыкIэрищэикIыгъ,- гунахь ар. Алахьым ымыдэрэ шъоныр 
зытет Iанэм сызэрэкIэрысыр цIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьырэ Алахьталэм къысфигъэгъунэу селъэIу.
- О, Марие шыихъ,- Шарль де Ферриоль мэкъэ IэтыгъэкIэ къызрегъажьэм, Фахьри ышъхьэ дыригъэзэкIыгъ,- 
сыдэу быслъымэнхэр цIыф тхьамыкIэх, зыгъэтхъэщтыр 
зыIуатхъы, зыгъэлIэщтым елIылIэх. Угу къысэмыгъабгъ, 
Фахьри,- санэм къыгъэужъоплъыгъэ графым ыбзэ къытIэтагъ,- мы дунаир хьафы-чIыфэ шъоIошъ, быслъы мэнхэм 
зыжъугъатхъэрэп. КъащзехьэкIэ тэ шъукъытэджэ шъхьае, 
цIыфым Тхьэм къыритыгъэ щыIэныгъэ закъом хэтхынэу 
тфэлъэкIыщтыр хэтэхы. УкIыным, гъэпцIэным, тыгъоным, 
сыда джыри, нэмыкI мыхъун гунахьхэм япчъэ тфыфишIызэ, 

--- Page 21 ---

тызыгъэтхъэщт пстэуми япчъэ Тхьэм тфыIуе убгъукIы. Шъо 
тыркухэм шъуизакъоп, адрэ быслъымэнхэри ары, шъуибзылъфыгъэхэр унэмэ арышIыхьагъэхэу шъуIыгъых, 
анэгухэри, апкъыхэри, алъакъомэ ащыкIэкIыжьэу тэшъумыгъэлъэгъунэу шъофапэх. Ау шъутхьагъэпцI шъо. Адэ 
ахэмэ ядэхагъэ хьарамхэм зэращышъу щэрэр гунахьэп 
ара? Мы щайшъуапIэми мары зы бзылъфыгъэ Iэнэзехьи 
чIэтэп. Тшхырэр, тызашъорэр хьалэл къытфэзгъэхъун 
бзылъфыгъэ Iэнэзехьэ дахэ горэ непэ къытшъхьэщытыгъэмэ дэгъугъэба?..
Француз лIыкIом игые къизымыдзэщтыгъэ Фахьри 
зыгъапэрэр нэмыкI: "Узэрэфаеу къыткIэнакI, тыуб, быслъымэн диныри хьэпэ-сапэм кIэгъэкI, ау силэжьапкIэкIэ 
зыфэпIогъагъэр зыщымыгъэгъупш. Ыгу къэсэрэгъэкIыжьа? 
Ары шъхьае, чэф зиIэм жэ кIэрыпхына?.. Неущ, неущ ары. 
Ярэби, сигъэпцIэна?.. Ар къызысишIэкIэ, Истамбул ылъакъо дезгъэхыжьынэп..."
Зымафэ хьаулыеу Шарль де Ферриоль темыфапхъэхэр 
Фахьри риIолIэгъагъэми, зэрэщымыгугъыгъэу лэжьэпкIэ 
уасэмкIэ непэ, мамыр зэзэгъыныгъэ Iофыр зыщаухыгъэ 
мафэм, къыфычIэкIыжьыгъ. Мэзэ псэум къыритыгъэм 
фэдитIу къыфыхигъахъуи, мэзэ телъхьэкIэ къешIушIылIэжьыгъ.
- Урыраза, синыбджэгъужъ? - гучъыIагъэ зыхэмылъ 
макъэкIэ къеупчIыжьыгъ.
- Сымыразэу мэхъуа! Мы къытебгъэхъожьыгъэр 
хэмылъыгъэми, сыпфэразэщтыгъ,- Фахьри къыIуи, "нахь 
баIокIэ узыкъоIэбэжьыгъэми, тхьамыкIэ укъысэхъулIэныеп, 
хьабзмэ атебгъэкIуадэрэми ар къыхэщыныеп" гукIэ фыпигъэхъожьыгъ.
- Уихьалэл, уихьалэл, къэблэжьыгъ. Ащ нахьыби, 
зыдэхъурэр тымышIэу, тIэкIэкIуадэ. Сипачъыхьэ спшъэ 
къырилъхьагъэр щытхъу хэлъэу къызэрэздэхъугъэмкIэ 
сэри сызфэрэзэжь, сиIофшIагъэ хэгъэгу мылъку ыуас. 
Мэфищ горэкIэ мыщ сыщыхъушIэжьмэ,- Шарль де Ферриоль ыгу къыдеIэу щхыгъэ,- тадэжь, Франсым згъэзэжьыщт. "Париж, Париж, о, Париж!.." сыпфэзэщыгъэми, 
сыгу Стамбул къыдэсэнэу, Босфор хытIуалэм къыIусэнэу 
къысщэхъу. НекIо, синыбджэгъужъ, Париж къысщыпаплъэрэмэ IэнэкIэу сафэкIожьына, бзылъфыгъэмэ, орэцIыкIу-шъокIу фаеми, уятэныр якIас, о ар зыкIэмышIэрэр 
сшIэрэп. Сэ зы Мария-Анжеликэ нысэ хьашI-къошI горэ 

--- Page 22 ---

сшынахьыкIэ гъэсэгъэ фэмыфым ишъузэу сиIэшъ, Iэпэщысэ 
фэмыхьэу унэм уригъэхьажьыщтэп. Ащ ышыпхъу Клодина-Александринэ изакъоми… сшIэрэп ар зэрэзгъэрэзэщтыр…
- Бзылъфыгъэ даха? - къызыкIэгуIагъэри ымышIэу 
Фахьри къызIуипхъотыгъ.
- Дахэм къыщыуцурэп… Ау сыдигъокIи пшъэшъэ 
къежьэгъакIэр гъэрэзэгъуай. Уфаемэ, ыныбжьи къыосIон: 
илъэс пшIыкIухыр къызэринэкIыгъ. Зэгорэм Париж укъакIомэ, нэIуасэ уфэсшIын.
- Париж сыд щысшIэн, сыIофэп-сыдэлъэп зэраIоу.
- ПшIэхэнэп, умышIэрэм шыхьатэу утемыуцу.
- Ари шъыпкъэ.
Щэджэгъоужмэ адэжь гъэрыпIэ бэдзэрым блэкIхэзэ, 
Шарль де Ферриоль графыр, зыгорэ щыгъупшагъэ-шIокIодыгъэм фэдэу, къызэтеуцуагъ:
- Зэ моу бэдзэрым тыдэгъахь.
- Сыда шъумэ дэоу дэтшIыхьащтыр? Зымафэ тыдэхьэгъагъи…
- Ар зымэфагъ, джы непэ нэмыкI маф,- Шарль де 
Ферриоль игъусэ къыфызэмыплъэкIэу бэдзэрым дэхьагъ, 
бзылъфыгъэ гъэрхэр зыщащэрэ лъэныкъомкIэ ыгъэзагъ.
ЩэфакIохэм яжэщтыгъэхэ бзылъфыгъэ зэхэс купмэ 
аблэкIыхэзэ, илъэсибгъу горэ зыныбжьыщт пшъэшъэжъыем къызэтыригъэуцуагъ. 
Пшъэшъэжъые гъэр псыгъо цIыкIум ыпшъэ кIыхьэ дах 
ары Шарль де Ферриоль апэу инэплъэгъу къыпэшIофагъэр. 
Ылъакъохэр зэрэкIыхьэхэми гу алъитагъ. Нэшхъэир зыкIиз 
нэ фэкIыхьашъохэри сыда къысфыуихьисапыр аIорэм 
фэдэу, нэпцэ псыгъо зэпэIучъхэмрэ нэбзыц кIыхьэхэмрэ 
къачIэплъых. Шъхьэ бгъузэ Iэтыгъэр тэмэпкъ пытэ зэпэхъураишъомэ адекIу. Ащ итеплъэкIи, иплъакIэкIи, ищысыкIэкIи, 
ыпкъ IыгъыкIэкIи зыхэсхэм къахэщы.
- Къэгъэтэдж мыр,- Шарль де Ферриоль ыгу пшъэшъэжъыемкIэ къыфилъэдагъэм тыриубытагъэу щакIом 
риIуагъ, еупчIыгъ: - Тхьапш зэрэпщэрэр?
- Мыщ ыуасэ, модрэмэ афэдэп, лъапIэ,- лулэм тутын 
имылъми, кIэшъущтыгъэ лIыжъ нэпцэ шIуцIэ кIырым зышIомыдэеу, къеупчIырэ щэфакIоми темыбанэу къыIуагъ.
- Сэ сыкъызыкIэупчIэрэр мыры нахь, модрэхэр арэп.
- КъыуаIуагъэм иджэуап къетыжь,- Фахьри тыркубзэкIэ илъэпкъэгъу лIыжъ пытэм фидзыжьыгъ, игъусэ шIу 

--- Page 23 ---

фешIэ ыIозэ, гъэр пшъэшъэжъыем ыуасэ къыдыригъэфыягъ.- О пшIэрэп нахь, гущыIэгъу къыпфэхъугъэр Франсым 
къекIы, япачъыхьэ-султIан илIыкIу, пхъэтэпэмыхь умышIы, 
зыфаер къеIу.
- Сыда сэ пхъэтэпэмыхь сшIынэу мыр зэрэсищыкIагъэр? - Тыркум илулэ джы тутын риубэзэ, къыдзыжьыгъ.- 
Сэ гущыIэгъу сищыкIагъэп, сибылым ыщэфыщтмэ къерэIу. 
Мыщ осэ ин зыкIыфэсшIырэри къышъосIон,- тырку 
лIыжъыр джы нахь шъэбэ-IорышIэ къэхъугъ,- мыр тыркупхъоп, урымыпхъоп, албаныпхъоп, сырбыпхъоп. Шъолъэгъу, черкесыпхъу, пщыхэкI. Мыщ икъэхьын цIыф макIэп 
текIодагъэр, къин макIэп палъэгъуагъэр. Ыщэфыщтмэ, 
ливрэ минрэ шъитфырэ къерэшт, зы чапычи къыщызгъэкIэщтэп. Сыдэмыгузажъощтыгъэмэ, минитIукIи мыр сщэн 
слъэкIыщтыгъэ,- къыпигъэхъожьыгъ.
Шарль де Ферриоль ахъщэр къызештэм, гъэрымэ 
ащыщ бзылъфыгъэ шIуцIэ бгъэшхом французыбзэ къабзэкIэ къыфидзыгъ:
- Сыда мы пшъэшъэжъые бгъэнчъэ лъэкъо псыгъом 
Франсым нэс укъикIыгъэу ашыкъ узфехъулIагъэр, ащ 
нахьи нахьышIугъ сэ сыпщэфыгъэмэ, сэри зызгъэпсэфыжьыщтыгъэ, ори узгъэтхъэжьыщтыгъэ.
- Тыркум сиятIонэрэ къэкIогъу нэс укъысажэмэ,- 
Шарль де Ферриоли бзылъфыгъэм есэмэркъэужьыгъ,- 
тхьэр зэтагъэр оры.
- Ащ нэс лIыжъы умыхъущтмэ, сыожэн…- адрэми 
иджэуап хьазырыпсыгъ.
Джыри зыцIэ ымышIэщтыгъэ адыгэ пшъэшъэжъыер 
гъэрыпIэ бэдзэрым къытырищыжьынэу ыIэ зыфещэим, 
къызэреуагъэм Шарль де Ферриоль гукIэ къыкIигъэпкIыгъагъэми, есэмэркъэужьыгъ:
- ШIэхыщэу, пшъэшъэжъый, пIэ къыстеощае… тапэкIэ 
къэхъущтыр сшIэрэп нахь…
IV
Марсель къухьэ уцупIэм Шарль де Ферриоль графым 
ыбгъэ жьы дизэу Фахьри тэлмащым риIуагъ:
- Джары, синыбджэгъужъ, Франс хэгъэгур. Еплъ, 
ижь къащэ, зыщыгъэпсэф, икIэпхын кIыхьэхэми кIакохэми 

--- Page 24 ---

афеплъэкI, ахэм ащыщ горэм иIэшIугъэ зэхэосымыгъашIэу 
Тыркум узгъэкIожьыщтэп. Укъыздемыжьэгъагъэмэ, мы 
пшъэшъэжъыем сыдэущтэу сыдэгущыIэщтыгъа? КъэошIэжьа, умышIэрэм шыхьатэу утемыуцу джары къызыкIыосIогъагъэр.
- ЦIыфыр хьатырынчъэп аIоу зэхэпхыгъа, муалим? - 
Шарль де Ферриоль ыуж Фахьри зыкъыригъэнагъэп.- 
Сэри сыхьатырынчъэпти, пшъэшъэжъые бзэмыIум уиза къоу укъыкIэрызгъэнагъэп, сиIофхэр къызэхэстакъохи, 
сыкъыбдежьагъ.
- ПшIагъэм урыкIэмыгъожь, сэ сIорэм сепцIыжьырэп. 
Черкес пшъэшъэжъыем франс гущыIэ заулэ зэригъэшIэфэ 
къытхэси, узэрэзгъэрэзагъэм укIэгушIужьызэ, шъуадэжь 
укIожьыщт. Ау тиIоф нэмыкIэу хъункIэ сэгугъэ, Фахьри. 
Типачъыхьэ нэф ынэшIу къысщыфэмэ, уитырку гъогу 
сыкъыбдытехьажьынкIи пшIэхэнэп.
- Пшъэшъэжъыер?..
- Ащи сегупшысагъ. Ар сшынахьыкIэ Огюстен-Антуан рэ синысэ Марие-Анжеликэрэ къафэзгъэнэщт, Клодина-Александрини ышыпхъу дэIэпыIэщт. Мылъку уиIэмэ, 
сэщ нахь мыдэеу ори ошIэ, къыбдэмыхъун щыIэп. Мыхъу 
зыхъурэм, ыпкIэ лъыстызэ, ыпкъ еуцофэ монастырым 
щязгъэпIущт, щырязгъэгъэджэщт. Ау джыри сызэгупшысагъэр ошIа, джа бзэгур зэпызыкIырэ цIэр черкес пшъэшъэжъыем иIэу… сыда ар ежь зэрэзэджэжьырэр?
- Аиша.
- Ары шъыу, джа тыркубзэкIэ къэпIогъэ черкесыцIэр 
иIэу, зэхэзыхырэр къыздэзыгъэхьащхэу Ферриоль графмэ 
яунэ исщэщтэп.
Шарль де Ферриольрэ Фахьрирэ зэрэзэдэгущыIэщтыгъэхэ французыбзэр мэзитIу хъугъэшъ зызэхихырэр, 
АйщэткIэ джыри хымагъэми, мэкъэ зэфэшъхьафмэ 
ытхьакIумэ ясэу ригъэжьагъ. ГущыIэ кIэкI зытIу, къарыкIрэри ышIэу, къыIон ылъэкIынэу ыгу риубытэгъагъ шъхьае, 
сыд фэдизэу еубзагъэхэкIи, елъэIугъэхэкIи къафиIощтыгъэп. "Бонжур" - "уипчэдыжь шIу", "мерси" - "тхьауегъэпсэу" гущыIитIур ыIупшIэ шэплъ зэтекъузэгъэ цIыкIумэ 
къаIулъэтынэу джыдэдэм фэхьазырыгъэми, къылъыIэсырэ 
макъэхэр шIоIаехэу, пырэцэ цIыкIоу щысыгъ. 
Зымафэ Марсель къалэм икъухьэуцупIэ Айщэт къыщырашIагъэр непи щыгъупшэрэп. СыдкIэ ищыкIагъэх 

--- Page 25 ---

къыщалъэгъэ джанэри, цуакъэри, паIори. Дэгъоу ышIагъэр 
тырку хъырцыжъхэр яунагъо къытеонхэм ыпэкIэ янэу 
Джэнэт фишIыгъэгъэ, дышъэ-тыжьын IуданэкIэ фигъэкIэрэкIэгъэгъэ паIор фызэблахъуи, чIадзыжьынэу зежьэхэм, аIэкIапхъуи, къазэрэIэкIитхъыжьыгъэр ары. "ГъэшIэгъона шIои хъугъагъэмэ, зэхэцIыцIэгъагъэмэ… Уукъэбзыжьмэ, упыутхыпкIыхьажьымэ, зэрэщытыгъэм фэдэу 
хъужьыщт. Гъэр пшъэшъэжъые горэми ар стырихынэу 
фэягъ!.. Шъо шъушIэрэп нахь, ар сянэ инэпэеплъ! Сятэ 
пчэнышъом сфыхибзыкIыгъагъэ сибгырыпх псыгъо цIыкIуи 
къычIэсэжъугъэнагъ…"
Айщэт ыгу цIыкIу къызэхэхьэгъагъэми, сыдрэ хьазаб 
хэфагъэкIи, анахь къин елъэгъукIи, мыпыхьан-мыгъынэу, 
мытхьаусхэнэу, игумэхагъэ хэти римыгъэшIэнэу тхьэ 
зыфиIожьыгъэти, зымафэ фэдэу джыри кIуачIэ зыфигъотыжьэу зыфырикъужьыгъ.
Кухъэренэм игъэкIэгъэ хъулъфыгъитIур ежь Айщэт 
зэрэтегущыIэхэрэм егуцафэми, апылъыгъэп. Ащ ышъхьэ 
бгъузэ цIыкIу илъыр, зыгъапэрэр нэмыкI: "Сыда мы лIы 
нэгуплъышхоу Шарль де Ферриоль зыцIэм, ари сыдэу цIэ 
кIыхьэ цIэ гъэшIэгъона, сищэфыгъэу хыхэр, чIыгухэр 
зэпичхэзэ, ядэжь сызыфищэрэр? Сыда къысфырихьисапыр? 
Сабый имыIэу ара?.. Сэ сянэ-сятэ игъонэмыс тхьамыкIэмэ 
сыкъалъфыгъэу, мыщ сыдэущтэу бын сыфэхъущта? 
СшIэрэп. Ыгу къысэгъугъэти ара? ЦIыф дэгъугъэмэ, сыда 
адэ талъэныкъокIэ сызыфимыщэжьыгъэр?.. Сянэ-сятэхэр 
симыIэжьхэмэ, сыIахьылынчъа? СшIэрэп ахэри щымыIэжьхэми… Мы тырку-адыгэбзэ Iупэри, ыгу къысэгъоу къысэушъыи, мощи къысфыщэтхъу шъхьае, цIыф дэгъоп.- Айщэт 
хэщэтыкIи, ыгу теIункIэжьызэ, зэушъыижьыгъ: - Мыхъу 
зыхъурэм, мыхэмэ уязэгъыжьын. Сагъашхэ, сафапэ, 
къысIогушIох, сыд ясIуагъэкIи, зафэсшIыгъэкIи, къысфэгубжыжьыхэрэп. ТадэжькIэ псырыкIым сыкъизыхыгъэ 
укIэкIожъ-мэхъэджэжъэу Алахьым бэлахь зытыригъэфэныр ары цIыф дэигъэр!.."
Фахьри гупшысэ макIэп ышъхьэ илъыгъэр: зымкIэ, 
Шарль де Ферриоль ыгу зэригъэшIущтымрэ ифэIо-фэшIэ 
ошIэ-дэмышIэ мыухыжьхэр зэригъэцэкIэщтхэмрэ, 
ятIонэрэмкIэ, ежь ишъхьэзэкъо тхьамыкIагъорэ ащ 
къыхэхьажьыгъэ пшъэшъэжъые зыенчъэм иIофрэ: "Адэ 

--- Page 26 ---

мылъкур уихъоимэ, къыбдэмыхъун щыIэп. Фэхъушъ, ыгу 
рихьырэпышъ, "тыркуцIэр" зэбларигъэхъущт. ТыркуцIэп 
ар, черкесыцI нахь! Пщыгъупшэжьыгъа черкес пшъашъэхэм ацIэхэр дахэх пIозэ, уиорэдмэ ахаплъхьэу хьарамхэм 
уазэрисыгъэр!.. Сыда ахъщэ хъущэ тыригъэкIуадэу ибэ 
цIыкIум пае зызыфишъункIыжьырэр? Зыгорэ фырихьисапмэ шIэ?!."
- А тыркуцIэр франсыбзэкIэ къэпIон плъэкIыщтба? - 
Фахьри зэгупшысагъэхэмрэ джыри шъхьэм къыфитаджэхэмрэ ыгу къагъэбырсырыжьыгъэу, "тыркуцIэмкIи" 
къызэрагъэцIыкIугъэр ымыдэу, тIэкIуи еIэсэкIзэ, Шарль 
де Ферриоль еупчIыгъ.
- Хьау. "Аиссе" сIоу ащ седжэшъущтэп. Ащ франсыбзэкIэ ыцIэщтыми сегупшысэгъах. КъедэIу: "Шарлотта-Элизабет". Зэхэоха ар зэрэдахэр? Адэ джары, а цIэ 
дахэр ары моу непэ Лион тызэрэнэсэу Сен-Жан католик 
жэмэшхом щыфязгъэусыщтыр!..
... "Шарлотта-Элизабет" французыцIэр католик жамэм 
Айщэт къыщыфауси, къызеджэжьхэм, зэрэмырэзэ мэкъэ 
чан цIыкIур зэхэзыхырэмэ агъэшIагъоу, ежь иадыгэцIэ 
"Айщэтыр" афыпигъэхъожьыгъ.
V
ШиплIыр зыкIэшIэгъэ кухъэренэу ыпэкIи ыужкIи шыу 
тIурытIумэ къаухъумэрэр кIэсысыкI-кIэлъэтыкIзэ, бжыхьэ 
зэмышъогъум пхырэчъы. Кухъэреным исхэм бэшIагъэ 
Марсель, Авиньон, Валанс къалэхэри, нахь цIыкIухэри, 
чылэгъо зэкIэупкIагъэхэри, къушъхьэмэ ахэт пытапIэхэри 
къызызэранэкIыгъэхэр. Ронэрэ Сонэрэ зыщызэхэлъэдэжьыхэрэм дэжь щыт Лион къалэу Айщэт быслъымэн 
пшъэшъэжъыер фимыгъэхьазырэу католик динкIэ Шарль 
де Ферриоль зыщаригъэумэхъыгъэр, французыцIи къызыщыфаригъэусыгъэр Савои къушъхьэ къогъумэ, тхы 
бжъэпэ зэщыкIотхэм къакъонэжьыгъ. Мелен къалэри 
къэблагъэ. АдыкIэ Париж нэмыIэмэ, къэнэжьрэр мэкIэ 
дэд. 
Тыгъэр къепсы, мафэр фабэ, шыхэр мачъэх, кIэпырхъыкIых.
- Арэп, Фахьри,- Шарль де Ферриоль ащ нахьрэ 
зыфэщыIэжьыгъэп,- сэ пшъэшъэжъыем ыцIэ пае ыгу 

--- Page 27 ---

къысабгъэ шъхьае, о мы дунэе дахэр зыфэбгъэнэшхъэирэр 
сыда?
- Хьау, ащ фэдэ Iоф сиIэп, зэкIэри дэгъу, дахэ.
- Армэ хъун. Ащыгъум Шарлотта-Элизабет Аиссе 
тифранс дунэе дахэ ыгу рехьымэ еупчI,- ыцIэ зызэхехым 
зышъхьэ къэкIэзыпхъотыкIыгъэ пшъэшъэжъыем графыр 
IугушIуагъ,- ары, ары, Аиссе, джы пцIэ дахэ зыщызгъэгъупшэщтэп. 
Фахьри зыфеупчIыгъэм иджэуап Айщэт псынкIэу 
къыритыжьыгъ:
- Талъэныкъо нахь дах!
- Мы лъэныкъори Iаеп…- Айщэт къыIуагъэм къымыIуагъэр Фахьри ыпэ ригъэшъи, Шарль де Ферриоль 
фызэридзэкIыжьыгъ.
- Дэгъу, дэгъу, зи емыIу. Хэти ежь иер шIодах, шIогупс, мыхъун къыIуагъэп,- "сымышIахэу бзылъфыгъэ дахэ 
зыхэкIын пшъэшъэжъые Iуш къэсщэфыгъ".- Ары, ары, 
Аиссе, угупкI, уIуш. Сегупшысэжьыгъэшъ, черкес цIэ дахи 
уиI. Джаущтэу тIэкIу-тIэкIузэ, укъытхэзэгъэщт.- "ЕтIанэ 
хъурэм теплъын…" - гукIэ зыфыпигъэхъожьыгъ.
- Сыда сэIо уимуалим къыIохэрэр? - Айщэт апэрэу 
мэзэныкъо гъогум щхыпэ къечъагъ.
- Графыр къыпщэтхъу.
- Сыда,- Айщэт зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ, - къызэрэсщытхъун къыздилъэгъугъа, фэсшIагъа?
- ШъугущыI, шъугущыI,- Шарль де Ферриоль ежь 
шIукIэ тегущыIэхэ къышIошIызэ, Фахьри нэплъэгъу шъабэкIэ Iуплъагъ, Айщэти IугушIожьыгъ,- сигугъу дахэкIэ 
шIы. Сэ мы пшъэшъэжъыем фэсшIагъэри, фэсшIэнэу 
къэтыри джыри къыгурыIорэп. Сызфэдэри, хэгъэгум 
щысиIэ уасэри, сфызэшIокIыщтыри фэIуат. Сэ шъукъыспымылъ, тIэкIу сышъхьаукъэщт.
Фахьри зыфэе дэдэр къыдэхъугъ: Айщэт игъэр къэхьыкIэ къэбар кIэупчIэнэу зигъапэщтыгъэр зыщилъэгъугъэ 
мафэм щегъэжьагъ, ау чIыпIэ тэрэз фифэщтыгъэп. Мэфэ 
пчъагъэм хым зэридзэжьыгъэ къухьэми, неп-неущ ыIозэ, 
зы гупсэфыпIи щигъотыгъэп. Мы чIыпIэри хъущтэп. Узэплъымэ-укъызэплъыжьэу сыдэущтэу узгъэгумэкIырэ 
Iофыр, етIани ар шъэфэу, уазыфагу къыдэхьащта? Мыщ 
фэдэ чIыпIэм зэуи арэп бырсыр узэрэщыхэфэщтыр.

--- Page 28 ---

Сыда Фахьри тэлмащым Айщэт пшъэшъэжъыер зэрищыкIагъэр? Зыкъыхимыгъэщэу мыщ фэдэ пчъагъэ гъэрыщэ 
бэдзэрмэ ащаригъэщагъ. Ау, адрэмэ ялыягъэу, ащ 
зыкIыфэгумэкIырэм ежь ишъэф горэ хэлъынкIи мэхъу. 
Зэнэгуерэр ара хьауми фэшъхьаф пшъэшъэжъые горэмкIэ хэукъуа? Сыда еупчIыкIэ, изэрар зэригъэкIыгъагъэм 
джы ишIуагъэ ригъэкIыжьыщта? Ар зишIэн фэягъэр бэдзэрым къыщащэфы зэхъур ары.
Iупэ чъыепырхъ шъабэр къызпыхъыкIырэ Шарль де 
Ферриоль пшъыгъэм Фахьри еплъи, зынапIэ едзыхыгъэу 
щыс Айщэт фычIэплъыжьызэ, зыфэгубжыжьыгъ: "Мы 
черкес пшъэшъэжъые пэгэ цIыкIури, мо чъыепырхъы еорэ 
граф шъхьэщытхъужьри сищыкIагъэхэп! Сэ сищыкIагъэр 
ТIуапсэ дэжь сэкъат сыщязгъэшIыгъэгъэ тыркуныкъо-черкесныкъо Исам ары. ЩыIэжьэп аIуи, илъэс заулэм сытырагъэбэлэрыгъыкIыгъ шъхьае, ащ ыцыпэ джы къысIэкIэхьагъэкIэ сенэгуе".
- А укъытэзыщэгъэ лIыжъ тутынашъор ара псырыкIым 
укъизыхыгъэр? - Фахьри цыхьэшIэгъу убзэ шъабэкIэ Айщэт 
пшъэшъэжъыем емыупчIын ылъэкIыгъэп.
- Хьау,- зэфеупчIыгъэм шъэф горэ Айщэт хилъагъозэ, 
джэуап къытыжьи, къеупчIыжьыгъ.- Сыда?
- Къэдао фэдэу зишIи, пыутэу уищагъэшъ ары.
- Сищагъ, сырагъэщагъэшъ.
- Хэта уезгъэщагъэр? - Фахьри ымакъэ нахьи ынэхэмкIэ нахь къэгузэжъуагъ.
- Шъузелъэгъум, зызгъэбылъыжьыгъагъэр ары.
- Сыда ащ ыцIэр?
- СшIэрэп. Ари ощ фэдэ гор, черкесыбзи тыркубзи 
ешIэ.
- Зигугъу шIукIэ амышIырэ Исам хъырцыжъыр армэ 
зыфапIорэр,- Фахьри ышъо зэрэзэокIыгъэр сэмэркъэукIэ 
хигъэкIокIэжьызэ, щхыпцIыгъэ,- ар сэ сыдым къысфигъэдэна, сэ франсыбзи сэшIэ…
Дунаир упчIэрэ джэуапрэкIэ, пцIырэ шъыпкъэрэкIэ, 
нафэрэ шъэфырэкIэ, ошIэ-дэмышIагъэкIэ зэрэзэхэлъыр 
джыри зэ Фахьри къыгурыIуагъ. Ежь идунэе-щыIэныгъэ 
тетыкIэкIи, игъэпсыкIэ-зекIуакIэкIи ахэмэ ащыщ. Тыгъэр 
къыкъокIы, къохьажьы. ЦIыфым зызыщигъэпсэфырэ, 
ицIэпIагъэ зыхиушъафэрэ чэщым зызыщиукъэбзыжьырэ 

--- Page 29 ---

зызыщиухыижьырэ мафэр къыкIэлъэкIо. Илъэсым изэфэмыдэ-зэфэмышIу, изэфэшIу-зэпыщыт лъэхъаниплIыри 
джащ фэд. Зэ ошIу, зэ огъу, гъэбэжъум ыуж гъаблэ. 
Гъаблэр блэгъэ зэхэмыгъахь, Iахь зэфемыгъэхь, лIэкъо 
зэшIогъэкIод. Адэ тыгъоныр, укIыныр, тхьамыкIагъом 
гухахъо хэбгъотэныр?..
Гупшысэ зэпымыфэ-зэпышIэгъэ зэфэшъхьафхэу 
Фахьри ышъхьэ къышIуибэнагъэхэм джэуап аритыжьынэу, 
ицIыкIуи иини зэригъэпшэн-зэхишыпыкIынхэм джыдэдэм 
иIоф тетыжьыгъэп. Инасыпынчъагъэ шъхьэщыгъупшыкIыжьэу зыщыхъугъэ илъэсым ошIэ-дэмышIэ шъхьэкIостэу 
къыфычIэужьыгъэм ежь-ежьырэу зыхидзэжьыгъ. 
ЛъышIэжь машIоу къыфызэкIэблэжьыгъэм амал фэхъурэп, 
зешхыжьы, зестыжьы: "Сыда мылъкур зыкIэоугъуаекIэ?.. 
Ар къэкIо, мэкIожьы, черкесмэ зэраIоу, осэпсым фэд. 
ИкIэрыкIэу укъамылъфыжьыщтымэ, зэрэдунаеу лъыптыжьыгъэкIи, ныбжьи умыгъотыжьыщтыр сэ сызэрагъэцIыкIугъэ Iофыр ары. Унэгъо шIыгъо сырагъэфэгъагъэмэ, 
сисабыймэ сащыгушIукIызэ, къысэхъулIагъэм сеуцолIэжьыныгъи. Сихъулъфыгъэ напэ згъотыжьынэу сшIагъэмэ, мыщ фэдэ пшъэшъэ Iуш цIыкIу горэ сынатIэ 
къифэжьынэу сшIагъэмэ, цIыфыр зыфызэрэукIырэ дунэе 
мылъкум ыпэ къэсштэныгъи! Джы сыхэт сэ? Сылъэкъончъэу сэчъэ, сытэмэнчъэу сэбыбы, сидагъо ясымыгъашIэу 
бзылъфыгъэмэ саIощхыпцIэ, сынэ къыкIэкIуатэхэ хъумэ, 
сяпэгэкIы…"
- Сыда, зыгорэ къэшъуIуагъа?..- Шарль де Ферриоль 
ичъые къыхэужьи, ынэмэ акIэбэнэжьыгъ, идагъуи ыушъэфыгъэп: - Сичъыепырхъ шъуезгъэудэгугъэщтын?
Айщэт фызэрадзэкIыгъэм къыгъэщхыгъ, ау сэмэркъэу 
дахэкIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ:
- Тиудэгуна иIупэ чъыепырхъ шъэбагъэу.
- Ара, Аиссе? - графым зэхихыгъэри игопагъ.- Адэ 
джары сэ сичъыякIэр. Уичъыепырхъ шъабэ тытырегъэчъыикIы…- "сибзылъфыгъэмэ…" къыригъажьи, щигъэтыжьыгъ,- бэмэ къысаIо… Ори тIэкIу ушъхьаукъагъэмэ, 
дэгъугъэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, тэр-тэр закI. ЦIэ 
дахэ фэсыусыгъэба, Фахьри, сипшъэшъэжъые?
- Уичъыепырхъ шъэбагъэ зыкIэсIуагъэр, Шарль де 
Ферриоль,- егъашIэм инэIосагъэ фэдэу графым ыцIэ джы 

--- Page 30 ---

Айщэт къыIуагъ, зыкIыщытхъугъэри къыфиушъхьафыжьыгъ,- сяти ощ фэдэу чъыепырхъ IашIу еощтыгъэ…- 
хэщэтыкIи, зымакъэ къыщиутэнкIэ зытещыныхьэжьыгъэ 
пшъэшъэжъыем зиIэжэжьыгъ.
- Ара?..- графыр джыри Айщэт нэшIукIэ еплъыгъ, 
шъхьэм къызфечъагъэри ымышIэу еупчIыгъ: - Уятэ, Аиссе, 
сэщ нахьи адэ нахьыжъыгъэна?..
- Нахьыжъыгъэп! - Айщэт къыпиупкIыгъ, етIанэ нахь 
мэкъэ рэхьаткIэ къыпигъэхъожьыгъ.- ЖэкIэ-пэкIэ дахэ 
сятэ тетыгъ, Болэт зиусхьанкIэ еджэщтыгъэх.
- Болэт пIуи?..- имыщыкIэгъэ гущыIэм зэрэтехьагъэм 
рыкIэгъожьэу Шарль де Ферриоль графыр къэупчIи, 
ежьымкIэ зи къыщымыхъурэ цIэм къыщытхъугъ.- Ари цIэ 
дах.
- Сяни Джэнэт ыцIагъ…- Айщэт зыфэмыIэжэжьэу 
джы къыщиутагъ.
- Ары, ары, сидах, тхьамыкIагъор щыIэгъуай. Гъы, 
гъы, Аиссе, угу жьы дэгъэкI… ХъункIэкIо-укIакIомэ къыуамышIэн щыIэп, шъыпкъэба, Фахьри?.. Уятэрэ уянэрэ 
янасыпынчъагъэ пщызгъэгъупшэнэу сэ Франсым усщэрэп, 
ахэр угу игъэлъых, зыщымыгъэгъупшэх. Хьарам унэ 
горэм уимыщэфэу сэ узэрэсщэфыгъэм сыкIэгушIужьы.- 
ФэIазэу Шарль де Ферриоль джы зыкъызэпыригъэзагъ: 
- Уянэ ыцIи дэхэ дэд, зыкIэдахэри къыосIон. Тэ, франсхэм, 
ащ ехьщыр цIэ дахэ, Жанетта аIоу, тиI. Арба, Фахьри? - 
къыIуагъэми, зыфэупчIагъэми Шарль де Ферриоль апымылъыжьэу, ушъхьагъу дэгъукIэ зыфэмыем джы тегущыIыкIыгъ.- Мыдэ, пчыхьэшъхьашхэри чыжьэжьэп. 
Типачъыхьэ нэфырэ сэрырэ загъорэ гъэпсэфыгъокIэ 
тыкъызщыуцурэ Мелен шIэхэу тынэсыщтышъ, ащ тишхэни, 
тичэщ гъэпсэфыгъуи щитхын. ЕтIанэ, неущ - "Париж, 
Париж, о, Париж!.."
Мыхъэр къызыпыхъыкIырэ кухъэренэр Мелен шхапIэм 
зыIолъадэм, зэфэдэ закIэкIэ фэпагъэхэу нэбгыриплI къапэгъочъыгъ.
- Умыгузажъу, Аиссе,- пчъэр къафыIуахыным ыпэкIэ 
Шарль де Ферриоль Айщэт риIуагъ,- къытпэгъокIыгъэм 
ыIэ къызыпфищэикIэ, пIэ фэщэижьи, зырегъэщ. Джары 
бзылъфыгъэхэмкIэ тэ Франсым щытихабзэр.
Айщэт фызэрадзэкIыгъэм едэIуи, щхыпцIыгъэ нахь, 
тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, адырэ мафэхэми зызэриIонтIэщантIэщтыгъэу непэ зишIыгъэп, Iэр афищэи, зигъэгощэпхъузэ, пкъы ищыгъэ цIыкIур кухъэренэм рихыгъ.
Париж гъогум зытетхэр мэфэ заулэ хъугъэшъ, Айщэт 
зычIащэгъэ шхэпIэ-хьакIэщыр, ыгукIэ непэ зэрэчэфыр 
арыщтын, адрэмэ анэмыкI шъыпкъэу къыщыхъугъ.
 Анахь шхэпIэ дэгъумэ зэряхабзэу, Iэнэзехьэ нэбгырэ 
пчъагъэмэ псышъон зэфэшъхьафхэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэ 
зэмылIэужыгъохэр лъэтемытэу Iанэм къытырагъэуцуагъэх. 
"Сыда шъушхыщтыр, шъуикIасэр?" аIомэ, къяупчIхэзэ, 
Iэнэ гъэкIэрэкIэгъэ хъураишхом кIэрыс нэбгырищым Iэнэзехьэ-гарсон зырыз къашъхьащыуцуагъ.
- Пчыхьашъхьэ тиIанэ пачъыхьэ Iэнэщт! - Шарль де 
Ферриоль зыфаер зэришIэрэмкIэ ыгу къыдеIэу, зыфэрэзэжьэу къыIуагъ.- Тищэ тфикъущтыри къытэлыжьыщтыри 
къытфэшъухь. Мы титэлмащ тыркушъ, быслъымэнышъ, 
санэ ешъорэп, кумыс къыфэшъухь.
- Кумыси сешъорэп сэ! - Фахьри шъоным иIоф къыухыгъ, "пачъыхьэ Iанэми" хэгущыIагъ.- Къолым хэшIыкIыгъэ къэшъумыхь…Мы пшъэшъэжъыери…
- Зэ, зэ,- Шарль де Ферриоль пшъэшъэжъыем игугъу 
зызэхехым, къэгузэжъуагъ,- уибыслъымэныгъэ, Фахьри, 
ащ кIэрых, сэ сидин ащи идин. Сэ бургунд сэнэ плъыжьэу 
шъуиIэмэ анахь дэгъур, гарсон, къысфахь. Типачъыхьэ 
нэф зашъорэр ары!
- Сыда шъуитIо шъуфэмыгощырэр? - нэбгыритIум 
азыфагу зэмызэгъыныгъэ горэ къызэрэдэфагъэм Айщэт 
егуцафэу Фахьри еупчIыгъ.
- Ащ фэдэ Iоф тиIэп, санэ сешъорэп есIуагъ…- къызфеупчIыгъэ Iофым Фахьри шъхьэщыгущыIыкIыгъ.
Шарль де Ферриоль графыр щхыпцIызэ, итэлмащэкIэ 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: 
- Лы фыжьыр Фахьри ышхырэп.
- Сэри ар сшхырэп!
- Сыда адэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- ифранцузыцIэ фытеIункIэзэ, "зипачъыхьэ Iанэ" зышIуакъутэрэ 
Шарль де Ферриоль графыр Айщэт еупчIыгъ,- о пшхыщтыр?
- Сэри?..- апэ шъхьэм къыфечъэгъэ адыгэ шхыныр 
Айщэт къызыIуипхъотыгъ: - Щыпс-пIаст!
- Ар сыда зыщыщыр? - ытхьакIумэмэ къамыубытыгъэ 
макъэр Шарль де Ферриоль къыгурыIуагъэп.

--- Page 31 ---

Фахьри IущхыпцIыкIи, Айщэт зыфаер графым фиIотагъ:
- Щыпс-пIастэр черкес шхын. Щыпсыр чэтлэпсым, 
пIастэр натрыф хьаджыгъэм хашIыкIы. Черкесмэ былымылым, мэлылым, чэт-тхьачэтхэм, коц хьаджыгъэм, 
натрыфым, гъэщым, джэнчым, къэбым, гыныплъым, 
къэбаскъэм, щыбжьый-бжьыным шхыныгъуабэ ахашIыкIы. 
Арба, Аиссе? Шъуичеркес шхынхэр зыфэдэхэр, япчъагъэ 
зэрэбэр тибысым къыфэспчъыгъ.
- Адэ ары! - Айщэт зэхихыгъэр игуапэу ынэ къэргъо-шIуцIашъохэмкIэ Шарль де Ферриоль IугушIуагъ.
- Черкес шхынхэм сэ ахэсшIыкIырэ щыIэп,- графым 
инэгушIуагъэ щимыгъакIэу зиумысыжьыгъ,- ау зыцIэ 
къепIогъэ гъомылэм ишIыкIэ ошIэмэ, ар зыщядгъэгъэхьазырыщт париж унэм неущ тынэсыжьыщт. Арышъ, джы 
къытфахьыгъэ гъомылэм тыхэIаным ыпэ орырэ сэрырэ, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе, титхьэлъэIу-дыухь къэтхьын.
- Фахьри?..- мыхъун горэ графым къыIуагъэм 
зэрэхэхъухьэрэр гукIэ зэхишIэу, ау аущтэу зыкIыщытын 
фаер къыгурымыIоу Айщэт къызIуипхъотыгъ.
- Ари ежь и Тхьэ елъэIущт, тэри тэ ти Тхьэ телъэIущт,- 
зыгори къэмыхъугъэ фэдэу Шарль де Ферриоль икъащ 
къэхьын зыфежьэм, Айщэт къыIуагъ: 
- Фахьри Тхьэ зэрелъэIоу сэри селъэIунышъ, етIанэ о 
уи Тхьэ къащ къыфэсхьын.
- Ар сэ сизакъоу си Тхьэп, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- 
Шарль де Ферриоль ыгу емыIугъэр зыхиушъэбэжьызэ, 
Айщэт еушъыигъ,- ори ар уи Тхь. Сен-Жан католик жэмэшхом щыпштэгъэ диныр пшIошъ охъуфэ, аущтэу пшIыми 
хъущт. Тхьэ Iофым егъэзыгъэ хэлъэп, угурэ упсэрэкIэ 
пштэрэ диныр ары уи Тхьэр.
Айщэт тхьэ Iофмэ афэгъэхьыгъэу Шарль де Ферриоль 
къыIотагъэмэ ядэIуи, ушъхьагъу-тегущыIыкI хэмылъэу, 
ятэ ыIощтыгъэр ыгу къэкIыжьи, зыгъэгумэкIырэм къыкIэупчIагъ:
- Шыхэр, шыкуаохэр жъугъэшхагъэха?
- Ахэри тэгъашхэх,- графым къыIуи, "мыдэ мыр джы 
зынэсыгъэр… Ахэм зябгъэгъэпэн нахьи сэ сшIырэр къыздэпшIыгъэмэ нахьышIугъ…" гукIэ зэриIожьыгъ.
- Тэ тыIофэп, джахэр арых непэрэзымафэм улэугъэхэр,- фаеми фэмыеми умышIэнэу Айщэт къащ къыхьи, 
"бисымлахь" пигъэхъожьызэ, гъомылэм хэIагъ.

--- Page 32 ---

- Амин! - Шарль де Ферриоль игуапэу Айщэт къымыIуагъэр зэхыригъэхыжьэу ежь зыфиIожьыгъ.
Фахьри тырку быслъымэным Айщэт итхьэелъэIукIи 
графым "иамини" шIоIаеу, ежь "ибисымлахь" зыкъыриухъумэжьызэ, хьалыгъум лъыIэбагъ.
БыслъымэнитIумэ "ипачъыхьэ Iанэ" къызэрэшIуакъутагъэр Шарль де Ферриоль щыгъупшэжьыгъэу зэ-тIо 
хэIэгъукIэ ишхынхэр зэбларегъэхъух, сэнэ Iэгубжъэм 
хэхъумпIэ, бэшэрэбым къинэжьыгъэм фычIэплъы, бгъ эIухъо фыжьыр зэблехъу, ыIупшIэ фэшэплъышъо Iужъухэр 
IуелъэкIыкIых. Анахь мыIэрысэ плъыжьхэр, хъырцэ тIыргъуагъэхэр Айщэт илагъэ фырелъхьэх, джыри шхын горэм 
фаемэ еупчIы. 
Зишхэн псынкIэу зыухыгъэ Фахьри пчэгъу чIэсагъэ 
фэдэу Iанэм кIэрыс. Нэгуплъ зишIугъоу Iанэр зыгъэбыжъотырэр Шарль де Ферриоль графыр ары. "Мы быслъымэнитIумэ анахьи бзылъфыгъэ хьашI-къошIитIу горэ тиIанэ 
пэсыгъэмэ, зыпэ къэсымыштэн щыIагъэп. Франс хэгъэгуи 
мыр!.. Мы Iумпэм къаигъэ цIыкIури, зыкъызэрэтфишIыжьыщтыр сшIэрэп нахь, илъэс зыщыплIыкIэ дахэ къэхъущт…".
- Джары къыбдезгъэштэн Iанэм къыбдыпэмысымэ 
къыохъулIэщтыр…- сэнабжъэр ежь Шарль де Ферриоль 
зыфеIэтыжьы.- Джыри, гарсон, бургунд санэ къахь.
- Бащэ уешъо, граф,- Шарлотта-Элизабет Аиссе 
"бургунд" гущыIэр зызэхехым, ыдагъэп.
- Ара? Аущтэу оIомэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, 
сешъонэп.- ТIэкIу тыригъашIи, ибжъэ ныкъоешъо ыпашъхьэ ригъэкIотызэ, къыухыжьыгъ: - Укъытэзэщыгъэу 
сыпхаплъэ, Аиссе. Шарлотта-Элизабет Аиссе ичэщ гъэпсэфыгъо фэIо-фашIэхэр фягъашIи, Фахьри, къэгъэзэжь. Тэ 
тIэкIу джыри тыщысыжьыщт.
Пшъэшъэжъыер Iанэм къызэрэпагъэкIыжьрэр игуапэу 
шъхьэщэ макIэ дишIызэ, французыбзэкIэ къыIуагъ:
- Мерси.
Апэ дэдэ Айщэт французыбзэкIэ къыIуагъэм Шарль 
де Ферриоль графыр ыгъэгушIуагъэу къызыщигъэтэджыкIыгъ, шъхьащэ фишIызэ, риIожьыгъ:
- Ори мерси, Шарлотта-Элизабет Аиссе. Чэщ хъяр 
къыокIу.- Фахьрирэ Айщэтрэ унэм зекIхэм, гушIогъо 
мэкъэ зыфэмыIэжэжьыкIэ Iэнэзехьэм еджагъ: - Iанэр, 
гарсон, къызэблэхъу, мо бзылъфыгъитIури къащэ...

--- Page 33 ---

VI
Щэджэгъоужмэ адэжь чыжьэкIэ тыгъэхьажъум хэджэгукIхэу унэ зэтетышхохэр къэлъэгъуагъэх. Гъогум икIэух 
зэхэзышIэгъэ шыхэм ячъэ хагъахъо. Кухъэренэ щэрэхъхэри 
тхышъхьэ дэчъае-ечъэхыжьхэм адэджэгух, къызэлъыфэбэгъэ жьы Iужъуми шылъэмэкъэ дэгухэр щызэбгырэтэкъух. 
Зы пщэ гъощагъи зэрымыт ошъо чIэгъым бгъэжъ горэ 
щэхьарзэ. Гъэмэфэ тыгъэм ыгъэбэлэрэгъыгъэ былымхэр 
зэбэдзэожьхэу гъогубгъу чъыг чIэгъмэ ачIэтых. Iэхъо 
шъэожъыеми зигъэзэщырэп - ыпашъхьэ ис хьэ къолэн 
цIыкIум сырынэ фепщэ. МэщыупкIэ хъулъфыгъэхэри 
бгэныпх бзылъфыгъэхэри губгъом итых. Загъорэ ныбгъу 
пщэрхэм мэщ хьасэм зыкъыхапхъотыкIы, ау бэрэ мыбыбышъухэу зырадзыхыжьы. ЦуитIур зыкIэтIупщыгъэ псыщэкур зыдэщытым дэжь мэщыIухыжьмэ яшъэожъые-пшъэшъэжъыехэр къангъэбылъ щешIэх. 
- Къангъэбылъ ешIэх…- ежь зыриIожьызэ, Айщэт 
хэщэтыкIыгъ.- Тэри титэмашъхьэ тыщешIэщтыгъэ…
Айщэт ихъопсэ-гукъэкIыжь зэдзэкIыгъо Фахьри 
фимыфэзэ, Шарль де Ферриоль пшъэшъэжъыем къыIуагъэр къыгурыIуагъэу, ежь иеплъыкIэ джэуап къытыжьыгъ:
- Адэ сабыигъо-ныбжьыкIэгъур джэгул, чэфыл джары 
зыкIаIуагъэр. Хэти Тхьэм къыфиухэсыгъэр ынатIэ илъ. 
ТилIакъокIэ сэ сыграф, сисэнэхьатыкIэ сыхэгъэгу лIыкIу. 
Фахьри зэдзэкIакIо, быслъымэн шъыпкъ. Орышъ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, мо узэхъопсэгъэ пшъэшъэжъые 
къызэрыкIомэ уафэдэп, плъыкIэ упщыхэкI, ау орырэ сэрырэ 
Тхьэм къызэрэтфиухыгъэу зы унагъо тыхъугъэшъ, джы о 
уграфиня, анахь лIэкъо баеу Франсым исхэм уащыщ.
- Ары шъхьае сыкъэпщэфыгъэба? - Айщэт гучъыIагъэ 
хэмылъэу графым игущыIэ зэпырыригъэугъ.
- Уащэти, сыгу къыогъуи, укъэсщэфыгъ.
- Сигъусагъэхэри ащэщтыгъэх,- ежь ыгу риубытагъэу 
фызэхэмыфыщтыгъэм Айщэт пшъэшъэжъыер текIыщтыгъэп.
- КъэошIэжьымэ, джа къыпкIэнэкIэгъэгъэ бзылъфыгъэ 
шIуцIэ бгъэшхори ащэщтыгъэ, къэлъаIощтыгъэ…- Айщэт 
икъаигъагъэ къызэкIигъаблэзэ, Шарль де Ферриоль зэблигъэчъырэ бзылъфыгъэхэм зэрадэгущыIэрэ шIыкIэу 
2 Заказ 026

--- Page 34 ---

лакъырд джэуап къыфидзыжьыгъ.- Ау арэп къэсщэфыгъэр, оры, сыгу урихьыгъэти, укъэсщэфыгъ. Аущтэу хъун 
ылъэкIыщтыба?..
Шарль де Ферриоль иаужырэ гущыIэхэр Фахьри ыгу 
къыхэуIагъэх, мафэ къэси ыныбжь емыпэсыгъэу гупшысэгулъытэрэ Iэдэб-шIыкIашIорэ къызыхафэщтыгъэ адыгэ 
пшъэшъэжъыем зэрэдыригъаштэрэр ригъашIэу нэшIукIэ 
Iуплъагъ. Тыгъоспчыхьэ ичэщ гъэпсэфыгъо фэIо-фашIэхэр 
фызэшIуихыхи, "чэщ рэхьат къыокIу" зыреIом, "шъори 
гъогу шъузэрэтетыр зыщышъумыгъэгъупш" къызэрэриIогъагъэр Фахьри ыгу къэкIыжьи, "мыщ къехъулIагъэм сэ 
сигунахьи хэлъ" зыфиIожьызэ, зэупчIыжьыгъ: "Ярэби, сэ 
сызэгуцафэрэм пшъэшъэжъыем гу лъитэгъэна?.."
- Ахъщэ уиIэти, сыкъэпщэфыгъ,- къызэреупчIыгъэм 
къикIырэр Айщэт къыгурымыIоу графым джэуап 
ритыжьыгъ.- Сэри ахъщэ сиIагъэмэ, зыкъэсщэфыжьыни, 
тадэжь зязгъэщэжьыщтыгъэ.
- Ахъщэм ыкIуачIэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- нэгу 
шъуашIокIэ Шарль де Ферриоль щхыгъэ,- джы къыбгурыIуагъэкIэ сэгугъэ. Мылъку тимыIагъэмэ, шыуиплIымэ 
къаухъумэрэ кухъэренэ зэтегъэпсыхьагъэр тэ къикIыщтыгъа?
- Адэ сэ ар шъуипачъыхьэ иеу къысшIошIыгъи…
- Типачъыхьэ нэф иIорэ ишIэрэ зыхэмылъ Iоф Франсым 
къихъухьэрэп, Шарлотта-Элизабет Аиссе. Ау мылъкур, 
ахъщэр ары зэкIэми апшъэжьыр. Шъыпкъэба, Фахьри?
- Шъыпкъэ, граф, шъыпкъэ,- Фахьри гукIэ щхыпцIызэ, 
зику исым иорэд къеIо зэраIоу, дыригъашти, ежь мэзэ 
зытIущым, анахьэу мы аужырэ мэфэ заулэм зыгъэгумэкIыщтыгъэ ишIошI къыриIолIэжьыгъ.- Ау ахъщэм, мылъкум къымыубытын Iаджи щыI: лIыгъэр, намысыр, шIулъэгъур, псауныгъэр, гукIэгъур…- Графымрэ Айщэтрэ 
азыфагу къыдэтэджэгъэ гущыIэ мышIухэр зэращигъэгъупшэрэм кIэгушIузэ, гущыIэ заулэ къыпчъыгъ, ау "шIулъэгъур" къызэрэхигъэфагъэм рыкIэгъожьыгъ.
- Къэппчъыгъэмэ ащыщэу зы гущыI къызэрэбдезгъаштэрэр,- джыри гукIэ нахь зигъатхъэу ынэгушъхьэ пщэрмэ 
ытэмэпкъитIу адэсысыжьэу Шарль де Ферриоль щхыгъэ.- 
Сыда лIыгъэри намысыри зыщыщхэр? ЛIыгъэ схэлъ пIоу 
убгъэ къибгъэпшыкIэ, ныбэ нэкIым уезэожьэу ущысыщта?! 

--- Page 35 ---

Намыс лъапсэр зымыгъэсысыгъэ ахъщэ, о ошIэмэ къаIо, 
Фахьри, сэ сшIэрэп. Типачъыхьэ нэфи, ар сыдыкIэ шъо 
шъуищыкIагъ, етIани ащ сыдым шъо шъунигъэсын, загъо рэ ащ нэшъу ехъулIэ. ШIулъэгъур?.. "Париж, Париж, о, 
Париж!.." Истамбули къыбгосэдзэжьышъ, ащ икъэбар 
къэсэмыгъэIуат… Сыд пае, Фахьри, пшъэшъэжъыем 
ыпашъхьэ ар щытыуцIэпIын?..
- ГукIэгъур? - Шарль де Ферриоль зыгъатхъэрэ 
упчIэ-джэуапхэм джыри нахь зыфаригъэгъэукIыхьанэу 
Фахьри къеупчIыгъ.
- ГукIэгъум иIоф шъхьафы, Фахьри. ГукIэгъу зыхэмылъ 
цIыф Тхьэм къыгъэхъурэп. Сэри гукIэгъу схэлъти, гъэрыщэ 
бэдзэрым сизакъоу сыкъытекIыжьышъугъэп. Мары ори 
уинэрылъэгъу мы пшъэшъэжъыем фэсшIагъэр. Ау гукIэгъур Тхьэм зыхимылъхьэгъэ ахъщэм дунаир зэгорэм 
зэрекIодылIэжьыщтым щэч хэлъэп, ащ тыфэкIо, тыфэчъэ… 
Модэ,- графым шIокIодыгъэ ливрэ горэ къыгъотыжьыгъэм 
фэдэу къыхэкуукIыгъ,- Шарлотта-Элизабет Аиссе, мо 
шъоф зэпэIукIотхэ гъунэнчъэхэр Ферриольмэ ячIыгух! 
ХьалыгъукIи, хэтэрыкIхэмкIи, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэмкIи 
зэрэ Парижэу, тызэбгъучъэщт Версали, Трианони зэрахэтыжьэу, тэгъашхэх.
Губгъо шъофхэр зэлъызыплъыхьащтыгъэ Айщэт джыри 
хэщэтыкIыгъ:
- Тэ тичIыгухэри хыIушъом Iулъыгъэх…
- Сыда Аиссе ыгу римыхьыгъэр? - Шарль де Ферриоль къэупчIагъ.
- ЗэкIэри шъодах, ыгу рехьы,- Айщэт игукъэо-гукъэкIыжь джыри зымафэ фэдэу Фахьри ыушъэфыгъ.
- Адэ ыгу рихьын! Модэ уисэмэгукIэ плъэ, Аиссе. 
Джары Версаль, Трианон зыфаIохэрэр. Тия ХIV-рэ Людовик пачъыхьэ тыгъэ ащ щэпсэу. Ащ укъэсщэщт, озгъэлъэгъущт. Типачъыхьэ нэфи нэIуасэ уфэсшIыщт. Мо тхышъ хьэм 
тызытелъадэкIэ, Елисей шъофхэр иджабгъу лъэныкъокIэ 
къанэхэзэ, Париж имыжъоф унэхэр чъыгмэ къахэщыхэу 
къэлъэгъощтых. Ащ тыдэмыхьэзэ Сенэ псыхъом имыжъо 
лъэмыдж кIыхьэкIэ тызэпырыкIыщт. ЕтIанэ джа Сенэ псыхъо 
дэдэр къалэм тыдэтэу щэ зэпытчынышъ, Нев-Сент-Огюстен 
урамым текIущт, Ферриольмэ яунэ IухьэпIэшхо тыIулъэдэщт.
2*

--- Page 36 ---

Шарлотта-Элизабет Аиссе ылъэгъурэмэ жьы къырамыгъащэу зэмыжэгъэ лъэмыдж лъагэмэ, унэшхомэ, 
кухъэренэ зэблэчъ-къызэблэчъыжьмэ ынэ рагъэупIыцIэзэ, 
урам щакIомэ яджэмакъэ къызэтырырагъэпхъотыжьызэ, 
Нев-Сент-Огюстен урамым телъадэхи, заулэрэ чъагъэхэу 
щагум дэдзэгъэ Ферриольмэ яунэшхо пчъэIупэ къыщыуцугъэх.
Къапэгъочъыгъэхэ унэIутмэ кухъэреныпчъэр къызыIуахым, Шарль де Ферриоль мыгузэжъуахэу апэ къикIи, 
шъхьэщэ мэкIэ гъашIо фишIызэ, Айщэт ыIэ зыфещэим, 
Истамбул гъэрыщэ бэдзэрым ыIэ къыщеогъагъэр ары Iоу 
умышIэжьынэу, ыIэ къырити къикIыгъ, къапэгъокIыгъэмэ 
яплъызэ, нахь пытэу графым ыIэ ыкъузыщтыгъ нахь, 
зыIэкIитIупщын гухэлъ иIагъэп. Фахьри зыдэщыIэм ыгъапэу 
фызэплъэкIыгъ, зелъэгъум, ыгуи тIэкIу рэхьатыжьыгъ.
Мария-Анжелика графинямрэ ышыпхъу Клодина-Александринэрэ мыжъо лъэоенабэкIэ Iэтыгъэ унэихьагъу 
дэкIояпIэм тетыгъэх.УнэIут хъулъфыгъэхэри бзылъфыгъэхэри бгъу зырызхэмкIэ къэуцугъэх. Ферриольмэ 
ядоктор Лароши ахэмэ апшъаIокIэ щытыгъ. Огюстен-Антуан ышнахьыкIэ графымрэ ащ ишъуз ышнахьыкIэ Пьеррэ 
арых Шарль де Ферриоль ахэмэ ахимылъагъощтыгъэхэр. 
Огюстен-Антуан ишъэожъыеу илъэситф горэ зыныбжьыщт 
Пон де Вель Клодина-Александринэ зыкъыIэкIиути, зэсэгъэ 
мыжъоф дэкIояпIэм къечъэхыгъ, ятэшым емычъалIэу 
Айщэт гоууци, егъашIэм ышIэщтыгъэ фэдэу ыIапэ ыубытыгъ.
- Мы къышъуфэсщэгъэ пшъэшъэжъыем ыцIэр Шарлотта-Элизабет Аиссе,- Шарль де Ферриоль графым 
мэкъэ теубытэгъэ пытэкIэ къыIуагъ,- Стамбул гъэрыщэ 
бэдзэрым къыщысщэфыгъ. Хы ШIуцIэ къокIыпIэ Iушъом 
щыпсэурэ черкесхэм ащыщ, пщыхэкI, яти яни иIэжьэп. 
Франсым къызэрисщагъэм лъыпытэу Лион Сен-Жан 
жэмэшхом католик диныр щиштагъ, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе цIэр щыфязгъэусыгъ. Модрэ тигъусэр Фахьри - 
тырку, франсыбзи черкесыбзи ешIэ. Шарлотта-Элизабет 
Аиссе къытхэгъозэфэ титэлмэщэщт. Шарлотта-Элизабет 
Аиссе тпIущт, длэжьыщт, етIанэ Тхьэм къызэриIоу тыдэпсэущт. ШIукIэ къытхэрэхь етэIо. 
Айщэт адыгэ пшъэшъэжъыер Ферриольмэ псынкIэу 
ямысагъэми, мыцIышъу афишIыгъэп, адрэхэми къызыфаригъэшIыгъэп. Щынагъуи, гуцафи, мэхъэшэгъэ-Iумпэмыгъи ыгу къимыхьэу, зыгорэми фызэмыплъэкIыжьэу арыгъэп, ау ежь зыми зэримыежьыр, зэрэнасыпынчъэри 
къыгурыIохэу фежьагъэти ары къехъулIагъэм еуцолIэн 
фаеу зыкIэхъущтыгъэр…
IэпIэ шъэбэ къабзэкIэ зэIыхыгъэ унэу фыхахыгъэм 
изакъоу чэщырэ къызинэжьыкIэ, зыдэщыIэр щыгъупшэжьэу 
загъорэ къызэкIащтэщтыгъэ, чхыIан чIэгъ зишIыти, гъызэ 
чъыежьыщтыгъэ. Мафэрэ ащ фэдэ чIыпIэ зифэкIэ, Марие-Анжеликэ дэжь зыдачъэщтыгъэр. Ар зэкIэми анахьэу 
шIу ылъэгъугъэкIэ арэп, ау къыпыщэгъэ-зыпыщагъэ хъугъэ 
Пон де Вель шъэожъыер янэ зэрэкIэригъотэ зэпытыри ащ 
къыхахьэщтыгъэ. ЕтIани шъэожъыем анахьэу зыкIыфэзэщыщтыгъэр къыIорэ гущыIэхэр, адрэ нахьыжъхэм ялъытыгъэмэ, нахь IупкIэхэу, гурыIошIухэу зэрэщытыгъэр ары.
Зызгъэпшъэшъэрэ Клодина-Александрини къыфэдэеп. 
Ау ар бэрэ пIэм хэлъэу тхылъмэ яджэшъ, е имысэуи 
къыхэкIышъ, бэрэ гущыIэгъу зэфэхъухэрэп. 
Айщэт къыгъэшIэгъэ тIэкIум яунэ илъыгъэу зы тхылъ 
ныIэп ылъэгъугъэр. Джа тхылъ закъор ары янэжъ Чабэ 
ымакъэ тIупщыгъэу заджэщтыгъэр. А тхылъым яни яти 
зэреджэщтыгъэхэр "КъурIан лъапI". "Сыда ащ итыр?" 
ыIоу янэжъ зеупчIыкIэ, "ащ дэгъубэ ит, сишIу цIыкIу, ар 
къыбгурыIоным пае Алахьым ыбзэ зэбгъэшIэн фае",- 
къыриIожьыщтыгъэ. АрынкIи мэхъу Клодина-Александринэ 
Айщэт гукIэ зыкIыфэщэгъагъэр. Ащ нэмыкI Iофи мыщ 
хэлъыгъ: нэнэжъым итхылъ Айщэт тыримыгъэIабэщтыгъэмэ, Клодина-Александринэ итхылъхэр къыпиубытыщтыгъэхэп. "Ары шъхьае а тхылъхэм сурэт Iаехэр адэтых…". Хъулъфыгъэ, бзылъфыгъэ пцIэнитIу тхылъ горэм 
Айщэт зыделъагъом, пIэм фыхидзэжьи, унэм къичъыжьыгъагъ. "Ахэм анахьи Пон де Вель итхылъхэр нахь дэгъух: 
хьакIэ-къуакIи, бзыуи, къушъхьи, чъыги дэмытыжь щыIэп. 
А тхылъхэм Пон де Вель цIыкIур псым фэдэу къяджэ. Ори 
къысфедж еIо шъхьае, еджакIэ сымышIэу сыдэущтэу 
сыфеджэщта?.."
Стамбул къикIыжьи, Париж къызыкIожьыгъэм Шарль 
де Ферриоль хэмылъыгъэ шэн дэгъухэр къыхафэхэу, 
ибзылъфыгъэ зэблэгъэжъухэм къазэращигъэкIагъэм, 
пчыхьэрэ нахь пасэу унэм къызэрекIолIэжьырэм къызхэхьажьыгъэхэм ямызакъоу къыпэблагъэхэми инэIуасэ хэми гу лъатэу рагъажьэ.
Фахьри нэмыIэмэ, Айщэт пшъэшъэжъые Iуш цIыкIоу 
Париж къыдинэщтым, хымэ цIыфхэм къахинэщтым пае 
шъхьэуз-гуузым хэфагъ. Шарль де Ферриоль ежь зэришIэу хэти ышIэрэпышъ, цыхьэ фишIырэп - кIырэплъы, 
еуплъэкIу. Загъорэ амал зыфэмыхъущт бзэджагъэр 
шъхьэм къышIуечъэ: "Пшъэшъэжъыер нысхъэпэ-джэгуалъэ ясымыгъэшIэу зышъо икIыгъэ унагъом ахэсщыжьыгъэмэ, граф тхьагъэпцIыжъым IэкIэсхыжьыгъэмэ, псапэ 
къэсхьыныгъи… ЛIы шIагъорэ сабый гушIубзыурэ Марие-Анжеликэ зэриIэ пэтызэ, зэхэгъэлыхьагъэу, зэпыпхыкIыгъэу пчыхьэрэ кухъэренэ зэпэжъыужьыкIэ Iуащышъ, 
чэщныкъо кIахэм къащэжьы. Клодина-Александринэ 
ышыпхъу нэшхори сэнамэр къыIуилъэсыкIэу, псэлъыхъо 
пчъагъэу иIэмэ ацIи ымышIэжьэу чэщрэ къызымыкIожьри 
нахьыб… Мыдрэ лIыкIо хъахъыжъ мыпшъыжьыми, загъо рэ Истамбул зэрэщишIыщтыгъэу, бзылъфыгъэмэ зашIуигъэбылъы фэдэу зешIы шъхьае, ащ неущ зыкъызэригъэпсыщтыр, ежьыр пакIо, якатолик Тхьи ышIэрэп. Зыгорэ 
къыфэгупшысыгъэн фае нахь, пшъэшъэжъые гупцIэнэ 
цIыкIур мыхэмэ агъэунэхъущт. Ащ сэ сенэцIырэп, дагъо 
симыIагъэми, ар ныбжьи сшъхьэ къизгъэхьаныеп…"
- УиIофхэр сыдэу хъухэра, Фахьри? - Шарль де Ферриоль пэсэкIаеу къызыхэкIыжьыгъэ пчыхьэ горэм Фахьри 
къеупчIыгъ.
- Шъыпкъэм уфаемэ,- ыгу къыдемыIэу Фахьри щхыгъэ,- Ферриольмэ сырящыкIэгъэжьэп.
- Сыда? - графым зэхихыгъэр зыфихьын ышIагъэп.
- Пон де Вель цIыкIум Iофынчъэу сыкъигъэнагъ, Шарлотта-Элизабет Аиссе сытыригъэплъэжьырэп.
- КъызгурыIуагъ джы зыфапIорэр…- Шарль де Ферриоль ыгу зыгорэ зэрэримыхьырэр къыхэщэу хэхьапщыкIыгъ.- Сэри ахэм зымафэ сакIэрыплъыгъ. Хъущтэп ахэм 
яфранс-черкесыбзэ. Шарлотта-Элизабет Аиссе франсыбзэ къабзэ егъэшIэгъэн фае. ТхакIэрэ еджакIэрэ умышIэу 
ар къызIэкIэбгъэхьан плъэкIыщтэп. ЕтIани франс зекIокIэгъэпсыкIэхэм, IокIэ-шIыкIэхэм, игущыIэкIэ-щхыкIэмэ анэсыжьэу, афэмыгъэсагъэ хъущтэп. Ащ сэ гухэлъ дэ гъухэр 
фысиIэх. Илъэс заулэ горэкIэ типачъыхьэ нэф ипчыхьэзэхахьэмэ ахэсщэн, ащызгъэлъэгъон, къызэдгъэ хъопсэнхэ 
симурад. Ар зыхъущтыр джырэп, тIэкIу тешIэмэ ары. 
АщкIэ зымафэ типачъыхьи сыдэгущыIэгъагъ, къыздыригъэштагъ. Шарлотта-Элизабет Аиссе зыщедгъэджэщт 
анахь монастырь дэгъоу тиIэмэ тахэплъэ.
- Гъэсэныгъэ-пIуныгъэкIэ Аиссе узэрэфэгумэкIырэр 
сигуапэ, граф,- бгъэгум къыщызэкIэблэгъэ машIор ерагъэу ыгъэкIосэжьызэ, Фахьри къыIуагъ,- ау черкес пшъэшъэжъыер франс бзылъфыгъэ шъыпкъэ пфэшIынэп нахь.
- Сыдэу адэ уицыхьэ къыстемылъых, синыбджэгъужъ! - Шарль де Ферриоль къырамыпэсыгъэр ышъхьэ 
фимыхьыжьэу кIэщхыкIи, кIэгупшысыхьажьыкIэ къеупчIыжьыгъ.- Сыда аущтэу зыкIапIорэр?
- ЗыкIасIорэр, угу къысэмыгъабгъ, граф, о узэреплъы рэ нэмкIэ сэ черкес пшъэшъэжъые ибэм сеплъырэпышъ 
ары.
Шарль де Ферриоль къэужъоплъыгъ:
- КъызгурыIуагъэп! - Джы графыр къызэкIэнэгъап: 
- Сэ сынэкIэ къахэсхи, къэсщэфыгъэ сие хъугъэу садэжь, 
Франсым, къэсщагъэм сыда о унэкIэ узыфеплъын фаер?!
- Къэпщэфыгъэ, уие хъугъэ пшъэшъэжъыем сэ 
сынэмэ, муалим,- Париж къызысыгъэхэ уахътэм къыкIоцI 
Фахьри римыIожьыщтыгъэ "муалим" цIэмкIэ графым ыгу 
ыгъэшIу шIоигъоу еджагъ,- мыхъуни, укъызэрэсэгуцэфэни 
акIэлъэп, ащ фэдэ ныбжьи сшъхьэ къихьагъэп, армэ, 
умышIэмэ, шъыпкъэри къыосIон, сыфаекIи, ащ фэдэр 
сшъхьэ къихьани ылъэкIыщтэп.
- СэшIэ,- Шарль де Ферриоль къыпиупкIыгъ, ау Фахьри 
иныкъо-тыкъуагъэ ыжэ къызэрэдищыгъэм рыкIэгъожьэу 
ымакъэ къефэхыгъ. ТIэкIурэ зыщэс уж къыIуагъэм кIэух 
къыфишIыжьыгъ: - Зи къысэпIуагъэп, зи къыосIожьыгъэп. 
Ащ фэдэмэ арыгущыIэхэрэпти, къэошIэжьмэ, шъхьэих 
гущыIэгъу ащкIэ сыкъыпфэхъужьыгъагъэп. Ау Шарлотта-Элизабет АиссекIэ уиеплъыкIэ зыфызэблэпхъугъэр, 
мышъэфмэ, сшIэмэ сшIоигъу.
- Ащ шъэф хэлъэп. Сыгу егъушъ ары,- зымафэ Айщэт 
ыгу къызэрэхигъэкIыгъагъэр Фахьри ыушъэфыгъ.
- Дэгъу, Фахьри, джаущтэу Аиссе угу зэрэфэгъурэр. 
Сэри ащ сыгу фэмыгъущтыгъэмэ, къэсщэфыщтыгъэп. Ау 
зыхэмыгъэукъу. УмышIэрэм шыхьатэу утемыуцу джыри 

--- Page 37 ---

къыосэIо. Уеплъымэ, нэр пIэпихэу Шарлотта-Элизабет 
Аиссе зэгорэм сэ къыозгъэлъэгъужьыщт. Ар зыщыхъунэу 
сшIэрэр Париж е Истамбул. Ары, ары, умыгъэшIагъо, 
ситырку лIыкIо Iоф непэ типачъыхьэ нэф къыушыхьатыжьыгъ. Нэбгырих тэхъути, сэ сакъыхихыгъ, ащ пае 
шампанскэ тызэдешъуагъ, бэми татегущыIагъ. СитхылъыпIэ зэгъэфэн Iофмэ мэзэ заулэ горэ ахьыщтышъ, укъысажэмэ, гъогу тызэдытехьажьын. Ащ нэси, джа зэрэтIуагъэу, Аиссе имонастырь егъэджэн-пIуныгъэ фэIо-фашIэхэри 
зэшIотхыных.
- Сыда ащ фэдизым Париж сэ дэсшIыхьажьыщтыр, 
граф? Сэри Истамбул Iоф макIэп щысиIэр…
- Аущтэу оIомэ, къызщыпIорэ маф.
- Неущ.
VII
Гур къыдэмычъымэ, нэр плъэрэпышъ, дунаим идэхагъэ зыхапшIэрэп. IэшIур - дыджы, мыщыур - щыгъущыпс. 
Пчэдыжьышхэм ыуж Айщэт унэм зыришIыхьажьыгъэу 
къиплъырэп, къикIырэп. Iэгушъо пIокIэ цIыкIуитIумэ ыжэпкъ 
псыгъо-фэкIыхьашъо адэлъэу, тхыпхъэ хъырахъишъэкIэ 
пкIэгъэ дэпкъыри шъхьаныгъупчъитIумэ къарыпсэрэ мэфэ 
нэфыри ынэмэ къаIуимыхьажьэу мэплъызы. Пон де Вель 
шъэожъыер зэ-тIо унэм къыфилъади, ытамэмэ къяIагъ, 
ыгъэсысыгъ шъхьае, фэгъэхъыягъэп. Къыфащэфыгъэ 
тхылъыкIэми къыпылъыгъэп.
Пон де Вель иящэнэрэ къэкIогъуи Айщэт ыкъудыйзэ, 
иадыгэбзэ-французыбзэ зэхэпхъагъэкIэ къыриIуагъ:
- Неко, мама шхэ.
- Сыфаеп! - Айщэт французыбзэкIэ риIожьыгъ, зэрэзэфыпыгъафэу фигъэпытагъ: - Тхьапшрэ къыосIуагъа 
адыгабзэкIэ тызэдэмыгущыIэнэу!
Зыфаер зыфамышIи, зыфэгубжыжьыгъэхэ Пон де 
Вель шъэожъыер гъынагъэзэ, унэм ичъыжьыгъ.
Мария-Анжеликэ графиняр Айщэт дэжь мыкIоу яунэгъо докторэу Ларош къаригъащи, етхьаусыхылIагъ:
- Шарлотта-Элизабет Аиссе къехъулIагъэр сшIэрэп, 
Ларош, унэм къытфикIырэп, тфашхэрэп, къэгъойщэягъэкIэ 
сенэгуе.

--- Page 38 ---

- Гъойщэягъэ Iоф ащ иIэп, графиня, зыгъэрэхьат.
- Адэ сыда? Пон де Вельрэ орырэ шъуичеркесыбзэ 
щыжъугъэт зэресIуагъэр армэ шIэ?
- Ари къыхэхьагъэнкIи мэхъу, ау арэп,- Ларош ыпэ 
псыгъо ынэгу къыхэпсыкIэу зигъэIуш-тхьагъэпцIышъоу 
щхыпцIыгъэ.
- Арымырмэ сыда? - графиням ышъо къызэокIыгъ.- 
Тырку тэлмащым пшъэшъэжъые бзэмыIур къытжэхини, 
Стамбул зэрэчъэжьыгъэр ара?
- АрынкIи хъун, ау арэу сыгугъэрэп.
- Сыкъызэтемыч, Ларош! - Мария-Анжеликэ ынэ 
псышъо ябгэхэр къикIотыгъэх.- КъыпфэмыIошъурэр сыда, 
шъэфа?
Ферриоль графиням ымэкъэ гумэкI-Iэтыгъэ зэхэзымышIэгъэ Ларош ынэгу лыпцэмэ ащыщ мысысэу гукIэ 
щхыпцIыгъэ: "Бзылъфыгъэгу шъабэ уимыIэу нэмыкI дунай 
хэфэгъэ пшъэшъэжъыем ыгу ихъыкIырэр о сыдым уигъэшIэна? Ны ухъумэ, гукIэгъу-шъэбагъэ горэ къыпхэфэн 
сшIошIыгъ шъхьае, ятIонэрэ сабыеу пшъо хэлъым укъимыуфэщтмэ, джырэкIэ зи пхэслъагъорэп. Е, Огюстен-Антуан, сицIыфышIу тхьамыкI, уинасыпышъ, мыщ мафэ къэси 
укIэрымысэу чыжьэу ущыI, мэзищым зэ-тIо нахь мы 
зэшыпхъуитIумэ уатеплъэрэп, черкес пшъэшъэжъыер 
къэзыщэфыгъэ пшынахьыжъи ахэмэ анахьышIоп. Пон де 
Вель шъэожъыер ары зэкIэми ауасэр!.." 
- Хьау, хьау, графиня,- Ларош игупшысэмэ къахэужьыгъ,- зыгъэсамбыр, зыфэсакъыжь, угумэкIын-зыуухыжьыным уиIоф тетэп. Аиссе пшъэшъэжъые ибэм 
имыIэжь ным иIэшIугъэ-фэбагъэ джыри ыгу зэрилъ. НэмыкIэу къэпIощтмэ, хъулъфыгъамэм нахьи бзылъфыгъамэм 
нахь кIэхъопсы, къыуиIошъурэп, къыожэ.
- Ара? - Мария-Анжеликэ ынэпIэ дахэмэ джы ынэ 
шхъуантIэхэр къакIэгушIукIыгъэх.- Адэ сэ, джырэ ныбжьыкIэмэ уицыхьэ зэрателъын щыIэпышъ, мыхъун горэ 
къысэпIощт сшIошIи, сыгу ипхыгъ. Хьаулыеу тырку нэбалэми 
себгъэгуцафи, игунахь къэсэбгъэхьыгъ. Арэу къычIэкIын, 
Пон де Вель иушъхьагъоу ар садэжь ренэу къызыкIачъэщтыгъэр. Джа дэдэр Огюстен графым иаужырэ къэкIогъуми къысиIогъагъ, ау сыда о бзылъфыгъэмэ ахэпшIыкIырэр сIуи, ащи ыгу хэзгъэкIыгъагъ.

--- Page 39 ---

- Ащ фэдэ Огюстен-Антуан графым еIолIэгъуай,- 
Ларош докторым ишъыпкъи исэмэркъэуи зэголъэу зилъэрымыхьыгъэ къыхэщыщтыгъэ Мария-Анжеликэ къызэпиплъыхьагъ, къыбгъодэс Пон де ВелькIэ къыухыжьыгъ,- 
мощ фэдэ шъэожъые Iуш цIыкIури шъуазыфагу къыдэфагъ, 
мары нэмыкIи шъуежэ.
- Ары, Ларош, ары,- Мария-Анжеликэ раIорэр игуапэу, ынэгушъхьэмэ къахихыгъ,- ащкIэ Огюстен мып шъыжь, 
икIэщыгъо зэпыт, чыжьэу щыIэу къызэрэсфэзэщырэр 
арымэ сшIэрэп нахь. - Зэпыугъо макIэкIэ ыныбэ еплъыжьызэ, къыухыжьыгъ.- МыщкIэ тызфэе пшъэшъэжъыер къыддэхъугъагъэмэ, тIуми тызэфэрэзэжьыщтыгъ.
- Къыжъудэмыхъуми, ащ хэпшIыхьан щыIэп, мары 
Шарлотта-Элизабет Аиссе шъуиI. ИцIыфыгъэщтыр сшIэрэп, ау типачъыхьэ нэф ипчыхьэзэхахьэмэ ащызэтырахэу 
ащ бзылъфыгъэ дахэ хэкIыщт.
Бзылъфыгъэ дэхэ гущыIэр зэхэзыхыгъэ Мария-Анжеликэ сабый ышъо зэрэхэлъым къымыубытэу кIыф-жъоплъ 
кIэхъукIызэ, ыгу кIэпкIыгъ, аущтэу зыфэхъугъэри зыхиушъэфэн ылъэкIыгъ:
- Огюстенрэ сэрырэ тызыфаер къыддэхъугъэмэ, 
нахьышIугъ. Пистоль-чапычыр уинэплъэгъу къодыен нахьи 
уикIэджыбачIэ илъмэ нахьышIу. Аиссе зиер гъэнэфагъэ. 
ЗгъэшIагъорэр ошIа, Ларош, тиунагъокIэ укъытпэблагъэшъ 
къыосэIо, черкес пшъэшъэжъыем графым ижъышъхьэм 
фырихьисапыр сшIэрэп. Ащ нахьи нахьышIугъ, Огюстен 
зэриIоу, унагъо ышIэгъагъэмэ. Муары, Клодина-Александринэ фэдэ пшъэшъэ хъопсагъохэр щысых. Хьау, хьау, 
сшыпхъукIэ сипщыкъо сенэцIэу арэп, о, Марие шыихъ, 
къысфэмыд зэшыпхъу-зэнысэгъуитIу тыхъунэу сэIомэ. Ау 
Клодинэ зэрэсшыпхъум паеп, пшъэшъэ дах, шIыкIашIу, 
еджагъ, гъэсагъ, тыкъызхэкIыгъэхэ Герен де Тансен лIакъом 
епэсыгъэу, сэщ фэдэу мэпсэу. Париж исыдрэ пчыхьэзэхахьи егъэдахэ, къахэщы, уахищэщт, уакъыхищыжьыщт. 
Ау къэхъумэ, зыфэдэ хъущтыр тымышIэрэ черкес пшъэшъэжъыем сэ ар езгъапшэу арэп, ау етIани…
- Тэрэз, тэрэз, графиня,- "непэрэзымафэм укIэрысыгъэкIи, мыщ ишъхьэщытхъужь ыухыщтэп" Ларош гукIэ 
ыIуи, Мария-Анжеликэ де Ферриоль графиням дыригъаштэзэ, игущыIэ тырищыгъ,- ау, джа зэрэтIуагъэу, Шарлотта-Элизабет Аиссе пшъэшъэжъыем ыгу зыушъэбын, 

--- Page 40 ---

къэзыIэтын шъуалъэныкъо, бзылъфыгъэхэмкIэ, къикIэу 
ищыкIагъ. Мыщ егъэзыгъэ Iоф хаслъхьэу арэп, ау укъысэупчIыгъэшъ, Аиссе ыныбжь зэрэхахъорэр къыдэслъытэзэ, 
сисэнэхьат къызэрэсиIоу джэуап къыосэтыжьы.
- Тхьауегъэпсэу, Ларош. Тэри зэгорэм тыпшъэшъэжъыягъэба, ари тпэкIэкIыгъэба, сэри ащ сегупшысагъ. Ау 
етIани, пшIэрэба, убзылъфыгъэ зыхъукIэ, пшъхьэ Iаджи 
къихьащт. Черкес пшъэшъэжъыехэр илъэсипшIым джа 
зэдатшIэрэ Iофым ерыш фэхъух аIоу зэхэсхыгъагъэти, 
тырку нэбалэмрэ ежьырырэ… ар къэзыщэфыгъэри ошIэ, 
сIорэм Тхьэм сытырерэмыгъэкIуад, къызэрэоплъын щыIэп, 
зыгорэ рашIагъэмэ сIуи, сыгу мышIухэр къизгъэхьэгъагъэх… кIо, аущтэу сэри сэIомэ,- ежь Мария-Анжеликэ 
ыпэ зыримыгъэшъын ылъэкIыгъэп,- ори оIомэ, зыгорэм 
гущыIэ дахэ есIощт пае ыпкIэ стыщта, сишъэожъые ихьатырми, сэ зи къызтезгъэнэнэп. Клодини къыщэфыщтэп, 
къылъэIуфэщтэп, джар дэдэр езгъэшIэн. Огюстен-Антуа ни икъэкIогъушъ, ышнахьыжъ дэдгъэгущыIэн. ЗыдэдгъэгущыIэщтыр тэ щыIа? Мэфэ заулэ хъугъэ тызытемыплъагъэр. Аиссе ащ фэзэщышъ арыщтын зыфэмышхэжьы рэр… 
Сицыхьэ ателъэп, Ларош, а нэбгырищым…
- Шарль де Ферриоль графыр дэсэп,- графиням 
игущыIэ мышъо-мылхэр зэпыригъэунэу Ларош къыIуагъ.
- Тэ щыIа?
- Шарлотта-Элизабет Аиссе иIофмэ ауж ит.
- Сыда, Стамбул зыдищэжьыщта?
- Хьау, типачъыхьэ имонастырмэ ащыщ горэм Шарлотта-Элизабет Аиссе чIигъэтIысхьанэу, щыраригъэджэ нэу, 
франс зэхэтыкIэ-шIыкIэмэ, IокIэ-гъэпсыкIэмэ щыфаригъэсэнэу фай. Сен-Клуи, Немири ащыIагъ, джы Санс 
зыдэкIуагъэр.
- Апэрэу зэхэсэхы…- Мария-Анжеликэ ымакъэ къефэхыгъ, тIэкIу тешIагъэу ыгъэшIагъорэм къыпигъэхъожьыгъ: - Джары Ферриольхэр цIыф гъэшIэгъоных сэ 
зыкIасIорэр. Шъэрэ уафэлъфагъэкIи, уафэпIуагъэкIи, 
зафэбгъэIэшIугъэкIи, зафэбгъэдыджыгъэкIи, ачIэ уагъэшIэщтэп. Черкес пшъэшъэжъыем ар ешIа?
- Сенэгуе Шарлотта-Элизабет Аиссе ымышIэкIэ.
- Ашъыу, Шарлотта-Элизабет Аиссе пIомэ къыкIэпIотыкIыжьызэ, сыдэу тебгъэудэгугъа! Типачъыхьэ нэф 
ишъузи ащ фэдизрэ ыцIэ къыраIорэп.

--- Page 41 ---

- Къысфагъэпытагъэр сэгъэцакIэ,- Ларош щхыпцIыгъэ.- Пщыгъупшэжьыгъа, графиня, Шарль де Ферриоль 
графым тиугъои къытхищэгъэ черкес пшъэшъэжъыем 
фиусыгъэ цIэр зэрэпсэоу къэтIон фаеу къызэрэтиIогъагъэр?
- КъэсэшIэжьы, ау ащ ыцIэ зэпышIэгъищ сэ къесIоу 
сыпылъын слъэкIыщтэп, орэгушIо аужырэ черкесыцIэр 
къысфэIошъуми… Ар Iофэп, Ларош, Iофыр джа егъэджэн 
Iофэу зыфэпIуагъэр ары. ГъэшIэгъоны зэхэсхыгъэр, гъэшIэгъоны…- "Сэ мыкIэ ежь Тыркум кIощтымэ, пшъэшъэжъыер тигъэпIунэу къытфигъэнэщтымэ сэIошъ, тефэщт 
ахъщэр къэсэлъытэ, сшъхьэ есэгъэузы, мокIэ сипщыкъо 
шашитыжъым пачъыхьэ монастырхэр къеплъыхьэх, федэ 
хэгъэкIыпIэмэ алъэхъу, тхьэм ешI ащ пачъыхьэм къыкIэкIихыгъэр, пкIэнчъэу фырагъэджэнкIи пшIэхэнэп, ащыгъум ежь иIэ мылъкур зыдихьыжьыщтыр ышIэрэп… 
Зыгорэм ичеркес гъогурыкIо пырацэ фэшIушIэн нахьи мы 
ферриолылъ зыхэлъ шъэожъые тхьамыкIэ цIыкIур ыпIугъэмэ, ылэжьыгъэмэ нахьышIугъ. Тэри тытхьамыкIэп, 
Огюстен-Антуан имылъкуи ышнахьыжъ имылъку нахьи 
нахь макIэп, сыда мылъкур къыпшъхьамыпэжьыщтымэ, 
хьаулыеу зыкIиптэкъухьан фаер, икъунба бзылъфыгъэ 
хьабз-хэтакIохэми атыригъэкIуадэрэр…" - ГъэшIэгъоны, 
Ларош, гъэшIэгъоны сызыхэбгъэдэIуагъэр…- Мария-Анжеликэ графиняр игупшысэмэ къахэужьыгъ, псынкIэуи 
къыпиупкIыжьыгъ.- Орырэ сэрырэ, Ларош, зи зэтIуагъэп, 
сицыхьэ птелъ, джы нэс сыкъэбгъэукIытэжьыгъэп.
Мария-Анжеликэ графиняр изакъоу унэм къызенэжьыр 
ары итхылъмэ ахаплъэмэ къыкIэдэIукIызэ щысыгъэ Пон 
де Вель къызэрэгомысыжьыр зишIагъэр. Шъэожъыер 
зыдэчъагъэм ар егуцафэщтыгъэми, зыдэщыIэм мыкIоу 
щагу кIоцIымкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ.
Гъэмафэм бжыхьэм риублэгъугъэти, мафэр гопэгъугъэп. Ферриольмэ ящагушхо фэгъэзэгъэ унэIутмэ ар 
къэбзэ-лъабзэу зэлъаIыгъ, ошIуи мыошIуи яIэп. Щагу 
зэтегъэпсыхьагъэм щымыщ дэтэп, нэм имыгуапэ дэплъагъорэп. АдыкIэ дэдзэгъэ унэ зэбгъодэтитIу мыиныщэхэми, 
жьаупIэ гъэIагъэхэми, мыгъэIагъэхэми, къэлэпчъэжъыемрэ 
къэлэпчъэшхомрэ ягъэпсыкIи, чъыгхэм ягъэтIысхьакIи, 
къэгъагъэхэр зэрэзэтеутыгъэ шIыкIэми щыкIэкIыжьэу 
унэшхом дырагъаштэ. Пчэдыжьыпэми пчыхьэшъхьапэми 

--- Page 42 ---

щагур къызыщыракIухьыкIырэ гъогу бгъузэхэр къэгъэгъэ 
хьасэ зэмышъогъухэм ахахьэх, къахэкIыжьых. Нэбгырэ 
зырыз-тIурытIу зытефэщт тетIысхьапIэ гъэкIэрэкIагъэхэри 
чъыг упхъуагъэ-зэкIэупкIагъэхэм ачIэтых, тыгъэопIэ чIыпIэхэм адэжьи щытых. Джахэри унэри къэзыухъумэрэ 
зэпэIукIотырэ мыжъо чэушхори лъагэ. Чэщи мафи чэзыукIэ 
дэхьагъум щыплъырхэрэ лIитIур, яинагъэкIэ уагъэщынэу, 
къэлъапчъэм Iутых.
"Нэм ылъэгъурэр дахэ, дэгъу, гукIэ уегъатхъэ, пшъо 
щиз хегъахъо, цIыфым ианахь лъэгапIэ удещае, пачъыхьэ 
лъытэныгъэ къыпфырагъэшIы, узышIи узымышIи ажэ 
удэкIырэп. Мылъкур ары удэзыIэтэещтыри, щымыIэр ары 
укъезыгъэIыхыщтыри. Мы купыр пшIыным, унэIут нэцIэфафэхэр бгъэрэзэнхэм, мазэ къэси къызхагъахъорэ 
хьакъулахьыр птыным, хабзэм къызкIэкIитIупщырэ зыIэ 
щэигъэ лъэIуакIомэ уафэшIушIэным мылъку макIэп текIуадэрэр. Ларош изакъоми, Тхьэм ишыкуркIэ тыпскэрэп, 
тысымаджэрэп зэраIоу, шъыпкъэми мышъыпкъэми сыда 
ащ ткIэкIимыхрэр. Тыпсау пэтызэ, модырэр шъушIэ, 
мыдрэр къэшъушIэжь ыIозэ, тимыгъэсымаджэ мыхъунэу 
тауж къехьэ. ЗэрэтищыкIагъэр къашIэ, тымышIэрэ черкес 
пшъэшъэжъые IэлымкIэ зигъэIазэу зэхэпхыгъэба ащ 
къысфиугупшысыгъэр? ЗиныбжьыкIэгъэ мыухыжь жъы 
ехъулIэжьыгъэ сипщыкъо дахэ къыгурыIорэба а къытхищагъэ хымэр - ыпхъоп, ишъузэп, къаригъэлъфэу къытищэлIэжьыгъэмэ сеуцолIэныгъи - зэгорэм тимылъкукIэ 
къызэрэддэгощэщтыр!.. Тэ унэгъошхо тызэрэхъу пэтызэ, 
мары джыри къытхэхъощт, сынахьыжъ еIошъ, къытэплъырэп, нахьыбэр ыкIэджыбэ реушъэ, бзылъфыгъэмэ атырегъэкIуадэ. ЕтIани мор хэгъэгу лIыкIоу Тыркум агъакIо. 
Зыгорэм сыкъызэхихынкIэ сыфаеп, ау ар зилIыкIо типачъыхьи ащ нахьышIоп. Тхьэр ятагъ типачъыхьэ пщэр цIыкIу 
икIэсэлэ бзылъфыгъэмэ, хэгъэгу мылъкур лъапэкIэ арегъэдзы. Сэ сикIэсэлэ Николя дю Бле зэрэдахэ-гохьыр, 
зэрэмаршалыр, Пачъыхьэ упчIэжьэгъум зэрэхэтыр ары 
умыIощтмэ, мылъкукIэ зэрэбылым щыIэп. КъыстыригъэкIуадэрэм нахьыбэ сэ тесэгъэкIодэжьы… Джы мылъкукIэ 
нахь лъэрыхь горэм лъыхъугъэн фае. Ари, Николя зыдыхэтыр Тхьэм ешI, сабый зэрэсхэлъым гу зэрэлъитагъэм 
лъыпытэу ушъхьагъу дэгъукIэ зычIигъэожьыгъ. Ишъузыжъ 

--- Page 43 ---

лъэкъокIыхьэ ыбэкъу къыдэнэжьымэ, зи сIонэп, ау нэмыкI 
кIасэ - сэщ нахь дахэ тэ ащ къырихыщт, типачъыхьэ нэф 
загъорэ къызэрэсфеплъэкIырэр ымышIэрэм фэд! - къыгъотыгъэмэ, фэсыдэнэп, ыпсэ хэсхын. Ар Iофэп, ащ нахьи 
нахьышIухэри, нахь байхэри Париж дэсых, Iофыр черкес 
пшъэшъэжъые мыгъо цIыкIур ары. Чэтыу зэрымыс унэм 
радзэгъэ цыгъо цIыкIоу зыкъысфешIы. Ащ зызфигъэгусагъэр сэ сэшIэ. Бзылъфыгъэ Iушъэбэ-Iэшъабэп ащ ищыкIагъэр, джа тэлмэщэ нэтIэчIэплъ шъэф тырку тхьагъэпцIыр 
ары. Сыда зыфэягъэр, ежьым тедгъэкIодэрэ хъарджыр 
имыкъоу ари дэтIыгъыжьыщтыгъа?" - Шъхьаныгъупчъэм 
Iутэуи Iусэуи Мария-Анжеликэ зигъэцIэцIэкIи, ыгу жьы 
зыдегъэкIым, ыIэпкъ-лъэпкъхэмкIэ нахь псынкIэ хъугъэу 
къэтэджыжьи, джыдэдэм шIукIи екIи темыгущыIэгъахэ 
фэдэу, Айщэт дэжь кIуагъэ.
Унэм рилъагъорэр гъэшIэгъоны: Пон де Вельрэ Аиссерэ аIэ цIыкIухэр ажэпкъмэ акIэгъэкъуагъэхэу, аIупшIэхэри 
зэтекъузэжьыгъэхэу зэпэщысых. 
Мария-Анжеликэ щхыныр къыщыхьагъэу яупчIыгъ:
- Сыда шъуитIо къышъохъулIагъэр?
- Аиссе къыздэгущыIэрэп,- Пон де Вель къэгъумтIымыгъ.
- Сыда, Аиссе, къыохъулIагъэр, угу хагъэкIыгъа? - 
Мария-Анжеликэ ыIэ шъабэкIэ Айщэт ышъхьашъо теIэбагъ, 
къызэрищалIи, нахьи нахь Iупэ шъабэкIэ еупчIызэ, ынэтIэбгъу ебэугъ.- КъысаIу, хэтми фэсыдэщтэп. Фахьри тэлмащыр армэ шIэ?
- Хьау! - Айщэт мэкъэ пыупкIыгъэ IэтыгъэкIэ къыIулъэти, нахь гущыIэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ.- Фахьри цIыф 
дэгъу. Уфаемэ, Шарль де Ферриоль укъыщысщэфыжьыни, 
Стамбул усщэжьын къысиIуагъэти, хьау есIуагъ. Тэ 
сыкIожьыщта, хэта сызищыкIагъэр?.. Мы бгырыпх цIыкIури 
къыситыжьыгъ…- Айщэт янэ ыгу къызэрэкIыжьыгъэри 
ышъхьэ Мария-Анжеликэ ыбгъэ зэрэчIэлъыри арыщтын, 
къыщиути, къэгъыгъ. Пон де Вели ыгу къызэхахьи, гъынагъэзэ, янэ иадырабгъу лъэныкъокIэ зыкъуидзи, ышъхьэ 
цIыкIу Айщэт ынатIэ рифызылIагъ.
- Хъугъэ, хъугъэ,- Мария-Анжелики ыгу къыпыузыкIызэ, зэрэныри джы зыхишIагъэу сабыитIум ариIуагъ,- 
шъукъысэмыгъылI, сыгу фэщэчыщтэп. Щыми тызэшIужьыгъ.- ТIэкIу зытешIэм, зыкъэзышIэжьыщтыгъэ Айщэт 
еупчIыгъ: - Ащыгъум, Аиссе, Пон де Вельрэ орырэ шъузыкIызэдэмыгущыIэщтыгъэр къысаIу. ЧеркесыбзэкIэ 
шъумыгущыI зэрэшъосIогъагъэр ара?
- Ары,- Айщэт къыIуи, ащкIэ зыми ыгу зэремыбгъэрэр 
къыхэщэу зиухыижьыгъ.- Черкес гущыIэхэр къыхэзгъафэ 
хъумэ, франс гущыIэхэр нахь къызгурэIох.
- Ары, Шарлотта-Элизабет Аиссе, ары, сыгу зэбгъэгъужьыгъ. Си Пон де Вель цIыкIуи, тхьэм ерэмыд, ащ фэдэ 
къерэхъулIи, уичеркесыбзэ пакIо, папуасыбзэри зэзгъэшIэн! 
КъызгурыIуагъ джы уитхьамыкIагъо зыфэдэр. Дэгъоу 
пшIагъэ Тыркум Фахьри узэрэдэмыкIожьыгъэр. Сыда 
Шарль де Ферриоль зыфалIэрэ тыркумэ ахэпшIыхьащтыр? 
Мы Франсыр ары цIыфыр зыщышъхьафит хэгъэгур, фэдэ 
дунаим тетэп. Адэ сыда Фахьри уибгырыпх зыфиштэгъагъэр? - Мария-Анжеликэ ыгу риубытэгъагъэмкIэ къемыупчIыжьын ылъэкIыгъэп.- ЫIыгъ-ыIыгъи, Тыркум кIожьын 
зэхъум, къызыкIиутыжьыгъэр?
- СшIэрэп. Мыри, мо пэIо цIыкIум фэдэу, "о уиягъ" 
ыIуи, къыситыжьыгъ. Марсель тыкъэсыфэ мы паIори 
сщыгъыгъ, бгырыпхыри стелъыгъ,- Айщэт хэщэтыкIыгъ, 
ыгу къеощтыгъэри къыIотэжьыгъ.- Тучаным сызыщафапэм, сищыгъынмэ ягъусэу мы паIори чIадзыжьынэу ежьэгъагъэхэти, къаIэкIэсхыжьыгъ. Бгырыпхыр Фахьри зыкIиштэгъагъэр сшIэрэп, тхьаегъэпсэу, сшIуигъэкIодыгъэп. Ащ 
фэдизэу ащ узкIэхъопсын хэлъэп, тилIэкъо тамыгъэ зэрэтетыр ары умыIощтмэ…
- Бгырыпхыр дахэ,- пшъэшъэжъыем ыгу джыри къыдищэеным пае Мария-Анжеликэ къыIуагъ,- мо пэIо цIыкIури 
дэхэ дэд. Тхьэ етагъэба дышъэ-тыжьын Iуданэмэ афэIэпэIасэм.
- Уфаемэ, Мария-Анжелика,- Айщэт ынэ къэргъо-шIуцIашъохэр къигушIукIыгъэх,- дышъэ-тыжьын Iудэнэ 
хэдыкIыныр озгъэшIэн.
- ХэодыкIышъуа?
- Синэнэжъ сигъэшIагъэ. Синэнэжъ Чабэ ымакъэ 
тIупщыгъэу тхылъ закъоу тиунэ илъыгъэм еджэщтыгъэ, 
ау, еджакIэ симыгъашIэу, хэдыкIыным сыфигъэсэгъагъ. 
Мэстэ-Iуданэрэ шэкIырэ уиIэмэ, зэуи арэп ащ изэгъэшIэн. 
Пон де Вель фаемэ, пэIо дэхэ цIыкIу фэсшIын.

--- Page 44 ---

- Пшъэшъэ паIо сыфаеп! - Пон де Вель раIуагъэр 
ыдагъэп.
- Пон, пшъэшъэ паIу осIуагъэп сэ,- шъэожъыем икууакIэ Айщэт ыгъэшIэгъуагъ,- черкес шъэожъыемэ ащыгъым 
фэд сэ зыфэсIуагъэр.
- Хьау, Аиссе,- ишъэожъые ышъхьэ адыгэ пэIо шапхъэ 
тырахрэм фэдэу Мария-Анжеликэ къэгумэкIыгъ,- Пон де 
Вель графым черкес паIо ищыкIагъэп. Сыдрэ IофкIи сабыир 
ебгъэзы хъущтэп. Пон де Вель ерэдж, гъэсагъэ орэхъу.
- Сэри седжэщт! - Айщэт къызIуипхъотыгъ.
- Сыдэущтэу? - Ларош докторым къыриIуагъэр Мария-Анжеликэ щыгъупшэжьыгъэу Айщэт еупчIыжьыгъ.
- СшIэрэп…- Айщэт нэмыз-Iумызэу графиням Iуплъагъ, тхьэ нахь ымышIэу ышIэрэр ыушъэфыгъэп.- Шарль 
де Ферриоль графым сыригъэджэнэу ыIуагъ. Сызыщыригъэджэщт анахь чIыпIэ дэгъуми лъэхъу. Джыдэдэм Санс 
зыдэщыIэр, непэ икъэсыжьыгъу. Сиегъэджэн Iоф пачъыхьэм ишIи хэлъ,- зигугъу къышIыгъэ къэбарым уасэ къыфишIыжьыгъ.
- Сэри а Iофым сыщыгъуаз. Шарль де Ферриоль 
графым къызысеIом, дезгъэштагъ, тезгъэгушIухьагъ. 
Уеджэныр дэгъу,- мы IофымкIэ Мария-Анжеликэ зыми 
щымыщыгъэми, ежь-ежьырэу уасэ зыфишIыжьыгъ, игумышIуныгъи Айщэт пшъэшъэжъыем химыIужьын ылъэкIыгъэп.- ПIэ ужэпкъ кIэгъэкъуагъэу ущысын нахьи, 
уеджэмэ нахьышIу. Олъэгъуба, зэхэохыба Пон де Вель 
цIыкIури тхылъмэ зэряджэрэр?..- "зэрэхъурэмкIэ, тэ зыми 
тыхэтэп, тымышIэрэ Iаджи мыхэмэ зэрафэ… Огюстен 
мышъэ Iэсэжъыр зэ къэгъэкIожь, сшIи сымышIи сэ ащ 
тескъутэщт. Сшынахьыжъ, сшынахьыжъ ыIозэ, тиуни 
тищагуи тиIоф ахэмылъыжьэу дэпкъзэдадзэ мыхэмэ 
ташIыщт…" - Мария-Анжеликэ гукIэ зишхыхьажь-зистыхьажьызэ, зэцIэцIэжьыгъ.
VIII
Хэтрэ цIыфи зэрэгущыIэрэ бзэм, ышхырэм, щыгъым, 
зыщыщ цIыф лъэпкъым, зыщыпсэурэ чIыпIэм, хэгъэгум 
ямылъытыгъэу ышъхьэ, инамыс, исабый, ихапIэ, нахь кIэкIэу 
къэпIон хъумэ, ицIыфыгъэ къеухъумэжьы. Ар хьакIэ-къуакIэхэми, бзыухэми, хьацIэ-пIацIэхэми - цуахъохэу, быбыхэу 
дунаим тетхэм - япIолIэн плъэкIыщт. Ау цIыфым игулъытэ-зэхэшIыкIрэ, итхьагъэпцIыгъэ-шашитыгъэрэ, ишъугъонубэнырэ, игукIэгъу-жъалымыгъэрэ ахэр пщагъэгъупшэ. 
Джахэми, нэмыкIхэми Фахьри ягупшысэзэ, Тыркум 
мэкIожьы. Париж къыдинэгъэ, унэгъо зэгурымыIом къыринэгъэ адыгэ пшъэшъэжъыер шъхьэм икIырэп. ЗытыригъэгъупшыкIыми, къышIудэоежьы. Егупшысэ хъуми, ащ 
иIофкIэ мысагъэ зыхелъэгъожьы. ЛъэкъуитIу зыкIэт 
хьакIэ-къуакIэмэ, ежьыри ащыщыжьэу, имыем ацэ фагъэлъы, аIэкIэфагъэр зыIэкIатIупщыжьырэп.
Жьыбгъэм къухьэр зэрефэми, ар цIыфым къыугупшысыгъ, чэтэныр земыIэм хьанцэхэр ригъэгъусагъэх. Ащи 
къыщыуцугъэп: мэшIо хьакуи ригъэуцуагъ, нэмыкI чIыгу 
къуапэ кIомэ е пый къухьэ горэ хым къыщыпэуцумэ, 
ищыкIэгъэщт топхэмкIэ, фэшъхьаф IашэкIэ ыуIэшыгъ. 
Ныдэлъф нэшанэ фэшъхьаф зимыIэхэ псэушъхьэхэм ащ 
фэдэ акъыл-гупшысэ тэ къырахыщта?..
- Непэрэзымафэм сыоплъышъ, къухьэ натIэм укъыкIэрыкIырэп, хым хэс хьакIэ-къуакIэхэр уищыпэлъэгъу ха? - цIыфмэ якъэухъумэн фэгумэкIырэ къухьэзефэр 
Фахьри къеупчIыгъ.- Зыгорэм уегъэгумэкIа, сыдкIэ 
IэпыIэгъу сыпфэхъущта?
- ТIэкIу шIагъэшъ гъогум сызытетыр,- Фахьри зэхихыгъэр игуапэу щхыпцIыгъэ,- ощ фэдэу зы нэбгыри къысэупчIыгъэп.
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, сикъош,- жэкIэ-пакIэ зытемыт къухьэзефэм къыIуагъ,- ар сиIэнатIэшъ, сэгъэцакIэ. 
Арэп, сыоплъышъ, тынапэкIэ титIо сыдэу тызэхьщыра? 
Пшынахьыжъ пшIокIодыгъэмэ, къаIо.
- Ары шъхьае, о усырыф, сэ сыкъуапцI,- Фахьри 
есэмэркъэужьыгъ.
- Ори укъопцIэ дэдэп, сэри сысырыф егъэлыягъэп, 
сшынахьыкI. Тыркухэр Iаджэуи зэхэпхъагъэх, ау Осмэн 
изы къамэ хэшIыкIыгъэх. ЗэкIэри тызэш, тызэIахьыл. Сэ 
сцIэр Сулейман, земыгъэукIыхьэу Су Iозэ, къысадж. 
"Къамэ" пIон нахьи "су" - "псы" пIомэ нахьышIуба? Къамэр 
- укIакIу, псым цIыфыр щегъаIэ. О сыда пцIэр?
- Сэ сцIэр Фахьри.

--- Page 45 ---

- Ари цIэ дах, цIэ дэгъу, ау зэкIэми анахь дэгъур, анахь 
лъапIэр тыпсаоу, тыузынчъэу Алахьым ишыкуркIэ дунэе 
хьафым тызэрэтетыр ары.
- Тэрэз, шъыпкъэ, Сулейман…
- Су Iо, Су Iори, къысадж сIуагъи,- Фахьри къыригъэжьагъэр Сулейман зэпыригъэугъ, - джары франсхэри 
Марсель къызэрэщысаджэхэрэр.
- Дэгъу, къызгурыIуагъ, Су,- Фахьри джы гуфаплъэу 
Сулейман зеплъым, ятеплъэкIэ зэрэзэхьщырхэр къыгурыIуагъ, ыгуи тIэкIу къэушъэбыгъ, игущыIи къыпидзэжьыгъ.- Тэрэз, къэпIуагъэр шъыпкъэ, Алахьым ишIушIагъэ зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп. Ащ идунэе хьаф шIушIэр 
щыбгъабэмэ, узызфищэжьыкIэ, иупчIэ нахь мэкIэщт. Адрэ 
марсель франсхэу СукIэ къыуаджэхэрэр армэ, сэри ахэм 
тIэкIу ахэсэшIыкIы. ЦIыф чэфылэх, нэIосэ шIыгъошIух, 
IэнэкIэрысых, псэу рашъурэм нахьи санэр нахьыбэу рашъу. 
Лы фыжьри якIас, цIыф дэйхэп, ау ябзылъфыгъэхэри 
яхъулъ фыгъэхэри шIулъэгъукIэ ехьыжьэгъэщэ-шъхьарытIупщых.
- КъэпIуагъэхэмкIэ къыбдесэгъаштэ, ау бзылъфыгъэ 
IофхэмкIэ сэ сиеплъыкIэ нэмыкI. Сыда ясани, якъоли, 
яхьантIаркъуи, ябли епшIэщтыр? Уемышъу, умышх, зыми 
уригъэзырэп. Санэ уемышъоми,- Сулейман илулэ къызыIуипхъоти, диIэтэягъ,-франс пшъэшъэжъыемэ уагъэутэшъощти, уагъэшхэкIыщти!.. Тэ титыркупхъумэ афэдэхэп 
ахэр…
- Ары шъхьае, Су, шIулъэгъур шъэфы.
- Шъэфышъ арба, сикъош, зыкIэтхъагъор! Къэптыгъурэм нахь IашIу щыIэпи, бетэмал! - ыгукIи ышъокIи 
Сулейман тхъэзэ, илулэ ныкъост зыIуилъхьажьи, тIо-щэ 
тутын Iугъор зыIуигъэпщи, къеупчIыгъ.- Шъуз тхьапша 
уиIэр? Ислъам диным къызэриIоу шъузиплIыкIэ опсэуа?
- Зы шъуз сиIэр,- Фахьри ошIэ-дэмышIэу нэIуасэ 
къыфэхъугъэ Сулейман пцIы фиусыгъ, "зыкIэзыри" къыфызэхифыжьыгъ.- Ари ерагъэу тэфапэ, тэгъашхэ.
- Сабый шъуиIэба?
- Хьау…
- Ар дэи,- гукIэгъу макъэкIэ Сулейман къыIуагъ.
- Алахьым къытитынэу тыщэгугъы,- аущтэу зыкIишIырэри зыдимышIэжьэу Фахьри ипцI джыри лъигъэкIотагъ.

--- Page 46 ---

- Алахь зизакъоу цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ гукIэгъушIым шъузфаер къышъуфешI. Адэ сыдэу 
пшIын, хъулъфыгъэм шъузиплI иIэнэу джары ислъам диным 
зыкIиIорэр. Ащи Алахьым ишIэ хэлъ. Шъыпкъэ, ащ егъэзыгъэ Iоф хэлъэп, мылъкукIэ пфэIыгъыщтмэ, хъулъфыгъэ 
IофкIэ пфэгъэрэзэщтмэ.
- Хъулъфыгъэм сабый къыхэмыкIы хъумэ? - Фахьри 
ипцI есэжьэу ригъэжьагъ.
- Аущтэу хъумэ, Алахьым унатIэ къыритхагъэм уеуцолIэщт,- Сулейман къыIуи, Фахьри ытамэ теуагъ.- Ар 
пIоу уитхьамыкIагъэ зебгъэлIылIэжьы хъущтэп. Зы бзылъфыгъэ закъокIэ шIулъэгъум ишъэф къыбгурыIощтэп. Тэ 
шъузиплI зэрэтиIэ пэтзэ, тызэсагъэмэ таIэкIэкIошъышъ, 
тызэмысагъэмэ, джа о зэрэпIуагъэу, яшIулъэгъу шъэф 
иIэшIугъэ зэтэгъашIэ,- тутын стафэр лулэм ритэкъужьызэ, 
джыри ыгу нахь къыдеIэу къухьэзефэр щхыгъэ. Джыдэдэр 
ары Сулейман къыIуихыгъэ сэнэмэ кIуачIэр Фахьри къызыIууагъэр,- щыIакIэм зыхэмыгъэн, сикъош, хэпхырэр, 
шIопхьырэр уичар. Сэ укъысэлъытыгъэмэ, о джыри укIал. 
Жъыгъом уфакIо хъумэ, кIэлэгъур къыодэожьы тыркумэ 
зыфаIорэр шъыпкъэщтын, блэкIыгъэр сыгу къэзгъэкIыжьэу 
тIэкIу сыбдэIорыжъорыгъ нахь, сиилъэс тIокIищ сыд 
пыпхыжьын. Зэгорэм сызхэпкIэгъэгъэ хым сыщес къодый. 
Шъыпкъэм уфаемэ, сэщ нахьыкIэмэ садэIоржъорыныр 
сикIас.
"Сыд гъудэ ерыша мы къыспыпкIагъэр?.." - 
тIэкIу-тIэкIузэ Фахьри ыгу къыпызыутыщтыгъэ Сулейман 
ащ нахьрэ дэгущыIэжьынэу, къыIохэрэми ядэIужьынэу, 
теплъэжьынэуи фэягъэп. КъызэрэбгъодэкIыжьыщт ушъхьагъу лъыхъузэ, къакIощтыгъэ къухьэр ылъэгъугъ.
Фахьри ардэдэм ыIэпкъ-лъэпкъхэр къэкIэзэзыгъэх, 
исабыигъо ыгу къэкIыжьыгъ. 
А лъэхъаным Фахьри илъэсибл ыныбжьыгъ. Мо араб 
къухьэм фэдэ горэм исэу ащэщтыгъ, етIан ары Мысырым 
зэращэрэр къызыгурыIуагъэр. Ежь зэрахэтэу зэкIэри гъэр 
шъэожъые тIокI хъущтыгъэх - пшIыкIубгъур адыгагъэ. 
Джа тхьамыкIэгъо мафэхэр арых адыгэхэр дунаим зэрэщыпсэухэрэр зишIагъэр, абзи зызэхихыгъэр. Илъэситфым 
Каир, етIанэ Шам щэмамлюкыфэ адыгабзэрэ арапыбзэрэ 
фэшъхьаф зэхихыгъэп. Ащ ыуж француз къащзехьэ горэм 

--- Page 47 ---

ыщэфи, Корсикэ хыгъэхъунэм щигъэчырагъ, зыкъигъэбылъыжьи, илъэс пшIыкIутфым итэу Стамбул къызэкIожьым, тырку хъырцыжъ горэм IэкIафи, иадыгабзэ 
фигъэфедагъ. А хъырцыжъыр бэшIагъэ дунаим зехыжьыгъэр, ау зыцыпэ къыIэкIэхьагъэ ишъэогъугъэ Исам шашитыр ары джы зыфырикъужьынэу зыуж ихьагъэр.
- Олъэгъуа, Фахьри, мо къухьэр IуфэфыкIэу къызэрэкIорэр? - къэсыгъэ къухьэ натIэм ежь фэдэ къухьэзефэу кIэрыт лIышхом Сулейман Iэхъомбэшхор ригъэлъэгъузэ, кIэкIиIухьажьыгъ: - Сэри сикъухьэ мылъкукIэ 
ушъэгъагъэмэ, сесы пакIо, сыбыбыныгъи… Сэщ фэдэу 
насыпынчъэп хьитIум азыфагу къизыгъэр. Сэ сыда? Франсым IэнэкIэу сыкIуагъ, IэнэкIэу сыкъэкIожьы. "Бонжур", 
"мерси", "сельяви" зыIохэрэм уахэбаикIына, зэрэпкIэкIахыщтым нахь Iоф яIэп… КъохьапIэр арэп, Фахьри, узыхэбаикIыщтыр, КъокIыпIэр ары, Мысырыр, Шам… Щынагъо, 
ау егъэшIэрэ мылъку къипщыщт. Бэ ищыкIагъэп ащ, 
анахьыбэми шъэожъые гъэр шъэныкъу е тIокIищ. Муары, 
сыхэукъуагъэп. Куп тфырытфэу зэхэсых.
КъухьитIур зэблэкIхэзэ, сэлам-зэджэжь зэрахы зэхъум, 
къухьэ джэхашъом щипхыхьэгъэхэ шъэожъыемэ Фахьри 
ямыплъышъоу, зэрэIэпыIэгъунчъэр зыдишIэжьызэ, реплъэкIыгъ. Сулейман игушIо-куокIэ макъи зэхихыжьын ымылъэкIэу ышъхьи къэунэзагъ, ыгуи къыпифызыкIыгъ.
"Сыдэу дунаир къэшIэгъое-шIэгъошIоу зэхэлъа! Мафэ, 
чэщы. КIымаф, гъатхэ, гъэмаф, бжыхьэ. Зэ фабэ, зэ чъыIэ, 
зэ ощхы, зэ огъу. КъокIыпIэ-къохьапI, къыблэ-темыр. 
Тыдэрэ лъэныкъуи цIыфхэр щэпсэух. Щэщхых, щэгъых, 
щэпIох, бэн щатIы. Къызыщалъфыгъэ лъэныкъор хэти, 
чъыIэм щестми, тыгъэм щежъэми, шIоIэшIу, шIогупс. Адэ, 
насыпыр, шIулъэгъур, нэмыплъыр? ЦIыфым итеплъи, 
иIуплъи, ыбзи, ищыгъыни зэрэзэфэмыдэхэу ахэри зэфэшъхьафых. Насып кIыхьи насып кIакуи щыI, укъэзыстырэ 
шIулъэгъуи укъэзгъэфабэрэ шIулъэгъуи макIэп, нэмыплъы ри зифэшъуашэм егъоты. Уитыгъосэрэ мыхъуншIагъэ 
уинепэрэ шIушIагъэ пэгъужьа? УIагъэ зытепщагъэм уепщэжьыкIэ, Iэзэгъу уфэхъущта? УIагъэр мэкIыжьми, егъэшIэрэ тыркъоу къэнэжьы".
Къухьэм къитэджэгъэ куо-хьаумрэ шъэожъые гъы 
макъэмрэ Фахьри игупшысэхэр зэбгырагъэтэкъугъэх. 

--- Page 48 ---

Плъэмэ, шъэожъые къупшъхьэзэрыблыр лIы горэм Сулейман ыпашъхьэ къыридзагъ:
- Сыд мыр, хэт щыщ? - щырыкъупэкIэ Сулейман 
шъэожъыем еIункIи, IуигъэукIорэикIыгъ.
- Хъарджынчъэу мы шIоижъ цIыкIум,- лIы Iэпшъэцышхор еIэбэхи, пшъэпIашъокIэ шъэожъыер джэхашъом 
къытыриIэтыкIыгъ,- Истамбул зытегъэщэжьы.
- Гъэуцу, птхьалэщт,- Сулейман къыIуи, щхыжьыгъэ,- 
армырми ыпсэ хэт къодый. Сыдэущтэу сикъухьэ укъифэнэу 
хъугъа?
- Тадэжь сыкIожьы сшIоигъоти, уикъухьэ сыкъитIысхьагъ,- шъэожъыер къызыщытэджыкIынэу ежьэгъагъ 
шъхьае, зэхэфэжьыгъ.
- Тыда уздэкIожьыщтыр? Зэхэоха мыщ ыIорэр, ядэжь 
кIожьы шIоигъуагъэти, сикъухьэ къитIысхьагъ…- Сулейман 
кIэлэцIыкIум зыпишIыжьызэ, кIэнэкIэжьыгъ.- Тыда сIуагъи 
узыдэкIожьырэр?
- Сытыркушъ, Тыркум сэкIожьы…- ерагъэу кIуачIэ 
къызыфигъотыжьызэ, шъэожъыем къыIуи, къэгъыгъ.
- Мыдэ мыщ ыIорэр,- ахъырнэфэс хъугъэ кIэлэ гъэрым 
джыри Сулейман дэхьащхыгъ,- тыркушъ, Тыркум 
мэкIожьы…
- Сулейман! - Фахьри зыфэмыIажэжьэу мэкъэ IэтыгъэкIэ къухьэзефэм еджагъ.- ПшIэрэр емыкIу, Алахьым 
къыпфидэнэп.
- Ора, Фахьри? - ылъэгъужьыгъакIэм фэдэу Фахьри 
къеплъыгъ, етIанэ къокIыпIэмкIэ кIорэ къухьэм кIэлъыплъэ зэ, къызыбгырыугъ: - Сэра Алахьым къызыфимыдэщтыр! 
Мощ мылъкур зэрещэ, сэ псэхэлIэ шъэожъыем сеубзэ. 
ПщагъэкIи, пщэфыгъэкIи, мыщ итыркугу пфихыщтэп.
- КъытIэкIэлIыхьани, Iоф тыхидзэщт…- ыпашъхьэ 
илъыр Iумпэм ышIэу лIы Iэпшъацэр гъумыгъугъэ.- Емынэ 
уз иIэми сшIэрэп…
- УзэкIокIыгъа, сыда пIорэр?!.- Сулейман ынэ шIуцIэхэр 
къикIотыкIыхэу лIым текууагъ.- Къухьэм идз!
- Ибдзынэп! - Фахьри шъэожъыем шъхьарыуцуагъ.- 
Уз иIэп, шъулъэгъурэба гъаблэм зэригъалIэрэр!
- Мэфитф хъугъэ сызымышхагъэр…- шъэожъыем 
гу къызыIэпишIыхьажьызэ, Фахьри къыIуагъэр къыушыхьатыжьыгъ.

--- Page 49 ---

- Аущтэу оIомэ, Фахьри,- Сулейман ымакъэ псынкIэу 
къызэблихъужьыгъ,- мы псэхэлIэ тыгъокIо цIыкIум уедаокIи, хы хьакIэ-къуакIэмэ аIубдзэкIи, сыд пыпхын. Шыхьатэу 
укъытеуцомэ, мыщ игъогупкIэ зытефэрэр оры.
- Джыдэдэми хьау сиIэп,- Фахьри иахъщалъэ къышти, 
Айщэт фэтэлмэщафэ къыратыгъэм щыщ ливрэ шъищ 
ритыгъ, лIы Iэпшъацэу зызышIомыдэими ливрэ тIокI 
фищэигъ: - Мыр шъэожъыер пIаплIэ илъэу сызэрысым 
зэрэпхьыщтым пай. Сыда пцIэр, сшынахьыкI? - Iэ лъэныкъокIэ зыдиIыгъыгъэ шъэожъыеу илъэс пшIыкIуз-пшIыкIутIу 
горэ зыныбжьым еупчIыгъ.
- Орхъан.
- Узезыдзэжьыщтыгъэ Iэпшъацэм, Орхъан, угу емыгъабгъ. Ахъщэ ети, ыпшъэ удэсэу Франсым лъэсэу 
урихыжьынышъ, Тыркум уихьыжьыщт. УсыушъхьакIугъэ мэ,- Iэпшъацэм риIуагъ,- къысфэгъэгъу, мы ливрэ 
щэкIымкIэ усэщэфыжьы.
- Армэ хъун,- Iэпшъацэр псынкIэу къэIаби, Сулейман 
фыреплъэкIызэ, ахъщэр ыкIэджыбэ рикуагъ,- ахъщэр 
сыдигъокIи ахъщ, псыунэми ащ мэ щыпыурэп, къыпфэсэгъэгъу. Мыр джыри дгъэшхэн, дгъэкъэбзэн фаеба? Ащ 
ыпкIи зыщымыгъэгъупш.
Зэхихыгъэмрэ ылъэгъугъэмрэ зыбзэ рагъэубытыгъэгъэ Сулейман зыкъишIэжьыгъ:
- Орхъан игъогупкIэкIэ Iофыр тыухыгъэу къыпщэхъуа, 
Фахьри?
- Ащ укъызэрэкIэупчIэщтым сыкъежэщтыгъэ. КъухьапкIэу къыостыгъэм фэдизкIэ Орхъан ишъхьафитныгъэ 
сэщэфыжьы. Урыразэба?
- Сырыраз, сырыраз. Уиунэ къибыбэгъэ бзыур цIыкIуми инми уие, ащ фэд Орхъан шъэо мэфэ цIыкIумкIэ 
къысэхъулIагъэр… Ихьэдагъэ тыпэс тIозэ, инысэщэ джэгукIэ 
тызэхэкIыжьыгъ. Сымыразэ хъуна! - зэмыжэгъэ ахъщэу 
къыратыгъэр Iахыжьыщтым фэдэу Сулейман къэгузэжъуагъ.- Орхъан шъэожъыем, Алахьым къегъэхъу, 
насыпышIо ешI, ори сэри псапэ фэтшIагъ. Адэ, утыркумэ, 
Тыркум укIожьын. Ау джы къызгурымыIорэр зы, Фахьри. 
Шъуз закъор ерагъэу пIыгъэу пIуагъэ, зыщыщ умышIэрэ 
шъэожъые шъхьарыкIом сыдэущтэу ащ фэдиз мылъку 
тебгъэкIодагъа? УрыкIэгъожьырэба?

--- Page 50 ---

- Орхъан шъэожъые шъхьарыкIоп, непэ нэс зишъхьафитныгъэ зытырахыгъэгъэ цIыф насыпынчъ. Мылъкур 
къызэрэкIоу мэкIожьы. Франсым тэлмащ IофкIэ адэсщэгъэ адыгэ пшъэшъэжъые гъэрым итхьамыкIагъокIэ къэсылэжьыгъэр Орхъан шъэожъыем ишъхьафит пэIухьажьынэу Алахьым ыухыгъагъэу арыщтын, сырыкIэгъожьырэп.
- УишIушIагъэ цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ 
Алахьым къыпIуегъэкIэжь. Ау къыосIощтыр ошIа, Фахьри, 
зы шъузым нахьи шъузиплIыр зэрэнахь тхъагъор зыщымыгъэгъупш, зымыгъэдел.
Ящэнэрэ мафэм Стамбул нэсхи, Фахьрирэ Орхъанрэ 
къухьэм икIыжьыхэ зэхъум, Сулейман акIэлъыджагъ:
- Сэлам къэшъумыхыжьыгъэми, гъогумаф, Фахьри, 
ори ары, Орхъан. СышъуищыкIагъэ зыхъукIэ, сикъухьэ 
иуцупIэ мыщ дэжьышъ, сыдигъокIи сыкъэжъугъотыщт.- 
КъыфызэмыплъэкIыжьыгъэхэм акIэлъыплъэзэ, Сулейман 
щхыпцIи, акIэлъыгъумыгъужьыгъ: "Шъэожъые шIагъор, 
еплъэлъ а ныкъуалIэр къызэрэхъужьыгъэр, пыутыщэу 
зыIэкIэзгъэкIыгъ… ПшIэхэнэп унатIэ пкIантIэ къехэу сызэрэуищыкIэгъэщтыр, зишъуз закъо зыфэмыIыгъы жьырэ 
тхьамыкIэ-бай…"
IХ
Уахътэм уеуIэ, уегъэхъужьы, ау уIэгъэ пстэури 
зэфэдэп. Чатэм пиупкIырэр мэкIыжьыми, тыркъоу 
къэнэжьы. Жэм пиупкIырэр егъэшIэрэ лыуз-гуузэу дунаим 
тетыфэкIэ цIыфым къызыдырехьакIы, хьадрыхи 
зыдехьыжьы.
Айщэт итхьамыкIэгъо чэщ пкIыхьэпIэ зэпытхъыгъэу 
игукъэкIыжьхэм къахэхьажь зэпыт. Уахътэр тешIэ къэси 
ежь къышIэжьырэм хегъахъо, хегъэкIы е инэплъэгъу къыкIэуцожьырэр нэмыкI. Ятэ Болэт укIыгъэу джэхэшъогум 
теушхогъагъэми, къэмэ къихыгъэкIэ хъырцыжъмэ язао, 
янэ Джэнэти псэнчъэу пIэкIор лъапсэм кIэрылъыгъэми, 
къызэрэлъычъэрэр елъэгъу, къызэрэлъыджэрэр зэхехы. 
Джа илъэсым лIэгъэгъэ нэнэжъ Чабэми КъурIаныр укIакIомэ 
апегъохы, ялъэIу, дыухь къехьы, ау зыми къымыубытхэу 
къаукIы. Ежь Айщэт лIы горэм хыIушъомкIэ ехьы, зыкъыIэпиуты зыхъукIэ, адыгабзэкIи тыркубзэкIи къыфэгубжы…
Сыда мыхэр? Айщэт цIыкIум итхьамыкIэгъо пкIыхьапIэх, 
инэфэ гууз-лыуз гукъэкIыжьых, хэшIыкI зыфыримыIэ хымэ 
унагъом, хэгъэгу чыжьэм инепэрэ неущырэ мафэх. Сыда 
ахэм къахьыщтыр: жьыбгъэ-бэдзаеха, мэфэшIу-гугъэшIуха?
Айщэт зэсэжьыгъагъэ пкIыхьапIэм къызыхэужьым, 
нахьыпэрэ пчэдыжьмэ афэмыдэу, янэжъ зэриIощтыгъэу, 
ежь зэушъыижьыгъ: "Адэ, джары зи узэмызэгъын щыIэп. 
Тыгъуасэ къещхыщтыгъэмэ, непэ тыгъэпс. ЗэкIэри дэгъу, 
рэхьат. Зымафэ Шарль де Ферриоль Мария-Анжеликэрэ 
Огюстен-Антуанрэ зэрадэгущыIэгъагъэр арэу къычIэкIын, 
графиняр нахь дэгъоу къысфыщыт хъугъэ, Лароши къысIогушIо, сипсауныгъэ къыкIэупчIэ. Клодина-Александринэ 
нахьыбэрэмкIэ тлъэгъурэп. Ау загъорэ ащ Мария-Анжеликэ ецIацIэ, ыгъасэ зыхъукIэ, "сшъхьэ язгъэупсынышъ, 
монастырым сычIэтIысхьащт" къыреIо. Сыд монастыра 
зыфиIорэр?.. Сэ сызыщырагъэджэщт-сызыщапIущт монастырым фэда? Сышъэожъыя сшъхьац аупсынэу!.. Ащ 
фэдэ Шарль де Ферриоль графым сэ къысиIуагъэп, пачъыхьэми ар ыдэнэп. ЗэкIэри дэгъу, гукIодыгъо щыIэп. 
Адыгабзэм "гъы" макъэу хэтым фэдэр франсыбзэми бэрэ 
къыхэфэшъ, мафэ къэси нахь псынкIэ-гурыIогъошIу 
къысфэхъу. СифэIо-фашIэхэр сфишIэнэу къысфэгъэзэгъэ 
Софи сэщ нахьи илъэсиплIыкIэ нахьыжъыми, къыздэшъхьахырэп. Клондинэ нахьи сэ ыгу сызэрэрихьрэр къысимыIоми, къыхэщы. ЕджакIо сызыкIокIэ, тызэрэхъущтыр 
сшIэрэп нахь… Пчэдыжьырэ пIэм сыхэлъэу ащ нахьрэ 
Софи шоколад къезгъэхьыжьыщтэп, тэ, модэ тадэжькIэ, 
ащ фэдэ хабзэ тиIагъэп. Сыда зызгъэшIожьэу сипIэ сызыкIыщышхэн фаер, хьайнапи ар!.." - Айщэт псынкIэу къэтэджыжьи, Софи къэмыкIозэ, ипIэ шъэбэ фыжьыбзэ 
зэIуихыжьыгъ.
Шоколад Iэгубжъэр лэгъэкIэтым итэу къэзыхьыгъэ 
Софи нэмыз-Iумызэу джэхэшъогум къыщызэтеуцуагъ:
- Аиссе, укъэтэджыжьыгъа?
- ЗызгъэчъыекIыгъэти, сыкъэтэджыжьыгъ,- къызыфеупчIыгъэр къыгурымыIуагъэ фэдэу зишIыгъ.- Сыда 
зыкIэбгъэшIагъорэр?

--- Page 51 ---

- Ферриоль графмэ яунэгъо хабзэ оукъошъ ары, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе,- мэкъэ гъэтIылъыгъэ теубытагъэкIэ Софи къыриIуагъ.- Шоколад емышъохэу Ферриольхэр къэтэджыжьыхэрэп, япIи ежьмэ Iуахыжьырэп.
 - Софи, сыдэу упхъаша!
- Сыпхъашэп, сиIофшIэн сэгъэцакIэ.- Зэпыугъо тIэкIукIэ 
Софи Айщэт IугушIожьыгъ: - Черкес гущыIэ закъоу сэбгъэшIагъэмкIэ сыкъыоупчIы, къыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ, Софи, къызгурыIуагъ,- Айщэт 
гушIом зэрихьэу Софи IаплI рищэкIи, есэмэркъэужьыгъ,- 
Ферриольмэ игъом япчэдыжьышх, ящэджэгъуашх, япчыхьэшъхьашх, ау зыщыфаехэми мэгъолъыжьых, зыщыфаехэми къэтэджыжьых. 
Сыхьатыр пшIым япчэдыжьышхэ цырицаур къытеуагъ. 
Пчъэ зэIух макъэхэри къэIугъэх. Пон де Вель шъэожъыери, 
шэны зэрэфэхъугъэу, ыдэжь къызэрычъэрэр Айщэт 
зэхихыгъ, зэкIэми апэ Iанэм зэрэпэтIысхьащтыгъэм фэмыдэу непэ тIэкIу зиIэжэнэу рихъухьагъ: зигъэпэсэщтэп, 
зигъэкIэсэщтэп.
- Джыри ухьазырба? - Пон де Вель ыгъэшIэгъуагъ.
- Умыгузажъу,- Айщэт гъунджэм кIэрытэу ибгырыпх 
ыгъэтэрэзыжьызэ, шъэожъыем къыриIуагъ,- сакIыбыкIэ 
бгырыпхыр тэрэзмэ къеплъ.
- ЗанкIэ. НекIо, тэгужъо.
- Мары, джыдэд,- Айщэт ынапцэмэ атеIэбэжьы фэдэу 
зишIыгъ, бгъукIэ зыдыригъэзэкIызэ, зэплъыжьыгъ.
- НекIо, Аиссе, цырицаур къытеогъахи!
- Джыдэд, Пон, джыдэд. Клодинэ ыуж зыкъидгъэнэщтэп.
- Клодинэ шхапIэм кIогъахэ,- Пон де Вель зыфэIэжэжьыщтыгъэп.
Ферриольмэ яшхэпIэ хъоо-пщаушхоу тыгъэкъокIыпIэмкIэ гъэзагъэм шъхьаныгъупчъэ лъэгиплI хэт. ПэIухъо 
фыжьхэу джэхашъом къынэмысыхэрэм, Iэнэ кIыхьэ иным 
итехъо фыжьыбзэ, лэгъэ дахэхэм, бгъэIухъомэ, IупшIэлъэкIмэ ащыкIэкIыжьэу, унэр зэрэнэфынэм нахьи нахь 
къагъэнэфы, пхъэфым хэшIыкIыгъэ пхъэнтIэкIу зандэхэми, 
къэгъэгъэ Iэрамыр зытет Iэнэжъыеми, дэпкъым пылъэгъэ 
сурэтми, кIашъом кIэшIэгъэ апчыжъые остыгъэ зэхэтхэми 
зэдаштэ.

--- Page 52 ---

ШхэпIэ унэм хъулъфыгъэ IэнэзехьитIу ит: зым шхыныр 
къехьы, адрэм Iанэм тырегъэуцо. ТIуми зэфэдэ кIэко 
зэпылъ шIуцIэхэр ащыгъых, Iэлъэ фыжьхэри апылъых.
Пчэдыжьышхэ Iанэм нэбгыритф кIэрыс: Iэнапшъэм - 
Шарль де Ферриоль, ащ иджабгъу Iэнэбгъум Огюстен-Антуанрэ Мария-Анжеликэрэ, ахэм апэчIынэтIэ пхъэнтIэкIуитIур нэкIы, сэмэгу IэнэбгъумкIэ Пьеррэ КлодинаАлександринэрэ щысых. IэнэзехьитIур - зыр IэнапшъэмкIэ, 
адрэр IэнакIэмкIэ - граф анахьыжъым къыIощтым паплъэхэу, IэплъэкIыр аIэ сэмэгумэ ядзэкIыгъэхэу щытых.
Унапчъэм Айщэт къызэрэдэкIэу, унагъор къызэрэзэригъэжагъэм рыукIытэжьэу къызэтеуцуагъ, ау шIэхэу 
зыкъишIэжьи, зипхъэнтIэкIу тIысыпIэ ечъалIэщтыгъэ Пон 
де Вель пымылъэу, щысхэм шъхьэгъэшIо макIэ афишIызэ, 
сэлам арихыгъ:
- Бонжур.
- Сэ Iанэм сызкIэрыс мафэхэм, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе, - Шарль де Ферриоль зичIыпIэ гъэнэфагъэ тIысыщтыгъэ Айщэт риIуагъ,- мы сисэмэгубгъу ары уитIысыпIэщтыр.
"Сыда мыщ ышIэрэр?" къыригъэкIэу Мария-Анжеликэ 
ылъапэ Огюстен-Антуан ылъакъо нигъэсыгъ, нэплъэгъу 
гъэбылъыгъэкIэ ышыпхъу Клодина-Александрина фычIэплъыгъ.
- Сэры? - ятэшым Айщэт зыгуигъэтIысхьэ зэхъум, 
Пон де Вель къызыщылъэтыгъ.
- О джа уздэщысым ущысыщт,- Огюстен-Антуан 
графым ыкъо фигъэпытагъ.
- Хьау! - Пон де Вель ипхъэнтIэкIу ерагъэу ылъэшъуи, 
Айщэт готIысхьагъ.
- Пон! - Мария-Анжеликэ ишъэожъые фэмыгубжэу 
егыигъ.- ПшIэрэр къыопэсыгъэп.
- Зи ешъумыIу,- Шарль де Ферриоль тхьэелъэIукIэ 
гъомылэм зыхаIэм, мыдырэхэми пчэдыжьышхэм даублагъ.
Цэцэ-шъэжъые мэкъэ макIэ фэшъхьаф къызыпызымыгъэIукIыхэрэм апэрэ гъомылэр ашхыфэкIэ зыми зи 
къыIуагъэп, ятIонэрэ шхыныр Iанэм къызытырагъэуцом, 
Клодина-Александринэ Шарль де Ферриоль еупчIыгъ:
- О узщыдэмысым, граф, хэта Аиссе госыщтыр?

--- Page 53 ---

Пьер Герен де Тансен зэхихыгъэ упчIэр ыгу зэрэримыхьыгъэр ипскэуIо шъабэкIэ ышыпхъу нахьыкIэ ригъэшIагъ.
- Сэ Париж сызыщыдэмысым, Клодина-Александрина, 
мыщ дэжь сшынахьыкIэ Огюстен-Антуан графыр щысыщт,- 
Шарль де Ферриоль Iофы зыримыгъэшIэу Пьер шыхьат 
зыфишIырэм фэдэу еплъызэ, упчIэм джэуап къыритыжьыгъ.- Шарлотта-Элизабет Аиссе непэ къызытесщыгъэ пхъэнтIэкIум тетIысхьажьыщт. Узгъэрэзагъа, Клодин?
- Ары шъхьае, Огюстен-Антуан графри бэрэ Париж 
дэсырэп.
- Джаущтэу зыхъурэм, пшыпхъу Мария-Анжеликэ 
графиняр ары Iэнапшъэм щысыщтыр. Джы ураза, Клодина-Александрина?
- Зэгорэм тэри агу тыкъэкIыжьыгъэмэ ары,- ышыпхъу 
нахьыкIэ ычIыпIэкIэ Мария-Анжеликэ ошIэ-дэмышIэ гущыIэу 
Iанэм къыпэтэджагъэр сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ.- Шарлотта-Элизабет Аиссе сишъэожъые Пон фэдэу шIу сэлъэгъу, ежьыми сыкъелъэгъужьэу къысщэхъу.
- Тхьауегъэпсэу, графиня,- Шарль де Ферриоль инысэ 
гопэшIушIэкIэ риIуагъ,- ощ нахьрэ гугъапIэ симыIэу Шарлотта-Элизабет Аиссе Ферриольмэ яунэ къисщагъ, унаIэ 
тебгъэтынэу сыпщыгугъызэ, джа тызэрэзэзэгъыгъэу, 
зыщедгъэджэщт пачъыхьэ монастырыри къыхэтхыгъ, 
чыжьэп, Сен-Клу дэтыр ары. Зымафэ Шарлотта-Элизабет 
Аиссерэ сэрырэ Версаль тикIи, ащ тыкIогъагъ, ыгуи рихьыгъ. Арба, Шарлотта-Элизабет Аиссе?
- Ары. Унэри дахэ, щагури ины. ТыдэкIи, мы тищагу 
фэдэу, къэгъагъэхэри чъыгхэри дизых. ЕтIани анахьэу сыгу 
зыкIырихьыгъэр сышъупэчыжьэщтэпышъ ары.
- АщкIэ зыгъэрэхьат, Шарлотта-Элизабет Аиссе, 
тыппэчыжьэщтэп,- Мария-Анжеликэ къыфагъэнэщт ахъщэм ежь къыфыхэкIыщтым ыгу къыдищаеу тхьэ нахь 
зымышIэрэ пшъэшъэжъые гупцIанэм дыригъэштагъ,- 
тыкъыплъыкIощт, тхьаумафэрэ тадэжь укъэтщэжьызэ 
тшIыщт. Сен-Клу монастырь егъэджапIэр мыдахэу, мыдэгъоу типачъыхьэ нэф къыпфидэщтэп.
- Сэри ащ сыщеджэщт! - Пон де Вель зыфэщыIагъэп.
- О, Пон, Шарлотта-Элизабет Аиссе ыныбжь фэдиз 
узыхъукIэ ары ащ узыщедгъэджэщтыр,- Мария-Анжеликэ 
ыгу фимылъымкIэ ишъэожъые ыгъэрэзагъ.

--- Page 54 ---

- Ары шъхьае… Ащ сшъхьэ щязгъэупсыщтэп! - Айщэт 
зыгъэгумэкIыщтыгъэр фэмыушъэфэу къызыIуипхъотыгъ, 
етIанэ нахь мэкъэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ.- Ар къыщысамышIэнэу, Шарль де Ферриоль, типачъыхьэ нэф елъэIу.
- Хэта пшъхьэ аупсынэу къыозыIуагъэр? - Шарль де 
Ферриоль зэхихыгъэм къыкIигъэщтагъэми, къызхимыгъэщэу ешъэбэкIызэ, Айщэт еупчIыгъ.
- Зыми къысиIуагъэп…- Айщэт къыIуагъэр кIилъэшъужьыгъ, ау шъыпкъэ къызэримыIуагъэмкIэ кIэгъожьэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - Сыда ащыгъум Клодинэ "сшъхьэ 
язгъэупсыни, монастырым сычIэтIысхьащт" Мария-Анжеликэ къызыкIириIорэр?
Клодина-Александринэ къыраIолIагъэм щай Iэгубжъэр 
тIыркъ ригъаIоу щайкIэтым рыригъэуцожьыгъ. Ардэдэм 
къызщылъэти, Iанэм пэкIыжьынэу зежьэм, ышыпхъу 
нахьыжъ ыдагъэп:
- Клодин, тIысыжь. УизекIуакIэ дахэп. 
Ферриольмэ Iо къахэтаджэ хъумэ, зэрашIы хабзэу, 
Iэнэзехьэхэр унэм икIыгъэх.
- Ферриоль графхэм яхьатыркIэ сытIысыжьын,- Клодина-Александринэ ыпкъ псыгъо дахэкIэ зыридзыхыжьыгъ.- 
Тхьапшрэ, Мария-Анжелика, къыосIуагъа Аиссе ыпашъхьэ 
сыщымыгъэсэнэу…
- Шарлотта-Элизабет Аиссе,- Шарль де Ферриоль 
псынкIэу Айщэт ыцIэ шъыпкъэкIэ Клодина-Александринэ 
къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Ары, Шарлотта-Элизабет Аиссе ыпашъхьэ,- Клодина-Александринэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Тхьапшрэ 
Шарлотта-Элизабет Аиссе ыпашъхьэ сыщымыгъэсэнэу 
къыосIуагъа, Мария-Анжелика? Ори, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе, тэ, зэшыпхъумэ, затIорэм укъемыдэIуаш.
- СыкъедэIуашэрэп! - имыхьакъ къызэрэтыралъхьэрэм Айщэт ымакъэ зыкъыригъэпхъотагъ.- Зэхэсхыгъэр 
къэсIожьыгъ.
- ШъуитIо, Мария-Анжелика,- джы нэс щай ешъоу 
зызыудэгущтыгъэ Огюстен-Антуан къыIуагъ,- шъуфэшъуа шэр къышъохъулIагъ, шъуIорэ-шъушIэрэмкIэ шъузфэ сакъыжьырэп.
- Тэрэз, Огюстен,- Шарль де Ферриоль ышнахьыкIэ 
дыригъашти, Айщэт ешъэбэкIыжьыгъ.- Клодина-Александринэ зыфиIорэ дин монастырхэри щыIэх, ау о узыщедгъэджэщтыр нэмыкI. Ащ пшъэшъэжъыехэми шъэожъыехэми ашъхьэ щаупсырэп.
- Адэ ары, щырагъаджэ-щапIух нахь, графым узэритыщт монастырым ашъхьэхэр щаупсырэп,- Мария-Анжеликэ графинями ипщыкъо дыригъэштагъ.
- ТIуагъи, къэтIожьыгъи, типчэдыжьышхи джащ 
щытэухы. Тшхыгъэри Тхьэм къабыл тфешI, тыгу илъхэри 
къыддегъэхъух,- Шарль де Ферриоль къызэтэджыжьым, 
адрэ щысыгъэхэри Iанэм къыпэтэджыкIыжьыгъэх.
Бжыхьэ мафэр Париж щыпщэгъуагъэми, мафэм 
къещхын гухэлъ иIагъэп.
Непэ нахьи тыгъосэрэ мафэри, пчыхьэри, чэщыри 
Шарль де Ферриоль бэкIэ нахь къехьылъэкIыгъ. Къыпыщылъ мафэр зэрэхъущтым ыгъапэу нычэпэ тIо-щэ шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, Iутыгъ, къыIукIыжьыгъ. Уашъор 
гъэтхэ-гъэмэфэ чэщмэ афэдэу жъуагъохэмкIэ пкIэгъагъэ, 
зигъо хъугъэ мазэри хъураишхуагъ, зы пкIэшъэ тхьапи 
мысысэу дунаир шъэбэ-рэхьатыгъ. Гупсэф зимыIагъэр 
ежь Шарль де Ферриоль ары. Уахътэм чэщныкъом риублэгъугъагъэми, чъыяпэ къекIущтыгъэп. Мэфэ благъэхэм 
зэхифын фае Iофыгъуищыр шъхьэм икIыщтыгъэп: апэрэр, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе ипIун-егъэджэн Iоф; ятIонэрэр, 
и Тырку кIон зэригъэгужъорэр ары; ящэнэрэр, Мария-Анжеликэрэ Клодина-Александринэрэ язэфыщытыкI. Дэеу 
къыфыщыт Францием иапэрэ министрэу Дюбуа къызэщимыгъэкъожьмэ, ар мазэ горэмкIэ джыри лъигъэкIотэн 
ылъэкIыщт, ащкIэ ицIыф зытIумэ адэгущыIагъ. Мыхъу 
зыхъурэм пачъыхьэ нэфым елъэIущт, къыфишIэнэу ицыхьэ 
телъ. Ау ар къыхимыгъэхьэгъагъэмэ нахьышIугъ, пачъыхьэр - пачъыхь, ар бгъэгумэкIы хъущтэп. Адрэ зэшыпхъуитIумэ, ышнахьыкIэ тхьамыкIэр ары нахь, сыдкIэ агъапэра, ахэр игъэсэнхэп. Ары шъхьае, АиссэкIэ инысэ 
щэгугъы. Огюстен-Антуан мор зичыжьэгъэ Дофинэм 
щымыIэу Париж дэсыгъэмэ, ащ фэдизэу пшъэшъэжъыемкIэ гумэкIыщтыгъэп.
"Шарлотта-Элизабет АиссэкIэ Iоф зыхэсыдзэжьыгъэкIэ сэгугъэ…- Шарль де Ферриоль чхыIан шъабэр зытыридзи, пIэм джыри къыхэкIыгъ, джэхэшъогур рекIукIы, 
къырекIукIыжьы.- Сыда сытелъади, къызыфэсщэфыгъэр? 

--- Page 55 ---

Сыгу егъути ара, хьауми сыда?..- Пхъонтэшхом хэшIыхьэгъэ пхъэчаижъыем икIэсэ сэнэ плъыжьыр къыригъэчъыгъ, 
дэгъэзыегъу жьыкъэмыщэкIэ бжъэр зэрэпсэоу ришъугъ. 
Джэхэшъо икIукI заулэкIэ Iэпкъ-лъэпкъхэр къэпсынкIагъэх, 
шъхьэ онтэгъум зиукъэбзыжьызэ, игупшысэхэр нахь 
шъхьафит-шъхьэрытIупщ хъугъэх. Ежь тIэкIу-тIэкIузэ 
зыфишIыжьырэ гуцафэмкIэ зыдишIэжь-зыдимышIэжьэу 
ишIу-имышIухэр зэдигъэмысэхэзэ, гъолъыжьыгъэ.- Шарлотта-Элизабет Аиссе черкес пшъэшъэжъыемкIэ шъукъыздэхьащхы, шъукъыскIэнакIэ шъхьае, сэ ащ сыгу 
филъыр шъо сыдым шъуигъэшIэн! Шъулъэгъун илъэс 
зыщыплIыкIэ ащ идэхагъэ зыфэдэщтыр, сэ бзылъфыгъэмэ 
зи ахэсымышIыкIэу шъоIомэ, шъудел. Ащ нахьи нахьышIу 
шъуишъхьэгъусэхэр лIы кIэсалэмэ къыряшъумыгъэщэкIи. 
Сэ сизакъоми икъущт шъуишъузмэ сызэрагъэтхъагъэр. 
Ары, ары, сэ Шарлотта-Элизабет Аиссе сытебэнэщтэп, 
ащ сезгъэжэн бзылъфыгъи Стамбул къыдэкIын, ау Париж 
сыкъызыкIо горэм…" - Шарль де Ферриоль игугъэ IэшIу 
зыщынэсыщтым, чъыем Iуилъэшъугъ.
Х
Шарль де Ферриоль икухъэренэ псынкIэ нэбгыритф 
ис: тIур хъулъфыгъ, ежьыррэ Пон де Вельрэ, адрищыр - 
Шарлотта-Элизабет Аиссе, Мария-Анжеликэ графиняр, 
Софи джэхэшъотетыр. Клодина-Александрини зыдащэнэу 
раIогъагъ шъхьае, ыдагъэп. Ау ежь зэгупшысэщтыгъэ 
бзылъфыгъэ монастырыр шъхьэм имыкIэу, мощ фэдиз 
къызыпыхъыкIыгъэ адыгэ пшъэшъэжъыем ехъуапсэми, 
ыгу фэгъуми умышIэнэу шъхьаныгъупчъэ Iут-гъэбылъыгъэкIэ Ферриольмэ якухъэренэ щагум дигъэкIыгъ. Ащ 
ыпэрэ мафэм Пьер Герен де Тансен епископ ашIыгъакIэр 
елбэтэу Амбрен кIожьын фэягъэти, Аиссе монастырым 
зэрэдэмыкIорэр ыгу къеозэ, гъогу техьажьыгъагъ. 
Париж дэкIхи, заулэрэ чъагъэхэу Шарль де Ферриоль 
графым игъусэмэ агу къыIэтынэу джау сыдми ариIуагъ:
- Мафэр пщагъоми, шъабэ.
- Ощх фэбэ-шъабэ къещхыщтыгъэмэ, дэгъугъэ,- 
Айщэт къызеIом, кухъэреным исмэ агъэшIэгъуагъ.
- Сыда зыгорэ фэIуагъа? - Мария-Анжеликэ къэупчIагъ.

--- Page 56 ---

- Ощх шъабэ къещхызэ, гъогу утехьэмэ, шIоу талъэныкъо щаIо.
- Тыркухэр ара? - Мария-Анжеликэ Софи фычIэплъыгъ.
- Тыркухэр арына,- графиням икъэупчIакIэ Айщэт 
ыгъэшIэгъуагъ,- модэ сыкъыздырахыгъэ хы ШIуцIэ лъэныкъомкIэ, черкесхэр арых.
- ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэми янэшанэхэр зэтефэх,- 
зэхихыгъэмэ Шарль де Ферриоль къагъэгумэкIыгъэми, 
Айщэт къыIуагъэм дыригъэштагъ,- тэри, франсмэ, джащ 
фэдэ нэшанэ тхэлъ.- Джыдэдэм ямыщыкIэгъэ гущыIэм 
тырищынхэу шыкуаом фидзыгъ: - Кухъэренэм ичъэ щыгъакI, Жак, тызэредзэжьы.
- Тызэридзэжьырэп, ерагъэу мачъэ! - Пон де Вель 
земыдэм, зэкIэри щхыгъэх.
Ферриольмэ яIоф псынкIэу Сен-Клу къыщызэшIокIыгъ. 
КъэIо-Iожь бащэ къыхэмыхьэу адыгэ пшъэшъэжъыер 
заштэм, монастырыр зыIэ илъ бзылъфыгъэ къопцIэ ЖанеттНиколь нэгуфыр Айщэт къыдэкIуагъэхэмкIэ къызеупчIым, 
риIожьыгъэр Шарль де Ферриоль графым щыгъупшэрэп. 
Ар Мария-Анжелики егъэшIэгъо зэпыт, Софи ащ еплъыкIэ 
фэшъхьаф фыриI, аущтэу зэрэщытыр ащ бэшIагъэ къызыгурыIогъагъэр, зилъэгъугъагъэ апэрэ мафэм щегъэжьагъ.
- Шарлотта-Элизабет Аиссе джыри зэ шIу зысигъэлъэгъужьыгъ,- Мария-Анжеликэ зызэригъэнэшIошIырэр 
къызхимыгъэщэу зымафэ Софи риIуагъ,- ащ тэркIэ ыгу 
къэкIыгъэр ныбжьи сшъхьэ къихьэныеп… Шарль де Ферриоль ят, сэ сыриныс, Пон де Вель ышнахьыкI, о уриджэхэшъотет. Клодинэ зимыгъэгусэу къыддэкIогъагъэмэ, 
зэреджэщтыгъэр сшIэрэп нахь. Дэгъу, дэгъу, сигуапэ, 
унагъом щыщ пстэури джары зэрэщытын фаер. Узэмыбэнэу, шIу узэрэлъэгъоу узэфэсакъыжьызэ упсэумэ 
нахьышIу,- графиням иаужырэ гущыIэхэр зыфэгъэхьыгъагъэхэр ышыпхъу Клодинэ арыгъэми, ыцIэ къыриIуагъэп.
- Ары, графиня, сэри апэ зыщыслъэгъугъэ мафэм 
щегъэжьагъэу Шарлотта-Элизабет Аиссе шIу слъэгъугъэ, 
Iуш, IэшIу цIыкIушъ, шIу умылъэгъун плъэкIыщтэп. ЗэкIэми 
гу алъетэ, хъупхъэ, IэпкIэ-лъапкI, сыфэзэщы.
- Ары, Софи, ары, Iэдэб хэлъ, зэрэпщыхэкIыри ыгъэгъуащэрэп. Сэрышъ, слъэгъун фалI, зэ моу тызыщыкIорэ 

--- Page 57 ---

мэфэ пIалъэр къэсыгъот, сыхьатхэр сфэгъэкIожьхэрэп. 
Загъорэ Шарлотта-Элизабет Аиссе Клодина-Александринэ 
ицIыкIугъо сыгу къегъэкIыжьы. Герен де Тансен лIэкъо 
лъэрыхьым зэрэщыщыр зыщигъэгъупшэщтыгъэп, рыгушхощтыгъэ. Джыри тилIакъо ар рымыгушхоу, зыщигъэгъупшэу сIорэп, ау мы гъэмафэ щыублагъэу удэгущыIэн 
умылъэкIэу хьашхъопэцае хъугъэ, тхылъ бащэ зэреджэрэр 
армэ сшIэрэп нахь.- Зыгъапэщтыгъэ ышыпхъунахьыкIэ 
джыри графиняр тегущыIыкIыжьыгъ:- А, Софи, графым 
Аиссе усипшъэшъэжъый риIогъэна? Джаущтэу аригъэтхыгъэна? ПшIэхэнэп сипщыкъо гурытIупщ-шъхьарытIупщ 
ыгу къэкIыщтыр…
ГущыIэшIухэу Айщэт графиням къыриIолIагъэхэм ауж 
пшъэшъэжъыем шъущымыхьи, шъуиунэгъо Iофхэр шъоршъорэу зэхэшъуфыжьых Софи ыIозэ, ыIупшIэ хъурэе 
цIыкIухэр зэтекъузагъэхэу, Мария-Анжеликэ иунэ зэрикIыжьыщтым фэхьазырэу пчъаблэм готыгъ.
Щай учъыIыжьыгъэр ыпашъхьэ дысэу ригъэкIоти, 
графиням Софи риIуагъ: 
- Сэ сызгъапэрэм о сыдэущтэу уигъэпэна, о пшъхьэ 
Iаджи илъ, кIо, уиIофмэ ауж ихьажь.
Джа сыхьат дэдэм, адрэ кIогъумэ афэмыдэу, "Шарль" 
ыIомэ, ыцIэ къыриIозэ, Айщэт Шарль де Ферриоль къыпэгъочъыгъ:
- Непэ, Шарль, сыкъыппаплъэщтыгъэ, укъызэрэкIощтыр сшIэщтыгъэ.
- Зыгорэм къыуиIуагъа?
- Хьау, тыгъоснахьыпэ укъызэкIом, неущ Тыркум 
узэрежьэщтыр къысэпIогъагъи.
- Ары, ары, къыосIогъагъ, пщыгъупшагъэп.
- Ори Iофыбэ уапэ зэрилъ пэтызэ, сыпщыгъупшагъэп. 
Сыдэу щытха Пон де Вели, Огюстен-Антуани, Мария-Анжелики, Софии, Лароши? Клодина-Александрини бэшIагъэ 
зысымылъэгъугъэр, мыщ сыкъызыкIуагъэм щегъэжьагъ, 
тхылъыбэмэ яджэщтын.
- УкъызыкIэупчIагъэхэр псаух, узынчъэх, сэлами 
къыпфысагъэхьыжьыгъ. Ахэр къэкIорэ тхьэмафэм къыпфэкIощтых.
- Клодина-Александрини ара?

--- Page 58 ---

- Ари ары,- Греноболь пэмычыжьэ Монфрели дэт 
бзылъфыгъэ Августинэ монастырым Клодина-Александринэ зэрэчIэтIысхьагъэр Шарль де Ферриоль ыушъэфыгъ.
- Муары Жанетт-Николь къэкIо! - монастырыр зыIэ 
илъ бзылъфыгъэу пшъэпIэ фыжь зытелъ джэнэ шIуцIэ 
кIыхьэр зыщыгъыр Айщэт зелъэгъум, пэгъочъи, ыIапэ 
ыубытыгъ.
- Шарлотта-Элизабет Аиссе, зыгъэрэхьат,- ЖанеттНиколь IумыгушIо-фэмыгубжэу Айщэт еушъыйзэ, графым 
дэжь къыIуищэжьыгъ, ау пшъэшъэжъыем ыIапэ зэриIыгъымкIэ зиухыижьыгъ: - ТэркIэ едгъаджэрэ тпIурэ пшъэшъэжъыехэр зэкIэ тизэфэдэх, дэгъу-дэйкIэ зэхэтыдзыхэрэп. Ау Шарлотта-Элизабет Аиссе загъорэ тегъэделэ, 
тымышIапхъэхэр тегъашIэх.
- КъышъодэIуа, зигъэшIыкIаерэба? - ащ фэдэу Айщэт 
зэрэщымытыр графым ышIэщтыгъэми, Жанетт-Николь 
еупчIыгъ, джэуапым емыжэу пшъэшъэжъыем IугушIозэ, 
риIуагъ: - Франсым сисми, Тыркум сыщыIэми, ушIыкIаемэ, 
къыпфэсыдэщтэп, Шарлотта-Элизабет Аиссе.
- АщкIэ зыгъэрэхьат, Шарль де Ферриоль,- ЖанеттНиколи графым къыриIожьыгъ,- тэ тиеджэпIэ-гъэсапIэ ащ 
фэдэ зекIокIэ-гъэпсыкIэмэ тащыфэсакъы, сабыим идэй 
тыдэлажьэ, ишIу лъытэгъэкIуатэ. Шарлотта-Элизабет 
Аиссе шъукъызыфэгумэкIын пшъэшъэжъыеп. Iэдэбрэ 
гукIэгъурэ хэлъ, сыд фэдэрэ Iоф фэбгъэзагъэми, IэпкIэ-лъапкIэу егъэцакIэ, илэгъухэми дэгъоу афыщыт, ежьхэри джащ 
фэдэу къыфыщытыжьых. Тызэремыжагъэу франсызыбзэмкIи гупкIэ, IупкIэ. ХэдыкIынми хэшIыкI дэгъу фыриI. Ежь 
Шарлотта-Элизабет Аиссе къызэрэсфиIотагъэу, черкес 
пщы унагъо зэрэщапIугъэр гъуащэрэп.
- Ащ фэди къыпфиIотагъа? - зэхихыгъэр игуапэми 
имыгуапэми умышIэнэу Шарль де Ферриоль къэупчIагъ.
- Мыхэр, граф, пшъэшъэжъыех,- Жанетт-Николь 
ынэгуф дахэ Шарль де Ферриоль апэрэу гушIопс фабэ 
кIилъэгъуагъ,- бэ къыуаIо, бэ зэрагъашIэ ашIоигъу. Ащыгъум шъугущыI шъо, шъузэкIэрыс. Сэ мокIэ Iофхэр къыщысэжэх.
Шарль де Ферриоль графымрэ Шарлотта-Элизабет 
Аиссерэ язакъоу къызызэкIэрэнэжьхэм, хэти иакъылгулъы тэ къызэрихьэу гущыIагъэх, бэмэ анэсыгъэх. Сыд 
аIуагъэ ми, Тырку кIоныр ары тIури къызэолIэжьыщтыгъэхэр.
3 Заказ 026

--- Page 59 ---

- Моущтэу орырэ сэрырэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, 
тиIоф къычIэкIынэу сшIагъэмэ,- графым ыгу илъыр ыIупэ 
темылъэу, хэщэтыкIы фэдэу зишIызэ, къыIуагъ,- мор 
зичыжьэгъэ Тыркум сафакIощтыгъэп, ау типачъыхьэ нэф 
къысфишIыгъэ пшъэрылъыр згъэцэкIэн фае. Ар зысымышIэкIэ, уасэ къысфашIыжьыщтэп, сиджэгъогъухэр 
гушIощтых.
- Джэгъогъухэр уиIэха? - Айщэт ышъхьэ цIыкIу къыпхъотагъ, етIанэ гукIэгъу фишIэу, ятэ арыгъэмэ зэрэщымыукIытэнэу джа шъхьэ цIыкIу дэдэр Шарль де Ферриоль 
ыблыпкъ нигъэси, ардэдэм зэгупшысэщтыгъэ упчIэм 
къытыриригъэхыжьи, ынэмэ акIэплъагъ.- Жанетт-Николь 
бзылъфыгъэ дахэба? Сэ шIу сэлъэгъу ар, сыда пIомэ, сянэ 
фэсэгъадэ.
- Уянэ зэрицIэджэгъур армэ шIэ Жанетт-Николь шIу 
зыкIэплъэгъурэр? - зэгорэм Айщэт янэ ыцIэ къызэрэриIогъагъэр ыгу къэкIыжьэу графыр щхыпцIыгъэ.
- Ащи изакъоп, цIыф дэгъушъ ары,- Айщэт ыгу цIыкIоу 
къышIузэхахьэщтыгъэр ымэкъэ IэтыгъэкIэ ыгъэIэсэжьыгъ.
- Ары, Аиссе, ары, цIыф дэгъухэр арых дунаир щызгъаIэрэр,- пшъэшъэжъыем изытет Шарль де Ферриоль 
къызешIэм, фэсакъызэ, дыригъэштагъ, зэмыжэгъэ Iофым 
ащ нахьрэ тегущыIэнэу фэежьыгъэпти, къэзыщэгъэ сэлам 
зэхыжьыр ыгъэфедагъ: - Типачъыхьэ нэф спшъэ къырилъхьэгъэ Iофыр згъэцэкIэнэу ори оIомэ, Аиссе, сэ Тыркум 
неущ сежьэщт. Тхьэм тынатIэ къыритхагъэм зедгъэзэгъыщт. Сэри илъэсым зэ-тIо сыкъыпфыкъокIыщт. Сэ 
сыщымыIэми, Огюстен-Антуани, Мария-Анжелики, Софии, 
Лароши сэщ фэдэу анаIэ къыптырагъэтыщт.
- Пон де Вели ары,- графым щыгъупшэгъэ шъэожъыем ыцIи Айщэт къыриIуагъ, Клодина-Александринэ 
ыгу къэкIыгъэп е зыщигъэгъупшагъ. ЕтIанэ гушIуагъо 
зыхэмылъ мэкъэ ефэхыгъэкIэ Шарль де Ферриоль риIуагъ: - Тыркум узыкIокIэ, лъэIуитIу къыпфысиIэщт.
- Сыд фэдэха? - къызыфелъэIущтым графыр ыгъапэу 
Айщэт еупчIыжьыгъ.
- Фахьри ыгу зэрэхэзгъэкIыгъагъэм сырыкIэгъожьыгъэшъ, къысфигъэгъунэу сфелъэIу.
- Мыхъун горэ къыуиIогъагъа? - Шарль де Ферриоль 
къэщтэуIугъ.

--- Page 60 ---

- Хьау. Сыпщищэфыжьынышъ, Стамбул сызыдищэжьынэу къысиIогъагъэти, "ощ фэдэ тырку-черкес 
бзэныкъом гъогу сыдытехьэрэп" есIожьыгъагъ.
- Ащ сыщыгъуаз. Ар Фахьри ыгу къызэреогъагъэр 
сшIуиушъэфыгъэп. Аущтэу зэрепIуагъэр шIошъхьакIоу 
гъогу техьажьыгъагъ. Мышъэфмэ, зыкIепIуагъэр къысаIу.
- Шъэф хэлъэп ащ. Тадэжь сыкъизыхи, Стамбул 
сыкъэзыхьыгъагъэр тырку-черкес бзэныкъоти, Фахьрии 
сыгу тефэщтыгъэп. Сызэрэхэукъуагъэр сфеIожь.
- Тэрэз, тэрэз, Фахьри цIыф дэгъу, боу пфесIожьын, 
игопэщт тхьамыкIэм. ЯтIонэрэ лъэIур?
- А-а, джаущтэу къэсIуагъ нахь, ащ джы пкIэ иIэжьэп…- 
Айщэт хэщэтыкIыгъ.
- ПкIэ зимыIэжьыр ошIа, Аиссе, дунаим темытыжьэу 
зигугъу амышIыжьырэр ары.
- Ащыгъум, сэры ар.
- Орына, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- Шарль де 
Ферриоль джы зэхихыгъэр зыфихьыщтыр ымышIэу ыгъэшIэгъуагъ,- орырэ сэрырэ мары тызэдэгущыIэ, дунаири 
ошIу. Илъэс заулэкIэ узэрэнасыпышIощтыр, зэрэ Парижэу 
къызэрэохъопсэщтыр зыдэпшIэжьырэпышъ, джаущтэу 
оIо. Сэ дунаим къыпфэсымышIэн щыIэп, къаIо къыпфэмыIошъурэр.
- Ащыгъум мыр къысфашI: Стамбул узынэсырэм, хы 
ШIуцIэм ианахь нэпкъ лъагэ теуцуи, Болэтрэ Джэнэтрэ 
апхъу Айщэт псау, Франсым щыI Iуи, зэпырыджыкI. Сызыщыщ черкесмэ ащыщ горэм укъызэхихынкIи мэхъу…- 
Айщэт зыфэмыIэжэжьэу къыщиути, гъызэ, Шарль де 
Ферриоль ыбгъэ зычIидзагъ.
ХI
СыдигъокIи гъогум гупшысэр къыдежьэ. Ащ гъогу 
чыжьэ гъогу благъэ иIэп. Кухъэренэ щэрэхъхэр къечъэкIых, 
Шарль де Ферриоль игупшысэхэм шъхьэр зэпакIы. Ахэр 
жьыбгъэм фэдэу псынкIэх, ошъогу тыгъэм фэдэу жъажъэх. 
Зэ елъыхэшъ, шъофымэ, къушъхьэмэ, хымэ ашъхьэпырэбыбыкIых, зэ къызэкIэчъэжьыхэшъ, шъхьэм къегъолъхьажьых.
Шарль де Ферриоль зэрэфаеу иIофхэр Париж щигъэцэкIагъэхэми, зыгорэ щыгъупшагъэу къыщэхъу. Джыри 
3*

--- Page 61 ---

икIэрыкIэу, ибзылъфыгъэ пчъагъэмэ анэсыжьэу, зэпэкIегъэкIыжьы шъхьае, мыры ыIонэу къегъурэр, шъхьэгугъу 
хэзыдзагъэу зыгъэгумэкIырэр ышIэрэп. Сыд илIэужыгъуа 
ар? Шарлотта-Элизабет Аиссе арымэ, тыгъосэрэ мэфэныкъом ыгу пэш охъуфэ кIэрысыгъ. Зэмыжэгъэ Iаджхэми 
анэсыгъэх, монастырыр зыIыгъ Жанетт-Николь къопцIэ 
нэгуфри нэIуасэ къыфэхъугъ, я ХIV-рэ Людовик пачъыхьэми рыразэу сэлам рихыжьыгъ, зыгу хъатэу къыфэмышIу Дюбуа апэрэ министрэми ар инэрылъэгъугъ. Илъэс 
пчъагъэм зыкIэхъопсыщтыгъэ къэралыгъо лIыкIо Iофри 
къыдэхъугъэу Тыркум макIо. Имылъку зыщиIыгъ банкми 
зымафэ щыIагъ, илъэсым къытыгъэ федэри къаригъэлъытэжьи, зытыраригъэтхэжьыгъ. Айщэт пэIухьащт ахъщэри, 
монастырыпкIэр хэмытэу, ар пэшIорыгъэшъэу Сен-Клу 
щызэшIуихыгъ, мазэ пэпчъ Мария-Анжеликэ де Ферриоль 
графиням ратынэу ыгъэпсыгъ.
Пшъэшъэжъыем ифэIо-фэшIэ цIыкIухэм апае ливрэ 
мин зыми римыгъашIэу Софи къыфигъэнагъ. Сыда джыри? 
Ибзылъфыгъэ кIэсалэхэми чэщ зырыз адырихыжьыгъ, 
атыригъэкIодэгъэ купыми рыраз, афыкIэгъожьырэп. 
Адрэмэ ялыягъэу гурэ псэрэ фэшъхьафэу пкъыкIэ къыпэблэгъэ-зыпэблэгъэ бзылъфыгъэ горэ къылъыкIомэ, 
езэщыфэ Стамбул щигъэIэнэу ыгъэгугъагъ.
Сыда Шарль де Ферриоль зэгупшысэрэмэ анэмыкIэу 
джыри щыгъупшагъэр, ыгу къыпызышъурэр? Бжыхьэ ощх 
чъыIэ жъгъэй зэпымыужьым сыхьатитIум къехъугъэшъ 
икухъэренэ зыпхырычъырэр, плъэмэ, псышъо пщэгъо 
пIуакIэ фэшъхьаф инэплъэгъу пэкIэкIырэп. Iэгъо-блэгъо 
зэикIыр - чъыгхэри унэхэри зэрахэтыжьэу - ошъо къегъолъэхыгъэ хьылъэм щыщ хъужьыгъэ. Дунэе хьылъэр армэ 
шIэ француз лIыкIом ыгу пызышъурэр? Хэта адэ ащ нэмыкIэу джыри ыгу зыфэгъурэр?
Ар бэшIагъэу IэкIэкIыгъэ иныбжьыкIэгъу. УеджагъэкIи, 
уелъэIугъэкIи, къэзымыгъэзэжьыхэн блэкIыгъ. Тэ щыIа 
ныбжьыкIэгъур? Ар тыгъуасэ, тыгъоснахьыпэ, мэзэ-илъэсхэу блэлъэтыгъэхэм афэдэхэу чыжьэх. Уегупшысэмэ, непэ 
фэдэу уанэIу кIэтэу благъэ, къыпIощхыпцIэ-къыпIогушIоми, 
зэхэмышIэу уехъуапсэ. Шарль де Ферриоль ар къызыгурыIуагъэр Шарлотта-Элизабет Аиссе пшъэшъэжъыем 
ышъхьэ цIыкIу апэм ыблыпкъ къызырефызылIэр, етIанэ 

--- Page 62 ---

гъызэ ыбгъэгу зыкъызычIедзэр ары. Сыда а сыхьатым, 
такъикъ заулэм ащ ыгу щышIагъэр, къыгурыIуагъэр? 
Нахьыжъыти, къотэгъукIэ пшъэшъэжъые ибэр къызэрэщыгугъыщтыгъэр ара, хьауми игъашIэм зэмызэщырэ 
бзылъфыгъамэм ыгу къызэригъэбырысырыгъэр ара?
Шарль де Ферриоль графыр зыфэдэ цIыфыр, ащ 
идунэе тетыкIэ-гъэпсыкIэ умышIэу сыдрэ упчIэ зыфэбгъэуцужьыгъэкIи, джэуап тэрэз ептыжьын плъэкIыщтэп. ЦIыф 
куп ар хафэмэ, иIорэ ишIэрэ ахимылъхьанэу, къемыдэIунхэ-ымыгъэдэIонхэу арыгъэп. ЛIыгъи, гукIэгъуи, ныбджэгъугъи, Iэдэби, шъхьэкIафи хэлъ. Ешъомэ, ыIори ышIэри 
зымышIэжьырэмэ афэдэп. Тхылъ зэфэшъхьаф пчъагъэ хэми 
зыщяджэрэр къэшIэгъуай, ау шIэныгъэ-гъэсэныгъэкIэ 
ыпшъэ уигъэкIощтэп. Сыдрэ Iоф фэбгъэзагъэми - философием, тарихъым, тхылъым, орэдым, театрэм - хэшIыкI 
фыриIэу губзыгъ. ЗэныбжьыкIэми дэгъоу еджагъ, пшъашъэхэм зэтырахэу кIэлэ дэхагъ. Непи лIы зэтегъэпсыхьэгъэ 
зишIугъо гохь.
Дунаир отI-псытIэ Iай, Шарль де Ферриоль ыгуи ащ 
нахь Iаежь. Кухъэренэ пынджырым ощхыпс чъыIэр щызэхэлъадэ, щызэхэчъыжьы. Шылъабжъэмэ, щэрэхъмэ 
етIэпсыр зэрэзэраутхэкIырэр графым ымылъэгъуми, 
зэхехы. Бжыхьэ къолэжъмэ язэпэджэжь макъэхэр къылъэIэсых. Фызэхэмыхырэр, фызэхэмыфырэр джа игупшысэмэ къахэIукIырэ мэкъэ шъэфэу ыгу къыпызышъурэр 
ары. Ащи ар емыгуцафэу щытэп, ау хэушъхьафыкIыгъэу 
ащ ыцIэ къыриIонэу фаеп: "Сыда ащ сшъхьэ зыкIезгъэгъэузыщтыр? СшIагъэмэ сшIагъэ, шIэ, умышIэ ыIоу зыми 
сыригъэзыгъагъэп. ГъэшIэгъона сиилъэсхэр зэлъы кIозэблэкIхэмэ?.. СыгукIэ илъэс тIокIым, щэкIым сызэрит. 
Къысфаер тхьапш уныбжьыр ыIоу къысэупчIырэп. Тхьэм 
ишыкуркIэ, бзылъфыгъэмэ апашъхьэ сызщытеукIытыхьажьын дагъо зыхэслъагъорэп. Сыгу рихьыгъэр - сие, 
римыхьыгъэм, ари ежь епэсыгъэ горэм фэзэн сэIошъ, 
сыблэкIы. Бзылъфыгъэмрэ хъулъфыгъэмрэ аныбжьыкIэ 
зэбгъапшэхэ хъущтэп. Бзылъфыгъэр шIэхэу ыныбжь жъы 
ехъулIэ. Хъулъфыгъэр зыщыгугъырэ пкъым етыфэ, 
бзылъфыгъэр илъэс тIокIы горэкIэ нахьыкIэмэ нахьышIу. 
Сэщ фэдэу Тхьэм къырипэсыгъэмкIэ ишIугъомэ, а щэкIыри 
зэуи арыхэп…"

--- Page 63 ---

Бжыхьэ гъогуем ежь-ежьырэу Шарль де Ферриоль 
зызэрэщыригъэплъыжьыгъэр арыщтын теубытагъэ пытэ 
зыфыриIэу рихъухьэгъагъэр щэджэгъоужмэ адэжь 
зэблихъужьэу шыкуаом, Жак еджагъ:
- Мелен тыкъыщыуцущт, чэщыр щитхыщт.
Пчыхьэшъхьэ Iэнэ шхын псынкIэ зэтегъэпсыхьагъэм 
Шарль де Ферриоль бзылъфыгъищым язэу къыхихыгъэмрэ 
ежьыррэ сыхьати кIэрымысыгъэхэу графым псынкIэу 
зитIэкIи, пIэм хэгъолъхьагъ, ыгукIэ шIоигъор бзылъфыгъэм 
риIуагъ:
- Остыгъэр умыгъэкIуасэу сапашъхьэ цIыкIу-цIыкIоу 
зыкъыщытIэкI.
- КъэIо къодыий ары, сишIулъэгъу, - зэшъогъэ санэм 
зэкIигъэплъыхьэгъэ бзылъфыгъэ фыжь Iэпкъ-лъэпкъ зэкIум 
иджанэ зыщихынэу ригъэжьагъ…
Графым хъопсагъоу къыфечъагъэм къызщигъэлъэти, 
бзылъфыгъэ пцIанэр пытэу зыIэкIыригъэубытагъ, ау ардэдэми, ныбжьи къемыхъулIагъэу, машIоу къыкIидзэгъагъэр кIосэжьыгъэ.
 ПIэми Шарль де Ферриоль иIоф къыщикIыгъэп. Сыхьат 
фэдизрэ тIури гущыIэнчъэ-чъыенчъэхэу нэIу дэгъэзыягъэкIэ 
щылъыгъэх. Бзылъфыгъэмрэ хъулъфыгъэмрэ зэрэзэфэмыдэу тIуми агу илъхэр зэфэшъхьафыгъэх. Бзылъфыгъэм 
фэшIэщтымкIи фэмышIэщтымкIи зи къызытыригъэнагъэп, 
хъулъфыгъэр чIыпIэ къин зифэкIэ, кIэсалIэр зэрэфыщытыщтым фэдэу фэхьалэл-фэгупцIэнагъ.
ШIулъэгъу мыухыжьым гъунэ зэриIэщтыр, ар зэгорэм 
къызэрэзэкIэрыожьыщтыр зышIошъ мыхъущтыгъэ Шарль 
де Ферриоль къехъулIагъэр джыри къыгурымыIощтыгъэми, риIолIэщтымрэ зытырилъхьащтымрэ ымышIэу 
шIошъхьэкIуагъ. ЗэкIэми анахьэу къехьылъэкIыщтыгъэр 
къехъулIагъэр зэрэзэримыпэсыжьыщтыгъэр ары: "СыгукIэ 
сыфай, сыпкъыкIэ сыамалынчъ. Ащ фэдэ хъун ылъэкIына?.. 
Шарлотта-Элизабет Аиссе иIофмэ сапылъ, къэсэухъумэ 
сIозэ, сишIулъэгъу Iофхэр тIэкIу зэрэзыщызгъэгъупшагъэхэр ара шъуIуа? Тхьэмэфэ псэум шIулъэгъу сэлам 
зэсхыжьыгъэ бзылъфыгъэхэр?.. Джыри мэфэ заулэкIэ 
Париж сыкъыдэсыжьыгъэмэ, Жанетт-Николь бзылъфыгъэ 
къопцIэ гохьым, зыфэзгъашIорэ пшъэшъэжъыер сиушъхьагъоу пчыхьэ горэм сыфыкъокIыныгъэкIи мэхъу. Ащ зи 

--- Page 64 ---

хэлъэп, ыгурэ ыпсэрэкIэ къыздэгущыIэзэ, ар къызэрэсIуплъыхьэщтыгъэр… ХъулъфыгъэкIэ мыхъопсэрэ бзылъфыгъэ сэ сырихьылIагъэп. ЕтIани Жанетт-Николь фэдэу 
диным пылъ бзылъфыгъэ сэ зыкIи сыгохьагъэп…"
- НекIо, зытымыфэпэжьэу Iанэм джыри тыкIэрыгъэс,- 
гу плъыгъэ-пагъэм чхыIаныр Шарль де Ферриоль зытырыригъэдзыгъ.
- Моущтэу тызэрэпцIанэуи?..- зэхихыгъэр бзылъфыгъэм игопагъэми, ыгъэшIагъо фэдэу зишIыгъ.
- ОукIытэмэ, пIэтехъор къызэубгъух.
Сэнэ плъыжьыр сэнэ фыжьыкIэ зэблахъузэ, Iанэм 
зэрэпэсыгъэхэми, пIэм джыри зэрэхэгъолъхьажьыгъэхэми 
яшIуагъэ къэкIуагъэп. Сыдэу тIуми зызэфашIыгъэми, графым илIыгъэ къызэкIэзгъэплъыхьан Iэзэгъу фагъотыгъэп. 
- Мэ IэшIу кIочIамэр унэм из хъугъэ… Сыд илIэужыгъуа 
къызыщыпфагъэр? - Бзылъфыгъэм ыпашъхьэ зызэрэщиухыижьыщт ушъхьагъум графыр лъыхъоу регъажьэ.
- Хъулъфыгъэ пстэуми якIасэр ары.
- Джы къызгурыIуагъ къысэхъулIагъэр къызхэкIыгъэр… Сшъхьэ огъэуназэ…
- Армэ уидагъор, некIо зыдгъэпскIын.
- Унэри, пIэкIорыри, тищыгъынхэри зыдэдгъэпскIыщтха?
- КIо сшIэрэп ащыгъум, ушъхьагъу улъэхъумэ…- 
бзылъфыгъэм псынкIэу зифэпэжьыгъ.- Тэ щыI сиулэупкIэ?
- Пчъэ икIыжьыгъом дэжь щыт пхъонташъхьэм телъ. 
Зэ моу къэуцу.
- Сыда? - жьы мэ IэшIур къызыпилъэсыкIыщтыгъэ 
бзылъфыгъэ хъопсагъор джэхэшъогум къыщызэтеуцуагъ.
- Ма,- чхыIаныр къеубгъохыгъэу Шарль де Ферриоль 
къэтэджыгъ,- джа къыостыгъэм мыр джыри къыгосэгъэхъожьы, къысфэгъэгъу. Пчыхьашъхьэ къысэплъэгъулIагъэр тазыфагу къыдэрэнэжь. Мызыгъэгум оркIэ зыгорэ 
къыздэмыхъугъэ пае зыми ыжэ сыдэхьанэу сыфаеп. Ау 
сикъэбар зыхэутIупщыхьэкIэ, ошIэба къыохъулIэщтыр?
- Сэ сиIофшIэн о къыосыухылIэжьыгъэу къызшIомыгъэшI, Шарль де Ферриоль.
- СцIэ тэ щыпшIэра, къыосымыIуагъэу? - ыцIэ къызэрэриIуагъэм графыр къыкIигъэщтагъ.
- О узымышIэрэ бзылъфыгъэ Парижи Мелени дэсэпщтын. СыкъэпшIэжьырэп нахь, граф, орырэ сэрырэ мы 

--- Page 65 ---

хьакIэщым тыщызэIукIэгъагъ. О ащыгъум улIы бэлыхьагъ. 
Угу римыхьыгъэ мэр ары джащыгъуми къыспыущтыгъэр. 
Ощ нахь лIы IэшIурэ лIы пытэрэ сищыIэныгъэ къыхэфагъэу 
къэсшIэжьырэп. ДжарынкIи мэхъу сшIапхъэкIи сымышIапхъэкIи мызыгъогум сыкъызыкIыогугъугъэр, ар зэкIэми 
сэ афасшIэрэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ угу къысэгъугъ…- чхыIан къеубгъохыгъэм къычIэщыщтыгъэ ыпкъы пцIанэ Шарль де 
Ферриоль щыукIытыхьажьэу ыгъэбылъыжьыгъ.
- АрынкIи мэхъу. Хъулъфыгъэ лъэшым сыдигъокIи 
бзылъфыгъэмэ шъхьэкIафэ зэрэфашIырэр тэри зыщыдгъэгъупшэрэп. Зымыухыжь, граф, зи мыхъун къыохъулIагъэп. 
- Тхьауегъэпсэу, сыпфэраз. СцIэ ошIэмэ, ащыгъум о 
пцIи къысаIу.
- Тэ тызыIукIэрэ пэпчъ, граф, тцIэ шъыпкъэ етIорэп, 
ау о къыпшIосыушъэфынэп, МадленкIэ къысадж.
- Зысфэпэжьыщтышъ, Мадлен, емыкIу къысфэмышI, 
укъысэмыплъ.
- УкъысщэукIыта? - Мадлен къесэмэркъэужьи, дэпкъым пылъэгъэ сурэтымкIэ дыреплъэкIыгъ.
- УиупчIэ, Мадлен, бэ къепIолIэн плъэкIыщтыр,- Шарль 
де Ферриоль зифэпэжьзэ, къыIуагъ.- Хъулъфыгъэ бзылъфыгъэ пцIэнитIум азыфагу къыдэхъухьэрэ шъэфымрэ 
хъулъфыгъэ бзылъфыгъэ фэпэгъитIумэ язэфыщытыкIырэ 
зэфэшъхьафы. Тымыхьайуанэу хьайуан шъхьэихыгъэ 
зэфытиIэжьына? Джы зэтIогъэ-къызэтIожьыгъэхэр зыщытэгъэгъупшэхи, цIыфы фэдэу тиIанэ джыри тIэкIурэ тыкIэрыгъэсыжь.
- Аущтэу оIомэ, джыри тIэкIу тыщысыжьын, ау къикIыщтыр сшIэрэп…- Мадлен зигъэхьашIкъошIызэ, Iанэм 
кIэрытIысхьажьыгъ, псынкIэуи зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - 
Сыкъыосэмэркъэугъ нахь, ащ зыгорэ хэлъ щыIэу къэсIуагъэп.
- ПшIэхэнэп, Мадлен, пшIэхэнэп,- бэмышIэу зызышхыхьажьыщтыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу Шарль де 
Ферриоль иIанэ пигъэтIысхьажьыгъэ бзылъфыгъэ къэбзэшхом джы нэмыкIынэкIэ еплъызэ, есэмэркъэужьыгъ.- 
Мары, фэбагъэ горэ къысхэтаджэу къысщэхъу…
- Хьау, хьау, пчыхьашъхьэ тызхэтыгъэм ыуж, ащ 
тыхэмыгъэхьажь,- Мадлен сэнабжъэр къыштагъ.- Сыбзылъфыгъ шъхьае, сэри сыцIыф. ШIулъэгъу IэшIу схэбгъотэжьыщтэп. ГужьыдэгъэкI къодыемэ узыфаер, сыпфэгушIо 
зыкъызэрэпшIэжьырэмкIэ, джыри пчыхьэр кIыхьэ, сэщ 
нэмыкI горэ къягъащ.
- Ары шъхьае, оры сызыфаер.
- ТфэмышIэшъугъэм къебгъэхьакъыжьынэу узэплъыжьы, ара? Хьау, хьау, етIан ар, етIан.
- Сыдигъуа етIанэр, неущпчэдыжь гъогу сытехьажьыщтэу?
- ЕгъашIэм Стамбул удэсыщта, къызыбгъэзэжьыкIэ 
ары… Ащ нахьи нахьышIу, граф, тыгу илъхэр къыддэхъунхэу бжъэ зэфэтэгъэIэтыжьи.- Санэм зешъохэм, ошIэ-дэмышIэу Мадлен къэупчIагъ.- Хэт щыща мыгъэмафэ мыщ 
шъукъызыщэуцум, уигъусагъэ пшъэшъэжъыер? Упхъуа, 
уипхъорэлъфа? Хьауми…
- Ари ошIа? - Шарль де Ферриоль къызыфэупчIагъэр 
ымыгъэшIагъощтыгъэми, гъэшIэгъо нэплъэгъу Мадлен 
фидзыгъ.- Ары, ары шъо шъумышIэрэ къэбар Мелени 
къыдэхъухьэрэпщтын, мы гъогу кIыхьэми къытехъухьэрэпщтын. Угу рихьыгъа пшъэшъэжъыер? Дахэба? Ары, ары 
угу римыхьыгъэмэ укъыкIэупчIэщтыгъэп. Спхъоп, сипхъорэлъфэп. Черкесыпхъу, Стамбул игъэр бэдзэр къыщысщэфыгъ. Илъэс зытфыхыкIэ пшъэшъэпкъым иуцощтышъ, 
джа "хьауми" къэозгъэIуагъэу къыпфэмыIошъугъэр 
еспэсынкIэ енэгуягъо. Ащ сыгу филъыр къыпшIосыушъэфырэпышъ, ощ нэмыкI цIыфи есымыIуагъэу сыкъыоупчIы: 
сыдэущтэу уеплъыра?
- Тхьауегъэпсэу, граф, цыхьэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ,- "лъэшэу сыбгъэгушIуагъ" гукIэ Мадлен зэриIожьыгъ,- 
хъулъфыгъэгухэр зэтыригъаохэу, бзылъфыгъэгухэр 
зэригъэшхыжьхэу фэдэ Париж щамылъэгъугъэ пшъэшъэ 
дахэ хэкIыщт, ау шъуз дэгъу пфэхъущт-пфэмыхъущтым 
зи къесIолIэшъущтэп,- "мы дэхэжъ IэнтIырахъор джыри 
бэмэ афай, игухэлъмэ къыфашIэжьыщтыр сшIэрэп нахь…" 
ибзылъфыгъагъэ нэмыкI бзылъфыгъэ гугъукIэ къызэрагъэцIыкIугъэр ыгу темыфэу ежь-ежьырэу зэриIожьи, зи 
къызыхимыгъэщэу, исэнабжъэ къыIэтыгъ.- Неущ жьэу 
уитырку гъогу утехьажьыщтышъ, граф, гъогумаф къыосэIо, 
угу илъхэр къыбдэхъунхэу сыпфэлъаIо,- Мадлен ибжъэ 
ришъуи, къэтэджыжьыгъ.

--- Page 66 ---

- Зэ, зэ, Мадлен, джыри чэщыр кIыхьэ. Ащ уфэмыемэ, 
нэмыкI къыосIощт: некIо, Стамбул усщэшъунэп, ау Марсель нэс къыздакIу. Ащ тынэсыфэ къэлэ пчъагъэмэ такъыщыуцущт, чэщ IэшIухэр ащитхыщтых, зыдгъэтхъэщт. 
Марсели мэфэ зытIущэ тызэддэсыжьын. Къухьэм сызибгъэтIысхьажьыкIэ, сикухъэренэ дэдэкIэ тыдэрэ чIыпIи 
графиням фэдэу къыщыппэгъокIыхэзэ, Мелен укъязгъэщэжьын.
- Тхьауегъэпсэу, граф,- Мадлен шъхьэгъэшIо макIэ 
Шарль де Ферриоль къыфишIыгъ,- къысэпIуагъэхэр зэкIэ 
къысфэпшIэгъахэу къысщыхъугъ. ЕтIани сэ гъогу кIыхьэм 
сызэрэхигъэукъощтыр зэуи арэп. Мощ фэдиз хъарджыр 
къыстезгъэкIодэщтым игунахь къэсхьынэу сыфаеп…- 
шъорышIыгъэ-нэшIошIыгъэкIэ накIэ фишIыжьи, ыIупшIэ 
къытырихыжьыгъэ IэпитIур ригъэлъэгъужьызэ, унэм къызыщикIыжьыщтым риIожьыгъ.- Гъогумаф, граф. Уичеркес пшъашъэ дэжь Франсым укъызщыкIо горэм джыри 
мыщ тыщызэIукIэжьынкIи пшIэхэнэп.- "Мы хъулъфыгъэхэр 
хьалэмэт закIэх, унэ къыкIэбгъаплъэхи, ашIоигъуи афапшIэ 
хъущтэп" щхыпцIызэ, ежь Мадлен зыфыпиIухьажьыгъ.
ХII
Тыгъосэрэ мэфэ хьылъэмрэ ащ къыпыфэжьыгъагъэ 
пчыхьэ гумэкIыгъомрэ непэрэ мафэр ялъытыгъэмэ, Шарль 
де Ферриоль ыгу псынкIэ. Нэр зыгъэулэущтыгъэ шъоф 
зэщыгъом хэчъи, къушъхьэмэ зэрахэлъэдагъэр, ощх 
чъыIэр къэзыпхъыщтыгъэ пщэмэ къакъоужьыгъэ тыгъэр 
къызэрэшъхьащытыр ара, хьауми зэгорэм е непэ къыдэхъугъэ гушIуагъо горэм кIэгушIужьа, е къыпыщылъ 
тхъагъо горэмкIэ гукIэ зегъэтхъэжьа?
ЦIыфым идунай мафэмрэ чэщымрэ афэд зэраIорэм 
шъыпкъэ хэлъ.
Шарль де Ферриоль графри къызхэхъухьагъэ дунаим 
ыбзэрэ игупшысакIэрэ, ищыIакIэрэ исэмэркъэукIэрэ, 
иIокIэ-шIыкIэрэ игъэпсыкIэрэ зыхэлъ французмэ ахэкIыжьэу 
тэ кIожьын, ащ идэгъуи идэйи ар ащыщ. ШIулъэгъум иIэшIугъи идыджыгъи, игумэкIи, игукъауи зымышIэрэ цIыф 
дунаим тетэп. Ау язэхашIэ зымэ, яшIулъэгъу еплъыкIэ 
зэфэшъхьафы. Зым ишIулъэгъу еушъэфы, адрэм егъэбыракъы, ау хэти исабый къэхъукIэ зэфэдэ.

--- Page 67 ---

ШIулъэгъу гъэбылъыгъэ-тыгъугъэр?
ШIулъэгъу зыдэщыIэм ащ фэди къыхэмыхьан ылъэкIыщтэп. Французмэ яшIулъэгъу нэмыкI цIыф лъэпкъымэ 
яшIулъэгъумэ яхьщырми, я ХIV-рэ Людовик пачъыхьэ 
нэфым илъэхъан зэблэхъугъабэ къыхэфагъ. Япачъыхьэ 
ишIулъэгъу зэблэхъумэ япэсыгъагъ ащ ихэгъэгу ицIыфхэм 
яшIулъэгъуи. Шъхьэихыгъащэ зыхэлъ шIулъэгъур унагъо 
зиIэхэмкIи зимыIэхэмкIи бгъэшIэгъожьынэу, емыкIу хэплъэгъожьынэу щытыгъэп. Ар француз щыIакIэм къыдэхъугъэм 
фэдэу щыщ хъугъагъэ, хэти шIодаушыгъ. Ахэр къызыщежьагъэхэри къызыщежьэщтыгъэхэри пачъыхьэмрэ 
пачъыхьэгуащэмрэ, акъохэмрэ апхъухэмрэ къаугупшысыщтыгъэхэ пчыхьэзэхахьэ мыухыжьхэу чэщреным рагъэкIокIыщтыгъэхэри, Iофыгъо зэфэшъхьафмэ защытегущыIэщтыгъэхэ пчыхьэ салонхэу лъэрыхьмэ къызэIуахыщтыгъэхэри, фэшъхьаф хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ шъэф 
зэIукIапIэхэри арых. Ахэмэ Шарль де Ферриоль графри 
ащыщыгъ, икIэлэгъум къыщегъэжьагъэу джы къыз нэсыгъэм ахэт.
ГукIи псэкIи джыдэдэм Шарль де Ферриоль зыгъэтхъэжьыщтыгъэр къызэкъоужьыгъэ бжыхьэ ошIу мафэр, 
къушъхьэ-мэз зэхэтхэр, къышъхьащыт огур арыхэп, къыпыщылъ тхъагъо горэми зыригъатхъэщтыгъэу арэп. 
Тыгъос пчыхьэ зыхэфэгъэгъэ Iоф хьылъэ емыкIур, зэрэхъугъэри ымышIэу, ошIэ-дэмышIэ гушIуагъокIэ зэриухыжьыгъагъэр ары: "Сыда тыгъоспчыхьэ къысэхъулIэгъагъэр? 
Ащ фэдэ ныбжьи къысфыхэкIыгъэп. Бзылъфыгъэм ар 
елъытыгъэна? Мадлен ыуж къязгъэщэгъэгъэ пшъэшъэжъыем сызэрэщытыгъэу зыкъысигъэшIэжьыгъ. Аиссе 
нахьи ар илъэситф хы горэкIэ нахьыжъыгъэн. Фэбабзэу 
сыбгъэгу къызыкIэгъуалъхьэм, Аиссэу къызэрэсшIошIыгъагъэр арынкIи хъун зыкъысэзгъэшIэжьыгъагъэр… Ащ 
фэди хъун ылъэкIыщт. СшIэрэм загъорэ къысфыримыгъашIэ хъумэ, нэмыкI бзылъфыгъэ стыр горэм сызегупшысэкIэ, ардэдэм сызэшIокIэу Iаджри къысфыхэкIыгъ. 
Тхьауегъэпсэу, черкес пшъэшъэжъый, оры сигугъапIэр, 
оры сишIулъэгъу къэтыр. Тыркум сыкъесыфэ уиеджэни 
къэуухыщт, сызэрэпкIэхъо псэу упкъыкIи укъэхъущт…".
ЦIыфыр зэрэбгъэгушIощтыми зэрэбгъэнэшхъэищтыми 
бэ ищыкIагъэп: зэмыжэгъэ къэбарышIу, зыщымыгугъыгъэ 
къэбар дэй.

--- Page 68 ---

ГукъэкIыжь IэшIумэ графым ыгу къыдащэягъэу къушъхьэ-мэз зэхэтхэр къызэпеплъыхьэх, нэр зыгъашIорэ гъэхъу нэ дахэхэм аблэлъэты, тхышъхьэ гъогу лъэгапIэмэ къатенэгъэ пщэфмэ апхырэкIы, кухъэренэ щэрэхъмэ, шылъэмакъэмэ акIэдэIукIы, орэд къыIо шIоигъу.
Гъогумэ аIут тавернэ гоIу горэ къыпэкIафэмэ, икIэсэ 
сэнэ плъыжьым лы цэцэрыжъэр къыдаригъэштэнышъ, 
сыхьат гъэпсэфыгъо Шарль де Ферриоль графым 
щырихыщт. Анахь бзылъфыгъэ дахэ ащ щилъэгъугъэкIи, 
шIулъэгъукIэ фыреплъэкIыщтэп: "Гъогум зэрэтетыр, 
хьакIэщмэ зэрачIэтыр умыIощтымэ, Мадлен бзылъфыгъэ 
дах, бзылъфыгъэ Iуш. Адэ сызыфэсакъыжьын, Мадлен. 
СыгукIэ джыри зэхэсымышIэми, сызэрэмыныбжьыкIэр 
къызгурэIо. Стамбул сынэсыфэкIэ, уилъэIу пфэзгъэцэкIэн, 
етIанэ хъурэм теплъын… Ау зэгорэм джыри тызэIукIэнкIэ 
пшIэхэнэп зэрэпIогъагъэр ори зыщымыгъэгъупш, типачъыхьэ нэф зэриIоу, тэры хэгъэгур!"
БзылъфыгъэхэмкIэ ыIуагъэр Шарль де Ферриоль 
ыгъэшъыпкъэжьызэ, Айщэт зыщаригъэумэхъыгъагъэ, 
французыцIи зыщыфаригъэусыгъагъэ Лион къалэм нэсыгъ, 
ау къыщымыуцунэу рихъухьагъ. Сыда дишIыхьащтыр, 
хэта къыщежэрэр? Лион блэкIмэ, Огюстен-Антуан 
зыщылэжьэрэ Валенсэ къалэм мэфэ имыкъукIэ нэсыщт. 
ЗэшитIур зэрэлъэгъуных, зэкIэрысыных, зэдэгущыIэных. 
Зын къылъфыгъэхэба, зэдапIугъэхэба? ЗэраIон-зэрэзэушъыин Iаджи яI: "СшынахьыкIэ тхьамыкIэ къызыхимыгъэщыми, зэшыпхъуитIум азыфагу зэрэдэпшъыхьагъэр 
гъуащэрэп. Сэ ащ селъытыгъэмэ, илъэс щэкI теплъэ сиI. 
Зиушъэфызэ, заригъэшхыгъ. АрынкIи мэхъу Валенсэ 
зыдишIыхьажьыгъэу, иIэнатIэ ахъщэIыгъыр иушъхьагъоу 
Дофинэ хэкум къызыфимыкIыжьырэр. Плъэгъурэба Клодина-Александринэ шъхьэчэтым зигъэдахэ-зигъашIомэ, 
тхылъ тхыкIэ зэсэгъашIэ ыIозэ, къыпыкIыгъэ купыр… Хэта 
ащ зызыфигъэгусагъэр? Къыдэмыхъугъэ шIулъэгъуа хьауми губжыгъэ Iофа? Ышыпхъу Шарлотта-Элизабет Аиссе 
къызыфэзгъэнагъэ илъэсым ар ымышIагъэмэ хъуныгъи. 
ЕтIани Мария-Анжеликэ зэрэлъэрымыхьыри къыридзагъэп. 
Ышнахьыжъ Пьер Герен де Тансен зэрэдинлэжьми къыубытыгъэп. Ар сэIо шъхьае, арынкIи мэхъуба тезгъэгушIухьагъэр. Пьер цIыф гъэсагъ, Iэдэбрэ шъхьэкIафэрэ хэлъ. 

--- Page 69 ---

ЫшыпхъуитIу ялъытыгъэмэ, ыIощтымкIи ышIэщтымкIи 
зыфэсакъыжьырэ цIыф гъэтIылъыгъ. Аиссе анахь монастырь дэгъум чIэгъэхьэгъэнымкIэ ишIуагъэ къыгъэкIуагъ. 
Ау сшIэрэп, сшIэрэп мохэм, динлэжьмэ, ашIэщтыр… 
Жанетт-Николь ахэм зэращыщ пэтзэ, гур ыгъэтакъоу 
къызэрэсэплъыщтыгъэр… Сыда шъуIуа Клодинэ тхьамыкIэм икъэбарыр? СэмэгубгъумкIэ къэнэрэ Гренобль 
пэмычыжьэ Монфлери монастырым чIэс. Мэфэныкъо 
гъогукIэ е нахьыбэкIэ Валенсэ пэчыжь аIуагъ. Мария-Анжеликэ графиням, сшынахьыкIэ ихьатыркIэ, Монфлери 
сыдырекIокIэу, икъэбар къызэзгъашIэу, ищыкIагъэ горэ 
фэсшIагъэмэ, ипсэкIод нахь фэзгъэпсынкIэныгъи, сэри 
псапэ къэсхьыныгъи… Ярэби, сыда анахь монастырь зэтегъэпытыхьагъэм ар зыфычIэтIысхьагъэр?.."
- Къэуцу! - Шарль де Ферриоль шыкуаом еджагъ.- 
Огюстен-Антуан икухъэренэба мо тавернэм Iутыр? Ары, 
муары ежь сшынахьыкIи.- Огюстен-Антуан! - Ферриоль 
нахьыжъыр кухъэреным ипкIыгъ, Iужъу-зэхэгуагъэу къыпэгъокIыщтыгъэ ышнахьыкIэ еупчIыгъ: - Тэ укIора, хэта 
уигъусэр? Пьер Герен де Тансена сэIо къакIорэр? Ары, 
Пьер епископыр ары. Пьер, сыдэу бэшIагъа тызызэрэмылъэгъугъэр! Сыд уикъэбар, сыд уищыIакI? Шъупсаухэба 
зэкIэми?
- ЗэкIэри дэгъу, граф, гумэкIыгъо къытхэмыхъухьэгъагъэмэ…
- ШъуздакIорэм сыкъыкIэупчIэжьырэп. Клодина-Александринэ дэжь, Монфлери шъокIо. Сикухъэренэ къесэгъазэ, сыкъыжъудэкIо.
- Тырку гъогум утет, граф.
- Гъогу сытетмэ гъэшIэгъона, мэфэныкъокIэ е мэфэ 
псэукIэ сигъогу сыдэхын сыфитыжьба? Ащ тытегущыIэжьырэп.
Кухъэренэ зэужитIукIэ Монфлери кIорэ гъогум Ферриольхэр техьагъэх. Джыри жьы, бжыхьэ тыгъэр игъорыгъоу къушъхьэтхым къыкъосыкIы, чъыг пкIэшъэ зэмышъогъухэр пчэдыжьыпэ жьы макIэм хэIушъэшъыкIых, чъэп 
фыжь пIуакIэр уц хэгъуагъэмэ къашъхьэрэщы, пщэф 
зэпытхъэфэ куашэхэр огум щэкIуашъэх. Дунаир гупсэф, 
зэдимыштэ гори хэплъагъорэп.
Апэрэ кухъэренэм Ферриоль зэшитIур зэдисых, 
ятIонэрэм - Пьер Герен де Тансен епископыр ис.

--- Page 70 ---

- Дунэе зэхэшIыкI-зэхэмышIыкIыгъуае тытет, 
сшынахьыкI,- шъхьаныгъупчъэ пынджырым пхырыплъызэ, 
Шарль де Ферриоль графыр хэщэтыкIыгъ, зэпыугъо 
макIэкIи игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Мыщ фэдэ дунэе дахэ 
убгынэнышъ, анахь монастырь икIагъэм сыдэущтэу учIэтIысхьащта? Ныбжьи сшъхьэ къихьагъэп ащ фэдэ Клодина-Александринэ ышIэныр. Янасып Геренрэ Луизэрэ апхъу 
ышIагъэр къызэрамылъэгъужьыгъэр, цIыф шIагъощтыгъэх. 
Тхьэм джэнэтыр къарет а тхьамыкIэхэм. Зыдэжь тыкIорэ 
Клодина-Александринэ мышIапхъэ IэкIэшIагъэмэ, джыри 
ныбжьыкI, фэгъэгъу. Тэри унаIэ къыттегъэт, мыхъун тэмыгъашIэ, псэкIод зымышIэрэ щыIэпышъ, зыдэтшIэжьыри 
зыдэтымышIэжьыри къытфэгъэгъу, псэкIодымрэ 
гунахьымрэ апэчыжьэ уицIыфмэ афэдэу тыгъэпсэу. 
- Амин! - кIэгупшысыхьажь-гужъогъэ фэмыфкIэ 
Огюстен-Антуан ышнахьыжъ дыригъэштагъ.
ТIэкIу тешIагъэу Шарль де Ферриоль ышнахьыкIэ 
еупчIыгъ:
- Адэ зи къапIорэпи, граф?
- Сыда къэсIощтыр, къэпIуагъэмэ къадезгъэштагъ.
- Арэп сэ зыфасIорэр,- ифэмыф-жъэжъэ гущыIакIэрэ 
идымыIу щысыкIэрэ Шарль де Ферриоль ыгу темыфэу 
ышнахьыкIэ фидзыжьыгъ,- уишъуз жэмачыу ышыпхъу 
икъэбар ишъыпкъапIэ ошIэмэ къысэпIонэу ары нахь.
- ХэшIыкI фысиIэп,- ишъуз игугъу дэйкIэ къызэришIырэр зэримыгуапэр къэпшIэнэу Огюстен-Антуан кIэкIэу 
джэуап къытыжьыгъ, етIанэ шъузым ыцIэ дахэу къыриIозэ, 
мэкъэ шъабэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Мария-Анжеликэ 
графиням ышыпхъу ыгъасэ зыхъукIэ, монастырым сычIэтIысхьащт къызэрэриIожьыщтыгъэм фэшъхьаф сшIэрэп. 
Ори ащ ущыгъуаз.
- Сыщыгъуаз, ау ар ушъхьагъоп. Тэри Мария-Анжеликэ графиням, о уигугъу сшIыжьырэп, къыттефэ-къыттемыфэ Iаджи къытеIо, ащ пае дгъэпыирэп, монастырыми 
течъэжьырэп. Шъыпкъэр пIощтмэ, Огюст, Мария-Анжеликэ загъорэ бащэ зэриIорэр ары умыIощтмэ, нысэ дэеп, 
Ферриольмэ яунэгъохьын ыпшъэ дэлъ, ащ Аиссе иIофи 
тезгъэкIэжьыгъ. Сыда адэ Пьер игухэлъыр?
- Клодинэ монастырым къычIищыжьыщт.
- Ащ Iофыбэ къыпыкIыщт. Рим Папэм ишIэ хэмылъэу 
ащ зи хэпшIыхьэшъущтэп. Папэм фит къышIыми, дэмыкIон 

--- Page 71 ---

гущыIэ-гъэгугъэу ыштагъэр ащ къыфызэблихъун ылъэкIыщтэп, егъашIэм шъхьэзэкъо-унэгъончъэу щыIэн фае. 
Джары Клодина-Александринэ зычIэс Августинэ бзылъфыгъэ монастырым икъэбар.
- Аущтэу зэрэщытыр Пьер ышIэзэ, ышыпхъу ащ 
къычIищыжьы шIоигъу.
- Унэгъо мышIэным ышыпхъу фэшъыпкъэщтмэ, ар 
Iоф шъхьаф. Ау сыгугъэрэп. Тыкъызэхэх, гукIэгъу къытфэшI, тыкъызэхэшIыкI, си Тхь,- гухэшIэ макъэкIэ елъэIуи, 
къыухыжьыгъ: - Ощ нахь гугъэ-гухэлъышIу тэ тиIэп. Амин 
Iо, Огюстен-Антуан.
ЗэшитIумэ азыфагу зэпыугъо къызыдэфэм, Огюстен-Антуан ышнахьыжъ фэсакъызэ, риIуагъ:
- Мы илъэсым, Шарль, гукIэ Тхьэм пэблагъэ ухъугъ.
- Сыгу изакъоп, сыпсэкIи ары. Тхьэр угу игъэлъ, Огюстен. ТишIэ хэлъэуи хэмылъэуи мы дунэе шIагъом мыхъун 
щытIэкIашIэу къыхэкIы. ТобэкIэ зэгорэм Тхьэм ыпашъхьэ 
уиуцуагъа? Илъэсым зэ нэмыIэми Ащ ыпашъхьэ тобэкIэ 
уихьэмэ, уипсэкIод-гунахьмэ узэращиухъумэщтыр пшIошъ 
гъэхъу.
Монфлери монастырым итеплъэ гукIодыгъу. Мыжъо 
чэу лъагэкIэ, удэплъэни укъыдэплъыни умылъэкIынэу, 
къэшIыхьагъ. Зидэпкъхэр укъоягъэхэ унэр зыхэт мэзыри 
зэхэкIыхьагъ. Дунаим чIыпIэ гомыIу горэ тетмэ, мыр арыщтын. ТыдэкIи, къэхалъэр угу къагъэкIэу, щыкIым-сымыми, 
чъыг шъхьэпэрыс къолэжъмэ яджэмакъэ ар къаукъо. Псэ 
зыпытэу зи къэлъагъорэп. Мыжъом хэшIыкIыгъэ жэмэ 
шъхьэтебгъо-пэпцIашъор гуих-щынагъоу чэум къышъхьэрэщы, къыпIоплъэ.
ГъучI къэлэпчъэшхом заулэрэ зытеохэм, бзылъфыгъэ 
шъхьэлъэш макъэ ащ ыкIыб къыдэIукIыгъ:
- Хэт шъущыща? Сыда шъузфаер?
- Сэ сы Амбрен епископ, Пьер Герен де Тансен. СшыпхъунахьыкIэ Клодина-Александринэ мыщ Тхьэм щыфэIорышIэ.
Зэпыугъо тIэкIу зыфэзышIыжьыгъэ бзылъфыгъэм 
къыIуагъ:
- Тхьэм фэIорышIэрэ августинэмэ ащ фэдэ дунаицIэ 
зыхьрэ ахэтэп, мыщ Тхьэм щыфэшIушIэхэрэр зэкIэ зэшыпхъух. Сыда тшыпхъу зэрэуищыкIагъэр?

--- Page 72 ---

- Зэзгъэлъэгъу сшIоигъу.
- Тиавгустинэхэр, архиепископ, ори ошIэ, зыми IудгъакIэхэрэп.
- Сшыпхъу сыIузгъэкIэн Iизын тхылъыпIэу Рим Папэм 
къыситыгъэр сIыгъ.
Зэпыугъо джыри зызыфешIыжь уж, бзылъфыгъэр 
къэупчIагъ:
- Хэта уигъусэхэр?
- Симахълъэ, ащ ышынахьыжъ.
- Пшыпхъу уIузгъэкIэнэу, епископ, сыфитэп. Монастырыр зыIыгъыр Гренобль щыI, неущ къэкIожьыщтышъ, 
ащ къызэриIу. Ау узэрэепископым ихьатыркIэ пшыпхъу 
къэлэпчъэ кIыбымкIэ къыбдэзгъэгущыIэн, шъукъеж.
- Клодина-Александринэ слъэгъугъэмэ, сыдэгущыIагъэмэ, сыгукIэ сырэхьатэу сигъогу сытехьажьыщтыгъэ,- 
Шарль де Ферриоль иIоф къызэрэдэмыхъугъэр ыгу къеоу 
къыIуагъ,- ау щытми, ымакъэ зэрэзэхэсхыщт закъоми 
сезэгъы. Шъо, зэрэхъурэмкIэ, Клодина-Александринэ 
иIоф неущ зэшIошъухыми ары.
- Пьер, ора ар? - гушIогъончъэ макъэкIэ Клодина-Александринэ ышнахьыжъ къеупчIыгъ.
- Сэры, Клодин, сэры. Огюстен-Антуани сигъус. Шарль 
де Ферриоли Тыркум кIозэ тыIукIагъэти, къыддэкIуагъ.
- Сигуапэ, Пьер, Огюстен, шъукъызэрэслъыкIуагъэр…- Клодина-Александринэ ыгу къызэхэхьагъ.
- Сэри ахэм сырягъус, сэры ар, Шарль де Ферриоль 
графыр ары, угу умыгъэкIоды, Клодин,- ыцIэ къызэрэримыIуагъэр рыхигъэкIокIэжьэу лъэпэпцIый зишIызэ, къэлэпчъэшхом шъхьэпырыджыкIыгъ.- Сымакъэ къэпшIэжьырэба?
- О укъэсшIэжьы пакIо, умакъэ зэхэсхынэуи сыфаеп! 
Къысфэгъэгъу, Огюстен…- Клодина-Александринэ къыщиутагъ.
- Неущ, неущ!.. НекIо тшыпхъу,- монастырым ибзылъфыгъэ къэгузажъуи, Клодинэ-Александринэ къэлапчъэм 
кIэрищыжьыгъ.
Шарль де Ферриоль графым ишъхьэзэкъо щыIэныгъэ 
дэгъоуи дэеуи бэ щыпэкIэкIыгъэр, ау мыщ фэдэ шъхьаихыгъэ шъхьакIо зы бзылъфыгъэ горэми, ежь аримыхыгъэмэ, 
къырихыгъэу къышIэжьырэп. Мыбзылъфыгъэу хъулъфыгъагъэмэ, орэлъэрыхь, орэкъызэрыкIу фаеми, орэмыпачъыхьэри, Iэшэ ихыгъэкIэ пэгъокIыщтыгъэ: "Сыда а 
чэтышъхьэм есшIагъэр? Сыда ыгу къызыкIысэбгъагъэр? 
Ащ фэдэ лажьэ сиIэу зыдэсшIэжьырэп. Сиапэрэ Тырку 
кIогъум ыпэкIэ тIэкIу сепсэлъыхъо фэдэу сызэресэмэркъэугъагъэр шIошъ хъугъэна? АIу-амыIоми бзылъфыгъэ лъэпкъыр гъэделэгъошIу. Джаущтэу укъыздэзекIожьын Iоу 
сшIэгъагъэмэ, а узэпэгэкIырэ уидэхагъэ зыфэдэр рыозгъэлъэгъужьынэу уигъунджэ чагъэ уизгъэплъыхьажьыщтыгъэ. Аиссе черкес пшъэшъэжъыер Стамбул къызесэщым ыуж мыр зызэкIокIыпагъэр. Адэ, ощ нахьи Шарлотта-Элизабет Аиссе нахь дахэ зэрэхъущтыр сымышIэу сиунэ 
къисщагъэп. Арара Аиссе Сен-Клу тщэ зэхъум, угубжыгъэу шъхьангъупчъэм узыфыIутыгъэр?.. Мы Iофым икIэсэлэ Дюбуа къыхэхьэгъэнкIи мэхъу е нэмыкIа? Сыдэуи 
орэхъу, мыхъун фэшъхьаф пшIагъэп, тэри тыкъыпфачъи, 
псэкIод тэбгъэшIагъэ. А узычIэфагъэм Пьер укъычIищыжьын, ау насыпышIо уфэшIыжьынэп…".
КъехъулIагъэри къыщышIыгъэри зыдэзымышIэжьыщтыгъэ Шарль де Ферриоль графыр Лион ебгъучъэшъугъэп, шыкуаом риIуагъ:
- Сен-Жан жамэм сынэгъэс.
Тобэ зыщашIырэ унэ мэзэхэ зэжъур зэгъокI. ШэкI 
шIуцIэр къызэубгъохыгъэ шъхьаныгъупчъэм Шарль де 
Ферриоль графыр IутIысхьагъ. Бэ темышIэуи шIошъхъуныгъэ къыпхэзылъхьэрэ хъулъфыгъэ мэкъэ гохь шъабэр 
зэхихыгъэ:
- СыкъыодэIу, сикIал.
- ТобэшI сыкъыпфэкIуагъ, падре.
- СыкъыодэIу, сикIал.
- Сэ илъэс тIокIитIум сынэсыгъ, падре, ау джы нэс 
унагъо сшIагъэп.
- Сыда ар къызхэкIыгъэр, сикIал?
- СшIэрэп, падре. СшъокIи сIэпкъ-лъэпкъхэмкIи сыпсау. 
Бзылъфыгъэ зэфэшъхьафхэр сикIасэх. Сэгъэразэх, ежьхэми сагъэразэ, ау зы бзылъфыгъэм шIэхэу сезэщы, 
сетхъылIэрэп.
- Шъуигупшысэ-шъуищыIэкIэ еплъыкIэхэр зэтемыфэхэу ара?

--- Page 73 ---

- Хьау, падре. ТишIулъэгъукIэ-шIыкIэхэр зэтемыфэхэ 
хъумэ, нэмыкIым сылъэхъу.
- Узгъэрэзэщт шIулъэгъум улъэхъумэ, сикIал, псэкIод 
хэлъэп, ау зэтефэхэмэ?
- Адэ арба, падре, ащи сезэщы.
- БэшIагъа шъулъэгъу Iофыр зыпшIагъэр?
- Ар зысэшIэм, илъэс пшIыкIуплI сыныбжьыгъ. Тиджэхэшъотет бзылъфыгъэ сызэригъэнэцIыгъагъ.
- ШъозэхашIэмкIэ тIуми шъузэрэгъэрэзагъа?
- Ары, падре.
- Рэзэныгъэ зыхэлъ Iофым псэкIоди гунахьи къыхэкIырэп. Илъэс пшIыкIуплIым къыщегъэжьагъэу бзылъфыгъэхэмкIэ уишIулъэгъу шъхьарытIупщыгъа?
- Ары, падре.
- ШъхьарытIупщыгъэ пстэури, сикIал, псэкIод, гунахь.
- ШIулъэгъум, падре, нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэ иIа?
- ШIулъэгъур зыщызэфэдэм нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэ къыхахьэрэп.
- ШIу плъэгъугъэр уимылъэпкъэгъумэ?
- ШIулъэгъум уилъэпкъэгъу-уимылъэпкъэгъу ышIэрэп.
- Уимыдинэгъуми ара, падре?
- Ары, сикIал. Ау ащ егъэзыгъэ хэлъмэ, псэкIод, 
гунахь.
Ащ нахьрэ Шарль де Ферриоль итобэ зэришIылIагъэм 
дэгущыIэжьынэуи, ымэкъэ IэшIущи зэхихыжьынэуи фэмыежьэу, монастырым Клодина-Александринэ къафычIищыжьынэу зэрадэкIогъагъэм хэлъ-хэмылъымкIэ зэреупчIыщтыгъэри щыгъупшэжьыгъэу Сен-Жан жамэм 
къычIэкIыжьи, неущ Марсель нэсынэу Жак шыкуаом 
фигъэпытагъ...
...Стамбул кIорэ къухьэм Шарль де Ферриоль франс 
лIыкIор зыщитIысхьэгъэ мафэм Пьер Герен де Тансен 
ышыпхъу Клодина-Александринэ Монфлери монастырым 
къычIищыжьыгъэу париж гъогум икухъэренэ псынкIэкIэ 
тетыгъ...

--- Page 74 ---

ЯТIОНЭРЭШЪХЬ
I
Дунэе зэблэхъум икIымэфэ-гъатхэ, игъэмэфэ-бжыхьэ, 
ахэм яоси яжьыбгъи, яогъуи яощхи, ячъыIи яфаби, къин 
къыпщэхъуми, уясэжьы. Ау узэмысэн Iаджи дунаим хэхъухьэ.
Ибэмрэ егъэзыгъэмрэ гъэрэзэгъуаехэмэ, сыдэущтэу 
Айщэт пшъэшъэжъыем идунэе шъхьэзакъо ащ хэзагъэра? 
ЦIыфым ищыIэныгъэ кIэпсэжъыем фэд: псынкIэуи зэкъоодзэ, псынкIэуи зэкъоохыжьы. ЗызэкъолъадэкIэ, ащ 
изэкъохыжьын гъэшIэ псэур текIуадэ. Амал фэмыгъотымэ, 
зэпэоупкIы. ЗэпышIэжьыгъэ пстэури сыдигъокIи махэ. 
Утещыныхьэ, утенэгуикIы.
Айщэт лъэбэкъуипшI-илъэсипшI нахь идунэе-гушIуагъо 
щимыдзыгъэу ищыIэныгъэ-кIэпсэжъые щэ зэкъуадзагъ: 
къызатыгъум, бэдзэрым зыщащэм, Францие чыжьэм 
зыращэм. Апэрэ, ятIонэрэ зэкъодзэгъухэр къиныгъэхэми, 
ухыпIэ кIэкI яIагъ. Ящэнэрэр тIуми анахь шIэхыгъ, ау изэкъодзакIэ нэмыкI шъыпкъагъ: фэсакъхэзэ еIэхэми, нахь зэкъолъадэ.
"Узыфэсакъырэр пIэпэзы, узыщыгугъырэм гугъу 
къыпфехьы, уихьылъэ плъэкIапIэ кIехы, ер къыбдекIокIы, 
шIум зыпщекIухьэ" зыфаIорэр шъыпкъэмэ, сыдэущтэу 
Айщэт егъэзыгъэкIэ зыхащагъэ дунэе хымэм хэзэгъэщта, 
зыкъыщиухъумэжьыщта? Инасыпти, зыхэфэгъэ дунаир 
ащ фэдэмэ джыри ышIэрэп, зэригъэшIэнэу фежьагъэкIи, 
къыгурыIощтэп. Ащ исабый акъыл имыкъугъэкIэ зэрэибэр 
ары джыдэдэм къыгурыIуагъэр. ЕсыкIэ ешIэмэ, зыхадзагъэ псы къиугъэм хэсыкIыщт, емышIэмэ - чIихьащт.
Ары шъхьае, дунаир жъалым закIэкIэ зэхэлъэп. Ащ, 
адыгэ пшысэмэ къазэрэщаIоу, тIы фыжьымрэ тIы шIуцIэмрэ 
щызэзаох. ШIур зигугъэпIэ тIы фыжьыр ер зыгу илъ тIы 
шIуцIэм текIо. Арымырмэ, тIы шIуцIэм дунэе фыжьыр 
ылIыщт, екIодылIэщт. Ахэми, нэмыкIхэми джырэкIэ Айщэт 
хэшIыкI афыриIэп. Айщэт изакъоп, шIумрэ емрэ цIыф 
лъэпкъ зэхэдз яIэпышъ, монастырым къыщыдеджэхэрэ 
француз пшъэшъэжъыехэри непэкIэ ахэм апэчыжьэх. Ау 
ахэр хэхэс пшъэшъэжъыем зэрэфэмыдэхэр янэ-ятэхэмкIэ 
зэрэнасыпышIохэр арых.

--- Page 75 ---

Монастырым диным ишапхъэхэр къызэрэщыдалъытэрэм ишIуагъэкIэ Париж ишъхьаихыгъэ щыIакIэ пщызгъэгъупшэрэ хэбзэ гъэнэфагъэ чIэлъ: мыр баим е тхьамыкIэм 
ыпхъу, мыр нахь дах е нахь Iай, шIыкIашIо е шIыкIае зыфэпIощтхэ зэхэдз щыряIэп. Ящыгъыни, яIани, япIэкIори зэфэдэх. А зы уахътэм къагъэтэджых, агъэгъолъыжьых. Япчэдыжьышхи, ящэджэгъуашхи, япчыхьэшъхьашхи такъикъ 
закъокIи агъэгужъорэп. Еджэныр заухыкIэ, щэджэгъо 
гъэпсэфыгъом ыуж, хэти ежь къыхихыгъэ шIу ылъэгъурэ 
сэнэхьатым пылъ: еджэным, орэд къэIоным, сурэтшIыным, 
пщынэм, хэдыкIыным, бзэ зэгъэшIэным, гущыIэкIэшIум 
зыфагъасэх. Тхьаумэфэ гъэпсэфыгъор ны-тыхэм ямаф. 
Ари монастырь кIоцIыр, щагур ары нахь, дэкIын-дащынхэ 
фитхэп. Тхьаумафэр къэгъэлъэгъон зэфэшъхьафхэм 
атырагъафэшъ, Iахьылхэри еджакIохэри зэрэгъэзэщыхэрэп.
Илъэс еджэгъум зы мэфэкIышхо монастырым щызэхащэ. Ар зыщашIырэр дунаим зыщидэхэгъу гъэтхэ гузэгур 
ары. Джа пчыхьэзэхахьэр пачъыхьэгуащэр ары зыфызэхащэрэр. Фрейлинхэр къызэпхъэкIыгъэ пачъыхьэгуащэр 
зылъэгъугъэ пшъэшъэжъые еджакIохэм илъэс псэум ар 
ащыгъупшэжьырэп. Ащыгъыгъэ джанэхэр, ашъхьарысыгъэ паIохэр, яцуакъэхэр зыфэдагъэхэр, ябгырыпхымэ 
анэсыжьэу зэфаIотэжьы. НэIуасэ пачъыхьэгуащэм фашIыхэ 
зыхъукIэ, ащ къариIуагъэр яилъэс гукъэкIыжь.
Илъэсныкъо блэкIыгъэм, адрэ илэгъу пшъэшъэжъыехэу ятхакIи яеджакIи фэхьазырыгъэхэм ялъытыгъэмэ, 
Айщэт монастырым бэ къыщыдэхъугъэр: тхакIэрэ 
еджакIэрэ щызэригъэшIагъ, хэдыкIын IофымкIи апэ итыгъ. 
Ау зэкIэми анахь гъэшIэгъоныгъэр иусэ къеджакIэрэ иорэд 
къэIуакIэрэ арых. Француз гущыIэхэр къыфэмыIошъу-зэхишхыхьэхэу арыгъэхэп, ау ахэр къызэриIохэрэм уедэIу 
къэс, узыIэпызыщэрэ мэкъэмэ гохь къызэрэхэIукIырэр 
ары гъэшIэгъон дэдагъэр.
Французыбзэм изэгъэшIэнкIэ, бзэм ымэкъэ зэфэшъхьафхэр ыгу риубытэнхэмкIэ, Шарль де Ферриоль графымрэ Фахьри зэдзэкIакIомрэ хэмытэу, Айщэт кIэлэегъэджитIу иIагъ. Зыр Пон де Вель шъэожъыер, адрэр - ЖанеттНиколь. Бзэ къызэрыкIо гущыIакIэр зыдеджэрэ пшъэшъэжъыемэ къахехы.
Жанетт-Николь Iоф зишIэрэ илъэсиблым къыкIоцI 
француз пшъэшъэжъые гупкIэ макIэп Сен-Клу монастырым 

--- Page 76 ---

щыригъэджагъэр, къычIитIупщыгъэр. Ахэмэ ащыщхэр 
Париж ианахь лIы лъэрыхьмэ яшъуз хъугъэх, пачъыхьэгуащэм ифрейлинхэм ахэтых, тхакIохэри, сурэтышIхэри 
къахэкIыгъэх. Ау Айщэт адыгэ пшъэшъэжъыем фэдэ 
джыри рихьылIагъэп: "ЕпIорэр ыгу реубытэ, пIэпызырэр 
къепхъотэжьы, ымышIэрэм егъапэ, ышIэрэр къыпфеупкIэпкIы, иIэбакIи, игущыIакIи, ищысыкIи щысэ зытырахрэм 
фэд. УзилъэгъукIэ, къызэрэтэджырэр сшIогъэшIэгъон. 
КIэлэегъаджэм укъыфэтэджыныр, шъхьэкIафэ фэпшIыныр 
дэгъу, ау къыдеджэрэмэ, нахьыжъми нахьыкIэми, ар 
афэпшIэныр къызгурыIорэп. Сыда ар? Зэрэибэм, зэрэхэхэсым апае зыхэфагъэмэ зафегъэцIыкIушъ ара?.. Шарлотта-Элизабет Аиссе черкес пшъэшъэжъыер Шарль де 
Ферриоль графым къызэрищэфыгъэр сэщ фэшъхьаф 
монастырым щишIэрэп, илъэIу фэсэгъэцакIэ. Франсым 
ащ фэдэ тымышIэрэ цIыф лъэпкъ тхьапша къихьагъэу исыр 
сэIошъ, сыхэкIыжьы…"
Непэ еджакIохэмрэ Iахьылхэмрэ язэIукIэгъу мэфагъэ ти, Жанетт-Николь шъхьаныгъупчъэм зеплъым, Аиссе 
ыIитIу щэигъэу бзылъфыгъэрэ хъулъфыгъэрэ апэгъочъэу, 
IаплI арищэкIэу ылъэгъугъ. Бзылъфыгъэр къышIэ жьыгъ - 
Софи. Хъулъфыгъэр инэIуасэп, илъэс щэкI горэ ыныбжьын, 
лъэпэлъаг, ищыгъ. Целиндрэри, фрак шIуцIэ зэпы лъыри 
къекIух. ГущыIэ заулэ зызэраIом, Аиссе тIуми джыри IаплI 
арищэкIыгъ. Ар зыхъугъэм нэплъэгъу дэфэгъу имыфэу 
джыри пшъэшъэжъыем ар дэдэр ышIагъ, дэпкIэягъ, къепкIэхыжьыгъ. Жанетт-Николь зыIут шъхьаныгъупчъэмкIэ 
къэплъагъ, Iэ къыфишIыгъ, ари фимыкъоу зыкъипхъуати, 
къыфечъэжьагъ.
Шарлотта-Элизабет Аиссе игушIопс къэчъакIэ къэбар 
дэй зэрэхэмылъыр Жанетт-Николь къыгурыIуагъэми, 
къыкIэщтагъ: монастырым зэрэчIащыжьыщт гумэкIыр 
шъхьэм къыфечъагъ. Мы унэр зиунэ хъугъэ пшъэшъэжъыер ащ пае гушIощтэп ыIуи, псынкIэу ари зыщигъэгъупшагъ. Шарль де Ферриоль графэу джы нэс ащ къыкIэмыупчIагъэр къыфэкIожьэу къышIошIыгъэри зышъхьэрифызэ, шъхьаныгъупчъэр IуиубгъукIыгъ.
- Жанетт-Николь, усэгъэгушIо,- Аиссе икIэлэегъаджэ 
къэбарыр къыфепчъы,- гушIогъуитIу къысфахьыгъ: шынахьыкIэ цIыкIу сиI, Аржанталь фаусыгъ. Клодина-Александринэ сшыпхъуи Монфлери монастырым къычIащыжьыгъ. 
Мо къыслыкIуагъэхэр - Софи, ар ошIэ, модрэр - Пьер 
Герен де Тансен епископыр ары. Клодинэ ышнахьыжъ, 
Мария-Анжеликэ ышнахьыкI.
- СыпфэгушIо, Шарлотта-Элизабет Аиссе, къэбарышIухэр уиIэх. УихьакIэхэр щагум дэмыгъэтхэу унэм 
къегъэблагъэх.
- Къезгъэблэгъэщтых шъхьае, мэгузажъох,- Айщэт 
ымэкъэ чан цIыкIу къыщытхъагъ,- Пон де Вель джыри 
къэгъойщэягъ.
Жанетт-Николь итхьэумэфэ гъэпсэфыгъо, ар гъэпсэфыгъокIэ плъытэщтмэ, зэрыкIори ымышIэу щэджэгъоужым шъхьарыкIыгъ. ЕджакIохэм къалъыкIогъэ Iахьылхэри 
нэмыкIхэри зэбгырыкIыжьыгъэх, зыкъыIузыгъэкIагъэхэ 
зырызхэми адэгущыIагъ. Ащ фэдиз уахътэм, сыд ыIуагъэ ми ышIагъэми, агъэгушIуагъэми зэщафыгъэми, Айщэт 
игушIокIагъэ ынэгу кIэкIыщтыгъэп, ымэкъэ чан цIыкIуи 
ытхьакIумэ икIыщтыгъэп. Монастырым пшъэшъэжъыем 
щыIумыкIэу сыхьат къыхэмыкIыщтыгъэми, непэ фэдэу ащ 
нахь фэзэщэу, зэригъэлъэгъу, дэгущыIэ шIоигъоу зыкIи 
хъугъэп. Янэшыпхъум дэжь кIонэу пчыхьашъхьэ ыгу хэлъыгъ шъхьае, кIошъущтэп. Къытеогъэ зэщыгъор зытыригъэунэу тхылъ горэ къыштагъ - шIогъэшIэгъоныгъэп. 
Гъолъыгъэ, щылъышъугъэп. Айщэт егупшысэ къэс кIэлэ 
ищыгъэр ынэгу къыкIэуцо. ЕгъашIэм ышIэщтыгъэм фэдэу 
"Пьер Герен де Тансен" цIэмрэ лъэкъуацIэмрэ шъхьэм 
икIырэп: "Сыда непэ къысэхъулIагъэр?.. Илъэс пчъагъэм 
сыгу рихьын, шIу слъэгъун къыспэкIэфагъэп. Мыр тэ 
къикIыгъа?.. ЧыжьэкIэ сызытеплъэгъэ къодыем, тхьэ сIуагъэ пэтызэ, сыда сыгу къыфихьэрэр? Фракхэри, цилиндрэхэри ащыгъэу, хъырахъишъэкIэ пкIэгъэ тыжьын бэщхэри 
адаIыгъыжьхэу, якухъэренэхэри зэпэжъыужьхэу ащ фэдэ 
Iаджи Париж къыщыспэкIэфэх. ЗашIошIыжьхэу сыдыкIэ 
ахэр былымых! Мыщ, Пьер Герен де Тансен,- Жанетт-Николь гукIэ къызеIом, ыгу еIуми емыIуми умышIэнэу, ау 
ынэгушъхьэ къуапцIэ къыхихэу IущхыпцIыкIыгъ,- ымакъэ 
зэхэсэхы пакIо, ыни сыкIэплъагъэп. Нагъуа, нашхъуа, 
нэшIуцIа?..- джыри зыдэхьащхыжьыгъ.- Аиссе Iэ къызысфешIым, сыкIон фэягъэ. КъуапцIэми, фыжьыми, тхъоплъыми слъэгъущтыгъэ. ЗэрэцIыф гъэсагъэм щэч хэлъэп. 

--- Page 77 ---

Арымырыгъэмэ, епископ цIэр къыфагъэшъуашэщтыгъэп. 
Ар сэIо шъхьае, динлэжьмэ зышъо икIыгъэ цIыфхэри ахэтых. Мыщ зышIошIыжьыкIэ сыгугъэрэп, икухъэренэ 
яджэхэшъотет Софи дисэу къыздищагъ. Сыда изэкъуагъэ мэ хъущтыгъэба? Шъэожъыер зэрэсымаджэр яушъхьагъоу 
Iучъыжьыгъэхэмэ шIэ?.. Ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп, типачъыхьэ нэф Версаль унэшхом, Трианони щыкIэкIыжьэу, зыгомылъыгъэ джэхэшъотет къычIинагъэп аIо. ЗыкIэрыплъынхэ 
министрэхэри щыIэх, Дюбуа нэкъичъым изакъоми, сыд 
яхэтыкI ахэм! Хьау, хьау, зыгорэм сыIущхыпцIэ зэпытэу, 
унэм икIы хъумэ, зыдакIорэр сымышIэми, Iэ щысфэу, 
чэщныкъом къызыхэкIыжьыкIи, сыIугушIоу сыда сызыфыщыIэщтыр? Сэри ар дэдэр зи есымыгъаIоу тидунэе кIодыгъэ щысшIэн слъэкIыщт, ау сызэрэкъэбзэ цIыкIоу, зы 
хъулъфыгъи къызнэмысыгъэу сыщыIэмэ нахьышIу…"
Сен-Клу монастырым иеджакIохэм ягъолъыжьыгъо 
уахътэ къызэрэсыгъэ цырыцэо макъэм Жанетт-Николь 
ыпкъ псыгъо дахэкIэ къыгъэлъэтагъ. Гъунджэм зыкIэрэхьэм, 
ынэкIушъхьэ плъыгъэхэм, зыфихьын ымышIэу, атеIэбагъ, 
ынэтIэ плъыгъи ыIэ ригъэчъагъ. Джыры ныIэп Айщэт дэгущыIэнэу зэрэфэягъэр ыгу къызыкIыжьыгъэр. Ащ ипIэ 
IэпкIэ-лъапкIэу зэришIыжьырэр, ищыгъын цIыкIухэр пхъэнтIэкIум зэрэригъэкIухэрэр, ичэщ цуакъэхэр ыпашъхьэ 
зэрэригъэуцожьыхэрэр, ышъхьац зэбгырымытэкъунэу 
зэрэкIипхыкIырэр, джэнэбгъу пIонэкIэу католик шIыкIэкIэ 
тхьэ зэрелъэIурэр Жанетт-Николь инэплъэгъу къыхигъэтаджэзэ, IугушIукIыгъ: "Аиссе фэдэ пшъэшъэжъые сиIэн 
Iоу сшIагъэемэ, мы дунаим зыпэ къэсымыштэн щыIагъэп. 
СыдкIэ урищыкIагъэу Шарль де Ферриоль графым укъищэфыгъа? Ыгу къыпкIэгъу ыIуагъэшъ, сшIошъ згъэхъун, 
ау гукIэгъу зыхэлъ баеу сэ сшIэрэр макIэ. Ежь ыпхъукIэ 
узытыритхагъэу монастырым ущыригъаджэщтыгъэмэ, зи 
сIоныеп. ШIушIэкIэ урегъаджэу ары тэ тхылъыпIэу тIыгъым 
итхагъэр, ар къэзыушыхьатыжьырэ пачъыхьэм имыхъури 
ащ телъ. Аиссе иеджэн илъэсиплIи непэ фэдэу текIын. 
ЕтIан? Илъэс пшIыкIухым ихьащт пшъэшъэжъыем сыда 
къыпыщылъыщтыр?.. А пIалъэм ехъулIэу ежь графыр, 
франс лIыкIор, къэкIожьынэу ыIуагъэшъ, ыгъэпхъущта, 
ыгъэшыпхъущта, хьауми, сызэрегуцафэу, ыгъэшъузыщта?.."

--- Page 78 ---

Аужырэ гущыIэхэм Жанетт-Николь ышъхьэ лъы къыдырагъэфыягъ. ПIэкIорым чэщджэнэ пIонэкIэу къыхэтIысхьажьи, ышъхьэ ылъэгуанджэ телъэу заулэрэ щысыгъ, 
етIанэ ышъхьац къетэкъохыгъэхэр, Айщэт цIыкIум зэришIырэм фэдэу, зэкIиугъоежьыхи, кIипхэжьыгъэх, нахь гущыIэ 
фабэкIэ зэриIожьыгъ: "Аиссе зыщыщ черкесхэр цIыф 
гъэшIэгъонхэу къысщэхъу, КъокIыпIэр, КъокIыпIэм шъо 
зи хэшъушIыкIырэп" фэшъхьаф франс лIыкIом, Шарль де 
Ферриоль, къезгъэIон слъэкIыгъэп. Черкес бзылъфыгъэба 
шъорэкIым иIэзэгъу къэзыгъотыгъэр? Ары, ары! Сыдэущтэу ар джы нэс сыгу къэмыкIыжьыгъа? Ар Аиссе ешIа? 
Тыдэ щишIэн ар пшъэшъэжъыем, неущ есIонышъ, згъэгушIон. Черкесхэм афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр щыIэхэмэ, 
къызэгъэгъотыгъэн, яджэгъэн фае. Аиссе мыщ чIэтшIыхьагъэу франс пшъэшъэжъые тымышIы мыхъунэу тыпылъ. 
Ар зыщыщ черкес лъэпкъым ищыIэкIэ-псэукIи, идунэе 
тетыкIи, ихэбзэ-зэхэтыкIи, ищыгъынхэм анэс тшIэмэ ишIуагъэ къэкIощт нахь, изэрар къытэкIыщтэп. Шарлотта-Элизабет Аиссе черкес джанэ щыгъэу типчыхьэзэхахьэу 
къэблагъэрэм пачъыхьэгуащэм щезгъэлъэгъугъагъэмэ 
дэгъугъэ, уси къедгъаджэщтыгъэ, орэди къедгъаIощтыгъэ…"
Джа гупшысэ IэшIухэм ахэтэу Жанетт-Николь чъыежьыгъэ, ыгукIи псынкIэу пчэдыжьым къэтэджыжьыгъ. 
Монастырым ифэIо-фашIэхэм Iофыбэ къапимыгъэкIэу 
зэкIифэхи, адыгэмэ афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр, щыгъынхэр, 
сурэтхэми езэгъыщтыгъэ, алъыхъунэу, зышIэхэрэм заIуигъэкIэнэу Париж кIуагъэ. Зэрэмыгугъэщтыгъэу адыгэмэ 
афэгъэхьыгъэу Галонифонтибус, Лука, Интериано, нэмыкIхэми атхыгъэ гукъэкIыжьыхэр тхылъыщэ тучанхэм къащигъотыгъэх. Зым нахьи адрэр нахь шIогъэшIэгъонэу 
чэщреным Жанетт-Николь тхылъмэ яджагъ, анахь шIогъэшIэгъон чIыпIэхэр кIигъэтхъыгъэх. Адыгэ шъуашэм, анахьэу 
бзылъфыгъэ шъуашэм, къызыщытегущыIэщтыгъэ чIыпIэхэри хигъэунэфыкIыгъэх.
"Дэным фэIэпэIасэ горэ мыхэмэ зябгъаджэкIэ, черкес 
джэнэ дахэ Аиссе фидын ылъэкIыщт" ыIуи, игухэлъ-гугъэ 
егупсэфылIэжьэу, ар зыIэ къихьащт дакIом Жанетт-Николь 
гукIэ лъыхъоу ригъэжьагъ. Ау джыдэдэм ар зыдэгузажъощтыгъэр адыгэмэ афэгъэхьыгъэ тхылъхэм Аиссе зэраригъэджэщтыр, ащыщмэ къызэрафеджэщтыр ары.

--- Page 79 ---

- Аиссе, гушIуапкIэ къысэт, узгъэгушIощт,- ежь 
зымафэ къызэрэфэчъэгъагъэу, пшъэшъэжъыем риIуагъ.
- Сыда, Шарль де Ферриоль графыр къысфэтхэгъа? - 
Айщэт ыкIэджыбэ итхъожьи, къырихын зыремыгъуатэм, 
нэмыз-Iумызэу Жанетт-Николь Iуплъагъ.
- Хьау, хьау, сыосэмэркъэугъ, Аиссе. Сэ джыри, 
къэошIэжьымэ, уигушIуапкIэ зэрэстелъ. Уфаемэ, тызэпэгъужьы. Мы тхыгъэхэр зэкIэ черкесхэр ары, шъоры, 
зыфэгъэхьыгъэр. Мары Черкесым щыIагъэхэм къатхырэр: 
"Черкесхэр игъэкIотыгъэхэу, Iоф зэфэшъхьафхэм атегъэпсыхьагъэхэу акъылышIох". Ар зыIорэр илъэс шъищ 
фэдизкIэ узэкIэIэбэжьымэ, шъуалъэныкъокIэ щыIэгъэ 
Галонифонтибус. Мары Интериано минрэ шъитфырэ илъэсым къышъуиIолIэгъагъэр: "Черкесмэ лъэшэу хьалэлыгъэм 
уасэ фашIы, яIэр зэкIэ, яшрэ яIашэрэ фэшъхьаф, ягуапэу 
къыуатыщт. Шъхьафитныгъэм, лIыблэнагъэм шIулъэгъу 
мыухыжь черкесмэ фыряI. Ар хэт щыщи сыд щыщи зэтыриIажэн ылъэкIыщтэп. Анахь ныбжь макIэм щыублагъэу 
пкъышъол гъэпытэным, Iашэ гъэфедэным, онэгум исыным, 
пыим текIонхэм фэшъхьаф щытхъу ашIэрэп, къэрэбгъагъэр 
нэпэнчъагъэкIэ алъытэ". Асколи къышъущэтхъу, ар 
бэмышIэу шъуалъэныкъо щыIагъ, къедэIу: "Черкесхэр 
ищыгъэх, шIыкIашIох, бгы псыгъох. Ахэмэ алъ плъыжьы, 
цIыфыгъэ ахэлъ, анэхэр нагъох, шIуцIэх. Сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, зэкIэ дунаим ибзылъфыгъэхэм ахэмэ ябзылъфыгъэхэр анахь дахэх, шIыкIашIох". ШъорэкIым игъэхъужьын Iэзэгъу фэхъугъэр адэ зэрэчеркес бзылъфыгъэр 
ошIа, Аиссе?
- Хьау,- зэхихыгъэмэ зыгу цIыкIу агъэлъэпэрапэщтыгъэ Айщэт къызыIуипхъоти, ынэкIушъхьэхэр джыри нахь 
къэушэплъыгъэх.
- КъедэIу ащыгъум а черкес бзылъфыгъэм Гельвеций 
риIолIагъэм: "Идэхагъэ къыгъэнэжь шIоигъоу ыпхъумэ 
ядэхагъэ ыгуи ыли афэузэу дунаимкIэ апэрэу шъорэкIым 
Iэзэгъу къыфэзыгъотыгъэ черкес бзылъфыгъэм сыд фэдиз 
ичIыфа тэ къыттенагъэр! Сыд фэдиз сабыя ащ ишъорэкI 
уц хьадэгъум къыIэкIихыжьыгъэр! А черкес бзылъфыгъэм 
шIушIэгъэ ин дэдэ дунаим фишIагъ!". Зэхэпхыгъа, Шарлотта-Элизабет Аиссе, къышъухэхьэгъэ зекIохэм шъуичеркес лъэпкъ къыраIуалIэрэр?

--- Page 80 ---

- Зэхэсхыгъэ, Жанетт-Николь, ау тэ, черкесхэм, ащ 
фэдэу тыщыт Iоу сшIагъэп,- Айщэт гушхогъэ-гуапэу 
къышъхьарыуагъэм зыкъыригъэпхъуати, икIэлэегъаджэ 
ыбгъэ зычIыригъэдзагъ.
- Умыгъ, Аиссе. Зыми зыфэмыгъэцIыкIу, черкес 
лъэпкъ гъэшIэгъон узэрэщыщыр зыщымыгъэгъупш. Сыгу 
къеорэр ошIа, Аиссе, черкес шъуашэм, бзылъфыгъэ 
джанэмэ язэрэщыт, ятеплъэ-шIыкIэ афэгъэхьыгъэу а тхыгъэмэ ахэтыр зэрэмакIэр ары.
- Сыда, Жанетт-Николь, черкес джанэ зыфябгъэдыщтыгъа? - шъорышIыгъэ-тхьагъэпцIыгъэ хэмылъэу янэ 
итеплъэ ыгу къэзгъэкIыщтыгъэ бзылъфыгъэ къопцIэнэгуф 
гохьым еупчIыгъ.- Сыд фэдэ джанэ сянэ зыщилъагъэми, 
ощ фэдэу дахэти, къекIущтыгъэ…- Айщэт ыгу илъыр джы 
Жанетт-Николь риIогъап.
Жанетт-Николь пшъэшъэжъыем IугушIозэ, ынатIэ 
ебэуи, риIожьыгъ:
- КъысэкIунэу сшIагъэемэ, зыщыслъэщтыгъэ. Ау арэп 
сэ къыуасIо сшIоигъуагъэр. Черкес шъуашэ зытырязгъэшIыкIыщтыр сшIэрэп нахь, о пфязгъэдынти, тимэфэкI мафэ 
пачъыхьэгуащэм уезгъэлъэгъущтыгъэ.
- Ара зыфапIорэр? - кIэгъожьыгъэу Айщэт къыIуи, 
ошIэ-дэмышIэу къыухыжьыгъ.- Джанэр сфэдынэп, ау 
зэрашIырэр озгъэлъэгъун.
- Сыдэущтэу? - зэригъэшIагъорэм нахьи зэхихыгъэр 
игуапэу Жанетт-Николь къэупчIагъ.
- СурэтшIынымкIэ тезгъаджэрэр къыздэIэпыIэмэ, 
тхылъыпIэм тесшIыхьан слъэкIыщт.
Джанэр зыхашIыкIыщт шэкIым, бгъэрыдэ чыIухэм, 
Iэшъхьэбэлагъэхэм ятхыпхъэмэ яхэдыкIын, бгырыпхым, 
паIом нэсыжьэу затегущыIэхэм, Жанетт-Николь зыгъапэзыгъэгумэкIыщтыгъэмэ кIэух къафишIыжьыгъ:
- Тигухэлъ къыддэхъугъагъэмэ, дэгъугъэ. Пачъыхьэгуащэм ащ фэдэхэр икIасэхэшъ, ыгу урихьыщтыгъэ. Ащ 
изакъоп, ны-тыхэри Iахьылхэри къедгъэблэгъэщтых.
- Хэта сэ къезгъэблэгъэщтхэр? - Айщэт зэупчIыжьи, 
къыпчъыхэу ригъэжьагъ: - Пон де Вель, Аржанталь цIыкIур 
сыхьатитIу горэм Мария-Анжеликэ къызфигъэнэн тиI. 
Софи, ар къэмыкIомэ, сыгу къеощт, Клондини, Лароши 
ары. Шарль де Ферриоль Тыркум щыI, икъэбари тшIэрэп. 
Огюстен-Антуан макъэ зедгъэIукIэ, къэкIощт. Хэта джыри?

--- Page 81 ---

- Икъунба а заулэр…- зыцIэ къыриIонэу зажэщтыгъэ 
Пьер Герен де Тансен зэрэщыгъупшагъэр ыгу къызэреуагъэр къызыхимыгъэщэу Жанетт-Николь къыIуагъ.
- Апэ зыцIэ къесIон фэягъэр сщыгъупшэжьыгъи! - 
Айщэт ынатIэ теожьыгъ.- Пьер ары!
- Ар Париж бэрэ дэмысэу къыхэкIы пIуагъэба?..- 
ушъхьагъу лъыхъу фэдэу Жанетт-Николь зишIыгъ.
- Сэ зесIокIэ, тэ щыIэми, ар къэкIожьыщт,- мэкъэ 
теубытагъэкIэ Айщэт къыIуи, хэлъ щымыIэу къеупчIыжьыгъ: - Уфая къэсщэнэу?
- КъэкIощтмэ, къащэ…- Жанетт-Николь ыгу щышIэрэмкIэ джы зиIажэщтыгъэми, ымэкъэ шъэбэ IэшIу зыхиушъэфэжьын ылъэкIыгъэп.
II
Босфор хытIуалэм икъокIыпIэ нэпкъ лъэныкъокIэ 
ошIэ-дэмышIэу зыкъыщызыпхъотэгъэ жьыбгъэшхом 
Стамбул зыдидзагъ. Унашъхьэхэр тыречых, чъыгхэр 
рекIыкIых, хьалыгъущэ, щыгъыныщэ тучан цIыкIухэр реутых, рехьыжьэх. ЦIыфхэм дыухьэ къахьы, тхьэ елъэIух.
Къэлэ къухьэ уцупIэм, адыкIэ хым щыхъэ-щышIэрэр 
гукIодыгъу: къуашъохэр хы кIыIум тырепхъотыкIых, 
зэрехьэх, къухьэхэр зэпырегъазэх, чIехьэх.
Жьыбгъэр къепщэ, ощхыр къещхы. Дунаир мэкъутэжьы, къалэр IэпыIэгъунчъ.
Шарль де Ферриоль француз лIыкIор шъхьаныгъупчъэм 
иплъэу дунаим хаплъэ пакIо, джэхэшъогур рикIукIынкIэ 
мэщынэ. ПхъэнтIэкIу шъэбитIумрэ Iэнэ лъхъэнчэ хъураимрэ 
зыкъот къогъупIэм къос. Сэнэ бэшэрэбыр къызэIумыхыгъэу, ыпашъхьэ ит. Зэ-тIо нахь зыхэмыхъупIэгъэ кофэри 
учъыIыжьыгъэ, бгъэIухъо фыжьыри ыбгъэ зэрэIухъуагъэри щыгъупшэжьыгъ. Лы-къое бзыгъэхэр зэрылъхэ 
лагъэри ыпашъхьэ зэрит: "Сэ непэ султIаным сызыщыIукIэщт 
мафэм дунаир къыстекъутэжьыгъ. Джыри жьы, уахътэ 
сиI, сыхьатыр тIур сипIалъэ. Ащ нэс дунаир зэкъоужьынба?.. 
Хэгъэгу Iофхэр зэкIэми апшъ, тизэIукIэгъу султIаным 
зэкIихьажьынэп. КъокIыпIэр талъэныкъо КъохьапIэм фэдэу 
зэхэшIыкIыгъошIоп, сыдым фэпшIэна азиятмэ зыкъызэрэпфашIыщтыр. Мыщ сызыщыIэгъэ гъэрекIо елъытыгъэмэ, 

--- Page 82 ---

Тыркум зэблэхъуныгъэ инхэр щашIыгъэх: Ящэнэрэ Ахьмэдыр султIан хъугъэ. Зэзакъу ныIэп ащ сызэрэIукIагъэр, 
сыдым фэсшIэныя султIаныгъор ыпшъэ ралъхьанэу, зи 
къызэрымыкIыщтыгъэ гущыIэ зытIу затIуи, тызэбгъодэкIыжьыгъагъ. Ухэгъэгу лIыкIо зыхъукIэ, непэ имызакъоу 
неущи, неущмыкIи, адрэ мафэхэми, илъэсхэми къэхъущтым хэшIыкI фыуиIэн фае. Плъэгъурэба илъэс зэкъо 
охътэ кIэкIым Тыркум къихъухьагъэ купыр? СултIаным 
ишъуз зэрэчеркесым пае къешIэкIыгъэмэ янахьыбэри 
черкес. Тыркур мычеркес хэгъэгоу тэ къикIыгъа ахэр?.."
Дунаир мэIэсэжьы фэдэу Шарль де Ферриоль къыщыхъугъэти, шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, къышIошIыгъэмкIи хэукъуагъэп: сыд фэдэрэ хыуаий зэришэнэу къилъи, 
сыхьатныкъо пIалъэм зышъхьарыуагъэм ащ фешIэшъущтыр ришIи, ом хэкIодэжьыгъ. Зэбгырифыгъэгъэ цIыфхэ ри ураммэ къатехьажьых, тучанхэр, щайшъуапIэхэр 
къыIуахыжьых, псы, щай, лаваш къехьэкIакIохэри яIофмэ 
ауж ехьажьых. Ощхыпсым пхырычъхэрэ кухъэренэхэри, 
хьылъэ зехьэ-зещэ щыдхэри модыкIэ-мыдыкIэ къыщэлъагъох.
Сыхьатыр пшIыкIузы мэхъу пэт. Джыри сыхьатищ 
уахътэ француз лIыкIом иI. Iанэм пэтIысхьажьи, кофэ чъыIэр 
стыркIэ зэбларигъэхъугъ. Мыпчэдыжь зэджэгъэгъэ тхылъы пIэм джыри хэплъагъ, ыгъэшIэгъожьыгъ: "Мыхэр зэкIэ 
черкесых. Черкес-Осмэн-пашэр Тыркум ихы уIэшыгъэ 
кIуачIэхэм япащ. Черкес-Мухьамэд-пашэр, Черкес-Ахъмэт-пашэр, тыркудзэм иIофыгъо зэфэшъхьафхэм язегъэкIонкIэ инэралых. Черкес-Мэхьмэт-пашэр Иерусалим 
ипачъыхьэныкъу. Ящэнэрэ Ахьмэд султIаным Кавка зым - 
Черкесым, Дагъыстан, Ширваным - щыриIэхэ эмиссар-лIыкIохэр черкесых. ЗэрэхъурэмкIэ, Тыркум ипащэмэ янахьыбэр черкес. Ащыгъум ахэм хэ гъэгур аубытыжьыгъэба?.. 
СултIангуащэри черкес бзылъфыгъэу, лIышъхьэхэри 
черкес пчъагъэхэу ябэдзэрмэ черкес пшъэшъэ жъыехэр 
ащарагъащэ, яхьарамхэми ахэр ачIизых…- сэнэ бэшэрэбым зылъэIабэм, "сэнэ бащэ уешъо" Айщэт гъэрекIо 
къызэрэриIогъагъэр ыгу къэкIыжьи, ыIэ къыкIэрихыжьыгъ.- 
Зы тIэкIу горэми сешъогъагъэмэ, щышIын щыIагъэп, ау 
сэнамэ къысIуоу сиапэрэ IукIэгъу дэдэ сыкIомэ, къекIунэп. 
Дэгъугъэба Шарлотта-Элизабет Аиссе ыпкъ иуцуагъэу 

--- Page 83 ---

мыщ къыщыздэпсэущтыгъэмэ, сызэрямахълъэр черкес 
пстэуми агъэшIагъо икъу щтыгъэ, сифранс Iофхэри нахь 
кIэкIыщтыгъэ…"
Хэгъэгу лIыкIомкIэ хэбзэ гъэуцугъэм къызэриIоу, 
Шарль де Ферриоль ипIэлъэ хэушъхьафыкIыгъэ ехъулIэу 
тырку султIаным иунэшхо икухъэренэ Iуищагъ. Дышъашъо 
зытелъ пчъэ зэготышхохэр фыIуахымэ, джа дышъэ-тыжьыныпсыр зидэпкъымэ, зикIашъомэ арыгъэчъэгъэ унэмэ 
аращызэ, Ящэнэрэ Ахьмэд султIаным иунэ ихьагъупчъэм 
Iуащагъ. Унэм къыщежэщтыгъэ визирыр француз лIыкIом 
къыпэгъокIыгъ, шъхьэгъэшIо сэлам зэрахыгъ. Пчъаблэм 
готыгъэхэ уIэшыгъэ дзэкIолитIумэ загъэхъыягъэп, хэтIагъэм 
фэдэу щытыгъэх.
Зыплъыхьагъо Шарль де Ферриоль лIыкIор рамыгъафэу макъэ къызыпымыIукIырэ пчъэ зэготитIур фызэIуахи, 
султIаным иунэшхоу зиджэхашъуи, дэпкъи, кIашъуи зэпэлыд-зэпэшIэтыжьырэм ращагъ. ТхыпхъэкIэ пкIэгъэ дэпкъым 
хэшIыхьэгъэ мыжъо хьакум дэжь щыт Iэнэ фэкIыхьашъор 
зигузэгу пхъэнтIэкIу шъэбитIум яз султIаныр тес. Ащ 
пэмычыжьэ-пэмыблагъэу, яIэнатIэмэ ялъытыгъэу, нэбгырибл султIаным исэмэгубгъукIэ щызэготых. ПлIыр дзэ 
шъуашэкIэ фэпагъэ, щым тырку щыгъын ащыгъ. Ахэм яз 
къышIэжьыгъ - Абдул-Хьазрэт-пашэ, Тыркум иIэкIыб 
Iофхэр зезыхьэрэр ары. Карловиц мамыр зэзэгъыныгъэм 
игъэхьазырын фэгъэхьыгъэ зэIукIэгъум нэIуасэ щыфэхъугъагъ. 
Француз лIыкIор султIаным дэжь нэсынкIэ лъэбэкъу 
зытIущ ныIэп къыфэнэжьыгъагъэр Ящэнэрэ Ахьмэд мыгузажъоу къэтэджи, зы лъэбэкъу къызыпегъохым. Шарль 
де Ферриоль графыри лъэбэкъуитIу зэфагукIэ султIаным 
ыпашъхьэ къыщызэтеуцуи, шъхьэгъэщ гъашIо зыфешIы 
уж, риIуагъ:
- Тыркум исултIанышхоу Мысырыр, Шамыр, Иерусалим, Балканыр зыфэIорышIэрэ Ящэнэрэ Ахьмэд тыгъэпапкIэм Франсым итыгъэ пачъыхьэу я ХIV-рэ Людовик 
ыцIэкIэ шIуфэс есэхы, шIоу щыIэр зэкIэ къыбдэхъунэу 
къызэрэпфэхъохъурэ мы тхыгъэр къыпфысегъэхьы, 
уигъашIэ кIыхьэ хъунэу Тхьэм пфелъэIу.
- Тэри, сэ сцIэкIи, тихэгъэгушхо ыцIэкIи, Алахьым шIу 
зыфишIэрэ цIыфхэм ацIэкIи шъуипачъыхьэ шIуфэс фыотэгъэхьыжьы, къеблагъ отэIо, мо тихэгъэгу илIышъхьэ лIыблэнэ Iушхэми, нэмыкI IофышIэхэми нэIуасэ уафэтэшIы.
ЗыцIэ къыраIорэм пэпчъ, Iэпэубыт къыхэмыхьэу, 
шъхьэуфэ сэлам зырыз Шарль де Ферриоль арихи, къазыкIэрэкIыжьым, султIаныр тIысыжьыным ыпэкIэ пхъэнтIэкIур лIыкIом ригъэлъэгъуи, еупчIыгъ:
- Франс хэгъэгур мамырба, ипачъыхьэ псауба, узынчъэба?
- Я ХIV-рэ Людовик пачъыхьэ нэфым ихэгъэгу мамыр, 
Инджылызым загъорэ тегъэгумэкIы умыIощтмэ, ежьыри 
псау, узынчъэ, тырку пстэухэми, адрэ цIыф лъэпкъхэу 
уибыракъ зышъхьарытхэми ясултIан маф.
- Шъуихэгъэгу, лIыкIо, зэрэмамырыр дэгъу, сигуапэ. 
Шъуипачъыхьи бэгъашIэ Алахьым ешI. Адрэ Инджылыз 
хэгъэгоу зыфапIорэми игухэлъхэм тэри тащыгъуаз. Дунаир 
ыIэ римылъхьэмэ мыхъунэу уцугъэшъ, зэкIэми анэсы, 
захесэ, ау тэ тызэкъотмэ, зи къыдэхъущтэп. Гибралтар 
хытIуалэм къыдэкIынхи, ЧIыгурыт хым къызэрэхэхьащтхэм 
чэщи мафи инджылызхэр епкIыхьэх. Шъыпкъэба, Черкес-Осман капудан-пашэ?
- Непэрэ мафэр зэрэнафэм фэд къэпIуагъэм ишъыпкъагъэ, тырку пстэуми ясултIан,- ежь графым нахьи 
мынахьыкIэмэ, илэгъун джэуапыр мэкъэ чан пыупкIыгъэкIэ 
къэзытыжьыгъэ Черкес-Осмэн капудан-пашэр. 
- Адэ, Франсым илIыкIу, испанмэ, нэмыцмэ, итальмэ, 
грекмэ сыдэу зыкъышъуфашIыра?
- Ахэми джэуап къафэтэгъоты, тырку пстэуми ясултIан маф.
- Джэуап зэфэбгъотызэ, узэдэпсэумэ нахьышIу, узэфычIэтIэн нахьи. Грекмэ, итальмэ я Византие Константинополь зэрэщымыIэжьыр лIэшIэгъурэ ныкъорэ хъужьыгъэми, къытфагъэгъурэп,- султIаным къыIуагъэмкIэ 
зэрэразэр ынэгу шъошIо къуапцIэ къыхэщэу щхыпцIыгъэ. 
- Ахэмэ Русиери ягъэгъусэжь,- ыгу илъэу къымыIуагъэр дишIагъэу француз лIыкIом султIаным фыпигъэхъожьыгъ.
- Зэхэшъухыгъа, сидзэкIолI лIыхъужъхэр, франс лIыкIом къыIуагъэр? - султIаныр иадмирал-инэралхэм яупчIыгъ, 
псынкIэуи игущыIэгъу зыфигъэзэжьыгъ.- Сигуапэ Франсым къытфигъэкIогъэ лIыкIом джаущтэу тыкъызэрэзэхишIыкIырэр.

--- Page 84 ---

- Ащ нахь чыжьэ-благъэуи сыIэбэн, тырку пстэуми 
ясултIан тыгъэпапкI,- Шарль де Ферриоль джы нахь 
зыфэрэзэжьэу, тырку Iофхэми хэшIыкI зэрафыриIэр къыгъэлъагъозэ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- ябалкан чыристан-диныгъо лъэпкъэгъухэри къышъуфигъэгъурэп.- Ащ 
фэдэ пшъэрылъ имыIагъэми, агу зыраригъэхьэу афыпигъэхъожьыгъ.- АщкIэ шъуицыхьэ къыттежъугъэлъ, Франсыр къышъукъотыщт.
- Тигуапэ, тигуапэ,- султIаным ымакъэ джы нахь 
зыкъипхъотагъ,- Франсым илIыкIо джаущтэу тыкъызэрэзэхишIыкIырэр. Тэри Франсым иIэкIыб IофхэмкIэ зэшIохыгъуае горэ къыфыкъокIымэ, къогъанэ зыфэтшIыжьыщтэп. 
УзыщызэдэIэпыIэн фэе дунай хьылъ тызытетыр.
Ечэнд азэнаджэмэ Стамбул зэпагъэджэжьыщтыгъэ 
Шарль де Ферриоль IукIэгъу зыдыриIэгъэ султIаныр ыгъэрэзагъэу, ежьыри зыфэрэзэжьэу унэм къэкIожьы зэхъум. 
Урамхэм цIыфхэр атетыжьыгъэхэп пIоми хъущт: хэти 
амдэз ыштэни, Алахьым ыпашъхьэ зэриуцощтым, идунэе 
хьаф къызэрэфигъэпсынкIэщтым ыуж итыгъ. "Сыхьатыр 
тфым риублэгъугъ,- Шарль де Ферриоль зэриIожьыгъ.- 
Сыхьат пIалъэу къысфашIыгъагъэм ычIыпIэкIэ сыхьатитIо 
султIаным дэжь сыкъыщыIагъа? Сыда ащ фэдизым ясIуагъэри къысаIожьыгъэри… Хьау, хьау, мыхъун сIуагъэу 
зыдэсшIэжьырэп. Ежьхэри къысэдэIугъэх, сэри сядэIужьыгъ. КъызэрэспэгъокIыгъагъэхэм нахьи бэкIэ нахь фабэу 
сыкъагъэкIотэжьыгъ. РусхэмкIи, балкан чыристанхэмкIи 
лыегъэ тIэкIу сIогъэнкIи мэхъу. Ау тэр-тэр зэкIагъ, зыми 
тыкъызэхихыгъэп ныIа? Шъыпкъэрэ пцIырэ зыхэмылъ 
хэгъэгу Iоф хъурэп. ПцIыкIэ къежьэрэр пцIыкIэ аухыжьы, 
шъыпкъэм ишъыпкъапIэкIэ тыраIулIэжьы, хэгъэгу лIыкIомкIэ зэкIэмэ анахь дэгъур шъыпкъэ пIоныр ары. Ау узфаер 
уагъэIощтымэ… Еплъ пчэдыжь дунаим зыкъызэрэтфырихыгъагъэри джы къызэрэтIугушIожьыгъэри. Зы мыхъуни 
хым химылъэгъуагъэу, Стамбули димылъэгъуагъэ фэдэу 
тыгъэр къохьажьы…"
Ипчэдыжьышхэ Iанэ тетыгъэ бэшэрэб сэнэ плъыжьыр 
Шарль де Ферриоль ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ, иешъонкIэ 
Айщэт къыриIогъагъэри ардэдэм ыгу къэкIыжьыгъ, инэплъэгъу кIэтым IугушIозэ, еупчIыгъ: "Сыд уикъэбар, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе? СыкъыпкIэмыупчIэ пае усщыгъупшэжьыгъэу къызшIомыгъэшI, сыгу укъэмыкIэу зы 
сыхьати, зы мафи къысфыхэкIырэп. Мары непэ плъэпкъ 
щыщ черкес лIы лъэрыхьэ гъэшIэгъонмэ тырку султIаным 
дэжь сащыIукIагъ. Уигугъу афэсшIыгъэп, ау о уихьатыркIэ 
нахь сапэблагъэ сыхъунэу сыфай. Пкъы ищыгъэх, нэпэ 
дахэх, нэплъэгъу губзыгъэкIэ къыпIоплъэх, лIыгъэ-щэIагъэ 
зэрахэлъыр, анэмэ ямызакъоу, ятеплъэ-гъэпсыкIэ ахэолъагъо. Джы къызгурэIо узыщыщ черкесхэр зыкIыпщымыгъупшэхэрэр. Угу къысэмыгъабгъ, сэрэп уитхьамыкIагъо 
къыпфэзыхьыгъэр. Непэ нэIуасэ сызыфашIыгъэ Черкес-Осман капудан-пашэри цIыкIузэ, Черкесым къырахи, гъэрыщэ 
бэдзэрым щащэфыгъагъэу аIо. Джы ащ Тыркум ихыдзэхэр 
зэкIэ ыIэмычIэ илъых. ПшIэрэп ори илъэс заулэкIэ Франсым 
узэрэщыхъущтыр. КъыпфэсшIагъэр зыщымыгъэгъупш, 
къысаж, шIу усэлъэгъу, сыкъызэхэшIыкI. Укъызэрэсэ лъ эIугъагъэр Фахьри пфесIожьыгъ, ыгу къыуабгъэрэп. Сэ 
силIыкIо Iофхэр Стамбул щызэкIасфэхэмэ, гъэмэфэ факIоу 
Париж сыкъыпфэкIон сигухэлъ. ПкъышIо-нэпэшIо ЖанеттНиколь сыда шъуIуа икъэбарыр?.."
- Унэм умыкIожьэу Босфор хытIуалэмкIэ кIо, - Шарль 
де Ферриоль ошIэ-дэмышIэу итырку шыкуао риIуагъ, тIэкIу 
тешIагъэу еупчIыгъ: - Босфор ианахь нэпкъ лъагэ горэ 
ошIа?
- СэшIэ, Анадолу-Кавагы чылэм дэжь.
- Чыжьа? Чыжьэмэ, нахь благъэ горэм екIу.- Анахь 
нэпкъ лъагэу къащыхъугъэм дэжь кухъэренэр къыщыуцугъ.- Талъэныкъор ара Черкес хэгъэгур зыдэщыIэр?
- Хэт ышIэра ар,- сыда мыщ игухэлъыр ыIомэ, фэсакъызэ, шыкуаом къыIуагъ,- тыгъэр къыздикIырэ лъэныкъомкIэ щымыIэмэ, сшIэрэп.
- Тыгъэр такIыбыкIэ къохьажьышъ, мо лъэныкъор ары 
черкесхэр зыщыпсэухэрэр,- къокIыпIэмкIэ Шарль де 
Ферриоль ынэIу ыгъази, Айщэт къызэрелъэIугъагъэу, 
джагъэ: - Черкесхэр, сыкъызэхэшъоха?! Шъулъэпкъ щыщ 
Аиссе къысэлъэIугъэшъ, илъэIу фэсэгъэцакIэ: Болэтрэ 
Джэнэтрэ апхъу псау, Франсым щыI!
"Черкесхэм укъы зэхахыфэкIэ еж амэ" Шарль де Ферриоль зэриIожьызэ, кухъэреным зыригъэкIэжьи, мэкъэ 
тIупщыгъэкIэ зиухыижьыгъ: - О Марие шыихъ, сызэхэпхыгъ, 
Шарлотта-Элизабет АиссэкIэ синэузыр зытесхыжьыгъ.

--- Page 85 ---

Заулэрэ чъагъэхэу графым гукIэ зыфигъэпытэжьыгъ: 
"Шарлотта-Элизабет Аиссе ичеркесыгъэ Iоф джащ 
щыухыгъэн фае! Ащ черкесхэр щытымыгъэгъупшэхэу, 
ичеркесыгу итымыхэу ар франс бзылъфыгъэ хъущтэп!".
III
КIымэфэ мэзищым уцугъорэ тIысыгъорэ Жанетт-Николь ымышIэу монастырым игъэтхэ мэфэкI зыфигъэхьазырыгъ. Айщэт иадыгэ шъуаши зыдыгъэмрэ зыфадыгъэмрэ 
фэшъхьаф цIыф римыгъашIэу аригъэди, унэм щиIыгъыгъ. 
Айщэт шъуашэм зэрэригъэсэщтым пае загъорэ зыщыригъалъэти, ары къэс зэрэдахэр ыгъэшIагъозэ, мыпшъыжьэу 
еплъыщтыгъэ. Ащ къыщыуцущтыгъэп: пачъыхьэгуащэм 
фэгъэхьыгъэу ежь Жанетт-Николь зэхилъхьагъэ усэ кIэкI 
цIыкIум къыригъаджэщтыгъэ, орэди къыригъаIощтыгъэ. 
Зэрэдахэм нахьи нахь дахэ адыгэ шъуашэм кIэхъукIыщтыгъэ Айщэт Iэгу фытеозэ, "браво" риIощтыгъэ. "Хэтрэ цIыф 
лъэпкъи зыфыхихыжьыгъэ щыгъын шъуашэр къекIу, 
бжьышIо ехъулIэ" Жанетт-Николь зэриIожьымэ, пшъэшъэжъые ибэ-зыенчъэм ыгу фэузызэ, зыкъыримыгъашIэу 
реIо:
- Мыщ фэдэу дакIом, Аиссе, уисае дахэу фэдын Iоу 
сшIагъэп.- ЕтIани тхьагъэпцIышъо нэгукIэ къыпегъэхъожьы: 
- Дахэу зыкIыфэдыгъэри уфаемэ, къыосIон: дэхэ пстэуми, 
ори ахэм уазэрэхэтэу, сурэт дахэ атехъукIышъ ары.
- Жанетт-Николь, ащ фэдэ къысэмыIу сIуагъи…- 
нэшIошIыгъэ тIэкIу хэлъэу Айщэт къыIуи, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- сэщ нахьи нахь пшъэшъэжъые дахэхэри мыщ 
щеджэх.
- Франс пшъэшъэжъые дахэхэри мыщ чIэсых, ау о 
ахэмэ уанахь дэхэжь.
- Сызэрэчеркес пшъэшъэжъыем пае оIомэ, ЖанеттНиколь, сыкъезэгъы,- Айщэт къыIуагъэм текIыгъэп, 
хэщэтыкIи, псынкIэу кIэгупшысыхьажь фишIыжьызэ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Дахэу одэ, хэодыкIы сянэ къызыраIокIэ, "хэти ыгукIэ шIоIашIоу хихыгъэ сэнэхьатым фэIэпэIасэн фае" ариIожьыщтыгъэ. Джа франс бзылъфыгъэ 
дакIом сызэрэдахэм паеп джэнэ дахэ зыкIысфидыгъэр, 
исэнэхьат шIу елъэгъути, фэIэпэIасэти ары.
4 Заказ 026

--- Page 86 ---

Адыгэ пшъэшъэжъые ерышым Жанетт-Николь джыри 
нэшIукIэ еплъызэ, IугушIуагъ:
- Ары, ары, Аиссе, узыпылъ Iофыр шIу плъэгъун фае. 
Ащ фыуиIэ хэшIыкIыр макIэмэ, къин уигъэлъэгъущт, 
уелIылIэщт. Ащ изакъоп, сыдырэ Iофи ухэзэгъэшъумэ - 
унасыпышIощт.
- Арара, Жанетт-Николь, тиегъэджэн дакIоу усэ 
къеджэным, сурэтшIыным, хэдыкIыным, орэдкъэIоным, 
къэшъоным мыщ тызыкIыщыфэжъугъасэрэр?
- Ары, дэгъоу къыбгурэIо, Аиссе, шъуиегъэджэнгъэ сэн ахэри къызыкIыдэтлъытэхэрэр. Гъэмэфэ гъэпсэфыгъо мафэхэм ауж, къэкIощт илъэс еджэгъум, Пачъыхьэ 
театрэм мазэм зэ-тIо шъутщэнэу тигухэлъ.
- Сыда ар? - зэхимыхыгъэ "театрэ" гущыIэр шIогъэшIэгъонэу Айщэт къэупчIагъ.
- Ащ, Аиссе, тэ пьесэ цIыкIухэр мыщ зэрэщыдгъэуцурэм фэдэу, щыIакIэм къыхэхыгъэ хъугъэ-шIэгъэ пьесэшхохэр щагъэуцух. Хъулъфыгъэ, бзылъфыгъэ артист 
хьалэмэтхэр ащ чIэтых. Ахэмэ спектаклэ зэфэшъхьафмэ 
закъыщагъэлъагъо, орэдхэр къащаIох, усэхэм къащеджэх.
- IаджкIи ар гъэшIэгъоныщтын!..- Айщэт ынэкIушъхьэ 
цIыкIумэ къахихыгъ.
- ГъэшIэгъон къодыеп, ащ цIыфхэр нэIуасэ щызэфэхъух. 
Зэрэфэпагъэхэ шIыкIэри, ашъхьац зэрэблагъэри, анэгу 
зэрэгъэлагъэри, апылъ дышъэ-тыжьынхэм ащыкIэкIыжьэу, 
къякIу-къямыкIуми яолъэгъулIэх.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Жанетт-Николь, щысэ зытепхыни 
зытемыхыни ахэмэ ахэт.
- Ащи гу зэрэлъыптагъэр дэгъу,- пшъэшъэжъыем 
игулъытэ ыгъэшIагъоу Жанетт-Николь къыIуагъ,- ау джа 
пьесэхэр къызытегущыIэхэрэ хъугъэ-шIагъэхэм гуцафэ 
зыфэпшIын, къэпшIэжьын цIыфхэри къахэкIыщт.
- Ащыгъум,- Айщэт джыри зыфэмыIажэу къыхэкуукIыгъ,- Клодина-Александринэ заджэрэ е ытхырэ тхылъхэм афэдэба ахэр!
- АфэдэнкIи мэхъу, - пшъэшъэжъыем Жанетт-Николь 
дыригъэштагъ,- джа тхылъхэм афэдэмэ пьесэхэр ахашIыкIыхэшъ, театрэм щагъэуцоуи къыхэкIы.
- Тхылъмэ адэт хъулъфыгъэ, бзылъфыгъэ пцIэнэ 
сурэтхэм афэдэхэри театрэм къыщагъэлъагъоха? - зэгорэм 

--- Page 87 ---

Клодина-Александринэ пIэм фыхидзэжьыгъагъэ тхылъыр 
ыгу къэкIыжьэу Айщэт къэупчIагъ.
- Хьау, цIыф пцIанэхэр ащ къыщагъэлъагъохэрэп, ау 
яшIулъэгъу шъхьаихыгъэ къызыщыраIотыкIырэр макIэп, 
щызэбэухэуи къыхэкIы.
- ОрэмыпцIанэхи, шIу зэрэзэрэлъэгъухэрэр Iофэп,- 
илъэс пчъагъэ къэзгъэшIэгъэ ныо цIыкIу фэдэу зэхихыгъэм 
ишIошI Айщэт къыриIолIагъ,- ау цIыфмэ апашъхьэ щызэмыбэущтыгъэхэмэ, нахьышIугъ. Пачъыхьэ театрэм тызыпщэкIэ, Жанетт-Николь, ащ фэдэ зыщыслъэгъурэм, сэ 
сшIэщтыр ошIа? Сынэ сыупIыцIэщт.
- УзыгъэукIытэн емыкIу олъэгъумэ, аущтэу пшIыми 
хъущт.
- Адэ ары. Хъулъфыгъи бзылъфыгъи джанэ зызкIыщалъэрэр узыщыукIытэнэу цIыфым иIэр къэмылъэгъонэу 
ары. Талъэныкъо, ЧеркесымкIэ, зыупцIэнэу къыпфадэщтэп.
- Арарыщтын шъуалъэныкъокIэ бзылъфыгъэмэ нэгурыхъо зыкIаIулъыр.
- ТалъэныкъокIэ, Жанетт-Николь, бзылъфыгъэмэ 
нэгурыхъо аIулъэп,- Айщэт теубытэгъэ-къаигъэгъэ пытэ 
хэлъэу къыIуи, нахь шъырыт макъэкIэ зыщыгъуазэр къыушъхьафыжьыгъ,- тырку бзылъфыгъэхэр арых щыгъынкIэ 
зызыухъумэхэрэр. Мысыр лъэныкъори ары аIуагъ. Бзылъфыгъэм ынэгурэ ыпкъырэ ядэхагъэ зэрагъэбылъырэр 
къезгъэкIоу къызыщымыгъэхъу, ау узгъэукIытэщтыр 
зэрэбгъэбылъын фаер сянэ тхьамыкIэми сянэжъи къысаIощтыгъ.
- Ар тэрэз, ащкIэ сэри къыбдесэгъаштэ, ау укъызэрыфагъэр зэрэ Франс хэгъэгур зыщымыгъэгъупш.
- Сыда,- Айщэт зэхихыгъэм ынэхэр къыригъэухъурэикIыгъэх,- Франсым щыпсэухэрэр цIыфхэба? Ахэр 
машхэхэмэ, тэри тэшхэ, мэщхыхэмэ, тэри тэщхы, мэгъыхэмэ, тэри тэгъы, къащэмэ, тэ тиехэми къащэ, дэкIохэмэ, 
тэ тиехэри дэкIох. Сыда франсхэмрэ черкесхэмрэ зэрэзэтекIыхэрэр? Тэ тиехэм афэдэу франсхэри фыжьых, 
къуапцIэх, тхъоплъых. Тыбзэхэр ары тызэрэзэтекIырэр…
- Ары, ары,- зэхихыгъэр зэригъэшIэгъощтыри ЖанеттНиколь щыгъупшэжьыгъэу Айщэт дыригъэштагъ,- тицIыф 
теплъэкIи, тигушIокIэ-нэшхъэикIэкIи, тигъэпсыкIэ-шIыкIэкIи, 
о уиIуагъэу бзэр умыIощтмэ, тыцIыфба, тызэрэзэтекIырэ 
4*

--- Page 88 ---

шIагъо щыIэп, ау етIани укъызэрыфэгъэ-укъызхэфагъэхэр 
нэмыкI хэгъэгу, нэмыкI цIыф лъэпкъ. Ар къызыбгурыIощтыр, Аиссе, джырэп, ины узыхъукIэ ары.
Айщэт къыфызэплъэкIыжьызэ, унэм зекIыжьым, 
Жанетт-Николь ыгу къызэхахьи, гъыгъэ. Ау зэрэгъырэр 
зыгорэм къырилъэгъулIэмэ ыIуи, ынэпс кIилъэкIыкIызэ, 
цIэцIагъэ: "КъыгъэшIэгъэ илъэсмэ ямыпэсыгъэ пшъэшъэжъые Iушыр зыщыщмэ къашIоптыгъуни, бэдзэрым щыпщэныр гунахь! Ары пакIо, цIыфыр зыем кIэрыпчынышъ, 
хымэ горэм епщэныр гунахьым къыщыуцурэп. Ар зыщэфырэри ащ нахьышIужьэп. Шарль де Ферриоль графым 
зы хъун ышIагъэп. ШIу фишIэ шIоигъуагъэмэ, мыщ Аиссе 
къымыщэу, зыщыщ Черкес хэгъэгум аригъэщэжьын 
фэягъэ, псапэ къыхьыщтыгъэ. Ар ышIэным ычIыпIэкIэ 
черкесылъ зыхэлъ, черкесыгу зиIэ пшъэшъэжъыер франс 
пшъэшъэжъые тигъэшIынэу, рытигъэджэнэу пачъыхьэ 
IофкIэ мыщ къытфещэ… Хьау, хьау, пшъэшъэ хые цIыкIум 
хэлъыр хэсхыни, хэмылъыр хэслъхьан слъэкIыщтэп. АщкIэ 
хэти ыгу къысерэмыгъабгъ, черкес шъуашэ Аиссе зэрэфязгъэдыгъэр Мария-Анжеликэ Ферриоль графиням ыгу 
зэрэримыхьыгъэр къызнэсыжьыгъ, ау арэп сэ сызгъапэрэр, пачъыхьэгуащэм ыгу рихьыщт-римыхьыщтыр ары 
нахь. Ащ лъэпкъ зэхэдз иIэп, ау зыгорэкIэ сшIагъэр къысфарэмыди, зыдэхъугъэр ясымыгъашIэу Аиссе есщэжьэжьынышъ, сыд фэдэрэ къин теслъагъоми, зыщыщ Черкесым сщэжьын… Къатыгъугъэр ашIостыгъужьэу зыемэ 
афэсщэжьыкIэ, тыгъуакIо сыхъуна?!." - Жанетт-Николь 
ежь-ежьырэу зэушъыижьи, зыдэхьащхыжьыгъ.
Сен-Клу монастырым иеджакIохэмрэ иегъэджакIохэмрэ зыпаплъэщтыгъэхэ мэфэкI пIалъэр 1704-рэ илъэсым имай мазэ и 30-м къэсыгъ.
Гъатхэр сыдигъокIи Париж щыдах, щыфаб. Непэ гъэтхэ мазэм иаужырэ мафэу, неущ гъэмафэр къызыщихьащт 
мэфагъэти, дунаир дэхэ дэдагъ. Чъыг къэтIэмыгъэхэмрэ 
зитхьэпэ шхъуантIэхэр къизыдзыгъэхэмрэ ямэIэшIу жьы 
макIэм зэрелъасэ. Уашъор къабзэ, мафэр шъабэ. Пачъыхьэгуащэм паплъэхэрэр чэфых, нэгушIох. ЕджакIомэ ащыгъ 
джэнэ зэпылъхэр зэфэдэкъабзэх, кIэракIэх. ЕгъэджакIомэ 
ящыгъынхэр зэфэшъхьафхэми, анахь джэнэ дахэхэр къызыщалъагъэх. МэфэкIым къырагъэблэгъагъэхэ ныхэри, 

--- Page 89 ---

тыхэри, Iахьылхэри ахэмэ анахьи нахь кIэрэкIэжьэу фэпагъэх. Жанетт-Николь илъэсым зэ-тIо нахь зыщимылъэрэ 
иджэнэ куплъ щыгъ, дэнэф пIокIэ шарфыри ыпшъэ дэлъ, 
жьыр зыхиз пэIо хьаплъ-фыжь зэхэлъ псынкIэри къекIоу 
шъхьарыс.
Тэ щыIа адэ Шарлотта-Элизабет Аиссе фырагъэдыгъэ 
адыгэ шъуашэр? Ар джыдэдэм Айщэт щыгъэп, адрэ пшъэшъэжъыехэм афэдэкъабзэу ари фэпагъэ. Усэм къеджэнэу, 
орэд къыIонэу ичэзыу къызысыкIэ ары иадыгэ джэнэ дахэрэ 
дышъэ-тыжьын IуданэкIэ хэдыкIыгъэ ипэIо фэкIыхьашъорэ 
зызыщилъэщтхэр. ДжырыкIэ пачъыхьэгуащэм паплъэрэ 
Жанетт-Николь ары Айщэт фэмыплъэкIырэр.
Пачъыхьэгуащэр къэкIо заIом, щагум дэтхэр плъэгъу 
фимыфэхэзэ, зэуж ит кухъэренитIур къэгъэзэгъум къыкъолъэтыгъэх. Апэрэм пачъыхьэгуащэр къырамыщызэ, 
ятIонэрэм идышъэ пхъэнтIэкIу къырахи, щагум къыдахьагъ, 
фагъэIэгъэ жьаупIэм чIагъэуцуагъ.
Дышъэ-тыжьын тхыпхъэкIэ зэпэлыдыжьырэ кухъэреным ипчъэ фыIуахи, Мария Терези пачъыхьэгуащэр къызыращым, идышъэ пхъэнтIэкIу тетIысхьафэ шъхьэщэ 
гъэшIуагъэ зэкIэми фашIыгъ. ПхъэнтIэкIум ыбгъуитIукIи 
ыкIыбыкIи фрейлин зырызхэр кIэрытыгъэх. Айщэт шIогъэшIэгъоныгъэр пачъыхьэгуащэр зытес дышъэ пхъэнтIэкIури, 
ежь дышъэпс-тыжьыныпс джанэкIэ зэрэгъэкIэрэкIэгъагъэри, шъхьащытыгъэхэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэ дахэхэри 
арыгъэхэп. Пачъыхьэгуащэм ылъакъо зытет пхъэнтIэкIужъыер ары Айщэт ыгъэшIэгъуагъэр: "Сэ синэнэжъи 
хьакIапIэ зыкIокIэ, пIэкIор шъабэм хагъэтIысхьэти, 
шъхьантэхэр къегъэтIылъэкIыгъэхэу, джащ фэдэ пхъэнтIэкIужъые, мыдышъагъэми, ылъакъо фычIагъэуцозэ, 
агъашIощтыгъэ…" - Айщэт ыгу къыпиIонтIыкIыгъэми, 
къызхигъэщыгъэп.
- Франсым ипшъэшъэжъые гъэшIуагъэхэр,- Мария 
Терези пачъыхьэгуащэр къыфызэIукIагъэмэ къяджагъ,- 
шъуинепэрэ мэфэкIыкIэ сышъуфэгушIо, насыпышIо шъухъу нэу, шъуихэгъэгу жъугъэдэхэнэу тхьэ сышъуфелъэIу.
Франсым ипачъыхьэрэ ипачъыхьэгуащэрэ афэгъэхьыгъэ орэдымкIэ пшъэшъэжъые купмэ мэфэкIыр къызэIуахыгъ. Ащ ыуж сурэтышIэ зырызмэ ясурэтшIыгъэхэр 
рагъэлъэгъумэ, шъхьащэ фашIызэ, пачъыхьэгуащэм 

--- Page 90 ---

ыпашъхьэ блэкIыгъэх. ХьакIэ-къуакIэхэр зыхэт пьесэ цIыкIури пшъэшъэжъыищымэ къагъэлъэгъуагъ. Мыхэми 
пачъыхьэгуащэр Iагу афытеуагъ, тхылъыпIэ дахэхэр 
зэщэкIыгъэхэ IэшIу-IушIухэр араригъэтыгъэх. Джэнэ къолэн 
зэфэшъхьафхэр зыщыгъ къэшъуакIохэр Iэдэбрэ шIыкIашIорэ ахэлъэу къашъохи, ятIысыпIэмэ пчэнэ ихыгъэкIэ 
атетIысхьажьыгъэх. Ахэми акокIхэм IэшIу-IушIухэр афыралъхьагъэх.
Шарлотта-Элизабет Аиссе ичэзыу къэси, адыгэ шъошэ 
дахэкIэ фэпагъэу пачъыхьэгуащэм ыпашъхьэ къызехьэм, 
Мария-Анжеликэ Ферриоль графиням Аиссе къышIэжьы 
пакIо, Софи къышIэжьыгъэп. Клодина-Александринэ 
нэмыIэмэ, ыжэ къыIузыгъ. Пьер епископымрэ Ларош 
докторымрэ зэIуигъэшъэшъэжьыгъэх. Жанетт-Николь ыгу 
ыбгъэ къыдэлъэтыщтым фэдэу пачъыхьэгуащэм Iуплъагъ, 
Пьери фычIэплъыгъ, ардэдэми Шарль де Ферриоль графри 
ыгу къызфэкIыгъэри къыгурыIуагъэп.
"Дунаир дахэ, типачъыхьэгуащи ащ нахьи нахь дэхэжь,- 
Жанетт-Николь иусэ Айщэт къеджэ, жьы къамыщэжьырэм 
фэдэу зэкIэри едэIу.- Огури лъагэ, тыгъэри къепсы, 
типачъыхьэ тыгъи ащ нахь фэбэжь. Тыдэрэ лъэныкъуи 
Франсым щырэхьат, щымамыр, щыошIу, щыгушIуагъу. 
Ар зиIэшIагъэр типачъыхьэ тыгъэшъ, егъашIэм къытшъхьащэрэт!"
Айщэт усэм IупкIэ-гупкIэу къызеджэм, зэкIэри Iэгушхо 
фытеуагъэх, зиIэгу теуакIэкIэ, пачъыхьэгуащэр щысыми 
ымыгъапэу, зызымышIэжьыщтыгъэр Мария-Анжеликэ 
графиняр ары. Пачъыхьэгуащэми иIэгу теон зеухым, 
Жанетт-Николь къызэраригъэщэлIагъ:
- Хэт щыща мы пшъэшъэжъыер? Ишъуаши дахэ, 
ежьыри дэхэ дэд.
- Шарль де Ферриоль графым Тыркум къырищыгъэ 
черкес пшъэшъэжъый, пачъыхьэгощэ нэфын.
- Мыра а черкес пшъэшъэжъыер? - Мария Терези 
пачъыхьэгуащэм Айщэт къызыкIэрищэнэу Iапэ фишIыгъ. 
Жанетт-Николь зэригъэсэгъагъэу Айщэт ылъэгонджэ 
сэмэгу чIыгум нимыгъэсыпэу шъхьэщэ гъашIо фишIызэ, 
къыфащэигъэ Iэм ебэуи, къэтэджыжьыгъ.- Сыда пцIэр, 
сидах?

--- Page 91 ---

- Шарлотта-Элизабет Аиссе Ферриоль, типачъыхьэгощэ нэф,- Айщэт лъэгонджэ лъэныкъомкIэ джы мытIысэу 
шъхьэуфэ гъашIо фишIыгъ.
- Ары, ары, Тыркум дгъэкIогъэ тилIыкIо Шарль де 
Ферриоль графым урипхъу. Шъошэ дахи пщыгъ, усэми 
дахэу укъеджагъ. КIо, уилэгъумэ ахэхьажь, фит усэшIы.
- Джыри орэд къэсIощт сэ, типачъыхьэгощэ нэф, 
сихэдыкIыгъи къыозгъэлъэгъущт,- джыри шъхьэгъэшIо 
уфэ пачъыхьэгуащэм къыфишIи, Шарлотта-Элизабет Аиссе 
къыIукIыжьыгъ.
- Пшъэшъэ гушIубзыу дах, къэхъумэ, типачъыхьэ 
пчыхьэзэхахьэхэр къыгъэдэхэных,- Францием ипачъыхьэгуащэ Мария Терези адыгэ пшъэшъэжъыем кIэлъиIожьыгъ.
IV
Зэгорэм къухьэм радзынэу зыфежьэгъагъэхэр ары 
Iоу умышIэжьынэу Орхъан ыпкъыкIэ зыричыгъ, шъэо 
бжьышIо зэтегъэпсыхьагъи хъугъэ. Инэплъэгъу дзыкIэкIи, 
игущыIэ-гупшысакIэкIи ыныбжь илъэс пшIыкIуим емылъытыгъэу илэгъумэ къахэщы, нахьыжъмэ ахэзагъэ. Сыд фэдэ 
чIыпIэ рапэсыми, еуцо, сыд фэдэ Iоф фагъазэми, зэрэзэшIуихыщтым ыуж ит. Фэгъэхъумэ, мэгушIо, фэмыгъэхъу мэ, егъэнэшхъэи. ЗыкIэмыхъугъэм егупшысэ, зэрэхъущт 
шIыкIэм лъэхъу.
Къаигъагъа ар, хьауми зыфежьэгъэ Iофым шъыпкъагъэ фыриIэу ара? Ахэри, нэмыкI еплъыкIэхэри Орхъан 
исабыигъо къыщегъэжьагъэу джы къызынэсыгъэм щыкIэкIыжьэу, фай-фэмыеми, игъэшIэ кIэкI щыщ хъугъэх. ТхьамыкIагъом цIыфыр еухы, къиным цIыфыр епсыхьэ 
зыкIаIорэм шъыпкъэ хэлъ. Мы гущыIэ Iушыр зэрэпсэоу 
Орхъан фэгъэхьыгъ пIоми хъущт, ау тхьамыкIагъом цIыфыр ыухырэм нахьи къиным ыпсыхьэрэр нахь тефэ. 
КъехъулIэгъэгъэ хьазабыр илъэсибл нахь зымыныбжьыгъэ 
шъэожъыем къыгурымыIозэ, илъэситф гъэрыпIэм ар 
ыпсыхьагъ, ушъхьафитыным иIэшIугъи зэхишIагъ. Джары 
Корсикэ хыгъэхъунэм къащыIэкIэкIыжьи, Сулейман икъухьэ гъэбылъыгъэкIэ къызыфитIысхьэгъагъэр, къызаубытым, 
"сытыркушъ,Тыркум сэкIожьы" шъхьакIо къезыхыщтыгъэмэ зыкIариIогъагъэр.

--- Page 92 ---

"Нэфэ Iонрэ нэ икIынрэ зэфэдэ" зыфаIорэ гущыIэжъым 
къикIырэр Орхъан шъэожъыем къыгурыIощтыгъэу ара? 
Ащ фэдэ гупшысэ щыIэми Орхъан ышIэщтыгъэп, ау пцIы 
зыхэмылъ гущыIэ шъхьэихыгъэу къухьэр зые Сулейман 
риIогъагъэм фэдэщтын ащ лъапсэ фэхъугъэр. Фахьри 
икIэлэцIыкIу гъогу Орхъан къызэрэкIиIотыкIыжьыгъэр арэу 
къычIэкIын а мафэм ар къызыкIиухъумэгъагъэр, ежь 
имыхъо-мышIэгъэ блэкIыгъэхэр зыщигъэгъупшэжьызэ, 
Кипрэ хыгъэхъунэм ыщэжьи, янэ-ятэмэ закIыритыжьыгъагъэр.
Ар зыхъугъагъэм илъэсиплIым къехъу тешIэжьыгъэу 
Орхъан непэ Фахьри къыфыкъокIыжьи, ыгъэгушIуагъ.
- Орхъан, сшынахьыкI, ора ар?! - Фахьри гушIозэ, 
икъэлапчъэ Iут кIэлэ лъэпэлъагэм пэгъокIыгъ.- Зэгорэм 
укъызэрэкъокIыщтым сыкъежэщтыгъэ. Ау, шъыпкъэм 
уфаемэ, джырэп, уныбжьыкIэ нахь зыпштэу, лIы ухъумэ 
ары сIощтыгъэ.
- Ащ нахьыбэрэ зысфэIэжэжьыгъэп,- ыIорэмрэ 
ышIэрэмрэ яцыхьэ телъэу Орхъан къыIуагъ.- Джа тадэжь 
сызыощэжьым къысэпIогъагъэ, сызэрэбгъэгугъагъэ Iофым 
джыри уфэшъыпкъэмэ, Фахьри, сыкъыбгоуцо. Цыхьэ 
къысфэпшIымэ, уиIо - сиIо, уишIэ - сишIэ.
- СиIо сепцIыжьырэп. УкъысэдэIущтмэ, ори ар озгъэшIэщтэп. НекIо унэм. Уяти уяни псаухэба, узынчъэхэба?
- Ахэри псаух, узынчъэх, сэлам къыпфысагъэхьыжьыгъ.
- О алейкум сэлам, тхьаегъэпсэух.
- Мафи чэщи тхьэ пфелъэIух, къысфэпшIагъэр ащыгъупшэрэп. Сэри зыщысымыгъэгъупшэнэу къыосэIо, 
уадэжь сыкъэмыкIощтыгъэмэ, сыкъаутIупщыщтыгъэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, къысщэгугъых,- Фахьри игуапэу 
IугушIукIыгъ.- Ащыгъум лъэныкъуитIумкIи тишIушIагъэ 
зы: ори сыпщэгугъы.
- ОркIэ сэ зи къызэрэстемынэщтыр къыосIуагъ, 
нахьыжъ.
Мэфэ-чэщ заулэ зыщырихыгъагъэ унэм зэблэхъугъэ 
гори Орхъан рилъэгъуагъэп. Шъхьаныгъупчъэ Iухъохэр 
ары умыIощтмэ, зэкIэри джа зытетыгъэм тет. Фахьри 
цIыф IэпкIэ-лъапкI, иуни къэбзэ-лъабз. Ежь нэбгыритIумэ 
афэшъхьафэу бзылъфыгъэ исмэ ыIуи, дэIуагъэ шъхьае, 

--- Page 93 ---

ар къыпшIозгъэшIын горэ ащ ытхьакIумэ къыридзагъэп: 
"ЗэрэхъурэмкIэ, джыри Фахьри изакъу".
Орхъан иплъэкIэ-дэIуакIэ Фахьри гу лъитагъэти, щхыпцIызэ, кIалэм риIуагъ:
- Къыздебгъэштэщтмэ, Орхъан, орырэ сэрырэ 
нычхьапэ зы Iофыгъо тапэ илъ. Ащ тызэреджэщтыр - 
пчыхьэшъхьашх. Тигъунэгъу щайшъуапIэм тэкIошъ, укъызэрэкIуагъэр хэдгъэунэфыкIызэ, зыгорэм ышIыгъэмкIэ 
тыкъыщэшхэ е тIапшъэ дэтэщаешъ, тызыфэпщэрыхьажьы.
- ТIум языми хъущт, ау сэ аужырэр къыхэсэхы. Джыдэд, сыхьати тешIагъэп, сэ къухьэ уцупIэм сызыщышхагъэр.
- УзыдакIорэр пшIэзэ, сшынахьыкI, ушхагъ, ар тэрэзэп.- Фахьри ишъэогъу нахьыкIэ егыий, зыфигъэзэрэ 
Iофыр риIуагъ: - О пхъэ машIор зэкIэогъаблэ, сэ гъунэгъу 
тучаным сэкIо.
- Сэ гъомлапхъэ къызэрэсщэфын ахъщэ, Фахьри, 
сятэ къыситыгъэу сIыгъ.
- ПIыгъмэ, зигъаI, къыпшъхьапэжьыщт. Ахъщэ лые 
щыIэп. Типчыхьэшъхьашхэ ахъщэ тIэкIу пысэгъэкIуадэкIэ, 
тхьамыкIэ сыхъущтэп.- Фахьри пчъаблэм зыдэкIыщтым 
зыгорэ къыщыгъупшагъэу къызэтеуци, къэупчIагъ: - Къухьэ уцупIэм, Орхъан, зыгорэкIэ Сулейман икъухьэ Iутэу 
плъэгъугъэба?
- Слъэгъугъэп, ау сыкIэупчIагъ. Каффэ лъэныкъом 
къикIыжьи, Александрие зэрэкIуагъэу къызэрыт къысаIуагъ.
- Ащыгъум сагъэпцIагъэп, зэхэсхыгъэр шъыпкъэ. 
Пхъэри сырнычыри джэныкъом дэбгъотэщт, сэ джыдэдэм 
сыкъэкIожьыщт.
Пхъэ машIор жъоку охъужьыфэ зэрежагъэхэр ары 
нахь мэлылым игъэжъэн бэрэ пылъыгъэхэп. Iанэр хьазыр 
зэхъум, заулэрэ хэIагъэхэу Фахьри зыгъапэщтыгъэмкIэ 
ихьакIэ емыупчIын ылъэкIыгъэп:
- Сыда, Орхъан, мышъэфмэ, Сулейман икъухьэ узыфыкIэупчIагъэр?
- ОркIэ шъэф сиIэп, къыосIон. Оры мыхъугъэмэ, 
Фахьри, ащ къухьэм сыридзыщтыгъи!.. Анахьэу сыгу 
къеуагъэр сытыркоу тыркум сыкъызэрэзэхимышIыкIы гъэр 
ары.
- Орхъан, сшынахьыкI,- Фахьри ыгу къыпыузыкIыщтыгъэми, кIалэм нэшIукIэ еплъызэ, IугушIуагъ,- чъыг 

--- Page 94 ---

шъхьапэм пыт мыIэрысэм лъэпэпцIый зыфэошIыкIэ, унэсышъущтэп. Укъэзытыгъугъэр хэта?
- Тырку.
- Корсикэм узыщагъэри, франс къащзехьэм уезыщагъэри хэта?
- Ахэри тыркух. Сызыщагъэри тырку къухь, сязыщагъэри тырку.
- Сыдэущтэу адэ ахэм укъызэхашIыкIынэу уфая? - 
кIэлэ ныбжьыкIэм игупшысакIэ Фахьри шIогъэшIэгъонэу, 
джэуап къызэрэритыжьыщт шIыкIэми паплъэу джыри 
еупчIыгъ.
- Тырку пстэури зэфэдагъэмэ, Фахьри,- Орхъан 
ынэкIушъхьэмэ къахихи, кIыфы кIэхъукIыжьыгъэх,- а 
тыркум сыкъыщыпщэфыжьыщтыгъэп! - Игукъао фызэкIигъэблэжьрэм е рыщигъэгъупшэжьырэм фэдэу шъэжъые 
щылыч тхьапэ пIуакIэр зытIо-зыщэ ыуфагъ, зыкъыригъэузэнкIыжьыгъ. 
Ежь ыпкъ къикIыкIэ зыхэфэгъэ гумэкI-гукIаем Орхъан 
къыхищыжьы шIоигъоу Фахьри джау сыдми къыIуагъ:
- ЕтIани пфэстыгъагъэр тырку ахъщагъэп, франс ахъщагъ...
Фахьри къыIуагъэм Орхъан риIолIэни къыгъотыгъ:
- Ахъщэм нахь жъалымрэ нахь шIойрэ, сятэ зэриIоу, 
цIыфым къыугупшысыгъэп, уращэ, уращэфы. ЕтIани 
сшIогъэшIэгъоныр ащ цIыф тхьамыкI, цIыф бай зэримышIэрэр ары.
- ГукIэгъурэ лыузырэ хэлъышъ, уятэ аущтэу еIо.- 
Фахьри исабыигъо гъэрыпIэ-тхьамыкIагъуи ихъырцыжъыгъэ-жъалымыгъи ыгу къэкIыжьыгъэхэу хэхьапщыкIыгъ, 
тIэкIу тыригъашIи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - УкIал нахь 
мышIэми, ащ тэрэзэу уегупшысэ. Ау къэзгъэшIагъэм 
сшIагъэри сымышIэн фэягъэри джы къызгурыIожьыгъэшъ, 
къыосIон: жъалымыгъэ земыхьэу, Алахьым къытфыригъэхыгъэ КъурIан лъапIэм къызэриIоу, упсаумэ, нахьышIу. 
Ары, ары, Орхъан, умыгъэшIагъо, жъалымыгъэ сымышIагъэу, къысамышIагъэу щытэп. Черкесыбзэ зэрэсшIэрэм 
ар къысфихьыгъ.
- Сэри ситыркубзэ фэшъхьафэу франсыбзи сэшIэ!..- 
Орхъан зэхихыгъэм къызыIуригъэпхъотыгъ.
- Франсыбзэр зэрэпшIэрэр дэгъу, ау дэйкIэ умыгъэфедэ. Сэ симамлюк тхьамыкIагъо илъэхъан черкес шъэожъыемэ Мысырым щысагъэшIэгъэ черкесыбзэр тырку 
хъырцыжъмэ джа Черкес шъыпкъэм бэрэ тхьамыкIагъокIэ 
щысагъэфедэжьыгъ, егъэшIэрэ лажьи къыщысахыжьыгъ… КIо, ар о уищыкIагъэп, етIан ар етIан…
Фахьрийрэ Орхъанрэ азыфагу ошIэ-дэмышIэкIэ къыдэтэджэгъэ гукъэкIыжь-гухэкIхэр афэмыухыхэзэ, яIанэ 
тет шхынхэр учъыIыжьыгъэх. Уахътэм нэмазшIыгъо джацым риублэгъугъэти, амдэзшIыным зыщыпэхьащтхэм, 
Орхъан къэупчIагъ:
- Ары шъхьае, Фахьри, джа черкес пшъэшъэжъыеу 
зыфэпIогъагъэм уичеркесыбзэ ишIуагъэ Франсым щекIыгъагъэба?
- ЩекIыгъ, ау ишIуагъэ къэкIуагъэмэ сшIэрэп нахь. 
Ащ къырызлэжьыгъэ ахъщэм ори укъищэфыжьыгъ. 
Сыдэущтэу ар джы зэхэтфыщт?
- СшIэрэп зэрэзэхэпфыщтыр… Ащагъ-къащэфыжьыгъ 
умыIощтмэ…
- Ар къэIогъошIу. Ау ылъапсэ къэбгъэпIэжъгъэймэ?.. 
Сулейман икъухьэ узыфыкIэупчIагъэм иджэуап ащ хэлъынкIи мэхъу. Ари етIан, етIан, Орхъан. Джы амдэз 
тэгъашти, тыгукIи тыпкъышъолкIи тыфэкъабзэу цIыфыбэр 
зэлъэIоу Ежь зыми емылъэIужьырэ Алахьым ыпашъхьэ 
тигъахь. ТигунахьшIагъэ къытфигъэгъунэу, шIу зэрэтшIэн 
фаер тщымыгъупшэнэу тегъэлъэIу.
Нэмаз ужым Фахьрий Орхъани агухэр шъабэ хъугъэхэу 
унэ шъхьафмэ арыгъолъхьажьыгъэх. Зым игъэшIэ ныбжьыкIэ гъогу апэрэ тхьамыкIагъохэр щилъэгъугъэхэми, 
игъогу техьэгъэ къодыягъ, адрэр, къыгъэшIэщтым ызыныкъо къыгъэшIэгъахэу, къыфэнэжьыгъэми зэрэцIыф 
шъхьэзэкъощтыр ежь зыдишIэжьызэ, дунаим тетыгъ. 
ТIуми ялъышIэжь ашъхьэ илъ, ау ар зэрэхъущтым, къызыщырагъэжьэщтым шъхьаихыгъэу тегущыIэхэрэп.
Корсикэ гъэрыпIэм Орхъан щилъэгъугъэ къиным нахьи 
къухьэм Сулеймантхэм къыщырахыгъэгъэ емыкIур нахь 
шIошъхьакIу, Фахьри ары мыхъугъэмэ, хы хьакIэ-къуакIэмэ 
аныбэ бэшIагъэ зикIодэжьыщтыгъэр. ЦIыфыр зыкIэжъалымым кIэупчIэ шъхьае, сыдэущтэу ащ джэуап фигъотыщта? ЦIыфыр зэрэжъалымым фэдэу ащ игукIэгъуи, ихьалэлыгъи, ишIушIи иных. Ахэм зэп-тIоп Орхъан ищыIэныгъэ 
кIэкI защырихьылIагъэр. "ШIумрэ шIушIагъэмрэ дунаим 

--- Page 95 ---

щымынахьыбагъэхэмэ, жъалымыгъэм бэшIагъэ цIыфыр 
зекIодылIэжьыщтыгъэр" ятэ зэриIорэм Орхъан егупшысэ, 
ар къэси Фахьри фэдэхэу IэпыIэгъу къыфэхъугъэхэр шIукIэ 
ыгу къэкIых. Сыда адэ шIури ери щыIакIэм щызыкIызэголъхэр?.." Мызэу-мытIоу Фахьри зикъэбар къыфиIотэгъэ 
Айщэт пшъэшъэжъыем Орхъан егупшысэ: "Ащи рашIа гъэр 
гъэшIэгъоны: шIу фашIэкIэ ащэфи, сэ сфэдэу, нэмыкI 
хэгъэгу ащагъ. Сэ сыд фэдэ къин слъэгъугъэми, Фахьри 
цIыфышIум ишIуагъэкIэ тадэжь къэзгъэзэжьыгъ. Черкес 
пшъэшъэжъыер?.. КIуачIэ къызфигъотыжьынышъ, къыгъэзэжьышъун шъуIуа? Я си Алахь, а пшъэшъэжъыем 
шъхьафитыныгъэм иIэшIугъэ кIуачIэ зыфыхегъэгъотэжьи, 
гукIэгъу-шIушIагъэ зыхэлъ цIыф горэ ыпэ къигъаф. Ар 
ФахьриинкIи къэнэнэп, арыщтын ащ игугъу ренэу зыкIишIырэр. Хьауми а пшъэшъэжъыем къехъулIагъэм, ежь Фахьри 
зэриIоу, изэрар Iахь зэрэхэлъыр ара?.."
Фахьри игупшысэ мыухыжьхэри Орхъан игупшысэхэм 
апэчыжьагъэхэп, ау гъогу зэхэчъхэмкIэ зэбгырычъыхэти, 
зэрышIэ-зэфэзэщхэу зэхэлъэдэжьыщтыгъэх: иныбджэгъугъэ Исам хъырцыжъым къыришIагъэр, адыгэ пшъэшъэжъыем къехъулIэгъэ тхьамыкIагъор, Шарль де Ферриоль 
граф франс лIыкIор, зэфагъэм лъыхъурэ Орхъан тырку 
кIалэр, нахь кIэкIэу, жъалымыгъэ хэлъэу къэпIон хъумэ, 
тIуми, нахьыжъми нахьыкIэми, ялъышIэжь. Фахьри 
игупшысэхэр Тыркум итыгъэхэми, Черкесми, Мысырми, 
Франциеми анэсыщтыгъэхэми, къызагъэзэжьыкIэ, зэрэхъурэр ымышIэу Орхъан кIэлакIэм къеолIэжьыщтыгъэх. 
Ар иIоф мышIумэ зэрахищэрэм фэгуитIоу, тэрэза ыIоти, 
зэупчIыжьыщтыгъэ: "Сэ сылъэхъумэ, шъхьакIо къезыхыгъэхэ Сулейманрэ Iэпшъацэмрэ Орхъани алъэхъу. "УиIо 
- сиIо, уишIэ - сишIэ" ыIозэ, къысфэкIогъэ кIалэм джа 
гущыIэхэмкIэ сызыпэгъокIыжьыгъэкIэ, сишъэф зэрэпсаоу 
щызгъэгъозэн фаеба?.. Хьау, хьау, сэ ситхьамыкIагъо ащ 
езгъэшIэщтэп, джыри ныбжьыкI. Сыда фэсэIуатэкIэ, ащ 
къысфишIэн ылъэкIыщтыр?.. Ащ фэдэкIэ титIо зэшъэфэгъу 
тызэфэхъуным джырэкIэ тынэсыгъэп. Уахътэ зищыкIагъэм 
удэгузажъо хъущтэп. Мыр гукIэгъу-зэхэшIыкI зыхэлъ 
цIыфэу тапэкIэ къычIэкIмэ, сижъышъхьэ-гугъапIэ есхьылIэжьынкIи пшIэхэнэп. Арышъ, ежь псаоу-узынчъэу, ныкъотыкъончъэу дунаим зытетыкIэ, игухьэ-гужъыгъэ зэрэдезгъаштэрэр, ащ зэрэкIэзгъэгушIурэр тэрэза? Къэхъу пэт, 
дэгъоуи дэеуи дунай хьафым бэ ыпэкIэ къикIыщтыр. 
ХэшIыкIрэ гукIэгъурэ зыфыриIэ Аиша итхьамыкIагъо 
къыфэзыхьыгъэм иIоф, сэ сишъэф къыхэмыхьэу, къыздигощымэ сезэгъы. Сулеймани игъусэгъэ Iэпшъацэми 
яцIыфыгъэ нэпэнчъагъэ-шIоигъэ ахъщэкIэ зэрядгъэщэфыжьыгъэ-тазэрэдэхьащхыжьыгъэм Орхъан щыгъуазэ 
пэтызэ, сыда джы ахэмэ ауж зыфитыщтыр? Сулейманрэ 
джа Iэпшъацэмрэ Исам зэряцыегъум сызэрегуцафэрэр 
Iоф шъхьаф. Тэ тызэфэшъыпкъэщтымэ, сэ сиIофи Аиша 
иIофи дэдгъакIозэ, джитIур ары зыуж титын фаер…"
- Тыдэ укIощта, хьакIэ? - щайшъогъу ужым унэм 
икIынэу зызэтезгъэпсыхьащтыгъэ Орхъан зыдэкIощтым 
егуцафэщтыгъэми, Фахьри еупчIыгъ.
- КъухьэуцупIэмкIэ сыкъэплъэн сэIо. Сулейман икъухьэ нычэпэ къыIухьажьыгъэнкIи мэхъу.
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт. Ау бэмэ сягупшысэжьыгъэшъ, сыкъыоупчIы сшIоигъу. Сыда Сулейман епшIэщтыр?
- Ащ укъыкIэупчIэжьа, Фахьри? - Орхъан зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъ, зытыриубытэгъэ гухэлъымкIи джэуап 
къытыжьыгъ.- Къысфырихьисапыгъэу о ащ емыгъэшIагъэр 
сэ есшIэжьынэу ары. Ащ изакъоп, джа пшъапIэкIэ сыкъезылъэшъокIыщтыгъэ Iэпшъацэри ары. Ащ фэдэхэр дунаим 
тебгъэтхэ хъущтэп. Ау а Iэпшъацэм ыпсэ Iусхыным ыпэкIэ, 
ыцIэ къезгъэIонэу сыфай.
- Сыда ащ ыцIэ зэрэуищыкIагъэр?
- УукIырэм, Фахьри, ыцIи, ылъэкъуацIи, ар зыщыщ 
цIыф лъэпкъыри пшIэн фае.
- Ащ фэдэхэм укIэкIуацIэ-тыгъокIуацIэ фэшъхьаф, 
цIи, лъэкъуацIи, зыщыщ цIыф лъэпкъыцIи яIэп. ТиIорэ 
тишIэрэ зэхэлъыщтмэ, сшынахьыкI, къыосIощтым къедэIу: 
Сулейман ахъщапсэмрэ ащ игъусэгъэ нэпэнчъэмрэ татемыгъэгущыI. Ахэмэ ятшIэнэу тфэлъэкIыщтыр ятшIагъ, джа 
уятэ зэриIоу, ахъщэ шIоикIэ а мафэм ажэ къухьэм щыткудагъ. Ар АлахьымкIи тэркIи икъущт. СэшIэ, къызгурэIо 
СулейманкIи, адрэ игъусагъэмкIи ар зэрэмышъхьакIор, 
ау тэ тазэрэдэзекIожьыгъэм тыгукIэ тызэригъэрэзагъэр 
зымыуасэ щыIэп. Хьауми ащ о нэмыкIэу уеплъа?
Орхъан хэхьапщыкIыгъ:
- О къызэрыпIу, Фахьри.

--- Page 96 ---

- Аущтэу къыбгурэIомэ, дэгъу.- Фахьри игущыIэ 
зэпыугъо фишIи, къыпидзэжьыгъ: - Черкесмэ мыщ фэдэ 
гущыIэжъ яI: "ШъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы". 
Ащ къизгъэкIырэп Сулеймантхэм талъымыплъэжьыныр. 
Ахэм Исам япыщэгъоу сегуцафэшъ, джары тишъхьэкIо 
шхыгъэ яшъхьэшхыгъо тыфизгъэфэжьыщтыр. Сулейман 
икъухьэ пэзгъаплъэхэрэ цIыфхэр сиIэхэшъ, сэ сымышIэу 
ащкIэ зы лъэбэкъу бдзы хъущтэп.
- КъызгурыIуагъ, уицыхьэ къыстегъэлъ. Ау зыкъясымыгъашIэу сяплъакIомэ хъущтба? 
- НекIо, умытIысыжь.
- Тыда, къухьэуцупIэр ара тыздэкIощтыр? - Орхъан 
джы нахь фэчэфэу къызыщытэджыкIыгъ.
- Хьау, Шарль де Ферриоль франс лIыкIом дэжь 
тыкIощт.
- Аиша черкес пшъэшъэжъыер зыщэфыгъэм дэжьи?
- Ары. ЦIыф гъэшIэгъон ар, нэIуасэ уфэсшIыщт.
- ЦIыф зыщэфыгъэм сшIэрэп нэIуасэ узэрэфэхъущтыр... - Орхъан ынахэ зэхигъэхьагъ.
- Укъэмыщт,- Фахьри IущхыпцIыкIыгъ,- о ар къызэрэпщыхъоу щытэп.
- Сыкъащтэрэп,- Орхъан иджэуапыщтымкIи хьазырыпсагъ,- сэ джы сызщыщынэн Алахьым фэшъхьаф 
дунаим тетэп.- "Мы Фахьрии загъорэ къыбгурымыIонэу 
зегъэпсы, цIыф зыщэфрэмэ апэуцужьы, шъхьакIо 
зэрахрэмэ акъоуцо, цIыфыр зыщэфи, шъхьэкIо чIыпIэм 
изгъэфагъэм нэIуасэ уфэсшIыщт къысеIо" гукIэ гъумыгъузэ, Орхъан зыфыпигъэхъожьи, нахь гущыIэ шъабэкIи 
ибысым риIуагъ: - Аущтэу оIомэ, сишхынэп, сыкъыбдэкIон.
- Ащ Iофыр зынэсыкIэ, сшынахьыкI, сэ сичати къисхын,- 
Орхъан ымакъэкIэ Фахьри дырегъаштэшъ, нахь гущыIэ 
гъэшхъыгъэкIэ къегыизэ, къыфедзыжьы: - ШIу зышIэзэ 
щэфагъэ синыбджэгъу нэIуасэ зыфэмышIынэу хэгъэгу 
лIыкIо нэIосабэ уиIа? Армэ черкесмэ ягущыIэжъ Iуш горэм 
джыри уезгъэгупшысын: "Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас".
- НекIо зыфэпIуагъэм сыкъэмыкIонэу арэп, Фахьри,- 
Орхъан кIилъэшъужьи, "тэ тыркумэ, гущыIэжъ Iуш тимыIэ 
фэдэу, сыдэу Фахьри черкес гущыIэжъмэ ашIонагъа" 
зифыпигъэхъожьызэ, къыIуагъ,- шIушIэным шIыкIэ Iаджи 
иIэшъ ары. Сянэ-сятэхэми ащ сырапIоу, ори ар къысапIоу 

--- Page 97 ---

бэрэ зэхэсхыгъэ. НекIо оIомэ, некIо. Франсыбзэ сэшIэми, 
сыбзаку, сыдэгу.
- Мыщ егъэзыгъэ Iоф хэлъэп, Орхъан. Ау тызфэкIощтым тыркубзэ тIэкIу-шъокIухэр зэригъэшIагъэшъ, укъытэдэIу хъумэ, зыфэсакъыжь.
- Ар къызэрэпIорэм фэдэу, Фахьри,- Орхъан пчэдыжь 
нэс зэрэщымытыгъэу ынэхэм фэбагъэ къакIихыгъ,- тыркумэ къафыщытмэ, цIыф дэепщтын. Адрэ зыфэсакъыжь 
къызэрэсэпIуагъэр армэ, сыкъышъодэIуфэ джа зэрэсIуагъэу, сыбзэко-сыдэгу шъыпкъэ пакIо, уфаеми, зызгъэнэшъун.
V
- Хэт щыща мы кIэлэ зэкIу ищыгъэр? - Шарль де Ферриоль Фахьри къеупчIыгъ. Ащи къыщымыуцоу ыпашъхьэ 
ригъэтIысхьэгъэ кIалэм тыркубзэкIэ къеупчIыжьыгъ: - Сыда 
пцIэр?
- Орхъан.
- ЦIэ дах. Сыда сишъэогъу Фахьрирэ орырэ шъузэрэзэфыщытыр?
- Зын тыкъимылъфыгъэми,- Орхъан французыбзэкIэ 
къыIуагъ,- Фахьри сыришынахьыкI.
- Франсыбзэ ошIа? - зэхихыгъэм Шарль де Ферриоль 
зыкъыригъэпхъотагъ.- Тэ щыпшIагъа? Корсикэ къэIуакIэр 
къыобэкIы.
- Ары, егъэзыгъэ IофкIэ шъубзэ Корсикэм щысагъэшIагъ.
- Егъэзыгъэ Iоф зыхэлъыр сыдигъокIи дэи, ащ фэдэхэри 
тидунай техъухьэ, аущтэу щымытыгъэмэ, нахьышIугъ. Ау 
ар зыIэмычIэ илъыр тэрэп, Тхьэр ары.
- Тэ ти Алахьи, шъо шъуи Тхьи лажьэ яIэп,- Орхъан 
ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ,- лажьэ зытефэрэр сызытыгъугъэмрэ сызыщэфыгъэмрэ арых. Сыд фэдиз хьазаб ахэмэ 
сэри, сяни, сяти, сиIахьылми къафахьыгъэр!
Шарль де Ферриольрэ Фахьрирэ ошIэ-дэмышIэ 
гущыIэмэ шъхьэр кIаригъэпхъотыкIыгъ, зэфычIигъэплъыгъэх. Апэ француз лIыкIом зыкъишIэжьи, азыфагу къыдэтаджэщтыгъэ мышIугъэм шъхьащыкIотызэ, зытегущыIэщтыгъэхэм къафигъэзэжьыгъ:

--- Page 98 ---

- Адэ ары… ШъуитIо зын шъукъимылъфыгъэми, 
джаущтэу шъузэрэзэфыщытыр дэгъу. ЦIыфхэр зэпыинхэ 
нахьи зэшIухэмэ нахьышIу. Сыда цIыфхэр, хэгъэгухэр 
зыкIызэбэнын-зыкIызэзэонхэ фаер? Джары сэ Тыркуми 
щысипшъэрылъыр, типачъыхьэ нэфи къызэрэсщыгугъырэр. Тыдэ сыщыIэми, джа цIыфыгъэ Iофыр зесэхьэ. Амал 
сиIэу цIыфмэ азыфагу Iо къыдэзгъэтэджэщтэп. Ащ пае 
нэмыкI цIыф лъэпкъымэ абзэ зэзгъэшIэным сыдэшъхьахырэп. Джыдэдэми, мары, русыбзэр зэсэгъашIэ, сыгу етыгъ, 
ау егъэзыгъэ хэлъэп. АщкIэ Кантемир Дмитрий ишIуагъэ 
къысэкIы.
- Хэта ар? - апэрэу зыцIэ зэхихыгъэм Фахьри кIэупчIагъ.
- Ар о пшIэрэп. Джырэблагъэ, сэ сфэдэу ар Тыркум 
къэкIуагъ, цIыф шIагъу. Тхьэмафэм зэ нэмыIэми тызэIокIэшъ, 
ягущыIэ зырызхэр сегъашIэх. Ежь фэмызэмэ, иIофышIэмэ 
ащыщ горэ къысфегъакIо. ЗэкIэми анахь дэгъугъэр, 
Фахьри, синыбджэгъужъ, а лъэныкъомкIэ къикIыгъэу е 
къырахыгъэу ябзылъфыгъэ дахэ горэ, Iаеми сезэгъыщтыгъэ, згъотыгъагъэмэ ары.
- Сырбмэ хъущтыба? Сырбхэмрэ русхэмрэ абзэ 
зэтефэу аIуагъ,- ежь нахьыкIэ Орхъан зэрэщысыри французыбзэр зэришIэри щыгъупшэжьыгъэу бзылъфыгъэ 
Iофмэ зэратегущыIэрэр шIодаушэу Фахьри къыIуагъ.
- Сырб бзылъфыгъэхэри Стамбул щыхъоих, ау ахэмэ 
абзэ русыбзэм текIышъ, ацунтхъэ.- ТIэкIу тыригъашIи, 
къыIуагъэм, гукъао щыхъущтыгъэ нахь мышIэми, къыпигъэхъожьыгъ: - Рус бзылъфыгъэхэр дахэх аIо шъхьае, 
гъэрыщэ бэдзэрмэ атеслъагъохэрэп. ЗыгорэкIэ ахэм 
ащыщ къыппэкIафэмэ, Фахьри…
- Хьау, хьау, граф,- лIыкIом игущыIэ Фахьри къыригъэухыгъэп,- а Iофым сызыхэмытыжьыр, ори ошIэ, бэшIагъэ!
- Ар дэи…- Шарль де Ферриоль ежь зыгъэпэрэ-зыфаер къеIо.- Рус бзылъфыгъэ кIышъо фыжь горэ къысIэкIэфэгъагъэмэ, русыбзэр дэгъоу зэзгъашIэщтыгъэ. ЕтIани 
шъумышIэу къышъосIощтыр шъошIа, ащ абзэ къызIэкIэзгъэхьэгъагъэмэ, хэгъэгу лIыкIокIэ типачъыхьэ нэф Русым 
сигъэкIоныгъэкIи мэхъу.
Зэ плъыжьы, зэ кIыфы, зэ шIуцIэ кIэхъукIыщтыгъэ 
кIалэм зыфычIэплъым, зэнэгуещтыгъэм игъом Орхъан 
римыгъафэу графым фидзыгъэ упчIэм Фахьри къыстыгъ:

--- Page 99 ---

- Ащ фэдэу бзэмэ уафэщагъэмэ, лIыкIо, сыда черкесыбзэ зыкIызэмыгъашIэрэр?
- Черкесыбз пIуи?..- Шарль де Ферриоль зэмыжэгъэ 
упчIэм зэпыугъо-гупшысэгъу фишIызэ, ащ чIэгъ-чIэлъыгъэ 
химылъагъо фэдэу къеупчIи, игуплъыгъэ-пхъэтэпэмыхьыгъэ къышIутекIоу джэуап телъэшъогъэ-тегъэкI къытыжьыгъ.- Черкесыбзэм сырылэжьэнэу сыда зэрэсищыкIагъэр?
- Аиша урыдэгущыIэныба?..- Орхъан кIэлэ стырым 
икъаигъагъэ фэIажэщтыгъэп.
- Хэта Аишар? - тыркубзэкIэ зыцIэ къыраIуагъэр къыгу рымыIуагъэ фэдэу джыри Шарль де Ферриоль къэупчIэжьыгъ.
- Шарлотта-Элизабет Аиссе ары мыщ зыфиIорэр, 
граф…- Фахьри къыIуи, Орхъан идысыгъэ псынкIэу къытырицIэлэжьыгъ.- Орхъан джыри ныбжьыкI, къыфэгъэгъу. 
Зэгорэм игукIэягъэм къыхэгущыIыкIыжьыгъэти ары.
- ТхьамыкIагъом кIи жъи зэхидзырэп…- Орхъан 
Фахьри зэхыригъэхэу, француз лIыкIом гурыIощт-гурымыIощтыми пымылъэу гъумыгъугъэ.
- Адэ ары, Орхъан,- кIалэм къыIуагъэр Шарль де 
Ферриоль, дыригъаштэзэ, ежь зыфаемкIэ къыухыжьыгъ,- 
сыгу къызэрэобгъэн къэпIуагъэп. Ащ фэди хъун ылъэкIыщт.- Щхи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Шарлотта-Элизабет Аиссе де Ферриольмэ зыфапIорэр, егъэзыгъэ Iоф 
хэмылъэу бэшIагъэ ар франс пшъэшъэжъые зыхъугъэр. 
Ори уинэрылъэгъугъэба, Фахьри?
- Франсым зытэщэм, франсыгъэ тIэкIу-шъокIухэр, 
фай-фэмыеми къызхигъафэщтыгъэх,- фэмычэф дэдэу 
Фахьри къыIуагъ,- сэ сауж къырыкIожьыгъэр сшIэрэп 
нахь.
- Къымылъфыгъэ сабыир зыпIурэм фэгъэхьыгъэу сыд 
пIуагъа, Фахьри, черкесмэ аIоу къысэпIогъагъэр?
- "Сабыир зиер къэзылъфыгъэр арэп, зыпIурэр ары" 
аIо.
- Джащ нахь гущыIэ шъыпкъэ черкесмэ аIожьынэп! - 
Шарль де Ферриоль илIыкIуагъэ фэIазэу къыгъэшъыпкъэжьызэ, къыхэкуукIи, ежь къыIуагъэм темыкIэу яIорэ 
яшIэрэ зыхаримыгъэлъхьащт Iоф къежьагъэр зэрэщаригъэгъупшэщт шIыкIэм лъыхъузэ, игущыIэ лъигъэкIотагъ.- 

--- Page 100 ---

Гуфаплъэу уеплъыгъэкIи, Шарлотта-Элизабет Аиссе 
зэгорэм черкес пшъэшъэжъыягъэми къэпшIэжьынэп. 
Шарлотта-Элизабет франс цIэ дахэм "Аиссе" черкес цIэ 
къэIогъуаер пытымыгъэхъожьыгъагъэмэ, Фахьри, зэрэчеркесыр ащ бэшIагъэ зыщыгъупшэжьыщтыгъэр.
- Ащ сэ сиIоф хэлъэп, граф,- Фахьри къыраIуагъэм 
зыпигъэчэрэгъукIи, Iофым ишъыпкъапIэ къыушыхьатыжьыгъ.- КъэпшIэжьырэба ичеркесыцIэ пырямыгъатхэу 
Аиссе къызэрэпшIомыкIыгъагъэр?
- КъэсэшIэжьы…- Шарль де Ферриоль зэрэкIэгъожьыгъэр ымакъэ къыхэщыгъэми, зиухыижьыгъ: - Джаущтэу фэсымышIэгъагъэмэ, Шарлотта-Элизабет игунахь 
къэсхьыщтыгъэ… Арэп, щэджэгъуашхэр къэсыгъэу сыда 
тызыфыщысыр! - "сиунэгъо Iоф зэхэшъуфынэу сыдкIэ 
шъусищыкIагъэу шъукъысфэкIуагъ" гукIэ зыфыпигъэхъожьызэ, джыри фэIазэу графым ушъхьагъу къыгъотыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, граф. НэмыкI чIыпIэ горэм щэджэгъуашхэ щытагъэшIынэу къыщытажэхэшъ, игъом темыкIуалIэ хъущтэп,- Фахьри къэтэджыжьыгъ.- НекIо, Орхъан. 
Мыщ фэдизи тыщысын Iоу тшIагъэп, тыблэкIыти, шынахьыкIэ къысфэхъугъэр озгъэлъэгъун, нэIуаси къыпфэсшIын 
сIуи, уадэжь къыIусщагъ.
- Тхьашъуегъэпсэу, лъэшэу сигуапэ,- хьакIэхэр зэрежьэ жьыгъэхэр графми зэригуапэр къызхимыгъэщэу 
къэтэджыгъ, зыщымытхъужьыни ылъэкIыгъэп: - Сэ хэ гъэгу 
мыухыжь Iофмэ сапылъышъ, унэм сызэришъуиубытагъэр 
гъэшIэгъоны. Мы Орхъан кIэлэ Iушри,- ыгу филъым 
гуцафэ фыримыгъэшIэу, нэшIукIэ еплъыгъ, IугушIуагъ, 
ытами теIэбагъ,- нэIуасэ къызэрэсфэпшIыгъэмкIэ тхьауегъэпсэу, Фахьри. Мафэ горэ тапэкIэ къыхэшъухэу 
пэшIорыгъэшъэу сэжъугъашIэмэ, нахьыбэрэ тызэкIэрэсын, 
тызэдэгущыIан. Сщыгъупшэжьыгъи, Фахьри, зэ моу 
къэуцу,- пчъэм нэсыгъэр къызэрищэлIэжьи, пчъэкIыбым 
дэт Орхъан зэхыримыгъэхэу, еIушъэшъагъ: - Мо кIалэм 
уицыхьэ телъа? Зэ, зэ, зи къэмыIу, фэсакъ, ори сэри ащ 
тыфэмылъэгъу фэдэу къысщыхъугъ. ГъэрыпIэм Iушыщэ 
къыщыхъугъэу сыхэплъэ. Iуш пстэуми защыбдзыемэ 
нахьышIу…
"КIэлэ шъхьаубэтэ-гущыIэрыем къыжэдэкIырэ мышъомылмэ сядэIоу сыхьат псэу сыкIэрысыгъ…- Шарль де 

--- Page 101 ---

Ферриоль зызэриIажэщтыгъэр къыфызэкIэрыожьыгъэу 
джэхэшъогум чIыпIэ тыригъотэжьырэп, зышъэ икIыгъэм 
фэдэу къырекIухьакIы, ынахэ зэхэгъэхьагъэ, ынэхэр плъыжьых.- Сыда Фахьри ар къызыфырищэкIырэр? Къысигъэдэонэу къысфищагъа, хьауми сыда къысфырихьисапыр? 
Сыда Шарлотта-Элизабет зэ "Аиша", зэ "Аиссе" шъуIоу 
шъуиIофэу хэлъыр? Зыщэфыгъэр, зыпIугъэр сэрымэ, зыер 
сэры, есшIэщт-сызэрэдэзекIощтым сыфит! Тыркухэр унэ 
къыкIэбгъаплъэхэ хъущтэп, къыомыпэсыгъэр къыуашIэщт. 
Сэ зыкъысфагъадэу, къэмыупчIэ-мыусэжьхэу, агу къызпылъадэрэм къысфэкIох…"
- Дастэн! - Шарль де Ферриоль франс лIыкIор икамердинер еджагъ, фэгубжыгъ: - Тхьапшрэ къыосIуагъа 
къыскIэупчIэрэм сишIэ хэмылъэу сипчъэ фыIумыхынэу?!
Шарль де Ферриоль джэхашъом тезекIухьазэ, зигъэрэхьатыжьи, гукIэ Францием, Париж зидзыжьыгъ. 
Нев-Сент-Огюстен урамыри, исабыигъуи, икIэлэгъуи, ахэм 
ауж къыкIэлъыкIогъэ илъэсхэри зыщырихыгъэхэ унэ 
фыжьышхоу ащ тетыри, зипсы орхэр нэпкъымэ адэзыхыхэрэ Сени, Нотр-Дам жамэри, Елисей шъофхэри, 
къалэм пэIут мэзхэри, урамжъые зэхэчъхэу шхэпIэ-ешъуапIэхэр зытизыхэри, утыгу хъурэе-фэкIыхьэшъо зэфэшъхьафхэри, Версали, Трианони ягъэпсэфыпIэ паркхэри 
инэплъэгъу чыжьэ щызэпэкIэкIых. Сен-Клу зыдэплъэм, 
монастырь щагум дэтхэ пшъэшъэжъыехэм ШарлоттаЭлизабет Аиссе захелъагъом, ыгу къыпыузыкIыгъ: "Шарлотта-Элизабет пкъыкIэ зыречы, ау ыныбжьыкIэ джыри 
мэкIаIо… Хъулъфыгъэ зынэзымыгъэсырэ Жанетт-Николь 
зишIугъор… Сыда шъуIуа ащи икъэбар?.. Загъорэ сызэрэхъурэр къызгурымыIоу зыгорэ къысэхъулIэ фэдэу къысщэхъу… Мыщ щысиIэ докторым ар езгъашIэ хъущтэп. 
ЗикъакIо кIыхьэ хъугъэу Стамбул къасщэрэ Ларош ары 
джа сишъхьэуназэ къысфызэхэзыфыщтыр…"
Пчъэ къыIукI макIэм графым игупшысэхэр джэхэшъогум щызэпырагъэугъ, икамердинери макъэ къыригъэIугъ:
- Ларош, Франсым илIыкIу.
- Хэта Ларошыр?..- апэм къыраIуагъэр Шарль де 
Ферриоль къыгурыIуагъэп, етIанэ пчъэм къыдэкIыгъэр 
къызешIэжьым, шъэожъые шIыкIэу, IитIу щэигъэкIэ пэгъочъыгъ: - Ларош, ора ар?! Мэзэ псэум сызыпэбгъэплъагъи!..

--- Page 102 ---

VI
Джа сыхьат дэдэм Фахьрирэ Орхъанрэ гущыIэ кIэкI 
зэдыряIагъ.
- ПIорэмрэ пшIэрэмрэкIэ, Орхъан, зыфэсакъыжь,- 
Фахьри Орхъан еушъыигъ.- Джынэкъэуж ощ нахьыжъмэ 
аIорэм, угу еIу-емыIуми, ухэмыгущыI.
- КъызгурыIуагъ, Фахьри, щэIагъэ къызхэзгъэфагъэп,- Орхъани зиумысыжьыгъ.
Мафэ къэси Сулейман икъухьэ паплъэщтыгъэ Орхъан 
икъэмыкIожьыкIэ шIомытэрэзэу пчыхьэшъхьапэм зыщыриублэгъущт уахътэм дэжь Фахьри къухьэуцупIэм кIуагъэ. 
ТхьэмэфитIо мафи чэщи зыпэплъагъэхэ къухьэр хыормэ 
агъэхъыеу нэпкъым Iут, Орхъан ары къэмылъагъорэр. 
Ащ изакъоп, къухьэм пигъэплъырыщтыгъэ нэбгыритIури 
ары. Гъэмэфэ тыгъэ плъыжь хъураишхор етIысэхы, Фахьри 
игумэкI плъырхэми ыбгъэгу зыкъыщаIэты: "Макъэ къысигъэIунэу Орхъан тадэжь чъэжьыгъэна шъуIуа? Джаущтэу 
ышIагъэмэ, дэгъу. Ау адырэ нэбгыритIури тэ щыIэха? Ахэри 
тадэжь къыслъычъэгъэнхэуи?.. Ащ фэдэ ашIэрэп, ахэм яз 
мыщ къыIунэн фэягъэ. Зыгорэ къяхъулIагъэкIэ енэгуягъо..."
КъухьэуцупIэр Фахьри тIо-щэ къызэпикIухьагъ, зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ зыми гуцафэ фишIыгъэп. Хэти иIоф 
зэрефэ: къухьэхэр аунэкIых, аушъэх. ЩайшъуапIэхэри 
нэкIхэп, пцэжъыяшэхэри нэпкъым Iусых, псымрэ щаимрэ 
зыщэхэрэ шъэожъыехэми уцугъо яIэп - тыдэкIи амакъэ 
къыщэIу. Зыпэплъэгъэ цIыфхэр къызэмылъагъохэм, шIу 
зэрэщымыIэр Фахьри къыгурыIозэ, Сулейман икъухьэ 
зыдэщыт лъэныкъомкIэ плъагъэ - зы зэхъокIыныгъэ гори 
фэхъугъэп, иуцупIэ щэхъые, щэсысы. Фахьри унэм гукIэ 
зидзыжьыгъагъэми, пцэжъыешэ шъэожъыем емыупчIын 
ылъэкIыгъэп:
- Адэ зы пцэжъые нахь къыхэбдзыгъэба?
- Мыщ Iутыгъэ зэо-банэм ыуж пцэжъые къыхэбдзыжьына?..- къышъхьарытым къыпымылъэу шъэожъыем 
джэуап къытыжьыгъ.- Зэ, зэ, пцэжъыер къео…- фэIазэу 
пцэкъэнтфыкIэм кIырыуи, хьалэбгъо ныбэшъу цIыкIу къыхидзыгъ.
- Хэта зэзэуагъэхэр? - Фахьри ышъо къызэокIыгъ.
- СэшIэха зэзэуагъэхэр?! А зы нэбгырэм нэбгырищыр 
нэкъэ-пакъэ къыригъафэхи, IукIыжьыгъ.

--- Page 103 ---

- А нэбгырищэу зыфэпIуагъэхэр тэ щыIэнха шъуIуа?..
- СыдыкIэ сищыкIагъэх зы нэбгырэм пыримыкъушъугъэхэ лIыгъэнчъэхэр!.. КъауIэгъэ кIалэр Iуахыжьи, Iучъыжьыгъэх.
- А кIалэм иуIагъэ хьылъа?..- ар зэрэ Орхъаныр къыгурыIуагъэу Фахьри къэгузэжъуагъ.
- Арэп, сыда укъысшIонагъэу пцэжъые сызыфемыгъашэрэр?! - шъэожъыер лIы губжыкIэкIэ къызыбгырыугъ.- Къыхэздзыщтым тиунэ къыщежэрэр зыфэдизыр 
ошIа о?..
- Тэрэз, тэрэз, къысфэгъэгъу. УзэрэзгъэухъугъапкI 
мыр? - ливритIу шъэожъыем IэкIилъхьи, къыIукIыжьыгъ.
Фахьри унэм къызэкIожьым, зэгуцафэщтыгъэр шъыпкъэу къычIэкIыгъ: Орхъан ыIэ сэмэгу пхыгъэу, ыначIэхэр 
чIэушIуцIыкIыгъэхэу, къехъулIэгъэ шъхьакIом зэридзэу 
щысыгъ.
- УиуIагъэ сыд фэда? - Орхъан иуIагъэ Фахьри къыримыдзэ фэдэзэ, еупчIи, IугушIожьыгъ.
- СиуIагъэ Iофэп, сIэнтэгъу лыпцы къыхэпыджагъ 
ныIэп… Исам зэрэтIэкIэкIыжьыгъэр сшIошъхьакIу.
- Ар Исаммэ тэ щыпшIагъа?
- Сулейман икъухьэ къикIыгъэ-сызэгуцэфагъэм ыуж 
ситэу "Исам" сIуи, сызеджэм, къызэплъэкIыгъ… Ардэдэм 
къызыдизыгъэхэри сымышIэу нэбгыритIу къыскIэрылъэдагъэти, Iогъу-шIэгъу тыримыгъафэу ар къытэзауи, 
хэхьажьыгъ.
- Ахэри ощ фэдэу къыуIагъэха?
- Хьау. Ахэм мыщ сыкъыIуащэжьи, о укъагъотынэу 
аIуи, IукIыжьыгъэх.
- Шъуищи хъун шъушIагъэп…- Фахьри хэхьапщыкIи, 
къыухыжьыгъ.- Хъугъэ, хъущтыр хъугъахэ, зымыухыжь. 
Ар джы тIэкIэкIыжьыщтэп. КъыосIогъагъэба Исам Сулейман зэрипыщэгъур? Моу пIэ сегъэплъ, къупшъхьэ фыкъуагъэ хэмылъмэ, сэ ар тхьэмафэкIэ къыпфэзгъэхъужьыщт.
VII
"ХьакIэр чэщ-мэфищэ зыщысыкIэ, быным щыщ мэхъужьы" язгъэIуагъэмэ Ларош афэдэп. Ар Ферриольмэ 
зяIазэрэр илъэс тIокIым къехъугъ. Джыдэдэм зихьакIэ 

--- Page 104 ---

графым илэгъу, Огюстен-Антуан нахьи илъэсищыкIэ 
нахьыжъ. ЗэшитIумэ ятэрэ янэрэ псаугъэх ар Фарриоль 
графмэ унэгъо доктор зафэхъум. Мария-Анжеликэ къызащэм, инысэщэ джэгуи хэтыгъ, исабыитIумэ якъэхъукIи 
ишыхьатыгъ. Нахь кIэкIэу къэпIон хъумэ, ар зыщымыгъозэ 
шъэф-нафэ Ферриольмэ яIагъэп. Мария-Анжеликэрэ 
Ларош докторымрэ фэшъхьаф амышIэу Клодина-Александринэ ышъо хэфэгъэ сабыитIур хихыгъ - аужырэр 
Тыркум къызыщежьэщтым ыпаIу. Огюстен-Антуан хэшIыкI 
зыфыримыIэ джащ фэдэ шъэфитф ишъузкIэ Ларош докторым дешIэ. ТIур лIым ий, адырищыр кIэсэлэ хэкIых.
Ларош ылъэгъурэр, зэхихырэр: урамхэр, бэдзэрхэр, 
щайшъуапIэхэр, тучанхэр, нардешIапIэхэр, хьамамэхэр, 
кальян-тутынешъуапIэхэр, щыгъынхэр, шхын IэшIу-IушIухэр, 
щыдхэр, махъушэхэр, тыркубзэр - КъокIыпI зыфаIорэр 
- шIогъэшIэгъонхэу апэрэ тхьэмафэр Стамбул щырихыгъ. 
ЯтIонэрэ тхьэмафэм зэщыгъо тIэкIу ихьакIэ хилъагъоу 
Шарль де Ферриоль зыдешIэм, еупчIыгъ:
- УкъэмыкIо рапшIэзэ, доктор, укъезэщыгъэмэ 
сшIэрэп?
- Хьау, граф, Стамбул дэгъу, гъэшIэгъоны,- Ларош 
ыгу имылъыр ыIупэ телъэу зытыригъэхьагъэп.- Ныбжьи 
сымылъэгъугъэ Iаджи щыслъэгъугъ, Топ-Капэ султIан унэм, 
Босфор къухьэ дэкIыпIэмэ язакъоми… Ау къыосIон: Париж 
сыфэзэщы, сыкъызэрэщыхъугъэр арыщтын… 
- Сэри Париж сыкъыдэхъухьагъ, ощ фэдэу сыфранс, 
ау КъокIыпIэр шIу сэлъэгъу. Стамбули сезэщырэп.
- Хэгъэгу зэблэхъур о уиIэнэтIэ-сэнэхьатышъ, ухэгъэгу 
лIыкIошъ ары, граф.
- Джа зыфэпIогъэ сэнэхьатыр, Ларош, цIыфым къыдалъфырэп, тэри зыгорэм тыфэмызэщэу, тыкIэмыхъопсэу 
арэп…- МодыкIэ-мыдыкIэ щымыщэу Шарль де Ферриоль 
ошIэ-дэмышIэу къэупчIагъ: - Ащыгъум сыдэущтэу Шарлотта-Элизабет Аиссе Париж щыдэхъухьэра?
- Орырэ сэрырэ, граф, къэдгъэшIэщтым инахьыбэр 
къэдгъэшIэгъахэу Шарлотта-Элизабет Аиссе зетэмыгъэгъапш, ар ныбжьыкI, къэхъу пэт.
Шарль де Ферриоль зэхихыгъэм ышъо къызэригъэокIыгъ, ынэхэр шхъонтIэшъо-гъожьышъо къэхъухэу 
рагъэжьагъ, шъхьэр кIэсысыкIызэ, къызыщылъэти, шъхьаныгъупчъэм ечъэлIагъ, мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къытехъупкIагъ:
- Джынэкъэуж, Ларош, ныбжьыкIэ сызэмыгъапш! - 
Ащ нахь гущыIэ гуауи къыфидзыгъ: - Джащ фэдэхэр 
ешъуIозэ, имыщыкIагъэхэр гурыжъугъаIозэ, ШарлоттаЭлизабет Аиссе жъугъэсэхъуджагъэ. Сыд черкес джана 
ащ Жанетт-Николь фаригъэдыгъэр? - ЕтIанэ емыпэсыгъэ 
кIэнэкIалъэкIи къызэупчIэкIыгъ.- НэкIэ уилIэу а Жанетт-Николь джыри зэрэзышIошIыжьа?
Ларош Стамбул къызыкIогъэ апэрэ мафэхэм мыхэми, 
нэмыкIхэми арыгущыIагъэх. Айщэт фадыгъэ джанэми 
щыгушIукIыгъагъ нахь, непэ фэдэу дэй къыриIолIэгъагъэп. 
Жанетт-Николи щытхъу гущыIэхэр фиIогъагъэх, зэрэбзылъфыгъэ дахэми мызэу-мытIоу къыфигъэзэжьыгъагъ. 
Пачъыхьэгуащэри гущыIэшIукIэ Айщэт къызэрэдэгущыIагъэри игопагъ, шIодаушыгъ. Сыда джы тхьэмэфитIу 
тешIэжьыгъэу ахэмэ Шарль де Ферриоль къариIолIэжьыхэрэр? Графым ыIэхъуамбэхэр зэрэхъублаблэхэрэм, 
ынэ зэригъэупIапIэрэм гу лъитагъ. ЫлъэкIэпIэ сэмэгуи 
мэсысы. Загъори ытэмэпкъ джабгъу дедзые, къыредзыхыжьы: "Джыдэдэм мыщ зи емыIомэ нахьышIу, ежь 
зыдимышIэжьэу ышъхьэ зэкIокIыкIэ енэгуягъо… Апэрэп 
мыр зэреслъэгъулIэрэр… ЗыгъэIэсэн уц мыщ ищыкIагъэр. 
ДжырэрапшIэу темыIазэмэ, ежьыри хьайнапэ хъущт, сэри 
сехъулIэщт. Унагъо зэримыIэр ара хьауми ибзылъфыгъэ 
зэблэхъуа мыщ иуз къызыхэкIырэр?.."
- Адэ зи къапIорэпи, Ларош? - зыпари къызэмыхъулIагъэм фэдэу мэкъэ шъэбэ-IэшIукIэ Шарль де Ферриоль 
къэупчIэзэ, джы шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьи, ичIыпIэ 
къэтIысыжьыгъ, ежь-ежьырэу иупчIэ джэуапи ритыжьыгъ: 
- Сыд къепIолIэн, орырэ сэрырэ бэшIагъэ ахэм тазырыгущыIагъэр. Ащыгъум сызэрэпфэмыразэр къыосIощт, 
Ларош. Угу къысэмыгъабгъ, апэ шъхьаихыгъэу сыкъыоупчIыщт. СшынахьыкIэ Огюстен фэдэу зыкIи удыремыплъэкIэу ори шъузым уфэшъыпкъа? Аущтэу щытэу, мы 
дунэе дэхэ-бгъэихыгъэм зыхэшъогъэнмэ, ори удел! "О, 
Париж, Париж, о Стамбул, Стамбул" шъощ фэдэхэр 
арыхэп языгъэIуагъэр! - ыгу къыдеIэу къыхэкуукIыгъ, 
етIанэ къешъэбэкIыжьызэ, къыфигъэпытагъ.- Хьарам 
зэтегъэпсэхьагъэ горэм иIэшIугъэ зэхэосымыгъашIэу зы 

--- Page 105 ---

лъэбэкъуи Стамбул дыозгъэдзыжьыщтэп. КъыбгурыIуагъа, 
хьакIэ?
- КъызгурыIуагъ, ау…
- Сэ къызыуасIокIэ, "ау"-р къыхэмыгъэхьажь. УкъысщэукIытэмэ, Фахьри уезгъэщэщт. Хьау, ар о къыбдэхъущтэп. Ащ Орхъан ыцIэу ныбджэгъу горэ иIэшъ, джар 
къыбдезгъэгъэкIощт.
Шарль де Ферриоль лIыкIом рилъэгъулIагъэр зыфихьыщтымрэ рипэсыщтымрэ Ларош ымышIэу мэфэ зытIущэ 
хэтыгъ. ИIоф зытетыр графым римыгъашIэу, зэреIэзэщт 
шIыкIэр къыфигупшысыгъ. Шарль де Ферриоль ыгу 
зыщышIу мафэ горэм тыригъафи, еупчIыгъ:
- УилIыкIо Iофмэ уагъэпшъэу бэрэ къыхэкIа, граф?
- Ащ укIэупчIэжьа, мафэ къэси джары тызыхэтыр,- 
иIофшIэн къызэрэкIэупчIагъэр игуапэу джэуап къыритыжьи, 
къызыщытхъужьыгъ.- ХэгъэгуитIумэ яIофхэр зэпыбгъафэхэу азыфагу уитыныр IэшIэхэп, ащ акъыл дыуиIэжьмэ, 
бэ зэшIопхын плъэкIыщтыр.- Ларош ыгу къыфилъыр 
дишIагъэ фэдэу къеупчIыгъ: - Сыда, доктор, сипшъыгъэ 
сщызгъэгъупшэн уц Iэзэгъу горэ ошIа?
- СэшIэ,- Ларош ыгъэхьазырыгъагъэ уц IапIэр Iэлъмэкъым къырихыгъ.- МэшIошхокIэ уемыгуаоу мыр 
сыхьатныкъокIэ къэбгъэжъонышъ, бгъэучъыIыжьыщт. 
Мафэм щэ - пчэдыжьым, щэджагъом, пчыхьэм - джэмышх зырызэу уешъощт.
- ГумэкIыгъо сыхафэми-сыхэмыфэми ара?
- Ары, граф. Мафэ къэс, удэмышъхьах.
- Аущтэу щытмэ, дэгъу, дыджымэ сшIэрэп нахь,- Iихи, 
епэмыгъ, тIэкIу тыригъашIи, кIэгупшысыхьажьызэ, исэмэркъэуи ишъыпкъи зэхэтэу Ларош еупчIыгъ: - Хъулъфыгъэ 
IофымкIэ сыдэу мыр щыт, иягъэ къэкIуакъомэ?..
- ИшIуагъэ къыомыкIымэ, иягъэ къыокIыщтэп,- къызэреупчIыщтым Ларош фэхьазырыгъэти, джэуап кIэкI 
ритыжьыгъ.
- Армэ, хъущт. Ау сыкъызыбгъапцIэкIэ, Ларош…
- Хьау, хьау, граф, зыгъэрэхьат.
Камердинерыр пчъэм къыдэкIыгъ:
- Фахьри.
- Къигъахь.
- Уизакъуа? - унэм къихьагъэ Фахьри еупчIыгъ.

--- Page 106 ---

- Алахьыр сигъусэ, граф,- зэризакъомкIэ къеупчIырэм 
риIожьэу хабзэр Фахьри къыриIожьыгъ.
- СыкъызыфыоупчIыгъэр уи Алахь арэп,- графыр 
щхыпцIыгъэ, - джа ренэу къыздепщэкIырэ Орхъан шъхьапаер уигъусэмэ сэIошъ ары.
- Орхъан унэм ис, зегъэхъужьы,- пхъэтэпэмыхь графым ишъэогъу зэришIыгъэр зышъхьаригъэхызэ, Фахьри 
джэуап къытыжьыгъ,- исэлами къыпфысигъэхьыжьыгъ.
- Сыда илажьэр? - къыфырагъэхьыгъэ сэламыр зэхимых-къыримыдзэ фэдэу Шарль де Ферриоль къэупчIагъ.
- КъухьэуцупIэм къыщауIагъ.
- КъыосIуагъи ащ кIэлэгъэ-делагъэ…
- Хьау, хьау,- графым къыригъэжьагъэр Фахьри 
къыригъэухыгъэп,- а узэгуцафэрэр арэп. Джа зыуж сит 
Исам къыгъотыгъ шъхьаем, фырикъушъугъэп.
- Ара?.. Армэ хъун…- "хымэ хэгъэгум щысиIэ шъэфхэр сыда Ларош зыкIишIэнхэ фаер?" Шарль де Ферриоль 
гукIэ ыIуи, Фахьри къэкIоным ыпэкIэ ихьакIэ зыфыригъэзыгъэгъэ бзылъфыгъэ Iофмэ сэмэркъэу зыригъэшIызэ, 
апиублэжьыгъ: - Фахьри, сихьакIэ Стамбул зыдэсыр 
тхьэмэфитIу хъугъэми, ащ Стамбул зыкIыраIорэр джы нэс 
къыгурыIуагъэп. Сыда тихьакIэ етпэсмэ хъущтыр?
- Ар о къызэрыпIу, граф.
- Ащыгъум къыосIогъахэкIэ лъытэ: анахь хьарам 
зэтегъэпсыхьагъэ горэм Ларош джыдэдэм пщэщт.
- Джыдэдэм ащ сыфэхьазырэп!..- Ларош къэгузэжъуагъ.
- Джыдэд, неущэп, неущмыкIэп! - "тэ тишъэф къызэрэддапшIэу о уишъэф гори къыбдэтэрэшI" Шарль де 
Ферриоль ыIозэ, ихьакIэ фыпиупкIи, нахь гущыIэ шъэбэ-IэшIукIэ фиухыжьыгъ: - Ащ о утемыгъэпсыхьагъэми, а 
уздэкIощтым ущытырагъэпсыхьащт. 
Джа гущыIэмэ ауж графыр къызэрэшIомыкIыщтыр 
Ларош къыгурыIуагъэти, зыригъэнагъэп. Унэм икIи, заулэрэ 
къэтыгъэу къызехьажьым, къэдаощтыгъэр ары Iоу 
умышIэжьынэу щыгъын къабзэкIэ фэпагъэ, ынэ тхьагъэпцIышъо цIыкIухэр къелыдыкIых, ицокъэ шIуцIэхэр икIэко 
зэпылъ шIуцIэ декIухэу джэхашъом тежъыукIых, идышъэ 
Iэлъыни дышъэцэ закъоу къыIупсырэм дештэ, тхы ищыгъэ 
псыгъом Iэпс-лъэпс ехъулIэ. НэтIашъхьэм щыублагъэу 

--- Page 107 ---

ышъхьэ шыгуц зэрикIыгъэр ары умыIощтымэ, итеплъэкIэ 
дахэ, гохьы.
- Джар хъун! - ыпашъхьэ рилъэгъуагъэм француз 
лIыкIор ыгъэгушIуагъ, етIанэ ехъуапсэ-есэрмэкъэузэ, 
фыпигъэхъожьыгъ: - ПсэлъыхъуакIо сэри сыкъыбдэрэкIомэ 
сшIэрэп. Хьау, хьау, Ларош, сыд пае сиягъэ къыозгъэкIын, 
узыдежьагъэм узыфаер къыщыбдэрэхъу.
Заулэрэ къэкIуагъэхэу Ларош Фахьри риIуагъ:
- ЩайшъуапIэ горэм тычIэбгъэхьэгъагъэмэ дэгъугъэ, 
цыхьэшIэгъу укъысфэхъущтымэ, тызэдэгущыIэнэу сыфэягъ. 
Муары, мо щайшъуапIэр арми хъущт, хьау пIомэ, нахь 
чыжьаIоуи тыIукIын.
- О къызэрыпIу, хьакIэ,- Фахьри зэхихыгъэр зэригъэшIагъорэр шIуиушъэфыгъэп,- ау зызыфэдгъэнэгъоджэщтыр сшIэрэп нахь. Тпшъэ къыралъхьагъэр зыдгъэцакIэрэм 
ыужмэ хъущтба?
- Хьау, Фахьри,- джы нахь мэкъэ теубытагъэкIэ Ларош 
къыIуагъ,- джа сызыфырагъэзыгъэ IофымкIэ сыкъыбдэгущыIэ сшIоигъуагъ.
- СыкъызэрэпхаплъэрэмкIэ, хьарамым укIонэу уфаеп.
- Цыхьэ къыпфэсэшIышъ, къыосэIо: сыфаеп!
- КъызгурыIуагъ. Ащыгъум нахь чыжьаIоу тыIукIмэ 
нахьышIу,- апэ къэсыгъэ кухъэренэр Фахьри къыгъэуцугъ.- КъитIысхь, Ларош.- Шыкуаом риIуагъ: - "Пегъэмбар" джэнэт шхапIэм тыщ.
"Пегъэмбар" шхапIэр Ларош фэплъэкIыщтыгъэп: 
дышъэшъо-тыжьынышъор тыдэкIи щызэпэжъыужьы; 
джэхашъомрэ кIэшъо лъагэмрэ уакъырэщы; шъхьаныгъупчъэ пэIухъо гъожь-хьаплъышъохэмрэ пхъэнтIэкIу зэндэ 
хъоо-пщаухэм арыбзэгъэ къэтэбэ уцышъо-гъожьышъохэмрэ ашъо зэдаштэ, Iэнэзехьэ хъулъфыгъэ ныбжьыкIэмэ 
ящыгъынхэри зэфэдэ-зэкIужьых; хьакъу-шыкъухэми, 
узэрэшхэщт шъэжъые-цацэхэми ядэхэгъэ-къэбзагъэ 
умышхэщтми, уагъэшхэнэу къыпIоплъэх; дэпкъ зандэмэ 
апылъэгъэ алырэгъухэмрэ джэхашъом ателъ алырэгъу 
лъэгъо бгъузэхэмрэ ятеплъэ-IуплъэкIэ зэджэжьых. ШхапIэм, нэбгырэ заул умыIощтмэ, цIыфыби чIэсэп, мэкъэ 
лыий чIэIукIырэп. Iэнэзехьэхэр армэ, джэхашъом тесыкIых.
- Мыщ ущышхэныр IаджыкIи лъапIэщтын…- Ларош 
къымыIон ылъэкIыгъэп.

--- Page 108 ---

- Сыд илъэпIагъэми, тэщ нахьи ар нахь лъапIэп,- хьакIэм 
къыIуагъэм Iофы зыримыгъэшIэу Фахьри джэуап къытыжьи, ящэджэгъошхэщтым тегущыIагъэх, апэрэ гъомылэм 
зыхаIэхэм, бысымым ихьакIэ къызэрэфэягъэр ыгу къыгъэкIыжьыгъ: - Джы сыкъыодэIу, Ларош.
- Шарль де Ферриоль графым ерыш сызыфишIыгъэ 
Iофым сызэрэфэмыер къыбгурыIуагъэу къысщэхъушъ, 
Фахьри, кIыхьэ зезгъэшIыщтэп. Хьарамым тыщымыIагъэ ми, тыщыIагъэу шыхьат къысфэхъу. Хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ шIулъэгъу шъхьарытIупщыгъэр тыдэкIи щызэфэд. 
А IофымкIэ Париж щысымышIагъэр Стамбул щысшIэшъущтэп, угу къысэмыгъабгъ.
- Сыд пае сыгу къыобгъэн, хэти ежь ышъхьэ мы дунай 
бзаджэм къызэрэщиухъумэжьышъу,- Фахьри хэхьапщыкIи, къыухыжьыгъ: - Ау ар сэ ащ щысфэшIэшъугъэп… 
ТитIо цыхьэ зэфэтшIыгъэу оIомэ, сыкъыоупчIыщт: сыдэущтэу Ферриольмэ яунагъо, Мария-Анжеликэрэ ащ ышыпхъу Клодинэрэ, Шарль де Ферриоль тытегущыIэжьырэп, 
язекIокIэ-шъхьэмылъытэжь пшIэзэ, уадэпсэушъура?
- Шъыпкъэ, сэ ахэр зэрэсшIэхэу цIыф ышIэхэрэп,- 
зэпыугъо тIэкIу тыригъашIи, щхыпцIызэ, Ларош къыIуагъ,- 
сидоктор сэнэхьатырэ силэжьэпкIэ дэгъурэ садагъэпсэу. 
Ау ахэр Iофхэп, сэ бэшIагъэу ахэм сясэжьыгъ. ЗэкIэмэ 
анахьэу сэ джыдэдэм сызгъэгумэкIырэр Шарль де Ферриоль графым ипсауныгъ. Ары мыщ сыкъызфэкIуагъэри,- 
Ларош шъыпкъэр фэушъэфыгъэп.- Зи къыосIуагъэп, зи 
зэхэпхыгъэп, Фахьри.
- Ар о къэмыIуагъэми, графым ышъхьэ зыгорэу 
зэрэщытым сэ бэшIагъэ сызегуцафэрэр.- Фахьри джы 
Ларош еупчIыгъ: - Адэ ащ фэдэ цIыфым сыдэущтэу Аиссе 
ыпIущта?
- КъызгурыIуагъ къапIо пшIоигъор. ТапэкIэ къэхъущтыр 
сшIэрэп, ау Шарлотта-Элизабет Аиссе цIыф дэгъумэ 
аIэкIэфагъ. Жанетт-Николь изакъоми, янэм фэд.
- А бзылъфыгъэм игугъу графым къышIэу зэхэсхыгъэ, 
тхьауегъэпсэу епIоныр тефэ. Ау ащ Аиссе фишIэхэрэр 
графым зэримыгуапэхэри къыхэщы. Адэ графым иуз 
Iэзэгъу иIэба, бгъэхъужьын плъэкIыщтыба? - ежь Фахьри 
идагъокIи ишIуагъэ къекIыным енэцIызэ, еупчIыгъ.
- Графым непэ къыIорэмрэ неущ ышIэрэмрэ загъорэ 
зэрэзэтекIырэм ори сэри тыщыгъуазэми, тэушъэфы. Ары 

--- Page 109 ---

къысфэзэщы фэдэу ыдэжьи сыкъызыфищагъэр. Узыр 
игъом къыхэбгъэщэу уеIазэмэ, умыгъэхъужьынэу щыIэр 
зырыз. Арышъ, Шарль де Ферриоль иузыкIэ щынэгъогумэкIыгъо джырэкIэ щыIэп. Фыхэсхыгъэ уцым зешъокIэ, 
ишIуагъэ къызэрекIыщтым щэч хэлъэп.
- Ащ фэдэ Iэзэгъу уц графым къызэрэфэбгъотыгъэр 
олэхьа сигуапэм,- Фахьри ынэ шIуцIэ чъыIэхэр ардэдэм 
фэбабзэ къэхъухи, зигугъу фишIырэр ежьыр арми ышъхьэ 
фыримыхэу риIуагъ: - Сэ зылI сымаджэ горэ сэшIэшъ, 
иуз-дагъо къызэрэосIощтыри сшIэрэп, ащ уишIуагъэ ебгъэкIэу зыкъебгъэшIэжьыгъагъэмэ, мы дунаим къыпфимы шIэн 
тетыгъэп.
- А укъызыфэлъаIорэ лIыр пIэм хэлъа, хьауми…
- Хьау, хьау,- Ларош игущыIэ Фахьри къыригъэухыгъэп,- ащ пIэ хэлъ Iоф иIэп. Уеплъымэ, ишIугъу, ау бзылъфыгъэ IофкIэ тхьамыкI, пихыжьыгъап…
ГукIэ зыкъезгъэпхъотэгъэ къэбарыр Ларош докторым 
зызэхехым, ащ зыщыгъозагъэр бэшIагъэми, къызхимыгъэщэу "уишъэф сшIомыушъэф" риIорэм фэдэу Фахьри 
ынэмэ акIэплъагъ, ежь зэрегуцафэрэр римыгъашIэу 
зэрэзэхыригъэшIыкIыщт джэуап ритыжьыгъ:
- Амылъэгъугъэ-амыуплъэкIугъэ цIыф сымаджэхэр 
зыгъэхъужьхэрэм сащыщэп. ЫцIэ къепIомэ, сэбгъэлъэгъумэ, ащ сишIуагъэ езгъэкIынэу сыхьазыр. Ау къыосэIо, 
докторым зи шIуаушъэфырэп, шIуагъэбылъырэп. Хэтрэ 
сымаджи ишъэф докторымрэ ежьыррэ азыфагу къыдэнэжьы.
- Аущтэу оIомэ, доктор, а цIыфыр уапашъхьэ ис.
- Сэ уикъэбар сыщыгъуаз. Ау зы упчIэ къыпфысиI, 
уихъулъфыгъэ IофкIэ чан къыпхаIагъа?
- Сыд чана?..- апэм упчIэр Фахьри къыгурыIуагъэп, 
етIанэ зыкъишIэжьи, къэгузэжъуагъ: - Зы чаныпи къызнэсыгъэп! ШъэфкIэ уц горэ Исам къысIуидзагъ. Джащ 
ыуж сихъулъфыгъагъэ сыухыгъэ…
- Ар Iоф шъхьаф. Джыри зы упчI: бзылъфыгъэм 
фэбагъэ фыуиIэу загъорэ къыпфыхэкIырэба?
- КъысфыхэкIы, ау къызэрежьагъэм фэдэу псынкIэуи 
мэкIодыжьы.
- Ащыгъум уиуз амалынчъэп, Фахьри, сишIуагъэ 
къыозгъэкIын слъэкIыщт. СыоIэзэщт сэIо нахь, узгъэгугъапэрэп. Ащ пае Париж укъэкIон фае, нэмыкI доктор Iази 
къыозгъэплъыщт.
- Джа зыр къысфашIи, Ларош!..- Фахьри Iанэм къызыпэуцукIым, шхапIэм чIэсхэр къызэлъигъэплъагъэх, 
Iэнэзехьэхэр къызэтригъэуцуагъэх.-Джыдэд къысаIуи, 
гъогу сыкъыбдытехьащт, сиIэ мылъкури къыостыщт.
- Париж укъыздэкIоныр ищыкIагъэп. Шарль де Ферриоль графым Шарлотта-Элизабет АиссекIэ ицыхьэ къыптелъэп. Ар къыосымыIуагъэми хъущтыгъэ, ау пшIэмэ 
нахьышIу. УцIыф шъхьафитба? Ушъхьагъу къызыфэгъотыжьи, ор-орэу Париж зыкъыщысIугъакI. Ари Стамбул 
фэд, макIа ащ дахьэри дэкIыжьыри. ЗэкIэми анахь дэгъур, 
уфаемэ, графыр къэкIонэу зегъэхьазырышъ, къыдакIу.
- Хьау, ащ сыкъыдэкIощтэп. Шарлотта-Элизабет Аиссе 
сыIубгъэкIэнба?
- ЗыщаIыгъым усщэн, ау зыкъыбдязгъэлъэгъущтэп…
VIII
ГъэрекIо, гъэрекIопэгъэ илъэсхэм ялъытыгъэмэ, Айщэт 
итеплъэкIи, игупшысакIэкIи, ишIыкIэ-гъэпсыкIэкIи зыхэфэгъэ француз щыIакIэм зыхигъэзагъэу, зыдыригъаштэу 
нэмыкI шъыпкъэ хъугъэ. Зыщыщ цIыф лъэпкъыр ащ щыгъупшэжьыгъэу ара? Француз щыIакIэр ащ нахь хэмылъэу 
ылъ хэткIухьагъа е джаущтэу къыпщэхъуа? Хьау, тхылъыбэмэ яджэ. Француз тарихъым, тхакIохэм, сурэтышIэхэм, 
артистхэм, орэдыIохэм, IорIуатэхэм афэгъэхьыгъэ тхылъхэр шIу елъэгъух. Адыгэмэ яхьылIэгъэ тхыгъэ зэе-тIуаехэу 
Жанетт-Николь IэкIилъхьэхэрэр? Ахэри нэпс шъэфкIэ Айщэт 
егъэшъокIых. Нахьыпэрэм фэдэу ахэр ипшъэшъэгъумэ 
аригъэлъэгъужьырэп, ягугъуи афишIыжьырэп. КъызеупчIыхэкIэ, "сэ сызщыщ черкесхэм зяжъугъэгъэпэн нахьи 
шъо шъуифранс тарихъ зэжъугъашIэмэ нахьышIу" 
ареIожьы. ЕтIанэ ежь гукIэ зыфыпегъэхъожьы: "Сыда сэ 
ситхьамыкIагъо шъо зэрэшъуищыкIагъэр?.. СигукъэкIыжьымэ сэры аухырэр, сэры агъэфабэрэр… Сиадыгэ 
мэшIо кIосагъэ шъупэзгъэсыкIэ, шъуишIуагъэ сыда къызэрэсэкIыщтыр? Сидэгъуи сидэйи сэры зыер, ар зыми 
естыщтэп!.."
Жанетт-Николи ара? Ащи зыщыбдзыеу ебгъэжьагъа? 
"Хьау, хьау Жанетт-Николь закъор ары мыщ щысимэшIо 

--- Page 110 ---

фабэр, Софии, Пон де Вели, Аржантали арых. Ахэр ары 
мыхъугъэхэмэ, бэшIагъэ сызызэгоутыщтыгъэр… Ар 
сэIоми, сызафэп. Франс уашъори къысшъхьащыт, итыгъи 
сегъэфабэ, ипсы Iуби сыщегъаIэ. Синэнэжъ тхьамыкIэ 
зэриIощтыгъэу, Алахьым къыптырилъхьагъэм зебгъэзэгъыщт. Къысфэгъэгъу шыихъ Мария, силъэпкъэгъумэ я 
Тхьэ сыгу къэсымыгъэкIын слъэкIыгъэп. Ахэри уидунай 
изы цIыфых - щыгъаIэх, къэухъумэх".
Мафэ горэм Жанетт-Николь зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ 
Айщэт еупчIыгъ:
- Уипшъэшъэгъумэ, Аиссе, загъорэ защыодзыеу 
къысщэхъу, сыхэукъуа?
- Ухэукъорэп, Жанетт-Николь. "Учеркес, учеркес" 
къысэзыIорэмэ защэсэдзые.
- Сыда, узыщыщмэ ацIэ къыуаIокIэ, уаушъхьакIуа?
- Сэ зыми, Жанетт-Николь, "уфранс, уфранс" фэсыдзырэп,- Айщэт къыриIуагъэр Жанетт-Николь ыгъэшIагъозэ, джы зэхихыгъэм гукIэ зыкъыригъэпхъотагъ.- Сыда, 
тызыщыгъупшэжьыгъэ Шарль де Ферриоль къысфигъэпытэгъагъэр пщыгъупшэжьыгъа? "Франсым щыпсэурэ 
пстэури франсын фае" къысиIогъагъ…
- Ащыгъум, Аиссе,- Жанетт-Николь ыгу къыдемыIэщтыгъэми, щхыгъэ,- тызыщыгъупшэжьыгъэ графым 
уфэшъыпкъэба?
- Сыфэшъыпкъ сырипшъашъэу сиштагъэшъ, ау ар 
къызыслъыкIокIэ, гум сызэринэжьыгъэр есIощт, фэзгъэгъущтэп. ГъэшIэгъона франс лIыкIомэ? Хэгъэгу Iофхэри 
шIэх, уиIахьыл-къыппаплъэхэри зыщымыгъэгъупшэх.
- Тэрэз, къыбдесэгъаштэ,- Жанетт-Николь къыIуи, 
нэмыкIым техьагъ: - Пьер Герен де Тансен епископыр 
Париж къэкIуагъэшъ, неущрэ тхьаумафэм тыздищэщтыр 
ошIа? Версаль "Шъыхьэ паркыр" ары.
- Ары шъхьае, Клодина-Александринэ тыкъилъэгъумэ? - джыдэдэм пшъэшъэжъые пхъэшэ-Iушэу ыпашъхьэ итыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу Айщэт ынэ дахэхэр 
зэблэплъы гъэх.
- Аиссе, сыдэу ущтэпхэ цIыкIуа? - Жанетт-Николь ынэ 
фабэхэмкIэ пшъэшъэжъыем IугушIуагъ.- Пьер Герен де 
Тансен тыригъэблэгъагъэти, хьау есIуагъэп. Париж ины, 
етIани сыда Клодина-Александринэ тэ къызэрэтхахьэрэр? 

--- Page 111 ---

Ыгу тыримыхьымэ, сыдэу тшIын, лIыгъэкIэ шIу зедгъэлъэгъунэп. Ахэмэ зямыгъэгъап. Ащ нахьи нахьышIу мы тхылъэу 
къыпфэзгъотыгъэм еджи. ЛIэшIэгъу зыщыплIыкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ, Мысырым исултIаныгъэхэ черкес-мамлюкмэ афэгъэхьыгъ - Пыйпэрыс, Баркъукъу, Къэлэун, 
Къэншъаугъур, нэмыкIхэми къатегущыIэ.
- Джыри ахэр Мысырым исултIанха? - Айщэт ынэхэр 
мэшIотэпитIухэу къилыдыкIыгъэх.
- Хьау, илъэсишъэм къехъу Мысырым ипэщагъэх, ау 
ыужым тетыгъор тыркумэ атырахыгъ.
- Адэ сыдэу мы тыркухэм тыщамыгъэIэжьра…- Айщэт 
хэщэтыкIи, Фахьри инэплъэгъу къыхэтэджагъ, ау ар зыщигъэгъупшэу зыфэцIэцIагъэр фэшъхьаф: - Шарль де Ферриоли ахэм адэжь щыI, абзи яхабзи зэрегъашIэ. "КъохьапIэ, КъохьапIэ, КъохьапIэр шъо шъушIэрэп" еIошъ, черкесхэри сэри тызгъэунэхъугъэхэр ыгу пыкIхэрэп. Сыд 
икъэмыкIуакI ащ? "Париж, Париж, о Париж!" зэриIощтыгъэр щыгъупшэжьыгъ.
Жанетт-Николь пшъэшъэжъыем ицIэцIакIэ зи къыримыIолIагъэми, ежь зэримыIожьын ылъэкIыгъэп: "Аиссе 
итеплъэ-гъэпсыкIэкIэ зегъэфранс пшъашъэзэ, зыщыщ 
черкесхэр гукIэ зыщигъэгъупшэхэрэп. Джары, Аиссе, 
узэрэщытын фаер. Арымырмэ, лъэпсэнчъэ-шъхьапэнчъэу 
дунаим утекIодыкIыжьыщт…"
Гъэмэфэ тыгъэм инэбзый фабэхэр шъхьаныгъупчъэм 
къипсэхи, ынэгушъхьэ зытеджэгукIыхэм, Айщэт къэущыгъ. 
Мафэр зэрэошIущтыми кIэгушIу. Гъэмэфэ джэнищым 
язэу Версаль зэрэкIощтым егупшысэ. Зыбгъэ ихыгъэу 
бгырыпх псыгъо зытелъ Iэгъопэнчъэ джэнэ къолэныр ара, 
хьауми дэнэ джэнэ Iэгъопэ кIыхьэу ыпшъэ къыкIиубытэрэр 
ара? Адырэ джэнэ курычъэ Iэгъопэ пакори ыпкъ псыгъо 
къекIу. Тыгъоспчыхьэ Жанетт-Никольрэ ежьыррэ ахэмэ 
атегущыIагъэх. ТIуми зыщалъэщт джанэхэр зэлъытыгъэщтыр къалъыкIощт Пьер Герен де Тансен зэрэфэпэгъэщтыр 
ары.
"Дин щыгъынкIэ фэпагъэу Пьер къакIомэ? - шъхьэм 
къыфечъэгъэ упчIэм Айщэт къыкIигъэщтагъ, етIанэ 
зэушъыи жьыгъ.- КъакIомэ, ежь зэрэфэпагъэм тэри дедгъэштэн. Монастырым сызэрэщеджэрэ джанэр ут тедзэжьыгъэу пылъагъ. Жанетт-Николи зы дин джэнэ закъоп 

--- Page 112 ---

иIэр. Зыбгъэ ихыгъэ Iэгъопэнчъэ сиджэнэ къолэн ащ ыгу 
рехьы. Джары, джары непэ зыщыслъэщтыр…" 
Тыгъэ фабэр игъорыгъоу огум къыдэсыещтыгъ Пьер 
икухъэренэ монастырь къэлапчъэм къызыIохьэм. КIэко 
фыжьыбзэ зэпылъ щыгъэу ар кухъэреным къикIыгъ, 
шъхьапцIэ, ыбгъэ тIэтагъэ, ищырыкъу шIуцIэрэ ышъхьац 
шIуцIэрэ зэдештэх. ЫIапэмэ апылъ щыгъыжъые шIуцIэри 
ахэмэ адекIу.
- НекIо, Аиссе,- Пьер зэрэфэпэгъэщтым ыгъэгумэкIыщтыгъэ пшъэшъэжъыем Жанетт-Николь IугушIуагъ,- тэ 
тщыгъ гъэмэфэ джанэхэмкIи, олъэгъу, тыхэукъуагъэп.
Пкъы псыгъо ихыгъэ зэкIур зымыгъэбылъырэ дэнэ 
джэнэ гъожьышэр зыщыгъ Жанетт-Николь ыуж ежь нахь 
пшъэшъэжъые насыпышIо джыдэдэм дунаим темытэу 
зызылъытэжьыщтыгъэ Айщэт ихьагъ. Унэм зэрикIыгъэм 
лъыпытэу къапэгъокIыгъэ Пьер пэгъочъи, IаплI рищэкIыгъ. 
Кухъэреным зетIысхьэхэм, Жанетт-Николь пэчIынатIэу 
Пьер зыгуидзагъ, иупчIэхэри тыритэкъуагъэх:
- Пон де Вель иилъэс еджэгъу зиухыкIэ, ти Аблон хапIэ 
кIонэу щытыгъ, кIуагъа?
- Марие-Анжеликэ Арженталь цIыкIури, ежьыри 
кIыгъоу, Софий ягъусэу кIуагъэ.
- Сыдигъу?
- Клодинэ къызэриIуагъэмкIэ, блэкIыгъэ тхьэмафэр 
ары. Ори ахэр къыожэх.
- Сиилъэс еджэгъу къэсыухынкIэ зы тхьэмэфэ закъу 
къысфэнэжьыгъэр. Арба, Жанетт-Николь?
- Ары, Аиссе, ары. ЯтIонэрэ мафэм Аблон уязгъэщэщт, ащ дунаир щыдах, щыгупсэф, уиIахьылмэ урягъусэу 
дэгъоу зыкъыщыбгъэпсэфыщт.
- Утигъусагъэмэ, дэгъугъэ…- Айщэт хэщэтыкIыгъ.
 - Дэгъугъэ шъхьае, Аиссе, тиеджапIэ сэ Iофыбэ 
щысиI,- Жанетт-Николь шъэфэу Пьер фычIэплъи, пшъэшъэжъыем ыгу хигъэкIыгъэп.
- Аущтэу уиIоф щытмэ, Жанетт-Николь, гъэмэфэ 
гъэпсэфыгъо псэум сыкъыпфэзэщыщт, тиеджапIи, сипшъэшъэгъухэри арых,- мэкъэ ефэхыгъэкIэ Айщэт къыIуи, 
джыри хэщэтыкIыгъ, етIанэ ошIэ-дэмышIэу къэупчIагъ: - 
Ларош джыри Стамбул къызэрыта?
- КъэтыкIэ сэгугъэ, игугъу ашIэу зэхэсхыгъэп.

--- Page 113 ---

- Клодина-Александринэ?
- Париж сыкъызыкIогъэ мэфищым ар зэ ныIэп зэрэслъэгъугъэр.
- Клодинэ бэшIагъэ зысымылъэгъугъэр, блэкIыгъэ 
мазэм иапэрэ мафэхэм садэжь къызэрыкIогъагъ. Сыгу 
ебгъэрэп, ау слъэгъу сшIоигъу. Огюстен-Антуан ары 
сызыфэзэщыгъапэр. 
 - Дофинэ хэку лъэныкъом джырэблагъэ сыщыIагъэти, 
Огюстен-Антуан зэзгъэлъэгъугъэ, къыпкIэупчIагъ, уигугъу 
шIукIэ бэри ышIыгъ. Ащи Аблон зыщигъэпсэфынэу зытырегъэпсыхьэ.
- Тхьаегъэпсэу сызэрэщымыгъупшэрэмкIэ…- Айщэт 
къыфэмыIошъурэмкIэ Жанетт-Николь гу лъыригъати, 
джыри нахь къыфыригъашIэу хэщэтыкIыгъ.
Айщэт иIахьыл гушIубзыу кIэупчIакIэрэ, ахэмэ афыриIэ 
гуфэбэныгъэмрэ Жанетт-Николь ыгъэшIагъозэ, пшъэшъэжъыем Iуплъыхьэщтыгъэми, ыгу зэрэфыпыузыкIыщтыгъэр 
къызхигъэщыгъэп. Айщэт ыгу цIыкIу щышIэрэм ежь нэмыкI 
цIыф щыгъуазэп: "Гукъаом ежь зэрэхэшIыкIыгъэ пэтызэ, 
Шарль де Ферриоль ыгу ебгъэми, фэзэщы, икъэмыкIуакIэ 
егъапэ. Ащ фэдизым щэ-плIэ нахь къыфэтхагъэп. Къыфатхэ 
къэси "пкъыкIэ зыричыгъэ-зыримычыгъэм" егъапэ нахь, 
иеджакIэ-щыIакIэ къыкIэупчIэрэп. Аужырэ тхыгъэм итыр 
ары шъхьэихыгъэ гуцафэ озгъэшIырэр. "Пкъырэ-гурэкIэ 
зипчыгъэу, гъогу укъытехьанэу ухьазырмэ, къыплъызгъэкIонхи, Стамбул укъязгъэщэщт" къыфетхы. Ар Мария-Анжелики Софий зясэгъэлъэгъум, адагъэп, цIэцIагъэх. 
Клодина-Александринэ щхыпцIыгъэ, зи къыриIолIагъэп. 
Стамбул щегъэжьагъэу Париж щыкIэкIыжьэу дышъэ гъогу 
Аиссе фипкIагъэкIи, сэ ар ащ тезгъэхьащтэп. Ежьыр шъыпкъэр къылъыкIуагъэкIи, сынаIэ темытэу зы лъэбэ къукIи 
санэIу резгъэщыщтэп!.."
- Сыда тызыдакIорэм "Шъыхьэ парк" зыкIыраIуагъэр? - Аиссе къызэупчIэм, Жанетт-Николь игупшысэ 
мышIухэр зэпыригъэугъэх.
- Зэгорэм, ижъыкIэ, шъыхьэхэр зыхэсыгъэ мэзыти 
ары а цIэмкIэ ащ зыкIеджагъэхэр,- Пьер джэуап къыритыжьыгъ.- Муары, ащ къыщыращэкIырэ щэрэхъышхори 
къэлъагъо. Умыщынэщтмэ, титIысхьан.
5 Заказ 026

--- Page 114 ---

- Сыдэу угъэшIэгъона, Пьер, ащ ис цIыфхэр зымыщынэхэкIэ, сыда сэ сызыфэщынэщтыр? Ори укъыддитIысхьащта, Жанетт-Николь?
- Ар зилъэгагъэм шъуизакъоу шъузэрисымыгъэтIысхьащтым укъыкIэупчIэжьа, Аиссе? - пшъэшъэжъыер 
тыригъэгушIухьи, фэшъхьаф къэбарми щигъэгъозагъ: - 
Типачъыхьэ тыгъи ипсышъхьал ащ дэт.
- Сыда, егъэхьаджа? - Айщэт зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.
- Зигъэзэщырэп…- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ 
Жак шыкуаор къэгъумтIымыгъ.
- Хьау, хьау, зэщыгъо Iоф иIэп,- Пьер Герен де Тансен 
епископым шыкуоам къыдзыгъэр мэкъэ шъэбэ гъэтIылъыгъэкIэ ыдагъэп,- тхьэмафэм зэ-тIо егъэхьаджэ. Хэтрэ 
цIыфи ишIушIагъэ бгъэкIоды хъущтэп, Тхьэм ар ешIэ, 
елъэгъу,- джыри нахь IушъабэкIэ къыухыжьыгъ.
Кухъэренэр атIупщыжьи, Пьертхэр паркым зыщыдэхьащтхэм, шиплI зыкIэшIэгъэ кухъэренэу ыпэкIи ыужыкIи шыуитIумэ къаухъумэрэр къэуцуи, Клодина-Александринэ къикIыгъ, къяджагъ:
- Пьер, Аиссе, Жанетт-Николь, шъуслъэгъугъэти, 
сыблэкIышъугъэп,- къыIуихыщтыгъэ сэнамэм ишъорышIыгъэ къышIутыригъакIоу къыIуи, кухъэренэ зэтегъэпсыхьагъэм къимыкIыгъэм еджагъ: - Кардинал, Дюбуа, сыда 
узыфисыр, укъызыкIэупчIэгъагъэ Шарлотта-Элизабет 
Аиссе озгъэлъэгъущт.- УкIыташъо-фэмыяшъоу кухъэреным къыращыгъэ лIы къопцIэ хэкIотагъэм риIуагъ: - Мыр 
ошIэ, Пьер Герен де Тансен. Мыры Шарль де Ферриоль 
франс лIыкIом Тыркум къытфырищыгъэ Шарлотта-Элизабет Аиссэу тпIурэр. Мыдырэр Жанетт-Николь, Сен-Клу 
монастырым иIэшъхьэтет. Джы шъо нэIуасэ шъузыфэсшIырэр Франсым икардиналэу, министрэмэ яапэрэ министрэу Дюбуа.
- Сигуапэ нэIуасэ тызэрэзэфашIыгъэмкIэ,- Айщэтрэ 
Жанетт-Никольрэ шъхьэщэ гъашIо къафишIи, ежь фиусыгъэ фэдэу пшъэшъэжъыем ыцIэ къыриIозэ, къеупчIыгъ,- 
сыдэущтэу уиеджэн-гъэсэн хъура, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе? Франсыбзэр къыохьылъэкIырэба?
- Сиеджэни дэгъу, сифрансыбзи дэеп, монсеньер,- 
Айщэт кIэкIэу кардиналым джэуап ритыжьыгъ.

--- Page 115 ---

- Аущтэу уиIофхэр щытхэмэ, дэгъу, сигуапэ. Шарль 
де Ферриоль графым сызэрэфэразэр сиапэрэ IукIэгъу 
есIон, шъори сфешъуIожь. Тэ моу зы чIыпIэ горэм тынэсын 
фае, тэгузажъо.
Кардиналым икухъэренэ зэрэIукIыжьыгъэм лъыпытэу 
Айщэт къызыIуипхъотыгъ:
- КъышъосIогъагъэба сэ Клодина-Александринэ 
тызэрэIукIэщтыр!
- КъытэпIогъагъ, ау ащ фэдэу унэфэрылъэгъу Iоу 
сшIагъэп,- Клодина-Александринэ къыIуихыщтыгъэ шъонымэр Жанетт-Николь рыхигъэкIокIэжьэу Айщэт есэмэркъэужьыгъ, зыми IумыкIагъэхэ фэдэу, къяхъулIагъэри 
зыщагъэгъупшэжьэу паркым дэхьагъэх.
Илъэсым исыд фэдэрэ уахъти пачъыхьэм и "Шъыхьэ 
парк" дахэ, гъэшIэгъоны. Непэ гъэмафэм иапэрэ мэфэ 
фабэшъ, тыдэкIи цIыф жъот макъэр щызэбгырэтэкъу: 
шъэожъые-пшъэшъэжъыехэр уц къашхъомэ ащэджэгух, 
хъэренэмэ арысых, пхъэ хъурэе мылъагэмэ арэкIох, 
пхъэм бгъу Iэтыгъэ цIашъутэмэ къялъэтэхых, хьампIырашъомэ къалъачъыхьэ. ЖьаупIэ пхъэнтIэкIум атес ныхэмрэ 
тыхэмрэ ясабыймэ алъэплъэх. НэмыкIхэр псы ешъох, 
IэшIу-IушIухэр ашхы.
ЛIы купитIумэ чэзыу-чэзыукIэ къыращэкIырэ щэрэхъышхом зэитIысхьагъукIэ цIыфыбэ пегъэуми, ежэрэр 
нахьыб.
- Непэрэзымафэм ащ уежагъэкIи, къыбнэсынэп,- 
Айщэт еIошъ, Жанетт-Николь ытэмэпкъ ышъхьэ регъэкIы.
- Уезэщыгъэмэ, титIысхьанэп,- Жанетт-Николь пшъэшъэжъыер зэриубытылIагъ.
- Париж сышъхьэрыплъэщтмэ, пчыхьэ нэси сежэн,- 
Айщэт ежь-ежьырэу зэушъыижьы.- Тапэ ит купыр 
зитIысхьэкIэ, ахэмэ ауж итхэр къызикIыжьыхэкIэ, тэ тичэзыуи къэсыщт. Арба, Пьер?
- Ары, къэнэжьыгъэ щыIэп.
Щэрэхъ зэндэшхор тIо къызыращэкIым, Айщэт къызэрилъытэгъагъэу, чэзыур къанэсыгъ. Шъо шъомбгъо 
зэблэдзыгъэкIэ щыми къуашъом зызырапхыхьэм, ахэм 
азыфагу дэс пшъэшъэжъыер лъагэу зэрэдихьыещтыр 
къыримыдзэ фэдэу къэупчIагъ:
- Ощына, Жанетт-Николь?
5*

--- Page 116 ---

- А сшIэрэп…
- Умыщын, дэплъый, уемыплъых. Пьер, Париж тышъхьэрэтаджэ!.. Ар зэрэдахэр!.. Дунаир сэлъэгъу!.. Бгъу 
пстэумкIи зэрэпсэоу сэлъэгъу!..- Джы Айщэт мыкуоу 
Жанетт-Николь еIушъэшъагъ: - Та лъэныкъор ара черкесхэр зыщыпсэухэрэр?..
- Тыгъэр къыздикIырэ лъэныкъомкIэ ахэр щэпсэухэу 
аIо.
- Ащыгъум мо лъэныкъор ары зыдэщыIэхэр…- мэкъэ 
кIосагъэкIэ Айщэт къыIуи, псынкIэу мэкъэ IэтыгъэкIэ 
зэблихъужьыгъ: - Аблон адэ, та лъэныкъуа ти Аблон 
зыдэщыIэр?!.
- Муары, уапэкIэ къэлъагъо,- Пьер IэкIэ Аблон зыдэщытыр ригъэлъэгъугъ.
- Пон де Вель, Аржанталь, Софи, сыкъызэхэшъоха?! 
- цIыфхэр къызэлъигъаплъэхэу джагъэ.- Сэры, Шарлотта-Элизабет Аиссе ары къышъуаджэрэр!..
IХ
"Шъэфыр оушъэфыфэ - уригъэр, фэмыушъэфмэ - 
уригъэрыжь" гущыIэжъыр Фахьри къехъулIагъ. Непэнеущ 
ыIозэ, и Париж кIон илъэсныкъуи тешIэжьыгъ. ФэмылъэкIыжьы зэхъум, Шарль де Ферриоль еупчIыгъ:
- Гъэмафэри икIыгъ, бжыхьэри екIы, сыдигъуа адэ 
Париж тызыбгъэкIощтыр?
- Париж тыкIонэу тIогъагъа?..- ащ рымыгущыIэгъагъэхэ фэдэу Шарль де Ферриоль зыкъишIыгъ, етIанэ зи 
мыхъугъахэу къыгъэшъыпкъэжьыгъ: - Ары, ары, тыкIонэу 
тIогъагъэ…- ТIэкIу тыригъашIи, ынэхэр зэблэплъхэу фидзыгъ: - Арэп, Фахьри, сыда узгъэгузажъорэр, узыфэгумэкIын горэ Париж къыдэунагъэу дэса? Шарлотта-Элизабет Аиссемэ, ухэукъо. Ащ ори, сэри, черкесхэри 
бэшIагъэ зыщыгъупшэжьыгъэхэр…
Графым зыкъызэрэфишIыгъэри, къыфидзыгъэ гущыIэ 
мышъо-мылхэри Фахьри фэмыщыIэхэу къызэкIани, Шарль 
де Ферриоль щыригъэгъэтыгъ:
- Зи сIонэп сIуагъэ шъхьае, икъунба моущтэу укъызэрэздэгущыIэрэр! - Фахьри къэтэджыжьыгъ.- Сэ тхьэ 
нахь сымышIэу Париж сызыфэкIощтым ущызгъэгъозагъ, 
о укъыскIэнакIэ, сыоушъхьакIу.

--- Page 117 ---

- Зэ, зэ, сыосэмэркъэугъ нахь, узэрэсыушъхьакIун 
гужъ пфысиIэп,- хьалэл нэгукIэ графыр ихьакIэ Iуплъагъ,- 
ошIэба, уинэрылъэгъуба франс хэгъэгу Iофмэ нэдэплъыпIэ зэрэсамыгъэгъотырэр. Сшъхьэ сыфитыкIэ огугъа? 
Сипачъыхьэрэ ащ иапэрэ министрэу Дюбуарэ Iизын къысамытэу Париж сыкIон сыфитэп, сыфэлIэ, сыфэзэщы… 
КъэтIыс шъыу ущымытэу,- джы тыркубзэкIэ елъэIугъ,- 
сыгуи хэмыгъэкI, ори зымыухыжь. Неп-неущым сыхэтызэ, 
узэрэзгъэгугъэгъагъэр сщыгъупшэжьыгъ, ащ фэдэ 
тIэкIу-шъокIухэр гъэрэ фэмыдэу мыгъэ зыдэсшIэжьэу 
хъугъэ, сэри фэшъхьаф IофкIэ сызэIэзэжьын фае. Арышъ, 
хьарамыгъэнчъэу сиягъэ къызэрэозгъэкIыгъэмкIэ къысфэгъэгъу,- француз лIыкIор джы ФахьрикIэ тIогобзэгуагъ.
- Аущтэу оIомэ, муалим, сэ сигущыIи зэкIэсэхьажьы,- 
зыкъизыхыгъагъэ Фахьрии къэушъэбыжьыгъ,- ау ти Париж 
кIон кIыхьэ-лыхьэ тэмыгъэшIыжьыгъэмэ дэгъугъэ, уахътэр 
тIэкIэкIы.
- Мызгъэгум, Фахьри, къысфэгъэгъу, джыри сыкъыбдэмыхъункIэ енэгуягъо. Сыуимыгъусэу Париж укIошъущтмэ, джыри уахътэ уиI, ау кIымэфэ хы мыгупсэфыр уапэ 
зэрилъыщтыр зыщымыгъэгъупш. Ларош укъигъэгугъагъэмэ, ащ зыгорэ къыпфишIэщт. Ау къыосэIо,- графым 
ынэ псышъохэр къилыдыкIыгъэх,- сыолъэIурэп, къыпфэсэгъэпытэ: Шарлотта-Элизабет Аиссе зэбгъэлъэгъу пакIо, 
утеплъэуи къыпфэсыдэщтэп. Хьау, хьау, Фахьри, цыхьэ 
къыпфэсымышIэу арэп, мы лъэныкъом икIыгъэмэ сипшъэшъэжъые ыгу язгъэбырсырынэу сыфаеп. Зэрэчеркесыр 
щимыгъэгъупшэным пае Жанетт-Николь имыщыкIагъэхэр 
ащ риIохэу, ригъашIэхэу зэхэсхыжьыгъэшъ, ащи сыфэтхагъ, фэзгъэпытагъ.
"Ларош сыкъызэригъэгугъагъэр къысферэшIи,- 
Фахьри гукIэ щхыпцIыгъэ,- о зыфапIорэ-узытенэгуикIырэмэ 
сапылъэп. Ау сыд къысэпIуагъэу къысэпшIагъэкIи, Париж 
сыкIуагъэу Аиссе къызэсымыгъэлъэгъоу сыкъыдэкIыжьыщтэп. ЗэкIэми анахь дэгъугъэр Исам къысишIагъэр Франсым сэкIофэ, сэ ащ есшIэжьыгъагъэмэ, синэузыр зытезгъэкIыжьыщтыгъэ. Хэти ежь ышъхь зыфэгумэкIырэр, ау 
ощ сыфэдэу сшъхьэ закъо къэзгъэгъунэжьынэу сыфаеп. 
Ащыгъум Алахьыми къысфидэщтэп, ицIыф зафэхэми 
сыкъызэхашIыкIыщтэп".

--- Page 118 ---

- КъызгурэIо, муалим, цыхьэ зэфэтымышIыщтыгъэмэ, 
мырэущтэу шъхьэихыгъэу титIо тызэдэгущыIэщтыгъэп,- 
ыгу илъымрэ ыIупэ телъымрэ зэтемыфэу Фахьрии къыIуагъ.
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, джаущтэу тызэфыщыт,- Шарль 
де Ферриоли гукIэ щхыпцIызэ, ишъорышIыгъэ тIогобзэгуагъэ хигъахъощтыгъэ нахь, хигъэкIыщтыгъэп,- ау 
уихъулъ фыгъэ амалынчъагъэ Ларош епIуагъ нахь, сэ 
къысэпIуагъэп.
Фахьри IущхыпцIыкIыгъ.
- Сыда, мышъыпкъэ къыосIуагъэу ара узыфэщхыпцIырэр?
- Хьау, муалим, удокторопти ары,- Фахьри къегыйрэм IугушIуагъ, етIанэ зыфигъэтэрэзыжьыгъ: - СиIоф, 
къэошIэжьымэ, тырымыгущыIэгъагъэу щытэп. Ащ фэдэ 
шъхьэкIо-емыкIум къэбар зырагъэшIэу хабзэпти, къыфэдгъэзэжьыгъагъэп.
- Ар къэсэшIэжьы. Хьараммэ ачIэт хъулъфыгъэмэ 
арашIэрэр къыуишIагъ сIомэ, тхьамыкIагъор къыпфэзыхьыгъэм сыгу фэплъызэ, джы зэхэсхыгъэр гъэшIэгъоны. Ларош 
уишъэф епхьылIэн нахьи сэ ащ сыщыбгъэгъозагъэмэ 
нахьышIугъ. Хъулъфыгъэ амалынчъагъэм хэзымышIыкIырэ 
доктор Iаджи щыI. Ларош ар къызэрэсимыIуагъэр… Сыгу 
ебгъэрэп, джары докторыр зэрэщытын фаер, джаущтэу 
щымытыгъэмэ, тиунагъокIэ цыхьэ фэтшIыщтыгъэп.- Шарль 
де Ферриоль зэпыугъо тIэкIу ышIи, щхы фэдэзэ, Фахьри 
еупчIыгъ: - Сэщ пае зи къыуиIуагъэба а тхьагъэпцIыжъым?.. 
Сыда къыуиIонэу къыздишIэрэр, ар зэрэIазэр бзылъфыгъэ 
уз нахь, хъулъфыгъэ узэп. Париж укIонэу теуубытагъэмэ, 
сэ доктор дэгъу горэм уIузгъэкIэщт. Ары, ары, уиIоф 
фэдэмэ ар лъэшэу афэIаз. Ау къыосэIо: уикIэджыбэ 
мыушъагъэмэ, узыдигъэгущыIэщтэп.- Графым тхылъыпIэр 
къышти, гущыIэ заулэкIэ рычъагъ, къыфищэигъ: - Мыщ 
уздэкIощт урамыри, унэри, докторым ыцIи тетхагъ. Уикъэбар фэIуати, уиIоф къыбдэхъугъэкIэ лъытэ. Сиуц гори 
къыздэпхьынэу истхагъэшъ, зыщымыгъэгъупш. Ма мыри,- 
ахъщэ куп ыпашъхьэ къырилъхьагъ.
- Уиуц мыщ фэдиз ыосэнэуи?..- ылъэгъугъэр Фахьри 
ыгъэшIэгъуагъ.
- Штэ, къелыжьырэмкIэ уиIоф сыкъыхэлажьэ.

--- Page 119 ---

- СыпшIотхьамыкIэу ара, муалим?
- УиIоф сыкъыхэлажьэ сIуагъэ нахь, утхьамыкI 
къыосIуа гъэп.
- ЗэшIокI горэ симыIэу Стамбул сыдэсэпышъ, уиахъщэ 
оштэжьы, уищыкIэгъэ уцыри, нэмыкIхэри сэ сфэукIочIынэу 
сызэплъыжьы.
- Ащыгъум, о зэрэпIоу, къахь-махьым тыхэогъахьэба?
- Ащ сэ къесIолIэн сшIэрэп, ау, о зэрэпIоу, джащ фэдэ 
дунай тызытетыр.
- Сыдэу тшIын, джары дунаир зэрэгъэпсыгъэр, - къыфагъэкIотэжьыгъэ ахъщэр Шарль де Ферриоль ымыштэжьэу ыпэшъхьэбгъукIэ IуигъэкIотыгъ.- Гъогумаф, 
Фахьри. Угу илъыр Тхьэм къыбдигъэхъунэу селъэIущт,- 
риIуи, есэмэркъэужьыгъ: - УзыхъужьыкIэ, ащ сицыхьэ 
телъ, франс бзылъфыгъэ дахэ горэмкIэ зымыуушэтыжьэу 
Париж укъызыдэкIыжьыкIэ, Стамбул укъыдэзгъэхьажьыщтэп.
Париж кIонэу Фахьри зызигъэхьазырыщтыгъэр бэшIагъэти, джа пчэдыжь дэдэм Орхъан игъусэу, къухьэуцупIэм 
екIолIагъ. Зыфэмыяхэ къухьэм нэмыкI тхьэмэфэ псэум 
щыIэщтэпти, итIысхьан фаеу хъугъэ. ЕтIани узыщыгугъырэм пшIуабэ дашIэмэ, Сулейман икъухьэ уитIысхьэ пакIо, 
анахь уипыйми зыщыбдзыещтэп. Сыда Сулейман зыкIигъэнэгъоджэщтыр, гъэшIэгъона икъухьэ Исам къикIыжьэу 
алъэгъугъэмэ? Джа Исам дэдэр ерэгъэшъэогъу, ерэгъэныбджэгъу фаеми, Сулейман ахъщэ тIэкIу фэщэий, узыфеупчIырэр шъэф имыIэу къыуиIощт.
- Мыдэ мы сызыфэзэжьыгъэхэр! - Сулейман Фахьритхэр зелъэгъухэм, щытхэр зэригъэплъыхэу кууагъэ.- Шъугу 
къысфэмышIоу гъэрекIуа, гъэрекIопагъа, хэта ар къэзышIэжьырэр, тызэбгъодэкIыжьыгъагъэми, джыри тызэфэзыжьыгъ. Мыдэ мыр, Орхъанба мыр, ины зэрэхъугъэр!.. 
Мы кIалэмкIэ, Фахьри, сыбгъэделагъ, къысэпшIэгъагъэр 
сыгу къызыкIыжьыкIэ, сызыфэгубжыжьы. 
- ШIу зэрэмышIагъэмкIэ узэрэзыфэгубжыжьырэр 
дэгъу, Су, ау сыдэущтэу сэ ащ сыкъыхахьэра?
- Сыдэу ар пщымыгъупшэжьыгъа, Фахьри! - фадзыгъэ шIумышIагъэр Сулейман зышъхьэщигъэкIи, ежь ыцIэ 
кIэкI зыпигъэпкIэжьыгъ: - Марсель пшъашъэмэ "Су" 
къызэрэсаIори зыщыбгъэгъупшагъэп. Марсела хьауми 
Корсикэр ара шъузыдакIорэр? Хьауми нахь благъа?

--- Page 120 ---

- Сэ Париж сэкIо, Орхъан сыкъегъэкIуатэ.
- Уфаемэ, Орхъан, Марсель усщэни, укъэсщэжьын,- 
Сулейман ишъыпкъэми исэмэркъэуми умышIэнэу, зэгорэм 
къыотшIэгъагъэр къысфэгъэгъу риIорэм фэдэу Орхъан 
IугушIуагъ.
- ЛъапэкIэ укъызэрэсэпэкIэогъагъэмрэ хым сыхадзэнэу 
зэряпIогъагъэмрэ зыщысэбгъэгъупшэжьынэу ара? - ащ 
фэдэ къыриIожьынэу зэмыгуцэфэгъэ Орхъан къыфидзыжьыгъ.- Ар оркIи сэркIи пыутыщэ хъун.
- Фахьри, зэхэпхыгъэба мыщ къысфиIэтыжьыгъэр!..- 
Сулейман зигъэсэмэркъэузэ, зиумысыжьы фэдэу зишIыгъ: 
- Джары, си Алахь, сишIумышIагъэ къысфихьыжьыгъэр. 
Джа мафэм мы кIалэмкIэ сызэрэзыхязгъэукъогъагъэу 
зыми зыхезгъэукъожьыщтэп. КъэшъошIэжьа Iэпшъацэмрэ 
ащ игъусагъэмрэ, гъэрекIо щегъэжьагъэу Iоф къызыдязгъэшIэжьырэпышъ, ахэм ябзэджагъэрэ сэ симысагъэрэ 
зыщэтэжъугъэгъупшэжь. Ащ фэдэ чIыпIэ тифэгъагъ, Тхьэм 
ишыкуркIэ щыми тыпсау, тыузынчъ.
Стамбул быслъымэнхэр щэджэгъо нэмазым хэтхэзэ, 
къухьэр Босфор дэкIыгъ, тыгъэ тIысыжьыгъо уахътэм 
ехъулIэу Дарданелл хытIуалэр зэринэкIи, Гурытыхым 
хэхьагъ.
Гъогу чыжьэ техьагъэ Фахьри ищэджэгъо, ечэнд 
нэмазхэри блигъэкIыгъэхэп. Алахьым ыпашъхьэ иуцуи, 
зыфежьэгъэ Iофыр къыдэхъунэу зелъэIу ужым, нэмыкIынэкIэ дунаим хэплъагъ: гумэкIынчъэу хыр мэуалъэ, 
къухьэр есы, уашъор лъагэ, тыгъэри игъорыгъоу екIотэхы. 
Къухьабгъум Фахьри кIэрыт. Хыр мэкIэ-макIэу зэрэуалъэрэм фэдэу игупшысэ благъэхэри чыжьэхэри зэбгырэтэкъух. Къухьэм щызэбгырычъыхэзэ къинэжьхэрэр 
Сулейманрэ Исамрэ афэгъэхьыгъ. Тыгъэр зыкъохьажьыщт 
лъэныкъомкIэ быбыхэрэр Париж зипсэупIэ Ферриоль 
унагъом ехьылIэгъэ гупшысэх. Адрэхэр СтамбулкIэ мачъэх. 
Адыгэ лъэныкъом екIурэ гупшысэхэр? Джа хыкIыбыр ары 
Фахьри итхьамыкIагъуи къызыщежьагъэр.
Хэта ащкIэ мысэр, ежьыр ара хьауми адыгэхэр ара? 
НекIо къыуаIокIэ, уиIоф зыдэщымыIэм сыда узыкIэкIощтыр? 
Имамлюкыгъэ лъэхъан зэригъэшIэгъагъэ адыгабзэм 
рыгушхозэ, адыгэчIым ащ иягъэ къыщекIыжьыгъ. Сыдым 
фишIэныя илъэс пчъагъэм ишъэогъугъэ Исам хьилагъэ 

--- Page 121 ---

къыдызэрихьажьыныр. КъызэрыкIыгъэри пшъэшъэ псэлъыхъон Iоф нахь, хъулъфыгъэ зэфэмышIу-зэпый Iофэп. 
Бжыхьэ тыгъэр ошъочапэм зэрекIотэхырэр Фахьри 
игукъэкIыжь-гупшысэмэ зэхырамыгъашIэу зэплъэм, ащ 
ыкъуапэ Iугъор къыпихызэ, хым хэстыхьэу къыщыхъугъ, 
ау зыкъишIэжьи, зэриIожьыгъ: "Хыр ащ пырикъущтэп, 
неущ джащ фэдэу плъыжьышэ-хъураишхоу, джыри 
шъукъысфэзэщыгъа ыIомэ, ифабэ къытитызэ, къокIыпIэмкIэ къытфыкъокIыжьыщт. Джаущтэу цIыфыр гугъэм 
щигъаIэзэ, къыдэхъурэр игушIуагъэу, къыдэмыхъурэр 
игукIаеу идунэе гъашIэ къехьы. ГушIуагъоми гукIаеми 
пэчыжьэ цIыфхэри щыIэх. Ахэр шъхьэзэкъо-лъэгъончъэхэу 
дунаим текIодыкIыжьых. НэмыкIхэр шIушIэкIэ, фэшъхьафхэр лыгъэузыкIэ мэпсэух. Зыр мэугъуае, адрэм, Исам 
фэдэм, зэхегъэтакъо. Шарль де Ферриоль? Ар шIулъэгъум 
ашыкъ ехъулIэгъэ цIыф гупцIэнэ-тхьамыкI, ау зыфэгъэзэгъэ хэгъэгу IофымкIэ, ипачъыхьэкIэ псэемыблэжь. Исэнэхьат 
зэрэфэшъыпкъэм фэдэу ар Аиссе фэшъыпкъэнэу сшIагъэмэ, зитхьамыкIагъо сызыхэлэжьэгъэ черкес пшъэшъэжъыем, хъущтыр хъугъахэ, цIыфышIум епIу сIонти, 
сыфэмыгумэкIыжьыныгъэкIи мэхъу. Ау сыд фэдизэу 
къыстырагъэпытыхьагъэкIи, Париж сыкIуагъэу ар зэсымыгъэлъэгъоу, ищыIэкIэ-псэукIэ зэсымыгъашIэу сыкъыдэкIыжьыщтэп. Апэ зыкъызэрэсфишIыгъагъэм фэмыдэу, 
сыкъыбдэкIожьыщт ыIомэ?.. "Фахьри, уехъырэхъы шэжьа?.." - зыфэгубжыжьыгъ.- Ащ Iо хэлъэп, сытекIодэщтми, хымэ хэгъэгум зэрадэсщагъэу къыздэсщэжьын…"
- Сыоплъышъ, Фахьри, къохьажьыгъэ тыгъэм сыгу 
зэригъэбырсырэу о угуи ыгъэбырсырыгъэу къысщэхъу.
- Ора, Сулейман? - Iогъу-шIэгъу къызэришIыгъэр 
Фахьри имыгопагъэми, къызхигъэщыгъэп.- Непэрэзымафэм унэгу кIэтыгъэр къохьапIэм зыкъобгъэкIотэжьыкIэ, 
ащ фэди къыохъулIэщт. Сыпшъыгъ, моу сыкIонышъ, 
слъакъомэ тIэкIу зязгъэушхущт.
- Къэуцу, Фахьри, Iоф къыбдысиI. Зыуж уит Исам 
зымыуигъэгъотэу зэхэсхыгъэ.
- Сыда зэхэпхыгъэмэ? - фэмычэфэу Фахьри къыгъэзэжьыгъ.
- Сыдына? - дысыгъэ хэмылъэу Сулейман Фахьри 
зыпишIыжьи, щхыпцIыгъэ.- Исам къыпIэкIэхьагъэкIэ лъытэ, 
ау макIэп ыосэщтыр.

--- Page 122 ---

- Сыда къышъохъулIагъэр, шъуазыфагу дэкIодагъэр? - мэзэ заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ Орхъан къызэриуIэгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъэу Фахьри зыфэщыIагъэп, упчIэм 
иджэуап емыжэжьэу Сулейман риIуагъ: - Егъэлыегъэ уасэ 
къэмыIощтмэ, фэпшIыгъэ уасэм джыри зы уасэ къытесэлъхьажьы, ау Франсым сыкъикIыжьмэ ары.
- Тазыфагу къыдэхъухьагъэ упчIэм нахьи,- Сулейман 
илюлэ нэкI къызыIуипхъотыгъ,- къэптыщт уасэмкIэ нахь 
сыбгъэрэзагъ. Хэсхыщт федэр сигугъу нахь, шIушIэ Iофэу 
къызышIомыгъэшI. ТызызэзэгъыгъэкIэ, къызыщыпIорэм 
сыхьазырыщт. 
КъыгъэшIэгъэ илъэс тIокIитIум, илъэсиблым къыщегъэжьагъэу, екIи шIукIи Фахьри гъогубэмэ атыращагъ, ау 
мызгъэгум фэдэу игъогу псынкIэ къыфэхъугъэу, зыфаер 
къыдэхъугъэу къышIэжьырэп. Париж нэси, хьакIэщым 
къызыщыуцугъэ мафэм зыфэе докторыр къыгъотыгъ. 
Шарль де Ферриоль зэрэфигъэкIуагъэр риIуи, тхыгъэр 
зыретым, докторыр нахь нэшIукIэ къеплъыгъэу Фахьри 
къыщыхъугъ, икъэбари кIэкIэу зыфеIуатэм, зыпашъхьэ ис 
лIы сырыф нэгушIом къыриIуагъ:
- Франсыбзэр дэгъоу зышIэрэ тырку апэу сыIокIэ, ау 
ащ паеп узыкIэзгъэгушIощтыр: мэфищ пIалъэкIэ узгъэхъужьыщт. КъыосIуагъэмкIэ сицыхьэ зыкIыстелъыжьыр 
хъулъфыгъэр амалынчъэ зышIырэ шъоным, джа къызэрэпIуагъэу, уфэщагъэпышъ ары. Мы уц зэхэшIыхьагъэм непэ 
угунэкIэу щэ уешъощт, неущи, неущмыкIи ары. ИшIуагъэ 
къыокIыгъэмэ-къыомыкIыгъэмэ, яплIэнэрэ мафэм къысэпIощт. 
Апэрэ мафэм Фахьри уцым ешъонэу зырегъажьэм, 
зыдимышIэжьыщтыгъэ горэхэмкIэ зэгуцэфэжьыгъ, къыкIэлъыкIогъэ мафэм бзылъфыгъэхэр ыгу къихьэхэу, 
афычIэплъэу еублэ, етIанэ нэIуасэ зафишIынэу ерыш 
зафэхъум, яплIэнэрэ мэфэм емыжэжьэу докторым дэжь 
кIуагъэ.
- Сыда, лъытэныгъэ зыфысиI,- ежь ышъхьэкIэ шIу 
къехъулIагъэм фэдэу докторыр гушIозэ, Фахьри къыпэгъокIыгъ,- бзылъфыгъэ плъэгъумэ, зыпфэIэжэжьырэп 
ара? СыпфэгушIо, ау узгъэнэшхъэищт гори къыосIощт: 
сабый къыпхэкIынэу узгъэгугъэрэп, ау хэт ышIэра... Ар 
Тхьэ Iоф нахь, сэ сиIофэп. Мы уц зэхэшIыхьагъэр мазэрэ 
пфикъущт.

--- Page 123 ---

- Уцыр сыухымэ?..- Фахьри къыфыкъокIыгъэ насыпыр 
Iахыжьы къыщыхъоу къэгузэжъуагъ.
- ЗыуухыкIэ, уищыкIэгъэжьыщтэп. Мыщ мафэ къэси 
уешъощтэп, тхьэмафэм - зэ. Мыдрэр графыр къызыкIэлъэIугъэ уцыр ары.
- Мыри сэ сиуц фэда?..- "бзылъфыгъэ ерыш IофкIэ 
графым дасшIэрэм мыр къызыхэхъожьыкIэ, сшIэрэп 
ащыгъум…" ыIозэ, Фахьри къэупчIагъ.
- Хьау,- докторыр джыри щхыпцIыгъэ,- ежь графым 
ар зэригъэфедэщтыр ешIэ. Зэ, зэ, угушIуащэу ахъщэ бащэ 
къыстемытакъу. Сишъэогъу Шарль де Ферриоль ихьатыркIэ уасэм ызыныкъу пIысхыщтыр. Узэрэхъужьыгъэр 
рыуушыхьатынэу, уфаемэ, пчыхьашъхьэ бзылъфыгъэ гохь 
горэ къыпфэзгъэкIон.
- Хьау, доктор! - Фахьри зэмыжэгъэ Iофыр пиупкIыгъ.- АщкIэ синепэрэ гушIуагъо зыми дэсыгощышъущтэп.
- Гъогумаф ащыгъум, уиIофхэр зэкIэ дэгъоу хъущтых. 
Франс лIыкIоми сисэлам ехыжь, тызэрэфэзэщырэри 
тфеIожь.
Фахьри нахь хъулъфыгъэ насыпышIо непэ дунаим 
тетэпщтын! НэмыкIынэкIэ дунэе нэфым хэплъэ, уашъори 
лъагэ, тыгъэри фабэ. ЦIыфмэ аIогушIо, къыIогушIох. Хымэ 
къалэп зыдэтыр, нэмыкIыбзэп зэхихрэр, хымэ хэгъэгоп 
зыдэщыIэр. Ынэ къэргъо чэфмэ дунаир афикъужьырэп: 
"Егъэлыегъащэу сэгушIоми сшIэрэп…- зэгыижьы, 
зэушъыи жьы.- А сызхэплъагъэр узыгъэпцIэн докторэп, 
сэ сызэрэзыфэгушIожьыгъэу ежьыри къысфэгушIуагъ. 
ЕтIани гъогурыкIотекIэу ыдэжь сыкIуагъэп ныIа?.. СиIоф 
зызэшIокIыгъэкIэ, сыда мыщ сызыфыдэсыжьыщтыр? Непи 
мэфэ псэу къыспыщылъ. Ларош зыIусымыгъакIэми хъущт, 
ежьми ар шIоигъо дэдагъэп. Ау Аиссе зэсымыгъэлъэгъоу 
гъогу сытехьажьынэуи?.. Сэр-сэрэу Сан-Клу къэсымыгъотынэу франсыбзэ сIулъба?.."
Айщэт ипшъэшъэгъумэ ахэтэу монастырь щагум 
Фахьри зыделъагъом, илъэсиплIыкIэ узэкIэIэбэжьымэ, 
гъэрыщэ бэдзэрым къыщащэфыгъагъэ пшъэшъэжъыер 
ары Iоу умышIэжьынэу илэгъумэ ыпкъ ищыгъэкIэ къахигъэщыгъ, адыгабзэкIи еджагъ:
- Айщэт!
 АдыгабзэкIэ Айщэт ыцIэ зызэхехым, зыхэтмэ къагурымыIуагъэр ежь къыгурыIуагъэу ышъхьэ къахипхъотыкIи, 

--- Page 124 ---

адыгэ макъэр къыздиIукIыгъэмкIэ къэплъагъ, къызешIэжьым, къэмычъэ-къэчъашъоу Фахьри дэжькIэ 
къелъэкIоныгъ, ылъэгъурэр шIогъэшIэгъонэу адыгабзэкIи 
къеупчIыгъ:
- Сыдэущтэу, Фахьри, сыкъэбгъотыгъа?
- Iоф сиIэу Париж сыкъэкIуагъэти, узэзгъэлъэгъу 
сшIоигъуагъ.
- Шарль тэ щыIа, уигъусэба?
- Хьау, ар илIыкIо Iофмэ къахэкIын ылъэкIыгъэп.
Ардэдэм Жанетт-Николь къэси, гумэкI мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ Аиссе къеупчIагъ:
- Мы къыбдэгущыIэрэр хэт щыща?
- Мыр Фахьри, Жанетт-Николь, Шарль де Ферриоль 
Франсым сыкъызещэм, тэлмащэу иIагъ. Черкесыбзэри 
франсыбзэри дэгъоу ешIэх. Зэгорэм игугъу къыпфэсшIыгъагъ, цIыфышIу, хьаулыеу ыгу хэзгъэкIыгъагъ. АщкIэ 
сызэрэкIэгъожьыгъагъэр Шарль де Ферриоль къыуиIожьыгъа, Фахьри?
- КъысиIожьыгъ, Айщэт,- Фахьри адыгабзэр Айщэт 
фэдэу французыбзэкIэ зэблихъугъэп,- тхьауегъэпсэу 
сыкъызэрэзэхэпшIыкIыгъэмкIэ. Шъыпкъэм уфаемэ, сшыпхъу цIыкIу, франсыбзэ къабзэкIэ узэрэгущыIэрэр сигуапэ.
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп,- Айщэт ифранцузыбзэ 
текIыщтыгъэп,- узыхэфэгъэ цIыф лъэпкъым ыбзэрэ ишэнрэ 
умышIэу уахэзэгъэщтэп.
- Аиссе, сыда къыпфэкIогъэ-къыпфэгумэкIырэм черкесыбзэкIэ узыфыдэмыгущыIэрэр? - Жанетт-Николь 
шъабэу Айщэт егыигъ.- Сэщ пае къэмыгъан, дэгущыI 
убзэкIэ. Мыщ фэдэ чIыпIэ джы сыдигъо уифэжьыщта?
Жанетт-Николь иаужырэ упчIэ Айщэт ыгу къыгъэлъэпэрэпагъэми, зищыIэзэ, адыгабзэкIэ Фахьри еупчIыгъ:
- Сыдигъуа гъогу узытехьажьыщтыр?
- Ощ нэмыкIырэ Iоф мыщ щысиIэжьэп. Джыдэдэм 
талъэныкъо гъогу сытехьажьыщт,- "талъэныкъо" гущыIэм 
Фахьри зыфытеIункIагъэр Айщэт къыгурыIуагъ, ау ыгу 
ихъыкIырэр къызхигъэщыгъэп.
- Гъогумаф, Фахьри…- Айщэт ымакъэ къэкIэзэзи, 
ыгу къызэхахьэзэ, фыпигъэхъожьыгъ: - Сиадыгагъэ 
сшIэрэп, ау сиадыгабзэ джащ щысыухыгъэкIэ лъытэ…- 
Шарлотта-Элизабет Аиссе зыцIэ Айщэт къыщиути, ышъхьэ Жанетт-Николь ыбгъэ чIилъхьагъ.

--- Page 125 ---

Ащ нахьыбэрэ ылъэгъурэр зыфэмыщэчыжьыщтыгъэ 
Фахьри кIэкIэу къыгъази, шIокIодырэ адыгагъэр зыгъэежьыщтыгъэ Айщэтрэ хымэ хэгъэгум къотэгъу закъоу 
пшъэшъэжъыем щыриIэгъэ Жанетт-Никольрэ къакIэрыкIыжьыгъ.
Х
Париж къешIэкIыгъэ къэлэ-чылэгъо цIыкIумэ Аблон 
ащыщ, зэрэпэIудзыгъэри бэп - кухъэренэкIэ сыхьаткIэ 
унэсыщт. Бгылъэ мылъэгэ мэзмэ ахэтэкъуагъ, зэпэIукIотырэ кIэймэ адэтэкъуагъ, мыгумэкIэу чъэрэ псыхъожъыем 
инэпкъитIу унэ дэхэ зэфэшъхьафхэмкIэ, ахэмэ апыIулъэшъогъэ е къяухъурэикIыгъэ мэз упкIыхьагъэхэмкIэ, пчъэIупэ 
пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэмкIэ гъэкIэрэкIагъэ. Гъэмафи 
кIымафи, бжыхьи гъатхи жьыр щыкъабз, гум зыщеIэты.
Ферриольмэ ямэз-хэтэ итэкъухьагъэ псыхъо нэпкъ 
тешъом къыщежьэшъ, IэрышI лъэгъуиплIыкIэ яунэ зэтетитIу 
екIолIэжьы. Ащи къыщыуцурэп, унэ натIэм тIэкIу-тIэкIузэ 
зыщызыIэтырэ тхы дэгъэзыегъум хэкIодэжьы. Чъыгмэ 
зэрахэлъэгыкIырэр арыщтын, илъэсым исыдрэ уахъти 
унэри щагури нэфынэ зэпыт. ЗэмышъогъукIэ гъэлэгъэ 
пхъэнтIэкIухэр тыгъэуапIэмэ ахэтых, жьаупIэмэ ачIэтых. 
ПчъэIупэ шъхьаныгъупчъэмэ уакъиплъымэ плъэгъунэу 
сабый джэгупIэри къэлъагъо. 
Гъэмафэм ижъобгыпIэшъ, мэз-хатэми, пчъэIупэ чъыгхэми, нахь блэгъэ-чыжьэ чIыпIэхэми бзыухэр ащызэпэджэжьых. АмкIышъхэр зэкIэми яорэдкIэ атекIох. Ахэр 
нэфшъагъом къыдэущыхэшъ, тыгъэ къыкъокIыгъом 
зыщагъэлъэшзэ, къушлыкъу уахътэм зыщаушъэфыжьы. 
ЗэкIэри арэп, зиорэд зыфэмыухыгъэ зырызхэр модыкIэмыдыкIэ къыщыхэджыкIых.
АмкIышъхэм ямызакъоу фэшъхьаф бзыухэми яорэдхэм ядэIуныр Айщэт икIас. Нэфшъэгъо пасэм къыгъэущыгъэ бзыухэр арыхэп, тыгъэр къызыкъокIым зыкъэзышIэжьыгъэхэ бзыу зэдежъыухэр арых. Джащ дэжьыр ары Айщэт 
къызыущырэр, ишъхьаныгъупчъи зыIуихырэр. Сыд фэдизэу 
ахэм язэпэджэжь жъыу ыгу рехьыми, мэфэреным едэIугъэми, зэмызэщыхэрэр амкIышъ цIыкIум иорэд. ГушIуагъор 
къыхэзытакъорэ амкIышъым нэмыкIэу нэшхъэйрэ гумэкIырэ къыфэзыхьырэ кукумяум иджэмакъэ зыщызэхихыщт 
пIалъэми загъорэ ежэ. Ар джырэп, бзыухэр яорэдмэ 
язэщыныхэшъ, щайешъогъур зытекIырэ уахътэм ыуж.
Зы лъэныкъомкIэ - чэфыгъу, адрэмкIэ - нэшхъэигъу. 
Сыда ар? Ащ къикIырэр Айщэт гукIэ зэхешIэми, джэуап 
ритыжьышъурэп. Сыда бзыухэм ягушIогъо зэпэджэжь 
макъэ нахьи кукумяум нахь зыфыпаплъэрэр, иджэмэкъэ 
чыжьэ-благъэ къызыфилъытэрэр? 
Шъхьаныгъупчъэ Iухыгъэм Iусэу непи ащ гукIэ къыделъытэ: "Зы, тIу, щы, плIы… пшIы, пшIыкIузы… пшIыкIущы… КъаIоба джыри, "пшIыкIуплIы" Iоба… неущ сэ 
илъэс пшIыкIуплI сыхъущт. Огюстен-Антуани, Пьери, 
Клодини непэ Аблон къэкIощтых. Щымыгъупшэжьыгъэмэ, 
Жанетт-Николь къэкIонэу къысиIогъагъ. КъэкIощт ар! 
ПлIыри зы кухъэренэ зэдисхэу, зылъэгъурэмэ агъэшIагъоу, 
къэкIогъагъэхэмэ дэгъугъэ. Хьау, Пьеррэ Жанетт-Никольрэ, Огюстенрэ Клодинрэ кухъэренэ зырызхэмкIэ 
къысфэкIогъагъэхэмэ, зэкIэмэ анахьышIугъ, тигъунэгъу 
пшъэшъэжъыехэми шъэожъыехэми агъэшIагъощтыгъэ. 
Модэ, талъэныкъокIэ, синэнэжъи тигъунэгъу пшъэшъэжъыехэми "бжьын цIынэм игъом кукумяур къэджэ" 
аIощтыгъэ… Адэ ащ зэримыгъожьыр ара шъуIуа кукумяумэ 
яджэ ипчъагъэ мафэ къэс нахь макIэ зыкIэхъурэр?.."
Айщэт ышъхьэ къыфечъагъэмкIэ зыдэхьащхыжьыгъ: 
"О пшIыкIуплIэ укъэмыджагъэкIэ, сэ илъэс пшIыкIуплI 
сымыхъункIэ арэп!"
- Аиссе, тыгъэр къэмыплъызэ, некIо псым,- Аржанталь шъэожъыем ыIапэ ыIыгъэу Пон де Вель шъхьаныгъупчъэм къиджагъ.
- Шъуизакъоу псым шъумыкIу, мары джыдэд,- Айщэт 
пкъы псыгъо ищыгъэкIэ къызыщылъэтыгъ. Аржанталь 
цIыкIум фэгумэкIызэ, унэм къикIи, ыIапэ ыубытыгъ, 
мыдрэми ардэдэм ышнахьыжъ зыкъыIэкIиутыгъ.
- Сыда къыохъулIагъэр, Iаежъ, псым сыщ пIозэ, укъысэубзэщтыгъи! Джаущтэу къысэпшIэщтмэ, пшыси къыпфэсIотэжьыщтэп, хъэренэми уизгъэтIысхьажьыщтэп.- 
Аржанталь къыраIуагъэм зи пимыIухьажьэу ышнахьыжъ 
еплъи, къегыищтыгъэм ыIапэ ыубытыжьыгъ. Ащ пае 
ышнахьыкIэ емыцIэцIэныр Пон де Вели къыгъанэщтыгъэп: 
- Джары о узэрэщытыр, уие пшIуахьырэм фэдэу зыгорэм 
ухэгъэнэгъэ зэпытыщт… КъелъэкIон зимыгъанэу!

--- Page 126 ---

- Шъузэщымыхь,- Айщэт тIуми яIэсэкIи, нахь елъэкIоныщтыгъэ-хэчъыкIыщтыгъэ Аржанталь щытхъугъ,- Жан 
анахьыкIэ цIыкIу, шъэожъые дэгъу.
Псыхъор къэлъагъуи, ишкошко макъэ зызэхехым, 
Пон де Вель ышнахьыкIэ течъи, къыфызэджэкIызэ, ечъэжьагъ:
- КъыскIахь амэ!..
- Чъэ, чъэ, псым уитхьалэщт о! - Аржанталь ышнахьыжъ 
зыкIэлъэджэм, Айщэт ыдагъэп:
- Жан, ащ фэдэ аIорэп, шIоп ар!
- Ащыгъум тыкъыщерэмын…- Аржанталь къыIуи, 
гъынагъэзэ, кIэлъыджэжьыгъ: - Пон, къэуцу, псым ухэмыхь!..
Псыхъо ныджым шъэожъыехэри пшъэшъэжъыехэри 
дизых, нахь такъырмэ псыуцупIэ нэпкъым дэжь зыщагъэпскIы, цIыкIухэр псыIушъо пшахъом хэсых, щэджэгух.
Айщэтрэ Аржантальрэ зелъэгъухэм, псым хэс ягъунэгъу Мари-Мадлен де Ла Вьевиль пшъэшъэжъые къопцIэ 
нэгуфыр къэджагъ:
- Аиссе, къыхахь, псыр фэбабз!
- Уежэн Аиссе къыхэхьафэ…- псым хэсыхьэщтыгъэ 
Андре шъэожъыем Мари фидзыжьыгъ.
- Гъончэдж зыщымыгъыр сыдэущтэу псым хэхьащта?! - зылъэкIапIэ дэщэягъэу псым хэт Онри шъэожъые 
пщэр кIакоми, къыкIэнакIэзэ, ащ дыригъэштагъ.
ЗытIэкIыгъо имыфэгъэ Пон де Вель зипхъуати, ышыпхъу 
къыкIэнэкIагъэм зыжэхидзагъ, риутыгъэу зышъхьэ псым 
хифэщтыгъэр ерагъэу нахьыжъмэ къытырахыжьыгъ. 
Ышнахьыжъ дэзэонэу псыIур къыIузычъыхьакIыщтыгъэ 
Аржанталь цIыкIуи Айщэт зыIэкIиубытэжьызэ, ышнахьыкIэмэ яушъыигъ:
- Хъугъэ, Пон, ори ары, Жан, зыжъугъэрэхьат. Онри 
къысфидзыгъэр къыIэкIэIуагъ нахь, гужъ къысфыриIагъэп. 
Арба, Онри? Шъыпкъэба, Мари? - псыхъо кIэим къыдэхъухьэгъэ шъэожъые заор зигущыIэ къыпыкIыгъэ пшъэшъэжъыер Айщэт шыхьат къызыфишIызэ, еупчIыгъ.
- Адэ ары, Аиссе,- Мари псынкIэу Айщэт къыдыригъэштагъ,- Онри къыосэмэркъэузэ, гум имылъымкIэ 
хэукъуагъ. Онри шъэожъые дэгъу, фэтэжъугъэгъу.

--- Page 127 ---

- Аущтэу шъоIомэ,- Пон де Вель шIомыигъоу къыIуагъ,- сшыпхъу къыфигъэгъунэу ерэлъэIуи, тэри фэдгъэгъущт. Арба, Аржанталь?
Нэплъэгъу убзэкIэ Аржанталь ышыпхъу Iуплъэфэ, 
Онри кIэко пщэрыр Айщэт къегъындзыуалэзэ, къелъэIугъ:
- Къысфэгъэгъу, Аиссе…
- Хъугъэ угъынагъэу…- Пон де Вель зыпэ изылъашъощтыгъэ Онри фэгубжыжьызэ, ыIэ фищэигъ,- къаштэ пIапэ. 
Ори мыщ фэогъэгъуба, Аиссе?
- Шъощ фэдэ сшынахьыкIэ къотэгъухэр сиIэщтхэмэ, 
адэ фэзгъэгъун,- Айщэт тхьагъэпцIышъо нэплъэгъукIэ 
Мари фычIэплъыгъ.
- Сэри къыпфэсэгъэгъу! - Аржантали зигъэлIызэ, 
ышырэ ышыпхъурэ ауж зыкъыригъэнагъэп.
Зэжэхэбэнэгъагъэхэр ары Iоу умышIэжьынхэу зэрэгъэкуо-зэрэгъэщхыхэзэ, псыхъо ныджым къыдэкIыжьыщтыгъэхэ шъэожъые-пшъэшъэжъыехэм ауж Мари зыкъыригъани, гъэмэфэ псэум дилъэгъущтыгъэ-шIогъэшIэгъоныгъэмкIэ Айщэт еупчIыгъ:
- Мэзэм къехъугъэшъ, Аиссе, псым укъызыкIорэр 
ухэхьагъэу къэсшIэжьырэп. Ощына, есыкIэ пшIэрэба?
Айщэт зэхихыгъэр шIощхэныгъ:
- ЕсыкIэ сымышIэ хъуна хыIушъом сыкъыIухъухьагъэу.
- Адэ мыщ сыда зызкIыщымыгъэпскIырэр?
- Шъэожъыемэ апашъхьэ сыдэущтэу зыщыстIэкIыщта?
- УпцIэнэбзэнэуи?! - Мари шъорышI цIыкIум къыраIуагъэр къыгурыIуагъэми, ежь зыфаемкIэ къеупчIыжьыгъ.
- Мари,- Айщэт ынэ хьалэлхэр къиухъурэикIыгъэх.- 
ПIорэр сыда, хьайнапи! ТалъэныкъокIэ бзылъфыгъэ 
гъэпскIыпIэхэр шъхьафых. Зы хъулъфыгъи нафэ пакIо, 
гъощагъэуи ахэмэ яхьанэ-гъунэ къихьэрэп. 
- Ара?..- Мари зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу, мыскъа ри ышIэу ынэпцэ кIэчыгъэ псыгъохэр дидзыягъэх: "Бзылъфыгъэм идэхагъэ сыдэущтэу хъулъфыгъэм шIуигъэбылъыщта?.." шIощхэнэу гукIэ зыфыпигъэхъожьыгъ.
Джа мэфэ дэдэм, щэджэгъо ужмэ адэжь, дунаир 
къэучъыIэтэгъэнэу зыщыригъэжьэгъэ тыгъэ егъэзыхыгъо 
уахътэм гъунэгъу шъэожъые-пшъэшъэжъыехэр Ферриольмэ ягъэмэфэ щагу театрэ къырагъэблэгъагъэх. Ар 
зыгорэм фэгъэхьыгъагъэу арэп - зичэзыу шэмбэт зэхахьэу 

--- Page 128 ---

щытыгъ. Къегъэблэгъэныр зыпшъэ ралъхьагъэр Аржанталти, зэшIужьыгъэ Онри игъусэу тэмашъхьэр къызэлъачъыхьагъ. Театрэм изэхэщэн кIэщакIо фэхъугъэхэ Шарлотта-Элизабет Аиссерэ Пон де Вельрэ шъэожъыитIумэ 
япшъэрылъ зэрагъэцэкIагъэр зэпеохэзэ, араIожьыгъ. 
Айщэт иIэнатIэ нахьышъхьагъэми, Пон де Вель пэрытыгъэр 
ыубытызэ, ышнахьыкIэрэ игъунэгъурэ яупчIыгъ:
- ШъуитIо шъухьазыра?
- Сэ сыдигъуи сыхьазыр! - Аржанталь къызыIуипхъотыгъ.- Сэ сыхьащт, Онри чэтыущт. Сэ сыхьакъущт, Онри 
ытх къыригъэпшызэ, ылъабжъэкIэ къысао фэдэу зишIыщт.
- ГущыIэхэр зыщышъумыгъэгъупшэх,- Айщэти къахэгущыIагъ,- джа къызэрэшъозгъэлъэгъугъэу шъузэщыщынэжьзэ, шъузэдыс. Тэмэ IэтыгъэкIэ Андре-атэкъэжъыр 
къызышъочъалIэкIэ, щтэгъэ нэгукIэ шъуIучъыжь. Ар зы, 
ятIонэрэр, уисырынэ къызыщымыгъэгъупш.
- Ар джыри къызытапшIэкIэ, Онри, непэ псым къыщыпфэзгъэгъугъэр зыщыгъэгъупшэжь! - Пон де Вель 
непэ зэзэуагъэм IущхыпцIэщтыгъэми, ишъыпкъэу фигъэпытагъ.
- Пон,- Айщэт джыри шъэожъыер къыгъэгъунагъ,- 
ащ фэдэ Онри ышIэжьыщтэп. Муары, исырыни къыхьыгъэу 
пхъэнтIэкIум телъ.
- Шъоры, Аиссе,- нахьыкIитIумэ яIоф Пон де Вель 
къыщымыуцоу ежь нахьыжъыхэмкIэ ипэрытыныгъэ лъегъэкIуатэ,- Марирэ орырэ къытэжъугъэлъэгъущт джэнэ, 
паIохэр хьазырха?
- Сэ сипаIуи Мари иджани хьазыр, зэдгъэлъэгъущтхэм 
агу рихьыщтмэ сшIэрэп нахь…- укIытэзэ Айщэт къыIуи, 
нахь лъэшэу къыпигъэхъожьыгъ: - Тэ тизакъоп, орэдыIохэри, къэшъощтхэри хьазырых, Ларош ахэми Iоф 
адишIагъ. Оры, о укъызэджэщт усэр?
- Сэ сиуси хьазыр…- щыми яз усэмкIэ къеупчIын 
ямыгухэлъыгъэми, Пон де Вель, зигъэартистэу, ыIитIу 
зыIуищэйзэ, афигъэпытагъ: - Хьау, хьау, шъукъысэмыупчI, 
къышъосIощтэп, ар шъоркIэ ошIэ-дэмышIэ шIухьафтыныщт!..
Айщэт зыгъолъыжьыгъагъэр бэшIагъэми, итыгъосэрэ 
дунайрэ непэ къыпыщылъыщт дунаимрэ шIузэхэкIокIэжьыгъэу чъыешъурэп. Тыгъуасэ ежь фэгъэхьыгъэу псыхъо 

--- Page 129 ---

ныджым къыдэхъухьагъэри, пчыхьэ охъуфэ ятеатрэ зыкъызэрэщагъэлъэгъуагъэри, инеущырэрэ илъэс пшIыкIуплI 
ехьылIагъэу Пон де Вель ежь иусэу къызэджагъэри, Iэгу 
тео макъэхэри ащ къыхэхьажьыгъэх. Илъэс пшIыкIуплI 
зэрэхъурэр къыримыдзэ фэдэу зишIыщтыгъэми, емыгупшысэн ылъэкIырэп. Сыд фэдэу Аблон игъэмэфэ гъэпсэфыгъохэр щыдэгъухэми, щычэфхэми, Сен-Клу фэзэщы, 
къыдеджэрэ ипшъэшъэгъухэм акIэхъопсы, иегъэджакIохэри 
инэплъэгъу кIэтых.
Сыда Айщэт зыфэмычъыешъурэр? Зэгъолъыжьым, 
сыхьат горэм ар мычъыягъэу арэп, ау зыгорэ къетIыргугъэ 
пIонэу сыда къызфэущыгъэр, къэзгъэущыгъэр? Мо шъхьаныгъупчъэм къыпэIууцогъэ мэзэ хъураишхом инэфыпсхэр 
къеIушъэшъагъэха хьауми гъэмэфэ чэщ кIаком икIым-сым 
къыкIигъэщтагъа? "Сыда ар?..- Айщэт дэIуагъэ, адыкIэ 
мэзымкIэ зиджэмакъэ къиIукIыщтыгъэ тыгъурыгъум адыгабзэ-французыбзэ зэхэпхъагъэкIэ фэгубжыгъ: - Алахьым 
бэлахьыр къыптырегъаф, угурым зэпытэу, сауж икIыжьи, 
зысэгъэпсэфыжь. Мэзэгъо чэщ дахэр унэ къыпэIумыхьэу 
сыдэу убзыу Iай!..- Айщэт къэтэджи, шъхьаныгъупчъэр 
фишIыжьыгъ, зэгъолъыжьым, тыгъурыгъу гуихым ымакъэ 
зэхимыхыным пае чхыIаныр зышъхьарихъуагъ, ау ардэдэм 
тыгъурыгъум ихьапщэ-щэIу щигъэтыжьыгъ. - Модэ, 
тадэжькIэ, тихэтэ чъыгмэ тыгъурыгъу горэ апысыгъ… Ар 
тигъунэгъу Мэмэт тырку лIыжъым аримыгъэукIыгъагъэмэ, 
титхьамыкIагъо къытэмыхъулIэныгъэкIи мэхъу… Уфаемэ, 
сызэрэоцIэцIагъэм пае къэмыгъанэу, джэ, джэ, ишIуагъэ 
къыокIыщтмэ, угу жьы дэгъэкI… Сэри ощ сыфэдэу сыщэIусыхьапщэзэ, загъорэ сэджэ, ау зыми сыкъызэхихырэп…"
Айщэт гуапэм зэрихьэу зызэпыригъэзагъ, зыкъызэпыригъэзэжьыгъ, ишъхьантэ шъабэ шIопытэу ыгъэушъэбыгъ, чхыIаныр зытыридзыгъ, зытырихъожьыгъ. Сен-Клу 
къыщыдеджэрэ Мария де Виши-Шамрон зэгорэм къызэрэриIогъагъэу шъэм, шъитIум, шъищым, шъитфым, 
миным нигъэсэу къылъытагъ шъхьае, ишIуагъэ къэкIуагъэп. 
Ежь фэгъэхьыгъэ-фэмыгъэхьыгъэ дэеу щыIэ пстэури Айщэт 
ышъхьэ къыфечъэ зэхъум, "чэщрэ умычъыешъумэ, шIум 
егупшыс нахь, дэир пшъхьэ имыгъэлъ" янэжъ Чабэ къызэрэриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ.
"ЗэкIэри дэгъу,- Айщэт зэушъыижьыгъ,- сызыхэфэгъэ Ферриольхэр цIыфышIух, сапIу, сагъашIо, зыпарэми 

--- Page 130 ---

сыщагъакIэрэп. Марие-Анжеликэ шIу селъэгъу, къылъфыгъэмэ афимышIэщтыр къысфешIэ. Пон де Вель сфитхыгъэ усэм къызеджэм, Мария-Анжеликэ зэрэгушIощтыгъэр, щысхэр къыгъэтэджыгъэхэу Iэгу къызэрэсфытыригъаощтыгъэхэр… Жан цIыкIур къачъи, лъэгонджэмышъхьакIэ сапашъхьэ зыкъыридзи, сIэ къызэребэугъэр?.. Андре 
къыситыгъэ къэгъагъ Iэрамышхор?.. Онри къызыщылъэтыгъэу, ынэгушъхьэхэр къыгопшыхэу сырынэ къызэрэсфепщэщтыгъэр?.. Софи?.. Сигъэмэфэ пэIо псынкIэ сщыгъэу 
апашъхьэ сыкъызехьэм, "браво" ыIозэ, ащ зызэрэфэмыIэжэжьыщтыгъэр?.. Мари иджэнэ уцышъо щыгъэу, сэ 
сипэIо шэплъ псынкIэ сшъхьарысэу Ларош тытыригъэкIухьэзэ, пщынэ къызэрэтфеуагъэр?.. ЗэрэхъурэмкIэ, 
сыкъызыхъугъэ мафэр ащыгъум хагъэунэфыкIыгъахэба?.. 
Хьау, хьау, неущ ар зыхагъэунэфыкIыщтыр! Огюстени, 
Клодини, Пьери, Жанетт-Николи къэкIощтых. Шарль де 
Ферриоли сиилъэс пшIыкIуплI мафэ ехъулIэу Стамбул 
къысфикIынэу къысфитхыгъагъ. ЦIыф гъэшIэгъон ар, 
къэкIогъахэу Париж дэсынкIи мэхъу - ошIэ-дэмышIэу 
къытэкIошъэныр икIас. Джаущтэу къычIэкIыжьыгъэмэ, 
Iаджми агъэшIагъощтыгъэ. ЗыгорэкIэ фимыфэмэ, сыгу 
ебгъэщтэп. Хэгъэгум иIоф, Жанетт-Николь зэриIоу, хымэ 
хэгъэгум щызепфэу адэ пшъхьэ уфитына!.." - Айщэт 
зэкIэри шIукIэ къыгъэгъунэхэзэ, чэщыбг кIасэмэ адэжь 
хэчъыягъ.
Пон де Вельрэ де Аржантальрэ ямыхэбзахэу жьэу 
къэтэджыжьыгъэх. Ахэм язакъоп, зэрэунагъоу, Шарлотта-Элизабет Аиссе фэшъхьафырэр, алъакъо тетыгъ. 
ЗэкIэми анахьэу Аржанталь цIыкIур ары Iоф хэтыгъэр: 
Аиссе имэфэкI зыщыхагъэунэфыкIыщт шхэпIэ хъоо-пщаумрэ 
ышыпхъу зыщычъыерэ унэ нэфынэмрэ азыфагу къыричъыхьакIэу итыгъ. Сыхьат имыкъум къыкIоцI щэ ныIэп лъэпэпцIыеу ипчъэ зэрэIухьагъэр. АщкIи ушъхьагъу иIагъ: ятэ 
Огюстенрэ янэшыпхъу Клодинэрэ, янэш Пьеррэ ЖанеттНикольрэ якухъэренищ зырызэу апэгъокIыгъ. Ары къэс 
Шарлотта-Элизабет Аиссе зэрэчъыери ариIощтыгъ, къамыгъэущынэуи афигъэпытэщтыгъ - зиIо шъэф ыгъэцакIэщтыгъэр янэ Мария-Анжелик ары.
Ферриольмэ ямэфэкI Iанэ къушлыкъум ехъулIэу хьазырыгъ. Унагъом щымыщэу Жанетт-Николь закъу Iэнэм 

--- Page 131 ---

кIэрысыгъэр. Огюстен-Антон графымрэ Мария-Анжеликэ 
графинямрэ азыфагу дэт пхъэнтIэкIу  нэкIыр  ШарлоттаЭлизабет Аиссе ий. Нымрэ тымрэ абгъуитIукIэ Пон де 
Вельрэ де Аржантальрэ щысых. Ахэмэ Пьер Герен де 
Тансенрэ Жанетт-Никольрэ апэчIынатIэх. Сыдигъуи зэрихабзэу, шъхьэгъэкIыгъэ тхы зандэкIэ зизакъоу щысыр 
Клодина-Александринэ ары. Ащ исэмэгубгъукIэ 
пэчыжьэкIаеу Ларош щыс. Пчъэихьагъу Iэнэ къуапэмкIэ 
Айщэт лъагъэкIогъэ Софи ипхъэнтIэкIу щыт. 
Шарлотта-Элизабет Аиссе къыгъэшIэгъэ илъэсхэр 
къэзыушыхьатырэ шэф остыгъэ псыгъо пшIыкIуплIыри 
зыгъэкIосэщтым ежэхэ-емыжэхэу мэстых. Пчъэ IуубгъукIыгъэм ыкIыбыкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэр Аржанталь 
зызэхехым, къызыIуипхъотыгъ:
- Шарлотта-Элизабет Аиссе къэкIо!
Пкъы псыгъо ищыгъэр къыкIэзыIотыкIыжьырэ джэнэ 
фыжьыбзэр щыгъэу, тыгъосэрэ пэIо шэплъ псынкIэу жьыр 
зыхизыр шъхьарысэу, цокъо фыжь мылъэгащэмэ джэхашъом тыраIэтыкIызэ, Айщэт унэм къызехьэм, щысхэр 
Iэгу тезэрэгъэуагъэх. Айщэти ышынахьыкIэ Аржанталь 
къыдыригъажьи, анэкIушъхьэмэ ябэузэ, Iанэм кIэрысхэр 
къызэлъикIухьэхи, ипхъэнтIэкIу гъэнэфагъэ зытетIысхьэм, 
Огюстен-Антуан графым къыIуагъ:
- Непэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, уимэфэкI маф. 
Укъызыхъугъэр илъэс пшIыкIуплI хъугъэшъ, тэри, мы щыс 
пстэуми, къыбдэтэгъэмэфэкIы. Тизакъоп, Тырку чыжьэм 
щыIэ уятэ Шарль де Ферриоль сшынахьыжъи ары. Хэгъэгу 
Iофмэ къамытIупщыгъэми, узыщигъэгъупшагъэп. Мы 
дышъэ пшъэхъумрэ тхьакIумалъэхэмрэ къыостыжьынэу 
пшъэрылъ къысфишIызэ, къаригъэхьыгъ. Тэ тиунэгъобынкIи мы дышъэ Iэпшъэхъури къетэгъэгъусэ. Джа узэрэщытым фэдэу упшъэшъэжъые IэшIунэу, унасыпышIонэу, 
псауныгъэ пытэ уиIэнэу, уиеджэнкIи уицIыфыгъэкIи тыбгъэгушIо зэпытынэу тыпфэлъаIо. Джа илъэс пшIыкIуплIэу 
къызэунэкIыгъэр лъэпсэ пытэкIэ къыпхэнэжьынэу мы шэф 
остыгъэхэр гъэкIуасэх.
Шарлотта-Элизабет Аиссе пшъэшъэжъые псыгъо 
цIыкIу фэдэу зэкIэми къащыхъущтыгъэми, тIоепщэгъу 
псынкIэкIэ шэф остыгъэ пшIыкIуплIыр ыгъэкIосагъ, джыри 
щысхэр Iэгу фытеуагъэх, хъохъу фаIуагъ, ешъуагъэх, тын 

--- Page 132 ---

зэфэшъхьафхэр - тыжьын Iэлъыни, дэнэ шарфи, бгъэхэлъхьэ дахи, шъхьэмэжьэ зэпэлыдыжьи, пистоль-чапыч 
зыдэлъ ахъщалъи, тхылъхэри - къыратыгъэх.
- Мы тхылъыр, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- Клодина-Александринэ къызыфэгушIо уж, къыIуагъ, - сиапэрэ 
тхылъ къыхаутыгъакIэр, сианахь нэпэеплъ лъапIэу къыосэты. 
Ощ фэшъхьаф мыр зыми естыгъэгоп. Ущымымэхъаш, 
зэгорэм, къэошIэжьа, къыстебдзэжьыгъагъэ тхылъым 
дэтыгъэ сурэтмэ афэдэхэр мыщ дэтхэп, шIулъэгъум фэгъэхьыгъ,- къесэмэркъэуи, къыфигъэпытэжьыгъ: - Угу 
рехьмэ - едж, римыхьмэ - узфаер ешI, сыгу къыобгъэщтэп.
Тыгъэ егъэзыхыгъо нэс Ферриольхэр чэфыгъэх, Ларош 
ипщынэ орэд къыдаIуагъ, къыдэшъуагъэх. Пьеррэ Жанетт-Никольрэ Париж кIожьынхэ зэхъум, сэлам къарахыжьызэ, Айщэт ытхьакIумэ Жанетт-Николь къиIушъэшъагъ:
- Непэ, Аиссе, удэхэ дэдагъ. Ренэу джащ уфэдэнэу 
сыфай.

--- Page 133 ---


ЯЩЭНЭРЭШЪХЬ
I
 ЦIыфым ищыIэныгъэ зыщыпсэурэ дунаим фэд: зэ 
тыгъэпсы, зэ ошъуапщэ, зэ жьыбгъэ, зэ ощхы. Ащ гъэбэжъури гъуй-сыири, псауныгъэри узыри, фабэри чъыIэри, 
насыпышIуагъэри насыпынчъагъэри щызэблэкIых. Зыр 
шым тес, адрэр лъэсы. Зыр шхэкIыгъэмэ, адрэр нэкIы. Ар 
бгъэшIэгъонэу щытэп: зы чъыгыр ины, адрэр цIыкIу, нахь 
лъагэм ижьау нахь лъхъанчэр къыгъэкIырэп. Зым пхъэшъхьэ-мышъхьэр пиз, адрэр бгъэ. Зыр жьыбгъэм рекIыкIы, адрэр пыщыт.
Дунаир хэткIи - псэ зыпытхэмкIи зыпымытхэмкIи - 
шъэфэп. Ащ ичэщи имафи, ичъыIи ифаби нафэ. Ар шIулъэгъуныгъэмрэ лъэрымыхьагъэмрэ зэрэпфэмыушъэфыщтхэм фэд. 
Шарль де Ферриоль графым ащ фэдэ шъхьэзэпыгъэкI 
гупшысэмэ Iоф заригъэшIырэп, апылъэп. Ащ ыпшъэ къыралъхьагъэ хэгъэгу Iофхэр Iэпэдэлэл ышIыхэу арэп, ащкIэ 
ар ипачъыхьэрэ ихэгъэгурэ афэшъыпкъ, ау ишIулъэгъу 
мыухыжьырэ ибзылъфыгъэ зэблэхъурэ язэщырэп. Ащ 
Тырку хэгъэгум бзылъфыгъэмэ щафыряIэ еплъыкIэр къыримыдзэу, а IофымкIэ иушъэф нахь макIэу, ишъхьэрытIупщ 
нахьыбэу, дэгъэзыегъури егъэзыхыгъори изэфэдэу, ар 
къызэмыплъэкIыжьэу мэпсэу. БзылъфыгъэхэмкIэ уегъэлыегъащ къезыIорэм дэхьащхы, тырку шэн-хабзэхэр 
зэриукъохэрэр къыфэзымыдэхэрэм ыгу ябгъэ.
Бзылъфыгъэ шъхьэмылъытэжьмэ аблыпкъ ыIыгъэу 
француз лIыкIор ураммэ затыралъагъокIэ е шхэпIэ лъапIэмэ 
зачIалъагъокIэ, тырку бзылъфыгъэхэр егъащтэх, хъулъфыгъэхэр зэтырегъакъэх. Къыщыхьэхэрэри макIэп, къыкIэлъыужъунтхэхэри нахьыбэжь. Диным егъэлыегъэ 
шIошъхъуныгъэ фызиIэмэ загъорэ аIэ мэхъу шъхьаем, 
зэрэхэгъэгу лIыкIор зашIэкIэ, ягуплъырыгъэ тыракъутэрэп.
- УзымышIэрэмэ лые къыуахымэ? - Фахьри фэгумэкIызэ, Шарль де Ферриоль еупчIы.
- Зыгу сызытемыфэрэ уилъэпкъэгъумэ лые къысахыным ыпэкIэ,- ыгу къыдеIэ-ыгъатхъэу графыр мэщхы,- 
Франсымрэ Тыркумрэ азыфагу лъыгъэчъэ зао къыдэтэджэнэу фэмыехэмэ, сызыфэдэ цIыфымкIэ къыскIэрэупчIэх. Франсым сызэрилIыкIор, Стамбул пакIо, 
сыда Тыркум зымышIэрэ зыкIисын фаер? - зигъэсэмэркъэузэ, къэупчIэ, ау псынкIэуи къыIуагъэр къыреутыжьы: 
- КъызгурэIо, къызгурэIо, шъо, тыркумэ, нэфэ Iонрэ нэ 
икIынрэ зэфэдэ зэрэшъуIоу, джаущтэу сымызекIомэ 
нахьышIу, ау сыгукIэ сызыгъатхъэрэм, сыд къысашIагъэкIи, 
зыхэзгъэнын слъэкIыщтэп. Ащыгъум сифрансызыгъэ гум 
исэнэжьба?.. 
- Франсмэ язакъуа шIулъэгъу зиIэр?..- Фахьри къыфедзы, къегыи.- Ар гум щыбгъэшIон, щыуушъэфын фае 
нахь, бгъэпIыиныр, хэти ебгъэлъэгъуныр ищыкIагъэп. 
Хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ азыфагу къыдэхъухьэрэ 
шъэфыр къызэрэпшIэщтыр ясабыйхэр ары нахь, пIэблыпкъ 
зэрэIыгъэу урамым утетыкIэ, шыгъачъэм ущыIэкIэ, шхапIэм 
учIэскIэ арэп.
- Ары, ары, Франсым къикIыжьыгъо уимыфэзэ, унагъо зэрэпшIагъэм, уишъуз нэшхо зэрэбгъэлъэрымыхьагъэм фэдэу, ара? Сызэрэомыгуцафэщтыгъэу укъычIэкIыжьыгъ!

--- Page 134 ---

- ПфэлъэкIыщтмэ, ар зэрэзэпыбгъэфэщтыр зэуи арэп 
орба зыIуагъэр, муалим? - зэхихыгъэр Фахьри игуапэу 
ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ.- Оры IэзэгъухьэкIэ Франсым 
сызгъакIуи, зишIуагъэ къысэкIыгъэр, тхьауегъэпсэу, ар сэ 
егъашIэм сщыгъупшэщтэп.
- Уихьалэл, Фахьри, уихьалэл, ор-орэу къэблэжьыжьыгъэм ущэгушIукIыжьы, шъуитIо шъунасыпышIонэу, шъузажэрэ сабыир мафэкIэ къышъуфэхъунэу сэ си Тхьи, шъо 
шъуи Тхьи селъэIу,- Шарль де Ферриоль къыIуи, хьылъэу 
зэрэхэщэтыкIыгъэм къызэрэкIигъэщтэжьыгъэр рыхигъэкIокIэжьызэ, джау сыдми къэупчIагъ: - ТIэкIу шIагъэ 
Орхъан зысымылъэгъугъэр, сыд икъэбар ащ?
- Зыхэхьэгъэ полицэм хэзэгъагъэу еIо.
- Дэгъу, дэгъу, Орхъан кIэлэ чанэу къычIэкIыгъ, илъэс 
тIокIыр зэуи арэп, ащ лIы хэкIынэу сыхэплъэ…
Джахэри, нэмыкI гукъэкIыжьхэри Шарль де Ферриоль 
къышъхьащыуагъэхэу бжыхьэпэ тыгъэ шъабэм хэс. Жьыбгъи щыIэп, тыгъэри цакъэрэп. Щагум дэт къэгъагъэмэ 
яIэшIумэ жьым зэрелъасэ, ечэнд нэмаз шIыгъор къызэрэсрэр къэзыушыхьатырэ азэнаджэхэр Стамбул щызэпэджэжьых. Ахэмэ ясэжьыгъэшъ, уахътэр зынэсыгъэр 
къырагъашIэу, нахьыпэрэм фэдэу агъэгумэкIыжьырэп. 
Непэ Францием къыфырахыгъэ тхылъыпIэмэ ахэплъэ, 
яджэ. Мэфэл тыримыгъашIэу Iоф зыдишIэн фаехэр папкэ 
плъыжьым делъхьэх, нэмыкIхэр шхъуантIэм регъэкIух. 
Фэшъхьафмэ нэIуасэ зафишIызэ, шъхьэм къыфечъэрэмэ 
тырагъэгупшысыкIы: "Зымафэ Кантемир Дмитрэ дэжь 
сызэкIом, Iанэ къытфэзышIыгъагъэр сыдэу бзылъфыгъэ 
къабз! Ышъо укъещы… Ынэхэр?.. БэшIагъэ ащ фэдэ 
бзылъфыгъэ шIыкIашIо зысымылъэгъугъэр. Джащ фэдэхэщтын урыс бзылъфыгъэхэр щэкIэ гъэпскIыгъэхэу дахэх 
язгъэIуагъэхэр… Тэ тиехэр, франс бзылъфыгъэхэр?.. 
Черкес пшъашъэхэр?..- Шарль де Ферриоль зы мафэкIи 
зыщимыгъэгъупшэщтыгъэ Шарлотта-Элизабет Аиссе 
инэплъэгъу къыхэтэджагъ.- Джары пшъэшъэ дахэр нахь, 
сэ зигугъу сшIырэр, ыпхэкI дырищэкIэу, сыд илIэужыгъуа?!. 
Аиссе иилъэс пшIыкIуплI хэкIи, ипшъэшъэпкъ риублэгъугъэшъ, мэзэ заулэкIэ къэпшIэжьыщтэп. ЕтIани ар лъэпэлъагэшъ, ыныбжь емыпэсыгъэу лъэгъупхъэшъ. Фахьри 
зилъэгъугъагъэм, илъэс тешIэжьыгъэми, джы къызнэсыгъэм идэхэгъэ-Iушыгъэ къыфэIотыкIыжьырэп. Дэгъоу 
сшIагъэ, Аиссе дэжь джы нэс сызэрэмыкIуагъэр… Унэгу 
кIэтым, уфай-уфэмыеми, загъорэ уезэщы, ппэчыжьэм 
сыдигъокIи инэплъэгъу уфэлIэ, нахь шIу олъэгъу.
Азэнаджэхэм амакъэ зызэпыужьыгъагъэри, нэмазышIхэри янэмазлыкъымэ къазытекIыжьыгъагъэри бэшIэгъагъэми, Шарль де Ферриоль игупшысэхэр Парижи, 
Сен-Клуи, Мелени адэтыгъэх. Сыда Парижрэ Сен-Клурэ 
Мелен къазэрэхахьэрэр? Непэп, тыгъуасэп а къэлэ цIыкIур 
графым ыгу къызыкIырэр. Мадленрэ ежьыррэ ащ къыщяхъулIэгъагъэр загъорэ къышIудэоежьы. Фахьри Париж 
гъогум техьан зэхъум, Мадлен икъэбар кIэупчIэнэу риIогъагъ шъхьае, кIо зэхъуми, къэкIожьы зэхъуми, зыфяупчIыгъэ бзылъфыгъэр зыми ымышIэ фэдэу къыраIуагъ. Ау 
зыгорэ къызэрэшIуаушъэфырэр къыгурыIуагъэми, зэрэбзылъфыгъэ хэтакIом пае ащ фэдизэу Iоф зыригъэшIыгъэп. 
Ежь Шарль де Ферриоли а бзылъфыгъэмкIэ ишъэф зыми 
ригъэшIэнэу фэягъэпти, "мыхъун горэ къехъулIэгъэна 
шъуIуа" ыIозэ, ащ нахьыбэрэ игугъу Фахьри фишIыжьыгъэп. 
Фахьрирэ Исамрэ яIоф Шарль де Ферриоль ымыгъапэуи щытыгъэп: "Ихъулъфыгъэ кIуачIэ Фахьри зызызэхешIэжьым, гупсэфыжьыгъэмэ шIэ? Ащ фэди хъун 
ылъэкIыщт. Ау сэрмэ, ар сфэшIэщтэп. Сихъулъфыгъэ напэ 
стезыхыгъагъэм къысишIагъэр есымышIэжьэу сыуцущтыгъэп. Ежь ишъуз лъэрымыхь ыгупэ чIэгупсэфыхьэжьыгъэу 
къырахыгъэ шъхьакIор щыгъупшэжьыгъ. Орхъан гъакъми 
Исам ыпэ къызыпегом, полицэм хахьи, зиушъэфыжьыгъ. 
ЗэрэхъурэмкIэ, Исам цIыф шIойми, лIыгъэ хэлъ, ышъхьэ 
къеухъумэжьы… Модэ мо къохьажьырэ тыгъэр зэрэплъыжьышхор, ошъочапэр Iугъончъэу зэхестыхьэ!.. Сыда 
мыр?..- тхылъыпIэм тетхэгъэ лъэкъуацIэр къышIэжьыгъ: 
"Герен де Тансен Клодина-Александрина".- ГъэшIэгъоны, 
Монфрель монастырь къэлапчъэм дэжь сызэрэщиушъхьакIугъагъэр щыгъупшэжьыгъа, сыда мыщ къысфитхырэр?.."
ТхылъыпIэ зэтегъэпкIагъэр графым зэтыримычэу 
заулэрэ ыгъэчэрэгъугъ, зэпыригъэзагъ, къызэпыригъэзэжьыгъ. Къохьажьыщтыгъэ тыгъэныкъом пэIуищэйи, 
еплъыгъ. Дунаир къызэрэмэзахэщтыгъэм ыгъэгузажъозэ, 

--- Page 135 ---

еджэу ригъэжьагъ: "Тимэхълъэ лъапIэу Франсым илIыкIу, 
лъытэныгъэрэ шъхьакIэфэныгъэрэ зыфытиIэ, Шарль! Мы 
тхыгъэр къыпфэзгъэхьырэр Клодина-Александринэ ары. 
АпэрэмкIэ, Монфрель укъызысфэкIом, угу зэрэхэзгъэкIыгъагъэр къысфэгъэгъу. А мафэм оркIи нэмыкIхэмкIи сызэфагъэп. Августин монастырым сызыфычIэфэгъагъэр зыпкъ къикIыгъэр Франсым и Апэрэ министрэу 
непэ типачъыхьэ нэф зиIэнатIэ Iихыжьыгъэ Дюбуа лIыжъыр 
ары. Джары бзэгу укъысфэзыхьыгъэри, пыи сыкъыпфэзышIыгъэри. ИIэнатIэ шIоуубытынкIэ щынэщтыгъэти, къыуимыIуалIэрэ щыIагъэп, сэри ситхылъ къыдаримыгъэкIынкIэ 
сыщынэзэ, дезгъаштэщтыгъэ. Джы ащ ычIыпIэ рагъэхьагъэр ошIа? Де При маркизэ кIэсалэм зэрэфаеу ыгъэIорышIэрэ де Конде Бурбоныр ары. Ау бэрэ а IэнатIэр ащ 
рамыгъэIыгъынкIэ енэгуягъо. Пачъыхьэм къешIэкIыгъэмэ 
Эркюль-Андре де Флери тинэIосэшIум ыцIэ къыраIо, ар 
Франсым и Апэрэ министрэ хъугъагъэмэ, тэркIэ дэгъугъэ, 
- тешIэ, къытхахьэ. Джы сэ сызэригъэгумэкIырэм нахьи 
о нахь уигъэгумэкIынэу сеплъышъ, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе игугъу къыпфэсшIыщт. Аиссе ыныбжь емылъытыгъэу зиштагъ, пшъэшъэпкъым иуцуагъ. Непэ-неущэу 
псэлъыхъохэр къыфыкъокIыхэми, хьау ымыIонэу сыхэплъэ. 
Янэми, ышыпхъуми, ипшъэшъэгъуми умышIэнэу ар Жанетт-Николь зыIэкIиубытагъэшъ, ори тэри ащ тытыримыгъэплъэжьынэу къысщэхъу. Ежь нахь бзылъфыгъэ дахэ 
Париж дэмысэу зызышIошIыжьырэр ащ къыщыуцурэп: 
тшы закъоу Пьер Iордэгъазэ зэришIылIагъэу ышъхьэ 
фитыжьэп. Мыхэр къыпфэсымытхыгъэхэми хъущтыгъэ, 
ау сфэлъэкIыгъэп. Сыд джыри? Угу нахь къэзыIэтын фэдэ 
къэбар сшIэрэп. Парижи, джа зэрыпшIэу, щыIакIэр къыщежъукIы, Версали, Трианони щымэфэкI зэпыт. Хэгъэгу 
Iофхэр о хымэ хэгъэгум щызепфэхэзэ, бэмэ уахэны. Париж 
узэрищыкIагъэри, къызэрэпфэзэщырэри сэ джыры ныIэп 
къызызгурыIуагъэр. Ферриольмэ яунэ фыжьышхо ис 
пстэуми яшIуфэс къыуахыжьы. Ситхыгъэ джэуап къептыжьыми хъущт, ау тызэбгъэлъэгъумэ, зэкIэми ар нахь 
сигопэщт. Клодина-Александрина".
Шарль де Ферриоль ыIэпкъ-лъэпкъмэ ащызэкIэблэгъэ 
машIом къызыщигъэтэджыкIыгъ. Джыри зэ тхыгъэм 
хэплъэжьыгъ, ыгъэтIылъыжьыгъ, къыштэжьыгъ, тIысыжьыгъэ. Ахъшамыр къызытекIогъэ щагур мэзахэ къэхъугъ, 
жъогъо зырызхэр ошъогум къыхэпсхэу рагъажьэ. Босфор 
лъэныкъоми хыолъэ макъэр къеIукIы, Стамбули ипчыхьэ 
щыIакIэ къышъхьэщэтаджэ. Ащ ежэщтыгъэ Дэстэн камердинерэу шэф остыгъэр къыфыхэзгъанэщтыгъэм федзы:
- Сыда, нычэпэ мыщ дэжь сыщыбгъэсынэу ара? - 
Клодина-Александринэ итхыгъэ зыIэкIимыутIупщэу франс 
лIыкIор гъумыгъузэ, унэм мэкIожьы.
Унэми гупсэфыгъо Шарль де Ферриоль ригъотагъэп: 
гукIэ Парижрэ Сен-Клурэ ащыIагъ. 
"Бзэгухьэр-бзэгуибл" зэраIоу, джы нэс графыр мыщ 
фэдэ Iоф хэфагъэп. Париж игугъэпIэ IэшIоу, ащ иIофхэр 
Стамбул щигъашIо-щызэшIуихыхэу, апэрэ илъэсмэ афэмыдэу, мы илъэсым имэфэ-мазэхэр фэмыгъакIохэу Тыркум исыгъ. Зэнэгуещтыгъэ къэбархэр джы къылъагъэIэсыгъэх. Джау сыдми IорIотэ зехьэкIэ, "шъонтрыпэ нэкIым 
итео-зэтемыфэ макъэ чыжьэми, къэIу" зэраIоу, ар зэхихыгъэп. 
Арышъ, ащ "бзэгухьыгъэ-бзэгуибл" Iоф хэлъэп: "Клодина-Александринэ ылъэгъурэр, зэхихырэр фэщэчыгъэп, 
гурэ псэрэкIэ къыспэблагъэти, къысфэтхагъ. Сызыфэмылъэгъущтыгъэ ДюбуакIэ къехъулIагъэри, АиссекIи 
зэгуцафэрэри сшIуиушъэфыгъэп. Ыш Пьери, ащ зыхэзгъэпкIагъэ Жанетт-Николи якъэбар сыщигъэгъозагъ. 
УзэIахьыл-узэблагъэмэ, джары узэрэзэфыщытын фаер. 
Аиссе зыщэфыгъэр, езгъаджэрэр, зыер сэры нахь, шIулъэгъунэкIэ еубзэзэ къешэрэ Жанеттэ-Николь арэп. Зэ моу 
Париж сыгъакIу, Аиссе фыригухэлъ шъыпкъэри ащ къезгъэIощт. Зы пчыхьэ дырещэкI закъокIэ ар зыфэдэр, дэхэ 
пстэури дэхэгъэ закIэкIэ зэрэзэхэмылъыри, ахэмэ уащыгугъ 
зэрэмыхъущтыри сэ Пьер гурызгъэIощт. Зэ, сыда Клодина-Александринэ къысфитхырэр?..- Тхыгъэр къештэшъ, 
джэхэшъогум зэрэтетэу икIэух къеджэ: - "Ситхыгъэ 
иджэуап къемытыжьми хъущт, ау тызэбгъэлъэгъумэ, 
зэкIэми ар нахь сигопэщт. Клодина-Александрина".- Олъэгъуа, зэхэоха къыIорэр? Тызэбгъэлъэгъумэ, зэкIэми ар 
нахь сигопэщт. Уигопэн адэ Дюбуа лIыжъым укъыкIэрызыжьыгъэу сэ узыфаемкIэ узгъэрэзэщтмэ!.. Джа зигугъу 
къысфэпшIырэ Жанетт-Николи бзылъфыгъэ дэеп, Iаеп… 
Ахэр сэ къызысшIэщтхэр Париж сыкъызыкIокIэ ары. Армэ 
шъузыхэхьагъэр ар кIыхьэ-лыхьэ шъуфэсшIынэп!.."

--- Page 136 ---

Унэм къихьэгъэ Дэстэн камердинерым графым 
игупшысэхэр зэпигъэугъэх:
- Орхъан полицэр къэкIуагъ.
- Сыд полица? - апэм Шарль де Ферриоль къыгурыIуагъэп, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ.- Орхъана зыфапIорэр, 
сыда зыуж итыр? КъэрэкIу.- Орхъан полицие щыгъынкIэ 
зэтегъэпсыхьагъэу, шъуашэм декIурэ фэс пэIо Iэтыгъэри 
шъхьарысэу, къамэри, бэщыри ибгырыпх къыпыщхэу, 
игъончэдж лъапэхэри ищазымэ тхьаIу дэлъхэу ыпашъхьэ 
къихьагъ. Ар зэризакъор ылъэгъузэ, еупчIыгъ: - Уиз акъуа? - къыриIожьэу хабзэр ешIэти, ардэдэм зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Ары, ары, Алахьыр уигъусэ, къеблагъ, 
къэтIыс. Мы шъуашэр пщыгъэу апэрэу усэлъэгъу, къыокIу.
- Тхьауегъэпсэу, сэгузажъо.
- Сыда къэхъугъэр, мыхъун горэм укъысищэлIа гъа? - 
къеупчIи, къыфигъэпытэжьыгъ.- Тырку полицэ шъуашэ 
зыщыгъ тиунэ къидгъахьэ пакIо, тифранс щагу къыдэдгъахьэу тихабзэп.
- ШъуиухъумакIо сыкъызэрэшIудэхьагъэмкIэ, ар 
къызгурыIуагъ.
- КъыбгурыIуагъэмэ, джынэкъэуж ащ фэдэ къытэмышIэжь,- нахь мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ франс лIыкIом 
къыIуи, кIэкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - СыкъэдаIо.
- Исам къэтыубытыгъ! 
- Тэ щыIа? - Шарль де Ферриоль ышъхьэ къыпхъотагъэми, зызыIэкIиубытэжьыгъ.- Къэшъуубытыгъэмэ, дэгъу. 
Сыда сэ ащ сыкъызэрэхахьэрэр?
- Укъыхэмыхьэ мэхъуа, Аиссе къэзытыгъугъагъэр 
Исаммэ! - Орхъан ынэ шIуцIабзэхэр къилыдыкIыгъэх.
- Шарлотта-Элизабет Аиссе изакъоп ащ иягъэ зэригъэкIыгъэр, Фахьри ичIыфи телъ.
- ТIуми шъуичIыфэ Исам телъыти ары Фахьри уадэжь 
сыкъызыфигъэкIуагъэр,- Шарль де Ферриоль игугъуемылIыныгъэ зышIогъэшIэгъоныгъэ Орхъан уцущтыгъэп.- 
Сулейман икъухьэ Исам щытыубытыгъэшъ, ащ Фахьри 
къыщыожэ.
Француз лIыкIом ыIупшIакIэмэ щхыпцIыпс чъыIэр 
арычъагъ:
- Исам нахьрэ Iоф симыIэу Тыркум сисэу къышъушIошIымэ, сыд къысэшъуIуагъэми, сифэшъуаш. Илъэс пчъагъэм къыпфэмыубытыгъэр Сулейман къыщыпщэфыгъэмэ, 
къыуишIагъэр ешIэжь Iори, Фахьри сфеIожь. Ар зы. 
ЯтIонэрэр, Тырку кIоцIым къыщыхъурэ-щышIэрэмэ сиIоф 
зэрахэмылъыр щыми - ори, Фахьрии, Сулеймани - къызгурыжъугъаIу. Сэ Франс хэгъэгум, ащ ипачъыхьэ сырилIыкIу, сиIоф зыхэмылъмэ сахэшъумылъашъу, къыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ.
- КъыбгурыIуагъэп! - Шарль де Ферриоль игубжыгъэ 
зэхишIэжьызэ, къыпеожьыгъ.
- КъызгурыIуагъ! - Орхъани нахь мэкъэ лъэшкIэ 
къыIогъагъэр джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- КъыбгурыIуагъэмэ, джащ щытэухы,- графыр ымакъэ 
жъоплъы кIэхъукIыгъэу къэтэджыгъ.- Мыщ фэдэ IофкIэ 
непэ тызэдэгущыIагъэп, ары пакIо, сыплъэгъугъэп, услъэгъугъэп.
Шарль де Ферриоль гукIэ Орхъан кIэлъиIожьыгъ: "Мы 
тыркухэр унэ къыкIэбгъаплъэхэ хъущтэп, уазыIущхыпцIэкIэ, 
пшъхьэ къытетIысхьэх… Франсым узыкIокIэ, Аиссе уIумыкI 
Фахьри есIозэ, Сен-Клу цуахъуи, пшъэшъэжъыемкIи 
Жанетт-НиколькIи сиIофхэр къызэрэзэIигъэхьагъэхэр 
имыкъоу, Исам къэсыубытыгъ еIошъ, мо полицэ бзэгухьэр 
гушIуакIо къысфегъачъэ, илъышIэжь сыришыхьатынэу 
фай. Укъысэжэн бэрэ! Париж къыщыспыщылъ Iофыр сэ 
зэрэсфызэхэфыжь… Тхьэм ешI, Жанетт-Николь ыгу 
къэкIыгъэхэри… Дюбуа зэкъодзэкIожъым къыпызыжьыгъэ Клодина-Александрини шIоп, силъэгъу шIоигъу, 
къысфэзэщы… Сыда шъуIуа мыдырищым Исам фыряхьисапыщтыр? ЗыкъямыгъашIэу уахэдэIонкIэ дэгъу. Сыда 
зыкIынэбгырищыр? ОсапкIэр Сулейман зэрэIэкIэхьагъэм 
лъыпытэу зэрахэкIыжьыщтым щэч хэлъэп. Фахьри ичIыфэ 
зэрэтелъыр арыщтын. Аущтэу зыхъукIэ, хъурэм теплъын…" - Шарль де Ферриоль щхыпцIи, гукIэ Париж 
джыри зидзыжьыгъ.
Джацы нэмаз шIыгъор къызэрэблэгъагъэр арэу 
къычIэкIын хы къухьэуцупIэр зэгъокIы. Гъэмэфэ мэзэ 
хъураир мыгумэкIыхэу ошъочапэм къыдэсыещтыгъ Орхъан 
кухъэренэм къипкIи, Сулейман икъухьэ зыфеузэнкIым.

--- Page 137 ---

Фахьри джац нэмазыр ешIы, Исам зэкIоцIыпхагъэу, 
ыжи хъэдэн дэкуагъэу джэхэшъогум телъ. Зыгорэ къэзыIо 
зышIоигъо хъырцыжъым ышъхьэ джэхашъом зэрэриутэкIырэм Орхъан пымылъэу амдэз ышти, Фахьри исэмэгукIэ 
гоуцуагъ.
ТIуми азыфагу охътабэ дэмыфэу нэмазыр заухым, 
Фахьри къэупчIагъ:
- Сыд, уизакъуи адэ?
- СызыфэпIофтагъэм дэжь Алахьыр сигъусэу сыкIуагъ, 
Алахьыр сигъусэу сыкъэкIожьыгъ. СыздэщыIагъэм,- тIури 
зэрэзэзэгъыгъагъэхэу ыцIэ къыриIуагъэп,- ешъупэсырэр 
ешъушI, къыжъудесэгъаштэ къысиIуагъ. Тэ щыIа Сулейман?
- Мыщ ыуж ащ иIоф къытхэлъыжьэп.
- Ари зэфагъэ тIон. Ау мы зышъхьэ зыутыныжьрэр 
сыда зыфаер?
- Хъэдэныр ыжэ къыдэхи, къегъаIу.
- Шъубыслъымэнмэ,- Исам къэлъэIуагъ,- джацы 
нэмаз сэжъугъэшI.
- Тэ тыбыслъымэн, о узэрыт диныр сшIэрэп нахь,- 
Орхъан хъэдэныр ыжэ дикожьызэ, щхыпцIыгъэ.- Сыда 
мыщ етпэсыщтыр? КъаIо, джыдэдэми сыхьазыр.
- Мыщ сыд епшIагъэми, тефэ… Ау исабыибгъумэ 
ягунахьэ штэгъуае тфэхъун…
- Ащ фэдиз сабый мы гукIэгъунчъэм Алахьым къыритыгъа?
-ЗыкъыригъэшIэжьын, зыхигъэгупшысыхьажьын ыIуи, 
къыритыгъ шъхьае, шIушIэ имыIахэу, жъалымыр къебэкIэу 
дунаим тет…- ишъуз лъэрымыхь ошIэ-дэмышIэу Фахьри 
инэплъэгъу къызыхэтаджэм, игущыIэ щигъэти, еубзэеупчIырэм фэдэу Орхъан Iуплъагъ.- КъаIо етшIэщтыр?
- КъыуишIагъэр епшIэжьыщт,- Орхъан кIэкIэу къыпиупкIыгъ. 
- Хьау, хьау,- Фахьри къэгузэжъуагъ,- сэ насып 
зызгъотыжьыгъэкIэ, ар тэмыгъашIэ, Орхъан. Ори укъэхъу 
пэт, щыIэныгъэ псэу уапэ илъ,- Исам ылъэкъо пхыгъэхэр 
Фахьри къытIэтагъэх, ыIэхэми афит ышIыгъ, хъэдэнри ыжэ 
къыдихыжьыгъ.
- Мощ фэдиз ахъщэ зыфэптыгъэр шъхьафит 
пшIыжьынэуи?! - Орхъан къызыщылъэтыгъ.

--- Page 138 ---

- Ары, сшынахьыкI, ары. Ежьыр арэп, исабыймэ 
тишIушIэ афэтэгъазэ. Къэтэдж, джэгуалъ! Джыри цIыф 
горэм лые епхыгъэу зызэхэтхыкIэ, зыми тыкъимыубытыжьэу ппсэ зэрэпхэтыутыщтыр зэгъашIэ!
Нэбгырищыри къухьэуцупIэм къытехьажьхи, фэбытышъо хъугъэ Исам затIупщыжьым, Орхъан зыфэмыщыIэу 
IукIыжьырэм лъыджагъ:
- Зэ моу къэуцу! КъэошIэжьа гъэрекIо мыщ дэжь 
къыщысэпшIэгъагъэр?
- Къысфэгъэгъу…- зэгорэм зыбгъэ къизгъэпшыщтыгъэ Исам ары Iоу умышIэжьынэу къэлъэIуагъ, - зыкъэсыухъумэжьыщтыгъэти ары…
- Сэ къысашIагъэр, Фахьри фэдэу, зыми фэзгъэ гъурэп, 
шIумэ еплъ! - Орхъан къэмапэр Исам ыIэлджанэ хисагъ, 
куозэ, кIэзыIэжьыгъэм кIэлъыджэжьыгъ: - Ар сиапэрэ 
лъышIэжь! УзымыуцужьыкIэ, адрэхэри ппсэ пхэсхыфэкIэ 
къыкIэлъыкIощтых.
Фахьри ылъэгъугъэмрэ зэхихыгъэмрэ зыфихьыщтыр 
ымышIэу тIэкIурэ щыти, Орхъан егыигъ:
- Ар пшIэн фэягъэп. ТишIушIэ Алахьым ыпашъхьэ 
щыбгъэкIодыжьыгъ…
- Ары, ары, шIушIэ зыфэмышIапхъэмэ, уазэрэщыгугъырэр сшIэрэп, шIушIэ афапшIэзэ къэохьы. Ар пIозэ, хым 
сыхэзыдзэнэу фэягъэхэм сишъхьакIо афэсэбгъэгъугъ. 
Сулейман шашытыжъыми тебгъэшIужьи, непэ ахъщэ 
хъущэкIэ тэбгъэунэшIужьыгъэ. Къыолыжьыгъа уипкIэнтIэпсыкIэ къэблэжьырэр?
- Къысэлыжьыгъэп, ау ащ фэдэу умыжъалым, 
Орхъан,- Фахьри зэхихыгъэ лъышIэжь гыер ыгъэшIагъозэ, 
полицэ ныбжьыкIэм еушъыекIыгъ,- ащ иягъэ къыокIыщт 
нахь, ишIуагъэ къэкIощтэп. Тыгу къэтэгъэгъэкIыжь, зыщытэмыгъэгъупшэжь тимамлюкыгъэ-къиныгъо зэман. ШIу 
зымышIэрэм шIу къыпыщылъыщтэп.- "Сыдэу мы ныбжьыкIэхэр гукIэгъунчъэ-шIушIэнчъэха?.." - Фахьри гукIэ 
зэриIожьыгъ.
Ежь Орхъани ышъхьэ къыхэмыщыжьэу гупшысэ зэкIагъэти, зыфеушъыигъэм джэуап ритыжьынэу джырэкIэ 
иIоф тетыгъэп.

--- Page 139 ---

II
ЩыIэх гъогум фэонтэгъу цIыфхэр, ау фэпсынкIэхэри 
макIэп. ТIури Шарль де Ферриоль изэфэд. Тэджыгъуай, 
зытэджыкIэ, къэгъэуцужьыгъошIоп. 
Мызгъэгум париж гъогу франс лIыкIор темыхьэ хъущтыгъэп, ащ фай-фэмые Iоф хэлъыжьыгъэп. Iэтхъо-лъэтхъоныр зыпкъ къикIыгъэр Клодина-Александринэ иошIэ-дэмышIэ тхыгъ. Илъэс заулэ хъугъэшъ Тыркум зисыр, ащ 
фэдэ IофкIэ ар къыфэтхагъэп.
Бзылъфыгъэ-шIулъэгъу къипхъотыгъэмэ ышъхьэ 
зэпыраригъэкIыныр графым имыкIэсагъэми, гъогу чыжьэм 
зыфытыращагъэ Iофым джы хэгупшысыхьан фаеу хъугъэ: 
ар зыщызэригъэзэфэщт тхьэмэфитIу уахъти къыпыщылъ. 
Гъэмэфэ хыр рэхьат, къухьэм ыпэ регъэхъу, ежь зыми 
ыгъэохъурэп. Клодина-Александринэ "изэщ" тхыгъэ 
"зэгъэлъэгъуныр" шIулъэгъу Iоф къодыя хьауми нэмыкI 
чIэгъ-чIэлъыгъэ горэ хэлъа? Ар IофыгъуищыкIэ зэтеуутын 
плъэкIыщт. Зыр ежьыррэ Айщэтрэ афэгъэхьыгъэ унэгъо 
Iоф. ЯтIонэрэр, Клодинэ ишIулъэгъу зэхэлъэшъогъэ 
мыухыжь. Ящэнэрэр, ар зэкIэми анахь Iофэу Шарль де 
Ферриоль елъытэ - Францием и Апэрэ министрэ IэнатIэр 
ары. А IэнатIэр де Конде Бурбон герцогым зэрэзэрихьащт 
шIыкIэ-гъэпсыкIэм мэхьанэшхо иI. IэнэтIэ зэблэхъумэ ар 
захахьэкIэ, хэгъэгур Iофышхо хэфэщт.
Клодина-Александринэ итхыгъэ ухэгупшысыхьапэмэ, 
щэп зэрэзэшъхьащыпхын плъэкIыщтыр - плIэ нахь: "Сыдэущтэу Жанетт-Никольрэ Пьеррэ яIоф зыщызгъэгъупша гъа? - Шарль де Ферриоль зэгыижьыгъ.- ЗэрэхъурэмкIэ, 
Клодинэ ыгу рихьырэп Жанетт-Николь. Арышъ нэбгыритIум 
азыфагу сыдигъэхьанышъ, монастырыр зыIэ илъ бзылъфыгъэм ышнахьыжъ щысигъэухъумэнэу фай. Ара шъуIуа 
"силъэгъу" шIоигъоу ар "къызыкIысфэзэщырэр"? Мы 
бзылъфыгъэхэри… сэ ахэр зэрэсшIэу цIыф ышIэхэрэп, ау, 
етIани шъыпкъэр пIощтмэ, ахэсшIыкIыри щыIэп… Зэ моу 
Париж сынэгъэс, зэтеплъэхэмэ, алъэкIапIэхэр кIэсысыхьэхэу сэ ахэр сшIыщтых!.. Мария-Анжеликэ синыси джа 
еплъыкIэр Жанетт-Николь фыриIа? Адэ джары, удахэ 
зыхъукIэ, уиджэнакIэ пызытхъыщтыхэри хьазырых. "Шъугъоным нэр рекIы" зыкIаIорэр шъыпкъэ. НэмыкI гущыIэжъи 

--- Page 140 ---

тыркумэ яI: "Чэтыунчъэ унэм цыгъохэр щэджэгух". АрынкIи 
мэхъу Ферриольмэ яхъулъфыгъэнчъэ унэ гъэшIэгъонхэр 
къызфихъухьэрэр…"
Париж нэсынкIэ шIуабэ дашIэщтыгъэми, Мелен къэлэ 
цIыкIум Шарль де Ферриоль къыщымыуцун ылъэкIыгъэп. 
ХьакIэщым унэри Iанэри щаригъэхьазырыгъагъ, ежьыми 
зиукъэбзыгъагъ Мадлен къыфащэнэу зареIом. Ау ащ 
къехъулIэгъэ къэбар гомыIур гарсоным къызыфеIуатэм, 
ышъэ икIыгъэу кууагъэ:
- Ащ фэдэ зышIэн бзылъфыгъэп Мадлен!
- Слъэгъугъэр, сызыщыгъуазэр ары, граф, зигугъу 
къыпфэсшIыгъэр.
- Сыдигъу ар зыхъугъэр?
- ГъэрекIу.
- Илъэс тхьапш тыралъхьагъэр?
- Щы.
- Тыда зыщаIыгъыр? - Шарль де Ферриоль джэхэшъогур фыримыкъужьэу къечъыхьэ.
- Мелен хьапсыр ары.
- Хэт пIуагъа зицэгэнэлъэ зэпиутыгъэр?
- Алжир щыщ араб шыихъ гор.
- МакIэ ришIагъэр!.. Модэ кухъэренэр къягъэхьазыр…
Мадлен зыщаIыгъ бзылъфыгъэ хьапсым икъэгъотын 
Шарль де Ферриоль бэрэ пылъыгъэп. Зыфэдэ цIыфыр 
хьапсIыгъ бзылъфыгъэ нэгушхо сырыфым зыреIом, ыгъэшIэгъуагъ:
- Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ хьапсым сызыIутыр, ощ 
фэдэ цIыфышхо апэрэу къысэуалIэ. ЕтIани укъызыкIэупчIагъэ бзылъфыгъэр… Сыдэу ар о къыпфыщыт?.. УиIахьыла, 
уинэIуаса?..
- СиIахьылыми, хьау сIощтэп, синэIуасэми, хьау сиIэп,- 
къыIощт гущыIэмэ графыр алъыхъугъэп, зыфаемкIи елъэIугъ: - Мадлен сэбгъэлъэгъугъагъэмэ, сыдэбгъэгущыIэгъагъэмэ, сигуапэщтыгъэ. СыкъызыфыолъэIурэр, пшIошъ 
хъущтмэ, бзылъфыгъэ дэеп. СIорэ-сшIэрэмкIэ сшъхьэ 
сымылъытэжьэу, уасэ зыфэсымышIыжьэу къызщымыгъэхъу.
- Угурэ уицIыфыгъэрэ аущтэу уагъашIэмэ, сыд пае 
ащ фэдэ нэкIэ сыкъыоплъын? - хьапсIыгъ бзылъфыгъэм 
графым къыдыригъашти, къыщытхъужьыгъ,- шъыпкъэм 

--- Page 141 ---

уфаемэ, нахь нэшIукIэ сызэбгъэплъыжьыгъ. Мадлен 
хьапсдэсыр сэри бзылъфыгъэ дэгъу сэIо, ау щытми, ахэр 
зэкIэ тэркIэ хьапсчIэсых. ГухэлъышIу фыуиIэу укъызыкIуагъэкIэ, уIузгъэкIэн, удэзгъэгущыIэн,- бзылъфыгъэм ынэ 
шхъонтIэ чъыIэхэр къиуфэбыкIхэу, графым зыкъыIуишIыхьэзэ, къыфыпигъэхъожьыгъ,- ау шъуизакъоу шъукъызэдэзгъэнэнэу укъысщымыгугъ, сыфитэп.
- А зыфапIорэр къысфэпшIэгъагъэми, хьау сIощтыгъэп, 
мадам,- графыр щхыпцIыгъэ.- УмыгумэкI, сэ мыщ сыкъызфэкIуагъэр ащ фэдэ Iофэп. Мадлен сишIуагъэ езгъэкIынэу, сфэлъэкIмэ, къязгъэутIупщыжьынэу ары.
- Дэгъу, дэгъу,- бзылъфыгъэ нэгушхом джыри ынэхэр 
къилыдыкIыгъэх,- улIымэ, паIо пщыгъымэ, джары узэрэщытын фаер. ГъэшIэгъона бзылъфыгъамэм фалIэрэм 
ыцэгэналъэ зэпаутыгъэмэ. Бзылъфыгъэр рамыгъэзымэ, 
зыми езаорэп… Мары джыдэд, къыпфязгъэщэщт сэ ар…
Унэм къыращагъэ Мадлен ылъэгъугъэм къыкIигъэщтагъ:
- Ора, граф?!.
- Сэры, Мадлен, сэры…- Шарль де Ферриоль бзылъфыгъэм зыпэгъокIым, Мадлени ищыгъын шъой-цыймэ 
ащымыукIытыхьэу къыпэгъочъи, IаплI къырищэкIыгъ. 
- Сыд тхьамыкIагъуа къыохъулIагъэр, Мадлен?.. Неп 
ныIэп уикъэбар зысшIагъэр… Угу умыгъэкIоды, зэфагъэ 
горэ щыIахэмэ, сыпфэлъэIощт, укъязгъэтIупщыжьыщт.
- ШъуIощт щыIэмэ, сэщ пае къэшъумыгъан…- 
зыплIэIушхо къэгъэзэгъэ хьапсIыгъ бзылъфыгъэм къызэриIокIыгъ.- Мы къыплъыкIуагъэр, хьапсдэс, уицыхьэ 
зытебгъэлъын цIыф.
- Тхьауегъэпсэу, мадам,- къыфашIагъэм, къыфаIорэм 
Шарль де Ферриоли уасэ фишIыгъ.- Мы бзылъфыгъэр 
къягъэутIупщыжьыгъэнымкIэ сэ сфэлъэкIыщтыр къэзгъэнэщтэп. Ори унаIэ тегъэт, ыгу умыгъэкIоды.
Шарль де Ферриоль ыгу къыдэмычъэу, зэхэукIагъэу 
хьапсым къикIыжьыгъэти, зиIэтэу игъогу техьажьышъугъэп. 
ИIани хэмыIэу, ипIи хэмыгъуалъхьэу, зыщэ-зыплIэ 
пчъэм къыфыдэплъыгъэ гарсоныри зэхимышIэу Шарль де 
Ферриоль пхъэнтIэкIу шъабэм щэшъхьаукъэ. ПкIыхьапIэ 
елъэгъуи-емылъэгъуи фэд. Бзылъфыгъэ горэм къыдэшъо, 
ау ащ загъорэ зыIэкIеутышъ, нэмыкI хъулъфыгъэу бжъакъо 
6 Заказ 026

--- Page 142 ---

зытетым къыдешIэ, уизакъоу пчэгум уимыт ыIозэ, Iэ къыфешIы. ЗекIуалIэкIэ, зегъэкIодыжьышъ, джа хъулъфыгъэм 
ежь къыдэуджэу регъажьэ.
Зыгорэ къетIыргугъэ фэдэу пкIыхьапIэм графыр къызыхэужьыкIэ, зыдэщыIэр щыгъупшэжьыгъэу унэр къызэпеплъыхьэ, зэупчIыжьы: "Сыд пкIыхьапIа сызыхэтыгъэр?.. 
Хэта а бзылъфыгъэр, Жанетт-Никола, Клодина-Александрина?.. Хьау, хьау, ахэр арэп, Мадленмэ шIэ? Сыда ащыгъум ащ ынэхэр Аиссе ынэмэ закIыфэдэхэр? Атх псыгъо 
ищыгъэхэмкIи зэхьщырых. Шарлотта-Элизабет Аиссе 
бэшIагъэ зысымылъэгъугъэр, ащ ынэхэмрэ ыпкъырэ 
сыдэущтэу ахэмэ афэзгъэдэщта!.. Адрэ бжъакъо зытетылIэу сыкъыздашъощтыгъэр?.. Ар Фахьрирэ Пьеррэ 
афэдэмэ сшIэрэп… Орхъан?.. А шъхьэгъажъом сыда 
сызыфыкIэупчIэрэр?.. КъысэхъулIэрэр сшIэрэп, зыгорэу 
сыщыт…" - Шарль де Ферриоль къызыщылъэти, Iанэм 
ечъэлIагъ, санэр зыфыригъэхъожьызэ, пчъэмкIэ плъагъэ, 
дэIуагъэ. Зы мэкъэ-лъакъи къэIурэп, унэр кIым-сым. Iанэм 
тет шэф остыгъищым языр кIосагъэ, ятIонэрэри енэшъуао. 
- Гарсон! - графыр джагъэ.
- СыкъэдаIо, граф,- пчъэ кIыбым къыщекъэрэгъулэщтыгъэ гарсоныр фэбытышъоу ыпашъхьэ къиуцуагъ.
- Джы нэс тэ ущыIагъа, сизакъоу сыда унэм сызыфибгъэсырэр?
- Хьау, граф, ошъхьаукъэфэ, тIо-щэ унэм сыкъи плъагъ, 
укъэзгъэущынэу сыфэягъэп.
- ПкIыхьэпIэ мышъо-мылым себгъэшхын нахьи укъысэтIыргугъэмэ, нахьышIугъ,- гарсоным егыи фэдэу зишIи, 
къин езгъэлъэгъоу фызэхэмыфыщтыгъэ пкIыхьапIэмкIэ 
Шарль де Ферриоль зыщытхъужьыгъ: - Ашъыу зы бзылъфыгъэ IэшIу цIыкIу горэ пкIыхьапIэкIэ къыспыпкIи, ерагъэу 
зыпысфыжьыгъ, фэIуагъэр сшIэрэп нахь.
- ПцIэнагъа?
- Хьау, пцIэнэ Iоф иIагъэп.
- Армэ Iофэп. ПцIанэмэ, шIоп аIошъ ары.
БэшIагъэу инэIосэгъэ гарсоным Шарль де Ферриоль 
дэгущыIэзэ, Мадлен инэплъэгъу кIэтыгъ, гъэшIэгъоныр, 
ыIаплI шъаби джы къызнэсыгъэм зэхишIэщтыгъ, ышъхьацыми, ыIэ фабэхэри щыгъупшэщтыгъэхэп: "Бзылъфыгъэ 
шIагъор агъэунэхъугъ… Агъэунэхъугъа хьауми ежь зигъэунэхъужьыгъа?.. СшIэрэп, сшIэрэп, ащ сыдэущтэу 
джэуап ептыжьыщта?.. ПшъхьэкIэ уемыолIагъэу ар къыбгурыIони зэхэпфыни плъэкIыщтэп. "Бзылъфыгъэр рамыгъэзымэ, зыми езаорэп" а хьапсIыгъым зыфиIуагъэм 
шъыпкъэ хэлъ. Ары, ары, бзылъфыгъэм ихэукъоныгъэ 
тэ, хъулъфыгъэхэми, тилажьэ хэмылъэу щытэп…"
- Гарсон, моу сэнэ тIэкIу тегъашъу.
- Зи езгъэIонэп, граф. Ау сэщ нахь дэгъоу къыбдезгъэштэн бзылъфыгъэ IэшIуи щыI.
- Хьау, хьау! - Шарль де Ферриоль къыпиупкIыгъ, 
санэм зешъом, къеупчIыжьыгъ: - Хэта, сшIэрэмэ ащыща?
- КъэошIэжьмэ, граф, джа Мадлен ыуж къыпфэсщэгъагъэр ары.
- Ар джы къызнэсыгъэм къэошIэжьа? - графым зэримыгуапэр ымакъэ къыхэщэу къэупчIи, сэмэркъэузэ, 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ащ фэди зэгорэм къытэхъулIэгъагъ… Загъори шакIом ишхончи къэмыоу мэхъу… А 
зыфапIорэ бзылъфыгъэ IэшIу цIыкIур армэ, къысфащ. Ау 
шакIо тызыкIокIэ, джы тишхончыкIэ тызыфэмысакъыжьэу 
къызшIомыгъэшI.
- Ащ фэдашъо ныбжьи къыптесштагъэп, граф. Мыщ 
чэщ щизыхырэ пстэури,- ымакъэ нахь ыгъэцIыкIузэ,- 
типачъыхьи зэрахэтыжьэу, ощ фэдагъохэт,- зиухыижьымэ 
къыщытхъузэ, лъэпэ шъэбэрыкIокIэ гарсоныр унэм икIошъыжьыгъ.
Пчъэм къыдэкIыгъэ бзылъфыгъэ мыод-мыпщэр зэIэкIэлъым зыбгъэ зэрыгъэзыгъэ дэнэф джэнэ пIокIэ кIэкуабзэу щыгъым игъончэджыжъыий, ыныбыдж илъэшъуагъи 
къыхэщэу, къыфэзэщыгъэ-къыфэлIагъэм фэдэу ыкокI 
къитIысхьагъ, IаплI къырищэкIызэ, ыIупшIэ плъыгъэхэмкIэ 
къеIушъэшъагъ:
- Сыдэу бэрэ, граф, тызыфэбгъэлIагъа?..
- Зэ, зэ, дэхэцIыкIу,- ыпшъэ зыкъизышIэгъэ бзылъфыгъэ фабэм Шарль де Ферриоль зыпэIуищэикIызэ, 
фэчъыIэу риIуагъ,- модэ кIуи, уипхъэнтIэкIу тетIысхь.
- Граф, сыкъэпшIэжьырэба?..- "сыдэу уишIэжь кIэкIа" 
нэкIэ риIомэ, егыйзэ, Iуплъагъ, ыгу фэплъыщтыгъэми, 
къызыхимыгъэщэу дишIэщтыгъэр ыушъэфыгъэп: - Сэри 
зэгорэм къыоIэзэгъагъэр…
6*

--- Page 143 ---

- УкъэсэшIэжьы, Габриэль, укъэсэшIэжьы…- Шарль 
де Ферриоль щхызэ, къыIуи, ежь шIоигъомкIэ джэуап 
ритыжьыгъ,- ау о узыфэмыем сэ сыфэбгъаезэ, сыбгъэщэфэнэу укъысфемыжь. Мы IофымкIэ гужьыдэгъэкI закъо 
хэмытэу шIулъэгъу гущыфэ титIо зэфытиIэн фае. Арышъ, 
орырэ сэрырэ джыдэдэм тазыфагу дэлъыщтыр зыщытэгъэгъупши, тызыгъэгумэкIырэмкIэ тызэдэгъэгущыI. Ащ 
фэдэ нэкIи, Габри, укъысэмыплъ, сыпфэмыеуи къызышIомыгъэшI. 
- Ащ фэдэу узэплъыжьымэ, дэгъу,- кIэнэкIэлъэ 
щхыпсыр Габриэль ыIупшIэ шэплъ шъэбэ цIыкIумэ арычъэзэ, рагъэлъэгъугъэ пхъэнтIэкIум тетIысхьагъ,- къигъахъу 
санэ, къысэпIон ошIэмэ, сыкъэдаIо, ау сэ зыми сигъэгумэкIырэп! - Габриэль джы ынэ фабэхэр къиушхъонтIыкIыгъэх.
- ШIулъэгъу кIэхъопсыкIэ укъысфэкIуагъэу е укъязгъэщагъэу ара къысапIомэ пшIоигъор? - къызэреупчIыщт 
гущыIэми графыр лъыхъужьыгъэп.
- Пчыхьашъхьэ угу къызыфыдэмычъырэр, граф, 
сымышIэу щытэп…- Габриэль джы нахь мэкъэ шъабэкIэ 
къыIуи, ежь зэушъыижьыми, графым еушъыйми умышIэнэу 
къыухыжьыгъ: - ЩыIэныгъэр узэмыжэгъэ закIэу зэхэлъ, 
ар ори умышIэу арэп. Хэти ынатIэ итхагъэм, Мадлен фэдэу, 
еутэкIыжьы. Ау Мадлен иIофмэ узгъэнэшхъэирэр, хъущтыр хъугъахэ, ащ зи хэпшIыхьажьын плъэкIыщтэп.
- Сыда зыкIэмылъэкIыщтыр, хьапсым чIагъэтIысхьэрэ 
пстэури чIадзыжьа? Зэгорэм улъыплъэмэ, уишIуагъэ ебгъэкIымэ хъущтыба?
- Ежь Мадлени ишIуагъэ къызысэкIыгъэкIэ, сэри зыгорэ 
фэсшIэжьыныр къыстефэ.
- Мадлен ишIуагъэ къыокIыгъа? - Шарль де Ферриоль 
зэхихыгъэм къыгъэгушIуагъ.
- Адэ къысэкIыгъ. Мадлен амыгъэтIысыгъагъэмэ, о 
мыщ сыкъябгъэщэщтыгъа! - гукIэгъунчъэ мэкъэ чанкIэ 
Габриэль къызыIуипхъоти, тхьамыкIэгъо Iоф темыгущыIэхэ 
фэдэу ыпашъхьэ ис лIы дэхэшхом риIуагъ: - Ащ нахьи 
нахьышIу, граф, зысэгъэгъатхъи!.. Хьауми, нахьыпэм 
фэдэу, джыри сиIэзэгъу уищыкIагъа?
Шарль де Ферриоль къэужъоплъыгъ, ерагъэу зиIажэзэ, 
укIыти емыкIуи зыкIэмылъ Габриэль ынэмэ акIэплъагъ, 

--- Page 144 ---

етIанэ тIэкIуи ыгу егъужьыгъэу зыкъыригъэшIэжьы шIоигъоу егыигъ:
- Зэгорэм сыгу зэIугъагъэ пшъэшъэжъыер ары Iоу 
усшIэжьырэп.
- Ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп,- лъэкъо зэтедзагъэм ко 
пцIэнэ пытэмкIэ узэригъэнэцIэу Габриэль щхыгъэ,- илъэсми 
охътиплIыкIэ зызэблехъу, мафэри пчэдыжьэу, щэджагъоу, 
пчыхьэу зэхэлъ. Угу рихьрэр уикIас, къыхэохы.
- О уисэнэхьатыкIэ ащ фэдэ зэраIуалIэрэм уфэдэп.
- Сафэдэп ащ фэдэ сызышIыгъэмэ ори уащыщышъ,- 
бзылъфыгъэ шъхьакIор Габриэль къытекIозэ, къыIуи, 
щхыжьыгъэ. КъызыфэкIуагъэри зыщигъэгъупшагъэп: - 
Адэ моущтэу титIо тызэплъымэ, тызэдаоу тыщысыщта? 
Типчыхьэ хьаулые-пкIэнчъэу дгъэкIощта?
- Сыд пае хьаулые-пкIэнчъэн?..- графым ыты хэбзэ 
ахъщэр бзылъфыгъэм ыпашъхьэ рилъхьагъ.
- Сэ къэсымылэжьыгъэ ахъщэр аIысхырэп,- зэмыжэгъэ шъхьакIор рыхигъэкIокIэжьызэ, къемыкIурэ макъэкIэ 
Габриэль щхызэ, унэм икIыжьыгъ. Ау ардэдэм гуплъыгъэ 
кIэгупшысыхьажьыкIэ пчъэм ышъхьэ къыдигъэщыжьыгъ: 
- Джа къысэмыгъэлэжьыгъэр пщымыгъупшэжьырэ Мадлен хьапсдэсым дэжь неущ фахьи, псапэ фэпшIэщт.
- ХъяркIэ, Габри, хъяркIэ,- Шарль де Ферриоль къыфадзыгъэр шIощхэнэу сэнэ бокалыр ригъэлъэгъузэ, 
риIуагъ,- уипсауныгъэ пае мы бжъэр сэIэты.
Сыд фэдэу графымрэ Габриэльрэ агукIэ зэфэмышIухэу 
зэбгъодэкIыжьыгъэхэми, тIури зыхэгупшысыхьанхэ шъхьагугъу-гумэкIым чэщреным хэтыгъэх. Мадлен инасыпынчъэгъэ IофкIэ Шарль де Ферриоль зэрэфэлъэIощтыр 
ухыгъагъэ, ащ фэгуитIу-кIэгъожь къыхэхьажьынэу щытыгъэп. Тыгъуасэ хьапсым щилъэгъугъэмрэ тыгъоспчыхьэрэ 
ошIэ-дэмышIэ Iанэм щызэхихыгъэмрэ ишIошъхъуныгъэ 
тырагъэпытыхьажьыгъ. Ау мы Iофым икупсэ ежь зэрэхэтыгъэр арыщтын, имысагъи изэфагъи фызэхэфыжьыщтыгъэп: "Шъхьэихыгъащэу Габриэль сыдэгущыIагъэмэ 
сшIэрэп?.. Бзылъфыгъэ губжыгъэм къыуимыIони къыуимышIэни щыIэп. Зэгорэм къысэшъэбэкIыгъагъэ Габриэль 
ары Iоу умышIэжьынэу мэшIо тэпэу къызэIызгъэутыгъ. 
Хъулъфыгъэм иIэзэгъур бзылъфыгъэр арэу къерэмыIу 
ащыгъум!.. Ар аIозэ, ахэм тшъхьэ зэрагъэкIокIышъ, зыфаер 

--- Page 145 ---

зафэтымышIэкIэ, тагъэмысэжьы. Мадлен тхьамыкIэм иIоф 
ар къыхахьэрэп. Ар сэIо шъхьае, а шъхьэлъэш къаигъэ 
цIыкIум фэлъэкIыгъэмэ, сцэгэналъэп, нахьыби зэпиутыщтыгъ. БгъуитIумкIэ - хъулъфыгъэхэмкIи, бзылъфыгъэхэмкIи - тымыс: тпкъышъолкIэ тэщэ, тэщафэ… Хыемрэ 
мысэмрэ зэдгъэзэфэным ычIыпIэкIэ, тызэфэсакъыжьымэ, 
нахьышIу. ЗэкIэми анахь дэгъугъэр тиIэр зыфидгъэкъоу 
тимыем темынэцIыгъагъэмэ арыгъэ. Ау сыдэу тшIын, 
хъопсэгъо закIэкIэ дунаир зэхэлъ…" - зиухыижь-зиумысыжьызэ, чэщыбг гупшысэм хэпшъыхьагъэ графыр 
ошIэ-дэмышIэу Iуилъэшъугъ.
Габриэль? КъехъулIагъэр зэримыпэсыжьэу, зигъэчэрэгъумэ-зэцIэцIэжьызэ, ари ипIэ хэлъыгъ: "Сидэхэбаижъ… 
илIыгъэ къызэрезгъэгъотыжьыгъагъэр щыгъупшэжьыгъэу 
"зысэбгъэщэфынэу укъыспымыхь" къысеIо, ащыгъум а 
"шъхьалъытэжь" шIулъэгъу фалIэр къэнацIэ-зэпIэскIужьэу 
сапашъхьэ исыгъ… КъыскIэнакIэзэ, къысимыгъэлэжьыгъэр 
сапашъхьэ къырелъхьэ… ПшIэрэп нахь, делэжъ, ащ фэдищ 
сэ зы чэщкIэ къэсэгъахъэ. ЕпшIэщтыр умышIэмэ, ар зыдэпхьыщтыр къыосIощт: зэкIоцIыщыхьи, упхэкI игъэчэрагъу!.. 
Зэгорэм мэлэкIае улIэу укъысихьылIэнкIи пшIэхэнэп, джаущтэу зыхъурэм Мадлен зыфагъэтIысыгъэр пщыгъупшэжьыгъэу ухэзгъэтын, шъхьэфэIо-шъхьащытхъужь! Псапэ 
зышIэрэр о зыр арэу къызшIомыгъэшI, тэри тыгукIэгъунчъэп…" - цIацIэмэ, нэф къэшъмэ, шIоу ышIэщтым 
егупшысэзэ, Габриэли чъыем рикIыгъ.
Пчэдыжьым къызэущыжьым, Мадлен дэжь хьапсым 
зэрэкIощтым егупшысэзэ, мы сызыфэкIощтыри ащ фэдизэу 
цIыф дэгъоп, сиIоф зесэгъэжьакIэми, агъэтIысыфи къин 
Iаджи сигъэлъэгъугъэ ыIозэ, Габриэль къэтэджыжьыгъ. 
Ищыгъын чIэгъчIэлъ кIэпсмэ къахихи, ахэмэ шхын IэшIу-IушIу 
акIигъэгъужьи, тыгъоспчыхьэ къэзыушъхьакIугъэ графым 
егуаоу зышIомыдэй-зышIошIыжьызэ, хьапсым кIуагъэ. 
Хьапс зэтегъэпытыхьагъэр Габриэль зелъэгъум, мэфэ 
фабэр щыгъупшэу пкIэнтIэ чъыIэр ынатIэ къытырикIагъ. 
ЗэкIолIэгъэ къэлэпчъэ гъожьышэ-шIоишъом тIэкIурэ 
кIэрыти, ыгу къыдэлъэтзэ, теуагъ.
Пчъэм къыщызэIукIыгъэ шъхьангъупчъэ бгъузэм 
хъулъфыгъэ нэгъуцу горэ къиплъи, къыIугушIожьыгъ:

--- Page 146 ---

- Ора, дэхэцIыкIу? Укъэгъощагъа хьауми Тхьэм укъысфихьыгъа?
- СымыгъалI адэ, Iэежъ!.. ХьапсIыгъ Катрин мадамыр 
сищыкIагъ,- къэрэгъулэр Iумпэм ышIыгъэми, паIо зыщыгъмэ зызэрафишI хабзэу IугушIожьыгъ,- пфэлъэкIыщтмэ, 
сыIугъакI, пшIэнэп зэгорэм ори сишIуагъэ къызэрэокIыжьыщтыр.
- Ары, ары, сэ сфэдэхэр лъэшэу уищыкIагъэх о…
- Зэ, зэ, сидах, ар пIоу зымышхыжь,- Габриэль нэшIошIыгъэ шъабэкIэ къэлэпчъэIутым джыри IущхыпцIи, игъумытIым зэпыригъэугъ,- ахъщэм зэхэдз иIэп, ащ мэ къызэрэпымыурэр зыщымыгъэгъупш. КъыбгурыIуагъа, синэф? 
Арышъ, къэлапчъэр къысфыIухи, сыкъыдэгъахь.
- Сигуапэу укъыдэзгъэхьаныгъи, дэхэцIыкIу, къэлэпчъэ жъые дэхьапIэ мыщ иIагъэмэ,- джы ынэгу къызэIыкIыжьыгъэу къэрэгъулэр Габриэль къыIугушIуагъ, ащи 
къыщыуцугъэп: - Сыфитыгъэмэ, ощ пае ари пфыхязгъэупкIыни… Ау сфэшIэщтыр къыосIон: Катрин мадамыр 
модрэ къэлэпчъэ дэхьагъушъхьэмкIэ къыщыбгъотыщт. 
ГукIэгъу зыхэлъ бзылъфыгъ ар, укъызэхишIыкIыщт. Ау сэ 
укъы сIукIагъэу емыIу, пшIэрэба шъо бзылъфыгъэхэр 
шъузэрэщытыр…- кIэлъиIожьыгъ.- УиIоф къикI-къимыкIми сэгъа шIэ, сишIуагъэ къыомыкIмэ, сиягъэ къыокIыщтэп.
Катрин мадамыр Габриэль зелъэгъум, "сыдэу модрэ 
лIы нэгъуцумрэ мырырэ ятеплъэкIэ зэхьщырых" гукIэ 
ыIозэ, ежь фэдитIу зиинагъэ бзылъфыгъэм зыфелъэIугъэр 
къыфишIэнэу къыгъэгугъагъэми, къемыупчIын ылъэкIыгъэп:
- Арэущтэу шъузэфыщытмэ, сыфимытми, шъузэIузгъэкIэн. Ау зы къызгурыIорэп: ори, тыгъуасэ Мадлен 
хьапсдэсым къылъыплъэгъэгъэ графри илъэс псаум тэ 
шъущыIагъа? КъызгурэIо, къызгурэIо, граф цIыфышхомрэ 
орырэ шъузэрэмышIэу щытэпщтын…
- Ары, мадам Катрин, ары,- Габриэль къэгузажъуи, 
бзылъфыгъэм дыригъэштагъ,- графыр зиIорэ зишIэрэ 
афэшъыпкъэ цIыф, ухэукъорэп. Ау Мадлен тыфэмыгумэкIыщтыгъэмэ, ари сэри мыщ тыкъакIощтыгъэп.
Пчъаблэм Мадлен къызэрэдэкIыгъэм лъыпытэу унэм 
рилъэгъогъэ Габриэль зимышIэжьэу къытекууагъ:

--- Page 147 ---

- Сыда, хьабзыжъ, зыуж уитыр! Зысэмыгъэлъэ гъу! - 
ЕтIанэ нахь зыфэсакъыжьызэ, хьапсIыгъ бзылъфыгъэм 
елъэIугъ: - Мадам Катрин, мыры сибэлахь къысфэзыхьыгъэр, мыхъун сIэкIэмышIэзэ, сыкъыздырябгъэщыгъэм 
сягъэщэжь… Мыры, нэмыкIэп, хъулъфыгъэ пстэумэ 
ятхьамыкIагъор…- унэм ращыжьыщтыгъэ Мадлен къызэриIокIыжьыгъ.
III
Мафэ къэс Париж нахь дахэ мэхъу. ИкIыхьагъэкIэ - 
зырещы, ыбгъухэмкIэ - зеушъомбгъу. Урамхэми 
заузэнкIы, ипчэгухэми, бульвархэми къахэхъо. Унэ 
гъэкIэрэкIагъэхэр къызэлъэгэкIхэрэ чъыгхэми заIэты. Шы 
тIурытIу, плIырыплI зыкIэшIагъэхэ кухъэренэ хъэрэпкIарэхэр 
чыжьэкIи благъэкIи зэблэчъых, хъулъфыгъэхэр яцилиндр 
пэIо зандэхэмкIэ, бзылъфыгъэхэр япэIо псынкIэхэмкIэ, 
ядэнэ шарф утысэхэмкIэ ахэмэ къарэщых.
Къэгъагъэхэри, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэри, хэтэрыкIхэри, хьылъэзещэ кухэри, щырыкъу лъэкIыпIэхэр къызэрэращэкIыхэрэ курэжъыехэри, щакIохэри, щэфакIохэри, 
жьаупIэмэ защызгъэпсэфрэ нэжъ-Iужъхэри, кIэлэцIыкIухэ ри тыдэкIи щэолъэгъух.
Клодина-Александринэ къызэрэфитхыгъагъэу уцугъорэ тIысыгъорэ ымышIэу Шарль де Ферриоль зыхэнырэ 
щыIакIэр Париж къыщежъукIы. Ар дэдэу щыIакIэр Париж 
щыщыта? Нэмрэ гумрэ алъэгъурэм, зэрэзэхашIэрэм елъытыгъэщт ар къызэрэбгурыIощтыр. Зыфаер ыгъотэу, имыIэр 
къыфагъэсэу графыр есэгъагъэми, ари цIыфы. Орэд 
къэзыIорэр зэрыгъырэри ымышIэу щытэп. Анахь джэнэ 
дахэри зэIэтхъы, анахь пэIо лъагэри къыпшъхьащэзы. 
ЩыIакIэри ежь зыщыщ дунаим фэд: зэ тыгъэпс, зэ ощхыпс. 
Ащ ишыбли къызыщызыбгырыущт уахътэмрэ чIыпIэмрэ 
пшIэщтыгъэмэ….
Шарль де Ферриоль икухъэренэ шъабэкIэ къызыблэчъыгъэхэ Меленрэ Версальрэ, Трианонрэ Воле-Виконтрэ гукIэ афызэплъэкIыжьы: "Версали типачъыхьэ тыгъэ 
щэпсэу, хэгъэгу унашъохэри къыщешIых, "Шъыхьэ паркми" 
ишъхьал щегъэхьаджэ. Мелени къэлэ гохь цIыкIу, ау Мадлен тхьамыкIэр зычIэс хьапсри ащ дэт. Шарлотта-Элизабет 

--- Page 148 ---

Аиссерэ Жанетт-Никольрэ яIоф къыхэмыхьэу Мадлен пае 
мыщ сыкъэкIогъагъэми хъущтыгъэ. Адэ джары щыIакIэр 
шIукIи екIи зэхэлъ цIыф Iушмэ зыкIаIорэр. Мары Сени ипс 
IубкIэ шIу ешIэ,- Нев-Сент-Огюстен иурам нэсынкIэ 
къыфэнэжьыгъэ лъэмыджым зытелъадэм, ылъэгъурэр 
джыри игуапэу гукIэ зэриIожьыгъ,- ытхыцIэкIэ къуашъохэр, 
къухьэхэр зэрехьэх. ЦIыф тхьамыкIи баий фэлажьэ, ау 
къызиукIэ, зэхэдз имыIэу хэти зэрар къыфехьы…"
Непэ тхьаумэфэ пчэдыжьышъ, зыми фимыгъэкIуатэу 
инасып телъэрэзагъэкIэ дэпсэузэ, щыIэкIэ зэфэмышIур 
Париж щэжъоты: зыр мэщхы, адрэр нэшхъэй, нэмыкIым 
инысащ, фэшъхьафым ихьадагъ. Графым икухъэренэ 
зэтегъэпсыхьагъэ нахь кухъэренэ кIэракIэхэр къыпечъэх, 
ежьыри цIыф зыкIэшIэгъэ курэжъыехэми, ерагъэу цухэм 
акъудыйрэ кухэми атечъы, лъэсхэри къызэренэкIых.
Нотр-Дам, Сент-Шапель жамэхэри, Сюлли хьакIэщри, 
нэмыкI унэ лъэгэ дахэхэри Париж къышъхьарэщых. Жьыр 
щыIэшIу, щыкъабз, французыбзэр тхьакIумэм къедэхашIэ. 
Шарль де Ферриоль графым ылъэгъурэмрэ зэхихырэмрэ 
ыгу бгъэм къышIудагъэкIы, хагъэкуукIы: "О, Париж, 
Париж!" шIу узылъэгъурэмэ джары зыкIябгъэIуагъэр! - 
ТIэкIу тыригъашIи, илъэс заулэм шIу зезгъэлъэгъугъэ 
къокIыпIэ къалэмкIи зиухыижьыгъ: - Къысфэгъэгъу, 
Стамбул-Константинополь, ори сэркIэ угупс…"
Нев-Сент-Огюстен урамым кухъэренэр нэси, иунэ 
фыжьышхо къызэлъагъом, Шарль де Ферриоль ыгу 
къэушъэбыгъап. Ардэдэми Шарлотта-Элизабет Аиссе ыгу 
къыпылъэдагъ: "Непэ тхьаумаф, унэм къащэжьыгъэна 
шъуIуа?.."
КъэлэпчъэшхомкIэ къыщыуцугъэ кухъэренэ макъэм 
Айщэт къыгъэлъэтагъ. Франсуа Мари Аруа-Вольтер иусэ 
къеджэни зэпигъэугъ. Къэхъугъэр зымышIэщтыгъэхэ 
Клодина-Александрини Пон де Вели къэлэпчъэшхомкIэ 
елъэкIоныщтыгъэ Айщэт кIэлъыплъагъэх. Ренэу зыгорэм 
ханыщтыгъэ Аржантали къызщылъэти, ащ лъежьагъ. Морс 
псы IэшIум ехъумпIыщтыгъэ Шарль Луи де Сконда-Монтескье ары гугъуемылIыхэу щысыгъэр. Франсуа Вольтер 
нэгу фэкIыхьашъо пэ псыгъор къызаджэщтыгъэ усэ тхьапэр IитIумкIэ зэриIыгъэу ишъэогъухэр зыдачъэщтыгъэхэ 
лъэныкъомкIэ маплъэ. БгъуитIумкIэ зэIуаубгъукIыгъэ 

--- Page 149 ---

къэлэпчъэшхом къыдэкIыгъэ кухъэренэр Клодина-Александринэ къышIэжьыгъ:
- Шарль де Ферриоль графым икухъэрен ар!
Кухъэренэм къимыкIэу къипкIыгъэ Шарль де Ферриоль идэнэф джэнабгъэ Шарлотта-Элизабет Аиссе зыкIидзагъ, шъэожъыитIуми ятэшым бгъуитIумкIи зыкIэрашIагъ.
- Аиссе, Шарлотта-Элизабет, ора ар?.. Сыдэу ины 
ухъугъа!..- графым ыбгъэ зыкIэрызгъэпкIэгъэ пшъэшъэжъыем ышъхьашъо Iэ щефэ.- Умыгъ, сипшъашъ, умыгъ. 
Ары, ары, укъысфэзэщыгъ, сэри ары… Тыркум сэ бэрэ 
сыкъисыжьыщтэп, анахьыбэми, зы илъэс. Умыгъ, сипшъашъ, умыгъ.
- Пон,- ятэшымрэ Айщэтрэ Аржанталь афыдэплъыезэ, къэгузэжъуагъ,- еIоба Аиссе мыгъынэу!
Мы илъэсым хэпшIыкIэу пкъыкIэ зизыщыгъэ Аржанталь 
игуIэ макъэ Айщэт зэзэхехым, зэрэнэку-нэпсэу IугушIуагъ:
- Жан, сшынахьыкIэ цIыкIу, умыгумэкI, сыгъырэп сэ, 
сэгушIо нахь, арба, папа? - зэрэхъугъэри Айщэт ымышIэу 
"папа" апэрэу графым риIозэ, еупчIи, джэуапым 
емыжэжьэу джыри риIуагъ: - НекIо, папа, тиныбджэгъухэм нэIуасэ уафэсшIыщт,- IитIумкIэ ыблыпкъ ыIыгъэу 
зигугъу фишIыгъэхэр зыдэщысхэмкIэ рищэжьагъ: - Мыр 
Франсуа Мари Аруа-Вольтер, мыдрэр Шарль Луи де 
Сконда-Монтескье. ТIури Пон де Вельрэ де Аржантальрэ 
зыщеджэхэрэ Людовикышхом ыцIэкIэ щыт Коллежым 
чIэсых. Клодина-Александринэ мазэм тIо тадэжь тыщызэIуегъакIэ, непэ ащ фэдэ маф. Усэхэм тызэфяджэжьых, 
тхылъ гъэшIэгъонхэм, щыIэныгъэм иIофыгъо зэфэшъхьафхэм татегущыIэ.
- Клодини ежь ытхырэмэ ащыщхэм къытфяджэ,- 
Аржантали къыхэмыгущыIэн ылъэкIыгъэп.
- Дэгъу ар, дэгъу,- Шарль де Ферриоль зэхихыгъэхэр 
игуапэу къыIуагъ,- ныбджэгъу Iуш къышъуфэхъунхэу мы 
нэIуасэ сызыфэшъушIыгъэ кIалэхэм сахэплъэ. Тхылъмэ 
шъуядж, усэхэр шъутхынхэу шъугу къышъуеIомэ, шъутхы, 
щыIэныгъэр зэжъугъашIэ, шъуишIэныгъэ хэжъугъахъу, 
цIыф гъэсагъэхэр, цIыф Iушхэр Франсым ищыкIагъэх.- 
Зэпыугъо тIэкIу зыфишIыжьи, французхэмрэ инджылызхэмрэ азыфагу илъ зэнэкъокъумкIэ къыухыжьыгъ: - 
ЕгъашIэм къытэпэгэкIырэ инджылыз лъэпкъым нахьи тынахь 

--- Page 150 ---

лъэпкъ дэеп тэ, тызыкъогушхукIынэу, тызыфызыщытхъужьынэу тиIэр ахэм яIэм нахь макIэп. Адэ, Клодин, 
тхылъхэр отхых, кIалэхэр къыпщэтхъух, о зи къапIорэпи? 
СшIагъэп ащ фэдэ сэнэхьат пхэлъэу… Мощ фэдиз гъогур 
къызэпысчэу Тыркум нэс сыкъызэрикIыгъэр уигуапэба? - 
къыфитхыгъэм къызэрищагъэр къэдаIорэмэ къагурымыIонэу, есэмэркъэу фэдэзэ, риIокIыжьыгъ.
- Граф, тимэхълъэ лъапI,- Клодина-Александринэ 
ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ, "сыда "папа" къыозыIоу 
ублыпкъ пыгъэнэгъэ Аиссе нэшIошIым зыкъызэрэпфишIыгъэу сэри зыкъыпфэсшIынэу ара узыфэягъэр" гукIэ ыIозэ, 
IугушIуагъ,- укъызэрэкIуагъэр тимыгуапэу мэхъуа, ащ 
фэдэ сшъхьэ къихьэгъахэп. УкъызэрэкIощтым тегуцафэщтыгъ, ау непэ укъэсыныр тшIагъэп. Бэ къыотIонэуи тэшIэ, 
ащ нахьыбэжьи о къытфэпIотэнэуи тыпщэгугъы.
Мэфэреным Ферриольмэ ямэфэкIыгъ. ИлъэсиплIым 
амылъэгъугъэ графым фызэIуахыгъэ Iэнэ зэтегъэпсыхьагъэм ахэм яцIыкIуи яини щэджэгъоуж нэс пэсыгъэх, зынэмысыгъэхэ щымыIэу Ферриольхэр бэмэ атегущыIагъэх. 
Загъорэ ушъхьагъухэр къызыфагъотыжьызэ, Пон де 
Вельрэ де Аржантальрэ Iанэм кIэрыкIыщтыгъэхэми, Шарль 
де Ферриоль гогъэпкIэгъагъэр Айщэт ары. Адрэхэр сыд 
фэдизэу къеджэщтыгъэхэми, афэгъэхъыещтыгъэп. Айщэти 
гумэкIыгъо къызыхигъафэу, графым ышхырэ гъомылэмрэ 
илагъэ илъымрэ ынаIэ атыригъэтыщтыгъэ, ищай истырыгъэ, 
шъоущыгъоу хэлъым фырикъужьэу, фэсакъыщтыгъэ. Ар 
агу зэрэримыхьырэр Мария-Анжеликэрэ Клодина-Александринэрэ нэкIэ зэраIожьыщтыгъэми, къызыхагъэщыщтыгъэп. Ары пакIо, ыцIэ къыримыIоу графиняр къыщытхъущтыгъэ:
- Адэ джары, граф, пшырэ сэрырэ Тхьэм къытитыгъэп 
шъхьае, сэ пшъэшъэжъые сызыкIыфэягъэр. Сыда мо 
шъэожъыитIур зэрэбылымыр, аIэ къыокIунэп, къыоубзэнхэп, къыошъэбэкIынхэп. Шъулъэгъурэба мохэр зэрэшIыкIаехэр, къэмыупчIэжьхэу Iанэм пэкIых, къыпэхьажьых.
- Мария-Анжелика, сыпсэ закъу,- Айщэт "сыпсэ 
закъор" апэрэу графиням риIуагъ, ар зэхэзыхыгъэ Клодина-Александрини шIогъэшIэгъонэу ынэпцэ псыгъо дахэхэр 
дищэягъэх,- ащ фэдэ сшынахьыкIэмэ яозгъэIощтэп. Ахэр 

--- Page 151 ---

гукIэгъунчъэхэп, шIу уалъэгъу, къыпфэзэщых. Аржанталь 
нэмыIэмэ, ар зы пшъашъэп, пшъэшъэжъые Iаджми ауас.
- Ары, ары, Шарлотта-Элизабет Аиссе, ар дэгъоу 
къэпIуагъ,- Айщэт ифранцузыцIэ щысмэ апашъхьэ, апэрапшIэу графым ыпашъхьэ, Мария-Анжелика графиням 
къыщыкIигъэтхъыгъ,- сишъаомэ сафэраз, шIу салъэгъу, 
къысфэзэщых, самылъэгъумэ, зэгоутых…- Ардэдэм 
пчъэм зышъхьэ къыдэзыгъэщыгъэ Аржанталь янэ игущыIэ 
зэпыригъэугъ.- Пчъэм укъыдэмыплъэу моу къакIо, сикIал.
- Мама, орэп тищыкIагъэр, икъун Аиссе къызэрэшъухэсыгъэр, джы тадэжь къэрэкIу.
- Мыдэ мыщ ыIорэр!..- Мария-Анжеликэ къыфадзыгъэр гуао къызыщимыгъэхъу-ыгъэшIагъо фэдэзэ, джы 
нэс къыфэмыIошъущтыгъэу зыфаер Айщэт зэхыригъэхэу, 
графым риIуагъ: - Джары сэ зыкIасIорэр, сэрэп, къэзылъфыгъэхэр арэп, мыхэм ящыкIагъэр. Непэрэзымафэм, 
граф, Шарлотта-Элизабет Аиссе ахэм акIэрырэси, езэщыщтхэп. КIо, сипшъашъ, мо къыпфалIэхэрэм адэжь, 
тынчэу тыщагъэсыщтэп, тямыгъэуджэгъу, нэ IаекIи къытфычIэмыгъэплъых.
- Хьау, хьау, Мария-Анжелика-мама, папа къызысфэкIогъэ мафэм ар сфэшIэщтэп,- Айщэт нэгушIоу 
къыIуи, еплъ джы сэ зэрэсимызакъор къыригъэкIэу ынэтIэбгъукIэ графым ытэмэпкъ зырифызылIагъ.
- Ары, ары, къызгурэIо, илъэс пчъагъэм уятэ уфэзэщыгъ,- Мария-Анжелики зыфаеу къыдэмыхъугъэр 
ардэдэм зэблихъужьыгъ, ау ыгу илъыгъэри, чIэгъ-чIэлъэу 
хэлъыри къыхигъэщ-къыхимыгъэщэу къыухыжьыгъ: - 
Сен-Клу пчыхьашъхьэ укIожьын фае, уикIожьыгъо сыхьатныкъо блэкIэуи Жанетт-Николь ыдэрэп. Iаджэуи ар къыпфэзэщыгъэщтын.
- Мария-Анжелика-мама,- Айщэт ымакъэ джы нахь 
къыгъэлъэшыгъ, аущтэуи зызыкIишIыгъэр къыIощтым 
зэфагъэ зэрэхилъагъощтыгъэр арыщтын,- адэ тэрэзба 
тикIожьыгъо пIалъэ зыдгъэгужъокIэ Жанетт-Николь зэримыдэрэр? Къытфагъэпытэрэр, тызэрэщытын фаер тымыгъэцакIэмэ, тэри шъори Iадэб тхэлъыщтэп, тиеджапIи уасэ 
къыфашIыщтэп, типачъыхьэгуащи къытщытхъущтэп.
- Сигуапэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, сигуапэ ащ 
фэдэу уиеджапIэ шIу зэрэплъэгъурэр, къызэрэбгъэгъунэрэр,- Шарль де Ферриоль зэхихыгъэм игушIо-пэгагъэ 
зыкъыригъэпхъотагъ,- джары, сипшъашъ, Франс хэгъэгум 
урицIыф зыхъукIэ, узэрэфыщытын, зэрэбгъэлъэпIэн фаер! 
Ахэр зэкIэ уиунэрэ уиеджапIэрэ, уиуашъорэ уичIыгурэ, 
уипачъыхьэрэ уиIахьылхэмрэ къазыщежьэрэр.
- СиIахьылхэм афэдэу, папа, кIо ахэр шъо шъуфэдэх 
сфэIонэп, сикIэлэегъаджэхэри, Жанетт-Николь апэ зэритэу, 
шIу сэлъэгъух, сызыдеджэрэ пшъэшъэжъыехэри арых,- 
Айщэт ыгу къыдеIэу графым дыригъэштагъ.
"УикIэлэегъаджэхэри, къыбдеджэхэрэ пшъэшъэжъыехэри, уиIахьылъхэри, пшынахьыкIэхэри, ахэмэ яшъэогъухэри, Софи щыкIэкIыжьэу, шIу лъэгъух,- Айщэт игущыIэ 
Iэтыгъэмэ гукIэ Клодина-Александринэ адэхьащхызэ, ежь 
иIуи ишIошIи зыхилъхьэщтыгъэ пшъэшъэжъыем фидзыгъ,- 
ау ар пIозэ, Жанетт-Николь тхьагъэпцIым къыуиIорэмэ 
уямыдэIу, зямыгъэгъэдел…" - зэриIожьи, IупэкIэ къыухыжьыгъ:
- Дэгъу, дэгъу, джары узэрэщытын фаер. Сыпфэраз, 
уипшъэшъэгъумэ, уинэIосэ кIалэмэ уакъыхэмыщмэ, 
уахэкIуакIэрэп,- Айщэт щытхъуи, гукIэ ецIэцIэжьыгъ: "Ащ 
нахьи нахьышIугъ утшъхьащыкIэу графым тыдэбгъэгущыIагъэмэ… Армэ узыхэхьагъэр сэ къыосшIэщтыр 
сэшIэ…" - Джыдэдэм сыкъэкIожьыщт сэ,- КлодинаАлександринэ пкъы ищыгъэкIэ унэм икIыгъ, Софи зыIуигъакIи, еупчIыгъ: - Шарлотта-Элизабет Аиссе икIожьыгъо 
къэсыгъэба, Софи?
- Джыри уахътэ тиI, Клодина-Александрина,- графиняр къызыфеупчIырэм гу лъызымытэщтыгъэ Софи джэуап 
къытыжьи, зыгъэгумэкIырэри риIолIэжьыгъ,- ау Шарлотта-Элизабет Аиссе зигъэпскIын, зыпыупхъухьажьын фае, 
ащи уахътэ ищыкIагъ. Хьауми, графыр къызэрэкIуагъэм 
пае, мэфэ зытIу горэм мыщ щыжъугъэIэщта?
- Хьау, ащ фэдэ Iоф щыIэп,- Клодина-Александринэ 
унэм къызыфикIыгъэр къыдэхъугъ,- етIани ар Жанетт-Николь ыдэщтэп. Шарлотта-Элизабет Аиссе ышIэнэу къэнагъэхэр ыгу къэгъэкIыжьых, графыр ылъэгъугъэшъ, зэкIэри 
щыгъупшэжьыгъэу щыс.
Софи раIуагъэр сыхьатныкъуи темышIэу ыгъэцэкIагъ:
- Граф, ори ары, графиня, шъузэрэзэпызгъэурэмкIэ 
къысфэжъугъэгъу, Шарлотта-Элизабет Аиссе икIожьыгъо 
къэсы, фэзгъэхьазырыжьын фае.

--- Page 152 ---

- Софи, джыри сыхьатныкъу…- Айщэт къэлъэIуагъ.
Мария-Анжеликэ зэхихыгъэм зэригъэгушIуагъэр 
къызхимыгъэщэу къэгузэжъуагъ:
- Хьау, хьау, Шарлотта-Элизабет Аиссе, Софи къыуиIорэр шIэ, тыгъэм ригъэзыхыгъ, игъо уифэжьыщтэп.
- Аущтэу оIомэ, мама, дэгъу,- Айщэт къезэгъыгъ, 
унэм икIызэ, къафызэплъэкIыжьи, зэкIэми къафигъэпытагъ: - Ащыгъум Сен-Клу папа сищэжьыщт. Уианахь 
щыгъын кIэракIэхэмкIэ зыкъэфап, папа,- къызэриIокIыжьыгъ.
Унэм къинэгъэ нэбгырищри зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх, зэрэгъэщхыгъэх. Мария-Анжеликэ графиняр 
ары зигъэсэмэркъэузэ, апэ къэзыIуагъэр:
- Зэхэпхыгъа, граф, ар къызэрэттелъэшыхьэрэр? 
Зыфаер уимыгъашIэу къыпшIокIыщтэп, гукIэгъуи IэшIугъи 
хэлъ, ау шъхьэлъэш.
- Ащыгъум Аржанталь фэдэба? - къыфырагъэжьэгъэ 
гущыIэм ылъапсэ зынэсырэм пымылъэу графыр щхыгъэ.- 
Узыфаер игъомэ, ябгъэшIэныр дэеп. Джары сэ Жан сыгу 
зыкIырихьырэр, загъорэ сицIыкIугъо сыгу къегъэкIыжьы.
- Шъо шъуитIуи, Аржантальрэ орырэ, шъуфранс,- 
джы зиIоф къикIыщтыгъэ Клодина-Александринэ къахэгущыIагъ.- Мыдрэм?.. Жанетт-Николь Шарлотта-Элизабет 
Аиссе зэрэчеркесыр щигъэгъупшэрэп…
- Ащ тырымыгущыIэнэу тIуагъэба!..- Шарль де Ферриоль ышъо къыхихыгъ.
- ТIуагъэ шъхьае, граф,- Мария-Анжелики ышыпхъу 
дыригъэштагъ,- типшъэшъэжъые Iуш учеркес риIомэ, 
щимыгъэгъупшэзэ, Жанетт-Николь тшIуегъэкIоды. ЗэкIэми 
анахь гъэшIэгъоныжьыр, Клодинэ риIорэр Шарлотта-Элизабет Аиссе хэмыхьэу Жанетт-Николь къыриIорэр зэрэхэзагъэрэр ары. Хьау, граф, фэшъхьаф IофкIэ уямыгуцаф. 
Сэри, Клодини, ори, пшынахьыкIэ Огюстен-Антуани 
тыграфхэба, тифрансыгъэ тегъапэшъ, къыотэIо… Къыздырихри сшIэрэп а лъэкъо кIыхьэм черкесмэ афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр къыфегъотых… Мыдырэри талъэныкъор 
ара черкесхэр зыщыпсэухэрэр еIошъ, къытэупчIы. Мы 
Iофым зыгорэ хэмышIыхьагъэ хъущтэп, пшъэшъэжъыер 
ткIэкIащыщт.
- Мы Iофым Огюстен щыгъуаза?
- ПшынахьыкIэ, граф, иIоф фэшъхьаф ыгъэгумэкIырэп. 
ЫкъуитIу зэрапIурэм ыгъапэрэпи ар…

--- Page 153 ---

- Шъушы Пьер Герен де Тансен епископым шъузгъэгумэкIырэр фэшъуIотагъэба? - Шарль де Ферриоль 
зэшыпхъуитIум аш Жанетт-Николь зэрепсэлъыхъорэр 
зэришIэрэр къыхимыгъэщэу яупчIыгъ.
- Шъыпкъэм уфаемэ, граф, тшы епископыба, а Iофым 
хатщэ тшIоигъуагъэп,- къызыфэупчIагъэм фэхьазырэу 
Клодина-Александринэ джэуап къытыжьи, идэхэгъэ-Iушыгъэ ыгу зэрэтемыфэщтыгъэр зэкIэми апэу, ау тIэкIуи 
зыфэсакъыжьызэ, Жанетт-Николь фэгъэхьыгъэу къыдзыгъ,- тэ къыотымыIожьми, ори ошIэ Шарлотта-Элизабет Аиссе икIэлэегъаджэ зыфэдэр, уемыплъыми, уфэмыеми, унэ къыкIахьэ… КIэлэегъэджэ дэеп, ау имыIофхэр 
зэрефэх… Тыдэ кIоми - театрэм, паркым, тучанхэм, 
бэдзэрхэм - адрэ ригъаджэрэмэ ялыягъэу къыздырещэкIы…
- Черкес шъуаши фарегъэды Iоба…- ышыпхъу 
къыIорэмэ Мария-Анжелики къахэгущыIагъ, имыхьакъи 
тырилъхьагъ: - Шарлотта-Элизабет Аиссе илъэс пшIы кIуплI 
зэхъум, а дэхэжъыр темыджэгъахэу къытхэцуахъуи, 
зигъэIуш-зигъэдахэзэ, модрэр ыIомэ, мыдрэр ыIозэ, 
типшъэшъэжъые мэфэреным гу щытигъэфагъэп. Пшъэшъэ 
цIыкIур тшIуимыгъэкIодыпэзэ, зэ иеджэн къыухыгъот. 
КъычIэтэрэщыжьмэ сшIэрэп, граф? Уиахъщэ хъущэ зыдэхъурэр умышIэу мэкIоды… Ащ нахьи нахьышIугъ джа 
ахъщэр тиунэ къихьагъэмэ, мазэ къэс щыIэныгъэр нахь 
лъапIэ мэхъу, тыпырикъужьырэп.
- Зы илъэс къыфэнэжьыгъэр…- Шарль де Ферриоль 
зэхихыгъэмэ ащыщхэм ащыгъозагъэми, ышъхьэ агъэбэгыгъэу ежь зэриIожьыгъ, етIанэ, тIэкIурэ щысыгъэу, къыпиупкIыгъ: - Ар шъушъхьэ къишъумыгъахь.- "Сыда мы 
зэшыпхъуитIумэ сагъашIэмэ ашIоигъор? - Графыр гукIэ 
щхыпцIыгъэ.- Шъузыфаер шъушы къышъуфишIэрэпышъ, 
пшъэшъэжъыер шъуиушъхьагъоу сэ Жанетт-Николь 
сежъугъэбэныщт, ара? Шъудел нахь, шъушы а бзылъфыгъэм шъутырихышъущтэп. Шъущыгъупшэжьыгъа епископым къыщэн зэрэфимытыр? Жанетт-Николи шъощ фэдэу 
цIыфы, бзылъфыгъ, ащ нафэми шъэфыми ежь шIоигъо 
горэ щыIакIэм щигъоты шIоигъу. ЗэрэхъурэмкIэ, шъо 
шъэфкIэ шъушIэрэр ащ ежъугъэшIэщтэп, ара? Шарлотта-Элизабет Аиссе ичеркес лъэпкъхэкI зэрэщимыгъэгъупшэрэр зэрэфэшъумыдэрэмкIэ къыжъудесэгъаштэ, 
адрэ сэжъугъэшIэнэу, бзылъфыгъэм сежъугъэбэнынэу 
зыфашъуIорэр щхэны. Дэгъуба цIыф гъэшIэ кIэкIым шIу 
плъэгъунри, шIу уалъэгъунри. Еплъэлъ Клодинэ мы илъэс 
заулэм дахэ зэрэхъугъэр! Пщыгъупшэжьыгъа сыплъэгъу 
пшIоигъоу сыкъыпфэзэщы пIуи, укъызэрэсфэтхэгъагъэр?.." 
- КъызгурыIуагъ шъузгъэгумэкIырэр, Жанетт-Николь 
зыIузгъэкIэщт сэ, сыдэгущыIэщт.
Айщэт унэм къихьажьыгъ, ылъэгъурэр ыгу зэрэримыхьырэм игые Шарль де Ферриоль тыритэкъуагъ:
- Адэ, джыри ухьазырэпи?.. 
- Мы сщыгъхэр хъущтхэба? 
- А пщыгъхэри Iаехэп, ау Жанетт-Николь дахэу фэпэгъэ цIыфхэр икIасэхэшъ ары.
- А цIыфхэр хъулъфыгъэхэр ара? - Клодина-Александринэ ышыкIэ къыфэмыIошъущтыгъэр зэхихыгъэу, Айщэт 
къесэмэркъэузэ, къеупчIыгъ.
- Хьау, Клодин,- Айщэти иджэуап хьазырыгъ,- ори 
ошIэ Жанетт-Николь дахэу фэпэгъэ пстэури, орэхъулъфыгъ, орэбзылъфыгъ фаеми, зэрикIасэр. ЕтIани, Клодин, 
угу къемыощтмэ, къыосIон: Жанетт-Николь о къыпщимыгъакIэу дахэу зефапэ.
- Сыд пае сыгу къеон,- Клодина-Александринэ графиняр кIэлэегъаджэ горэм зэрэрагъэпшагъэр ыгу римыхьыгъэми, сэмэркъэукIэ хигъэкIокIэжьызэ, щхыгъэ,- сапэ 
ерэмышъи, сезэгъы.
- Ары, ары, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- ышыпхъурэ 
Айщэтрэ яошIэ-дэмышIэ гущыIэ зэфэдз ыгъэушъэбын 
игухэлъэу Мария-Анжеликэ къыIуагъ,- Жанетт-Николь 
дахэу зефапэ, гохьы, ау орырэ Клодинэрэ шъуидэхэгъэ-шIыкIэшIуагъэкIэ ар сыдым къышъукIигъэхьан, шъо 
шъуграф лъэпкъ, ар зыщышъумыгъэгъупш. Графхэр 
сыдигъокIи анахь дахэх, анахь шIыкIашIох, анахь гъэсагъэх. 
Сыда джыри? КъашъуIоба, къыхэжъугъахъоба…
"Сыдэу мы бзылъфыгъэ лъэпкъыр зэхэшIыкIыгъуай, 
шъэфыкIи нафэкIи зэхэгъэкIухьагъ: дышъэ пIозэ, тыжьынэу 
къычIэкIы, узехъуапсэкIэ, тыжьыныри гъучI такъырэу 
къыпфычIэкIыжьы…- Шарль де Ферриоль гукIэ щхыпцIыгъэ.- Сэ ахэр сымышIэхэу сIон слъэкIыщтэп, ау джы къызнэсыгъэми икъоу сфызэхэфыгъэхэп. Зэм укъасты, зэм 

--- Page 154 ---

укъагъэфабэ, зэм узыпагъэчыжьэ, зэм узыпагъэблагъэ, 
зэм къыпфычIэплъых, зэм узыIуагъаплъэрэп. Ахэмэ шъуи щи шъуащыщ, джа шъуфэмыухырэ Жанетт-Николи 
зыхэжъугъэхъожь…"
- Аущтэу шъори шъоIомэ,- Шарль де Ферриоль 
игупшысэмэ къахэужьыгъ,- ащыгъум сэри зыкъэзгъэдэхэн. 
Момент, Шарлотта-Элизабет Аиссе!..
IV
Джа тхьаумэфэ пчыхьэм, Шарль де Ферриоль графым 
Айщэт Сен-Клу зещэжьым, Жанетт-Никольрэ ежьыррэ 
азыфагу, пшъэшъэжъыер щымытэу, мыщ фэдэ зэдэгущыIэгъу кIэкI дэлъыгъ:
- Шарлотта-Элизабет Аиссе иегъэджэн-пIуныгъэкIэ 
сыпфэраз, Жанетт-Николь.
- Тхьауегъэпсэу, граф, тфэшIэщтыр тэшIэ.
- Сыпфэраз, ау сипшъэшъэжъые ичеркес лъэпкъ 
фыхэбгъэщыщэу къызнэсыжьыгъ.
- Шарлотта-Элизабет Аиссе зэрэчеркесыр шъэфа, 
граф?
- Ар типачъыхьэ тыгъэ щыкIэкIыжьэу зэкIэми ашIэ, 
ичеркесыцIи къыфэзгъэнэжьыгъ.
- Адэ сыда, граф, Шарлотта-Элизабет Аиссе черкес 
джанэ щыгъэу пачъыхьэгуащэм нэIуасэ зэрэфэсшIыгъэр 
ара укъызфысэдаорэр?
- Хьау, тIэкIу фэсакъ, франсыгъэр ыгу хэгъэткIухь сэIо 
нахь, дао пфысиIэп. Франсхэр франс закIэкIэ зэхэлъых 
пшIошIа?
- Шъыпкъэр сыдигъокIи шъыпкъэшъ, граф, къыбдесэгъаштэ. Мы IофымкIи тызэгурыIуагъэу лъытэ.
- Ащ Iо хэлъыжьэп,- "мы сызыхаплъэрэр къезэгъыщт" 
ыIозэ, Шарль де Ферриоль къыпиупкIыгъ, нахь лъэпсэ 
пыти фишIыжьыгъ: - Графым, франс лIыкIом, зэ ыIорэр 
тIо къыкIиIотыкIыжьырэп. Сыда мыщ тызыфыщытыр, 
Жанетт-Николь? Сикухъэренэ хьазыр. Париж къытэджэ, 
къытэIушъашъэ, ишъэбагъэ тезэщмэ, Мелени чыжьэп, 
ащ чэщыр щытхъагъу, щымэзагъу.
- Граф, узэрэлIыкIор имыкъоу, уусакIоми сшIэрэп? - 
"мыдэ мы ловеласым игухэлъхэр" Жанетт-Николь гукIэ 

--- Page 155 ---

ыIомэ щхызэ, къеупчIи, ыжэ къызэтырыримыгъэхэу етхьагъэпцIэкIыжьыгъ: - УигущыIэхэр зэгъэкIугъэх, IэшIух, 
гурыIогъошIух. Уипчыхьэ шIу орэхъу, граф, сэ мокIэ 
къысэжэх.
- Пчыхьашъхьэ уфэмызэщтмэ, неущ пчыхьэми хъущт,- 
графыр зыпкъ дахэ Iузыхыжьырэ бзылъфыгъэм лъыджагъ, 
гущыIэнчъэкIэ къыфызэплъэкIыгъэм "сэ ощ фэдэ Iаджи 
къэсыуфагъ" кIэлъиIожьыгъ.
V
Дунай дэхэ пстэури, сыд фэдэ теплъэ-плъышъо ерэI 
фаеми, Шарль де Ферриоль икIас, ау бзылъфыгъэр дахэмэ, 
имынэIуасэми, ар иапшъэрэ гугъапI, гухэлъ, имэшIо жъоку. 
Ары шъхьае, инэIосэ Жанетт-НиколькIэ зэрэмыгугъагъэу 
тыгъоспчыхьэ хъугъэ. "Ощ фэдэ Iаджи къэсыуфагъ" ащ 
кIэлъыоIожьыкIэ, къикIырэ щыIэп: шышъхьэр блэзгъэкIи, 
шыкIэм кIэлъытхъожьыгъэм фэд.
Илъэс къаумэм, Стамбул дэсыфэ, зыкIэхъопсыщтыгъэ 
гугъэпIэ шIулъэгъур джаущтэу графым къыфычIэкIыжьыгъэми, ыгу кIодырэп. Зышъхьэ зылъытэжьырэ, уасэ зыфэзышIыжьырэ бзылъфыгъэр - пытэпIэ гъэчъыгъ. КъэбдзыхьагъэкIи, къэпштэнэу уфежьагъэкIи, итIэсхъапIэ 
умышIэмэ, амал уфэхъущтэп. ГущыIэ дахэм благъор гъум 
къызэрэрищырэм фэдэу къин дэмылъэгъоу, укъыдемыкIокI-укъыдемычъэкIэу ар бгъэрэзэн, къебгъэшIун плъэкIыщтэп. НэмыкI Iогъэ Iуши цIыфмэ ахэлъ: пшъашъэм 
псэлъыхъуишъэ фызэблэкIы, къахихыщтыр зы нэбгыр.
Мыхэри, нэмыкIхэри Шарль де ФерриолькIэ, француз 
лIыкIомкIэ, зэшIохыгъое-пэрыохъухэп. Графым "ощ фэдэ 
Iаджи къэсыуфагъ" ащ риIогъагъэми, къэнэжьыгъэ закъор 
- щэIагъ. Ар хэти ежь зэриIо-зэрэфаеу хъущтыгъэмэ… 
"Сыда зыкIэмыхъущтыр?" А упчIэр ыгу къызэрэкIыгъэри 
шIогъэшIэгъонэу графыр щхыпцIыгъэ.- "Пчыхьашъхьэ 
уфэмызэщтмэ, неущ пчыхьэми хъущт" а пкъышIо-шIыкIашIом зесэIом, къысфызэплъэкIыжьыгъагъ нахь, зи 
къысиIуагъэп. Сыда ар къызэрэбгурыIощтыр? Тэ тидипломат гупшысэкIэ ащ къикIырэр "фэе-фэмый", ау емыгъэлыегъэ-Iушыгъэ хэлъэу утеIункIэмэ, фэшъхьаф тхьагъэпцI 
екIолакIэ къыфэбгъотымэ, къешIущт. Нахь гуфаплъэу ащ 

--- Page 156 ---

джыри сеплъыжьыгъэшъ, а нэшIошI къопцIэ нэгуфыр 
зэрэдахэр!.. Тхьэм къелыекIын щымыщ къыхилъхьагъэп. 
Пьер Герен де Тансен делэ-Iулэп, бзылъфыгъэмэ хэшIыкI 
афыриI, хьаулыеу бетэмалым епископ сэнэхьатыр къыхихыгъ. ТIэкIу шIэмэ къехъулIэщтыр фэщэчышъущтмэ 
сшIэрэп нахь… Жанетт-Николь кIэлэегъаджэр неущ 
пчыхьэкIэ згъэгугъагъэми, пчыхьэ заулэкIэ къысажэмэ, зи 
щышIыщтэп. УзыфэлIэрэ пстэури IэшIу зыфаIорэр шъыпкъэ. Ащ нэс Мадлен тхьамыкIэм иIоф зесфэн".
Мадлен ихьапс къычIэщыжьынкIэ хэкIыпIищ Шарль де 
Ферриоль иI: я ХIV-рэ Людовик пачъыхьэр, IэкIыб хэгъэгумэ 
яIоф зезыгъакIорэ министрэм иапэрэ гуадзэу Бернар де 
Гранд, париж полицием ипащэу Анри де Фарж. Щыми 
ацIэ къызыреIом, ежь-ежьырэу графыр зыдэхьащхыжьыгъ: 
"Сыда бзылъфыгъэ хэтакIомкIэ сэр-сэрэу зысIотэжьызэ, 
хьапс Iофыр пачъыхьэми министрэ гуадзэми зыфясхьылIэщтыр? Мелен къалэр Париж хэхьэ, ар Анри де Фарж 
сишъэогъужъыр ары къэзгъэгъунэрэр. Бзылъфыгъэ кIэсэлэ IофкIэ, сэры пакIо, ащ пэшIуекIон Франсым исэп. 
Сыдэу ар сщыгъупшэжьыгъа! Мадлен, ситхьамыкIэжъ, 
джыри щэIэгъэ тIэкIу къызхэгъэфэжь, уишъэожъыий псау, 
узынчъэ, мэфэ заулэкIэ уихьапсыпчъэ къыпфыIуязгъэхыжьыщт. Мы сызыфэкIорэ Iофыр Анри де Фарж сфызэшIуихына шъуIуа?..- графым ихэо-хэпкIэ гупшысэхэри, 
загъорэ кухъэренэм рилъэгъукIыщтыгъэ париж урам 
щыIакIэри игумэкI упчIэ щигъэгъупшагъэх.- Джа зыр Анри 
къысфишIэгъагъэмэ… УкъызыфэлъаIорэр сыд щыща ыIоу 
къыздэхьащхымэ?.." - игумэкI зэридзэу Жак шы куаом 
федзы:
- Арэп, сыда сэIо непэ зымышIэжьэу къыохъулIагъэр, 
мохэм ащыщ горэ иуутымэ?
- Сэри ащ сыфэсакъызэ, кухъэренэр сэгъачъэ, граф. 
Джаущтэу сымышIымэ, мо лъэIуакIомэ гъогу тырагъэкIощтэп.
- Мы илъэс зыщыплIым лъэIуакIор нахьыбэ Париж 
щыхъугъэмэ сшIэрэп…- Шарль де Ферриоль ежь зэриIожьи, Жак риIуагъэр нэмыкI: - Стамбули къэлэшху, ау 
Париж фэдэу лъэIуакIо дэсэп. УмыгъэшIагъо: быслъымэн 
диным тхьамыкIэхэр къегъэгъунэх.

--- Page 157 ---

- Сыдэущтэу? - зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу Жак 
шыкуаор къызэупчIэкIыгъ.
- КъыосIон, бэрэскэшхо пчыхьэрэ гъунэгъумэ сэдакъэ 
тхьамыкIэмэ афахьы, мэщытым къеуалIэхэрэми нэмазышIхэр адэIэпыIэх. Ащ нахь гъэшIэгъони я КъурIан ит: 
уипкIэнтIэпсыкIэ къыозгъэлэжьыгъэ мылъкумкIэ, уиунагъо 
щымыгъакIэу, уисабыймэ аIумытхъэу, уишIушIэ тхьамыкIэм 
нэгъэс.- КIэгупшысыхьажьи, къыпигъэхъожьыгъ: - Тэ ти 
Библии ар имытэу арэп, ау быслъымэнмэ ащ нахь шIошъхъуныгъэ фыряI. ДжахэмкIи, нэмыкIхэмкIи быслъы мэн 
диным щысэ зэрэтепхын дэгъухэр иIэх. Я Тхьэ ыпашъхьэ 
ихьани, нэмаз ашIыным ыпэкIэ амдэзкIэ зызэрагъэкъабзэрэр? Былымым ыпсэ агъэгъунэу зыхъукIэ, дыухь 
зэрэтырахырэр? Шъэожъыехэр хъулъфыгъэпкъым иуцоным ыпэкIи ыужыкIи къэбзэнхэу сунэт зэрашIыхэрэр?.. 
Сыда узыфэщхырэр? - шыкуаом ипырхъ макъэ зызэхехым, 
еупчIыгъ.- Мыхъун къэсIуагъа, Жак? Дэгъур пшъхьэ иубыт, 
дэир зыщыгъэгъупш. О шыхэмрэ кухъэренэмрэ уитхьэхэу 
уидунай къэохьы.
- Ахэм язакъоп, граф, ори уситхь,- Ферриольмэ 
яшыкуао сыдигъокIи зэришIы хабзэу, играф ыгу зырыригъэхьызэ, къыхигъэхъожьыгъ, ащи къыщыуцугъэп,- усимыIагъэмэ, сыдэущтэу сиунагъо сIыгъыщтыгъа?
- Ферриольмэ яшIушIэ зэрэпщымыгъупшэрэр дэгъу, 
ау уиш-уикухъэрен тхьэмэ сазэрэхэплъытагъэр сыгу къео, 
узэрэтхьанчъэри ащ къегъэлъагъо.
- А зигугъу къэпшIыгъэмэ сымышIахэу уапызгъэщагъ 
нахь, ахэмэ уафэзгъэдэна, граф! Ау тхьэкIэ узэрэслъытэрэри зэкIэсхьажьырэп. Къащ къэсымыхьэуи, жамэм 
сымыкIоуи арэп, гукIэгъу зыхэлъ уцIыф дэгъушъ, джа 
зэрэосIуагъэу сыоплъы.
- Хъугъэ, хъугъэ, ащ фэдизэу укъысщымытхъу,- 
Шарль де Ферриоль ишыкуао есэмэркъэужьи, ыгу зэребгъэщтыгъэр фидзыжьыгъ,- илъэсиплI хъугъэ сыкъыземыщэкIыжьырэр. Тыркум сыкъыщепщэкIынэу къыздакIу 
къызыосэIом, укъезэгъыгъэп, Мария-Анжеликэрэ Клодина-Александринарэ къыхэпхыгъэх. Сыдэу зыкъыпфашIыра а зэшыпхъуитIумэ, чэщ къещэкIынымкIэ пшъхьэ 
уагъэуджэгъужьыгъэба?
- Сыгу ябгъэрэп, граф. Джа зэрэпшIэу, дэгъоу къысфыщытых. Чэщ къещэкIыныри зэгъорэ дэд ныIэп… ей, 

--- Page 158 ---

сишы чъэрхэр, шъуеужьыр! - Жак къыIуагъэр ишхэмкIэ 
хигъэкIокIэжьы шIоигъуагъ шъхьае, къызфеупчIыгъэ 
бзылъфыгъэхэмкIэ ыгу щышIэрэр фэушъэфыгъэп.- Ахэр 
къезыщэкIырэ кухъэренэхэр тэ тием фэдэхэп, дышъэпс 
егъэшъуагъэх, яшымэ тыжьын налхэр ачIэлъых… ЕтIани, 
граф, утхьанчъ къысэоIо.
- Ары, Жак, ары, сыдэу пшIын, джащ фэдэ дунай 
тызытетыр… Аущтэу щытми, щыIэныгъэр тхъагъо, модэ 
еплъ Париж зэрэдахэм!.. Сиурам кIасэ джыри чыжьа?
"Ары, ары,- Жак шыкуаор гукIэ зыфыхэ куукIыжьыгъ,- шъушъхьэрэ шъуныбэрэ фэшъхьаф шъумышIэжьэу зыжъугъатхъэзэ, Тхьэм идунай шъутет, тэри 
тымылIэмэ тэтхъэ тIозэ, тыкъыжъудыщыI!.. Шъо къэшъумылэжьыгъэ мылъкур лъапэкIэ ешъотэкъухьэ, кIэсалэхэм 
атешъогъэкIуадэ, черкес пшъэшъэжъые Аиссе фэдэхэр 
шъуинысхъэпэнэу шъощэфых. Тэ шъукъетщэкIызэ, тпхэкI 
кIэутыгъэкIэ къэтылэжьыгъэ тIэкIур шъузым зыфэтхьыжьыкIэ, чапыч-чапычэу унагъом имэзэ мафэмэ атырелъытэ. 
О уинысэ ищыIакIэ уимыгъапэу, "сыдэу тшIына, джащ 
фэдэ дунай тызытетыр" оIошъ, зыогъэтхъэжьы. Сэ сикатоликыгъэ сыфэшъыпкъэ-сыфэмышъыпкъэм уигъапэзэ, 
быслъымэн диным укъысфыщэтхъу…" - джахэр зэкIэ 
зыгу щыбырсырыгъэ Жак шыкуаом графыр зыфеупчIыгъэр зыщигъэгъупшагъэп:
- ТыздакIорэм уахътэ фыуиIэмэ, граф, ащи тыкъэсы 
пэт.
- Уахътэ зыфысимыIэ Iоф ыуж сихьэрэп… Зэ, зэ, 
къэгъэуцу, модэ мор!..- Шарль де Ферриоль ылъэгъугъэр 
ыгъэшIагъоу кухъэреныпчъэр Iуипхъоти, ипкIыгъ. 
Шарль де Ферриоль уахътэ иI-имыIэми шIу ылъэгъущтыгъэ урамым зынэсыкIэ, мыгузажъоу кухъэренэм 
къикIыти, дышъэпс-тыжьыныпскIэ пкIэгъэ бэщыр ыIэ чIигъэджэгухьэзэ, гъогу гъунэм зыщиплъыхьэзэ, тучан лъапIэмэ зэращыщафэщтыгъэр щыгъупшэжьыгъэу къышIэжьыгъэ бзылъфыгъэм, цIыф жъугъэмэ ахэкIухьанкIэ щынэзэ, 
ыуж ихьагъ: "Сыда мыр зыуж итыр?.. Изакъуа хьауми 
къыпаплъэ горэм дэжь макIуа?.. Гъусэ иIэп. Дышъэ тучан 
анахь лъапIэу Париж дэтым Жанетт-Николь чIэхьагъ… 
КIэлэегъэджэ къызэрыкIом сыда ащ кIишIыхьащтыр? Клодина-Александринэ зымафэ къызэрэсфиIотагъэмкIэ, имэзэ 

--- Page 159 ---

лэжьапкIэ нахь тхъагъо имыIэу дунаим тет. Дышъэ зыфещэфыжьы пакIо, чIэгъ-чIэлъ зэблэхъу тэрэз имыIэу ары… 
Мы бзылъфыгъэхэри… Ары шъхьае ахэр щымыIагъэхэмэ, 
тэ, хъулъфыгъэхэм, сыдэущтэу тыхъущтыгъа?.. Тэ тызышIодахэу, тызышIоIушэу, дунаим тырилъапсэу зэтэлъытэжьыми, ар дэдэм тиIоф тетэп. Ащ фэдэу тыбэлахьымэ, 
сыда тызыфэдэ шъыпкъэр шъхьэихыгъэу къызыкIэтымыIощтыр: джа бзылъфыгъэхэр арых тызыгъэдахэхэри, тызыгъэлIыри, тызыгъэIушыри. Ау татекIодэжьэуи бэрэ 
къыхэкIы… Жанетт-Николь есымыпэсэу джа зычIэхьагъэ 
тучаным сэщ нахьи нахь лIы зэтегъэпсыхьагъэ горэ къыщежэнкIи мэхъуба… Арэп, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ,- Шарль 
де Ферриоль ежь къызыфиугупшысыгъэ хъулъфыгъэм 
ешъугъузэ, къызыбгырыугъ,- хэта, типачъыхьэ тыгъэ 
ыуж, сэщ нахьылI гъэсагъэу Париж дэсыр, Франсым исыр? 
Зэ, зэ, гъэбылъыгъэкIэ къепсэлъыхъурэ Пьер Герен де 
Тансен арынкIи мэхъуба ащ къыщежэрэр?!." - джы графым ыгу нахь къижъэжъыкIэу зэпэшIэт-зэпэжъыужьырэ 
тучаным чIэхьагъ.
Жанетт-Николь фэшъхьаф щэфакIо тучаным чIэтыгъэп. 
Ари дышъэхэр зыщащэхэрэ лъэныкъор арэп зыдэщытыгъэр, бэщ лъапIэхэм ящапIэ дэжь Iутэу къыфаштагъэмэ 
ахаплъэщтыгъ.
 Шарль де Ферриоль тучаным зэрэчIахьэу къашIэжьи, 
бзылъфыгъэ щакIохэр къыпэгъокIыгъэх:
- Граф, Шарль де Ферриоль, къеблагъ, узыдэщыIэр 
тшIэщтыгъэми, тыкъыуажэщтыгъ.
Графым ыцIэ Жанетт-Николь зызэхехым, псынкIэу 
къызэплъэкIыгъ. Шарль де Ферриоли ащ дэжь зигъази, 
шъхьэщэ гъашIо фишIыгъ, еупчIыгъ:
- Жанетт-Николь, сыпсэм фэд, ора ар? - бэщ псыгъо 
кIэракIэр ыIэ зэрэшIолъэу бзылъфыгъэм къыфищэигъэ 
Iэм ебэугъ.
- Сэры, граф. Сигуапэ узэрэслъэгъурэр.
- Уизакъуа?..- зэризакъор ышIошъ мыхъоу джыри 
еупчIыгъ.
- Джа сызэрэплъэгъу, сизакъу.
- Сэри сизакъу, Жанетт-Николь,- Шарль де Ферриоль 
ыгу къызэрэдеIэрэр инэгушIуагъэ имызакъоу, ыпкъи 
къыхэщыгъ.- Сыушъэфырэп, узэрэслъэгъугъэр сэри 

--- Page 160 ---

сигуапэ, ащкIэ мары мы бзылъфыгъэ дахэхэри сишыхьатых. 
Ау синэIосэ тырку кIалэ горэ Стамбул дэсышъ, "уизакъуа" 
сIоу сызеупчIыкIэ, "Алахьыр сигъусэ" къысеIожьышъ, тэри 
"тизакъу" тэмыгъаIоу, "Тхьэр тигъусэ" зэтэгъэIожь. Хьау, 
тинэIосэ Фахьри арэп, ащ къыщагъэу, ишIугъоу мэпсэу. 
Зигугъу сшIырэр о пшIэрэп, Орхъан зыцIэ кIэлэ чаныр ары. 
Дэгъуба ар и ТхьэкIэ зэрэпсэоу тэри ти ТхьэкIэ тыпсэумэ?..
- Дэгъу, граф, дэгъу, ау зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи Тхьэм игугъу пшIы зэпытын нахьи, Ар угу ибгъэлъмэ 
нахьышIу.
- Дэгъу дэд, сэри тхьэ Iофым джары сызэреплъырэр. 
Ау ощ фэдэ бзылъфыгъэ дахэм, тэрэзба сIорэр,- къыпэгъочъыхи, ячIыпIэмэ арыуцожьыгъагъэ бзылъфыгъэ 
щакIохэм зафигъазэзэ яупчIи, къыраIощтыми пымылъэу, 
ежь зыфаер реIо,- мы бэщхэр зэрищыкIагъэхэр сшIэрэп 
нахь. СиупчIэ, уфэмыемэ, джэуап къемытыжьыми хъущт. 
Ау узыфэе бэщым икъыхэхынкIэ, хэшIыкI тIэкIу фысиIэу 
зысэлъытэжьышъ, сыкъыбдеIэн слъэкIыщт. Апэ, ЖанеттНиколь, мышъэфмэ, узыфэщафэрэм ыныбжь сыкъыкIэупчIэ.
- Ащ шъэф хэлъэп,- тхьагъэпцIышъо нэплъэгъу фабэр 
Жанетт-Николь ынэмэ къакIихыгъ,- о уилэгъущт, ощ 
нахьыкIэп, нахьыжъэп.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу,- "мыр зыфэщафэрэр Пьер 
арэп" графым гукIэ зэриIожьыгъ,- тызыфэе бэщыр нахь 
къыхэтхын тлъэкIыщт. Мы сIыгъ бэщым фэдэмэ хъущтыба?
- Хьау, граф, хьау,- Жанетт-Николь къэгузэжъуагъ.
- Сыда? ЗыгорэкIэ ыуасэ пфэмыукIочIыщтмэ, сэ сIыгъ.
- Хьау, хьау, граф,- джы Жанетт-Николь ымакъэ нахь 
зыкъипхъотагъ, етIанэ нахь шъабэу къыухыжьыгъ,- сэ 
сIыгъри икъущт. Мы уибэщ фэдэ бэщ дахэ тызыфэщафэрэм 
иI. Модэ мо дышъэпс-тыжьыныпс хъэрэпкIэрэ бэщыр, 
къолэныщэ умыIощтмэ, граф, угу рехьа?
- Ари бэщ дах. Сэ сызыфэщэфэжьыщтыгъэмэ, къолэн 
пстэури сыгу рехьышъ, джар къахэсхыщтыгъ.
- Ащыгъум сэщэфы.
- Бзылъфыгъэшъхьэ дэхэ цIыкIу пытышъ, зыфэпщэфырэм ыгу рихьыщт,- Шарль де Ферриоль сэмэркъэузэ, 
къыIуи, фыпигъэхъожьыгъ,- ау о уидэхагъэ ар пеIэн ылъэкIыщтэп.

--- Page 161 ---

Жанетт-Николь идэхагъэ Шарль де Ферриоль къыриIолIагъэр зэхьылIэгъагъэм имызакъоу инэIосэ щэкIо 
бзылъфыгъэхэм зэхаригъэхыгъэми, ар зыфэгъэхьыгъагъэм 
дэгу-псэгу зишIи, къызыхигъэщыгъэп. Къыщэфыгъэ бэщыр 
Жанетт-Николь къызештэжьым, графым къыIон фаеу 
къытефэрэр тучаным чIэтмэ зэхаригъэхэу къыIуагъ:
- Джы мы бзылъфыгъэ дахэм, Черкесым, шъошIэба 
ащ фэдэ хэгъэгу зэрэщыIэр, шъумышIэмэ шъосэIо, Черкес 
чыжьэм къисщыгъэ пшъэшъэжъыер, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе, Сен-Клу монастырым щезгъаджэрэ Жанетт-Николь 
нэIуасэ шъуфэсэшIы, Франсым къыфалъэгъункIэ укъимыгъэукIытэжьынэу цIыф гъэсагъ. Арышъ, сыда шъуIощтыр 
шъуитучан чIэлъмэ ащыщ горэ нэпэеплъэу Жанетт-Николь 
фэдгъэшъуашэмэ?
- Граф, Шарль де Ферриоль,- Жанетт-Николь зэмыжэгъэ гущыIэмэ ынэгушъхьэхэр къагъэушэплъыгъэх, графым 
къыдезгъаштэщтыгъэхэ бзылъфыгъэ хьашI-къошIхэми 
инэплъэгъу-нэгые афидзыгъ,- сыолъэIу, укIытапIэ симыгъаф. Тхьауегъэпсэу, дэгъоу сыбгъэщэфагъ. Ар спшъэ 
къизылъхьагъэми ыгу рихьыщт, бэщыр зэритыщтыри 
зэрэрэзэщтым сыкIэупчIэжьырэп. Сэ джыри чIыпIэ горэм 
сыкIон фае, граф, къысэжэх.
- Адэ, Жанетт-Николь, сыхьатырынчъэу дунаим 
сытетэу къыпшIошIа? - Шарль де Ферриоль зыфигъэцIыкIоу елъэIугъ, джыри нахь мэкъэ шъабэкIэ егыйзэ, 
еупчIыгъ.- Сыд фэIуагъа сипшъэшъэжъые ихьатыркIэ 
нэпэеплъ горэ зыфэсэбгъэшIымэ?
- Аущтэу оIомэ, граф, титIо тызэгъэзэгъ: сэ нэпэеплъ 
къысфэзыщэфын сиI, о Аиссе нэпэеплъ фэщэф. Уфаемэ, 
тылъымыхъужьынэу зыфэдэщтыри къыосIон.
- Сипшъэшъэжъые Шарлотта-Элизабет Аиссе фэсымышIэн щыIэп, къаIо.
- Къащ зыпылъ дышъэ пшъэхъу цIыкIу. Ащ фэдэ зиIэ 
ипшъэшъэгъумэ Аиссе яхъуапсэ.
- Къащ зыпылъ анахь дышъэ пшъэхъу лъапIэу шъуиIэр 
къашъуштэ,- Шарль де Ферриоль иахъщалъэ къызэдихызэ, 
щэкIо бзылъфыгъэхэм яджагъ.
- Къащ лъапIэ Шарлотта-Элизабет Аиссе ищыкIагъэп, 
граф,- Жанетт-Николь ыдагъэп,- ипшъэшъэгъумэ 
къазэрэхэмыщын ищыкIагъэр.

--- Page 162 ---

VI
Париж полицием ипэщэ Анри де Фарж дэбжъыкъушхо-нэпцэшхо лIы къопцIэшхор IаплIэкъорэгъыкIэ ды шъэщэ 
тучаным чIэпшъыхьэгъэ Шарль де Ферриоль къыпэгъокIи, 
ыбгъэ щыдидзыемэ-къыщыридзыхыжьызэ, заулэрэ джэхэшъогум къызыщырехьакI уж, къыриIуагъ:
- Синыбджэгъужъ, Тыркум къыщыпхэхъон сшIошIыгъ 
шъхьакIэ, нахь Iэпс-лъэпс укъыщыхъугъэмэ сшIэрэп.- 
ЕтIанэ къыркъыркъ зэтетэкъукIэ щхызэ, къесэмэркъэужьыгъ: - Тыркупхъу стырмэ ямашIо укIагъэстыкIыгъэмэ 
шIэ?
- Узыфэмысакъыжьымэ, Анри, къокIыпIэ бзылъфыгъэ къопцIэ лъэкIэпIэ пытэмэ ащ фэди къыуашIэщт,- ыгу 
къыдемыIэ-улэугъэу графыри щхыгъэ,- ау ахэр зыдэщыIагъэм тэ бэшIагъэ тыкъызикIыжьыгъэр… Ахэр Iофхэп, 
о сыдэу ущыта?
- Граф, укъэсшIэжьырэп, ора ар?! Стамбул укъыщагъэшхэкIыгъа?..- Анри де Фарж ежь зыфаер шъэогъум 
къыфедзы.- ПIорэр сыда, бзылъфыгъэхэр мыIофмэ, сыда 
тэ хъулъфыгъэмэ тиIофыр! НекIо, сыда тызыфыщысыр! 
Уимыхэбзахэу уикъакIо кIыхьэ-лыхьэ пшIи, щэджагъо нэс 
сызэбгъэжагъ. Зым зыр нахь дэхэжьэу модыкIэ къыщытэжэх. 
- Анри, ахэр зэкIэ дэгъу, ау сэ зы лъэIу къыпфысиI.
- Сыд лъэIуа? - апэм Анри нэшхо-пэшхом къыраIуагъэр 
къыгурыIуагъэп, етIанэ ар хигъэкIокIэжьызэ, къесэмэркъэужьыгъ: - КъаIо къытажэхэрэмкIэ сишIулъэгъу стыр 
мыучъыIыжьызэ…
- СинэIосэ бзылъфыгъэ горэ илъэсым къехъугъэу 
Мелен хьапсым чIэс.
- Сыда ышIагъэр?
- Алжир араб горэм ыцагэ зэпиутыгъ.
- Ащыгъум ихьапс чIэс уахътэ къыухыгъэкIэ лъытэ. 
Сыда ыцIэр?
- Мадлен.
Анри де Фарж унэр къызэпигъаджэу чIэджыкIыгъ, 
ежь нахьи мынахь цIыкIоу къихьэгъэ лIы плIэмыем фигъэпытагъ:
- Джыдэдэм Мелен окIошъ, Мадлен хьапсдэсым Iоф 
къыпымыгъэкIэу хьапсым къычIяогъэтIупщыжьы. Бзылъфыгъэ дэгъу хъужьыгъэти, тицIыф лэжьэкIо-псэуакIомэ 
ахэдгъэхьажьыгъ. Зы нэдэплъыпIэ имыIэу тхылъыпIэхэр 
бгъэпсыщтых, къыбгурыIуагъа? - Пшъэрылъ зыфашIыгъэр 
унэм зекIыжьым, ишъэогъу еупчIыгъ: - Сыд джыри, граф?
- СилъэIу кIэух кIэкI фэпшIыгъэмэ,- улэугъэ-зэхэулэлагъэу щысыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу Шарль де 
Ферриоль пкъыябзэу къызыщытэджыкIыгъ,-некIо, 
къытэжэх зыфэпIуагъэмэ джы сафэхьазыр!
"О, Париж, Париж, Париж!.." - тIуми къызэдаIомэзэдырагъаштэзэ, унэм икIыгъэх.
VII
Бжыхьэм иапэрэ мазэ ыкIэ факIощтыгъэми, Париж 
щыошIу, щыфаб. Ла-Манш лъэныкъомкIэ хыжь шынэр 
къызэримыкIырэм кIэгушIухэзэ, тыгъэ етIысэхыжьыгъо 
охътэ гопэгъур цIыфмэ унэ чъыIэтагъэмэ ащырахы, жьы 
уцогъэ макIэр зыхэIушъэшъыкIырэ чъыг пкIэшъэ чIэгъымэ 
ащагъакIо.
Ащ фэдэ уахътэм шъхьаныгъупчъэ IуубгъукIыгъэм 
Iутыныр, Iэлъын теплъэ зиIэ мэшIо хъураим ошъочапэр 
зэхистыхьэзэ, зэрэкъохьажьырэм Клодина-Александринэ 
еплъыныр икIас, амал иIэу ар блигъэкIыщтэп. Кухъэренэм 
исыми, къарегъэуцушъ, лъэплъэ, куп ахэсмэ, ахэкIошъышъ, шъхьэихыгъэ шъэфкIэ зызыстыжьырэ тыгъэм 
инэплъэгъу гумэкIи, иупчIи, иджэуапынчъи дегъэкIотэжьы.
Ар шэны Клодина-Александринэ зыфэхъугъэр джырэп, 
Монфрель августинэ монастырым зычIэтIысхьэгъэгъэ 
илъэсыр ары. Сыдигъуа ар зыхъугъагъэр? Бэми макIэми 
илъэс заулэ тешIагъ. Ащи бэрэ чIэсыгъэп - зэкIэмкIи мэзитф 
имыкъу. Ау ар ежь илъэситфэу къыщэхъу. Шарль де 
Ферриоль графыр Тыркум зыщежьэщт чэщым, ар зэшъогъэгъэ шампанскэми, тезыгъэгушIухьэгъагъэ ышыпхъуи 
атырелъхьэ, ипIэ хэмыгъолъхьэгъагъэмэ…
"Сыда мо къохьажьырэ тыгъэ-Iэлъыным сигъэфэбагъэп, сигъэдэхагъэп пIоу уегыижьыкIэ къикIырэр?!.- Клодина-Александринэ гукIэ зыфидзыжьыгъ.- Ащ Iаджи 
ыгъэфэбагъ, ыстыгъ, зэхэзышIагъи зэхэзымышIагъи макIэп. 
А чэщым сшIагъэмкIэ сырыкIэгъожьырэп, ау графым зи 
тазыфагу къыдэмыхъухьагъэ фэдэу зызэришIырэр сшIогъэшIэгъон. Сэ ар къызыхэсымыгъэщыми, Мария-Анжеликэ ащкIэ ышIэн къыгъанэрэп, титIо унэм тыкъырини, илI 
дэжь, мор зичыжьагъэм, кIуагъэ. ЗэшыпхъуитIум зэшитIумэ 
тыряшъузынэу ар зыкIыфаем федэ гори хэлъ. ГъэшIэгъона 
графым нахьи сэ сынахьыкIэмэ, къыщэфыгъэ черкес 
пшъэшъэжъыер епIумэ… тэ фэтэпIумэ… Ар Тхьэм унатIэ 
къыритхагъэм елъытыгъ. Сшыпхъу бзылъфыгъэ Iуш, Iофыр 
мылъкум зыфэкIожьыкIэ, ащ къымыугупшысынырэ къэзгъэуцунырэ щыIэп. Пьер езгъашIэрэп шъхьае, монастырым сызыфычIэтIысхьэгъагъэри джары. Ары, ары, Iапэм 
пызыгъэ Iэлъыныр мэулъыи…"
Клодина-Александринэ пчыхьашъхьэ зыгорэм кIонэуи 
щытыгъэп, къылъыкIони иIагъэп. Джырэ фэдэ пчыхьэм 
зызытыригъэпсыхьащтыгъэр мэфэ зыщыплI хъугъэ - 
Мария-Анжеликэ илI дэжь зыщыкIогъэ мафэм ыуж. Хэт 
къыкIэупчIагъэкIи, унэм зэримысыр, къалэм зэрэдэмысыр 
араIонэу икъэлэпчъэIутмэ, джэхэшъотетмэ афигъэпытэгъагъ. Тыгъэр тIысэу, пчыхьэ чэпэзэхэогъур къызысыкIэ, 
унэм зыфикIынэу зажэщтыгъэр щай ешъомэ, жьы зыфеожьэу щагум дэсыгъэ Шарль де Ферриоль графыр ары. 
Шъхьэлъытэжьынчъэу екIолIэнышъ, гущыIэгъу зыфишIынэу 
арыгъэп. Щагушхом чIыпIэ щигъотынба, къыщырикIухьакIы зэ, зыригъэлъэгъунышъ, кIэщыгъо-хъопсагъо хэлъэу 
зызэрэригъэщэлIэн гухэлъ иIагъ.
Нев-Сент-Огюстен урам къэгъэзэгъумкIэ къыщыIугъэ 
кухъэренэ макъэм Клодина-Александринэ игупшысэ гумэкIхэр зэпигъэугъ. Кухъэренэр къэлэпчъэшхом дэжь къызыщэуцум, исым е къикIыщтым зыримыгъэлъэгъунэу 
шъхьаныгъупчъэр псынкIэу фишIыжьыгъ шъхьае, ылъэгъурэр гъэшIэгъоны: ищыгъынкIи, ыпкъ зехьакIэкIи уасэ 
зыфэзышIыжьыщтыгъэ бзылъфыгъэ лъэпэлъагэ горэ ащ 
къикIыгъ.
Хэта а бзылъфыгъэр? Сыда зыфаер? Ар КлодинаАлександринэ инэIуасэмэ ащыщэп. Мария-Анжеликэ 
иныбджэгъу гор ыIонти, шIоныбжьыкI, апэрэу елъэгъу. 
Ларошмэ шIэ ащ илъэгъуныр? Iэзэн IофкIэ хъулъфыгъи 
бзылъфыгъи докторым ыдэжь къыригъэблагъэу ихабзэп. 
Зэ, зэ, а зыр ара Шарль де Ферриоль дэтымышIэжьэу 
джы къэнэжьыгъэр?.. Хъулъфыгъэр бзылъфыгъэм лъыкIоу 
хабзэ, ащ бгъэшIэгъон хэлъэп. Ау бзылъфыгъэр гъэкIэрэкIэгъаеу псэлъыхъуакIо хъулъфыгъэм зыфакIокIэ, сшIэрэп 
ащыгъум!.. Клодина-Александринэ зэгуцэфагъэм зэкIигъэплъыхьагъэу, джы сыкъэзылъэгъущтым сыкъерэлъэгъу 
фаеми ыIозэ, шъхьаныгъупчъэм етIыргуи, IуиубгъукIыгъ. 
Ардэдэми Шарль де Ферриоль къыфащэщтыгъэ бзылъфыгъэм зэрэпэгъокIыщтыгъэ гушIо джэмакъэр зэхихыгъ:
- Мадлен, ора ар?!.. УкъатIупщыжьыгъа?..
- УигукIэгъу, уицIыфыгъ, граф, шъхьафит сызышIыжьыгъэр,- Мадлен къыIозэ, шъхьэгъэшIо тхыуфэ Шарль де 
Ферриоль фишIи, зырызэу ыIэмэ ябэужьыгъ,- о къысфэпшIагъэр сэ ныбжьи сщыгъупшэщтэп, сишъэожъыий 
ары.
- Мадлен, щыгъэт,- графым ыIитIу бзылъфыгъэм 
къыIэкIихыжьыгъ,- сымыгъэукIытэжь, къыптемыфэрэ 
къыпфэсшIагъэп. Ар Iофэп, къэтIыс, тыгъэгущыI. Клодина-Александрина, сыда шъхьаныгъупчъэм узыфыIутыр, 
моу къакIо, Мадлен нэIуасэ уфэсшIыщт. Сэ укъэсымыгъотызэ, Мадлен, о сыдэущтэу сыкъэбгъотыгъа?
- Тыркум укIожьыщтымэ сIуи, мы мэфэ зыщыплIым 
Мелен сыкъыщыожэгъагъ шъхьае, сыкъыпаплъэзэ сезэщи, 
сыкъежьагъ, шыкуаоми уиунэ ышIэу къычIэкIыгъ. Къысфэгъэгъу, граф, уипчыхьэ гъэпсэфыгъо зэрэсыукъорэмкIэ.
- Къысфэгъэгъу хэлъэп ащ, дэгъоу пшIагъэ, сыбгъэгушIуагъ.
Джыдэдэм Мадлен къыраIорэр зэхихыщтыгъэп, Шарль 
де Ферриоль зэджэгъэ бзылъфыгъэр ары ащ ышъхьэ 
илъыгъэр, фэмыщыIэу еупчIыгъ:
- Мо узэджагъэр хэта, граф? Уишъуз ныбжьыкIа? 
Сызелъэгъум, къыIуиутыщтым фэдэу шъхьаныгъупчъэр 
къыIуиубгъукIыгъагъ.
- Ащи гу лъыптагъа? - графым инэшIошIыгъэ ымакъэ 
къыхэщэу щхыпцIыгъэ.- Хьау, Мадлен, сэ джа сызэрэпшIэщтыгъэу джыри сыкIэлэзикъэмыщ. Илъэс зытIущ горэм 
Тыркум сыкъыщыIэу сыкъызыкIожьыкIэ, сыгу щызгъашIорэ 
пшъэшъэ дахэ горэмкIэ ащ кIэух фэсшIын сэIо. Мо къакIорэр 
синысэ ышыпхъу.
- Уинысэ ышыпхъуми, граф, бзылъфыгъэба?..- Мадлен щхыпцIи, графым еIушъэшъэжьыгъ: - Бзылъфыгъэ 
дах ар, зыфэсакъыжь…
ОшIэ-дэмышIэ бзылъфыгъэ хьакIэм енэкъокъурэм 
фэдэу Клодина-Александринэ дахэу фэпэгъагъ. НэIуасэ 

--- Page 163 ---

бзылъфыгъэм зыфашIым, егъашIэм ышIэщтыгъэм фэдэу, 
тIуми яупчIыгъ:
- Сыда мэзахэм шъузыфыхэсыр? - ЕтIанэ ишъыпкъэми 
исэмэркъэуми умышIэнэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Нычэпэ 
мэзэгъо чэщ хъункIэ сыгугъэрэп. ЩагуIыгъыр, ушъхьамысэу пкъэу шэф остыгъэхэр къыхэгъанэх.
- Хьау, хьау, шъумыгумэкI,- Мадлен нэIуасэ зыфашIыгъэ Клодина-Александринэ ыгу зэрэримыхьыгъэр къызхимыгъэщэу къыIуагъ,- сэ мыщ сыщысынэу сыкъэкIуагъэп, 
графым Iоф дысиI.
- Аущтэу шъуиIоф щыт Iоу сшIагъэмэ, мадам, шъузгъэохъуныеп,- Клодина-Александринэ зэхихыгъэм гукIэ 
къызэкIигъэблэгъагъэми, гуао хэмылъэу къыIуи, зыфаер 
ариIокIыжьыгъ: - Хъулъфыгъэм бзылъфыгъитIу кIэрысыныр къезгъэкIурэп. 
- Сигуапэ нэIуасэ тызэрэзэфэхъугъэмкIэ,- Мадлен 
къыIуи, къеупчIыжьыгъ: - Орыба Герен де Тансен Клодина-Александринэр?
- Сэры,- ылъэкъуацIэ къызэрэриIуагъэр шIогъэшIэгъонэу Клодина-Александринэ къызэтеуцожьыгъ,- слъэкъуацIэ тэ щыпшIэра?
- Уитхылъ цIыкIу горэм, ыцIэ къэсшIэжьрэп, седжагъэшъ ары. 
- Сиапэрэ тхылъыщтын зыфапIорэр,- къыгъэзэжьын 
мурад имыIагъэми, итхылъ игугъу къызэрэфашIыгъэр 
игопагъ.- Сыдэу къыпщыхъугъа?
- А сызыщеджэгъэ чIыпIэм,- Мадлен хэщэтыкIыгъ,- 
анахь дэгъури дэеу къыщыпшIошIын… Ситыгъосэрэ нэшхъэигъо непэ сыгу къэзгъэкIы-жьынэу сыфаеп.
- Мадлен мадамыр араб шъхьаубатэ горэм пае, зэхэпхыгъэнкIи мэхъу, Клодин, мелен хьапсым чIагъэтIысхьэгъагъ.
- Зэхэсхыгъэ, зэхэсхыгъэ… Ора ар? Орымэ тхылъ 
псэу зыфатхырэм уфэд, мадам. НэIуасэ тызэфэмыхъугъэмэ, къысаIуагъэкIи, сшIошъ хъуныеп… Ари тищыIэныгъэ щыщ, хэти ежь зэрэфаеу хигъэхъони хигъэкIыни 
ылъэкIыщт. Шъыпкъэба, граф?
- Ары, ары, щыIэныгъэр гъэшIэгъонэу зэхэлъы: 
мафэмрэ чэщымрэ фэдэу нафэ, шъэфы,- графым къыIуагъэмкIэ зыфэрэзэжьэу къеупчIыгъэм нэшIукIэ Iуплъагъ, 

--- Page 164 ---

къыбгурыIуагъа риIорэм фэдэу тхэкIо ныбжьыкIэм 
IугушIожьыгъ.
Герен де Тансен тхэкIо ныбжьыкIэр зыIокIыжьым, 
зыгъапэ-зыгъэгумэкIыщтыгъэм ышъхьэ къыримыхэу 
Мадлен къыIуагъ:
- Уахътэр макIо, граф.
- АщкIэ тыамалынчъ, Мадлен. Ащ пырикъунэу сэ 
сшIэрэр лIэныгъэ закъор ары. 
- Граф, сицIыф дышъ, сыд гущыIэ мышIуа къэпIуагъэр?.. Сэ зыфасIорэр нэмыкI, гугъэтхъэ-гугъэшIу Iофыр 
ары. Джа уикIэсэ мелен хьакIэщым уезгъэблэгъэни, сиаужырэ чэщ ущызгъэшIожьынэу сызэрэфаер къыосIонэу 
сшъхьэкIэ сыкъыпфэкIуагъ. Кухъэренэр къытэжэ, граф.
Шъхьэихыгъэ шIулъэгъу гущыIэ зэрэзэхихэу е ащ 
гуцафэ зыфишIыкIэ къызэрэзэкIанэу Шарль де Ферриоль 
гукIэ къызэкIэблагъ, чэпэогъу мэзэхашъом ынитIу къыхэлыдыкIыгъ. Бзылъфыгъэ дэхэшхом инэфэIуагъэ хилъэгъогъэ плъырыгъэм ышъхьэ ыгъэуназэзэ, щаим ычIыпIэкIэ 
санэ ешъо шIоигъо хъугъэ. Ау "зиаужырэ чэщ щызгъэшIожьыщт" МадленкIэ зызэриIэжэн фаер, ежьыр арымырэу, нэмыкI горэм къыриIорэм фэдэу, гушIуагъэ:
- Тхьауегъэпсэу, Мадлен. Сэ сищыIэныгъэ бзылъфыгъабэ, сыушъэфырэп, щызэблэкIыгъ. Джыри къысфэтыр 
Тхьэм ешIэ, сэ сшIэрэп. Ау къэбар дэгъу къысфэпхьыгъ, 
сыбгъэгушIуагъ. Джа "чэщ гъэшIуагъор" зэдитхыжьыгъэу 
титIуи къызыщытэгъэхъу. Сэ, Мадлен, ащ фэдашъокIэ 
укъысэмыплъ, сихъулъфыгъагъи джащ щысыухыгъэу 
къызышIомыгъэшI. Сэ джыдэдэми сыхьазыр, ау тазыфагу 
дэлъыгъэ IэшIугъэр къыдэзгъэнэжьынэу сыфай.
ХьакIэщ унэ ушъхьафыгъэмэ, Iэнэ зэгъэфагъэмэ зэращычэфыщтыгъэр къышIутекIоу Мадлен щхыгъэ. Унэм 
мыкIожьэу адрэ щагу къогъупэмкIэ къыщыдаIощтыгъэ 
Клодина-Александринэ ар ыгу темыфэу, "пшъхьэ умылъытэжьымэ, уиграфыгъэ уасэ фэмышIыжьымэ, ащ фэдэхэри, 
нэмыкIхэри къыохъулIэщтых" ыIомэ, цIацIэзэ, къызыщылъэтыжьи, унэм ихьажьыгъ.
- Сищх мэкъэ Iэтыгъэ къысфэгъэгъу, граф. КъэпIуагъэмкIэ сыпкIэнакIэу арэп. СанэIу зэрикIыжьыхэу зыщызгъэгъупшэжьыщтыгъэхэ хъулъфыгъэхэр, граф, о пфэдагъохэт… Джаущтэу оIомэ, къэгъэзэжь зыфысимыIэ Iофым 

--- Page 165 ---

ащ нахьрэ тытегущыIэжьынэп. КъысфэпшIагъэмкIэ джыри 
тхьауегъэпсэу къыосэIо, Париж-Марсель гъогуми сыщалъэгъугъэу зэхэпхыжьыщтэп…- Мадлен къыщиути, къэгъыгъ.
- Мадлен, сыда къыохъулIагъэр, щыгъэт,- ыIэ ыубыти, 
еушъыигъ,- убзылъфыгъэ лъэши о…
- Ары, ары, граф…- Мадлен псынкIэу зыкъишIэжьыгъ,- блэкIыгъэр згъаезэ, къыспыщылъым сегупшысэ…
- Арымэ дэгъу, Мадлен,- зыIэ чъыIэхэр къэфэбэжьыщтыгъэ бзылъфыгъэм Шарль де Ферриоль ешъэбэкIы,- 
пшIэрэм уфэмыгуитIумэ дэгъу. Адрэ узэгупшысэрэ 
къыппыщылъыщтыр зэрэмышIэрэр нахьышIункIи мэхъу. 
ДэгъукIи дэйкIи неущ къытэхъулIэщтыр тшIэщтыгъэмэ, 
тищыIэныгъэ гъэшIэгъоныжьыщтыгъэп… Сыд адэ, Мадлен, 
джы пшIэнэу уигухэлъыр?
- Парижрэ Меленрэ зыщысымылъэгъужьыщт сызыщыщ Швейцарием сыкIожьынышъ, къалэм пэчыжьэ 
къушъхьэ чылэ гупсэф горэм сишъэожъые щыспIущт.
- ЧIыпIэ хъожьым упырикъун плъэкIыщтымэ, ащкIи 
къыбдесэгъаштэ, уигъогупкIэкIи, апэрэ мазэхэм узэрэщыIэщтым пэIубгъэхьащтымкIи сыкъыбдэIэпыIэн.
- Хьау, граф, ащ фэдэ Iоф къыхэмыгъахь, икъущт 
къысфэпшIагъэр,- Мадлен къэтэджыжьыгъ.- Сишъэожъые 
зэрэспIущт ахъщэ сиI. ЛIы хъумэ, сыкъызэхишIыкIыжьынба?
- Къин зытеплъэгъуагъэм укъызэхишIыкIыжьыщт,- 
Шарль де Ферриоль къыIуагъэм егупшысэжьыгъэп.- Ау 
сэ къызгурымыIорэр зы, Мадлен,- тхьагъэпцIышъо-сэмэркъэушъо макъэкIэ графым къыпигъэхъожьыгъ,- 
зэрэхъурэмкIэ, "шIулъэгъу зэблэхъур зикIэсэ хъулъфыгъэмэ" сэри сащыщ. Хьау, хьау, щытхъугъэкIэ зыфэсэлъэгъужьы нахь, сыгу къеорэп.
- Адэ уащыщ…- зэхихыгъэр ымыгъэшIагъоу Мадлен 
къыIуи, графым щытхъужьыгъ,- ау а зызыфэбгъадэрэмэ 
о уицIыфыгъэ сэ ахэслъэгъуагъэп. Арышъ, граф,- джы 
къесэмэркъэужьыгъ,- сигъогу сызыщытехьажьыщтым, 
пкIэ хэмылъэу сызэгъэбэужь…
Мадлен икухъэренэ Ферриольмэ якъэлапчъэ зыIучъыжьыгъэр бэшIагъэми, ащ ымакъэ графым ытхьакIумэ 
икIырэп. Сыхьатныкъуа, сыхьата ащ тешIагъэр, ежьымкIи, 
нэмыкIхэмкIи къэуцу зимыIэ уахътэр макIо. 
Ащ фэдизым Шарль де Ферриоль гу къызылъыригъа тэ шIоигъоу зэ-тIо Клодина-Александринэ шъхьаныгъупчъэр 

--- Page 166 ---

къыIуихыгъ, фишIыжьыгъ. А зы чIыпIэм ит фэдэ уашъоми 
жъуагъохэр къезэрэтакъох, мэзэныкъори къыкъокIыгъэу 
чъыг шъхьапэм къыкъоплъы.
Шарль де Ферриоль графым къыгъэшIэгъэ илъэс 
шъэныкъом бэ щыIэныгъэм щыпэкIэкIыгъэр. Бзылъфыгъэ 
макIэп Парижи, Стамбули, фэшъхьаф чIыпIэхэми ащилъэгъугъэр, нахьыбэмэ ацIи къышIэжьырэп, ау Мадлен зэкIэми 
ялыягъэу ахэмэ закIыхилъэгъукIыгъэр къыгурыIорэп. 
Зэгорэм къехъулIэгъагъэр арымэ, ащ фэдэ хэмыфагъэ 
хъулъфыгъэ щыIэпщтын. Зэрэбзылъфыгъэ Iэм-лъэм 
гохь-дахэр ара? Клодинэ-Александрини пшъэшъэ зэIэкIэлъ 
лъэпэлъэгэ дах. Сен-Клуи нэбгыритIу щешIэ. Ау ахэмэ 
яIоф шъхьафы… "Ары, ары, "пкIэ хэмылъэу" ыкIэм Мадлен къысэбэужьыгъ. Гъыгъэ, зэIунэжьыгъ, къысэшъэбэкIыжьыгъ. Сыд къысиIуагъэкIи, къысишIагъэкIи, тхьагъэпцIыгъэ-хьилагъэрэ федэхэкIыпIэрэ ащ хэслъэгъуагъэп, 
шIу умылъэгъу етIанэ ар… Ярэби, Мадлен зыфиIуагъэм 
фэшъыпкъэжьын шъуIуа?.."
Ежь зэрэфаеу ипчыхьэ гупшысэмэ, упчIэмэ Шарль де 
Ферриоль джэуап афэмыхъугъэми, ыгукIэ зыфэрэзэжьзыфэпсынкIэу унэм ихьажьыгъ. ЗызегъэпскI уж, сэнэ 
плъыжьыбжъэ ришъуи, ипIэ шыгъэ хэгъолъхьажьыгъ. 
Остыгъэр ыгъэкIосэжьыни, чъыежьынэу арыгъэп, 
сыдигъуи зэрихабзэу, тхылъ горэм еджэзэ, хэчъыежьынэу 
арыгъэ: "Сыда Мадлен ащ фэдизэу Клодина-Александринэ 
итхылъ цIыкIу хилъэгъуагъэр? - графым ыIомэ, щхыпцIызэ, 
тыгъосчэщ фэдэу, джа тхылъыр джыри къэштэгъу 
имыфэзэ, пчъэ теончъэу Клодина-Александринэ унэм 
къихьагъ:
- Сыда, граф, бзылъфыгъэ плъэгъужьыгъакIа?.. Сэры, 
сэры ар - Клодина-Александрин ары. Пчыхьэреным Iэ 
зыщыпфэщтыгъэ Мадленэп, ар зыфэдэ бзылъфыгъэр 
къэсIонэу зэспэсыжьырэп.
- Сыд шъхьэмылъытэжь зекIуакIа ар, Клодин!..- Шарль 
де Ферриоль къызщылъэтыгъ, ау бзылъфыгъэм иджэнабгъэ зэгохыгъэ къыдэщырэ бгъэ пытэ хъураитIур зелъэгъум, зыкъыжэхэзытэкъогъэ машIом ымакъэ къыригъэфэхи, ешъэбэкI-еIушъэшъэкIыгъ: - ТиIоф тыухыгъэу тIогъагъэба?..
- Ар зытыухыщтыр, граф, уипIэ сэркIэ чIыпIэ имыIэжьы 
зыхъукIэ ары…

--- Page 167 ---

- Ащыгъум, Клодин, уикIэсэ сэнэ плъыжьым сэри 
сешъуагъ, ори ешъу…
- Ар къыхэмыхьажьыми, джы нэс сыгу щыбгъэшIагъэр 
сфикъущт, сыпсэм фэд, лъыкIуати, убгъэгупэ фабэ сыкъычIэгъэгъуалъхь…- "Iапэм пызырэ Iэлъыныр мэулъыимэ, 
къыозгъэшIэщт сэ…" Клодина-Александринэ гукIэ ыIозэ, 
графым ичхыIан Iуидзи, гогъолъхьагъ…
VIII
Сыд фэдэу чъыгыр лъагэми, бырабэми, дунаим хэзгъаплъэрэр, щызгъаIэрэр ылъапс. Ар мыпытэмэ, жьыбгъэ-уаем, огъум, обзэгъу-пхъэхым пырикъун ылъэкIыщтэп. 
ПкъыкIэ зэпыкIыми, къутамэхэр гокIыкIыхэми, раупкIрахыкIми, лъапсэкIэ зыкъишIэжьызэ, игъорыгъоу 
къэкIыжьы.
Пачъыхьэ заулэ къызыхэкIыгъэ Бурбон лIакъом лъэпсэ 
пытэ Францием щыриIагъэуи щыримыIагъэуи пIон плъэкIыщт. Валуа лIакъом ыуж Бурбон лIакъом пачъыхьагъур 
Францием щиубытыгъагъ. Ахэмэ ащыщыгъ я ХIII-рэ Людовик пачъыхьэр. Ар опачъыхьафэкIэ Франциер зезыщагъэр 
Ришилье кардиналыр ары. Я ХIII-рэ Людовик ыкъо я ХIV-рэ 
Людовикыр илъэс тIокIитIурэ тфырэ Францием ипачъыхьагъ. Ау илъэс тIокIырэ тIурэ охъуфэ ари пачъыхьэ-мыпачъыхьагъ: янэ Австрийскэ Аннэр ащ регент-кIэлэпIоу 
иIагъэми, хэгъэгур зыIыгъыгъэр, зэрэфаеу зезгъакIощтыгъэр ащ икIэсэлагъэ Мазарини кардиналыр ары.
Мазарини кардиналыр зэлIэм, я ХIV-рэ Людовик, 
цIыфхэр зэрэщымыгугъыщтыгъэу, лIыгъэ къызыхигъэфагъ: 
"Непэ щегъэжьагъэу сэры хэгъэгур зезыщэщтыр" къемыдэIущтыгъэ парламентым фидзыгъ. Ар имыкъоу кIуи, 
ежь зэрариIощтыгъэу "абэ зыщыгъ депутатмэ" къызыфагъэфедэщтыгъэ тхыгъэхэр апашъхьэ щызэIитхъызэ, 
"хэгъэгур шъошъуеу къышъущэхъуа?" яупчIи, "сэры 
хэгъэгур!" ариIожьыгъагъ.
Я ХIV-рэ Людовик Францием зэрипачъыхьэр илъэс 
тIокIитIурэ тфырэ зэрэхъурэр неущмыкIэ Версаль щыхагъэунэфыкIыщт. МэфэкIым фэгъэхьыгъэ пчыхьэзэхахьэм 
де Ферриоль, де Тансен граф унагъохэр рагъэблэгъагъэх. 
Огюстен-Антуан де Ферриоли Пьер Герен де Тансени 
7 Заказ 026

--- Page 168 ---

Париж къэкIуагъэх. Сен-Клу пшъэшъэ монастырым зынаIэ 
тезыгъэтырэ Мария Терези пачъыхьэгуащэми Жанетт-Николи зыщигъэгъупшагъэп.
Шарль де Ферриоль графым пчыхьэзэхахьэм зэрэзыдищэщтыр Айщэт къызыреIом, зэрэгушIуагъэм нахьи 
пачъыхьэгуащэм Жанетт-Николь зэрэригъэблэгъэгъэ 
къэбарым нахь щыгушIукIыгъ, зыщалъэщт джанэмкIи 
зэупчIыжьыгъэх. Адыгэ джанэр Жанетт-Николь Айщэт 
зыщыригъалъэ шIоигъуагъ шъхьае, зэрэфэмыкIэщыгъор 
зыдешIэм, Ферриольмэ фырагъэдырэ джанэр иушъхьагъоу тегущыIыкIыжьыгъ.
Анахь дэкIо Iазэу Париж дэсым фырагъэдыгъэ джанэу 
непэ къахьыжьыгъэр Айщэт къызщелъэшъ, зэрэ Ферриоль унагъоу ащ ежэ. Ипщынэ "туш" къезыгъэIощт Лароши 
хьазырыпс. Версаль зэрэзыдамыщэхэрэр агу къеоми, 
къызыхамыгъэщэу Пон де Вели де Аржантали гугъуемылI-кIэщхыпцIыкIхэу щысых.
Мария-Анжелика ары зызыфэмыIэжэжьырэр:
- О фэпакIэм нахь уфэIаз, Клодин, модэ кIуи, адэIэпыI.
- УмыгумэкI, графиня,- Клодина-Александринэ шъорышIынэкIэ графым фычIэплъи, щхыпцIыгъэ,- мары плъэгъун Шарлотта-Элизабет Аиссе дэхэсурэтэу ышъхьаци, 
ынапци, иджани ыпкъ диштэу зыкъызимыфапэкIэ.
- ДакIом дэжь зыкъыщежъугъэфэпэни, къишъущыжьын фэягъэ…- зыпакIэ къыхипхъын ежьэгъэкIэ Пон 
де Вель мэкъэхъукIэ гъумыгъугъэ. 
- Адэ ары,- Аржантали ышнахьыжъ дыригъэштагъ.
- Хъугъэ, шъо зи къышъоупчIыгъэп! - Клодина-Александринэ ипхъорэлъфмэ ажэдэожьыгъ.
- Ащыгъум Шарлотта-Элизабет Аиссе шъутемыгущыI! - Аржантали къафидзыжьыгъ.- ЕтIанэ мыхъун горэ 
зешъулъэгъулIэкIэ, шъудэхьащхыжьыщт.
Шэплъышъо тIэкIу зыхэлъ джэнэ фыжь кIыхьэ, джа 
шэкI дэдэм хэшIыкIыгъэ шляпэ псынкIэ, ахэмэ адэзыштэрэ 
цокъэ лъэдэкъэ мылъагэ щыгъыхэу, Iэнтэгъумэ анэмысыщтыгъэ Iэлъэ пIокIэ фыжьитIури ыIэмэ апылъэу, пшъэ 
кIыхьэм декIурэ пшъэпIэ зэндэ-зэгохыгъэ макIэм къащ 
зыпылъ дышъэ пшъэхъури къыдэщэу Шарлотта-Элизабет 
Аиссе унэм къызехьэм, ажэ къыIузыгъэу ежэщтыгъэхэр 
езэрэгъэплъыгъэх. ЗыкъэзышIэжьыгъэ Ларош "итуш" 

--- Page 169 ---

къызыхедзэм, Клодина-Александринэ фэшъхьафырэр, 
унэм къизыщэгъэ Софи ахэтыжьэу, Iэгу тезэрэгъэуагъэх. 
УкIытэр Айщэти къызытыримыгъакIоу, пачъыхьэмрэ пачъыхьэгуащэмрэ апашъхьэ ращэмэ, афишIын фае лъэгонджэ уфэ шъхьэгъашIор Iэгу теуагъэхэми, темыуагъэхэми 
арихи, ыпчанэ дэжь зызыубгъузэ ечъэхырэ джанэм 
фэсакъызэ, Шарль де Ферриоль готIысхьагъ, ишляпэ 
псынкIи еIэсэкIызэ, ыгъэтэрэзыжьыгъ.
- ЗэкIэри дэгъу дэд,- зыкошъо пцIанэ къэзгъэлъагъощтыгъэ Клодина-Александринэ къыIуагъ,- ау ШарлоттаЭлизабет Аиссе итеплъэ, мыры сIонэу сшIэрэп, зыгорэ 
щэкIэ.
- Иджанэ кIыхьащэмэ шIэ? - Ларош къэупчIагъ.
- Ар зэрэкIыхьэр дэгъу,- Клодина-Александринэ 
ыдагъэп,- джэнэ кIакокIэ пачъыхьэм ыпашъхьэ ихьэхэрэп, 
цIыф гъэшIуагъэмэ ахахьэхэрэп.
Арженталь, сыдигъуи зэришIэу, къызыIуипхъотыгъ:
- Шарлотта-Элизабет Аиссе ищыкIагъэр сэ сэшIэ - 
тхьакIумалъ! Шъулъэгъурэба Клодинэ итхьакIумалъэхэр 
зэрэдахэхэр…
- Шъыпкъэ, Аржанталь, шъыпкъэ,- Шарль де Ферриоль къэтэджыгъ,- гулъытэ дэгъу уиI. НекIо, Шарлотта-Элизабет Аиссе, дышъэ тучаным, джа тыжьын бэщыр 
сэщ пае къызыщябгъэщэфыгъэ тучаныр ары, угу рихьрэ 
тхьакIумалъэ къыпфэсщэфыщт. Ори, Аржанталь, некIо.
ЩэфакIо кIохэрэм Клодина-Александринэ акIэлъыджагъ:
- Ар шъуIоу ситхьакIумалъэ фэдэхэр къэшъумыщэф…
Илъэс тIокIыкIэ узэкIэIэбэжьымэ я ХIV-рэ Людовик 
пачъыхьэм аригъэшIыгъэ Версаль кухъэренэ псынкIэм 
уисымэ, сыхьатырэ ныкъорэкIэ унэсыщт. Ушыумэ, ащ 
фэдизи утетыщтэп.
Пачъыхьэмрэ пачъыхьэгуащэмрэ ацIэкIэ Версаль Унэшхом щызэхащэрэ пчыхьэзэхахьэхэр жьэу рагъажьэрэп - 
сыхьатыр пшIымэ адэжь. Ау хэтрэ хьакIи иуахътэ сыхьатыр 
бгъум блигъэкIырэп. ТIэкIу нахьыжьэу уепэсакIоми, 
нахьышIу: гумэкI-гузэжъогъу ухэмытэу алырэгъукIэ пкIэгъэ дэкIояпIэмэ уадэкIоещт, унэ зэхэт-зэхэкI нэфынэмэ 
уарыкIыщт, ихьагъум дэжь къыщыожэрэ хэгърэймэ пцIэ 
къыраIозэ, шэф остыгъэмэ дышъэпс-тыжьыныпскIэ зэпа7*

--- Page 170 ---

гъэжъыужьырэ мэфэкI унэшхоу зиджэхашъо зэпэлыдыжьырэм уращэнышъ, пачъыхьэмрэ пачъыхьэгуащэмрэ 
шъхьэгъэшIо шIуфэс арыуагъэхыщт.
ЗыщехъулIэщт охътэ гъэнэфагъэр къыдалъытэзэ, 
Ферриоль графмэ якъэлапчъэ кухъэренищ IукIыгъ. Апэрэм 
Шарль де Ферриольрэ Шарлотта-Элизабет Аиссерэ, 
ятIонэрэм Огюстен-Антуанрэ Мария-Анжеликэрэ исых. 
Ящэнэрэр - Клодина-Александринэ Герен де Тансен 
икухъэ рен. Зэрэшъхьэзакъом тхэкIо ныбжьыкIэр рэгушхо 
нахь, ыгъэнэшхъэирэп. КухъэренитIумэ Версаль дэхьагъум 
дэжь ащыкIэхьажьыщт яплIэнэрэ кухъэренэр нахь гъогу 
кIэкIыкIэ Сен-Клу къекIы. Ащ Пьер Герен де Тансен епископымрэ пшъэшъэ монастырым ипэщэ Жанетт-Никольрэ 
исых.
Париж имафи ичэщи бырысырыщ умыIощтмэ, сыдигъокIи дахэ, ау чыжьэкIэ чэпэзэхэогъум шъофым щызэпэлыдыжьырэ Версаль нэмыкI дунэе джэнэт къыпщыхъоу 
дэхэ дэд.
Шарлотта-Элизабет Аиссе иджанэрэ ишляпэрэ ымыцIыцIынэу афэсакъызэ, кухъэренэ шъхьаныгъупчъэм еплъы. 
Нэм къыпэIухьэрэ пстэури - пчыхьэ урамхэр, унэхэр, 
лъэмыджхэр, къухьэхэр - шIогъэшIэгъонми, Версаль 
Унэшхом пачъыхьэмрэ пачъыхьэгуащэмрэ зэрэрагъэблэгъагъэр зыщишIэгъэ мафэм къыщегъэжьагъэу къыфэмыIошъурэ упчIэм егъэгумэкIы. Ипшъэшъэгъухэр къемыупчIыгъагъэхэмэ, ащ фэдэу зыримыгъэгъэпэнкIи хъуныгъи. 
Тыгъосэрэ дышъэ тучаным Шарль де Ферриоль щеупчIынэу 
чIыпIэ фифэгъагъ шъхьае, бзылъфыгъэ щакIохэм зызэрашIыщтыгъэр ыгу темыфэу, тхьакIумэлъэ дахэу къащэфыгъэри ащ къыхэхьажьи, щыгъупшэжьыгъ.
Кухъэренэ шъабэр кIырымыоу мачъэ, ащ ымакъэ 
Шарль де Ферриоль кIэдэIукIы фэдэми, пкъы ищыгъэ 
зыфэсакъыжьыкIэ ыпашъхьэ ис Айщэт, Шарлотта-Элизабет Аиссе, зыкъыримыгъашIэу фычIэплъы: "Адэ джары, 
неп-неущ сIомэ зытесIэтыкIызэ, мыри пшъэшъэпкъым 
изгъэуцуагъ… Ар дэдэм джыри нэсыгъэгоп, ау мыщ 
ыныбжь зыныбжьхэр арых Стамбул ихьарамхэр зыгъэкIэракIэхэрэр… Стамбул изакъуа? Клодинэ тхьапша ыныбжьыгъэр сичхыIан чIэгъ къызычIэпшыхьэм?.. Аиссе ащ 
фэдэ ышIэнэп, ау илъэс-илъэситIу горэкIэ нэр пIэпызыхырэ, 

--- Page 171 ---

гур зэгъэушкъоирэ бзылъфыгъэ дахэ хъущт… Франсым 
сызыщимысым жьыщэу хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ шъхьарытIупщ хьакъу-жъокъумэ ахэсэщэмэ сшIэрэп… Еплъэлъ 
а Клодинэ... Сэ къыскIымыгъоу, ежь икухъэренэ Аиссе 
дисэу Версаль ыщэнэу фэягъ…"
Анахь лъапIэ горэ тырахрэм фэдэу Шарль де Ферриоль нэплъэгъу IэшIукIэ джы Айщэт Iуплъагъ, зыфимыт 
плъырыгъэу зыкъыжэхэзытэкъуагъэм мэкъэ шъэбэ-гохьыкIэ къыригъэIуагъ:
- Кухъэренэр зэрэчъэрэм укIыб фэгъэзагъэу, Аиссе, 
узэрэщысым сыгу еIурэп, моу садэжькIэ нахь тынчэу 
къэтIыс.
- Хьау, папа, титIо нахь тызэрэлъэгъу-тызэIуплъэу 
дэгъоу сыщыс,- пхъу нэплъэгъушIукIэ Айщэт ятэкIэ ылъытэщтыгъэ Шарль де Ферриоль Iуплъэзэ, риIожьыгъ.
- Ара?.. Аущтэу оIомэ, дэгъу,- графым ыгу къыпылъэдэгъагъэмкIэ гуцафэ римыгъэшIэу "а папар" къысэмыIо 
зэпытыгъэмэ нахьышIугъ" ыIозэ, еупчIыгъ: - Сыкъыоплъышъ, зыгорэ къысапIо пшIоигъом уфэд, Аиссе?
- КъэпшIагъ, папа, къэпшIагъ,- Айщэт ынэгукIэ 
зэрэдахэм нахьи нахь дахэ кIэхъукIызэ, къэгушIуагъ: - О 
узэрэрагъэблэгъагъэм, Клодини зэрэрагъэблэгъагъэм 
фэдэу сэри Версаль сырагъэблэгъагъа? Ар зыкIасIорэр 
ошIа, папа? ТалъэныкъокIэ, модэ Черкесым, джэгу 
зыщашIыкIэ, пшъашъэм дэжь лъытэныгъэ рахызэ, пшъэшъэхэщхэр къыфагъакIохэшъ, кухъэренэкIэ арагъащэшъ 
ары.
- Адэ, сэ сфэдэу, ори урагъэблэгъагъ, Аиссе,- ащ 
ежэщтыгъэ фэдэу графым джэуап псынкIэ къытыжьыгъ, 
"мыдэ мыщ ышъхьэ зэрилъытэжьырэр… черкесхэм 
бзылъфыгъэм уасэ фамышIыщтыгъэмэ, амыгъэлъапIэщтыгъэмэ, ежьыми зимыгъэшIожьыщтыгъэмэ, къэупчIэщтыгъэп" ыгъэшIагъозэ, зыфыпигъэхъожьыгъ.
- Мария Терези пачъыхьэгуащэр арыщтын сезгъэблэгъагъэр.
- Пачъыхьэгуащэм ыцIи ошIа?
- Франсым ипачъыхьэрэ ипачъыхьэгуащэрэ ацIэ 
умышIэу, умыгъэлъапIэхэу Франсым сыдэущтэу урицIыфыщта орба, папа, зыIорэр?
- Сэры, сэры, сипшъашъ,- "папа" къызэрэриIорэм 
пае ыIуагъэхэр зыщигъэгъупшэжьэу "сипшъашъэ" гущыIэми 

--- Page 172 ---

Шарль де Ферриоль джы теIункIагъ. Егъэблэгъэныр ежь 
ыпкъ къимыкIыгъэу, Аиссе игуапэу зыцIэ къыриIогъэ 
пачъы хьэгуащэм ар ишIушIэу филъытагъ: - Мария Терези 
пачъыхьэгуащэр ары мэфэкIым уезгъэблэгъагъэр, нэIуасэ 
узэрэфашIыгъагъэр, усэ укъызэрэфеджэгъагъэр щыгъупшагъэп.
- Армэ хъун, тхьаегъэпсэу,- пачъыхьэгуащэр зишIэщтыгъэр бэшIагъэу, ипчыхьэзэхахьэмэ рагъэблагъэщтыгъэ фэдэу Шарлотта-Элизабет Аиссе къыIуи, зыфаещтыгъэу римыгъэшIэгъагъэри гые хэмылъэу фыхигъэпсыжьыгъ,- Жанетт-Николь сфаригъэдыгъагъэ сичеркес 
джани ащ ыгу рихьыгъагъ…- Ау фэIазэуи зыкъызэблихъужьыгъ: - Мы джанэри, сишляпи, сипшъэхъуи, ситхьакIумалъэхэри дахэх… Мария Терези пачъыхьэгуащэр тлъэгъущта, папа?
- Пачъыхьэри пачъыхьэгуащэри тлъэгъущт къодыехэп, 
Аиссе, такIаращэнышъ, тцIэхэр къыраIозэ, шIуфэс арытагъэхыщт.
- Ар зэрэгъэшIэгъоныщтыр, папа!..- зэхихыгъэр 
насыпыгъэкIэ зыфилъэгъужьызэ, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе зыкъипхъуати, ятэ готIысхьагъ. ЫIэблыпкъ хэгъэнагъэу, ышъхьи ытамэ телъэу тIэкIурэ зыщэсым, ыгу къеорэр 
къымыIон ылъэкIыгъэп.- Ары шъхьае, Пон де Вельрэ 
Аржантальрэ къырагъэблэгъагъэхэп…
- Ахэри зэгорэм къырагъэблэгъэщтых…- Шарль де 
Ферриоль къыIуи, зыщытхъужь джэуапкIэ къыухыжьыгъ.- 
Ар зэрэхъурэр ошIа, Аиссе. Огюстен-Антуан сэ сшы, 
згъэцIыкIунэу сыфаеп. Сэ Франс хэгъэгушхом сырилIыкIу, 
Огюстен иIэнатIэкIэ сэщ фэдэп. Арышъ, ащ ыкъо сшынахьыкIэхэмрэ орырэ шъузэпэшIыгъуай. Ау сэ ахэри зэгорэм 
пачъыхьэм нэIуасэ фэсшIыщтых. Ащ пае кIалэхэм, зэрэграфхэм фэшъхьафэу, шIэныгъэ-гъэсэныгъэ дэгъухэр, 
IэнэтIэ инхэр Франсым щыряIэнхэ фае. О узкъогушхукIынрэ 
бгъэшIонрэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, уиI - ар сэры. 
Адрэ гъэшIэгъоны зыфэпIуагъэм фэдэ Iаджи, нахь гъэшIэгъоныжьи моу Тыркум сыкъызэрикIыжьэу сэ озгъэлъэгъущт.
- Ар оIо нахь, папа, укъэкIожьырэп.
- Илъэс горэмкIэ, мары плъэгъун, Париж къэзгъэзэжьыщт. Уфаемэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, уиеджэн 
къызыуухыкIэ, Стамбул усщэни, тIэкIурэ тызэдыдэсын.

--- Page 173 ---

- Сыфаеп! - гушIогъо-насыпыгъэр зынэгу кIизыгъэ 
Айщэт шхъонтIабзэ къэхъуи, къыпиупкIыгъ.- Икъун Стамбул щыскIэхэкIыгъэр!..
Илъэс заулэм зыдэмыхьажьыгъэ гъэрыщэ бэдзэрыр 
Шарль де Ферриоль ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Джыдэдэм 
ыпашъхьэ исыр зэгорэм ащ къыщищэфыгъагъэ пшъэшъэжъыер ары Iоу пшIэжьынэп: "Джаущтэу зэрэщыт пэтызэ, 
фай-фэмыеми, къыздыращыгъэ лъэныкъор зыщигъэгъупшэрэп, "талъэныкъокIэ пшъашъэмэ лъытэныгъэ афашIызэ, 
хэгърэйхэр къафагъакIошъ, джэгумэ арагъащэ" еIо. 
Зэгорэм, зэрэсшIыщтыр сшIэрэп нахь, черкесмэ сахэхьэгъагъэмэ дэгъугъэ… Шъуипшъэшъэжъые тыгъугъэ-щэфыгъэ сиунэ ис, франс бзылъфыгъэ шъыпкъэ згъэхъунэу 
сыпылъ сIонышъ, згъэгушIощтха? - ежь-ежьырэу гукIэ 
графыр зыдэхьащхыжьыгъ.- Ппсэ ууджэгъужьыгъэмэ, 
ахахь… Фахьри Исам къыубыти, ежь ылъи Аиссе ылъи 
ымышIэжьэу зэритIупщыжьыгъэр, ишъхьафитныгъэ 
щыгушIукIыжьэу дунаим зэрэтетыр есэрэIуа?.. Ар зызэхихыкIэ, сыфаеп еIо шъхьае, мы сызыхаплъэрэр лъэсэу 
Стамбул къэчъэщт!.. Сэри усищыкIагъэп, бзылъфыгъэ 
пае сыкъанэрэп, сэркIэ анахьышIур утIыргъогъахэу сыкъызфэбгъэкIожьымэ ары…"
- Ари шъыпкъэ, Аиссе,- Шарль де Ферриоль тIэкIу 
тыригъашIи, риIуагъэмкIэ еушъыижьыгъ,- Стамбул сыда 
щыпшIэщтыр, мы тызыдакIорэ Версаль елъытыгъэмэ, 
бэдзэрмэ, щайшъуапIэмэ афэшъхьаф,- хьарамхэри ыIонэу 
фэягъ шъхьае, къыригъэкIугъэп,- угу зызыщиIэтынрэ 
зызыщигъэпсэфынрэ ащ дэслъагъорэп.
Шэф остыгъэхэмкIэ зэпэшIэтыжьырэ Версаль кухъэренэ макъэрэ цIыф макъэрэ фэшъхьаф дэIукIырэп. Уашъом 
щызэбгырылъэлъырэ мэшIо дэфыер ащ къызыхэхьажьыкIэ, нэмыкI дунай ухэфагъэу къыпщэхъу, Париж пщегъэгъупшэжьы. Шарлотта-Элизабет Аиссе ахэр ищыпэлъэгъушъ, ынэхэр зэтеплъэхъукIых, ыгу къышIудэлъэты. 
Джаущтэу зэрэщытызэ, абгъукIэ, ашъхьагъкIэ къыщыхъурэмэ ясэжьыгъэ фэдэу, хъулъфыгъэхэри бзылъфыгъэхэри 
къызэреплъыхэрэми зэрэфызэIушъашъэхэрэми гу лъитагъэми, къызэрэзыхимыгъэщын кIуачIэ зыхегъотэжьы. 
ЫпкъышъолыкIэ лыягъэ горэ зыхэмылъ пшъашъэр 
зигъусэ Шарль де Ферриоль графри шъхьэгъэшIо шIуфэс 
хыным хэкIырэп. ИсэмэгубгъукIэ къыготэу алырэгъу дэкIояпIэм джэнэ кIыхьэ-пкъы дахэкIэ дэсыерэм феIушъэшъэкIы: 
"Олъэгъуа, хъулъфыгъи бзылъфыгъи уидэхагъэ зэрафэмыплъыкIырэр?.." Шарлотта-Элизабет Аиссе зэхихырэр 
игуапэми, графым, реIожьы: "Папа, ащ фэдэхэр къысэмыIох, сэщ нахьи нахь дахэхэри мыщ щыIэх…"
Джаущтэу зыIощтыгъэ Айщэт ыгу къыдэлъэтыкIыщтыгъэми, ибзылъфыгъэ шъорышIыгъэ къытекIощтыгъэ: 
шъукъысэплъ, шъукъыскIэлъыплъ, шъузэIушъэшъэжь 
ыIорэм фэдэу икIуакIи, ыпкъ IыгъыкIи, инэгушIуагъи егъэпсы. Графым шъхьэгъэшIо шIуфэс ышIы къэси, джа дэдэмкIэ ежьыми дырегъаштэ. Ау зэкIэми анахь гъэшIэгъоныр, 
мыщ фэдэ чIыпIэ зифэкIэ зэрэхъу хабзэу, "Iэдэб зыхэгъэлъ, узышIомышIыжь, зымышIытэжь, зылъытэжь" 
ушъыеу янэжъ Чабэ къыриIощтыгъэр чыжьэкIэ къиIукIэу 
джыдэдэми Айщэт зэрэзэхихырэр ары. 
Сыда ар? ЛъэпкъшIэжьа хьауми ар цIыфым ылъ хэлъэу 
къэхъуа?.. 
Францием ипачъыхьэрэ ипачъыхьэгуащэрэ ядышъапчъэ 
зэIухыгъэшхо зэрэдилъэгъуагъэхэм лъыпытэу мэкъэ тегъэпсыхьагъэкIэ хэгърэим къыIуагъ:
- Шарль де Ферриоль графымрэ ыпхъу ШарлоттаЭлизабет Аиссе графинямрэ!
Лъэбэкъу зытIущ зэфагукIэ я ХIV-рэ Людовик пачъыхьэмрэ Мария Терези пачъыхьэгуащэмрэ шIуфэс шъхьэгъэшIо уфэ зарахым, пачъыхьэгуащэм пачъыхьэм риIуагъ:
- Мы черкес пшъашъэр ары, синэф, зигугъу къыпфэсшIыгъагъэр. Олъэгъуа, мыр зэрэпшъэшъэ дэхэ дэдэр? - 
адрэ бзылъфыгъэ, пшъэшъэ хьакIэхэм афимыгъэшъошагъэр пачъыхьэгуащэм Айщэт къырипэсызэ, ыIэ къыфищэигъ, ежьми шъхьэуфэ макIэ фишIи, зебэум, ыуж итыгъэхэ Клодинэтхэм зэхахэу графым къыриIуагъ: - Пхъу 
дахэ уиI, граф. Ичеркес джанэ щыгъыгъэмэ, нахьи нахь 
дахэщтыгъэ,- етIанэ пшъэшъэжъыем зыкъыфигъази, 
къыщытхъугъ,- ау ар пщымыгъыми, графиня, удах, ушIэгъо дэд, тимэфэкI пчыхьэ ижъуагъомэ уакъыхэлыдыкIынэу 
сыфай.
IХ
Пачъыхьэм имэфэкI пчыхьэ мэфэ зыщыплI тешIэжьыгъэу Клодина-Александринэ зыгъапэщтыгъэр къымыIон 
ылъэкIыгъэп:

--- Page 174 ---

- Пачъыхьэгуащэм ыIу-ымыIоми, Мари, тичеркес 
пшъашъэ, зыхэтмэ къахэщэу, дэхэ дэдагъ. Пачъыхьэм 
ипхъорэлъф Филипп Орлеанскэм шъуз дахэ зэриIэ пэтызэ, 
ащ ынэ зэрэтыримыхыщтыгъэр озгъэлъэгъугъагъот.
- Слъэгъугъэ…- Мария-Анжеликэ ынэгу иуагъэмэ 
атеIэбэжьымэ, ынапцэмэ ыIэхъомбэ псыгъуитIу аригъачъэ зэ, хэхьапщыкIыгъ.- НэмыкIи къыосIон: Аиссе нахь мыхъурэм ыпкъ къикIыкIэ Анри де Фаржрэ ишъуз пэкIыхьэ 
IупшIэшхорэ зэфычIэцэкъэкIыгъэх. Тинасыпти, графыр 
есэмэркъэузэ, ишъэогъу ишъуз къыгъэшъонэу тырищэгъагъ нахь, тимыфэшъуашэ къыташIэщтыгъэ…
- Ащ тэ сыда тыкъызэрэхахьэрэр? - ышыпхъу игумэкI-гукъэо блэкIыгъэ Клодина-Александринэ ыдагъэп.- 
Джаущтэу хъугъагъэмэ, дэгъугъэ!
- Клодин, пIохэрэр сшIэрэп! - Мария-Анжеликэ ымакъэ 
зыкъипхъотагъ.- Ор-орэу узэпыижьа? Тэ тиграф унагъуи 
Аиссе зыщапIурэр…
- Тэ тиграф унагъоп! - Клодина-Александринэ къыIорэр 
ышIэзэ, ымакъэ къыгъэлъэши, хиушъхьафыкIыжьыгъ: - Тэ 
ты Герен де Тансен, зыщымыгъэгъупш.
- Клодин, къызгурыIорэп, пшIэзэ сыкъэоушъхьакIуа 
хьауми уигухьэ-гужъ къыстеокъута?.. Ферриольмэ сызэрянысэр, алъэкъуацIэ зэрэсхьырэр пщыгъупшэжьыгъа?
- КIэлитIу къызэрафэплъфыгъэри къыхэгъэхъожь…
- Ащ сырэгушхо нахь, сырыукIытэрэп. Зэ, зэ, Клодин, 
мыхъунхэр къысэпIуалIэхэу сыда непэ къыохъулIа гъэр? - 
ЕтIани нахь IушъабэкIэ еупчIыжьыгъ: - Зыгорэм угу хигъэкIыгъа, сшыпхъу цIыкIу?
Блэоным фэдэу зышъхьэ Iэтыгъэ пкъыябзэу щысыгъэ 
Клодина-Александрини нахь шъабэ къэхъугъ, ынэ ежьашъо хэр чъыIагъэхэми, фэбамэр къакIихыгъ, къысфэгъэгъур 
зыхэлъ нэплъэгъукIэ къыIуагъ:
- Зыми сыгу хигъэкIыгъэп, ау сэ угу зыфыхэзгъэкIырэр 
сшIэрэп… Къысфэгъэгъу, джаущтэу загъорэ сэхъу.
- Зыгорэ къызэмыхъулIэрэ цIыф щыIэпщтын. Сэри 
джащ фэдэу загъорэ сэхъу, ау сIощтымкIи сшIэщтымкIи 
сызыфэсакъыжьы.- Ышыпхъу риIокIыгъэ ушъыир ыгу 
римыхьыкъомэ ыIуи, Мария-Анжеликэ нахь гугъэжъукIэ 
тегущыIыкIыжьыгъ: - Армэ, Клодин, узэмыжагъэ горэ 
къыосIон: типачъыхьэ тыгъэ имэфэкI бзылъфыгъэ хьакIэмэ, 
сэри сазэрэхэтыжьэу, уанахь дахэу Аиссе уахилъэгъуагъ.

--- Page 175 ---

- А-а, Аиссе Iаджи ыIощт…- къыраIуагъэр Клодина-Александринэ къыримыдзэ фэдэу IэутIэ ышIыгъ.
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ. Сэри джа дэдэр сIуагъэ. Укъэзыгъашъощтыгъэмэ, Шарль графыр апэ зэритэу, узэтырахыщтыгъэ.
- Ары, ары, сэ чэзыутегъэкIэу сыкъагъашъозэ, анэ 
Аиссе тырахыщтыгъэп. А Iаер къэшъокIо Iаз, зыщишIагъэр 
сшIэрэп нахь.
- Жанетт-Николь къызэрышъощтыгъэр плъэгъугъэба?.. 
Ежь фэдэу Аисси къэшъуакIо ышIыгъ. Шарль де Ферриоли 
сыда а Жанетт-Николь IонтIагъэм риIощтыгъэр?
- Сыдым фэсшIэна, уегъапа?
- А сигъапэрэп адэ, джаущтэу къэсIуагъ.
- Ащ ыгъэпэн фаер тэрэп, епископ абэр щымыгъыгъэми щыгъым фэдэу дыкъыжьэу щытыгъэ шIу тлъэгъурэ 
тшы закъоу Пьер ары…А дэхэжъыр къашъохэрэм аIэкIидзагъэу чэщ реным аригъэIыгъыгъ… Ащыгъум, Мария, 
умышIэрэ къэбар горэ къыосIощт.
- Сыд къэбара? Ферриольмэ афэгъэхьыгъа?
- Ары.
- Сыда Ферриольмэ афэгъэхьыгъэу сэ сымышIэрэр? - Мария-Анжеликэ зэхихыгъэр шIощхэныгъ, етIанэ 
щтэгъэ нэгукIэ къэупчIагъ: - Дэгъуа, дэя?
- СэркIэ дэгъоп. Тыркум сыздищэнэу графым ыIорэп.
- Укъигъэгугъагъэу пIогъагъэба?
- ИпIэ фэзгъэфабэмэ, ар еIо, зыучъыIыжьыкIэ, ыIорэр 
фэшъхьаф. 
Мария-Анжеликэ ышъо къыхихэу къэушэплъыгъ, ау, 
джэуапынчъэ чIыпIэ зифэкIэ, зызэришIыщтыгъэу тегущыIыкIыгъ:
- Типачъыхьэрэ Монтеопан маркизэмрэ азыфагу 
зыгорэ къыдэхъухьагъэмэ сшIэрэп.
- Хэта Монтеопан маркизэр? - ежь иIоф зэхэмыфхэмкIэ зышъхьэ кудэгъэгъэ Клодина-Александринэ къэупчIагъ, 
ау псынкIэу къыгурыIожьи, пачъыхьэм икIэсалэ ыцIэ шъыпкъэмкIэ къэупчIэжьыгъ: - Франсуазе Атенаис де Рошешуара зыфапIорэр?
- Адэ хэтына?.. Плъэгъугъэба ахэмэ янэплъэгъухэр 
зэрэзэфэкIосагъэхэр?

--- Page 176 ---

- Ар пIоным ыпэкIэ, Мари, ахэмэ аныбжь къыкIэупчIи, 
зэфэчъыIэ зыкIызэфэхъугъэхэр къыосIощт.
- Ары, ахэмэ ныбжь макIэп яIэр, илъэс тIокIищырэ 
пшIырэм нэсыгъэх, шIомыкIыгъэхэмэ… Типачъыхьэ сеплъыгъэшъ, Клодин, сиIо Тхьэм чыжьэу ерэмыхьыжь, сыдэу 
теплъэджэ-сэраджа. ЗэныбжьыкIэми ар дэхагъэп… Ыпэ 
къеупкIэхыжьыгъэу, ыIупшIэхэр пIокIабзэхэу, ыжэпкъ 
пыухъурэикIыжьыгъэу сыд псэушъхьа ар… АщкIэ зыгорэм 
шъэфэгъу удэхъукъон, Клодин, тыбгъэунэхъун…
- Мари, хъугъэ,- Клодина-Александринэ ышыпхъу 
фидзыгъ,- пачъыхьэми, ащ икIэсали тэ тиIоф ахэлъэп. Ащ 
нахьи нахьышIу тэ тиIоф зэхэтфымэ… Зэхэтфыщтыри 
сшIэрэп ныIа...- ежь-ежьырэу зыдэхьащхыжьыгъ, етIанэ 
зыфэгубжыжьызэ, гуригъэIуагъ: - Ферриоль шъхьэщытхъужьым фэшъхьаф цIыф лъэрыхьэ Париж дэсыжьба?!
- Сыда зыкIыдэмысыжьыр? - Мария-Анжеликэ зэхихыгъэм къыгъэгушIуагъ, - боу дэс! Джа къыбдезычъыхьакIырэ 
Ла Френе мылъкунчъа?
- Iух адэ ыпакIэ утхъоплъыжьэу!..
- ЫпакIэ угу римыхьмэ, егъэупс е егъэгъал… Хъулъфыгъэр къыптелIэ хъумэ, тхьацушъ, сшыпхъу цIыкIу, 
узэрэфаеу пфын плъэкIыщт, етIани…
ГущыIэ къэухыгъо Мария-Анжеликэ фимыфэзэ, гумэкI 
нэгукIэ Пьер унэм къихьагъ, зэшыпхъуитIумэ азыфагу шIу 
зэрэдэмылъыри къыгурыIуагъ, къазэрэлъихьагъэмкIи 
кIэгъожьыгъ, ау гъогу техьажьыным ыпэкIэ ышыпхъухэр 
зэримыгъэлъэгъужьыныри къыригъэкIугъэп, игукъэошъхьакIуи ежь изакъоу зыхиушъэфэжьынэу фэягъэп.
- Сыда, сигупсэ графиняхэр, шъуитIо къышъохъулIагъэр, шъузфэчэфынчъэр? - Пьер ышыпхъумэ ясэмэркъэузэ, яупчIыгъ.
- Ащ фэдэ Iоф тиIэп,- нэгушIо-бэрэчэтэу Мария-Анжеликэ щхызэ, джэуап къытыжьыгъ,- хъулъфыгъэхэр, 
ори узэрахэтэу, тищыбзэмэ акIэтэгъэкIых. Оры? О сыда 
узгъэгумэкIрэр?
- Шарль де Ферриоль графым изекIокIэ-гъэпсыкIэ 
сегъэгумэкIы,- Пьер епископым укIытэ мэкъэ къефэхыгъэкIэ къыIуагъ.- Шъорэп ар зэсIон фэягъэр, тимахълъэ 
Огюстен-Антуан ары шъхьае, Дофине кIожьыгъэ.

--- Page 177 ---

- Ышъхьа хьауми сыда? - Клодина-Александринэ 
зэгуцафэщтыгъэмкIэ къэгузэжъуагъ.
- Ащ ышъхьэ тэрэзыгъэмэ, Аиссе щымыукIытэу, 
Жанетт-НиколькIэ ышIэрэр ышIэныеп.
- ШIулъэгъуныгъэм шъхьэр зэрэзэрифэкIырэр джыра 
зыпшIагъэр, Пьер? - федзыми, есэмэркъэу-кIэнакIэми 
умышIэнэу Клодина-Александринэ ыш еупчIыгъ, тIэкIу 
тыригъашIи, зэгуцафэщтыгъэмкIэ еупчIыжьыгъ: - Епсэлъыхъо ара?
- Епсэлъыхъощтыгъэмэ Iофыгъа, нэпчы рифыгъап. 
Ари сшIогъэшIэгъоныжьэп, зымафэ сызегый-сызеушъыим, 
ащ къысиIуагъэр шъошIа? СикIэсалэ сыда узыфепсэлъыхъурэр? Епископым къыщэн зэрэфимытыр сэшIэми, къэпщэщтмэ, къыбдэзгъэкIон къысиIуагъ.
- Къыосэмэркъэугъэщтын, Пьер…- Мария-Анжеликэ 
ипщыкъо пае ащ фэдэ зэхихыным фэмыеу кIыфы къэхъугъ.- Тхьакъысауи, ышъхьэ зэкIокIэу Аисси Iыгъынэу 
къытIэкIигъанэмэ?..
- КъыпIэкIигъанэмэ, епшIэщтыр пшIэрэба? - Клодина-Александринэ ынэ ежьэшъо чъыIэхэмкIэ щхыпцIыгъэ.- 
Джэхэшъотет дэгъу хъущт, кIэсэлэ дэгъуи хэкIыщт.
- Клодин, мыщ фэдэу умыжъалым…- Пьер зэхихыгъэр ыгу ымыштэу къэтэджыжьыгъ.- А зыфапIорэм 
Iофыр нэсымэ, Тхьэми ыдэнэп, Жанетт-Николи ар шъуигъэшIэнэп, сэ сызэрэщыIэри, пачъыхьэгуащэм ынаIэ Шарлотта-Элизабет Аиссе къызэрэтетыри зыщышъумыгъэгъупш.
- Ары, ары, Пьер, Тхьэм тыкъиухъумэн,- Мария-Анжелики ышнахьыкIэ дыригъэштагъ, зэрэфэгуитIури къыхигъэщыгъ,- сшIэрэп, сшIэрэп…
- УмышIэмэ, Мари,- Клодина-Александринэ ымакъэ 
джы кIигъэчаныкIыгъ,- Ларош еупчI, докторышъ, къыуиIощт.
- СеупчIынэп!..- Мария-Анжеликэ ышыпхъу пебжъэожьыгъ, ышнахьыкIэ ешъэбэкIыгъ: - Амбрен укIожьыщтымэ, 
Пьер, гъогумаф, укъэмыгумэкI, зэкIэри дэгъу хъущт, тэ 
зиграфыгъэ чIэзынэжьырэмэ тащыщэп. Арба, Клодин?
- Адэ ары, Мари,- Клодина-Александринэ ышъхьэ 
псыгъо къыпхъотагъ,- Ферриоль графмэ тялъытыгъэмэ, 
тэ Герен де Тансенхэр тынахь граф гъэшIуагъ. О къыохъулIэрэр ошIа, Мари? КъэошIэжьа зымафэ Ферриольмэ 
уащытхъу зэхъум, "зику уисымэ яорэд къэоIо" ыIуи, 
черкес гущыIэжъыкIэ Аиссе къызэрэосэмэркъэугъагъэр?
- Клодин, щыгъэт, Тхьэм шIолIыкI! - Пьер ымакъэ 
шъэбагъэми, ынэхэр къиушхъонтIыкIыгъэх.- Угу теIункIэжь, 
уищэIагъэ зыIэкIэмытIупщ.
- Ары, ары, Пьер. Ау етIани Мари ипщыкъокIэ Ларош 
ерэупчI… 
Х
Сыд щыща шIур, сыд фэда ер? Ахэр щыIэныгъэм игъэшIэрэ упчIэхэми, цIыфыр опсэуфэкIэ джа гущыIэмэ 
ягупшысэ. ЗэкIэри арэп, ащ фэджэуапынчъэу зидунай 
зыхъожьыри, амал фигъотыгъэу зыIозэ, псэури макIэп. 
Зиакъыл нэмысхэри, фэшъхьафхэри, къизымыдзэхэри 
хъоих.
"ШIу зышIэрэ цIыфыр арэп, ер зымышIэрэр ары цIыфышIур" Шарль де Ферриоль бэрэ еIо. Ем къымыуIагъэу 
шIу закIэкIэ псэурэ цIыф щыIа? Ащ фэдэ зэхэшIыкI зиIэ псэ 
зыпыт дунаим тетэп, ехыжьыгъэхэми ахэтыгъэп. Дунаир 
зэрэзэхэлъ-зэрэгъэпсыгъэр, зэрэгурыIогъошIу-зэрэзэхэфыгъуаер джыри зыми къыгурыIуагъэп, къыгурыIонэуи 
щытэп.
Джащ фэдэхэми, щыIакIэм къыхэхъухьэрэ хъугъэ-шIагъэхэми, ежь ышъхьэкIи, хэгъэгумкIи зыгъэгумэкIырэ 
IофыгъохэмкIи, хэукъоми-хэмыукъоми ахэгупшысыхьаныр, 
ежь ишIошI ариIолIэныр Шарль де Ферриоль икIас. Ащ 
ерыш зыфэхъугъэр мы илъэс зытIур ары нахь блэкIыгъэ 
мэфэ-илъэсхэр арэп.
Сыда ар къызыхэкIырэр? Илъэсхэр шIокIохэшъ ара 
хьауми имынэIосэ нэпкъ лъэгэ-лъхъанчэ горэм есылIэзэ, 
зэрэхъущтыр ымышIэу, ащ егъэгумэкIышъ ара? ЩыIэныгъэр гурыIогъошъу-зэхэфыгъуаеу зэрэщытыр арыщтын 
джаущтэу ежь зызыкIыфиIожьырэр. Ари имыкъоу, "цIыфым иныбжьыкъу ыпэ зэритым къикIырэп ащ ыуж ежь 
итыныр" ыIозэ, загъорэ зыкIызэушъыижьырэр. 
Зыпчыхьэ сыхьатитIум къехъу Жанетт-Никольрэ ежьыр рэ Париж ианахь ресторан лъапIэу "Граф" зыцIэм зэрэчIэсыгъэхэр, зэрэзэдэгущыIагъэхэр Шарль де Ферриоль ыгу 

--- Page 178 ---

къэкIыжьыгъ: "Бзылъфыгъэ Iуш, дахэ, шIыкIашIу, уисыдрэ 
упчIи джэуап къыфегъоты, сэ сшIэрэ хэгъэгу, дунэе 
тарихъми, литературэми, театрэми ахешIыкIы. Ахэри, 
нэмыкIхэри, силIыкIо сэнэхьат елъытыгъэу, сэ сэшIэ шъхьае 
ежь, сэщ нахьи нахьыкIэ пэтызэ, зыщишIагъэхэр сшIэрэп. 
ГупкIэ-IупкIэ Аиссе зышIыгъэр джы къызгурэIо, ар 
зэрэпшъэ шъэжъые Iушым апэрэ мафэми семыгуцэфэгъагъэуи щытыгъэп, ау етIани… Шарлотта-Элизабет Аиссе 
хэлъыгъэ черкесыгъэм нахьи франсыгъэр Жанетт-Николь 
зэрэхилъхьагъэр мафэ къэси нафэ къысфэхъу. Ар типачъыхьэ тыгъэ имэфэкI пчыхьэ дэгъоу къыщылъэгъуагъ, 
зылъэгъугъэмэ - къешъугъугъэ-къехъопсагъэхэри зэрахэтыжьэу - джы къызнэсыгъэм къафэIотэкIыжьырэп. Сэ 
сиграфыгъэкIи, сихэгъэгу лIыкIо сэнэхьатыкIи джары, 
Жанетт-Николь ары къысэпэсыгъэр, шъхьэгъусэ дэгъу 
сфэхъущтыгъэр… Сыда шъуз Iушыр - уигъэсэжьэу! - лIым 
зэрищыкIагъэр?.. Сыд фэдиз илъэс пчъагъа арырэ сэрырэ 
тазыфагур? Илъэс пшIыкIущ-пшIыкIуплI. Аиссерэ ЖанеттНикольрэ? Ари ащ фэдиз. Джыри джаущтэу хъункIэ кIасэп, 
ау зылъ учъыIыжьырэ пшъэшъэжъым нахьи зылъ къижъукIырэ пшъэшъэ ныбжьыкIэр нахьышIуба…"
- Шарлотта-Элизабет Аиссе ичеркес пIуныгъэкIэ 
къыосIогъагъэхэр, Жанетт-Николь, зыщыбгъэгъупшэнхэу 
сыолъэIу,- рестораным чIэсыхэзэ, ащ графым риIогъагъэхэр ыгу къэкIыжьыгъэх.
- КъысэпIогъагъэм, граф, сыгу къызэрэобгъэн хэслъэгъогъагъэп. КъыбгурымыIуагъэм уигъэгумэкIынкIэ зи 
хэлъэп, етIани ар уипшъэшъэжъые зыхъукIэ, бэ пшъхьэ 
къихьащтыр. Ау арэп сэ сыгу къызэрэобгъагъэр.
- Аиссе ичеркес шъуаш ара? - бзылъфыгъэр къэгущыIэ 
хъумэ зэпигъэуныр Шарль де Ферриоль имыхэбзагъэми, 
Жанетт-Николь къыIорэр къыригъэухыгъэп.
- Ащ тырыгущыIэгъах, граф,- Жанетт-Николь къыIуи, 
къыкIигъэпытыхьажьыгъ: - Шарлотта-Элизабет Аиссе 
ичеркес шъуашэкIэ пачъыхьэгуащэм къыIуагъэри зэхэпхыгъэ.
- Адэ сыда къысфэмыгъэгъунэу угу къызэрэсабгъэрэр?
- IофыгъуитIу, граф. Шарлотта-Элизабет Аиссе зэрэпфэспIурэмрэ уинысэ ыш зэрэсипсэлъыхъумрэ укъамыубытэу "ощ фэдэ Iаджи къэсыуфагъ" къызэрэскIэлъыпIогъагъэмрэ мы рестораным сыкъызэрэпщагъэмрэ.
- Мыщ укъызесэгъэблагъэм, "хьау" къысэпIуагъэп,- 
Шарль де Ферриоль зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ, етIанэ 
егыи фэдэу зишIи, къыухыжьыгъ,- ау узэрэбзылъфыгъэ 
лъэшыр ащкIэ къэбгъэшъыпкъэжьыгъ.
- Пшъхьэ плъытэжьыным, шъхьэкIафэ къызфябгъэшIыным пае улъэшын ищыкIагъэп.
- Ары, ары,- графыр щхыгъэ,- дэгъоу къысэпIуагъ. 
Ау бзылъфыгъэм фэгъэхьыгъэу зэхэсхыгъэ горэ, Тыркур 
армэ сшIэрэп, сыгу къызэрэкIыжьышъоу къыпфэсIотэн. 
Хъулъфыгъэмэ ашIомыигъо хэукъоныгъэкIэ бзылъфыгъэхэр къэхъух, шIулъэгъуныгъэ телIэкIэ дэкIох, зэрэхъурэм щыгъуазэхэ-щымыгъуазэхэу ашъо сабый хэфэ, 
лъфэным Iушы ешIых, лIым фэкъаигъэхэзэ, зэбгъодэкIыжьых, лъфыгъэм къафихьырэ къиным ыухыхэзэ, дунаим 
ехыжьых. Ара, Жанетт-Николь, къапIомэ пшIоигъор?
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт, граф,- Жанетт-Николь 
шъабэу IущхыпцIыкIи, бзылъфыгъэм фэгъэхьыгъэу ежь 
ышIэрэри риIуагъ: - Пшъашъэр шIузы фэхъункIэ кIалэр 
кIэхъопсызэ, шIу елъэгъу, нахьыжъ зыхъукIэ, ар зэрэпшъэшъагъэр ыгу къэкIыжьызэ, шIу нахь елъэгъужьы.
- А си Тхь, зэхэоха Жанетт-Николь зи къызэрэсимыгъэлырэр? - Шарль де Ферриоль ыгукIэ ишъыпкъагъэми, 
сэмэркъэукIэ хигъэкIокIэжьызэ, зыфаер къызэрэдэмыхъугъэр джы къыгурыIуагъэу бзылъфыгъэ Iордэмыгъазэм 
риIокIыгъ: - Мы бзылъфыгъэ дахэу къысфэмыем, си Тхьэ 
закъу, нэIуасэ сызэрэфэпшIыгъэмкIэ насыпышIоу зэсэлъытэжьы.
- Тхьауегъэпсэу, граф, сыкъызэрэзэхэпшIыкIыгъэм кIэ.
- Тазыфагу ер дэмылъэу, шIур зэдэдгощызэ, гузэгъабгъэ зэфытимыIэу тиIанэ тызэрэпэкIыжьырэмкIэ сэри 
тхьауегъэпсэу къыосэIо.
- Гур щыIэмэ, граф, ар гумэкI щыкIэщтэп,- ЖанеттНиколь ыIозэ, къэтэджыжьыгъ…
Шарль де Ферриоль игукъэкIыжь ныкъоухымэ къазыхэужьым, Жанетт-Николь игущыIэхэр гукIэ къыкIиIотыкIыжьыгъэх: "Гур щыIэмэ, ар гумэкI щыкIэщтэп…" "Сыда 
ащкIэ къысиIо шIоигъуагъэр? Гум гукъауи, гушIуагъуи, 

--- Page 179 ---

шъхьакIуи зэдещэчы, ау ахэм ар запыримыкъукIэ, къызэтеуцо. Армэ шIэ, ащ къысиIонэу зыфэягъэр? СэрыкIи, 
хэтыкIи ар кIэп - мы дунаим фэдэу жъы. Ар сэIо шъхьае, 
адрэ мафэхэм афэмыдэу нахь нэIуасэ сызыфэхъугъэ 
Жанетт-Николь джау сыдми лъэпсэнчъэу гущыIэрэп. 
КъыIорэм гупшысэ-купкI хелъхьэ, дэIуакIи, упчIакIи, джэуап 
тыжьыкIи, зыIугушIукIыщт-зыIущхыпцIыкIыщтым нэсыжьэу, 
ешIэ. Ар дэгъуа, дэя? Ащ фэдэр уишъузыщтымэ, дэи, Iоф 
дэпшIэщтымэ - дэгъу. Ау ащ етIани узэмызэщын горэ 
хэлъ: ифаби ичъыIи зэрэхъурэр умышIэу къыпхэхьэ. Джара 
шъуIуа хьауми нэмыкIа Клодина-Александринэ тхэкIо 
ныбжьыкIэр ащ зыкIехъопсэ-зыкIешъугъурэр? Дэхэгъэ-дэгъугъэмкIэ зэренэкъокъури ыш зэрэримыпэсыри ащ 
хэмылъыжьэу щытэпщтын. Дэгъуба джащ фэдэ цIыфыр 
уитхылъ горэм къыщыбгъэлъэгъоныр. Ау сыд фэдэу 
Жанетт-Николи Клодина-Александрини загъэдахэ-загъэIушыми, Шарлотта-Элизабет Аиссе, сичеркес пшъашъэ, 
ахэр кIэхьащтхэп…"
Ежь зыдишIэжьэу, нэмыкIымэ ашIуиушъэфэу Шарль 
де Ферриоль графым шэн хэлъыгъ: а зы бзылъфыгъэхэмрэ 
а зы шхынхэмрэ, а зы щыгъынхэмрэ а зы урам рыкIонымрэ 
псынкIэу язэщыщтыгъ. Ау гъэшIэгъоныр, илъэс пчъагъэм 
зыпылъ хэгъэгу лIыкIо Iофхэм ар сыдигъокIи афэкIэщыгъуагъ. Франциемрэ пачъыхьэмрэ апай Iуи, ар къэзгъэуцун щыIэп. Ифранцузыгъэ зэрэфэшъыпкъэ-зэригъэлъапIэрэм фэдэу Iоф зыдишIэрэ, зыщыпсэурэ Тырку 
хэгъэгуми уасэ фешIы, фэшъхьаф цIыф лъэпкъмэ шIу горэ 
къызэрахихыщтым, ар ищыIэныгъэ зэрэщигъэфедэщтым 
пылъ, ащкIэ къыпеорэм риIон гущыIи, зыкъызэрэригъэшIэжьыщт щыси къыфехьы. КъызэхэзымышIыкIырэм, 
"делэм къаигъэ укъишIымэ, уипаIо ети, блэкI" адыгэмэ 
зэраIоу, Iогъу-шIэгъу бащэ зыригъэшIырэп.
"Сыда зымафэ быслъымэнхэмрэ католикхэмрэ тарыгущыIэ зэхъум, есIорэр фэмыштэу Пьер къысфидзыгъагъэр? - Шарль де Ферриоль ыгу къэкIыжьыгъэр шIошъхьакIоми сэмэркъэуми умышIэнэу щхыпцIыгъэ.- "Зыщымыгъэгъупш, граф, лIэшIэгъу пчъагъэрэ "къащзехьэкIэ" 
къытаджэхэзэ, быслъымэнхэр къызэрэтэзэуагъэхэр". 
"Зыщызгъэгъупшэнэп, тэри ежьхэр, быслъымэнхэр, тыгу 
темыфэхэу, "динынчъэхэр" ятIозэ, тямызэогъагъэмэ…". 

--- Page 180 ---

"Хэта ащкIэ бгъэмысэрэр, граф?". "УиупчIэ джэуап 
етыжьыгъошIоп, епископ. Ау къыбгурыIощтмэ, упчIэкIэ 
сишIошI къесIолIэн: арабхэр ара тичIыгу къихьагъэхэр 
хьауми франсхэр, испанхэр, португалхэр ара ахэмэ ячIыгу 
щызэуагъэхэр?.." "Шъыпкъэм уфаемэ, сэри ащыгъум 
къыосIон: джа католик диныр зышIошъ бгъэхъугъэ Шарлотта-Элизабет Аиссе черкесыпхъум илъэпкъэгъу мамлюкхэр ары арабхэри, ахэм яислъам дини къэзыухъумагъэхэр. Тэ тизакъоп къохьапIэмкIэ ахэр зэзэуагъэхэр, 
къокIыпIэмкIи монголхэм апэуцужьыгъэх, Мысырым 
къырагъэхьагъэхэп, ислъам диныр къаухъумагъ". "ЗэрэхъурэмкIэ, сыкъыодэIушъ, арабмэ яислъам дин пфэмыштэми, ятарихъи ядини хэшIыкI афыуиI, ау ШарлоттаЭлизабет Аиссе фэгъэхьыгъэу къысфэбдзыгъэмкIэ 
ухэукъо. Католик диныр Аиссе ышIошъ згъэхъугъэп, ащ 
къизгъэхьагъ нахь. Тикъащзехьэмэ IашэкIэ афэмышIагъэр 
сэ шIугъэ-хьалэлыгъэкIэ сшIагъэ. О пшIошъ бгъэхъугъэ 
диныр зыпашъхьэ щыпштэгъэ Тхьэм укъимыубытэу уиунэгъомышI нэузырэу зытеплъхьажьыгъэр Жанетт-НиколькIэ 
зэрэуукъорэр сыдэущтэу хъущта? Ар титIукIи нафэшъ, 
джэуап къемытыжьми хъущт…"
Зыгорэ къеджагъэ фэдэу графыр игупшысэ къыхэужьи, дэIуагъэ, етIанэ щагу шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ. 
Джыри жьы, мафэр къэзыхьырэ бжыхьэ тыгъэм къыгъэушэплъыгъэ къокIыпIэ чапэр джы игъорыгъо нэгъыфкIэ 
кIеижьы. Париж шъхьащыт ошъо зэикIым зы пщэ гъощагъи итэп - тыгъуасэ фэдэу непи мафэр фэбэнэу зыщэгугъыжьы. Ащ къыдэущырэ къалэри мэкъэ зэфэшъхьафкIэ, 
Стамбул угу къыгъэкIэу, зэтетэкъукIы. Сенэ тет къухьэхэри 
модыкIэ-мыдыкIэ нэфшъагъом щыхэбыукIых.
Сыд кухъэренэ макъа нэфымышъэу къэIурэр? Ферриольмэ якъэлэпчъэшхо дэжь ар къыщыуцугъ. Ащ Клодина-Александринэ къикIыгъ, изакъу. Зи сыушъэфырэп, 
сыкъэзылъэгъурэр, хэти щэрэщ фаеми, къысэрэхъуапс 
ыIорэм фэдэу шъхьэ Iэтыгъэ пкъы дахэкIэ щагум къыдэхьажьи, мыгузэжъо-зигъэшIожьызэ, унэм ихьажьыгъ.
"ЕтIани сэ мощ зыкъысигъэщэнышъ, шъузыкIэ Стамбул къыздэкIонэу фай…- ылъэгъугъэмрэ риIолIагъэмрэ 
гукIэ агъатхъэзэ, графыр щхыпцIыгъэ, зэгыижьыгъ: - О 
зэрэпIо закIэу хъурэп джары зыкIаIорэр. Сызыфаем сылъыIэсырэп, сызыфэмыем сыкъесты. Тыда джы мыр 
зыдэщыIагъэр, къыздикIыжьыгъэр?.. Хэт ипIа къызыхэпшыжьыгъэр, хэт ыIаплIа къызычIэкIыжьыгъэр?.. Сыда 
сэIо мыщ сызыфигъапэрэр? Зыр нафэ, адрэр шъэфы, зым 
ышъхьэ елъытэжьы, адрэм зеуцIэпIыжьы. Адрэхэми 
мыдрэхэми уасэ афэсшIынэу, сяушъыин-сягыинэу сыфаеп. 
Ау сыд фэдизэу мо Клодина-Александринэ зышIодэхэзышIошIыжьыми, си Шарлотта-Элизабет Аиссе ыIэбжъэнакIэ ыуасэп. Жанетт-Николь нэмыIэмэ, ащ иIушыгъэ-дэхагъэ пеIан бзылъфыгъэ сэ джыри сыIукIагъэп… Аиссе 
мыхъугъэмэ, янепэрэ литературнэ зэхэсыгъо сыкъыщыгущыIэнэу сырамыгъэблэгъагъэмэ, силIыкIо Iофхэри, 
нэмыкIхэри Париж щысыухыгъэу бэшIагъэ Стамбул сызыкIожьыщтыгъэр. Тыркум, КъокIыпIэ Благъэм афэгъэхьыгъэу къысэдэIунхэу фаех. Анахьэу къысэлъэIугъапэхэр 
Франсуарэ Аржантальрэ. Ахэр зыфаехэм Аиссе фаеп, 
ау къызыхигъэщырэп. Ежь зи къысимыIоми, ар зыкIышIоигъуаджэр къызгурэIо…"
Щэджэгъоужмэ адэжь, сыхьатыр плIым зэхащэщтыгъэ литературнэ зэхэсыгъор Шарль де Ферриоль илъэIукIэ 
пчэдыжьым сыхьатыр пшIыкIузым къаригъэхьыжьыгъ. 
Тыгъосэрэ бэрэскэшхо мафэм унэм къащэжьыгъэ Айщэт 
зэгъолъыжьыми, къызэтэджыжьыми ащ нахьрэ Iоф иIагъэп. 
Пчэдыжь ошIу шъабэкIэ къэкIогъэ бжыхьэ мафэм ар 
щыгушIукIыщтыгъэми, игукъао, тыгъуасэ фэдэу, графым 
риIуагъ:
- СшIэрэп Клодина-Александринэ ыгу Жанетт-Николь 
зыкIытемыфэрэр, тизэхэсыгъо къетэгъэгъэблагъ зесэIом, 
къысфидагъэп, нэ IаекIи къысэплъыгъ.
- Ар къызыбгурыIощтыр, сипшъашъ, джырэп, илъэс 
зытIущ горэ зытешIэкIэ ары.
- Сыгулъытэнчъэу, папа, джыри укъысэплъышъ ара?
- Хьау, уимыщыкIагъэхэр пшIэнэу сыфаепышъ ары.
- Ара?..- графым къыфэмыIошъугъэм Айщэт щымыгъозагъэми, щыгъуазэ фэдэу щхыпцIыгъэ.- Армэ, папа, 
сыкъыолъэIущт: тыркумэ уакъытегущыIэ хъумэ, уакъыщымытхъу.
- Сыда? - зыфеупчIыгъэм иджэуап графым ышIэщтыгъэми, зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.
- Сыфаеп! - Айщэт къыпиупкIыгъ.

--- Page 181 ---

- "Сыфаеп" закъор, Аиссе, джэуап хъущтэп,- Шарль 
де Ферриоль ымакъэ ымыIэтэу, убзи хэмылъэу риIуагъ.- 
Ар гущыIэ лъэш нахь, зи къикIырэп.
- ОшIэ, папа, ащ къикIырэр, аущтэу зыкIасIорэр,- 
Айщэт иIо текIыгъэп.
- СэшIэми, ащ фэдэ еплъыкIэ мышIу тырку пстэуми 
афыуиIэнэу сыфаеп,- Шарль де Ферриоли къыIуагъэм 
текIыщтыгъэп,- зы нэбгырэ фыуиIэ нэмыплъым зэрэцIыф 
лъэпкъэу тебгъэкIодэныр тэрэзэп. УкъысэдэIущтымэ, 
уцIыф гъэсэгъэнэу уфаемэ, Iае нэмыкI цIыф лъэпкъмэ 
ямыIуалI. АкIэнакI, ау умыушъхьакIух. Жанетт-Николь 
бзылъфыгъэ Iуш, иакъыл бэмэ анэсы. Ащ заулэрэ сыдэгущыIэнэу хъугъэшъ, шIэныгъэ-гъэсэныгъэ куу иIэу сыхэ-плъагъ.
- Аущтэу оIомэ, папа,- Айщэт гушIопсым зэлъиштагъэу шъорышIыгъэ тIэкIу зыкIэлъ ынэ Iушхэр къилыдыкIыгъэх,- джы укъэсыубытыгъ. КъэошIэжьа сичеркес шъуашэкIэ, черкесмэ афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэмкIэ Жанетт-Николь 
ыгу зэрэхэбгъэкIыгъагъэр?
- Джы нэс ар пщыгъупшэжьыгъэба? - пачъыхьэгуащэм 
Айщэт пае Версаль къыщыриIогъагъэр джыри ытхьакIумэ 
зэрит пэтызэ, Шарль де Ферриоль къэупчIэ фэдэу зишIыгъ.
- Сыгу хэкIыгъагъэти, сщыгъупшагъэп,- ащ ежэщтыгъэм фэдэу джэуап псынкIи Айщэт къытыжьыгъ.
Шарль де Ферриоль инэмыз-Iумызыгъэ къызхимыгъэщэу гукIэ зыфыхэкуукIыжьыгъ: "Зэхэоха, граф, мыщ 
къыпфидзыжьыгъэр!.." Бэрэ пымылъэу ежьми ащ кIэух 
къыфишIыжьыгъ: 
- Гухьэ-гужъыгъэ хэмылъмэ, Аиссе, ар зэрэпщымыгъупшэрэр дэгъу. Ау ащ фэдэр, къин уигъэлъэгъоу къыздепхьакIын нахьи, зыщыбгъэгъупшэмэ нахьышIу.
- Адэ, папа, зэмышIэгъу закъокIэ шIоу къысфэпшIагъэр 
зыщызгъэгъупшэна! Джары Жанетт-Николи къысиIогъагъэр. Ащ етIани гущыIэ гъэшIэгъон горэхэр, сыгу къэкIыжьыщтхэмэ сшIэрэп, къыпигъэхъожьыгъагъэх: "Уипый къыуишIэгъэ емрэ уишъэогъу къыпфишIэгъэ шIумрэ зыщыгъэгъупшэгъуай". Ар гъэшIэгъонба, папа?
- Сыд фэдэрэ гущыIэ Iуши гъэшIэгъоны, ау къэпIуагъэм 
сэри мыр къыпызгъэхъожьыщт: загъорэ джа емкIэ пыири 
шъэогъури зэдэтэгъэпщынэ.

--- Page 182 ---

- Ар таущтэу къыбгурыIощта, папа?
- УишIушIагъэ иягъэ къызыокIыжьыкIэ ары.
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщта?
- Ар къызыпшIэщтыр, къыосIуагъи, уишIушIагъэ узелъэ пэожьыкIэ ары.
- Ары, папа, джы къызгурыIуагъ,- Айщэт ыгу 
къэкIыжьыгъэм ежь-ежьырэу зыщигъэгушIукIыжьыгъ,- 
сянэжъ Чабэ шIушIагъэм пае ыIощтыгъэр ошIа? "СишIушIэ 
симыгъо, сигъунэгъу сипый". Ара къапIомэ пшIоигъуагъэр, 
папа?
- Сэ къыосIощтым нахьи нахь джэуап Iуш къысэптыжьыгъэшъ, Аиссе, ащ зи къесымыIолIэжьыми хъущт.
- Синэнэжъ тхьамыкIэ игущыIэ къыкIэсIотыкIыжьыгъэкIэ, сыIушына?..
- Модэ мохэм зэ яплъи, Клодин,- Мария-Анжеликэ 
ыгу темыфэрэр къымыIон ылъэкIыгъэп,- сыхьатым къехъугъэ щагум зыдэсхэр, сыда ащ фэдизым зэраIорэр?
- Уипщыкъо непа зыпшIэрэр, Мари? Аиссе епсэлъыхъузэ, зыщэтхъужьыщтын…
- Клодин, делагъэхэр умыIох!..
- Ары, ары, сыдел сэ…- Клодина-Александринэ 
зигъэIушызэ, щхыпцIи, псынкIэу ышыпхъу фыпигъэхъожьыгъ,- ау делэхэр, Мари, тIо зэтефыгъэх: зым зэкIэми 
къагурыIон фаер къыгурыIорэп, адрэм зыми къыгурымыIощтыр ежь къыгурэIо. НекIо, тизэхэсыгъо къэсыгъ, 
муары, Франсуа Аруа Вольтеррэ Шарль Луи Монтескьеррэ 
къэкIох. 
- Клодин, семыгъэз, сыкъэкIон слъэкIыщтэп. Сшъхьэ 
жъугъэузэу сышъодэIушъущтэп.
- Тэрэп, Мари, узэдэIущтыр, уипщыкъо кIэлэзикъэмыщэ дах ары. ШIу ылъэгъугъэ тыркумэ, Аиссе черкесыпхъури зэрахэтыжьэу, къатедгъэгущыIэщт. УпчIэ зытIущ 
фэзгъэхьазырыгъэшъ, сеплъыщт джэуап къызэраритыжьыщтым.
- Клодин! - джыри Мария-Анжеликэ ымакъэ зыкъипхъотагъ.- Графым угу зэрэфэмышIумрэ уижэмыIаныгъэрэ сэшIэшъ, шъэожъыемэ апашъхьэ мыхъун горэ 
къыщепIокъон. Джы зэрэхъурэмкIэ, сицыхьэ къыптелъэпышъ, шъуизэхэсыгъо сыкъэкIощт, Софии къыздэсщэщт.

--- Page 183 ---

Бжыхьэм риIэгъэ чъыг пкIэшъэ зэмышъогъухэр нэрымылъэгъу жьы макIэм зэлъегъэIушъашъэх, зызыушъэфыгъэхэ къутамэхэм къапызырэ тхьапэ гъожьышэ-шэплъышъохэр чэрэгъу-быбатэхэзэ, чIым шъхьэрелъасэх. 
Къэгъагъ мэIэшIур зыдиз щагум къыщызэрэугъоигъэхэм Шарль де Ферриоль ахэплъагъ, щысхэр зэкIэ 
инэIосагъэхэми, гукIэ къыкIащтэу "сыда мыхэм ясIощтыр" 
зэриIожьыгъ: "ЯсIощтыр сэшIэ, ау сыкъызэхашIыкIыщта? 
Нахьыжъхэр Iофхэп, ныбжьыкIэхэр арых гъэрэзэгъуаехэр… Тыркумэ сакъыщымытхъунэу Аиссе къызэрэсэлъэI угъэр?.. Шарль Луи Монтескье къысIоплъыхьэ, Франсуа 
Маруа Вольтер къыспхырэплъыкIы. Ларош - тиунэгъо 
доктор, ау тиджэхэшъотет Софи къызыфащагъэр сыда?.. 
Аущтэу сэIо шъхьае, къафэсIотэщтыр, мыдрэхэм анахьи, 
ащ нахь шIогъэшIэгъоныщт. Хэт ар къыригъэблэгъагъэми, 
тхьаегъэпсэу…"
- Тызэжэн щымыIэмэ, Клодин, тизэхэсыгъо едгъэжьэн,- зэIукIэр къызэIузыхыщтыгъэ Клодина-Александ ринэ ычIыпIэкIэ Шарль де Ферриоль зигъэнахьыжъэу 
къыIуагъ.
- Аиссе фэягъ тизэхэсыгъо Жанетт-Николь къыригъэблэгъэнэу, Клодинэ ыдагъэп,- Аржанталь къымыIон 
ылъэкIыгъэп.
- Къыригъэжьагъ джы…- Клодина-Александринэ 
гъумыгъугъэ.
- Адэ шъыпкъэр къэсымыIонэу ара? - Аржантали 
янэшыпхъум фидзыжьыгъ.
- Шъыпкъэ, Жан, шъыпкъэ,- шъэожъыер зэрэшъыпкъаIор Айщэт къыушыхьатыжьызэ, икIэлэегъаджэ къыгъэгъунагъ,- тизэхэсыгъо Жанетт-Николь къедгъэблэгъагъэкIи, къэкIон ылъэкIыщтыгъэп, непэ Iофыбэ иI.
- КъыбгурыIуагъа джы? - Аржанталь уцущтыгъэп.
- КъызгурыIуагъ, Жан, джы Iоф тэгъашIэ. ТыкъыодэIу, 
граф, къытфэгъэгъу, уиуахътэ пшIотэгъакIо.
- Ары, ары,- дэгъоу Аржанталь сыгу къыптыригъэпщэхагъ зэриIожьызэ, Шарль де Ферриоль игущыIэ къыригъэжьагъ,- уахътэ зихъоир фэмыфыр арышъ, ащ 
зыфэзгъэдэнэп, ау Жанетт-Николь къежъугъэблэгъагъэмэ, 
тыркумэ афэгъэхьыгъэу ымышIэ горэ непэ зэхихыныгъэкIи 
мэхъу. Шъыпкъэм шъуфаемэ, КъокIыпIэ Благъэм щыIэ 

--- Page 184 ---

Тырку хэгъэгур шIу сэлъэгъу. Тыркухэр шIу зымылъэгъухэри щыIэх,- графыр Айщэт фычIэплъыгъ.- Франсхэр 
зимыкIэсэ Iаджи дунаим тет, тыркухэми джащ фэдэхэри 
ахэтых, саIукIагъ, садэгущыIагъ, ау зыпарэкIи сыгу ябгъагъэп. УмышIэрэр зэбгъэшIэныр дэгъушъ, джары шъуи лъэIу 
сыкъызыфезэгъыгъэр. Уиунэ зызипшIыхьажьыкIэ, Iэлы 
уихъухьащт. Шъхьаныгъупчъэм уиплъыми, уичэугъуанэ 
удэплъыми, плъэгъущтыр макIэп, ау пчэгъу шъхьапэм 
утеуцошъумэ, плъэгъущтыр нахьыб. ЦIыфыр гугъэ-гухэлъым щегъаIэ. Уинэплъэгъу кIэт чIыгу-ошъо къуапэр 
зыщызэуалIэрэм ыкIыбыкIэ щыIэ-щымыIэм сыда тызыкIигъапэрэр?
- А лъэныкъом щыхъурэмрэ щышIэрэмрэ тащыгъуазэпышъ ары,- Франсуа Аруа Вольтер джэуап къытыжьыгъ.
- Тэрэз, тымышIэрэр зэдгъэшIэнэу тыфай. Сыда, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе, нэм фэгъэхьыгъэу уянэжъ 
ыIощтыгъэр?
- Сэри сэшIэ ар! - Аржанталь къызыIуипхъотыгъ.- Зэ, 
Аиссе, о къэмыIу, сэ къэсэгъаIу: "Нэм ылъэгъурэр шъхьэм 
ыуас".
- Зэхэшъухыгъа, джащ фэдэ гущыIэ Iушхэр арых 
дунайри цIыфлъэпкъыри щызгъаIэхэрэр. Тыркухэр цIыф 
лъэпкъ гъэшIэгъоных. Ахэр илъэс шъищкIэ узэкIэIэбэжьмэ, 
КъокIыпIэ Чыжьэм зэо гъогукIэ къикIхи, КъокIыпIэ Благъэм 
къэкIуагъэх, Константинополь ашти, Стамбул фаусыгъ. 
ХитIумэ акIэрысых, Босфор, Дарданелл дэкIыпIэхэр аIыгъых, Балканри къызIэкIагъахьэ. ЗэолIых, цIыф плъырых, 
яхъулъфыгъэхэри ябзылъфыгъэхэри дахэх, ислъам динми 
фэшъыпкъэх.
- ТыгъуакIох, укIакIох…- тыркумэ афэгъэхьыгъэу 
къыIохэрэр Айщэт фэмыщыIэхэу графым фидзыгъ.
- Ащ фэдэхэри яIэх,- Шарль де Ферриоль фадзыгъэр 
къыушыхьатыжьыгъ,- ау джа дэдэхэр, Шарлотта-Элизабет Аиссе, укъызыхэкIыгъэ черкесхэми джы узыщыщ 
франсхэми ахэтых. Шъыпкъэба, Аржанталь? - къэдаIощтыгъэхэр гупшысэгъу ригъэфэнхэу шъэожъыем 
еупчIыжьы фэдэу зишIыгъ.
- СшIэрэп! - Аржанталь къыпиупкIыгъ.- Мышъыпкъагъэмэ, Аиссе ар къыIоныгъэп…

--- Page 185 ---

- Мыдэ мыщ къыIохэрэр…- Мария-Анжеликэ ыкъо 
ижэмыIаныгъэ теукIытыхьэзэ, къыригъэжьагъэр IэкIихыгъ.
- Аржанталь угу емыгъабгъ, графиня,- Шарль Луи 
Монтескье къыIуагъ,- хэти, зэхихыгъэм ышъхьэ дигъэсысызэ, дыригъэштэн нахьи, ишIошI къыриIуалIэмэ нахьышIу, 
арымырмэ щыIэныгъэр гъэшIэгъоныщтэп. Арба, Пон де 
Вель?
- Адэ ары,- Пон де Вель иджэуапи кIэкIыгъэ.- Мы 
къэгъагъэхэми чъыг пкIашъэхэми зы плъышъо закъо яIагъэмэ, тищагу дахэщтыгъэп.
- Шъо-теплъэ зэфэшъхьафмэ яшъыпкъагъэ зэфихьысыжьызэ, дунаими зыкъегъэшъыпкъэжьы,- къэмыдаIощтыгъэм фэдэу плъызэу щысыгъэ Вольтери къахэгущыIагъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Франсуа,- къахэтэджэгъэ зэнэкъокъур къызэрыкIыгъэр ежьыр арымыры фэдэу Айщэти 
къыIуагъ,- цIыф пстэури агукIи, апсэкIи, апкъышъолыкIи 
зэфэдэхэми, зэрэзэтекIыхэрэр - абз, ядин, ящыгъын, 
яшхын.
"Мыхэм сэ сырящыкIагъэп",- Шарль де Ферриоль 
ыIозэ, Клодина-Александринэ Iуплъагъ, зэхихыгъэхэр 
зэригуапэр ригъашIэу IугушIуагъ. Ау ащ пае къыгъэнагъэп 
Айщэти къыфидзыгъэр щыгъупшэжьыгъэу тыркумэ шIукIэ 
къатемыгущыIэныр. Сыхьат псэум къызэгущыIэм, зы 
мыхъун закъу ныIэп тырку щыIакIэм хилъэгъуагъэр: 
ябзылъфыгъэхэм шъхьатехъо зэратехъуагъэмрэ джэнэ 
быхъу кIыхьэхэр зэращыгъымрэ.
- Джа къызэрэсIуагъэу,- Шарль де Ферриоль игущыIэ 
кIэух къыфишIыжьыгъ,- Тыркур хэгъэгу гъэшIэгъон, ау 
къэпIотэн нахьи унитIукIэ плъэгъумэ, нахьышIу. Шъыпкъэба, 
Ларош, ущыIагъ?
- Шъыпкъэ, граф, - Ларош ыгу илъыр къымыIоу IупэкIэ 
дыригъэштагъ, къэдаIохэрэми агу зыраригъэхьэу къафыпигъэхъожьыгъ,- ау ти Франс дахэ фэдэ хэгъэгу дунаим 
тетэу сэ сшIэрэп.
Францием фэгъэхьыгъэ гущыIэхэу Ларош докторым 
къыIуагъэхэм ауж Франсуа Вольтер Iэгу зытеом, адрэ 
ныбжьыкIэхэри, Шарлотта-Элизабет Аиссе зэрахэтыжьэу, 
Iэгу тезэрэгъэуагъэх. Клодина-Александрини, Мария-Анжелики, Софии ахэмэ закъыщарагъэнагъэп. Графым 
зэхихыгъэми ылъэгъугъэми арыразэу къыIуагъ:

--- Page 186 ---

- Джаущтэу шъугукIэ шъоIомэ, сыда тэ КъокIыпIэ 
Чыжьэри КъокIыпIэ Благъэри зэрэтищыкIагъэхэр, 
къэупчIэ-упчIэжьмэ тахэшъумыгъахьэу, ти Франс фытиIэ 
шIулъэгъумкIэ тизэIукIэгъу тэжъугъэухы. Шъуфаемэ, шъо 
ныбжьыкIэхэм шъузэхэс, тэ, нахьыжъмэ, тиIофмэ ауж 
тихьажьын.
ХI
Непэ фэдэу Айщэт зэрэшъхьэзакъор зэхишIэу, ащ 
ыгуи ыгъэкIодэу Париж мафэ къыщыфыхэкIыгъэп. БлэкIыгъэ илъэсхэм ныбжьыкIэ дэдагъэти, къехъулIагъэр иакъыл 
къымыхьыщтыгъэу ара, хьауми тыгъосэрэ зэхэсыгъом 
щаIуагъэр къегоожьыгъа? 
- Мы мафэхэм пхэмылъыгъэ нэшхъэигъэ пхэсэлъагъо, 
Аиссе, неущ Тыркум сызэрэкIожьыщтыр ара, хьауми 
зыгорэм угу хигъэкIыгъа? - пчыхьэшъхьэ Iэнэ ужым щагум 
щытезекIухьахэзэ, Шарль де Ферриоль Айщэт еупчIыгъ.- 
Умыушъэфы, къысаIу. Угу хагъэкIыгъэмэ, афэсыдэщтэп.
- Хьау, папа, зыми сыгу хигъэкIыгъэп,- Францием 
фэгъэхьыгъэ гущыIэхэмрэ Iэгу тео макъэхэмрэ зытхьакIумэ 
имыкIыщтыгъэ Айщэт зыгъэнэшхъэищтыгъэр ыушъэфыгъ, 
"къыпщытхъухэзэ, укъауIэуи къыхэкIы" мафэ горэм Вольтер къызэрэриIогъагъэри ыгу къэкIыжьыгъ, ау псынкIэу 
зыкъигъэтэрэзыжьызэ, графым ыгу ыгъэрэхьатыгъ.- Хэта, 
папа, сыгу хэзгъэкIын зылъэкIыщтыр Пон де Вельрэ де 
Аржантальрэ фэдэ шынахьыкIэхэр сиIэхэу?
- Ар шъыпкъэ,- графым къыдыригъашти, щхыпцIыгъэ,- ау сэ сызэрэуиIэри зыщымыгъэгъупш. Ар сэIо шъхьае, 
Клодина-Александринэ цIыф хьылъэ-зэкIоцIылъ, сшIэрэп 
ныIа угу хегъэкIымэ?
- Клодинэ цIыф хьылъ, ау Iуш. ТызиугъоикIэ, къыздыриххэри сшIэрэп, щыIэныгъэм щыщ къэбар гъэшIэгъонхэр 
къытфеIуатэх.
- ЦIыф Iуш пIуагъэба?..
- СIуагъэ тхылъхэр етхыхэшъ. Ар бзылъфыгъэ хэтэкIо 
Мадленрэ зыцIэ къыримыIорэ граф бай горэмрэ афэгъэхьыгъэ тхыгъэм къытфеджагъ, гъэшIэгъоны.

--- Page 187 ---

- Сыд пIуи?! - Шарль де Ферриоль зэхихыгъэм къызэтыригъэуцуагъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьи, къеуп чIыгъ: - 
Угу рихьыгъа?
- Ащ фэдэхэр сэ сикIасэхэп, ау, Монтескье къызэриIуагъэмкIэ, узIэпищэу гъэпсыгъэ. ЗэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныгъэр Пон де Вель ар ыгу зэрэрихьыгъэр ары.
- Франсуа Вольтер?
- Вольтер щхыгъэ нахь, зи къыриIолIагъэп.
- Сыдигъуа а тхыгъэм Клодинэ къызышъуфеджагъэр?
- Мыщ ыпэрэ зэхэсыгъор ары.
- Тхылъым дэтэу е гъэзетым итэу къышъуфеджагъа? - ерагъэу графым зиIажэзэ, къэупчIагъ.
- Хьау, тхылъыпIэм тетыгъ, ытхыгъакIэу къытиIуагъ.
"Мадлен фэгъэхьыгъэ къэбарым щыгъуазэр нэбгырэ 
заул,- графым гукIэ зэриIожьыгъ,- сэры, гарсоныр, 
Габриэль, Катрин, Анри де Фарж, ахэм ауж Мадлен садэжь 
къызэкIом, Клодинэ нэIуасэ фэсшIыгъагъ… ЗыцIэ къесIуагъэмэ тхыгъэм яIоф хэлъэп… Зэ, зэ, Клодинэ нэIуасэ 
зыфэсэшIым, сыда Мадлен риIогъагъэр? "Ар ормэ, тхылъ 
псау зыфатхырэм уфэд". Еплъ джы ащ къыпитхыхьагъэ-къыкIэлъигъэкIожьыгъэм…"
- Сыда, папа, Клодинэ итхыгъэ ащ фэдизэу укъызыфыкIэупчIэрэр, граф горэм зэрэфэгъэхьыгъэм пая? - 
Шарлотта-Элизабет Аиссе джы щхызэ, графым ыIэблыпкъ 
ыубытыгъ.- Ащ хэт граф ловеласымрэ орырэ сыдым 
шъузэфихьына? Ежь Клодина-Александринэ ипыщэгъумэ 
ащыщ горэщтын къыIуатэрэр. 
- Аущтэу о къыпшIошIа?..- джэуапым пымылъыжьэу 
Айщэт фигъэпытагъ: - Клодинэ цIыф дэгъоп, Iогъу-шIэгъу 
умышIы, ежьыми зыкъемыгъэшI. Зэ, зэ, Аиссе, а тхыгъэр 
армэ шIэ узгъэнэшхъэирэр?
- УцIыф Iуш пэтызэ, папа, сыдэу угулъытэнчъа?!. 
Жанетт-Николь къызэрэтиIоу, дунаим идэхагъ нахь, иIэягъэп 
тлъэгъун фаер. Адрэ КлодинэкIэ зыфэпIуагъэм земыгъэгъэгумэкI, сыд ащ къысфидзыгъэми, къысиIокIыгъэми, 
синэнэжъ сызэригъасэщтыгъэу щыIагъэ къызхэсэгъафэ, 
загъорэ ар зысфэмышIэкIэ, сызэгыижьы, сыздэхьащхыжьы.

--- Page 188 ---

- Аущтэу узэрэщытыр дэгъу. Ау Тыркум некIо къызыосэIом, укъезэгъыгъагъэмэ, джыри ар къыосэIо, сыгукIэ 
нахь сырэхьатыщтыгъэ…
- Ащ джыри къыфэтэмыгъэгъэзэжь, тIощтыр тIогъахэ. 
Тыркур хэгъэкIи, сэркIэ Черкесыри щыIэжьэп…- Айщэт 
ыгу къызэрэпыузыкIыгъэр къызэрэзыхимыгъэщыщт ушъхьагъу къыгъотыгъ: - Щагур къэучъыIэтэгъагъ, унэм 
тигъэхьажь.
ЧэщышIу рэхьаткIэ зэбгъодэкIыжьыхи, Айщэт иунэ 
зехьажьым, зыфэмыщыIэжьэу къыщиутагъ: "Сэ зыми 
сыкъызэхишIыкIырэп… Клодинэ ытхыгъэм пае сынэшхъэина?.. Софи зэриIоу, Париж игугъу сымышIыжьыми, 
джащ фэдэ закIи дунаир. СимыIэжьэу сIуагъэ сызыщыщ 
адыгэхэри ара? Ащыгъум сыщызыгъаIэрэ сидунай кIодыжьыгъэба… Папа сыкъызэхимышIыкIэу ара, хьауми ыгу 
къысэгъузэ, синэшхъэигъэ стырищы шIоигъуа? "Си Черкес 
щыIэжьэп, сыухыгъэ" зесэIом, зэригуапэр ынэгу кIэслъэгъуагъ… Клодинэ ытхыгъэм егъапэ, сэ сыгу щышIэрэр 
зэхихырэп. ЕтIани ащ Тыркум сищэнэу еIо нахь, сызыщыщ 
адыгэмэ сахищэжьынэу къысиIорэп… Сыда а тхыгъэм ащ 
фэдизэу ар зыкIигъапэрэр, "граф" еIо нахь, ыцIэ къыщыриIорэпи…"
Пчъэ тео макъэм Айщэт къыгъэлъэтагъ, ынэмэ псынкIэу 
акIэтхъожьи, апэ къыIэкIэфэгъэ тхылъыр къыштэзэ, къыфытеуагъэм риIуагъ:
- КъакIо, пчъэр Iухыгъ.- Къихьагъэм щыгушIу кIыгъ: - 
Ора ар, Софи?
- Угъыгъа, Аиссе?..- Софи ылъэгъурэр зыфихьын 
ымышIэу Айщэт еупчIыгъ, етIанэ цIацIэзэ, Клодина-Александринэ итхылъ зэгомыхыгъэ лъыIэбагъ: - Къаштэ моу, 
мы мышъо-мылым делэ шъуехъулIагъ.
- Хьау, Софи, мыщ седжэрэп сэ, пчъэм къытеуагъэм, 
ормэ сшIагъэп, сизытет езгъэшIэнэп сIуи, джау сыдми 
къэспхъотагъ.
- Ощ сыфэдэмэ, ащ сеIэ пакIо, сиунэ изгъэлъынэп.
- Ары шъхьае Клодинэ тхылъым къысфытетхагъ.
- ИIэхьылыгъэ-блэгъэ шIулъэгъу къыпфыриIотыкIызэ, 
къыпфытетхагъ ара? Земыгъэгъэдел ащ ыгу илъымрэ ыIупэ 
телъымрэ зэфэшъхьафых! - Софи ымакъэ зыкъышIуипхъотагъэти, къыкIэщтэжьыгъэу зиумысыжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, Аиссе, мэкъэ IэтыгъэкIэ сыкъызэрэгущыIэрэр… 
СIуагъэр зызэхахыжьыкIэ, зы мафи мыщ сырагъэсыжьыщтэп. Сэ сшъхьэ закъоп сшIоIофыр, сиIэнатIэ нэмыIэмэ, 
ар тыди щызгъотыщт. ТызызэрэшIэгъэ апэрэ мафэм 
къыщегъэжьагъэу шIу услъэгъугъэшъ, ощ нэмыкI гупшысэ 
симыIэу Ферриольмэ сяубзэ…- Софи ыгу къызэхахьи, 
ымакъэ къыщытхъагъ, ау псынкIэу зиIэжэжьыгъ: - Аущтэу 
зыкIасIорэр тидунэе тетыкIэкIэ орырэ сэрырэ тызэфэдэшъ 
ары.
- КъызгурэIо, Софи. Сэри джаущтэу сыоплъы, моу 
къакIуи, садэжь къэтIыс,- Айщэт иджэхэшъотет IаплI 
рищэкIыгъ, риIуагъ,- тхьауегъэпсэу. Жанетт-Никольрэ 
орырэ фэшъхьаф сигукъао зэсхьылIэнрэ сыкъызэхэзышIыкIынрэ цIыф мыщ щысиIэп. Ори сабый IыгъыпIэм ущапIугъэу 
уIахьылъынчъ, сэри хымэ хэгъэгум сыкъыщащэфи, мыщ 
сыкъащагъ. Ибэм сыдигъокIи ибэр зэхешIыкIы зыфаIорэр 
шъыпкъэ.
- Ары, Аиссе, шъыпкъэ,- джахэр къэзыIощтыгъэ 
Софи пчъэмкIэ плъэзэ, зыгъэгумэкIыщтыгъэр ыушъэфыгъэп,- моущтэу орырэ сэрырэ тызэгосэу Аржанталь фэдэ 
горэ къилъадэу тилъэгъумэ, графмэ къысфадэнэп.
- Къыпфарэмыд фаеми,- Айщэт зэхихыгъэр къыримыдзэу къыIуи, зэрэзыгуигъэтIысхьагъэр адыгэ гущыIэжъкIэ къыгъэшъыпкъэжьыгъ: - УзыгъэтIысырэм уиубыжьырэп сянэжъ ыIощтыгъ. Аржанталь уицыхьэ тегъэлъ, арырэ 
Пон де Вельрэ фэдагъохэт зэкIэри…
- Ахэмэ сицыхьэ атемылъэу арэп, Аиссе. Ахэр шIу 
узылъэгъухэрэ, къыпфэшъыпкъэ пшынахьыкIэх, ау…
- Ары, ары,- Айщэт Софи къыIорэр зэпыригъэугъ,- 
къапIо пшIоигъор къызгурыIуагъ. Синэнэжъ Чабэ ыIощтыгъэр, тхьауегъэпсэу, сыгу къэбгъэкIыжьыгъ: "Чэм лъакъо 
шкIэ ыукIырэп". Пон де Вельрэ Аржантальрэ ар ясIуалIэрэп, 
ахэр Тхьэм къысфихьыгъэ сшынахьыкIэх, шIу сэлъэгъух. 
Ори, Софи, джаущтэу ахэм уафыщытынэу сыфай.
- ТигушIуагъуи тигукIаий титIо зэдэтщэчынэу зэтIуагъэшъ, Аиссе, ащ укъыкIэлъэIужьынэу ищыкIагъэп. Ау 
етIани угу къеорэр сшIэмэ сшIоигъу. ЦыхьэшIэгъу 
къысфэхъуи, уигопэгъукIэ сыкъыбдэгощэн.
- Ащ ышъхьэ къисымыхыгъэми, Софи, джыдэдэм 
титIо тырыгущыIагъ пIоми хъущт. Уфаемэ, шъэф зыпфысимыIэкIэ, ари къыосIон. КъэошIэжьа тыгъосэрэ тизэхэсыгъо Франсым пае Iэгу тызэрэтеогъагъэр?
- КъэсэшIэжьы, сыда?
- Узыщыщ лъэныкъор зыщыбгъэгъупшэжьызэ, 
ор-орэу хымэ хэгъэгум Iэгу уфытеоныр тхьамыкIагъу, 
Софи… Сыд сшIэн, сыамалынчъ…
Айщэт, Шарлотта-Элизабет Аиссе зыгъапэщтыгъэмэ 
Шарль де Ферриоль графыр агъэгумэкIыщтыгъэп, ащ 
ышъхьэ илъыгъэр нэмыкI: "Джары сэ тхакIомэ уафэсакъын 
фае, бгъэпыйхэ хъущтхэп зыкIасIорэр,- графым иунэ 
чIыпIэ ригъотэжьыщтыгъэп.- Неущ Стамбул сымыгъэзэжьынэу щытыгъэмэ, Клодина-Александринэ ащ фэдизэу 
къисыдзэщтыгъэп. Графым ыцIэ къыриIуагъэп Аиссе еIо 
шъхьае, ащ тэ щишIэна зызышIошIыжьырэ тхэкIо къежьэгъакIэм сэ итхыгъэ сыкъызэрэщигъэлъагъорэр. Клодина-Александринэ къысишIэщтыр сэшIэ: къыхаригъэутынышъ, зэрэ Парижэу къыздигъэхьащхыщт. Сэ сизакъоп, 
Шарлотта-Элизабет Аисси ажэ дигъэхьащт, Ферриольмэ 
анапи тырихыщт. А тхыгъэм Мария-Анжеликэ щыгъуаза?.. 
Ар къытыраримыгъэдзэнэу ышыпхъу дэсэрэгъэгущыIа? 
Ащ ышIэрэр зэкIэми ашIагъэкIэ лъытэ! ТхэкIо пстэуми 
ахъщэр якIас аIо. Къыщэсэрэщэфыжьа? Сыд ыуасэми, ащ 
фэшъхьафрэ хэкIыпIэ сиIэп…"
Графыр сыхьатым еплъыгъ: пшIыкIузым ызыныкъу. 
Клодина-АлександринэкIэ ар кIасэп. Зыгорэми зыримыгъэлъэгъоу дэгущыIэгъагъэмэ, дэгъугъэ: "Моущтэу 
халатыр сщыгъэу ыдэжь сэрэкIуа? Ащыгъум сеубзэ фэдэу 
мэхъу. Къалэм сыкъыхэкIыжьыгъэу къыщызгъэхъузэ, 
сыфэпагъэу сыфихьан, сыдэгущыIэн…"
Шарль де Ферриоль псынкIэу зифэпагъ, гъунджэм 
иплъыхьэзэ, ицилиндри зыщилъагъ, иахъщэ зэрылъ бгъэджыбэм теуIэжьи, тыжьын бэщыр ыIэтхьэцу пылъэу, макъэ 
зыпимыгъэIукIэу унэм икIи, лъэпэпцIыйкIэ Клодина-Александринэ ипчъэ екIугъ, зытеом, ежь-ежьырэу IукIыгъ. ПIэм 
хэлъэу тхылъым еджэщтыгъэ Клодина-Александринэ 
пчъаблэм дэт графым икъэкIуакIэ ымыгъэшIагъоу къыриIуагъ:
- КъакIо, къихь.
- Уипчъэ егъэтыгъагъэп…

--- Page 189 ---

- Сыкъыуажэщтыгъ, граф.
- Орырэ сэрырэ Iуагъэ нычэпэ зэдытиIагъэп.
- ЗэдытимыIагъэми, укъысфэкIуагъ.
- Iоф къыбдысиIэти, сыкъэкIуагъ.
- Ара узыфэгъэкIэрэкIэгъаер?.. Ар уихьилагъэмэ, 
къысэбэны сIонышъ, сыкуоныр узэрэфэпагъэм пае къэзгъэнэщтэп,- ишъыпкъэми исэмэркъэуми умышIэнэу 
Клодина-Александринэ къыIуагъэми, удэзыхьых нэплъэгъукIэ къеплъызэ, графым къыIугушIуагъ,- ау зыбгъэшхэкIыгъэу, зыми уфэмыежьэу зыкъысфэмышI, къэтIыс, 
сыкъэдаIо.
Шарль де Ферриоль къызыфэкIуагъэр пIэм хъопсагъоу 
хэхъухьэщтыгъэ Клодина-Александринэ риIуагъ:
- Мадлен фэгъэхьыгъэ уитхыгъэ пщысщэфыжьыщт.
- Тхьапша къысэптыщтыр?.. Ащ бэ ыуасэр…
- Сыд фэдиз ерэуас фаеми.
- Ара?..- Клодина-Александринэ гугъэтэкъо макъэкIэ 
къэупчIи, джы нэс ыIыгъыгъэ тхылъыр зэригъэтIылъэкIыгъ.- 
Ащыгъум ущымысэу зыкъэтIэкI.
- Клодин! - зэмыжэгъэ Iофым нэмыз-Iумыз ехъулIэу 
зичхыIан къуапэ зытедзыгъэ бзылъфыгъэ дахэм ыкошъо 
пытэмэ яплъызэ, Шарль де Ферриоль хэкуукIыгъ, ышIэри 
къыгурымыIожьэу зитIэкIэу ригъэжьагъ.-ЗэрэхъурэмкIэ, 
сиIашIу, уитхыгъи сэщэфы, ори зысэогъэщэфы… Джа 
птхыгъэм, синэф, джарынкIи мэхъуба итыр…
- Зэрэдунаеу зыщэ-зыщафэкIэ, ащ бгъэшIэгъон зи 
хэлъэп, граф. Ащ нахьи нахьышIу модэ пчъэр егъэти…
ХII
Стамбул къызыкIожьыгъэм мэзэ заулэ тешIэжьыгъагъэми, Париж къызыщыдэкIыжьыщт мафэм ичэщ Шарль 
де Ферриоль щыгъупшэрэп. ЛIыкIо Iофхэр зэрефэхэми, 
Iанэм пэсми, гъолъыжьми, къэтэджыжьыми, бзылъфыгъэ 
зэблэхъум хэтми, джа ошIэ-дэмышIэ чэщ шIулъэгъур 
графым ищыIэныгъэ къышIудэоежьы. НэмыкI бзылъфыгъэхэмкIэ ащ фэдэ чэщ Iаджи ащ пэкIэкIыгъ: ежь хьакIэщхэм, хьарамхэм шIулъэгъур къащищэфыщтыгъэ нахь, 
ынапэ зэрэтырахыщт тхыгъэ тхьапибгъур пIэгужьыдэгъэкIыгъокIэ къыращэжьэу зыкIи къыфыхэкIыгъэп.

--- Page 190 ---

"Сыда ащ фэдэм узэреджэщтыр?..- зэшIэгъуае хъугъэ графыр зэупчIыжьыщтыгъэ.- ЗэрэхъурэмкIэ, ар 
зыфатхыгъэми зытхыгъэми зэрагъэхьырэ щыIэп… Мадлен 
ишIулъэгъу хэтыкIи шъхьэихыгъэ-нэфагъэми, КлодинаАлександринэ графиняр нэмыкIхэм акIэнакIэзэ, ежь 
шъэф-тхьагъэпцIыгъэкIэ ишIулъэгъу мыухыжь ритэкъухьэзэ, псэущтыгъэ… Уинасыпмэ, узыголъыгъэ бзылъфыгъэр пыи къыпфэхъунэп, мыхъун пшIагъэу къыбдерэшIи, 
къызэрэоплъын щыIэп. Клодина-Александринэ зыкъысферэмыгъэпшъашъ, сэ езгъэзыгъагъэп ар сичхыIан чIэгъ 
къычIэцохъонэу… Ежь зыфэдэр зыдимышIэжьэу ар тэ 
къытфэтхэжьы… Сэ ыгу къысфэплъызэ, зыфэзгъэшIожьырэ Шарлотта-Элизабет Аиссе еIушъэшъэкIымэедэхэшIэкIызэ, хигъэукъоу ежь фэдэ ымышIыгъот… Аиссе 
пэчыжьэ сшIыным пае, ежь къызэрэсэлъэIугъагъэу, 
Стамбул къызыдэсщэн фэягъэ. Ау ар сыдэущтэу Аиссе 
гурызгъаIощтыгъа?.. ЗэкIэми анахь дэгъугъэр, джа чэщым 
Клодинэ къызэрэсфидзыгъагъэу, сишIэ хэмылъэу ежь 
къысфэкIогъагъэмэ арыгъэ… Фахьри фэдэу Париж кIо 
горэм зыкъыхэсымыгъэщэу резгъэIокIыгъагъэмэ, зэуи 
арэп къызэрэсыщтыгъэр… Ащ Iаджи мыщ къыщехъулIэн 
ылъэкIыщт… Армырмэ, тигъэпсэущтэп…"
Илъэс пчъагъэрэ зэрысыгъэ, Iоф зыщишIэщтыгъэ 
Тырку хэгъэгоу шIу ылъэгъущтыгъэм нэмыкIынэкIэ еплъэу, 
идэгъуи идэий ыгу римыхьэу, загъорэ зэщифыным нагъэсэу зыкIэхъурэр Шарль де Ферриоль апэрэм къыгурыIощтыгъэп, ащ емыгупшысэным пае мафэ къэси ешъонымрэ 
чъыенымрэ, гъэрыщэ бэдзэрым кIонымрэ шхэпIэ лъапIэмэ 
ачIэсынымрэ шэны фэхъоу регъажьэ. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр мэщытмэ ачIэмыхьэми, ахэмэ аIутэу, нэмазышIымэ адэгущыIэу бэрэскэшхо мафэхэм зэралъэгъурэр ары.
Азэнаджэмрэ чылыс одыджынымрэ амакъэ чъыенэхъонажъокIэ зэхигъэкIуакIэу къызыхэкIыкIэ, зыдэхьащхыжьыщтыгъэми, "сыда къысэхъулIэрэр" зэриIожьызэ, 
джы зэцIэцIэжьэу еублэ. Загъорэ мыщ фэдэ ошIэ-дэмышIи 
ышъхьэ къыфечъэ: "Дэгъуба чыристан диныри ислъам 
диныри зэдэпхьыныр…" ЗыкъызишIэжьыкIэ, унэ къуачIэм 
пылъэгъэ тхьэсурэтым ыпашъхьэ лъэгонджэмышъхьэкIэ 
зыщыредзыхышъ, ыIуагъэр къыфигъэгъунэу къащ къыфихьызэ, елъэIу. ЕтIанэ Ларош къыфишIыгъэ уцым ешъо, 
ишIуагъэ къемыкIыми, къекIэу къыщэхъу. Ау загъорэ 
къыIорэм тегущыIыкIэу е щыгъупшэу зыхъукIэ, "мы Ларош 
шъхьэ псыгъом сызэригъашъорэ уцыр сыд щыща?" ыIозэ, 
ицыхьэмышIыныгъэ губж тырекъутэ, тIэкIу тешIэу зэрэтегупшысыкIыгъэр зызыдишIэжьыкIэ, къыкIэщтэжьышъ, 
ар икIэрыкIэу зэхешIыхьажьы.
Непэ бэрэскэжъые маф, хыжь чъыIэтэгъэ макIэ 
зэрэкIэтыр ары умыIощтымэ, дунаир фабэ. Пщэ фыжь 
куашэхэр ошъогум щызэблэкIошъых - загъорэ бжыхьэ 
тыгъэр аупIыцIэ, етIани къакъокIошъыкIыжьы. Францие 
лIыкIом иунапшъэкIэ мыблэгъэ-мычыжьэу щыт бэдзэрым 
цIыф жъот макъэр къыдэIукIы, Босфор хы дэкIыпIэ лъэныкъомкIэ къухьэ зэблэкIхэр щызэпэбыужьых, щэджагъор 
къызэрэсырэр къыозгъэшIэрэ щыдхэр модыкIэ-мыдыкIэ 
щызэпэджэжьых. ЩырыкъулъэкI, щай-псы къехьакI, гъэзетыщэ шъэожъыехэм афэшъхьаф Стамбул дэмысыжьхэ 
фэдэу амэкъэ зэпеожьхэр тхьакIумэм икIырэп. Ахэм 
мэщыт азэнаджэхэр, чылыс одыджын теохэр къазышъхьарытэджэжьхэрэм, тырку къалэр КъокIыпIэ шъыпкъэ 
зышIырэ макъэхэмкIэ зэтетэкъукIы. Узыщымыгъуазэ 
бзэхэу ащ дэIукIыхэрэм нэмыкI дунай утефагъэу къыпшIуагъэшIы.
"Дэгъугъэба Аиссе къыздежьэу мыщ къэкIогъагъэмэ…- Шарль де Ферриоль графыр зыхэдаIощтыгъэ 
макъэмэ захидзи, Париж гукIэ зидзыжьыгъ.- Зэ къытенэгъагъ, ау джа дэдэми "хьаукIэ" къыпиупкIыжьыгъ… Ащ 
есшIэщтыр сэ сэшIэ, иIахьылмэ ащыщ горэ ежь лъыхъузэ 
къысэолIагъэу, "уфаемэ уестыжьыщт, шъхьафит осэшIыжьы" сIонышъ, фэстхыщт. Черкесым ащэжьызэ, мыщ 
къызысфащэкIэ, ипшъэшъагъэ Стамбул щысыухыщт… 
Икъунба джы нэс зэрэзгъэшIуагъэр, зызэрэтесIэтыкIыгъэр?.. Пшъхьэ къибгъэхьагъэр сыд емыкIуа! - зыфэгубжыжьыгъ.- Зибэ щышIэрэм имакIэ зэрэщышIэжьыщтыр 
зыщыогъэгъупшэ… Сыда къыохъулIагъэр зыпфэмыIажэжьэу? Бзылъфыгъэ пае укъэна, хьауми узыфалIэрэ 
шъоум IэшIу кIэмылъыжьэу къыпщэхъуа? Джы нэс дэгъоу 
АиссекIэ пшIагъэр зэшIэгъукIэ бгъэкIодыжьын нахьи, ар 
джа зэрэбгъэгугъагъэу ичеркесмэ ахахьи, къызэгъэлъэгъухи, нахьышIу. Ащ шIуагъэ къысфихьыщта, хьауми ар 

--- Page 191 ---

гужьыдэгъэкIыкIэщта? Граф, мыщ фэдэу ущымыт,- джы 
ыгу нахь шъабэ хъузэ, зэгыижьыгъ,- джа пшIэгъэ дэгъумэ 
ари ахэзэгъэн, зыхэмыгъэукъу…"
Ыгу къыпылъэдагъэм Шарль де Ферриоль зыкъыригъэпхъуати, унэм къырищыгъ. Кухъэренэр лIыкIо щагум 
къызыдэкIым, зыдежьагъэм язэу къыхихыщтыр ымышIэу 
заулэрэ чъагъэхэу Мэулид шыкуаор къызэупчIэкIыгъ:
- СыкъэдаIо, Франсым илIыкIо нэф.
- Сыда къыосIонэу узыфаер? - зэхихыгъэр шIощхэн 
фэдэу еупчIыжьыгъ.
- Узыдэсщэщтыр сшIэнэу ары.
- Уезэщыфэ кухъэренэр гъачъэ.
- Сэ сезэщынэп, ау шыхэр уцоных,- "мыщ ыIори 
ышIэри загъорэ ышIэжьырэп" шыкуаом гукIэ зэриIожьыгъ.
- Аущтэу оIуа? Ащыгъум, гъэрыщэ бэдзэрым тыкIонэп, сыда къыщытшIэщтыр?.. О пшIэрэп нахь, ащ черкес 
пшъэшъэжъые дахэ къыщысщэфыгъагъ… О ар сыдым 
фэпшIэн…
- Сыда зыкIэсымышIэрэр? Шарлотта-Элизабет Аиссе 
арба зыфапIорэр? - графымрэ шыкуаомрэ азыфагу зэфэмыдэныгъэ дэмылъыжь фэдэу Мэулид шыкуаор къэупчIагъ, 
ишымэ ажэдаIи, ячъэ хигъэхъуагъ.
- Шарлотта-Элизабет Аиссе ыцIэ о тэ щыпшIэра? - 
ицыхьэмышI зыкъыригъэшIэжьызэ, Шарль де Ферриоль 
ышъхьэ къыпхъотагъ.- Тэ щыплъэгъугъа?
- Зыми щыслъэгъугъэп, игугъу ошIы зэпытыти ары 
ыцIэ къызыкIесIуагъэр.
- Ара? Ащыгъум Фахьри ишхапIэ кIо. Фахьри тыркур 
ошIэба?
- СымышIэ мэхъуа, арыба сыкъызыIыпхыгъэр, ыпэкIэ 
Фахьри сыришыкооуагъи, пщыгъупшэжьыгъа?
- Ары шъыу, зищагухьэ къэзымышIэжьыгъэм фэдэ 
сыхъугъ,- графыр зыдэхьащхыжьыгъ.- Щагухьэм 
узэрэфэзгъэдагъэмкIэ къысфэгъэгъу, сэрэп а гущыIэжъыр 
къэзыгупшысыгъэр, шъоры, тыркухэр ары. Зэ, кухъэренэр 
къэгъэуцу, Фахьри дэжь тыкIощтэп. Орхъан полицаир 
зыдэщыIэ къухьэуцупIэмкIэ гъазэ. Хьау, апэ Фахьри къызэдгъэгъотыщт, етIанэ - Орхъан.- ШхапIэм зыIолъа дэхэм, 
Шарль де Ферриоль шыкуаом риIуагъ: - Кухъэ ренэм 
уимыкIэу Фахьри къысфягъащ.

--- Page 192 ---

ЗышIомыдэеу къыIухьэгъэ Фахьри кухъэреныпчъэр 
ежь Шарль де Ферриоль къыфыIуихыгъ:
- КъитIысхь.
- Тыда тыздэкIощтыр?
- Черкесмэ зэраIоу, уздащэщтым укъыкIэупчIэу, 
улIыба? 
- Аущтэу оIомэ,- Фахьри щхыпцIыгъэ,- сылIыгъэнчъэп, укъысфаемэ, сыкъитIысхьан.
- Исам зыщыпсэурэр къаIо, ыдэжь тыкIощт.
- ЗыцIэ къепIуагъэр, муалим, бгъотыщтэп.
- Чыжьэу щыIа? Стамбул дэсба?
- ЕгъашIэм къыздимыкIыжьыщт хьадрыхэ язгъэхьыгъ.
- Сыдми ылъ умышIэжьэу ууцугъэп.
- Сыуцугъэп ифэшъуашэти.
- Исабыйхэр сыдэу хъущтых?
- Ины охъуфэхэ сынаIэ атезгъэтыщт.
- Ятэ зэрэуукIыгъэр къыпфагъэгъущта?
- Къысфамыгъэгъумэ, къыскъоуцонхэ лъфыгъэхэр 
сиIэх.
Ардэдэм зэрэхъугъэри ымышIэу Шарль де Ферриоль 
Мадлен ынэгу къыкIэуцуагъ, "Швейцарием сыкIожьынышъ, къалэм пэчыжьэ къушъхьэ чылэ горэм сишъэожъые 
щыспIущт" къызэрэриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ, ежьри 
шъхьэзакъоу дунаим зэрэтетыр зэхишIагъэу хьылъэу 
хэщэтыкIыгъ: "Мы Фахьрии ышъхьэрэ инамысрэ 
фэбэнэжьызэ, унагъо ышIагъ, сабыищыкIи дунаим щыбэгъуагъ, ишъузи джыри лъэрымыхь. Орхъани бэмышIэу, 
Париж сыкъэтызэ, къыщагъ аIуагъ. Сэры? Сэ сычъыг 
дэхэшхоу, сызылъэгъурэр къысэхъуапсэу, ау зи къыспымыкIэу дунаим сытет… Зэгорэм сэри сызыпыуптхыпкIыхьажьын фаеба?.."
- Джы Орхъан къэтымыгъоты хъущтэп,- Шарль де 
Ферриоль игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- Орхъан икъэгъотын зэуи арэп,- Фахьри емыупчIыгъэхэми, къыIуагъ,- ащ етшIэщтыри, сэ укъызэрэсфаери 
сшIэмэ сшIоигъу. Ар джы шъэфыжьэпщтын, муалим?
- СшъхьэкIэ IофыгъуитIу къыжъудысиIэшъ, щыми 
тызызэIукIэкIэ, тытегущыIэщт.
Бэрэ Орхъан улъыхъунэу ищыкIэгъагъэп - тырку султIаным икъухьэ лъыплъырырэмэ ащыщыгъэти, псынкIэу 
8 Заказ 026

--- Page 193 ---

къагъотыгъ. Икъэрэгъулэ уахътэ ыухынкIэ сыхьатныкъо 
къыфэнэжьыгъагъэти, тIури кухъэренэм къимыкIыхэу 
ежагъэх. 
Зыгорэмэ уатегущыIэнкIи сыхьатныкъо уахътэри 
макIэп. Ау сыд тIуми аIуагъэми, Фахьри къызыфырищэжьагъэм Шарль де Ферриоль ышъхьэ къыфырихы пакIо, 
гуцафэ ригъэшIыщтыгъэп: хыр, уашъор, къухьэхэр, ныбжьи зигугъу ымышIыщтыгъэ пцэжъые ешэнымрэ ащ зыкIи 
емыпхыгъэ монголхэмрэ ыжэ дэлъыгъэр. Ахэмэ пи кIи 
зимыIэ бзылъфыгъэ къэбархэр къахэхьажьыти, ошIэ-дэмышIэ гущыIэ ныкъоухыкIэ ахэкIодэжьыщтыгъэ. Зи зымыIоу 
щысыгъэ Фахьри графым игущыIакIи, иплъакIи, игупшысакIи, ищхыкIи мы илъэсым хэпшIыкIэу зэблэхъугъэ зэрэхъугъэр шIогъэшIэгъоныгъ.
Полицие шъуашэм бжьышIо кIэхъукIыщтыгъэ Орхъан 
къазыфыIохьажьым, ищыгъын графым ыгу темыфэу 
фидзыгъ:
- Мы шъуашэр пщыгъ зэпытыщта сэIо, уитемэтелъи 
нахь къырагъэIыхыгъэмэ сшIэрэп.
- Хьау, муалим, ащ фэдэ Iоф Орхъан иIэп, дамыIэтэягъэмэ, къырагъэIыхыгъэп,- Орхъан ычIыпIэкIэ Фахьри 
джэуап къытыжьыгъ.
- Ара?.. Сэ джаущтэу къысщыхъугъэшъ ары. ЕтIани 
сэ тыркумэ ятэмэтелъмэ ахэсшIыкIырэ щыIэп,- графми 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Зыми зыкъемыгъэлъэгъоу 
къитIысхь… инджылызхэри, тыркухэри, черкесхэри къыскIэлъэплъэх сэ…
Къыпчъыгъэхэ "инджылызхэм, тыркухэм" апымылъыжьхэу, сыд "черкесха" мыщ зигугъу къышIыхэрэр, 
ышъхьэ икъурэба къырагъэкIэу Фахьрирэ Орхъанрэ 
зэплъыжьыгъэх. Ащ пае Орхъан къыгъэнагъэп француз 
лIыкIор къызыфеупчIыгъагъэ шъуашэмкIэ джэуап ымытыжьыныр:
- Сэ сишъуашэ, граф, унэр ары зыщызэблэсхъурэр.
- Армэ дэгъу, узыщыпсэурэр шыкуаом еIу.
Кухъэренэм исхэр къызэплъ-зэплъыжьыхэзэ, зи зэрамыIоу заулэрэ чъагъэх. Графым игъуситIури щыгъупшэжьыгъэу гущыIэнчъэ орэд мэкъамэр кIиIукIэу регъажьэ, ау 
иIофшIапIэ къызылъагъокIэ, зэпегъэушъ, Мэулид реIо:
- Икъун къалэр къызэрэтчъыхьагъэр.

--- Page 194 ---

Орхъан зэхихыгъэр зыфихьын ымышIэу къэгузэжъуагъ:
- Тадэжь тыкIожьырэба?
- Сыда шъуадэжь щысшIэщтыр, сэ хэгъэгу Iофхэр 
къысэжэх.- ИIофшIапIэ зыIулъадэхэкIэ, сэламынчъэу 
кухъэренэм икIыжьызэ, ацIи къаримыIоу, графым шыкуаом фегъэпытэ: - МитIур ядэжь нэгъэсыжьых.
Фахьрирэ Орхъанрэ къяхъулIагъэр агъэшIагъозэ, 
джыри зэфычIэплъыжьыгъэх, шыкуаор зэгорэм ежьхэм 
яцIыфыгъэми, зэгуцэфагъэхэр ащ рагъашIэ ашIоигъуагъэп. 
Кухъэренэр урам къэгъэзэгъум зыкъуахьэм, Орхъан 
зыфэщыIагъэп:
- Къэгъэуцу, сэ моу сыщикIыжьыщт.
- Сэри мыщ дэжьым Iоф щысиI…- зэхихыгъэм Фахьрий 
къыгъэгушIуагъ, язакъоу тIури къызызэфэнэжьхэм, Орхъан 
риIуагъ: - Кухъэренэм тыкъызэрибгъэкIыжьыгъэр дэгъоу 
пшIагъэ.
- КъыбгурыIуагъа джы графыр зыгорэу зэрэщытыр?
- ТIэкIу шIагъэ ащ сызегуцафэщтыгъэр, ау ащ фэдэ 
дэдэм нэсыгъэми сшIагъэп. Еплъ ащ непэ къытишIагъэм. 
Зэ ыIорэр зэ ымыIожьэу мэфэныкъор тшIуигъэкIуагъ. 
Сыда мыщ тызыфыщытыр, некIо сищайшъуапIэ. 
Ечэнд нэмазшIыгъо уахътэти, щайшъуапIэр нэкIыгъэ. 
Фахьрирэ Орхъанрэ амдэз ашти, нэмаз ашIыгъ. Iанэм ахэр 
кIэрытIысхьафэхэ, щайшъуапIэм цIыфхэр къычIэзэрэгъахьэхэу аублагъ, тIэкIу-тIэкIузэ чIиз хъугъэх.
- ЩайшъуапIэр, Фахьри, чIыпIэ дэгъу щыпшIыгъ, 
дэгъоуи зэтебгъэпсыхьагъ.
- МыщкIэ зишIуагъэ къысэкIыгъэр Шарль де Ферриоль 
графыр ары, тхьаегъэпсэу. ЧIыпIэри къысфыхихыгъ, ахъщэкIи къыздэIэпыIагъ. Ахъщэр къыситыгъапэу арэп, мэзэ 
зытIущыкIэ щайшъуапIэр зысэгъэлажьэм, естыжьыгъ.
- Ары, графыр гукIэгъу зыхэлъ цIыф хьалэл,- Орхъан 
къыфыригъашIэу хэщэтыкIыгъ: - Олъэгъуа хъурэр, Сулеймани узым ышхыгъ, Исами фэшъуашэр ыхьыгъ. Ахэр цIыф 
дэигъэх шъхьае, графыр?.. Ащи Алахьыр ебгыгъа?
- Ебгыгъ! - къыпиупкIыгъ.
- Фахьри, къэпIуагъэм уегупшысыгъа? - Орхъан 
джэуапым емыжэжьэу Фахьри еупчIыгъ: - ПшъхьэкIэ 
мыхъун къыуишIагъа?
8*

--- Page 195 ---

- Графымрэ сэрырэ шIу нэмыкI тазыфагу дэлъэп, ау 
Алахьталэм фимыгъэгъурэ Iофыр сэри фэзгъэгъурэп. Ащ 
ори ущыгъуаз - Аиша черкес пшъэшъэжъыер егъэзы гъэкIэ 
ичыристан-католик дин зэрэригъэхьагъэр ары. АщкIэ сыд 
есIуагъэкIи, сыкъызэхишIыкIыгъэп, джары Алахьыри къызыкIебгыгъэр… Сыда узыфэщхырэр?!.
- Ти Алахь инэлат сыдэущтэу нэмыкI диным итым 
тефэщта сэIошъ ары…
- Орхъан, зыхэмыгъэукъу, "Къулфолахьыр" щэ къызыфэхьыжь! - зэхихыгъэм Фахьри къыкIигъэщтагъэу 
зэгыигъэм дыухьэр къызыдехьым, ыIэгушъохэр ынэгу 
ригъэчъэжьыхи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Алахьталэм 
игукIэгъуи, инэлати зэголъ. Ащ иIумэтхэм ынаIэ атырегъэ ты, тыди къыщеухъумэх. Шарль де Ферриоль мыхъун 
ышIагъэмэ, нэмыкI дин зэритым пае къыгъэнэщтэп ыгъэпщынэныр. Сыдырэ егъэзыгъэ Iофыри быслъымэн диным 
имызакъоу чыристан диными ыдэрэп. Аиша егъэзыгъэ-убзэкIэ Марсель зэращаумэхъыгъагъэр джы къызнэсыгъэм 
сщыгъупшэрэп, сынэгу кIэт… Джа мафэм, сыбыслъымэн 
зэрэпэтызэ, чылысым сыщызэдзэкIэкIуагъэти, сэ Аиша 
игунахь къэсхьыгъэу зысэлъытэжьы. Франсым къисщыжьы 
сшIоигъуагъ, ау сфэгъэхъугъэп. Джыри кIасэп, Аиша илъэс 
пшIыкIуй хъугъэп. Зымафэ графыр къызэрэтэ лъэIугъэу, 
пшъэшъэжъыер ичылэгъу черкес горэ, иIахьылми 
нахьышIужь, къызэзгъэгъотынышъ, ар скIыгъоу, ищыкIэгъэ тхылъыпIэхэри дэсIыгъэу Франсым къисщыжьыщт. Ау 
ащ фэдэ Iахьыл къыздисхыщтыр сшIэрэп.
- Ащыгъум зыфаер графым фэошIэба? - Фахьри 
къыIорэм ылъапсэ зыдакIорэр Орхъан къыгурыIощтыгъэми, емыупчIын ылъэкIыгъэп.
- КъыбгурыIорэба Аиша франс лIыкIор зэрэтесымыгъэплъэжьыщтыр? Стамбул къызэрэнэзгъэсыжьэу зы 
мафи тесымыгъашIэу зыщыщ Черкесым сщэжьыщт. АщкIэ 
синэузыр Алахьым ыпашъхьэ зыщытесхыжьыщт. Арымырмэ, Орхъан, дунай хьафым гупсэф щысиIэщтэп.
- Аиша сэ сыриIахьылмэ хъущтба? - зэмыжэгъэ 
ошIэ-дэмышIэ упчIэм Фахьри зэтригъэкъагъ.
- Черкесыбзэр дэгъоу ошIэ къодыекIэ, Черкесым 
ущымыщэу, ичылэ ыцIэ умышIэу уимыIахьылым сыдэущтэу 
Iахьыл уфэхъущта?

--- Page 196 ---

- Ичылэ ыцIэ Аиша къыIоу зэхэпхыгъэба?
- Зэхэсхыгъэ - Къурай.
- Сызыфэдэр пшIэрэба, Фахьри?.. СэркIэ ар икъущт. 
ЯнэкIэ иIахьылэу ышIэрэмэ ацIэ горэ къезгъэIон. СыцIыкIузэ 
сахьи, сымамлюкыгъ, джы къэзгъэзэжьыгъэу ТIуапсэ 
сыщэпсэу. Икъэбар зэхэсхыгъэти, франсмэ ахэзгъэкIодэнэп 
сIуи, Париж сыфэкIуагъ, о Аиша ошIэти, гъусэ узыфэсшIыгъ… Сыда джыри?
Фахьри щхыгъэ:
- Ащ фэдэ Iофмэ уафэIазэмэ, сыда графым итхылъыпIэхэр зэрэтищыкIэгъэщтхэр?
- КъыIыхых, яягъэ къэкIощтэп. Ежь франс лIыкIом, 
сишъуашэ зыгу римыхьырэ графым, гъэпцIагъэкIэ Аишэ 
мыщ къыщэнышъ, зэрэфаеу дэзекIощтмэ, сыда тэри 
тызэрэфаеу ежь зыкIэтымыгъэпцIэжьыщтыр?
ХIII
Гъогу зэрэтехьащтхэм Фахьритхэр фэхьазырхэу 
мэфэ-мазэхэр ашIокIуагъэх: бжыхьэри кIымафэри текIыгъ, 
гъатхэр къихьагъ. Ежьхэр арэп зилэжьагъэр, непэ-неущ 
мыухыжьым хэтыгъэ Шарль де Ферриоль графым ушъхьагъу зэфэшъхьафхэр къыугупшысыхэзэ, кIыхьэ-лыхьэ 
зыригъэшIэщтыгъэ. Къызэригъэгугъагъэхэ тхылъыпIэр - 
Айщэт Стамбул къащэнымкIэ фит зышIырэр - амыIыгъэу 
гъогу чыжьэм техьанхэкIи мыдрэхэми къырагъэкIущтыгъэп.
ЦIыфмэ яузхэр нахь къызыщыпIэжъгъэйхэрэ гъэтхэ 
мэфэ плъыр горэм Шарль де Ферриоль графым Фахьри 
лъигъакIохи, къызыфаригъэщагъ. Унэм къихьагъу римыгъафэзэ, егыигъ:
- Сыдэу зыбгъэкIодыжьпагъа? Угу къысэбгъа хьауми 
Орхъан тэмэтелъым укъысфегъэбла? КъэмыIу, къэмыIу, 
сэшIэ сэ шъуигухэлъхэр… Ау сыгу къышъуабгъэрэп… Тэ 
щыIа уиныбджэгъу Орхъан?
- Iоф ешIэщтын е иунэ исыщтын, Орхъани лъыбгъэкIуагъэха?
- Сыда а жэмыIаным есэбгъэшIэщтыр, лъызгъэкIуагъэхэп! Оры сищыкIагъэр, шъыпкъэныгъэ къысфызиIэу сэ 
сшIэрэр о зыр ары. АиссэкIэ тиIуагъэ сщыгъупшэжьыгъэу 
шъуитIо къызышIошъумыгъэшI, иеджэн къыухынкIэ 

--- Page 197 ---

къэнэжьыгъэ щыIэпышъ ары зи къызыкIэсымыIорэр. Нычэпэ 
Шарлотта-Элизабет Аиссе пкIыхьапIэ слъэгъугъэ, мы 
къыосIощтымкIи фит сыкъишIыгъ. Бзылъфыгъэ шIуцIэ горэ 
сыгу къэкIыгъ, сыфай сIуагъэти, Iизын къыситыгъ.
- Бзылъфыгъэ шIуцIэ пае укъэна?..- Фахьри ыгъэшIэгъуагъ.- Ахэр хьарамхэм ачIиз.
- Ахэмэ афэдэп, сиунэ исынэу, сызыщыфаем пIэм 
къыздыхэлъынэу, сигъэрэзэнэу, сыгу ыщэфынэу, жьы 
дигъэкIынэу ары.
- Аиссе Стамбул къытэбгъэщэжьыщтыба?
- Сыда къызыкIышъосымыгъэщэжьыщтыр? Еджэныр 
къызыщиухыщт мазэр сипIалъэ сIуагъи… Сыда тызыфызэдаорэр, некIо гъэрыщэ бэдзэрым, тыгъуасэ, амыщэгъахэмэ, зы бзылъфыгъэ шIуцIэ горэм сынаIэ тесыдзагъэшъ, къэсщэфыщт.
- Сэ бзылъфыгъэмэ ахэсшIыкIырэ щыIэп…
- Зимыгъан, Аиссе къысфэшъущафэ ар сиунэ изгъэсыщт, етIанэ ныбжьи сытемыплъэжьынэу шъхьафит 
сшIыжьыщт. КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ, ау къезгъэкIурэп.
- КъетымыгъэкIун Iаджи дунаим щэхъу,- графыр 
щхыгъэ,- ари ащ хэфэжьын. Охътэ кIэкI ар зэрэсIыгъыщтыр, пшIошъ хъурэба? Уицыхьэ къыстемылъымэ, тыгъуасэ зэзгъэшIэгъэ "Къулфолахь" дыухьэр къыпфэсхьын…
- ИщыкIагъэп! - Фахьри зэхихыгъэм къыкIигъэщтагъэу 
къэтэджыгъ.- Сэ си Алахьи сыгу илъэу, о уи Тхьи угу илъэу 
джа зыфэпIуагъэм тыгъакIу.
Шарль де Ферриоль графым игъусэу Фахьри унэм 
къикIи, кухъэренэ шъабэм етIысхьафэ гукIэ дыухьищ къызфихьыгъ. Заулэрэ чъагъэхэу нэбгыритIум азыфагу дэ лъыгъэ 
мэкъэнчъэр графым къыукъуагъ:
- Джы сыкъыбдэгущыIэ хъущта, Фахьри? Ори сэри 
тызэрэмышIэу Тхьэ телъэIугъэмэ, тызыфежьэгъэ Iофыр 
титхьэмэ къыддагъэхъущт. АщкIэ ахэмэ тицыхьэ атетэгъэгъэлъ.
"Лъэшэу Iоф къабз сызыфепщэжьагъэр…- Фахьри 
гукIэ графым фидзи, зиумысыжьыгъ: - Сэри сыхъатэп, 
къысфэгъэгъу, си Алахь. Джыдэдэм сшIэрэм уишIэ 
хэмылъэу щытэпщтын. Ау сызфищэрэ бзылъфыгъэу 
зышъхьэ фимытыр, сыд фэдэрэ дин ерэт, орэшIуцIэ, орэфыжьы фаеми, къыдэсщэфыщт нахь, укIэкIо-бэнакIо 
сыдакIорэп. Ори зэхэпхыгъэ, мэзищкIэ шъхьафит 
ышIыжьынэу еIошъ, сшIошъ мэхъу. СигъапцIэмэ, ежь и 
Тхьи сэ си Тхьи егъапцIэхэшъ, фэзгъэгъущтэп…"
- НекIо, сыда узыфыщысыр? - Шарль де Ферриоль 
кухъэренэм икIызэ, къызэриIокIыгъ. 
- Тыкъэсыгъа?..- къызэмыплъэкIэу гузажъощтыгъэ 
графым ыуж Фахьри ихьагъ.
Къушлъыкъу пчэдыжь уахътэшъ, гъэрыщэ бэдзэрым 
ижъобгыпI: щафэхэрэм нахьи ащэрэр нахьыб, хъулъфыгъэхэри бзылъфыгъэхэри шъхьаф-шъхьафэу зэхэсых. 
Щафэхэмрэ щэхэрэмрэ язэдэо-зэпео макъ бэдзэрым 
дэIукIырэр. Сыдэу дунаир зэфэшIу-зэфэмышIу хьалэмэтэу 
зэхэлъа! Гъэрыщэ бэдзэрым зым ышъхьэ щыIэтыгъ, адрэр 
щепэгъогъохы. ЗитхьамыкIагъо еуцолIэгъэ гъэрэу ащэфыгъэр мэгушIо, амыщэфыгъэр мэгугъэ, зыми имыщыкIагъэм гукIэ зегъэежьы.
- Модэ къысэжэ! - кIом дыхэтэу графыр къы хэкуукIыгъ.- Олъэгъуа, Фахьри, ар зэрэдахэр! Ынэхэр?.. Ышъо 
шIуцIэ укъещы… Ар тIэкIу зыпыупхъухьажьымэ, зэрэIэшIущт-плъырыщтыр ошIа?!. Аиссе?.. Хьау, джы нэс сыгу 
щызгъэшIуагъэм пэсшIын щыIэп! Кантемир иурыс Даш ары 
Аиссе ыцIэ зыхэзгъэкIокIагъэр… Къэсэщэфа, Фахьри?.. 
Ары, ары, пшъхьэ демыгъэзэкI, Шарлотта-Элизабет Аиссе 
нахь пшъэшъэ дахэ оркIэ дунаим зэрэтемытыр бэшIагъэ 
сэ къызызгурыIуагъэр… Ощ нахьи нахь нэ дахэкIэ Аиссе 
сеплъыми, джа къызэрэосIуагъэу, мыр мэзищ гужьыдэгъэкIыкIэ къызыфэсщэфыжьыщт.
Шарль де Ферриоль бзылъфыгъэ шIуцIэр къызищэфыгъэм мэфэ заулэ тешIагъэу Орхъан ынэхэр зэблэплъхэу Фахьри къыфэчъагъ:
- Джыдэдэм слъэгъугъэр ошIа?
- Франс лIыкIом ыгъэшъузырэ бзылъфыгъэ шIуцIэм 
ыблыпкъ ыIыгъэу урамым теплъэгъуагъ.
- Тэ щыпшIэра?..- иплъырыгъэ кIэкIыжьыгъо джыри 
фимыфагъэ Орхъан къеупчIыгъ.
- Зэрэ Стамбулэу рэгущыIэ, рапэсырэп.
- Тэ мыкIэ Аиша тхьамыкIэм фэтшIэщтым тегупшысэшъ, 
тыщыс…- Орхъан зыфэгъумытIымыжьыгъ.

--- Page 198 ---

- Тыщысына АишакIэ къезгъэтхыгъэ тхылъыпIэр 
сиджыбэ илъэу?! - Фахьри тхьагъэпцIышъо нэгушIокIэ 
Орхъан Iуплъагъ.- Укъысэмыгый, тыгъоспчыхь ныIэп ар 
къызезгъэтхыгъэр. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр, сэрэп 
ыгу къэзыгъэкIыгъэр, ежь-ежьырэу къэтIыси, къысфитхыгъ, имыхъури къытыригъэуцозэ, "Париж шIокIофэкIэ, 
ащ иеджэни къыухыщт" къыпигъэхъожьыгъ.
- Сыда шъуIуа тызэригъажэзэ, псынкIэхъункIаеу 
зыкIызэблихъужьыгъэр?
- Нэчыхьэ зыдыримыIэ къыщагъэмкIэ кIэгъожьыгъэу 
къысщэхъу. "Адрэ бзылъфыгъэмэ къапымыурэ мэ кIочIэ 
Iае горэ мы бзылъфыгъэ шIуцIэм къыпэу" тыгъоспчыхьэ 
къысиIуагъ. Париж тэкIуа?
- Ащ укIэмыупчIэжь. Ау зыкъязгъэутIупщын фаеба? 
ТыкIоми тыкъэкIожьыми мэфэ тхьапш текIодэн? Мэзэ псэуи 
терэкIуад фаеми, хымэ хэгъэгумэ ащыслъэгъугъэ къиныр 
сыгу къызыкIыжьыкIэ, Аиша пшъэшъэжъые тхьамыкIэм 
фэсымышIэн щыIэп.
XIV
Гъогумрэ гупшысэмрэ сыдигъуи зэкIыгъух. Гупшысэр, 
гугъэ-гухэлъыр апэ ешъыми, гъогум ахэмэ закъыщыригъанэрэп. Загъорэ зэгот-зэхэгъэпкIагъэхэу зэдэкIох, 
загъорэ зэтечъ-зэкIэлъычъэхэу зэнэкъокъух, загъорэ 
шъхьацыф зэдэхъух, загъорэ зэфэIэнэкIхэу зэбгъодэкIыжьых. 
"Гъогу тетыр гъогу тенэрэп" аIоми, Фахьрирэ ОрхъанрэкIэ ар сыд фэдэщта? Гъогу чыжьэ гъогу блэгъэщта 
хьауми гугъэ нэпцI-шъхьэгъэпцIэжьэу къафычIэкIыжьыщта? 
Ар тIум язи ышIэрэп. ШIушIэ гугъэм ахэр гъогу тырищагъэх 
нахь, федахьэ, щытхъухьэ кIохэрэп. ГушIуагъом нахьи 
гукъанэр гум нахь къенэшъ, "уаем ыуж ошIу, ошIум ыуж 
уае" аIозэ, тIуми апэкIэкIыгъэр зыщагъэгъупшэрэп. Джа 
гупшысэ-гумэкI зэпымыур ары Фахьрирэ Орхъанрэ 
къадэхъущт-къадэмыхъущтыр зыщамышIэрэ гъогум мэфэ 
заулэ хъугъэу зыфытетхэр.
Гъогу утет зыхъукIэ, етIани унэбгыритIумэ, бэмэ уанэсы. УигукъэкIыжьхэм уагъэщхы, уагъэнэшхъэи, уагъэгушIо, узыфагъэгубжыжьы. Сыд фэдэ гукъэкIыжьхэр 

--- Page 199 ---

Фахьрирэ Орхъанрэ зэфаIотагъэми, къапыщылъ Iофыр 
зэрэхъущтым ымыгъэгумэкIхэу, къытырамыгъэзэжьэу, 
зэплъ-зэмыупчIыжьыхэу зы сыхьати къыхэкIыщтыгъэп. Ау 
Мелен къэсыфэ Фахьри зыгъэгумэкIыщтыгъэр, чыжьэкIэ 
къыдиухьэзэ, къыригъэжьагъ:
- Мы къалэр Шарль де Ферриоль графым икIас, Париж 
пэмычыжьэми, чэщ щыримыхэу блэкIыщтыгъэп. Тэри мыщ 
нычэпэ тыщыIэщт.
- Графым къалэр зэрикIасэм пая мыщ чэщ зыкIищытхыщтыр? - Орхъан ыгу емыIугъэр къызыхимыгъэщэу, 
зигъэсэмэркъэузэ еупчIи, риIожьыгъ: - Щэджагъо мэхъу 
пэт.
- Щэджагъо зэрэхъурэр дэгъу,- Фахьри щхыпцIызэ, 
игъусэ дыригъэштагъ,- щэджэгъо нэмази тшIын, тышхэн, 
зыдгъэпсэфын, сызыгъэгумэкI горэми ущызгъэгъозэн, 
тытегущыIэн. Неущ жьэу тыкъыкIэтэджэнышъ, мафэр 
тапэ илъэу Париж тыкIон.
Щынагъо гори зыхэмылъ гущыIэу Орхъан зэхихыгъэм 
кIыфы ехъулIэзэ, нэмыз-IумызкIэ Фахьри Iуплъагъ, еупчIыгъ:
- Сыда узгъэгумэкIырэр, мощ фэдиз гъогу къызэпытчыгъэу укIэгъожьыгъа?
- Орхъан, зыгъэрэхьат. "СызыгъэгумэкIырэр" сIуагъэкIэ, сыкIэгъожьыгъэр ащ къекIа? - ХьакIэщым унэр 
щаубыти, щэджэгъошхэ Iанэм пэсхэу тырку гущыIэжъ 
упчIэкIэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - "Ушыхьат нэпцIыныри 
упцIыусыныри зы" аIоу зэхэпхыгъа?
- Зэхэсхыгъэп, ау ар хэт ыIуагъэми, ащ нахь шъыпкъэ 
ыIожьынэп, сыда?
- Ащыгъум, Аиша тэмыгъэгъапцIэу шъыпкъэр етэгъаIу.
- Сыгу илъыр сыдэущтэу къэпшIагъа, Фахьри?! - 
Орхъан кIэкуукIыгъ.- Сегупшысэжьыгъэти, къызэрэосIощтыр сымышIэу сэри ар сыгу илъыгъ. Аиша "сызэриIахьылыр" сфемыIошъунэу арэп, ащ фэдэ Iаджи егъэзыгъэкIэ симамлюкыгъом щысагъэшIагъ. Сэщ нахьи 
нахьыжъэу зынаIэ къыстетыщтыгъэ черкес мамлюк дэгъу 
горэм пцIы сыусыгъэу къызыздишIэкIэ, "пцIым ыIуантIэрэр 
шъыпкъэм еузэнкIыжьы" къысиIощтыгъэ. Ар джы къызнэсыгъэми сщыгъупшэрэп. КъызэрэпIорэмкIэ, Аиша пшъэшъэ Iуш, цыхьэнчъэ тызэхъулIэщтым тыгу имылъыр етэмыгъаIу.
- Аущтэу оIомэ, сшынахьыкI, тиIуи тишIи зыщт. ТыкъызэхишIыкIымэ, дэгъу, ау фытиIэ гухэлъ зафэм къемызэгъымэ, шъхьакIом зетымыгъэхьэу тыгу шIу зэрэфилъэу 
тадэжь тыкIожьыщт. Зэхэоха, зы сыхьати Париж тыкъыдэнэжьыщтэп,- Орхъан риIо фэдагъэми, джа дэдэр ежь 
Фахьрий зыфыкIигъэпытыхьажьыщтыгъ.
Фахьритхэр пщэ шIуцIашъо зэпытхъафэхэр зышъхьащыт пчэдыжьым Сен-Клу зынэсхэм, ежь нэбгыритIур 
зэрэзэзэгъыгъагъэхэу, еджэгъу сыхьатыр Айщэт зэрихьырэр яушъхьагъоу, Жанетт-Николь зыIуагъэкIагъ. Фахьрирэ 
Жанетт-Никольрэ зэрэшIэхэти, къызэупчI-зэупчIыжьым 
зыдыримыгъэхьыхэу, къызыфэкIуагъэхэ Iофым бзылъфыгъэр щигъэгъозагъ:
- Сигъусэ ыцIэр Орхъан, тырку, черкесыбзи франсыбзи дэгъоу ешIэх. Мы тхыгъэр Шарль де Ферриоль графым 
къыпфытигъэхьыгъ. Мыдрэм ащ фит тыкъызэришIырэр 
къеушыхьаты. Арышъ, тэ тыкъызфагъэкIогъэ IофымкIэ 
зыми тигъэмысэн ылъэкIыщтэп. Мыхэмэ Париж полицэм 
иIэшъхьэтет, Андре Фарж, фитхыгъэри аголъыжь. Шъыпкъэр пшIэ пшIоигъомэ, мы тхыгъэхэр графым къыIэкIэкIыгъэх нахь мышIэми, ар Шарлотта-Элизабет Аиссе къыфэгумэкIэу арэп. Тыркум зыфатщэкIэ, къыфыриIэр нэмыкI 
гухэлъ - тыушъэфырэп, ыгъэшъузыщт. 
ЗышъокIэ шъоолаощтыгъэ Жанетт-Николь ерагъэу 
зиIажэзэ, къыIуагъ:
- Сэри ащ сегуцафэщтыгъэ…- етIанэ псынкIэу 
зызIэкIиубытэжьи, ынэгу лыпцэмэ ащыщ гори мысысыхэу 
къяупчIыгъ: - Шъо ащкIэ сыда цыхьэшIэгъу сызыкIэшъушIырэр?
- ТыкъызэхэпшIыкIынэу тыпщэгугъышъ ары,- Орхъан 
къэгузажъуи, Фахьри ычIыпIэкIэ къыIуагъ.
- Ар джэуапэп,- Жанетт-Николь кIэкIэу къыпиупкIыгъ,- шъукъызэхэсшIыкIынэу шъуфаемэ, шъуигухэлъ сэжъугъашIэ.
- Тэ тытырку, о уфранс, Аиссе черкес,- Фахьри джыри 
чыжьэкIэ къырищэжьагъ,- егъэзыгъэкIэ къышъухащэгъэ 
хымэ пшъашъэм тэ тызэрэщыгугъырэ щыIэп. Хым щымыщыр ымыштэу къызыхедзышъ, Аиссе ар къемыхъулIэзэ, 

--- Page 200 ---

зыщыщ черкесмэ ахэтщэжьын тигухэлъ, тимамлюкыгъом 
къыщытфашIэгъагъэ шъхьафит-шIугъэр тэри Аиссе фэтшIэжьы тшIоигъу. "ШIу шIи, псым хадз" - джащ фэдэщтын 
черкесмэ язгъэIуагъэр.
- ГухэлъышIу шъуиI,- Жанетт-Николь ыгу къыпыузыкIыгъэми, къызхигъэщыгъэп,- тхьашъуегъэпсэу Шарлотта-Элизабет Аиссе шъузэрэфэгумэкIырэмкIэ, ау шъукъэгужъуагъэкIэ сэгугъэ... Мы Iофым шъори, сэри, 
тхылъыкIэ къышъуфэшIушIэгъэ Шарль де Ферриоль 
графри тыфитэп. ЗэкIэри зэолIэжьыщтыри, ащ фитыри, 
джэуап къезытыщтыри зы нэбгыр - джа гухэлъышIури 
къэбар дэйри къызыфэшъухьыгъэ Шарлотта-Элизабет 
Аиссе ары.
- Хьау, хьау, графым фырихьисап къэбар дэир Аиссе 
етIощтэп,- зи къэзымыIожьэу къэдаIощтыгъэ Орхъан 
къэгумэкIыгъ,- тэ тигухэлъ ары, къезэгъыщтымэ, зыщыдгъэгъозэщтыр.
- Аущтэу шъоIомэ, шъуеупчI, къышъуфязгъэщэн…- 
пчэнэ псыгъо гумэкIыкIэ Жанетт-Николь зыщытэджыкIи, 
пчъэм дэджыкIыгъ, къызегъэзэжьым, раIощтым зи къызэримыкIыщтымкIэ ицыхьэ зытелъыжьэу гукIэ щхызэ, 
афыпигъэхъожьыгъ: - КъышъодэIущтмэ, сиягъэ къышъозгъэкIынэп.
ПкъыкIи, шъокIи зизыщыгъэ-зызыхъожьыгъэ Шарлотта-Элизабет Аиссе пчъэм къызэрэдэкIэу ылъэгъугъэ 
хъулъфыгъитIумэ къызэкIагъащтэу къызэтеуцуагъ, ау 
къышIэжьыгъэм французыбзэкIэ къеупчIыгъ:
- Ора, Фахьри?.. Сыда джыри укъызыфэкIуагъэр?..
- О тыкъыплъыкIуагъ,- адыгабзэкIэ Фахьри джэуап 
къытыжьыгъ.- Мы сигъусэр Орхъан, тыркубзи, черкесыбзи, франсыбзи ешIэ, лIы гъэтIылъыгъ, сэщ нахьыкI нахь 
мышIэми, бын-унэгъо дэгъу иI, шъуадэжь, Черкесым, 
узэрэтщэжьыщт гухэлъышIум фэшъхьаф къыпфытиIэп.
Аужырэ илъэс заулэм зэзэщи, щыгъупшэжьыгъагъэ 
ошIэ-дэмышIэ гугъэм ыгу къыхигъэлъэтыкIэу адыгабзэкIэ 
Орхъан еупчIыгъ:
- Уадыга?
- Хьау, сытырку,- адыгабзэкIэ къыриIожьыгъ.
- Умычеркесмэ,- Айщэт ышъо къызэокIи, адыгабзэкIэ 
къыдэгущыIэнэу езыгъэжьэгъэгъэ Орхъан французыбзэкIэ 

--- Page 201 ---

фидзыжьыгъ,- къапIорэр Жанетт-Николь къыгурыIонэу 
франсыбзэкIэ къаIо. Ори ары, Фахьри,- сыд фэдэ гухэлъ 
къыфыряIэми, зи къызэримыкIыщтыр ащкIэ агуригъаIоу 
тIуми афыпиупкIыгъ.
- Сэщ пае къэмыгъанэу, Аиссе, тихьакIэхэр уичеркесыбзэкIэ гъэгущыIэх.
- Хьау! - Айщэт ынэгушъхьэмэ къахихэу, ыпкъыкIэ 
кIэзэзэу къыIуагъ.- Ятыркубзи, ячеркесыбзи зэхэсхынэу 
сыфаеп!
- Тыхьаулыягъ…- къыфадзыгъэ гущыIэ дысым зыримыгъэушъхьакIоу Орхъан тыркубзэкIэ Фахьри риIуагъ.- 
Мыр зыхэфагъэмэ ащыщ хъугъэ, зыщыщыр щыгъупшэжьыгъ.
- Тыхьаулыягъэп,- Фахьри французыбзэкIэ Орхъан 
джэуап ритыжьыгъ,- тэ къытфашIагъэр Аиссе фэтымышIэжьышъугъэми, тыфэулэугъэшъ, Алахьым тишIушIэ 
къызэхишIыкIыщт. О тыгу къыуабгъэрэп,- Айщэт адыгабзэкIэ риIуагъ,- узыхэфагъэмэ насыпышIо уахэхъухьанэу 
Алахьыми, уагъэштэгъэ Тхьэми тялъэIу. Мы тхыгъэр Шарль 
де Ферриоль графым къыпфытигъэхьыгъэшъ, къыотэтыжьы.
- МыщкIэ шъуигущыIэ къежъугъэжьэн фэягъэ,- 
Айщэт игые ыпэ итэу тхыгъэр ыштагъ, тхылъыпIэм рычъи, 
ышъхьэ къытырипхъотыкIыгъ: - Тыркум сыкIо пакIо, слъа пэ исымыдзэнэу папа есIогъагъэба! Джа дэдэр джыри 
сфешъуIожь.
- ЕтIожьын…- Фахьри къэтэджыжьыгъ.- Франс 
пшъэшъэ шъыпкъэ узэрэхъугъэмкIи дгъэгушIон…
Фахьритхэр унэм къисыфэхэкIэ, темыр лъэныкъом 
къикIыщтыгъэ жьыбгъэм дунаир къыгъэушхъонтIыгъ, 
уашъом къыIэпызыщтыгъэ ощх жъгъэим зыкъигъэлъэшэу 
ригъэжьагъ.
- Аиша шъхьаныгъупчъэмкIэ къыткIэлъэплъэ…- 
Орхъан ылъэгъугъэм ыгу къыпигъэузыкIыгъ.
- УзэмыплъэкI…- Фахьри Орхъан фигъэпытагъ.- Тэ 
тишIэн тшIагъэ… Ащ ифрансыгъэ сшIошъ хъурэп. Джаущтэу а тхьамыкIэм игъашIэ хымэ хэгъэгум щырихыщт…
Жьыбгъэ чъыIэм пынджырым рипхъыщтыгъэ ощхыцэмэ анахь мымакIэу Айщэт нэку-нэпсыгъ… 

--- Page 202 ---

ЯПЛIЭНЭРЭШЪХЬ
I 
Бжыхьэ ошIу фаб. Къэгъэгъэ зэмышъогъухэмкIэ, чъыг 
зэфэшъхьафхэмкIэ гъэкIэрэкIэгъэ, лъэгъо зэхэчъхэмкIэ 
зэтеутыгъэ Ферриоль графмэ ящагу ошIэ-дэмышIэ 
гупшысэмэ уахэзыщэрэ чIыпIэ гуIэтыпI. Айщэт шIу ылъэгъурэ чъыгэешхоу загъорэ гушIуагъокIи, гукIаекIи зыдэгущыIэрэр дунэе пшысэ горэм къыхэплъыкIырэм фэдэу 
пчъэIупэм Iут.
Чъыг къутэмэнчъэ щыIа?.. ЩыIэмэ, еуцуалIэхи 
ауджэрэпсыгъэщтын нахь, ащ фэдэр ежь-ежьырэу къэкIырэп. Чъыгыр къутэмабэкIэ къызыфэкIырэр гъэнэфагъэ: 
идэхагъэ ыушъэфырэп, хэти елъэгъу, фабэ пэрэр ижьау 
чIещэ, чъыIэ лIэрэм зыфегъэсты. Бзыур тетIысхьэ: зыр - 
мэкъэнчъ, адрэр - орэдыIу. Нэбгъо-къищыпIэ щызышIи 
ахэмэ къахэкIы.
Бзыумэ язакъоп, ащ ипкIашъэмэ жьы пшъыгъэ макIэм 
защегъэпсэфы. КIыр къэсэу къутэмэ пцIанэхэмкIэ кIымафэм 
зыпэуцукIэ, гъэтхэ паплъэм щегъаIэ, гъэмафэм кIэгушIу, 
бжыхьэм кIэхъопсы.
Еджэныр Сен-Клу къыщызыухыгъэ Шарлотта-Элизабет Аиссе джахэр игупшысэ-гумэкIхэу Клодина-Александринэ илитературнэ зэхэсыгъоу бжыхьэ щагум щигъакIощтыгъэм хэс.
- Аиссе, сыда мо чъыгым пыплъэгъуагъэр, укъэдаIорэп,- Клодина-Александринэ къыIуатэщтыгъэр зэпигъэуи, Айщэт егыигъ.
- Аиссе джыдэдэм нэмыкI дунай хэт,- Франсуа Вольтер щхыпцIыгъэ.
- Аиссе нэмыкI дунаеп зыхэтыр,- Айщэт Вольтер 
фиIуагъэр Аржанталь ымыдэу, ежь ышIэрэр къыриIолIагъ,- 
ар ичъыг дэгущыIэ. Арба, Аиссе?
Мария де Ла Вьевиль зэхихыгъэм къыщыригъэутагъэти, 
Пон де Вели адрэ Мария де Виши Шамрони ащ дырагъэштагъ, Клодини щхыгъэ.
- Аржанталь де Ферриоль графым къыIуагъэм щхэн 
хэслъэгъуагъэп,- Монтескье игущыIэ мэкъэ псыгъокIэ 
къыIуагъ,- чъыгым укъызэхишIыкIэу къыпщэхъумэ, удэгущыIэни удэгупшысэни плъэкIыщт. КъэпIуатэрэм нахьи, 
Клодина-Александрина, къысфэгъэгъу, чъыгмэ нахь гъэшIэгъоныбэ апылъ. Чъыгхэри цIыфхэм афэдэу къызыщыхъухэрэм яшIошI къырягъэIуалI. Къыздешъогъаштэмэ, 
сэ апэ къезгъэжьэн. Ау Шарлотта-Элизабет Аиссе чъыгхэр 
икIасэхэмэ, бзылъфыгъэшъ, сапэ исэгъэшъы.
- Аущтэу шъоIомэ, сэ сишIошIи чъыгмэ къясIолIэн, ау 
шъукъыздэмыхьащх,- Айщэт укIытэр къытекIозэ, къыригъэжьагъ.- Чъыгхэр шIу сэлъэгъу. Ахэр цIыфхэм афэдэу 
загъорэ къысщэхъу. Сэри садэгущыIэ, ежьыхэри къыздэгущыIэх. Муары, мо тичъыгэешхо шъуеплъ, папа ятэжъ 
ар ыгъэтIысхьэгъагъэу къаIожьы. Джы къызнэсыгъэм 
Ферриоль графхэр лIэкъошIэжькIэ къегъэгъунэх. Дахэ, 
ины, ылъапсэхэмкIи, ыпкъыкIи, икъутамэхэмкIи пытэ. Тэри, 
модэ сыкъыздырахыгъэ Черкесым, мыщ фэдэ чъыгэешхо 
тищагу дэтыгъ, псэужьмэ сшIэрэп нахь… АрынкIи е нэмыкIынкIи мэхъу мы чъыгэешхори, мы щагушхори сэ шIу 
зыкIэслъэгъухэрэр…- Айщэт ымакъэ къыщытхъэгъагъэми, 
ыгу теIункIэжьи, къыпидзэжьыгъ,- чъыгхэр зиехэм адэкIодыжьы синэнэжъ ыIощтыгъэшъ, ари тищагу дэкIодыжьыгъэнкIи мэхъу… Арышъ, дэхэ-пытэ пстэури тэ зэрэтIоу 
дунаим щыщытэп…
- Дахэми загъорэ уезэщэу къыхэкIы,- Айщэт дыригъаштэ-дыримыгъаштэу Вольтер къыIуагъ.
- Ар таущтэу къыбгурыIощта? - Мария де Ла Вьевиль 
ынэ фэлэбышъо цIыкIухэр ыгъэупIэпIагъэх.
- Iаем уIуплъэмэ, угу къызэригъэжаорэм фэдэщтын,- 
курэжъыер мафэ къэси якъэлапчъэ блэзыщырэ лIыжъ 
сэкъатыр Пон де Вель ыгу къэкIыжьыгъ.
- БэдзэрыкIо лIыжъыр армэ зыфапIорэр, Пон,- Аржантали ышнахьыжъ риIуагъ,- ащ сэлам къытехы, ыIэхъомбэшхуи къытегъэлъэгъу. Ари псэун фаеба? Мащэ, мэщафэ, 
мэубзэ, мэцIацIэ.
- Унэгу кIэт зэпытрэм уесэжьы ара? - Клодина-Александринэ ипхъорэлъф еупчIыгъ.
- Хьау, Клодин,- Аржанталь ычIыпIэкIэ Айщэт къыIуагъ,- узэсэжьырэм идэхагъи иIэягъи хэплъэгъожьырэп. 
Неущырэ мафэм кIэ горэ къытфимыхьыщтмэ, гъэшIэгъоныщтэп.

--- Page 203 ---

- ШIулъэгъури ащ фэдэщта? - Мария де Виши Шамрон 
зыгъэгумэкIыщтыгъэм къыкIэупчIагъ.
Шарль Монтескье щысхэм тIэкIу зэранахьыжъымрэ 
къахихьагъэ зэнэкъокъумрэ зэракъогушхукIырэр ымыушъэфэу Франсуа Вольтер IугушIуагъ, зи ямыIоу зэдэгъэгущыIэх къыригъэкIэу нэкIэ Клодина-Александринэ 
риIуагъ. 
- Тара шIулъэгъум язэу, Мари, укъызыкIэупчIэ рэр? - 
Аиссе игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Сэ шIулъэгъур щэ 
зэтесэфы, ау ар нахьыбэ хъункIи мэхъу. Апэрэр, нымрэ 
тымрэ ясабый фыряIэ шIулъэгъур; ятIонэрэр, хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ яшIулъэгъу; ящэнэрэр, цIыфым 
дунаим фыриIэ шIулъэгъур. ЯтIонэрэм хэшIыкI фысиIэп. 
АпэрэмкIэ синэнэжъ ыIоу зэхэсхыгъагъэр къышъуфэсIотэжьын: "Ным илъфыгъэ шIулъэгъу лыегъащэ фыриIэ 
хъущтэп, "джэгум паго къекIыжьы" ыIощтыгъ. Лъфыгъэм 
къогъанэ фэзымышIыщтыгъэ, "уцу" езымыIошъущтыгъэ 
ны горэ щыIагъ. "Лэныстэм уисабый рымыгъэджэгу" 
зыраIом, "сыд щышIын ащ рыджэгукIэ" къариIожьызэ, 
шIу ылъэгъущтыгъэ сабыим джа лэныстэмкIэ ынэ рикIыжьыгъагъэу къаIожьы. Ащ фэдэм "шIулъэгъу нэшъу" 
раIуалIэшъ, ар Тхьэм къыуерэмыгъэхъулI. Дунаим фэгъэхьыгъэ шIулъэгъум бэ къепIолIэн плъэкIыщтыр. Мо 
тичъыгэешхо, джа къызэрэсIуагъэу, шIу сэлъэгъу. Ащ 
илъэсым плIэ зызэблехъу. Ары къэси ащ ыгу бэ щышIэрэр: 
чъыIэми егъэпIыкIэ, огъуми егъэгъу, жьыбгъэми пэуцужьы, 
ау сыд фэдэ къин пэкIэкIыгъэми, къызыхимыгъэщэу гупсэф-зэфэ нэгушIокIэ къытIоплъэ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Аиссе,- Айщэт игущыIэ къызэриухыгъэм лъыпытэу Вольтер ащ игупшысэмэ къапидзагъ,- 
чъыгмэ шIогъабэ цIыфым къыфахьы. ЦIыфым игулъытэ 
ыпэкIэ лъызгъэкIотэгъэ федэшхо горэ ахэмэ къахьыгъэу 
адэсэшIэ. Ар шъоркIэ шъэфэпышъ, къышъосIон: чъыгым 
обзэгъур къыугупшысыгъ.
- Сыдэущтэу, Франсуа? - зэхихыгъэр зыфихьын зэримышIэрэм нахьи нахь гъэшIэгъонэу Вольтер зыIуишIыхьэзэ, 
Мария де Ла Вьевиль къэупчIагъ, ар имыкъоу Монтескье 
еупчIыжьыгъ: - Чъыгмэ обзэгъу къаугупшысын алъэкIына, 
Шарль?

--- Page 204 ---

- ТIысыхэу ахэмэ зи къаугупшысыгъэп,- Монтескье 
щхыпцIы шIоигъуагъэми, зиIэжагъ,- чъыгыр къызыфагъэфедэнымкIэ амал фамыгъоты зэхъум, ащ пеIэн зылъэкIыщт 
обзэгъур цIыфым къыугупшысыгъ: апэ ар мыжъом, етIанэ 
гъучIым хишIыкIыгъ.
- Ащыгъум обзэгъукIыри джа чъыгым хашIыкIыгъэба? - де Виши Шамрон Марии ипшъэшъэгъу зыкъыщыригъэнагъэп.
- Тэрэз, Мари, тэрэзэу уегупшысагъ,- Вольтер обзэгъу къэбарыр иныбджэгъумэ къазэрэхитIупщыхьагъэм 
джыри рыгушхозэ, шIопшъэшъэ шъхьапсынкIэу зэплъыщтыгъэм дыригъэштагъ,- джыри уегупшысэмэ, ащ нэмыкI 
гори къепIолIэн плъэкIыщт.
- Сэ сэшIэ! - Аржанталь къэпсынкIагъ.
- ЗэкIэри пшIэу, зэкIэми захапсэу зэ ужэ гъэуцу,- ятэ 
ищысыкIэ зэкIоцIыушъэфагъэ къызыхафэщтыгъэ Пон де 
Вель зыфэмыIажэу зыфырикъущтым фэгубжыгъ.- Мыщ 
зыгорэ еIоба, Клодин.
- Жан ыжэ зэтырезгъалъхьэмэ, Пон,- Клодина-Александринэ къыIуагъ,- пшынахьыкIэ ишIошI тшIэщтэп. Шъори 
джаущтэу сыжъудэзекIоу езгъажьэмэ, сыда етIанэ къысэшъуIожьыщтыр? Хэти ишIошI къедгъаIомэ нахьышIуба?
- Браво, Клодина-Александрина! - Шарль Монтескье 
Iэгу теуагъ, Пон де ВелькIэ зиухыижьыгъ: - Къысфэгъэгъу, 
граф, Клодина-Александринэ къызэриIуагъэу, джаущтэу 
тызызэфыщымытыкIэ, ренэу тызыфэзыщэрэ тисалон 
мыгъэшIэгъоныжьэу хъунышъ, тызэбгырызыжьыщт.
- КъыбгурыIуагъа?..- Аржанталь джыри къызыIуипхъотыгъагъэми, ышнахьыжъ ынэ къызыфегъэIаем, 
зиутIыIужьыгъ: - Дэгъу, дэгъу, ащ нахьыбэрэ зи къэсIожьыщтэп. Ащыгъум сшIэрэр къэсэжъугъаIу: обзэгъум фэдэу 
чъыгым пхъэхыри цIыфым къыригъэугупшысыгъ. Арба, 
Аиссе?
- Ары, Жан, къэпIуагъэм шъыпкъэ хэлъ…- Айщэт 
ыгу къэкIыгъэм джы ышъо къызэблыригъэхъузэ, пкIэшъэ 
гъожьышъо-шэплъыкIэ дунаим хэIушъашъэщтыгъэ ичъыгэешхо дэжькIэ плъагъэ, зэгупшысэрэр къехьылъэкIэу ежь 
изакъоу зэхихыжьы фэдэзэ, зэупчIыжьыгъ: - Мо чъыг 
дэхэшхори зэгорэм джа обзэгъу-пхъэхмэ якIодылIэжьыщта?
- ТынатIэ итхагъэр тшIэщтыгъэмэ, Аиссе, къытэхъулIэщтыгъэр ошIа? - Франсуа Вольтер щхызэ, къэупчIи, 

--- Page 205 ---

джэуап къыритыжьыгъ: - Хэти къехъулIэщтыр ыгу ригъэкIунти, Iофынчъэ-дэлъынчъэу зигъэлIэжьыщтыгъ.
- СынатIэ итхагъэр сшIэнэу сыфаеп! - Мария де Виши 
Шамрон ошIэ-дэмышIэу къызыхэкуукIым, щысхэр къыкIигъэщтагъэхэти, ышIагъэмкIэ зиумысыжьыгъ: - Къысфэжъугъэгъу, щыIакIэр дахэ, IэшIу, сыщыIэнэу, сыщытхъэнэу 
сыфай… НэмыкI горэм тырыжъугъэгущыI, Клодин…
Бжыхьэ щагур къыгъэдахэу, зигъэхьэкIоракIозэ, 
къакIощтыгъэ Мария-Анжеликэ графиням ныбжьыкIэхэр 
езэрэгъэплъыгъэх, къыIухьагъэр къаIугушIощтыгъэми, 
игые ыпэ итыгъ:
- Сыда шъуепэгъогъохэу шъузфыщысыр? Шарлотта-Элизабет Аисси, Пон де Вели, Франсуа Вольтери мыгъэ 
еджэныр къаухыгъ, шъузэфэгушIожьырэба? Ары, ары,- 
ыгу къызэкIыжьым, графиняр къэгузэжъуагъ,- мыщ ыпэрэ 
зэхэсыгъом шъузэфэгушIогъагъ, къэсэшIэжьы. Шъозэрэгъэчэф, шъуIэкIэкIырэ ныбжьыкIэгъум улъыджагъэкIи, 
къыпфызэплъэкIыжьыщтэп.
- Сыдэу непэ угъэкIэрэкIэгъая, мама? - Аржанталь 
янэ къызэпиплъыхьагъ.
- О уиеджэни къызыуухыкIэ, сикIал, непэ нахьи нахь 
дахэу зыкъэсфэпэщт. Ау, шъыпкъэм шъуфаемэ, къышъосIон: синыбжьыкIагъэ сыгу къэжъугъэкIыжьыгъэти, 
зыкъэзгъэкIэрэкIагъ… Сыда узыфыщытыр, Аиссе, тIысыжь,- Мария-Анжеликэ къызыIуахьэм, иадыгэ хабзэ 
къыгъэтэджыгъагъэ Айщэт риIуагъ.
- Аржанталь, тхьапшырэ къыосIуагъа, нахьыжъым 
ыпашъхьэ ущымысынэу? - адрэ щысхэми агуригъаIоу 
Айщэт кIалэм егыигъ.
Ащ къикIырэр апэ зэхэзышIыкIыгъэр Шарль Монтескьети, къэтэджыгъ, Франсуа Вольтери, Пон де Вели, де 
Аржантали ар ашIагъ, къэхъугъэр къызгурымыIогъэхэ 
пшъэшъитIури къэтэджыгъэх, зэкIэми ауж зыкъизгъэнэгъагъэ Клодина-Александрини щхыпцIызэ, къыIуагъ:
- КъэкIорэ зэхэсыгъом нахьыкIэгъэ-нахьыжъыгъэ шэн 
еплъыкIэмэ татегущыIэщт, зыкъыфэжъугъэхьазыр. ЗэкIэри 
зышIэрэ Аиссе шъуеупчIыжь…- гукIэ дэхьащхызэ, Айщэт 
ыцIэ къыриIуагъ.
- Ари зэхэсыгъо гъэшIэгъоныщт,- Клодина-Александрина, ыужым къыпигъэхъожьыгъэр Шарль Монтескье 
ытхьакIумэ римыгъахьэу, дыригъэштагъ.

--- Page 206 ---

- Ащыгъум хъулъфыгъэхэми бзылъфыгъэхэми язэфыщытыкIэ тытежъугъэгущыI,- нэмыкI дунай горэм къыхэ зыжьыгъэ фэдэу Мария де Ла Вьевиль къызыIуипхъотыгъ.
- Хъугъэ, Клодин, шъукъэтэджыжьыгъэу шъуизэхэсыгъо пышъумыублэжь,- ышыпхъунахьыкIэ ыгу зыгорэ 
зэрэримыхьыгъэр къыгурыIуагъэу Мария-Анжеликэ 
къыIуагъ,- некIох, модэ шъуищэджэгъуашхэ къышъожэ.
Шъон зытемыт Iанэм ныбжьыкIэхэр бэрэ пэсыгъэхэп, 
ашхыгъэм псыIэшIу зытырашъухьажьым, тэджыжьыгъэх.
ЗэкIэри зэбгырыкIыжьыхи, зэшыпхъуитIур язакъоу 
къызызэкIэрэнэжьхэм, Мария-Анжеликэ зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыIуагъ:
- Мыщ фэдэу, Клодин, тхьапшырэ къыосIуагъа Аиссе 
уемыбэнын-уемыпIэскIунэу? Дэгъуба, дахэба нахьыкIэр 
нахьыжъым шъхьэкIафэ фишIызэ къыфэтэджмэ, ыгъашIо мэ. Плъэгъугъэба Шарль Монтескьерэ Франсуа Вольтеррэ 
ар псынкIэу къагурыIуи, къызэрэтэджыгъэхэр? Хьауми 
Аиссе къызэрэсфэтэджыгъэмкIэ укъысэшъугъугъа?
- Мари, мыщ фэдэу умыгуцэфэшIыл! - КлодинаАлександринэ ышыпхъу егыигъэми, нэшIукIэ еплъыгъ: - 
Аиссе шъхьэкIэфэ фашIэкIэ къызыфэтэджырэр уизакъокIэ 
огугъа? Нысхъапэ егъэлъэгъуи, къыфэтэджыщти ар…
- Клодин! - Мария-Анжеликэ ымакъэ зыкъипхъотагъ.
- Дэгъу, дэгъу, Мари… Ау етIани уиунэ къырагъэтIысхьагъэ черкесым ыгу илъымрэ ыIупэ телъымрэ 
зэфэдэп… КъызезгъэжьагъэкIэ, ащ нэмыкIи къыосIон: 
сыгу тефэрэп, къэмыхъурапшIэзэ, зигъэдахэмэ зигъэIушэу. 
ИлъэситIу горэмкIэ ар зэрэхъущтыр зыфэдэр ошIа?
- КъэошIэжьмэ, къыосIогъагъ, джыри къыосэIо: узымыгъэпэщтмэ, зямыгъэгъап.
- Сыдэущтэу симыгъэпэщта зы унэ тызэдисэу, 
тызэкIэрышIагъэу?
- Сыда сэбгъэшIэнэу узыфаер?
- СшIэрэп, егупшыс… ЗэкIэри къызынэфэщтыр ошIа? 
Джыри Стамбул ащэгъэ Ларош къызыкIожьыкIэ ары…
- Сэ сымышIэ горэ графым дэошIэмэ, сшIомыушъэф.
- О умышIэу сэ ащ дасшIэрэ щыIэп,- Клодина-Александринэ ышыпхъу цыхьэ фимышIыщтыгъэми, риIуагъ, 
ынэ кIаплъэзэ, фыпигъэхъожьыгъ,- ау ежь графыр Шарлотта-Элизабет Аиссе къыфэмыкIоу лIыкIохэр Стамбул 
къызкIыфыригъэкIыгъагъэхэр сшIэрэп нахь…

--- Page 207 ---

- Сыд лIыкIоха?
- Пьер зи къыуиIуагъэба?
- Зыми зи къысиIуагъэп…- зышъхьэ къыфырамыхырэ 
къэбар гомыIум Мария-Анжеликэ ынэхэр зэтыригъэплъэхъукIыгъэх: - Мыхэмэ сакIыбкIэ щашIэхэрэр… Сэра джы 
цыхьэмышIэгъоу шъуиIэр? Сэ хымэ пшъэшъэжъыер сагъэпIу, ежьхэм зыфаер ашIэ…- Мария-Анжеликэ ынэмэ 
акIэбэнэжьыгъ, IэплъэкIымкIэ акIэлъэкIыхьажьи, Iанэм 
тыридзэжьыгъ.- УцIыфэп, Клодин. Ащ нахьыбэрэ шыпхъукIэ укъысэмыджэжь.
- Хъугъэ, Мари, угу къемыгъау,- Клодина-Александринэ зимыгъэсысэу лъэкъо зэтедзагъэкIэ щысыгъ,- 
зызыфэухыжьын къытэхъулIагъэп, къэкIуагъэхэмэ, кIожьыгъэх. Ащ нахьи нахь Iоф графым ышIэрэр ымышIэжьэу 
Стамбул зэрэдэсыр… 
- Ащ тIэкIу сыщыгъуаз, Ларош къэкIожьымэ, нахь 
къытфиIотэжьын.
- Ларош арэп Стамбул бгъэкIон фэягъэр, уилI Огюстен-Антуан ары.
- Сыда Огюстен згъэкIонэу доктора? - Мария-Анжеликэ ымакъэкIэ зыкъигъэлъэшыгъ, етIанэ кIэгъожьыгъэу 
къыухыжьыгъ: - Ар пшIэрэба зыфэдэ цIыфыр, зигъэхъыефэкIэ, дунаир кIодыжьыщт.
- Ар пшIэзэ, сыда узыфыдэкIуагъэр? - гугъуемылIыхэу 
Клодина-Александринэ къеупчIыгъ.
- СыдэкIуагъ Пьери ори шъуцIыкIугъэти, зыми шъущымыкIэу шъущыIэнэу сыфэягъэти…- Мария-Анжеликэ 
джыри ынэмэ акIэбэнэжьыгъ.- Джы зыми сырищыкIэгъэжьэп, ар имыкъоу, сисабыйхэми апымылъхэу хымэ Iыгъы ни спшъэ къыдагъэтIысхьагъ…
ГушIогъо чэфым зэрихьэу, духымэри къыпыутысыкIэу 
Айщэт шхапIэм къипкIагъ, зынэмэ акIэлъэкIыхьажьыщтыгъэ Мария-Анжеликэ зелъэгъум, ечъалIи IаплI рищэкIызэ, 
еупчIыгъ:
- Сыда, мама, непэрэ мэфэ гушIуагъом узыфэгъырэр?.. Клодин, зыгорэм мама ыгу хигъэкIыгъа?
- СшIэрэп, еупчI,- Клодина-Александринэ джэуап 
чъыIае къыти, пкъы дэхэ зышIошIыжьыкIэ унэм икIыжьыгъ.
- Клодинэрэ орырэ, мама, шъузэфэгубжыгъа? - Айщэт 
Мария-Анэжеликэ ытамэ Iэ щифэзэ, зэгуцафэщтыгъэмкIэ 
еупчIыгъ.

--- Page 208 ---

- Хьау, Аиссе, тызэфэгубжыгъэп,- Мария-Анжеликэ 
дысыгъэрэ гузэгъабгъэрэ хэмылъэу къыриIуагъ,- лIыкIохэр 
Тыркум къыпфырагъэкIыгъагъэхэу къысаIуагъэти ары.
- Мария-Анжелика мама,- Айщэт щхызэ, нахь пытэу 
графиням IаплI рищэкIыгъ, ынэгушъхьи ебэугъ,- ащ земыгъэгъап, узгъэгумэкIынэу сыфэягъэпти, къыосIуагъэп. 
КъэкIуагъэхэр къызэрэкIуагъэхэу кIожьыгъэх. Ахэм анахьи 
нахь сызыгъэгумэкIырэр ошIа? Ащ ыуж папа тIо сыфэтхагъэти, къызэрэсфэмытхэжьыгъэр ары. Еджэныр къызэрэсыухыгъэмкIэ къысфэгушIонэу къежьагъэнкIи мэхъу, 
ау Ларош джыри зыфищагъэр сшIэрэп нахь.
- Ащ сэри сегъапэ, Аиссе. ЛарошкIэ сызэгуцафэрэр 
ошIа, пщынэ зыфыригъэоныр икIасэшъ, франс пщынао 
ащ Стамбул тэ къыщырихыщта, арынкIи мэхъу зыфищагъэр. ЛIыкIо пстэуми уяхъопсэнэу щытэп. Ахэр шъхьэзэкIокIыным нэсыжьхэу яхэгъэгухэм афэзэщхэу аIо,- 
Мария-Анжеликэ ипщыкъокIэ ышIэрэ тIэкIум Айщэт 
щигъэгъуазэ фэдэзэ, ежьыррэ ышыпхъурэ азыфагу 
къыдэтэджэгъэ Iор ыушъэфыгъ, ау зигъэсэмэркъэузэ, 
еупчIыгъ: - Адэ, Аиссе, сиджэнэ язгъэдыгъакIэ зи къепIуалIэрэпи, угу рихьырэба?
- Дэхэ дэд! Ар къыосIонэу ары сыкъызыфэкIогъагъэр. 
Сэ сизакъоп, Вьевильтхэми агу рихьыгъ. Мария де Виши 
Шамрони "графиня дахэкIэ" къыоджэ.
- Адрэ Франсуа Вольтертхэр, Шарль Монтескьет хэр? - идэхагъэ къыраIуалIэрэр зыфэдэр зышIэнэу фэягъэ 
бзылъфыгъэ шъхьэгъэшIожьыр пшъашъэмэ ящытхъу 
шIомакIэу кIалэхэмкIи къэупчIэ.
- ЗыцIэ къепIуагъэхэр, мама, бэмэ яджэгъэ, бэ зышIэрэ 
кIэлэ Iушых, ахэми уашIодэхагъ, япIуагъэхэри ашIогъэшIэгъоныгъ…
- Сиджан, сиджан ары зыфасIорэр,- Айщэт къыIощтыгъэхэр Мария-Анжеликэ зэпыригъэугъэх,- сиджанэ 
къызэрэсэкIурэр агу рихьыгъа?
- Ары, мама, ары.
- Адэ джары, Аиссе, етIани сэгъы оIо, сэгушIо нахь, 
сыгъырэп. КъыбгурыIуагъа джы? - джыдэдэм Мария-Анжеликэ къыдилъэгъугъэр рыхигъэкIокIэжьызэ, Айщэт 
еупчIыгъ, Iэ щифагъ.- ЗэкIэри дэгъоу хъущт, сипшъэшъэжъый, умыгумэкI.

--- Page 209 ---

II
Непэ, щэджэгъоужымэ адэжь, Стамбул зыкъыщызыпхъотэгъэ къэбар гушIуагъом къалэр зэпегъэджэжьы. 
Я ХIV-рэ Людовик пачъыхьэ тыгъэм пхъорэлъф цIыкIу 
къыфэхъугъэшъ, Шарль де Ферриоль лIыкIом ищагу джа 
хъугъэ-шIагъэр щыхегъэунэфыкIы. Пщынэ, шъонтрыпэ 
тео макъэхэмрэ цIыф ешъогъэ зэрэгъэжъотхэмрэ ечэнд 
азэнаджэхэм амакъэ нэмазышIмэ зэхарагъэхырэп. Гъунэгъу благъэхэми чыжьэхэми бзылъфыгъэ зэрэгъэщх-кIэпцIыикIхэр агу тефэрэп.
Гъончэдж гъожь кIакорэ джэнэ фыжь Iэгъопэ пакорэ 
зыщыгъ Шарль де Ферриоль лIыкIор шъонымрэ шхэнымрэ 
жъоплъы ашIыжьыгъэу, джэнабгъэ зэрыгъэзыгъэм къащри 
къыдэщэу щагубгъур зэлъызыIыгъ Iэнапшъэм кIэрыс. 
БгъуитIумкIи бзылъфыгъэ IэпцIэ-лъапцIэхэр къетэкъокIыгъэх. ПIэлъэ кIэкIыкIэ ыгъэшъузынэу мыгъатхэ къыщэфыгъэ бзылъфыгъэ шIуцIэр, "КъуапцIэкIэ" заджэрэр, иджабгъукIэ, блэкIыгъэ тхьаумафэм Ларош Париж къыздырищыгъэ икIэсэлэ Лулу сырыф пIокIэ цIыкIур исэмэгубгъукIэ 
къыгосых. Ларошрэ француз лIыкIом ишыкоо Мэулидрэ, 
ежь графыри зэрахэтыжьэу, нэбгырибгъу мэхъух.
Бзылъфыгъэхэр емышъуагъэхэми, зещэгъуаех, ау 
ахэр утэшъуагъэхэу тхьэм уерэмыгъэлъэгъух, упачъыхьэкIи 
пфэгъэIорышIэшъущтхэп: хэти ыIонрэ ышIэнрэ къегъоты. 
Зыр мэкуо, адрэр мэщхы, нэмыкIым орэд къеIо, къэшъо. 
Зэшъогъэ санэм Ларош докторыр зэкIигъэплъагъэшъ, 
орэд къыдиIозэ, пщынэм ео, къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIитIум 
шъон зыIузымыгъэфэгъэ Мэулид пщынэм дештэ-демыштэм 
пымылъэу ылъэгонджитIу дэфызэгъэ шъонтырыпэм тео. 
Бзылъфыгъэ шIуцIэр къызыщылъэтыгъэшъ, графыр къыздигъэшъонэу ыбгъэшхохэр фищэи-фигъэсысхэзэ, 
дэджэгу. Ларош икIэсэлэ Лулу пIуакIэ пхъэнтIэкIум тетэу 
ыпхэкI хъурае пиIонтIыкI-дыридзэкIызэ, зышIомыдэйзышIодахэу къэшъо. Дэстэн камердинер одыбзэм санэр 
бзылъфыгъэ хьашI-къошIымэ афыригъахъозэ, нэплъэгъу 
шъэфкIэ афычIэплъы, нэкIушъхьаплъ зэкIэплъы хьагъэхэри 
къенэкIаох, зыкъыIуашIыхьэ.
Азэнэджэ макъэр Мэулид зызэхехым, шъонтырып 
теоныр щигъэти, шъхьэ пхъотэгъэ-гуIэкIэ дэIуагъэ, ешъогъэ купыр зэригъэчэфырэр зэрэмытэрэзыр зыдишIэжьызэ, 
амдэзышIэ ежьагъ.
- Тичэфыгъо зэщыбгъакъоу тэ уежьагъа? - графыр 
Мэулид кIэлъыджагъ.- Аллаху акбарым ыпашъхьэ уихьанэу 
ара? - Зибыслъымэныгъэ фэшъыпкъэ тыркум и Тхьэ 
зыушъхьакIурэ гущыIэ дысым зыкъырыригъэтIагъ, ау 
къызэплъэкIыгъэп.- ЛаIилаху илалаху, Аллаху акбар…- 
графым азэнаджэмэ зызэрапишIыжьырэр зызэхехым, 
тхы губжыгъэ-илъыгъэкIэ Мэулид зыкъызэригъэзэкIыгъ:
- Зи сIонэп сIуагъэ шъхьае, Iиманцыз, сыд емыкIуа 
пIорэр, щыгъэт джыдэдэм! - пкъы пытэ зэхэушъагъэкIэ 
шыкуаор къызелъым, Дэстэн пэгъочъыгъ, ау ар бгъэкIэ 
IуигъэкIоти, "зиазэнаджэ" щызгъэтыжьыгъэ графым 
шъхьарыуцуагъ.
- Зэ, зэ, Мэулид! - Ларош пщынэр зэрэшIохэлъагъэу 
къэчъагъ.- Шарль де Ферриоль графыр Франсым илIыкIу!
- СэшIэ зэрэлIыкIори, зэрэтхьанчъэри, ау си Алахь 
мыщ, хэти щэрэщ фаеми, езгъэушъхьакIущтэп! Къысфэгъэгъу, си Алахь, мы Iиблыс купмэ сазэрэхэфагъэмкIэ, ау 
мыщкIэ,- Мэулид Iанэм тепхъуи, сэнэ бэшэрэбыр къытырипхъотыгъ,- сигунахьышIагъэ уапашъхьэ щысэгъэгъу,- 
бэшэрэбыр чIыгум риутэкIи, ыкъутагъ.
- Браво, Мэулид! - Шарль де Ферриоль хэкуукIи, 
ишыкуао Iэгу фытеуагъ.
- Брауми брау, орырэ сэрырэ тиIофзэдашIэ джащ 
щысэухы,- Мэулид ыIуи, къыIугушIощтыгъэ графым 
мамыркIэ къызышъхьарыкIыжьыщтым къэлапчъэмкIэ 
бырсыр макъэ къыщыIугъ.
- Сыда сэIо мо тикъэлапчъэ къыIухъухьагъэр? - гугъуемылIэу Шарль де Ферриоль къэупчIагъ, сэнабжъэр зыфиIэтыжьызэ, къыпигъэхъожьыгъ: -КъытфэгушIонхэу къытфэкIуагъэхэм тхьашъуегъэпсэу яшъуIу, нэмыкI гухэлъ 
яIэмэ, къызэжъугъашI, ямыIэмэ, шъуапымылъ. О аущтэу 
оIомэ, Мэулид, узэрэфай, сэ шыкуао пае сыкъэнэщтэп. 
Ау мо къэлапчъэм унэсыфэ егупшыс, зи къыосIуагъэп.
- Граф, уемылъэIу мыщ,- бзылъфыгъэ къуапцIэм 
Шарль де Ферриоль риIуагъ,- къыпфэмые-узыфэмыем 
сыда епшIэщтыр? Сэ сыуишыкоощт. Мафэрэ ащкIэ, чэщрэ 
джа пшIэрэмкIэ узгъэрэзэщт,- ыгу къыдеIэу зигъатхъэзэ, 
къыухыжьыгъ.

--- Page 210 ---

- Мафэрэ къыпфае хъумэ?..- хьарамым къыраригъэщыгъэ бзылъфыгъэ Iэм-лъэм тхъоплъэу зи къэзымыIоу 
ренэу ешхэ-ешъощтыгъэр къэупчIагъ.
- КъызыщиIорэм сыхьазырыщт,- къызфеупчIыгъэм 
емыгупшысэжьэу ихьашI-къошIыгъэ къызэкIурэ бзылъфыгъэ къуапцIэм джэуап къытыжьыгъ.
- Сэри сышыкоон слъэкIыщт!..- Лулу пIуакIи къызыщылъэтыгъ.
- А сымыудэгу адэ,- бзылъфыгъэ къуапцIэр фэгубжыгъ,- жьым узэрихьэу, Ларош пфэгъэрэзэшъумэ, гушIо.
- СикIасэ сфэмыгъэразэщтыгъэмэ, Стамбул сыкъищэщтыгъа?! - къыраIуагъэр шIошъхьакIоу Лулу къызпыгубжыкIыгъ.- Ларош, сызыфэдэр яIу мыхэмэ!
- Браво, Лулу! - Ларош пщынэм тушыр къыригъэIуагъ.
Дэстэн къызыIохьажьым, графыр еупчIыгъ:
- Сыда узыдэщыIагъэм къыIухъухьагъэр?
- Тырку хъулъфыгъэ заулэ, паранджа къызэпхъухыгъэ 
бзылъфыгъэ гори пэцыр къыричэу ахэтэу, тикъэлапчъэ 
щыIубырысырыхьагъэх.
- Сыда аIорэр?
- Тибзылъфыгъэмэ якуо макъэ агу тефэрэп.
- Сэри, зи сIорэп нахь, бзылъфыгъэ чэф макъэхэр 
Стамбул зэрэщызэхэсымыхыхэрэр сыгу къео, - къыфахьыгъэ къэбарыр графым имыгопагъэми, сэмэркъэу 
фэдэу зишIыгъ.- Тэ тифранс щагу тыдэс, аущтэу зыхъурэм, 
хэгъэгуитIумэ зэрэзэдаштагъэу, франс чIыгум тытесышъ, 
типачъыхьэ тыгъэ Людовик игушIуагъо зыми едгъэнэшхъэищтэп. Ларош, пщынэм еу, ори, Дэстэн, шъонтырыпым 
теу, шъори ары, сикIасэхэр, шъучэф, зыжъугъатхъ, гушIуагъо фэшъхьаф къышъомыхъулIэнэу, шIу шъулъэгъухэу, 
шъори шъуалъэгъоу бэрэ-бэрэ шъуижъышъхьэ нэс шъущыIэнэу есэIуалIэ,- исэнабжъэ Iэтыгъэу графым къыIуагъ, 
"уракIэ" зэрэгъэкууагъэхэ бзылъфыгъэхэр езэрэгъэшъуафэхэкIэ яжагъ, ежь иеми зы ткIопси къыринагъэп.
- Жъы сыхъунэу сыфаеп, сыныбжьыкIэ зэпытынэу 
сыфай! - Лулу къызыщылъэти, пхъэнтIэкIум джыри теуцуагъ.
- Къижъугъахъу,- Шарль де Ферриоль зигъэкIалэзэ, 
пкъы ихыгъэкIэ зыкъипхъуати, бокалыр къыштагъ,- Франсым шIулъэгъур щыныбжьыкIэным пае тешъо!

--- Page 211 ---

Ларош пщынэм ео, тушыр къырегъэкIы, гущыIэ зыхэмылъ мэкъамэкIэ къыдеIо, Дэстэн шъонтырыпэм 
фэмыIазэми, нахь лъэшэу тео къэсми, зыгорэ къырегъаIо 
фэдэу шъхьэр кIеукъощыкIы, кIэдэIукIы. Графым ащ 
дыригъаштэ къыщыхъоу, лъакъохэр къыгъэуджыхэзэ, 
ыIэхъомбэ пщэрхэмкIэ Iанэм теджэгухьэ. Хьарамым къыращыгъэ бзылъфыгъэм зиулъэпцIыгъэшъ, къэшъоми 
къэмышъоми умышIэнэу, зыдэщытым щэпкIэтэлъатэ, 
мэкъэ ишъугъэкIэ мэкуо, мэкIыи. Бзылъфыгъэ къуапцIэм 
ыбзэкIэ орэдыр къызыхидзэкIэ, пщынэми шъонтрыпэми 
щагъэты, къэшъорэ куо-кIыйхэри мэбыяужьых. Тыгъэр 
къохьажьыгъэу, уахътэр пчыхьэшъхьапэшъ, бзылъфыгъэ 
шIуцIэм имэкъэхъугъэ нахьи нахь зеIэты, хьаблэр зэтыричызэ, тырку султIаным иунэ нэсыжьэу, хэгъуашъхьэр 
зэлъегъэджэжьы. Гъунэгъухэр къызэряцIацIэхэри, шъэожъыехэр къызэряшъуйхэри, къанэмысырэ мыжъохэмкIи 
къызэряохэри зыхашIэрэп.
Джыри къэлэпчъэ тео мэкъэхэр къэIугъэх, ахэмэ мэкъэ 
гъэшхъыгъэ пыти къакIэлъыкIуагъ:
- Алахьым илIыкIо султIаным ивизирь гуадзэ къэлапчъэр 
къыфыIушъух! - "Визирь" цIэр зэхэзыхыгъэ бзылъфыгъэмэ - КъуапцIэмрэ Лулурэ фэшъхьаф - Iанэм зыпатэкъуи, шъхьэчъэ-фачъэкIэ щагум зыщагъэбылъыгъ, къыкIэрынагъэхэм Шарль де Ферриоль ариIуагъ:
- Шъущыс шъо, визирь гуадзэр гушIуакIо къытфэкIуагъэми къытфэмыкIуагъэми есIощтыр сэшIэ,- къыфэшъыпкъэ бзылъфыгъэмэ ариIуи, ар къызыфэкIуагъэми егуцафэу, аущтэу Iофыр къычIэкIмэ, къызэрэкIуагъэри 
къыримыгъэкIоу, ау зыкъифэпэн гухэлъи иIэу графым 
икъэлэпчъэ къэрэгъулэмэ Iизын аритыгъ: - Къыдэжъугъахь. 
Къэлэпчъэшхор зыфыIуахыгъэ визирь гуадзэр шым 
тесэу, шыу заули ыуж итэу къыдахьэхэу графым зелъэгъум, шIукIэ къызэрэфэмыкIохэрэр къыгурыIуи, ишъхьафит щысыкIэгъэ дэдэкIэ итIысыпIэ зыригъэгупсэфэжьыгъ.
- ТыкъызыфэкIуагъэм ущыдгъэгъозэным ыпэкIэ, тырку 
султIаным ивизирь гуадзэ шъхьэкIафэ епхынэу тыфэягъ,- 
апэрэ шыум къыIуагъ, ар Орхъан французыбзэкIэ къызэридзэкIыжьыгъ.
- Сызэрэщысыр армэ, ори шым утес, сыкъэдаIо, 
етIани зыми укъимыубытэу укъыздэхьэгъэ щагур зэрэфранс 
чIыгур зыщымыгъэгъупш.

--- Page 212 ---

- Ащыгъум къыпфэтэгъэпытэ: тибыслъымэн хэбзэ-шэнхэр зыукъохэрэ шъуибзылъфыгъэмэ яхьакъу жъокъу 
емыкIу щяжъугъэгъэт.
Шарль де Ферриоль ынэхэр къипщэгъукIхэзэ, зэблэплъыгъэх, ытэмэпкъхэм заупэпцIыгъ, ахэр дидзыягъэх, 
къыридзыхыжьыгъэх. Щхызэ, санэ зэрымыт бжъэр къызэрихьылIагъ, IуигъэкIотыжьыгъ, зызгъэбылъыжьыгъагъэхэм мэкъэ IэшIукIэ яджагъ:
- СихьакIэ дэхэ цIыкIухэр, тэ шъущыIа, хэта шъуишIулъэгъу IупшIэ плъырхэр, шъуинэплъэгъу гугъэтакъохэр 
зышIожъугъэбылъхэрэр, тимэфэкI-гушIогъо Iанэ шъукъетIысылIэжь. Мыдэ санэр, Дэстэн, къигъахъу, типачъыхьэ 
тыгъэ къыфэхъугъэ пхъорэлъфыр Франсым мафэ фэхъунэу, насыпышIо ехъулIэнэу тешъощт, тихьакIэхэри хэшъумыных, гъэшIэгъона емышъохэмэ, ежъугъашъох, тигушIуагъо къыддарэгощ,- гу къызыIэпызышIыхьажьхи, Iанэм 
къыпэтIысхьажьыгъэхэ ибзылъфыгъэхэм хъохъубжъэр 
афиIэтызэ, ариIуагъ,- орэпсау, орэнасыпышIу типачъыхьэ 
Людовик тыгъэм ипхъорэлъф цIыкIу!
Бзылъфыгъэхэр джыри къэзэрэгъэкууагъэх, къэзэрэгъэкIыигъэх, Ларош тушыр нахьи нахь лъэшэу къыригъэIуагъ, бзылъфыгъэ шIуцIэр графым голъэти, зимышIэжьэу 
шъонтрыпэм теоу ригъэжьагъ, зэрэпIокIэ цIыкIум нахьи 
нахь пIокIэ цIыкIу зызышIи, зызыушъэфыжьыгъэ Лулу 
ычIыпIэ бзылъфыгъэ тхъоплъ IупшIэ пщэрыр джы пхъэнтIэкIум дэкIоягъэу къемыкIурэ пхэкIыр пигъэхъураикIызэ, 
пегъэсысыкIы.
- Шъуиджэголъагъэ щыжъугъэт! - Орхъан зыфэщыIагъэп.
- Ора, Орхъан?..- апэрэу Шарль де Ферриоль ылъэгъугъэм фэдэу еупчIыгъ.- Сэ у Фахьрыеу къысшIошIыгъ, 
къепсых, ухьакIэп о,.. си КъопцIэ гугъатхъэ нэмыкIэу Iапэ 
зыфэпшIырэр, ары, ары, Ларош,- пщынэр зэпызгъэугъэм 
фидзыгъ,- о уи Лулуи ары, къыостын, уезгъэгъэтхъэн. 
Уезэщыгъэба джыри уишъуз?.. А-а, сщыгъупшэжьыгъи, 
шъо быслъымэнхэм шъузиплI шъуиIэнэу шъузыфитыкIэ, 
сыда сэ мы сидахэхэр зыкIэсымыгъэшъузыщтхэр?!..
- Сыда мыщ къыIохэрэр? - визирь годзэ нэхэе-нэгушхор Орхъан къеупчIыгъ.
- Мыщ ыIорэмэ уапымылъ, мыр зешъокIэ, зимышIэжьэу 
загъорэ мэхъу,-француз лIыкIом дишIэрэ дагъор Орхъан 
ыушъэфыгъ.

--- Page 213 ---

- Мыр хэгъэгу лIыкIошъ, тихабзэкIэ тыдэзекIон тызыфимытыкIэ, цIыфмэ ярэхьатныгъэрэ яхэбзэ-шэнхэмрэ 
зыукъохэрэ ихьакIэхэр полицэм тщэщтых, фызэдзэкI.
- Сибзылъфыгъэхэм IапэкIи шъуанэсынэп, полицэми 
шъущэнхэп! - Шарль де Ферриоль къызщылъэтыгъ, дэгъэ-хъэдэныр зыпыгъэнэгъэ бэщэу щагур къэзыгъэнэфырэмэ ащыщ къыпхъотагъ.- Ар шъушIэнэу зыжъугъэхъыий, 
Франсым зао Тыркум къыришIылIэнэу шъуфаемэ, шъори 
тэри тызэкIодылIэщт гын пхъэчайхэр шъолъэгъуа, чIыунэми 
нахьыбэ чIэт, къэсэгъаошъ, хьаблэр десэгъэфые, шъуисултIан уни десэгъэхьы. Тифранс щагу къабзэ шъуишымэ 
яшъумыгъэуцIэпIэу джыдэдэм шъудэкI! - зимышIэжьэу 
графыр пхъэчаймэ ячъэлIагъ…
Ларош IукIыжьхэрэм зяшъуим, акIэлъыплъэщтыгъэхэр 
зэрэгъэщхыгъэх. ЫшIагъэмкIэ зыкъэзышIэжьыщтыгъэ 
Шарль де Ферриоль франс лIыкIор ары мыщхыгъэр.
- Уяшъуин фэягъэп…- Ларош егыигъ, етIанэ ошIэ-дэмышIэ къиупхъукIыгъэкIэ къыригъэблэгъагъэхэ бзылъфыгъэмэ ариIуагъ: - Шъори псынкIэу шъузэбгырыкIыжь, 
джащ тимэфэкI щытэухы. Шъуинепэрэ лэжьапкIэхэр модэ 
Дэстэн къышъуитыщтых. ШъукIу, шъукIу, шъузэзгъэщэжьын шыкуао сиIэжьэп… ШъусищыкIагъэ хъумэ, 
шъукъэзгъотыщт…
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм Шарль де Ферриоль ипчэдыжьыпчъэ нэбгыритIу къыфытеуагъ: зыр Тыркум IэкIыб 
къэрал IофхэмкIэ икъулыкъу илIыкIу, адрэр Орхъан - Тыркум иполицие гъэIорышIэпIэ шъхьаIэ иIофышI.
- Мы тхылъыпIэм итыр, Франсым илIыкIу,- тхыгъэр 
къыфэзыщэйрэм къыриIуагъ,- сыхьат тIокIырэ плIырэм 
къыкIоцI бгъэцэкIэн фае. УихьакIэ Ларошрэ ащ игъусэ 
бзылъфыгъэ Лулурэ джа охътэ пIалъэм Тыркум зимыкIыжьыхэкIэ, егъэзыгъэкIэ рядгъэщыщтых. ТичIыгухэри 
тихыхэри Алахьым зыIэмычIэ къырилъхьэгъэ султIаным 
иунашъо зэрэтемыгущыIэжьыхэрэм ущыгъуаз.
- СултIаным джаущтэу ыIуагъэмэ, сихьакIэхэр непэ 
гъогу техьажьых,-Шарль де Ферриоль иджэуап кIэкIыгъэми, Орхъан фимыдзын ылъэкIыгъэп: - Дэгъоу шъукъыз дэзекIуагъ…
- О зэмышIэжьыгъэ зыми къыуишIагъэп,- Орхъани 
къепэбжъэожьыгъ.

--- Page 214 ---

Къэбар гомыIур Ларошрэ зэнэцIыщтыгъэ Лулурэ 
зареIом, ахэр къэгущыIэгъу римыгъафэхэу графым 
ибзылъфыгъэ шIуцIэ къызыIуипхъотыгъ:
- Сэры, сэ сыдэущтэу сыхъущт?
- О хэта узищыкIагъэр?..- графыр фэгубжи, псынкIэу 
зыкъызэблихъужьыгъ: - О зыми, сэщ нэмыкI, урищыкIагъэп, мышъо-мылхэр къэмыIох…
Шарль де Ферриоль ишъхьэщых уз мафэ къэси 
хэужъы ныхьэщтыгъэ нахь, хъужьын Iоф иIагъэп. ЗэкIэми 
анахь тхьамыкIэгъуагъэр ар ежь зэрэзыдимышIэжьыщтыгъэр ары. Загъорэ ыIохэрэмрэ ышIэхэрэмрэ зэрэмытэрэзыр къызыгурыIожьыкIэ, ибзылъфыгъэ зэблэхъухэр ары 
ащ ушъхьагъоу зыфигъотыжьыщтыгъэр. ЗыдимышIэжьыщтыгъэ узыр къыхэкIуашъэу зыригъажьэкIэ, ыдэжь Айщэт 
къызыфэмыкIорэ егый-фэтхэным деублэ, ежь мазэ къэси 
гъогу зэрэфытехьэрэр феIопщы, ау ишIулъэгъу зэпэгъачъэ 
Стамбул зыщыхэблыхьэкIэ, зыфатхэри зыкIатхэри щэгъупшэжьышъ, зыкъешIэжьыфэ-езэщыфэ хэты.
Джаузэ ибзылъфыгъэ къуапцIи, фыжьи, гъожьи Шарль 
де Ферриоль зэблихъухэзэ, имэфэ-мазэхэр макIох, нэмыкI 
илъэсри къыкIэлъэкIо. Джаущтэу француз лIыкIом ищыIакIэ 
щытми, ибзылъфыгъэ шIуцIэу, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу, 
дэхьащхыри мымакIэу, илъэсныкъом шыкуаокIэ къезыщэкIыгъэр ыгу зыпэужьым, гум ринэжьыгъэп: шъхьафит 
зыретым, мылъкукIэ дэIэпыIэжьи, и Африкэ чыжьэ ыгъэкIожьыгъ.
Ау мыгъэ, 1709-рэ илъэсым иаужырэ мазэ, Париж 
къыфикIыгъэ тхыгъэм Шарль де Ферриоль француз лIыкIом ышъхьэ - армырми мы аужырэ мазэхэм ар дэгъужьыгъэп - зэригъэкIокIыгъап: илIыкIо Iоф Тыркум щигъэтIылъыжьынышъ, Францием къэкIожьынэу тхылъыпIэ-унашъо къыфагъэхьыгъ. Апэ ар графым къыгурыIуагъэп, 
щхыгъэ. Щыгъупшэжьи, мазэ горэ тешIэжьыгъэу 
зеджэжьым, иIоф зэрэмышIур къыгурыIуагъ. Мэзищ 
блэкIыгъэм ащ къыкIэлъыкIожьыгъэр нахь дэижьыгъ: 
афэмыкIожьыхэ зэхъум, ычIыпIэ рагъэхьэгъэ француз 
лIыкIор, джа унэшъо дэдэр ыIыгъэу, я ХIV-рэ Людовик 
пачъыхьэм итхыгъи голъыжьэу, Стамбул къыфэкIуагъ. Ау 
ахэми къамыубытэу, "мы пIыгъ тхылъыпIэхэр ор-орэу 
къэптхыгъэх, угъэпцIэкIо-зэкъодзакIошъ, синыбджэгъу 

--- Page 215 ---

султIаным Тыркум урезгъэщыщт, сипачъыхьэ тыгъэу 
сызыфыщыIэм Бастилием удезгъэдзэщт, ппшъэ зэпамыкIэу укъыздикIыгъэм унагъэсыжьыми гушIо" риIомэ, 
ыгъэщынэзэ, зыдигъэгущыIагъэп, джа мэфэ дэдэм Марсель кIорэ къухьэм раримыгъэтIысхьэу ыуж икIыгъэп. Ежь 
ышъхьэкIэ ыгъэкIотэжьыгъэм IущхыпцIэзэ, еIушъэшъэжьыгъ:
- Джа укъэзгъэкIуагъэмэ узэрялIыкIор шъыпкъэмэ, 
сэ мазэ горэмкIэ Париж сыкъэкIощтышъ, зэкIэми яIэнатIэхэр, пачъыхьэм нэмыкI, зэрясымыгъэIыгъыжьыщтыр 
сфяIожь.
- ЯсIожьын, ясIожьын…- "мыщ ышъхьэ зэрэмытэрэзыжьыр шъыпкъэ" гукIэ ыIозэ, адрэми ыIапэ къыубытыжьыгъ.
Парижрэ Стамбулрэ зэфэтхэ-къызэфатхэм хэтхэзэ, 
къихьэгъэ илъэсым ызыныкъо джыри пыкIыгъ. КъафитхыщтыгъэхэмкIэ ялIыкIо изэрмырыгъэ зыдашIэм, ащ нахьыбэрэ рамыгъэкъудыижьынэу, 1711-рэ илъэсым иапэрэ 
мазэ Францием къухьэ къыфырагъэкIи, Стамбул къагъэкIуагъ. Ащ Шарль де Ферриоль ышнахьыкIэ Огюстен-Антуанрэ лIыкIо гъэнэфэгъакIэмрэ къыдэкIуагъэх. ЛIыкIо 
сымаджэр афэмыIажэ-афэмыкIожьы зэхъум, зэкIоцIапхи, 
ащэжьыгъ.
III
"ЗекIо къикIыжьырэм мыжъо цIыкIу нэмыIэми 
иIахьылмэ къафехьы" зыфаIорэ гущыIэжъым лъыкIэхьагъу 
фимыфэу IэнтIырэхъо-хъураеу иунэ къыращэжьыгъэ 
Шарль де Ферриоль графым Айщэт ечъэлIагъ:
- Сыда, папа, къыохъулIагъэр, моущтэу уамалынчъэ-егъэзыгъэкIэ укъызыфащэжьыгъэр?..
- Шарлотта-Элизабет Аиссе, сипшъэшъэжъый,- Шарль 
де Ферриоль графым зи къемыхъулIэгъахэ фэдэу, зэхэзыхырэмэ агъэшIагъоу, ышнахьыкIи зыфихьыщтыр 
ымышIэу, къыIуагъ,- моущтэу тадэжь сыкъызэрэкIожьыгъэр емыкIу къысфэмылъэгъу…- къыщиути, гъызэ ышъхьэ Айщэт ытэмэпкъ къырифызылIагъ.
- Ларош, узыфыщытыр сыда! - Айщэт докторым 
елъэшэкIыгъ.- Папа уц къети, гъэрэхьат.- ГуIэм хэтэу 

--- Page 216 ---

Огюстен-Антуани фидзыгъ: - Ори плъэгъурэба папа 
зыкъызэришIэжьыгъэр?! - Айщэт ымакъэ къызэрэшIуIэпыкIыгъэр зыдишIэжьызэ, зытекууагъэм елъэIужьыгъ: - 
Къысфэгъэгъу… Папа гъогу къытекIыжьыгъакI, ищыкIагъэхэр фэшIэгъэн фае…
- Уцым ишIуагъэ къыокIыба, унахьышIуба, Шарль? - 
Огюстен-Антуан, ышнахьыжъ фэсакъызэ, еупчIыгъ.
- СынахьышIу Шарлотта-Элизабет Аиссе къышъуиIуагъэхэр жъугъэцакIэхэмэ, граф…
- Адэ уцым ишIуагъэ екIын, нахьышIуи хъун…- Мария-Анжеликэ ипщыкъо еубзэзэ, IугушIуагъ,- иунэба 
къыздэкIожьыгъэр…
- Тхьауегъэпсэу, графиня, укъызэрэсфэгумэкIырэмкIэ, ау сыкъэгущыIэ хъумэ, сызэпымыгъэу… Аржантали 
ины хъугъэ, хэхъуагъ, Пон де Вель исыба, Аиссе? Тэ щыIа 
ар? Ащи сыфэзэщыгъ, зэкIэри ары…- ыгу къызэхэхьагъ 
шъхьае, зиIэжагъ.- Клодина-Александринэ пшыпхъу ары, 
графиня, шъухэсымылъагъорэр, жъы хъугъэщтын ар?..
- Сэ сымыжъэу ар жъы хъуна, граф - Мария-Анжеликэ есэмэркъэужьи, щытхъужьыгъ,- орышъ, узэрэдэхэшху.
- Тхьауегъэпсэу, графиня, ори нахь дахэ умыхъугъэмэ, 
пхэкIыгъэп.- Графым ымакъэ джы ыгъэшхъызэ, къыпидзэжьыгъ: - Мо сшынахьыкIэ Огюстен-Антуан гугъуемылIыр ары нэмыIэмэ, къыоспэсырэп… Сыда граф, 
узфыщысыр... Сымыделэу делэ сышъушIыгъ…- джыри 
Шарль де Ферриоль ыгу къызэхахьи, нэ убзэкIэ щысхэр 
къызэпиплъыхьагъэх, икамердинер риIуагъ: - Дэстэн, 
сипс фэIо-фашIэхэр хьазырмэ... Сыпшъыгъ, зызгъэпсэфыщт...
ШъорышIыгъэкIэ джыдэдэм Мария-Анжеликэ зыщытхъугъэ Шарль де Ферриоль ыплIэIу зеплъэм, ыныбжь 
емылъытыгъэу графыр жъы зэрэхъугъэр къыгурыIуагъэу 
Дэстэнрэ Ларошрэ адежьэгъэ Айщэт лъыджагъ:
- Хъулъфыгъэ Iофмэ, Аиссе, о ахыпшIыхьан щыIэп.
- Хьау, мама, изакъоу папа къэзгъэнэщтэп, мычыжьэу 
сыщытыщт.
- Сэри ары,- Аржанталь къызыщылъэти, Айщэт ыуж 
ихьагъ.

--- Page 217 ---

ЛIымрэ шъузымрэ язакъоу унэм къызенэжьхэм, 
Мария-Анжеликэ зыгъапэщтыгъэр къыIуагъ:
- ТхьамыкIэгъошхо къытэхъулIагъ, Огюст, сыдэущтэу 
тыщыIэщт джы? Пшынахьыжъ хъужьынба?.. Мо тщымыщ 
пшъашъэми плъэгъурэба зызэришIырэр, сыдэущтэуи 
къытхэсыщта? Графым иIэжь-имыIэжь мылъкур зыфэдизыри тшIэрэп. Мафэ къэси щыIэныгъэр нахь хьылъэ мэхъу… 
Тишъэожъыехэми, тымышIахэу ари къэсыщт, унагъо 
ядгъэшIэн фаеба… Сызэгомыгъэутэу, граф, зыгорэ 
къаIоба?..
- Сыда къыосIощтыр? - шъхьэгугъу машIом ыстыщтыгъэ Огюстен-Антуан гугъуемылI фэдагъэми, зэхихырэ 
гущыIэмэ къауIэзэ, къэупчIагъ.
- Умыделэу делэ зыкъысфэмышI, граф, джа зэхэпхыгъэмэ яджэуап ары.
- Арэп, зи сIонэп сIуагъэ шъхьае, графиня, зэгорэм 
сыкъызэхэпшIыкIыщтыба?! Сэщ нахьи о сшынахьыжъ 
итхьамыкIагъо уегъапа?
- Симыгъапэмэ, сыкъыоупчIыщтыгъа?
- Узгъапэрэр сэ сэшIэ.
- ОшIэмэ, сыда узыфыщысыр?
- Сыда сэбгъэшIэнэу узыфаер? - Огюстен-Антуан ынэ 
шхъуантIэхэр ежьашъо хъухэзэ, текууагъ: - Зэгорэм ужэ 
зэтелъхьэба!
Илъэс тIокIым къехъугъэшъ зызэгъусэхэр мыщ фэдэу 
илI къыфэгубжыгъэу Мария-Анжеликэ къышIэжьырэп: 
ынэхэр къекIотых, ытэмапэхэр упэпцIыгъэх, ыIэбжымитIуи 
мыжъо гъэчъыгъ.
- Ары, ары, Огюст, сыпсэ закъу,- Мария-Анжеликэ 
къэщтагъэми, лIым IугушIуагъ,- къызгурыIуагъ, къин 
чIыпIэ узифэгъэ закъом Iоф ухэсыдзагъ, къысфэгъэгъу. 
Ащ фэдэ горэ зэфэтымышIэжьыщтымэ, ащыгъум джы 
нэс хьаулыеу тызэкIыгъугъэба… Хъугъэ, зымыухыжь, 
моу къэтIыс, ари зыгорэу хъун, тегупшысэн…
Мэфэ заулэм ышнахьыжъ Тыркум къырищыжьыфэ 
дилъэгъугъэ къиным нахьи ежь ригъэлъэгъугъэр Огюстен-Антуан графым ынэгу къызыкIэуцожьым, шъузым 
зэрэжэхэбэнагъэри адрэри къызэреубзэжьыгъэри къызыхэхьажьхэм, ыгу къызэхахьи, шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ. 
Мария-Анжеликэ лIым еушъыин зыщиIощтым гушIом 

--- Page 218 ---

зэрихьэу Аржанталь унэм къилъэдэжьыгъ, ау ятэрэ янэрэ 
азыфагу мыхъун горэ къызэрихъухьагъэр къыгурыIуи, 
къяупчIыгъ:
- Сыда джы къышъохъулIагъэр?
- Зи къытэхъулIагъэп, Жан… Уятэшым итхьамыкIэгъо 
хьылъэ зэрэфэдгъэпсынкIэщтым тытегущыIэ.
- Ара? Ащыгъум къэбар дэгъу къышъуфэсхьыгъ.
- Сыд фэда? - графым псынкIэ-онтэгъоу зыкъызэригъэзэкIыгъ.
- Шарль де Ферриоль графыр чъыягъэ,- зэрятэшыр 
Аржанталь щыгъупшэжьыгъэу ыцIэ-ылъэкъуацIэ къыIозэ, 
къызыIуипхъотыгъ,-Аиссе Iэ щифэзэ, ытамэ тыригъэчъыехьагъ.
- Ларош иуц ишIуагъэ зэрекIыщтыр къышъосIуагъэ ба…- Мария-Анжеликэ акIэлъиIозэ, илIырэ ыкъорэ ауж 
ихьагъ.
- Ларош иуцэп, мама, ар зыгъэчъыягъэр, Аиссе ары 
нахь.
Унэм ихьагъэмэ, къэжъугъэущыкъон къыригъэкIэу, 
Айщэт Iэ къафишIыгъ. Аржанталь къариIуагъэр зэрэшъыпкъэри алъэгъугъ: Шарль де Ферриоль ышъхьэ онтэгъу 
къехьылъэкIыми умышIэнэу Айщэт ытамэ телъ, Iэ щефэ. 
Ларошрэ Дэстэнрэ щысых, Софи пчъаблэм гот.
- Моущтэу зэшIосын нахьи пIэм хэдгъэгъуалъхьэмэ 
нахьышIуба? - Огюстен-Антуан къызэрэупчIэрэр зэкIэми 
афэгъэхьыгъагъэми, Айщэт нэшIукIэ Iуплъагъ.
- Къэущыщтба?..- Айщэти зыфэсакъыжьызэ, Ларош 
еупчIыгъ.
- Къэущыщтэп, пчыхьэ нэс чъыещт,- Лароши, Дэстэни, 
Огюстен-Антуани зэдеIэхэзэ, графыр пIэм хагъэгъолъхьагъ, 
Айщэти егъашIэм сымэджэпэсыгъэм фэдэу, зы нэбгыри 
нимыгъэсэу, сымаджэм ишъхьантэ фигъэтэрэзыгъ. Докторым унэм итхэм ариIуагъ: - Джы графым тышъхьэщыжъугъэкIи, зетэжъугъэгъэпсэф.
- Хьау, хьау, сэ папа сыкIэрысыщт,- Айщэт зэхихыгъэм 
къыгъэгуIагъ,-къэущыщтми сшIэрэп, изакъоу унэ нэкIым 
изгъэлъыщтэп. КIо, Дэстэн, сыкъыпфае хъумэ, сыкъыоджэщт.
- Ары, Дэстэн, тыкъыпфае хъумэ, тыкъыоджэщт,- 
Аржантали къызэринэщтыр унэм икIыжьыхэрэм агуригъэIуагъ шъхьае, янэ къызеплъым, елъэIугъ: - Непэризэ 
еджакIо сымыкIомэ хъущтыба, мама?
- Жан,- Айщэт зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу кIалэм Iуплъагъ,- сыхьатитIу горэкIэ зиеджэн къэзыухыщтым ащ 
фэдэ ыIорэп, сыкъыожэщт сэ.
Айщэт заулэрэ Шарль де Ферриоль кIэрысыгъэу, 
зэрэхъугъэри ымышIэу исабыигъо зыщыкIогъэ адыгэ 
хыIушъом ошIэ-дэмышIэу Iуфагъ. Ошъогу гупсэфыр 
зышъхьарыт хы ШIуцIэм имыжъо жъгъэйхэр ныджым 
къытырелъасэх, тырелъэсыкIыжьых. Гъэмэфэ тыгъэр 
игъорыгъоу къушъхьэ чапэм къыкъосыкIы. Айщэт мыжъо 
зэщымыщхэм алъэхъу, къыгъотырэр янэ регъэлъэгъу, 
ыгу римыхьырэр хым хедзэжьы. Пцэжъыешэ тыркури 
къыIугушIо-къыфычIэплъызэ, нэпкъым рекIокIы. МодыкIэ, 
къушъхьэ лъэ пэ шъофымкIэ шъэожъыемэ шыхэр къызэпагъачъэх. Хым чыжьэу пшъэшъэжъыер зэрэхэсыхьэрэр 
зымыдэрэ ныом ицIэцIэ макъи модрэ хы хэхьагъу благъэмкIэ къыщэIу. Шъогъазэ зэхъум, зэрэунагъоу къызэрэшъхьарысыгъэр… Ятэ уIагъэу зекIо къызекIыжьым, 
лIэн шIошIэу зэрэгъыщтыгъэр, янэжъ къызэреушъыищтыгъэр…
Шарль де Ферриоль хэщэIукIи, ыкIыб къызегъазэм, 
Айщэт игукъэкIыжьмэ къахэужьыгъ. Графым шъхьарыплъагъ, фэсакъызэ, къытезыгъэ чхыIаныри тырихъожьыгъ, 
ичIыпIэ зетIысхьажьым, игукъэкIыжьхэр шIоIэшIу-шIомыIэшIухэу зэупчIыжьыгъ: "Сыда ахэр сыгу къызыфэкIыжьыгъэхэр?.. СигукъэкIыжьхэр зыми есIощтэп… Жан есэрэIоха? 
ТалъэныкъокIэ згъэзэжьынэу къыстенэгуикIышъ, ежьыри 
Iоф хэсыдзэщт, сэри сыхидзэщт. Е-е, делэ цIыкIу, къыбгурыIорэп нахь, хэта сэ сызищыкIагъэу дунаим щысиIэр? 
Мы къэсымэджэгъэ папа тхьамыкIэм ыуж шъоры, Пон де 
Вельрэ орырэ сэ гугъапIэу сиIэр… Я си Алахь, папа зи 
къемыгъэхъулIэу гъэхъужь, джа закъом рэ сшынахьыкIитIурэ сэ ситхъагъор…- Айщэт апэ къехъу лIагъэр 
ымышIэу къызэкIэщтагъ, етIанэ къыгурыIуи, къащ къыхьэу 
ыублагъ: - Къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI, си Тхьэшху, 
Ощ нэмыкI къотэгъу сыкъызыхэпщэгъэ симы лъэпкъэгъу 
цIыфмэ ащысиIэп, ау сызыщыщ адыгэмэ я Тхьэ загъорэ 
сыгу къэкIы хъумэ, тхьитIу уиIэ зэрэмыхъущтыри сэшIэ, 
Пьери, Жанетт-Николи, къысаIуагъ, угу къысэмыгъабгъ. 
СызыгужъыекIэ ары аущтэу зыхъурэр… Ащ фэдэу сыщытыжьыщтэп сIоми, узгъэпцIэщтышъ, унэшIу къысщыф… 
Ори джа дэдэр къыосэIо, си Алахь… Ар къышъо сIон нахьи 
сыщымыIэжьыгъэмэ нахьышIугъ. Ары шъхьае, зыпсэ 
зыгъэгъужьырэр шъорба тобэнчъэкIэ зылъытэрэр?.. Хьау, 
хьау, аущтэу зэсшIэжьын нахьи, сыд икъиныгъэми, къыстешъулъхьагъэр сщэчын…" - Айщэт зигъэсысмэ, 
ынэпсыхэр къышIуетэкъохынхэкIэ щынэщтыгъэми, графыр 
зэрэчъыерэм кIэгушIузэ, щхыпцIи, зэупчIыжьыгъ: - Сыда 
синэнэжъ Чабэ ыIощтыгъэр? "Цыгъом ислъам диныр зештэм, быслъымэнхэми ахэхъуагъэп, чыристанхэми ахэкIыгъэп". Ар язгъэIуагъэр сэ сфэдэ горэщтын…"
Мыдрэ унэм Мария-Анжеликэрэ Огюстен-Антуанрэ 
къызэкIожьхэм, Шарль де ФерриолькIэ къяхъулIагъэр 
зэлI-зэшъузмэ афэмыухэу, зэщыхьащтыгъэх, зэшIужьыщтыгъэх. УзядэIукIэ, тIури гъэмысэгъуае. Сыдэу пшIыщт, 
зыр графым ышнахьыкI, адрэр - иныс. НахьышIу зэрэхъущтым еусэх, ау къапыщылъым зэшIэгъуае ышIыгъэх.
- Графиня, сыпсэ закъу,- Огюстен-Антуан ащ нахьыбэрэ фэмыщыIэжьэу къэлъэIуагъ,- узгъэгумэкIырэр 
къызгурэIо, ау сэ къыуасIорэми къедэIу. Плъэгъугъэба, 
Шарль иунэ къызэрефэжьэу зыкъызэришIэжьыгъэр, угу 
темыгъэкIуад, Iоф фэмышIэжьышъущтыми, Iыгъынзехьанэу къытIэкIэнэщтэп, имылъкуи къэтэмыгъэлъыт, 
тытемы гъэгущыI. Сэ ар сшынахьыжъ, оркIи, тисабыихэмкIи ар хымэп. Мыхъу зыщыхъужьырэм, зэраIыгъыжьын 
мылъкуи ащ имыIэу щытэп.
- Адэ ары, Огюст,- мылъку гугъапIэр Мария-Анжеликэ 
зызэхехым, илI дыригъэштагъ,- пшынахьыжъ тхьамыкIэр 
зэрэмымылъкунчъэр тэшIэми, хэт ышIэра, зыгорэ къемыхъулIэзэ, иIэр зыфэдизыр зэбгъэшIагъэмэ дэгъугъэ. 
Сэрэп, орэп ар зищыкIагъэр - тисабыйхэр ары.
- Графиня! - мылъку Iофым джыри Огюстен-Антуан 
гукIэ къызэкIигъанэу къыхэгубжыкIыгъ.- ТиIон джащ 
щытэгъэух, гъогу хьылъэ сыкъытекIыжьыгъ, зысэгъэпсэф. 
Шарль мылъку имыIэжьмэ, сэ сыриI, сылIэмэ, къыздэлIэн, 
сытхъэмэ, къыздэтхъэн.
- Ары, Огюст, ары, пшынахьыжъ тэ пхьыжьын,- мэкъэ 
убзэкIэ Мария-Анжеликэ илI еушъыигъ, ау ардэдэм нахь 
мэкъэ гумэкIыкIэ еупчIыжьыгъ: - Ары шъхьае, граф, хымэ 
пшъэшъэ нэшIошIыр сыда зэрэтэбгъэIыгъыщтыр? Ащ 
пыкIодэщтыр зыфэдизыщтыр ошIа?
9 Заказ 026

--- Page 219 ---

- СэшIэ! - Огюстен-Антуан унэм икIызэ, къызэридзэкIыгъ.- О къыппыкIуадэрэм нахь бэщтэп…
- Мыдэ, мыдэ…- Мария-Анжеликэ ыIозэ, графыр 
унэм екIыфэ зиIэжагъ, пчъэкIыб хъугъэм кIэлъиIожьыгъ,- 
зытх уфэгъэ джынэузыжъым ыIохэрэр!..- "УцIэцIэныри 
упцIэнэныри зы" еIошъ, мо сикъэбзэжъым етIани сыкъегъэсэжьы. Икъунба сшырэ сшыпхъурэ сэпIуфэхэкIэ къызэрэсэпхъоныгъэхэр, дымыIужъ!.. Джы зэшитIум къыскIэкIэжъудзэгъэ черкес пшъэшъэ Iэлым сежъугъэшхыжьынэу шъуигухэлъ… Шъуежэн ар къыжъудэхъуфэ!..- 
Цырицаум теуи, джэхэшъотетым еупчIыгъ: - Ларош 
докторыр тэ щыIа? Къысфащ.
Ларош пшъыгъэ-зэшIот къодыеу унэм къихьагъ. 
Зигубжыгъэ къызыхэзымыгъэщыщтыгъэ Мария-Анжеликэ 
инэшIошIыгъэ нэплъэгъу зытыридзэгъэ пхъэнтIэкIум игуапэу ар тетIысхьагъ, графиняри къаригъэщагъэм ешъэбэкIыгъ:
- Шъупшъыгъ, Ларош, шъупшъыгъ, непэрэзымафэм 
шъулъакъо шъутет,- зыфаер чыжьэкIэ къыухьэзэ, къыригъэжьагъ,- Огюстен-Антуан граф тхьамыкIэр лъэшэу 
пшъыгъэ, гъогушху къызтекIыжьыгъэр, ащ ыгу щышIэрэр, 
ышнахьыжъыба, сэри, ори сыдым фытигъэшIэн, зезгъэпсэфынэу иунэ згъэкIожьыгъэ. Сыда графым икъэбарыр? 
Ащ пэсми сыдэу зишIыра? - Айщэт ыцIэ къыримыIоу еупчIи, 
гуцафэ римыгъэшIынэу къыушъхьафыжьыгъ: - Аиссе 
бетэмалыр ары зыфасIорэр, сышхэни сыди ыIожьырэп.
- Графыр мэчъые. Аисси шъхьащыкIырэп, жьы феошъ, 
кIэрыс.
- Адэ кIэрысын, жьы феон, ар ятэ фимышIэщтмэ, 
сыда фишIэщтыр? - Мария-Анжеликэ къыIуи, цыхьэшIэгъу 
убзэкIэ еупчIыжьыгъ: - Граф тхьамыкIэм сыгу егъу, 
хъужьынэу ухэплъа? ИIоф зытет шъыпкъэр къысаIу. Орырэ 
сэрырэ, Ларош, зэгорэм къыосIогъагъ, джыри къыосэIо, 
тазыфагу шъэф дэлъынэу ищыкIагъэп. Тиунэ мамыр 
илъыщт-имылъыщтмэ, ащ елъытыгъэщт. СыкъыодэIу, 
доктор.
- Тазыфагу шъэф зэрэдэмылъыр, графиня, бэшIагъэ 
титIо зытыушэтыгъэр. Ащ тырымыгъэгущыIэжь, ар зы. 
ЯтIонэрэмкIэ, графым иIоф зытет шъыпкъэм щыгъуазэр 
зэкIэми ташъхьагъ ит Тхьэр ары. ЯщэнэрэмкIэ…

--- Page 220 ---

- Доктор,- къеубзэ-къеIэсэкIыщтыгъэ графиняр ары 
Iоу умышIэжьынэу ышъо къызэокIи, мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ 
игущыIэгъу Мария-Анжеликэ къызэпиутыгъ,- уиапэрэуиящэнэрэр сэ сищыкIагъэп, земыгъэукIыхьэу сыкъызыфыоупчIыгъэм иджэуап къетыжь.
- Аущтэу оIомэ, графиня,- дысыгъэкIэ зэрэзэпагъэугъэр Ларош ыгу римыхьыщтыгъэми, зытегущыIэхэрэ 
узымкIэ зэрэмыIазэр джыри къыхигъэщыгъ,- Шарль де 
Ферриоль графыр къызыфащэжьыгъэ узым хэшIыкI игъэкIотыгъэ зэрэфысимыIэзэ, сишIошI пшIосыушъэфынэп: 
нахь дэй мыхъумэ, хъужьын Iоф иIэп. Къысфэгъэгъу, 
умышIэ гори къыхэзгъэхъожьын, загъори зи зимылэжьахэм 
фэдэщт, загъори ыIори ышIэри ымышIэжьэу хъущт.
- Тхьэ къысауи!..- Мария-Анжеликэ нэмыз-Iумызэу 
докторым Iуплъагъ.-Ащ фэдэ сымаджэр сыдэущтэу унэм 
къыддисыщта?..
- Тинасыпмэ, бырсырынэп…- нахьи нахь Iаер Ларош 
къыIуагъэмэ къахигъэхъожьыгъ,- зызымышIэжьырэм 
Iаджи IэкIэшIэщт, Iыгъыгъоещт. Дэстэн закъокIэ упырикъущтэп, ащ нэбгырэ IэжэкIо зытIущ ищыкIэгъэщт, анахьэу 
къызытехьэкIэ ары.
- Къытемыхьэмэ?
- Къытемыхьэмэ, а зы пкъыгъом ынэ тегъэдыкъагъэу, 
непэрэзымафэм щысыщт. ЕтIани ащ уфэгубжы, укIэнакIэ, 
удэхьащхы хъущтэп. Плъэгъугъэба ащ Шарлотта-Элизабет 
Аиссе зедэхэшIэкIым, зыкъызэришIэжьыгъэр?
- Слъэгъугъэ, згъэшIэгъуагъэ…- графиням ыгу къызэхэхьагъэ фэдэу ынэмэ IэплъэкIжъыемкIэ акIэбэнэжьыгъ,- 
джары Iэсэгъэ-шъэбагъэм къымыубытын щыIэп зыкIаIорэр. 
Хъугъэ, доктор, граф тхьамыкIэм дэйкIэ тытемыгъэгущыI, 
Тхьэм зэриIуагъэу тыхъун. Ау сиIоренэр джыри къэсымыIон 
слъэкIыщтэп: хъулъфыгъэм игъом унагъо ышIэн фае. Ежь 
непэ-неущ ыIомэ, бзылъфыгъэхэмкIэ зыритэкъу хьажьызэ, 
илъэсхэр ыгъэкIуагъэх. Джы тэлъэгъу къехъу лIэжьыгъэр… 
Хэт ар ищыкIэгъэжь?..
Зэгорэм Мария-Анжеликэ зэрэгушхощтыгъэ нэ шхъонтIэ дахэхэр зэблэплъыгъэх: "СымыныбжьыкIэжьэуи пщыкъо зэрымырми сеубзэ-згъэразэу сыдэущтэу сыщыIэжьыщт 
джы?.. СплIэIу илъ унэшхори, ащ ис мыпсэу -мылэжьэ 
купыри сыдэущтэу сIыгъыщтыха? Ахэри имыкъоу черкес 
9*

--- Page 221 ---

пшъа шъэри спшъэ къыдэфэжьыщт… Узыщыгугъын лIы 
сиIа сэ? Ащ къысиIуагъэр… Зыщыщ ымышIэрэ хымэ пшъашъэм сэ "къыспигъэкIуадэрэм тIэкIукIэ нахь макIэу пигъэкIодэщт". ЫIуагъэмэ, ышIэщт. Джары Ферриольхэр зэрэщытхэр. Ежь Дофинэ кIожьынышъ, сэ ыши унэри 
къырысигъэ лъэшъокIыщтых… Аущтэу шъуфаемэ, 
къысIэкIэнэщт графым имылъкуи къерэшт, ежь фэгъэзэгъэ унэныкъори, чIыгухэри тэ къыттрерэтхэжьых, сэшIа 
сэ зышъхьэ зэ кIокIыгъэм ышIэщтыр!.. Сэ етIани IэжэкIо 
нэбгырищ ащ дысагъэIыгъыжьыщт… Хьау шъуIомэ, нэмыкI 
горэм сегупшысэн… Ар зэкIэми анахь IэшIэхынкIи хъун, 
мы доктор пшъэ кIыхьэр тебгъэгушIухьэмэ, зэуи щыхъущтэп…"
- СыкъыоупчIын сэIошъ, Ларош, сщэгъупшэжьы,- 
зигупшысэ хьылъэ-зэпеомэ ахэтыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу Мария-Анжеликэ тхьагъэпцIышъо къызтригъаозэ, 
зыщыгугъыщтыгъэ докторым еупчIыгъ,- зышъхьэ щихыгъэ цIыфхэр зыщаIыгъ-зыщагъэхъужьырэ сымэджэщ 
Париж дэтба? Уемыгупшыс, уемыгупшыс, къыосIуагъэм 
джа узэгупшысагъэр къизгъэкIыгъэп,- псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ.
- Сегупшыс-семыгупшысэми, графиня, узэрэзгъэмысэн къысэпIуагъэп,- "мор джы зынэсыгъэр" гукIэ Ларош 
ыIозэ, къыриIожьыгъ,- сэ сыдоктор, ащ къемыгъэкIунузышIолIыкIын хэслъагъорэп. УкъызыкIэупчIагъэм фэдэ 
сымэджэщ зэрымыт хэгъэгуи, зыдэмыт къали щыIэп. А 
узыри лъэпкъ хэушъхьафыкIыгъэ закъо горэм иузэп, ар 
цIыф зэфэшъхьафмэ къадежьэ, адэкIодыжьы. Арышъ, 
ащ фэдэ IэзапIи "Бисерт" ыцIэу Париж дэт, нэмыкI зытIуи 
щыI, ау мыр бэкIэ адрэмэ анахь зэтегъэпсыхьагъ.
- Ара?.. Тхьэм ащ тынерэмыгъэс, ау хэт ышIэра?..
"Ары, сэ узыфэдэр сшIэрэп…- Ларош гукIэ щхыпцIыгъэ.- СшIэ сымышIэми, бэшIагъэ джа сымэджэщмэ якъэбар о зызэбгъэшIагъэр. КъысэпIошъурэп нахь, нэмыкIми 
уягупшысагъ, ащи непэ фэдэу ышъхьэ къысфипхыщт, ау 
нахьыпэрэ шIыкIэу убгъэшхохэмкIэ федэнчъэу джы зыозгъэделэжьыщтэп…" 
- Ары, Мария-Анжелика, ары,- Ларош джы гу зытыришIыхьажьыгъэу графиням ыцIэкIэ еджагъ,- узыгъэгумэкIырэм ыуж зепфэным, ар пфызэшIохынэу узыщэгугъыжьмэ, емыкIу хэлъэп, сэри сыдокторышъ, къыстефэшъ, 
ащкIэ сыбдэшъхьахынэп. Шарль де Ферриоль цIыфышIум 
ар фэтымышIэмэ, сыд фэтшIэжьын…
Айщэт гушIор къыIуфэфыкIэу унэм къилъэдагъ, къафиIопщыгъ:
- Мария-Анжелика мама, Ларош, папа къэущыжьыгъ, 
ежь-ежьырэу зифэпэжьыгъ, шхэ шIоигъу!
- Ара!..- гушIуагъэми къыкIэщтагъэми къыбгурымыIонэу Мария-Анжеликэ къызщылъэтыгъ.- Мары джыдэд, тэ щыIа уятэ, Аиссе? - зэрэхъугъэри ымышIэу "уят" 
ыIуи, Айщэт риIуагъ.
- Папа шхапIэм ехыгъ,- "уятэ" зэрыраIуагъэм Айщэт 
пымылъэу, ащ есэжьыгъэм фэдэу, джэуап къытыжьыгъ,- 
о щыс, мама, умыгумэкI, Ларош докторыр ары ащ илъэгъуныр. Мары сэ джыдэдэм папа къэзгъэшхэни, сыкъэкIожьыщт. Ары, ары, мама, ор-сэрэу тызэдэгущыIагъ, 
сымэджэжьэп.
- Ащ нахь гушIогъошхо мыгъэ зэхэсхыгъэп,- МарияАнжеликэ зыдигъэзэщтыр ымышIэу джэхэшъогум тет,- 
Огюстен-Антуан ешъуIу, жъугъэгушIо.
- Зэ, зэ, графиня, ар тIоу графым тытешъумыгъэбан, 
бырсыр етэшъумыгъэшIылI, къекIущтэп,- унэм икIыщтыгъэ докторым къызэриIокIыгъ.
IV
Уигугъу шIукIэ е дэйкIэ цIыфмэ амышIыжьы хъумэ, 
уащэгъупшэжьы зыфаIорэр Шарль де Ферриоль графымкIэ зэрэшъыпкъэр Париж къызащэжьыгъэ мэзищым 
къэлъэгъуагъ. Ежь ар къыгурыIоным иIоф темытыжьыгъэми, Нев-Сент-Огюстен урамым тет мыжъоф унэшхом 
щыпсэухэрэм ар агу къеощтыгъэ, зыпари къащымышIыгъэм 
фэдэу зашIызэ, къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъом зырагъэсэжьыщтыгъэ. 
Ащ фэдиз охътэ кIыхьэ-кIэкIым графым ишъэогъуныбджэгъумэ ащыщэу зы нэбгыр къыфэкIогъагъэр - 
илъэсныкъокIэ узэкIэIэбэжьмэ укIыгъэ IофкIэ париж 
полицием тыращыгъэгъэ Андре Фарж арыгъэ. Ари къехъулIагъэмкIэ ишъэогъу ыбгъэ егъылIэни, ащкIэ ыгу жьы 
дигъэкIынэу фэягъ шъхьае, зикъэбар тэрэзэу зыщымыгъозэгъэ графым изытет зелъэгъум, тIысыгъо-гущыIэгъу 
фимыфэзэ, ушъхьагъу лъыхъо къегъэкIукIэ тэджыжьыгъагъэ.
ЗэкIэми анахь гъэшIэгъонэу, зыфахьыни зытыралъхьани 
амышIэщтыгъэр хэгъэгу IэкIыб IофхэмкIэ IофшIапIэу илъэс 
пчъагъэм Шарль де Ферриоль зыIутыгъэм илIыкIохэм, 
Мария-Анжеликэ зэриIощтыгъэ-зэрягыищтыгъэу, якъэмыкIокIэ-къылъымыплъакI: "Сымаджэр чIадзыжьа, лъыплъэжьыхэрэба?.. Мэзэ пчъагъэм зэрэулэугъэ лэжьапкIэри 
ахэмэ зыIэкIалъхьажьыпэщта? Хабзэ гори хэгъэгум илъыжьыба?.."
Айщэт зэгупшысэщтыгъэр, Тхьэ зыфелъэIущтыгъэр 
нэмыкI: "Я си Тхь, унэшIу къысщыфи, сыкъызэхэшIыкIи, 
папа сфэгъэхъужь. Мария-Анжеликэ графиняри цIыф 
дэеп, цIыфышIу, ау ахъщэ-мылъкур зыбзэгу темыкIырэм 
сыщыгугъынэу сыкъэмыгъан… Клодина-Александрини 
дахэ, Iуш, еджэн-тхэн Iофмэ тафегъасэ шъхьае, есшIагъэр 
сшIэрэп, къысэшъугъу… Пон де Вель, Аржанталь сшынахьыкIэхэм шIу сябгъэлъэгъугъ, сэри сэлъэгъух. Жанетт-Николь 
иеджапIэ сычIэмысыжьми, сыщыбгъэгъупшэрэп, сэри 
сщыгъупшэрэп, сянэ папкIэу сэогъэлъытэ… Ау етIани, си 
Тхьэшху, папа сIымых, гъэхъужьи, бэрэ-бэрэ щыгъаI. Ори 
ары, си Алахь лъапIэу, си Алахьышху, зы мэфэ закъокIи 
усщыгъупшэу къыхэкIыгъэп, шъхьэзэкъо-ибэу дунаим 
сыкъытемынэнэу сянэрэ сятэрэ къысIуалъхьэгъэ бзэмкIэ, 
сызыщыщ адыгэмэ абзэкIэ сыкъыолъэIу, сыкъызыхэпхьагъэмэ сахэпщыжьынышъ, тадэжь, силъэпкъэгъумэ сахэпщэжьынэу арэп, тыдэ сыщыIэми, сыцIыфышъ, сыгъэгупсэф, 
сыгъэрэхьат…"
Тхьэ елъэIумэ зэушъыижьызэ, шъхьэкIо-гукъаомрэ 
шъхьэзэкъо-щынагъомрэ Айщэт къыщагъэутагъ, ау чIыпIэ 
къин зифэкIэ къыхафэщтыгъэ шъхьэлъэшыгъэм зыкъыригъэшIэжьи, зызIэкIиубытэжьыгъ. Айщэт Тхьэ зыфелъэIугъэмрэ зэрэлъэIогъэ шIыкIэмрэ ахэгупшысыхьажьызэ, 
тIэкIурэ щысыгъэу адрэ унэм къыщежьэгъэ макъэм къыкIигъэщтагъ. Апэрэм къыгурыIуагъэп, етIанэ ар зэрэазэнаджэм гу лъити, къызыщылъэтыгъ. Зэхихырэр зыфихьыщтыр ымышIэу дэIуагъэ: "ЛаIилаху-илалаху Аллаху 
акбар…" "Сыда ар?..- Париж зыдэс илъэс заулэм зэ 
закъуи зэхимыхыгъэ макъэр блэгъабзэу къэIу, ар зыери 
къышIэжьыгъ: - Папа сэIо ар?!." 

--- Page 222 ---

Айщэт ылъэгъурэр гъэшIэгъоным къыщыуцурэп: 
графыр пхъэнтIэкIу шъхьаком тет, ыIэгуитIу ынэгубгъумэ 
аготэу дунэе бгъуиплIымкIэ зигъазэзэ, маджэ. Амдэз 
зэриштэгъэ къубгъан-лэджэныпсыр къогъум къот, къыблэмкIэ гъэзэгъэ нэмазлыкъ мышъашъомрэ пIэтехъо 
уплIэнкIагъэмрэ джэхашъом телъых. Ащ Стамбул щесэжьыгъэ Дэстэни мэщхыпцIышъ, пчъэм дэжь щыт. Зи 
римыIонэу ар Айщэт къеIушъэшъагъэми, зыфэмыIажэу 
графым еупчIыгъ:
- Сыда мы пшIэрэр, папа?
Сыд епIуагъэкIи, укъызэхэзымыхыщт Шарль де Ферриоль иазан еджэн зеухым, Айщэт къыпымылъэу, Дэстэн 
еупчIыгъ:
- Тинэмаз шIыгъо къэсыгъ, амдэз пштагъэба?
- Сштагъэ, сштагъэ,- Дэстэн щхыпцIызэ, Айщэт 
къенэкIауи, графым исэмэгубгъукIэ гоуцуагъ.
Шарль де Ферриольрэ Дэстэнрэ нэмаз ашIыфэ, Айщэт 
зыдэщытыгъэ чIыпIэм икIыгъэп. Зынэпс къэмыкIоу гукIэ 
гъыщтыгъэ Айщэт зэгупшысэрэмрэ ынэгу кIэтымрэ нэмыкIыгъ: "Мария-Анжеликэрэ Клодина-Александринэрэ 
зэраIоу папа зэкIокIыгъапа?.. Дэстэни ара?.. МитIум ашIэрэм 
шIошъхъуныгъэ фыряIа? Папа сымадж, зышъхьэ фимытыжьым ыIори ышIэри фэбгъэгъун плъэкIыщт. Iэзэгъу 
фэмыгъотымэ, графиняр зэрэфаеу, сымэджэщ-делэщым 
щябгъэIыгъыщт ара? Папа ащ ратымэ, сэ сыдэущтэу 
сыщыIэщта?.. ЗэрэхъурэмкIэ, ащ тхьитIу ыгу илъ, динитIумэ 
афэлажьэ. Ар Тхьэм еда? СшIэрэп… Сыда зыкIэсымышIэрэр? Сэ католик диным сызэрит пэтызэ, Алахьыр 
зыщызгъэгъупшэрэп. Аущтэу зэрэсIорэр, шыихъ Мария, 
къысфэгъэгъу. Сибыслъымэн дин егъэзыгъэкIэ сызэрэрищыгъагъэр папа къыфызэкIэожьыгъэ-къегоожьыгъэмэ 
шIэ?.. Джары шIуми е хэлъ нанэ зыкIиIощтыгъэр… Сызэрэбыслъымэным пэенкIи мэхъуба ислъам диным ар пыщагъэ 
зыкIыфэхъугъэр?.. Тыркум ар къыщекIущтыгъэми, мыщ 
къызэрэщемыкIущтым щэч хэлъэп. Дэстэни регъэзы 
шъхьае, щынагъэкIэ зэрэфишIэрэр тэрэзэп, ащкIэ дэгущыIэгъэн фае. Ащ изакъоп, ышIэрэр аримыгъэлъэгъунэу, 
зыфэсакъыжьынэу, шъэфкIи нафэкIи къызытыримыгъэгущыIэнхэу папа есIощт, фэзгъэпытэщт…"
Пон де Вель пчъэм къызыдэплъым, зы гущыIи къыримыгъаIоу Айщэт унэм фикIыгъ.

--- Page 223 ---

- Сыда сэIо ахэмэ ашIэрэр? - Пон де Вель къеупчIыгъ.
- Нэмаз ашIы.
- Сыд нэмаза?..- зэхихыгъэу зыкIэупчIэжьыгъэм Пон 
де Вель къыгъэушхъонтIыгъ, зышъо пызыгъэ Айщэт зыIоплъэм, зэгуцэфагъэмкIэ еушъыижьыгъ: - КъызгурыIуагъ, 
Аиссе, къызгурыIуагъ… ащ нахь тятэшым ерэмышIи, 
тезэгъыщт.
- Пон, ар сыдэущтэу къыбгурыIощта?
- Ащ зебгъэухыжьынэу ищыкIагъэп,- Пон де Вель 
нэшIукIэ Аиссе Iуплъагъ: - Зы дин закъокIэ огугъа Франсым 
щызэрахьэрэр? Пьер епископым фэдэхэм аIорэмэ уямыдэIу. Ахэмэ яабэ плъыжьхэмрэ ашъхьарыс пэIо хъурэе 
цIыкIухэмрэ анэмыкI зыпари алъэгъурэп. Франсуа Вольтер 
загъорэ дедгъаштэрэп шъхьае, ыIорэр тэрэз: анахь кIуачIэ 
зиIэ чыристан, ислъам, иудей, буддэ дин зэфэшъхьафиплIыкIэ дунаир гощыгъэ. Ахэри акIоцIыкIэ зэтеутыжьыгъэх. 
КъыосIогъагъи, пшIошъ хъурэп нахь, Парижи мэщыт 
зэрэдэтыр. Мыщ ыпэкIэ, гъэрекIопагъэ Париж тятэшыр 
къызэкIом, тырку мэщыт горэм сызыдищэгъагъ.
- Нэмаз щишIынэуи?..
- Хьау, тыркубзэкIэ щадэгущыIэнэу, зыкъыщиплъыхьанэу ары.
- Сыдэу адэ ар къысэмыIожьыгъа?
- КъыосIожьына Сен-Клу ущеджэщтыгъэу. ЕтIани 
зыми есымыIонэу къысфигъэпытэгъагъ.
- Шарлотта-Элизабет Аиссе, тэ ущыIа? - Шарль де 
Ферриоль унэм къиджыкIыгъ.
- Графыр къыоджэ, етIан, етIан,- Пон де Вель зэхихыгъэм къыгъэгузэжъуагъ,- етIанэ тигущыIэ пытыдзэжьыщт.
Нэмазым къытекIыжьыгъэу нэгушIо-ишIугъоу Шарль 
де Ферриоль джэхашъом тет, Дэстэн нэмазлыкъхэр 
Iуехыжьых. 
- Тэ ущыIагъа, Аиссе? Нэмаз зэрэтшIырэм укъеплъы 
сшIошIыгъ… Ори укъыдгоуцоу нэмаз къыддэпшIыгъагъэ мэ, дэгъугъэ.
- Хъулъфыгъэхэмрэ бзылъфыгъэхэмрэ, папа, нэмаз 
зэдашIырэп,- ылъэгъугъэмрэ къыриIуагъэмрэ зыфихьыщтыр зымышIэщтыгъэ Айщэт ар зэримыгуапэр ышъо 
къыхэщыгъ.
- Ары, ары, уицIыкIугъом плъэгъугъэр зыщыбгъэгъупшэрэп,- графым джэуап къытыжьыгъ,- ар дэгъу. Ау 

--- Page 224 ---

ислъам диным ар ымыдэмэ, чыристан диным едэшъ, 
тишыихъ Мария ыпашъхьэ титIо тхьэ тыщегъэлъэIу. Ащ 
бгъэшIэгъон хэлъэп, Аиссе, гъэшIэгъона нэмаз сшIыгъэмэ? 
Къэбзэгъэ-зэфагъэм уищыIэныгъэкIэ уфэшъыпкъэмэ, 
къэбзэгъэ-зэфагъэ фэшъхьаф угу илъыщтэп. Пшъхьэ 
уфитэу е уфимытэу пшIагъэмэ уягупшысэжьызэ, уасэ 
фэпшIыжьы зыхъукIэ, уимафэхэр шIущтых, хэт ышIэра, 
пIэкIэшIагъэ щыIэмэ, къыпфэгъущт.
- Адэ ары, папа,- Айщэт графым IугушIо-фэсакъызэ, 
дырегъаштэ,- дэгъоу къэпIуагъ, ори джары узэрэщытыр. 
- СызэрэIушыри сызэрэцIыфышхори зыщымыгъэгъупш, Аиссе,- Шарль де Ферриоль ынэхэр къилыдыкIыгъэх.
- УIуш, уцIыфышху, папа, ау умыазэнаджэмэ, 
нахьышIу.
- Сыда, сипшъашъ, зинэмазшIыгъо къэсыгъэ быслъымэнмэ сызэряджэрэр угу рихьырэба? Католикхэм 
ячылысхэми одыджынхэр щатырагъао…
- Сэ сыгу рихьыри римыхьыри усятэшъ, къыбдэсщэчыщт, ау ар зэкIэми агу рихьыщт пшIошIа, ясымыгъэшIэнэу сыфай.
- Ащ фэдэ тхьэнчъэ-динынчъэхэри унэм къыддисы ха? - графыр къеIушъэшъэкIи, мэкъэ IэтыгъэкIэ къеупчIыжьыгъ: - Хэтха ахэр?
- Хэти ыIон егъотышъ, ахэмэ зямыгъэгъап,- Iофы 
зыримыгъэшIэу щхы фэдэзэ, мэкъэ шъэбэ рэхьаткIэ Айщэт 
джэуап ритыжьыгъ.
- Ари тэрэз…- мыдрэми къыдыригъэштагъ, ау ежь 
зыфэдэри зыщигъэгъупшагъэп: - Типачъыхьэ тыгъэ сэ 
къысфэмыежьыми, ащ фэшъхьаф сэ къысэбгъэпшэн цIыф 
Франсым зэримысыр хэти ерэшI!
- Адэ ары, папа, шыихъ Мария тебгъэлъэIунэу пIогъагъэ…- джыри Айщэт ыгу къыпыузыкIызэ, зэхихыгъэм 
езэгъи, ар къезыIуагъэми еIэсэкIыжьыгъ.
- СIогъагъэ…- Шарль де Ферриоль ымакъэкIи ыпкъыкIи къэушъэбызэ, къыIушIыкIыгъ,- ау сыпшъыгъ, тIэкIу 
зызгъэпсэфыщт… Си Тхьэшхо сыгу зэрилъыр сфеIу, зыгорэ 
сэIо-сэшIэкIэ ыгу къысерэмыгъабгъ, сызыщерэмыгъэгъупш…- пхъэнтIэкIу шъабэм зэрисэу графыр хэчъыягъ.
Айщэт ыгу илъыгъэмрэ Шарль де Ферриоль къызыфелъэIугъэмрэ ыгъэцэкIэнэу къащ къызыфихьыжьымэ 

--- Page 225 ---

шъхьащэ фишIызэ, блын къогъум къот тхьэсурэтым кIэрыуцуагъ: "Я си Тхь, ущыгъуаз къытэхъулIагъэм. УнэшIу 
къытщыф, тыкъэухъум, зыми тиягъэ едгъэкIыгъэп. УишIэ 
зыхэлъым теуцолIагъэми, нахь дэй тымыгъэхъунэу тыолъэIу. Зышъхьэ фимытыжь папа илъэIу фэсэгъэцакIэшъ, 
ащ ыIорэ-ышIэрэмкIэ дэдзых умышIы. Сэщ пае, сэ сыгу 
зэригъэшIуным пае быслъымэн диным зыдыригъэхьыхыгъэу зыIохэрэм зэрэхэукъохэрэр зыдягъэшIэжь. Сятэ 
тхьамыкIэм унэшIу къыщыпфэнэу, зыщымыгъэгъупшэнэу, 
иунэ къыдисхэм иIоф зытетыр зэхябгъэшIыкIынэу, къыфэбгъэсакъынхэ-къебгъэшъэбэкIынхэу сыолъэIу…"
Зэгорэм Стамбул гъэрыщэ бэдзэрым, хэт ышIэра 
зыщэфыщт-зыIэкIэфэщтыгъэр, тезымыгъэкIодэгъагъэ 
Шарль де Ферриоль графым Айщэт тхьэ фелъэIущтыгъэми, ежь зэрэфаеу графым иуз нахьышIу хъущтыгъэп. 
Загъорэ мэзэ зэблэкIыгъом, жьыбгъэ къепщэгъум, шыблэ 
гъогъо уахътэхэм къытемылъадэщтыгъэмэ, ищыIэкIэ 
мэфэ-мазэхэм уязэгъыщтыгъэ. Ау мазэм зэ-тIо графыр 
къызызэIахьэкIэ, Сент-Нев-Огюстен урамыр зыгъэдахэрэ 
мыжъоф унэшхом щыпсэухэрэр Iоф хафэщтыгъэх. Джащ 
фэдэ мафэхэм унагъор тIо гощыгъэ хъущтыгъэ: зы лъэныкъомкIэ Мария-Анжеликэрэ Клодина-Александринэрэ 
гъэзэгъагъэх, ахэмэ загъорэ къызыхимыгъэщэу Ларош 
аголъадэщтыгъэ. Адрэхэр - Айщэт, Пон де Вель, де 
Аржанталь арыгъэх. Мыхэмэ джэхэшъотетхэмрэ щагудэтхэмрэ, яIоф зыми хамылъхьэ фэдагъэми, къаготыгъэх.
БгъуитIури зэщыхьэу, нэиут мыIуапхъэ зэраIощтыгъэп: 
Мария-Анжеликэтхэр ищыкIагъ-имыщыкIагъэми зэIушъашъэщтыгъэх, ар гуцафэ зышIыщтыгъэхэ Пон де Вельрэ 
Аржантальрэ адэщтыгъэп. Ахэмэ IэжэкIо-зэгъэшIужьакIоу 
азыфагу дэтыгъэр Айщэт. ЕтIани ащ нахь шIогъэшIэгъонигопагъэр изакъоу зэшитIумэ графым къызэрэкIэрамынэщтыгъэр ары. Дэстэн зырагъэпсэфы зыхъукIэ, ушъхьагъу 
зэфэшъхьафхэр къызыфагъотыжьызэ, ятэш графым 
чэзыу-чэзыоу е тIури зэгъусэу Айщэт дыпэсыщтыгъэх. 
Шарль де Ферриоль бырсыр зэпытэу, афэмыIэжэжьыщтыгъэу арэп, хэт ышIэра аIоти, ежьыхэр зэрэгъэгущыIэ 
фэдэзэ, сымаджэм фэсакъыщтыгъэх.
Адрэ мафэхэм афэмыдэу непэ Шарль де Ферриоль 
рэхьат. Унэ нэфынэ хъоо-пщэошхом къыдис ныбжьыкIэмэ 

--- Page 226 ---

къапымылъэу Францием фэгъэхьыгъэ тарихъ тхылъым 
еджэ, зыгорэхэр къыхетхыкIых: "Арэп ар зэрэщытыр!..- 
губжызэ, къыхэкуукIы.- АмышIэрэм тегущыIэх, джы 
зэкIэри тарихълэжь хъугъэ, гущыIитIу зэпызымыгъэфэшъурэми сытхакIу еIо!" - Къэлэмыр чIедзышъ, къэтэджы, 
джэхашъом тезекIухьэзэ, ныбжьыкIэхэм адэжь ошIэ-дэмышIэу къыщэуцу:
- Сыда етIанэ, сшынахьыкIэхэр, жъугъахъэрэр?
- Пон де Вель Iоф ешIэ, папа,- Айщэт къэпсынкIи, 
кIалэмэ ачIыпIэкIэ джэуап къытыжьыгъ,- Аржанталь еджэныр шIэхэу къыухыщт. О сыдэу ущыта, сыда узаджэрэр?
- Тарихълэжьмэ атхыгъэ мышъо-мыл гор.
- КъыомыкIущтмэ уямыдж, зямыгъэгъап, папа.
- Ар сэри зэсэIожьы шъхьае, хэгъэгум щыхъурэр 
сшIэн фаеба? - графым иджэхэшъо тезекIухьан пидзэжьи, 
щыгъупшагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъэ фэдэу къызэтеуцожьыгъ.- О сыд бгъахъэрэр, Пон де Вель? УзифеджакIо 
типачъыхьэ тыгъэ огъэраза?
- Тхылъмэ е усэмэ сафеджэ хъумэ, ар дэгъоу мэчъые,- 
Пон де Вель щхыпцIыгъэ.
- Ащыгъум, граф, уипшъэрылъ дэгъоу огъэцакIэба?..- 
Шарль де Ферриоли щхыпцIызэ, икъекIокIын диублэжьыгъ, 
етIанэ псынкIэу зыкъызэригъэзэкIыгъ: - Ащ фэдэ, Пон, 
пачъыхьэм епIуалIэу зыми зэхемыгъэх. Пачъыхьэ театрэм 
сыдэущтэу адэ уиIофхэр щыхъухэра?
- Ащ сиIофхэр щыдэгъух, пьесэ щхэнхэр къэтэгъотых, 
щытэгъэуцух,- Пон де Вель зыщыгушIукIыжьызэ, ятэшым 
Iуплъагъ, сызыщытхъужьырэпыр къыригъэкIэу Айщэти 
фыреплъэкIи, еупчIыгъ: - Шъыпкъэба, Аиссе? О театрэхэр 
уикIасэх.
- Шъыпкъэ, Пон, ау Пачъыхьэ оперэ театрэр тIэкIу 
нахь къышъутекIоу къысщэхъу.
- Аиссе, а театрэхэр зэфэшъхьафхи…- Аржанталь 
къызыIуипхъотыгъ.-Оперэ театрэм орэд къыщаIо, мыдрэм 
щэгущыIэх.- Айщэт ыгу хигъэкIыгъ шIошIи, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ау Шарлотта-Элизабет Аиссе 
къыIуагъэми шъыпкъэ хэлъ. Оперэ театрэм испектаклэхэр 
нахь гъэкIэрэкIагъэх, орэд дахэхэр къыщаIох, ежь театрэри 
дышъэ-тыжьыныпсыкIэ зэпэжъыужьы, Комедие театрэр 
модрэм фэдэу гъэкIэрэкIагъэп, ау цIыфхэр щагъэщхых.

--- Page 227 ---

- Ахэр о тэ щыпшIэра? - Шарль де Ферриоль зэхихыгъэхэр ыгъэшIагъоу къэупчIагъ.
- Граф, о пшIэрэп нахь,- къеупчIыгъэм зэригъэшIагъощтыгъэм нахьи Аржанталь зэхихыгъэр нахь ыгъэшIэгъожьызэ, ятэшым егыигъ,- сэ мыхэмэ ренэу театрэм 
садэкIо.
- Ара?..- загъорэ тегущыIыкIырэ графыр IугушIукIыгъ.- Ащыгъум сэ шъуауж бэкIэ сыкъинагъ. Аущтэу 
шъоIомэ, сэри а театрэхэм сыкъыжъудэкIон. Сеплъын 
пачъыхьэр зэрэшъумыгъэзэщ-зэрэшъумыгъэчъыерэм…- 
етIанэ кIэгупшысыхьажьи, къафигъэпытагъ: - Сэ сызыфэшъыпкъагъэ пачъыхьэм сыкъызэхимышIыкIыжьыгъэми, 
ащ фэдэ ешъуIуалIэу зыгорэм зэхежъугъэхыкъон, 
къешIэкIыгъэ купмэ бзэгу шъуфахьынышъ, Бастилием 
шъучIаригъэдзэщт.
- АщкIэ, папа, уицыхьэ къыттегъэлъ, зыгъэрэхьат,- 
ежь Шарль де Ферриоль къафыригъэжьагъэу къафигъэпытэжьыщтыгъэ Iофым Айщэт кIэух къыфишIыжьи, графым 
гуапэ щигъэхъоу риIуагъ: -Пачъыхьэ оперэ театрэм 
тыкIонэу зэтэгъэхьазырышъ, папа, уфаемэ, уздэтщэн.
- Тхьауегъэпсэу, Аиссе, шъо шъукIу, ар сэ сфэщэчыщтэп. ЕтIан, нахьышIу сыхъумэ ары. Сэ театрэм тIэкIу 
хэсэшIыкIы, сызэныбжьыкIэм, шъо сызышъуфэдэм, ащ 
бэрэ сыкIощтыгъэ. Оперэм хэсшIыкIырэ щыIэп, ау, шъыпкъэм шъуфаемэ, дипломат сэнэхьатыр хэсымыхыгъагъэмэ, 
пьесэ стхынэу сигухэлъыгъ. Джаущтэу зэрэмыхъугъэр 
нахь дэгъункIи мэхъу… Ощ фэдэу, театрэ IофышIэныр 
хэсхыгъагъэмэ, Пон де Вель, титIо тызэнэкъокъузэ, Париж 
тыдэзэрэгъэсыжьыщтыгъэп. Арэп, мы мэфэ шIагъом сыда 
унэм шъузыфисыр? Жьым шъухахь, зыжъугъэпсэф. Шъуилитературнэ салон Iоф ышIэжьырэба?
- БлэкIыгъэ мазэм щыIагъ. КъэпшIэжьрэба, папа, ори 
тIэкIурэ укъытхэсыгъи.
- КъэсымышIэжьы мэхъуа, Мария-Мадлен де Ла Вьевиль Испанием зэрэщыIагъэр къызышъуфиIотэжьыгъэ 
мафэр арба, тIэкIу сыкъэгъойщаий, тэрэзэу седэIунэу 
хъугъэп. Сыд икъэбар ащ? Шъыпкъа Сезар-Александр де 
Бодеан Парабер графым ар зэрэдэкIуагъэр?
- Шъыпкъэ, папа,- ипшъэшъэгъу ыцIэ кIыхьэ щымыгъупшэу къызэриIуагъэр Айщэт зэрэшIогъэшIэгъоныр 

--- Page 228 ---

щысмэ гу лъаригъатэу яплъыгъ,- Парабер графым дэкIуагъ, джыдэдэм ахэр Швейцарием къэкIухьакIо щыIэх.
- Мария-Мадлен де Ла Вьевиль сыда ыныбжьыр, 
жьыщэу дэкIуагъэба? - зыми емыупчIэу графым къыIуи, 
Айщэт ыцIэ псэу къыриIозэ, къеупчIыжьыгъ: - О, Шарлотта-Элизабет Аиссе, уилэгъуба ар?
- Аиссе нахьи Парабер графиняр илъэсищыкIэ 
нахьыжъ,- Пон де Вель фэе-фэмыяшъоу джэуап къытыжьыгъ.
- Адэ иджэгу шъуригъэблэгъагъэба? - зигъэныбжьыкIэ-джэгулэзэ, Шарль де Ферриоль графыр джы къэупчIагъ.
- Сыда тызыкIыримыгъэблэгъагъэр…- Аржанталь 
игукъао къызыщиIощт чIыпIэ фифагъэу зэкIэми апэ къызIуипхъотыгъ.- Клодина-Александрини, Пон де Вели, 
Франсуа Вольтери, Шарль Монтескьеи щыIагъэх. Аиссерэ 
сэрырэ джэгум кIон зымылъэкIыгъагъэр…
- А мафэм орырэ сэрырэ, Аржанталь, джэгум тыкIон 
тлъэкIыгъагъэп шъхьае,- зыкIэмыкIогъагъэхэр Шарль де 
Ферриоль исымыджэгъу ыпкъ къызэрикIыгъагъэр 
къыIэкIэIуакъомэ ыIуи, Айщэт къэгузэжъуагъ,- къыкIэлъыкIогъэ мафэм гушIуакIо тыфэкIогъагъ.
- Адэ ары, тыкIогъагъ,- зыкIызэпагъэугъэр Аржанталь 
къыгурыIуагъэу къыдыригъэштагъ,- дэгъоуи тыкъахьэкIэгъагъ.
- Джаущтэу шъузэрэзэфыщытыр дэгъу, шъуиныбджэгъугъэ жъугъэпытэ,- графым ныбжьыкIэмэ къариIуи, ежь 
зыфаер зыфыпигъэхъожьыгъ: - Мария-Мадлен де Ла 
Вьевиль цIыкIум, джы Парабер графиням, ащ фэдиз ыныбжь 
Iоу сшIагъэп… ЗэрэхъурэмкIэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, 
ори ащ кIэогъахьэ… Мэфэ шIагъом жьым шъухахь шъосIуагъэба?! - Айщэт пае графым къыIуагъэм псынкIэу текIыгъ.- 
Сэ сышъуфае хъумэ, шъукъэзгъотыщт.
- Тэ чыжьэу тыщыIэщтэп, папа, щагум тыдэсыщт,- 
Айщэт уцыпс Iэгубжъэр графым ыпашъхьэ ригъэуцуагъ.- 
СыхьатныкъокIэ мы уцым ешъу, къыомыкIущт тхылъмэ 
уямыдж, зыгъэпсэф. Хьау пIомэ, некIо, щагум къыддыдэс.
- Сыд къышъухэсшIыхьан, сэ уцми сешъон, тIэкIуи 
зызгъэпсэфын,- Шарль де Ферриоль ариIуи, къызхихыгъэри ымышIэу унэм икIыщтыгъэ ышнахьыкIэ фигъэпы тагъ: - Пон де Вель, ар Аиссе ищыкIагъэп, о тыркубзэр 
зэбгъэшIэн фае…

--- Page 229 ---

Дунаим зыщидэхэгъу гъэтхэ щагум Айщэттхэр зэрэгъэгущыIэ-зэрэгъэщхыхэу дэсхэзэ, мэфэ пчъагъэм 
зэгупшысэщтыгъэ гукъаор Аржанталь къымыIон ылъэкIыгъэп:
- Джары, мамарэ Клодинэрэ, ахэмэ Ларош ягъусэжьэу, тятэшым IаекIэ тегущыIэхэ шъхьае, ащ фэдизэу угу 
тебгъэкIодыхьанэу ар зэрэмысымаджэр шъулъэгъугъэ. 
Ахэмэ аIуагъэр шъошIа?
- Сыда аIуагъэр?!.- Айщэт ышъхьэ къыпхъотагъ.
- КъысамыIуагъэу зэхэсхыгъэр къышъосIон, ау сяшъумыIотэжь. Делэ хъугъэ графыр унэм къыбдисы мыхъунэу 
аIо… Зыгорэ фыряхьисап, ау фыряхьисапыр къызгурыIуагъэп.
Ерагъоу зызыIажэщтыгъэ Айщэт пкъы пытэ пкъыекIэ 
къэтэджыгъ:
- Шъо шъущыс, сэ джыдэдэм къэзгъэзэжьыщт…
V
Мафэ горэм Софи щхызэ, Айщэт еупчIыгъ:
- Сыда, Аиссе, Ларош епшIагъэр?
- Ежь къытэIазэзэ, Софи, сэ сеIэзагъэу къыпщэхъуа? - 
зыфеупчIыгъэр Айщэт къыгурыIуагъэу есэмэркъэужьыгъ.
- Ары, Аиссе. Нахьыпэм зэрэщымытыгъэу шъхьащэ 
къыпфешIы, къыоубзэ, къыбдыречъыхьакIы.
- Ларош ащ фэдэу щытыгъэба?..- Айщэт тхьагъэпцIышъо нэгукIэ Софи Iуплъи, нахь мэкъэ теубытагъэкIэ 
джэуап ритыжьыгъ: - ИтIогобзэгуагъэ хинэнэу фэзгъэпытагъ.
- Дэгъоу епшIагъ, сэри зыкъыспигъэпкIэжьырэп.
- О сыда?
- А сшIэрэп!..- Софи щхыгъэ.- Бзылъфыгъэ уз уиIэмэ 
сымыуплъэкIу хъущтэп ыIоти, сыщигъэIэжьыщтыгъэп. 
Джы зызгъэпсэфыжьыгъ.
- Ащ фэдэмэ синэнэжъ ариIощтыгъэр ошIа? "Мыуцурэр къиуцукI IокIэ". Джа мафэм, къэошIэжьмэ, джаущтэу Ларош сыдэмыгущыIагъэмэ, хъущтыгъэп,- Айщэт 
игукъэкIыжь къехьылъэкIэу хэщэтыкIыгъ.
- Сыд епIуагъэми, укIэмыгъожь, зебгъэшIэжьыгъ.
- Сэ сизэкъуагъэкIэ огугъа, сшынахьыкIитIу, Пон де 
Вельрэ Аржантальрэ, къыслъычъэхи, ащ тырамыгъэхъыкIыгъэ къагъэнагъэп, агъэщынагъ. Зыгорэм зыгорэ емыгъэIон плъэкIыщтэп, ау ащ ыуж тиунэ Iор нахь щымакIэ 
хъугъэ.
- Мария-Анжеликэ графиняри уакIыбыкIэ щыцIэцIэжьырэп.
- Ащи гу лъыптагъа, Софи?
- О къыпфэгъэхьыгъэ зыхъукIэ, Аиссе, зэкIэми гу 
алъысэтэ,- Софи нэшIукIэ Айщэт Iуплъагъ.
- Сэ сизакъуа?..
- Хьау, хьау,- Софи къызыфеупчIыгъэр къыгурыIуагъэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- уятэ графри, Пон де Вели, 
Аржантали арых. Жанетт-Николи зыщызгъэгъупшэрэп. 
О дэгъоу къыпфыщытхэм, Аиссе, сэри дэгъоу сафыщэтыжьы, ау ахэмэ ащыщэп Клодина-Александринэ…
- Ащыгъум, Софи, угу илъыр зэкIэ къысэпIуагъэба?
- Зэгорэм къыосIогъагъ, джыри къыосэIо, Аиссе: ощ 
нэмыкI гушIогъо-къотыгъо мы дунаим щысиIэпышъ, сыгу 
пфилъыр пшIосыушъэфырэп.
- Тхьауегъэпсэу, Софи,- Айщэт ыгу къызэхэхьагъ.- 
Сэри оркIэ джащ сыфэд. Сыда сэIо титIо тызэфэсакъыжь-тызэгъылIэжьэу непэ къытэхъулIагъэр? Тыгу дгъэкIоды хъущтэп! "Шым тесым ыгу зыкIодыкIэ, иш чъэжьышъурэп" модэ талъэныкъо, Черкесым, щаIо. Тэ шым 
тытемысми, джа гущыIэжъ Iушыр зыщыдгъэгъупшэнэп. 
Сыда шъуIуа папа икъэбар? - Айщэт шъхьаныгъупчъэм 
иплъыгъ,- Ларошрэ Дэстэнрэ адэгущыIэ. Муары Аржантали къэкIожьы, мыгъэ ащ зэрэхэхъуагъэр, инэу зыричыгъ. 
Ащи иеджэн мазэкIэ къыухыщт. Аржанталь! - щыгушIукIызэ, Iэ фишIыгъ.- Аржанталь фэгъэхьыгъэу, Софи, 
умышIэмэ, къэбар дэгъу къыосIощт. Еджэныр къызиухыкIэ, ар зыдагъэкIощтыр ошIа?
- Тыда? - Софи гумэкI нэгукIэ Айщэт Iуплъи, зэнэгуещтыгъэ-зэгуцафэщтыгъэмкIэ псынкIэу еупчIыжьыгъ: - Ятэ 
графым дэжь Дофине агъэкIонщтын, ара?
- Хьау, сэщ нахь къэмынагъэми, язгъэгъэкIонэп,- 
зэхихыгъэр Айщэт къыримыгъэкIу-ыгъэшIагъоу ыдагъэп,- 
икъунба ащ Огюстен-Антуан сятэшыр зэрэщыIэр! Аржанталь дэгъоу зэреджэрэм пае Парламентым Iоф щишIэнэу 
къыхахыгъ.
- Ар къэбар дэгъу, Аиссе, сыпфэгушIо. Сэ стхьакIумэ 
къиIогъагъэр нэмыкIыти ары ДофинекIэ сызыкIыоупчIыгъэр, 

--- Page 230 ---

ау ащ ишъыпкъапIи, бзэгухьагъэ хэмылъэу, мыхъун сэIомэ, 
къысфэгъэгъу, къыосIон.
- Софи, сыпсэм фэд,- Айщэт щхыгъэ,- ащ фэдизэу 
зымыухыжь, зызыфебгъэукIыхьэрэр сэ къыосIон: джа 
тшIэрэ зэшыпхъуитIумэ ренэу сыкъэзыухъумэрэ зэшитIум 
яз сшъхьаращынэу фэягъэх. Ары шъхьае, Пон де Вельрэ 
Аржантальрэ "джаущтэу зышъушIэкIэ, Аиссе тигъусэу 
тшъхьэ щытэгъэзые" янэ раIуагъ.
- Джаущтыгъэмэ, Аиссе, нахьышIуныгъэкIи мэхъуба? - 
Айщэт зыхэфэгъэ тхьамыкIагъом щыгъозэ Софи къэгушIуагъ.
- Хьау, хьау,- Айщэт къэгуIагъ,- папа тхьамыкIэр 
изакъоу зэшыпхъуитIумэ къафэзгъэнэнэуи?! Ащ ыпэу 
сылIэмэ нахьышIу!
Софи нэшIукIэ Айщэт еплъыгъ, ыгуи егъугъ. НэшIукIэ 
зыфеплъыгъэр Айщэт зишIэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу 
ыгу шIу нэмыкI имылъэу къызыхэфэгъэ унагъом зэрэщыпсэурэр ары. Сыд фэдэу къыфыщытхэми, сыд фэдиз 
гумышIугъэ къыфыряIэми, Мария-Анжеликэрэ КлодинаАлександринэрэ афэгъэхьыгъэу зы гущыIэ дэй къыIуагъэу 
къышIэжьырэп. Ферриольмэ яхьылIэгъэ мыхъун горэ Iуи, 
къыпфигъэгъущтэп. Шъхьаихыгъэ-нэиутыкIэ Ларош докторым зэрэдэгущыIэгъагъэр джы къызнэсыгъэми, къыIорэп 
шъхьае, къехьылъэкIы. 
Къызыщыхъугъэ хэгъэгур зэрэчыжьэр ара хьауми 
дышъэ хъагъэм бзыур зырагъэтIысхьэкIэ, хьапсэу къызэрэщыхъурэр ара Софи ыгу Айщэт зыкIыфэгъурэр? Ар 
зыIорэм иIоф сыда ащыгъум зытетыр? Софи къызыщыхъугъэ хэгъэгум Iахьыл щыримыIэжьыми, ар дышъэ хъагъэкIэ зыфимылъэгъужьыми, щэпсэу, щэлажьэ, ышъхьэ 
щеIыгъыжьы. Ар ылъ, ымакъ, игушIуагъу, игууз, ыбз, 
игъыбз. Къин щелъэгъуми - ичIыгу, иуашъу. Тыдэрэ 
къуапэ зигъэзагъэкIи, "хэхэскIэ" къыщеджэщтхэп. 
ТхьамыкIагъоми гушIуагъоми уагъэкуо, ау тIури мэкъэ 
зэфэшъхьафкIэ зэхэошIэ. Ахэр арыщтын Айщэтрэ Софирэ 
гукIи псэкIи зэпэблагъэ зэфэзышIыгъэхэр. Ащыгъум 
Шарль де Ферриоль графымрэ Айщэтрэ, Пон де Вель, 
Аржанталь зэшхэмрэ Айщэтрэ, Мария-Анжеликэ, Клодина-Александринэ зэшыпхъухэмрэ Айщэтрэ, Жанетт-Никольрэ Айщэтрэ, Ларош докторымрэ Айщэтрэ, Франсуа 

--- Page 231 ---

Вольтеррэ, Айщэтрэ, нэмыкIхэмрэ сыдым зэфихьыгъэха? 
Ахэр ошIэ-дэмышIэу щыIэныгъэм зэрипхыгъэ-зэпигъэуцугъэх,зэфэшIу-зэфэмышIу ышIыгъэх.
"Синасыпти, сшынахьыкIэмэ афэдэу, Софи Тхьэм 
къысфихьыгъагъ,- Айщэт гукIэ зыщыгушIукIыжьыгъ.- 
Пон де Вельрэ Аржантальрэ хъулъфыгъэх, ахэмэ ясымыIошъущтым ышъхьэ Софи фисхын слъэкIыщт. ЧIыпIэ 
къин сызифэкIэ, джа зыр ары сиупчIэхэр зэсхьылIэхэрэр. 
"УигукIае зэпIотэн щымыIэ хъумэ, шъхьантэр уапашъхьэ 
игъэтIысхьи, еIуат" синэнэжъ зэриIощтыгъэу, сэркIэ Софи 
джа шъхьантэ гужьыдэгъэкIым фэд. Ары шъхьае, 
шъхьантэм раIуагъэр фэмыщэчэу шIуцIэ зэрэхъугъагъэу, 
ситхьаусыхэмэ Софи ыгу агъэушъуцIымэ? Ежь къызэрэсфэсакъэу сэ сыфэмысакъыжьымэ, ар титIуи къытэхъулIэщт.- Зэрэхъугъэри ымышIэу Фахьрирэ Орхъанрэ зыгъэ 
ыдэжь къызэрэфэкIогъагъэхэр Айщэт ыгу къэкIы жьыгъ: 
- Ахэмэ сафэгубжи, агу хэзгъэкIыгъагъ, ау сядэIоу Стамбул садэкIогъагъэмэ, папа иузыкIэ сишIуагъэ езгъэкIыныгъэкIи мэхъу. Хэта зышIагъэр аущтэу хъунэу?.. ЗэкIэри 
зилажьэр а пстэур тшIозыушъэфыгъэ Ларош ары. МарияАнжеликэрэ Клодина-Александринэрэ папа зырэсымаджэр амышIэщтыгъэуи? Мария-Анжеликэ ащ щымыгъозагъэми, КлодинэкIэ ар шъэфыгъэу сшIошъ хъурэп. 
Зэрэзэушъыигъагъэхэу, ежьыми зыкъыхыригъэубытэзэ, Айщэт джыри Софи егыигъ:
- Хъугъэ, Софи, щымыIэ хьэдагъэм титIо тытес фэдэу 
сыда тызыфыщысыр! Зыгу къытфэшIу-къытфэмышIухэмкIи ар Тхьэм къытферэмыхь, терэмыгъэлъэгъу,- Айщэт 
къэтэджи, зыгу зыфэгъущтыгъэм шъхьаныгъупчъэм 
фиплъыгъ.- Папа рэхьатэу щыс, Аржантали зыгорэхэр 
феIуатэхэшъ кIэрыс. Ар гукIэ мырэхьатыгъэмэ, Дастэни 
Лароши кIэрыкIыщтыгъэхэп. ПапакIэ сызыгъэгушIорэр 
ошIа, Софи? Унэм исыным нахьи щагум дэсыныр нахь 
къекIу.
- Жьы къабзэм зэрэхэсыр арыщтын.
- Ащ изакъоп. "Сятэжъ имыжъоф унэ слъэгъу зыхъукIэ, сэгупсэфы, сигукIаехэр сщэгъупшэх" зымафэ къысиIогъагъ. Ар Iэзэгъу папа фэхъунэу, хъужьынэу къысщэхъу.
- Тхьэм еIу,- блын къогъум щагъашIорэ тхьэсурэтым 
Софи шъхьащэ фишIызэ, къащ къызыфихьыжьыгъ.

--- Page 232 ---

Айщэти Тхьэм зелъэIу уж, къыIуагъ:
- Ащ фэдэ шIошъхъуныгъэ зыкIысиIэри, Софи, 
къыосIон. Модэ талъэныкъо, Черкесым, сыкIожьынэу 
арэп, сыкъызыщыхъугъэ унэм, хапIэм зэзакъо нэмыIэми 
сатерэплъи, мыщ, Франсым, сыщыгупсэфынэу къысщэхъу…- Гумэхагъэ къызыхимыгъэфэным пае, Айщэт 
къыIощтыгъэм тегущыIыкIыгъ: - Джары, Софи… О уиIофмэ ауж ихьажь, сэ папа дэжь сыкIонышъ, Аржанталь 
тыгъоспчыхьэ зыдэщыIэгъэ Комедиан театрэм Лафонтен 
испектакль щеплъыгъэшъ, къезгъэIотэжьыщт.
- А спектаклэр арба блэкIыгъэ тхьэмафэм Пон де 
Вельрэ орырэ, Аиссе, шъузэплъыгъагъэр? КъысфэпIотэжьыгъагъи…
- Ары. Ащ тызеплъым, Франсуа Вольтери тигъусагъ. 
Щыми тиеплъыкIэхэр зэфэшъхьафыгъэх, джы Аржанталь 
ишIошI зэзгъэшIэнэу сыфай.- Софи гумэкI нэгукIэ къызыкIеплъыщтыгъэр Айщэт къыгурыIуагъэу джэуап ритыжьыгъ: - Хьау, хьау, папа ыпашъхьэ тыщызэнэкъокъущтэп. 
Айщэт зэриIуагъэу графым ыпашъхьэ щызекIуагъ. 
Аржанталь еупчIыным ыпэкIэ, Шарль де Ферриоль ыIэмэ 
Iэ ащифэзэ, изытет зэригъэшIагъ, щэджэгъо тыгъэр къегуаомэ-къемыгуаомэ еупчIыгъ, иджэнэ чыIуи фигъэупкIэпкIэжьыгъ.
- Непэ сиIоф дэгъу,- графым къыриIожьыгъ,- Аржантали къысфихьыгъэ къэбар гушIуагъом сыгу къыIэтыгъ. 
Пачъыхьашхом и Коллеж дэгъу дэдэкIэ къэзыухыщт нэбгырищымэ зэрахэфагъэр непэ къыфаушъхьафыжьыгъ, 
Парламентым Iоф щишIэнэу зэрагъакIори къыраIожьыгъ. 
СыпфэгушIо, Аржанталь, сыпфэгушIо, де Ферриоль 
лIакъор къэбгъэукIытэжьыгъэп. Сэри зэгорэм, Аиссе, джа 
Коллеж дэдэр джаущтэу къэсыухыгъагъ, джа Парламент 
дэдэми сыриIофышIагъ, илъэсыбэрэ Франсым сырилIыкIоу 
хэгъэгу пчъагъэмэ сащыIагъ, сипачъыхьи, сихэгъэгуи, 
силIакъуи ядахэ язгъэIуагъ… джы шъолъэгъу къысэхъулIагъэм, зыми сырищыкIэгъэжьэп…
- Сыда узыкIырямыщыкIэгъэжьыр, граф? - Аржанталь 
"граф" гущыIэм теIункIэзэ къыIуи, ятэшым IугушIожьыгъ,- 
ти Коллеж зыщыIэм щегъэжьагъэу ар дэгъу дэдэкIэ къэзыухыгъэ нэбгырэ шъэныкъомэ Ферриолищ ахэт - оры, 
Пон де Вель, сэры. Ахэмэ ягугъу къашIы зэхъум, апэ зыцIэ 
къыраIуагъэмэ, къызыщытхъугъэхэм ори уащыщ.

--- Page 233 ---

- Ара?..- графым ынэхэу кIосэжьыщтыгъэхэр къызэкIэблэжьыгъэх.- Адэ джары тэ Ферриольхэм тызэрэщытыр, Герен де Тансен графмэ ар къагурыIонэу фаехэп 
нахь… Джа уянэшыпхъу Клодина-Александринэ тхакIоу, 
Аржанталь, зызышIошIыжьырэм…
- Папа,- Айщэт графым къыIорэр зэпыригъэугъ,- ащ 
нахьи нахьышIу Комедиан театрэм Аржанталь щилъэгъугъэ спектаклэр къытфиIотэжьмэ.
- Ащ фэдэ театрэ Париж дэта?..- зэныбжьыкIэм 
къыщыублагъэу зыдакIощтыгъэ театрэр щыгъупшэжьыгъэу 
Шарль де Ферриоль къэупчIагъ, етIанэ ыгу къызэкIыжьым, 
къызыIуипхъотыгъ: - Мольер ипьесэхэр зыщагъэуцурэ 
Барон артистыр зычIэт театрэр ара? Сыда Барон ыцIэр, 
къысэжъугъэшIэжьба?
- Ащ ыцIэр Мишель,- Аржанталь ятэшыр зэригъэжагъэп.
- Ары, Мишель… Мишель Барон ащ ыцIагъэр, артист 
дэгъугъ ар!
- Джыри Мишель Барон псауи, папа, Iофи ешIэ, цIыфми 
шIу алъэгъу,- Айщэти графым ешъэбэкIызэ, икIэсэ артист 
хэкIотагъэм игугъу фишIыгъ.
- Ара?..- зэхихыгъэр Шарль де Ферриоль джыри 
ыгъэшIэгъуагъ, тIэкIу тыригъашIи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - ЦIыф дэгъухэр, яшIуагъэ хэгъэгум къыфахьызэ, 
бэрэ щыIэнхэ фае. Сэри ахэмэ сащыщ, къыжъугурыIуагъа?.. Театрэм хъулъфыгъэхэр ехъуапсэхэу Адриенна 
Лекуврер чIэт.
- Джа Адриеннэ Лекуврер ары "Флоринтина" спектаклэм хэт Артанас бзылъфыгъэм ироль къэзышIырэр.
- Спектаклэр угу рихьыгъа, Жан? - Айщэт еупчIыгъ.
- Адриеннэ Лекуврер зыхэт спектаклэр угу римыхьы 
мэхъуа!..- спектаклэр ылъэгъугъэ фэдэу Шарль де Ферриоль къыIуагъ.
- Шъыпкъэ, граф, шъыпкъэ,- Аржантали ятэшым 
дыригъэштагъ,- Адриеннэ Лекувреррэ Мишель Баронрэ 
спектаклэм хэмылэжьагъэхэмэ, ащ ыцIэ репIонэу узыфытегущыIэн хэлъэп. ДжитIур ары спектаклэм имэхьанэ 
къэзыIэтыгъэхэри, уезымыгъэзэщэу кIэзыщыгъэхэри.
 - Сэри джары ащ сызэреплъыри, ащыгъум орырэ 
сэрырэ, Аржанталь, тишIошIхэмкIэ тызэтефэ,- Айщэт 

--- Page 234 ---

зэхихыгъэм ыгъэгушIуагъ, ау ащ нэмыкIмэ фэшъхьаф 
еплъыкIэу фыряIэм игугъуи къышIыгъ: - Ары шъхьае, Пон 
де Вельрэ Франсуа Вольтеррэ ащ щыкIагъэ имыIэу, еплъыгъэхэр ыгъэщхыгъэхэу, ыгъэтхъэжьыгъэхэу, ыгъэгупшысагъэхэу аIо.
- СшIэрэп, сэ ащ фэдэ хэслъэгъуагъэп,- Аржанталь 
ытэмэ псыгъохэр зэфищагъэх, - щхэны, ау узгъэгупшысэн 
хэлъэп.
- Узыгъэщхырэ пстэури гъэшIэгъонэп, Жан, арба? Ащ 
Мольер еплъыгъэмэ, спектакль нэкI ыIонти, щхыщтыгъэ. 
Адриеннэ Лекуврер артистышхом сыгу егъу ыIонти, цIацIэщтыгъэ.
- Хэта шъуубырэр, Адриеннэ Лекуврера? - джы нэс 
зи къэзымыIожьэу, плъызэу щысыгъэ Шарль де Ферриоль 
къахэгущыIагъ, къыраIощтыми пымылъэу афигъэпытэжьыгъ.- Адриеннэ бзылъфыгъэ дахэр шъумыубы! Ар сэIо 
шъхьае, Шарлотта-Элизабет Аиссе, ар ощ нахьи нахь 
дахэп…- щхыпцIи, ежь зыфаери къыпигъэхъожьыгъ, ащи 
къыщыуцугъэп: - Ар нычэпэ садэжь зэрэщыIагъэр шъошIа? 
Мо къакIорэ Мария-Анжелика графиняр арэп, Андриеннэ 
дахэр ары зыфасIорэр.
Ащ нахьыбэрэ Шарль де Ферриоль щагум дигъэсыжьы 
зэрэмыхъужьыщтыр Айщэт къыгурыIуи, унэм рищэжьынэу 
графым зыщыриIощтым, гыер ыпэ итэу Мария-Анжеликэ 
къыIухьагъ:
- Сыда тыгъэм зежъугъэстыжьэу щагум шъузыфыдэсыр?
- Щагум тыдэсэп тэ,- графым инысэ фидзыжьыгъ,- 
Пачъыхьэ Комедиан театрэм тыщыI, ошIа ащ бзылъфыгъэ 
дахэу чIэтыр?
- Адриеннэ Лекуврер хэта зымышIэрэр, граф? - 
Мария -Анжелики щхыпцIызэ, ипщыкъо еупчIыжьи, егооесэмэркъэоу фидзыжьыгъ: - Ащ, жъы хъугъэ умыIощтмэ, 
Мишель Барон хъулъфыгъэ гохьыри чIэт…- къыIорэр 
Айщэт зэримыгуапэр графиням зелъэгъум, псынкIэу 
игущыIэ текIыгъ: - Ахэр Iофхэп, щэджэгъуашхэм игъо 
къэсыгъ. НекIо, Аржанталь, ори умышхэу пчэдыжь унэм 
уикIыгъэу къысаIуагъ.
- Щэджэгъуашхэм игъо хъугъа? - къызытехьэгъагъэр 
ары Iоу умышIэжьынэу Шарль де Ферриоль къэупчIагъ, 
игъусэхэми апэ ишъыгъ.

--- Page 235 ---

Аржантали къыфэмыIошъущтыгъэмкIэ джы Айщэт 
еIушъэшъагъ:
- А спектаклэр Пон де Вель ыгу зыкIырихьырэр уфаемэ, Аиссе, къыосIон: ар зыгъэуцугъэм тIэкIу дэIэпыIагъэшъ ары. Франсуа Вольтери ар ешIэшъ, зэдырагъаштэ 
нахь, тIуми агу рихьыгъэкIэ сыгугъэрэп.
- Ар сшIагъэп сэ…- Айщэт елъэкIонзэ, графым кIахьи, 
ыIаблэ ыубытыгъ.
Мария-Анжеликэ ар зелъэгъум, ыкъо егыигъ:
- Еплъ, Жан, Аиссе ятэ шIу зэрилъэгъурэр… о сIаблэ 
къэуубытыгъэу къэсшIэжьырэп.
- Мама, сыпшъашъа сэ?..
- Ары, Жан, ары, шIу сыплъэгъурэп… Уянэ шIу плъэгъущтмэ, пшъашъэ фэIуагъа?.. СкъуитIу яз пшъэшъагъэмэ, 
синасыпыгъ…
VI
ЩыIэныгъэр чэщ-мэфэ зэблэкIым фэд, инафи ишъэфи 
зэхэфыгъуай. Ащ ицIыфи къызэрыкIо дэдэп: мэщхыми, 
мэгубжы; мэгушIоми, мэгъы; ишIушIи бэ; идэий макIэп; 
илIыгъи щегъаIэ; икъэрэбгъагъи теунахъо. Зыр - шъугъуал, 
адрэр - хъопсал, ящэнэрэр - шIулъэгъуб, яплIэнэрэр - 
шъхьэзакъу.
Хэтрэ цIыфи тефэрэ-темыфэрэр епIолIэн плъэкIыщт. 
Ау фэшъуаша-фэмышъуаша? Дунаим тетыфэ къырамыдзахэхэрэ цIыфхэри щыIэх, зехыжьхэкIэ, шъхьэджэшъуагъэми, ар зэрэшъхьац тIыргъуагъэр, нэшъугъэми, ащ 
зэрилъэгъущтыгъэр, лъэщагъэми, ар къызэрэшъощтыгъэр, 
Iэщагъэми, ащ пхъэ зэрикъутэщтыгъэр аIомэ, идэгъогъагъэр зыщагъэгъупшэзэ, шъыпкъэр пцIыкIэ, пцIыр шъыпкъэкIэ агу къагъэкIыжьэу бэрэ къыхэкIы. Ащ фэдэхэм 
улIыхъужъми - уагъэкъэрэбгъэщт, ухьалэлми - уагъэхьэрамыщт, уцIыфышIуми - мышIур пфаIощт.
Ахэмэ ахэкIыжьэу Шарль де Ферриоль псауфэ тыдэ 
кIожьын, идэгъугъи идэигъи сымаджэ зыхэхъухьагъэ 
щыIакIэм щыриIэу, ышъхьэ къызэIыхьэми къызэIымыхьэми 
ыIон ышIэу идунай тет. Ыпашъхьэ ежь игугъу щашIы зыхъукIэ, иблэкIыгъэ дэхэгъэ-дэгъугъэм тегущыIэхэ нахь, инепэрэ 
тхьамыкIагъо щымыIахэу зашIы. Ау ыкIыб къызэригъазэу, 

--- Page 236 ---

зэрэсымаджэр ащыгъупшэжьыгъэу, рамыIуалIэрэ къагъанэрэп. Ар етIани зыщыхъурэр имыжъоф ун нахь, нэмыкI 
чIыпIэп.
Графым иуз бгъэхъужьын зэрэмылъэкIыщтыр мафэ 
къэси Айщэт къыгурыIощтыгъ, Ларош иуцхэми ишIуагъэ 
къызэрямыкIыжьыщтыгъэри нэфагъэ. ЕтIанэ ахэр узгъэхъужьын уцха? "ЕIазэзэ, зэрымыр шъыпкъэ зыгъэхъущт 
уцхэр Iуедзэхэмэ?..- шъхьэм къыфечъэгъэ гупшысэм 
джыри Айщэт къыкIигъэщтагъ, етIанэ ежь-ежьырэу зэушъыижьызэ, зэгыижьыгъ.- Ларош сызыдэгущыIэгъэ уж, 
ащ фэдэ ышIэнэп, сэ сыкъыримыдзэми, сшынахьыкIэмэ 
ащыщынэщт. ЕтIани узыфаер папа епшIэнэу ышъхьэ щихы 
зэпытырэп. Мария-АнжеликэкIи, ЛарошкIи, КлодинэкIи ар 
шъэфэп. Сыда сэ папа фэсшIэн слъэкIыщтыр? Дэгъоу 
сызэрэфыщыт закъор икъущтэп. ЗэкIэми анахьэу сыгу 
къеорэр ышнахьыкIэ Огюстен-Антуан хъатэу къызэрэпымылъыр ары. Мария-Анжеликэ нахьыбэрэ ыдэжь, Дофине, 
зэрэкIорэр арымэ сшIэрэп, икъэкIо-къылъыплъэ щигъэкIагъ. Шъыпкъэ, мазэм зэ-тIо къыфэтхэ, ау ахэмэ сафеджэ 
хъумэ, "тхылъыпIэкIэ къыскIэрэмыупчI" еIошъ, къядэIужьырэп. Папа зи къытиIорэп шъхьае, иуз хэшIыкI фызиIэ доктор горэ егъэплъыгъэн фаеба? АщкIэ Жанетт-Николь 
ишIуагъэ къысигъэкIынэу, пачъыхьэм идоктормэ ащыщ 
горэм дигъэгущыIэнхэу зымафэ къысиIогъагъ. Тхьаегъэпсэу, мыхъу зыщыхъужьырэм а закъор ары згъотыжьырэр. Папа игъэхъужьын кIыхьэ-лыхьэ зэрэхъурэм сэ 
силажьи хэлъ, ащкIэ Эркюль-Андре де Флери кардиналым, 
Ферриольмэ сакъызыхэфагъэм къыщегъэжьагъэу сыкъешIэ, сыдэгущыIэн фэягъэ. Джырэблагъэ, я ХIV-рэ 
Людовик пачъыхьэр зэлIэми, агъэIылъы зэхъуми, сыIукIэгъагъ, папа изытет къыкIэупчIэгъагъ…"
Псэрэ гурэ зэрэшIэ зыфаIорэр шъыпкъэщтын, Ферриольмэ якъэлапчъэ дэжь къыщыуцугъэ кухъэренэ макъэм 
Айщэт игупшысэхэр зэпигъэухи, ыгъэплъагъ. Бжыхьэ жьы 
къабзэм хэсэу шъхьэукъэщтыгъэ Шарль де Ферриоли 
къыгъэущыгъ, кухъэренэм къикIыщтым паплъэщтыгъэ 
фэдэу графым къыIуагъ:
- ХьакIэшхо къытфэкIуагъэкIэ сенэгуе.
Эркюль-Андре де Флери архиепископщтыгъэу 
бэмышIэу кардинал ашIыгъэм лIы од горэ игъусэу щагум 

--- Page 237 ---

къыдэхьагъ. Айщэт зэмыжагъэхэ хьакIэхэм апэгъокIыгъ. 
Кардиналыр ыдэжь къызыIохьэм, Шарль де Ферриоль 
шъхьэщэгъашIо фишIи, ыIэ ебэугъ, етIанэ IаплI рищэкIи, 
ипачъыхьэ тыгъэ идунай зэрихъожьыгъэр, иджэназ зэрэхэмытыгъэр, аужырэ шъхьэкIафэ зэрэфимышIыжьыгъэр 
ыгу къызэреорэр фипчъызэ, къызэгъым, Эркюль-Андре 
Флери къеушъыигъ:
- Ары, ары, граф, сыдэу пшIын, тызыфит щыIэп, 
типачъыхьэ тыгъэ идунай ыхъожьыгъ, зыдигъэзэжьыгъэм 
шIу щыхъунэу, щыгупсэфынэу тыфэлъэIон, зэIун, зымыухыжь,- кардиналым ыIозэ, графыр зыкIэритхъыжьыгъ.- 
Ащ фэдэ зыхъурэм аIоу хабзэр тэгъаIо: "Пачъыхьэр лIагъэ, 
орэпсау пачъыхьэр".
- Ары, кардинал, ары, Эркюль-Андре, пачъыхьэр 
лIагъэ, пачъыхьэр щыIэжьэп,- Шарль де Ферриоль къыIуи, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Сыдэсыгъэп, сырилIыкIоу Тыркум 
сыщымыIагъэмэ, сипачъыхьэ тыгъэ тхьамыкIэ къыжъудэзгъэIылъыжьыщтыгъ… Ары шъхьае, шъори шъошIэ, хэ гъэгу 
Iофыр зэкIэми апшъ. Адэ джары тиIофхэр зэрэхъу хэрэр…- 
графым икъэгущыIакIэкIэ изытет къагурыIозэ, хьакIэхэр 
зэфычIэплъыгъэх, ау джы къафыпигъэхъожьыгъэм зыкъаригъэшIэжьыгъ.- Мы уигъусэ тихьакIэ, кардинал, 
синэIуасэп.
- Мыр, граф, Сильва Жан-Батист, пачъыхьэм иунэгъо 
доктор. Скъо нахьыжъ тIэкIу къэгъойщэягъэти, фэсщэгъагъ, шъуадэжь тыблэкIыти, узэзгъэлъэгъунэу сыкъыIухьагъ,- Жанетт-Николь къызэрелъэIугъэр къыхимыгъэщэу къыIуи, джау сыдми къыухыжьыгъ,- зыгорэ къыогъу мэ, граф, докторым телъэIун, къыоплъыщт, сэри тадэжь 
къыщысэплъыгъ… 
- Эркюль-Андре, синыбджэгъужъ,- Шарль де Ферриоль зэхихыгъэр игопагъ,- зы уз нахь мыхъуми къызэмыгъурэ цIыф горэ щыIа! Муары мо синысэ Мария-Анжеликэ къыдакIохэрэ сшынахьыкIэхэр къэмыхъухэ рапшIэзэ, 
тшъхьэ мэузы аIо. Шарлотта-Элизабет Аисси къыздечъэкIызэ, ышъхьэ лъы къыдефые… Арба, Аиссе?
- Папа, аущтэу умыIо, зыкIи сыбгъэгумэкIырэп. 
Эркюль-Андре кардиналым доктор Iазэр зызэригъэплъыгъэкIэ, ори зэгъэплъ.
- Аиссе! - Шарль де Ферриоль зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ,- Сильва Жан-Батист доктор ныбжьыкIэр Iазэмэ о 
тэ щыпшIэра?

--- Page 238 ---

- Папа?..- фэмыгубж-IумыгушIоу Айщэт графым 
Iуплъагъ.
- Ары, ары,- зыфеупчIыгъэм иджэуап мыдрэри 
пымылъыжьэу, зыкъызэблихъужьыгъ,- уисэнэхьаткIэ 
IэпэIэсэныгъэ пхэлъыным ужъ, уныбжьыкI иIэп. Сэ сшIэщтыгъэр типачъыхьэ идокторэу Ширак Пьер ары. Бзылъфыгъэ уз IофхэмкIэ джары Iазэр. Сыд икъэбар ащ? СыкъишIэжь-сыкъимышIэжьми, сишIуфэс сфешъухыжь. 
Зэгорэм ащ,- Айщэт зэрэщысыр Шарль де Ферриоль 
щыгъупшэжьыгъэу щхыпцIызэ, къыIуагъ,- сибзылъфыгъэ 
дэхэцIыкIухэмкIэ бэрэ ишIуагъэ къысигъэкIыщтыгъэ, 
ежьыми ахэмкIэ хьау иIагъэп, джы сшIэрэп нахь…
- Папа!..- джыри Айщэт ымакъэ графым фигъэлъэшыгъ.
- Ора ар, Аиссе?.. Къысфэгъэгъу, къысфэгъэгъу… 
Сыда адэ, доктор, тызыфыщысыр, сипсауныгъэ изытет 
зэбгъэшIэщтымэ, некIо унэм… Мо къэкIорэ графиням 
тшъхьэ ыгъэузыщт, тигъэгущыIэщтэп… ЕмыкIу къысфэмылъэгъу, кардинал, джыдэдэм къэзгъэзэжьыщт. НекIо, 
Аиссе, о зыр ары сэ сиIэзэгъури, сигугъапIэри…
ЗыкIыгъугъэмэ Аржанталь ахэлъэти, Айщэт лъежьэгъагъ шъхьаем, ар ымышIэнэу адрэр къызелъэIум, шIоигъуаджэу къыгъэзэжьыгъ. ШIуфэс зызэрах уж, кардиналым Мария-Анжеликэ къыриIощтыгъэр Аржанталь 
зэхихыгъ:
- Шарль де Ферриоль мыщ фэдэу иIоф тетми сшIагъэп, 
графиня, аущтэу зэрэхъугъэр игъуадж. Жанетт-Николь 
докторымкIэ къысэмылъэIугъагъэмэ, джыри графым иIоф 
зытетыр сшIэщтыгъэп.
- Ащ Жанетт-Николь сыда къызэрэхахьэрэр?..- зэхихыгъэр зэримыгуапэм Мария-Анжеликэ къызэкIигъэплъыхьэу 
къэупчIагъэми, сыдигъуи зэрихабзэу, зиIэжэжьыгъ, ау 
щытми, пимыIухьажьын ылъэкIыгъэп.- Ары гущ, ЖанеттНиколи графым гупсагъэкIэ къыщэгугъышъ, иIоф егъэгумэкIы.
- Мама,- Пон де Вель ыдагъэп,- ащ фэдэхэр тятэш 
графми, Аиссе икIэлэегъэджэ Жанетт-Николи ямыIуалI.
Мария-Анжеликэ Ферриоль графинямрэ Эркюль-Андре де Флери графымрэ зэIахьылхэ нахь мышIэми, кардиналым зэхихыгъэр игуапэу гукIэ щхыпцIыгъэ, джаущтэу 
зызыкIишIыгъэри къыушъхьафыжьыгъ:

--- Page 239 ---

- Жанетт-Николь изакъоп, графиня, Шарль де Ферриоль графым иIоф ыгъэгумэкIырэр, джа зыцIэ къепIогъэ 
кIэлэегъаджэ-динлэжь дахэм гупсагъэ фызиIэ пшынахьыкIэ Пьер Герен Тансени ары. ТIури зэгъусэхэу къысфакIохи, 
къышъуфэсщэгъэ докторым къыкIэлъэIугъэх.
- КъыбгурыIуагъа, мама?! - джы Аржанталь ынэхэр 
къилыдыкIыгъэх.
- Уятэшым шIу фашIэмэ адэ къызгурыIон,- ыкъо 
къыфидзыгъэми Мария-Анжеликэ риIолIэн къыгъотыгъ,- 
ахэми Герен де Тансен граф лъэныкъомкIи тиIахьыл 
Эркюль-Андре кардиналми тхьаегъэпсэу ясэIо. Ау, скъо 
кIасэхэр, сэ сцIэкIи Эркюль-Андре ыцIэкIи сышъолъэIу, 
моу тIэкIу шъутшъхьащыкIи, кардиналым сыдэжъугъэгущыI.
- МыхэмкIэ, Мария-Анжелика, шъэф сиIэп,- 
Эркюль-Андре нэшIукIэ кIэлитIумэ аIуплъагъ,- мыхэр 
шъэожъыежьхэп, къыуаIощтыми япIожьыщтыми хэшIыкI 
фыряI, ау о аущтэу оIомэ, тшъхьащыкIотхэми хъущт.
Францием икардинал игущыIэ шъабэмэ къаубытыгъэ хэ Пон де Вельрэ Аржантальрэ IукIхи, адрэ пхъэнтIэкIу 
гъэпсэфыпIэм зытетIысхьэхэм, Мария-Анжеликэ хэхьапщыкIи, къыIуагъ:
- Адэ джары, кардинал, къэтлъфыгъэхэми тыкъагъэсэжьы.
- СипхъорэлъфхэмкIэ, графиня, ар къыозгъэIощтэп. 
Ахэр гъэсагъэх, еджагъэх, ятэшым, ятэ фэдэхэу Франсым 
фэлажьэх. Сэ сызгъэгумэкIырэр нэмыкI, мы аужырэ 
илъэс хэм чылысыр зыщыгъупшэгъэ ныбжьыкIэхэр арых. 
Васко да Гамэ, Коперник афэдэхэм диным пэшIуекIоу 
къытхатIупщыхьэгъэ гупшысэхэм заушъомбгъу. Шъыпкъэм 
уфаемэ, графиня, мы шъуадэжь сыкъызфэкIогъэ Iофри 
Тхьэ Iоф нахь, сэ сиIофэп. Тхьэм къыпфыхихыгъэм уеуцолIэн фае. Ау сэ сшIэрэм Ащ ишIэ хэлъышъ, чIыпIэ къин 
ифэгъэ графым докторыр къыфэсщагъ.
- Шарль де Ферриоль графыр хъужьына шъуIуа? - 
Мария-Анжеликэ ыгу илъыгъэр нэмыкIыгъэми, ипщыкъо 
фэгумэкIы фэдэзэ, еупчIи, щытхъужьыгъ: - Ар сипщыкъокIи, си Огюст-Антуан графым ышнахьыжъыкIи арэп 
къызыкIасIорэр, уцуи тIыси имыIэу, мыпшъыжьэу ар Франс 
хэгъэгум фэлэжьагъ, сэкъат ехъулIагъ. Зыфэшъыпкъагъэ 

--- Page 240 ---

пачъыхьэр къешIушIэнэу тыщыгугъымэ, тыкъигъэгугъэзэ, 
дунаим ехыжьыгъ. Ежь зэрэсымаджэр, зэрэIыгъыныр 
имыкъоу, пшъэшъэ Iыгъынышхуи, олъэгъу, къытхэс. Я 
ХV-рэ Людовик пачъыхьэ хъугъакIэри сабый, илъэситф 
нахь ыныбжьэп. Ащ ипачъыхьэ Iофхэр зезыхьащтхэ Филипп 
Орлеанскэ герцог-регентым тыкъызэхишIыкIыщта, тызыфаер къытфишIэщта? Ежь граф тхьамыкIэри хъужьынышъ, 
къыткIэуцожьын шъуIуа?
- Хъужьын-мыхъужьыныр, графиня, Тхьэ Iоф,- МарияАнжеликэ иаужырэ упчIэ кардиналым къыпиупкIыгъ,- ау 
ы нэшIу къыщифэнэу, гунахьышIагъэ иIэмэ, къыфигъэгъунэу тхьэ тыфелъэIущт. Адрэ пенсион IофымкIэ гукIодыгъо 
щыIэп, ари Тхьэр тиIэпыIэгъоу, ишIэ хэлъэу регентыми 
тыкъызэхишIыкIын. Ащи Шарль де Ферриоль графым 
Франсым фишIэгъэ Iофхэр ымышIэхэу щытэп. Джа лъэныкъо Iофыр, Тхьэм иIорэ ишIэрэ хэлъэу, сэ сэштэ. 
- Тхьауегъэпсэу, Эркюль,- Мария-Анжеликэ къатхъуи, 
кардиналым ыIэ ебэугъ.
Айщэтрэ Сильва Жан-Батист пачъыхьэ докторымрэ 
Шарль де Ферриоль графым уц рати, зырагъэгъэпсэфынэу 
загъэгъолъым, зэрэгущыIэщтыгъэхэр сымэджэ гъэхъужьын Iофыгъ нахь, мыдрэ графиняр зыкIэлъэIущтыгъэр 
арэп.
- Тазыфагу шъыпкъэ нэмыкI дэмылъэу, доктор, 
тызэдэгущыIэным ыпэкIэ ори, кардиналми, Жанетт-Николи 
силъэIу къызэрэсфэшъушIагъэмкIэ тхьашъуегъэпсэу.- 
Айщэт гумэкI-гугъэпIэ нэплъэгъукIэ докторым Iуплъагъ: - 
Папа иузыкIэ къысапIорэм, орэдэи, орэдэгъу, сыфэхьазыр. 
Ау зы лъэIу къыпфысиI: дэир орырэ сэрырэ нэмыкI цIыф 
ышIэ хъущтэп, джа тхьаегъэпсэу зэсIуагъэхэ кардиналри 
Жанетт-Николи зэрахэтэу ары. Ори цыхьэ къыпфэсымышIэу, ахэми афэсымышIыкIэ арэп, ящыкIагъэу зысшIэрэм сэ ясIощт.
- КъызгурыIуагъ, мадемуазель,- докторым кIэкIэу 
къыпиупкIи, къыIугушIозэ, къыфыпигъэхъожьыгъ: - Сэ 
уигугъу бэрэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, пачъыхьэ унагъоми, щагуми щызэхэсхыгъ, ау мыщ фэдэу упшъэшъэ 
дэхэ-пытэ Iоу сшIагъэп.
- Сыдахэми сшIэрэп…- зэрэдахэм нахьи нахь дахэ 
Айщэт хъузэ, щхыпцIыгъэ, етIанэ инэгушIуагъэ кIосэжьызэ, 

--- Page 241 ---

къыухыжьыгъ: - "Пытагъэ" зыфэпIуагъэр щыIэныгъэм 
къысхилъхьагъ. Ахэр Iофхэп, папа изытет шъыпкъэ къысаIу, 
доктор.
- УкъысэмылъэIуми, мадемуазель, шъыпкъэмрэ 
шъэфымрэ сисэнэхьат зэрилъапсэр ошIэшъ, ащ тытемыгъэгущыIэжь,- джы мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ Сильва Жан-Батист къыIуи, нахь гущыIэ гугъапIэхэмкIэ Айщэт зажэщтыгъэм 
щигъэгъозагъ: - Шарль де Ферриоль графыр сымадж, 
ау джырэкIэ щынагъо щыIэп.
- Сыда, доктор, "джырэкIэм" къибгъэкIырэр?
- Графым иуз гъэхъужьыгъуай, шъырытэу гущыIэзэ, 
хэIоржъорыхьэу регъажьэ. Ыныбжь хэкIуатэ къэси, ишIэжь 
щыкIэ зэпытызэ, нахь дэй хъущт. Ау зышъэ икIыгъэ, афэмыIэжэжьырэ сымаджэмэ графыр афэдэщтэп, икъытехьэ 
шъхьарыкIыжьызэ, бырсыр бащэ къышъуимышIылIэу 
псэущт. "Бащэм" къизгъэкIрэри къыосIон, исымэджэгъу 
къызышъхьарыокIэ, зыгорэхэр IэкIэIонхэ-IэкIэшIэнхэ ылъэкIыщтышъ, джащ фэдэ мафэм шъуфэсакъ, унэм ишъумыгъэкI, урамым тешъумыгъахь.
- Сымэджэщым папа арэмыщи, унэм сыд щиIоми, 
щишIэми сезэгъы,- Айщэт ыгу теIункIэжьызэ, зэхихыгъэм 
рыразэу къыIуагъ.
- Ащ фэдэ сымэджэщым щаIыгъырэ сымаджэмэ 
афэдэп графыр. Сэ ар Мария-Анжеликэ графинями, 
Эркюль-Андре Флери кардиналми, Орлеанскэ герцог-регентыми ясIощт. Сыда джыри графым фэгъэхьыгъэу пшIэмэ 
пшIоигъор, мадемуазель Шарлотта-Элизабет Аиссе? - 
Айщэт ибахъчэ зыдэIэбэжьым, докторым ыдагъэп: - Джар, 
мадемуазель, ищыкIагъэп. Франс къэралыгъом зипсауныгъэ хэзылъхьэгъэ Шарль де Ферриоль графым фэпшIэнэу 
темыфэрэ щыIэп.
- Тхьауегъэпсэу, доктор, уизэхэшIыкI ины.
- Ар сэрэп, мадемуазель, зыIуагъэр, Орлеанскэ 
герцог-регентыр ары, уигугъу шIукIэ ышIызэ, шIуфэси 
къыпфысигъэхьыжьыгъ.
- Тхьаегъэпсэу. Орлеанскэ герцогым тэ сыщишIэра, 
сыринэIуасэп…- Айщэт зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.
- Театрэм герцогым ущилъэгъугъэу ыIуагъ.
- АрынкIи мэхъу, сэ театрэр сикIас,- Iофы зыримыгъэшIэу Айщэт джэуап къытыжьи, ыушъэфыщтыгъэр джы 

--- Page 242 ---

докторым риIуагъ: - Джыри зы лъэIу. Ларош докторым 
папа ритырэ уцхэр зыууплъэкIухэкIэ, якIэухыщтыр - дэгъу ми дэими - титIо нэмыкI ымышIэнэу сыфай…
Сильва Жан-Батист пачъыхьэ докторыр джэуап тыжьыгъо изымыгъэфэгъэ Пон де Вель пчъэр къыIуихыгъ:
- Аиссе, сыдэу зыкъэжъугъэгужъора кардиналым 
еIо…
- Пон де Вель,- Айщэт Iэ фишIыгъ,- умыкуу, папа 
мэчъые… Доктор, шъо кардиналым дэжь шъукIу, сэ папа 
сыкъышъхьащыплъэнышъ, сыкъышъухэхьажьыщт.
Мария-Анжеликэ графиняр ары апэ докторым къеупчIыгъэр:
- Тисымэджэ граф тхьамыкIэр, доктор, сыдэу щыта? 
Бэрэ ууплъэкIугъэ, мыхъун горэ къыуиIуагъэми сшIэрэп… 
ШъукъызэрэкIощтым сыщыгъозагъэмэ, тиунэгъо доктор 
непэ стIупщыщтыгъэп. Аиссе тэ хъугъа?..
- Ары, Аиссе тэ хъугъа? - Аржантали джы янэ къыдыригъэштагъ.
- "Тэ хъугъа, тэ хъугъа…" - ышнахьыкIэ зыкъыпишIыжьызэ, Пон де Вель гъумыгъугъэ.- Муары Софи игъусэу 
псыIэшIу къахьы.
- Шарль де Ферриоль графыр сымадж, Iоф ышIэн 
ылъэкIыжьыщтэп,- зэшитIу зэпыпкIагъэхэр Iэсэжьыфэхэ 
ежэгъэ докторым къыIуагъ.- Ышъхьэ щихымэ, зыкъишIэжьызэ, игъашIэ рихыщт. Жьы къабз, гупсэфыгъу, 
зыгъэрыхьатыщт уц - джары, графиня, шъуисымаджэ 
шъуишIуагъэ зэрежъугъэкIыщтыр. Тэри тыкъылъыплъэзэ, 
тшIыщт.
- АщкIэ сэри, графиня, джа къызэрэосIуагъэу, гущыIэ 
къыосэты,- Эркюль-Андре Флери кардиналми къыщэгъэ 
докторым къыдыригъэштагъ, къыIухьажьыгъэ Айщэти 
риIуагъ: - Джары, Шарлотта-Элизабет Аиссе, ори къыпфэтшIэн тлъэкIыщтыр, зыгъэрэхьат.
- Адэ ары, Эркюль, адэ ары, кардинал, ори ары, 
доктор, тхьашъуегъэпсэу. Бырсыр къыпымыкIэу граф 
тхьамыкIэр унэм ерэси, Iоф тыхерэмыдзи ары. Зэхэпхыгъа, 
Аиссе, джары тиIоф зытетыр… Тэри, Ферриольхэм, унэгъо доктор дэгъу тиI нахь мышIэми, Франс хэгъэгум 
фэшIэшхо фызиIэ графым укъылъыплъэзэ пшIынэу зыфэпIуагъэр, доктор, сигуапэ. Ори, Эркюль, сыпсэм фэд, 

--- Page 243 ---

Орлеанскэ герцог-регентым епIонэу зыфэпIуагъэр зыщымыгъэгъупш… Ащ фэдэу унэхэр, Аиссе, сипшъэшъэ дах, 
къысфэмыгъэIаех, ори, тэри, уяти тыщыIэн фаеба, 
Эркюль-Андре Флери кардиналымрэ сэрырэ графым 
ипенсион пае тызэрэзэдэгущыIагъэр ары зыфасIорэр…
VII
Бзылъфыгъэ пстэуми ядунэе еплъыкIэрэ яшIулъэгъукIэрэ зэфэдэп. Зыхэр шIу алъэгъугъэр насыпышIо ашIынкIэ, 
ежьыхэри ахэмэ адэхъунхэкIэ зыщыгугъыжьыхэзэ, унагъо мэ арэхьэх, къиными гушIуагъо халъагъоу, гушIуагъоми 
къиныр щащэчэу мапIох, мэпсэух. НэмыкIхэр зыдакIохэкIэ, 
зыкIэхъопсыщтыгъэхэ насыпым ежэхэзэ, IантIырэхъо-хъураехэу, лIы-шъуз зэцэлашхэкIэ, сабый ныкъопIу-мыгъасэкIэ унагъор щагъаIэ. Зыфаехэр ящэнэрэмэ къазыдэмыхъукIэ, ошIэ-дэмышIэу унэм къибыбагъэхэ бзыужъыехэу, 
атамэхэр зэпаутыжьыгъо фимыфэхэзэ, фэшъхьаф гугъэпIэ лъыхъухэкIэ шъхьангъупчъэмэ арэбыбыкIыжьых.
Адрэ яплIэнэрэ-ятфанэхэр?.. Ахэри, Шарль де Ферриоль графым ищыIэкIагъэм ехьщырхэу, джырэкIэ бзылъфыгъэ, хъулъфыгъэ хьакъу-жъокъу шъхьафит-къызэмыплъэкIых. УримыхьылIагъэмэ къыбгурымыIонэу, уемыутэкIыгъэмэ умыгъэшIэгъонэу ныбжьи узэмыжэщтхэр 
щыIакIэм къыхэхъухьэх. Джаущтэу цIыфым ищыIакIэ 
щымытыгъэмэ, гушIуагъо, хьылъэ, зэхэшIыкIыгъошIу, 
зэхэфыгъуай аIоныгъэп, дунэе хьафкIи еджэщтыгъэхэп. 
Ау дунаир зэрэзэхэлъ зэфэшIу-зэфэмышIу зэпэщытым 
фэдэхэу, ахэри зэтефыгъэ-зэтеутыгъэх.
Пачъыхьэ докторымрэ ежьыррэ графым фэгъэхьыгъэу 
зызэдэгущыIэхэм, Айщэт зыщыгугъын гугъапIэ зэримыIэжьыр къыгурыIуагъ. 
Ары шъхьае Айщэт Пон де Вельрэ Аржантальрэ 
къыфэдэгъух. Софи нэмыIэмэ, ыпсэ къыIуелъхьэ, ЖанеттНиколи къыкIэмыупчIэу мафэ къыхэкIырэп. Мария-Анжелики дэеу къыфыщыт пIон плъэкIыщтэп. Загъорэ къегыймэ 
гъэшIэгъона, "чэм лъакъо шкIэ ыукIырэп" янэжъ зэриIощтыгъэу, ещыIэ. Клодина-Александрини "мафэ къэси нахь 
дахэ охъумэ сшIэрэп" къызэрэфидзырэр ары нахь, бзылъфыгъэ дэеп. Ипшъэшъэгъущтыгъэхэ де Парабер, дю 

--- Page 244 ---

Деффан маркизэхэр? Франсуа Вольтер? Шарль Монтескье?..
Айщэт изакъоу къызынэжьыкIэ, джаущтэу зэушъыижьыщтыгъэми, шIу къыфэзышIэгъэ Шарль де Ферриоль 
графым къехъулIагъэм, ежь къыщышIыгъэм захэгупшысыхьэкIэ, зыхэфэгъэ тхьамыкIагъом зи къыригъэлырэп. 
Джащ фэдэ чIыпIэ хьылъэ зифэкIэ, "сыдэу сыхъущта, сыда 
сшIэщтыр" ыIозэ, Тхьэр арышъ игугъапIэр Ащ французыбзэкIи адыгабзэкIи еупчIы, елъэIу, къащ къызыфихьыжьызэ, 
фэмыIажэхэрэ нэпсхэмкIэ итхьамыкIагъо феIуатэ.
Ыгу жьы дигъэкIэу зыкъызишIэжьыкIэ, Айщэт 
зэупчIыжьы: "Сыхэта сэ?.. Сыфранса хьауми сыадыга?.. 
Зэгорэм сыадыгагъэу джы франс сыхъугъэу ара?.. 
ДинитIуми сызэрафэшъыпкъэр арынкIи мэхъу мы тхьамыкIагъори къызыкIысфэкIуагъэр… Ары шъхьае, сызэцIыкIум, 
модэ талъэныкъокIэ быслъымэн дин закъор ары сызэрытыгъэр, сяни, сяти, сянэжъи джары якъабылыгъэр, ащ 
тыфэшъыпкъагъэми, тапэкIэ къикIыгъэ тхьамыкIагъом 
егъэшIэрэ хьазаб къытфихьыгъ. Хэта ар зыпкъ къикIыгъэр? 
Джа быслъымэн диныр зыIыгъ цIыфых. Ахэр тыркух, 
силъэпкъэгъу адыгэхэри яхэщэкIуагъэх. Джы еплъ хъурэм, 
адыгэхэри, сыкъэзытыгъугъэ тыркухэри, абзэкIи ядинкIи 
сызщыщ хъугъэ франсхэри цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафых. 
Ахэмэ аIулъ бзэр, аIыгъ диныр зэтемыфэми, гукIэгъуи 
жъалыми, зэфэсакъыжьи зэфычIатIи, шъугъуагъи добэ-дэшхагъи зэфэдэу ахэлъ. Франсхэр испанхэм акIэнакIэх, 
инджылызхэмрэ франсхэмрэ егъэшIэрэ зэпый-зэфычIэплъых, католик диныр зыщаIыгъ, къыздикIырэ лъэныкъор 
франсмэ зыщагъэгъупшэзэ, итальянхэм яцIыф псынкIагъэ 
дэхьащхых, нэмыцхэм бзэмыIу-хьарам араIо, австрийцэхэр, 
полякхэр къырадзэхэрэп, модэ осыр зихъой урысхэм 
мышъэкIэ яджэх. Джа пстэуми, чыристан дин зэтеутыгъэхэр зэрахьэх. КъокIыпIэ ЧыжьэмкIэ ащыIэ цIыфхэр буддэ 
диным фэшъыпкъэх. Сыда джаущтэу дунаим зыкIыщыщытыр?.. Сэ зэсэгъэежьыкIэ, сыдкIэ ахэмэ сакъыхэщын, 
хэт сыкъызэхихын, сыкъызэхишIыкIын?!."
Зыгу еIэжьыгъэ Айщэт иупчIэмэ джэуап къязытыщтыр 
къеджагъэ фэдэу игупшысэмэ къахэужьи, унэм зыщиплъыхьагъ, дэIуагъэ, етIанэ къащ къызыфихьыжьызэ, тхьэсурэтым екIуалIи, лъэгонджэмышъхьэкIэ фетIысэхыгъ: "Къысфэгъэгъу, шыихъ Мария. Зэхэпхыгъэхэр хьарамыгъэкIэ 
къэсIуагъэхэп. СыгуIэ зыхъукIэ, сшъхьэ къихьэрэ мыхъунхэр къысфэгъэгъух. Ащ фэдэ гупшысэхэр хэсынэжьыщтых зэрэсфэмыIошъущтыри, сицIыкIугъом къысхалъхьэгъэ быслъымэн динри зэрэсщымыгъу пшэжьышъури 
пшIосыушъэфырэп, къысфэгъэгъу, унэшIу къысщыф. Ау 
сыд фэдиз гъэшIэ кIэко-кIыхьэ сынатIэ къиптхагъэми, франс 
бзылъфыгъэ шъыпкъэ сыхъущтыми, сиадыгагъэ IэкIыб 
сфэшIыщтэп…" 
Унэм къихьагъэм Айщэт къыфызэплъэкIыгъэп, МарияАнжеликэ ыбгъукIэ къызэрэгоуцуагъэр ылъэгъугъ. ЗитхьэлъэIу зыухыгъэ Айщэт нэку-нэпсым графиняр еу шъыигъ:
- Ары гущ, Аиссе, угъыгъ… Тэ мокIэ графыр мэчъые мэ, о зыогъэпсэфымэ тэIошъ, жьы къэтымыщэу тыщыс… 
Моу къакIуи, къэтIыс, сипшъашъ, уипшъэшъэпкъ дахэ 
узыщиуцуагъэм тызыщыгугъыщтыгъэ графымкIэ къин 
тыхэфагъ. Хъугъэ, зымыухыжь,- Мария-Анжеликэ къызгуигъэтIысхьэгъэ Айщэт Iэ щефэ,- цIыфмэ къямыхъулIагъэ 
къытэхъулIагъэп. Джащ фэдэу графыр къытхэсыщт-къытхэзэгъэщтмэ, тезэгъын…- Айщэт ышъхьэ Мария-Анжеликэ 
ытамэ къызытырепхъотым, къехъулIагъэр къызыгурымыIогъэ графиняр къеупчIыгъ: - Сыда, Аиссе?..- зынэхэр 
къиучъыIыкIыщтыгъэ Айщэт зыIоплъэм, нахь мэкъэ ихыгъэкIэ егыигъ.- Сыда унэ къибгъэкIэу, мыхъун къыосIуагъа?!.
- КъысэпIуагъэр о нахь пшIэн, графиня,- Айщэти 
гуплъыгъэм зэрэхэтэу зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыфидзыжьыгъ,- ау папа къытхэмызагъэу тыда зыдэтхьыжьыщтыр?!.
- Ара угу римыхьыгъэр?.. Ары, ары, гумэкIыгъо чIыпIэ узифэкIэ, имыщыкIагъэ къэмыIомэ зэрэнахьышIур 
джы къызгурыIожьыгъ… Тыдэ мыгъом граф тхьамыкIэр 
тхьыжьын?.. Тхьэм къыттырилъхьагъэр тигъэщэчын…- 
Мария-Анжеликэ зэрихабзэу платыкужъыемкIэ ынэмэ 
акIэбэнэжьызэ, къэгъынэгъагъ.- Аиссе, сипшъэшъэ дах, 
"мамакIэ" укъысэмыджэжьэу "графинякIэ" укъысаджэу 
сыдигъуа узыхъугъэр?.. О пшIэрэп нахь, къыздэмыхъугъэ 
сызыфалIэщтыгъэ пшъэшъэжъыеу Тхьэм укъысфихьыгъэу 
шIу усэлъэгъу. Уфаемэ, ащ нэмыкIи къыосIон: сшыпхъу 
Клодинэ нахьи о нахьышIу усэлъэгъу. Адрэ сикIэлитIу? 

--- Page 245 ---

Ахэмэ сэщ нахьи о нахьышIу уалъэгъоу загъорэ къысщэхъу, 
сыушъэфырэп, ащ пае сяцIацIэуи къыхэкIы… О "графиня" 
оIошъ, унэхэр къысфэогъэIаех…
- Мария-Анжелика мама, къысфэгъэгъу,- Айщэт 
къегыищтыгъэ бзылъфыгъэ Iэм-лъэмыр джы къызыфикъудыий, ыбгъэ рифызылIагъ,- сэри сызыгъэгумэкIыщтыгъэм 
сыкъигъэпсынкIагъ нахь, ащ фэдэ хьарамыгъэ хэлъэу 
къэсIуагъэп.
- Ары, ары, Аиссе, сипшъэшъэжъый, орырэ сэрырэ 
тызэгурымыIощтымэ, тызэкъомытыщтымэ, джа къызэрэосIуагъэу, Клодинэ зэрэдахэр, тхылъхэр зэритхыхэрэр 
ары нахь, зэрэбылым щыIэп. Адрэ Жанетт-Николь, псэлъыхъо бай лъыхъум, Парабер, Деффанэ маркизэ къежьэгъакIэхэу мылъкушхо зиIэхэм афэдэхэм уямыхъуапс, 
зямыгъэгъэдел. Сэ къысэдэIуи, узэрэхъущт фэшъхьаф 
къыосIощтэп. Сыоплъымэ, удах, ушIыкIашIу, уIуш. Сыда 
зэкIэри къызэхъопсэрэ бзылъфыгъэу Париж узкIыдэмыхъухьан фаер? Ащ уахътэ ищыкIэгъэщтышъ, щэIагъэ 
къызхэгъаф, уицыхьэ къыстегъэлъ. Клодинэ къысэдэIугъагъэмэ, джа къехъулIэгъэ купыр къехъулIэщтыгъэп, мылъкум зыщигъэпскIэу хэсыщтыгъэ, тэри зыми тыщимыгъакIэу 
тыздыIигъыщтыгъ.
- Мария-Анжелика мама…- Айщэт къыригъэжьагъэр 
графиням IэкIихыгъ.
- КъэпIощтыр, Аиссе, сэшIэ…- Мария-Анжеликэ 
джыри гъынагъэ фэдэзэ, ынэмэ акIэбэнэжьыгъ,- Клодинэ 
дэхэсурэт, Iэдэб зыхэлъ пшъашъ, сэ къыосымыIожьыми, 
ори ошIэ, къыжъудэмыпшъыжьэу Iофи къыжъудешIэ. 
ИмыIофмэ апылъызэ, ышъхьэ фэмышIушIэжьызэ, идэкIогъу блегъэкIы. Дюбуа кардиналыр къызепсэлъыхъум, 
лIыгъуаб, жъы ыIуи, дэкIуагъэп. Джаущтэу зэрэхъугъэри 
дэгъу, цIыф цыд, хьарамыжъ. Непэ ыгъэкIодырэ чапычыр, 
убзылъфыгъэ зыхъукIэ, бэ къыппыкIодэщтыр, къыфилъытэжьызэ, Iоф хигъэтыщтыгъэ…
- ЦIыф хьарамхэр, мама, орэхъулъфыгъ, орэбзылъфыгъ фаеми, слъэгъу хъухэрэп,- Айщэт ежь зыфаери 
къыIуагъ.- Папа ащ фэдэп, хьалэл, гукIэгъурэ лыузырэ 
зыхэлъ цIыф.
- Сэри джащ сыфэд,- Мария-Анжелики къызыщытхъужьыгъ.- Ау умыхьарамэу мылъку пфэугъоищтэпышъ, 

--- Page 246 ---

ащ фэдэхэри, Клодинэ зэришIэу, зыпыбдзыхэ хъущтэп. 
Сыда Зэхэсыгъо иным иупчIэжьэгъу Ла Френе мылъкунчъа? Ащ зэриугъоилIэгъэ мылъкур тэ тфэдэ Ферриоль 
унэгъуипшIымэ егъашIэм афикъущт аIуагъ. Ащ тезгъэнэцIыхьанэу Клодинэ сеушъыи шъхьае, ари шIоIай, къысфегъэзэгъырэп.
- Тэрэзэу ешIэ…- Айщэт гъумыгъугъэ.
- Сыда?!.- Мария-Анжеликэ зэмыжагъэм ышъхьэ 
къыкIыригъэпхъотыгъ.
- Адэ мама, Ла Френе бай оIокIэ, плъэгъурэба ащ 
ыпэ къашыкъыкI пIонэу зэрэIаер?
- Ори псэлъыхъо зэхэдзыр къебгъэжьагъэмэ сшIэрэп?.
- Ащ фэдэм, мама, сэ джыри сынэсыгъэп,- графиняр 
къызыфеупчIыгъэр Айщэт къыпиупкIи, зыгъэгумэкIырэр 
къыпигъэхъожьыгъ,- зэкIэмэ анахь Iофыр папа ипсауныгъ. 
- Джащ сэри, Аиссе, сегъапэ…- Мария-Анжеликэ 
къыIощтыгъэм псынкIэу тегущыIыкIи, фэIазэу зыфаем 
къытырищэжьыгъ.- Ышъо укъыхэмыкIыгъэми, ты шъыпкъэм къыпфимышIэщтыр графым къыпфишIагъ, сэри 
макIэп къыпфэсшIагъэр, сигуап тыкъызэрэзэхэпшIыкIыжьыгъэр. Бзыу щырыр набгъом зэрис пэтызэ, зэрибыбыкIыщт 
тамэр, янэ-ятэмэ яIоф хэмылъыжьэу, къыгокIэ. Ау ибыбыгъо къэсы хъумэ, ащ анаIэ тырагъэты. Арышъ, Аиссе, 
сэ ащи симыгъапэу арэп, джа къызэрэосIуагъэу, уиапэрэ 
лъэбэкъукIэ укъысэдэIущтмэ, насыпышIо гъогу кIыхьэ, 
гъогу бай утезыщэщтымкIэ ухэзгъэукъощтэп. Ащ фэдизэу 
зымыухыжь. Огюст-Антуан зэриIоу, джаущтэу ари хъунэу 
Тхьэм ыухыгъэшъ, ащи теуцолIэн. Орлеанскэ регентым 
къыпфигъакIорэ Сильвэ Жан-Батист докторым иуцмэ 
яшIуагъэ къекIыщтын, инэмазшIынкIи тигъэгумэкIыжьырэп, 
унэм щыкIэшъуикIызэ, орэди къыщиIожьырэп. Жан-Батист 
докторыри, Ларош фэдэу, нэшIошI гор, къызыIумыгъэщхыпцI. ЗитхьамыкIагъэ зыдэзымышIэжьырэ цIыфыр 
сыдигъокIи бзылъфыгъэ дахэм ехъуапсэшъ, фэсакъ.
- Мама!..- Айщэт джыри графиням ригъашIэу зыкIэрищэикIыгъ.- Ащ фэдэхэр сыгу рихьыхэрэп, къысэмыIу.
- Дэгъу, дэгъу, сипшъашъ, къыомыпэсыгъэм игугъу 
къыпфэсшIыжьынэп,- Мария-Анжеликэ зигъэсэмэркъэузэ, 
Айщэт ыгъэгупсэфыжьи, ежь ыгу джы филъыр фыхигъэпсыгъ: - Орлеанскэм укъыхигъэщымэ, сыд адэ пшIэщтыр?.. 
10 Заказ 026

--- Page 247 ---

Франсым ианахь бзылъфыгъэ дахэхэр, хэт ышIэра инэплъэ гъу тызэрэкIэфэщтыр аIозэ, ащ фызэгоутых. Ахэм 
язакъоп, лIы зиIэ бзылъфыгъэ шъорышIхэми, ныбжьи 
узэмыгуцэфэщт шIулъэгъу закъом фэшъыпкъэхэми ар 
япкIыхьапI… Зэ, Аиссе, къасIорэр къэсэгъэух. Ар оркIи 
сэркIи къежьагъэп, джы нэс хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэмэ 
дунаим щамышIагъэ горэ титIуи щытшIэнэу сIорэп…
МэзитIу блэкIыгъэм Айщэт къыгурымыIощтыгъэм 
джыри зэ Мария-Анжеликэ къыIорэмэ хагъэгупшысыхьажьыгъ: "Зэ, зэ… Мыщ сызыхигъэдаIорэмрэ Орлеанскэ регентым къысфаригъэхьырэ шIуфэсымрэ зэпхыгъэхэкIэ сенэгуе… Сыда тIури, графиняри докторыри, 
зэдрагъаштэу ащ къызыкIысфыщытхъухэрэр? Зэрэрегентыр ара?.. Ешхэ-ешъо мыухыжьыкIэ Париж зыщыритэкъухьажьэу дэс. ЕсэрэIуа къызыщытхъурэм ишIуфэсхэр 
къызэрэсфаригъэхьырэр?.. Мыхэмэ ащкIэ зыгорэ къысфыряхьисап… Ар Клодинэ ешIэ шъуIуа?.."
- Шарлотта-Элизабет Аиссе, тыдэ ущыIа, къыуасIорэм 
укъедэIурэпи…- Мария-Анжеликэ графиняр Айщэт къызыщегыигъэм, Шарль де Ферриоль графыр фэпэгъаеу 
пчъэм къыдэкIошъыгъ.
Тыжьын бэщыр зыIэблэ сэмэгу шIохэлъэгъэ графым 
джэхэшъогум зыщыритIи, ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу зигъэIушъэбэ-нэшIошIызэ, къэупчIагъ:
- Адэ сыдэу шъумакIа, шъуитIо нэмыкI сихьарам-лэгъунэ исыба?
- Папа…- Айщэт къызыщылъэти, графым ечъэлIагъ: - Тэри ар, Мария-Анжеликэ мамарэ сэрырэ, тыкъэпшIэжьырэба?
- ШъукъэсымышIэжьы мэхъуа!..- ежь Шарль де 
Ферриоль зыкъызэришIэжьыгъэм нахь щыгушIукIыжьэу 
къыхэкуукIи, зыфэгубжыжьыгъ: - Загъорэ сицилиндрэ 
зыщыслъагъэми сымышIэжьэу къысэхъулIэрэр сшIэрэп.- 
ТIэкIурэ щыси, къызысымэджагъэм ыуж, шэны зэрэфэхъугъэу, ышъхьи иузи уасэ афишIыжьыгъ: - Адэ джары, ахэр 
къызыхэкIырэр Франс хэгъэгум дэслъэгъугъэ къиныгъохэр 
арых… Сыда шъузыфыщысыр? Жанетт-Никольрэ Пьер 
епископымрэ якъэсыгъу.
- Ахэр, папа, непэп къызыкIощтхэр, неущ.
- Неуща театрэм тызыкIощтыр? - зызэригъэкIэрэкIагъэм рыкIэгъожьэу графыр къэупчIи, щхыжьыгъэ.- Сэ 

--- Page 248 ---

дэгъоу зытезгъэпсыхьэгъагъ… Мы тыжьын бэщыр къэошIэжьа, Аиссе? Ори мыр Жанетт-Николь къезгъэщэфыгъагъэр, ау сэры къыфыхэзыхыгъагъэр.
- Угу рехьыба, папа?
- Мыщ нахь шIу слъэгъурэ бэщ ныбжьи сиIагъэп, 
зылъэгъурэр къехъуапсэ. Адэ джары…- графыр хьылъэу 
хэщэтыкIыгъ.- Ари блэкIыгъэ зэман. Неущыми неущ, нахь 
дэгъужьых, ау мы тыжьын бэщыр къысфэзыщэфыгъэмэ 
яхьатыркIэ зэблэсхъущтэп. Графиня, пшIошъ мэхъуа 
Франсуа Вольтер пьесэ дэгъу фэтхынэу?.. ЕтIани спектаклэр зыгъэуцугъэр Пон де Вель графыр арэу?
- А сшIэрэп, граф…
- Сыда, Мария-Анжелика мама, зыкIэмышIэрэр?! - 
джыри ымылъэгъугъэ спектаклэр Айщэт къыухъумагъ.- 
Аржантали Пьери апэрэ уплъэкIугъом еплъыгъэх, гъэшIэгъонэу аIуагъ.
- А сшIэ гущэрэп… Мохэмэ пьесэ гъэшIэгъон атхына, 
спектаклэ дэгъу агъэуцуна?.. Вольтер зыгорэ къыугупшыс 
зэпытыщт, пьесэм "Эдип" зыкIыфиусыгъэр сшIэрэп.
- Эдипыр - пачъыхьацI. 
- ПачъыхьацIэшъ арба,- раIуагъэм хешIыкI фэдэу 
зишIи, Мария-Анжеликэ хэхьапщыкIыгъ,- Орлеанскэ 
регент-пачъыхьапIум зыгорэкIэ ыгу римыхьымэ сэIошъ 
ары.
- Орлеанскэ шъхьагъажъор Iофэп, графиня, ары, 
ары, ащ фэдэу нэ щтагъэкIэ шъукъысэмыплъ,- зигугъу 
IаекIэ къышIырэм ыцIэ джыри Шарль де Ферриоль къафыкIиIотыкIыжьыгъ: - Джа Орлеанскэ шъхьагъажъор 
Iофэп, зэкIэми анахь Iофыр Жан-Батист Мольер лIыжъыр 
псаугъэмэ, спектаклэм къыриIолIэщтыгъэр ары. Джаущтэу 
щытыщтми, сыгу рихьыщт-римыхьыщтми, пьесэр зытхыгъэ Франсуа Мари Аруэ Вольтери, спектаклэр зыгъэуцугъэ Пон де Вель де Ферриоль сшынахьыкIи "браво" ясэIо. 
Джары, графиня, Ферриоль графмэ яныс, Герен де Тансенмэ япхъу, тэ жъы тэхъу, охътакIэм тиныбжьыкIэ Iушхэр 
къыдэтэджых.
- Ори, сэри жъы тыхъугъ тIоу, граф, имыщыкIагъэхэр 
тэмыгъаIо,- Мария-Анжеликэ къыраIуагъэм ышъо къыхыригъэхи, зигъэсэмэркъэузэ, зыщытхъужьыгъ: - О сшIэрэп, 
граф, бзылъфыгъэхэр къызэрэпфычIэкIыжьыщтхэр, неу10*

--- Page 249 ---

щпчыхьэ плъэгъун сэ хъулъфыгъэхэр къызэрэздечъэкIыщтхэр…
- Теплъын, графиня, теплъын…- Шарль де Ферриоль 
къесэмэркъэужьыгъ.
VIII
Джа мэфэ дэдэм, театрэ Iофмэ Ферриольхэр атегущыIэхи, зэрэхьатыжьыхэм, Айщэт ихэдыкIын пэсызэ, 
зэрэхъугъэри ымышIэу шъхьаукъагъэ. Апэм "Жюли… 
Жюли" цIэр пкIыхьапIэкIэ зэхихэу къыщыхъугъ. Къызэлъатэм, ар зигушIо джэмакъэр Мария-Анжеликэ ары, 
щагумкIэ къыщэIу. Шарль де Ферриоль графми инысэ 
реIо: "Зэ, графиня, зыгъэбыяуи, Жюли Каландрини маркизэм шIуфэс есэгъэх. Клодин, хьакIэ лъапIэр къытфапщи, 
укъэкIожьыгъа?.. Тэ щыIа Шарлотта-Элизабет Аиссе? 
Жюли Женевэ къызэрэтфикIыгъэмкIэ макъэ ежъугъэIу, 
икъакIо макIэ ыIоти, фэзэщыщтыгъэ…"
Айщэт шъхьаныгъупчъэм Iумылъадэу, ыгу лъэпэрапэзэ, 
унэм ичъи, ицIыкIугъом зэришIыщтыгъэу, джы ипшъэшъэпкъ щымыукIытэжьэу, IитIу щэигъэкIэ Жюли Каландрини 
пэгъочъыгъ, IаплI зэрэрищэкIэу къыщиутагъ.
- Умыгъ, Аиссе, зыгъэрыхьат, сидах,- ытамэ зышъхьэ 
телъ Айщэт еушъыйзэ, Iэ щефэ.- Мары джыри зэ Тхьэм 
тызэфихьыгъ,- тызызэрымылъэгъугъэ илъэс зыщыплIым 
мыщ фэдэу ины, дахэ ухъугъ Iоу сшIагъэп. Клодини, сэри 
уигугъ бэрэ Женевэ щытшIыгъ. Типхъу Сюзанни шIу 
уилъэгъугъэшъ, ущыгъупшэрэп, шIуфэс къыуехыжьы, 
Париж къыздакIо шIоигъуагъ, ау фэгъэхъугъэп.
- Ары гущ, Жюли,- Мария-Анжелики иIахьыл бзылъфыгъэм дырегъаштэ,- Аиссе шIу уелъэгъу, къыпфэзэщыгъ. 
Пон де Вельтхэми уздахьын ашIэрэп. Ахэр джыдэдэм 
театрэм щыIэх, Франсуа Вольтер ипьесэ пэупхъухьажьых. 
Мыдэ, мыдэ, граф, тигупсэ Жюли зытэлъэгъум, мэзэ 
псаум тиунэ имысыгъэ Клодин щыIэми щымыIэми тщыгъупшэжьыгъ. Париж нахьи Женевэ нахь къыокIугъэмэ сшIэрэп, 
сшыпхъу, нахь дахэ укъэхъугъ. Къеблэгъэжь отэIо, тыпфэзэщыгъ.
- Женевэ къысэкIугъэми сшIэрэп, Мари, ау сызыщыгъупшэжьыгъэ Аиссе дэхэ-шIыкIашIо фэдэ сэ сыдым 

--- Page 250 ---

сишIын…- Клодина-Александринэ зигъэсэмэркъэузэ, игые 
зэриIокIыгъэм ытамэ теIэбагъ.- Хъугъэ, Аиссе, тэри IаплI 
зэтэгъэщэкI.
- Къысфэгъэгъу, Клодин, шъори ары, мама, папа,- 
Айщэт къыфадзыгъэ гущыIэ кIэнэкIалъэр къыримыдзэу 
Клодина-Александринэ IаплI рищэкIыгъ.- Сэри Аржантальтхэри тыкъыпфэзэщыгъ, Клодин. Франсуа Вольтеррэ 
Пон де Вельрэ къыожапэхэрэр, яапэрэ пьесэ-спектаклэ 
урагъэплъы ашIоигъу, дэгъоу пшIагъэ Жюли маркизэр 
къызэрэзыдэпщагъэр.
- Ары, ары,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ графым 
Айщэт дыригъашти, тыжьын бэщым рыджэгузэ, ежь 
къыгурыIуагъэм иджэуап зэшыпхъуитIумэ афидзыжьыгъ: 
- Ау къышъосIощтыр шъошIа? Сэры, Шарль де Ферриоль 
графыр ары, Орлеанскэ регентыр арэп, я ХIV-рэ Людовик 
пачъыхьэ тыгъэр дунаим ехыжьы зэхъум, ычIыпIэ къыригъэнагъэр. Шарлотта-Элизабет Аиссе нахь пшъэшъэ дахэрэ 
шIыкIашIорэ Франсым зэримысри, дунайми зэрэтемытыри 
къышъосэIо.
- Папа! - графым ыIэхъомбэ шъабэхэр Айщэт пиубытыкIыгъэх.- О къызэрэпщыхъоу сэ сыдахэп, Жюли 
маркизэм ыпашъхьэ сыщымыгъэукIытэжь. Пачъыхьэм 
къыпфаригъэхьырэ уцым иешъогъу блэкIыгъ, некIо.
- Ара? - зы мыхъун гори къэзымыIогъахэм фэдэу 
графым ыIэблыпкъ Айщэт фищэигъ.- НекIо, сыд адэ мыщ 
тызыфыщытыр? Типачъыхьэ ыгу къызэдгъэбгъэнэп, иуц 
тешъон. НекIо, некIо,- ыуж тIэкIу зыкъизгъэнэгъагъэхэми 
къафызэриIокIыгъ,- шъо шъушIэрэп нахь, уц дэгъу сызашъорэр, ар пачъыхьэм зэкIэми афаригъэшIырэп.
Шарль де Ферриоль графым икъэбар щыгъозэгъэ 
Жюли Каландрини Клодина-Александринэ фыреплъэкIыгъ, 
Мария-Анжелики иIахьыл-хьакIэ еIушъэшъагъ:
- Джары, Жюли, тызхэтыр…
Зэхихыгъэмрэ ылъэгъугъэмрэ Жюли ышъхьэ рагъэсысызэ, "Шарль де Ферриоль графыр лIы Iуш, гъэсагъэ, 
уихэгъэгукIи ар къыпфалъэгъуныр насыпыгъ, ау уасэ 
зыфимышIыжьэу бзылъфыгъэхэмкIэ зыретэкъухьащэ, ащ 
шIу къыфихьыщтэп" Инджлызым зышъхьэ къизыхыжьи, 
Францием пIалъэкIэ щыпсэунэу къитIысхьэгъагъэ Генри 
Сент-Джон Болингброк лордым къызэрэриIогъагъэр ыгу 

--- Page 251 ---

къэкIыжьыгъ. Огюстен-Антуанрэ Марие-Анжеликэрэ 
янысэщэ джэгу хэтыгъэ бзылъфыгъэхэр ащ шъэфкIэ 
зэгорэм зэрехъуапсэщтыгъэхэри ынэгу къыкIэуцожьыгъ.
ЗэшыпхъуитIумрэ Жюлирэ язакъоу къызэнэжьхэм, 
графым фэгъэхьыгъэгъэ гущыIэм Мария-Анжеликэ къыпидзэжьыгъ:
- Джары, Жюли, олъэгъу, графымкIэ тызхэтыр. ТапэкIэ 
къэхъущтыр сшIэрэп, ау джырэкIэ рэхьат, бырсыр къытишIылIэрэп.
- Графым иIоф зытетыр Клодинэ къысиIогъагъ…- 
Жюли Каландрини ыгу къеорэм джыри ышъхьэ ригъэгъэсысыгъ,- ау лIы хъазынэр мыщ фэдэм нэсыгъ Iоу сшIагъэп.
- Ащ иджельтменыгъэ непэ уезэгъыщт…- Клодина-Александринэ щхыпцIыгъэ.
- Шарль де Ферриоль граф лъэгъупхъэшхоми сыгу 
егъу,- гощэ тIысыкIэкIэ щысыгъэ Жюли Каландрини хэщэтыкIыгъ,- ау сыгу зэгъупэрэр Аиссе тхьамыкIэр ары.
- Аиссе къехъулIагъэр фэшъуаш…
- Сыда, Клодин?..- зэмыжэгъэ гущыIэм Жюли ышъхьэ 
къыригъэпхъотагъ.
- Зыщыщ Черкесым ащэжьынэу Фахьритхэр къызыфэкIохэм, Ферриольмэ захимыгъапкIэу адэкIожьын 
фэягъэ,- Клодинэ зыфэхьазырыгъэ упчIэм иджэуап къытыжьыгъ.
- Клодин, пIорэр сыда, мыщ фэдэу ущымыт сIуагъэ ба! - Мария-Анжелики ышыпхъу къыIуагъэр ымыдагъэми, 
ежь ышъхьэкIэ зыфаер ыушъэфыгъэп: - Аиссе тимыIагъэ мэ, сыда тшIэщтыгъэр, а зыр ары графым иIэзэгъур, 
плъэгъурэба ащ ыIорэм зэрэблэмыкIырэр.
- Зэхэоха, Жюли, "тимыIагъэмэ", "щымыIагъэмэ" 
ыIозэ, тшыпхъу ишъхьэфедэ орэд къызэрэхидзагъэр? 
"Бисерт" делэщыр Париж зэрэдэтыр зыщымыгъэгъупш!..- 
Клодина-Александринэ ынэхэр жъалымхэу къилыдыкIыгъэх.
- Клодин, Тхьэм шIолIыкI, пIорэр сыда?! - Мария-Анжеликэ графымкIэ зыхэфэгъэ тхьамыкIагъом нахь тхьамыкIагъо хэфагъэ фэдэу къыхэкуукIыгъ.- Ар Пон де Вельрэ 
Аржантальрэ зэхахымэ, дунаим утырагъэтыжьынэп. 
Къытфэгъэгъу, Жюли, укъытхэмыхьэ рапшIэзэ, удгъэщтагъэмэ сшIэрэп.
- ГрафымкIи АиссекIи къэпIуагъэр, Клодин,- Жюли 
Каладрини ишъэбагъэ къебэкIыщтыгъэми, мэкъэ пытэ 

--- Page 252 ---

теубытагъэкIэ къымыIон ылъэкIыгъэп,- зэхэсымыхыгъэмэ 
нахьышIугъ, зи зэхэсымыхыгъэу къызышIозгъэшIын.
- Дэгъу, дэгъу… Сэры шъо шъуфэмыухырэр…- Клодина-Александринэ зыщыгъумыгъугъэм, Айщэт унэм 
къихьажьыгъ.
- Къысфэгъэгъу, Жюли,- Айщэт нэIуасэ зыщыфэхъугъэ апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу шIу ылъэгъугъэ 
бзылъфыгъэм джыри IаплI рищэкIызэ риIуагъ,- Клодина-Александринэ тэрэзэу сыпэгъокIынэу сыфифагъэпышъ, 
джыри зэ IаплI есщэкIыжьыщт. 
- Адэ, Аиссе, пшыпхъу IаплI епщэкIын, ынэкIушъхьэхэми уябэун,- Айщэт къыIуагъэмрэ ышIэрэмрэ МарияАнжеликэ ащыгушIукIызэ, зыкIыдыригъэштагъэр къыушъхьафыжьыгъ,- шъо Клодинэ шIу зэрэшъулъэгъурэр 
сэщ фэдэу ышIэу цIыф щыIэп. Тэ тыехэм язакъокIэ огугъа, 
Жюли, Вольтери Монтескьейи ары. Вольтеррэ Пон де 
Вельрэ нэмыIэмэ, ахэмэ Аржанталь гумзагъэр ягъусэжьэу, 
япьесэ-спектакль мыр емыплъымэ, ашIагъэр къадэмыхъунэу, еплъыщтхэм агу римыхьыщтэу къазыкIышIошIырэр 
сшIэрэп.
- Тхьэегъэпсэух Вольтертхэм аущтэу сакъыщэхъумэ,- 
Клодина-Александринэ IаплI фабэ зэрэращэкIыгъэмрэ 
гущыIэ дахэхэр зэрэраIуагъэмрэ ыгу къаIэтыжьыгъэу 
къыIуагъ,- ащ фэдизэу ахэр орэмыгумэкIых, а театрэм 
къэкIощтхэм ящыгъынхэмкIэ, ашъхьац благъэхэмкIэ, 
ядышъэ-тыжьын пшъэрылъхэмкIэ, тхьакIумалъэхэмкIэ, 
IэлъынхэмкIэ ежьхэр зэрэзэнэкъокъущтхэр ары нахь ягугъущтыр, къафэпIощт-зэбгъэгупшысэщтхэр ашIогъэшIэгъоныщтэп. 
- Тэрэз, Клодин, къыбдесэгъаштэ,- ежь нэбгыритIумэ 
афэшъхьаф унэм имыс фэдэу Айщэт къэгушIуагъ.- Ау 
спектаклэмкIэ сызыгъэгумэкIырэри къыосIон: щхэн нэкIым 
рагъэсэгъэ цIыфхэм Эдип пачъыхьэм итхьамыкIагъо къызэрагурыIощтым сегъапэ. Аущтэу зыхъукIэ, Вольтеррэ 
Пон де Вельрэ къызэрэнэжьыщтхэр сшIэрэп.
- Джа Эдип зыфашъуIорэ пачъыхьэм итхьамыкIагъо 
Вольтер зигъэIушэу къымытхымэ хъущтыгъэба? - МарияАнжеликэ ахэгущыIагъ.- Пон де Вели ар ымыгъэуцу 
мыхъунэу рагъэзыгъагъа? Арымырми щыIэныгъэр къин, 
мафэ къэси тхьамыкIэгъо закI тлъэгъурэр!..

--- Page 253 ---

- Ары, ары, Мари,- Клодина-Александринэ ышыпхъу 
фидзыгъ,- Аиссе къыIорэм шъыпкъэ зэрэхэлъыр ор-орэу 
къэуушыхьатыжьыгъ. Браво, Аиссе, сыгу укъегу щыIыкIы.
- УишIошI къэоIокIэ, Клодин, "браво" ищыкIагъа?..- 
Айщэт зэрэщытхъугъэхэм ынэгушъхьэ шэплъ кIигъэхъукIи, 
ар зыпкъ къикIыгъэ Мария-АнжеликэкIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Мама графиням къыIуагъэми шъыпкъэ хэлъ, 
ау шъыпкъэрэ пцIырэкIэ щыIэныгъэр зызэхэлъыкIэ, ар 
щхэнкIи тхьамыкIагъокIи цIыф угъоипIэ театрэмэ къазыщыбгъэлъагъокIэ, ишIуагъэ къэкIощт, ущх-угъ зэпытыкIэ, 
Iушы ухъущтэп.
- Сыд пIуи, Аиссе? 
- Сыда? - зыфеупчIыгъэр зыфихьыщтыр зымышIэщтыгъэ Айщэти Клодинэ къеупчIыжьыгъ.
- "Ущх-угъ зэпытыкIэ, Iушы ухъущтэп" зыфэпIуагъэр 
ары. Ар Жан-Батист Мольер къыIуагъэми хъун.
- МольеркIэ ухэукъуагъэп, - Айщэт къэгушIуагъ,- ащ 
ипьесэхэу "Дон-Жуан", е "Тартюф", "Хьарам", е "ЕгъэзыгъэкIэ зинэчыхьэ атхыгъэр", е нэмыкIым хэт горэм, 
мыры сIонэу ыцIэ къэсшIэжьырэп, ахэр игущыIэх.
- "Мизантроп" пьесэр армэ шIэ? - тIэкIу тешIэ къэсми 
нахь нэшIукIэ Айщэт еплъыщтыгъэ Жюли къэмыупчIэн 
ылъэкIыгъэп.
- Хьау, Жюли, къумалыгъэмрэ пцIыусынымрэ, нэпцI 
щытхъумрэ бзэгухьанымрэ къезгъэкIурэ Альцест ащ 
фэдэхэр къыфэIошъущтхэп.
- "Де Пурсоньяк зиусхьаныр" арыщтын,- джау сыдми 
Клодина-Александринэ пьесэм ыцIэ къыриIуагъ. 
- АрынкIи мэхъу, Клодин,- еджэнджэшыгъ Айщэт.
- Аиссе, сыкъыодэIушъ, мыщ фэдизыр тэ щыпшIэра?! 
- Жюли Каландрини джы шъхьэихыгъэу Айщэт къеупчIыгъ.
- Тэ щишIэна, Жюли,- Айщэт къызэрэщытхъухэрэр 
ежь ынапшIэ тырилъхьажьэу Мария-Анжеликэ къэгузэжъуагъ,- Ферриольмэ яунэ щишIагъ. Сэ хьаулыеу Шарлотта-Элизабет Аиссе къыскIэрыса, сэпIуа? Клодини илитературнэ салони ишIуагъэ къемыкIэу щытэпщтын. Арба, 
сипшъашъ?
- УкъысэупчIыжьа, мама? Ори, Клодини тхьэшъуегъэпсэу къышъосэIо, ау Жанетт-Николи монастырым бэ 

--- Page 254 ---

щысигъэшIагъэр. Мы аужырэ илъэс зытIущым Франсым 
итарихъкIи, илитературэкIи, театрэхэмкIи, ежь исэнэхьаткIи бэ кIэрысхыгъэр. Мэфэ реным узэкIэрысы зыхъукIэ, 
бэмэ уанэсы, уатегущыIэ. Жан-Батист Мольер изакъоп, 
Пьер Корнели, Жан Расини, Мария Лафайети, Жан Лафантени, Ларошфуки, Детуши, Абат Прево атхыгъэхэм яджагъ, 
дэгъоу ахешIыкIы. ЕупчIи перс, испан, инджылыз, нэмыц 
литературэми къатегущыIэщт. Къыфегъажьи, Пачъыхьэ 
операм щагъэуцугъэхэр къыпфипчъыхэзэ, къыпфиIотэжьыщтых, ыгу риубытэгъэ мэкъамэхэри къыIощтых.
- Ары, Аиссе, Шарль де Ферриоль цIыф гъэсагъ, ар 
зыфэмыIазэ щыIэу сэ сшIэрэп…- графым фэгъэхьыгъэ 
щытхъур Клодина-Александринэ ыгу зэрэтемыфэрэр 
къызхимыгъэщ шIоигъуагъэми, ышъокIэ къыхэщыгъ.
- Ары, Клодин, папа игупшысэ-еплъыкIэхэр бэмэ 
анэсы,- Айщэт къыфадзыгъэр, ар къызыкIыфадзырэри 
къыгурыIуагъэми, джа щытхъу дэдэмкIэ джэуап 
ритыжьыгъ,- о птхыгъэхэми, Клодин, ар яджэ.
- Адэ яджэн!..- чIэгъ-чIэлъ зэфэдзым ылъапсэ зыримыгъэдзынэу Мария-Анжеликэ къызыIуипхъотыгъ.
- Ситхыгъэхэр, Аиссе, графым ыгу рехьыха? - Мадленрэ Шарль де Ферриольрэ афэгъэхьыгъагъэ тхыгъэр 
Шарль де Ферриоль графым зэрэрищэжьыгъагъэр ежь 
фэшъхьаф ымышIэрэм фэдэу Клодина-Александринэ 
къэупчIагъ.
- Адэ ыгу рихьын, сэри сыгу рехьых,- нэбгыритIум 
азыфагу Iо къыдимыгъэтэджэнэу джыри Мария-Анжеликэ 
къыIуагъ.
- Мари, щыгъэт, орэп сэ сызэупчIырэр!
- Клодин, сшыпхъу дах,- ежьми уасэ зыфишIыжьызэ, 
зыдэгущыIэри ымыушъхьакIоу Жюли маркизэр къеушъыигъ,- ащ фэдэу пшыпхъу нахьыжъ уфэмыгубж.
- Къысфэгъэгъу, Жюли, ори ары, Мари,- КлодинаАлександринэ ыгу илъ-имылъми, иIахьыл бзылъфыгъэ 
гъэIылъыгъэм ыпашъхьэ зыкъыщигъэтэрэзыжьыгъ.
- Сэри сыгу къыуабгъэрэп, Клодин, къыомыкIун 
къыосIуагъэмэ, къысфэгъэгъу,- Жюли Каландрини къыIуагъэм Айщэт ыгу къыгъэушъэбызэ, нэшIукIэ еплъи, ежь 
къытефэрэри зыхиушъэфэжьыгъэп.
- Джаущтэу тызэфыщытмэ, нахьышIу, хэти неущ 
къехъулIэщтыр ышIэрэп.

--- Page 255 ---

- Адэ ары, Жюли, адэ ары,- Мария-Анжеликэ сыдигъокIи зыдиIыгъыгъэ платыкужъые къолэнымкIэ ынэмэ 
акIэлъэкIыхьажьызэ, къыкъоуцогъэ хьакIэм дыригъэштагъ,- хэта зышIагъэр Шарль де Ферриоль граф тхьамыкIэм къехъулIагъэр къехъулIэнэу… Джы къызнэсыгъэми 
ащ сеуцолIэн слъэкIырэп.
Гъогу чыжьэм къытекIыгъэ Жюли Каландрини бзылъфыгъэ хэкIотагъэр зэрэпшъыгъэм нахьи нахь зэхихыгъэмэ 
агъэпшъыжьыгъэти, пчыхьэшъхьашхэм къемыжэнхэу 
къялъэIуи, зигъэпсэфынэу фыхахыгъэ унэм кIожьыгъэ.
"Тэ, бзылъфыгъэхэр, зыдэтшIэжьырэп нахь, загъорэ 
зыдгъэшIожьызэ, хъулъфыгъэмэ ташъхьащыкIэу тыцIыф 
гъэшIэгъон,- Жюли зэгыижьыгъ.- ГущыIэгъу тызэрэзэфэхъугъэм лъыпытэу тисабыймэ тащытхъузэ, ахэр 
къызыфэтлъфыгъэ хъулъфыгъэхэм татегущыIэ, тэубых. 
Шъыпкъэ, хъулъфыгъэ пстэури зэфэдэп, ау етIани ахэр 
хъулъфыгъэхэба?.. Хьау, си Жан-Луи дэй есIолIэн слъэкIыщтэп, сэркIи сисабыйхэмкIи ар дэгъу, джаущтэу къызэрэтфыщыт пэтызэ, зэрэхъури сымышIэу, загъорэ ыгу хэсэгъэкIы. Джащ фэдэ зесшIэрэм, "укъысапщэзэ, сыошхы" 
къысеIо. УсымыгъашIомэ, Жан-Луи, усшхы гущэрэп. Сэ 
сызэрэпфыщытэу уисабыйхэри къыпфыщытыщтых, ау сэ 
сIэ къызэрэокIоу ахэмэ аIэ къыокIуна шъуIуа?.. Аиссе 
инасып къыхьэу унэгъо тэрэз ихьэмэ, лIыр зыгъэдэгъурэ 
шъхьэкIафэ фэзышIырэ шъузышIу хъущт. Шарль де Ферриоль графым хэмыкIыгъ нахь мышIэми, еплъ ащ зэрэфыщытым. Зэ, зэ, Клодин къызэрэсиIокIыгъагъэу, Аиссе 
ищыIэныгъэ зыIэ илъ графым еубзэшъ ара? Ащ зи хэлъэп, 
шIу къыпфэзышIагъэм шIу фэпшIэжьыныр тефэ. Узыщыщыр пщыгъупшэжьыгъэу узыхэсмэ уяубзэным бгъэшIэгъон 
хэслъагъорэп. Ежь Аиссе зыщыщхэр щыгъупшэжьыгъэха 
хьауми щагъэгъупшагъэха?.."
Бжыхьэ мэфэ кIакор къызэрэумэзэхыгъэм нахьи нахь 
псынкIэу Жюли зэрыс унэр къэушIункIыгъ. КъокIыпIэ 
щагумкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм нахьи тыгъэр зыкъохьажьыгъэ лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэр нахь 
нэгъыф. Джа шъхьаныгъупчъитIумэ янэф-мэзахэ зэпыщытмэ Жюли Каландрини игупшысэ зэпеохэр афэдэх. 
Пчыхьэшъхьашхэм зызэрэфагъэхьазырыщтыгъэр арыщтын, 
Ферриольмэ яунэ лъэмакъэхэр къыщыIугъэх. КъэлэпчъэшхомкIэ кухъэренэ Iухьэ-IукI горэхэр щызэхихыгъэхэ 
фэдэу къыщыхъугъ. Сент-Нев-Огюст урамым пэмычыжьэ 
шыихъ Аннэ урамым тет Бзылъфыгъэ католик монастырым 
ичылыс одыджын макъэхэри къэIугъэх, щагу остыгъэхэри 
къыхагъэнагъэх. Тхьэсурэтым дэжь щыт шэф остыгъитIури 
Жюли хигъанэхи, Женевэ щыIэ иунагъуи, зихьэкIэ унагъоми 
мамыррэ зэдэIужьрэ арылъынэу, псауныгъэ яIэнэу, 
Iахьыл-шIулъэгъукIэ зэдыщыIэнхэу, Пон де Вельрэ Вольтеррэ яспектаклэ къызыфагъэлъэгъощтмэ агу рихьынэу, 
Шарль де Ферриоль графым иузыкIэ къешIушIэнэу, Аиссе 
насыпышIо хъунэу Тхьэ елъэIугъ.
Тхьэ зелъэIу ужым, Жюли Каландрини гупсэфыжьыгъэу 
щысызэ, ошIэ-дэмышIэ гупшысэм ыгу къыгъэбырсырыжьыгъ: "Аиссе насыпышIо пшIынэу сызыолъэIум, си 
Тхь, сиIахьыл Мария-Анжеликэрэ Клодина-Александринэрэ 
сыгу ябгъэу, сыгу шIу афимылъэу арыгъэп. Ахэр агукIи, 
абзэкIи, ядинкIи, аIощт-ашIэщтымкIи шъхьэфитхэу къызыщыбгъэхъугъэхэ хэгъэгум исых. Аиссе шъхьэзэкъоIахьылынчъэу, О зым фэшъхьаф къотэгъу имыIэу, зыщымыщ цIыфмэ ахэс. Ифрансыгъэ дэмыгуIэу, химыгъахъоу 
арэп. IэпыIэгъунчъэм тыдэIэпыIэнэу тыопIушъ ары Аиссе 
насыпышIо пшIынэу сызыкIыолъэIурэр. Ащ нэмыкIэу сызэгуцафэрэ гори къыосхьылIэн. Мыщ ыпэкIэ Париж сыкъызэкIоми, непи сшыпхъуитIу Аиссе зызэрэфашIырэр сыгу 
рихьыгъэп: Мария-Анжеликэ - нэшIошI-IэшIущ, Клодина-Александринэ бзылъфыгъэ дэхэ-Iушми, ежь нахь дахэ 
дунаим тыригъэтыщтэп, шъугъоным зырегъэшхы. Шарлотта-Элизабет Аиссе щыкIагъэ имыIэу арэп, ау ащ пшъэшъэ пытэ шъхьэлъытэжь цIыфышIоу сыхаплъэ. Хэмыгъэукъоу, ышъхьэ ылъытэжьэу, инамыс къыухъумэжьэу 
насыпышIо гъэхъу, къытхэгъэзагъ…"
Софи Iанэр ыIыгъэу унэм къихьагъ.
- Пчыхьэшъхьашхэ сымышIынэу ясIогъагъэба, Софи?
- Сэ зи къысаIуагъэп, маркиза. ШхапIэм укъемыхы 
зэхъум, тыкъыуажи, упшъыгъэмэ тIуи, мы пчыхьэшъхьашхэр Шарлотта-Элизабет Аиссе къыпфысигъэхьыгъ. 
Щэмрэ хьалыгъу IэшIумрэ угу рихьыщтхэмэ сшIэрэп нахь. 
Аущтыми, шхапIэм укъэкIонэу оIомэ, тэ тыхьазыр. Графри 
шхэгъахэ, къыпкIэупчIагъэти, зыогъэпсэфы зетэIом, жъугъэрэхьат ыIуи, иунэ кIожьыгъэ.

--- Page 256 ---

- Графым сызэрэщымыгъупшагъэмкIэ тхьэегъэпсэу. 
Мария-Анжеликэ, Клодина-Александринэ графинехэр 
тыдэ щыIэх?
- Ахэр кухъэренэ зырызхэмкIэ, бэмышIэу къэлэпчъэшхом IукIыгъэх.
- Ара?..- зэхихыгъэр Жюли Каландрини зэригъэшIагъорэр къызхимыгъэщэу къэупчIи, къыфихьыгъэ шхынымкIэ Софи ыгъэрэхьатыгъ: - ШхапIэм сыкъехыгъэми, мыры 
сипчыхьашхэщтыгъэр, арышъ, тхьэуегъэпсэу. Аиссе сыда 
ышIэрэр?
- Шарлотта-Элизабет Аиссе Шарль де Ферриоль 
графыр зегъашхэм, щагум тIэкIурэ щыдытезекIухьи, иунэ 
итIысхьажьыгъэу тхылъ горэм еджэ. Ар уадэжь къэкIонэу 
къыпфалIэщтыгъэ шъхьае, зыогъэпсэфмэ ыIуи, гу 
тыришIыхьагъэп.
- Бжыхьэ чэщ кIыхьэр зэрэзгъэкIощт шIыкIэм сэ 
сегупшысэ, ежь Аиссе симыгъэгумэкIынэу къысфэсакъы. 
КъэкIонэу сфеIу, сыкъежэ.
Угурэ упсэрэ зэхэлъэу узэдэгущыIэ зыхъукIэ, уахътэр 
зыфэдиз хъугъэри, ар зэрыкIорэ-зэрычъэри зэхапшIэрэп. 
Зэдегъэштэгъэным бэмэ уалъегъэIэсы, гу алъыуегъатэ, 
анахь тхьамыкIагъоми хэкIыпIэ-икIыпIэ фыуегъэгъоты, 
уинасыпышIуагъи уинэшхъэигъи къыбдегощы. Улъэпэуагъэмэ, укъегъэтэджыжьы, мыхъун пшIагъэмэ, къыогыи, 
пIэкIэшIагъэмэ, къыоушъыи.
Джащ фэдэ гупсэ зэрэшIэкIэ Жюли Каландринирэ 
Шарлотта-Элизабет Аиссерэ чэщныкъо нэс зэкIэрысыгъэх.
- Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, Жюли, Париж сызыдэсыр, 
мыщ фэдэ гу жьыдэгъэкI чIыпIэ, сшыпхъукIэ слъытэрэ 
Жанетт-Николь хэмытэу, сищыIэныгъэ къыщысфыхэфагъэп. Къысфэбдэщтмэ, джыдэдэм, мы сыхьат дэдэм 
усянэкIэ слъытэщт. СанэIу уимытэу Женевэ чыжьэм удэсыми, сыкъыпфатхэзэ, упчIэжьэгъу усшIыщт. Ощ фэдэу 
сыкъызэхэзышIыкIырэ цIыф сырихьылIагъэпышъ, МарияАнжеликэ графиняр щызгъэзыеу арэп, къотэгъу-шъхьэщытэгъу укъысфэхъунэу сыолъэIу, егъашIэми укъэзгъэукIытэжьыщтэп,- Айщэт пхъу IаплI фабэ Жюли Каландрини 
рищэкIи, чыристанмэ зэрашIэу щэ едзыгъокIэ ынэкIушъхьэми ябэугъ.

--- Page 257 ---

Жюли Каландрини джэуап къытыжьыным ычIыпIэкIэ, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе ынэIу къащ едзыгъуищэ къытыридзагъ, ар имыкъоу, унэм икIыжьы зэхъум, джа дэдэри 
ыкIыб щишIэжьыгъ.
IХ
Чэщреным Айщэт ынапIэ къефэхыгъэп. Ар зыгъэгумэкIын Iофыгъохэр непэ къыпэщылъыгъэх. Пчыхьашъхьэрэ 
спектаклэр цIыфмэ зэраштэщтымрэ Шарль де Ферриоль 
графыр театрэм зэрамыгъэкIощт шIыкIэмрэ чъыегъу 
гупсэф къезымытыгъэр. Жюли Каландринирэ ежьыррэ 
зызэдэгущыIэхэм, ныкIэ еджэнэу зэрелъэIугъагъэр, 
гущыIэнчъэ къащ едзыгъохэмкIэ бзылъфыгъэм иджэуап 
зэрэкIэкIыгъэри ащ къыхэхьажьыгъагъ.
УзышъхьэзакъокIэ, етIани узыщымыщ хэгъэгум графым фэдэ гугъэпIэ цIыфыр щыпшIокIодыным узытенэгуикIырэм, псым ыхьырэр къурэм етхъо зэраIоу, пшъхьэ 
уфэбэнэжьыщт, уубзэщт. Жюли КаландриникIэ ежь Айщэт 
зэрэфаеу зэкIэри дэгъоу хъугъэ: "Джаущтэу ащ сыфыщытын-къысфыщытынэу сыфэягъ. Мария-Анжеликэ сыгу 
ебгъэрэп, ащ бэ къысфишIагъэр, ау Жюли ицIыф гъэпсыкIэкIи, иIуплъэ-шIыкIэкIи, игые-ушъыякIэкIи синэнэжъ сыгу 
къегъэкIыжьы. Женевэ дэрэс фаеми, талъэныкъо Черкес 
чыжьэу сщыгъупшэжьырэм фэдэп ар, благъэ. Ащ дэсхэм 
анахьыбэри франсыбзэкIэ мэгущыIэх, ежьыри ыпхъу Рене 
дэжь Париж къэкIо, сыгу къызыпылъадэрэм, сыфэтхэн, 
упчIэжьэгъу къысфэхъун. Мария-Анжеликэ къытэшъугъоу 
ыгу къытерэмыгъабгъи… Ари зыгорэу хъун… Спектаклэри 
пчыхьашъхьэ къагъэлъэгъощт. ЦIыфхэр зэкIэ зэфэдэхэп, 
ар зыгу рихьыщтхэри римыхьыщтхэри къыхэкIыщтых. Ау 
непэ зэкIэми анахь Iофыр папа ары. Мэфэ заулэ хъугъэшъ, 
театрэм зыфытырегъэпсыхьэ. Жан-Батист докторым дэжь 
уцыхьэ сызэкIом, ащ щызгъэгъозагъэти, "цIыфмэ ахэхьанэу 
графыр ыгукIэ фаемэ, мэзэ зэблэкIыгъор текIыгъэу иIэсэгъу уахътэшъ, шъущэ, бырсыр шъухидзэщтэп, мыхъун 
горэкIэ гуцафэ зэрэфэпшIэу, о зыр арышъ къызэдэIурэр, 
псынкIэу къахэщыжь…" Сэ театрэм сымыкIомэ, ежьыри 
мыкIонкIи мэхъушъ, ушъхьагъу горэ къэгъотыгъэн фае… 
СиIоф зытетыр Вольтертхэм ашIэ, агу къысэбгъэнэп. 
НэмыкI уахътэ къызысфыхэкIырэм, спектаклэм сеплъын…"

--- Page 258 ---

Пчэдыжьышхэ шоколад ужым Айщэт тIэкIу тыригъашIи, 
графым дэжь шъхьащыплъэнэу ихьагъ. Шарль де Ферриоль анахь шIу ылъэгъурэ халат уцышъо дэхэшхор щыгъэу 
щыс, еджэ, фычIахьагъэ шоколадри учъыIыжьыгъэу 
ыпашъхьэ зэрит.
- Уишоколад, папа, бгъэучъыIыжьыгъи? Узаджэрэр 
сыда?
- Мыра? - тхылъыпIэ тхьапэ зэхэдагъэхэр Шарль де 
Ферриоль жьым щигъэсысхэзэ, Айщэт къеупчIыжьыгъ, 
псынкIэуи джэуап къыритыжьыгъ.- Мыр джа пшIэрэ 
Франсуа Вольтер ипьес, Эдип пачъыхьэм фэгъэхьыгъэу 
пчыхьашъхьэ тызэплъыщтыр ары. ГъэшIэгъонэу, Шарлотта-Элизабет Аиссе, тхыгъэ,- къэтэджи, джэхэшъогум 
щытезекIухьэзэ, къыпидзэжьыгъ,- мыщ фэдэ еплъыкIэ 
пачъыхьэмэ Вольтер афыриIэу сшIагъэп. Еплъыщтхэм агу 
рихьыщт. О мыщ уеджагъэба? Ары, седжагъ пIуи, зымафэ 
тырыгущыIэгъагъ. Сыда Орлеанскэ регентым ыгу зыкIыримыхьыщтыр?! Я ХIV-рэ Людовик пачъыхьэр псаугъэмэ, 
ыгу рихьыщтыгъэ, я ХV-рэ пачъыхьэр мысабыигъэмэ, ащи 
шIогъэшIэгъоныщтыгъ. Франсуа Аруа Вольтер, тэ тэшIэжьы 
нахь, тхэн ылъэкIыщт, гупшысэ зыхэлъ цIыф гъэсагъэ 
хэкIынэу сыхэплъэ,- загъорэ шъхьэщыгущыIыкIыщтыгъэ 
графыр ары Iоу умышIэжьынэу цIыф гупсэф, инэплъэгъуи 
къабзэ.- Зымафи джаущтэу сIогъагъэ, джыри къыкIэсэIотыкIыжьы.
- Ары, папа, ары,- Айщэт игушIо фимыкъужьэу графым дыригъашти, зыгъэгумэкIыщтыгъэу ыдэжь къыфэзыщагъэмкIэ зигъэсэмэркъэу фэдэзэ, еупчIыгъ: - Ори 
сэри, папа, пьесэм теджагъэмэ, сыда непэ театрэм 
тызыфэкIощтыр?
- Аущтэу оIомэ, мадемуазель Аиссе,- Шарль де 
Ферриоль щхи, ыIитIу джы ыкIыбыкIэ щагъэу джэхэшъо 
тезекIухьаным диублэжьыгъ,- ащи сишIошI къесIолIэн. 
Орырэ сэрырэ тызэджагъэ пьесэр зыфэдэр ошIа? Мы 
укъызыкIэупчIэгъэ шоколадэу сапашъхьэ итым фэд: сэлъэгъу, зэрэсипчэдыжьышхэр сэшIэ, ау иIэшIугъэ хэшIыкI 
фысиIэп.- Графыр щагу шъхьаныгъупчъэм дэжь зынэсым, 
Iэ ышIыгъ: - Олъэгъуа мо зикъутамэхэмкIэ пцIэнэ бжыхьэ 
чъыгаем итеплъэ? ТхылъыпIэм тетхэгъэ пьесэри джащ фэд. 
Романым зэреджэхэрэм фэдэу пьесэм еджэхэрэп, ар 

--- Page 259 ---

театрэм щагъэуцу. Ащ игущыIэ пэпчъ артистхэм псэ халъхьэ, теплъэ раты, сценэм къыщагъэлъагъорэ щыIэныгъэр 
ары ащ еплъыхэрэм нэкIэ, "браво" Iэгу тео макъэкIэ 
аджырэр. О пьесэм уеджагъэшъ, спектаклэм уеплъыжьынэу уфаеп… Сыда, Аиссе, къыохъулIагъэр, сызыфыогыирэр зыхэмышIэу нэгушIо-шIулъэгъукIэ укъызыкIысэплъырэр?
- Тыркум укъызикIыжьыгъэм щегъэжьагъэу мыщ 
фэдэу тызэдэгущыIагъэу къэсшIэжьырэпышъ ары, папа…- 
Айщэт зыфэмыIажэжьэу зыщылъэти, графым IаплI 
рищэкIыгъ.- Сыгъырэп, сынасыпышIоу зысэлъытэжьы. 
Джаущтэу зэгорэм укъызэрэхъужьыщтым сицыхьэ телъыгъ. Оры зэкIэми анахь гукIэгъушIэр, анахь Iушыр, анахь 
дахэр. Джа узэрэсшIэщтыгъэм фэдэу непи, неущи, неущмыкIи, Тхьэм къыуипэсыгъэ гъашIэр къэпхьыфэ ущытынэу 
сыфай, папа,- Айщэт Шарль де Ферриоль Iэ щифи, зыдэщысыгъэ чIыпIэм тIысыжьыгъэ.
- Тхьэуегъэпсэу, оры сиIэзэгъури сищыIэныгъэри, 
сипшъашъ.
- Аущтэу ори оIомэ, папа, джы къызгурэIо "графым 
иIэзэгъури ищыIэныгъэри оры" Мария-Анжеликэ графиням 
къызыкIысиIорэр.
- Мария-Анжеликэ Iаджи ыIощт,- графыр щхыпцIи, 
зыдэщысыгъэм тIысыжьыгъэ, шоколад учъыIыжьыгъэр 
зыпэIуигъэкIоти, игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- ащ ыIорэ 
пстэури пшIошъ умыгъэхъу. Сыда аIорэр тыркумэ? "ПшIошIырэм нахьи пшIапэрэр нахьышIу". Ар зыфаер, зыкIэхъопсырэр сэшIэ, узыщыщ хъугъэ франсхэми моущтэу 
аIо: сымаджэр малIэ е мэхъужьы. Апэрэ гущыIэр 
щызгъэзыя гъэу, ятIонэрэмкIэ Iэзэгъу сфэхъугъэр орышъ, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе, уинасыпышIуагъэ ослъэгъулIэжьынэу сыфай, джары сызгъэпсэущтыри сыщызгъэIэщтыри… Непэрэ титеатрэ кIонкIэ умыгумэкI, зы мыхъун 
гуцафи шъозгъэшIыщтэп, хэт ышIэра, аущтэу хъумэ, нэкIэ 
е IэнтэгъукIэ зыкъысэгъэшIэжь.
- Ар тэIо шъхьае, зыгорэкIэ… 
- "Зыгорэр", Аиссе, пшъхьэ къимыгъахь сIуагъэба,- 
Шарль де Ферриоль графыр зышъо къызэокIыгъэ Айщэт 
егыигъ, ыгу филъыгъэу илъэс пчъагъэрэ зыкIэхъопсыщтыгъэм джы нэмыкI макъэкIэ ышъхьэ фырихыгъ: - Шъыпкъэр 

--- Page 260 ---

пшIэ пшIоигъомэ, сэ сызыфэягъэр нэмыкIыгъ. Франсым 
сызэрилIыкIозэ, Тыркум тыкъикIыгъэу, тызылъэгъурэмэ 
агъэшIагъоу, дгъэIушъашъэхэу, ашIошI-ашIомышIи къытаIуалIэу театрэм тызэдакIо сшIоигъуагъ.
- Хэгъэгу лIыкIом иIэнатIэ зигъэIылъыжьыкIэ, папа,- 
графым игущыIэ чIэгъ-чIэлъмэ алъапсэ джыри къэзымыубытыгъэ Айщэт еупчIыгъ,- иIофшIагъи Iахыжьа?
- Ащ фэдэ унэшъо-хабзэ щыIэп, кIо етIани сэ 
сызыфэягъэ-сшIоигъуагъэр къыосIуагъ, ау ащ къикIырэп 
титIо тымынасыпышIоныр…- Шарль де Ферриоль графым 
Айщэт къыриIокIыгъэм гупшысэгъу фыримыгъафэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ау къыосIощтыр ошIа, Шарлотта-Элизабет Аиссе графиня? Тикухъэренэ титIо фэшъхьаф имысэу 
театрэм зедгъэщэщт. Сыда бгъэшIагъорэр, титIо кухъэренэм тисыщт зэрэсIуагъэр ара?
- Хьау, папа, арэп, орырэ сэрырэ тизакъоу кухъэренэм 
тызэдисэу бэрэ къыхэкIыгъ, джы нэс къысэмыIуагъэу 
"графинякIэ" укъызэрэсэджагъэр ары.
- Сыда?
- СшIэрэп ныIа, Мария-Анжеликэрэ Клодина-Александринэрэ ар агу рихьыщтмэ... ЕтIани къыстемыфэ, 
сфэмышъошэ цIэмкIэ апэрэу укъысэджагъ…
- Шарлотта-Элизабет Аиссе,- графым мэкъэ шъэбэ 
IэшIукIэ Айщэт къыIощтыгъэр зэпыригъэугъ,- пIорэр сыда?! 
Модэ гъунджэм иплъ, о пфэмышъуашэ щыIа? Сэ сIорэм 
лъапсэ имыIэу щытэп… Кухъэренэм титIо тизакъоу тисыщт 
зыкIэсIуагъэри къыосIощт. О къыбгурыIорэп нахь, графиня, 
ары, ары, джыри графинякIэ сыоджэ, театрэм къэкIощтхэр зэкIэ оры къызэплъыщтхэр.
- Зэрэунагъоу, папа, зы пхъэнтIэкIу сатыр тытесыщт, 
тызэхэсыщт.
- Джащ тегупшысагъэп…- графым шъхьэр ыгъэсысыгъ.- Зэгорэм Опера театрэми, Комедиян театрэми, 
Итальян театрэми ложэ гъэнэфагъэхэр щысиIагъэх… Ар 
Iофэп, ахъщэ уиIэмэ, къыбдэмыхъун щыIэп. ТитIо тиIэ 
мылъкур егъашIэм тфикъущт, ложэ Iофым ыуж джыдэдэм 
изгъэхьащтых.
Айщэт ныбжьи зэмыгуцэфэгъэ ошIэ-дэмышIэ джэнджэшыр ышъхьэ къихьагъ: "Сыда, папа, "титIу-титIу" 
зыфиIорэр, сыд мылъкуа, сыд ложа зигугъу ышIырэр?.. 

--- Page 261 ---

"ГрафинякIэ" апэрэу къызэрэсэджагъэми, "сипшъашъ" 
къызэрэсиIорэми мыхъун ахэслъагъорэп. Папа хъужьыгъэ 
сэIошъ, сэгушIо шъхьае, къысиIокI-кIилъэшъужьыхэрэр 
къызгурыIорэп. Ащ фэдэ нэпэнчъагъэхэр сшъхьэ къизгъэхьанхэу сыфаеп! Ащыгъум Мария-Анжеликэрэ Клодина-Александринэрэ къысаIогъагъэр шъыпкъэба?.. Папа 
ащ фэдэ ышIэщтэп! Джаущтэу къызыдызерэкIуи… Хэта 
сызэупчIыщтыри, IэпыIэгъу къысфэхъущтыри?.. СIохэрэр 
сыд щыщха!.." - Айщэт зэгупшысагъэр шIоемыкIужьэу 
зыфэгубжыжьыгъ.
- Адэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, зи къэпIожьырэпи, 
мыхъун горэ къыосIуагъэу къыпщыхъугъа? - Шарль де 
Ферриоль графыр ыгурэ ышъорэкIэ зыфэрэзэжьэу Айщэт 
къеупчIи, къеушъыижьыгъ: - Непэ Пон де Вель иапэрэ 
IофшIагъэ зыдгъэмэфэкIыщтым имыщыкIагъэхэр пшъхьэ 
къимыгъахьэх, сэ сыуиIэу угу умыгъэкIоды.
- Хьау, папа, ащ фэдэ сшъхьэ къизгъахьэрэп,- ыгу 
зэриучъыIыкIыгъэр къызхимыгъэщэу Айщэт джэуап графым ритыжьыгъ,- тиунагъо игушIуагъо зэкIэми зэдытигушIуагъу.- "Зымафэ графиняр къызэрэсэлъэIугъэр 
графым есэрэIуа есэрэмыIуа? - гукIэ зэупчIыжьы Айщэт.- 
Мы тхьамыкIэр ары зэкIэми афэмыухырэр. Ахэмэ сэри 
сахэт. Спектаклэ ужым щыIэщт фуршетым тефэщтыр 
папа ытыгъэ пэтызэ, ар икъущтэпышъ, джыри ливрэ шъищ 
горэкIэ зыкъоIэбэжьынэу сфеIу Мария-Анжеликэ къысеIо, 
ащ Клодини ышъхьэ дигъэсысызэ, къыдежъыу. Ащ нахьрэ 
напэ шъуимыIэмэ, есIонэп, зы ливри къышъуезгъэтынэп. 
Ежьмэ яIэр ашIомакIэу, мыщ иIэр ашIобэ зэпытэу, зы ливрэ 
нэмыIэми къызэрэIэкIахыщтыр ашIочар…"
- Сыкъыоплъышъ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, зыгорэм 
уегъэгумэкIы, къыпфэIошъурэп,- Айщэт фызэхэмыфырэмрэ ыгу илъымрэ къышIагъэ фэдэу графыр къеупчIыгъ: 
- ТеатракIомэ уакъызэрэхэщын дышъэ-тыжьын дахэ горэ 
уимыIэмэ, умыукIытэу къаIо, джыри мэфэ псэу тапэ илъ.
- Пщыгъупшэжьыгъа, папа, зымафэ икъун сIозэ, 
дышъэ купэу къысфэпщэфыгъэр? - Айщэт нэшIукIэ графым IугушIуагъ, зыгъэгумэкIырэмэ ар зэращыщыри 
римыIокIын ылъэкIыгъэп.- Ахэр къызыпысэрэлъхьи, 
Мария Анжеликэрэ Клодина-Александринэрэ залIэжьын, 
дунаим сытырагъэтыжьынэп.

--- Page 262 ---

- Къызыпыплъхьащтых! - графым къыпиупкIи, нахь 
гущыIэ шъабэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Ар зымышIэкIэ, 
сыгу къыобгъэщт. Черкес пшъэшъэ дахэ зэрэспIугъэр, 
джа къыошъугъущтхэу зыфэпIуагъэмэ ямызакъоу, зэрэ 
Парижэу арэлъэгъу, ау къыпIугушIорэ пэпчъ уIугушIожьэу 
зыслъэгъукIэ, зэрэсимыгопэщтыри къыосэIо.
- Папа! - шъхьэихыгъэ-фэмышъуашэу къыраIуагъэм 
Айщэт зэригъэукIытэрэр ымакъэ къыхэщыгъ.
- Дэгъу, дэгъу, Аиссе, сэмэркъэу зымышIэрэм 
уфэд…- графым кIилъэшъужьи, ежь зыфэе гухьэгужъынчъэ гъумыгъукIэ къыухыжьыгъ: - Сэра шъо бзылъфыгъэхэр шъузымышIэрэр?.. О уиIофмэ ауж ихьажь, 
Аиссе, театрэм зыфэгъэхьазыр. Сэ фуршетым къыщысIощтым, джа силIыкIо зэман зэрысшIэщтыгъэу, сахэгупшысыхьащт. Ау лъэIу къыпфысиI: театрэм сызэрэкIощтыри, 
фуршетым сыкъызэрэщыгущыIэщтыри тиунэ исмэ ямыIу, 
Пон де Вели, Вольтери ащ хэшIыкI фыряIэп. АхэмкIи хэтыкIи ар ошIэ-дэмышIэ къэбарыкIэ орэхъу.
Айщэт зэрэмыгугъагъэу итеатрэкIон къыфычIэкIыгъ. 
Непи, неущи, къыкIэлъыкIощт мафэхэми зыхэгупшысыхьан-зэхифын Iоф иIагъ. Зыфихьын ымышIэу къыгурымыIощтыгъэр IофыгъуитIу: "Театрэм, графым зэриIоу, 
узэрэкIощтыри уушъэфын, кухъэренэ шъхьафкIи ащ уащэн, 
спектаклэми уеплъын, фуршетми укъыщыгущыIэн, къыпфычIэплъхэрэми уафычIэмыплъыжьын плъэкIыщт, ау 
Айщэт фызэхэмыфыщтыгъэр Шарль де Ферриоль графым 
икъэхъужьыкI. Ар непэ къодыя, хьауми?.. Сыда ащ Iэзэгъу 
фэхъугъэр?.. Адрэ "титIо егъашIэм тфикъун мылъку тиI" 
ыIозэ, Айщэт зыкIигъэгушIурэ-зыкIигъэгугъэрэр? "НэбгыритIу ложэхэри", ошIэ-дэмышIэу "графинякIэ" къызыкIеджагъэри, зэ "сипшъашъ" зэ "Шарлотта-Элизабет Аиссе" 
цIэр хэушъхьафыкIыгъэу къызыкIыриIори? "ТитIо тызылъэгъурэмэ агъэшIагъоу, дгъэIушъашъэхэу, ашIошI-ашIомышIи къытаIуалIэу…" сыд гущыIэха ахэр?..- мэкъэ 
шъэфкIэ зыгорэ Айщэт къеджагъ къыщыхъоу игупшысэмэ 
къахэужьи, шъхьэм къафечъагъэмкIэ зэупчIыжьыгъ: "Сыда 
егъашIэм папа сыригъусэнэу, сынасыпынчъэнэу ара 
зыфаер?.. Хьауми…" 
- Софи, щэджагъо мэхъу пэт,- Айщэт зэримыпэсыжьыгъэ упчIэм къыстызэ, шъхьэтегущыIыкIыгъ,- графиняхэр къэлъагъохэрэп.

--- Page 263 ---

- Ашъхьац къарагъэшIынэу ахэр дэкIыгъэх.
- Жюли маркизэри ягъуса?
- Хьау, пчэдыжь шоколадыр зэфычIэсхьагъэм къыщегъэжьагъэу ар унэм ис, къыпкIэупчIагъэти, графым 
дэжь узэрэщыIэр есIуагъ.
- ЖюликIэ емыкIу къэсэхьы,- Айщэт къызыщылъэти, 
унэм икIыгъ.
МэфакIэм къыдежьагъэхэ гупшысэ-упчIэхэр Айщэт 
зыщигъэгъупшэжьыгъэу ныкIэ ыштагъэ Жюли Каландрини 
IаплI рищэкIыгъ, ичэщ зэрэрихыгъэмкIэ, зыфаемкIэ 
еупчIыгъ, джы нэс ыдэжь зэрэфимыхьагъэмкIи зиумысыжьыгъ.
- Сэ сыхьакI, Аиссе, шъо шъубысым,- Жюли Каландрини къыIорэр къекIоу IугушIукIыгъ,- тIыс шъуIомэ, 
сэтIысы, тэдж шъуIомэ, сэтэджы.
- Жюли, сыпсэм фэд,- Айщэт ынэхэр къигушIукIыгъэх,- хьакIэм фэгъэхьыгъэу къэпIуагъэхэр тэ талъэныкъо 
Черкесыми щаIо, ау зы къыхэунагъ. ХьакIэм ихьакIэгъу 
мэфищ зытешIэкIэ, быным щыщ мэхъужьы аIо.
- Ар сшIагъэп, ари гущыIэ дэгъу, ау ар мызгъэгум 
сфэшIэнэп, сиятIонэрэ къэкIогъу къыстенэгуикIырэ си 
Жан-Луи сэ зыкъызэрэсфишIыщтымрэ шъо къышъуиIощтымрэ ар елъытыгъэщт,- хьэкIэ Iофыр сэмэркъэукIэ 
Жюли Каландрини къыушъхьафыжьи, пшъэшъэ ныбжьыкIэм рилъэгъулIагъэмкIэ егыигъ: - Адэ, Аиссе, театрэм 
укIощтэу пшъхьац изэгъэфэн упылъэпи? Графинятхэм ори 
шъхьацзэIыхыпIэм уадэкIон фэягъэ.
- Сэ ащ фэдэ шъхьац гъэкIэрэкIагъэ-гъэпIыигъэхэр 
сикIасэхэп. Сэ сишъхьацзэIыхыпIэ чыжьэп - тиун, Софи 
ыIэхэр арых къысэкIухэрэр. О пшъхьаци сыгу рихьырэп, 
Жюли, моу Софи къыхэгъэIаби, уи Жан-Луи укъишIэжьыщтэп.
- Жан-Луи сыкъимышIэжьыщтмэ, шъхьац зэIыхы гъэ 
бырабэр сыда зэрэсищыкIагъэр? - Жюли маркизэр Айщэт 
къесэмэркъэужьи, зым нахьи адрэр нахь дэхэжьэу парикитIоу къыздихьыгъэхэр къыригъэлъэгъугъэх,- тIури кIэшъ, 
Аиссе, уакъыIукIагъ, угу рихьырэр къыосэты.
Джыри адыгэ IокIэ-шIыкIэу зэхихыгъэр зыфихьынрэ 
къызэриIонрэ ымышIэу француз бзылъфыгъэ къопцIэ 
гохьэу Айщэт ыпашъхьэ исым гукIи, псэкIи нахь фэщагъэ 

--- Page 264 ---

фэхъузэ, нэшIукIэ еплъыгъ, IугушIуагъ, ау "укъыIукIагъэр" 
адыгэ лъэпкъым зэрэхэлъыр егъэлыягъэ-тесыегъащэ 
къыщимыгъэхъунэу игугъу фимышIыгъэми, Шарль де 
Ферриоль графым иакъыл ыгъэIорышIэзэ, губзыгъэу 
къызэрэдэгущыIагъэр, нэ тыригъэфэнкIэ щынэзэ, 
риIотэжьыгъ. Театрэм зэрэкIощтыр зыми римыгъэшIэнэу 
къыфигъэпытэгъагъэми, ари нахь гущыIэ Iушъэшъэ шъэфкIэ 
ащ кIигъэгъужьыгъ.
ОшIэ-дэмышIэ къэбаритIоу Жюли зыщагъэгъозагъэмэ 
джэуап къызэраритыжьыщтым дэмыгуIэ фэдагъэми, ыгу 
щышIэрэр ищысыкIэ-гупшысакIэ къеIуатэ, зызыфэмыIажэжьрэр Айщэтми, щыIагъэ къызхегъафэ.
- Шарль де Ферриоль графым зыкъызэришIэжьыгъэм 
сытегущыIэнэу,- Жюли Каландрини игущыIэмэ заригъэукIыхьэзэ, къыригъэжьагъ,- аущтэу зыкIэхъугъэр 
зэхэсфынэу сыдокторэп, Аиссе. Ау ащ фэдэр щыIакIэм 
къызэрэхэхъухьэрэр апэрэп зэрэзэхэсхырэр. Тхьэм графыр къызэхишIыкIыгъэу, гукIэгъу къыфишIыгъэу тIон, 
игъашIэкIэ ащ фэдэ тхьамыкIагъо къемыхъулIэжьынэу Тхьэ 
телъэIун. Ори сыпфэгушIо, графми сыфэгушIо, Аиссе. 
Шъыпкъэм уфаемэ, Клодина-Александринэрэ Мария-Анжеликэрэ графыр сымэджэ дэеу зэраIощтыгъэм, къызэрэсфатхыщтыгъэм фэдэ сэ ащ хэслъэгъуагъэп. Мощ 
фэдиз IофшIэгъабэ зиIэ, къиныбэ зыпэкIэкIыгъэ хэгъэгулIыр 
тIэкIу зыщэтхъужьыкIэ, хэлъ щыIэп, фэбгъэгъун, зыщыбгъэгъупшэн фае, упэгущыIэжьы, укIэнакIэ, къемыкIун 
зэхебгъэхы хъущтэп. Тхьэм шъурихьакI, шъузэфэсакъыжь.
- Клодина-Александринэрэ Мария-Анжеликэрэ 
мышъы пкъэ къыуаIуагъэп, Жюли,- зэшыпхъуитIур Айщэт 
къыухъумагъ,- мы гъэтхэ-гъэмафэми, блэкIыгъэ илъэсхэми 
папа иIоф дэигъэ. Орлеанскэ регентыр тхьэегъэпсэу, ащ 
идоктор къыфыригъэшIырэ уцым ишIуагъэ къекIыгъэщтын. 
Джаущтэу папа щыт зэпытынэу Тхьэ сыфелъэIущт.
- Ары, Аиссе, ары, Тхьэр зыщымыгъэгъупш, Ащ 
ишIушIэ ины. Адрэ непэрэ театрэ кIоныр зэриушъэфырэмкIэ къыосIощтыр мыры: джаущтэу еIомэ, пэрыохъу 
уфэмыхъу, шъукъызэдакIу. Сэры нэмыIэмэ, зи къызхэзгъэщыщтэп.

--- Page 265 ---

Х
Пачъыхьэ комедиан театрэр зэпэжъыужьы. Дышъэтыжьыныпс хъэрэпкIарэхэмкIэ гъэкIэрэкIагъэхэ кухъэренэхэр къыIохьэх, IокIыжьых. Мария-Анжеликэрэ Жюли 
Каландринэрэ якухъэренэ зыIукIыжьыгъэр бэшIагъэ. 
Клодина-Александринэ изакъоу зыкъаригъэщэгъагъэми, 
ахэмэ ауж зыкъыригъэнагъэп. 
Бзылъфыгъэ, хъулъфыгъэ гъэкIэрэкIагъэмэ къапилъэсыкIырэ духымэр жьым хиз. Фойем щытезекIухьэхэрэм 
анахь дахэмрэ анахь дэгъоу фэпагъэмрэ язэрэмыгъашIэу 
зэфычIэплъых, шъхьэгъэшIо шIуфэсхэри зэрахы. Зэфэсакъыжьхэми, IупшIэ зэфэзышIыжьыхэрэ бзылъфыгъэхэри 
ахэтых. "Мерси", "мадемуазель", "мадам", "маркиза" 
"герцогиня", "герцог" гущыIэхэри тыдэкIи щызэхэохых. 
ТеатракIохэр ячIыпIэхэм алъэхъух, мэтIысых. ТIэкIу-тIэкIузэ 
ложэхэми къарэтIысхьэх, залыр джырэкIэ мыгопэгъуми, 
зашIошIыжь-загъэшIожьызэ, бзылъфыгъэхэр жьыф къолэн 
дахэхэмкIэ жьы зыфеожьых, дышъэпс, тыжьыныпс егъэшъогъэ нэрыплъэхэмкIэ заплъыхьэ. Орлеанскэ пачъыхьапIум иложэ нэкIы. Ар къэкIощт-къэмыкIощтым бэхэр 
егъапэх.
- Мо ложэм арытIысхьэхэрэм, Клодин, тэ тафэдэ ба? - Мария-Анжеликэ ышыпхъу еIушъашъэ.- ЛъапIэ 
еIошъ, Огюст хьарамыжъым а зыр къысфишIэрэп… Зэ, 
зэ тэ щыIа Пьертхэм къадэкIонэу зыIогъэгъэ Аиссе? Муары 
Жанетт-Николь ышъхьэ упсыгъужьэу Пьер гос, Аиссе 
ахэмэ яслъэгъулIэрэп… Я си Тхь, Аиссе зыгорэ къехъулIагъэми сшIэрэп, граф джынэузыжъым…
- Зыгъэрыхьат, Мари,- Айщэт дишIэщтыгъэр Жюли 
Каландрини ыушъэфызэ, графиням итхьаусыхэ зэпыригъэугъ,- Пон де Вель дэжь кIогъэнкIи пшIэнэп.
- АрынкIи мэхъу, Жюли. Вольтер, Пон де Вельтхэм 
япьесэ-спектакли мы тызэрагъэплъыщтыр. Сыда ахэмэ, 
Клодин, о уазыкIыхэмыхьагъэр?.. Ори а пьесэм апэ еджагъэри, уасэ фэзышIыгъэри…
Зал бырсыр шъабэр ошIэ-дэмышIэу къэрэхьатыгъ, 
чIэсхэр ложэм къитIысхьащтыгъэхэ Шарль де Ферриоль 
графымрэ Шарлотта-Элизабет Аиссерэ язэрэгъэплъых.

--- Page 266 ---

- Модэ мохэр, тхьэкъысауи…- Мария-Анжеликэ 
ылъэгъугъэм къызыIуригъэпхъотыгъ.
- Мари!..- Клодина-Александринэ IэнтэгъупэкIэ ышыпхъу етIыргугъ.
- Зышъхьэ щихыгъэу зыфаIуагъэ Шарль де Ферриоль 
графыр арба мор? - акIыб дэс бзылъфыгъэ горэ илI еIушъэшъагъ.
- Модэ мо хэтэкIожъым къырищэкIырэр зэрэдахэр…
- Мыдэхагъэмэ, Тыркум нэс черкесыпхъу пшъашъэр 
къырищыныгъа?.. 
- Ара графым ыпхъур?..
- Ыпхъуми, егъэшъузы аIуагъ…- адыкIэ щыс бзылъфыгъитIури зэIушъашъэх.- Сыда зыфэбгъэшIагъорэр, 
тэра графыр зымышIэрэр?.. Модэ, модэ, Блез-Мари де 
Эди шевалье полковникыр ащ зэреплъырэр… Ащ нэкIэ 
ышхырэр Орлеанскэм зэрикIэсалэр ышIэрэпщтын…
Джыри залыр икIэрыкIэу къэкIым-сымыжьыгъ. Орлеанскэ регентыр Айщэттхэм апэчIынэтIэ пачъыхьэ ложэм 
къитIысхьагъ, ар дэдэм гур зыгъэгумэкIырэ гъыбзэ мэкъамэм дыригъаштэзэ, сценэм ипэIухъошхо къызэIукIэу 
регъажьэ. Сценэ кIыбымкIэ къушъхьэ шыгуф зэпэIукIотхэр, 
мэз зэикIхэр къэлъагъох, къушъхьэ лъапэм къычIэкIотырэ 
шъоф-гъэхъунэмэ былымхэр ащэхъух. Мыжъо цэкIэшхом 
тет Iахъом къушъхьэм къыхигъотэгъэ сабыир ыIаплI илъ, 
чыжьэкIэ Лай пачъыхьэмрэ Иокаста пачъыхьэгуащэмрэ 
зыдэсхэ Фив къалэр къэлъагъо. Гъыбзэ мэкъамэр нахь 
макIэ мэхъу, алъэгъурэр зышIодэхэ цIыфхэр Iэгу теох, 
"браво" зыIохэрэми Шарль де Ферриоль ымакъи къахэщы. 
Сурэт дахэр зытхыгъэр Шарлотта-Элизабет Аиссе пIонэу 
инэплъэгъу ащ тыримыхэу Орлеанскэр Iэгу тео.
Сценэ нэкIым ыкIыб къыщыIурэ макъэм залыр ыгъэгумэкIызэ, къеIуатэ: "Мо Iахъом ыIыгъ сабыим ыцIэр Эдип, 
ар Фив пачъыхьэу Лайрэ пачъыхьэгуащэу Иокастэрэ акъу, 
Киферон къушъхьэ мэзым къыхигъотагъ. Лай пачъыхьэм 
шъао къызыфэхъукIэ, къыукIыжьыщтэу Аполлон усэрэжъым къызыреIом, сабыир къушъхьэ-мэзым харигъэдзагъ. Джы ар псау, илъэс тIокI охъуфэ Iахъом ыпIугъ. 
Ау щыIэныгъэр дэгъу закIэкIэ зэхэлъэпышъ, зыпIугъэхэм 
ямыеу къыраIуагъэти, ащ ишъыпкъапIэ зэригъэшIэнэу 
Аполлон усэрэжъым дэжь Эдип кIозэ, Дельфэ гъогу 

--- Page 267 ---

зэхэкIыпIищым лIы бай горэ къыщыпэкIэфагъ, къызыщэхьэхэм, къеогъэ лIы байри иухъумакIохэри ыукIыгъэх. 
ЛIы баир зыщыщыр Эдип ымышIэщтыгъэми, ар ятэ Лай 
пщыр арыгъэ. Фив пщыгъо къалэм къызынэсым, щилъэгъугъэ тхьамыкIагъом блэкIышъугъэп. Благъом къалэр 
къыдзыхьагъэу цIыф дигъахьэрэп, къыдигъэкIырэп, къэлэдэсхэр гъаблэм, узым дегъэлIыхьэх..." 
Фив къэлэ унэ зэхэт сурэтышхохэр Киферон къушъхьэ 
лъапэм къычIэщых. Хъулъфыгъэ-бзылъфыгъашъхьэхэр 
зышIот, тэмэшхохэр зыгот благъом къэмэ къихыгъэкIэ 
Эдип пэуцу:
- IукIоти, къалэм сыдэгъахь!
- ГущыIэ дысыкIэ укъыздэгущыIэнэу ухэт о! - благъор 
Эдип къыкIэнакIэ, ищэнаутыщэ къызыфидзыкIэ, чатэмкIэ 
пеупкIы, ау икIэрыкIэу къыпэкIэжьы…
Пщыгъо къэлэпчъэшхом къыIутэджэгъэ лъыгъэчъэ 
заом къэлэдэсхэм зыкъарегъэшIэжьышъ, зыщыщ амышIэрэ 
зэолIым дэзэонхэу гоуцох. Псэхэх уIагъэр зытырищагъэ 
благъом ыпсэ хэкIызэ, иукIакIо къыреIо:
- Мыщ фэдэу, Эдип, улIэбланэми сшIагъэп… сшIагъэмэ…
Къэлэдэсхэм Эдип аIэты, къыраIо:
- Оры лIэныгъэр тшъхьэщызыщыгъэр!
- Эдип типачъыхь, анахь типшъэшъэ дахэ еттыщт!
- Иокастэ пачъыхьэгощэ шъузабэм нахь бзылъфыгъэ 
ныбжьыкIэ дахэ Фив дэсэп!
- Эдипрэ Иокастэрэ!.. Эдипрэ Иокастарэ!..- къэлэдэсхэр зэрэгъэкуох…
Апэрэ къэшIыгъом ыуж ятIонэрэ къэшIыгъом икъэлэ 
кIоцI сурэт сценэм къытыращэзэ, спектаклэр зезыщэрэ 
макъэм джыри къыхедзэжьы: "Джаущтэу Эдип зэолI 
зикъэмыщэр Фив къалэм пщы фэхъу, Иокаста пщыгощэ 
шъузэбэ ныбжьыкIэри рагъащэ, зэрэщагъэхэм якъэбар 
Аполлон усэрэжъымрэ шъорырэ нэмыкI зыми ышIэрэп 
(мыщ дэжьым залыр гуих-псэихэу мэщэIу, мэхьапщэ), 
Эдип пщымрэ (Барон Мишель къэзышIырэр) Иокаста 
пщыгуащэмрэ (Лекуврер Адриенна къэзыгъэлъагъорэр) 
насыпышIохэу зэдэпсэух…- Сценэм нэбгырэ тIурытIущырыщхэр къытехьэх, пщыгъо къалэм къыщыхъурэ-щырекIокIырэ хъугъэ-шIагъэхэм атегущыIэх, зым щэтхъух, 

--- Page 268 ---

адрэр аубы. Ахэм сыд аIоми, ашIэми япщ Эдипрэ япщыгощэ 
Иокастарэ дэйкIэ атегущыIэхэрэп, яшIулъэгъу зэрэдахэмрэ 
зэрэпытэмрэ хэти раIуатэ. Сценэм къытехьэхэрэ текIыжьхэрэ къэлэдэсхэр зэдэгущыIэфэхэкIэ, зикъэIуатэ зэпызгъэугъагъэ макъэм къыпедзэжьы: - МыжъуитIур зэщыпхъомэ машIо къыдехышъ, зэщыхъокIо бзэгури Фив 
пщыгъом къихьагъ. Полиник, Этеоклэ, Антигонэ, Исменэ 
сабыйхэр зилъфыгъэхэ Иокаста Эдип ежь зэрикъор 
зишIэкIэ, зыпелъэжьы, Эдипи ынэ рекIыжьы… ЦIыфхэр, 
шъузыфэсакъыжь, е шъумышIэ, шIу зышIэрэм шIу къыпыщылъ…"
ЯтIонэрэ къэшIыгъом исурэтхэр мэкIэ-макIэу IукIотхи, 
апэрэ къэшIыгъом икъушъхьэ теплъэхэр спектаклэм еплъыхэрэм апашъхьэ къиуцожьыгъ. Эдип пачъыхьэ нэшъум 
Iалъмэкъыр шIохэлъагъэу, ащ ыIэблыпкъ ыпхъу Антигонэ 
ыIыгъэу сценэм рэкIох. Гукъэо гъыбзэм нахь зеIэты, Эдип 
пщымрэ Иокаста пщыгуащэмрэ ятхьамыкIагъо еплъыгъэхэр гукIэ зэхашIагъэу артистхэм, сценэм къытыращагъэхэ Франсуа Аруа Вольтеррэ Пон де Вель Ферриольрэ 
Iэгу афытеох, "бравокIэ" зэпэджэжьых. Айщэти мэгушIо, 
Мария-Анжеликэ ынэпс кIелъэкIыкIы, Клодина-Александринэ Iэгу тео-темыуашъоу Орлеанскэ регентымрэ Шарль 
де Ферриоль графымрэ афычIэплъы…
- Сыда, Шарлотта-Элизабет Аиссе, регентыр Iэгу 
теозэ, уадэжькIэ ренэу къызыкIаплъэщтыгъэр?..- мэкъэ 
гумышIу-гумэкIыкIэ графыр Айщэт еупчIыгъ.- Ори ар 
уигуапэу къысщыхъугъ…
- Папа, ащ фэдэхэр къысэмыIох сIуагъэба!..
- Хъугъэ, хъугъэ некIо…- Шарль де Ферриоль графым 
регентыми къаплъэхэрэми аригъэлъэгъузэ, ыIэблыпкъ 
Айщэт ригъэубыти, ложэм рищыжьыгъ. Эдип пщы нэшъур 
ыпхъу къызэрэрищэкIыщтыгъэр Айщэт ынэгу ар дэдэм 
къыкIэуцожьи, ыгу къыпыузыкIыгъ…
Шарль де Ферриольтхэр ложэм къызекIыжьхэм, 
Орлеанскэр, къешIэкIыгъэхэр игъусэхэу, къафакIоу графым зелъэгъум, Айщэт еIушъэшъагъ:
- ТигумышIугъэ фыхэтымыгъэщэу мощ шIуфэс етэгъэх.
ШъхьэгъэшIо-тхыуфэ макIэкIэ шIуфэс зызэрахым, 
герцог-регентым графым къыриIуагъ:

--- Page 269 ---

- ШIуфежьэжь, граф, сигуапэ театрэм узэрэщыслъэгъугъэмкIэ. Франсуа-Аруарэ… Сыд пIуагъи ащ зыфыпигъэхъожьыгъэ лъэкъуацIэр? - зинэплъэгъу Айщэт тезымыхыщтыгъэ регентыр игъусэмэ ащыщ горэм еупчIыгъ.- 
Ары, ары, Вольтер… Франсуа-Аруа Вольтеррэ Пон де 
Вель Ферриоль графымрэ япьесэ-спектаклэ шъугу рихьыгъа?
- О угу рихьыгъа, Франсым ия ХV-рэ Людовик пачъыхьэм ирегент? - джэуап тыжьыгъо графыр римыгъафэу 
Айщэт герцогым еупчIыжьыгъ.
- О угу рихьыщтыр тэри тыгу рихьыщт, мадемуазель…- Айщэт ыцIэ ымышIэ фэдэу Орлеанскэм зыкъызэтыригъэнагъ.
- Шарлотта-Элизабет Аиссе де Ферриоль графиня,- 
Айщэт ыцIэ икIыхьапIэкIэ къызэрэкIиIотыкIырэм тхъагъо 
хигъуатэу Шарль де Ферриоль графым къыIуагъ.
- УинэгушIогъэ-гохьыгъэкIэ спектаклэр угу зэрэрихьыгъэр къыпхэщы, Шарлотта-Элизабет Аиссе графиня, - 
бзылъфыгъэ дэхэ фэлIэ регентым Айщэт ыцIи IэшIу кIэлъэу 
къыкIиIотыкIыжьыгъ,- тэри тыгу еIугъ. ЦIэ дахи уиI, 
графиня.
- Сэры, герцог, а угу рихьыгъэ цIэ дахэр графиням 
фэзыусыгъэр…- къызыщытхъужьыщтыгъэ графым 
ымакъэ ошIэ-дэмышIэу зыкъызэблихъоу ригъэжьагъ.
- Пхъу дахэ зэрэуиIэр, граф, тIэкIу шIагъэ зызэхэсхыгъэр, ау мыщ фэдэу дэхэ дэдэ Iоу сшIагъэп.
- Угу рихьынымрэ угу еIунымрэ, герцог, къарыкIырэр 
зэфэшъхьафы,- Айщэт регентым IущхыпцIыкIызэ, Iуплъагъ,- ау сшынахьыкIэ Пон де Вельрэ синыбджэгъу 
Франсуа Вольтеррэ япьесэ-спектакль угу зэрэрихьыгъэр 
ори пхэсэлъагъошъ, сэри тхьэуегъэпсэу ФерриольхэмкIэ 
къыосэIо.
- Ары, ары, Шарлотта-Элизабет Аиссе, франс пачъыхьэ нэфым ирегент тхьэегъэпсэу етэIо,- ащ нахьрэ 
Шарль де Ферриоль графыр Орлеанскэм дэгущыIэжьынэу 
фэягъэп, Iогъу-шIэгъу зэрэзэфэхъугъэхэмкIи кIэгъожьыгъ.- НекIо, Аиссе, фуршетыр къытэжэ…
- Папа,- Айщэт ар къыIонэу темыфэщтыгъэми, ицIыфыгъэ хэбзэ-гъэпсыкIэ къыригъэIуагъ,- Орлеанскэ герцогыр тифуршет къегъэблагъ.

--- Page 270 ---

Шарль де Ферриоль графым зэхихыгъэм ынэхэр 
зэблигъэплъыгъэхэми, ерагъэу зиIажэзэ, къыIуагъ:
- Типачъыхьэ ирегент тифуршет къезгъэблэгъэн, ау 
къэкIонэп… Укъесэгъэблагъэ, герцог.
- Тхьэшъуегъэпсэу. Фуршет зэрэшъуиIэм сыщыгъуаз, 
ау сыкъэкIон слъэкIыщтэп, хэгъэгу Iофмэ сакъыIэкIэкIи, 
театрэм сыкъызэрэкIуагъэм сырыкIэгъожьырэп. Сэри 
пачъыхьэ фуршет горэм етIанэ шъукъезгъэблэгъэн, ащ 
тыщызэIукIэн.
- Орлеанскэ герцог хэтакIор егъашIэм уинэIосагъэм 
фэдэу,- фуршетым фелъэкIонхэзэ, графым Айщэт къыфидзыгъ,- сыд нэщх-гущх егъэблагъа ащ епIощтыгъэр? 
Сэ сшIошъуушъэфзэ, шъуитIо шъузэрэшIэмэ шIэ?..
- Папа, сыд емыкIуа къысапIорэр?!.- графым ыIэблыпкъ 
Айщэт ытIупщынэу кIырыугъагъэми, адрэм ригъэутIупщыгъэп.
Фуршетым ежэщтыгъэмэ графымрэ Айщэтрэ залъэгъум, Iэгу къафытеуагъэх. Шарль де Ферриоль 
Iэнапшъэм кIэрыуцуагъ, Айщэт Пон де Вельрэ Аржантальрэ, 
Вольтеррэ Монтескьерэ, Мария-Анжеликэрэ Каландринирэ, Клондина-Александринэрэ Параберрэ, Деффанрэ 
Парирэ якуп ахэуцуагъ, къырагъэблэгъагъэ лIы купхэри 
адыкIэ щытыгъэх.
- Сеньоринэхэмрэ сеньорхэмрэ,- Шарль де Ферриоль графым сэнабжъэр къыIэтыгъ,- джыдэдэм сэрырэ 
Шарлотта-Элизабет Аиссе графинямрэ типачъыхьэ регент 
тыIукIагъэти, Франсуа Вольтер, Пон де Вель Ферриоль, 
шъори ары, Барон Мишель, Лекуврер Адриенна, шъуиспектаклэ ащ ыгу зэрэрихьыгъэр къышъосэIо, тифуршет 
къакIо шIоигъуагъ шъхьае, хэгъэгу Iофмэ къызэрамытIупщырэр шIоигъуаджэу ишIуфэси къышъуехыжьы. Франсыр 
орэпсау! "Эдип" пьесэр зытхыгъэм, ар зыгъэуцугъэм, ащ 
хэлэжьагъэхэм зэкIэм щэгъогогъо "браво" ясэIо. Эдип 
пачъыхьэм къехъулIагъэр ныбжьи ти Франс къыщэрэмыхъу. 
Ти я ХV-рэ Людовик пачъыхьэ орэпсау, насыпышIоу щэрэI!
Графым ыуж гущыIэр зэIэпахызэ, Клодина-Александрини, ащ ипсэлъыхъо Ла Френи, Парабери, Каландрини, 
Мария-Анжеликэ икIэсэлэ Никола маршалри, Деффани, 
Аржантали, Айщэт имынэIосэ Блез-Мари де Эди шевальери, нэмыкIхэри къэгущыIагъэх.

--- Page 271 ---

- Хэта мо къэгущыIэрэ шевальер? - Айщэт зэдэIурэ 
кIэлэ лъэгъупхъэм ыгу къыгъэбырсырзэ, Аржанталь 
еIушъэшъагъ.
- Ар Блез-Мари де Эди полковникыр ары,- къызыфеупчIырэм емыгуцафэу Аржантали къеIушъэшъэжьыгъ,- Мальтийскэ Орденым ишевалье, Франсым 
икъэухъумэн заомэ лIыхъужъыныгъабэ ащызэрихьагъ1.
Франсуа Вольтер къэгущыIэ зэхъум, пьесэмрэ спектаклэмрэ зэрэзэшъхьащыкIырэр, еупчIыгъэхэ фэдэу, 
къыушъхьафыгъ: 
- Сипьесэрэ спектаклэмрэ зэтекIы зыIонхэр щыIэнхэкIи 
мэхъу. Ау, тIуми ягупшысэ зы, грек мифологием нахь 
пэблагъэу спектаклэр гъэпсыгъэ, ащ сишIэ хэмылъэуи 
щытэп. Спектаклэр зэкIэупкIагъэу, имэхьанэ купкI нахь 
Iэтыгъэ хъугъэу къысщэхъушъ, сишъэогъу Пон де Вель 
Ферриоль графым шъхьэкIэфэныгъэ-лъытэныгъэ фэсшIызэ, 
тхьэегъэпсэу есэIо2 .
Сэнабжъэхэр зыIэтхэрэмрэ ешъохэрэмрэ Шарль де 
Ферриоль графыр апымылъыжьэу Айщэт къекIошъылIи, 
зэкIэми зэхаригъэхэу къыриIуагъ:
- Шарлотта-Элизабет Аиссе, сычIэбдзыжьыгъапэмэ 
сшIэрэп, унаIэ къыстебгъэтыжьырэп…
1 "Де Эди шевальем акъыл чан иI,- дю Деффан маркизэм 
къетхыжьы,- идэхэIолагъэ, игухэлъхэм якъэбзагъэ дештэжьы. 
Игурышэ-еплъыкIэкIэ зыми ехьщырэп, игупшысэхэри къыIохэрэри 
сыдигъокIи кIэх. ШIулъэгъуныгъэм ыбзэ шъыпкъагъэ зэрэхэлъыр 
ащ ренэу къытегъэлъэгъу. ЦIыфым акъылынчъагъэу къызхигъафэрэм гугъуемылIэу еплъырэмэ ащыщэп. Шъыпкъагъэм 
шъхьакIо езыхыхэрэм ежь ышъхьэкIэ къаушъхьакIугъэу елъытэ, 
шэн-хабзэхэр зыукъохэрэр еумысых, цIыф бзаджэхэмрэ акъыл 
кIэкIхэмрэ япый. Де Эди шевалье изытет псынкIэу зэрэзэхъокIырэм къыхэкIэу изекIокIэ-хабзи зызэблихъун ылъэкIыщт. Ащ 
фэдэу зэрэщытыр, шъыпкъэр пIощтмэ, нахьышIу: нэшхъэеу, 
ау мыдымыIоу, мынэутхэу, ау хьарамыгъэнчъэ цIыф дэгъу. 
Арышъ, лъэшэу гухэкIыщтыгъэ ар щыкIэгъэнчъэу щытыгъэмэ".
2 "Пон де Вельрэ де Аржантальрэ Вольтер иныбджэгъу 
шъыпкъагъэх,- "Вольтер иписьмэхэр" зыфиIорэ тхыгъэм 
В.С.Люблинскэм къыщеIо,- ипшъэрылъхэм ащыщхэр фызэшIуахыхэзэ, сыдигъокIи ащ  дэIэпыIэщтыгъэх. Ахэр "имэлэIич 
ухъу макIохэу" ылъытэщтыгъэх, цыхьэ афишIыщтыгъэ, яшIошIхэр 
къыраIолIэнхэу иIэпэрытххэми аригъаджэщтыгъэх".

--- Page 272 ---

Графыр елбэтэу фуршетым зэрахищыжьын фаер 
Айщэт къыгурыIуи, ыIэблыпкъ зеубытым, адрэри Iончъэу 
къыфэIорышIагъ.
ХI
Комедиан театрэм къызикIыжьыгъэхэм мэфэ заулэ 
тешIагъэу Мария-Анжеликэ графиняр Айщэт егыигъ:
- Аиссе, сыгу къыобгъэ.
- Сыда, мама?
- УзэцIыкIум унахь IэшIугъ, джы узэхэушъэфагъ.
- СшIэрэп аущтэу зыкIапIорэр, сэ ренэу сыгу пфызэIухыгъ.
- КъэмыIу, къэмыIу, сэ зэкIэри сэшIэ, сэлъэгъу. Зымэфэрэ театрэм Орлеанскэмрэ орырэ шъузэрэзэдэгущыIэгъагъэр укъысэтIысылIэу къысфэпIотэжьыгъэп.
- Ар шъэфэп. ПачъыхьапIур гущыIэгъу къызэрэтфэхъугъэри, шIуфэс къызэрэшъуихыжьыгъэри папа фуршетым къыщиIогъагъэба?
- Ар уипапа графыр ары, сэ о пшъхьэкIэ къысфэпIотэжьынэу сыфай. КъызгурэIо, къызгурэIо… Сэ зыми 
сырищыкIэгъэжьэп… Си Николя маршал фуршетым 
сыщеплъыжьыгъапэти, ащи жъышъо теуагъ… Оры 
нэмыIэмэ, графыр уигугъушъ, сэ пщэр сызэрыхъурэм 
уигъапэрэп… Плъэгъурэба сынапIэхэр, слъакъохэр къызэрэпщыхэрэр?..- IэплъэкIыжъыемкIэ нахьыпэм ынэмэ 
зэракIэбэнэжьыщтыгъэм фэмыдэу мызыгъэгум МарияАнжеликэ ыгу къызэхахьи, къэгъыгъ.- Псы бащэ сешъорэп, 
сшIэрэп моущтэу сызкIэпсытэрэр… КъэошIэжьыба, Аиссе, 
зэгорэм сызэрэпкъы псыгъуагъэр?.. Шъо шъушIэрэп нахь, 
сыд джы ащ игугъу пшIыжьыкIэ, Николя маршалым нэмыкIхэми сэ къызэрэздырачъыхьакIыщтыгъэр… Театрэм 
зыми сыкъыщилъэгъугъэп, сыкъыщишIэжьыгъэп…
- Мария-Анжеликэ мама,- графиням Айщэт готIысхьи, 
IаплI рищэкIыгъ, Iэ щифагъ,- угу умыгъэкIоды, Баларюк 
е Бурбон-Ланси къэлэ курортитIум яз, джа зэрэтIуагъэу, 
усщэщт. Ахэм яIэзэгъупс ишIуагъэ къыокIынэу къысшIошIы.
- ТыкIон, ау ащ пэIудгъэхьан ахъщэ къыздитхыщтыр 
сшIэрэп нахь… Николя зэныбжьыкIэм къыстыригъэкIодэщтымкIэ зэблэжьыщтыгъэп, джы икIэджыбэ панэ ит фэдэу 
иIэбэжьынкIэ мэщынэ. УкъыздечъэкIырэ графыр армэ, 
фуршетымкIэ тызыщыкIэгъэ ливрэ шъэ заулэр къедгъэштэн тлъэкIыгъэп.
- Фуршетыр дэгъу дэдагъ, мама.
- Тыкъызэхэшъуни шъузытхэкIыжьым ыуж къэбгъэзэжьыгъагъэмэ, ар дэгъугъэмэ плъэгъущтыгъэ… Шампанскэр щымыIэжьэу къедгъэблэгъагъэхэр зэплъ-къызэплъыжьхэ зэхъум, унэ ипкIыжьына, синасыпти, ахъщэ тIэкIу 
сIыгъыгъ, бэшэрэб пшIыкIутф, ашхыщтыри кIыгъужьэу, 
къязгъэхьыгъ. СшIагъэм сырыкIэгъожьырэп, шъоры зыфэсшIагъэр, кIо джаущтэу къегъэжьагъэти, къэсIуагъ.
- Ар игъуаджэ хъугъэ, мама, сишIуагъэ къызэрэозгъэкIыщтыр сшIэрэп нахь.
- ЕIу графым,- ащ ежэщтыгъэ пIонэу графиням къызыIуипхъотыгъ,- джыри зыкъорэIэбэжь, джары уишIуагъэ 
къызэрэсэбгъэкIыщтыр… Мы унэ фыжьышхомрэ щагушхомрэ спшъэ дэлъ, Огюстен къыгъахъэрэ тIэкIур 
апэкIодэжьы. Ежь графыр зыкIэмыIэжь къытIэкIэхъухьагъэшъ, зигъэхъыерэп, зигъэсысырэп.
- Мама! - Айщэт зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, ынэхэр 
къиухъурэикIыгъэх.- Папа сымадж, ащ фэдэхэр сымаджэм 
раIуалIэхэрэп, унэм щызэрахьэрэ гъомылэм ыуасэ мазэ 
къэси къыуеты.
- Ащи ущыгъуаза?
- Сыщыгъуаз унагъом сыщыщышъ!
- Ущыщ, ау о къызэрэпщыхъоу ар щытэп.
- Ащыгъум, мама, къысэпIощтыр къысэпIогъахэба?
- Сэ Iаджи сэIо, Аиссе, сIорэм пэпчъ зыкъыпымыгъапкI,- Мария-Анжеликэ фэIазэу къыIуагъэр кIилъэшъужьызэ, ынэмэ джыри акIэIэбэжьыгъ,- тыдэ мыгъом 
усхьыжьын, успIугъ, узлэжьыгъ… Клодинэ сшыпхъу 
тхьамыкIэм сецIацIэми, ар матхэ, ытхырэмкIэ ышъхьэ 
ыIыгъыжь. О сыд гущ, усэнэхьатынчъ, мафэ къэс сыогупшысэшъ, мыры сIонэу къыоспэсыщтыр сшIэрэп. Мы 
къыуасIохэрэмкIэ, Аиссе, угу къысэмыгъабгъ, ау джыри 
зыгорэкIэ сыкъыоупчIы сшIоигъу. Неущ къэхъущтыр Тхьэм 
нэмыкI ышIэрэп, непэ графыр щыI, неущ щыIэжьэп. Ащ 
фэдэ горэ къызехъулIэкIэ, Тхьэм бэрэ джыри егъэпсэу, 
урыщыIэнэу зи къыпфишIагъэба?

--- Page 273 ---

- КъысфишIагъ.
- Тхьапша? - Мария-Анжеликэ ышъо къызэокIыгъ.
- Илъэсым ливрэ миниплI къыситынэу рентэ сфигъэуцугъ.
- Ар ахъщэ дэгъу, урыщыIэн плъэкIыщт. Сыдигъуа 
аущтэу зишIыгъэр?
- МэзитIу горэ хъугъэн. КъэошIэжьмэ, папа нахьышIу 
зэхъур ары.
- Ары, къэсэшIэжьы. Шъуздэхъугъэр тымышIэу 
мэфэреным унэм шъуземысыр арыщтын. Графым узэрэщымыгъупшагъэмкIэ тхьэегъэпсэу. МиниплIыр илъэсым 
мэзэ телъытэу зыпштэкIэ, ливрэ шъищ мэхъу,- графиням 
псынкIэу илъэс рентэр къылъытагъ, ипщыкъо зыми емыупчIыжьэу зэрэзекIогъэ шIыкIэр ыгу римыхьыгъэми, Айщэт 
шIу фишIэ фэдэзэ, фыпигъэхъожьыгъ: - МиниплIым фэдиз 
джыри къыгуигъэхъожьыгъагъэмэ, тхьамыкIэ хъуныеп, 
ащ ахъщэ имыIэу щытэп. Ар мыхъур зытедзагъэ тхылъыпIэкIэ къыушыхьатыжьыгъа?
- Ары. Сыда, мама, пшIошъ хъурэба? Уфаемэ, къыозгъэлъэгъун.
- Хьау, Аиссе. Зыгорэм иахъщэ ыуж зесэфэ пIонэу, 
сыфаеп, сшIошъ мэхъу. Джы нэс, сыкъыомыупчIыфэ, ар 
зэрэсэмыгъэшIагъэр… КъысаIомэ сшIошъ хъущтыгъэп 
шъхьае, упытэ цIыкIу. Джы къэсшIагъ зыпыплъхьэрэ ды шъэхэр, ябгъэдырэ-къэпщэфырэ джанэхэр къыздикIыхэрэр…
- Ахэр, Мария-Анжелика мама, къыпфэсымышIэн 
щыIэп ыIозэ, папа къысфещэфых. Сэ ахэмэ сазэрэщыгушIукIырэм нахьи ежь нахь ащэгушIукIы. ПшIэрэба 
зэрэхьалэлыр, зэрэгукIэгъушIыр?
- СэшIэ, сэшIэ…- графиняр щхыпцIыгъэ.- Нысэ 
сызыфэхъугъэм къыщегъэжьагъэу ащ ыгу пыкIэу зыгорэ 
нэмыIэми къысфишIагъэу къэсшIэжьырэп. ЫшнахьыкIэ 
Огюсти ащ нахьышIуа, сызэрэбзылъфыгъэр тIуми ащыгъупшэжьыгъэу Ферриоль унэгъошхор къырысагъэлъэшъокIы. Дэгъу, дэгъу, Аиссе, джаущтэу графыр къызэрэпфыщытыр сигуапэ. Сэ сиIэ щымыIэми, ащ къыпфишIагъэм фэдэ сэри къыпфэсшIэныгъи, ау уимыIэр сиI 
пIокIэ, хэта зышIошъ хъущтыр… Рентэ ахъщэм нэмыкIэу, 
Аиссе, графым мылъкукIэ укъигъэгугъагъэба, къыбдэгощагъэба? - "Ащ имылъку Iахьи мы унэм хэлъ…- ежь 

--- Page 274 ---

ыгукIэ Мария-Анжеликэ зэриIожьыгъ - джаущтэу зыщыщ 
ымышIэрэм фэшIушIэзэ, икIэн-къыкIэныжьыщт мылъкур 
ретэкъухьажьы…"
Мылъку "гощыгъэнымкIэ" къызеупчIыр ары МарияАнжеликэ графиням игущыIэ IэшIумэ алъапсэ зынэсырэр 
Айщэт къызгурыIуагъэр: "Рентэм игугъу мыщ фэсшIын 
фэягъэп. Папа щымыIэжьы хъумэ, икIэн ливрэ мин щэкIыкIэ мыхэмэ сазэрэдэгощэн фэе тхылъыпIэр зэрэсиIэри 
синасып зэресымыIуагъэр… Сэрэп, папа ары ар зыпкъ 
къикIыгъэр… Ар зэрэпсау пэтызэ, моущтэу Мария-Анжеликэ къысэупчIымэ, щымыIэжь зыхъукIэ, къызэрэсфыщытыжьыщтыр сшIэрэп…"
- УкъызыкIэупчIэрэ мылъку Iофыр къызгурыIорэп,- 
пцIы зыщиIон чIыпIэ зэрифагъэр Айщэт зыдишIэжьэу 
мышъыпкъэр графиням риIуагъ, гукIэгъу гущыIи фыпигъэхъожьыгъ: - Папа псаузэ, сыда зыкIэдгъэежьыщтыр…
- Ари тэрэз, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- Мария-Анжеликэ зыкъызэблихъужьыгъ,- джаущтэу сыкъэупчIагъ 
нахь, нэмыкIи сшъхьэ илъыгъэп… Ащ нахьи нахьышIу 
Орлеанскэм шъузэрэIукIагъэр, ешъуIуагъэ-къышъуиIожьыгъэхэр къысфэIотэжьи… Пчыхьэреным ащ ынэ 
къыптырихыгъэпи, Аиссе. Спектаклэр арэп зэплъыщтыгъэр, 
оры фэмыплъэкIыщтыгъэр…
- Мария-Анжелика мама,- Айщэт къыраIорэм 
ынэкIушъхьэхэр къыхыригъэхызэ, графиням егыигъ,- ащ 
фэдэхэм ягугъу къысфэмышIынэу сыолъэIугъагъэба?
- Франсым иапэрэ хъулъфыгъэ Орлеанскэ регентыр 
ылъэгъурэ бзылъфыгъэ пэпчъ дэгущыIэрэп. Ар сыда къызыкIыбгурымыIорэр, Аиссе?
- Лъэшэу хъулъфыгъэ къабз,- зэгорэм герцог-регентымкIэ къаигъэ къызешIым, графиням риIогъагъэр 
джыри Айщэт къызыIуипхъотыгъ.
- КъыпфишIэгъэ шIур граф сымаджэм фэсэшIэжьы 
пIозэ, ащ укIэрыпхагъэкIэ зи къыбдэхъущтэп, Аиссе! - 
Мария-Анжеликэ ымакъэ къыгъэлъэшыгъ, етIанэ нахь 
гущыIэ шъабэхэмкIэ къыухыжьыгъ: - Дунэе дахэм уиIахь 
хэх, зыхэмыгъэн.
- Угу къысэмыгъабгъ, Мария-Анжелика мама, ау 
сыкъыоупчIыщт. Пшъэшъэ лъфыгъэ уиIагъэмэ, мы къысапIохэрэр епIощтыгъэха?

--- Page 275 ---

- Аиссе, сипшъашъэ есэIо пакIо, о пчIыпIэ ситыгъэмэ, 
джа дэдэр сэри зэсIожьыщтыгъэ… Пале-Рояль щыIэщт 
пчыхьэзэхахьэм уригъэблэгъэнэу Орлеанскэ регентым 
ыIуагъэшъ, зибгъанэу зыхэмыгъэн. Сызэопэсмэ, сэри 
сыкъыбдэкIон. Джа угу зыхэпкIэгъэ Блез-Мари де Эди 
шевальер сыдкIэ былым?.. Ащ фэдэхэр тыдэкIи щыхъоих…
- Мария-Анжелика мама!
- Ары, ары, укъыстемыкуу!..
Мария-Анжеликэрэ Айщэтрэ къэзыгъэлъэтэгъэхэ орэд 
мэкъэшхор Шарль де Ферриоль графым иунэкIэ къыщыIугъ.
- Папа!..- Айщэт къызыщылъэтыгъ.
 "Прозерпина" оперэм щыщ орэдым унэр зэтречы.
- Джары, джары о узыфэгъэшIыгъэр… "Папа" пIозэ, 
уидунай бгъэкIощт. Хъугъэ, уищыпэлъэгъуа, о ухэмытми, 
ар Дэстэнтхэм агъэIэсэщт.
- ТIэкIу шIагъэ папа ащ фэдэ къызыхэмыфэжьыгъэр!..- 
Айщэт гуIэзэ, унэм ичъыгъ.
- А-а, ора ар Адриенна?..- Шарль де Ферриоль графым иорэд къэIон зэпигъэуи, къеупчIыгъ.
- Папа, сэри ар, Аиссе ары,- графым ыIэ Айщэт 
ыубытыгъ,- сыкъэпшIэжьырэба?
- Прозерпинар синэф, Прозерпинар сикIас…- ыIэ 
зыIыгъ Айщэт зыкъыIуишIыхьэзэ, иорэд къэIон къыпидзэжьыгъ, етIанэ ошIэ-дэмышIэу щигъэти, ынэхэр зэблэплъыхэу къеупчIыгъ: - Сыда, Аиссе, укъызкIыдемыжъыурэр?.. "Беллерофона" оперэр ара угу нахь рихьырэр? - ащ 
иорэдмэ ащыщ гори къыхедзэ:- "Беллерофона, Беллерофона, тыдэ, сишIулъэгъу, ущыI?.. Моу IаплI фабэ къысэщэкI, пIупшIэ плъырхэм сыкъягъэбэу…"
- Щыгъэт, папа!..- Шарль де Ферриоль графым 
зэрикъудыилIэщтыгъэ Айщэт зыкъыIэкIиути, щтэгъэ нэгукIэ 
къызэкIэчъагъ.
- Умыщт, сыосэмэркъэугъ…- зи зымышIэгъахэм 
фэдэу графыр итIысыпIэ шъабэ тетIысхьажьызэ, зэбэун 
игухэлъыгъэм егыигъ: - Сыгу къыобгъэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе.
- Сыда сэIо Мария-Анжеликэрэ орырэ непэ къышъохъулIагъэр? - шъхьэкIо чIыпIэ зэрифэгъагъэр рыхигъэкIокIэжьызэ, Айщэти графым еупчIыгъ,- ащи ыгу къысэбгъэ, ори ар къысэоIо, шъузэрэгъэIушыжьыгъа?

--- Page 276 ---

Зи къэзымыIоу тIэкIурэ щысыгъэ Шарль де Ферриоль 
графыр кIэщхыпцIыкIи, джэуап къытыжьыгъ:
 - Зигугъу къысфэпшIыгъэ графиняр цыхьэшIэгъу 
сшIынэу сиIогъу-шIэгъоп. Джы сыкъыоупчIы: Деффан 
маркизэм исалон Блез-Мари де Эди шевальем зыпчыхьэ 
узэрэщыIукIагъэр сыда зыкIысшIоушъэфыгъэр?! - графым 
ихалат къуапэхэр ритэкъухьэхэу къызыщылъэтыгъ, джэхашъор къырикIухьакI-къыричъыхьакIи, нэмыкI дауи къыфидзыгъ: - Орлеанскэ регентым и Пале-Рояль укIонэу 
зыфэогъэхьазыры, ара?!. Сэ зыгори сымышIэу къызышIо-мыгъэшI, сызыщымыгъуазэ Париж къыдэхъухьэрэп. СишIэ 
хэмылъэу зы лъэбэкъу унэм ибдзыщтэп! КъыбгурыIуагъа? 
Айщэт къыфадзыгъэ гущыIэ-упчIэ дысхэр апэрэп 
зызэхихырэр. Зымафи къызыхихыгъэр ымышIэу мыщ 
фэдэ даохэр графым къыфишIыгъагъэх, ау ащыгъум ащ 
фэдизэу ахэмэ Iоф заригъэшIыгъагъэп.
Ары шъхьаем джыдэдэм Шарль де Ферриоль графым 
Айщэт зыкъызэрэIуишIыхьэщтыгъэмрэ къыришIэнэу 
зыфэягъэмрэ… "Сэмэркъэу Iоф ащ хэлъэп! - Айщэт ыгу 
бгъэм щылъэпэрэпагъ.- Тым IаплI къыуищэкIыщт, Iэ къыпщифэщт, къыогыищт, къыоушъыищт, къыптенэгуикIыщт, 
ау ынэхэр къилыдыкIыхэу къыбтебэнэщтэп, пIупшIэ 
къебэунэу ежьэщтэп, ар нэпэнчъагъ… ЕтIани ныбжьи 
сшъхьэ къимыхьагъэхэмкIэ къысэдао. Сыда хэлъыр де 
Эди шевалье нэIуасэ сыфэхъугъэмэ… Хэта ари мыщ 
къынэзгъэсыжьыгъэр, къэзгъэблыгъэр?.. Адрэ Орлеанскэ 
регентым и Пале-РоялькIэ къысиIуагъэр щхэны… Ар дэдэр 
Мария-Анжелики непэ къысиIокIыгъагъэба? "Графым 
укIэрыпхагъэу укIэрысыщта" зэ къысаIо, зэ де Эдирэ 
сэрырэ нэIуасэ тызэрэзэфэхъугъэр къыIуалъхьажьы… 
"УимыкI, уимыс, уисэуи сыкъимыгъэхьажь" зыфаIорэм 
фэд… Хэта ахэр? Хэтынха, папарэ сэрырэ тызэрэзэфыщытыр зыгу римыхьыхэрэр арых. Ау етIани сыда ащ 
сызэрипхъур зызыкIыщигъэгъупшэжьырэр?.. Сымаджэшъ 
ара? Мысымэджагъэмэ?.. ЦIыфым итхьамыкIагъо къызыфэбгъэфедэныр емыкIум къыщыуцурэп. Стамбул игъэр 
бэдзэр ары сэ ар зыщысшIэгъагъэр. Синасыпти, а мафэм 
папа сыкъищэфыгъагъ. Хьарам унэхэр зыIыгъ горэм 
сищэфыгъагъэмэ?.. ШIу къыпфэзышIэрэм ишIушIагъэ 
зыщыбгъэгъупшэ хъущтэпышъ, чIыпIэ къин папа зыщифа11 Заказ 026

--- Page 277 ---

гъэм ар зыщызгъэгъупшэмэ, игунахь къэсхьын. "Нэм иуз 
нафэ, гум иуз шъэфы" синэнэжъ ыIощтыгъ, "Шъхьэузым 
жэгъазэ икIас" нэмыкI гущыIэжъи ащ къыпигъэхъожьыщтыгъэ. Папа сымаджэм зыгорэу зыкъысфишIыгъ сIоу 
дэдзых сшIышъущтэп. Мария-Анжелики илъэс пчъагъэм 
сипIугъ, жъы хъурэ пстэури сабый мэхъужьы зыфаIорэр 
шъыпкъэшъ, сыгу римыхьын горэ къысеIокIэ, ащи ыгу 
хэзгъэкIышъущтэп. Пон де Вельрэ Аржантальрэ яхьатыр ми…
"СыкъызыфыоупчIыгъэм иджэуап сыда къызыфемытыжьырэр?" къызэрыкIырэ нэплъэгъу лъэIукIэ Шарль де 
Ферриоль графыр Айщэт къыIуплъэ зэхъум, ыгу егъужьи, 
ешъэбэкIыжьыгъ:
- Ары, папа, къызгурыIуагъ. УишIэ хэмылъэу унэм 
лъэбэкъу исыдзыщтэп.
- СыкъызэрэзэхэпшIыкIыгъэр дэгъу, Аиссе…- Шарль 
де Ферриоль ынэпсыхэр ынэгушъхьэ иуагъэмэ къарычъэхэу къэгъыгъ.- Ощ нэмыкI гурышIугъо сэ мы дунаим 
щысиIэп…
- Папа, угу умыгъэкIоды,- Айщэт нэку-нэпсэу лъэгонджэмышъхьэкIэ графым ыпашъхьэ щетIысэхи, ыIэхэр 
ыубытыгъэх, ябэугъ,- сэри сыуиI, Огюст пшынахьыкIи, 
Пон де Вели, Аржантали уиIэх. Софии, Дэстэни, Лароши, 
нэмыкI тиIофышIэхэри дэгъоу къыпфыщытых. Зыпчыхьэ 
регентым,- Орлеанскэм ыцIэ къыриIонэу фэягъэп,- зэхэпхыгъэ уигугъу шIукIэ зэришIыгъэр, узышIэ-узымышIэхэу 
бэ къыпкIэупчIэхэри.
- Хэти тхьэегъэпсэу,- нахь гупсэфыжьызэ, графым 
къыIуагъэм къыпигъэхъожьыгъ: - Уятэш Огюстен графым 
иIоф зытетыри ошIэ, егъэзыгъ…- етIанэ тIэкIу тыригъашIи, 
къелъэIужьыгъ.- Ау, Шарлотта-Элизабет Аиссе, Ларош 
цыхьэшIэгъу къызэрэсфэхъугъэр Герен де Тансен зэшыпхъуитIумэ къысямыгъашI.
- Сыда Ларош къыуиIуагъэр? - графым зышъхьэ 
къыримыхыгъэм Айщэт гуцафэ фишIызэ, еупчIыгъ.
- "Бисерт" сымэджэщыр ары…- Шарль де Ферриоль 
графым джыри ынэпсыхэр къечъагъэх.
- Ащ фэдэ Iоф, папа, щыIэп! - Айщэт теубытэгъэ 
мэкъэ лъэшкIэ къыпиупкIи, нахь шъабэу къыухыжьыгъ.- 
Ар зыщыгъэгъупш, зыгъэрэхьат.

--- Page 278 ---

- Ара, сипшъашъ? - ты гукIэгъур джы нахь къыхэщхэпшIыкIэу къэупчIагъ, зытещыныхьэщтыгъэмкIи емылъэIужьын ылъэкIыгъэп.- Ау етIани, Аиссе, сизакъоу унэм 
сыкъимыгъан…

--- Page 279 ---


ЯТФЭНЭРЭШЪХЬ
I
"Нэм кIэтыр псэм фэд" Блез-Мари де Эди шевальерэ 
Айщэтрэ афэпIонэу джыри яIоф тетыгъэп - илъэсныкъуи 
тешIэгъагъэп ахэр нэIуасэ зызэфэхъугъагъэхэм. Ау "шIулъэгъуныгъэр машIо, къызызэкIанэкIэ, пфэгъэкIосэжьыщтэп" тIуми япIолIэн плъэкIынэу зэIуплъэгъу закъокIэ шIу 
зэрэлъэгъугъагъэх. Азыфагу къыдэтэджэгъэ машIом 
ежьхэр къыгъэфабэхэу, ар зыгъэкIосэнэу фежьэхэрэр 
къыстыхэу лъэныкъуитIумэ ямэфэ-чэщ гопэгъухэр - зыр 
шIулъэгъу къабзэкIэ адрэр хьагъу-шъугъу шIуцIэкIэ - 
текIыщтыгъэх. Джа ныбжьыкIитIур яшIулъэгъу зэпэгъохкIэ 
шъхьэфитыгъэхэми, ащкIэ аIон-ашIэнымкIэ шъхьэфитыгъэхэп. 
Шарль де Ферриоль графымкIэ Айщэт ишIулъэгъу 
Iоф зэрэухыгъагъэр нэфагъэ - ар театрэм, фуршетым 
къыщигъэлъэгъогъагъ, ащ ыужи унэм къыщыриIогъап, 
регентри ащ къыгуигъэхъожьыгъагъ. Ау зэрэсымаджэ 
пэтызэ, графым ыгу къыфилъ шъэфыр иорэд къэIуакIэкIэ 
къыгуригъаIо шIоигъуагъэми, шъхьэихыгъэ гущыIэкIэ 
къыфеIожьышъугъэп. Айщэт къызэрэфыщыт шъыпкъэр 
графым къызыгурэIом, къыфидзыгъагъэр нэмыкI гущыIэкIэ 
къызэблихъужьызэ, къеубзэжьыгъагъ.
Сыд зекIокIэ-гъэпсыкIа ар? Шарль де Ферриоль графыр 
исымэджагъэ тещыныхьажьа хьауми пшъэшъэжъыер 
къызищэфыгъэ мафэм ыгу филъыгъэ шъэфыр джы 
зэрэIэкIэкIырэм тенэгуикIа? Джа упчIитIури, нэмыкI упчIэхэри 
зэхэлъ-зэголъхэми, "Герен де Тансен зэшыпхъуитIумэ 
сынапэ тырямыгъэх" гущыIэ лъэIур щынэгъо упчIэм изы 
джэуап. Адрэр ишIулъэгъу шъэф игумэкI.
Графыр зыщыщынэрэ зэшыпхъуитIумэ яIоф шъхьафы: 
зышъхьэ щихырэр лIэмэ е зыгорэ зэришIэжьымэ, илъэс 
11*

--- Page 280 ---

рентэ ливрэ миниплIэу "черкесыпхъум" фигъэуцугъэр 
шIоIофэп, мылъкудэгуащэ къазэрэфэхъущтым, ар фишIагъэмэ-фимышIагъэмэ, Мария-Анжеликэ егъапэ. Клодина-Александрини игухьэ-гужъыгъэ графым тырекъутэ, 
ыгу фэгъу-фэгумэкIы фэдэу ешъугъузэ, Айщэти ащ 
дегъакIо. Зыр - мэгугъэ, ятIонэрэр - мэщынэ, ящэнэ рэр - мэшъугъо. 
"О, Париж, Париж!.." Шарль де Ферриоль графым 
зыфиIощтыгъэ Париж сыдкIэ ахэмкIи, нэмыкIхэмкIи укъызэхишIыкIын, ащ щыIэныгъэр къыщэжъо, зиIоф къыщикIрэр 
щэгушIо, къызыдэмыхъурэр щепэгъогъохы. Я ХV-рэ 
Людовик пачъыхьэ сабыир зыщапIурэ Версали, Трианони, 
Шъыхьэ паркми мафи чэщи щымэфэкI. Орлеанскэ регентым и Пале-Рояли ешхэ-ешъо зэрэгъэжъот макъэр щызэпыурэп. ЩыIакIэм ищэташъхьэ тезышъухэрэм ахъщэмылъку угъоинымрэ шIулъэгъу шъхьэрытIупщ зэблэхъумрэ 
фэшъхьаф ашIэрэп, къызэрэщэх, зэхэкIыжьых, кIэсэлэ 
зэIэпыхыныр зыми ымыгъэшIэгъожьэу, ар ашIодаушэу 
мэпсэух.
Джащ фэдэ хьакъу-жъокъу щыIакIэм, я ХIV-рэ, я ХV-рэ 
Людовик пачъыхьэхэм ялъэхъан, тхьамыкIэгъо IофкIэ 
хэфэгъагъэ Айщэт ипшъэшъэгъу уахътэ тефи, иапэрэ 
шIулъэгъу машIо, насып зэрэхимыгъотэщтыри ымышIэу, 
къыщыфызэкIэблагъ. Ау ар зы мэшIуагъэп, мэшIуитIугъ: 
Блез-Мари де Эди шевальем имашIорэ Шарль де Ферриоль графым имашIорэ Шарлотта-Элизабет Аиссе азыфагу 
итыгъ. Апэрэм Айщэт къыгъэфабэщтыгъ, ятIонэрэм - 
къыстыщтыгъэ. 
Де Эди шевальер Мальтийскэ орденым зэрэхэтыр, 
къыщэн зэрэфимытыр Айщэт ымышIэщтыгъэуи? Ежь 
иорден ритыгъэ нэузыр-нэчыхьанчъэр щыгъупшэжьыгъагъэуи? ШIулъэгъур зэрэмыупчIэжьырэр, ащ гъунапкъэ 
зэримыIэр, ар зэрэмэшIошхор зыгурэ зыпсэрэкIэ зэхэпкIагъэхэ ныбжьыкIитIум джыри зэ къаушыхьатыжьыгъ. Ау 
шIу узэрэлъэгъуным насыпышIо уехъулIэныр къикIырэп. 
Ащ илъагъо кIыхьэ е кIэкIы, псыгъо е шъуамбгъо, ар шIукIи 
екIи зэхэлъ. ТIум язэу тара узытехьащтыр, тыда узыдищэщтыри, тыда укъыздищэжьыщтыри? ШIулъэгъум иупчIэ 
мыухыжьмэ джэуап яптыжьынэу узыфежьэкIэ, ащ илъэгъо зэхэчъмэ уатегъощыхьащт. Гурэ псэрэ амыштэгъэ 

--- Page 281 ---

шIулъэгъур мылъкум зыуигъаштэкIэ, насыпынчъэ лъагъор 
уегъэшIэрэ хьыныщт.
КIымэфэ мэзищ кIыхьэм къыкIэлъыкIогъэ гъатхэр 
мыфэбэ-мычъыI. Тыгъоснахьыпэрэ ос пIокIэ шъабэр непэ 
жъужьыгъэми, чъыIамэр чIым къыхэу, ау чъыг къутэмэ 
пцIанэхэм ятеплъэ тхьаумэфэ блэкIыгъэм зэрэпкъыягъагъэхэу щытыжьхэп. Жьы макIэу къыкIэпщырэм нахь 
псынкIэ-шъабэу щэсысых, ошъочапэр плъыжьышэкIэ 
къизыIэзэ, къохьажьырэ тыгъэм кIэлъэплъэх. Чъыг шъхьапэм пысхэ бзыу къолэнитIури зэIоплъэх, зэIогушIох. 
КъокIыпIэ лъэныкъомкIэ, ошъогур джы зыщымэзахэм, 
апэрэ жъуагъор къыхэпсыгъ. Айщэт ащ еплъыгъо 
фимыфэзэ, нэмыкI жъуагъуи инэплъэгъу къыкIэфагъ: "Мо 
апэрэ жъуагъор Эди ары, ятIонэрэр - сэры. Джыри муарых, модыкIэ-мыдыкIи къыхэпсыгъэх. Хэта шъуIуа сшIэрэмэ 
ащыщэу ахэр зиехэр?.. Жанетт-Николя, Пон де Веля, 
Аржанталя?.. Мо анахь жъогъо иныр папа иенкIи мэхъу… 
Тара Вольтер ижъуагъо?.. Адэ Мария-Анжеликэрэ Клодина-Александринэрэ сщыгъупшэжьыгъэхи…Зын къылъфыгъэ зэшыпхъухэмэ гъэшIэгъона, ахэм яжъуагъохэри 
зэфэдэщтхэп. Софи ижъогъо нэфи сэ сием къыгот. Парабер, Деффан маркизэхэр, ялIымэ ахэкIыжьыгъэхэми, 
жъогъончъэхэп, тхьапшырэ ясIуагъ сэ ахэм ялIыхэр чIамыдзыжьынхэу… Сыд фэдиз мылъку уиIэми, убзылъфыгъэ 
шъхьэзэкъо-теплъэнчъэу узылъэгъурэ хъулъфыгъэ пэпчъ 
къыонэцIэу сшIэрэп узэрэщыIэщтыр?.. Мо бзыуитIури, 
шъхьафитхэ пэтызэ, зэрэIыгъых, зэщэгушIу кIы жьых…"
ТIэкIу тешIэ къэси гъэтхэпэ дунаир къэушIункIы, жъуагъомэ адырагъаштэзэ, остыгъэхэр унэмэ къащыхагъанэ, 
пчыхьэ мэзахэм Париж къыхэнэфыкIэу регъажьэ. 
Уахътэм ижъэжъэ кIуакIэ Айщэт егъапэ, унэм 
зыщикIыщт сыхьатыр къызысыщтым ышIуабэ дэшIэ, сыхьатыр пшIы хъункIэ джыри сыхьатитIу иI. "Ащ нэс унагъоми 
бэ къихъухьан, дунаими къытехъухьан ылъэкIыщт,- Айщэт 
еIо.- Я си Тхь, папа зи къемыгъэхъулIэу ащ нэс гъэгупсэфыжь. Мы сызыдэкIощтым бэрэ сыкъэтыщтэп, анахьыбэми 
зы сыхьат ныIэп унэм сызэримысыщтыр… Зэ закъо Эди 
сытерэплъи, гущыIэгъу-IугушIогъу сыфэрэхъуи, мы дунаим 
зыпэ къэсымыштэн щыIэп, икухъэренэ сыдисэу тихьаблэ 

--- Page 282 ---

хъураеу къыдэсчъыхьэми сезэгъыщт. ТхьэмэфитIу хъугъэ 
Деффан исалон тыщызэрэзэрэлъэгъугъагъэр. Ари сыдэущтэу спщыныжьыгъагъ? Папа къызыраIожьым, къызэкIокIи, тфэмыIэжэжьэу, тхьэмэфэ псаум ыжэ къыхьэу 
къысиIон къыгъэнагъэп. Сыда ащ тыгъуасэ къысфидзыгъагъэр?.. "Зыгорэм шъуз уфэхъунэу сэ укъэсщэфыгъагъэп, 
уязгъэпIу-уезгъаджэ зэхъум, ащ фэдэ гухэлъ сэри пфысимыIагъэу щытэп" къызысеIом, ар зэхэзыхын горэ зэрэщымытыгъэр синасып. ЗэрэхъурэмкIэ, ыгу илъыр къысиIогъап.- Айщэт ыгу къэкIыжьыгъэм ыIэпкъ-лъэпкъхэр 
къыгъэкIэзэзыгъэх, блын къогъум къот тхьэсурэтым 
екIуалIи, къащ къыхьызэ, тыгъуасэ зэришIыгъагъэу, джыри 
елъэIугъ: - Папа ыгу къысфихьагъэм сыщыухъум, исымэджагъэ ар къыригъэIуагъэщтын нахь, ащ фэдэкIэ зэуи 
сегуцэфагъэп. ЧIыпIэ къин сызефэм, ащ къысфишIагъэр 
зыщызгъэгъупшэщтэп, ежь пхъукIэ сиштагъ-симыштагъэми, сэ ар тыкIэ сэлъытэшъ, къыстефэрэр фэсшIэщт, 
зыми щысымыгъакIэу, сыд фэдизэу къысфэхьылъэщтми, 
сIыгъыщт, ау ащ ыгу къысфэкIыгъэр тхьэм ерэмыд, аущтэу 
зыхъукIэ, си Тхь, къысфэгъэгъу, сфэщэчыщтэп…"
Аржанталь гушIом зэрихьэу унэм къызехьэм, Аиссе 
рилъэгъулIагъэр зыфихьын ышIагъэп:
- Адэ Шарлотта-Элизабет Аиссе, ухьазырэпи?
- Сыда, Жан, сызыфэхьазырыщтыр? - Блез-Мари де 
Эди шевальем икухъэренэ сыхьатыр пшIым къызэрэфыIухьащтыр шIуиушъэфэу еупчIыжьыгъ.
- Дю Деффан маркизэм исалон тызэрэкIощтыр ары.
- Ащ фэдэ гухэлъ сиIагъэп, Жан…- Айщэт къыIуи, 
Аржанталь зэригъапцIэрэр шIоемыкIоу зажэщтыгъэ 
зэIукIэгъум щигъэгъозагъ.- Шевалье къыIухьанэу сежэшъ, 
сыхьатныкъо пIалъэ нэмыIэми тызэIукIэнэу арыгъэ.
- Мырэущтэу уфэпагъэуи?..
- Сыда, Жан, сыпшIоIая? - Айщэт есэрмэкъэузэ, 
IущхыпцIыкIи, зыкъиушъхьафыжьыгъ: - Анахь щыгъын Iае 
пщыгъми, шIу узылъэгъурэм ушIодэхэщт. Хьауми Лекуврер 
Адриеннэрэ орырэ ащ нэмыкI еплъыкIэ фышъуиIа?..
- Шарлотта-Элизабет Аиссе, тызэрэгущыIэрэр о уиIоф 
нахь, сэ сиIофэп,-Аржанталь ынэхэр къигушIукI-къитхьагъэпцIыкIхэу къызыфеупчIыгъэр зышъхьаригъэхыгъ,- джа 
уичеркесмэ зэрашIэу гушIуапкIэ къысэт, графым укъезгъэтIупщыгъ. Сыдэущтэу, сыдэущтэу, - кIэнэкIагъэ 
хэмылъэу Аржанталь Айщэт зыпишIыжьыгъ,- ицыхьэ 
къыстелъыти, укъитIупщыгъ. Зыкъэбгъэхьазырынэу 
сыхьатныкъо пIалъэ къыосэты.
- Мы къапIорэр шъыпкъа, Жан?..- Айщэт ышъхьац 
хэпхъожьызэ, къызыщылъэтыгъ.- Аущтэу оIомэ, джыдэд. 
Ау апэ папа тхьэуегъэпсэу, чэщ рэхьат къекIунэуи есIон…
- Мы къапIохэрэр, Аиссе, ищыкIэгъэжьэп. Ситхылъфеджэ графыр зигъэгупсэфыжьыгъэр бэшIагъэ.- Аржанталь унэм икIыжьызэ, къыIуагъ.- Арышъ, уипIалъэ 
зэрэкIэкIыр зыщымыгъэгъупш.
- Ащыгъум Деффан маркизэм дэжь тызэрэкIощтыр 
Мария-Анжелика мама есIон.
- Графиняр бгъотыщтэп, Клодина-Александрини ары. 
Ахэри Деффан ипчыхьэ салон кIуагъэх.
- Сыдэу зи къысамыIуагъа?..
- Тятэш графым бырсыр тIэкIу къыуишIылIэгъагъэти, 
зи къыуаIуагъэп. Сэ ычIэгъырэ унэхьакIэщым сыкъыщыожэщт.
- Ары шъхьае, Жан,- Айщэт джы ыгу къэкIыжьыгъэм 
игушIо макъэ къыригъэфэхыжьыгъ,- Эди къызысфыIухьащтым сыхьатырэ ныкъорэ джыри иI. Семыжэныр емыкIуба?.. Сыда сшIэщтыр?..
- Аиссе, сшыпхъу кIас, ащ земыгъэгъэгумэкI, Деффан 
дэжь тызэрэщыIэр, ежьыри ащ къэкIонэу къэлэпчъэIутмэ 
афэзгъэпытэщт.
- Сызэремыжагъэр шIошъхьакIоу къэмыкIомэ?..
- Сыда, Аиссе, къыохъулIагъэр, укъэсшIэжьырэп,- 
Аржанталь зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.- КъэкIощт. ШIулъэгъум рихьыжьагъэр къэзгъэуцун жьыбгъи, шыблэгъогъо ощхи, ошъуи щыIэп хэта зыIуагъэр? СицIэджэгъу 
Жан-Батист Мольер е Филипп Нерико-Детуш. Хэт ыIуагъэми, шъыпкъэ. Ау зыхъурэм тэ, Адриеннэ укъыкIэупчIагъэшъ, Аиссе, ащ дэжь тыIухьанышъ, Деффан исалон 
тщэщт. ЕшIэ, ешIэ, къытэжэ.
- Ащыгъум, Жан, сэ Эди сежагъэмэ хъуныгъи…
- Хьау, Аиссе, Блез-Мари де Эди шевальер хъулъфыгъ, 
ащ ыгу къытэбгъэщтэп. Орырэ сэрырэ тызэгъусэу Адриеннэ тыфыIухьанэу сэ згъэгугъагъэ.
"Хэти ежь ышъхьэ фэгумэкIыжьы…" - Айщэт щхыпцIи, зи къыпиIухьажьыгъэп. 

--- Page 283 ---

Айщэт нэплъэгъу кIэхъопсыкIэ салоныр къэплъыхьагъо 
изымыгъэфэгъэ де Эди шевальер къызыпэгъокIым, зэрэгушIуагъэр къызыхимыгъэщэу шIуфэс шъабэ рихи, ЖанеттНиколь IаплI рищэкIыгъ, ынэгушъхьэ ебэугъ, унэм исхэм 
ахимылъэгъуагъэмкIэ дю Деффан еупчIыгъ:
- Мария-Анжеликэ графиняр тэ щыIа? Клодина-Александрини слъэгъурэп.
- Ахэр, Шарлотта-Элизабет Аиссе, нэмыкI чIыпIэ 
щыIэх,- Пьер Герен де Тансен къыIуи, сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ: - Сшыпхъу графиняхэм сынаIэ къыптезгъэтынэу 
къысфагъэпытагъэшъ, ар афэзгъэцэкIэщт. КъыбгурыIуагъа, Блез-Мари де Эди шевалье? Ори ары, мадемуазель 
Аиссе. Мыхъун шъумыIо, шъумышIэ.
Айщэтрэ Эди шевальемрэ къызэгоуцохи, къафэплъырыщт епископым зэредэIущтхэ шъхьэуфэ гъашIо рахыгъ, 
щысхэми ар афашIыгъ.
- Сшыпхъу сынаIэ тесымыгъэтынэу сэ ащыгъум сыхэта? - Аржанталь зэхихыгъэр шIошъхьакIо фэдэ зишIызэ, 
къэупчIагъ.
- О Адриеннэ укIэрымыкI, Жан,- сэмэркъэушъуи 
къызытыримыгъаоу Айщэти ышнахьыкIэ фигъэпытагъ,- 
къыуиIорэми ублэкIыщтэп.
Адриеннэ артисткэм фаIуагъэр ыгу рихьыгъэу Iэгу 
зыфытеожьы зэхъум, щысхэми дырагъэштагъ.
- Сэ сиунэ-салон къезгъэблэгъагъэмэ аIощт-ашIэщтымкIэ ежьхэр арышъ фитхэр,- дю Деффан маркизэм 
сэнабжъэр лъагэу ыIэтыгъ,- бзылъфыгъэ-хъулъфыгъэ 
шIулъэгъу шъхьафитыр щэрэI, орэпсэу! Шъуешъу, зыжъугъэчэф, сиунэхэм якъогъупэ пэпчъи шъуерэшIулъэгъупI, 
мы сэнабжъэм фэдэу шъуишIулъэгъу орэIэшIу, орэплъыр.
- Браво, дю Деффан! - Мартин де Буало маркизэм 
сэнабжъэр икIэсалэ ригъэутэкIызэ, къыхэкуукIыгъ.
- Браво! - нэмыкI горэми къызыIуипхъотыгъ, зэпео-зэрэгъэкуохэзэ, нахьыбэми ар щэгъогогъо къыкIаIотыкIыжьыгъ.
- ШIулъэгъуныгъэ шъхьафитым фэгъэхьыгъэу зэхэпхыгъэр пшIошъ умыгъэхъу, шевалье,- Айщэт сэнабжъэр 
Эди ием ригъэутэкIызэ, фидзыгъ. ЗыхэмыхъумпIэгъэ 
бжъэр ыгъэуцужьызэ, джар зышIэщтыгъэ Жанетт-Николи 
Iуплъагъ, Аржантали фэгумэкIыгъ: - Сэнэ бащэ уемышъу.

--- Page 284 ---

- Санэм иIэшIугъэ Тхьэм къыхилъхьагъ,- Пьер епископым къыIуагъ.
- Ары, ары,- Жанетт-Николи Пьер дыригъашти, къыгъэтэрэзыжьыгъ,- ау иплъырыгъэ шъхьэр зэрэзэщифырэр 
зыщытымыгъэгъупшэнэу Ащ къытфигъэпытагъ.
- Чэфыгъэ-плъырыгъэр, дэхэгъэ-IэшIугъэр къытхэзылъхьэрэ санэр бэрэ щэрэI! - Адриеннэ Лекуврер ибжъэ 
ыIыгъэу санэм фэгъэхьыгъэ усэ сатырмэ къяджэ: - "Жьы 
мэкIэ шъабэу пкIэшъэ лъэкурэм игъожь фыртынэ чIым 
щэIушъашъэ, сэнэшъхьэ жьыбгъэу тыгъэпскIэ джэгурэм 
сэнэ нэгуфмэ зыщызэхашIэ. ЕтIанэ ахэр чIыунэ куухэм 
ачIэт пхъэчаймэ шIукIэ ячъэщтых, етIанэ хъярхэу лIэшIэгъу 
илъэсхэм щыхъущтхэм апае цIыфхэр яжэщтых. Опсэу, 
сэнакIэу зыгуи къыдэчърэр, уиныбжьыкIагъэ пхэрэмыкIуад. 
Опсэу, сэнэплъэу пхъэчаим къичърэр, гушIуагъор ренэу 
чIылъэм щыIуат. Мамыры псалъэр тщымыгъупшэнэу, 
гъэшIэрэ Iанэу чIылъэ хъураим цIыфмэ яхъяры щымыкIодынэу сэIэты сибжъэ джахэм апае!"
Ащ ыуж санэм къыгъэшэплъыгъэ Адриеннэ ижъырэ 
француз орэдыр къызыхедзэм, хэти зэрэфэлъэкIэу дежъыугъ. Де Парабер маркизэри утыгум къихьэ-къимыхьашъоу Мольер ипьесэу "Дон Жуан" щыщ пычыгъо 
кIэкI горэм зыкъыдишIызэ, къеджагъ. 
- Шарлотта-Элизабет Аиссе джы Лафонтен ибаснэмэ 
ащыщ горэм къерэдж,- Аржанталь Айщэт шъхьащэ 
фишIызэ, елъэIугъ.
- Жан!..- Айщэт укIытэзэ, зыгорэ къыриIожьынэу 
фэягъ шъхьае, къежэщтыгъэхэм фадагъэпти, "Щэр зыщэрэ 
бзылъфыгъэмрэ къошын къутагъэмрэ" зыфиIорэ баснэм 
IупкIэу, ымакъи, ыпкъ псыгъуи къыдекIоу къеджагъ.
Пчыхьэзэхахьэм щычэфыщтыгъэхэр хьалэлэу Айщэти 
Iэгу фытеуагъэх. Адриенни, дю Деффани, де Парабери, 
Аиссе мадемуазельми апае де Эди шевальем хъохъу 
къыIуагъ, бжъэм ригъэшъуагъэх. Пщынэуищэу къырагъэблэгъагъэхэми япщынэмэ къахарагъэдзагъ, ау къызэдашъохэрэр унэм цIыкIу-цIыкIоу екIошъых. ТIэкIу зытешIэм, Пьер 
епископыр, де Эди шевальер, Жанетт-Николь, Айщэт арых 
унэм къинэжьыгъагъэхэр.
- Мария-Анжеликэрэ Клодина-Александринэрэ мыщ 
къэкIонхэу арыгъэ,- Айщэт пчыхьэренэм зыгъэгумэкIыщтыгъэр джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ,- къызыкIэмыкIуагъэхэр сшIэрэп нахь.
- БэшIагъэн фае сшыпхъухэр зымылъэгъугъэхэр...- 
Пьер Айщэт къесэмэркъэуи, къеупчIыжьыгъ.- Уафэзэщыгъа? - ЕтIанэ къыфыпигъэхъожьыгъ: - Сшыпхъумэ 
къыуаIорэ пстэури пшIошъ умыгъэхъу, Аиссе.
- Хьау, хьау, Пьер, ахэр сыпсэ щыщ шъыпкъэх,- Пьер 
къызэресэмэркъэурэр ышIэщтыгъэми, Айщэт ыгу илъыр 
къыIуагъ.- Папа изакъоу унэм къызэридгъэнагъэм пае 
сэгумэкIышъ ары. Шъыпкъэ, мыщ сыкъигъэкIуагъ. Зэгорэм 
ар зэрэщытыгъэм елъытыгъэмэ, джы IаджыкIи нахьышIу 
хъугъэ,- графым иузыкIэ зи емыупчIыгъэми, Айщэт къыIуагъ.
- Ар дэгъу, Аиссе, дэгъу,- Жанетт-Николь Айщэт 
къыIугушIуи, Пьертхэм ариIуагъ,- шъо хъулъфыгъэхэр 
моу шъущысых, тэ, Аиссерэ сэрырэ, тишъэф горэхэмкIэ 
тIэкIу тызэдэгущыIэщт.- Адрэ къогъупэм дэжь зэтIысхэм, 
Жанетт-Николь Айщэт еушъыигъ: - ГрафымкIэ уикъэбармэ, 
Аиссе, сащыгъуаз, угу умыгъэкIоды.- ЕтIанэ зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ еупчIыгъ: - Шъыпкъа Шарль де Ферриоль 
графым уигъэшъузынэу къызэрэуиIуагъэр?
- Ар о тэ щызэхэпхыгъа?..- ежь фэшъхьаф ымышIэщтыгъэмкIэ Жанетт-Николь къызэреупчIыгъэм Айщэт 
ынапIэхэр ригъэупIэпIагъэх, ау графыр ыгъэхыеу ригъэжьагъ: - Папа сымадж, ащ ыIорэр IэпэещэкI пшIынэу 
щытэп.
- Джаущтэу графым узэрэфыщытыр дэгъу, Аиссе, 
ау фэсакъ, цыхьэ фэпшIэу уизакъоу унэм зыкъыдимыгъан. 
Де Эди шевальемрэ орырэ сыд шъуигухэлъ?
- Джа зэрэпшIэу, Жанетт-Николь, де Эди шевальер 
ышIэщтымкIэ ышъхьэ фитэп…
- Ори джа дэдэр, Аиссе, графым къыуиIон ылъэкIыщт.
- Сыда?..- Айщэт ынэкIушъхьэ фэпсыгъошъо дахэмэ 
къахихыгъ.
- "Усипшъашъ" графым къыуеIо шъхьае, арэп Iофыр 
зэрэщытыр. Укъызещэфым, католик диным узырарегъахьэм, урипхъукIэ уаригъэтхыгъэп. Ины узыхъукIэ, ежь 
зэрэфаеу къыбдэзекIонэу тхылъ къыппаригъэлъхьагъ. 
Джары "сэ зэрэсшIоигъоу сыкъыбдэзекIон сыфит" къызыкIыуиIуагъэр.

--- Page 285 ---

- Хьау, Жанетт-Николь, папа ащ фэдэ цIыфэп,- Айщэт 
ыгу еIэжьэу къыIуагъ,- ар мысымэджагъэмэ, ащ фэдэ 
ыIощтыгъэп. ЕтIани сэ папа къысфишIагъэр ныбжьи зыщызгъэгъупшэщтэп, шIу къыпфэзышIагъэм ишIушIэ бгъэкIоды 
хъущтэп. Ар сымаджэшъ, лъыплъэнчъэ-Iыгъэнчъэу къэзгъэнэщтэп. Пхъум фишIэщтыр фэсшIэнэу къыстефэ…- 
Айщэт ыгу къызэхэхьагъ, ау игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Папа 
непэ щымыIэжьыми, сызэрыщыIэн мылъку къысфигъэнагъ.
- Унагъом щыщэу хэта ар зышIэрэр?
- Мария-Анжеликэ закъу. КъыкIэупчIэгъагъэти, илъэс 
рентэ миниплIым игугъу фэсшIыгъагъ. Папа щымыIэжь 
хъумэ, садэгощэнэу тхылъ зэрэсиIэр есIуагъэп.
- Ар дэгъоу пшIагъэ. Ау Мария-Анжеликэ ышIэрэм 
Клодина-Александринэ щымыгъуазэу къызышIомыгъэшI.
- Щэрэгъуаз фаеми…- Айщэт ытэмэ къещэхыгъэ 
дахэхэр пытэ къэхъугъэх,- папарэ сшынахьыкIэхэмрэ 
къыскъотыхэу, о усиIэу ахэмэ зи къысашIэн алъэкIыщтэп. 
СэркIэ зэкIэми анахь Iофыр мо Эди шевальер ары… СшIэрэп 
къысэхъулIагъэр, сызэрэтеплъэу шIу слъэгъугъэ…
- КъыохъулIагъэм, Аиссе,- Жанетт-Николь фабэу 
Айщэт IугушIуагъ,- ор-орэу джэуап къептыжьыгъ, ау 
шъуапэкIэ къышъохъулIэщтыр ары умышIэрэр,- ЖанеттНиколи гукъао зэриIэр хэпшIыкIэу хэщэтыкIыгъ.- КъызгурэIо, Аиссе, къызгурэIо, тэри ащ тыфэд. Тэ диным 
тырилэжьакIошъ, ар тэркIэ ухыгъэ. Шевальери, шъыпкъэ, 
инэчыхьанчъэ нэузыр штагъэкIэ тпэчыжьэп.
- Арыба сэри сIорэр…- Айщэт ынэгушъхьэ кIыфхэр 
джы къэушэплъыхэзэ, Жанетт-Николь къеIушъэ шъагъ: - 
"ШIу услъэгъугъэшъ, укъыздэкIонэу гущыIэ къызэрэсэотэу 
си Орден ыпашъхьэ щысштэгъэ нэузырыр зытесэхыжьы" 
къысеIо… Ау шIу слъэгъузэ, егъашIэм шевальем сыфыщысыщтми, ар езгъэшIэщтэп. Ащыгъум ежь зыфишIэжьыгъэри, Франсым фишIагъэри егъэкIодыжьыба… Модэ 
еплъи, ищысыкIэ, ипкъ IыгъыкIэ изакъоми, мор зэрэцIыф 
гохьыр, зэрэгъэсагъэр… Бащэ къэсэIоми сшIэрэп, ЖанеттНиколь, къысфэгъэгъу…
- Шевальем шIукIэ узыкIытегущыIэрэр,- зэхихыгъэр 
игуапэу, ащкIи ехъуапсэу Жанетт-Николь IугушIукIыгъ,- 
шIу олъэгъушъ ары, Аиссе. УишIулъэгъу насыпышIо 
уехъулIэнэу сыфай. Ащ изакъоп, уауж имыкIырэ Орлеанскэ тхьагъэпцIыми уикъэбзагъэ емыгъэуцIэпIынэу 
сыолъэIу.
- ОрлеанскэмкIэ зыгъэрэхьат. АщкIэ Мария-Анжеликэ 
къысэушъыими, ащ къикIын щыIэп.- Айщэт тхьагъэпцIышъоу щхыпцIи, зыгъэгумэкIырэр къыIоным ыпэкIэ 
къэупчIагъ: - Мы зызгъэбылъыгъэхэр къызэрэугъоижьыщтхэба?.. Угу къысэмыбгъэщтмэ, Жанетт-Николь, папа 
сыгу фэгъушъ, чэщныкъуи хъугъэ, тадэжь сыкIожьы 
сшIоигъу.
- Ахэм тяжэщтэп, - Жанетт-Николи ар ыгу илъыгъэ 
пIонэу къыIуагъ,- тэ тикIожьыгъуи къэсыгъ. Ежьхэр къэмыупчIэжьхэу унэм зэрикIошъыгъэхэм фэдэу тэри цIыкIу-цIыкIоу, инджлыз шIыкIэу, унэм тикIошъыжьыщт.
ШIу зэрэлъэгъуитIурэ Блез-Мари де Эди шевальемрэ 
Айщэтрэ кухъэренэм щыщызэгомысыхэу анэIу зэфэгъэзагъэхэмкIэ щызэпэIусыгъэх. ТIуми агу щыхъэрэ-щышIэрэр 
кухъэренэ щэрэхъымэ апыхъыкIырэ макъэмэ анахь мэкIагъэп. 
- Эди, сыпсэм фэд,- кухъэренэр Ферриольмэ якъэлэпчъэшхо зыIолъадэм, Айщэт къыIуагъ,- укъимыкI, щагур 
нэфынэшъ, къэлэпчъэIутхэри муары щытых, сэр-сэрэу 
унэм сихьажьыщт. СыолъэIу, сыфаеп имыщыкIагъэ папа 
къыуезгъэIолIэнэу, зыгорэм сыкIыгъумэ ыдэрэп…
- Аущтэу оIомэ, Аиссе, дэгъу. Сэ шIу усэлъэгъу,- де 
Эди къыфащэигъэ Iэ плъырым, зэриIыгъырэр шIомакIэу, 
ебэугъ.
- Сэри шIу усэлъэгъу, Эди,- Айщэти шевальем 
риIожьыгъ.
- Фит сыкъэошIымэ, Аиссе, Шарль де Ферриоль 
графым сыдэгущыIэн сигухэлъ,- де Эди шевальем Айщэт 
кIэлъиIожьыгъ.
II
"ЦIыфышъор Iужъуми, псэр махэ" хэта зыIуагъэр? Ар 
хэт ыIуагъэми, ащ нахь шъыпкъэ ыIожьынэп. Джа гущыIэжъымкIэ укъикIэу Шарль де Ферриоль графым ищыIэныгъэ узыхэгупшысыхьэкIэ, ащ фэди епIолIэн плъэкIыщт. Ау 
гукIи псэкIи зыфаблэрэ щыIэныгъэм зызэрэригъапцIэрэр 
ащ хэбгъэхъожьымэ, шIулъэгъу мыухыжьым емызэщыжьырэ графыр зэрэсымаджэр пщэгъупшэ.

--- Page 286 ---

Уицыгъо лъынэ къекIыми, уимэкIай шэр къытещыми, 
зэрэмытым Iэтишъэ ибгъэуцокIэ, сыда ишIуагъэр? Шарль 
де Ферриоль зигъэджыгытызэ, ичыш тесыгъэми, джары 
иIоф зытетыгъэр. Аущтэу зэрэщытызэ, шIокIосэжьырэ 
машIом пхъэ зэрэпилъхьащтым пылъыгъ, зигъэпIыкIэнэу 
фэягъэп. Ау шыри мэпшъы, уанэри мэхъокIы.
Дунаир гъогу зэфэшъхьафыбэкIэ зэхэлъ. Ахэмэ ащыщэу узытепшъыхьащтымрэ узыщылъэпэощтымрэ пшIэщтыгъэмэ? Мы упчIэм иджэуапыщтыр Шарль де Ферриоль 
графымкIэ шъэфыгъэп. Джа гъогу зэхэлъэдэ-зэхэчъыжьхэм ащыщ горэм ар имыжъоф унэ къырищэлIэжьыгъ, ау 
игъашIэ зыщиухыщт лъэгъуапэм зэрэфакIорэм ымыгъапэу 
ишIулъэгъу жъобгыпIэ джыри хэтыгъ. Сыда ар? Илъэс 
пчъэгъэ-амалынчъэ жъалымыгъэм икъаигъагъа? Хьауми 
чъыг гъугъэм жьау зэримыIэжьым фэда?
Ащыгъум Айщэтрэ де Эдирэ ягъэшIэ къежьэгъакIэрэ 
яшIулъэгъуныгъэ къабзэрэ сыдэущтэу хъущтых? ТIуми 
зэхэубытагъэу аныбжь Шарль де Ферриоль къыгъэшIагъэм 
фэдиз. Ау ахэри щыIэныгъэм ыутыныгъэх. Айщэт пэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъомрэ инепэрэ щыIакIэрэ Iуши, гуIали, 
гупцIани ашIыгъэми, зи къызэмыхъулIагъэр идэхагъ. Ащи 
узыхэгупшысыхьэкIэ, зы лъэныкъомкIэ дэгъу, ад рэмкIи - 
дэи. Зытет шъыпкъэр пIон хъумэ, джа идэхагъ ары итхьамыкIагъуи къыфэзыхьыгъэр, гукIэгъунчъэ-жъалымыгъэкIэ 
ищыIэныгъэ джыри резгъэхырэр. 
Блез-Мари де Эди шевалье Шарль де Ферриоль графым зыIуигъакIэмэ сыда риIощтыр? Айщэтрэ арырэ шIу 
зэрэзэрэлъэгъугъэхэр Жанетт-Николь фэшъхьаф цIыф 
ышIэрэп. Клодина-Александринэ ащ емыгуцафэмэ, нэмыкIэу гу лъызытагъэ гори Ферриольмэ ахэтэп. НахьышIум 
паплъэзэ, Айщэт зищыIэщтыгъэми, ежьыррэ графымрэ 
язакъоу унэм къызызэдинэхэкIэ, хэт ышIэра, инамыс къызэриухъумэщт сакъыныгъэр зыщигъэгъупшэу зы такъикъи 
къыхэкIыщтыгъэп.
Джащ фэдэ гумэкI Айщэт зэрэхэтызэ, де Эди шевальер 
Шарль де Ферриоль графым дигъэгущыIэнэу фэягъэп. 
Хэта Айщэт зытенэгуикIызэ, къыухъумэщтыгъэр? Апэрэ 
шIулъэгъу зыфишIыгъэ шевальер ара хьауми ты шIулъэгъу 
зыфыриIэ графыр ара? "Мыщ фэдэ шIулъэгъуитIур зэрагъапшэрэп! - шъхьэм къыфечъагъэмкIэ Айщэт зэгыижьыгъ, 

--- Page 287 ---

етIанэ зыфэмые гупшысэу загъорэ гум къыфихьащтыгъэм 
къыкIигъэщтэжьыгъ: - Сыдэу насыпынчъэу дунаим сыкъытехъуагъа! Сызыхэфэгъэ къиныгъор имыкъоу сиапэрэ 
шIулъэгъуи гугъэнчъэ-амалынчъэу къысфычIэкIыгъ… Сыда 
Эди шIулъэгъукIэ зэрэмышъхьафитыр зысэшIэм, сыгу 
сызыфытемыIункIэжьыгъэр? Сыкъэзыстыщт машIом 
сэр-сэрэу сыпахьа? "Эди шевальер нэчыхьанчъэмэ гъэшIэгъона, мощ фэдэ кIэлэ зэтегъэпсыхьэгъэ баир зыIэкIэубыт, зыхэмыгъэукъу",- Параберрэ Деффанрэ къысаIо. 
Сыдэу шъузэхэшIыкIынчъэ-гулъытэнчъа? ШIулъэгъум 
байрэ тхьамыкIэрэ иIэп. Гум къахихырэр зы нэбгыр зыкIаIуагъэр шъо бэшIагъэ зышъущыгъупшэжьыгъэр. Эди иIоф 
зытетыр зыдимышIэжьэу сэ шIу силъэгъугъэп. Шъо шъуикIэсалэмэ къышъуаIушъэшъэкIырэмэ афэдэп ащ сэ зымафэ 
къысиIуагъэр - и Орден ыпашъхьэ щиштэгъэ нэузырыр 
ишIулъэгъу пае зытырихыжьыщт. ШIулъэгъум уимыгъэшIэн 
щыIэп аIоу модэ тадэжькIи, мыщкIи бэрэ щызэхэсхыгъ. 
Ар лIыгъа хьауми лIапIэ уизыдзэщт шIулъэгъуа?.. ШIу плъэгъурэр зыгъэунэхъущт шIулъэгъум сыфаеп… Ау етIани 
сиапэрэ шIулъэгъу IэкIыб сфэшIыщтэп. Сыда сэр-сэрэу 
сызыкIызэушъыижьырэр, зыгорэм ар стыреха?..."
Де Эди шевальем графым зыIуигъэкIэнэу блэкIыгъэ 
мазэми, джы къихьагъэми игухэлъыгъ шъхьае, ушъхьагъу 
зэфэшъхьафхэр Айщэт къыгъотызэ, зэфигъэзыгъэхэп. 
Ежь Айщэт ары апэ шъхьэихыгъэ IофкIэ графым дэгущыIэнэу фэягъэр. РиIощтыми къыриIожьыщтыми фэхьазырыгъ. Шъхьэфит гущыIэр къэIогъошIуми, ар зэбгъэгъотыным шъыпкъи, пцIи, нэпси ищыкIагъ. Айщэт джы нэс 
графым ар фемыIошъущтыгъэми, ащ иIоф зынэсыгъагъэр 
тIэкIу шIагъэ, ау зызэкIиуIэпIэнышъ, зыпIугъэ графыр къыгъанэу хэхьажьыныр ащ къикIырэп. ШIоигъор игухэлъ 
къыдэхъунымкIэ ар къыдеIэныр ары. Зэгорэм ар къызэренэцIыгъагъэр нэпэнчъэгъэ Iофэу Айщэт егупшысэнкIи 
зытеукIытыхьэщтыгъэри ащ хэлъ. Джаущтэу зызекIокIэ, 
ежь зыкъиухъумэжьызэ, зытещыныхьэщтыгъэ графым 
инамыс, раригъэджагъэба, аригъэпIугъэба, ащкIэ къыухъу мэнэу зыщэгугъыжьы. Айщэт ыIощт-ышIэщтым зыфэхьазырыгъэр бэшIагъэми, гъэмэфэ жьыбгъэр тхьэмэфэ псэум 
къызепщэ уж, мэзэ зэблэкIыгъор ащ къыхэхьажьыгъэти, 
ахэм зэрадзэгъэ графым иеIэзэн, игъэIэсэн пылъызэ, 

--- Page 288 ---

гущыIэгъу фэхъун ылъэкIыгъэп. Ащ ыужи мафэхэри тхьэмафэхэри къыкIэлъыкIуагъэх, ау зы зэхъокIыныгъэ гори 
джа уахътэм къыкIоцI Ферриольмэ яунэ къихъухьагъэп, 
зэкIэри рэхьат фэдагъэми, гумэкI шъэфыр унагъом итыгъ.
Мэфэренэм, къызэрэущыжьыгъэм лъыпытэу гъолъыжьыгъор къэсыфэ, Айщэт ынаIэ графым тырихыщтыгъэп: 
тыдэми зы макъэ горэ къызэрэIоу шъхьэр кIепхъотыкIышъ, 
мэдаIо. Ар сымаджэм емыпхыгъэ-фэмыгъэхьыгъэмэ, 
гукIэ зэрэмыгупсэфыр къызхимыгъэщэу, иIофмэ ауж 
ехьажьы. Тхьэмафэм е мазэм изы мафэ пыкIы къэси Айщэт 
игъашIэ хэкIы, ищыIэныгъэ шевальем нахь гушIуагъо хэтэп. 
Айщэт шъэфэу зы сыхьат пIалъэкIэ Эди IукIэнэу тхьэмафэм 
чэщ гъэнэфагъэ щыриI - графыр уц ригъашъоу тхылъ 
феджэзэ, зигъэгупсэфыжьыкIэ, якъэлэпчъэшхо дэжь 
къыщежэрэ кухъэренэм фекIы. Загъорэ ащкIэ Париж 
къыщачъыхьэ е тIури урамыбгъум тетхэу, якухъэрени 
къаготэу хьаблэр къыракIухьыкIы. Бгъэбылъырэр зэгорэм 
нафэ зэрэхъужьыщтыр Айщэт ышIэщтыгъэми, чэщрэ 
щагум дэкIы е къыдэхьажьы хъумэ, сшIэрэмкIэ емыкIу 
къысфэшъумышI ариIорэм фэдэу къэлъэпчъэIутмэ нэкIэ 
яубзэ-ялъэIущтыгъэ нахь, зафигъэпкъые-зафигъэпIыищтыгъэп.
Джа шIыкIэ-гъэпсыкIэр Айщэт къышIутекIозэ, Шарль 
де Ферриоль графым фырихьылIэщт Iофым, неп-неущ 
ыIозэ, зыригъэкъудыищтыгъ: "СызыфелъэIущтым иджэуапыщтыр сшIэзэ, сыдэущтэу есIощта? Хьау, хьау, сэ 
сшъхьэ нахьышIу зэрэхъущтым сыфэшIушIэжьызэ, папа 
сымаджэм ыгу хэзгъэкIыщтэп. СэшIэ шIулъэгъум шъхьэшIушIэ-федэ зэрэхэмылъыр, ау а тхьамыкIэр чIыпIэ къин 
зыщифагъэм ар сфэшIэщтэп. Бжыхьэм ехъулIэу Огюст 
къыгъэзэжьынэу щытышъ, сэркIэ ар хымэп, сежэн, 
сеупчIыжьын. Ар сIозэ, ОрденымкIэ Эди ышIэнэу зыфиIуагъэр къесэгъэкIуа? Джаущтэу зишIэкIэ, сэ сшъхьэ пае ар 
сэгъэунэхъу. Папа тэ схьыщта? "Шарль де Ферриоль 
графым фэгумэкIынэу ощ нэмыкI Iахьыл-благъэ иIэжьба!" - 
зыгорэм къыфидзыгъэу Айщэт къызыщэхъум, псынкIэу 
джэуап зэритыжьыгъ: - Сыда зыкIимыIэр, иI. Ау ахэмэ 
ашIэщтыр сэ сэшIа?!.."
Шарль де Ферриоль графыр щэджэгъуашхэ зэрэкIуагъэм Айщэт щыгъуазэти, лъимыхьэу, шхапIэм ехыгъ. Лэгъэ 

--- Page 289 ---

зэрыт дахэхэмкIэ, тыжьын джэмышх-цацэхэмкIэ, Iупэ лъэкI, 
бгъэIухъо фыжьыхэмкIэ зэгъэфэгъэ Iэнэшхом Шарль де 
Ферриоль графымрэ Мария-Анжеликэ графинямрэ кIэрысых. Айщэт къызехьэм, тIуми ягущыIэ зэпагъэугъ.
- Шхэгъум, Шарлотта-Элизабет Аиссе, тызэбгъажэу 
къыхэкIыгъэп,- Мария-Анжеликэ графиням Айщэт ылъэгъужьыгъакIэ фэдэу къыIуплъыхьэзэ, къегыий, къыриIуагъ,- орыкIэ сэ къэбар дэгъу сиI.
- Ары, ары, Шарлотта-Элизабет Аиссе, ащ сэ сишIэ 
хэмылъэуи щытэп,- Шарль де Ферриоль инысэ къыIощтым 
къыдыригъэштагъ,- Орлеанскэ регентыр шъхьэихыгъэ 
лIыкIокIэ къысэлъэIугъэти, хьау сфеIошъугъэп.
КъаIорэм Айщэт пымылъэу апэ графым екIуалIи, 
ынэкIушъхьэ ебэугъ, джаущтэу Мария-Анжелики ебэуи, 
ипхъэнтIэкIу гъэнэфагъэ тетIысхьагъ. 
Графым къырамыгъэухыгъагъэ гущыIэм къыпи дзэжьыгъ:
- Неущ пчыхьэ Пале-Рояль щыIэщт пчыхьэзэхахьэм, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе, орырэ сэрырэ Орлеанскэ 
регентым тырегъэблагъэ.
- Сыда къыщытшIэщтыр?..- Айщэт къызыIуипхъотыгъ.
- Браво, Аиссе! - ащ ежэщтыгъэ фэдэу графыр Iэгу 
теуагъ, етIанэ тхьагъэпцIышъо нэплъэгъукIэ инысэ фыреплъэкIи, фидзыгъ: - КъыосIуагъэба, графиня, егъэблэгъэ 
къэбарым Шарлотта-Элизабет Аиссе зэрэщымыгушIукIыщтыр! Джыри зэ браво, сипшъашъ, ау сиIуагъэ зэрэзэкIэсымыхьажьырэр ошIэшъ, мызгъэгум, мыщ ыпэкIэ узырагъэблагъэм узэрэмыкIогъагъэм фэмыдэу, неущ пчыхьэ 
укIощт. Мария-Анжеликэ графиням ынаIэ птыримыхынэу 
гущыIэ къыситыгъэшъ, сицыхьэ телъ. АщкIэ пшъхьэ умылъытэжьэу къыуасIорэп, зыфэсакъыжь. Сэры, тIэкIу 
сымыгъоищэягъэмэ, ащ къыбдэкIон фэягъэр. Ау джыри 
къыпфэсэгъэпытэ: узыхэхьащтхэр мылъкум зышъо рикIыгъэ цIыфых, ешъорэхьакъух. КъэпшIэжьырэба, джа шевалье пэкIэ Iужъу къуапцIэу нэкIэ театрэм узыщызышхыщтыгъэм укъызэрэкIэрысщыжьыгъагъэр?..
- Папа,- Айщэт графым ешъэбэкIызэ, IущхыпцIи, 
къыIорэр зэпыригъэугъ,- сыдэу адэ, ыпэкIэ мыхъун горэ 
сшIагъэм фэдэу, уицыхьэ къыстемылъыжьыха?
- Сицыхьэ къыптемылъыгъэмэ, джа къысэлъэIугъэмэ 
уахэстIупщыхьащтыгъа?

--- Page 290 ---

 - Зыгъэрэхьат, папа,- Айщэт къэгузэжъуагъ,- тэ 
щыIа уиуц?
- Мы уц мыгъор арымырыгъэмэ,- Шарль де Ферриоль зыIуидзи, псы тыришъухьажьыгъ,- Орлеанскэм 
илъэIу фасшIэщтыгъа?..
- Сэ счIыпIэкIэ Клодинэ ащ кIомэ хъущтыба?..- графыр 
ыгъэIэсэнэу джыри Айщэт къеупчIыгъ.
- Аиссе,- Мария-Анжеликэ зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу 
ынэхэр зэблэплъыгъэх,- Клодинэ зэрэлъэрымыхьэр пщыгъупшэжьыгъа ?..
- Хэта джы тшIэрэ-тымышIэрэмэ ащыщэу Клодинэ 
исабый ятэр? - Шарль де Ферриоль Iоф зыримыгъэшIы 
фэдэу къэупчIагъ.
- Граф, пшъхьэ ебгъэузыжьэу ар сыдыкIэ уищыкIагъ?..- Мария-Анжеликэ ышыпхъу пае зэхихыгъэр имыгопагъэми, щхы фэдэу зишIыгъ.- Ау укъыкIэупчIагъэшъ, 
шъэфэп, къыосIон: зыдыхэтыр тымышIэрэ Дешан шевальер 
ары ащ ятэр.
- Зэхэпхыгъа, Шарлотта-Элизабет Аиссе, шевальехэр 
зыфэдэхэр…- ишъыпкъэми исэмэркъэуми умышIэнэу 
графым къыIуи, щхыпцIыгъэ, етIанэ мэкIэ-макIэу къызыIуишIыкIыгъ: - Сабыир сэ сыеу гъэшIэгъоны зэрамыIуагъэр… 
А-а, къэхъумэ, ари зыгорэу хъун…- графым джы зи 
шIомыгъэшIэгъоныжьэу къыухыжьи, зэрэныкъуашхэу 
Iанэм къыпэтэджыкIыжьыгъ: - Сэ щагум тIэкIу сыщытезекIухьащт, икъунба шъушхыгъэр, фаер сауж къерэхь.
Айщэт гуIэзэ, Мария-Анжеликэ Iанэм къыкIэрини, 
графым ыуж ихьагъ. Ау тIури бэрэ щагум дэтыгъэхэп. 
Щэджэгъошхэ ужым сыхьат горэкIэ зигъэпсэфэу Шарль 
де Ферриоль ихэбзагъэти, тхылъми е гъэзетми зыфыригъэджэнэу Айщэт унэм зыдырищэжьыгъ. Ау ышъхьэ 
шъхьантэм зэрэнэсыгъэм тетэу хэчъыягъ.
III
Айщэт къызыхимыгъэщыщтыгъэми, Пале-Рояль щыIэщт 
пчыхьэзэхахьэм зэрэкIощтым игумэкI ышъхьэ икIыщтыгъэп. 
Шарль де Ферриоль нахьи а Iофым ар нахь щыгъозагъ. 
КъыгурымыIощтыгъэр ащ графыр зэрэхащагъэр, къызэрэрагъэшIугъэр ары. Апэрэ, ятIонэрэ егъэблагъэхэр 

--- Page 291 ---

къыфэзыхьыгъагъэ Жан-Батист докторым фэшъхьаф ар 
зыми ышIэщтыгъэп. Ары пакIо, шъхьэгугъу химыдзэным 
пае, Эди шевальем шIуиушъэфыгъ. Графым къыриIуагъэр 
Айщэт зимышIэкIэ, къыфидэщтэп. Зыхэфэгъэ Iофыр джы 
сыдэущтэу Эди ригъэшIэщта? ЯзэIукIэгъу пчыхьэ къэсынкIэ 
джыри мэфищ иI: "Сыда сшIэщтыр, сыд сиамал?.. Джахэр 
зэкIэ зэхэзыучэблагъэр Мария-Анжеликэ графиняр ары. 
Сыда Пале-Рояль сищэкIэ, ащ хигъотэщтыр? "Мама" къысапIорэп еIошъ, етIани ыгу къысэбгъэ… СшIэрэр папа 
есэрэIуата?.. Джаущтэу зысшIэкIэ, ыпсэ Iусхыщт. Армэ 
шъузыхэхьагъэр, зызгъэсымэджэнышъ, Пале-Рояль лъэныкъом лIыкIуишъэ къысфикIыгъэкIи, зы лъэбэкъуи 
шъуфэсыдзынэп!.."
Аужырэ илъэс заулэм, Шарль де Ферриоль графыр 
Тыркум къызыращыжьыгъэ уж, ыгу къэмыкIыжьыщтыгъэ 
Фахьри Айщэт игупшысэ гузэжъогъумэ къахэтэджагъ. 
МыжъокIэжъыер нэпкъ ныджым къытезгъэлъалъэзэ 
уалъэрэ хы макъэри чыжьэкIэ зэхихэу къыщыхъугъ: "Тара 
хы ШIуцIэ нэпкъитIумэ язэу - Тыркур ара хьауми Адыгэр 
ара? - джа хыолъэ гумэкIыр къызыIушъэшъыкIырэр?..- 
Айщэт къыкIащтэзэ, зэупчIыжьы, етIанэ исабыигъо зыщыкIогъэ лъэныкъор инэплъэгъу къыхэхьэ-хэкIотыжьы зыхъукIэ, ошIэ-дэмышIэ къушъхьэ сыджыфхэр ыпашъхьэ 
къетаджэх, гъыбзэ мэкъамэр зыкIэт ижъырэ орэдри жьым 
щызэрехьэ.- Хэта ар зымакъэр?.. Нани нэнэжъи амакъэп… 
Хэт ымакъэми, сэ сщыгъупшэжьырэ бзэмкIэ ар къаIо. 
Сыда сыбзэ зыкIысщыгъупшэжьын фаер?! - Айщэт зыфэгубжыжьы, ицIыкIугъом янэжъ ригъэшIэгъагъэ IурыIупчъэ 
горэ къыIонэу регъажьэ, ау гущыIэхэр щыгъупшэжьыгъэу 
къызэтенэ. Чэтыум фэгъэхьыгъэ усэ псынкIэ цIыкIури 
къыIонэу фежьагъ шъхьае, гум щигъашIощтыгъэ гущыIэхэр 
къызыфэмыIошъухэм, Айщэт къехъулIагъэр шIошъхьакIоу 
ынэпсыхэр къыкIэтэкъугъэх.- Тыркубзэм ычIыпIэкIэ папа 
адыгабзэр ышIэщтыгъэмэ, сыныдэлъфыбзэнчъэу сыкъанэщтыгъэп. "Хэтырэ цIыфи зыщыщ лъэпкъым хэсын 
фае, ау егъэзыгъэкIэ хэзыгъэу е ежь фаеу нэмыкI цIыф 
лъэпкъ зыхафэкIэ, ыбзэ зыщигъэгъупшэмэ, лъэпсэнчъэу 
къэнэ" Фахьри зыфиIогъагъэм сырихьылIагъ… Фахьрии 
Орхъани яцIыкIугъом сэ сызэрыфэгъэгъэ чIыпIэм фэдэ 
ифэгъагъэхэми, ятыркубзэ зыщамыгъэгъупшэу адыгабзи 

--- Page 292 ---

франсыбзи зэрагъэшIагъ, ишIуагъэ къэмыкIуагъэмэ, иягъэ 
къякIыгъэп…"
ГушIопс нэгукIэ Софи унэм къызехьэм, Айщэт ичэфынчъагъэ къызыфэкIуагъэр щигъэгъупшагъ:
- Сыда, Аиссе, зыгорэм угу хигъэкIыгъа?
- Хьау, сэр-сэрэу зысэгъэежьы.
- Сыда? - къыраIуагъэр Софи къыгурымыIоу, ыбгъэ 
дэлъ тхылъыпIэ уплIэкIэгъэ цIыкIури зыхимышIэжьэу мэкъэ 
гумэкIыкIэ джыри Айщэт еупчIыжьыгъ.
- Хъугъэ, Софи, зымыухыжь, сэр-сэрэу сшъхьэ 
сегупшысэжьыгъэти ары. Ау сыкъызэхэпшIыкIыщтмэ, 
сыкъыоупчIыщт.
- УзэхэсымышIыкIэу зыкIи къыхэкIыгъэп, Аиссе, сыкъэ даIо,- "сыкъызэхэпшIыкIыщтмэ" гущыIэр ыгу къызэреорэр Софи ышъокIэ къыхэмыщыгъэми, ымакъэ къышIухэщыгъ.
- Тхьэуегъэпсэу, Софи. СыкъызыфыоупчIыщтым оркIэ 
зи хэлъэп. АщкIэ, сыд къысэпIожьыгъэми, джэуап укъысфэхъунэу сыпщэгугъы. Сэ сызэрыт чIыпIэм уитэу черкесмэ 
уахэфэгъагъэмэ, уифрансыбзэкIэ сыдэущтэу ухъущтыгъа?
- Сэр-сэрэу зысэгъэежьы зыкIэпIуагъэр джы къызгурыIуагъ,- Софи щхыгъэ.- Черкесхэри сэщ фэдэу цIыфых, 
о мыщ зызэрэщыхэбгъэзэгъагъэу сэри ахэмэ захэзгъэзагъэщтыгъэ. Хэтырэ цIыфи игушIуагъорэ игукIаерэ зыдэбгощыкIэ, укъызэхишIыкIыщт. О сыкъызэхэмышIыкIыщтыгъэмэ, пшынахьыкIэмэ сагурымыIощтыгъэмэ, Ферриольмэ 
зы мэфэ закъуи сахэтышъущтыгъэп.
- Сэри Ферриольмэ сахэолъыта?..- Айщэт Софи 
къесэмэркъэужьыгъ.
- О Ферриольмэ уащыщба?! - гум илъыр ыIупэ къытелъэтыгъ
"СыздэкIожьын сиIагъэмэ, зи езгъэIоныгъэп…- Айщэти 
гукIэ ар зыфидзыжьыгъ, ау къыIуагъэм рыкIэгъожьыгъ: - 
Сыда сыздэкIожьын зыкIысимыIэр!.. Фахьрирэ Орхъанрэ 
Iофы зырагъэшIэу къызысфэкIохэм, сядэIугъагъэмэ… 
Сыда шъуIуа ахэмэ якъэбар? АхэмкIэ зымафэ папа сызеупчIым, цыхьэмышI нэ IаекIэ къысэплъыгъагъ… Нэнэжъ 
зэриIощтыгъэу "шышъхьэр блэбгъэкIэу шыкIэм укIэлъытхъожьыкIэ" сыда ишIуагъэр?.. Хъущтыр хъугъахэ…" - 
Айщэт игупшысэмэ къахэужьи, Софи къыфидзыгъэр 
зэрэщымыгъупшагъэр къыригъэшIэжьыгъ:

--- Page 293 ---

- Ферриольмэ сахэкIыжьэу сэ сыздэкIожьын щыIэп, 
Софи. Ау о сызыфыоупчIыгъэм иджэуап къептыжьыгъэп. 
Сичеркесмэ уахэфэгъагъэмэ, уифрансыбзэ сыдэущтэу 
хъущтыгъа?
- Франсыбзэ зыIулъ черкесмэ ахэсымыгъотагъэмэ, 
сшIэщтыгъэр ошIа? Сэр-сэрэу сызыдэгущыIэжьыщтыгъэ. 
Сыда псым, хьалыгъум, тыгъэм, уашъом укъызэхашIыкIыщтба? 
- Джа дэдэри Жанетт-Николь къысиIощтыгъ…- Айщэт 
къыраIуагъэмрэ ыгу къэкIыжьыгъэмрэ хагъэщэтыкIыгъэми, 
къыIощтым къыгъэгушIожьыгъ: - Ащыгъум, Софи, зымафэ 
Эди къысиIуагъэр гъэшIэгъоны: зэгорэм Черкесым сищэнышъ, къысигъэлъэгъунэу ары.
- ШIу уелъэгъушъ ары…- Софи ыбгъэ дэбэнэжьи, 
щыгъупшэжьыгъэ тхылъыпIэр къыдихыжьыгъ.- Де Эди 
шевальемкIэ емыкIу къэсхьы пэтыгъ, ма мыр, иджэуап 
къежэ.
Айщэт гуIэзэ къызэкIоцIихыгъэ тхылъыпIэм еджэ: 
"СикIасэу Шарлотта-Элизабет Аиссе, шIу узэрэслъэгъурэр, 
сыкъызэрэпфэзэщырэр мы тхылъыпIэм ифэщтэп. Тхьэмрэ 
уашъомрэ ауж ощ нахьышIу слъэгъурэ цIыф дунаим тетэп. 
Ар сэр-сэрэу зэсэIожьы, ори къыосэIо. Сыпфэзэщы, 
титхьаумэфэ пIалъэ сфэгъакIорэп. Ау неущ пчыхьэ тызэIузгъэкIэщт гушIогъо къэбарыр къыпфэсэIопщы: Орлеанскэ 
регентым Пале-Рояль сырегъэблагъэшъ, ащ укъыздэкIонэу 
сыфай. СэшIэ ащ пчъагъэрэ узырагъэблагъэм уазэрэфэмыкIуагъэр. Джа пчыхьэзэхахьэр тэщ пае зэхамыщэми, 
орырэ сэрырэ фэшъхьаф ар иещтэпышъ, зыгорэущтэу 
графым зыкъегъэтIупщи, тызэдэгъакIу. Уиджэуап псынкIэу 
къысфягъэхьыжь. ШIу узылъэгъурэ Эди".
Айщэт тхылъыпIэм зеджэм, къызыщылъэтыгъ, шъхьаныгъупчъэмкIэ плъагъэ, тIысыжьыгъэ. Джыри нэплъэгъу 
псынкIэкIэ ыIыгъ тхыгъэм рычъэжьи, къэлэмыр къыштагъ: 
"Гурэ псэрэ зэрэшIэ зыфаIорэр шъыпкъэ, Эди. Сэри джыдэдэм сыгу уилъыгъ, сызгъапэщтыгъэр къызэрэпфязгъэIопщыщтым сегупшысэщтыгъэ. Сызыфэмые Пале-Рояль сащэнэу Орлеанскэ регентым лIыкIо сятэ къызыфегъакIом, ар шIодаушэу Мария-Анжеликэ сигъусэу ащ 
сыкIонэу папа къыстригъэпытыхьагъ. Аущтэу щытми, 
зызгъэсымэджэнэу исхъухьэгъагъ. Ау нэмыкI шъыпкъэу 

--- Page 294 ---

сиIоф джы къызычIэкIыгъэкIэ, Пале-Рояль сыкъэкIощт. 
Аиссе".
Орлеанскэ регентым тхьамэфитIум зэ игъэкIотыгъэу 
Пале-Рояль щызэхищэщтыгъэхэ пчыхьэзэхахьэхэм нэбгырэ 
шъэныкъо нахь римыгъэблагъэщтыгъэмэ, джы фэдитIу 
харигъэхъуагъ. Пшхыщтыри узэшъощтыри нэм фэплъэкIырэп. Пщынаохэми гъэпсэфыгъо яIэп - зы къашъом 
нэмыкI къашъор къыкIэлъэкIо. Щхы мэкъэ жъотыр, анахьэу бзылъфыгъэ макъэхэр, тыдэкIи къыщэIух. Къызыщышъохэрэ унэ хъоо-пщаушхом имызакъоу фэшъхьаф 
унэхэм япчъэхэри Iухыгъэх: зыхэр зэпэнэфыжьых, нэмыкIхэр фэмэзэхашъох. Гъомылэ псынкIэхэмрэ шъонхэмрэ 
зытиз Iанэмэ анэмыкIэу лэгъэкIэтхэм арытэу шампанскэ 
бжъэхэр Iэнэзехьэхэм къырахьакIых. Орлеанскэм зеплъыхьэ, пчыхьэзэхахьэр зыфызэхищагъэ Айщэт ихьакIэмэ 
ахилъагъорэп. КъызэрэкIощтыр тыгъуаси непи къыраIуагъ, 
ау джыри къэлъэгъуагъэп. Хьау, мары, пигъаплъэщтыгъэм 
Iэ къыфишIыгъ - къэкIо.
"Дэгъоу сшIагъэ пчыхьэзэхахьэр есымыгъажэу зэрезгъэжьагъэр…" - Орлеанскэм зэриIожьыгъ шъхьае, адыгэ 
пшъашъэр къазэрэхахьэу пчыхьэзэхахьэм зызэтыриIэжагъэу къыщыхъугъ, ау ылъэгъугъэм гу лъимытэ фэдэу 
къеуцокIыгъэ бзылъфыгъэ нэшIошIымэ ябжъэмэ ежь иери 
арегъэутэкIы. Зэрэдахэхэр, шIу зэрилъэгъухэрэр ариIозэ, 
Айщэт инэплъэгъу ригъэкIырэп: "Ферриоль графиням 
шампанскэр ыштагъ, черкес пшъашъэм фащэигъэр аIихыгъэп. Емышъоу ара хьауми зыкъешIа?.. Франсым ущапIугъэу шампанскэ уемышъоныр… Хэта шъхьэщэгъашIокIэ 
ащ ыIэ ебэурэр?.. Блез-Мари де Эди шевальер ары... 
Черкес пшъашъэм къыдечъэкIы къызысаIом, сшIошъ 
мыхъугъагъэми, джы синэрылъэгъу…" - Бзылъфыгъэ 
шIулъэгъу Iофмэ афэIэзэ Орлеанскэм ыгу къэбырсыри, 
Айщэт зыдэщыIэ лъэныкъом кIо шIоигъо хъугъэ, ау зыригъэгъэшIожьэу пэгъокIыгъэп. ИщыкIагъи имыщыкIагъи 
ибжъэ аригъэутэкIымэ адэгущыIэзэ, Айщэт зыдэщыт 
хьанэ-гъунэм зехьэм, ошIэ-дэмышIэу ылъэгъугъэ фэдэу 
зишIызэ, кIэрыхьагъ:
- Мария-Анжелика графиня, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе, сипчыхьэзэхахьэ шъукъызэрэкIуагъэр лъэшэу 
сигуапэ. Адэ Шарлотта-Элизабет Аиссе, о шампанскэ 
пIыгъэпи, къыбнагъэсыгъэба?

--- Page 295 ---

- Шампанскэ сешъорэп, Франсым инэф.
- Ащыгъум санэ къэшъухь. Плъыжьа хьауми фыжьа 
уикIасэр?
- Хьау, тэрэзэу къэсIуагъэп,- Айщэт зэрэдахэм нахьи 
нахь дахэ иукIытэ кIигъэхъукIызэ, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- 
ныбжьи шъон сешъуагъэп.
- Ара?..- зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу регентыр 
Мария-Анжеликэ графиням Iуплъи, римыгъэлыекI-зыфэсакъыжьызэ, зэреупчIыгъэм иджэуап къытыжьыгъ.- 
БзылъфыгъэмкIэ шъоныр къежьагъэпышъ, ар дагъоу 
фэплъэгъу хъущтэп. Тэрэзба, Блез-Мари де Эди шевалье? 
Къыздеогъаштэмэ, тибжъэхэр тибзылъфыгъитIумэ апае 
тэгъэIэты. Дэхэ зэпытынхэу, IэшIу зэпытынхэу, мы шампанскэм фэдэу плъыр зэпытынхэу сафэхъохъу.
- Сэри шъо шъуцIэкIэ,- шампанскэм ешъофэхэ МарияАнжеликэ графиняр яжи, ыгу къыдеIэу ариIуагъ,- хъулъфыгъэ гу плъырмэ апае мы бжъэр сэIэты.
Мария-Анжеликэ графиняр шампанскэм зешъуахэм, 
гум щигъашIощтыгъэ гухэлъ шъэфыр сэмэркъэукIэ Орлеанскэ къыIуагъ:
- Шампанскэм иIэшIугъэ умышIэми, Шарлотта-Элизабет Аиссе, къэшъуакIэ ошIэба?
- Шарлотта-Элизабет Аиссе, Франсым инэф, къэшъуакIэ ымышIэ мэхъуа…- Мария-Анжеликэ къэгузэжъуагъ.
- Ащыгъум, Шарлотта-Элизабет Аиссе, орырэ сэрырэ 
тыкъызэдэгъашъу,- Орлеанскэм шъхьэгъэшIо лъэIу Айщэт 
къыфишIыгъ.
- Ар къыпфэсшIэн зыслъэкIыщтыр, Франсым инэф,- 
джы Айщэт ишъэф Мария-Анжеликэрэ Орлеанскэмрэ 
апашъхьэ нафэ къыщишIыгъ,- сипсэлъыхъо Блез-Мари де 
Эди шевалье фит сыкъишIымэ ары.
- Уикъэщэн сыкъыдэшъонэу, шевалье, Iизын къысэт,- 
Орлеанскэм шевалье зыфигъэзагъ.
Орлеанскэ регентым Айщэт ыIапэ ыIыгъэу къэшъопIэ 
утыгум къихьэу джэгуакIом зелъэгъум, пщынаомэ макъэ 
афишъи, къашъощтыгъэхэм якъашъо зэпаригъэугъ, зэкIэри 
къызэлъигъаплъэу ариIуагъ:
- Франсым инэф Орлеанскэ герцог-регентым Шарль 
де Ферриоль графым Черкес чыжьэм, Кавказым къырищыгъэ, ыпIугъэ Шарлотта-Элизабет Аиссе къыздигъэшъощт!
Сыдрэ къэшъуакIэми фэIэзэ Орлеанскэ герцогыр 
ыныбжьыкIэ лIыку хэкIотэгъагъэми, "спкъы ищыгъэрэ 
стэмэ ихыгъэрэ шъукъяплъ, джыри сызэрэкIочIэшIур 
зыхашъушI" ыIорэм фэдэу ыIэ-лъакъохэр римыутэкIыжьыхэу, шъэбэгъэ-гохьыгъэр къебэкIэу къыгъашъорэм фэсакъызэ, къыдешIэ, хъорыбзэ нэплъэгъукIэ Iоплъыхьэ. Зидэхэгъэ-IэшIугъэ зыдэзышIэжьырэ Айщэти тхы 
псыгъо псынкIэр жьым щызэрехьэ, къызыдашъорэм 
зыIуимышIыхьэми, шъхьэкIафэ фешIы, ау гугъапIэ гори 
зыфыригъэшIырэп.
"Сыдэу, аныбжь емылъытыгъэу, митIур зэкIура…", 
"яшIыкIэягъэ гум тефэрэп…", "черкес пшъашъэр икъашъо 
теунахъо"… Хэти ыIощт-ымыIощтымэ, ышIэщт-ымышIэщтымэ Айщэт апылъэп, къызыдашъорэм зыкъызэрэфишIырэм ыгъапэрэп. Ащ ыгу имыкIырэр, инэплъэгъу хэмыкIырэр Мария-Анжеликэ графиням къыкIэринэгъэ ишIулъэгъу Эди ары.
Къызэшъуахэхэм, Орлеанскэр зыIэблыпкъ ыIыгъ Айщэт 
щытхъугъ:
- Дэгъоу укъэшъо, мадемуазель Аиссе.
- Мерси, Франсым инэф. Аущтэу оIомэ, сигуапэ.Сэ 
ощ фэдэу къэшъоным сыфэIазэп, ау къызэрэбдезгъэштэщтым сыпылъыгъ. 
- КъапIорэм нэшIошIыгъэ зэрэхэмылъыр, мадемуазель 
Аиссе, сыгу рехьы. Уфаемэ, де Ферриоль графиня, сурэт 
къэгъэлъэгъопIэ гъэшIэгъон мо унэм щысиIэшъ, уезгъэплъын.
Айщэт зэнэгуещтыгъэр зызэхехым, ыгу къызэрэлъэпэрэпагъэр къызхимыгъэщэу утыгум къызэрэрищыжьыщтым дэмыгузажъощтыгъэ регентым джэуап ритыжьыгъ:
- Тхьэуегъэпсэу. СыкъызIыпхыгъэ шевальем дэжь 
сыIупщэжьэу, ари Мария-Анжеликэ графиняри къебгъэблагъэхэмэ, уисурэтмэ тызэдяплъын.
- КъызэрыпIу, мадемуазель Аиссе, пчыхьашъхьэ 
къыпфэсымышIэн щыIэп.- Айщэт шIоигъом Орлеанскэм 
дыригъэштагъ. Зэпыугъо тIэкIукIэ къыIуагъэм къыпигъэхъожьыгъ: - Сыоплъышъ, графиня, шевальер шIу 
плъэгъугъапэ… СшIошъ хъурэп… Сышъохъуапсэ, сэгъэшIагъо… Шъощ фэдэ Франсым щыгъотыгъуай, исыжьхэ 
Iоуи сшIагъэп…
- Аущтэу оIомэ, Франсым инэф,- Айщэт IугушIукIыгъ,- 
сигуапэ.
"ШIу плъэгъугъэр зэрэшевальер пшIэрэба, сидах…- 
къызыIихыгъэм рищэлIэжьыщтыгъэ Айщэт риIонэу Орлеанскэр фэягъ шъхьае, "уишевалье нахьышIуIохэм яшIулъэгъухэри яшъузхэри сэ зэшIозгъэкIыгъэх … Ори зэгорэм 
ар къыбгурыIощт…" ыIозэ, зыщигъэгъупшагъ, ау сурэт 
къэгъэлъэгъуапIэм итхэзэ, зыми зэхыримыгъэхэу МариеАнжеликэ графиням фидзыгъ:
- Тэ къыщышъупыпкIагъа шевальер?..
- Тэ тигъусагъэп ар, мыщ къыщытIукIагъ.
Сурэтхэм зяплъыхэхэм, ащ нахьыбэрэ пчыхьэзэхахьэм 
Айщэт хэтыжьынэу фэягъэп. ЗэрэригъэблэгъагъэхэмкIэ 
зэрэфэразэхэр Орлеанскэм раIуи, шевальеми шIуфэс 
рахыжьи, Мария-Анжеликэрэ ежьыррэ чэщныкъо мыхъупэу Пале-Рояль къикIыжьыгъэх. Унэм къызынэсыжьыщтхэм, къызэрэкIожьхэрэр зимыгопэгъэ Мария-Анжеликэ 
пшъыгъашъо къызытыригъаозэ, Айщэт еупчIыгъ:
- Пчыхьэзэхахьэр угу рихьыгъа, Аиссе? Орлеанскэ 
регентым сыдэущтэу ухэплъагъа?
- ЗэкIэри дэгъугъэ, гъэшIэгъоныгъэ… ау Орлеанскэм 
сыгу ебгъагъ.
- Сыда, мыхъун къыуиIуагъа?..
- Хьау, папа тхьамыкIэм къыкIэупчIагъэп.
- Ара?..- "армэ Iофэп" Мария-Анжеликэ ыIозэ, гукIэ 
щхыпцIыгъэ.
IV
Зэгорэм Ферриоль унагъор зэзгъэутэкIын фэягъэ 
хьалэ-балыкъыр непэ Нев-Сент Огюстен урамым тет унэ 
фыжьышхом къитэджагъ. Ар зыпкъ къикIыгъэр Блез-Мари 
де Эди шевальер ары.
"ШIулъэгъум упчIэжьэгъу иIэп" зыфаIорэр шъыпкъэ. 
Ар зыфэдэр Блез-Мари де Эди шевальем ишIулъэгъукIэ 
къыгурыIуагъ, джыдэдэм ащ ышIэщтым къыфызэмыплъэкIыжьынэу фэхьазырыгъ. Айщэти иошIэ-дэмышIэ 

--- Page 296 ---

шIулъэгъу къызэрэфычIэкIыжьыщтым хэгупшысыхьажьынэу, упчIэжьэгъу горэми лъыхъужьынэу иIоф 
тетыгъэп. Ишъырытыгъэ иIэжэкIуагъэми, ишIулъэгъу 
зэрэхъущтым шъхьэзэкъо шъэфкIэ зыригъэухыжьыщтыгъэ. Ау гуапэм зэрихьэ зыхъукIэ, гужьыдэгъэкIыпIэу иIагъэр 
Софи шъхьае, ежь фэшъхьаф зыми римыгъэшIэнэу ыгъашIорэ е зытенэгуикIырэ шъэф закъо горэ къызыфегъэнэжьы.
ШIу зэрэлъэгъуитIурэ пэпчъ насыпышIохэу залъытэжь ми, яшIулъэгъу лъагъо ахэр щыпэрыохъунчъэхэп. Эдии 
Айщэти ныбжьыкIэх, шIу зэрэлъэгъунхэкIэ шъхьэфитхэми, 
ежьымэ зыдашIэжьырэ къиныгъохэр къапыщылъых. 
Мальтийскэ орденым ыпашъхьэ Эди шевальем Iуагъэ 
щыриI. Ау хэтрэ цIыфи иIуагъэ ыгъэшъыпкъэжьыни ымыгъэшъыпкъэжьыни ылъэкIыщт. Шевальем Орденым ыцIэкIэ 
итхьэIуагъэ лIыгъэ хэлъэу хэгъэгум ичIыпIабэмэ къащигъэшъыпкъэжьыгъ, ау емыпэсыгъэ мэхагъэ иапэрэ шIулъэгъукIэ къызыхигъафи, "шIулъэгъуныгъэм уимыгъэшIэн 
щыIэп" зыкIаIорэр къыушыхьатыжьызэ, инэузыр Iуагъэ 
щигъэзыенэу тыриубытагъ. Айщэт? Ар шъхьэфитыгъэмэ, 
мыупчIэжьэу дэкIоныгъэкIи мэхъу. Ау джаущтэу зызекIокIэ, 
Шарль де Ферриоль графым сыдэу зишIыщта? Къызэрищэфыгъагъэри, зэрипIугъэри, джыри зэриIыгъыри зымафэ 
Айщэт къыфидзыжьыгъагъ. Ащ нахьи нахь шIогъэшIэгъоныгъ къыфыпигъэхъожьыгъэр: "ШIулъэгъуныгъэм 
жъы, кIэ иIэп, гум къызэрэуиIоу къыохъулIэрэм уезэгъэу 
упсэущт…" Мыр апэрэп Айщэт къызэрэриIорэр. Iо бащэ 
къыхэмыхьэу графым ар шъхьэфит къышIыгъагъэмэ, ары 
зэкIэми анахь дэгъугъэр. Мария-Анжеликэ Iоф хэзыдзэгъагъэ ливрэ миниплI рентэри, зэгуцафэщтыгъэ мылъкугощ 
тхылъыпIэм ит ахъщэу зыфэдизыр ымышIэщтыгъэри 
Ферриольмэ яунэ къинэжьыщтыгъэ.
Хэти ежь ышъхьэ иIоф зэрифэжьмэ нахьышIу, ау апэрэ 
шIулъэгъум лIыкIо къызыхахьэкIэ, ар шIулъэгъу къабзэ 
хъужьырэп. Пале-Рояль ужым Эди шевальер графым 
зэрэдимыгъэгущыIэгъагъэр Айщэт дэгъоу ышIагъ. Ежь ар 
ыпшъэ рилъхьажьыгъэу, Шарль де Ферриоль игурышIугъэ 
зыщытыригъэфэщтым паплъэзэ, непэ-неущыкIэ имафэхэр 
кIощтыгъэх. Айщэт зыгъапэщтыгъэм Орлеанскэм иIофи 

--- Page 297 ---

къыхахьэщтыгъэ, егъэзыгъэ хэмылъ фэдэу гущыIэ хадзэкIэ 
ар зыпкъ къикIыщтыгъэр Мария-Анжеликэ ары. Джащ пае 
Айщэт нахь макIэрэ графиням гущыIэгъу зэрэфэхъущт 
ушъхьагъумэ ауж итыгъ, Мария-Анжелики ар дишIэти, 
ежь ыIощт-ышIэщтымкIэ зыфэсакъыжьыщтыгъэ. Ау графыр зыгъэрэхьатыщтыгъэ уцыр тхьамафэм зэ къызыIэкIэкIыщтыгъэ Сильва Жан-Батист доктор-лIыкIор ары 
уцугъо зимыIагъэр. Ащ графым къыфызэхишIыхьэщтыгъэ 
уцыр Айщэт игушIогъо-гугъэпIагъ. Ар Айщэт иаужырэ 
къегъэшIупIэу Мария-Анжеликэ зыдиIыгъыгъ: графинямрэ 
пачъыхьэ докторымрэ зэрэзэзэгъыгъэхэу уцым икъэхьын 
мафэ дагъэуагъ, къыкIэлъыкIогъэ мафэм ызыныкъуи 
пагъэкIыгъ.
IэпэчIэгъанэ зышIыщтыгъэ Айщэт тыгъуасэ игъом 
къырамыгъэолIэгъэ уцым ащ фэдизэу ыгъэгумэкIыгъагъэп. 
Непэрэ мэфэныкъор окIофэ, къызыхимыгъэщэу ежагъ, 
ау зыгъэгумэкIырэр Мария-Анжеликэ римыIон ылъэкIыгъэп:
- Ларош джыри къызэрэт, тыгъуасэ фэдэу непи уцынчъэу къэкIожьмэ?
- Ащ фэдэ, Аиссе, пшъхьэ къимыгъахь,- графиням 
Айщэт къыгъэIасэ фэдэзэ, ыгу нахь къыгъэбырысырыжьыгъ.- Орлеанскэ регентым сицыхьэ телъ. Плъэгъугъэба графым ипенсионкIэ ащ къытфишIагъэр? Ар сэIо 
шъхьае, хэт ышIэра ахэм ашIэщтыр. 
- Эркюль-Андре кардиналми ишIушIагъэ зыщытэмыгъэгъупш,- ыуж имыкIыщтыгъэ регентым ыцIэ зышъхьаригъэхэу Айщэт къыIуагъ.
- Ары, ары, тызэрелъэIугъэр Iэпэдэлэл ышIыгъэп, 
тхьэегъэпсэу. Ау тэ тилъэIуи ежь илъэIуи зэрихьылIэжьыгъэр Орлеанскэ регентыр арыба? Ащ ыгу шIу къытфимылъыгъэмэ, сэ сыкъимышIэщтыгъэмэ, о укъимышIэщтыгъэмэ… плъэгъугъэба Париж ианахь бзылъфыгъэ дахэхэм 
Пале-Рояль уакъыщыхигъэщэу зыпчыхьэ ащ укъызэригъэшъогъагъэр? Джары сэ Пале-Рояль узыфэсщагъэр, 
къыдашъохэ пакIо, теплъэнхэкIэ зытелIэхэрэ лIы дэхэшхом 
нэIуасэ узыкIыфэсшIыгъэр… Шевалье фэдэхэмкIэ о ар 
щыогъэзые… 
Мария-Анжеликэ графиняр Айщэт къешIушIэкI-къедэхэшIэкIыщтыгъэми, ежь зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iэзэгъу 

--- Page 298 ---

уцыр зыщимыгъэгъупшэу къызыфеупчIыгъэм иджэуап 
зэгорэм янэжъ къыIоу зэхихыгъэгъэ гущыIэжъымкIэ 
ритыжьыгъ:
- "Хэпхыщт федэм ыпэ къыпфихьыщт зэрарым кIэупчI" 
ара, Мария-Анжеликэ мама, къысапIомэ пшIоигъор?..
- А IукI адэ, Аиссе,- Мария-Анжеликэ къыфадзыгъэ 
упчIэм къыкIигъэкуукIыгъ,- уигущыIэ ренэу кIэлъыкIыгъэ 
зэпытэу!.. Сэ шIу нэмыкI сыгу къыпфилъэп, шIу къыбдэхъумэ, сэра мыгушIощтыр! Дэгъу, дэгъу, графым къыпфидэщтмэ, уишевалье шIу лъэгъу, ау Орлеанскэ регентыр 
къызэрэпфэнэшIу-къызэрэпкIэхъопсырэми, сэ къэсымыIоми, ори уемыгуцэфагъэу щытэпщтын… Ащ зи хэлъэп, 
джащ фэдэ дунай тызтетыр.
- Мама!..- инамыс зыгъэцIыкIун горэ зызэхихыкIэ, 
зыкъиухъумэжьызэ, зызэришI хабзэу, Айщэт къызыIуипхъотыгъ, ау уцыхьэ къикIыжьыгъэ Ларош игущыIэ зэпыригъэугъ:
- Уцыр къэсхьыгъ, Аиссе, гумэкIыгъо щыIэжьэп,- 
Ларош къыIуи, Айщэт зэмыжагъэу графиняр зыщыгъозагъэр къыфыпигъэхъожьыгъ: - Сэ счIыпIэкIэ о уцыхьэ 
уфакIозэ пшIынэу Жан-Батист докторым къысфигъэпытагъ.
- Сыда? - хэшIыкI зыфыриIэм ыгъапэ фэдэу МарияАнжеликэ къэупчIагъ, ар зэрэшIоемыкIумкIи къыухыжьыгъ: - Сэщ нахь къэмынагъэми, Аиссе, уизакъоу а 
IонтIэгъэжъым дэжь узгъэкIонэп. Сэ сэшIэ ахэр зыфэдэхэр, 
сыкъыбдакIозэ сшIыщт!
- Ары шъхьае, графиня, докторыр Шарлотта-Элизабет Аиссе изэкъонэу фай.
- Арымэ ащ къыугупшысыгъэр, регентым тетхьаусхылIэщт. РаIуагъэр ымыгъэцэкIэнэу сыда ар зыхэтыр?! 
Джары, Аиссе, пшIэ пшIоигъомэ, федэ-зэрарэу зыфэпIуагъэр зыфэгъэхьыгъэр…
- Сэ къысаIуагъэр къышъосIожьыгъ нахь, зыми сиIо 
хэслъхьагъэп,- гуцафэ къыфашIыгъэ фэдэу Ларош къэгузэжъуагъ.- Сэри ар сыгу зэрэримыхьыгъэр зызышIоIазэжь 
докторым сфеIошъугъэп.
- Цыхьэ къыпфэтымышIэу арэп, Ларош,- зэгорэм 
Айщэт ащ зэрэфэгубжыгъагъэр ыгу къэкIыжьи, ешъэбэкIыжьыгъ,- о уишIэн пшIагъэ, тхьэуегъэпсэу.

--- Page 299 ---

- Ары, ары, Аиссе,- Мария-Анжелики зэхихыгъэр 
игопагъ,- Ларош зи къызытыригъэнагъэп, загъорэ ащ 
цыхьэ фэтшIырэп шъхьае, ар пачъыхьэ докторым нахь 
цакоп.
- Хьау, хьау, графиня,- Ларош гукIэ Айщэт зыригъаштэзэ, Мария-Анжеликэ ищытхъу зэпыригъэугъ,- къыстемыфэрэр зэхэсхынэу сыфаеп. Доктор пэпчъ ежь зыфэе 
сэнэхьатыр къыхехы: Сильва Жан-Батист уцымэ яшIын 
фэIаз, сэ ахэмэ цIыфхэр арэсэгъэхъужьых. Сэ сышъуимыщыкIэгъэщтмэ, сиIофмэ ауж сихьажьыщт,- унэм 
икIыжьынкIэ зышIуабэ дашIэщтыгъэ Ларош Iизын къызыратым, къэтэджыжьыгъ.
Мария-Анжеликэ графиняр къызэрэфыщытым Айщэт 
зыхэгупшысыхьэкIэ, ицIыкIугъом нахьи ипшъэшъэгъум 
нахь къыфэдэй хъугъэу къыщэхъу. Мы илъэс зытIум ар 
иIокIэ-шIыкIэ гъэпсыкIэмэ къахэщы. Иакъыл-гулъытэ хэхъуагъэу, ыныбжь елъытыгъэу ара хьауми игуцэфэшIылыгъэ зыдырегъэхьыха? ТIум щыщэу зытырилъхьащтыр 
ымышIэзэ, игумэкIхэр зыр зым ыуж итхэу ищыIэныгъэ 
ныбжьыкIэ къыхэтэджыкIых: "Сыда тызэдэгущыIэ къэси, 
зэрэсимыгуапэр ышIэзэ, Орлеанскэм игугъу къызыкIысфишIырэр?.. ЗэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныр "графым 
къыпфидэщтмэ, уишевалье шIу лъэгъу, Орлеанскэр къызэрэохъуапсэрэм ори уегуцэфагъэщтын… Ащ зи хэлъэп, 
джащ фэдэ дунай тызтетыр…" къысеIо. Джы еплъ хъурэм, 
регентым ишIэ зэрэхэлъызэ, Жан-Батист докторым папа 
иIэзэгъу уц къытпиубытынэу ригъэжьагъ. Ащ таущтэу 
рикушъура? Клодини шIоп, сэ сымышIэу зыгорэхэр сакIыбыкIэ щешIэхэкIэ енэгуягъо. Тэ тиIофкIэ мыхъун горэ папа 
рамыIозэ, сыдэмыгущыIэ хъущтэп".
А мафэм Айщэтрэ ежьыррэ агу илъыр зэшIуаушъэфыжьызэ зызэдэгущыIэхэм, Мария-Анжеликэ КлодинаАлександринэ дэжь заригъэщагъ. Унэм зэрихьагъэм 
лъыпытэу графиням ылъэгъурэр ышIошъ мыхъоу пчъэшъхьаIум къыщызэтеуцуагъ:
- Клодин, узэшIокIыгъаха?!.
- КъакIо, къакIо, Мари,- бгы псыгъобзэ ищыгъэкIэ 
Клодина-Алексадринэ ышыпхъу къыпэгъокIыгъ,- укъызыкIэупчIагъэр мэфищ хъуи, сщыгъупшэжьыгъ.
- Тэ щыI сабыир?

--- Page 300 ---

- Зэгорэм къызэрэосIогъагъэу, ибэIыгъыпIэм естыгъ1.
- Пшъэшъэжъыя, шъэожъыя?.. Пшъэшъэжъыемэ, 
спIущтыгъэшъ ары…
- Зыгъэрэхьат, шъэожъый.
- Ары гущ, тхьамыкI, ары гущ…
- Хъугъэ, Мари,- ышыпхъу къырищэжьэгъэ нэшIошIыгъэр Клодина-Александринэ щыригъэгъэтыгъ,- ащ 
нахьи нахьышIу шъуиферриоль къэбармэ сахэгъэдаIуи.
- Къэбар дэгъу тиIэп. Графыр зэрэзэкIокIыгъэр имыкъоу, джа пшIэрэ шевальем Аиссе ышъхьэ зэщифыгъэу 
тыщигъэIэжьырэп. Шевальем инэчыхьэнчъагъэ зыдимышIэжьэу къаигъэ тыкъишIыгъап. Ары, ары, Клодин 
умыгъэшIагъо…
- О сыда ащ хэплъагъорэр, Мари? ШъущызымыгъэIэжьырэм Аиссе фая?
- Фэе къодыеп…
- Пэрыохъу уфэмыхъу. ДэгъакIуи, оркIэ нахьышIу.
- Сэ ащ шIуагъэ хэслъагъорэп.
- ЗыдакIокIэ, уанэIу икIынышъ, мылъку дэгуащэкIэ 
иIоф къышъухэлъыжьыщтэп, къыбгурыIуагъа?
- Ар сыгу къэкIыгъэп…
- ШIу пшIэным ыпэкIэ, загъорэ егупшысэзэ шIы. 
Къышъухэсызэ графыр зылIэкIэ, мылъку гощ щыIэжьыщтэп, зэкIэри черкесыпхъу хэхэсым къыфэнэжьыщт. 
СызыкIэупчIэм, джары къысаIуагъэр.
- Ар сшIагъэп… Сэ къытхэс, удэмыкIу сэIошъ, 
сеушъыи… Арабмэ зэраIоу "къуаер тигъэлъэгъуни, 
мыжъор тигъэдырыщт" ара? Ащыгъум сэ ащ есшIэщтыр, 
Клодин, сэшIэ! Тхъу зэрымылъ къошыным ышъхьэ резгъэфыхьэзэ, сэ ар дэзгъэкIон, ышъхьэ тхихыфэ сипщыкъограф тхьамыкIэр згъэлIэнэп: сепщэн, Iэ щысфэн, зы бадзи 
тезгъэтIысхьанэп.
1 Дидро "дэхэ нэпэнчъ" зыфиIогъэгъэ Клодина-Александринэ 
илъэрымыхьыгъэ ныбэкIапхэкIэ цIыф римыгъашIэу, Мария-Анжеликэ фэшъхьаф щымыгъуазэу, мэзих охъуфэ, къыхьыгъ. 
Джары Ферриольмэ ахэкIыжьи, унэ шъхьаф иIэу, ар литературнэ 
салон ышIыгъэу зыкIэпсэущтыгъэр. Сабыир къызэхъум, ибэIыгъыпIэм рити, ежь опсэуфэ зэ закъуи ащ теплъэжьыгъэп. Жан 
Ле Рон де Аламбер цIэр зыфаусыгъэ шъаор ыужым Францием 
ианахь шIэныгъэлэжь ин дэдэ хъугъэ.

--- Page 301 ---

Мария-Анжеликэ ышыпхъу къыIуидзэгъэ гупшысэр 
унэм къыхьыжьыфэ шIуабэ дашIэщтыгъэми, къызыфэчъэжьыгъэ Айщэт графыр зегъэгупсэфыжьым, имыхэбзагъэу 
гъолъыжьыгъэу къычIэкIыгъ. "Джаущтэу зэрэхъугъэр 
нахьышIункIи мэхъу, сиплъыр-стырыгъи стекIыгъэу есIощтым нахь зыфэзгъэхьазырын" ыIозэ, ежь графиняри ипIэ 
екIужьыгъ. Ау пчэдыжьышхэ ужым къыухьэ-ымыуахьажьэу Айщэт риIуагъ:
- Тыгъуасэ орырэ сэрырэ тызэрэгущыIагъэм, Аиссе, 
бэрэ сегупшысагъ, нычэпэрэчэщми сынапIэ зэтеслъхьагъэп. 
Шевальем фэгъэхьыгъэу къыосIуагъэмкIэ сызафэп, ори 
сыопхъэшэкIыгъащ. Хэтрэ ни пхъум тегуIыхьэ-тенэгуикIышъ, сыкъызэхэшIыкI, къысфэгъэгъу. Джыдэдэм уишIулъэгъукIэ къыбдесэгъаштэ, уидэкIогъу блэмыгъэкI, ор-орэу 
насып зыфэшIыжь.
- Тхьэуегъэпсэу, Мария-Анжеликэ мама,- Айщэт 
зэмыжагъэ-зэхихыгъэм нэгушIо шэплъ кIигъэхъукIыгъэми, 
ышъо зыкъызэблезгъэхъущтыгъэ мэкъэ ефэхыгъэкIэ 
къыухыжьыгъ,- ар о оIо шъхьае, папа ыIощтыр сшIэрэп.
- Сыд ыIощтыр,- зыфаер къызэрэдэхъущтыгъэм 
кIуачIэ зыхыригъэгъотэжьэу графиняр къэупчIагъ,- 
егъашIэм ущигъэсыщта? Графым епIощтымкIэ узыщэукIытыхьажьымэ, сыкъыбдэкIон. Непэ сыдэу щыта, удэгущыIэмэ, укъызэхишIыкIыным иIоф тета?
- Пчэдыжьышхэм зэрэплъэгъугъ, дэхэкIае фэд. 
Ежь-ежьырэу иуци ешъожьыгъ.
- НекIо ащыгъум, тыдэгущыIэщт. Сыда узыфыщысыр?
- Ащ фэдэу псынкIэуи?..- Айщэт къэупчIагъэми, 
игуапэу къэтэджыгъ.
Айщэтрэ Мария-Анжеликэрэ унэм зехьэхэм, халат 
шхъонтIэшхор зыплIэIу идзагъэу щысыгъэ Шарль де Ферриоль графыр къызэплъэкIыгъэп, тхэныр зеухым, зыкъызэригъэзэкIыгъ. Айщэтрэ джэхэшъотетымрэ фэшъхьаф 
зиунэ имыхьэщтыгъэм инысэ зелъэгъум, ыгъэшIэгъо-имыгуапэу къэупчIагъ:
- Шъора?.. Сыд, графиня, сиунэ укъихьэу уихэбзагъэп, 
зыуж уитыр? - щхыпцIызэ къеупчIи, ригъэблэгъагъэх: - 
ШъукъэтIыс.
- Къэбар гушIуагъо, граф, къыпфэтхьыгъ.

--- Page 302 ---

- Къэбар гушIуагъо зызэхэсымыхыжьыгъэр бэшIагъэ, 
сыкъэдаIо.
- КъаIо, Шарлотта-Элизабет Аиссе.
- СшIэрэп ныIа къызэрэсIощтыри… 
- Аиссе къыфэмыIошъурэм, граф, сэ ущызгъэгъозэн. 
Мыр пшъэшъэпкъ дахэм иуцуагъ, фит пшIымэ, Iизын 
ептымэ, дакIо шIоигъу…
- Сыд пIуи?!.- зэнэгуещтыгъэ къэбарым графыр къызыщигъэлъэтыгъэу, зыщидзыгъэ халатым лъапэкIэ еомэ, 
ыгу тыригъэпщахэзэ, джэхэшъогур къырекIухьакIы, 
бзылъфыгъитIумэ атекуо: - ДэзгъэкIон пшъашъэ спIугъэп 
сэ!.. Сыда сэщ нахьи шевальер зэрэнахь дэгъур!.. ЗэрэныбжьыкIэр ара?.. Укъызысэщэфым сэри сыныбжьыкIагъ…
- Папа!..- Айщэт гуIэзэ, графым ечъэлIагъ.- Зыгъэрэхьат, ащ фэдэхэр къэмыIох…
- СанэIу икI, ори ары! - Мария-Анжелики къыфэгубжыгъ.- ТIуми зысэшъумыгъэлъэгъу! - Унэм икIыжьыщтыгъэ Айщэт лъыджагъ: - Шарлотта-Элизабет Аиссе, къэуцу! 
- Язакъоу къызэнэхэм, графым лъэгонджэмышъхьакIэ 
Айщэт ыпашъхьэ зыщыридзыхыгъ, ыIитIу къыубытыгъэу 
ябэу, мэгъы.- Пшъэшъэпкъым узиуцокIэ, сыгу къыпфилъыгъэмкIэ сыкъызэхэпшIыкIын сшIошIыгъ… Зи къыбгурыIуагъэп… Сыныбжь укъемыплъ, сэ джыри гукIэ сыкIал…
- Папа, щыгъэт!..- Iэ пытэхэмкIэ графым Айщэт къызеубытым, зэрэпырикъугъэри ымышIэу зыкъыIэкIиути, 
унэм къичъыжьыгъ.
Ар зыхъугъэм сыхьати темышIагъэу, Шарль де Ферриоль графым зи къемыхъулIагъэ фэдэу Айщэт дэжь 
къакIуи, къешъэбэкIызэ, тхылъыпIэ уплIэкIагъэр къыритыгъ:
- Мыщ едж, етIанэ тызэдэгущыIэщт.
Шарль де Ферриоль унэм зекIыжьым, тхылъыпIэр 
ыIыгъэу Айщэт тIэкIурэ щысыгъ, етIанэ ыIапэхэр сысхэзэ, 
зэкIоцIихи, еджагъ: "Сэ укъызысэщэфым, мыщ фэдэ 
гукъэо-гухэкIхэр зыфэсшIыжьынхэу, насыпынчъэ зызгъэхъунэу сыфэягъэп. СынатIэ итхагъэр сымышIэщтыгъэми, 
узгъэпхъунэу е шIу услъэгъунэу сигухэлъыгъ. ЗэрэхъугъэмкIэ, ар титIо къытэхъулIагъ. Арышъ, сыгу къыпфитэджэгъэ шIулъэгъуныгъэ стырым пхъу шIулъэгъур 
фэзгъэдэн слъэкIыщтэп. КъыохъулIагъэм еуцуалI, уашъор 

--- Page 303 ---

фаеу тызызэфихьыгъэкIэ, о тызызэкIэрэмыщыжь…" - 
Айщэт зэджагъэм ышъхьэ къыгъэунази, тхылъыпIэр 
къыIэкIэзыгъ.
V
IудэнитIу зэрыугъэ мастэр зэрэмыдэшъущтыр Айщэт 
ышIэщтыгъэми, бэмэ ягупшысэзэ, къыфашIагъэ шIушIагъэм 
ихьатыркIэ къехъулIагъэм зы лъэныкъомкIэ еуцолIагъ, 
адрэ къыфэнэжьыгъэ лъэныкъо закъом ыпсэ фигъэтIылъыщтми, ар зыми ригъэуцIэпIыщтэп.
Сыда Айщэт ышIэн ылъэкIыщтыр? ГущыIэ дахэкIэ 
къеIушъашъэхэрэм защимыдзые-афэсакъызэ, шъхьэмылъытэжь дунаеу зыхэфагъэм ышъхьэ къыщиухъумэжьыщт. Ау гукIэ зытеIункIэжьызэ, зызыхигъэзагъэщтыгъэ 
француз щыIакIэм ар бэмэ къащыгурыIощтыгъэп: къызгурымыIощтыгъэхэр къыкIэнакIэщтыгъэх, къызыгурыIохэрэм агъэшIагъощтыгъэ. Французмэ яшэн-хабзэхэр 
Айщэт ымыштагъэхэу, къехъулIагъэм емыуцолIэгъагъэу 
арыгъэп. Ыныбжь хэкIуатэ къэси, иадыгагъэ пэчыжьэ 
хъущтыгъэми, сыдрэ лъэныкъомкIи ифранцузыгъэ къызэребэкIырэр зыдешIэжьыми, джа ибзылъфыгъэ шъхьэлъытэжь сызыщымыгъэгъупш, зыхэмыгъэукъу къыриIощтыгъэ.
Ары шъхьае, "ухэхэсмэ, унэ чанми, унэшъу" Айщэт 
янэжъ зэриIощтыгъэр шъыпкъэу къычIэкIыгъ. Джа гущыIэ 
Iушым ишIуагъи иягъи къекIы. Узыхэфэгъэ цIыфмэ уазыхэзагъэкIэ, зылъ пхэлъ лъэпкъым ылъапсэ пшIокIоды. ЛъэпкъшIэжьыр Айщэт зыхимышIэжьыщтыгъэмэ, бэшIагъэ ар 
француз шъыпкъэ зыхъущтыгъэр, адрэ француз бзылъфыгъэмэ ахэкIокIагъэу, сабый-бын унагъоу псэущтыгъэ. 
Ау ар ахэмэ афэдагъэп, ицIыфыгъэрэ идэхагъэрэ насып 
мыгъакIо фэхъугъэх: хъулъфыгъэхэр къехъуапсэх, бзылъфыгъэхэр къешъугъух, къэзыщэфыгъэ-зыпIугъэ графым 
ыгу къыфилъыр къэпIонкIэ жэм къыхьырэп. "Зымафэ папа 
зыкъызэрэсфишIыгъэр… къысэбэунэу зэрэфэягъэр Эди 
есIомэ, къысфитхыгъэ тхылъыпIэм езгъаджэмэ, сыд нэкIэ 
ар къысэплъыщта, сыдыгуи ащ къысфишIыщта?.. Ащыгъум 
сэркIэ угу илъыр псынкIэу зэшIохи, мыхэмэ сахэщ, сятэ 
сыщыухъум есIуагъэу, селъэIугъэу мэхъу. Мы тхылъыпIэр 

--- Page 304 ---

ары мыхъугъэмэ, исымэджагъэ теслъхьанти, зыкъызэрэсIуишIыхьэгъагъэхэр фэзгъэгъущтыгъэ, зыщызгъэгъупшэщтыгъэ… Ау мыр къэзытхыгъэм ышъхьэ щехы 
еIолIэгъуай. "Къыпфэстхыгъэм едж, етIанэ тызэдэгущыIэщт" къысиIогъагъ шъхьае, сызэрэзыфэсакъыжьырэр 
къызэрэздишIагъэр армэ сшIэрэп е лъэгонджэмышъхьакIэ 
сапашъхьэ зэрисыгъэмрэ къысфитхыгъэмрэ 
арэукIытэжьымэ сшIэрэп, зи къыIожьырэп. Аущтэу къычIэкIыгъэмэ, дэгъугъи. ЛъыкIэ тызэщымыщыми, пхъукIэ 
къысаджэмэ, сигъашIозэ, сэри "папа" есIозэ, джы нэс 
сипIугъ, зыми сыщигъэкIагъэп…"
ОшIэ-дэмышIэу къилъыгъэ жьыбгъэм чъыг къутамэхэр 
зэридзэжьхэзэ, шъхьаныгъупчъэмэ къадэшъуикIыгъ, пчъэр 
къыгъэкIэзэзыгъ. Непэрэзымафэм зымакъэ къэмыIущтыгъэ графым Айщэт фэгумэкIыгъ: "Мы жьыбгъэр папа 
къекIущтэп,- Айщэт къызыщылъэтыгъ,- уц егъэшъогъэн, 
еушъыигъэн, ешъэбэкIыгъэн фае, изакъоу къэбгъанэ 
хъущтэп.- Ау Айщэт зыкъызэрипхъотагъэм фэдэуи, 
псынкIэу зиIэжэжьыгъ.- Хьау, хьау, папа изакъу…- Пчъэр 
зыIуехым, Софи къачъэу ылъэгъугъ, графыр къызэрыджыкIыщтыгъэ унэмкIэ Дэстэнрэ Ларошрэ елъэкIоныщтыгъэх.- 
Симызэкъощтмэ, Iофэп…"
- НекIо, Софи, папа къэджэ…- Айщэт гу къызыIэпишIыхьажьыгъ.
- Орэп къызаджэрэр, зэхэпхырэба, Ларош ары.
- Ларош нахьи сэ джыдэдэм ащ нахь сырищыкIагъ.
Айщэтрэ Софирэ унэм зехьэхэм, чыхIэныр зышъхьэрыхъуагъэ графыр шъхьэрыт лIитIумэ къафэгубжыщтыгъэ:
- Сыда, тырку шэйтанхэр, къысэшъушIэнэу шъузыфаер?.. СанэIу шъуикIодыкI… Шъори ары, Клодина-Александринэ, Мария-Анжеликэ иблыс мэхъаджэхэр, сыд 
шъуIуагъэ-шъушIагъэкIи, си Шарлотта-Элизабет Аиссе 
шевалье шъхьэрыкIом дэзгъэкIощтэп, Орлеанскэ нэпэтехми 
езгъэуцIэпIыщтэп. Аиссе, сыпсэм фэд, тэ ущыIа?!. Устырахы… Зыми уестыщтэп!..
- Папа, зыми сыптырихырэп,- Айщэт нэку-нэпсэу 
графым еIэсэкIыгъ,- мары сыпшъхьэщыт, Софии, Лароши, 
Дэстэни марых. Шэйтани, иблыси щыIэп, моу чыхIэныр 
зытехи, уцым ешъу.
12 Заказ 026

--- Page 305 ---

Шарль де Ферриоль зыфэсакъыжьызэ, нэ лъэныкъокIэ 
чыхIэн чIэгъым къызычIэплъым, къышIэжьыгъэхэм къаIугушIуагъ:
- Шъора?.. Сэ слъэгъугъэхэр нэмыкIыгъэх… Сыда 
шъукъыкIысшъхьащытыр?.. ШъуIукIот. Къаштэ, Аиссе, 
уиуц. О пIэкIэ себгъашъомэ, ишIуагъэ къысэкIыщт.- КъызыфелъэIугъэр Айщэт зыфешIэм, тIэкIурэ щылъыгъэу 
графым къыIуагъ: - Шъо сыда, Ларош, шъузыфыщытыр, 
шъуиIофмэ ауж шъуихьажь. Ори ары, Софи. Тэ, Аиссерэ 
сэрырэ, тизакъоу тызэкIэрысыщт, зыгорэхэми татегущыIэщт.
- Хьау, хьау, Софи, о къанэ,- Айщэт къэгузэжъуагъ.
Ларошрэ Дэстэнрэ агукIэ щхыпцIыхэзэ, унэм зекIыжьхэм, Софи пымылъыжьэу графыр къэупчIагъ:
- Сыда, Аиссе, цыхьэ къысфэпшIырэба?
- ПхъукIэ сыолъытэмэ, папа, цыхьэ къыпфэсэшIы, ау 
адрэ къысэпIуагъэхэмрэ къысфэптхыгъэмрэ къыоспэсырэп. Джахэр зыщыбгъэгъупшэжьыхэмэ, тызэрэзэфыщытыгъэу, о сыуипхъоу сэ усятэу тыкъызэфэнэжьы, уишIушIагъэ ныбжьи сщыгъупшэщтэп.
- Зэхэоха, Софи, уиграфиня къыIохэрэр? - Шарль де 
Ферриоль щхыпцIи, ынэ псышъохэр къиухъурэикI-къикIотыкIыхэу ежь зыфаемкIэ къыухыжьыгъ: - Ащыгъум 
сишIушIагъи зыхэпшIагъэп, къыпфэстхыгъэри къыбгурыIуагъэп. СыпшIожъэу, сыпшIоделэу укъысэплъымэ, укIэгъожьын, укIэхьажьынэп! - графым зимышIэжьэу джы 
ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- Софи, танэIу икI зэраIуагъэр 
хэта?!
Шарль де Ферриоль кIэрысыгъэ Айщэт къызызыщэлъэтым, графыр къатхъуи, ыIэ къыубытыгъ.
- Папа, ащ укъыблэмыкI! - Айщэт ыIэ графым къыIэкIитхъыжьи, пчъэм къызынэсым, гуегъу нэплъэгъукIэ фызэплъэкIыжьызэ, нэку-нэпсэу риIуагъ: - Къысфэгъэгъу, угу 
хэзгъэкIынэу сыфэягъэп.
- Аиссе, Шарлотта-Элизабет Аиссе, къэуцу! - графыр 
ымакъэкIи, инэплъэгъукIи къызэкIэмыкIоу лъыджагъ.- 
Узыфимытыр умышIэ, къэуцу.
- Хьау, папа, джыдэдэм зи къысэмыIу…- гуплъырыгъэм зыдыримыгъэхьыхэу, къырихыгъэ шъхьакIом ыстыщтыгъэми, ыгу теIункIэжьызэ, Айщэт "папакIэ" графым 

--- Page 306 ---

еджагъ, етIанэ нахь гущыIэ шъабэкIэ егыижьыгъ: - Къыптемыфэрэ-пфэмышъуашэр зэрэпшIэрэм егупшыс.
Айщэт машIом ыстызэ, иунэ чъэжьыщтыгъэми, графыр 
зыщыбырысырыщтыгъэ унапчъэмкIэ джыри фызэмыплъэкIыжьын ылъэкIыгъэп.
- НекIо, Аиссе, хъугъэ…- Софи Айщэт ыIэблыпкъ 
ыубыти, унэм рищэжьыгъ.
Айщэт Софи ыбгъэ зычIидзи, мэкъэнчъэ нэпскIэ зигъэгъыкIыгъ, игукIае къызыхэужьым, къыIуагъ:
- Унасыпынчъэмэ, ащ фэди къыохъулIэщт…- графым 
иунэ лъэныкъокIэ даIуи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Ау 
папа сыгу ебгъэрэп… УмыгъэшIагъо, Софи, сыда сымаджэр 
бгъэмысэкIэ…
- Ар шъуIозэ,- Софи Айщэт къызэпиутыгъ,- жъугъэсэхъуджагъэ!.. Сымаджэмэ, исымэджапIэ ерэт, зыкъешIы… ШIоигъор ыжэ къызэрэдэзэу фашъушIэзэ, ышъо 
икIыгъ.
Айщэт зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, игукъауи щыгъупшагъэу Софи IугушIуи, есэмэркъэужьыгъ:
- Софи, мыщ фэдэу упхъашэу сшIагъэп.
- Адэ сыда графым фэмыгъотырэр!.. О "папа" пIозэ, 
ыпхъу шъыпкъэм фимышIэщтыр фапшIэзэ, укъыдечъэкIы, 
ежь къыонэцIыжьы… ИлIэжьыгъо хъугъэ, зэгорэм зигъэшхэкIыщтба?.. Ащыгъум къызебгъэжьэгъахэкIэ, пшIуаушъэфэу умышIэ горэ къыосIощт. Ларош ыIорэ пстэури 
пшIошъ умыгъэхъу. Жьыбгъэр къепщэу, шыблэр гъуагъоу 
зыщыхъурэ уахътэм ащ бзылъфыгъэ горэ графым къыфещэ. ЯслъэгъулIагъэр къэсэIо нахь, ишъыпкъапIэ сшIэрэп, 
сыхэукъонкIи мэхъу…
- Зымыухыжь, Софи,- Айщэт ыгу къыдемыIэщтыгъэми, щхыгъэ,- сэри ар сэшIэ, уфаемэ, ыцIи къыосIон? 
Лулу. Зэгорэм Ларош ар икIэсэлагъ.
- Аиссе! - Софи къэушэплъызэ, ымакъэ зыкъипхъотагъ,- къэпIуагъэр зэхэсымыхыгъэмэ, нахьышIугъ. Ара 
джы графыр къызфэнэжьыгъэр? Ащ непэ къыуиIуагъэм 
изакъоми...
- Папа сымадж къыосIуагъи, Софи, угу емыгъабгъ,- 
графым мыхъун рашIэрэм фэдэу Айщэт къэгуIагъ.- Сэ 
сыд къысиIуагъэми, сыдэу зыкъысфишIыгъэми, Тхьэм 
къыстырилъхьагъэшъ, ишIушIэ сэркIэ гъунэнчъэшъ, фэз12*

--- Page 307 ---

гъэгъущт.- ХэщэтыкIи, зэпыугъо тIэкIукIэ къыухыжьыгъ: - 
Лъфыгъэ горэ иIагъэмэ, фэсымыгъэгъуныгъэкIи мэхъу…
- Адэ ары…- Софи къыдыригъашти, Айщэт зэнэгуещтыгъэр къыфидзыгъ: - Къыобэнмэ?.. Мор зэблэн 
щыIэп… Уигъэунэхъун!
Айщэт зэгупшысэщтыгъэм ышъо пифыгъэу тIэкIурэ 
щыси, къыIуагъ:
- Ащ сэри сыщэщынэ, Софи… Ау лъэIу къыпфысиI: 
непэ плъэгъугъэм игугъу зыми фэмышI.
- Ларошрэ Дэстэнрэ абзэгу пфэубытыщтмэ, сэ ар 
зыми есIонэп,- къыфагъэпытагъэр ыгу къызэреорэр Софи 
тIэкIу къыхэщэу къыIуи, Айщэт къегыижьыгъ: - Ори тэрэзэу упсэурэп. Сыда, делэр о уиIыгъына? ГъэшIэгъона, 
зэгорэм ыгу къыогъуи, ахъщэ тIэкIу къыптыригъэкIуади, 
укъищэфыгъагъэмэ… ЕгъэшIэрэ пщыныжьэу уиIэщта?
ЧIыпIэ къин Айщэт зифэкIэ, зэрэхъу хабзэу иунагъо 
лъэпсэкIод ашIи, къызэратыгъугъагъэр, къызэращэфыгъагъэр, нэмыкI динкIэ зэраумэхъыгъагъэр, ядаозэ 
иадыгацIэ къызэригъэнэжьыгъагъэр, зыхащэгъэ хымэ 
цIыфмэ зызэрахигъэзэгъэщтым зэрэфэгуIэщтыгъэр, зыгу 
къыфэмышIухэр "черкес IэлкIэ" къызэреджэщтыгъэхэр, 
иадыгабзэ зыщимыгъэгъупшэжьыным пае ежь-ежьырэу 
зэрэзыдэгущыIэжьыщтыгъэр инэплъэгъу чыжьэ-благъэхэм 
къазыхэтэджэжьхэм, фэмыIэжэшъугъэ нэпсыхэр ынэмэ 
акIилъэкIыкIызэ, къыIуагъ:
- КъэпIуагъэхэр шъыпкъэхэми, Софи, зыкIэ къыбдезгъаштэрэп: Тхьэм ичIыфэ тыжьыгъуае, Ащ ишIэ зыхэмылъ 
сэ къысэхъулIагъэп. Ау Тхьэм къысхилъхьагъэ къэбзагъэр 
егъэзыгъэ IофкIэ, джа Тхьэ дэдэр къысэлъэIугъэкIи, сыкъызэхерэшIыкI, зыми сфетыщтэп.- Айщэт къащ къызыфихьыжь зэхъум, Софии ар ышIагъ.- ШъхьакIом ыпэ 
лIэныгъэр къэсштэн! Хьауми, Софи, о ащ нэмыкI еплъыкIэ 
фыуиIа?
- Хьау, Аиссе…- Софи къыщиутыгъ.- Илъэс пшIыкIутIу 
нахь сымыныбжьэу сятэнэпIосым шъхьакIо къысихыгъ… 
Ащ къысишIэгъэ емыкIур сянэ фэщэчыгъэп… Хъулъфыгъэ 
слъэгъумэ, скIышъоц тэджэу, ощ нахь гугъэпIэ-гушIуагъо 
симыIэу сэпсэу.- Айщэт Софи зэриубытылIи, тIуми ягукIае 
зэдагъэежьызэ, заулэрэ щысыгъэхэу Софи игущыIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Ау етIани, Аиссе, сэ къысэхъулIагъэр 
о къыозгъэхъулIэнэу сыфаеп… О хэкIыпIэ уиI.
- Сыд фэдэ хэкIыпI?
- Шевалье Эди удэкIощт!
- Софи, сшыпхъу кIас, сыпсэм фэд,- Айщэт зэхихыгъэр игопагъэми, къегыижь фэдэу зишIыгъ,- тхьэуегъэпсэу, 
сэ нэмыкI горэ къысэпIон сшIошIыгъ… Хьау, хьау, Софи, 
шевальемрэ сэрырэ ащ тиIоф нэсыгъэгоп… Де Эди нэузыр-Iуагъэ зэриIэр пшIэрэба? ПэшIорыгъэшъэу тымылъэгъурэ насыпым тыпэмыгъэгъочъ. ЕтIани папа сымаджэр 
изакъоу къэзгъэнэшъущтэп.
- Джар пIозэ, графыжъым уеунэхъулIэжьыщт!
- Софи, Тхьэм щыщын, имыщыкIагъэхэр умыIох…- 
къыфадзыгъэм шъыпкъэ зэрэхэлъыр Айщэт ышIэщтыгъэми, ыдагъэп.
VI
Джа мафэм, чэпэзэхэогъумэ адэжь, Шарль де Ферриоль графым Лулу зэрэфищагъэр ежь Ларош дэдэм 
Айщэт къыриIожьыгъ. Ау Ларош дэгъоу ышIагъэр "Шарлотта-Элизабет Аиссе моу къысфащи, сэ джыри сызэрэмыжъыр, бзылъфыгъабэмэ афикъун лIы кIуачIэ зэрэсхэлъыр ерэлъэгъу" къызыреIом, "ар къэкIон ылъэкIыщтэп, 
Аржанталь игъусэу театрэм кIуагъэ" зэрэриIожьыгъэр 
ары. Айщэт иIоф къыхэмыхьэу ошIэ-дэмышIэ бырсырыр 
зыпкъ къикIыгъэр Софи. КъэбарымкIэ Мария-Анжеликэ 
зеIушъашъэм, графиняр ащ фэягъэти, ипщыкъо графым 
дэжь чъи, куо-хьау ришIылIагъ:
- Сыда Ферриольмэ яунэ шыихъ къахьыпэ кIуапIэ 
зыкIипшIыкIыгъэр?! УкIытэ щыIэжьба, граф!? Джыдэдэм, 
ори цIэIужь-нэмыукIыт, пкIэнтIыIу зэпясымыгъэутызэ, 
танэIу икI!
- Мыдэ мыр, мыдэ мыр…- Шарль де Ферриоль 
зэхихыгъэм зэщифымэ, кIигъэджэгукIызэ, къызыщытэджыкIыгъ,- ежь зыфэдэр зыдимышIэжьэу мыщ тыкъызэригъэсэжьырэр…
- Граф, щыгъэт! - Мария-Анжеликэ графым текууагъ.- Ащ укъызыблэкIыкIэ, джыдэдэм узэкIоцIязгъэпхэнышъ, делэщым уязгъэщэщт!

--- Page 308 ---

Айщэт гуIэзэ, унэм къилъэдагъ:
- Мария-Анжелика мама, ащ фэдэ папа емыIу!..
- Аиссе, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- Шарль де Ферриоль графым пэщытхэр IуигъэзыкIыхэзэ, Айщэт зыIэкIиубыти, къэгъыгъ,- о зыр ары, сипшъашъ, сыкъызыкъонэжьынэу сэ сиIэр, мыхэр джынэх, сащыухъум… Ори 
ары, Лулу, о уджынэ шIуцI… Сыда къыпфэсшIагъэмрэ 
къыостыгъэмрэ зэхэмышIыкIэу узыфэщхыпцIырэр?..
- КъыуаIуагъэр зэхэпхыгъэба?! - Софи нэ пхъэшэ 
стырхэмкIэ Ларош фычIэплъи, пкъы псыгъо пытэ цIыкIукIэ 
Лулу жэхэкIотагъ.
- Мыдэ мыхэр, мыдэ мыхэр…- графым игущыIэ 
мыскъарэхэр Лулу къыкIиIотыкIыжьхи, ыпхэкI хъураекIэ 
лъыплъэхэрэм къадэджэгузэ, унэм икIыжьыгъ.
VII
"Дунаир зэрэзэхэлъым фэдэу чэщ-мэфэ зэблэкIыкIэ, 
гушIогъо-гукъэо зэхэтыкIэ, нысэщэ джэгукIэ, хьадэгъэ 
ихыкIэ цIыф щыIэныгъэр макIо. ТIум язи текIорэп: нэфынэми, мэзахэми нэшъу уяхъулIэ, гукъаоми уеухы, гушIогъо закIэми уезэщы. ЩыIакIэр джаущтэу дунаим щызэпыщымытыгъэмэ, дэгъумрэ дэимрэ ар зэгорэм якIодылIэжьыныгъи…- Вольтера хьауми Монтескья, хьауми 
мыхэр ежь Айщэт игупшысэха? Хэти ерэех фаеми, джахэм 
ащ гупсэфыгъо къыратырэп.- "Сыда имыщыкIагъэхэр 
сшъхьэ зыфилъхэр, сызыфагъапэрэр? Мыщ фэдэхэр 
арыщтын шъхьэгугъур къызыщежьэрэр…" - зэгыижьы, 
зэупчIыжьы.
Айщэт ипшъэшъэ жъобгыпIэ зыщиуцогъэ илъэсхэр 
арых зыгъэгупшысэн, зыгъэупчIэн ишъхьэгугъу къызыщежьагъэр. Ипшъэшъэжъыегъуи псынкIагъэп, ау зыгорэ 
къыпфэгумэкIынымрэ ор-орэу пшъхьэ уфэгумэкIыжьынымрэ зэфэдэп. ЦIыф щыIэныгъэр упчIэ закIэкIэ зэхэлъымэ, 
ащ иджэуапмэ ялъытыгъэщт уищыIэкIэщтыри. ЦIыфым 
ихэукъоныгъэ Iушыгъэ хегъуатэ зыфаIорэр шъыпкъэми, 
зыхэмыгъэукъомэ нахьышIу. Ау ар зэкIэми къадэхъурэп, 
Айщэти ахэмэ ащыщ.
ЦыхьэшIэгъу-упчIэжьэгъу Айщэт имыIэу щытыгъэп. 
Ишъхьэгугъу-гумэкIхэр зэрихьылIэн нэбгыритф Париж 

--- Page 309 ---

щыриIагъ: Софи, Пон де Вель, Аржанталь, Жанетт-Николь, 
де Эди. ИIофмэ Софи ащыгъозагъ, Пон де Вельрэ Аржантальрэ ятэшым фыщытыкIэу къыфыриIэ хъугъэр аригъэшIэнэу къыригъэкIущтыгъэп. Жанетт-Николь ащ хэшIыкI 
фыриIагъ, ау аужырэ хъугъэ-шIагъэмэ джыри ащыгъозагъэп. Зи зымышIэщтыгъэр Блез-Мари де Эди шевальер 
ары. Ар зыгъапэщтыгъэр нэмыкI: Орлеанскэ герцог-регентым Айщэт къаигъэ къызэришIыгъэр ары. Ащ хэкIыпIэу 
къыфигъотыщтым, цIыф римыгъашIэу, ыуж итыгъ. Шевалье иIоф шъэфмэ зи ахэзымышIыкIыщтыгъэ Айщэти 
графым инэпэнчъагъэ апэрэ шIулъэгъу зыфишIыгъэр 
щигъэгъозэнкIэ зэрипэсыжьыщтыгъэп. Къыфэнэжьыгъэ 
закъор ежь-ежьырэу ишъэф, сыд ихьылъагъэми, къырихьакIыныр ары. ФэукIочIына?.. Пырикъушъуна?.. Зы 
упчIэм адрэ упчIэр къыпэтэджы. Ау ор-орэу уигукIае 
зызыхэушъэфэжьэу узытIысыжьыкIэ, зыми укъызэхихыщтэп, укъилъэгъущтэп. 
Къиным, тхьамыкIагъом, Iом, мэхъэджагъэм зэхэдз 
иIэп - кIэри жъыри ахэмэ язэфэд. Къиным уиушэтызэ, 
узэхещхэми, зыфэмыщэчырэр реуты, тхьамыкIагъом 
плъапсэ кIегъэсысыхьэми, зэгорэм зыкъэошIэжьы, Iор 
у нагъом къызитаджэкIэ, шIу зэрэлъэгъухэрэр зэшIуегъэкIодых, мэхъэджагъэм дунай нэфыр пщегъэгъупшэ, 
пIэкIехы.
Айщэт гумахэ зыфэхъун къиныбэ пэкIэкIыгъ, джыри 
ахэмэ ахэхъо нахь, ахэкIырэп. Ащ ищыIэныгъэ чъыг къутамэхэр пызыутын, ылъапсэ изычын жьыбгъи къыфепщэ. 
Зыпэщытыгъэ кIочIаем къелыжьыгъо фимыфэзэ, зыщыгугъыщтыгъэ закъом шъхьэщых узыр къыфэкIо, зэуцолIэгъэ-зэзэгъыгъэм фэшIушIэзэ, зэмыжэгъэхэ гукIае джыри 
къыфыкъокIы. Ар зыпкъ къикIыгъэр цIыф хымагъэмэ 
Iофыгъа? 
Ферриоль унагъом илъ бырсырыр имыкъоу джыри 
зы Iо ащ къитэджагъ. 
"Бисерт" сымэджэщым графыр ратынэу зэрэфаер 
къызэрэфимыдэщтыр ышIэ пэтызэ, зэкIэми агъапэщтыгъэ 
Мария-Анжеликэ ары джа IофымкIэ апэ Айщэт еIэсэкIызэ, 
дэгущыIагъэр:
- Адэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, уятэ ымышIапхъэмэ 
тяунэхъулIэфэ моущтэу тызэплъ-тыкъызэплъыжьэу тыщысыщта?.. КъызэрэсIощтыри сшIэрэп, къыпфырихьисапым 
уезэгъыщта?.. Зэрэунагъоу шъхьэгугъу тыхъугъ… Къэбар 
мышIухэр Лулу фэдэ цIэIужьмэ Париж щыпфагъэIу. СшIэ 
гущэрэп амал сызэрэпфэхъущтыри…
- КъапIо пшIоигъор, Мария-Анжелика мама, къызгурэIо,- Айщэт ерагъэу зиIажэзэ, джэуап къытыжьыгъ,- 
ау сфэмышIэшъущтымкIэ упчIэжьэгъу укъызэрэсфэхъурэр, 
къысфэгъэгъу, сыгу рихьырэп. Сятэш Огюстен-Антуан 
графым ишIэ хэмылъэу мы Iофым тытемыгъэгущыI.
- А зыцIэ къепIуагъэр пшIэрэба зыфэдэ цIыфыр? - 
Мария-Анжеликэ щхыпцIи, ицыхьэ зытелъыжьэу къыухыжьыгъ: - Ар сэ сIорэм блэкIыщтэп.
- Огюстен-Антуан ащ къызезэгъыкIэ, сшIэрэп ащыгъум…- Айщэт хэщэтыкIыгъ.
- Тэ тымышIэрэ Iаджи дунаим техъухьэ… Сэ сызыгъэгумэкIырэр о пшъхьэ къырыкIощтыр ары, сипшъэшъэжъый. Тэ сыда, Огюстени сэри къэдгъэшIэщтыр 
къэдгъэшIэгъах, тижъышъхьэм тэрэгупсэфи ары. Плъэгъурэба къытэхъулIагъэр?..
"Загъорэ Мария-Анжеликэ къызгурыIорэп,- графиняр 
зыгъэгумэкIырэмэ Айщэт ядэIузэ, ежь зэриIожьыгъ.- 
Фэмыухырэр сэры нахь, зылъэ теуцонэу езгъэжьэгъэкIэ 
ыкъуитIу щыIакIэм зэрэщыхъущтхэм ыгъапэрэп. Клодинэ 
нэмыIэмэ, щыгъупшэжьыгъап. Тызыунагъоба, хэт игушIуагъуи игукIаи зэдэдгощын, тызэдигъэпэн фае. Арымырмэ, 
нэнэжъ зэриIощтыгъэу, зыгорэм узэримыщхымэ, узэбгырызыщт. Ащ Мария-Анжеликэ ымыгъэгумэкIэу арэп, 
ау сыдрэ Iоф рихьыжьагъэми, ежь ифедэ хэлъ. Ар етIани 
ыушъэфэн ылъэкIырэп… Аущтэу сэIо шъхьаем, адэ Клодинэ сабый къызыфэхъум, ибэIыгъыпIэм зэрэритыгъэм 
игугъу ышIырэпи?.. Сэ сызэрэхъущт дэгъубэхэри къысеIох, 
ау зыфэмыягъэ ЭдикIэ псынкIэу зызкIызэблихъужьыгъэр, 
шевальер лъэгъупхъ, гъэсагъэ, бай ыIозэ, Орлеанскэми 
сызкIыпэIуидзэрэр къызгурыIорэп. Сыда къысфигухэлъыр, 
Эди сыдигъэкIонышъ, Ферриольмэ сахищынэу ара? Папа 
мысымэджагъэмэ, о ухэмытми, ар сшIэныгъэкIи мэхъу. 
Шъо шъузыфаер сэ сэшIэ, сэ сыдэжъугъэкIонышъ, папа 
сымэджэщым ешъутынэу ары, ау сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, ар шъозгъэшIэнэп. Ащ фэдэ Iизын сиIа? СимыIэу, 
сырипхъуба! Ары, ары, къызгурэIо. А тхьамыкIэм зыкъызэрэсфишIырэр, къызэрэсэнэцIырэр шъуиIэубытыпI… 
Ори, Мария-Анжелика, папа къысфишIагъэм мынахьыбэмэ, 
нахь макIэп къысфэпшIагъэр. Ар сщыгъупшагъэу е сщыгъупшэжьынэу къызышIомыгъэшI, сшIэщт-сымышIэщтым 
сыдэмыгъэгузажъу. Ферриольмэ алъ сыщымыщми, 
слъапсэ ахэлъэу къысщэхъу…"
- Аиссе, зыгорэкIэ угу хэзгъэкIыгъа, зи къапIорэпи 
адэ? - ягущыIэ фэхъугъэ зэпыугъом Мария-Анжеликэ 
къыкIигъэщтэжьыгъ.
- Хьау,- Айщэти игупшысэ зэпеомэ къахэужьыгъ,- 
сызэрэхъун къысэоIокIэ, сыгу хэкIына?..- ТIэкIу тыригъашIи, 
ыгу илъ шъыпкъэр фыпиупкIыжьыгъ: - Папа исымэджэщ 
Iоф ащ нахьыбэрэ сытегущыIэжьынэу сыфаеп, нэмыкI 
горэм тытегъэгущыI.
- СшIэрэп ныIа, аущтэу пыупкIыгъэу къэоIомэ, тызытегущыIэщтыри…- Мария-Анжеликэ ымакъэ къызэрэшIуефэхыгъэр рыхигъэкIокIэжьэу ипщыкъо фыриIэ гуфэбэныгъэмкIэ зыкъызэблихъужьыгъ: - ЧIыпIэ хьылъэ зэрэунагъоу тифагъэшъ, графым тыфэгуIэ нахь, ащ тытегущыIэнэу къыттефэрэп. Сыд фэдэ хэгъэгу IофшIэкIуагъ ар! 
Исымэджагъэ зэрэ Парижэу егъапэ. Орлеанскэ регентыр 
къыкIэупчIэ зэпыт. Пшъхьэ демыгъэзэкI, Аиссе, Пале-Рояль ащ тызырегъэблагъэм, графым къызыкIэмыупчIэм, 
угу зэребгъэгъагъэри Жан-Батист докторым резгъэIожьыгъ, гу зылъимытагъэмкIэ зэрэкIэгъожьыгъэри къыпфаригъэхьыжьыгъ.
- Теубзэ пIонэу,- Айщэт ыгу римыхьыгъэм ышъхьэ 
къыкIыригъэпхъотыкIыгъ,- ар рябгъэIожьын фэягъэп.
- Теубзэна, - ишъорышIыгъэ зыщигъэгъупшэзэ, графиняр Айщэт къегыижьыгъ,- Шарль де Ферриоль графыр 
хэгъэгумкIэ зыфэдэ цIыфыр Орлеанскэ регентым ыгу 
къэдгъэкIыжьыгъ. Зыми есIуагъэп, Аиссе, ау ащ нахь 
гъэшIэгъони къыосIон: сымэджаплъэ тадэжь къэкIонэу 
Орлеанскэм зегъэхьазыры.
- Лъэшэу тищыкIагъ! - емыпэсыгъэ гу плъыгъэкIэ 
къыIуагъэр Айщэт къызэрэзыIуипхъотыгъэмкIэ кIэгъожьы 
фэдэу зишIызэ, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - СшIэрэп ныIа, 
папа ишIуагъэ къекIыщтмэ, къэрэкIу фаеми… Сыдигъуа 
къызыкIощтыр? - псынкIэуи къеупчIыжьыгъ.

--- Page 310 ---

- А сшIэрэп, къысаIуагъэр пшIосыушъэфыгъэп. Ар о 
къыосымыIомэ, хэта зэсIощтыр? О зыр ары цыхьэшIэгъу 
закъоу сэ къысфэнэжьыгъэр. Клодинэшъ, къехъулIагъэр 
сшIэрэп, сыщыIэми щыгъупшэжьыгъ. СишъэуитIу армэ, 
сыда ахэмэ уащыгугъыкIэ, шIулъэгъум рихьыжьагъэхэшъ, 
зашIэжьырэп. Сыда, Аиссе, узыфэщхырэр? НыкIэ гукIэгъу-шъэбагъэ зыхэмылъхэ скъохэмкIэ шъыпкъэ сымыIоу 
ара?.. Ар къызыпшIэщт-къызыбгурыIощтыр ны узыхъукIэ 
ары. Сытхьаусыхэрэп, Тхьэм сыкъызэхишIыкIи, укъысфихьыгъэшъ, Аиссе, зыми сехъуапсэрэп. СанэIу уращынкIэ 
е уимыфэшъуашэу къыбдэзекIонхэкIэ сэщынэшъ, джары 
сыкъызыкIыпфэсакъыри сызыкIыптенэгуикIыри… Сэ къыуасIорэм къедэIуи, насып уиIэщт, мылъкуи бгъотыщт, 
дышъи уихъоищт.- Зэпыугъо тIэкIукIэ къесэмэркъэужьыгъ: - Тэри тижъышъхьэм тищыкIэгъэщт тIэкIу-шъокIухэр къытIэкIэбдзэных…
- Ары шъхьае, Мария-Анжеликэ мама, джа сыздэбгъэкIонэу зыфапIорэ Блез-Мари де Эди шевальем къыпыкIын щыIэп,- Айщэти зигъэнэшIошIызэ, къыIощт дэдэр 
къыригъэIонэу графиням есэмэркъэужьыгъ,- ащ фэдизэу 
ар баеп.
- Хэта зыIуагъэр? - Мария-Анжеликэ фадзыгъэр 
ышIошъ мыхъугъэми, къэупчIагъ.- Арман виконтымрэ 
Марие де Сент-Олеррэ акъо мылъкунчъэуи? Зэрэ Перигорэ къалэу яунай пIоми хъущт. Ахэр тхьамыкIэх пIоу зыми 
зэхемыгъэх, къыбдэхьащхыных. Ар ежь къыуиIуагъа 
хьауми къыпщэхъуа?
- ШIу плъэгъущтым тхьамыкI, бай иIэпышъ ары.
- Адэ шевальем узэрэтеплъэу шIу плъэгъугъа джы?..- 
тхьагъэпцIышъо-шъорышIыгъэ нэгукIэ графиняр Айщэт 
Iуплъи, щытхъужьыгъ: - О джыри пшIэрэп, къыбгурыIорэп 
нахь уидэхэгъэ-гохьыгъэ псэлъыхъуабэ къыфызэпигъэчъэщт. Къэзыщэн зыгу хэлъхэм язакъоп, къэзыщэгъэ 
Iаджми ашъхьэ бгъэуназэу къыбдачъыхьащт.
- Джа "зышъхьэ унэзагъэхэм" кIэгъожьыгъэхэри 
ахэтыщтхэба? - къызэрэдэгущыIэщтыгъэ макъэм диштэу, 
Айщэти графиням есэмэркъэужьыгъ.
- Адэ ахэтыщт! - ыгу филъымкIэ екIолIакIэ къыфигъотыгъэу къыщыхъузэ, Мария-Анжеликэ къызыIуипхъоти, 

--- Page 311 ---

къыраIуагъэм ылъапсэ къызыгурэIожьым, къеупчIыжьыгъ: - Сыда?
- СшIэрэп…- Айщэт ышъо къыпызи, ар дэдэм зыкъишIэжьыгъ: - КъэпIуагъэхэр сшIогъэшIэгъонышъ ары. 
- Сэ къэзгъэшIагъэр къэбгъашIэмэ, Аиссе, ащ нахь 
гъэшIэгъонхэри зэхэпхыщтых. Хэи шIу плъэгъугъэкIи, 
укъилъэгъугъэкIи, хэт къыбдичъыхьэкIи, къыдэочъыхьэкIи, 
шIулъэгъум гурэ псэрэ ищыкIагъ, ащ шъхьэ дыуиIэжьымэ, 
узыфаер зэкIэ къыбдэхъущт. Сыда, тэрэзба? Сэ зэрэхъун 
есэIо, ежь мэщхы.
- Хьау, Мария-Анжеликэ мама, сызыфэщхыгъэр о 
пшъхьэ фэмыхьыжь. Зэгорэм синэнэжъ ыIощтыгъэр сыгу 
къэбгъэкIыжьыгъэшъ ары.
- Тхьэм ешI джы къэпIощтыр…- Мария-Анжеликэ 
гъумыгъугъэми, зэхихыщтым ежэу нэшIукIэ Айщэт Iуплъагъ.
- Зэхэсхыгъэр къэсэIожьы нахь, ащ ори сэри тызэрэхэт 
щыIэп. Ау хэт ышIэра, тызыцIыфыкIэ, тэри ар къытфэгъэхьыгъэнкIи мэхъу. "Жьыбгъэм къылъымычъыхь - къыпфэубытыщтэп, уиныбжьыкъуи улъемыжь - утечъышъущтэп".
"Мыдэ мыщ къыIуагъэр!..- Мария-Анжеликэ гукIэ 
зыфыхэкуукIыжьыгъ.- Сэ щыIакIэм фэсэпIу, шIу зэрэплъэгъущтым, зызэрябгъэлъэгъущтым фэсэгъасэ, ежь 
янэжъ къыриIогъагъэмкIэ сыкъегъэсэжьы. Къысфедза 
хьауми къысеIокIа? ТIури арыщтын… Тэ тшIэрэп нахь, 
черкесхэр цIыф лъэпкъ гъэшIэгъоных. Плъэгъурэба мыр 
пкъы ищыгъэ зыфэсакъыжьыкIэ, силъэгъугъакIэ фэдэу, 
сапашъхьэ зызэрэщиIыгъыр? ЕтIани непэп, тыгъуасэп зысшIэрэр, илъэс пчъагъэм, зэцIыкIум къыщыублагъэу 
пшъэшъэпкъым зыщиуцуагъэм щыкIэкIыжьэу, игущыIакIи, 
ишхакIи, ищхыкIи, икIуакIи ишIыкIэ-гъэпсыкIэмэ адимыштэ 
мыхъун горэ ахэслъэгъуагъэп. Ары пакIо, тхъагъуи тхьамыкIагъуи зыхиз шIулъэгъуныгъэм ежь еплъыкIэ фэшъхьаф 
фыриI. Ежь изакъуа хьауми зэрэчеркес лъэпкъэу ар ахэлъа? 
Щысмэ, ыпашъхьэ ихьэрэм, хэти щэрэщ, орэжъы орэныбжьыкI, шъхьэкIафэ фишIэу къызэрэфэтэджырэр? 
Аущтэу зэрэщыт пэтызэ, илъэпкъ шэнхэмкIэ, римыгъэлыящэу, франс щыIакIэм зыхигъэзэгъагъ, зыкъыхигъэщыгъэп. Тхьэетагъ, узэхъопсэн цIыф. Ау… кIо хъугъэ, сэ 

--- Page 312 ---

ренэу "ау"-р дэгъуми дэйми къапызгъэхъожь зэпытэу…" - 
Мария-Анжеликэ ежь зыфэгубжыжьыгъэми, Айщэт 
щыгушхукIызэ, фидзыгъ:
- Iух адэ, Аиссе, ренэу зыгорэм себгъэгупшысэ 
зэпытэу… Мыщ фэдизыр тэ щыпшIагъа?.. Загъорэ сыогъэщынэ, сыогъэмэхъашэ… Ары, ары, нэнэжъ дэгъу уиIагъ, 
зыщыщхэри, зитарихъи тымышIэрэ цIыф лъэпкъ гъэшIэгъон 
укъыхэкIыгъ. Ау етIани убзылъфыгъэу уIушыщэныри 
дэгъоп. Бзылъфыгъэ Iушхэр, сэ сшъхьэкIэ зыдэсэшIэжьы, 
хъулъфыгъэмэ якIасэп.
- Ащ фэдэ хъулъфыгъэмэ Блез-Мари де Эди шевальер 
ащыщэп.
- ТIуми, ори шевальери, дэкIон-къэщэн IофымкIэ 
чIыпIэ къин шъузэритыр арыщтын…- къыбгурымыIорэм 
ори уезгъэгупшысэн къыригъэкIэу, дысыгъэ хэмылъ фэдэу 
графиням къыIуагъ.
- Ари къыхэхьанкIи мэхъу,- Айщэт раIокIыгъэр ыгу 
къеуагъ-къемыуагъэми умышIэнэу щхыпцIыгъэ,- ау "шIу 
плъэгъурэм дыдж дэпшхыми, шъоупсы" зыфаIорэри 
шъыпкъэщтын.
- ШIу плъэгъугъэмкIэ ащ нахь гущыIэ тефэрабгъо 
зэхэсхыгъэп,- Мария-Анжеликэ къыIуи, Айщэт къегыижьыгъ: - Аиссе, уичеркесыбзэ пщыгъупшэжьыгъэу 
оIошъ, загъорэ отхьаусыхэ, ау Iушыгъэу къыпIутэкъурэр 
гъунэнчъ.
- Ары шъхьакIэ, Мария-Анжелика мама, ахэр къызэрысIохэрэр франсыбз нахь, черкесыбзэп,- Айщэт 
иджэуап кIэкIыгъэ, ау хэщэтыкIи, мэкъэ гухэкIыкIэ къыIуагъэр къыушъхьафыжьыгъ: - НэмыкIыбзэ IуплъхьагъэкIи, 
нэмыкI щыгъынкIэ пфэпагъэкIи, зыхэфагъэмэ ахэбгъэкIокIагъэкIи, хэти ежь къызхэкIыгъэ лъэпкъым щыщ горэ 
къыхэнэжьы… Ахэр синэнэжъ тхьамыкIэ къыIощтыгъэх.
- Ары, ары, Аиссе, тхьэр къыотагъ, нэнэжъ Iуш 
уиIагъ… Къысфэгъэгъу, сипшъашъ, угу сыкъыхэуIэнэу 
сыфэягъэп… "ШIу плъэгъугъэм дыдж дэпшхыгъэми, 
шъоупсыщт". Сыфаеп, тхьэм ерэмыд, сыфаеп Эдирэ 
орырэ шъуазыфагу сыкъыдэхьанэу. Мыщ ыпэкIи къыосIогъагъ, джыри къыосэIо: пшъашъэм дэкIонэу зырихъухьэкIэ, 
ным еупчIыжьэу хабзэшъ, граф насыпынчъэм зыкъызэрэпфишIыщтым сыпымылъэу, ныкIэ сыолъытэмэ, сэри ар 

--- Page 313 ---

Блез-Мари де Эди шевальемкIэ къыосэIо. Ащ фэдэу ар 
шIу зыплъэгъугъэкIэ, гъогумаф, сыхьатмаф. Ау, Аиссе, 
джырэп, Орлеанскэ регентыр Шарль де Ферриоль графым 
къызыфэкIо уж ары.
- Сыдигъуа къызыкIощтыр? - Айщэт джыри къэгузэжъуагъ.- Ар джыдэдэм папа едгъэшIэнэу ищыкIагъэп, 
гопэгъу хэфэнышъ, гумэкIыщт.
- Ар къызыкIощтым тэры фитыр,- "сыIууIухьэмэ, ыгу 
згъэшIумэ, сщэфызэ, сэ сызыфаем къесщэлIагъ" Мария-Анжеликэ ыIозэ, ежь-ежьырэу зыщытхъужьыгъ, 
зыфэгушIожьыгъ, псынкIэуи ыгъэIорышIагъэу къышIошIырэм еушъыизэ, фыпигъэхъожьыгъ: - Ау ныбжьи сыкъызэрэомылъэIугъэу, Аиссе, сыкъыолъэIущт: Орлеанскэ 
регентым къэошIэжьмэ, Пале-Рояль зызэрэщыфэпшIыгъагъэу тадэжь зыщыфэмыгъэчъыI, щыIакIэр къин, зэхэшIыкIыгъуай, хэт ышIэра зэрэтищыкIэгъэщтыр… Ар 
къыосымыIожьыми ори ошIэ, хьакIэ пэгъокIыкIэ шэн-хабзэр о плъы хэмылъэуи щытэп.- "ТхьагъэпцIым ынэ цIынэ 
зэпыт" зыфаIорэр Мария-Анжеликэ къыгъэшъыпкъэжьызэ, 
платыкужъыемкIэ ынэмэ акIэбэнэжьыгъ, Айщэт щытхъугъ, 
ыгъэрэзагъ.- Адрэ укъызыкIэлъэIугъэмкIэ сыд пае пэшIорыгъэшъэу ар графым етIон, ошIэ-дэмышIэу тхьамыкIэр 
дгъэгушIон.
ЗэрэхъурэмкIэ, блэкIыгъэ илъэс зытIущ бырсырхэм 
къыфахьыгъэ шъхьэкIо-гукъаохэр имыкъухэу, джыри 
Айщэт зэгупшысэнырэ зыгъэгумэкIынырэ къыпэтэджыгъ. 
"Орлеанскэ регентыр тадэжь къакIомэ, ишIуагъэ папа 
къекIыщтымэ, къэрэкIу. Ау гукъао зыпэкIэмыкIыгъэм 
гушIуагъом ыуасэ къыгурыIорэп зыфаIорэмэ сэ сафэдэп, 
ащ фэдэ нэкIэ хэти къысэрэмыплъ. Графиням игухэлъ 
зыдынэсырэм гу лъысымытэнэу сыделэп, ситхьамыкIагъо 
ифедэ хэкIыпIэкIэ къысэубзэмэ, зэгорэм къегоожьын, ау 
сицIыкIугъом къысфишIагъэм ихьатыркIэ сэр-сэрэу игунахьышIагъэ ар щысыухъумэжьын". 
Айщэт зэгупшысэрэр къехьылъэкIыщтыгъэми, графиням IугушIомэ, къызыфелъэIугъэр зэримыштэ дэдэри 
фыхигъэпсызэ, джэуап ритыжьыгъ: 
- АщкIэ, Мария-Анжеликэ мама, зыгъэрэхьат. Ау 
хьакIэм гухэлъышIу иIэмэ, ар зэкIэми апшъэшъ, сымэджаплъэ къызэрэтфэкIуагъэмкIэ кIэдгъэгъожьынэп.

--- Page 314 ---

- Адэ ары, сипшъашъ, къытфэкIощтыр хьакIэшху, 
цIыфышху, ар зэкIэми афэкIо, алъэплъэ пшIошIа?
- КъызыфэкIощт-къызылъыплъэщт графыри цIыф 
цIыкIоп,- Айщэти графиням дырегъаштэ фэдагъэми, ыгу 
зэмыIурэр реIокIы,- папа Франсым фызэрихьагъэхэ Iофыгъо-шIушIагъэхэр, тэ тэшIэжьышъ зи тIорэп нахь, ин дэдэх, 
хэгъэгу тарихъым къыхэнэжьыщтых.
- Ары, ары, Аиссе,- "мыдэ мыр джы зынэсыгъэр, 
къызыщытхъурэ хэтэкIожъым хьайнапэ тапашъхьэ зэрэщыришIыхьэрэр ышIэ пэтызэ, мыщ къыIохэрэр…" Мария-Анжеликэ зэхихыгъэр ыгъэшIагъощтыгъэми, ежь 
зыфаер къызэрэдэхъущтым пае Айщэт щытхъузэ, дыригъэштагъ,- узшIозгъэшIыжьынэу сыфэягъэп шъхьае, 
Аиссе, къыосIон: сыдэу уцIыфышIу-гукIэгъушI, тхьэр зэтагъ, 
сыодэIу къэси шIум иIэшIугъэ-шъэбагъэ къысхэолъхьэ, 
нэмыкI нэкIэ дунаим сыхэогъаплъэ. Адэ ары, ШарлоттаЭлизабет Аиссе, уятэ-графыр мысымэджагъэмэ, загъорэ 
сызыгубжыкIэ, а тхьамыкIэм пае къысIэкIаIохэрэр угу 
имыубытэх, типачъыхьэ тыгъэ ыуж ащ ыцIэ къэралыгъом 
щыраIоу IэнэтIэшхо ыIыгъыщтыгъ - IэкIыб хэгъэгу Iофхэр 
зезыхьэрэм иIэнатIэ нахь цIыкIущтыгъэп, Апэрэ министрэуи 
хъущтыгъэ.
Мария-Анжеликэ ишъорышI-нэшIошI гущыIэмэ Айщэт 
ышъхьэ адигъэсысызэ, ядэIущтыгъэми, къехьылъэкIэу ыгу 
илъыгъэри, зэгупшысэщтыгъэри нэмыкI: "…А къысфэпщэщтым, нэнэжъ зэриIощтыгъэу, дышъэ кон къытфищэщта хьауми тимыIэр къытигъотылIэщта, къэрэкIу, ау 
къысшIошъуушъэфырэр къыжъудэхъунэп, къызэрэкIуагъэу кIожьын. Сэ шIу слъэгъугъэр, сикIасэр зы нэбгыр, ащ 
пэсшIын цIыф дунай нэфым тетэп. Шъо ар сыдым фышъуигъэшIэн, сыдэущтэу къыжъугурыIон! Ау сэркIэ зэкIэми 
джыдэдэм анахь тхьамыкIагъор папа изекIокIэ-къысфыщытыкI: нахьыпэм къысиIорэмэ, къысишIэнэу фежьэрэмэ 
арыкIэгъожьыщтыгъэмэ, джы ащ фэдэ щыIэжьэп, къысIоплъыхьэ, къысэнэцIы. Сэ папа сымадж сIомэ, зытесIэтыкIымэ-фэзгъэгъузэ, "мор зэблэн щыIэп, къыобэнмэ, 
уигъэунэхъумэ" Софи зыфиIогъагъэр къысэхъулIэмэ?.. 
А шъхьэкIо-нэпэнчъагъэр хэти, шIу слъэгъуи сымылъэгъуи, 
егъэзыгъэкIэ къысерэхи, сфэщэчынэп, силIыкIын!.."

--- Page 315 ---

- ЗэкIэри, Аиссе, дэгъоу хъущт,- Айщэт зыухырэм 
егуцэфагъэ фэдэу Мария-Анжеликэ къыIуагъ,- регентыр 
къызэрэтфэкIуагъэм икъэбар лъэтемытэу, зыгу къытфэшIур къытфигъэгушIоу, зыгу къытфэмышIум ышIу пиутэу, 
зэрэ Парижэу зэхахыщт. Ащ Ферриольхэм тигъэиныщт 
нахь, тигъэцIыкIущтэп, уятэш Огюстен-Антуан графри 
Париж къызыкIожьыкIэ, IэнэтIэнчъэ-Iофынчъэу къэнэщтэп. 
Жанетт-Николь ипсэлъыхъо тшы Пьер Герен де Тансен 
епископым архиепископ IэнатIэр къыдихынымкIэ ишIуагъэ 
къытэкIыщт. ПшынахьыкIэхэр? Ахэри щыIэныгъэм хэуцо 
къодыех. Пшъхьэ къэузыгъа, Аиссе, сыдэу кIыфы ухъугъа?
- Хьау,- зэхихыгъэ пстэури зэрэфэмыщэчырэр Айщэт 
зыхиушъафэзэ, къыIуагъ,- шъхьэуз Iоф сиIэп, нычэпэ 
хъатэу сызэрэмычъыягъэр арыщтын.
- Учъыенэп адэ графым нахьрэ гугъу уимыIэу чэщи 
мафи зыоухыжьмэ… Дэстэн армэу купмэ яшIэн афэошIэшъ, ахъщэ хъущэр хьаулыеу атетэогъэкIуадэ. Модэ 
кIуи, графинямэ зэряхабзэу, щэджэгъо гъэпсэфыгъо шIы. 
Сэры шIэ? Сэри слъакъомэ сафэмыхьыжьышъоу сыулэугъ. 
Графым земыгъэгъап, лъыплъэнхэу Дэстэнтхэм афэзгъэпытэщт.
VIII
Гур пэмэ, макъэр зэрикIырэр, гур гъымэ, нэри зэрэгъырэр Айщэт фэгъэхьыгъэ фэдэу, гъолъыгъэ Iофи имыIэу 
шъхьаныгъупчъэм Iут. КъыкIэрэкIы, зыгорэ къеджагъэм 
фэдэу етIани кIэрэхьажьы. Гъэтхэ мыфэбэ-мычъыIэм 
изытет фэд ащ ыгуи: пщэ фэшIуцIашъохэр ошъогум 
щэгумэкIых, щызэпэтхъых, щызэхэхьажьых, къахэзыгъэ 
пытхъэфэ пIуакIэм зыздигъэзэщтыр ымышIэу шъхьэзакъу. 
Ащ къыхэзыхэрэ ощхыцэ зырызхэу шъхьаныгъупчъэ пынджырым къытырипхъэхэрэр зызэхэлъадэхэкIэ, IонтIэщэнтIэгъэ псыгъуабзэкIэ апчым ечъэхых. Айщэт ынэгу 
уцуагъи джа дэдэр итеплъ - гу пагъэр мэгъы, ынэпсымэ 
ыгу жьы дагъэкIы.
Айщэт исабыигъом къыщегъэжьагъэу непэрэ мафэм 
щыкIэкIыжьэу ищыIэныгъэ ынэгу щызэблэкIыжьыгъ. КъырамышIагъэмэ, ежь зытеукIытыхьажьын мыхъун гори 
ышIагъэу ыгу къэкIыжьырэп. "Сиакъыл темыфэу зыгорэм 

--- Page 316 ---

ыгу хэзгъэкIыгъэнкIи мэхъу,- Айщэт ежь-ежьырэу 
зыфиIожьыгъ,- ау ситхьамыкIагъо гухьэ-гужъыгъэ къысхилъхьагъэу сымыIуапхъэ-сымышIапхъэ сигъэIуагъэ-сигъэшIагъэу къэсшIэжьырэп. "ТхьамыкIэм фахьырэр иIахь" 
нэнэжъ зэриIощтыгъэу, ситхьамыкIапIэ сызэрисыгъэр ара 
джы нэс аущтэу сызыфэпсэугъэр? ТIэкIу-тIэкIузэ сщыгъупшэжьырэ слъэпкъ иадыгэ хабз джы нэс сыщызгъэIагъэр, сэпсэуфи сыщызгъэIэщтыр. Ащ къысхилъхьэгъэ, 
сызэрипIугъэ шъхьэлъытэжь, осэ зыфэшIыжь, Iэдэб 
зекIокIэ-гъэпсыкIэхэр, цIыфыгъэ-зэфыщытыкIэхэр сэркIэ 
зэкIэми апшъ. Ары шъхьае, сиадыгагъэ сырэпсэу, сырыщыI, згъэкIодырэп сIомэ, сырыгушхомэ сызыщытхъужьызэ, къысахыщт нэпэнчъагъэм сэр-сэрэу сеуцолIэщта?..- графым зыкъызэрэфишIырэр джыри Айщэт ыгу 
къэкIыжьыгъ.- Сыда сшIэщтыр?.. Сыд сиамал?.. ЖанеттНиколь "садэжь къэкIожь, сызэрэщыIэу укъыздыщыIэн, 
ащ нэси Эдирэ орырэ шъуишIулъэгъу зыгорэу хъун" 
къысеIо. Ар сшIэмэ, зыпIугъэ графыр сымаджэ зэхъум, 
чIидзыжьи, ежь ышъхьэ ифэшIу ыуж ихьажьыгъ аIонышъ, 
сызышIи сызымышIи къыстегущыIэн, хьайнапэ сыхъун… 
Сыдэущтэу адэ сшъхьэрэ синамысырэ къэсыухъумэжьыщта? Синэнэжъ тхьамыкI, сызэхэоха, сыда сшIэщтыр?.. 
Къысфэгъэгъу, нан, ащ ихэкIыпIэщтыр сэшIэ, ау а шъхьэмылъытэжьыгъэм сыфаеп. ШIу плъэгъугъэмкIэ, узылъэгъугъэмкIэ шъхьэмылъытэжь щыIа? ЩыI! Ау уегъэзыгъэ 
зыхъукIэ… Хьау, хьау, ар нэпэнчъагъ, сшъхьэ къерэмыхь…"
Гупшысэ хьылъэхэм Айщэт зэрадзэ пэтызэ, щэджэгъуашхэ къемыхыгъэ графым ышхыщтыр зэрэфыдаригъэхьыягъэу, ыгу фэгъу. Игъом иуц зэрэрагъэшъуагъэр 
ешIэми, фэгумэкIы, мэфэныкъо блэкIыгъэм къызыфемыджагъэми егъапэ. Унэм зызыфыришIыхьажьыгъэри 
зыфихьын ышIэрэп. Лъыплъэщтыми, изакъоу фихьанкIэ 
мэщынэ.
- Софи, джы нэс тэ ущыIагъа? - унэм къызэрихьагъэм 
лъыпытэу Айщэт Софи егыигъ.
- Графым зызэригъэпскIыщт псым ыуж ситыгъ.
- Ощ нэмыкI ар зышIэн цIыф мы унэшхом исыжь ба? - 
Айщэт кIэгубжыкIи, зыфэгумэкIыщтыгъэм кIэупчIагъ: - 
Сыда папа икъэбарыр?

--- Page 317 ---

- Сыд икъэбарын, икъытехьагъу къэсыгъэщтын, ыIори 
ышIэри ымышIэжьэу Iорыжъорызэ, имыхьэмэмэ мафэу 
зыпэупхъухьажьы. ТцIэхэр зэхигъэкIуакIэзэ, къыпкIэупчIагъ.
- Ащыгъум ар зыгъэIэсэн уц непэ ешъуагъэп,- гумэкI 
нэгукIэ Айщэт къызыщылъэтыгъ,- тэ щыIа иуц?
- Зыгъэрэхьат, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- Софи 
ыгу Айщэт фэгъузэ, еушъыигъ,- ренэу угуIэзэ, гу 
уимыIэжьэу укъэнагъ. Ларошрэ Дэстэнрэ графыр уц 
рагъэшъуагъ.
- Плъэгъугъа?
- Слъэгъугъэ, Аиссе, слъэгъугъэ.
- Дэгъоп, Софи, ар дэгъоп,- Айщэт иуц IэпэчIэгъанэ 
къыпхъотагъ,- некIо тыкъэгъаплъ. Уц бащэ папа рагъэшъуагъ е афешъуагъэп.
- Зэбгъэлъэгъу пшIоигъомэ, тыкIон,- фэмыкIэщыгъоу 
Софи къыIуи, къызэблихъужьыгъ,- хьау пIомэ, Дэстэн 
сыкъеупчIын.
- Хьау, тыкIощт! - Айщэт къыпиупкIи, къыгъэтэрэзыжьыгъ: - Непэрэзымафэм папа слъэгъугъэп, ыгу къысэбгъэми сшIэрэп.
Айщэтрэ Софирэ унэм зехьэхэм, Шарль де Ферриоль 
ищыгъын анахь дэгъухэмкIэ фэпагъэу, ицилиндрэ паIуи 
щыгъэу, пхъэнтIэкIу шъабэм хэгъэкIагъэу бзылъфыгъэ 
жьыф къолэн дахэкIэ жьы зыфеожьэу щысыгъ. Ыпашъхьэ 
ит Iэнэ лъахъчэм зышъхьэ Iумыхыгъэ бургунд сэнэ плъыжь 
бэшэрэбыр тет, бокал нэкIитIури къыгот, шоколадитIуи 
лагъэм илъ, сэнэшъхьэ, къужъIэрысэ-мыIэрысэхэри вазэм 
къышъхьарэщых.
Графыр Лулу джыри ежэу Айщэт къыщыхъуи, къыхихызэ, зызгъэдэхэ-зызгъэшIожьэу щысым еупчIыгъ:
- Хэта угъэкIэрэкIэгъаеу узыпаплъэрэр?
- Оры, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- Шарль де Ферриоль графыр къэтэджи, Софи зэрэщытыри къыримыдзэу, 
шъхьэщэ гъашIо Айщэт къыфишIыгъ,- къэтIыс, сыкъыожэ. 
Пчыхьашъхьэ орырэ сэрырэ тинэчыхьащт. Икъунба, сидах, 
щэIагъэ къыбдызесхьэзэ, илъэс пчъагъэрэ сызэрэожагъэр? 
КъэкIощт тхьаумафэм чылысым зыщызэгуядгъэтхэщт.
- Папа!..- Айщэт зэхихыгъэм зимышIэжьэу къыгъэкууагъ.- Сыд емыкIуа пIохэрэр?!

--- Page 318 ---

- Непэ, мы такъикъым къыщегъэжьагъэу "па-пакIэ" 
укъысэмыджэжь! - графри ымакъэкIэ къызэкIэкIуагъэп.- 
Тхьэм ишIэрэ иIизынрэ хэлъэу сэры, Шарль де Ферриоль 
графыр ары уилIыщтыр. Мы тыжьын бэщыр олъэгъуа?! - 
графым ынэ лъы къытелъэдагъэу къэупчIи, ежь-ежьырэу 
щхыжьыгъэ.- Сыфаемэ, зэпысэкIы, сыфаемэ, сэгъашIо. 
КъыосIуагъэм укъыземыуцуалIэкIэ, джар къыосшIэщт. 
КъыбгурыIуагъа? - Джэуап къезытыжьын кIуачIэ имыIэжьэу 
унэм икIыжьыщтыгъэ Айщэт джыри нахь мэкъэ гуихкIэ 
графыр лъыджагъ: - Къэгъаз! КъызымыгъазэкIэ, егъэзыгъэкIэ нычэпэ садэжь укъязгъэщэщт!
Шарль де Ферриоль икуо макъэ къыгъэсыгъэ Дэстэн 
Айщэт къызыпэгъочъым, къэмыуцоу риIуагъ:
- Папа тыпырикъурэп, жъугъэIасэ. Ма мы уцыри, 
зэжъугъашъорэм фэдитIукIэ нахьыбэу ежъугъашъу...
Айщэт непэ фэдэу нэкIушъхьаплъ-зэкIэплъагъэу Софи 
къышIэжьырэп. Зи ымыIоу адрэ унэм Айщэт ихьи, ищыгъынхэр зэблихъугъэх. Емыгъэлыегъэ духымэ тIэкIу къыпыоу къызычIэкIыжьым, къахэхъухьагъэм зышъо пифыгъэ 
Софи IаплI рищэкIи, риIуагъ:
- КъыскIэупчIэхэрэмкIэ театрэм сыщыI, оркIэ шъэф 
сиIэпышъ, Эди дэжь сэкIо…- къыщиути, гъыгъэ.- УкъэмыгумэкI, сыкъэкIожьыщт…

--- Page 319 ---


ЯХЭНЭРЭШЪХЬ 
I
Ощхым икъещхыкIи, жьыбгъэм икъепщакIи, осым 
икъесыкIи цIыфым идунай щыIакIэ фэд. Задебгъаштэмэ 
- уахэзагъэ, узямыкIурэм - уакъыхэзы. ЦIыфыр зыми 
щымыщыжьэу къызынэжьыкIэ, гупшысэжьырэп. Гупшысэр 
егъэшIэрэ лъыхъон, егъэшIэрэ текIоныгъ, гушIуагъомрэ 
нэшхъэимрэ яапшъэрэ зэхэшIыкIыныгъ. ГушIуагъоми гукъао 
хэлъ, текIоныгъэми нэшхъэир къыздехьы. Джахэр цIыфым 
изэхэшIыкI-шIэжь, ищыIэныгъэ къин-тхъагъо ианахь лъэгапIэх. ЗыкIуачIэ къыхьырэр дэкIуае, къымыхьырэр - 
дэплъые.

--- Page 320 ---

Ушъхьэфитынчъэ зыхъукIэ, узхэфэгъэ нэмыкI цIыф 
лъэпкъым, уфай-уфэмыеми, узэрэхэзэгъэн фаер апэрэ 
мафэм къыщегъэжьагъэу Айщэт къыгурыIуагъэти, французмэ заригъэкIугъ. ГукIэ ымыштэхэу ахилъагъощтыгъэхэм 
ясэжьыгъэу псэущтыгъэми, ылъ хэлъ адыгагъэмрэ шъхьэлъытэжь намысымрэ къытекIощтыгъэх.
Адэ Айщэт джы къехъулIагъэр сыдэущтэу еппэсыщта? 
Ар шъхьэмылъытэжьыгъа хьауми гум къыриIуагъэм 
рыпсэугъа? Ащ еплъыкIэ зэфэшъхьаф иIэми, шIулъэгъур 
умыгъэмысэмэ нахьышIу - иIэшIуи идыджи гунахь хэпхыщт. 
"…КъысэхъулIагъэм сырэукIытэжьы нахь, сшIагъэм сырыкIэгъожьырэп,- непэрэзымафэм иунэ къимыкIыгъэ Айщэт 
зэриIожьыгъ,- ау егъэзыгъэ чIыпIэ симыфэгъа гъэмэ, 
бзылъфыгъэ мэхагъэм сыдимыхьыхыныгъэкIи мэхъу",- 
игукъэо-гуапэ джыри къыщыригъэутагъ шъхьае, зызэригъэежьын нэпс иIэжьыгъэп. Джа дэдэми пчъэ макъэу 
къэIугъэм зыкъыригъэшIэжьи, къыфэкIуагъэхэм аIугушIозэ, 
апэгъокIыгъ:
- ШъукъакIу, шъукъакIу, Пон де Вель, Аржанталь.
- Тыгъуасэ нэс утлъэгъугъэпти, тIэкIу угъойщаеу къызытаIом, Аиссе, тыкъыплъихьагъ,- Пон де Вель къыIуи, 
IаплI къырищэкIыгъ, джа дэдэри Аржанталь ышIагъ.- Сыдэу 
ущыта? УкIыф, учэфынчъ. Хъугъэ, ащ фэдизэу зымыухыжь, 
зэкIэри дэгъоу хъущт.
- Ары, ары, Аиссе, зэкIэри дэгъоу хъущт,- Аржантали 
ышнахьыжъ къыдыригъэштагъ, Пон де Вель къыIонэу 
зыфэмыягъэр мыдрэм ыушъэфыгъэп: - Моу джыдэдэм 
графым тыдэгущыIагъ, джащ нахьыбэрэ угу химыгъэкIыжьынэу тыкъигъэгугъагъ.
- Ара зыфашъуIорэр…- "зэкIэри дэгъоу хъущт" 
гущыIэм къырагъэкIыгъэр зымышIэщтыгъэ Айщэт къыфахьыгъэ къэбарым къыгуригъэIожьыгъэми, "армэ Iофэп" 
ыIозэ, къяушъыигъ: - Папа зэрэсымаджэр шъушIэзэ, ыгу 
хэжъугъэкIын фэягъэп, сыгу ебгъэрэп. Ащ нахьи нахь сыгу 
къеуагъ Франсуа Вольтер икъэбар. Уишъхьэфит усэхэмкIэ, гупшысэхэмкIэ зыфэсакъыжь тIозэ, хэгъэгум зыраригъэщыгъ.
- Бастилие хьапсым удэсын нахьи, Инджлызым уисмэ, 
Лондон удэсмэ, нахьышIу,- Пон де Вель къыIуагъ,- нахь 
гупсэфэу тхэн, итхыгъэмэ Iоф адишIэн.

--- Page 321 ---

- Ар шъыпкъэ,- Айщэт хэщэтыкIыгъ,- ау уихэгъэгу 
фэдэщтэп хымэ хэгъэгур. Орлеанскэм джыри пачъыхьэ 
ныбжьыкIэр ВольтеркIэ ыгъэдэIон ылъэкIыгъ. Шъори 
шъузфэсакъыжь, папа къызэрэшъуфигъэпытагъэу мыIуапхъэ шъумыIо. Жюли Каландрини джа дэдэр къышъуеIо, 
исэлами къышъуехыжьы.
- Жюли тхьэегъэпсэу тфеIожь, зерэгъэрэхьат,- Пон 
де Вель щхыпцIыгъэ.- Ори ары, Аиссе. Ащ фэдэмэ 
тазэрэхэмытыр ошIэ, Вольтер рашIагъэр езышIагъэмэ, 
пачъыхьэри, Орлеанскэри зэрахэтыжьэу, адезгъаштэрэп. 
Ахэмэ шIулъэгъу тIупщыгъэр ары нахь агъашIорэр, цIыфым 
ишъхьэфит къырадзэрэп.
- "Ащ фэдэмэ тахэтэп" пIозэ, Пон де Вель, къапIорэр 
нэмыкI,- Аржанталь ышнахьыжъ егыйзэ, нэшIукIэ Iуплъэжьи, къыпигъэхъожьыгъ: - Орлеанскэ герцогыр мырегентыжьэу тадэжь къызыкIэкIощтыр сшIэрэп.
Айщэт апэрэу непэ щхыпэ къечъагъ:
- Пачъыхьэм илъэс пшIыкIух нахь ымыныбжьэу къырагъэщагъэми, Орлеанскэм ипачъыхьэпIун ащ щиухыгъэу 
къызшIомыгъэшI. Умыщх, Жан, къапIо пшIоигъор къызгурыIуагъ: сэрэп ар къызыфэкIощтыр, папа дэжь сымэджаплъэ къэкIощт.
- Тэри джары мама къытиIуагъэр,- Пон де Вель джыри 
щхыпцIыгъэ,- ау гухэлъышIу ащ къытфыриIэу сшIошъ 
хъурэп.
- Сыда?..- ошIэ-дэмышIэ гуцафэу Аржанталь къыфечъагъэм ышъхьэ къыкIыригъэпхъотыкIыгъ, етIанэ ынэкIушъ хьэхэр къэушэплъыхэзэ, джэуап къытыжьыгъ: - Мама 
зесэIом къысфидэгъагъэп шъхьае, графыр иушъхьагъоу 
оры, Аиссе, ар къызыфэкIощтыр. Еплъэлъ а тхьагъэпцIыжъым, Адриеннэрэ сэрырэ тызэрэзэшIуигъэ кIодыгъэр 
имыкъоу, джы ыгу къэкIыгъэр.
- Лекувер Адриеннэ артисткэр къызэрэпфэмышъыпкъэщтыр къыуасIозэ, къыуишIагъэм джы Iушы уехъулIэжьыгъ ара? - ащ ежэщтыгъэ фэдэу Пон де Вель ышнахьыкIэ епэбжъэожьыгъ.
- Адриеннэ зи илажьэп…- Аржанталь мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыIуи, гущыIэ гъэшхъыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - 
Орлеанскэр ары зэкIэ зилажьэр! Пале-Рояль орэд къыщыригъаIомэ дышъэр къытыритакъозэ, ыгъэделагъ.

--- Page 322 ---

- Аржанталь де Ферриоль графыр, зэ мы уинэнаугъэ 
хэнэжь! - Пон де Вель зэхихыгъэр шIошъхьакIоу ышнахьыкIэ фэгубжыгъ.
- Оры, оры, Пон…
- Хъугъэ, щыжъугъэт, шъузэщымыхь,- Айщэт къэгуIи, 
Аржанталь къыIонэу зыфэягъэр къыригъэIуагъэп,- цыхьэ 
зэфэтэжъугъэшIыжь, имыщыкIагъэхэм татешъумыгъэгущыI. Сыд тIуагъэми тшIагъэми, шъыпкъэкIи пцIыкIи дунаим 
тытетми цIыфмэ къалъэгъущт. Джы лъэIу къышъуфысиI: 
Болингброкмэ адэжь тыжъугъакIу, шъо сшIэрэп, сэ тIэкIу 
шIагъэ Генри Сент-Джонрэ Мария-Клер Дешанрэ зысымылъэгъугъэхэр. Зымафэ де Эди шевальер ахэмэ Париж 
щаIукIагъ, шъори сэри къыткIэупчIагъэх, къызэрэраIуагъэмкIэ, джыри тхьамэфитIу фэдизрэ къалэм дэсыщтых.
Къыздегъашт къыригъэкIэу Пон де Вель ышнахьыкIэ 
фыреплъэкIи, зэхихыгъэр ыгъэшIагъо фэдэу къыIуагъ:
- Тыгу илъыр, Аиссе, сыдэущтэу къэпшIагъа? Джа 
дэдэр тэри къыотIон тимурадыгъ.
- Ары, ары, Пон де Вель, тшыпхъу сыхьазыр ыIомэ, 
тэри тыхьазыр.
Зэшмэ къызыфызэдырагъэштэгъэ Iофым Айщэт емыгуцафэщтыгъэми, Пон де Вельрэ Аржантальрэ нэшIукIэ 
яплъи, ясэмэркъэужьыгъ:
- Шъугу илъыр сымышIэнэу хьаулыеу шъусшынахьыкIэ гупсэха? Мыщ фэдэм сыкъызхэкIыгъэ черкесмэ раIуалIэри къышъосIон: "гурэ псэрэ зэрэшIэ". Шъухьазырмэ, 
сшынахьыкIэшIух, сэри сыхьазыр.- Нэбгырищыри, Iэхьылыгъэ нэшIукIэ зэIугушIожьыхи, къыраупхъукIыгъэ хьэкIэ 
кIоным Айщэт зызыфегъэхьазырым, игъусэщтмэ ариIуагъ: - Ащыгъум, тыздэкIощтыр папа етэжъугъаIу, арымырмэ, ыгу къеощт.
- Хъугъэ, Аиссе,- Аржанталь ыгу римыхьыгъэмкIэ 
къызыбгырыугъ,- уздэкIощтымкIэ уупчIэжь зэпытэу 
упшъэшъэжъыя! Сэ ащ джыдэдэм есIощт.
- Хьау, Жан, щыми тызэдихьэмэ нахьышIу.
Шарль де Ферриоль графым ынэ шъхьаныгъупчъэм 
тыримыхэу пхъэнтIэкIу шъабэм хэс. Зэгорэм зыкъогушхукIыщтыгъэ тхы ищыгъэр иIэжьэп: пщэр, фэбытышъу, 
ыжэгъу къыкIэлэлы, ыIупшIакIэмэ Iупсыр къячъэхы, тэмэ 
уфагъэм къяфэхыжьыгъэ халат зэхэуцIыцIагъэр ыкIыб 

--- Page 323 ---

дэлъ, илъэпэдитIуи ылъапшъэмэ адэфэжьыгъ, шъхьац 
фыжь жьыгъэ зэпытыщтыгъэри упэрэцыгъэ.
- Папа, тыкъэпшIэжьырэба? - графым егъашIи римылъэгъулIэгъэ IыгъэкI теплъэм Айщэт ыгу къыпигъэузыкIыгъ, 
егыигъ.- Сыда къыохъулIагъэр, мыщ фэдэу ныбжьи 
ущытыгъэп.
- А-а, шъора ар?..- графыр джы гугъуемылIэу къяплъыгъ, етIанэ щхыпцIызэ, къыIуагъ: - ШъугъэкIэрэкIэгъа еу маскарадым шъуежьагъа?.. Адэ Шарлотта-Элизабет 
Аиссе, Женевэ, Каландрини Жюли маркизэм дэжь укIуагъэу къысаIуагъи сэ…
- Зыми сыкIуагъэп, папа,- Айщэт ынэпс къечъэзэ, 
иплатыкужъыекIэ графым ыIупшIакIэ IуилъэкIыкIыгъ, илъэпэдхэри къыфыдищэежьыгъэх, ихалати ыплIэIу рипхъожьыгъ, ышъхьац пIокIэ упэрэцыгъи фижьыгъ.- Тэ щыIа 
Дэстэн? Сыда, Дэстэн, папа улъыплъэныр уипшъэрылъыжьба, хьаумэ сэ укъысэжа?!.
- Хьау, мадемуазель Шарлотта-Элизабет Аиссе, 
сипшъэрылъхэр сщыгъупшэжьыгъэхэу арэп, ау сыд фэсшIэнэу сыфежьагъэми, графым къысфидэрэп. Тыгъуасэ 
щегъэжьагъэу, псы фэшъхьаф, зы Iулъхьи Iуфагъэп.
- Дэстэн угу емыгъабгъ, Аиссе, ар цIыф дэеп, ау нэмаз 
къыздишIырэп… 
- Папа, сыпсэм фэд, зэ мы уитыркугъэ зыщыгъэгъупшэжьыба, уфранс шъыпкъи о.
- Ары, Аиссе, орырэ сэрырэ тыфранс шъыпкъ. Ори 
сыкъыодэIущт, угуи хэзгъэкIыщтэп, Дэстэни седэIущт, 
сыжъугъашхэми, сышхэщт, сэнэ тIэкIуи сежъугъашъу. 
Джы мышъэфмэ, шъуищэ зызфэжъугъэкIэрэкIагъэр 
къысашъуIу. Зэ, Аржанталь, зыIаж, орэп сызэупчIыгъэр.
- Генри Сент-Джон, Мария-Клер Дешан Болингброк 
лордхэр Париж къэкIуагъэхэшъ, зэдгъэлъэгъунхэу тыфэягъ, 
джы зэрэхъурэмкIэ, ар неущми неущмыкIэми хъущт,- 
ыIуагъ Айщэт.
Пон де Вельрэ Аржантальрэ зэхахыгъэр зыфахьын 
амышIэу зэфычIэплъыгъэх, ау графым зэшитIум язи къэIогъу ригъэфагъэп:
- Болингброк лордым дэжь шъукIощтмэ, сыд неущнеущмыкIа, джыдэд! Хабзэр Инджылызым щызыубытыгъэ Уолпол шъхьэпсынкIэ зышIошIыжьым елъытыгъэмэ, 

--- Page 324 ---

Утрехт мамыр Iофыр зэшIозыхыгъэ Генри Сент-Джон 
Болингброк зы лIэу инджылызмэ къахэкIыгъ. ЛIы гъэсагъ, 
сишIуфэс ешъухыжь. Силъэгъу шIоигъомэ, сыхьазыр, 
иIофхэмкIэ IэпыIэгъу сыфэхъун,- графым къыIуи, хэщэтыкIыгъ, тIэкIурэ щысыгъэу игукъао къыпигъэхъожьыгъ: 
- Адэ джары зыми уримыщыкIэгъэжьы зыхъукIэ, къыохъулIэщтыр… Ау,- ошIэ-дэмышIэ Iэбжым ышIызэ, къыухыжьыгъ,- Шарль де Ферриоль графым фэдэхэм затырэп! КъыжъугурыIуагъа, сшынахьыкIэ Ферриольхэр? Ори 
ары, Шарлотта-Элизабет Аиссе. Шъуздежьагъэм шъукIу, 
сышъуфэраз шъукъызэрэсэупчIыжьыгъэмкIэ. ШъукъэмыгумэкI, тэ, Дэстэнрэ сэрырэ, философ Iофыгъохэм 
татегущыIэщт. Маньяк горэ Париж къыдэтэджагъэшъ, 
шъузфэсакъыжь, - унэм икIырэмэ акIэлъиIожьыгъ.
Шарль де Ферриоль графым зэриIуагъэу, Генри 
Сент-Джон Болингброк лордыр Инджылызым ихэгъэгу 
IофышIэ инмэ ащыщ, философ, тарихълэжь, шIэныгъэшхо 
зиIэ цIыф, илъэс тIокIитIурэ тфырэ фэдиз ыныбжь, илъэсищэ Европэр къызэлъикIухьагъ, бзабэ ешIэ. 1701-рэ 
илъэсым Инджылызым иобщинэ палатэ щыщ хъугъэ, 
къыкIэлъыкIогъэ илъэс заулэм ащ ипэщагъ, ишъхьэкIуцIыгъ. 
ИлъэсиплIэ дзэ министрагъ, ащ ыуж хэгъэгу секретарыгъ. 
Уолпол Роберт хабзэр зеубытым, шъхьэегъэзыпIэкIэ 
Францием къакIуи, Орлеан къалэм пэмычыжьэ Ла Сурс 
хапIэм щэпсэу. Унэ зэтегъэпсыхьагъи Париж щыриI. Джа 
унэр ары Iоф къиупхъукIыгъэкIэ Айщэттхэр пчыхьашъхьэ 
зыдакIохэрэр.
- Болингброкхэр унэм исых!..- яшъхьаныгъупчъэмэ 
нэфынэ къипсэу Аржанталь зелъэгъум, къызыIуипхъотыгъ, 
етIанэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - ТызыфакIохэрэр имысынхэу къысщыхъущтыгъэти ары. Тэ кIонха имысхэу, ахэр 
тянэ къэкIухьакIом фэдэхэп.
- Аржанталь, сшынахьыкIэ гупс, тхьапшрэ къыосIуагъа 
мыщ фэдэу уянэ утемыгущыIэнэу!
- Узаф, Аиссе, узаф,- сыдигъуи зэришI хабзэу Аржантали зиумысыжьыгъ,- Пон де Вель сишыхьат, ащ нахьыбэрэ 
зэхыозгъэхыжьыщтэп. Джаущтэу къэсIуагъ нахь мама 
сыгу ебгъэкIэ арэп,- етIани IугушIукIызэ, зиухыижьыгъ,- 
шъыпкъэба, Пон де Вель?

--- Page 325 ---

- КъыуаIуагъэр пшъхьэ иубыт, ащ фэдэ упчIэмэ джэуап 
къястыжьырэп.
- Дэгъу, дэгъу, ащ фэдэу шъуIушмэ, сышъодэIун.
Болингброкхэр IэплIкъорэгъкIэ хьакIэмэ къапэгъокIыгъэх: Шарль де Ферриоль графым изытети зэрагъэшIагъэ, 
Мария-Анжелики, Огюст-Антуани, Клодина-Александрини, 
Пьери, Софии, Лароши щыкIэкIыжьэу къакIэупчIагъэх. 
Джахэр зэраIуафэхэкIэ, Пон де Вель Аржанталь еIушъэшъагъ:
- Ушъхьагъу горэкIэ тхэкIи, де Эди шевальер къащэ.
Генри Сент-Джон Болингброк тхьакIумашIор Ферриоль зэшмэ яIушъэшъэжьыгъ:
- ШъумыгумэкI, ари тадэжь къэкIонэу тежэ.
Адрэ унэм шъхьэтехъо пIокIэ фыжьыкIэ ышъхьэ кIэпхыкIыгъэу, джэнэ шIуцIэ кIыхьэм ыбгъэ къащ мыиныри 
къытещэу, илъэс тIокIырэ тфырэ-хырэ горэ зыныбжьыщт 
бзылъфыгъэ лъэпэлъагэ къычIэкIыгъ. Пон де Вельрэ 
Аржантальрэ къэтэджхи, шъхьащэ бзылъфыгъэм фашIыгъ, 
Айщэти Болингброкмэ зигугъу къыфашIыщтыгъэ имынэIосэ 
динлэжь бзылъфыгъэм пэгъокIи, егъашIэм ышIэщтыгъэм 
фэдэу IаплI рищэкIыгъ.
Болингброк Мари-Клер маркизэм къыIуагъ:
- Мыр спхъу, Изабель-Луиза Ле Валуа де Виллет, Санс 
къалэм дэт монастырыр ыIэ илъ. ЫцIэ де Виллет зыкIыпытыри къышъосIон: ар сиапэрэ лIыгъэм, маркиз Виллет, 
ылъэкъуацI. КIо ар блэкIыгъэ Iоф,- илI IугушIуагъ, - ащ 
тытегущыIэжьырэп. Мыхэмэ ягугъу,- ыпхъу зыфигъазэзэ,- 
Изабель-Луиза, бэрэ къыпфэтшIыгъ: мыр мадемуазель 
Шарлотта-Элизабет Аиссе, Шарль де Ферриоль графым 
ыпхъу. Мыдрэхэр Пон де Вель, Аржанталь граф зэшхэр 
арых. Хэта джыри зыцIэ къесымыIуагъэр? - тхьагъэпцIышъо 
нэплъэгъукIэ джыри Мари-Клер илI IугушIожьи, къыухыжьыгъ: - Тэрмэ, Инджлызым тыкъикIи, шъхьэегъэзыпIэ Франсым зыщыдгъотыгъэ илъэс заулэм тышъошIэ.
ХьакIэхэри бысымхэри зэрэгъэгущыIэхэу заулэрэ 
щысыгъэхэу джэхэшъотетым бысымгуащэм къыриIуагъ:
- Пчыхьэшъхьэшхэ щаир, маркиза, хьазыр.
Зымакъэ къэIугъэ кухъэренэр Болингброкмэ якъэлапчъэ дэжь къыщыуцугъ, ащ къикIыщтым ежэщтыгъэ 
лордым, щагумкIэ даIозэ, зыфиIожьыгъ:

--- Page 326 ---

- ХьакIэшхо къытфэкIуагъэкIэ сенэгуе.
Унэм къафихьэрэм ыцIэ лакеим къафиIопщыгъ:
-Блез-Мари де Эди шевалье!
ОшIэ-дэмышIэу зыцIэ зэхихыгъэм Айщэт къыкIигъэщтагъэми, къихьагъэм гупсэгъэ шъэф фыриIэу Iуплъагъ.
- КупышIу шъохъу шъо! - Блез-Мари де Эди шевальем 
шъхьэихыгъэ нэплъэгъушIу мыщ щилъэгъункIэ зэмыжэгъэ 
ишIулъэгъу фидзи, ишIуфэсхын Мари-Клер маркизэм 
къыщыригъэжьагъ, Айщэт дэжь зынэсым, Iуплъыхьэ-IугушIозэ, ешъэбэкIыгъ: - Ори, Аиссе, мыщ ущыIа, сшIагъэп.
УзэнэIосэ-узэфэгупсэ зыхъукIэ, Iанэм телъ гъомылэр 
сыдигъокIи гохьы, ащ щаир къызыкIэлъыкIожьыкIэ, 
зэшIу-зэдэгущыIэныр нахь IэшIу мэхъужьы. Пчыхьэшъхьэшхэ щаим пэсыгъэхэр зыр зым падзэжьызэ, Iофыгъо 
зэфэшъхьафмэ атегущыIагъэх: Болингброкмэ агу хамыгъэкIыным фэсакъыхэзэ, Инджлызыми нэсыгъэх, Францием 
ихэгъэгу кIоцI, иIэкIыб Iофхэри, хэти ежь къызэрэшIошIэу, 
зэпэкIагъэкIыгъ. Франсуа Вольтери Францием зэрэращыгъэр зэрэмытэрэзыр зэкIэми зэдаштэу къаIуагъ. Апэгъунэгъу хэгъэгухэм ящыIэкIэ-псэукIэмэ ягугъу ашIы зэхъум, 
Швейцарием, Женевэ зынэсхэм, Аржантали къахэгущыIагъ:
- Швейцарием, шъошIэщтын, тиIахьыл Жюли Каландрини маркизэр щэпсэу, Женевэ дэс. Сыдырэ лъэны къокIи, 
шIулъэгъу зэфыщытыкIэри дыхэтыжьэу, щыIакIэр ащ 
щынахьышIоу еIо. Арба, Аиссе? Ащ о ущыIагъ. 
ШIулъэгъуныгъэ Iофыр къыхигъэщэу Айщэт зэреупчIыгъэр Пон де Вель ымыдэу ышнахьыкIэ етIыргугъ.
- Франсым шIулъэгъур щаулъэгу, Швейцарием щагъашIо,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Изабель-Луизэ 
зэупчIыгъэхэ Айщэт ычIыпIэкIэ джэуап къытыжьыгъ, ащи 
къыщыуцугъэп: - ШIулъэгъу уцIэпIынымрэ бзылъфыгъэ 
шъхьэмылъытэжьыныгъэмрэ къезыхьыжьагъэхэр я ХIV-рэ 
Людовик пачъыхьэмрэ Орлеанскэ герцог-регентымрэ 
арых.
- Изабель…- Мари-Клер къэгузэжъуагъ.
- Мама, узыкIэгумэкIырэр къызгурэIо, ау узафэп.
"Сыдэу диныр зылэжьырэ цIыфхэр губзыгъэха, зэхьщырха?!.- Изабель-Луизэ къыIорэмэ ядэIузэ, мазэм 
къехъугъэу ымылъэгъугъэ Жанетт-Николь ынэгу кIэтэу 

--- Page 327 ---

Айщэт гукIэ зыфиIожьыгъ.- Жанетт-Никольрэ ИзабельЛуизэрэ зэнэIуасэха шъуIуа? Монастырхэр зыIэ илъхэр 
зэрэмышIэнхэ алъэкIыщтэп. Пьери инэIосэщт… 
СерэупчIа?.. Джырэп, етIан ар, етIан…"
- Къыбдесэгъаштэ, Изабель-Луиза,- Блез-Мари де 
Эди шевальер зышъо кIыфы кIэхъукIыщтыгъэ Айщэт зи 
мыхъун тшIагъэп къыригъэкIэу нэшIу шъэфкIэ фычIэплъызэ, 
къыIуагъ,- джары тихэгъэгу шIулъэгъу Iофыр зэрэщыщытыр, ау нахь тыгу къыдэзыщэен горэм тытежъугъэгущыI. 
ГущыIэм фэшI, Пон де Вель графымрэ Шарлотта-Элизабет 
Аиссе мадемуазелымрэ хэшIыкI дэгъу зыфыряIэ театрэхэм 
агъэуцугъэ спектаклэхэм, оперэхэм татегущыIэми хъущт. 
Сыда, Пон де Вель, джыдэдэм шъо Iоф зыдашъушIэрэр?
- Тидраматургхэр тхэжьхэрэп уагъаIоу, зыцIэ къепIон 
пьесэ ахэмэ къытфахьырэп. ШIу усэлъэгъу, сыолъэгъужьы 
зыфэпIощтхэм, кIэсалэ-хэтакIохэм афэгъэхьыгъэ водевильхэм, зи къызэрымыкIырэ шъхьэмылъытэжь пьесэспектаклэхэм цIыфхэр язэщыгъэх.
- Ар зилажьэр ошIа, Пон де Вель? - джыри ИзабельЛуизэ къэупчIагъ, зэупчIыгъэм къыIощтым пымылъэу ежь 
джэуап къытыжьыгъ: - ЩыIэныгъэм ухэзгъэгупшысыхьан 
пьесэхэу драматургхэм атхыхэрэр агъэуцущт-амыгъэуцущтымкIэ Iизын къязытырэ Орлеанскэ регентыр ары. 
Ары, мама, зытетыр къэсэIо нахь, зытемытым сытегущыIэрэп.
- Сэ къэсIонэу сызыфэягъэр, Изабель-Луиза,- Пон 
де Вель графым ытэмэпкъыхэр зэфищэхэмэ, ыIэхэр зэблищыхэзэ, щхыпцIыгъэ,- о къэпIогъах. Хьаулыеу огумэкIы, 
Мари-Клер маркиза, Изабель-Луизэ игупшысэмэ мыхъун 
ахэслъэгъуагъэп. Джары тидраматургхэри зыкIэмытхэжьыхэри, Франсуа Мари Аруа Вольтери Франсым 
зыфырафыгъэри.
- Сшъхьэ къызэсхьылIэжьыгъэ Франсым иполитикэ 
Iоф зэхэмыфхэр сэ зэхэсфынхэу къыстефэрэп,- Болингброк 
Сент-Джон лордым къыIуагъ,- ау шъыпкъэм уфаемэ, 
джары политикэ Iофхэр Франсым зэрэщыкIохэрэр, мыщ 
изакъоп, Инджылызыри ары. Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, 
хэтрэ хэгъэгуи ибжь хьылъэ ицIыфмэ ателъ… Шъолъэгъуа 
къытэхъулIэрэр, тыфай-тыфэмыеми, политикэм джыри 

--- Page 328 ---

зыфэдгъэзэжьыгъ. Политикэр амыгъэхъужьышъурэ уз, 
ар зиуз цIыфым еIэзэгъуай… Шъо сшIэрэп шъуеплъыгъэми,- лордым игущыIэ псынкIэу къызэблихъугъ,- сэ 
"Пирамрэ Тисбарэ" оперэр сыгу рихьыгъ. Хэта ар зытхыгъэр?
- Франкер, Ребель, Ласерр оперэр зытхыгъэхэр,- 
театрэ искусствэ Iофым хэшIыкI зэрэфыриIэр Аржанталь 
графми къыгъэлъагъоу къыIуагъ.
- Тэри ащ, Каландрини маркизэмрэ сэрырэ, теплъыгъ, 
тыгу еIугъ, узэгупшысэн хэлъ,- Айщэти ишIошъ оперэм 
къыриIолIагъ.
- Жюли Каландрини маркизэр бзылъфыгъэ гъэIылъыгъ, 
бзылъфыгъэ Iуш,- Каландрини ыцIэ Айщэт къызэрэриIуагъэр Болингброк лордым зэригуапэр ышъо къыхэщыгъ,- 
ар сэ дэгъоу сэшIэ, сянэнэпIос шIагъоу дунаим ехыжьыгъэм 
ышыпхъу. Джарыщтын оперэр титIуи тыгу зыкIырихьыгъэр,- сэмэркъэукIэ лордым игущыIэ къыухыжьыгъ.
ШIу узэрэлъэгъоу, а зы Iанэми узэдыпэсэу, гум ихъыкIырэмкIэ узэдэмыгущыIэным нахь къин щыIэпщтын. 
Болингброкхэми Ферриоль зэшхэми ар къагурыIуагъэу 
ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ Эдирэ Айщэтрэ Iанэм къыкIэранэхи, собэшхом кIожьыгъэх.
- Аиссе, сыпсэм фэд, сэгушIо узэрэслъэгъугъэмкIэ, 
тызыщызэIукIэщт мафэм исыхьатхэр сфэмыгъэкIожьэу 
къэслъытэщтыгъэх…- Iанэр азыфагоу шIу зэрэлъэгъуитIумэ аIэхэр зэфащэигъэх,- сыдэущтэу мыщ укъэкIонэу 
хъугъа? Болингброкмэ яшIэ хэлъэу тызэфащагъа?
- Хьау, Эди, зэщтегъэоу сшынахьыкIэмэ сыкъащагъ.
- Аиссе, сикIас, шIу усэлъэгъу.
- Сэри ары, Эди. Джы оркIэ сэ шъэф сиIэжьэп. Ау ар 
нэмыкIмэ ашIэнэу сыфаеп.
- Ары, ары, Аиссе. Джары апэрэ шIулъэгъу зыфаIорэр. 
ЕгъэшIэрэ шIулъэгъукIэ унагъо сэбгъэшIэнэу сыпщэгугъышъ, укъызезэгъыкIэ, джыдэдэм, Болингброкхэмрэ 
пшыхэмрэ сишыхьатхэу, синэузыр зытесхыжьыщт.
- Хьау, Эди, джырэп ар, етIан, етIан… тIэкIу шIэмэ, 
ащ нахь тырыгущыIэщт… НекIо, хьакIэщым тыгъэкIожь, 
хьайнапэ мыщ тизакъоу тисэу…

--- Page 329 ---

II
Орлеанскэ герцогыр Ферриольмэ адэжь къызыщыкIощт мафэр Мария-Анжеликэ шъэфэу Ларош риIогъагъэти, щэджэгъоужым щыублагъэу паплъэщтыгъэ, бэри 
ежагъэп. ПачъыхьапIум икухъэренэ ыпэкIи ыужыкIи шыу 
тIурытIу итэу, мыхъэр пыхъыкIэу, Нев-Сент Огюстен урамым къызытелъадэм, зыми щымыгъуазэ фэдэу Ларош 
унэм икIошъэжьи, графиням къэбарыр фиIопщыгъ:
- ХьакIэр къэкIо.
- Аиссе тэ щыIа?
- Дэстэн икъэрэгъулэу графым тхылъ феджэ.
- Уц ешъогъуитIу зэптыгъэ графыр гущыIэгъу герцогым фэмыхъузэ, къытIэкIэчъыякъомэ?
- Хьау, графиня, ащ пIэлъэ гъэнэфагъэ фэзгъэуцугъ.
- Жан-Батист къызэхишIыхьагъэ адрэ уцыр Аиссе ищай 
зыхатлъхьэкIэ, гъэIорышIэгъошIу хъущта?
- Орлеанскэ регентым ибзылъфыгъэхэмкIэ ар бэшIагъэ заушэтыгъэр.
- СшIэрэп, сшIэрэп…- Мария-Анжеликэ ошIэ-дэмышIэу 
къыкIэщтэжьыгъ,- ар шъуIоу ешъумыгъэлыящ, пшъэшъэжъыем игунахь къэсхьынэу сыфаеп… КIо Тхьэм 
зэриIуагъэу хъун, тэри ащ фэдэ Iаджми тыкъялыжьыгъ.
Мария-Анжеликэ къыIуагъэмкIэ джэнджэш ригъэшIэу 
Ларош Iуплъагъ, ар имыкъоу, къыригъэкIыри умышIэнэу, 
IущхыпцIэжьыгъ. 
"КъашIэ джы мыр зыфаер? - докторыр зэупчIыжьыгъ.- 
КъеIо - реутыжьы, ешIэ - кIэгъожьы. ЗысшIэрэ илъэс 
пчъагъэм къызгурыIорэп, игукIэгъуи ижъалымыгъи зэфэдэ: 
ишIушIэ къыпIуелъхьэ, пIуетхъыжьы. Аиссе шIу ымылъэгъукIэ, иIофыгъохэм амыгъэгумэкIыкIэ арэп. Къэгъэзэжь 
зимыIэжь иныбжьыкIэгъу ыгу къызыкIыжьыкIэ, ышIэщткъыугупшысыщтымэ агъатхъэзэ, мэпсэу. Ау Аиссе ежь 
ыныбэ кIоцI къикIыгъэ ыпхъугъэмэ, джы фырихьисапыр 
фырихьисапыщтыгъа? Ары шъхьаем, Клодина-Александрини ышыпхъуба, ащ ылъи ежь хэлъыба? Ышыпхъу 
нахьыкIэ ышIэгъэ пстэуми ащымыгъозагъэуи, зэдамышIагъэуи?.."
- Ларош, сыда узыфыщытыр? - докторым игугъуемылIыныгъэ Мария-Анжеликэ ыгъэшIагъозэ, техъупкIагъ.- 

--- Page 330 ---

Графыр къэжъугъэхьазыри, хьакIэщым къашъущэ. Аисси 
ары, мылIэжьын хъугъэм кIэрысызэ, теплъаджэ ехъулIагъэшъ, хьакIэшхо зэрэтиIэр ешъуIуи, зыпыжъугъэупхъухьажь.
ХьакIэ къазэрэфэкIуагъэр Айщэт фэпIопщыжьынэу 
щытыгъэп - хьакIэщымкIэ къыщыIугъэ чэф макъэхэм 
къыгурагъэIуагъ. Шарль де Ферриоль графыми а макъэхэм 
ышъхьэ онтэгъу къырагъэIэтыгъ, Айщэт зыфеджэщтыгъэ 
тхылъым къыпымылъыжьэу Дэстэн къыфидзыгъ:
- Арэп, Дэстэн, мы уищысыкIэ сыд армэу щысыкIа! 
Модэ кIуи, унэм къихъухьэрэр къызэгъашI. Неп, неущ 
сIозэ, мэзэ пчъагъэ хъугъэу сызыпаплъэрэ Огюстен-Антуан 
графыр къэкIожьыгъэми сшIэрэп?
- Хьау, граф,- унэм къихьэгъэ Ларош къыIуагъ,- 
пшынахьыкIэ графыр арэп, ащи тежэ, ау джыдэдэм 
къэкIуа гъэр хьакIэшху, Орлеанскэ регентыр сымэджаплъэ 
къыпфэкIуагъ.
- Ара тихьакIэр?..- зэхихыгъэр джы къыримыдзахэу 
графыр къэупчIи, плъызэу тIысыжьыгъэ, тIэкIурэ щысыгъэу 
къыхэгубжыкIыгъ: - Сымэджаплъэ къысфэкIонэу, хэта 
сысымадж зыIуагъэр!..- Джыри нахь лъэшэу кIэкуукIыгъ.- 
Слъакъо сытемытэу пIэм сыхэлъа?!
- Папа, усымаджэп, зыгъэрэхьат,- графым ыIэ Айщэт 
Iэ щифэзэ, "орэп, сэры ар къызыфащагъэр" ежь ыгу 
къыпылъэтыкIэу зэриIожьыгъ, ау ащ пае къымыгъанэу 
ыгъэIасэщтыгъэм еушъыигъ: - Герцогым уримыщыкIагъэу 
къыпфэкIуагъэпышъ, уианахь щыгъын дэгъухэмкIэ зыкъэфапи, тиунэ къихьагъэм цIыфыгъэ етэгъэх.
- Адэ ары, Шарлотта-Элизабет Аиссе, тиунэ къихьагъэм цIыфыгъэ етхыщт.- "Тиунэ къихьагъэр" Айщэт къызэриIуагъэр игуапэу Шарль де Ферриоль къэгушIуагъ: - 
Къаштэ, Дэстэн, силIыкIо щыгъынхэр, ори, ШарлоттаЭлизабет Аиссе, сэщ нахьи нахь зыкъэгъэкIэракI, титIо 
тызфэдэр Орлеанскэм едгъэлъэгъущт. Ау зэкIэми анахь 
дэгъугъэр ежь я ХV-рэ Людовик пачъыхьэр къысфэкIогъагъэмэ арыгъэ, зэрэхъун Iаджи есIощтыгъэ. Тидэгузэ жъонэп, 
ари зэгорэм тадэжь къэкIон. Шъыпкъэба, Аиссе, сыпсэ 
закъу?
- Ары, папа,- "Iэсэжьыгъэ сшIошIыгъагъ шъхьае, 
джыри ыгу къысфилъыр щыгъупшэжьыгъэп" Айщэт 

--- Page 331 ---

ыIомэ, "папа" гущыIэм фытеIункIэжьызэ, риIуагъ,- ау 
хьакIэм удэгущыIэ хъумэ, пIощтымкIэ зыфэсакъыжь, бэ 
зыIорэм нахьи мэкIаIор нахь зэрэIушым гу лъегъат.
- Узыфэзгъэсагъэр, Аиссе, зэрэзыщымыгъэгъу пшэрэр 
сигуапэ.
Орлеанскэ герцогыр къызыщежэрэ хьакIэщ пчъэшхуитIур Дэстэн зэрэраIуагъэу къызэIуихи, Мария-Анжеликэ 
зэхихырэмрэ ылъэгъурэмрэ ригъэгъэшIагъозэ, къыIуагъ:
- Шарль де Ферриоль графымрэ Шарлотта-Элизабет 
Аиссе Ферриоль графинямрэ! 
Айщэт идэхагъэ Орлеанскэр къызегъэтэджым, иунэ 
ащ фэдэ щызымышIэщтыгъэ Мария-Анжелики щысышъугъэп.
- ХьакIэшхо тиI,- Шарль де Ферриоль графым шъхьащэ 
хьакIэм фишIызэ, риIуи, егыижьыгъ: - УкъызэрэсфэкIощтымкIэ макъэ къысямыгъэIугъэми, шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэ къысфэпшIыгъэшъ, къыпфэсэгъэгъу. ШарлоттаЭлизабет Аиссе Ферриоль графиняр ошIэшъ, нэIуасэ 
къыпфэсшIыжьырэп. Адэ, Мария-Анжелика графиня, Iэнэ 
нэкIым тихьакIэшхо кIэрэогъэса? - графыр къызыщыупчIагъэм, Iанэм тетыгъэ пхъэшъхьэ-мышъхьэмэ, IэшIу-IушIумэ 
адекIущт санэмрэ щаимрэ хьакIэщым къырахьагъ.- Сыд 
фэдэ сана, герцог, о узашъорэр?
- Сэ сыгу рихьырэ санэр, граф, уиунэ щызэрахьэ,- 
"бащэ къыпIохъыкIы" гукIэ ыIозэ, Орлеанскэр графым 
IугушIуагъ,- ори мыр зэрэуикIасэр джы къызгурыIуагъ.
- Ухэукъуагъэп, герцог. Бургунд сэнэ плъыжьымрэ 
бзылъфыгъэ дахэхэмрэ егъашIэм сафэшъыпкъагъ. Бзылъфыгъэ дэхэ пстэоу дунаим тетмэ мы бжъэр афэтэгъэIэт, 
тэ мы санэр шIу зэрэтлъэгъоу, ахэри хъулъфыгъэмэ шIу 
арэлъэгъух!
- Папа…- мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ Айщэт къыIуи, 
IугушIожьыгъ.
- Ары, Аиссе, ары, графиня, къызгурэIо… Ау бзылъфыгъэмэ апае мы бжъэм, хъущтыр орэхъу, сешъощт.
- Ащыгъум, граф,- тхьагъэпцIышъо нэплъэ-гъукIэ 
Орлеанскэ герцогыр Мария-Анжеликэрэ Айщэтрэ афычIэплъи, къыIуагъ,- уихъохъу, фит сыкъэпшIымэ, мыр къыхэсэгъэхъожьы: тиIанэ къыддыпэс бзылъфыгъитIур дунаим 

--- Page 332 ---

ибзылъфыгъэ анахь дахэхэм ащыщхэшъ, ахэмэ апае мы 
бжъэр тыщытэу тэIэты.
- Аущтэу оIомэ, сэ ахэмэ афэсымышIэн щыIэп, уауж 
зыкъизгъэнэнэп,- Шарль де Ферриоль зэрэкIочIаджэр 
щыгъупшэжьыгъэу, къэтэджынэу зежьэм, сэнэ бокалым 
ызыныкъо зытырикIэжьи, зэхэфэжьыгъ, къинэжьыгъэм 
зешъожьым, тIэкIурэ щысыгъэу ыжэ зэкIищэу къыIуагъ: - 
Адэ джары, зыогъэлIыкIэ сыд ишIуагъ, жъы тыхъугъ… 
Ори сауж бэп укъызэринэрэр, герцог, бзылъфыгъэ 
IофымкIэ сыдэу ухъура?.. Жъы сэхъу пIоу а IофымкIэ зи 
къызытемыгъакIу… ТихьакIэшхо ыпашъхьэ чъые къысэкIумэ сшIэрэп… Тэ ущыIа, Аиссе?..
- Папа санэр къекIугъэп…- Айщэт къызыщылъэти, 
графым ышъхьэ ыбгъэгу кIиубытагъ,- ичъыегъу-гъэпсэфыгъуи блэкIы… Папа емыкIу фэмылъэгъу, Франсым 
инэф, сэри ары, игъэпсэфын фэIо-фашIэхэр фэсшIэнхэ 
фае.
- Хэгъэгум изылI хьакIэу къызытфэкIогъэ закъом 
хьайнапэ техъулIагъ, бэрэ укъэмытэу, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе, къэгъэзэжь,- графым раригъэшIагъэм Мария-Анжеликэ иIоф зэрэхэлъыр къызыхимыгъэщэу Айщэт кIэлъыджагъ,- икъун къинэу пыплъагъорэр, моу унэ жьы 
кIэгъэу. Адэ джары, герцог, хэт фэпIотагъэкIи, ынитIукIэ 
ымылъэгъоу ышIошъ хъущтэп графымкIэ тэ Ферриольмэ 
къытэхъулIагъэр… Огюст-Антуан Ферриоль графыр 
модыкIэ щымыIэу, Париж Iоф тэрэз горэ щириIэу дэсыгъэмэ дэгъугъэба? УнэгъуитIоу тэпсэу, къылэжьырэр 
тфырикъужьырэп. Мо плъэгъугъэ граф тхьамыкIэми 
къехъулIэщтыр тэ щишIэныя, пшъэшъэ ягъэщэныри 
къытIэкIэнагъ. "Пшъэшъэ ягъэщэн" зэрэсIуагъэр умыгъэшIагъо, герцог, "папакIэ" заджэу къепсэлъыхъожьыгъэр 
армэ, изытет плъэгъугъэ, сыд мыгъор илI ащ, зыщытхъужьын нахьи ышъхьэ зэрихьажьыщтыгъэмэ нахьышIугъ. 
Мыдрэ тызпаплъэрэ черкесыпхъур зыкIэлъэIурэ шъхьэфитыр къыритыгъэкIи, IэкIыб ышIыщтэп, къыфишIэгъэ 
шIушIагъэр фишIэжьыфэ, мылIэжьэу егъашIэм щыIэщтми, 
ныо ехъулIэжьыфэ шъхьащытыщт. О пшIэрэ бзылъфыгъэмэ афэдэп ар.
- Шъыпкъэ, графиня,- Орлеанскэр щхыпцIызэ, пчъэмкIэ плъагъэ, етIанэ ыгу илъыр игущыIэгъу шIуиушъэфыгъэп.- Мы илъэсым сшъхьэкIэ сыримыхьылIэгъагъэмэ, 
игугъу сшIыщтыгъэп.
- КъыпIумыфагъэм иIэшIугъэ пшIэрэпышъ, герцог, 
уфэлIэ ара?..- Мария-Анжеликэ ыпашъхьэ исыр зэрэгерцог-регентыр зыщигъэгъупшэжьэу мыукIытэ нэплъэгъу 
стыркIэ Iуплъыхьэзэ, еупчIыгъ.
Орлеанскэ тхьагъэпцIыри графиням къыдэджэгужьыгъ:
- Ащ фэдизэу, графиня, зымыухыжь, пцIы хэмылъэу 
къыосIон: о джыри уишIугъу.
- СшIошъ хъурэп! - зыфэе дэдэр Мария-Анжеликэ 
зэхихыгъэми, къыпиупкIыгъ, етIани зиIуишIыхьэзэ, ыгу 
филъымкIэ егыижьыгъ: - Аущтэу оIомэ, сыда сэ сымылъэгъу фэдэу укъысшъхьарыплъызэ, бэуакIэ зымышIэрэм 
узыфехъуапсэрэр? ЧэмыкIэм нахьи шкIакIэр нахь дахэшъ 
ара? - есэмэркъэужьыгъ.
Джы ыгу къыдеIэу Орлеанскэр щхыгъэ:
- КъэпIуагъэр сэштэ, графиня. Ау уиупчIэ ор-орэу 
джэуап къызэрептыжьыгъэм сигъэрэзагъ. Моущтэу орырэ 
сэрырэ тызэфыщытыщтмэ, графиня, пшIэхэнэп тазфагу 
зыгорэ къыдэхъухьанкIи…- герцогыр къесэмэркъэужьыгъ.
- Мо пчъэмкIэ уплъэзэ, упшъымэ ара? - Мария-Анжеликэ исэмэркъэуи ишъыпкъи зэголъэу зэгыищтыгъэр 
ыгъэрэхьатыжьыгъ: - УмыгумэкI, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе, тиунэ икIэу зыдэкIон щыIэп, къыгъэзэжьыщт, ау 
Блез-Мари де Эди шевальер ащ щыбгъэгъупшэшъущтымэ 
сшIэрэп нахь…- тIэкIу-тIэкIузэ есэмэркъэузэ, ыгу къыфитаджэщтыгъэ гухьэ-гужъыр Ларош фэшъхьаф кIэсалэ 
зимыIэжь графиням къызыхимыгъэщэу герцогым 
риIокIыгъ.
- Франсым Вольтер зидгъэкIыгъэкIэ, ащ иныбджэгъу 
Болингброк лордым ышъхьэ Инджлызым къызырырагъэхыгъэкIэ, тэри де Эди шевальем етшIэн къэдгъотын,- 
Орлеанскэм фадзыгъэм ежэщтыгъэм фэдэу, емыгупшысэжьэу джэуап къытыжьыгъ.
"Мыдэ мыр, типщыкъо нахьыеу, зишIулъэгъу мыухыжь 
жъы ехъулIэгъэ псэлъыхъор зэрэжъалымыр...- МарияАнжеликэ зэхихыгъэм къыкIигъэщтэуIукIыгъ.- Мыщ ипIэ 
Тхьэм ухерэмыгъаф!.. Ау етIани ащ пырикъущтыр сэ сфэдэ 
гор нахь, Аиссе фэдэ емышIэ-шIумышIэп… А-ей гущ, сэ 
укъысIэкIэфэгъагъэмэ, бзылъфыгъэ плъэгъумэ, укъыкIащтэу зыкIэмыIэжь-IантIырахъо усшIыщтыгъэ… Ары 
шъхьае, къытIуплъэрэр къыткIэнакIэкъытэсэмэркъэоу тэ 
хэт тырищыкIэгъэжь?.." - зэгорэм къизыгъэжъукIыщтыгъэ 
графиням ежь-ежьырэу зэриIожьымэ, блэкIыгъэмрэ 
непэрэ мафэмрэ зэригъапшэхэзэ, зэрэхъугъэри къыгурымыIоу ыгу къызыщызэхэхьагъэм, Айщэт унэм 
къихьажьыгъ.
Орлеанскэ герцогымрэ Мария-Анжеликэ графинямрэ 
зэрэгугъагъэхэу яIоф къикIыгъэп: унэм къэзгъэзэжьыгъэ 
Айщэт ынэгукIэ гумэкI горэм хэт умыIощтымэ, егъэлыягъэу 
нэшхъэигъэп, хьакIэм ыпашъхьэ шхъонтIэгъэ-чъыIагъэ 
къызыхимыгъэфэнэу Мария-Анжеликэ зыфелъэIугъагъэр 
къыгъэшъыпкъэжьызэ, зыкIэрыкIыгъагъэ Iанэм къыкIэрытIысхьажьыгъ, тIум язи емыупчIэу къыIуагъ:
- Папа згъэрэхьатыгъэ, сыгу фэгъужьырэп.
- Жъыгъом, етIани усымаджэмэ, дэгъуабэ хэлъ 
зыкIаIорэр джары…- "ора тэра ар зыгъэрэхьатыгъэр" 
Мария-Анжеликэ ежь зыщытхъужьызэ, ыгу зэрэфэгъурэр 
Айщэт гуригъаIоу хэщэтыкIыгъ, етIанэ зыкIэщхырэр 
ымышIэу щхи, засэу фежьэгъэ хьакIэм щымыукIытэу 
егыигъ: - Адэ моущтэу тызэIуплъэу тыщысыщта, Франсым 
инэф, хъохъу горэ къаIуи, тегъашъу.
- Боу къэсIон, Шарлотта-Элизабет Аиссе графиням 
шъон зыIуигъафэрэп.
- Ар сэ силажь, герцог,- нэкIушъхьаплъы хъугъэ 
Мария-Анжеликэ графиням къыригъэкIузэ, ежь зытырилъхьажьыгъ,- шъон щыIэми ясымыгъашIэу сатенэгуикIызэ, Аисси скъохэри спIугъэх. Хъугъэ, Аиссе, фит усэшIы, 
уятэ икIэсэ сэнэ шIагъом щыщ тIэкIу зыIугъаф, угу рихьыщт, 
графым уигъэлъэгъурэ къинри пщигъэгъупшэщт.
- Мария-Анжелика мама,- Айщэт ымакъэ къымыIэтыгъэми, зыIугушIощтыгъэм хыригъашIэу фыпиупкIыгъ,- 
джы нэс пIорэм сыблэкIыгъэп, сыкъыодэIугъ, ау мы укъызыфысэлъэIугъэр пфэсшIэшъущтэп.
- Джары,- Мария-Анжеликэ графиням къемыкIоу 
кIэщхыкIызэ, джыри къызыщытхъужьыгъ,- ШарлоттаЭлизабет Аиссэ сэ зэрэспIугъэр, герцог, зэхэпхыгъэ, 
плъэгъугъэ.
- Браво, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- Орлеанскэм 
ишъорышIыгъэ-тхьагъэпцIыгъэ къызыхимыгъэщэу 
13 Заказ 026

--- Page 333 ---

къыхэкуукIи, исэнабжъэ къыIэтыгъ,- джыри нэшIукIэ 
сызэбгъэплъыжьыгъ. Ощ пае, уибзылъфыгъэ къэбзагъэ, 
уидэхагъэ апае мы бжъэр къэсэIэты. 
- Сэри, сызыщымыгъэгъупш, къыбдэсэIэты,- хьакIэм 
къыIуагъэм Мария-Анжелики зыхигъэныгъэп, санэм 
зешъом, ыIупшIэ плъыжьышэмэ аIулъэ-кIэхьажьызэ, герцогым ыгу римыхьыщтми пымылъэу, гъумыгъугъэ: - 
СшIэрэп ныIа ныр щысэу пхъум бжъэ зэрэфэпIэтыщтыр…- 
ЕтIанэ кIэщхыкIыжьи, IэнэзегъэкIо бзылъфыгъэм еджагъ: 
- Мыдэ Аиссе ищай къыфызэблэшъухъу, учъыIыжьыгъэ!
Мария-Анжеликэ графиням хьакIэм ыпашъхьэ зэрэщыригъэлыящэрэр Айщэт къыгурыIуагъэми, аущтэу 
зыкIишIырэр зыфихьын ышIэщтыгъэп: - "Сыда графиням 
уасэ зыфимышIыжьэу непэ къехъулIагъэр? Мыщ фэдэу 
егъашIи щытыгъэп. Санэм ышIыгъ сIонти, ащ нахьыби 
ешъуагъэу слъэгъугъэ, ау ыIорэ-ышIэрэм гъунэ лъимыфыжьэу, емыпэсыгъэ бащэ къыIухъыкIыщтыгъэу къэсшIэжьырэп. "Орлеанскэр къызытфакIокIэ, зыфэмыгъэушхъонтI" къысиIозэ, сэ сигъасэщтыгъэми, ежь гущыIэгъу 
тыригъэфэжьырэп… Къысфищэгъэ хьакIэми ар къыгурыIуагъэкIэ сенэгуе… Папа къэгущыIэзэ, Iанэм зэрэпычъыихьагъэмкIэ угу ебгъэнэу щытэп. А тхьамыкIэр 
сымадж, жъыныгъэр къехьылъэкIы, пшъыгъэ. Мария-Анжеликэ мама мы аужырэ илъэсым есымылъэгъулIэжьыгъэ 
гушIуагъом зэрехьэ, герцогым зыIуешIыхьэ, зыфегъэдахэ… Зэ, зэ, сыда Пон де Вельрэ Аржантальрэ Париж 
зыдэмысыщтхэм тыригъафи, тадэжь Орлеанскэр къызыфищагъэр?.."
- Джы орырэ сэрырэ, Франсым инэф, титIо, тэщ пае 
мы бжъэм тешъощт…
- Мама!..- пIорэмрэ пшIэрэмрэкIэ зыфэсакъыжь 
Айщэт къыригъэкIэу графиням Iуплъагъ.
- Аиссе, тэ укъытпымылъэу о щай ешъу…- Мария-Анжеликэ Айщэт къыримыдзэжьэу Iэ къыфишIыгъ.
- Ощ пае, графиня, зы бжъэп, нахьыби сешъон,- "сиуц 
зэхагъэкIуакIи, мыр рагъэшъуагъэкIэ енэгуягъо" Орлеанскэм зэриIожьи, зэгуцэфагъэр щхэны щыхъужьыгъ,- ау, 
угу къемыощтмэ, сэ нэмыкI хъохъу сиI: Шарль де Ферриоль графым ыцIэкIэ мы бжъэм сешъо.- Хъохъур къыIо 
зэхъуми, санэм ешъо зэхъуми, Орлеанскэр зэгупшысэщтыгъэм кIэух къыфишIыжьыгъ: - Дэгъоу тыщысыгъ, 
сыкъызыфэкIогъэ Шарль де Ферриоль графым сэ сызэрэфаеу сыкIэрысынэу мыхъугъэми, ипсауныгъэ зытетыр 
слъэгъугъэ, Мария-Анжеликэ графиняр бэшIагъэми зысшIэрэр иIанэ апэрэу сыпэсыгъ, ори, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе, нахь нэIуасэ сыпфэхъугъ, джыри тызэIукIэн, нахь 
тызэрэшIэн. Сэ сикIожьыгъо уахътэ къэсыгъэшъ, графми 
сишIуфэс есэхыжьы, сэри,- гугъэпIэ нэплъэгъу фабэкIэ 
Айщэт фычIэплъыгъ, - тызызэIукIэщт мафэ горэм сыкIэхъопсызэ, сэтэджыжьы, шъуищаии, шъуисани, шъуинэплъэгъухэри сэркIэ IэшIугъэх.
Орлеанскэм икухъэренэ ымакъэ урам къэгъэзэгъум 
зыкъокIодэжьым, Мария-Анжеликэ зэшъогъэ санэм 
нэпажъо кIигъэхъукIыгъэу жьы зыфеожьызэ, къыIуагъ:
- Адэ джары, Аиссе, Орлеанскэ регентыр бэрэ щымысыгъэми, тадэжь къэкIуагъэу къэтлъэгъужьыгъ, икухъэренэ 
зэпэжъыужь тикъэлапчъэ зэрэIутыгъэм изакъоми, зымыуасэ щыIэп. Зэрэ Парижэу къытэхъопсэщт, ау къытэшъугъущтыри мэкIэщтэп, анэ рарэкIыжь, абзэгу парэшхыкIыжь фаеми, сыдкIэ ащ тигъэпэн! Непэ, Аиссе, сэри 
сызыфэрэзэжь, ори сыпфэраз, тихьакIэшхо уфэнэгушIуагъ, уфэчэфыгъ, сыкъэбгъэукIытэжьыгъэп. Шъыпкъэр 
къаIо, Аиссе, Орлеанскэр къыпфалъэгъункIэ лIы дэхэшхоба? 
Зэрэщхырэр, зэрэгущыIэрэр, исэнабжъэ зэриIыгъыр, 
ынэхэр зэрэкъаргъохэр, ыцэ фыжьыбзэхэр къызэрэIупсыхэрэр, ытх зэрищыгъэр… тэрэзба, Аиссе?
- А сшIэрэп, о унэкIэ ащ сеплъыгъэпщтын…- Айщэт 
ыгу темыфэщтыгъэр графиням фидзыжьыгъ.
- Уеплъынэп адэ шевальер пшъхьэ илъэу!..- губжыгъэ 
хэмылъэу пшъыгъэ нэгу зиIэгъэ Мария-Анжеликэ Айщэт 
къепэбжъэожьыгъ.- А-ей, ощ фэдэу сыкъичъыжьыгъагъэемэ, Орлеанскэм игерцогыгъэ щызгъэгъупшэжьэу ар 
сэ зэзгъэкIокIыщтыгъэ…
 - Мария-Анжеликэ мама, ащ фэдэу уныбжь зытемыухыхьажь,- "мыщ къыIощт дэдэр къезгъэIон" Айщэт 
ыIозэ, графиням щытхъугъ,- Iанэм сыкъыжъудыпэсми 
Орлеанскэм щыгъупшэжьыгъэу ощ нахьрэ Iоф иIагъэп.
- Ара?! - Мария-Анжеликэ къэгушIуагъ, иныбжьыкIагъэ ыгу къэкIыжьыгъэщтын, ынэгушъхьэхэр къэушэп13*

--- Page 334 ---

лъыгъэх, ынэ уцуагъэхэр къилыдыкIыгъэх.- Ара, Аиссе?.. 
Хьауми укъысэсэмэркъэуа?..
- Сысэмэркъэуна,- нахьи нахь графиням ышIошъ 
ыгъэхъоу Айщэт къыIуагъэр джыри къыушыхьатыжьыгъ,- 
къышъослъэгъулIагъэр къэсэIо нахь, нэмыкIэп.
- Адэ джары, Аиссе,- Мария-Анжеликэ угу зэригъэгъоу хэщэтыкIыгъ,- шъэуитIу къэплъфи, утIысыжьыгъ 
къызыкIысаIорэр… Хъулъфыгъэмэ агу рихьын горэ зэрэсхэлъыр хьаулыеу зыщызгъэгъупшэжьыгъагъ… Мары, 
къыосымыIожьми, олъэгъу, къыскIэблэгъэ машIом сызэхестыхьэ… Хъугъэ, укъысэмыдэIу, сыдэу непэ гущыIэрые 
сыхъугъа... КIо, Аиссе, ори зыгъэпсэф. Орлеанскэ герцогым къытишIагъэр сшIэрэп, титIо тызэриубытылIи, 
тигъэпшъыгъ…
Айщэт зэрикIыжьыгъэм лъыпытэу, Ларош унэм къикIошъагъ, зиплъырыгъэ щай учъыIыжьыгъэмкIэ зыгъэкIуасэщтыгъэ графиням нэ стыр гугъаткIокIэ Iуплъэзэ, еIушъэшъагъ:
- Сыоплъышъ, графиня, удэхэ дэд…- "Аиссе шъуитIо 
шъуетхьагъэпцIэкIызэ, сэ дэгъоу сышъотхьагъэпцIэкIыжьыгъ" Ларош ыIозэ, зыщытхъугъэм IугушIуагъ.
- Сыдах, дахэ сызэхъулIэн хъулъфыгъэ къэбзэшхо 
сыкIэрысыгъэти…
- УзыкIэрысыгъэм фэдэу тымыдэхэшхоми, ащ нахьи 
тэ тынахь цакоп…
- Укъызыщымытхъужь, ар къызытшIэщтыр, моу тIэкIу 
тебгъашIэу садэжь укъызыкIокIэ ары…
Мария-Анжеликэ графиням зэриIогъагъэу, Орлеанскэ 
герцогыр Ферриольмэ зэряхьакIагъэр Париж мэзэ псэум 
щырыгущыIагъэх, ау, ошIэ-дэмышIэу ар ащызгъэгъупшэжьын хъугъэ-шIагъэ дю Деффан маркизэм исалон 
зыпчыхьэ къихъухьагъ.
Деффан маркизэм иилъэс щэкI хэщ-ощ ымышIэу 
хегъэунэфыкIыти, анахь къыпэблэгъэ нэбгырэ тIокI фэдиз 
иунэ щызэIуигъэкIэгъагъ. Ахэмэ Париж дэмысыгъэ, Италием кIогъэгъэ Блез-Мари де Эди шевальер имыгъусэу 
Айщэт ахэсыгъ. Мэзищ фэдиз хъугъэу зэрэмылъэгъугъэхэ 
Айщэтрэ Клодина-Александринэрэ мыщ зэрэщызэIукIагъэхэр ягуапэу зэдэгущыIэхэзэ, дю Деффан маркизэм 
иджэхэшъотет ымэкъэ Iэтыгъэ къэIугъ:

--- Page 335 ---

- Орлеанскэ герцогыр, Франсым инэф, къэкIуагъ!
ОшIэ-дэмышIэ къэбарым Дюффан маркизэри, 
хьакIэхэри аIощт-ашIэщтыр амышIэу зэIуигъэплъагъэх, 
зэрашIоигъуаджэр нахьыбэмэ къахэщэу пчъэм къыдэкIыгъэм къыфэтэджыгъэх. Чэф дэхэкIае зыкIэт Орлеанскэми 
ыпашъхьэ итхэр зэригъэжагъэхэп:
- Шарлотта-Элизабет Аиссе де Ферриоль графиням 
мыщ щыIэнэу къысиIуагъэти, сыкъышъухэхьагъ.
- Герцог, зи къыосIуагъэп! - Айщэт ынэкIушъхьэмэ 
къахихэу мэкъэ пхъэшэ кIэзэзкIэ Орлеанскэм къыфидзыгъ.- Сыд пцIа къыстеплъхьэрэр, сыд емыкIуа къысэпхырэр?! ШъхьакIо уиIэмэ, сауж икI, ар зымышIэкIэ, 
къыосэIо: сшъхьэ ясэгъэупсышъ, монастырым сычIэтIысхьэ! 
Деффан, сыпсэм фэд, емыкIу къысфэмышI, сыкъэзыушъхьакIугъэм ащ нахьыбэрэ сытеплъэн слъэкIыжьыщтэп, 
тадэжь сягъэщэжь.
- Хьау, Шарлотта-Элизабет Аиссе графиня, уизакъоу 
узгъэкIожьыщтэп,- ыгу Орлеанскэ регентым зэрэфэмышIур шъорышIыгъэ IупэкIэ ригъашIэзэ, Клодина-Александринэ къэтэджыгъ,- сэ шъуадэжь, де Ферриольмэ 
адэжь, унэзгъэсыжьыщт. НекIо, Ле,- Францием и Зэхэсыгъошхо иупчIэжьэгъу джы зэрэзыкIэкIитIупщыжьыщтыр 
иушъхьагъоу, къэзгъэзэжьыщт къызэрыкIырэ нэплъэгъур 
зэмыжэгъэ хьакIэм фидзызэ, Ле Френе риIуагъ,- ори 
зыкъытэгъэгъус.
III
Гукъаор къыздепхьакI зэпытмэ, жъы уехъулIэ, зыщыбгъэгъупшэмэ, узэмыжэгъэ гугъапIэм урегъэшэсы, шэсыгъэ пстэуми зыфаер къадэхъурэп.
Джар Орлеанскэ герцогым АйщэткIэ къехъулIагъ: 
илъэс пчъагъэрэ ыгъэIорышIэщтыгъэ шIулъэгъу онэшым 
иныбэпх тIэтагъэу къычIэкIыгъ е нэмыкIэу къэпIон хъумэ, 
"мыуцурэр къиуцукI IокIэ". Деффан маркизэм имэфэкI 
пчыхьэзэхахьэ Орлеанскэ герцогым къыщехъулIагъэр 
джыри Париж къыщырахьыкIызэ, ар щызгъэгъупшэн Iоф 
гумэкI Айщэт къыфыкъокIыгъ. Сабыир зышъо хэфэгъэ 
бзылъфыгъэм изытет Айщэт хэшIыкI фыримыIагъэми, 
къехъулIагъэмкIэ зэгуцэфэжьыгъ, гушIощтым нахьи гъыныр нахь къытекIоу мэфэ заулэ зыхэтым, зэнэгуягъэм 
Софи щигъэгъозагъ:
- Сыда сшIэщтыр, Софи, зыгорэу сыщыт?..
- "Зыгорэу ущыта" хьауми узэгуцэфэжьа? - Софи 
Айщэт еупчIыжьыгъ, ащи къыщыуцугъэп: - Уизытет шевальем ешIа?
- Хьау…- упчIэмкIэ Айщэт рагъэзы фэдэу къыкIэщтагъ.- Сыд сIони, есIощта?..
- ЕпIощт! - джы нахь мэкъэ лъэшкIэ Софи къыIуи, 
унапчъэр ригъэтыгъ.- Пшъо хэфагъэр уизакъоу зэрэуимыер пшIэрэба? Уикъин ежьми къыбдерэгощ,- джыри 
нахь мэкъэ ябгэкIэ къыухыжьыгъ.
- Сэр-сэрэу сшIагъэмкIэ де Эди згъэмысэжьынэуи?!.
- ШъуитIо зэдэшъушIагъэмкIэ цIыфхэр къыптыримыгъэгущыIэхэу уерэщэжь!..- Софи къыIуагъэм ыгу къызэхигъэхьажьыгъ: - Сыфаеп Клодинэ ышIагъэр озгъэшIэнэу… 
Орлеанскэм зызэребгъэшIэжьыгъэм изакъоми, ар зэхэзыхырэмэ къыуапэсыщтэп…
- Хьау, Софи, сыушъэфырэп, де Эди шIу сэлъэгъу, 
къысэхъулIагъэмкIэ ащ лажьэ иIэп. Джыри къэсэIо: шевальер ышъхьэ зэрэфимытыр сшIэзэ, сэ езгъэшIагъэмкIэ ар 
тэмыгъэмысэ.
- А мафэм о плъыр-стырым ухэтэу ыдэжь укIогъагъ 
шъхьае, ежь инэузыр зэриукъорэр зыдишIэжьыщтыгъэ ба! - Софи къыIощтым хигъахъощтыгъэ нахь, зэкIакIо 
иIагъэп.- СэшIэ, Аиссе, уищэнэу къызэрэуиIогъагъэр, ау 
ухигъэу къоным ыпэкIэ ар ышIэн фэягъэ. Бзылъфыгъэм 
игумэхагъэрэ итхьамыкIагъэрэ хъулъфыгъэр ары апэ 
зэхэзышIыкIын фаер. Ежь зыпылъэкIыхьажьи, о Iоф ухидзагъ…- ыгу жьы дигъэкIыфэкIэ зэгыигъэм Софи джы 
IаплI рищэкIи, къэгъыгъ.
СыдигъокIи икъинрэ игушIуагъорэ къызыхэзымыгъэщыщтыгъэ Айщэти зыфэмыIэжэжьэу къыщиутагъ, ау 
псынкIэу зыкъишIэжьыгъ:
- Хъугъэ, Софи, зыдгъэежьэу тыщымыгъэс. Джащ 
фэдэ хъунэу Тхьэм ыухыгъагъэшъ, къыстырилъхьагъэр 
сихьылъэ, де Эди шевальеми ар шIосыушъэфынэп. Ау о 
зыфэпIогъэ Iофым тыхэхьанэп, къыздакIу ыIуагъэкIи, 
фэсыдэнэп. СитхьамыкIагъо къеплъ, сыкъызэхэшIыкI сIонышъ, ищыIэныгъи зэблезгъэхъунэп. ХэкIыпIэ закъоу сиIэм 
игугъу къыфэсымышIыжьыми, сэ сшIэщтыр сэшIэ…
ГумэкIым зэлъиштэгъэ Софи ынэхэр къикIхэу, ыIапэхэр 
пиIонтIыкIыжьыхэзэ, къыфигъэпытагъ:
- Ар пшъхьэ къимыгъахь, Тхьэм щыщын!
- Ары, Софи, Тхьэр сиIэжэгъу. Ащ къызэрэсиIоу 
сыпсэущт, шевальери Ащ иIо блэкIыщтэп…- Айщэт Софи 
ыгъэIасэзэ, япчъэ егъэтыгъэ зыгорэ къытеуагъ.- Зи умыIо, 
IукIыжьыщт…- Айщэт ыIапэ ыIупшIэ тырилъхьи, "джыдэдэм 
Эди фэшъхьаф сэ зи сищыкIагъэп" гукIэ зэриIожьызэ, 
Софи еIушъэшъагъ, тIэкIу тыригъашIи, риIуагъ: - Пчъэр 
Iухи, сшъхьац сфызэгъэзафэ фэдэу шIы, ар зитеуакIэм 
джыри къыгъэзэжьыщт.
Пчъэ тео Iоф зимыIэ Мария-Анжеликэ игые ыпэ итэу 
джы унэм къихьагъ: 
- Клодинэ къызыщыкIогъэ закъом, шъуитIо зишъушIыхьажьыгъэу непэрэзымафэм сыда мыщ шъузфисыр, 
къышъулъэсэгъакIохэшъ, зэхэшъухырэп. А Софи, сыдэу 
Аиссе ышъхьац дэхэ дэдэ фэпшIыгъа! Тэ, Клодина-Александринэрэ сэрырэ, Орлеанскэ герцогым пчыхьашъхьэ 
Пале-Рояль тыригъэблэгъагъ. УкъыкIэмыщт, Аиссе, къытлъагъэкIуагъэмэ уигугъу къашIыгъэп. ПачъыхьапIум 
узэрэпэуцужьыгъэр Париж зэрэдэлъымкIэ, ащ Ферриольхэм нэпч тырифынэу къысшIошIыгъагъ шъхьае, цIыфыгъэ къызхигъэфагъ.
- Ибзэджагъэ зыдишIэжьыгъэщтын…- Айщэт гугъуемылIэу графиням фидзыжьыгъ.
- А тхьэр зэтагъэ, Аиссе, утэшIэжьы нахь, пытэгъэщэIэгъэшхо пхэлъ!.. Адэ, Софи, сшъхьац пае зи къэпIожьырэпи?
- Пшъхьац дэхэ дэдэу ябгъэшIыгъ, графиня,- ылъэгъугъэм Софии щымытхъун ылъэкIыгъэп,- ащ ухаIэ пакIо, 
унэси хъунэп.
- Ара?..- Мария-Анжеликэ гъунджэм кIэрыхьагъ, 
"ащ къынэсыщт-къепэмыщт хъулъфыгъэр зыфэдэр 
шъулъэгъугъэмэ" ыIозэ, зэплъыжьыгъ, ышIагъэмкIи зэгыижьыгъ: - Ахъщэ хъущэр зылъыстыгъэр дэхэн адэ!.. Джы 
къэкIорэ унэ икIыгъом, Софи, сшъхьац Аиссе ием нахьи 
нахь дахэ сфэпшIыщт.
- Зи езгъэIонэп, сIэ къыхьыщтымкIэ узгъэрэзэн.

--- Page 336 ---

- Тфимыгъэкъурэ ахъщэмкIэ укъысэмынэцIи, сыбгъэрэзэщт, икъун къыуатырэр…- графиня гъэкIэрэкIэгъаер къесэмэркъэужьы фэдэ зишIыгъ.- Мыдэ, ар Iофэп. 
Пале-Рояль тыкIонкIэ, Аиссе, джыри зы сыхьат фэдиз 
тиIэшъ, къех, Клодина-Александринэ уилъэгъу шIоигъу.
- Ащ пае мыщ нэс укъыдэкIоягъа, зыгорэ къыслъыбгъэкIогъагъэмэ хъугъагъэ,- бзылъфыгъэ пщэрмэ якIэсэ 
дух кIочIамэр къыпилъэсыкIызэ, унэм икIыжьыщтыгъэ 
графиням Айщэт риIуагъ.
Мария-Анжеликэ пчъаблэм дэжь къыщыуцуи, зигъэсэмэркъэузэ, джэуап къытыжьыгъ:
- Сипщыкъо граф дэхэшхо иунэ лъэныкъо сидухымэ 
тIэкIу резгъэлъасэ сшIоигъуагъэти ары. Сыдэу щыта а 
тхьамыкIэр, тыгъуаса, тыгъоснахьыпа, сшIэжьырэп, зыслъэгъугъагъэр?..
- Тхьэуегъэпсэу папа укъызэрэкIэупчIагъэмкIэ, Мария-Анжеликэ мама,-ерагъэу зиIажэзэ, Айщэт къыIуагъ.- 
ДжырэкIэ ышъхьэ дэIэбэежьышъу, ау загъорэ, джа 
зэрэпшIэу, укъимышIэжьэу хэIорыжъорыхьэ.
- Ори укъимышIэжьэуи?
- Сэ сыкъешIэжьы, Дэстэнтхэм зафегъэгусэ.
- КъыпшIорэмынэжьи, укъызэришIэжьырэр дэгъу…- 
графиняр зэсагъэ цэлэшхэныр Айщэт къыфимыдзын 
ылъэкIыгъэп.- Адэ мощ фэдиз къэбгъэшIагъэу упсау 
зэпытыщтэп, жъыгъори къыогоощт, узыми уишхыщт. 
Огюстен-Антуан графым непэ-неущэу сежэшъ, къызыкIожьыкIэ, уятэ граф тхьамыкIэм етпэсыщтым нахь тытегущыIэн, Аиссе. НэжъыкIэ укъысфычIэмыплъ, сипшъэшъэжъый, о узэгупшысэрэм сэ сегупшысагъэп, кIыхьэ лыхьэ 
земыгъэшIэу къех, уахътэ тиIэжьэп.
- Мы бзылъфыгъэр, къысфэгъэгъу, Аиссе, къызгурыIон слъэкIырэп,- зэхихыгъэмэ Софи зэщафэу унэм 
икIыжьыгъэм кIэлъиIожьыгъ,- ыгу илъымрэ ыIупэ телъымрэ зэрэзэпэчыжьэхэр сэ ежь сызэрэпэчыжьэм фэдиз. 
Мыщ къыIохэрэр пшIошъ умыгъэхъух. Идух кIочIамэ 
зызыфыпигъэугъэр тымышIэ фэдэу зыкъытферэмышI, 
Ларош ары. ЗыкъытфигъэныбжьыкIэу, хэта зищыкIагъэр?! - Софи шъхьаныгъупчъэр зыщыIуихыщтым, Айщэт 
къэжэкъуи, къыпыт унэм чъагъэ.- СшIэрэп моущтэу 
ущытэу зэшыпхъуитIу удмэ уазэрэфехыщтыр… Зыфап, 

--- Page 337 ---

ушъоецыеу зямыгъэлъэгъу, зыфэсакъыжь. Сэ моу сыдэкIынышъ, зишIуагъэ къыокIыщт уц горэ къыпфэзгъотын.
Софи къызэрэфигъэпытагъэу Айщэт зифап-зигъэдахи, 
Пале-Рояль кIощтхэм афехыгъ.
- УкъыддэкIощта, Шарлотта-Элизабет Аиссе, сыдэу 
дахэу зыкъэпфэпагъа? - нэкIэ ышхызэ, Мария-Анжеликэ 
къэупчIагъ.
- Аиссе къыпкIыгъункIэ, къыуалъэгъулIэнкIэ шъуаш,- 
зидэхагъэ нэр пIэпызыхыщтыгъэ Айщэт  Клодина-Александрини къыщытхъуи, изытет егуцафэщтыгъэм фэдэу 
ыгу къыхэуIэжьыгъ,- ау пшъо пызыгъ, угъойщая?
- Хьау, Клодин, - Айщэт щхыгъэ,- ащ фэдэ Iоф сиIэп.
- Ышъо угу рихьынэп адэ,- Мария-Анжеликэ Ай щэткIэ 
ренэу ыжэ дэмыкIыщтыгъэ гущыIэр къыIуагъ,- ежь нэмыкI 
графым фэгумэкIын щымыIэ фэдэу мафэ къэси кIэрысмэ, 
елIылIэ.
- Аиссе, пшIэрэр сыда?!.- Айщэт зыпчыхьэ Орлеанскэм зызырегъэшIэжьым, ыгу илъыр нэмыкIэу ыIупэ телъыр 
шъхьафэу Клодина-Александринэ къызэреушъыигъэгъэ 
гущыIэ дэдэхэр джыри къыриIожьыгъэх.- ЕгъашIэм уныбжьыкIэ дэхэ зэпытынэу къыпшIошIа, сыда уишъыпкъагъэ-къаигъагъэ зебгъэухыжьэу дунэе шIагъом зызыкIыхэбгъэнырэр? Зыгъатхъ, зыгъэчэф, щыIэныгъэм хэпхышъущтыр хэх.
- Адэ ары, Клодин,- Мария-Анжелики ышыпхъу къыдыригъэштагъ.
- Ар зэрэтхъэгъуагъэр етIан къызыпшIэщтыр,- Клодина-Александринэ зэпырагъэугъэ гущыIэм къыпидзэжьыгъ,- жъы узыхъукIэ ары. 
- Ары, ары, Клодин, сипщыкъо граф тхьамыкIэми ары 
къехъулIагъэр.
- Мария-Анжеликэ мама, ори ары, Клодин, сыфаеп 
папа тытегущыIэнэу!..- Айщэт ынэгушъхьэмэ къахихыгъ.- 
Зысэгъатхъэ, зысэгъэчэфы сIокIэ, Тхьэм къысфитIупщыгъэ 
ныбжьыкIэгъум шъхьэкIо-емыкIу сфехыщтэп, хэти ежь 
ыгурэ инамысырэ къызэрэраIоу орэпсэу. Армэ къысэшъуIонэу шъузыфэягъэр…
- Хьау, Аиссе,- Клодина-Александринэ ышыпхъу 
фычIэплъи, Айщэт къызэпиутыгъ,- ар къегъэжьапIэ тшIыгъэ нахь, къэбар гомыIу горэ, хэшIыкI фымыуиIэнкIи мэхъу, 
къыотIонэу тыфай.
- Сыд къэбар гомыIуа?!.- Айщэт зэхихыгъэм къыхигъэкуукIыгъ.
- Укъысэджагъа, Шарлотта-Элизабет Аиссе?..- уцыр 
къэзыхьыщтыгъэ Софи Айщэт иупчIэ Iэтыгъэ унэм къырищагъ.
- Хьау, Софи, сыоджагъэп,- Айщэт зигъэIэсэжьыгъ,- 
тэ моу зыгорэм тырэгущыIэ.
- Ары, тэ моу унэгъо Iоф горэм тытегущыIэ,- МарияАнжелики шъэбабзэу Айщэт къыдыригъэштагъ,- кIо, 
уиIофмэ ауж ихьажь.
- СыкъэдаIо, Клодин,- Айщэт нэплъэгъу чъыIэ кIыфкIэ 
графиням Iуплъагъ.
- Ащыгъум, Аиссе, къэбарым ущыгъуазэп… Тэри ар 
бэшIагъэп зызэхэтхыгъэр. Блез-Мари де Эди шевальем 
ощ пае Орлеанскэм дуэль дешIы.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп…- Айщэт зэхихыгъэм 
джы ымакъэ къыригъэфэхыгъ.- Сэ сымышIэу ар Эди 
ышIэщтэп.
- ЫмышIэщтыми, джары къэбарэу щыIэр…- Ай щэткIэ 
зыфаер Клодина-Александринэ къыдэхъугъэу мэкъэ 
шъабэкIэ гум хэтIысхьэу къыIутIкIукIыгъ.
- Хъулъфыгъэ пстэуми ятхьагъэпцIыгъэ уагъэшIэфэ 
еж!..- Мария-Анжеликэ хъулъфыгъэхэм къызэрэдамычъыхьажьырэр шIошъхьакIоу, ыгу атыригъэпщахэзэ, ишIошI 
ариIолIагъ.- Ахэр зэкIэ зы чъыг шъхьапэ къыпызыгъэ 
фэдэх. Сэра ахэр зымышIэхэрэр! Ау зэ закъо ахэм 
заIушIыхьэ къодыий, зэуи арэп зэрэбгъэделэщтхэр… Адэ 
ары, Аиссе, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- джыри Айщэт 
ифранцузыцIэ нахь теIункIэзэ, графиням къыкIиIотыкIыжьыгъ,- ащ фэдэ Iоф дэй шевальем ебгъашIэ хъущтэп. 
Ащ иягъэ ори тэри къытэмыкIымэ, ишIуагъэ къэкIощтэп. 
Ащ фэдэ Iоф игъуаджэ Ферриольхэри Тансенхэри хэфагъэхэу къэсшIэжьырэп. Пачъыхьэм иунагъо шIукIэ тегущыIэхэ нахь, дуэль-зао рашIылIэрэп.
- МыIуапхъэ къыуаIуалIэу укъаушъхьакIуми ара?!.- 
чIыпIэ къин Айщэт зэрифагъэр зыдишIэжьыщтыгъэми, 
ышъо хэлъым зэригъэгумэкIырэри щыгъупшэжьыгъэу 
зэкIакIощтыгъэп.- Бзылъфыгъэм темыфэрэр фэбгъэIоу 

--- Page 338 ---

бгъэцIыкIуми ара?!. ОшIэжьыба, Клодин, цIыфмэ апашъхьэ Орлеанскэм шъхьакIо къызэрэсихыгъэр?
- КъэсэшIэжьы,- Клодина-Александринэ а пчыхьэм 
Айщэт унэм къызещэжь уж, Ле Френе зыIэкIитIупщыжьи, 
Орлеанскэм чэщыр зэрэдырихыгъагъэр зыщигъэгъупшэзэ, 
нахь мэкъэ шъоткIо-лъаткIокIэ зыкъызэблихъугъ,- сэри 
ар герцогым еспэсыгъагъэп, тигъусагъэхэми къырагъэкIугъагъэп. Ау Франсым щызэлъашIэрэ лIышхуитIум азыфагу 
ощ пае къыдэтэджэгъэ Iоф гомыIум хэкIыпIэ иI. Зэ, зэ, 
Аиссе, къезгъэжьагъэр къэсэгъэух. Пале-Рояль укъыддакIоу, Орлеанскэ герцог-пачъыхьапIур къыбдэгущыIэу, 
укъигъашъоу цIыфмэ залъэгъукIэ, шъузэшIужьыгъэу хэти 
ылъытэщт.
- Ары, ары, Аиссе,- Мария-Анжеликэ джыри ышыпхъу 
къыдыригъэштагъ,- адэ ары, Орлеанскэ пачъыхьапIур 
дуэлым къепщэлIэныри Франсым зао епшIылIэныри зы.
- Мы къысашъуIорэр шъо къышъупкъырэкIа хьауми 
Орлеанскэм ыдэжь къекIа? - Айщэт щхыпцIи, иупчIэ 
иджэуап емыжэжьэу ариIуагъ: - Герцогым сызэриушъхьакIугъэр цIыфмэ апашъхьэ щиштэжьымэ, сыкъыжъудэкIощт.
- Тэ тызфэе-тшIоигъор, Шарлотта-Элизабет Аиссе, 
къыотIуагъ,- "мыдэ мыщ ыгу къэкIыгъэр, мыр зыфаер" 
Клодина-Александринэ ыIозэ, кIилъэшъужьыгъ,- ащ фэдэ 
пшъэрылъ тэ зыми къытфишIыгъэп.
- Ащыгъум хьаулыеу тыгущыIагъэу тлъытэн.
- Узэрэфаеу лъытэ, Аиссе. Тэ шевальемрэ орырэ 
шъуиIоф нахьышIу зэрэтшIыщтым тыпылъыгъ,- Клодина-Александрини щхыпцIызэ, Айщэт къыфидзыжьыгъ,- 
джаущтэу оIомэ, шъуитIо шъуиIоф шъузэрэхэкIыжьышъу.
ГумэкIым хэфэгъэ Айщэт къелъэкIонызэ, иунэ къыдэкIоежьыфэ, хьаетэ кIыхьэр къызэпичыфэ бэ зэгупшысэщтыгъэр. ЗэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныгъэр, ыгуи къеощтыгъэр де Эди шевальем ышIагъэу зыфаIуагъэм Айщэт 
зэрэщымыгъозагъэр ары. "Хьау, хьау, сэ спкъы къикIыкIэ 
Эди Орлеанскэ шашитым езгъэунэхъулIэщтэп. Мария-Анжеликэ ыIорэм шъыпкъэ хэлъ. Сыда сшIэщтыр?.. Хэта 
IэпыIэгъу къысфэхъущтыр? Сшъхьэ сэлъытэжьы, зыкъэсэухъумэжьы сIозэ, сэр-сэрэу бэлахь къызфэсхьыжьыгъ… 
ШIу слъэгъугъэ закъоу сибзылъфыгъэ намыс зыIэ ислъхьагъэр сэр-сэрэу лIыгъэшIэпIэ машIом пэIуздзагъэу 
мэхъу… Эди мыхъун горэ, тхьэм ерэмыд, къызехъулIэкIэ, 
сэри, сшъо хэлъ сабыири сыдэущтэу тыхъущта? Клодинэтхэм цыхьэ афэсымышIэу къысаIуагъэр зэрэпысыупкIыгъэр 
мытэрэзыми сшIэрэп… Хьау, ащ фэдэ зекIокIэ-шIыкIэр, 
сымызэфагъэмэ зыгорэм фэд, зэспэсыжьырэп. ЖанеттНиколи бэшIагъэ зысымылъэгъугъэр…"
- Сыдэу пшъо пызыгъа, Аиссе, сыда къыуаIуагъэр? - 
Софи Айщэт пэгъочъыгъ.
- Мохэмэ, зышъхьэ нахь зышIомыIофмэ, къэбар дэгъу 
къыуаIона…
- Зыфэсакъыжь, Аиссе,пшъо хэлъ сабыим егупшыс. 
Мары, уц дэгъу къэзгъотыгъ угу зэIимыгъэхьанэу, уипсауныгъэкIэ иягъэ къыокIыщтэп.
- Тхьэуегъэпсэу, Софи, а зыфапIорэр графиня зэшыпхъуитIумэ сщагъэгъупшэжьыгъ. Де Эди шевальемрэ 
Орлеанскэ герцогымрэ дуэль зэдыряIэщт.
- Сыда зэтырахырэр, афэмыгощырэр?
- Сэры… Орлеанскэм шъхьакIо къызэрэсихыгъэр де 
Эди ыдагъэп.
- Ох, ох! - Софи Iэгу зыфытеожьыгъ.- Аущтэу 
зэрэхъущтыр къыуасIощтыгъэп нахь, Аиссе, сшIэщтыгъэ. 
Джары лIыгъэ зыфаIорэр, тэри хъулъфыгъэ горэм тыкъерэгъэгъун!
- Сыда, Софи, узыфэгушIорэр, ащ тхьамыкIагъо 
къызэрихьыщтыр къыбгурыIорэба?
- КъызгурэIо! 
- Сэри джары сIорэр. НекIо, Эди сыIукIэн фае.
- Сиягъэ къышъомыкIыщтмэ…
- ТитIо зэдэтымышIэ шъэф тиIа? - Айщэт Софи IугушIи, 
графым иунэ лъэныкъокIэ дэIуагъэ, зэушъыижьыгъ: - 
Мызэгъэгум сыздэкIощтыр папа есымыIоми, Тхьэм сыкъызэхишIыкIын, къысфигъэгъун.
- Ары, Аиссе. Сэ моу уапэкIэ графым сышъхьащыплъэгъагъ, мэчъые. Дэстэни ащ кIэрысэу мэшъхьаукъэ.
Блез-Мари де Эди шевальер гушIозэ, ыпсэ щыщ хъугъэ Айщэт къыпэгъокIыгъ, ыIитIу къябэугъ, укIытэр къызытекIощтыгъэ Софии шъхьэгъашIо къыфишIи, унэм 
ригъэблэгъагъэх.

--- Page 339 ---

- Хьау, Эди, унэм тыкъихьащтэп,- къызфэкIогъэ 
Iофым Айщэт зыригъэукIыхьагъэп,- бжыхьэ мэфэ шIагъу, 
IофитIу къыбдытиIэшъ, моу къыщыотIощт.
- Ащыгъум щагу гъэпсэфыпIэм тыщежъугъэтIысэх, 
мо къохьажьыщт тыгъэм игумэкI-гупсэфи зэхэтшIэн, ижьы 
къабзи зыIутщэн, ишъэбагъи зыхэдгъэхьан…- де Эди 
шевалье къыIозэ, яупчIыгъ: - Къысфэшъухьыгъэ къэбархэр 
дэгъуха, дэйха?
- Зыр дэгъу, адрэр дэи,- Софи къызIуипхъотыгъ.
- ДэимкIэ къежъугъажьи, дэгъумкIэ тыухыжьын,- 
гумэкI горэм хэмыкIыщтыгъэ шевальери къясэмэркъэужьыгъ.
- Эди,- Айщэт шIу ылъэгъурэм ыцIэ къызэрэриIуагъэм 
IэшIугъэ-шъэбагъэ хэлъыгъэми, мэкъэ гумэкIыкIэ еупчIыгъ,- 
Орлеанскэм дуэль зэрэдэпшIыщтыр шъыпкъа?
- Хьау, ащ Болингброк лордымрэ я ХV-рэ Людовик 
пачъыхьэмрэ тиIоф нагъэсыгъэп.
- Сыдэу сэмыгъэшIагъа?..
- Ар бзылъфыгъэ Iофэпти ары,- де Эди шевальер 
щхыпцIи, зыщытхъужь Iоф хэмылъэу къыпигъэхъожьыгъ,- 
ау сшIэрэр пшIосыушъэфынэп: Орлеанскэм ащ нахьыбэрэ 
уапэ зыкъыригъэфэжьыщтэп, уигъэгумэкIыжьыщтэп. Джы 
адрэ Iоф дэгъум сыкъежэ.
- Ар сэркIи оркIи, Эди, Iоф гумэкIышъ, мыщ фэдэ 
чIыпIэм ащ игугъу щашIырэп…- непэрэзымафэм Айщэт 
зыхэтыгъэ къиныр къыфызэкIэрыожьи, ымакъэ къэкIэзэзыгъ…
IV
Кухъэренэ макъэр Мария-Анжеликэ зызэхехым, 
шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, Огюстен-Антуан графыр ащ 
къикIэу зелъэгъум, щхыгъэ:
- Модэ шъуеплъэлъ мо къысфэкIожьырэр зэрэхьакъсэкъыр, тхьэр зэуагъэр сэры, ащи Iыгъын-IантIырахъоу 
зыкъысфехьыжьы… Мы Ферриольхэри… Сыдэу лIэкъо 
мыгъо-зыкIэмыIэжьхэу мыхэр сынатIэ къифагъэха!.. Модэ, 
модэ мо Аиссе лъэкъо кIыхьэ нэшIошIыр, ятэ зэрэпэмыгъокIынэу, ащ зэрэпэгъочъырэр... ЫпIугъэ-ылэжьыгъэ 
фэдэхэу ыкъохэри арых. Софи лъэкIэпIэщэ цIыкIури сыда 

--- Page 340 ---

зыуж итыр?.. Сэры зыми щымыщэу, Ларош одыжъыр 
сигужьыдэгъэкIэу, мы унэм къинэжьыгъэр, Париж къыдэнэжьыгъэр… Ау мо къэкIожьырэм сэщ нахь гушIуагъо 
иIэпщтын…- Мария-Анжеликэ графиняр псынкIэу гъунджэм зыщыпыплъыхьажьи, илI пэгъокIыгъ: - Къеблэгъэжь, 
граф, къеблэгъэжь, бэрэ тызэбгъэжагъ, гъогушхом Iаджи 
утепшъыхьагъэщтын. Адэ ары, пшынахьыжъ тхьамыкIи 
къыппаплъэ… Тэ укIора адэ гъогум укъытемыкIыжьы 
рапшIэу?
- Сыдэу ба сэIо, графиня, къыппыхъыкIырэр…- Огюстен-Антуан шъузым къыфызэмыплъэкIэу къыфидзи, 
блэкIыгъ.
- Ары гущ, пшынахьыжъ закъо уфэзэщыгъэщтын…- 
Мария-Анжелики, мышъэм фэдэу теуцоцухьэзэ кIощтыгъэ графым "мор зичыжьагъэм зэрэщыIэу зыгорэм 
сыIуилъхьагъ джы" ыIозэ, ыуж ихьагъ.
Шарль де Ферриоль ышнахьыкIэ зелъэгъум, нэку-нэпс 
къэхъуи, ынэпсыхэр фэмыIажэжьхэу ынэкIушъхьэ иуагъэхэм къателъэдагъэх.
- Папа, умыгъ...- Айщэт ылъэгъугъэм ыгу къызэхигъэхьагъэми, графым еушъыий, нэпсыр ынэгушъхьэмэ 
атырилъэкIыкIыгъ, етIанэ IугушIозэ, риIуагъ: - Огюстен 
къэкIожьыгъап.
- Ары, Шарлотта-Элизабет Аиссе, ары,- Iэсэжьызэ, 
Шарль де Ферриоль графым къыIуагъ,- джы орырэ сэрырэ 
тизэкъожьэп.
- Сыда, граф, къысфэгъэгъу, угу хэзгъэкIынэу 
сыфаеп,- Мария-Анжеликэ зэхихыгъэм ышъо къыхыригъэхэу, игубж нахьи ымакъэ игый нахь къыхэщэу къызыIуипхъотыгъ,- шъуитIо шъуизэкъонэу, шъощ нэмыкI мы 
унэшхом цIыф исыжьба?
- О сыдкIэ ахэмэ уакъыхахьэра, графиня? - зи зимылажьэ-мысымэджахэм фэдэу, гугъуемылIыхэу Шарль де 
Ферриоль къыIуи, щхыпцIыжьыгъэ.- Сэ сышIоIофэу, сыгу 
къыдищаеу Шарлотта-Элизабет Аиссе фэшъхьаф хэта мы 
унэм исыр?
- Папа!..- Айщэт ымакъэ джы къыхэлъэшыкIыгъ.
- Сыда, Аиссе, сыпсэ закъу, уинысэгъу графинямкIэ 
мыхъун къэсIуагъа? Сыда, сшынахьыкI, зэхэпхыгъэр ори 
зыкIэбгъэшIагъорэр? Арба тиIоф зэрэщытыр, Аиссе?..- 

--- Page 341 ---

Айщэт укIытэм ышхызэ, кIыфыбзэу къэтэджи, унэм 
икIыжьынэу зежьэм, гумэхэ лъэIукIэ графыр лъыджагъ: - 
Аиссе, сипшъашъ, тэ укIора, къэуцу. МитIум сизакъоу 
сакъыкIэрымын. ШъумышIэмэ, къышъосIон: сэры де 
Ферриоль лIакъом ышъхьэр, сэпсэуфэ, сэ бэ къэзгъэшIэщтыр, сIорэм шъублэкIыщтэп. КъыжъугурыIуагъа?
- Адэ къыдгурыIон,- зынэмэ нэпсыр акIиз лIыр МарияАнжеликэ зелъэгъум, гуIэзэ ипщыкъо ыгу ыщэфэу дыригъэштагъ,- орыба, тэ Ферриольхэм, тигугъапIэр, тиухъумакIор.
- Адэ сэры,- Шарль де Ферриоль ытэмэпкъхэр щытхъум ыгъэпкъыягъэх,- шъора пачъыхьэр къызыкIэупчIэрэр, 
Орлеанскэ герцогыр къызыфигъакIорэр? Зэхэоха, Огюст?.. 
Сыда джы къыохъулIагъэр унэку-нэпсэу?.. Сэ сфэдэу ори 
угумах. Моу къакIуи, IаплI зэсэгъэщэкI, шъолъэгъуа мыр 
зэрэцIыф шъабэр, зэрэцIыфышIур,- унэм къикIыжьынхэу 
нэкIэ зэдэгущыIэжьыгъэхэ Мария-Анжеликэрэ Айщэтрэ 
ыгъэIэсагъэх.- Хъугъэ, Огюст, бзылъфыгъэмэ апашъхьэ 
титIо Iэ щызэщытфэжьэу… Сауж оры ФерриольхэмкIэ 
нахьыжъыпIэр зыIыгъыщтыр, уичIыпIэ тIысыжь. КъыосэIо, 
къыпфэсэгъэпытэ: Шарлотта-Элизабет Аиссе, Мария-Анжеликэ графиняхэм агу хэмыгъэкI. КIо, пчыхьэзэхахьэхэр 
зикIасэ уишъхьэгъусэ графиняр загъорэ къызэрэсэмыупчIыжьыщтыгъэр ары нахь, адрэхэмкIэ сыфэраз. Ау 
Шарлотта-Элизабет Аиссе къысэмыупчIыжьэу, Iизын 
сIимыхэу зыми кIорэп.
"Ары, ары, джа укъызыщытхъурэ "синысэгъоу" 
зыфапIорэм,- Мария-Анжеликэ гукIэ щхыпцIыгъэ,- зэримыщэщтыр ышIэзэ, шевальем къызэрэлъичъыхьэрэр о 
сыдым фыуигъэшIэн… Мы уапашъхьэ ис пшынахьыкIэ ар 
епIуагъэкIи, ышIошъ хъущтэп. Ежь ынитIукIэ ылъэгъумэ, 
ышъхьэкIэ еутэкIымэ, ыIощтыр сшIэрэп. Аиссе непэ сеплъыжьыгъапэшъ, "синысэгъу" раIуи, ыгу зэрэхагъэкIыгъэр 
арэп, джыра ар зызэхихыгъэр, нахьыпэм зэрэщытыгъэм 
фэдэу дэхэжьэп. ЗыгорэкIэ мы граф делэ-Iушым, къыфишIэгъэ рентэ ливрэ миниплIым нэмыкIэу, тэ тызыщыгугъырэ имылъку къытыритакъуи, зыфаер фишIагъэмэ шIэ? 
Ар Блез-Мари де Эди шевалье къаигъэ-зышIошIыжьым 
къыдишIэмэ, сшIэрэп ащыгъум… ПшIэхэнэп джы нэс зычIэ 
тымышIэрэ черкесыпхъу тхьагъэпцIым зызэришIыщтыр… 

--- Page 342 ---

Тхьэм ерэмыд аущтэу хъунэу, ащыгъум тэ зыми тыщымыщэу тыкъэнэщт! Мы зэш делитIури егъашIэм щыIэщтхэп, 
сижъышъхьэм зыми щымыщ "синысэгъу" сыкъызфэнэжьыкIэ… Зыгорэу щымытыгъэмэ, сыда мы IонтIэгъэ цIыкIур къызыкIыспишIагъэр? Мыхэмэ яIоф зыгорэу щыт… 
Плъэгъурэба ыпи ыIупшIи зэблэхъугъэ зэрэхъугъэр, ышъуи 
IэшIугъэ кIэмылъыжьэу гъожьыбз… Клодинэ ышъо сабый 
зыхэфэм зэрэхъугъагъэм фэдэкъабз. Мыхэмэ якъэбар 
зышIэщтыр Софи ары. Ау сыдэущтэу ащ ыбзэ къебгъэтIэтэщт? Ахъщэ тIэкIу IэкIаслъхьэмэ, хэта ар зимыкIасэр, 
зыкъезгъэIотэжьынкIи мэхъу…" 
Мария-Анжеликэ зыгъапэщтыгъэ шъхьэгъэузымэ 
къазыхэужьым, ушъхьагъу къызыфигъотыжьыгъ:
- НекIо, Шарлотта-Элизабет Аиссе, зэшитIум ташъхьащыгъэкIи, агу зэщятэгъэгъаф. 
- Тэ зэшитIум, графиня, тызэрэлъэгъуи, IаплI зызэтэщэкIым, зэтIощтыр зэтIогъахэ, Огюстен-Антуани гъогушхо 
къытекIыжьыгъ, пшъыгъэ, зерэгъэпсэф. Пчыхьашъхьи 
неущи мафэ къытпыщылъ, ахэмэ аужи мафэхэри, мазэхэри, 
илъэсхэри къыкIэлъыкIощтых. Умыпшъыгъэмэ, Аиссе, 
джа тыгъуасэ укъызысфеджэщтыгъэ швейцар тарихъым 
пытэгъэдзэжь.ТинэIосэ Каландрини Жюли Женеваба зыдэсыр? Къэлэ дэгъу, хэгъэгу зэтегъэпсыхьагъ. Сымыгъуащэмэ, синэIосэгъэ Мадлен ишъэожъые Франсым рищыжьи, Швейцарыр арба зыдищэжьыгъагъэр? Сыда 
шъуIуа ахэм якъэбар? КъэошIэжьа, Огюст, а бзылъфыгъэр? 
Андре де Фарж хьапсым къычIезгъэтIупщыжьыгъагъэр 
ары.
- А зыфапIорэ бзылъфыгъэр, Шарль, синэIосагъэп,- 
джы нэс зи къэзымыIоу пшъэпкъы зэхэгуагъэкIэ щысыгъэ 
Огюст-Антуан графым джэуап къытыжьыгъ,- ау илIыгъэ 
Арман Ренуа тIэкIу сшIэщтыгъэ, лIыгъэ зыхэлъ дзэлIыгъ, 
исабый къыфэхъугъэ къодыеу ар гугенотмэ аIэкIэкIодэгъагъ.
- Браво, Огюстен! - Шарль де Ферриоль Iэгу зыфытеожьыгъ.- Орырэ сэрырэ тызэрэмышIэу сфагъэIугъэ 
Iоф горэмкIэ сыкъэпщэфыжьыгъ. Зэхэпхыгъа, Мария-Анжелика графиня, сыдэу мыр Клодина-Александринэ зэхемых?!. Джары цIыфым имылажьэ зэрепIолIэн-зэрэтеплъхьан плъэкIыщтыр… СфагъэIугъагъэ къэбар мышIумкIэ 

--- Page 343 ---

зыкъэсыухъумэжьэу арэп, ащ фэдэ шъао сиIагъэмэ, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе сыфэгумэкIыжьыщтыгъэп…
- Папа,- Айщэт къызыIуипхъотыгъ,- сэ Пон де Вель, 
Аржанталь сшыхэр сиIэхэба. Арба, Мария-Анжелика 
мама?
- Ары, ары,- унэм илI изыщыжьы зышIоигъуагъэ 
Мария-Анжеликэ псынкIэу къыIуагъ,- ахэм язакъоп, Клодина-Александрини пшыпхъу. Шъыпкъэба, Огюст? - Джэуапым ежэжьыгъэп: - НекIо, граф, гъогум укъызытекIыжьыгъэ уж тIэкIу зыгъэпсэф, джыри пчыхьэ кIыхьэ щыI.- 
"Мы джынэузыжъыр ышнахьыкIэ зытеплъэм, зыкъишIэжьыгъэмэ сшIэрэп, сыдэу зигъэгубзыгъэра?.." Мария-Анжеликэ зэриIожьызэ, пчъэм нэсыгъэу къызэтеуцон фаеу 
хъугъэ.
- Графиня,- Шарль де Ферриоль инысэ еджагъ,- 
сыдигъуа Шарлотта-Элизабет Аиссерэ орырэ тихэпIэ 
чыжьэ Пон де Вель шъузыкIощтыр? Неп, неущ шъуIозэ, 
бжыхьэ мэфэ ошIухэр зыIэкIэшъогъэкIых. Огюстен-Антуан 
Париж къызыкIожьыгъэкIэ, сизэкъощтэпышъ, гъогу шъутехьанэу фит шъусэшIы. Джа сыкъызэрэолъэIугъэу, 
Шарлотта Элизабет Аиссе, Мадленрэ ишъаорэ якъэбар 
къысфызэгъашIи, сыгъэгупсэф. Мыдэ, граф, Огюстен-Антуан, сэ зыгорэ сIуагъэкIэ, Мария-Анжеликэ графиням 
ыгу хэмыгъэкI. Ори ухъатэп, ау тIуми зэнатIэ шъузыхъугъэкIэ, шъузэфэсакъыжь, щэIагъэ къызыхэжъугъаф. Тхьэм 
ыпашъхьэ тызихьажьыкIэ, шъуимыхъун шIагъэхэр къышъуфидэщтыхэп. Сыд пIуи, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- 
мыдыкIи-модыкIи щымыщэу Шарль де Ферриоль ышъо 
къызэокIи, ынэхэр къилыдыкIхэу, къэупчIагъ,- зитырку 
султIаныгъо къысэзытыжьыгъагъэ султIаным ыцIагъэр?..
- Мары, папа, джыдэд, уиуц узешъуахэкIэ, 
къыосIощт…- Ар зэхэзыхи, къызэтеуцогъэ Огюстен-Антуани риIуагъ: - КIо, граф, укъэмыгумэкI, сэ папа къызыкIэупчIагъэм иджэуап естыжьыщт.
Огюстен-Антуанрэ Мария-Анжеликэрэ а зы гупшысэр 
зэдырягумэкIэу хьаятэ кIыхьэр къакIуфэкIэ зи зэраIуагъэп, 
ау лIым ылъэмэкъэ онтэгъу зыфэмыщэчыжьыщтыгъэ 
графиням къыIуагъ:
- Адэ джары, граф, илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, тиIоф 
зытетыр… Ар зымылъэгъугъэм епIуагъэкIи, шIошъ хъущтэп…- Огюстен-Антуан зи къыIуагъэп, ау ылъэмакъэ 
нахь зэригъэжьыгъэр ишъуз къыгурыIуагъэу, еупчIыгъ: - 
Уиунэ укъимыхьажьызэ, граф, сыда дэгу зыкъыкIысфэпшIыгъэр?.. Сыда силажьэр, зэхэпхыгъэба укъысфэсакъынэу пшынахьыжъ къызэрэуиIуагъэр? Хьауми 
уздэщыIагъэм укъыщаушхъухьи, укъысфагъэкIожьыгъа?
- ИмыщыкIагъэхэр умыIох, графиня, сыпшъыгъ.
- Упшъыгъэми, узыкIэрысыгъэмэ ерагъэу уакъыкIэрысщыжьыгъ…- Графым джы мышъэ губжыгъэу 
зыкъызыретIэм, лIым едыIудыщтыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу Мария-Анжеликэ зыкъызэблихъужьыгъ: - Ары, 
Огюст, сыгу мапэшъ, имыщыкIагъэхэр къэсэIох, къысфэгъэгъу. Моу хьамамэм укъызикIыжьыкIэ, ащ нэс сэри 
зыкъыпфэзгъэхьазырынышъ, угу къызэрэсабгъэрэр зэкIэ 
пщызгъэгъупшэжьыщт. ШхапIэм узгъэкIощтэп, Iанэр 
къызыфядгъэхьынышъ, тIэкIу титIо тызэдыщысыщт, тэри 
зэгорэм, тижъышъхьэ нэмыIэми, тэрэтхъ…
- Графиня,- мышъэр зытегушхорэм зандэу зэрэфэтэджырэм фэдэу ежьэжьыгъагъэ Огюстен-Антуан къызэтеуцожьыгъ,- ащ фэдэу ужъа?..
- Ар къызытшIэщтыр, граф,- Мария-Анжеликэ тхьагъэпцIышъо-гугъэтэкъо нэгукIэ лIым Iуплъагъ,- пIэм текIоу 
зы тызыхъукIэ ары… Ары шъхьае, узыфэдэр сэшIэ, уиукIытэ 
къызытебгъакIозэ, тиIэшIугъэ зыфэдэм тыкIэбгъэхьащтэп…
- Ащ фэдэ Iоф пшъхьэ къимыгъахь, сыкъыпфэзэщыгъ…
Мария-Анжеликэ зэрэфаеу рэзэныгъэ химыгъотагъэми, къызыхигъэщыгъэп, мы тхьамыкIэжъым гуцафэ 
езгъэшIынэп ыIозэ, графым ешъэбэкIыгъ:
- Тхьэр сэгъаIо, Огюст, тиныбжьыкIэгъур сыгу къэбгъэкIыжьэу сыбгъэтхъагъэм… Моу сыкъэтэджыжьыщтышъ, сыпсэ закъу, уакIыб къэгъаз.
- Сыда джы къыохъулIэжьыгъэр, синэф,- халат 
шэплъышъор зыплIэIу иубгъуагъэ графыр щхыпцIыгъэ,- 
тызэщымыукIытэнэу орба зыIуагъэр?
- ПIэм щытшIэгъэ укIытэгъу тIэкIур моу тызэкIэрысыфэкIэ зыщытэгъэгъупш, ары нахь зэтлъэгъулIагъэм 
тызегупшысэкIэ, къыкIэлъыкIогъур кIэщыгъожьыщтэп, пIэ 
шIулъэгъум, шъыпкъэ, шIыкIэ Iаджи иI…- Мыгузажъоу 

--- Page 344 ---

лIым зифэпэжьэу Мария-Анжеликэ зелъэгъум, еджагъ: - 
Адэ сыпщытхъузэ, сыда пшIэрэр?
- Тэ зытэчъатхъэ шъхьае, мокIэ сыздэхъугъэр ымышIэу 
сшынахьыжъ къыспэплъэщт.
"Ащ зэблигъэчъыгъэ бзылъфыгъэр икъун… Тыркум 
мыкIозэ, о удэмысэу, титIо зэдытиIагъэм изакъоми… 
Бзылъфыгъэ зэблэхъумэ ышъхьэ зэрамыфэкIыгъагъэмэ, 
джары лIыр… А ды-дыд, ыIупс къыIутIэтIэу ащ ипIэ Тхьэм 
сыхерэмыгъаф… Аиссе IонтIэгъэ лъэкъо кIыхьэри шIоп, 
мылъку тIэкIукIэ гъэгугъи, зыщымэхъэшэн щыIэп…" - 
Мария-Анжеликэ гукIэ ыIозэ, илI дыригъэштагъ: 
- Ари шъыпкъэ, Огюст, къыппэплъэщт тхьамыкIэр… 
Ащ къыпчъыщт купмэ пшъхьэ ямыгъэгъэуз, тIэкIу къыкIэрыси, къэкIожь,- ерагъэу пчъэм дэкIыщтыгъэ лIы 
пщэр-ушъагъэм "мощ уигъэтхъэна" ыIозэ, кIэлъыджэжьыгъ,- уипIэ зэрэсымыгъэучъыIыжьыщтыри зыщымыгъэгъупш… 
Сыхьатныкъо уахъти Огюстен-Антуан зыдэкIуагъэм 
къэтыгъэп. Къызыщежэщтыгъэхэ унэм къызехьажьым, 
зыIэ-лъакъохэр итэкъухьагъэ Мария-Анжеликэ чъые пырхъ 
макIэ къыпыIукIэу пIэм хэлъ, ичыхIэн къуапи джэхашъом 
телъ, ышъхьац налъэхэри шъхьантэм щызэбгырылъэлъыгъэх, ыбгъэ фыжьитIуи джэнэбгъу ихыгъэм къыдэщы. 
Ышнахьыжъ изытет зыгу къыгъэкIодыгъэу къэкIожьыгъэ 
Огюстен-Антуан ишъуз зеплъым, ихъопсагъо къыфечъагъэми, мы тхъэрэм ичъые зэщызгъэкъонэп ыIуи, зиIэжагъ. Джэхашъом телъ чыхIэн къуапэм графыр зылъэIабэм, графиняр къэущыгъ:
- Ора, Огюст?..- Мария-Анжеликэ ышъхьац тхъоплъ 
налъэхэр ынэгу Iуитэкъухэзэ, къеупчIыгъ.
- Сэры, сэры, зыгъэрэхьат.
- Адэ джары лIым уегупсэфылIэ зыкIаIорэр, сыкъыуажэмэ сыкъыппаплъэзэ, сыхэчъыягъ. Графым дэжь тIэкIу 
укъэтыгъа?
- ЗэкIэрысыгъуи тимыфэу ичъые къытекIо зэхъум, 
згъэрэхьатыжьи, сыкъэкIожьыгъ.
- Угу къыхигъэкIыгъэба?..
- Хьау…- фэмые-къемыкIоу Огюстен-Антуан щхыпцIыгъэ,- ау ухэта ыIуи, къысэупчIыгъэми, ежь-ежьырэу 
сыкъишIэжьыгъ.

--- Page 345 ---

- Къыпфэмыгубжыгъэмэ, бырсыр къыуимышIылIагъэмэ, гушIо…Сыда адэ, Огюст, укъызыфэмыгъолъыжьырэр?
- ЧыхIэныр къыптесхъожьмэ, сиунэ сыкIожьын сыгу 
хэлъыгъ.
- Мы пIэшхом тызэдыхэфэщтба? Икъунба лIы сиIэ-симыIэу илъэс пчъагъэм зэрэсизэкъуагъэр?.. Хьауми,- шъорышI нэплъэгъукIэ къыIугушIуагъ,- джа узыфэмыемкIэ 
урагъэзынэу ощына?.. Сэсэмэркъэу, сикIас, сызэрэбгъэтхъагъэр илъэс псэурэ сфикъущт, къэгъолъ, сиграф 
дэхэшху.- ГугъуемылI-мыгузэжъуахэу зызытIэкIи гъолъыгъэм графиняр къеупчIыгъ: - Пшы фэгъэхьыгъэу Аиссе 
зи къыуиIуагъэба?
- Хьау, сыда Аиссе къысиIощтыр?
- СшIэрэп ныIа… Тепхыгъэу графым тIуми тыкIэрыс… 
Аблони, Пон де Вели тыкIожьырэп, хэкужъ хъугъэх. Пон 
де Вель тыкIонэу тIозэ, гъэмэфэ псаум тыожагъ… Граф 
тхьамыкIэр мафэ къэсми, ори плъэгъугъэ, нахь Iыгъыгъуае мэхъу. Ащ ынаIэ зыщытырагъэтын горэмкIэ, 
сымэджэщми, нэмыкIми, Аиссерэ сэрырэ тыкъыоупчIыжьын тигухэлъыгъ…
- Графиня! - Огюстен-Антуан чыхIэныр къызытыридзи, 
пIэм къыхэтIысхьагъ.- Сыд хьайнапа шъушъхьэ къижъугъэхьагъэр! Ар шъо шъухэмытми, сэ сIыгъыжьыщт.
- Ары, ары, Огюст,- Мария-Анжеликэ лIым IаплI 
рищэкIыгъ,- адэ пIыгъын, ощ нахь пэблагъэ а тхьамыкIэм 
иIэп, егъашIэм зынаIэ къыттетыгъэр, джы къызнэсыгъэм 
зихъардж къыттекIуадэрэр тэри тимыгупсэу арэп, итхьамыкIагъо ппшъэ къыдэдгъэкIэнэу тыфэягъэпышъ ары. КIо, 
тыбзылъфыгъ умыIощтмэ, тэ ар къытэхьылъэкIыщтэп. 
Зыгъэрэхьат, сыпсэ закъу, тэри зи тIуагъэп, ори зи зэхэпхыгъэп. Джаущтэу пшы зэрэщыт пэтызэ, сыхьат закъо 
тымылъэгъумэ тыфэзэщы, шIу тэлъэгъу. Боу гукIэгъу 
зыхэлъ цIыфышIу ар, зэрэ Парижэу къыкIэупчIэ.
Шъузым иушъый гущыIэ фабэмэ агъэIэсэжьыгъэ 
Огюстен-Антуан де Ферриоль къыIуагъ:
- Тхьэуегъэпсэу, графиня, сыкъызэрэзэхэпшIыкIыгъэмкIэ. Адрэ Пон де ВелькIи АблонкIи узаф, пIэ ахэмылъыжьы хъумэ, ахэр хэкужъы хъущтых. Пон де Вель шъукIу, 
ащ бжыхьэр щыошIу, зыкъыщыжъугъэпсэф.

--- Page 346 ---

- Хьау, хьау, Огюст, укъэкIожьыгъэ къодыеу, уизакъоу 
пшы сымаджэ укъыкIэрысынэшъущтэп. Тыпсаумэ, къэкIорэгъэм гъэмафи бжыхьи къытфихьыщт.
- Ари ары, ау мыгъэ бжыхьи зышъозгъэгъэпсэфы 
сшIоигъу. Графым шъукъыфэмыгумэкI, тэ ар тIыгъыщт… 
А слъэгъугъэм къыфэнэжьыгъэ щыIэп,- Огюстен-Антуан 
ымакъэ къыщитхъагъ,- ар фэсымышIэщтмэ, сыда фэсшIэжьыщтыр…
- Ары гущ, Огюст, ары гущ…- Мария-Анжеликэ лIым 
Iэ щифэзэ, ыбгъэ зырифызылIагъ,- сэри а тхьамыкIэм 
сыгу текIодыхьэ… Ащыгъум, аущтэу оIомэ, фит тыошIымэ, 
шъори тэри Тхьэм тыкъеухъум, гъогу тытехьан…- ТIэкIу 
тыригъашIи, зыфаемкIэ къыухыжьыгъ: - СшIэрэп гъогушхоми, Пон де Вели сызэрэщыхъущтыр, сэ ренэу сшъхьэ лъы къыдефые, Ларош докторыр тигъусагъэмэ дэгъугъэ.
- Ащ сэри сегупшысагъ. Ларош зыдашъущ, тэ мыщкIэ 
Шарль иуз нахь хэшIыкI фызиIэ доктор горэм тылъыхъун,- 
Огюстен-Антуан фэе-фэмыяшъоу, узэмыгуцафэрэм 
сыдэущтэу уегуцэфэщт, шъузыр къызыкIэлъэIугъэм 
къезэгъыгъ.
Ау Мария-Анжеликэ ишIоигъуагъэ зыхэгупшысыхьажьым, ащ Iо къызэрикIыжьыщтыр къыгурыIозэ, 
псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ:
- КIо хъугъэ, зэсэгъэ докторымкIэ графым сиягъэ 
езгъэкIынэп, тыздакIорэм ащ фэдэ гори къыщызгъотын…
V
"Гъогум бэрэ зыфагъэхьазыры, ау псынкIэу техьэх" 
зыфаIорэ гущыIэр Мария-Анжеликэтхэм я Пон де Вель 
хэпIэ кIон къыгъэшъыпкъэжьыгъ: ящэнэрэ мафэм ахэмэ 
якухъэренэ де Ферриольмэ якъэлэпчъэшхо IукIыгъ.
"Зи мыхъуми тынэ жьы кIэдгъэун, тихэпIэ дэхэ цIыкIуи 
къызэдгъэлъэгъун, зыкъэдгъэпсэфын" зыIощтыгъэ МарияАнжеликэ нахьи Айщэт къызхимыгъэщэу нахь гушIощтыгъэ. КъызэренэцIыщтыгъэмкIэ укIытагъо къыфэзыхьыщтыгъэ, къин езгъэлъэгъущтыгъэ Шарль де Ферриоль 
графым ыгу фэузыщтыгъэми ынэIу зэрикIыщтыгъэр, Пон 
де Вельрэ Аржантальрэ тэрэз-тэрэзэу сэлам зэраримыхыжьыгъэр, зыдакIорэр Жанетт-Николи зэрэримыгъэшIагъэр арыгъэхэп. Гъогу зытехьащт чэщым ахэмкIи 
зигъэгъыкIыгъ, ау мыхъу зыщыхъужьырэм хэти ежь ышъхь 
зэраIоу, ныбэкIапхэкIэ ыгъэбылъыщтыгъэ илъэрымыхьыгъэ, иукIытэгъо шъэф, Ферриольмэ яунэ зэрэрихыжьыщтыгъэр, укъызэхэзымышIыкIыщт Париж зэрэдихыжьыщтыгъэр ары ыгу зыгъэрэхьатыщтыгъэ закъор.
Сыда ар, гушIуагъуа хьауми насыпынчъагъа?
Париж инэфшъэгъо ошIу къызэзынэкIи, къохьэпIэ 
лъэныкъомкIэ, Швейцарие хэгъэгу гъунапкъэм пэмычыжьэ 
Пон де Вель чъэщтыгъэ кухъэренэм бзылъфыгъищ ис: 
Мария-Анжеликэ графиняр, Айщэт, Софи. Ахэр щэрэхъ 
макъэм, шылъэбжъэ зэдегъаштэмэ акIэдэIукIыхэзэ, шъофмэ, мэзылъэмэ, бгышъхьэмэ ятеплъэ зэфэмыдэ зэIуагъаплъэх, зэIуагъэгушIох, ау алъэгъурэр зэрэзэмыхьащырэу агу илъхэри зэфэшъхьафых.
Ежь Мария-Анжеликэ зэрэзыфиIожьэу, Ферриоль 
унэгъошхом ифэIо-фэшIэ зэпымыужь шъхьэгъэузхэр 
ыплIэIу зэризыгъэхэм щэгушIукIы, ау Пон де Вель къыщыпыщылъми, игъэпсэфын Iофхэр ащ зэрэщыхъущтхэми, 
Ларош къызэрэзыдыримыщэжьагъэмкIэ тIэкIуи кIэгъо жьэу 
мэгумэкIы. 
Ащ изакъоп, Айщэт зэрегуцафэрэр шъыпкъэу 
къычIэкIыжьыщт-къычIэмыкIыжьыщтмэ егъапэ. Ар зэрэзэригъэшIэщт екIолIакIэм егупшысэ: "Ыушъэфырэр ыныбэ 
цIыкIу къызыхэпшыкIэ, сыд ыIожьыщт, ышIэжьыщт?.. 
Хъулъфыгъэхэр зыфалIэ-зытелIэхэу Тхьэм къыгъэхъугъэхэ бзылъфыгъэ лъэпкъыр тхьамыкI - фай-фэмыеми 
къыхэфэгъэ мэхагъэр егъэшIэрэ хьын-хьылъэу къыздырехьакIы… Клодинэ тхьамыкIэм исабыйкIэ къехъулIагъэр 
къызыхигъэщырэп шъхьае, ащ ыгу ихъыкIырэр хэта 
зышIэрэр… Уц ешъу, зыгорэ зэшIэжь тхьапшрэ есIуагъ 
ащ!.. Диным ыдэщтэп, Тхьэм къысфигъэгъущтэп ыIуи, ащ 
тянэ къылъфыгъэ Пьер епископыми дыригъашти, къысэдэIугъэп. Сызыфегуцафэрэр Аиссе идагъомэ, сшIэрэп 
ащыгъум… Аущтэу щытмэ, сыда гъогушхом къызыфытехьагъэр? Пон де Вель тынэсымэ, иIоф зытетым сыщигъэгъозэна шъуIуа? Сэ къысимыIомэ, хэт гущэ риIон?.. Хэта 
шъуIуа ар зиери: графыр ара хьауми шевальер ара?.."

--- Page 347 ---

НыбэкIэпхэ пытэр къызэхьылъэкIыщтыгъэ Айщэт 
зэгупшысэн ихъоигъэми, кухъэренэ шъхьаныгъупчъэм 
рилъэгъукIхэрэм ахэр шъхьащагъэу.
- Модэ, Мария-Анжеликэ мама, мо бгышъхьэм тет 
бжыхьэ мэзыр зэрэдахэр,- Айщэт ылъэгъурэр егъэшIагъо,- пкIэшъэ зэщымыщ къолэнкIэ фэпагъэ.
- Ары, Аиссе, ащ идэхагъэ сэри сфэплъэкIырэп. 
Е-о-ой, хэти идэхэгъэ уахъти екIы,- Мария-Анжеликэ 
хэщэтыкIыгъ, тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Мэзэ пIалъэ горэмкIэ ахэр жьыбгъэ чъыIэмэ аупцIэныщтых...
- Ары шъхьае,- Айщэти къыIуагъэм текIырэп,- 
къэкIощт гъатхэм ахэр пкIэшъэ шхъуантIэхэмкIэ къыфэпэжьыщтых.
- НыбжьымкIэ илъэсныкъори макIэп…- Мария-Анжеликэ джы хэмыщэтыкIыгъэми, "ар къызышъушIэщтыр 
шъуапэкIэ къэт" ыIозэ, щхыпцIыгъэ.
- Зэгорэм дэхагъэм идэхэпс къыхэнэжьы,- Софи 
къыIуи, Мария-Анжеликэ щытхъугъ: - Сыоплъышъ, графиня, узысшIэрэм къыщегъэжьагъэу узэхъокIырэп, 
узэрэдэхэшху.
- Тхьэуегъэпсэу, Софи,- Мария-Анжеликэ игушIопс 
ынэгу къыхэнэфыкIыгъ,- ащ фэдэ нэкIэ укъызэрэсэплъырэм пае. Адэ ары, шъэуитIу къызэрэслъфыгъэзэ сыкъызэтенагъ, сызыфэсакъыжьышъ, сызыпылъыжьышъ сыдэхэшху. Сабый къызыхэкIырэ бзылъфыгъэр нахь дахэ 
мэхъу зыфаIорэр шъыпкъэ. Шъуеплъыба, сыушъэфырэп, 
шъори шъошIэ, Клодинэ сабый къызыфэхъум, зэрэдахэм 
нахь дахэ зэрэхъугъэм. Шъыпкъэм шъуфаемэ, сэ сипшъэшъэгъум сышъулъэгъугъот, сшыпхъу нахьыкIэ нахьи 
бэкIэ сынахь дэхагъ, ау Аиссе нахьи сынахь дэхагъ сIомэ, 
шъусэгъапцIэ. КъэсIуагъэм зыдебгъэхьыхэу, Аиссе, 
узышIошIыжьыкъон,- Мария-Анжеликэ щхызэ, Айщэт 
къесэрмэкъэужьи, зыгъапэрэмкIэ къыухыжьыгъ: - Ау мы 
мэзэ зыщыплIым къыохъулIагъэр сшIэрэп нахь, узэхэуагъ, 
угу къыдэмычъ-узыпымыIэбэжьэу сыпхэплъэ. Ары, Аиссе, 
ары, сипшъэшъэжъый, къызгурэIо, граф сымаджэр 
бгъэрэзэныр Iоф къызэрыкIоп, сыдэу пшIын, уигъэпшъыгъэ гущ, о уизакъоп, тэри тыкъыбдигъэпшъыгъ. Тэ тыIофэп, 
тыдэ ар тхьыжьын, тезэщыгъ аIозэ, Дэстэнтхэр зэрэгъумыгъухэрэм нахь сегъэгумэкIы, ар къэси ялэжьапкIэ 
афыхэсэгъахъо.
- Сыда,- Софи зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъ,- шахмат 
ешIакIэ графым Дэстэн зэрэригъэшIагъэр ара, сымаджэм 
зэрэдэшъхьаукъэрэр ара зыгъэпшъыгъэр!?
- Ащ нахь шъыпкъэ къэмыIожьын, Софи,- Мария-Анжеликэ къыригъэжьэгъэ гущыIэм шъхьарыкIы зыхъукIэ, 
зызэришI хабзэу зыкъызэблихъужьыгъ,- зыдгъэпсэфын 
тIуи, гъогум тыкъызытехьэгъэ закъом, сыда тиунэгъо 
Iофмэ тшъхьэ зыфядгъэузыжьырэр? Модэ шъуеплъ мо 
къыкъокIыгъэ тыгъэр зэрэдэхэшхом. Ар къытшъхьэрэхьафэ 
Аблон тынэсыщт. Сыда тызыфэгузэжъощтыр, тихапIэ 
чэщыр щитхынышъ, къэкIорэ мафэм гъогу тытехьажьын. 
Тэрэзба, Аиссе? Адэ тэрэзын, сыоплъышъ, къыомыкIурэр 
сшIэрэп…- Зэгуцафэрэр риIокIы фэдэу шыкуаом еджагъ: 
- Кухъэренэм тызэремыгъэдзэжь, тIэкIу къытфэсакъ.
Айщэт Софи фыреплъэкIи, щхыпцIыгъэ, гукIэ 
зэриIожьыгъ: "А узэгуцафэрэр ушъэфыгъуае, ау ащ 
узыщызгъэгъозэщтыр непэп, неущэп, неущмыкIэп, 
Мари-Клер Болингброк маркизэм къызэрэсиIуагъэу, Жюли 
Каландрини сызыIукIахэкIэ ары… КъызгурэIо оркIэ сызэрэмызафэр. КъысэхъулIагъэр оры апэ зэсIон фэягъэр, ау 
сшIэрэп цыхьэшIэгъу сызыкIыпфэмыхъугъэр… ЗыгорэкIэ 
Клодинэ илъэрымыхьыгъэ зэрэсшIоуушъэфыгъагъэр 
арына шъуIуа? Ари къыхэхьагъэнкIи пшIэнэп, ау сишъэф 
тиунэгъо кIоцI нафэ щызгъэхъунэу, ащкIэ сшынахьыкIэхэри 
сыушъхьакIунхэу сыфэягъэп. Ахэмэ Клодина-Александринэ 
зызэрэфашIыгъагъэр непэ къызнэсыгъэм сынэгу кIэт. 
ЕтIани "диным зэримыдэщтыми, цIыфмэ аIощтыми уапымылъ, пшъо хэфагъэр гъэкIодыжь" пIонти, пшыпхъу емыгъэшIагъэр сэ сэбгъэшIэнэу сауж укъызэрихьащтыгъэми 
сызэтыриIэжэгъэнкIи мэхъу. Ау джаущтэу хъунэу Тхьэм 
ыухыгъэмэ, сыпэшIуекIожьэу гунахь къызыфэсхьыжьынэп…"
Софи ыIупшIэ цIыкIухэр зэтекъузагъэхэу Айщэт къызэриухъумэщтым фэхьазырэу щысыгъэми, зэфэмыдэ 
бзылъфыгъищымэ азыфагу зэмышIуныгъэ шъхьэихыгъэ 
дэлъыгъэп.
Айщэт зэрэмыгугъагъэу Пон де Вель гъогур псынкIэу 
къыфычIэкIыгъ. Жьыр зэрэкъабзэр, мафэхэр зэрэшъабэхэр арыщтын, къызэпачыгъэ гъогу хьылъэр чэщ-зымафэкIэ Айщэттхэм ащыгъупшэжьыгъ, яунэ шъхьаф 
зырызхэми, шхынымэр зэрыурэ шхапIэми ясэжьхэу 
аублагъ. Мыщ Ферриольхэр зыщымыIагъэхэр илъэсищ 
фэдиз хъугъэми, ячырэ зэлI-зэшъузхэм хапIэр къэбзэлъабзэу аIыгъ. Щагу хъоо-пщаум чэтхэр щэшыпэх, жьыфым фэдэу зыкIэхэр зэбгырыхыгъэ дышъэ чэтитIури 
загъэдэхэ-зэджэжьхэу щэкIуашъэх. Унэм пэIудзыгъэ 
къакъырэм пэIут къэшIыхьагъэм чэм лъфагъэри дэт. Пчэгъу шъхьапэмэ щэр зэраIыгъ къошынхэр апылъагъэх. 
МыIэрысэ, къужъ, къыпцIэ чъыгмэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ 
кIасэхэр джыри зэрапытых. Зигъо хъугъэ сэнашъхьэри 
къутамэмэ къапэщы. Бжьыныф, щыбжьый, бжьын 
блэрхэри, натрыфышъхьэ зэпыблагъэхэри тыгъэопIэ унэ 
натIэм пылъагъэх. Чъыг шъхьэпэ бзыухэри зэпэджэжьых.
- Олъэгъуа, Аиссе, илъэс пчъагъэм тызхэныгъэр? - 
чъыгым кIэшIэгъэ хъэренэм Мария-Анжеликэ графиняр 
илъэу зигъэтхъэжьызэ, къыIуагъ.- Мыщ фэдэ дунай шIагъом зыхэбгъэныныр гунахь. Модэ плъэлъ, мо ШвейцарымкIэ къушъхьэ шыгухэр къызэрэнэфхэрэр. Тэ ти Франси 
дахэ, ау, аIу-амыIоми, Швейцарыр, ащ нахь дэхэжь, 
джэнэтым фэд. Мыщ тыкъэкIофэкIэ, Жюли зэрэзэбгъэлъэгъущт гущыIэ фэшъхьаф, Аиссе, ужэ дэлъыгъэп, адэ 
джы зи къэпIожьырэпи?
- Непэ Каландрини дэжь тыгъакIу пIоми, сыхьазыр,- 
Айщэт зажэщтыгъэм къызIуригъэпхъотыгъ.
- Сэ сышъуимыгъусэу орырэ Софирэ шъукIомэ хъущтба?
- ТитIо тыкIоми хъун, ау утигъусагъэмэ нахьышIугъэ ба? - Айщэт ыгу имылъымкIэ графиням еупчIыжьыгъ.
- Хъугъэ, Аиссе, титIо тызэкIэрышIэгъэ зэпытэу, ори 
зыгъэпсэф, сэри зысэгъэгъэпсэф,- Мария-Анжеликэ 
хьарамыгъэнчъэу къыIуи, сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ: - 
Умыщын сэ мыщ зыми сыщырищыкIагъэп. Ау дунаир 
узэмыжэн закIэкIэ зэхэлъышъ, пшIэхэнэп… 
- Жюли дэжь сыд фэдизрэ тыкъэтмэ хъущта, МарияАнжеликэ мама?
- Шъукъысфэзэщыфэ шъукъэт,- тыгъуасэ нэIуасэ 
къыфэхъугъэ гъунэгъулIыр IэшIу-IэшIоу графиням ыгу 
къэкIыгъэу Айщэт IугушIозэ, фидзыжьыгъ.- Шъо ныбжьи 

--- Page 348 ---

шъукъысфэзэщынэп, ау сэ бэрэ шъусымылъэгъун слъэкIыщтэп… Мыхъу хъумэ, сыкъышъулъыкIон. Пчыхьэ 
хъужьыгъэу гъогу шъутемыхь, неущ шъуежьэн.- Унэм 
ригъэкIыжьырэмэ Мария-Анжеликэ цыхьэмышI нэплъэгъукIэ акIэлъыплъэжьи, алъыджэжьыгъ: - А Софи, сибгъэкIапхэ сешхышъ, зыфыкIэспхагъэри сшIэрэп, къысфэтIат, слъакъохэми псы фэбэ тIэку сфапыгъэчъ. Хьау, хьау, 
Аиссе, тхьэуегъэпсэу, зыгъэпсэф, о пIэ къызэрэсэкIоу 
Софии ыIэ къысэкIущт, синасып шъуитIо шъузэрэсиIэр. 
Айщэт изытет джы нэс Мария-Анжеликэ шIуиушъэфыгъэми, джы ар зэрэфэмышIэжьыщтыр къыгурыIуагъ. 
Ышъо сабый къызыхэфагъэм щегъэжьагъэу ащ емыгупшысэщтыгъэу арэп, неп, неущ ыIозэ, иуахътэ блигъэкIыгъ. Айщэт ынэпсыхэр къечъагъэх, ау зэгыижьызэ, 
зиIэжагъ: "Мощ фэдиз илъэс пчъагъэм сызыпIугъэмкIэ 
тэрэзэу сыпсэугъэп, сиIоф зытетыр апэ ары зэсIон фэягъэр. 
Жанетт-Николи, Болингброкхэми, Софии сыкъызэхашIыкIыгъ, неущ сызыфэкIощт Жюлии сыкъызэхишIыкIынэу, 
ишIуагъэ къысигъэкIынэу сыщэгугъы. ЗэрэхъугъэмкIэ, 
сыгу римыхьырэ гъэпсыкIэ-шIыкIэ горэхэр Мария-Анжеликэ 
зэрэхэслъагъорэм пае ишIушIагъэ зыщызгъэгъупшагъ. 
ЗэкIэри зэригъашIэмэ, зэкIэми ахэгущыIэ шIоигъомэ, гъэшIэгъона? Ащ фэдэ цIыф ар. Къыспэплъыхьэ - сыIогушIо, 
къысеIокIы - сытегущыIыкIы. ЗэгуцафэрэмкIэ къыстыриубытэу къысэупчIымэ, шIэхэу сфэмыушъэфыжьыщтымкIэ 
сыда есIожьыщтыр, сыдэущтэу ынэ сыкIэплъэжьыщта? 
Жюли дэжь сымыкIозэ, есэрэIуа хьауми сыкъэкIожьмэ 
ара?.. Джыри уахътэ сиI… "Айщэт, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе, сыда мырэущтэу узыфыщытыр?!" - иадыгацIэкIи 
ифранцузыцIэкIи зэджэжьзэ, зыфэгубжыжьыгъ. ГумэкIышхом хэтыгъэ Айщэт ары Iоу умышIэжьынэу пкъы 
пытэкIэ къэтэджи, Мария-Анжеликэ графиням дэжь кIуагъэ.
- Аиссе, зыгорэм уегъэгумэкIа?..- зэгуцафэщтыгъэмкIэ гущыIэ зэримыгъотылIэгъэ Софи фычIэплъи, 
къэзыгъэзэжьынэу зэмыжагъэм Мария-Анжеликэ еупчIыгъ.
- Хьау,- Софи икъэплъакIэкIэ зыфырагъэзыгъэм 
Айщэт гу лъитагъэти, къызыфэкIуагъэмкIэ кIэгъожьыгъ,- 
сызэмысэгъэ унэм сизакъоу сисышъурэп. ПапакIэ тадэжь 
щыхъурэми сегъапэ.

--- Page 349 ---

- Сыд тадэжь щыхъун? - ерагъэу зызыIажэщтыгъэ 
графиням иджэуапи хьазырыпсыгъ.- Графым ипIэ къабзэ, 
шъабэ, машхэ, мэчъые, тхылъ феджэх, шахмэт дешIэх, 
иорэд дежъыух… Къызыфэдгъэнагъэмэ аIыгъын ар. ЕгъашIэм зызгъатхъэзэ къэзыхьыгъэ Огюстен-Антуан графыр 
зэгорэм ыш фэрэгумэкI. Икъунба къинэу тлъэгъугъэр, 
модэ шъуеплъ дунаир зэрэдахэм, зызыдгъэпсэфырэ 
закъом тишъхьэузхэр зыщытэжъугъэгъупшэх. ЗэкIэми 
анахьышIур шъошIа? Сэнэ IэшIу тIэкIу тешъомэ ары. Шъыпкъэба, Аиссе? Ащ фэдизэу зымыIуантI, сэшIэ, санэ уешъорэп о…
- Сэри ары, графиня,- рагъэзыгъэ фэдэу Софии 
къыпиупкIыгъ.
- О сыда, Софи,- Мария-Анжеликэ щхыпцIызэ, 
еупчIыгъ,- санэ уезымыгъэшъон дагъо горэ зыдэошIэжьа?
- Санэ емышъорэ пстэуми дагъо яIэу къызыщымыгъэхъу, Мария-Анжеликэ мама,- ар ежь зэрэфадзыгъэр 
Айщэт къыгурыIуагъэу "дэгъоу сшIагъэ зызэрэсIэжагъэмкIэ" зэриIожьызэ, джэуап къытыжьыгъ,- ар къызэкIуи 
къызэмыкIуи щыI.
- Арэп, санэмкIэ шъуитIо шъузэрэгъэIушыжьыгъэ 
фэдэу, сыдэу къызэдежъугъаштэра, шъуемышъомэ, 
шъуешъорэп, егъэзыгъэ хэлъэп,- зыфэягъэр къызэрэдэмыхъущтыр графиням къыгурыIуи, сэмэркъэукIэ зыкъызэблихъужьыгъ: - Аущтэу шъоIомэ, сэнабжъэр къыздезгъэIэтынэу мо гъунэгъу лIы дэхэшхор къезгъэблэгъэн. 
СыпшIощхэнми, Аиссе, джар уятэш Огюстен-Антуан 
графым есшIэщт. Джырэп, Женевэ тыкъызикIыжьыкIэ 
ары. Шъумыгугъ ащ шъуизакъоу шъузгъэкIонэу, сэри 
сыкъыжъудэкIощт,- Женева адэмыкIонэу графиням 
зэриIогъагъэр ошIэ-дэмышIэу къызэблихъужьыгъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм ищэджагъомэ адэжь Женевэ 
къэлъэгъуагъ: тхышъхьэ мылъагэмэ атетэкъуагъ, кIэй 
хъоо-пщаомэ, бгъузэ кIыхьэмэ адэтэкъуагъ, псыхъо нэпкъым Iутэкъуагъ. Унэхэр Париж дэт унэ лъагэхэм афэдэхэп - унитIу-унищ зэтетмэ унэ шъхьаф гъуржъышъхьэ 
плъы жь хэр къябэкIы. Ахэмэ къалэм хэдзагъэхэ католик 
жэмэ зэндэ-папцIэхэр къашъхьарэщых. Урам ищыгъэмэ, 
IонтIагъэмэ, тхышъхьэ дэчъэе-къечъэхымэ, чъыг зэщымыщымэ, бгъу пстэумкIи пэIудзэгъэ чылэ цIыкIумэ Женевэ 

--- Page 350 ---

къагъэины, къагъэдахэ. Нэплъэгъум кIэт къэлэ гупсэфым 
шъхьащыт жьы къэбзэми гур къыдещае.
- Джары Женевэ зыфаIорэр,- Мария-Анжеликэ 
зыфэIэжагъэп,- шъолъэгъуа ар зэрэдахэр? Тхьэр ятагъ 
мыщ щыпсэурэмэ, пцэжъыямэрэ хьантIэркъуамэрэ 
зыдэурэ Париж тэ жьы щыдгъотырэп. Ежь пачъыхьэмрэ 
Орлеанскэмрэ Версальрэ Трианонрэ адэтIысхьажьыгъэхэу, 
тэ тыкъырамыдзэжьэу бзылъфыгъэ ныбжьыкIэ дахэхэмкIэ загъатхъэ, Франсым ианахь къэлэ хэхыгъэ-гъэшIуагъэ 
дэхъухьэрэмэ агъапэхэрэп…- Графиняр ежь ышъхьэ 
рыгущыIэщтыгъэми, зыгорэ къэзыIонэу фежьэгъэгъэ 
Софи зэпиутыгъ: - Хъугъэ, Софи, укъыкIэмыщт. АхэмкIэ 
сэри зи къэсIуагъэп, ори зи зэхэпхыгъэп.
- Лъэшэу, графиня, ахэр сищыкIагъэх,- Софи гугъуемылIыхэу къыриIожьыгъ.
МодыкIи мыдыкIи щымыщэу Мария-Анжеликэ зэрэгъумытIымыгъэр Айщэти къыримыдзэу ежь зыгъэгумэкIырэр къыIуагъ:
- Женева хьауми мо къешIэкIыгъэ чылэмэ ащыща 
шъуIуа Мадлен зыдэсыщтыр?..
- Пщыгъупшэжьыгъа, Аиссе,- зынэ къалэм тезымыхыщтыгъэ Софи инэплъэгъумэ джы къахэужьыгъ,- 
чылэмэ ащыщ горэм щыпсэоу графым къызэрэуиIогъа гъэр?
- Сэ сIорэмэ шъукъямыдэIоу, шъуамыгъапэу хэта сэIо 
зигугъу шъушIырэр? Графым зэгорэм хьапсым къычIаригъэтIупщыжьыгъэгъэ бзылъфыгъэ хэтакIор ара? Къэжъугъотыгъ шъузытегущыIэн… Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, а 
Шарль де Ферриоль граф дахэм ихьатыркIэ тэ щыIакIэ 
тиIэжьэп, ежьым бзылъфыгъэ шъхьарыкIор щыгъупшэрэп. 
Сыда ришIэщтыри, зэрищыкIагъэри?.. О къыпшъхьасыным, 
зыуигъэгупсэфыным ычIыпIэкIэ пшъэрылъ къыпфешIыжьы. 
Хьау, Шарлотта-Элизабет Аиссе, граф тхьамыкIэм сыгу 
ебгъэрэп,- къыIохэрэр Айщэт зэримыгуапэр зелъэгъум, 
сыдигъуи зэрэфэIазэу графиням псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ,- сыда къулайцыз хъугъэ сымэджэжъым угу 
ебгъэкIэ, кIо тэ пшIэрэба бзылъфыгъэхэм тызэрэщытыр - 
тыгъэрэзэгъуай. Ащ нахьи нахьышIу тызыфэкIорэ Жюли 
бзылъфыгъэ Iушым игугъу тэжъугъэшIи. Сэ сышъущигъэгъупшэжьэу, шъуздихьын ымышIэу, IэшIоу, шъабэу ар 

--- Page 351 ---

къышъупэгъокIыщт. Жюли зыфэзгъадэу къызышIошъумыгъэшI, сэри шIугъэ горэ схэмылъэу щытэпщтын, ау ащ 
сэ сыкIэхьащтэп.
- Ори къыохъопсэнхэу, Мария-Анжеликэ мама, уцIыфышIу,- теф-темыфэми, риIорэр зэригопэщтыр Айщэт 
ышIэзэ, графиням щытхъугъ, къызэрэдыригъэштэн фаер 
ынэкIэ ригъашIэзэ, Софии еупчIыгъ: - Шъыпкъэба, Софи?
- Адэ ары, Мария-Анжеликэ графиняр Ферриольхэм 
ямыIагъэмэ, зэрэхъущтыгъэхэр сшIэрэп, - Софи емыгупшысэжьэу Айщэт къыдыригъэштагъ.
- КIо хъугъэ, шъуитIо шъукъысщытхъу зэпытэу, ащ 
пае нахь шIу шъуслъэгъунэу, шъузыфаер къышъуфэсшIэнэу 
къызышIошъумыгъэшI,- графиняр къясэмэркъэужьи, 
"шъуигущыIэ IэшIухэм анахьи шъуишъэф сыщышъугъэгъозагъэмэ нахь сигуапэщтыгъэ, ау ари, бэ шIэн макIэ шIэн, 
къызэрэнэфэщтым сицыхьэ телъ",- гукIэ зэриIожьыгъ.
VI
БэшIагъэу зажэщтыгъэхэ хьакIэхэм нэгушIо гушIубзыукIэ бысымхэр къапэгъокIыгъэх. Жан-Луи Каландрини 
иунэ хъоо-пщаушхо ар дэдэм гушIопсым къызэлъигъэнэфыгъ. 
Бэрэ узэрэмылъэгъугъэу, етIани дэрмэныр зытиз Iанэм 
упэсы зыхъукIэ, упчIэ-джэуапыбэр, зым нахьи зыр нахь 
гъэшIэгъоныжьэу, уазфагу къыдэтаджэ, уахътэр зэрыкIори 
зыхапшIэрэп. Мария-Анжеликэ зыхэдаIощтыгъэр шIогъэшIэгъоныгъэми, ежьыми къэбар зэфэшъхьафхэр къыIуатэщтыгъэми, джыдэдэм ышъхьэ илъыгъэр нэмыкI - Жюли 
изакъоу зыкъыкIэригъэнэжьынышъ, АйщэткIэ зыгъапэрэ-зэгуцафэрэм щыгъуазэмэ-щымыгъуазэмэ зэригъэшIэнэу ары. Щысмэ азыфагу къыдэфэгъэ зэпыугъэр 
къызыфигъэфеди, графиням къыIуагъ:
- ОшIэ-дэмышIэу тыкъыптеуагъэми, Жюли, уиIанэкIэ 
тыбгъэтхъагъ, ФрансымкIи, ШвейцарымкIи тызынэмысыгъэ къэдгъэнагъэп, джыри тызыщыгущыIэн мафэхэр 
къытфэтых, ау Шарлотта-Элизабет Аиссерэ Софирэ 
гъогум тепшъыхьагъэхэу къысщэхъушъ, ныбжьыкIэхэм 
зятэгъэгъэпсэф. Умыпшъыгъэмэ, Аиссе, уезгъэзырэп, ау 
Каландринмэ япхъуитIу, Риемэ янысэ Ренерэ ащ ышыпхъу 

--- Page 352 ---

нахьыжъ Сюзаннэрэ, къыпфэзэщыгъэхэшъ, зыгорэхэр 
къыуаIо ашIоигъоу сахэплъэ, ори ахэмэ япIотэн къэбар, 
шъэфми нафэми, уимыIэу щытэпщтын. 
НыбжьыкIэхэр унэм зекIхэм, Мария-Анжеликэ графиняр Жюли еупчIыгъ: 
- Аиссе щымыщ зэхъокIыныгъэ горэ хэплъагъорэба?
- Аиссе нахь дэхэ-шIыкIашIо зэрэхъу зэпытырэр сэлъэгъу,- графиням иупчIэ къикIырэр Жюли къыгурыIуагъэу 
тегущыIыкIи, еупчIыжьыгъ.- Сыда?
- СшIэрэп ныIа, аущтэу уеплъымэ, дэгъу… ау унагъо 
зышIэн фимыт шевалье тхьагъэпцIым, пшIэрэба тэ бзылъфыгъэхэр тызфэдэр, къесымыгъэгъапцIэ сшIоигъошъ ары.
- Блез-Мари де Эди шевальер тиунагъокIэ тинэIуас, 
зэрэцIыф гъэIылъыгъэр тэшIэ, Генри Болингброк лордми 
ар ишъэогъу. НыбжьыкIитIур зэпылъых, зэIокIэх паекIэ, а 
узэгуцафэрэм яIоф нагъэсынэп, ащ фэдэхэр, Мари, пшъхьэ къимыгъахьэх.
- КIо сшIэрэп, Жюли, ащыгъум… Ныр нышъ, гуцэфэшIылэщтын…
- Ар шъыпкъэ, Мари. Ау мы Iофым нэмыкI горэ къыхахьэкIэ сенэгуе.
- Сыда? - зэгуцафэрэм Жюли къырищэлIагъэ къышIошIызэ, графиняр къэгуIагъ.
- ШъуитIо шъузэзэщыгъэмэ шIэ?
- Ара зыфапIорэр?..- зажэщтыгъэр зэрэзэхимыхыгъэм ыгу щигъэкIэу графиняр къэупчIи, щхыпцIызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Ащ фэди къытэхъулIэгъэнкIи мэхъу…
- Аущтэу оIомэ, Мари,- игухэлъ пэблагъэ зэрэхъугъэм 
Жюли къыгъэгушIуагъ,- лъэIу къыпфысиI. Къысфэбдэщтмэ, мазэ горэм Аиссе зыкIэрызгъэсы сшIоигъу.
- Ори ппхъумэ уязэщыгъа? - къыфадзыгъэм иплъырыгъэ учъыIыгъо римыгъафэзэ, ежьми фидзыжьыгъ, ау 
нэIуасэ къыфэхъугъэ гъунэгъу лIым зэрэкIэхъопсыщтыгъэм 
псынкIэу къыригъэшIугъ: - Мазэ горэм Аиссе уадэжь 
щыбгъэIэщтмэ, лIэIу ищыкIагъа, Жюли? Ащ изакъоп, 
къыомыхьылъэкIыщтмэ, Софи къесэгъэгъусэжьы, ишIуагъэ къышъокIын.
- Оры, Мари, о сыдэущтэу Пон де Вель ущыхъущт? - 
графиням фэмыгумэкIыщтыгъэми, нэшIошIыгъэкIэ 
еупчIыжьыгъ.

--- Page 353 ---

- О, си Жюли дах, укъысфэмыгумэкI,- Мария-Анжеликэ ищхыкIэ нэгушIо кIэхъукIэу IэутIэ зыфишIыжьыгъ,- 
сызфэдэр пшIэрэба, егъашIэм сэр-сэрэу сшъхьэ зесэхьажьы нахь, зыми зытезгъэкIагъэп, тищагудэтхэри цIыфышIух, зыгорэу сыхъун…- ТIэкIу тыригъашIи, зигъэсэмэркъэузэ, егыижьыгъ: - Ау ппхъухэмкIэ къыосIуагъэм 
зи къепIолIэжьыгъэп.
- Ахэри, Мари,- ыгу илъыр арымырэу ыIупшIэ телъымкIэ Жюли къесэмэркъэужьыгъ,- Аиссе нахьи 
нахьышIухэкIэ огугъа? Шъхьэгъэуз закIэх!.. Риемэ янысэ 
джа зэрэпшIэу непэ-неущэу илI дэжь Франсым мэкIожьы. 
Нахьыжъым идэкIогъу блэкIыгъэшъ, Iоф тыхэт. Аиссе тIэкIу 
кIэрысмэ, акъыл къыригъэгъотынэу тыщэгугъы.
- Ары, Жюли, ары…- Мария-Анжелики ыIупэкIэ Жюли 
дыригъашти, "лъэшэу "пшъэшъэ" къабз а шъузыщыгугъырэр",- гукIэ зэриIожьыгъ.
Жюли Каландрини зыфиIогъэ мазэр зытекIым, Айщэт 
риIуагъ:
-Тызыфэегъэ пIэлъэ-уахътэр дгъэкIуагъэ, Аиссе. Джы, 
тыгу пэш охъуфэ, нымрэ пхъумрэ афэдэу тызызэкIэрысыгъэ уж, Шарль де Ферриоль граф тхьамыкIэми илъэIу 
Мадлен бзылъфыгъэмкIэ бгъэцэкIагъэмэ, Мария-Анжеликэ 
дэжь, Пон де Вель гъэзэжь.
- Мадлен ицIыфыгъэкIи ыкъокIи бзылъфыгъэ шIагъоу 
къычIэкIыжьыгъэба, Жюли?! - мэфищэ зылъыхъугъэ 
бзылъфыгъэм ыцIэ къызэрэриIуагъэр, Айщэт игопагъ.- 
Ащ ищыIэкIэ-псэукIэ папа ылъэгъугъэмэ зэрэгушIощтыгъэр. 
Сэ ахэр зэкIэ ащ фэсIотэжьыщтых. Сыда а тхьамыкIэм 
икъэбарыр, къызыфэзгъэнагъэмэ аIэ екIу шъуIуа?
"Аиссе шIу нэмыкI еслъэгъулIэрэп,- Жюли зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъ.- Ежь къинышхо зэрэхэт пэтызэ, къыпэблагъэхэри зыщимыгъэгъупшэхэу афэгумэкIы: Шарль де 
Ферриоль графыр къызэрэфычIэкIыжьыгъэм, къызэриушъхьакIурэм пымылъэу, "сымаджэм зыдэпшIы, угу 
ебгъабгъэ хъущтэп", "сят", "папа" ыIозэ, зыщигъэгъупшэу 
мафэ къыхэкIырэп. Илъэрмыхьыгъэ ымыгъэшъхьахэу 
зыщыщыр ымышIэрэ Мадлен пае ыжэ къыдэзыгъэр зэрэфишIагъэр? Мэзэ псэуми Мария-Анжеликэ техьэ-текIыри 
ыжэ дэкIыгъэп. Пон де Вели, Аржантали тхьэмафэ блимыгъэкIэу афэтхагъ, хъатэу къыфыщымыт Клодина-Александрини шIукIэ игугъу ышIы зэпытыгъ. Сыда ар? НэшIошIыгъа хьауми шIугъа? Мыщ фэдэ джэнджэш АиссэкIэ 
пшъхьэ къибгъэхьаныр гунахь!.." - ыпашъхьэ исым идэгъугъэ зыфэмыухыщтыгъэ Жюли игупшысэшIумэ къахэужьи, Айщэт еIэсэкIызэ, еушъыигъ:
- УиIофхэр, сипшъашъ, мары плъэгъун, дэгъоу 
зэшIокIыщтых. Ау джыри зэ къыорыкIощтым тытегъэгущыIэжь. Зыми къемыхъулIагъэр къысэхъулIагъ пIоу 
зымышхыжь. Болингброкхэри сэри къызэрэотIогъагъэу 
Санс, Изабель-Луизэ дэжь, укъызыщызэшIокIыкIэ, сыолъэIу, сабыир монастырым къычIэмынэжь. КъызычIэунэжьыкIэ, укIэгъожьыщт, къысэдэIу, лъфыгъэр 
мэшIошху, уистыжьыщт. Ферриольхэми тэ уахьыжьына, 
уахэзэ гъэжьыщт.
- Хьау, Жюли, сIуагъэр сIогъахэ,- Айщэт плъыжьыбзэу къызэкIани, къыпиупкIыгъ,- ащ къытетэмыгъэгъэзэжь, 
шевальер Iоф хэсыдзэщтэп!
- Аущтэу теубытагъэмэ, Аиссе, сшIэрэп ащыгъум 
узэрэхъущтыр…- Жюли ымакъэ къефэхи, "мы шIу слъэгъугъэ, сызыщытхъурэ бзылъфыгъэр - шъхьэлъэш" 
зыфиIожьызэ, игущыIэмэ къапидзэжьыгъ.- Сыдэу тшIын 
адэ укъытэмыдэIущтымэ, узэрэфай. Пон де Вель узыкIожьыкIэ, зыщыгъэгупсэф. Графиням къыпфидз-къыуиIокIырэмэ зямыгъэгъап, Мария-Анжеликэ, ори ошIэ, цIыф 
дэеп. Тхьэмафэ горэкIэ, мы мазэм ыкIэхэм адэжь, джа 
Болингброкхэр Ла Сурс зэрыкIохэрэр яушъхьагъоу къышъуфыкъокIынхэшъ, уздащэнэу Мария-Анжеликэ къелъэIущтых. УадигъэкIощт, ахэмэ графиням афимышIэн щыIэп. 
Уихъушъэн пIалъэ къэсынкIэ мазэ къэнэжьыгъэу де Эди 
шевальер Ла Сурс къыплъыкIонышъ, Болингброкмэ апхъу 
Изабель-Луизэ ыIэ илъ монастырэу Санс къалэ дэтым 
уищэщт. Джащ уиIоф, Тхьэр уиIэпыIэгъоу, къыщызэшIокIымэ, Париж укъэкIожьыщт,- "куигъэ ным нахь 
насыпынчъэ щыIэпщтын" Жюли ыIозэ, ыгу зыфэуз-зыфэгъущтыгъэ Айщэт ешъэбэкIыжьыгъ.- Джы о гупсэфыгъорэ пытагъэрэ уищыкIагъэр, сипшъашъ. АщкIэ сицыхьэ 
птелъ, гъогумаф, сыхьатмаф. Тыдэ ущыIэми, Тхьэм ыуж, 
сызэ рэуигъусэр угу игъэлъ, Париж бгъэзэжьымэ, къысфатх, уикъэбар сэгъашIэ.

--- Page 354 ---

Жюли Каландрини маркизэр Айщэт Тхьэ зэрэфелъэIугъэу зэригъэгугъагъэхэр гумэкIынчъэу Пон де Вельрэ 
Ла Сурсрэ къыщыдэхъухи, ихъушъэн Iоф Санс монастырым 
къыщызэшIокIыгъ. 
Блез-Мари де Эдирэ Шарлотта-Элизабет Аиссе де 
Ферриольрэ къафэхъугъэ пшъэшъэжъыем Селини фаусыгъ. Ащ ылъэкъуацIэрэ ыцIэрэ монастырь шыхьат тхылъым мырэущтэу датхагъ: "Блез-Мари Ле Блон Шарлотта-Селини. Апрелым и 26-рэ, 1721-рэ илъэс".
VII
Бзылъфыгъэ дэхэ пстэури насыпышIоха? Ащ фэдэхэр 
дунаим тетынхэкIи, Франсым, Черкесым щыпсэунхэкIи 
мэхъу, ау зиадыгэцIэ-лъэкъуацIэ зыщагъэгъупшэгъэ Болэт 
Айщэтрэ зэсэжьыгъэ хымэ лъэкъуацIэр зыхьырэ Ферриоль Шарлотта-Элизабет Аиссерэ афэгъэхьыгъэмэ, а упчIэм 
джэуап етыжьыгъуай. 
ЦIыфым ишъэф ежь фэшъхьаф зимышIэкIэ, ащи 
джэуап пыупкIыгъэ ептын плъэкIыщтэп. Ау Айщэт 
зэришIэжьыгъэ "шъэф IэшIур" ежь зэрэмыгугъагъэу шъэф 
дыджэу къыфычIэкIыжьыгъ. КъехъулIагъэм ащ фэдизэу 
ар зэримыдзэныгъэкIи мэхъу, дунаим ащ ехьщыр Iаджи 
къытехъухьэ, Франциеми къехъухьэ, "куигъэ" гущыIэ Iаер 
пшъо хэуупкIыжьыгъэкIи, егъашIэм хэмыкIокIэжьынэу 
зыщыщ адыгэмэ амылъытэщтыгъэмэ… Ари пэкIэкIыгъэ 
тхьамыкIагъомэ афэдэу Айщэт ыщэчыныгъи, мощ фэдиз 
къин зыпилъэгъуагъэ сабыеу ыныбэ кIоцI къикIыгъэр хымэ 
цIыфмэ къафигъанэу гум къыримынэгъагъэмэ… ЕтIани 
ащ ятэ псэу, "сыеп" къыриIуи, къычIидзыжьыгъэп, кухъэренэм дисэу Париж къыдэкIожьы.
Де Эди шевальем ыгу щыхъэрэ-щышIэрэр ынэгу 
кIыф-шъуагъо къычIэщы. Мы аужырэ мэзэныкъом, анахьэу 
Айщэт хъушъэным зитыгъэ чэщ-зымафэм, ащ кIэхэкIыгъэр 
ежь фэшъхьаф ышIэрэп. КъяхъулIагъэмкIэ зегъэмысэжьми, шевальем угу зэребгъэн къолъэп. Айщэт нэIуасэ 
зыщыфэхъугъэ сыхьатым къыщегъэжьагъэу, ишевалье-нэчыхьанчъагъэ къыраIолIэщтыр къыримыдзэу, шIу 
ылъэгъугъэр шъхьэгъусэ зэрэзыфишIыщтым фэхьазырыгъ. 
Джыдэдэми, нэку-нэпс нэшхъэикIэ кухъэренэм къыдис 
14 Заказ 026

--- Page 355 ---

гупсэр къызезэгъыкIэ, ащ фэхьазыр: къымыIоми, зыфелъэIурэмкIэ ышъхьэ къыферэгъэсыс къодыий, ыпсэ фигъадэрэ икIасэ къыфилъфыгъэ сабыир, Селини пшъэшъэжъыер, къаIихыжьынышъ, Перигорэ къалэм, ятэ-янэмэ 
афищэщт. ЗыгорэкIэ ари ымыдэмэ, Париж щыриIэ унэшхом ыщэнхэшъ, зылъэгъурэмэ агъэшIагъоу, зэхэзыхырэр 
къехъуапсэу нысэщэ джэгушхо ышIыщт. 
- Аиссе, угу щышIэрэр сэщ нэмыкIэу зэхэзышIыкIын 
уиIэпышъ, узэрэцIыф лъэшыр сшIэзэ, сыолъэIу нахь, 
сыоушъыирэп, зымыухыжь. ЫпэкIи къыосIуагъ, джыри 
къыкIэсэIотыкIыжьы: нэбгырищ джы тызыхъугъэкIэ, "ары!" 
къысаIуи…
- Хьау, Эди, хьау,- къыIощтыр Айщэт къыригъэухыгъэп,- ащ бэшIагъэу тытегущыIэгъах. Джы нэс тыушъэфыгъэр тэр-тэрэу нафэ тшIыжьыщтэп, ари зыгорэу хъун…
- Мыщ фэдэу зымыгъэпкъый, Аиссе. Ощ пае сэ 
сымышIэн щыIэп, ошIэба шIу узэрэслъэгъурэр.
- Сэри ары, Эди…- Айщэт зыфэмыIэжэжьэу мэкъэнчъэ нэпсыхэр къышIуетэкъохыгъэх.- Къысфэгъэгъу симэхагъэ… Къэгъэуцу...
- Пшъхьэ къэунэзагъа?..- Эди къэгузажъуи, кухъэренэм Айщэт дикIыгъ.
- УмыгумэкI…- гъогунэпцэ чъыгым Айщэт IаплI 
рищэкIи, мэкъэтIупщыгъэкIэ гъы зэхъум, ыгъэIэсэн-ешъэбэкIынэу Эди кIэрыхьагъ. Ау ныбжьи римылъэгъулIэгъэ 
нэ IаекIэ къеплъи, къыфидзыжьыгъ: - Укъызнэмыс!..
Эди шевальем Айщэт зи римыIожьэу, ерагъэу зиIажэзэ, 
ежьыми зыфэмылъэгъужьэу къыкIэрыкIыжьи, 
зэупчIыжьыгъ: "НэкIэ сишхыщтым фэдэу сыдэу Iаеу къысэплъыгъа?.. Сегъэмыса?.. Симыгъэмысэмэ, пкъышъол 
тхытхыкIэ "укъызнэмыс!" къысиIощтыгъэп… Сабыир ышъо 
хэлъыфэ мыщ фэдэу зыкъысфишIыгъэп, ащ нахь хэмылъэу 
джы ыгу къысщыкIыгъэнэуи?.. Уашъор сишыхьат, Тхьэр 
сиIэжэгъу, АиссекIэ мыхъун сшIагъэу зыдэсшIэжьырэп…" 
шевальем ыIогъэ къодыеу игупшысэмэ зызгъэ гъыкIыгъэ 
Айщэт къахищыжьыгъ:
- Угу хэзгъэкIыгъ, Эди, къысфэгъэгъу.
- Сыгу хэзгъэкIын зэхэсхыгъэп, Аиссе,- Эди Айщэт 
ыIэ ыIыгъэу фэсакъызэ, кухъэренэм ригъэтIысхьажьи, 

--- Page 356 ---

зэрэготIысхьагъэм лъыпытэу, ытамэ адырэм ышъхьэ къытырилъхьи, хэчъыягъ.
Блез-Мари де Эди Санс щилъэгъугъэ къинри къакIугъэ 
гъогум тырилъэгъуагъэри щыгъупшэжьыгъэу, зышъхьэ 
ытамэ телъ Айщэт Iэлъэныкъо IаплIыкIэ зыдиIыгъэу ишIулъэгъукIэ, исабыйкIэ къыпыщылъыр ымышIэу ипариж гъогу 
хегъэкIы, инэплъэгъу къыпэIухьэрэмэ ыгу къыдамыщаеу 
гъэтхэ мэфэ шъэбэ зэмышъогъум пхырэчъы, джэуап 
зэптыжьын-зэмытыжьышъун упчIэ зэфэшъхьафхэри 
шъхьэм къыфечъэх: "Сыда цIыфыр къызыфэхъурэр, 
къиныгъомэ, тхъагъомэ заригъэухыжьэу олIэжьыфэ дунаим 
зыфытетыр? Къиныр къины шъхьае, тхъагъоми уеуха?..- 
ежь-ежьырэу шевальер гукIэ зыдэхьащхыжьыгъ.- Мы 
гъэтхэ мафэри дахэ, сыда ишIуагъэр зэхэсымышIэмэ?.. 
"Зышъхьэ дахэ птамэ телъэу бгъэчъыерэ Аиссе?" - ежь 
имые макъэ горэм къыфидзыгъэти, емыгупшысэжьэу 
фидзыжьыгъ: - "Сыгу зыщышIуи, зыщымышIуи ар сишIулъэгъу!" "ШъушIэщтыр зышъушIэгъахэкIэ, сыда уишIулъэгъу зыкIэбгъэбылъырэр?". "Сэра?!" - къеупчIыгъэм 
ритыжьыщт джэуапыр ымышIэу зыфыхэкуукIыжьыгъ.
- Зыгорэ къэпIуагъа, Эди? - Айщэти ышъхьэ къыIэтыгъ.
- Хьау, Аиссе,- икIасэ IугушIуи, игупшысэ зэхэмыфмэ 
атегущыIыкIыгъ: - Гъэтхэ дах, мэфэ шIагъу.
- Тэ тыкъэсыгъа?
- Мелен тыдахьэ.
- Мелен пIуи?..
Пшъэшъэжъыезэ, Париж къащэ зэхъум, Мелен къыщыуцухи, рестораным щэджэгъуашхэ зэрэщашIыгъагъэр, 
хьакIэщым чэщыр зэрэщырахыгъагъэр Айщэт ынэгу къыкIэуцожьыгъ. "Упшъэшъэжъыеу Мелен, рестораным, 
хьакIэщым узэращыслъэгъугъагъэр непэ фэдэу къэсэшIэжьы" Мадлен къызегъотым къызэрэриIогъагъэр ыгу 
къэкIыжьыгъ. "Сыдигъу ар зыхъугъагъэр?.. СпэкIэкIыгъэ 
купыр?.. ШIу къысфишIэзэ, мыщ нэс сыкъэзыщи, Iоф 
сыхэзыдзэгъэ папа жъы хъугъэ. Ар Iофэп, жъыгъор къызыпыщымылъ цIыф щыIэп, зэрэсымаджэр ары нахь… 
Сыдэу щыт шъуIуа ар? Сшъхьэ иIофмэ а тхьамыкIэр сщагъэгъупшагъ. Сыда мыщ нахьи Тыркур нахьышIущтыгъа? 
Сыда шъуIуа Фахьритхэми якъэбарыр?.. Ахэмэ сядэIоу 
модэ тадэжь зязгъэщэжьыгъагъэмэ, мы къысэхъулIа14*

--- Page 357 ---

гъэхэр къысэмыхъулIэныгъэхэкIи мэхъу… Селини цIыкIур 
зысиIэкIэ, сыд джы сигукъэкIыжьмэ ясшIэжьыщтыр? Ащыгъум сыда хымэ цIыфмэ ар къаIэкIэтдзагъэу Париж 
тызыфэчъэжьырэр? Тинасыпынчъагъа тызыIэкIэкIыжьырэр?.."
- Щэджэгъуашхэ Мелен щытшIын, Аиссе.
- Хьау, хьау! - Айщэт къызэрэзэкIэщтэгъэ макъэм 
рыукIытэжьыгъ.- Къысфэгъэгъу, Эди, сэ зыми сыфаеп, 
ушхэ пшIоигъомэ, нэмыкI чIыпIэ горэм тыкъыщыуцун.- 
Шъхьэм къыфечъагъэр ымыушъэфэу, блэкIыгъэм ыгу 
тыригъэпщахэзэ, къыухыжьыгъ: - Мелени, Марсели, 
Леони сафаеп…
- Ащыгъум, зы къэлэ закъошъ къэнэжьыгъэр,- ыгу 
къыIэтынэу Эди сэмэркъэузэ, Айщэт IугушIуагъ,- Париж 
тэкIожьы.
- Ащи, зичIыфэ мыпщыныжь стелъ папа тхьамыкIэр 
дэмысыгъэмэ, слъапэ дэсымыщэежьыныгъэкIи мэхъу… 
УмыгъэшIагъо, Эди. Зэгорэми ащ тырыгущыIэгъагъ, 
джыри, емыкIугъэкIэ папа къыздэзекIонэу зыфежьэгъэ 
ужи сIуагъэм сытет: ащ къысфишIагъэр сэ сэшIэшъ, дунаим 
тетыфэ сынаIэ тезгъэтыщт, зыми пыдзы езгъэшIыщтэп. 
Ау джыдэдэм сыгу зыдэщыIэр Санс ары…- Айщэт ымакъэ 
къыщытхъагъ, ау псынкIэу зызIэкIиубытэжьи, ежьыми 
зыфиIожьэу, ипшъэшъэжъые яти гуригъаIоу къыухыжьыгъ: - Джаущтэу тиIоф джы зыхъугъэкIэ, Франсым 
фэшъхьаф хэгъэгу сиIэжьэп…- Айщэт ынэпсхэр джы 
къышIуетэкъохыгъэх.
- Аиссе, сигупс,- Эди Айщэт зыкIэриубытагъэу Iэ 
щефэ,- умыгъ, угу умыгъэкIоды, зэкIэри дэгъоу хъущт. 
Селини бэрэ зэрэтымылъэгъущтыр ары нахь, Изабель-Луи зэ ар аригъэпIущт. "Сыпфэхьазыр" пIоу зы унагъо щыми 
тызыхъужьыкIэ, шъуздэсщэщтыр ошIа? Тэ тызэрэфэе 
дэдэу мыхъугъэми, сипкIэнтIэпсырэ слъырэ зыхэлъ Франсыр уихэгъэгоу зэрэпIуагъэми, ащ типшъэшъэжъыекIэ 
плъапсэ зэрэщыбгъэпытагъэми сырэгушхо. Ау плъэпсэ 
шъыпкъэ къызыхэунэгъэ Черкесри зыщымыгъэгъупш. 
Джа узэрэзгъэгугъэгъагъэу Кавказым, Черкесым, ори 
Селини шъусщэщт.
- Эди, сикIас,- Айщэт иошIэ-дэмышIэ нэгушIуагъэ ежь 
зэрэдахэм нахьи нахь дахэ кIэхъукIэу гуапэ щыхъугъэ 

--- Page 358 ---

гущыIэхэр къезыIогъэ шевалье Iуплъагъ,- орырэ сэрырэ 
фэшъхьаф ащ зи тегущыIэрэп… Черкесыр тыгъэхьажъум 
фэдэу сынэгу кIэт нахь, зэгорэм зэрэзэхасшIэщтыгъэу 
зэхэсшIэжьырэп. А лъэныкъом сыгу щымыIэжьынэуи?.. 
ТыпщагъэкIи, икъушъхьэмэ, имэзмэ, ипсыхъомэ, ишъофмэ, сщыгъупшэжьыгъэ бзэм сатегъэни сыкъэмыкIожьыщтмэ, хэт тырищыкIагъ, хэт тыкъызэхишIыкIын?..- Айщэт 
ыгу джыри къызэхэхьэгъагъ шъхьае, ылъэгъугъэр иушъхьагъоу зиIэжагъ.- Версаль къэлъагъо, Париж чыжьэжьэп.
Ащ нахьыбэрэ Айщэт ыгу Эди хэуIэжьынэу фэягъэпти, 
зыдищэжьыщт унэмкIэ еупчIыгъ:
- Унищым язэу, Аиссе, тыда узэсщэлIэжьыщтыр?
- Сыд унища? - Айщэт ышъхьэ къыкIипхъотыкIыгъ.
- Ферриольмэ адэжьа, Болингброкхэм яуна, тадэжьа 
сэIошъ ары.
- Тадэжь, Ферриольмэ яун сызыдэпщэжьыщтыр, ащ 
нэмыкI псэупIэ сиIэп сэ,- Айщэт къыIуи, къызэблихъужьыгъ,- хьау, гуцафэ къысфамышIыным пае ыпэрапшIэу Болингброкмэ адэжь сыщ, етIанэ ащ зыкъырязгъэщыжьынышъ, тадэжь зыкъязгъэщэжьыщт. Угу къысэмыгъабгъ, Эди, сишIулъэгъу закъу, узэмыжэгъэ Iофмэ 
уазэрэхэсыдзагъэмкIэ…
- Щыгъэт, Аиссе, къапIорэр зэхэсхынэу сыфаеп,- 
гухэкI зыхэмылъ мэкъэ пытэкIэ Айщэт къыригъэжьагъэр 
Эди зэпигъэугъ,- шIулъэгъу гущыIэр апэ къыозыIуагъэр 
сэры нахь, орэп. Сыгуи къыуабгъэрэп, сшъхьи зэбгъэжьырэп, сIуагъэми сшIагъэми сарыкIэгъожьырэп. Мы дунаим 
ощ нахь гупсэ щысиIэп. Ар минрэ къэсIуагъэкIи, сезэщыщтэп.
- ШIулъэгъум тхьэегъэпсэу имыщыкIагъэми, Эди, 
сэри шIу услъэгъузэ, тхьэуегъэпсэу къыосэIо. Укъыздэмыхьащх, тэщ фэшъхьаф шIулъэгъур зыгъашIорэ, къэзгъэгъунэрэ Париж дэмысыжьэу, Франсым имысыжьэу 
загъорэ къысщэхъу. Езгъэлыегъащэми, джаущтэу щэрэт!.. 
Ау етIани, Эди, джа тадэжь зыфэпIогъэ унэмкIэ, зибэ 
щышIагъэм имакIэ щышIэжьын, джыри тIэкIу зытэгъэщыI, 
сишIушIэ мышIэжькIэ Тхьэм ыпашъхьэ гунахь къыщысэмыгъэхь. СыолъэIу, сыкъызэхэшIыкI, сыхэмыгъэукъу.
 Болингброкмэ адэжь Айщэт рищэлIэжьи, Эди иунэ 
къызэкIожьым, зигъэпсэфыным ычIыпIэкIэ мэфэ заулэм 

--- Page 359 ---

пэкIэкIыгъэ гумэкIыгъомэ зыкъыжэхатэкъожьыгъ. Гъогум 
щаIуагъэмэ захэгупшысыхьажьыкIэ, нахьыбэмкIэ Айщэт 
зэрэдыригъэштагъэр лIыгъэнчъэу зыфелъэгъужьы: "Сабый 
тиIэнэу Аиссе къызысиIуагъэм щегъэжьагъэу тэрэзэу 
сызекIуагъэп. "Бзылъфыгъэм идэхагъэрэ иIушъэбагъэрэ 
зыдябгъэхьыхымэ, нэшъу, бзако уехъулIэ" Мольера хьауми нэмыкIа зыIуагъэр? Ар хэт ыIуагъэми, ащ нахь тэрэз 
ыIожьынэп. Сэри АиссекIэ ар къысэхъулIэ… ШIу ылъэгъущтымкIэ гур зыми еупчIыжьырэп. Нэчыхьанчъэ нэузыр 
зэрэстелъ пэтзэ, шIу слъэгъугъэ, ежьыми ар ышIэзэ, шIу 
сыкъилъэгъужьыгъ. Адэ джы ар тиушъхьагъоу моущтэу 
зыдгъэбылъызэ тыхэтыщта?.. Ар цIыфмэ ашIэ, къыттегущыIэщтых тIозэ, пшъэшъэжъыер монастырым чIэдгъэбылъыхьагъ. Хэта къыттегущыIэщтхэр, Орлеанскэр ара? 
Ащ ыпIугъэ я ХV-рэ Людовик пачъыхьэр ара? КлодинаАлександринэ фэдэхэр ара? Зигукъэбзагъэрэ зицIыфышIугъэрэ зыпэсшIын щымыIэ Аиссе зышIолIыкIырэ Шарль де 
Ферриоль графэу ихэтэкIуагъэ сымаджэ ехъулIэжьыгъэр 
ара?! Зы хъун титIуи тшIагъэп! СыкIэлэзикъэмыщэу унагъо 
зышIагъэм сыфэд… Мы Iофым кIэух фэшIыгъэн фае. Ары 
шъхьае, Аиссе зыслъэгъукIэ, къысэхъулIэрэр сымышIэу 
зэрэмыр сехъулIэ…"
Джа пчыхьэ дэдэм Болингброкмэ афыщымыIэу Ферриольмэ адэжь зязгъэщэжьыщтыгъэ Айщэт игукIае къызхимыгъэщынэу еушъыигъэхэми, къехъулIагъэхэр къыфызэкIэрыожьыгъэхэу хьадэ изыхыгъэм фэдэу чэфынчъагъ.
- СыбгъэдэIуагъ нахь, Аиссе, моущтэу ущытыщт Iоу 
сшIагъэмэ, гъогуми утепшъыхьагъэу, уигукIаий мытIысыжьыгъэу Ферриольмэ непэ уафэсщэжьыщтыгъэп,- 
Мари-Клер Болингброк ылъэгъурэм ыгу ыгъэузызэ, Айщэт 
егыигъ,- шъорэ теплъэрэ уиIэжьэп. ПшIэрэба Мария-Анжеликэ инэжгъурыгъэ зыфэдэр!.. НекIо, тэгъэгъэзэжьи, 
урэхьатыжьыфэ къыскIэрыс.
- Де Эди шевальеми шъуадэжь сыкъызыIуещэжьым, 
ар къысиIогъагъ… Ори, Генри лордми тхьэшъуегъэпсэу, 
сишъэф сфэшъуухъумагъ, шъуиуни сиунэм фэд, ау тадэжь 
сифэжьмэ, нахь сигупсэфыхьащт. Гъогум утепшъыхьагъэр 
Iофа, ар чэщ гъэпсэфыгъокIэ пщыгъупшэжьыщт. Сишъхьэмылъытэжьыгъэ къысфихьыгъэ гукIэе-уIагъэр егъэшIэрэ 

--- Page 360 ---

Iэзэгъунчъэ зыфэхъущт пшъэшъэжъыер ары сэ сшIоIофыр! 
Къысфэгъэгъу, Мари-Клер, шевальеми къысферэгъэгъу, 
шъуимыIоф шъузэрэхэсыдзагъэмкIэ, сихэукъоныгъэ 
хьылъэ Тхьэм ыпашъхьэ дунай хьафым къыщесхьакIыщт,- 
Айщэт ежь къызыфихьыжьыгъэ имысагъэ зэреуцолIэжьыгъэр арыщтын, нэмыкI шъыпкъэу ышъокIи, инэплъэгъукIи, 
ыIэпкъ-лъэпкъхэмкIи къэхъугъ.
Мари-Клери нэшIукIэ Айщэт Iуплъи, щытхъугъ:
- Джащ фэд, Аиссе, сэ узэрэсшIэщтыгъэр, узэрэсшIэнэуи сызыфаер.
Ферриольмэ япчыхьэшъхьэшхэгъути, Айщэт залъэгъум, Мария-Анжеликэ графиням фэшъхьаф, Iанэм пэсхэр 
къыпэзэрэтэкъугъэх. Пон де Вельрэ Аржантальрэ Айщэт 
къамытIупщыжьэу IаплI ращэкIэу, ынэкIушъхьэмэ ябэухэу 
Мария-Анжеликэ зелъэгъум, фэмыщыIэу ыкъомэ афидзыгъ:
- Зэ моу шъуитIо шъубыяуи, Аиссе садэжь къынэжъугъэс. Сыдэу бэрэ Болингброкмэ адэжь ущыIагъа, тызыфэбгъэлIэжьыгъи, ащ фэдизрэ укъагъэтын Iоу сшIагъэмэ, 
уястыщтыгъэп. Пон де Вель, Аржанталь, Софи, зэ моу 
Аиссе шъуеплъэлъ, нахь дахэ, нахь псыгъо пIуакIэ хъугъэба? Тэ тихэпIэ Пон де Вель нахьи Ла Сурсэ жьыр щынахь 
дэгъуа?.. Сыкъызешъогъэблагъэм, Мари-Клер, сэри 
шъуадэжь сыкъэкIон фэягъэ… Ары, Аиссе, уятэш Огюстен 
къытхэплъагъорэп, ар графым дэжь щыI. Умыщт, ау уятэ 
иIоф хъатэп, укъытефэжьынэп сIуи, мыхэмэ ясымыгъашIэу 
гугъу сифэгъагъ, тэ тыIофэп, кIуи, зэгъэлъэгъу, укъишIэжьыщтмэ сшIэрэп нахь… Шъори, Пон де Вель, Аржанталь, шъудакIу. Тэ, Мария-Клер маркизэмрэ сэрырэ, тIэкIу 
тыгущыIэн. Щай дэгъу къытфягъэшI, Софи.
Мария-Анжеликэ инэшIошIыгъэ гущыIэмэ ауж къыфахьыщт щайми Мари-Клер фэежьыгъэп, графиням 
итехьэ-текIыгъэ едэIоу ащ нахьыбэрэ щысыжьынэу ыгу 
къыриIорэпти, илI иушъхьагъоу къэтэджыжьыгъ:
- Гъогушхом тыкъытекIыжьыгъ, Генри изакъоу унэм 
къисынагъ, кухъэренэри къысэжэ. Графыр зэрэсымаджэр 
тыгу къео, Тхьэм рехьакI, мафэ горэм тыкъыфыкъокIын.
"А зигугъу пшIырэр лъэшэу шъуищыкIагъ, ежьыми 
шъурищыкIагъ",- Мария-Анжеликэ гукIэ щхыпцIызэ, 
ихьакIэ ыгъэкIотэжьи, графым дэжь щыхъурэм зэрэхэнырэм ыгъапэу ышъхьагъырэ унэм дэкIоягъ. Зехьэм, ылъэгъурэр зыфихьын ымышIэу къызэтеуцуагъ: пIэм хэлъ 
графым лъэгонджэмышъхьэкIэ Айщэт кIэрыс, ынэгу-ынатIэ мэ Iэ ащефэ, ынэпсхэр кIелъэкIыкIы, ежь ынэпсхэри къыкIэтэкъух.
- КъышIэжьыгъа?..- Мария-Анжеликэ Огюстен еIушъэшъагъ.
- Плъэгъурэба…- нэ IаекIэ шъузым къеплъи, лIым 
ышъхьэ дыригъэзэкIыгъ.
- Ары гущ, адэ къышIэжьын…- илI зыкъызэрэфишIыгъэм графиняр пымылъэу, ежь ишIушIэ ыпэ ригъэшъызэ, 
Дэстэн фидзыгъ: - Шъулъэгъурэба лъэгонджэмышъхьэкIэ 
Шарлотта-Элизабет Аиссе джэхашъом зэрэтесыр, 
шъхьантэр кIашъулъхь. Сыдэу ущыта, граф? Тыгъуасэрэ 
тыгъоснахьыпэрэ ялъытыгъэмэ, непэ бэкIэ унахьышIу, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе къызэрэпфэкIожьыгъэр арыщтын…
- КъысфэкIожьыгъ! - графым къыIуи, зылъэгъурэмэ 
агъэшIагъоу ежь-ежьырэу къызэшIотIысхьагъ.- Сыдэу 
зыкъыщыпфашIыгъа узыдэщыIэгъэ Черкесым?.. Угу къыщыхагъэкIыгъэмэ, сшIомыушъэф, хьаулыеу сытырку 
султIана!..
- Папа, Черкесым игугъу оры зышIыжьырэр…- Айщэт 
ымакъэ къыщытхъагъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - 
Болингброк лордмэ адэжь сызыдэщыIагъэр. 
- Инджлызыр ара уздэщыIагъэр?..- зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, графым щыс-щытхэр къызэпиплъыхьагъэх, 
гъумыгъугъэ: - Адэ мы Iаехэм Черкесым укIожьыгъэу 
аIуи, сагъэпцIагъ… Болингброк Генри Сент-Джон лордым 
тетыгъор торие партием къыфыдихыжьыгъэмэ, лIы! 
Аущтэу зэрэ хъущтыри, ышIэн фаери сэ зэгорэм ащ есIогъагъ, сызэрэщыгугъыгъэр къыгъэшъыпкъэжьыгъ. Ау, 
Шарлотта Элизабет Аиссе, сэ къыосIощтыр ошIа, зыгорэкIэ 
сыщымыIэжьы хъумэ, ары, ары, сыпшъхьэщымытыжьы 
хъумэ ары, мы Iэе купмэ ахэкIыжьи, Черкесым кIожь, 
яхэгъэгу пштэнышъ, уашъхьэщыуцонэу фит усэшIы, 
сыолъэIу.
- Ма уиуц ешъу,- Айщэт зэхихыгъэм псынкIэу тегущыIыкIызэ, графым риIуагъ, етIанэ кIэгупшысыхьажьи, 
Селинирэ Эдирэ ынэгу кIэтхэу, графым игущыIэ зэрэмэхьанэнчъэр ышIэзэ, къытыригъэзэжьыгъ,- укъызыфысэлъэIурэр, папа, сшIэнэу джыдэдэм амал сиIэп.
- Адэ ар пшIэнэп, Черкесыми укIожьынэп, Шарлотта-Элизабет Аиссе Ферриоль, ащыгъум хьаулыеу Франсым уфэспIугъэба!..- графым къыIуи, иуц зешъуахэм, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Джы сышхэ сшIоигъу.
"МалIэ тIозэ, мыдэ мыщ ыIорэр!.." - Мария-Анжеликэ 
зэхихыгъэр зилажьэр Ларош докторыр арэу нэкIэ егыйзэ, 
фычIэплъи, илI Огюстен-Антуан ыгу зырыригъаштэу къызыщылъэтыгъ: 
- Узыфаер къэIо къодыий, Шарль, одгъэшхын…
- Псыхъо пцэжъые къыхэдзыгъакIэ сыгу къэкIыгъ,- 
къыIощтым графыр егупшысэжьыгъэп.
- Ащ пае укъэдгъэнэна, джыдэд… Модэ, Дэстэн, 
бэдзэрым шъукIу.
- Бэдзэр пцэжъыер хъущтэп, Сенэ къыхэдзыгъэкIэ 
пцэжъый сызыфаер… Сыда, Огюстен, узыфыщысыр, 
къэпшIэжьырэба тышъэожъыеу тызыщешэщтыгъэ чIыпIэр?..
VIII
"Кушъэ зыфашIэу бэн зыфамытIыжьырэ цIыф щыIэп" 
зыфаIорэ гущыIэжъыр къыгъэшъыпкъэжьызэ, Шарль де 
Ферриоль графым иIахьылхэр джыри илъэс псэум зэридз-къызэридзэжьыхи, 1722-рэ илъэсым иоктябрэ мазэ и 
26-м, унэгъо Iоф зэхэмыфхэр къытыринэхи, дунаим 
ехыжьыгъ.
Шарль де Ферриоль графыр зыщагъэIылъыщтыгъэ 
мафэр, адрэ бжыхьэ мафэмэ афэмыдэу, лIагъэм ипсэукIэ-щыIэкIагъэрэ иIофшIагъэрэ хэшIыкI фызимыIагъэмэ 
цIыфышIугъэщтын аIоу, щыгъуазэмэ Тхьэм мэфэ дэгъу 
къыфишIыгъэкIэ фалъытэу, мэфэ ошIу шъаб. Тыгъэ фабэр 
къызэрыплъырэ ошъогур лъагэ, хьадэдэхмэ якухъэренэ 
макъэмэ, цIыфмэ яIушъэшъэ шъабэмэ шыихъ Рок жамэр 
зыдэт къэхалъэр тIэкIу зэщамыгъакъощтыгъэмэ, рэхьатыгъ.
Зышъхьэ техыгъэ пхъэмбаим дэлъ хьадэм Огюстен-Антуанрэ Мария-Анжеликэрэ, Пон де Вельрэ Аржантальрэ 
зыIэблыпкъ аIыгъ Айщэтрэ, Пьер де Тансен епископымрэ 

--- Page 361 ---

Клодина-Александринэрэ, Софирэ Жанетт-Никольрэ, 
Ларошрэ Дэстэнрэ кIэрытых. Ахэмэ анэмыкIхэу зыщыщ 
амышIэхэрэ бзылъфыгъэ хэкIотагъэхэри, ежь графым 
илэгъухэри куп-купэу щызэхэтых, зэгорэм унэм рафыгъэгъэ Лулуи ахэмэ къахэщы.
- Модэ, Огюст, мохэмэ яплъэлъ…- Мария-Анжеликэ 
ынэмэ акIэлъэкIыхьажьы фэдэу зишIызэ, лIым еIушъэшъагъ,- тхьэегъэпсэух, графыр ащыгъупшагъэп. Модэ, 
модэ, мо къакIохэрэр… Франсуа Вольтер хьапсым къычIагъэкIыжьыгъа?.. Сыдигъуа?.. Монтескьеба игъусэр?..
Огюстен-Антуан графым Iэнтэгъупэ макIэкIэ ишъуз 
бащэ къызэриIорэр зэхыригъэшIагъ. Падрэм идин фэIофашIэхэр къыухыхи, къэгущыIэн щыIэмэ ыIуи къызяупчIым, 
Франсуа Вольтер пхъэмбаим къекIолIагъ, щытхэри зэригъэIушъэшъагъэх, Айщэти ыгу къыдищэягъ.
- Усэ гупшысэ шъхьэфитхэр отхых, зэмышIуныгъэ 
къытхэолъхьэ аIуи, Бастилием сызыфычIагъэсыгъэм ыуж, 
тыгъуас ныIэп сыкъызычIатIупщыжьыгъэр, шъуапашъхьэ 
непэ сыкъыщымыгущыIэгъагъэми хъущтыгъэ. Ау дунаим 
ехыжьыгъэ Шарль де Ферриоль графэу IофышIэгъэшхохэр 
Франсым фэзышIагъэм ыпашъхьэ, ащ ыпхъу ШарлоттаЭлизабет Аиссе сэгъэшыпхъушъ, графым ышнахьыкIэ 
икIалэхэу Пон де Вельрэ Аржантальрэ сишъэогъухэшъ, 
ахэмэ ятэ Огюстен-Антуан графым ицIыфыгъэ уасэ фэсэшIышъ, Ферриольмэ янэшхъэигъэ адэзыгощэу мыщ къырихьылIагъэмэ апашъхьэ сыкъихьагъ. Франсым фэшIушIэрэ, 
идахэ язгъаIорэ, ибыракъ зыIэтырэ цIыф пэпчъ дгъэлъэпIэнэу, кIыхь фэтшIынэу къыттефэ. Ащ фэдэ цIыфышхомэ 
уащыщышъ, граф, тыпфэраз, гъогумаф къыуатIозэ, 
уиаужырэ гъогу утетэгъэхьажьы.
- Джары, Клодин,- Мария-Анжеликэ ышыпхъу еIушъэшъагъ,- тэ зыми тцIэ къыриIуагъэп, тырищыкIагъэп… 
Мыдэ, мыдэ мы шевальери… ДзэлI щыгъынкIэ гъэкIэрэкIагъэу, генерала агъэIылъырэр? Зыкъаригъэлъэгъунэу ара 
хьауми АиссекIэ мэгушIуа?..
Блез-Мари де Эди шевальер полковник шъуашэкIэ 
фэпагъэу пхъэмбаим къекIуалIи, кIэкIэу къыIуагъ:
- Гъогумаф, граф, Франсым уфэпсэугъ! - дзэлIмэ 
зэрашIэу пкъы пытэ псыгъокIэ зырищи, Iэ Iэтыгъэ намыс 
рихыжьыгъ.

--- Page 362 ---

"Зыфэпсэугъэ-зыфыщыIэгъэ Франсым лъэшэу графыр 
ищыкIагъ, гущыIитIу нэмыIэми къыIонэу пачъыхьэм изы 
лIыкIуи къыгъэкIуагъэп…- Мария-Анжеликэ гъумыгъугъэ, 
Айщэт дэжькIэ плъи, цIэцIагъэ: - Ар мо шъхьэ псыгъожъ 
цIыкIоу нэпсыр къезыгъэтIэтIэхырэм илажь, Орлеанскэ 
пачъыхьапIум IущхыпцIэн-ыгъэпцIэным ычIыпIэкIэ пыи 
къытфишIыгъ. Сымадж аIуагъ а тхьамыкIэри, сыда шъуIуа 
илажьэр?.." ГъэшIэгъоныр, зэфэмыдэ къызэдашъорэп, 
зэмышъогъу зэрэщэрэп зэраIоу, джа гупшысэ мышIухэри, 
нэмыкIхэри ыIэблыпкъ къэзыIыгъ Клодина-Александрини 
ышъхьэ илъыгъэх. Ау убэ зэпытынхэри къырамыгъэкIоу, 
тыфэзэжьыщт аIозэ, заушъэфыжьыгъ.
Дунаир джыри зэрэошIу дэхагъ. Тыгъэр щэджэгъуанэм 
икIыщтыгъэ графым игъэIылъын заухым. Къэм 
къыIукIыжьыхэ зэхъум, Клодина-Александринэ щхыпцIи, 
ышыпхъу риIуагъ:
- УзэмыплъэкI, Мари. Сэрыгъэмэ ащ икъэнэтIэхэс 
тестхэщтыгъэр ошIа? ХэтэкIожъ!
- Тыкъызэхябгъэхыщт…- Мария-Ажеликэ ышыпхъу 
риIожьи, якухъэренэ екIолIэжьхэзэ, Огюстен-Антуани, 
Айщэти, Пон де Вели, Аржантали къэм джыри шъхьащытхэу зелъэгъум, Клодина-Александринэ фэгубжыгъ: - Модэ 
плъэ!.. Сызыфэунэгъуагъэ Ферриольмэ хьайнапэ 
сахэпшIыхьэ зэпытэу…
- Мари, къэм бгъэзэжьыкъон, шIоп! - Клодина-Александринэ ышыпхъу ицIыф псынкIагъэ ешIэти, елъэшыкIыгъ, 
нахь къыкIэзгъэщтэни риIожьыгъ: - Ар сыда, хьайнапэ 
узщыхъун мафэ джыри къэт.
- Сыд мафа?!
- Сэ укъысэмыупчIэу уи Огюст Iордэгъэзэжъ еупчI, 
хьау пIомэ, къызэрэжъудэгощэщтыр зыфэдизымкIэ Аиссе 
еупчI.
- ФэмыгъэекIырэм зыгорэ къыфишIагъэу Аиссе дэошIэшъ ара?
- Зи дасшIэрэп, сегуцафэ.
- Ащ сыда плъэгъу мыхъурэ сиграф тхьамыкIэ къызэрэхахьэрэр?
- Джы шIу плъэгъужьыгъэ уилI, Мари, пщыгъупшэжьыгъа лIагъэм зэришынахьыкIэр? Ащ осыет горэ къыфимышIыжьыгъэу дунаим ехыжьыгъэп. ЕупчI, еупчI графым. 

--- Page 363 ---

Имыхьакъ тесэлъхьэмэ, къысферэгъэгъу, ау, охътэ бащэ 
тешъумыгъашIэу, шъуиIоф ыуж шъуихь. Шъо къызэрэшъущыхъоу, цIыфмэ зызэраригъэлъэгъоу Аиссе щытэп.
- СшIэрэп, Клодин, джа зэрэпIоу Аиссе щытынкIи 
мэхъу, джы цыхьэ зыфэпшIын цIыф дунаим тетыжьа? - 
Мария-Анжеликэ ынэхэр зэтеплъэхъукIыгъэх.- ЗэрэрыщыIэщт ливрэ 4000-р зэрэфигъэуцугъэм сыщыгъуаз…- 
ежь-ежьырэу зэриIожьи, кIэгубжыхьажьыгъ: - Граф 
тхьамыкIэм ащ нэмыкI ригъэшIагъэмэ, а мыгъор дунаим 
тезгъэтыжьынэп! Ащ фэмысакъыгъэ силI гугъуемылIыжъи 
ыпсэ хэсхын!
- Зыгъэбыяу, Мари, къэкIожьых…- зыфаер къыздэхъугъэ Клодина-Александринэ ышыпхъунахьыжъ 
еушъыи фэдэзэ, емыпIэскIужьыни ылъэкIыгъэп: - БлэкIыгъэ мазэхэм зэрэщымытыгъэу сыда Аиссе мы мазэм 
одыбзэ-псыгъуабзэ зыкIэхъужьыгъэр?
- Тхьэкъысауи, сэ сызэгуцафэрэм ори уегуцафа?.. 
ЕгъашIэм бзылъфыгъэкIэ зызымыгъэнэкIыгъэ сипщыкъожъ 
ымышIэн щыIагъэп… Ары джы тищыкIэгъэжьыр…
Къэхалъэм къикIыжьхэ зэхъуми, хьадэIус Iанэм зыпэсхэми, Ферриольхэр пчыхьэм къызызэфэнэжьхэми, 
къэхалъэм къыщыраIокIыгъэ къэбарыр Мария-Анжеликэ 
ышъхьэ имыкIэу лIымрэ ежьыррэ язакъо зыщыхъужьыщт 
гъолъыжьыгъо уахътэм ежагъ. Ау джы лIыр къыфычIэмыхьэмэ, джы къыфычIэхьащт ыIозэ, зызырегъэкIым, 
хэчъыягъ. Къызэущыжьым, зыгъапэщтыгъэ къэбарым 
нахьи графым къыришIагъэм нахь ыгъапэу ыдэжь кIуагъэ.
- Учъыерэба сэIо!..- Мария-Анжеликэ графым фидзыгъ.- Непэрэзымафэм плъакъо узэрэтетыгъэр имыкъоу 
джыри джэхэшъогум утета? Мы Ферриольхэр зилIэужыгъохэр джы къызнэсыгъэм къызгурыIорэп, агу илъыри 
зыуж итхэри уагъэшIэщтэп.
- Графиня,- нэ уцуагъэхэмкIэ Огюстен-Антуан шъузым 
Iуплъи, ыгу къызэхэхьагъ,- укъызфысэдаорэр къызгурыIорэп… Непэ фэдэ мафэм сыкъызэхэпшIыкIымэ сыд 
фэIуагъ?..
- Ары гущ, Огюст, ары гущ, моу къэтIыс, пшынахьыжъ 
закъо бгъэIылъыжьыгъэ, пкIэхэкIырэр зыфэдэр къызгурэIо,- Мария-Анжеликэ ынэмэ акIэбэнэжьыгъ,- нэпси 
тиIэжьэп, ау о унаIи, тэ тынаIи тетэу, емыкIу бащи къыпымыкIэу Тхьэм ыпашъхьэ графыр зэрихьажьыгъэмкIэ 
шыкур тэгъаIо. Сыгу къыуабгъэрэп, "чэщышIу къыокIу" 
къысэпIуагъэпти, зыфэсхьын сымышIэу уадэжь сыкъэкIуагъ, мыхъун горэ къысIэкIэIуагъэмэ, зыфэтэгъэгъужь.
- Сыгу къыуабгъэрэп, Мари,- графыми зэхырагъэхыгъэ гущыIэ IэшIухэм ыгу агъэушъэбэу джэуап къытыжьыгъ,- оры ФерриольхэмкIэ тикIэгъэкъоныр. Сэ уадэжь 
сыкъэкIогъагъ, графиня. Очъыети, укъэзгъэущынэп сIуи, 
сыкъикIыжьыгъ.
- Сэра чъые зиIэжьыр, мэфэ хьылъэм сигъэшъхьаукъэгъагъэщтын… Укъысшъхьамысэу сыкъэбгъэущын 
фэягъэ. Тхьэуегъэпсэу ащ фэдэу унаIэ къызэрэстетымкIи, 
Ферриольмэ сырякIэгъэкъон зэрэпIуагъэмкIи. Джаущтэу 
тызызэфыщыткIэ, сыпсэм фэд, титIо Ферриольмэ тызырянахьыжъыкIэ, бэшIагъэу, сипщыкъо тхьамыкIэ сымаджэу 
къызытэолIэжьыгъэм щегъэжьагъэу, сызыгъапэрэр пшIосыушъэфынэп. Ар сэ сизакъоп, зэрэ Ферриоль лIакъоу, 
Аиссе фэшъхьафрэр, Герен де Тансен лIакъори зэрахэтыжьэу, егъапэ.
- Сыда Шарлотта-Элизабет Аиссе ахэмэ закIэфэшъхьафыщтыр? - Огюстен-Антуан къэупчIагъ.- Ар 
сшынахьыжъ ыпхъуба, тишъаомэ ашыпхъуба?
- Джаущтэу къызэрэпIощтыр сшIагъэ!..- Мария-Анжеликэ зыфэсакъыжьыщтыгъэми, ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.- Джары Ферриольмэ агу илъыр уагъэшIэщтэп 
сэ зыкIасIорэр… Зыщыщ тымышIэрэ черкесыпхъур 
пшынахьыжъ ыпхъоу къэзыушыхьатырэ тхылъ щыIа?
- ЩыI! - Огюстен-Антуан ымакъи джы къэлъэшыгъ.- 
Шарль сигъэлъэгъугъэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе сынаIэ 
тезгъэтынэу, зыми ыгу хесымыгъэгъэкIынэу къысэлъэIужьыгъ. ЕтIани, графиня, "черкесыпхъукIэ" Аиссе 
узэреджэрэр сыгу рихьырэпышъ, зыщыгъэгъупш. Пон де 
Вели, Аржантали ар зэхямыгъэх.
- Дэгъу, дэгъу, "Шарлотта-Элизабет Аиссе" цIэ зэтетищ дахэмкIэ седжэн шъупшъэ къыдэмытIысхьажьынэу 
шъошIэмэ… Ащ фэдэ тхылъ Шарлотта-Элизабет Аиссе 
иIэмэ, егъашIэм Ферриольмэ аугъоигъэ мылъкумкIэ ар 
къызэрэддэгощэщтыр пшIэрэба?..
- Ащ фэдэ Шарлотта-Элизабет Аиссе ышIэщтэп.

--- Page 364 ---

- Хэти ежь ышъхьэ зыфэкIожьыкIэ, къыоплъыщтэп,- 
Мария-Анжеликэ щхыпцIыгъэ.- Ащыгъум, о умышIэу тэ 
гуцафэ зыфэтшIырэ горэ къыосIон: Шарль де Ферриоль 
граф тхьамыкIэмрэ Шарлотта-Элизабет Аиссерэ азыфагу 
сабый къыдэфагъэу…
- Щыгъэт, сыкъызэтемыч! - Огюстен-Антуан Ферриоль графыр къызыщытэджыкIыгъ.
- Дэгъу, дэгъу, сэ щызгъэтын, ау ар нэмыкIхэм зашIэкIэ, 
ажэ ябгъэубытышъущтымэ сшIэрэп нахь…
IХ
Айщэт инасыпти, игопэгъу тезгъэунхэ Софии, Пон де 
Вели, Аржантали джы нэкIы къыщыхъущтыгъэ унэм къыдисыгъэх. Огюстен-Антуан ышнахьыжъ зэпсаум зэрэщымытыгъэу, бэмэ ягупшысэжьыгъэщтын, етIани шъузымрэ 
ежьыррэ язэдэгущыIэгъу хьылъи ащ къыхэхьажьыгъэу 
къычIэкIын, ынаIэ Айщэт нахь тыригъэтэу, нахь фэсакъ-фэгумэкIэу хъугъэ.
Джы Айщэт ылъэ зыщытеуцощтым, дэгъугъэми дэигъэми, игугъэпIэ закъощтыгъэр къышъхьащытыжьэп, ау 
ышъхьэ зэриIыгъыжьын мылъкунчъэу Ферриольмэ ар 
къахинагъэп… "Тхьэегъэпсэу папа… Ары шъхьае сыкъищэфи, мыщ сыкъызещэм, скIэхэкIыгъэр сщыгъупшэжьыгъэу Тхьэм къыситыгъэ сабыир сыдэущтэу сыбгъэ кIэсчышъугъа?!. Ар зышIагъэр сэрэу сыд джы сищыIэкIэжьыщтыр?! Сыда дунаими сызыфытетыжьыщтыр?!.. ТхьамыкIэгъо пстэури сэра зынатIэ ратхагъэр, си Алахь…- Айщэт 
ошIэ-дэмышIэу зыцIэ къыриIуагъэмкIэ къыкIэщтэжьыгъ, 
ышIагъэмкIэ къащ къызыфихьыжьынэу ыIэ къыдиIэтаий, 
ридзыхыжьыгъ, елъэIугъ: - Къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI, си Алахь, сибыслъымэн дин зэрэсхъожьыгъэмкIэ… 
ЧIыпIэ хьылъэ сызефэм, сыгу укъызыкIыжьыгъэкIэ, джа 
"усхъожьыгъ" зэрэсIуагъэр шъыпкъэпщтын, ау уишIэ 
хэлъэу сыкъызхэпщэгъэ франсмэ якатолик дин сымыштагъэмэ, мыщ сызэрэщыхъущтыгъэр сшIэрэп. Сшхыни 
зыщыслъэни ахэзгъотэныгъи, ау сахэзагъэщтыгъэп. Тэ 
сыкIощтыгъа, сыда сиамалыгъэр? Сызыщыгужъыегъэ 
сыхьатым сIуагъэмрэ сшIагъэмрэ уиIо-уишIэ ахэмылъыгъэу, 
укъысшъхьащымытыгъэу сыгугъэрэп,- Айщэт блын къогъум къот тхьэсурэтым кIэрыуцуи, къащ къызыфихьыжьыгъ: - Оры сэ джы сигугъапIэр, си Тхь, къысфэгъэгъу, 
сыкъызэхэшIыкI. Сэ тхьабэ зиIэмэ сащыщэп, ау, сыдэу 
сшIын, тIуми сыгу шъуилъ. Джыдэдэм уапашъхьэ щысIорэр 
зэрэмытэрэзыри къызгурэIо, зысыухыижьырэп, сфэмыукIочIышъури сыушъэфырэп. АрынкIи мэхъу силъфыгъэкIэ 
тхьамыкIагъо сызыкIыхэфагъэр… Ар сэ зыми теслъхьэрэп, 
зэсымышIэжьыгъэ къысщышIыгъэп. Сызэрэнэчыхьанчъагъэри СелиникIэ сшIагъэри къысфэгъэгъу. Де Эди 
шевальеми, шIу сызэрилъэгъугъэмрэ ежь зэрэслъэгъужьыгъэмрэ фэшъхьаф, лажьэ иIэп. Сызэрэуушэтыщты гъэр 
сфэгъэцэкIагъэп, сэры уипщын зытелъыр. Ау, джа гунахьыр 
зэрэстелъ пэтызэ, сыкъызэхэпшIыкIынэу сы къыпщэгугъышъ, 
сыкъыолъэIущт: сэркIэ папа игунахьышIагъэ фэгъэгъу, 
иакъыл иунэежьыгъэмэ, аущтэу зыкъысфишIыщтыгъэп. 
НэмыкIхэмкIи игъашIэ хэукъоныгъэ горэ ащ щимышIагъэу 
сIорэп, ау гукIэгъунчъагъэп. Сэ ащ къысфишIагъэр ныбжьи 
сщыгъупшэщтэп, сыщэIэфэ Тхьэ сыфелъэIущт",- Айщэт 
джыри къащ зытыридзэзэ, щэ гъогогъо тхьэсурэтым 
шъхьащэ фишIи, къыкIэрыкIыжьыгъ.
ТхылъыпIэ тхьапэ ныкъотхэу Айщэт Жюли Каландрини 
фитхыщтыгъэм зэрэнэку-нэпсэу хаплъи, икIэрыкIэу кIиджыкIыжьыгъ: "Дэгъоу сшIагъэ сшъхьэ илъ мышIу купыр Жюли 
ыгу згъэузэу, гукIодыпхэ нэмыплъ къызыфезгъэшIэу 
зэрэфэсымытхыгъэр. "ГушIуагъорэ гукIаерэкIэ цIыф 
щыIэныгъэр зызэхэлъыкIэ, тIум язи зыдебгъэхьыхы, къызытебгъакIо хъущтэп" Жанетт-Николь зыфиIорэр тэрэза? 
СшIэрэп ащ джэуап зэрептыжьыщтыр. Хэти ащ еплъыкIэ-екIолIакIэу фыриIэм елъытыгъэщтын ар къызэрэбгурыIощтыр. Сэ сигукIаемэ къахэкIыгъэ гушIуагъор сыушъэфызэ, гукIае зэрэсфэхъужьыгъэр ара? Сэ сизэкъуагъэмэ Iофыгъа…- Болингброкмэ яшIэ хэлъэу, ахэмэ адэжь 
къыщыIэнэу кIуагъэ фэдэу, Эди шевальеми римыгъашIэу, 
Ферриольмэ зашIуигъэбылъи, ипшъэшъэжъые дэжь, Санс 
зэрэчъэгъагъэр, Изабель-Луизэ илъэсныкъуи зымыныбжьыгъэ Селини къызэрэригъэлъэгъугъагъэр Айщэт ыгу 
къэкIыжьи, ынэпсыхэр къечъагъэх,- сфэщыIагъэп, лъфыгъэм уимыгъэшIэн щыIэп зыкIаIуагъэри джы къызгурыIуагъ 
ныIэп, лIыгъэкIэ сыбгъэ зэрэкIэптхъыжьыгъагъэмкIи сыгу 
къыуабгъэрэп. КъысфэпшIагъэмкIэ тхьэуегъэпсэу къыосIоным ычIыпIэкIэ къызэрэпшIуесхьыжьэжьыгъагъэмкIи угу 
къысэмыгъабгъ, сынасыпынчъэу дунаим сытет сIомэ, 
шъэфэу зызгъэежьызэ, джы сыкъызхэмыкIыжьыщт 
мэшIошхо сыхэфэжьыгъ. ШIулъэгъу шъхьэфиткIэ зизытэкъухьэрэ бзылъфыгъэхэр згъэмысэхэзэ, Клодин, Парабер, Дюффан, При яшIулъэгъу тIупщыгъэ афэсымыдэзэ, 
сэ зэсшIэжьыгъэм цIэIужь сехъулIэжьыгъ…" - ошIэ-дэмышIэ пчъэтео макъэм Айщэт къыкIигъэщтагъэу ынэмэ 
зэракIэбэнэжьыщтыгъэри, тхылъыпIэ тхьапэр зэрэзэпыригъэзагъэри Пон де Вельрэ Аржантальрэ алъэгъугъ.
- Аиссе, икъунба узэрэгъыгъэр…- Пон де Вель Айщэт 
ынэкIушъхьэ ебэугъ, Аржантали ар ышIагъ, нахь мэкъэ 
гумэкIыкIи еупчIыгъ: - Сыда мы тхьапэри зыкIэбгъэбылъырэр?
- Мыра? Мыщ зи итэп,- тхылъыпIэ тхьапэр къышти, 
зэрэщылъыгъэм фэдэу ыгъэIылъыжьыгъ.
- Ащ зи имытыгъэмэ,- Аржанталь тхьапэм зышIуигъэнагъ,- сыда угъызэ зыкIэбгъэбылъыжьыгъэр? Ар пIоу 
мыхъун горэ пшъхьэ…
- Жан! - Пон де Вель ышнахьыкIэ текууи, къыIощтыгъэр къыригъэухыгъэп.
Айщэти джы зыкъишIэжьыгъ:
- ЛIагъэр ара, къыкIэныгъэр ара, тIум язэу нахь тхьамыкIэр? - къэупчIи, гупшысэгъуи римыгъафэхэу къыухыжьыгъ: - Ащ Монтескьерэ Вольтеррэ джэуап зырамытыжьышъугъэкIэ, тэ ар зэхэтфынэу ыуж тишъумыгъахь. 
Мы тхылъыпIэм шъэф итэп, шъуедж, зыфэстхырэри 
шъошIэ, Жюли маркизэр ары.- ТхылъыпIэр Аржанталь 
фищэигъ, ар дэдэми ижьыкъащэ къехьылъэкIэу Огюстен-Антуан графыр унэм къихьагъ.
- Шъори мыщ шъуиса? - ыкъомэ графыр ащытхъугъ.- 
Дэгъоу шъошIэ шъушыпхъу ыгу къызэрэдэшъущаерэр. 
ШъоркIэ дунаир зыхъожьыгъэ тхьамыкIэр хымэп, ынаIэ 
къышъутыригъэтыгъ, шъуигъэхъагъэмэ арыгушхо зэпытыгъ, сэ къышъуфэсымышIэгъэ Iаджи къышъуфишIагъ. 
ДгъэIылъы зэхъум, пачъыхьэми, парламентми алъэныкъокIэ цIыф щыIагъэп зыIорэмэ задешъумыгъэхьых. 
Франсуа Вольтеррэ Шарль-Луи Монтескьерэ къызэрэтфэтхьаусыхагъэхэм, Шарль де Ферриоль графым фаIуагъэм, зэрагъэлъэпIагъэм изакъоми, зымыуасэ щыIэп. О, 

--- Page 365 ---

Шарлотта-Элизабет Аиссе графиня, уятэкIэ, сшынахьыжъыкIэ сыпфэраз, щэIэгъэшхо къызыхэбгъафэзэ, сыд 
ыIуагъэми фэбгъэгъузэ, иаужырэ жьыкъэщэгъу нэс унаIэ 
зэрэтебгъэтыгъэри зэрэбгъэплIэжьыгъэри Тхьэм ешIэ, 
сэри ар сщыгъупшэщтэп, угу хэзыгъэкIырэми фэсыдэ щтэп. 
Джы сыкъызыкIыпфэкIуагъэри, пшыхэми зэхарэх, сыушъэфынэп: угу кIодыгъэу, тымышIэрэ шъэф горэ тинэшхъэигъэ дэпIыгъэу, зыоухыжьэу Мария-Анжеликэ графиням къысиIуагъэшъ ары. Умыгъ, сипшъашъ, шъэф горэ 
зыкъомылъ цIыф щыIэпышъ, сыдэущтэу ар къыохьылъэкIыми, гукIодыгъо щыIэп, сыд хъугъэми, Ферриольхэр 
уакIыб зэрэдэтхэр зыщымыгъэгъупш.
Къеушъыигъэ Огюстен-Антуан унэм икIыжьы зэхъум, 
зижьыкъащэ къызэхьылъэкIыщтыгъэ графым Айщэт ыгу 
фэгъу-фэузэу кIэлъыплъэжьыгъ. Пон де Вельрэ Аржантальрэ ятэ изытет нахьи, джа къахинэгъэ "Iом" ыгъэгумэкIхэу, зыфахьыщтыри амышIэу зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх. Айщэти кIалэмэ агу щышIэрэм гу лъити, ежь 
ишIулъэгъу Iоф зэхэмыфмэ акIэрымыкIыпэу щхыпцIышъозэ, атегущыIыкIыгъ:
- ИмыщыкIагъэмэ зяшъумыгъэгъап, шевальемрэ 
сэрырэ тизэфыщытыкIэ къырыкIощтыр шъуянэрэ шъуятэрэ 
ашIэрэпышъ ары.
- Ащ хэти джы ерэмыгъэпэжь,- Айщэт къехъулIагъэмэ хэшIыкI афызимыIэ Аржанталь къыIуагъ,- тятэш 
графыр зыдгъэIылъыгъэ уж, шевальемрэ орырэ, Аиссе, 
шъуиIоф ухыгъэ - шъузэрэщэщт!
- Ащыгъум шевальем и Орден фишIыгъэ нэузыр 
сыдэущтэу хъущт? - гугъемылIыхэу Пон де Вель къэупчIи, 
къытыриIулIэжьыгъ: - А Iофыр о къызэрэпшIошIэу щытэп.
- Адэ ары…- зыфаер Айщэт зэхихыгъэти, къэгузэжъуагъ, ау псынкIэу зиумысыжьыгъ: - Папа тхьамыкIэм 
ихьадэ учъыIыжьыгъо имыфэзэ, тIорэр сыда, гунахьи ар. 
НэмыкI горэм тырыжъугъэгущыI. Франсуа Вольтеррэ 
Шарль-Луи Монтескьерэ хьадэIусым къырамыгъэблэгъагъэхэмэ сшIэрэп, слъэгъугъэхэп.
- Къырагъэблэгъагъэх,- Пон де Вель зыщыгъуазэр 
къыIуагъ,- папа ыужи сэ сшъхьэкIэ ясIуагъ. ПшIэхэрэба, 
Аиссе, ахэр зыфэдэхэр, загъэIумыпэмзэ, хьадэIусым 
кIохэрэп.

--- Page 366 ---

- Ащ изакъоп,- Аржантали иныбджэгъу нахьыжъымэ 
адишIэщтыгъэр, зэрягуцафэщтыгъэр ыушъэфыгъэп,- 
динлэжьхэм лIагъэм фаIорэ гущыIэ езбыр зэпыщыгъэхэр 
ахэмэ агу рихьырэп. Армэ, сэ сишIошIи къышъосIон: 
тэрэзэу ашIэ.
- Бащэ къэоIокIэ сенэгуе, граф Аржанталь де Ферриоль,- зэцIыкIухэм фэмыдэу Пон де Вель ышнахьыкIэ 
джы фэсакъызэ риIуи, есэмэркъэужьыгъ,- Франсым 
ипарламент укъыщэгущыIэкIэ огугъа?..
- ЛIыкIоу сыхяжъугъэдзымэ, ащи сыкъыщыгущыIэн! - тхъэжьэу Аржанталь къыIуи, игущыIэ зэрэригъэукIыхьагъэр зыдишIыжьызэ, къыухыжьыгъ: - Сыда, 
Аиссеба зыIуагъэр фэшъхьаф горэм тытежъугъэгущыI. 
Тянэш Пьер Герен Тансен епископым ихьатырми, динлэжьмэ - динлэжьхэр ары нахь диныр арэп! - сатемыгущыIагъэми хъущтыгъэ… Шъущыс шъо, сэ IофшIапIэм 
згъэзэжьын фае.
НэбгыритIур унэм къызенэжьхэм, ВольтеркIэ Айщэт 
зыгъапэщтыгъэр Пон де Вель риIуагъ: 
- Франсуа ишъхьэфит гупшысэхэмкIэ нахь зиIэжэнэу, 
зыфэсакъыжьынэу еIу. Болингброкхэри ащ тещыныхьэх.
- Инджылыз тетыгъом ебэнырэ Болингброк лордыр 
сыдигъуа щынапхэ зыхъугъэр? - зэхихыгъэр зыфихьын 
ымышIэу Пон де Вель Айщэт еупчIыжьыгъ, ежь иеплъыкIи 
пигъэхъожьыгъ: - Тыгъужъ зыхэмыс мэзыр, Аиссе, сыдигъокIи зэщыгъощт. Сэ Франсуа згъэтыгъужъынэу, къыпэкIафэрэр зэхезгъэцунтхъэнэу арэп. Мэзыр зыIэ илъэу 
къызыщызгъэхъурэ аслъаным загъорэ зыригъэшIэжьымэ, 
ишIуагъэ къэкIощт. Вольтер тыфэсакъын, зыгъэлъэпэощтмэ къащытыухъумэн фае, ау игупшысэ чанхэр 
дгъэцэкIухэ хъущтэп. ЕтIани, имызэкъонэу, дезгъэ штэн 
гъусэ дэгъухэр иIэхэмэ нахьышIу.
Айщэт игукIаехэмрэ, ахэмэ Огюстен-Антуан графым 
къахигъэхъожьыгъэхэмрэ щымыгъупшэщтыгъэхэми, 
джыдэдэм зэхихыгъэ гъэсэпэтхыдэм ипэгагъэ къытыригъакIозэ, ынэкIушъхьэхэр къэушэплъыгъэх, шъхьэ псыгъо 
дахэри ыгъэсысызэ, къымыIон ылъэкIыгъэп:
- Сыкъэогъэсэжьми, Пон, къыбдесэгъаштэ, тызэфэсакъыжьынэу, тыкъызэрэухъумэжьынэу ары сэ ащ къизгъэкIыгъэр. Ау къэпIуагъэмэ сишIошIи къясIолIэжьын: я 

--- Page 367 ---

ХIV-рэ Людовик пачъыхьэм илъэхъан щыIэгъэ тхэкIо 
Iушхэу Мольер, Ларошфук, Лафайет, Корнели, Лафонтен 
фэдэхэу непэ тимыIэхэр тищыкIагъэх. ЗыкIытимыIэхэр 
ошIа? Зэ, сэ къэсэгъаIу: хэгъэгур зэхэзыуцIэпIэгъэ Орлеанскэ пачъыхьапIум сыгу зэрэфэмышIум паеп - ахэр 
илажьэх. ШIулъэгъу шъхьафит хьайнэпагъэм фэшъхьаф 
спектаклэ титеатрэмэ ащагъэуцужьырэп. Ресторанмэ, 
хьакIэщмэ ачIэхъухьэрэ, литературнэ салонмэ ащашIэрэ, 
ураммэ атехъухьэрэ мыхъо-мышIэгъэ Iаехэр?..- Айщэт 
ыгу жьы дигъэкIызэ, ежь ышIэгъэ-къехъулIагъэр ышъхьэ 
къызеожьым, ыIощтыри ымышIэжьэу къызэтенагъ, ау 
чIыпIэ къин зифэкIэ, кIочIакIэ къызыфигъотыжь зэрихабзэу, 
упчIэкIэ зыкъишIэжьыгъ: - Ахэр арыба, Пон де Вель, 
сшынахьыкIэ гупс, мэз тыгъужъымкIэ къысапIомэ пшIоигъуагъэр? Ары, ары, Пон. Ащ фэшъхьаф сызыгъэгумэкI 
гори къыосIон. Ахэми, нэмыкI зэфэмышIу-зэгурымыIоныгъэхэми ти Франс хэгъэгу, тхьэм ерэмыд, загъорэ 
якIодылIэнэу къысщэхъу. Ащ тегъэгупшыс, ау, папа тхьамыкIэр къызэрэтэушъыищтыгъэу, непи уятэ къызэрэтиIуагъэу гу плъырыгъэ къызыхэтэмыгъафэу, хьау, хьау, сэ сы 
Жаннэ д,Аркэп, ау сыкъызкIэщтэжьыгъэу къызыщымыгъэхъу, тэ тфэшIэщтэу къыттефэрэри тэгъашIэ.
Айщэт пытагъэ зэрэхэлъыр, ишIошъхъуныгъэ зэрэпфытемыщыщтыр, игущыIэ зэрэфэшъыпкъэщтыр, загъори 
икъаигъагъэ зэрэтекIуадэщтыгъэр Пон де Вель ышIэщтыгъэми, мыщ фэдэу, Шарль де Ферриоль графыр угу 
къыгъэкIыжьэу, Аиссэ француз литературэм, театрэм, 
тарихъым, цIыф зэхэхьэ-зэхэтыкIэм ащыкIэкIыжьэу, хэшIыкI 
фыриIэу ышIэщтыгъэп. "ЕтIани ар ихэгъэгу зэрэфэгумэкIырэр, къыдэхъу-къыдэмыхъухэрэм зэрагъапэрэр, 
итхакIохэм ацIэ къызэрэриIорэр. Иорэдусхэми, иорэдыIохэми, иартистхэми, икъэшъуакIохэми - дунаим тетхэми, темытыжьхэми - зэкIэми яшIуагъэ-дагъомэ анэсэу 
уасэ афишIыщт" - ынэшIу-гушхуагъэ фэмыIэжэжьэу Айщэт 
Iуплъэзэ, гукIэ Пон де Вель зэриIожьыгъ.
- Сыда, Пон, ащ фэдизэу гъэшIэгъонэу къысэплъэгъулIагъэр? - Айщэт джы нахь зигъэнэшIошIызэ, есэмэркъэужьыгъ.
- ТызэдэгущыIэ къэси, Аиссе, сшIэхэрэми сымышIэхэрэми сяогъэгупшысэшъ ары.

--- Page 368 ---

- Ар зилажьэр оры. УикIэлэцIыкIу тхылъмэ ащезгъажьи, уитеатрэ щысыухыжьыгъ.- Айщэт зэпыугъо тIэкIу 
тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - СикIэлэегъэджэ ЖанеттНиколи сишIэныгъэхэмкIэ ишIуагъэ къысэмыкIыгъэу щытэп, 
Клодина-Александрини тхьэегъэпсэу, илитературнэ салон, 
ащ къакIощтыгъэхэ Вольтеррэ Монтескьерэ язакъоми, 
бэ щысшIагъэр, гупшысэ куухэри щызэхэсхыгъ.- ЕтIанэ 
шъыгъощтыгъэ Айщэт ары Iоу умышIэжьынэу, ышъокIэ 
ошIэ-дэмышIэу зыкъызэблихъуи, къыIуагъ.- Укъыздэхьащхыщтми сшIэрэп, Пон, сэри Клодинэ фэдэу сытхэ 
сшIои гъу.
- Аиссе,-зэхихыгъэм фэхьазырэу Пон де Вели гушIуагъэ,- сыбдэхьащхына, узэрэтхэщтым сицыхьэ телъыгъэмэ.
- Сыдэущтэу? - раIуагъэр игуапэу джы Айщэт къызыIуипхъотыгъ.
- Пщыгъупшэжьыгъа Женеви, тихэпIэ Пон де Вели, 
Ла Сурси укъызэрэтфитхыкIыщтыгъэр? Ахэмэ Аржантальрэ 
сэрырэ тяджэ зэхъум, узэрэтхэн плъэкIыщтым тегуцэфэгъагъ. УкъызыкIожьыкIэ, тинэшхъэй къыхэмыхьэгъагъэмэ, 
ар къыотIон тигухэлъыгъ. 
- Ары шъхьае,- укIытэр къытекIоу Айщэт къыIуагъ,- 
а шъузэджагъэхэр ау сыдми зэщтегъэоу къэстхыгъагъэх 
ныIэп.
- Ахэр жэбзэ дэгъукIэ мытхыгъэхэу, гупшысэ ахэмылъыгъэмэ, тэ зи тIощтыгъэп. Ащ нэмыкIи къыосIон: 
къытфэптхыгъэмэ ащыщ горэ, тхэн IофымкIэ тыгу пфилъыр 
етымыIоу, Вольтер зетэгъэлъэгъум, джа дэдэр къытиIуагъ. 
Ау Франсуа Вольтер, утхэнэу гухэлъ пшIыгъэмэ, къыпфимыдэщтыри сыушъэфынэп: "Клодинэ фэдэу сытхэщт" 
зэрэпIуагъэр ащ зэхемыгъэх. "Тхэн зыгу хэлъым къыIон 
ешIэмэ, игупшысэ зэфэшъхьафхэр - игушIуагъуи игукъауи, 
инэмыплъи, ишIулъэгъуи, инэмыкIырэ гупшысэхэри зыфиIуатэрэмэ, гулъытэ аригъэшIэу, ашIогъэшIэгъо ныщтмэ, ежь 
ымакъэ адрэ тхакIомэ ахэмыкIокIэщтмэ, орэтхэ" ыIощт.
- Пон де Вель,- ошIэ-дэмышIэ тхэн Iофэу Айщэт къырихьыжьагъэм зэрэщыукIытыхьэщтыгъэм нахьи джы 
раIорэм нахь шэплъ кIигъэхъукIызэ, зиухыижь-зыкъигъэтэрэзыжьэу регъажьэ,- "Клодинэ фэдэу сытхэ сшIоигъу" 
зыфэсIуагъэм къикIырэр о тэрэзэу къыбгурыIуагъэп. 

--- Page 369 ---

Франсуа Вольтер ыIощт зыфэпIуагъэхэр - шъыпкъэх. Ащ 
ори деогъаштэмэ, сэри десэгъаштэ.- КъыIуагъэм кIэгупшысыхьажь зыфишIыгъэр бэшIагъэ фэдэу Айщэт 
щхыпцIыгъэ: - Сыда сэIо тIохэрэр? Синэнэжъ тхьамыкIэм 
тэщ пае ыIощтыгъэр ошIа: "КъамыукIыгъэ мышъэм ышъо 
тырахы". Ау сыда сэри зыкIэсыушъэфыщтыр, джа тхэн 
Iофым Жюли Каландрини сытырегъэгушIухьэ. Сэ къысфэгъэхьыгъэу бащэ тэIоми сшIэрэп, джы о уиIофхэр 
зэрэхъухэрэр сэгъашIэ. Сыда кIэу театрэм щыжъугъэуцурэр?
- Джа зэрэпшI, тидраматургхэр мытхэжьхэмэ сшIэрэп, 
зы пьесакIи къытфахьырэп. Нэпс драмэхэмрэ IэшIу зыкIэмылъыжь водевиль нэкIхэмрэ тязэщыгъ.
- Сыдэу пшIын, ащ фэдэ зэман тызыхэтыр,- Айщэт 
къыIуи, зыфэгумэкIыхэрэ артистхэмкIэ къэупчIагъ: - Ащыгъум Мишель Баронрэ Адриеннэ Лекувреррэ Iофынчъэхэба?
- Джары зэрэхъурэр, Барон Мишель тхэным зыритыгъ, 
Адриеннэ Лекувреррэ Аржанталь де Ферриольрэ яшIулъэгъуныгъэкIэ загъэзэщырэп. Жан иIофшIапIэ ыгъэзэжьыгъэу зэриIуагъэр пшIошъ умыгъэхъу.
- Ащ фэдэу ахэр шIу зэрэлъэгъухэмэ,- Айщэт хэщэтыкIыгъ,- ар насыпышIуагъ, ау Аржанталь насыпышIо 
Адриеннэ ехъулIэнэу сыгу къысиIорэп. Артистхэм къашIырэ-къагъэлъагъохэрэ цIыфхэм афэдэу ядунэе щыIакIэ 
гъэпсыгъэу, сыхэукъонкIи мэхъу, къысшIошIышъ ары. 
Сыдэу пшIын, джары тидунай зыфэдэр - зыр мэщхы, 
адрэр мэгъы, нэмыкIым ышъо екIы, фэшъхьафыр 
ныбэнэкIэу мэпсэу. Аущтэу тищыIэныгъэ зыщытыкIэ, Пон 
де Вель, узгъэгупшысэщтхэ, акъыл зыхэпхыщтхэ, ыкIуачIэкIэ къымылэжьыгъэ мылъкум ыгъэхьакъужъокъухэрэм 
зыкъязгъэшIэжьыщт пьесэ-спектаклэхэр тиIэнхэ фае…
- Зэ, зэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе де Ферриоль,- 
Пон де Вель зэхихыщтыгъэр шIогъэшIэгъоныгъэми, щхызэ 
Айщэт зэпигъэугъ,- Вольтер шъуфэсакъ пIозэ, о сыда 
пIохэрэр?.. Ащ фэдэхэр зыптхыхэкIэ, зыбгъэуцухэкIэ, 
Бастилием ипчъэ пфызэIухыгъэщт…- ЕтIанэ нахь мэкъэ 
ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - СшIэрэп "ЕгъэзыгъэкIэ 
зинэчыхьэ атхыгъэ" спектаклэм къытетымыгъэзэжьыщтмэ.

--- Page 370 ---

- Я ХIV-рэ Людовик пачъыхьэр римыгъэзэщынэу 
Мольер ытхыгъэ пьесэр ара зигугъу пшIырэр? Сыда ащ 
угу зыфытемылъыр? Пьесэ дэеп. Ежь пьесэм укIэрымыкIэу, 
сыдигъу ар Мольер зитхыгъагъэр, джырэ еплъыкIэ-гупшысакIэхэр хаплъхьэхэзэ бгъэуцумэ, театракIомэ ашIогъэшIэгъонынэу къысшIошIы. Шъуеплъ, шъо нэмыкI еплъыкIэ 
ащ фышъуиIэнкIи мэхъу.
КъыIощтыгъэхэм къэухыгъо Айщэт афимыфэзэ, "егъэзыгъэкIэ зинэчыхьэ атхыгъэ" гущыIэхэр ыгу къыхаохи, ахэр 
ежьыррэ шевальерэ афэгъэхьыгъэу къыщыхъухэзэ, 
тегупшысыкIыгъ: "Сэ сызыхэфэгъэ-къысэхъулIэгъэ нэпэнчъагъэр зыдэсымышIэжьэу, ащ сыкъимыубытэу етIани 
зыгорэм сытегущыIэжьы… ЗэрэхъурэмкIэ, тэрба, титIуба 
ар Мольер зыфитхыгъэр…- Айщэт джы нэс зыгъапэщтыгъэ-зэджэнджэшэу къыздырихьакIыщтыгъэр шъхьэм 
къыфечъэжьыгъ.- Тэ тпая шъуIуа а пьесэм игугъу Пон де 
Вель къызкIысфишIыгъэр? Имыхьакъ тесэлъхьэми сшIэрэп, 
ау сыфэягъэп джыдэдэм сихьэйнапэ сшынахьыкIэмэ язгъэшIэнэу… Ары шъхьае, уушъэфырэр зэгорэм къычIэщыжьыщт. Мары, графиням гуцафэ зыфыригъэшIыгъэмкIэ Огюстен графыр сшынахьыкIэмэ апашъхьэ къыщысэупчIыгъ. Мыдрэхэр ары нахь, сишъэф сятэшым нафэ 
зыфэхъукIэ, къызэрэсэушъыищтыгъэмкIэ сыкъызэхишIыкIынэу сэгугъэ…"
- Ар пIозэ, Аиссе, пьесэм сытебгъэгушIухьанышъ, я 
ХV-рэ Людовик пачъыхьэм театрэр зэфебгъэшIыжьыщт… 
Аиссе, тэ ущыIа? Сыкъызэхэпхырэба, Аиссе?
- Хьау, хьау, Пон де Вель, укъызэхэсэхы,- Айщэт 
игупшысэ чъыIэ-плъырмэ къахэужьи, джэуап къытыжьыгъ,- 
узыщэщынахьыжьымэ, умыгъэуцу.
Пон де Вель щхыгъэ:
- Сыщынэпхэ дэдэуи сызэплъыжьырэп. Ащ фэдэ дагъо 
уиIэу театрэм спектаклэ щыбгъэуцун плъэкIыщтэп. Ау джа 
пьесэмкIэ сыкъыодэIунышъ, Аиссе, мыхъун горэ тIэкIашIэмэ, 
узэрэзгъэмысэжьыщтыри къыосэIо, теплъын хъурэм…- 
тIури тIэкIу зызэдэхьащхыжьхэм, аIощтыр аIогъахэ къызыщыхъущтыгъэ Пон де Вель ошIэ-дэмышIэу ыгу къэкIыжьыгъэмкIэ хьарамыгъэнчъэу Айщэт еупчIыгъ: - Сыда, 
Аиссе, "тинэшхъэигъэ шъэф горэ дэпIыгъ" фэдэу мама 
къыриIуагъэу ыIуи, папа къызыфыоупчIыгъэр?

--- Page 371 ---

Зэмыжэгъэ упчIэм Айщэт кIыфы ехъулIагъэми, ибзылъфыгъэ шъхьалъэшыгъэ къытекIозэ, шъыпкъэм пэблэгъэ 
джэуап къытыжьыгъ:
- КъышъосIуагъэба: Эди шевальемрэ сэрырэ тизэфыщытыкI мама фэмыухырэр…
- А-а, мамарэ Клодинэрэ зымыгъапэхэрэ Iоф Париж 
дэлъ Iоу сшIэрэп,- ащ Пон де Вель ежэщтыгъэ фэдэу 
гугъуемылIэу Iэ ышIыгъ,- сэри къыскIэкIэупчIыхьэгъагъэх 
ахэр, шъуиIоф ахэшъумылъхь ясIожьыгъагъ.
- Тэрэзэу пшIагъэ,- джы Айщэт ышъо къыпыхьажьызэ, 
щхыпцIыгъэ.- ШIулъэгъур зыфэдэр ежь шIу зэрэлъэгъуитIумэ къагурыIоми ары. Ау Эдирэ сэрырэ тишIулъэгъу 
зи хэсымыгъэгущыIэнэу сыфай. Iуагъэ зэритыгъэ Орденми 
ар къыфадэнэу ошIа?.. Шевальер ышIэщтымкIэ зэрэмышъхьэфитыр ошIэба?.. Ащ Iофыбэ къыпыкIыщт. ТIэкIу тешIэмэ 
сикъэбарымэ уащызгъэгъозэщт.- ШевальемкIэ мырэзагъэ горэ Пон де Вель къыIонэу Айщэт къыщыхъуи, щыригъэгъэтыгъ: - Хьау, хьау, гурышхъо Эди фэмышI, ащ зи 
илажьэп, сэры зэкIэ зилажьэр…
Х
Пчэдыжь шIуфэсри щыгъупшэжьыгъэу, ынэхэри 
зэтечэрэгъукIхэу Софи унэм къызехьэм, Айщэт ыгучIэ 
изыгъэми, IугушIозэ еупчIыгъ:
- Сыда Софи, къыохъулIагъэр? Нычэпэ къесыгъэ 
осышхор арымэ, сичэщмычъые зысигъэшIагъэр бэшIагъэ.
- Осыр арэп…- Софи пчъэр нахь пытэу къырищалIэзэ, 
къыхьыгъэ къэбарыр ерагъэу къыIушIыкIыгъ: - Мария-Анжеликэ графиням тишъэф ешIэ…
- Сыд шъэфа?..- апэм Айщэт къыгурыIуагъэп.
- Пчэдыжь шоколадыр зыфычIэсэхьэм, "ШарлоттаЭлизабет Аиссе сабый зэриIэр шъыпкъа" ыIуи, къысэупчIыгъэти, "хьау!" есIожьыгъ.
Айщэт къыфахьыгъэ къэбарым къыгъэщтэным ычIыпIэкIэ мэкъэ тIупщыгъэкIэ зыфэмыубытыжьэу щхыгъэ. 
Софи ыIожьыщтыр ымышIэжьэу Iоплъыхьэ, етIанэ зэрэIэпыIэгъунчъэр зыдишIэжьызэ, ынэпсыхэр къышIуетэкъохыгъэх. Ежь Айщэт джыдэдэм зэушъыихэрэм фэдагъэми, 
Софи IаплI рищэкIыгъэу егъэIасэ:

--- Page 372 ---

- Умыгъ, Софи. Нэпсыр гужьыдэгъэкIыми, тэ пытэгъэ-шъырытыгъэ къызыхэдгъэфэн фае нахь, мэхэгъэ-шъэбагъэ тищыкIагъэп. Шъэфым фэгъэхьыгъэу синэнэжъ 
ыIощтыгъэр ошIа: "ШIункIыми укъыщалъэгъу, губгъоми 
ущызэхахы". Тигъунэгъу ныом зыгорэ къыдиушъэфэу 
зыдишIэкIэ, мырэущтэуи егыищтыгъэ: "Ныбэ илъырэ хатэ 
дэлъырэ хэт ыгъэбылъын ылъэкIыщт?". Олъэгъуа, сызыфэсакъыжьы сIозэ, къысэхъулIагъэр? ЕтIани ар зыкIоцIысыушъэфэжьызэ, сэр-сэрэу зызгъэунэхъужьыгъ.
- Зи мыхъун пшIагъэп! - Софи джы къыхэкуукIыгъ.- 
Графиняр о къыошэкIон нахьи, ышыпхъу Клодинэ лъыплъагъэмэ нахьышIугъ. ТIэкIу дэдэ иIэжьыгъ сыжэ къыдищынкIэ, а синасып ар зэресымыIуагъэр… Хьау, хьау, 
Аиссе, сыкIэгъожьыкIэ арэп, о сыпшIолIыкIыгъ.
- Дэгъоу пшIагъэ, Софи, щэIагъэ къызэрэзыхэбгъэфагъэр.- Айщэт тIэкIурэ плъызи, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Мария-Анжеликэ мама зыгъапэрэр сэшIэ сэ… Зы мафэ 
Ларош тIэкIу-шъокIухэр къысиIуагъэх.
- Аиссе, сыодэIушъ,- Софи Айщэт къыIощтыгъэр 
зэпыригъэугъ,- сыдэу уцIыф гъэшIэгъона! Сыдэущтэу 
"Мария-Анжеликэ мама" пIозэ, графиня шъорышI-тхьагъэпцIым уеджэшъура? Адрэ Ларош тIого-бзагоми сыда 
Iогъу-шIэгъу зыкъызыкIебгъэшIырэр?
- Софи, сыпсэм фэд,- Айщэти къыраIуагъэр шIогъэшIэгъоныгъ,- о узэрэфэе закIэу пстэури хъущтыгъэмэ... Зэм уеуцуалIэ, зэм пфэщэчырэп. Сыд фэдэу 
Мария-Анжеликэ мама зыкъысфешIыми, сикъиныгъом 
ары ны къысфэхъугъэр, папа къысфишIагъэм нахь макIэп, 
мынахьыбэмэ, ащ къысфишIагъэр. Джары сыд ыIуагъэми, 
зыкIыфэзгъэгъурэр, ар джыдэдэми зыгъапэрэр зэхэсэшIыкIы. Мыщ ыпэкIэ къыосIогъагъ, джыри къыкIэсэIотыкIыжьы: шъхьадж ежь Iофыр зыфэкIожьыкIэ, ышъхьэ 
ебэныжьы, мылъку мыгъом зэщефы. Ау ори ошIэ, ныбжьи 
зыгорэм ием сенэцIыгъэп, джы сызэрыфэгъэ чIыпIэми, 
ащ фэдэ сшъхьэ илъэп. Сыдэущтэу щытми, Мария-Анжелика мама тэ схьыжьын, ежьыми тэ сихьыжьын, сянэщт. 
Ау папакIэ къызэрэсэгуцэфагъэмкIэ сиушъхьакIугъэшъ, 
сыгу къео. ЛарошкIэ къэпIуагъэмкIэ къыбдесэгъаштэ. Тэ 
ар къызэрэтщыхъоу цIыф дэеп, исэнэхьат дэгъоу егъэцакIэ, 
сымэджэщым папа ратынэу заIом, тхьэегъэпсэу, афидагъэп. ЩыкIагъэ ащ имыIэу сIорэп, ау идэгъугъэ идэигъэ 
нахьи нахьыб.
- Сыдэу, Аиссе, уцIыфышIу дэда! - Софи Айщэт 
IугушIуагъ.- Орлеанскэм идоктор граф тхьамыкIэм къыфырагъэшIыщтыгъэ уцыр къегоонкIэ щынэти, ыкIуачIэ 
псыкIэ нахь макIэ зэришIыщтыгъэр къэсэшIэжьы. БзылъфыгъэхэмкIэ зэрэерышыр арыщтын Ларош сыгу зыкIытемыфэрэр, ау джы нэшIукIэ а тхьагъэпцIыжъым сеогъэплъыжьы… Сэрмэ, Аиссе, а къэпIогъэ купыр сфэIошъущтыгъэп. Ощ паемэ, сIощтыгъэ. МыдрэхэмкIэ, яслъэгъулIагъэ-адасшIэрэр сыгу къызыкIыкIэ, сшIэрэп, сшIэрэп…
Айщэт Софи риIощтыгъэхэмкIэ ежь зыдимышIэжьэу 
зэушъыижьыщтыгъэми, джыри ащ нэшIукIэ IугушIозэ, 
емыгыин-емысэмэркъэужьын ылъэкIыгъэп:
- Ащ фэдэу, Софи, ущымыт, пхэмылъ-къыомыкIурэ 
шэным зыдемыгъэхьых. Сэ укъысщытхъузэ, нэмыкIмэ нэ 
IаекIэ уямыплъ, сэ спкъы къикIыкIэ пыйхэр къыпфыкъокIынхэшъ, Iоф зыхэбдзэжьыщт.
- А-а, лъэшэу сегъапэ,- ащ фэдэ горэ зызэхихыкIэ, 
Софи зэришI хабзэу, ыIэ зыпэIуидзызэ къызIуипхъоти, 
щхыжьыгъэ,- сищыкIагъэх сэ ахэр.!.. Оры мыхъугъэмэ, 
зы мэфэ закъуи ахэр, джа уи Мария-Анжеликэ апэ зэритэу, 
къыстезгъэплъэжьыщтыгъэхэп, сыхьат закъокIи Ферриольмэ яунэ сисыжьыщтыгъэп.- Пчэдыжьышхэр къызэрэсыгъэр къэзыгъэIурэ цырицау макъэр Софи зызэхехым, 
къыкIигъащтэу къыIуагъ: - Сыдэу мы цырицаури сыуджэгъугъа! Сэры джы "модрэр къысэт, мыдрэр къысфахь" 
аIозэ, ахэм ящыкIагъэр. О укъэмыкIу, Аиссе, укъэгъойщэягъ сIонышъ, уипчэдыжь Iанэ къыпфэсхьыщт.
- Софи! - шъхьэ кIэпхъотыкI мэкъэ лъэшкIэ Айщэт 
къыIуагъ.- Егупшыс пIорэм, сыд емыкIуа сэбгъэшIэщтыр? 
Сэ зэсшIэжьыгъэмкIэ Ферриольхэр згъэмысэщтха?!.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу,- Софи къыIуагъэм гукIэ темыкIэу щхыпцIи, зыкъызэблихъужьы фэдэу зишIыгъ,- о 
уикъин сэри сикъин, тэ усхьыжьын, къыбдэсщэчын. Мыхъун 
къэсIуагъэмэ, къысфэгъэгъу.
- КъэпIуагъэмэ шъыпкъэ ахэмылъэу арэп, ау узыфэсакъыжьынэу сыфай.
- Сэри аущтэу сыщытынэу сыфай, ау сфэгъэхъурэп. 
Зыкъэмыгъэгужъу ащыгъум.

--- Page 373 ---

Унэм изакъоу Айщэт къызенэм, игъын къыщыхьа гъэти, 
къызыщылъэтыгъ. Зыгорэ къеджагъэ къыщыхъуи, лъэ 
пытэкIэ щагу шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ: осыр зынэмысыгъэрэ ымыупIыцIыгъэрэ къымыгъанэу дунаир шъэф фыжьыбзэм хэт. Ар зэщызыгъэкъон жьыбгъэ гъощагъи 
щыIэп. Жьы къыщэмэ, шъхьэрыхъогъэ осыр шъхьарытэкъуным щыщынэрэм фэдэу икIэсэ чъыгэешхор щагум дэт. 
Ардэдэм зэрэхъугъэри ымышIэу исабыигъо чыжьэ 
икъушъхьэ шыгуфхэр ынэгу къыкIэуцуагъэх."Талъэныкъо 
фабэ, осышхо къыщесырэп,- Айщэт зэриIожьыгъ,- ау 
ар тикъушъхьэ шыгумэ ренэу ателъ… Франсми мыщ фэдэ 
осышхо къыщесыгъэу къэсшIэжьырэп. Санси ос къыщесыгъ шъуIуа?.." - Айщэт зэупчIыжьыгъэ къодыеу ятIонэрэ 
цырицау макъэм къыхигъэлъэтыкIи, тIо нахь ымылъэгъугъэ илъфыгъэ инэплъэгъу хэтэу, зэрэзыщигъэгъупшэн 
фаем ыгу ыгъэуз-пиIонтIыкIызэ, къеджэхэрэм адэжь 
кIуагъэ.
ЗэлI-зэшъузмэ - Огюстен-Антуан графымрэ МарияАнжеликэ графинямрэ - афэшъхьаф пчэдыжьышхэ Iанэм 
кIэрысыгъэп.
- КъакIо, къакIо, Аиссе,- пчэдыжь шIуфэсым ыуж 
графиням Айщэт Iанэм ригъэблэгъагъ,- тэри моу джыдэд 
ныIэп тыкъызыкIуагъэр. Ары гущ, Аиссе, сипшъашъ, зыоплъыхьэ, уятэ тхьамыкIэм ипхъэнтIэкIу Iутхыжьыгъ, 
икъунба, ори тэри тыгу ыгъэузэу зэрэщытыгъэр. Арба, 
Огюст? - лъэкъо тIыргукIэ графым етIыргугъ.
Мышъэ Iэсэ зэшIосым фэдэу щысыгъэ Огюстен-Антуан 
зыфеупчIыгъэр апэм къыгурыIуагъэп, етIанэ зэретIыргугъэхэм зыкъыригъэшIэжьи, ар зэримыгуапэр Айщэти 
зэхыригъэхэу шъузым фидзыгъ:
- Арэп, сыда сэIо, графиня, укъысэтIыргоу, рэхьатэу 
узыфыщымысыр?.. Ары, Шарлотта-Элизабет Аиссе, уятэ 
Шарль де Ферриоль графым ипхъэнтIэкIу Iуязгъэхыжьыгъ. 
Моу къакIуи, сисэмэгубгъукIэ къэтIыс, сэ сэпсэуфэ мыр 
уичIыпIэщт.
- Адэ ары, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- лIыр къызэредысыгъэр Мария-Анжеликэ къызыхимыгъэщэу, 
"тизакъо зыхъукIэ, а къысфэбдзыгъэр сэ ужэ къыдэзгъэзыхьажьыщт" гукIэ ыIозэ, графым дыригъэштагъ,- 
Огюстен-Антуан графым къызэрэуиIуагъэу, исэмэгубгъукIэ ущысыщт. Тэ тыщымыIэжьы хъумэ, пшынахьыкIэмэ 
унаIэ атебгъэтыщт.
- Тхьэм бэрэ шъущегъаI, шъукъытшъхьащегъэт, 
джыдэдэм ащ тызыфытегущыIэн чIыпIэ титэп. Ау лъэIу 
къышъуфысиI: папа ипхъэнтIэкIугъэм сытесынэу сыфай.
- Тхьэуегъэпсэу, Аиссе, ащ фэдэу сшынахьыжъ узэрэфыщытымкIэ,- зэхихыгъэ шъхьэлъытэгъэ лъэIум Огюстен-Антуан графыр ыгъэгушIуи, Iэнэзехьэм еджагъ: - 
Мыдэ, Шарль де Ферриоль графым ипхъэнтIэкIу Шарлотта-Элизабет Аиссе графиням къыфэшъухь. Джы, Шарль 
зэришIыщтыгъэу, Тхьэ тежъугъэлъэIу.
ТхьэлъэIур заухым, Мария-Анжеликэ гузажъозэ, къащ 
къызыфихьыжьи, щысмэ апэ зыригъэшъэу къыIуагъ:
- Тхьэм титхьалъэIу къыддегъэхъу, къыпфэдгъэшъошэгъэ пхъэнтIэкIури, Аиссе, мафэ пфешI,- "уигухэлъ 
шъыпкъэр тшIэрэп нахь, Ферриольмэ лъэшэу, захэогъэпытыхьэ… Графым зышIоIушэу къысфидэрэп нахь, сызэгуцафэрэр шъыпкъэу къычIэкIыжьы… ар шIэхэу къэнэфэщт…" Мария-Анжеликэ гукIэ зыфыпигъэхъожьызэ, 
къыухыжьи, етIанэ зыгъапэрэр рыхигъэкIокIэжьэу тегущыIыкIыжьыгъ: - Нычэпэрэ осышхомкIэ, Аиссе, ори зи 
къэпIуагъэп, тэри къыотIуагъэп. Къесыгъэм ибагъэ зыолъэгъум, уигъэщтагъэба, сипшъашъ?
- Хьау, Мария-Анжеликэ мама. Осынчъэ кIымафэм 
нахьи ос къесмэ нахьышIуба? Губгъо лэжьыгъэхэмкIи ар 
дэгъу аIо.
- А си Тхь, мы ти Аиссе иакъыл-гулъытэ зынэмысын 
щыIэпщтын. Зэхэоха, Огюст?
- Зэхэсэхы…- кIэнкIэ школъэ закъоу зыхэшхыкIыщтыгъэм графыр теIубагъэу къэгъумыгъугъ.
- Зэхэпхырэп, Огюст…- графиняр Айщэт енэкIауи, 
лIым есэмэркъэужьыгъ.
- Ашъыу, зэхэсэхы. Ос шъулъэгъужьыгъакIа? Моу 
тIэкIу тыжъугъашхи, щаир къызахьыкIэ, шъузфаер шъуIо. 
Аиссе зыфиIуагъэм шъыпкъэ хэлъ, ос къыпфесыныр дэгъу.
- Моущтэу къесыщт Iоу тшIагъэмэ, тикухъэренитIу яз 
Iэжэ лъакъо кIябгъэуцоныгъи, Огюст.
- Сыда Iэжэ лъакъо зыкIыкIязгъэуцощтыр,- кIэнкIэ 
нэкIыр джы графым ыпашъхьэ ригъэкIоти, зышIомыдэйигуапэу къэупчIагъ,- пщыгъупшэжьыгъа кухъэренэ Iажэ 
зэрэтиIэр?
- Ары, ары, сщыгъупшэжьыгъ, тиI,- "зэ мы уищай 
ешъон уухэу мы шъхьэ псыгъо цIыкIумрэ сэрырэ тизакъоу 
тыкъызэкIэрыбгъэнэгъагъот" Мария-Анжеликэ ыIозэ, 
графым джэуап ритыжьыгъ.- Осыр къесыгъэмэ, къызэресыгъэм фэдэу жъужьыщт, ащ пае кухъэренэ Iэжэ 
гъукIагъэр къыуезгъэщажьэу упызгъэлIыхьанэп. Ащ 
тынэмысми, ябгъэшIэныбэ мы унэми илъ, щагуми дэлъ.
Огюстен-Антуан Ферриоль графым раIуагъэр шIошъхьакIоу ищайешъо зэпигъэуи, ерагъэу зиIажэзэ, графиням 
фидзыгъ:
- Ара джы сижъышъхьэм къысэппэсыжьыгъэр?.. Хьау, 
графиня, сыосэмэркъэугъ нахь, сыгу къыуабгъэрэп. А 
зигугъу къэпшIыгъэхэр къызэрэстемыфэхэрэри ошIэ, ахэр 
зышIэни унэми ис, щагуми дэт. Арэп о узыфаер, шъусэгъэохъумэ, шъуикъэбар шъхьэгъэузмэ сядэIуным сэри 
сыфэкIэщыгъопышъ, сигуапэу сэтэджыжьы. Ау бэрэ 
шъуубэныкIэ сыгугъэрэп - кIалэхэр пчэдыжьышхэ къышъуфэзгъэкIощтых.
- ТищыкIагъэхэп, гъэчъыех! - Мария-Анжеликэ графым кIэлъыджэжьыгъ.
- Зэхэоха, Аиссе, мыщ ыIохэрэр? - Огюстен-Антуан 
пкъы зэхэушъагъэкIэ зыкъызэригъэзэкIи, къэупчIагъ. 
Джэуапми пымылъыжьэу тIуми ясэмэркъэузэ, Айщэт 
къыриIокIыгъ: - Мария-Анжеликэ графиня тхьагъэпцIым 
Iаджи къыуиIощт, Шарлотта-Элизабет Аиссе, земыгъэубыт.
- Сыда сэIо мы губжыгъэ-нэгъуцоу унэм икIыжьыгъэм 
къыуиIохэрэр? - Iоф зыримыгъэшIы фэдэу Мария-Анжеликэ Айщэт еупчIыгъ, ыгу зэрэфэгъурэмкIи къытырицIэлэжьыгъ: - Ос къызэресыгъэр тищыпэлъэгъу пIонэу 
тыIорыжъорызэ, графыр тэрэз-тэрэзэу дгъэшхагъэп. Бэ 
ышхынэуи ищыкIагъэп, плъэгъурэба зыфэмыхьыжьэу 
пщэр-онтэгъу зэрэхъугъэр.
- АщкIэ, Огюстен-Антуан сятэшымкIэ, Мария-Анжеликэ мама, къыбдезгъаштэрэп, ыныбжь елъытыгъэмэ, 
ащ изытет уезэгъыщт. ЕтIани ежь ицIыф зэхэлъыкIэгъэпсыкI ар.

--- Page 374 ---

- А си Тхь, сыдэу уцIыф гъэшIэгъон, Аиссе,- "а мышъэжъ зэтеIубагъэр о сэмыгъэшIэжь, ар зыфэдэр сэщ 
нахь дэгъоу зыми ышIэрэп" гукIэ гъумытIымызэ, графиняр 
нэгушIоу Айщэт еплъи, щытхъу сэмэркъэукIэ егыижьыгъ,- 
тыгу имылъми паIо зыщыгъ Ферриольмэ мыхъун ятэбгъэIолIэщтэп, джаущтэу уафыщытызэ, бгъэсэхъу джагъэх. 
Сэ къысфэгъэхьыгъэ мыхъун горэ сакIыб щы шъуIуагъ. 
Сыда ащыгъум "зысэмыгъэубытынэу" къызыкIыуиIуагъэр?
- Ащ фэдэкIэ, Мария-Анжеликэ мама, ащ уемыгуцаф, 
къытэсэмэркъэугъэщтын…- "графыр Iанэм пифыгъэшъ, 
Софи зыфиIогъэ тишъэф джы къекIуалIэ, Пон де Вельрэ 
Аржантальрэ яз къэкIогъагъэмэ дэгъугъэ, нэшIошIыгъэ 
гущыIэ непэ зэдытиIэным сиIоф тетэп" Айщэти ыIозэ, 
къетхьагъэпцIэкIыщтыгъэм джэуап тхьагъэпцI ритыжьыгъ.
- КIо сэ джаущтэу къэсIуагъ нахь, арынкIи мэхъу. 
Огюстен-Антуан гупцIанэм ыгу къысэбгъагъ шъхьае, щагу 
осыр атхъугъа шъуIуа? - Мария-Анжеликэ тегущыIыкIи, 
шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ.- Тищагу дэтмэ зи япIожьын 
ищыкIагъэп, муары щагур къэбзэ-лъабзэ ашIыгъ,- "мы 
тхьагъэпцI цIыкIум псэ зыфэпшIыгъэкIи, непэ кIэрыпхын 
щыIэп, мо дэкIоежьыгъэми ыкъуитIу къырифыхынхэшъ, 
тагъэгущыIэщтэп. ЕтIани, делэ сымыхъужьыгъэмэ, мыщ 
фэдэ чIыпIэм ащ фэдэхэр щаIохэрэп. Ау мыр ишъэфкIэ 
зэкIоцIысымыутэу ыуж сикIыщтэп".- Сыда, Аиссе, тышхэгъахэу Iанэм тызыфыпэсыжьыр? Пшы чъыяпхэмэ уяжэшъ, 
ара? Щэджагъо нэс ущагъэсын… Модэ, модэ, Аржанталь 
къэкIуагъ…
Пчэдыжь шIуфэсыр Аржанталь къыхи, Айщэт ынэкIушъхьэ къебэунэу зыкъызыфещэим, риIуагъ:
- Апэ мама, етIанэ сэры.
- Адэ ары,- Мария-Анжеликэ графиням ыкъо раIуагъэмрэ ынэкIушъхьэ къызэребэугъэмрэ игуапэу къэтэджыжьыгъ.- Шъущыс шъо, сэ сиIофмэ ауж сихьажьыщт. 
Пон де Вели къэзгъэтэджыжьынышъ, къышъуфэзгъэкIощт.
- Пон де Вель, мама, щыгъэлъ, псэкIоды, ащ итеатрэ 
Iоф кIасэу еухы.
- Ары, ащ иIофшIэн зыщиухырэр сэ сшIэрэп,- раIуагъэр къыримыдзэу графинями къыдзыжьыгъ,- нэфшъагъо 
нэс къэрэмыт, игъом къэрэкIожь.

--- Page 375 ---

- Дэгъу, дэгъу, мама,- Аржанталь янэ тыригъэгушIухьэу кIэлъыджагъ,- а чъыепхэжъыр къэгъэтэдж.
- Жан, тхьапшырэ къыосIуагъа, мыщ фэдэу умыжъалымынэу.
- Сысэмэркъэугъи, Аиссе.
- Сэмэркъэуми шъыпкъэ хэлъ,- Айщэт къыпиупкIыгъ.
Париж къыщесыгъэ осыр жъужьыгъагъэми, МарияАнжеликэ графиняр зыгъапэрэм жъужьын Iоф иIагъэп. 
Неп, неущ ыIомэ, ежь Айщэти фэмыщыIэу икъэбар къыфиIотэнкIэ щыгугъызэ, мази, нахьыби тешIагъ, Айщэти 
зигъэшъыгъоу унэм исыгъэп. Эди шевальеми IукIэщтыгъэ, 
ары пакIо, ыдэжьи, Ферриольмэ яунэ шъыпкъэ, тIо-щэ 
къэкIуагъ, театрэми зэдыщыIагъэх, Деффани, Парабери, 
Клодина-Александрини ялитературнэ зэIукIэгъухэми захигъэныщтыгъэп, хэщ-ощ зыримыгъэшIэу щыгъын горэхэри 
къыщэфыщтыгъэх, зыфаригъэдыщтыгъэх. Ау Айщэт 
зыкIэнэшхъэй зэпытыр графиням къыгурыIощтыгъэп, 
загъорэ кIэкIэупчIыхьэщтыгъэми, къыкIэрих щыIагъэп. 
ИцыхьэшIэгъу зырызмэ ащыщхэри ащ химыгъэгущыIэхэу 
щытыгъэп, ыкъохэми зыгъапэрэр зариIокIыкIэ, къыфадэщтыгъэп, ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ адрэхэми мыдрэхэми 
Айщэт къаухъумэщтыгъэ. Шъыпкъэ, Шарль де Ферриоль 
графыр зыщымыIэжь уж Клодина-Александрини ащ 
фэдизэу мы Iофым зыригъэгумэкIыжьыщтыгъэп.
Мария-Анжеликэ гопэгъум хэтэу Айщэт пае ышыпхъу 
нахьыкIэ зеупчIыкIэ, "сэ сишъхьэузмэ ар къахэмыгъэхьажьэу, уипщыкъо ышнахьыкIэ Огюстен-Антуан графым еупчI" къызыриIожьыкIэ, "зиунэ укъитэджагъэхэ, 
къыпфашIэщтыр къыпфэзышIэгъахэ Ферриольхэр джы 
сыдкIэ уищыкIэгъэжьых" фидзыжьыти, зыфигъэпашъутэ-дэмыгущыIэжьэу мэфэ пчъагъэхэр тешIэщтыгъэх. 
Аущтэу Клодина-Александринэ зызэришIызэ, ышыпхъу 
нахьыжъ дыримыгъаштэу тэ кIожьын, Айщэт иIофмэ тхэкIо 
еплъыкIэкIэ ахэгупшысыхьэти, ныбжьи шъхьэм къимыхьащт 
къэбархэмкIэ къызэкIигъаблэзэ, икIэрыкIэу тIури зэпэIуидзэжьыщтыгъэх.
Ау мызгъэгум Клодина-Александринэ иIоф хэлъыгъэп 
Мария-Анжеликэ ынэхэр къикIыхэу Айщэт дэжь зыфэчъагъэм:

--- Page 376 ---

- Аиссе, зэхэпхыгъэми сшIэрэп, Орлеанскэм иIоф дэй 
дэдэу аIуагъ, урымыгущыI, ау лIагъэкIэ сенэгуе.
- Мария-Анжелика мама,- Айщэт щхыпцIыгъэ,- а 
къэбарыр къыздипхыгъэр сшIэрэп нахь, сэ ар тыгъоспчыхьэ 
театрэм щыслъэгъугъ.
- КъыпшIошIыгъэмэ шIэ?!.- графиням зэхихыгъэр 
шIогъэшIэгъонэу джыри ынэхэр къикIотыгъэх.- Сымэджэ 
дэигъи ар…
- Сымаджэри мэхъужьы, мысымаджэри малIэ…- ежь 
иеплъыкIэ къыIуи, Айщэт къыухыжьыгъ: - УкIытэ имыIэжьэу 
бзылъфыгъэхэр къызэпиплъыхьэхэзэ, идышъэ тIысыпIэ-ложэм исыгъ.
- ГъэшIэгъоны къэпIуагъэр… Тхьэм сыкъеухъум, 
сигущыIэ ощ нэмыкI зэхерэмых…Тхьапш ыныбжьын а лIы 
дэхэшхом? - Орлеанскэ герцогым ыныбжь Мария-Анжеликэ ышIэщтыгъэми, къыхьыгъэ къэбар мышIум тегущыIыкIы шIоигъоу къэупчIагъ.
- СшIэрэп, сшIэнэуи сыфаеп,- Айщэти иджэуап кIэкIы.
- Ащ илIэгъу къэсыгъэп, сэ силэгъуи ар… Джары, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе, сипшъашъ, цIыфмэ ашъхьэ 
къихьэу пфамыгъэIун щыIэп… Тхьэм ешI, тэри къытаIолIэрэ 
купыр…- "арымэ зызэрэпшIырэр, сипытэжъ цIыкIу, мыщ 
нахь чIыпIэ дэгъу титIуи тифэжьынэп, гуцафэ къызэрэпфэсшIырэмкIэ сыкъыоупчIын, мыхъуми, сыгу жьы дэзгъэкIын, зызгъэпсэфыжьын" ыIуи, шъхьамысыхэу Айщэт 
еупчIыгъ:
- Аиссе, сыпсэм фэд, зыгорэ зэхэсхыгъэшъ, сыуянэу 
оIомэ, сшIомыушъэф, сабый зэрэуиIэр шъыпкъа?
- Шъыпкъэ,- джа упчIэм Айщэт зыфэхьазырыр бэшIагъэу джэуап кIэкI къытыжьыгъ.
- Тхьэкъысауи, хэта ятэр?..
- О узэгуцафэрэр арэп, Мария-Анжеликэ мама, папа 
тхьамыкIэмрэ сэрырэ тигунахь къэмыхь. Сипшъэшъэжъые 
ятэр Мари-Блез де Эди шевальер ары.
- Ара?!..- Мария-Анжеликэ къэгушIуагъ, "армэ Iофэп, 
ФерриольхэмкIэ джы тызытещынахьыжьын щыIэжьэп…
зыкIэшъуушъэфырэр сшIэрэп нахь…" ежь-ежьырэу 
зэриIожьи, Айщэт егый-еушъыижьыгъ: - УгъучI зэпытыщта, Аиссе, моу IаплI къысэщэкIи, сипшъашъ, тIуми тыгу 
жьы дэтэгъэгъэкI.

--- Page 377 ---

- Хьау, гупсэфэу сыздэщысым сыщыгъэс, Мария-Анжеликэ мама.
- Ары, сипшъашъ, ары, къызгурэIо… УиIоф хэта 
щыгъуазэр?
- Де Эди фэшъхьафэу, нэбгырэ зытIущ.
- Тэ, ФерриольхэмкIэ ары сыкъызыкIэупчIэрэр.
- ТиунагъокIэ ощ нэмыкI зыми ышIэрэп.
- Ара?.. Ащыгъум, Аиссе, ныр гуIалэшъ, сиупчIэ 
зыгорэу къызыщымыгъэхъу. Сыда мощ фэдиз къин зэбгъэлъэгъужьызэ, ар зыфэуушъэфыгъэр, зыкIытэмыгъэшIагъэр? УиIоф зыгорэ хэтшIыхьаныеба…
- Талъэныкъо, Черкесым, куигъэ бзылъфыгъэм 
ицIэIужьыгъэ сисабый сигъэгъэбылъыгъэ… Ары, ары, 
Мария-Анжеликэ мама, "мыр Франс, адрэр Черкесыр 
ары" къызэрэпIощтыри сэшIэ, ау етIани… лъыр мэшIошхошъ, упырикъун плъэкIырэпщтын. Эди инэчыхьэмытх 
нэузыр заритыжьыкIэ, типшъэшъэжъые иIоф дгъэтэрэзыжьыщт…- Айщэт джы нэс ыIажэщтыгъэ гопэгъум 
къызэщиути, къэгъыгъ.
- Адэ джары моу садэжь къакIо къызыкIыосIуагъэр…- 
Мария-Анжеликэ графиням ыIуагъэри ышIагъэри щыгъупшэжьыгъэу, ны гу пцIэнагъэр джы къытекIоу Айщэт 
ыбгъэгупэ чIиубытагъ, Iэ щифэзэ, еушъыи: - Тэщ нахь 
къэмынагъэми, уисабый гум иодгъэнэжьыщтэп, сипшъашъ. 
Блез-Мари де Эди шевальери цIыфышIу, цIыф къабз, 
ыIорэ-ышIэрэм фэшъыпкъ, лIыгъэ зыхэлъ цIыф… Шъо 
къысфажъудэрэп шъхьае, бзылъфыгъэхэр насыпынчъэх…- Клодина-Александринэ къехъулIагъэри МарияАнжеликэ игущыIэмэ къапигъэхъожьы шIоигъуагъ, ау 
къыригъэкIугъэп.
ХI
ЦIыфыр жъыгъом зиуцокIэ, иныбжьыкIагъэ бэрэ ыгу 
къэкIыжьы, игъашIи хэгупшысыхьажьы: дэгъум рэгушхо, 
дэир зыщегъэгъупшэ. Загъорэ зыдэхьащхыжьэуи, зэгыижьэуи къыхэкIы. Ау шъэф нэгъоджэ закъо горэ зимыIэ 
цIыф щыIэпышъ, ащ ышъхьэ зыми фыримыхэу ибэн 
зыдычIехьажьы.

--- Page 378 ---

Илъэсишъэ къэзыгъэшIагъэмэ афэмышIэгъэ Iофхэр 
ныбжьыкIэ дэдэхэзэ зэшIозыххи, жъыгъом нэмысыхэзэ, 
дунаим ехыжьыгъэхэри макIэхэп. ШIур ары псаухэри 
дунаим тезыгъэтхэрэр, щымыIэжьхэри ащызымыгъэгъупшэжьыхэрэр. 
Сыда Блез-Мари де Эди шевальем зэрыгушхонэуи, 
зэрэзыдэхьащхыжьынэуи, зэрэзэгыижьынэуи щыIэныгъэм 
щишIагъэр? Де Эди шевальер Францием икъыблэ-къохьапIэ щыIэ Перигор къалэм щыпсэурэ виконт унэгъо баим 
къихъухьагъ. Ащ иапэрэ мафэ къыщегъэжьагъэу ятэ 
Арманрэ янэ Клеррэ Франциер шIу рагъэлъэгъузэ, фапIугъ, фалэжьыгъ, ар къэзыухъумэщт дзэм хагъэхьагъ. 
Мальтийскэ орденым1  ирыцарь хъугъэ, егъашIэм унагъо 
ымышIэн нэузырыр ащкIэ зытырилъхьажьыгъ. Илъэс 
заулэрэ хэгъэгум игъунапкъэхэр хымкIи чIымкIи къыухъумагъэх, капитан, полковник цIэхэр къыфагъэшъошагъэх. 
Ар Беррийскэ герцогым ищагу пэгъунэгъугъ.
Мальтийскэ орденым де Эди хэхьанымкIэ, шевалье 
хъунымкIэ ихэгъэгу фыриIэ шIулъэгъуныгъэр джы нэс 
зэкIэми апшъагъ, ылъ зэрэфигъэчъагъэми рыкIэгъожьырэп. Ау ошIэ-дэмышIэу къыфэкIогъэ шIулъэгъуныгъэмкIэ 
чIыпIэ къин зэрифагъэр джыры ныIэп къызыгурыIуагъэр. 
ЗэрэхъурэмкIэ, Францием фыриIэ шIулъэгъуныгъэм нахьи 
Айщэт фишIыгъэ шIулъэгъуныгъэр нахь лъэш.
- Хэгъэгумрэ бзылъфыгъэмрэ зэрагъапша? - Мальтэ 
щыIэ Орденым икапитул магистрэр Блез-Мари де Эди 
1 Мальтийскэ орденыр зэмыблэжь-зэфагъэ рыцарыгъэм 
икатолическэ Орден. 1530-рэ илъэсым ыпэкIэ ащ хэтыгъэхэр 
иоаннитэкIэ, госпитальеркIэ, родос зэкъошкIэ зэджэжьыщтыгъэх. 
Францием ипачъыхьэ я V-рэ Карл хэгъэгур мамлюкхэм, тыркухэм, нэмыкI пыйхэм Средиземнэ хым къащаригъэухъумэнэу 
Мальтэ хыгъэхъунэр ахэмэ аритыгъагъ. НэмыкI чIыгухэри 
Европэм ичIыпIэ зэфэшъхьафмэ Орденым щиIыгъыгъ. Ащ 
имыхъо-мышIагъэхэм апае ар 1792-рэ илъэсым Францием 
рафыгъ. Илъэситф тешIагъэу Урысыем ипачъыхьэ Апэрэ Павел 
Франциемрэ Тыркумрэ апэшIуекIорэ зэзэгъыныгъэ Орденым 
дишIыгъ, ежьыри 1798-рэ илъэсым ащ имагистрэу хадзыгъ. 
1800-рэ илъэсым Мальтэ инджлызмэ аштагъ, 1834-рэ илъэсым 
Мальтийскэ орденым икапитул Рим ахьыжьыгъэу джы къызнэсыгъэм дэт.
15 Заказ 026

--- Page 379 ---

шевальем къеупчIыгъ.- Франсыр зы, бзылъфыгъэр хъои. 
ЛъэIу зимыIэ лъэIукIэ укъытфэкIуагъ, ащ ти Орден 
зэреджэрэр "нэпэнчъэгъэ-къэрэбгъагъ!"
- СкIышъо телъ тыркъохэр нэпэнчъэгъэ-къэрэбгъагъэха?!.- ДэгъукIи дэйкIи зы гущыIэ зэриIожьын фимыт 
магистрэм де Эди фидзыжьыгъ.
Зи зэхимыхыгъэу зызышIыщтыгъэ лIы къопцIэ пIуакIэр 
щхыпцIызэ, къэмэ, сэшхо, пчыпэ Iашэхэр зыпылъагъэхэ 
дэпкъым екIуалIи, къызэриIокIыгъ:
- Хэгъэгум, Франсым, фызепхьэгъэ лIыгъэр лъэгонджэмышъхьэкIэ зыпашъхьэ уитIысхьагъэ бзылъфыгъэмкIэ 
ууцIэпIыжьыгъэ.
- Сэ сыд къысэпIуагъэми, зыфэсщэчын чIыфэ стелъ,- 
де Эди зищыIэзэ, къыкIэнэкIэгъэ магистрэм фидзыжьыгъ,- 
ау шIу слъэгъугъэ бзылъфыгъэр озгъэушъхьакIущтэп! 
- Сыда къысэпшIэн плъэкIыщтыр? - джыри къызэмыплъэкIэу магистрэр къызэупчIэкIыгъ.- Пчыпэ зэпэIудзэ 
укъыздешIэщта?
- Джа пчыпитIум яз о оштэ, адрэр сэ къысэоты.
- Ар къыпфэсшIэн, ау шIу плъэгъугъэ бзылъфыгъэр, 
исабый гъэбылъыгъэ зэрэкIэсэу, шъузабэу къэнэн… УмыгъэшIагъо, тэ Франсым къихъухьэу тымышIэрэ щыIэп. Ти 
Орден инэузыр зыукъорэм зи фэдгъэгъурэп! - Магистрэр 
Iэгу теуи, унэм къырищэгъэ рыцарь уIэшыгъэм фигъэпытагъ: - Мыр зы сыхьати Мальтэ ишъумыгъэсыжьэу Франсым яжъугъэщэжь, анэ тырамыхынэу, лъэбэкъоу ыдзырэм 
пэпчъ ауплъэкIунэу тицIыфмэ афэжъугъэпыт. КъыбгурыIуагъа, Блез-Мари де Эди шевалье? Джа бгъэбылъыгъэ 
сабыйри, яни, Перигор дэсхэ уянэ-уятэхэри зыщымыгъэгъупшэх…- джы къызнэсыгъэми зыкIыб къэгъэзэгъагъэ 
магистрэм унэм ращыжьыщтыгъэ шевальем кIэлъиIожьыгъ.
Де Эди шевальер Мальтэ къызикIыжьыгъэ мафэм 
ахэми, ныбжьыкIэгъум хэукъоныгъэу ышIыгъэхэми 
ягупшысэзэ, зэрилъэгъущтым ышIуабэ дашIэу Айщэт дэжь 
кIуагъэ.
Гъэмэфэ ошIути, Мария-Анжеликэ зигъатхъэу къэгъагъ мэIэшIур зыдиз щагу зэIыхыгъэм дэсыгъ. Кухъэренэ 
макъэр зэрэзэхихэу плъагъэ, къикIыщтыгъэри къышIэжьыгъ: 
"Дэгъу дэдэу укъэкIо, сэри сыбдэгущыIэнэу сыфэягъ" 

--- Page 380 ---

графиняр зыфэгушIожьызэ, щагум къыдахьэщтыгъэ 
шевальем еджагъ:
- Моу мыкIэ къакIо, де Эди шевалье, унэм зи исэп.- 
ШъхьэщэгъашIо къырихызэ, ыIэ къебэугъэм риIуагъ: - 
Шарлотта-Элизабет Аиссе ышнахьыкIэмэ Сенэ укъыщетщэкIыщт аIуи, зырагъэгъэпсэфын-агъэтхъэнэу ращэжьагъ. УикъэмыкIуакIэ зыфихьыщтыр ымышIэу, тхьамыкIэр бэрэ къыппэплъагъ. КъэтIыс, ахэмэ якъэкIожьыгъу.
- Сэ сызыдакIорэм, сызыдыщыIэм, графиня, Шарлотта-Элизабет Аиссе щысымыгъэгъуазэу арэп, ау сыкъызыщыкIожьыщтыр ышIэщтыгъэпщтын.
- Дэгъоу ошIэ уиIофмэ Аиссе зэращыбгъэгъуазэрэр. 
Джары шIу узэрэлъэгъумэ, узэрэзэфыщытын фаер. Сэ 
си Огюстен-Антуан графыр шъэф тхьагъэпцIышъ, зыдакIуи 
зыдэщыIи уигъэшIэщтэп. ШъуныбжьыкIэфэ шIу шъузэрэлъэгъу, шъунаIэ зэтежъугъэт, зыжъугъатхъ. А Софи, 
плъэгъурэба хьакIэшхо зэрэтиIэр,- унэ лъэгуцэм къытехьэгъэ джэхэшъотетым еджагъ,- тызыгъэтхъэн псы 
IэшIу горэ къытфахь. Сыда тэ тиныбжьыкIэгъум графымрэ 
сэрырэ тлъэгъугъэр, сабый, унагъо тIомэ, тыIэтхъо-лъатхъозэ, тэрэз-тэрэзэу тшъхьэ тыфэгумэкIыжьыгъэп. Джы 
зыми тырищыкIэгъэжьэп. Шъыпкъэ, Аиссе имыхьакъ 
теплъхьана, сызыдищэнэу гуIагъэ шъхьае, мохэмэ сшъхьэ 
язгъэузыжьэу сыд ахэсшIыхьан сIуи, сыфэкIуагъэп. Бащэ 
къэсэIоми сшIэрэп, джы шъо шъуикъэбармэ сахэгъэдаIу. 
"Шъо" зыкIасIорэр, шъуитIо, Аиссерэ орырэ, шъуизырызэу сышъутегущыIэнэу сыфаепышъ ары.
- Тхьэуегъэпсэу, графиня, ащ фэдэу тыкъызэрэзэхэпшIыкIырэмкIэ,- зыIукIэн фэягъэм IумыкIэу Мария-Анжеликэ графиням зэрэфэзыгъэр зэримыгуапэр шевальеми 
къызыхигъэщыгъэп.
- Адэ шъузэхэсшIыкIын!.. Хэт ыIорэми шъуемыдэIу, 
мыхъун шъушIагъэп. Сэ сыгу къеорэр зэрэтшIо шъуушъэфыгъэр ары. Зыми римыIощтыгъэми, сэры апэу ар Аиссе 
къызэриIон фэягъэр. КъызгурэIо: унэчыхьанчъэу сабый 
къыпфэхъуныр дахэп. Ощ фэдэр сабыим ятэщтэу Аиссе 
илъфыгъэ закъо ыгъэбылъыжьыныри къытефэщтыгъэп… 
ГъэшIэгъона лIынчъагъэр черкесмэ къырамы гъэкIумэ. 
Тэри зи тIорэп нахь, тызыфэмые Iаджи тищыIэныгъэ хэ15*

--- Page 381 ---

хъухьэ. Ау Аиссе о шIу дэдэ уелъэгъу, ар сымышIэщтыгъэмэ, игугъу къыпфэсшIыщтыгъэп. ПшIошъ гъэхъу, сэ 
шIулъэгъу IофкIэ сыхэукъорэп. УмышIэ горэми, къысфэгъэгъу, ущызгъэгъозэщт: "Блез-Мари де Эди шевальем 
унагъо ышIэн фитэп, насыпышIо уехъулIэщтэп" Аиссе 
есIозэ, шIу уилъэгъугъ. Ори ар шIу умылъэгъущтыгъэмэ, 
Iоф зыхэбдзэжьыщтыгъэп. Мыщ фэдэу шъузэпэIапчъэу 
шъупсэуна, сабыири псэкIодба… Сыда уишевалье Iофмэ 
арыбгъакIорэр? Узыхэтмэ укъамыгъэщынэщтмэ…- Графиням къыIуагъэм зэпыугъо фишIи, къыпигъэхъожьыгъ: - ИщыкIагъэмэ, Орлеанскэ герцогыр сымаджэми, 
тIэкIуи шъузэщыхъушъутэгъагъ нахь мышIэми, уиIоф 
хэдгъэгущыIэн. Ащи тыкъыщыуцунэп, пачъыхьэми тынэсын.
- Тхьэуегъэпсэу, графиня,- фэбагъэ-IэшIугъэ хэмылъэу 
де Эди шевальем къыIуи, къыпиупкIыжьыгъ: - Сэр-сэрэу 
сиIоф зэшIосхэу сесагъэшъ, зи хэзгъэгущыIэнэу сыфаеп.
- Уятэ Арман виконт анахь лIы лъэрыхьэ пхъашэу 
Франсым исмэ ащыщыри ара?
Блез-Мари де Эди шевальер IущхыпцIыкIи, къызыфеупчIыгъэм иджэуап римытыжьэу ежь зэриIожьыгъ: "Мальтэ 
капитулым къызэрэщыздэзекIуагъэхэр Iофа, ащкIэ сят 
нахь узышIомыкIыхэщтыр… Сяни ащ ыIорэм блэкIыщтэп. 
Тиунагъо къихъухьэрэр мыщ тэ щишIэра? - зэгуцэфэщтыр 
ымышIэу де Эди зэупчIыжьыгъ.- Аиссе риIогъэнэуи?.. 
Хьау, имыщыкIагъэ зыIорэ цIыфмэ Аиссе афэдэп".
- УятэкIэ сиупчIэ джэуап къептыжьыгъэп,- Мария-Анжеликэ графиням де Эди шевальем игупшысэхэр зэпигъэугъэх.
- КъызэрэосIуагъэу, графиня, сиIофмэ зи ахэзгъэгущыIэрэп,- "сыдэу бэ зышIэ зышIоигъо бзылъфыгъа мыр" 
шевальем ыIозэ, джы нахь гущыIэ гъэшхъыгъэкIэ джэуап 
къыритыжьыгъ.
- КъызгурыIуагъ. Ау джы сыкъыпщытхъущт: узэрэцIыф пытэ гъэIылъыгъэр сыгу рехьы. Ощ фэдэр симэхълъэщтмэ, насыпыгъэкIэ зыфэсэлъэгъужьы. ПсынкIэу уиIоф 
зэшIохи, уиунагъо угъоижь. Ау Шарлотта-Элизабет Аиссе 
типхъу ыгу хэбгъэкIымэ, къыпфэсыдэщтэп, ышыхэми 
дунаим утырагъэтыщтэп.

--- Page 382 ---

- Ащ тиIоф графиня, нэмысынэу гущыIэ къыосэты. 
Мы тызыпаплъэхэрэр джыри бэрэ къэтыщтых, Iизын 
къысэотымэ, сэ ахэмэ ауж сихьащт.
Де Эди шевальем Сенэ Iушъо Айщэттхэр къыщигъотыгъэхэп. Джыри Ферриольмэ адэжь къэкIожьыныр 
къыримыгъэкIоу унэм кIожьыгъэ.
Пчыхьэ хъугъэу гъэпсэфакIохэр къызэкIожьхэм, 
Мария-Анжеликэ графиняр Айщэт еупчIыгъ:
- Шевальем шъукъигъотыгъа?
- КъэкIожьыгъа? - Айщэт игумэкI-гушIуагъо къызыIуригъэпхъотыгъ.
Графиняри Айщэт еупчIыжьыгъ:
- Тэ щыIагъа?
- Ятэрэ янэрэ къызэригъэлъэгъунхэу Перигор кIогъагъэ,- Айщэти графиня нэшIошIым фэдэу шевальер 
Мальтэ зэрэщыIагъэр ыушъэфзэ, тегущыIыкIыгъ,- псаухэба, узынчъэхэба?
- Псаухэщтын, узынчъэхэщтын, ащ тытегущыIагъэп…- 
"Я си Тхь, мы сызыгъалIэхэрэ нэбгыритIур яшъэф 
мыухыжьыкIэ сыдэу зэхьщырха, сызэрэгупцIанэр къыздашIагъэшъ, сэры агъапцIэрэр" ыIозэ, Мария-Анжеликэ 
зэреупчIыгъэмкIэ кIэгъожьыгъагъэми, ыбзэ къыригъэтIатэ 
шIоигъоу шевальем фыщытхъугъ: - Блез-Мари де Эди 
шевальемрэ сэрырэ сыхьатым къехъу тызэкIэрысыгъэти, 
згъэшIэгъуагъэ ар зэрэлIы Iушыр, зэрэгъэсагъэр, итеплъэ 
фэдэу ицIыфыгъи дахэ… Джащ фэдэлI, сыушъэфынэп, 
сызэныбжьыкIэм сэ сызыкIэхъопсыщтыгъэр, синасып 
къыхьыгъэп нахь. Джаущтэу сэIо нахь, си Огюст граф 
тхьамыкIэри, ори ошIэ, цIыф дэеп. Клодина-Александринэ 
гущэри шъхьагъусэкIэ джащ фэд зыфэягъэр, джы нэси 
ымыгъотырэр… Хьау, хьау, Аиссе, сшыпхъу насыпынчъэ 
ар зыгорэущтэу фэзгъашIоу къызыщымыгъэхъу, тхьэм 
ерэмыд. Сибыдзыщэ къыпIумыфагъэми, сэ пфэсшIагъэр, 
уихьалэл, сыдэущтэу къыпIустхъыжьын, шIу плъэгъугъэм 
насыпышIо уехъулIэнэу сыфаешъ, зыми уемыплъэу, 
уемыдэIоу Блез-Мари де Эди шевалье лIы шIагъор къызэрэолъэIурэр фашI.
- Зэ, зэ, Мария-Анжеликэ мама, зэкIэри зэхэсшIыкIыгъ, ау шевальем илъэIоу зыфапIорэр къызгурыIуагъэп. 
Ар лъаIорэ цIыфэп, о къызыфыолъэIугъэр сшIэрэп нахь.

--- Page 383 ---

- ОрыкIи мылъэIонэу ара? - къыраIорэр ыгу зэрэримыхьыщтыгъэр Мария-Анжелики къызыхимыгъэщэу Айщэт 
IугушIозэ, еупчIыжьыгъ.
- СэркIи хэтыкIи ары,- графиням IугушIожьыщтыгъэ 
Айщэти иджэуап нахь кIэкIыжьыгъ.
- КIо хъугъэ, Аиссе, шIу сэшIэ сIозэ, сигущыIэ зыкъыпыбгъэпкIэжь зэпытэу… ТIуагъэр тIуагъэ, шъуитIо 
шъузэIукIэмэ, шъузэупчIыжь, шъузэфэсакъыжь. Ушъхьагъу уимыIэу ушъхьагъу лъыхъо уемыжьэжь.
- Угу хэзгъэкIыгъэмэ, Мария-Анжеликэ мама, къысфэгъэгъу.
- УнасыпышIонэу сэрэшIи, Аиссе, сэ ощ пае сымыщэчын щыIэп. Шевальем ишевальягъэ зышIомыгъанэу 
унагъо шIэ, ари зыгорэу хъун сэIошъ ары… Янэ-ятэхэм 
сыдэу зыкъыпфашIыра? - Iофы зыримыгъэшIэу, джау 
сыдми ешъэбэкIыгъ.
- Хэти ежь ышъхь орба зыIуагъэр, мама?
- Адэ сэры! - Мария-Анжеликэ зыщытхъужьи, Айщэт 
егыижьыгъ: - СызыкIыпфэгумэкIырэр джы къыбгурэIо 
къодыекIэ сенэгуе…
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм де Эдирэ Айщэтрэ зэIукIагъэх. 
Капитул магистрэм Мальтэ къыщыфигъэпытагъэм, зэкIэми 
анахьэу къызэригъэщынагъэм Айщэт щигъэгъозэщтмэ 
ымышIэу бэрэ шевальер егупшысэгъагъ шъхьае, ишъыпкъаIо къытекIоу къызыфеIуатэм, ежь Айщэт къеушъыижьыгъ:
- ГукIодыгъо щыIэп, Эди. ТитIо тишIулъэгъу тыфэшъыпкъэщтмэ, Тхьэм фэшъхьаф ар къэзыгъэуцун щыIэп.
- Сэ сишIэн, Аиссе, сшIагъэ. Синэузыр зэрэзытесхыжьыгъэр сыушъэфыгъэп, сышъхьэфитэуи зысэлъытэжьы.
- ТIощт-тшIэщтым тыдэмыгъэгузажъу, Эди. Орырэ 
сэрырэ тизэкъожьэп, Селини цIыкIури тящэ. Ахэмэ шIулъэгъур, унагъор, сабыир зыфэдэр ашIэрэп. ШIулъэгъунчъэр 
гукIэгъунчъэшъ, къызэрэоблэнхэ щыIэп. ТишIулъэгъу 
утезгъэунэхъонэу сыфаеп. ТIэкIу тезгъэшIэнышъ, типшъэшъэжъые къаIысхыжьыщт. О шIу тылъэгъу къодыий… 
спэкIэкIыгъэ къинмэ ари зыгорэу ахэфэжьын. Хьау, Эди, 
сыгъыщтэп. О зыгъэпыт, къыплъагъаплъэрэмэ афэсакъ. 
Сэ непэ щегъэжьагъэу гъынэгъэ-гумэхагъэ къызэрэсхэмыфэжьыщтыр къыосэIо,- ятэ Арман виконтымрэ янэ 
Клер маркизэмрэ яхэгъэгу шIулъэгъу апэ рагъэшъызэ, 
акъо къызэрэкъомыуцуагъэхэр, исабый зэрагъэхымэрэр 
Айщэт ыгу къызэреорэр зэушъыищтыгъэ де Эди фыпигъэхъожьынэу фэягъ шъхьае, "етIан ар, етIан" ыIозэ, 
зиIэжагъ.
ХII
- Я си Тхь!..- Мария-Анжеликэ къыфагъэсыгъэ къэбарым къыгъэкууагъ.- Огюст, Ларош, тэ шъущыIа, Клодинэ ауIагъэмэ, аукIыгъэмэ сшIэрэп… Хьау, Аиссе, о ащ 
щыпшIэн щыIэп.
- Мама! - Айщэти кIыфыбзэ хъугъэу Мария-Анжеликэ 
тепхъэшыхьажьыгъ.- Уизакъоу узгъэкIощтэп!
Клодина-Александринэ зи къемыхъулIэгъахэм фэдэу 
ищагу зэгъокIыгъэ. Апэу унэм Айщэтрэ Пон де Вельрэ 
илъэдагъэхэр, ахэм ауж Ларошрэ Дэстэнрэ итыгъэх. Гъызэ 
пчъэщтыгъэ Мария-Анжеликэ ыIэблыпкъ бгъуитIумкIэ 
Огюстен-Антуан графымрэ Аржантальрэ аIыгъэу дэкIояпIэм зынэсхэм, унэ лъэгуцэм дэжь къащыпэгъокIыжьыгъэ 
Дэстэн къариIуагъ:
- Клодина-Александринэ псау, графиня… Ла Френе 
ары…
Мария-Анжеликэ илIырэ ыкъорэ закъыIэкIипхъоти, 
унэм илъэдагъ. Джэхашъом Францием и Апшъэрэ совет 
иупчIэжьэгъу Ла Френе укIыгъэу телъ, кIэрахъори ыIэдакъ, 
Айщэтрэ Пон де Вельрэ Клодина-Александринэ Iэ щафэ, 
агъэIасэ.
- Адэ уаукIыгъэу къысаIуагъи сэ… Хэта мы джэхашъом 
телъыри?.. Ла Френея сэIуа?.. УукIыгъа, пIэкIэукIагъа, 
Клодин?..
Клодина-Александринэ ышыпхъу ыбгъэ зыкъыкIихыжьи, тхьамыкIагъоу иунэ къихъухьагъэр къыримыдзэ 
фэдэу, къыIуагъ:
- Зыгъэрыхьат, Мари, зи силажьэп. Шъори шъошIэ, 
нэмыкIхэри щыгъуазэх къыздакIу ыIоу Ла Френе сауж 
зэритыгъэр. Адрэ мафэхэм афэдэу непи "хьау" зесэIом, 
кIэрахъор къырипхъоти, зиукIыжьыгъ.

--- Page 384 ---

- Шыхьат уиIа, графиня? - Огюстен-Антуан графыр 
къэупчIагъ.
- КъаигъагъэкIэ сауж зэритыгъэр зышIэщтыгъэхэр 
симышыхьатыщтхэмэ, непэкIэ шыхьат сиIэп. Ау щытми, 
Тхьэр сишыхьат,- Клодина-Александринэ къащ къызыфихьыжьыгъ.
- Тхьэр шыхьат ашIырэп, Клодин, - унэм къихьэгъэ 
Пьер епископым зэхихыгъэр къыригъэкIугъэп.- Ащ хэт 
изэфагъи имызэфагъи зэхифыщт.
- Тхьэр Тхьэ шъхьае, мы Iофым зыгорэ хэшIыхьэгъэн 
фаеба?!.- Мария-Анжеликэ къэгузэжъуагъ.
- Мари, сшыпхъу кIас, зыгъэрэхьат,- Клодина-Александринэ джыри графиням еушъыигъ,- сихыягъэ зэхэзыфыщтхэр джыдэдэм къэсыщтых. 
Полицием къикIыгъэхэр унэм къиуагъэх, анахьыжъыри 
къэупчIагъ:
- Хэта шъуащыщэу Клодина-Александрина Герен де 
Тансен графиняр?
- Сэры,- гумэкIыгъэ гори зыхэмылъ макъэкIэ Клодина-Александринэ къыIуи, къыухыжьыгъ: - Мыхэр зэкIэ 
сиIахьылых, синэIуасэх, ау шъулъэгъурэ тхьамыкIагъом 
щыгъуазэхэп, мо джыдэдэм шъуапэ итхэу къихьагъэх.
- Клодина-Александрина Герен де Тансен фэшъхьафхэр 
унэм икIынхэу тялъэIу. Шъори ары, лъытэныгъэ зыфэтшIыхэрэ Огюстен-Антуан де Ферриоль графыр, Пьер 
епископыр.
- Сэ сы Мария-Анжелика де Ферриоль графиня,- ыцIэ 
къызэрэрамыIуагъэр шIошъхьакIоу Мария-Анжеликэ 
къызыIуипхъотыгъ,- Клодина-Александрина Герен де 
Тансен графиням сыришыпхъу нахьыжъ.
- Ары, ары, графиня, утэшIэ, Шарлотта-Элизабет 
Аиссе де Ферриоль графиняри ары. Тэ мы IофымкIэ Клодина-Александрина Герен де Тансен теупчIын фае. ШъутищыкIагъэ хъумэ, шъукъедгъэблэгъэщт.
УкIыгъэ IофымкIэ полицием иIофышIэхэр КлодинаАлександринэ зыдэгущыIэхэм, шыхьатхэр унэм къыращагъэх. Ла Френе ыкIэджыбэ къырахыхэрэр къарагъэлъэгъузэ, тхылъыпIэ зэтеуплIэкIагъэм зынэсхэм, итым къеджагъэх: "ЗысыукIыжьыгъэу сыкъэжъугъотымэ, зэсшIэжьыгъэмкIэ жъугъэмысэщтыр Клодина-Александрина 

--- Page 385 ---

Герен де Тансен графиняр ары. Непэ-неущэу сыкъыбдэкIощт къысиIомэ, сигъапцIэзэ, сфэмыщэчыжьыным 
сишIулъэгъу нигъэси, дунаир сигъэхъожьыгъ. СишIулъэгъу 
къабзэ къырыджэгугъэм сыд ешъупэсыгъэми, сырырэзэщт. Ла Френе".
Клодина-Александринэ зэхихыгъэр шIошъхьэкIо-шIощхэнэу полицейхэмрэ шыхьатхэмрэ къызэпиплъыхьагъэх, 
ау Ла Френе къызэрэдэзекIогъэ емыкIум къызэтыричыгъ:
- Сыд делагъа ар!.. ШIу уамылъэгъугъэ пае зыуукIыжьынэу ара?! Мы сапашъхьэ зизыукIыхьажьыгъэм 
мыхъун есIолIэнэу сыфаеп, ау щхэны ар!..
- АрынкIи мэхъу,- полицей нахьыжъым къыдыригъашти, къыухыжьыгъ,- ау шъуиIоф зэхэтфыфэ, графиня, 
охътэ кIэкIыкIэ утыубытын фае.
Унэм ращыщтыгъэ ышыпхъу Мария-Анжеликэ зелъэгъум, куогъу имыфэу къызэхэфагъ, къызагъэнэхъэжьым, къышъхьэщытыгъэ ышнахьыкIэ егыигъ:
- Сэ укъысшъхьэщытын нахьи пшыпхъу зыдащагъэм 
укIуагъэмэ нахьышIугъ.
- Тшыпхъу ихыягъэ, Мари, къэнэфэщт. Клодинэ ащ 
фэдэ зэримышIэщтыр ори ошIэ. Полициеми ар ымышIэу 
щытэп.
- Клодинэ лажьэ зэримыIэр сэри сэшIэ, полициеми 
ешIэ,- Мария-Анжеликэ къызэшIотIысхьагъ,- арыба 
Герен де Тансенмэ, де Ферриольмэ къытэмыпэсыгъэу 
къытахыгъэ шъхьакIом сызыфистырэр… Ла Френе пэшхожъым Iогъу-шIэгъу зыкъемыгъэшI, благъэу къызыкIэрымыгъахь сIозэ, тхьапшырэ а насыпынчъэм есIуагъ 
сэ…
- Мари, графиня, ищыкIагъэп…- епископыр джыри 
ышыпхъу еушъыигъ,- зызыукIыжьыгъэм, умыгумэкI, а 
зыдэкIуагъэм зэрифэшъуашэу къыщеупчIыщтых.
- А мэхъэджэжъым сэ сыпылъэп, сшыпхъу тхьамыкIэ 
Тхьэм къерэухъуми ары. Аиссе, тэ ущыIа, услъэгъурэпи?
- Шарлотта-Элизабет Аиссерэ Пон де Вельрэ 
Эркюль-Андре де Флери дэжь кIуагъэх,- Огюстен-Антуан 
графым джэуап къытыжьыгъ.
- Ара? - Мария-Анжеликэ ынэкIушъхьэмэ лъы къячъэжьэу къэгушIуагъ, етIанэ ышъокIэ зыкъызэблихъузэ, 

--- Page 386 ---

графым къеупчIыжьыгъ: - Оры, о сыда узыфыщысыр, 
Орлеанскэ регентым дэжь узыфэмыкIорэр?
Огюстен-Антуан де Ферриоль графыр нэмыз-Iумызэу 
шъузым зыIоплъэм, ятэ зэхыригъэхызэ, Аржанталь янэ 
еушъыекIыгъ:
- Мама, Орлеанскэр зэрэлIагъэр пщыгъупшэжьыгъэщтын…
- Ары шъыу, сшъхьэ зэкIокIыгъ, а тхьамыкIэри 
щыIэжьэпи… Ау ар щымыIэжьмэ, пачъыхьэр псауба. Ащ 
дэжь тыкIонышъ, тиIоф зытетыр едгъэшIэн фае.
- Зымыухыжь, графиня,- лIыри къеушъыигъ,- Клодинэ 
зэрэхыем сэ сицыхьи телъ, мары къатIупщыжьыгъэуи 
плъэгъун.
- Адэ хые, адэ къатIупщыжьын! Шъо егъашIэм Ферриольхэмрэ Тансенхэмрэ шъузыфэшIушIэгъэ Франсым 
ипачъыхьэ дэжь шъукIонэу, шъуелъэIунэу къешъумыгъэкIумэ, сэ сшъхьэкIэ сыкIон, селъэIун. Сшыпхъу тхэкIо 
цIэрыIом ынэпэ къабзэ Ла Френе фэдэ шъхьэмылъытэжь 
хэтакIощтыгъэм езгъэуцIэпIыщтэп. Зытемыт сIорэп, Пьер, 
гъэшIэгъона ар баигъэмэ, IэнэтIэшхо зэрихьэщтыгъэмэ!..
Де Ферриольхэмрэ де Тансенхэмрэ Iоф хэзгъафэхи, 
ежьыри Iоф зыхэзыдзэжьыгъагъэ Клодина-Александринэ 
Шатле хьапсым чэщ-зымафэ чIагъэси, Бастилие хьапсым 
ащэжьыгъ. Джа мэфэ дэдэми ащ икъэбар Париж диз 
хъугъэ. Хэти ежь зыфаер хигъахъощтыгъэ, хигъэкIыщтыгъэ. ТхакIор зыгъэхыещтыгъэхэри багъэ, зыгъэмысэщтыгъэхэри мэкIагъэп. Ау Iофым ишъыпкъапIэ щыгъуазэхэм, 
ары пакIошъ, Iор-IотэжьыкIэ ар зэхэзыххэрэм зызыукIыжьыгъэм агу егъунхэм ычIыпIэкIэ, бзылъфыгъэ дэхэ фалIэр 
ишIулъэгъу-джэуапынчъэ зэрекIодылIэгъэ шIыкIэм дэхьащхыщтыгъэх нахь, агъэхыещтыгъэп.
Сыдрэ Iофи уахътэ зэрищыкIагъэу, Герен де Тансен 
графинямрэ Ла Френе маркизэмрэ яIоф, Эркюль-Андре 
Флери мызэу-мытIоу хэгущыIэгъагъ нахь мышIэми, ащ 
ишIуагъи къэмыкIуагъэу щытэпщтын, мэзищэ ыкъудыигъ. 
Джа уахътэм къыкIоцI Бастилие хьапсым Клодина-Александринэ дагъэсыгъэми, хые тхылъ пылъэу къатIупщыжьыгъ.
- Лажьэ зэрэуимыIэр сшIэщтыгъэ, Клодин,- Мария-Анжеликэ ышыпхъу IаплI рищэкIызэ, риIуагъ,- ау 

--- Page 387 ---

хьапсыжъым ащ фэдизырэ ущаIыгъын Iоу сшIагъэп. Сыдэу 
ущыхъугъа, сшыпхъу цIыкIу? Хьапсым зы сыхьат учIэсынри 
илъэс псэу удагъэсыныри зэфэдэ. Клодинэ нахь дэхэ-псыгъо зэкIоу, Аиссе, къытфэкIожьыгъэмэ сшIэрэп?.. Ла 
ФренекIэ къыохъулIагъэм, Клодин, сэ силажьи хэлъ, 
къысфэгъэгъу. Шъыпкъэ, а IаежъымкIэ Аиссе о къыбдыригъаштэщтыгъэ нахь, сэ къыздыригъаштэщтыгъэп… 
ЕгъашIэм зыкIиугъоегъэ мылъкум ежь-ежьырэу хьарамыжъым зыхигъэныжьыгъ…
- Хъугъэ, Мари, темыгъэудэгу. Ащ нахьи нахьышIу 
шъо шъуикъэбармэ сахэжъугъэдаIуи. Сыдэу хъухэра 
уиIофхэр, Аиссе?
- Сыдэущтэу хъуных, о уиIофмэ анахь Iоф Аиссерэ 
сэрырэ тимыIагъэу,- Мария-Анжеликэ Айщэт иджэуап 
емыжэу къыIуагъ.- Тэ тизакъуа, Ферриольхэри, Тансенхэри арых. ЧIыпIэ къин узифэкIэ ары хэти зыфэдэр къызыпшIэрэр. А Клодин, ащ фэдизэу Аиссе шIу уелъэгъу Iоу 
сшIагъэп. Ар ощ пае зынэмысыгъэрэ ымышIагъэрэ къыгъэнагъэп. УкъамытIупщыжьыгъагъэмэ, пачъыхьэм дэжь 
кIонэу зигъэхьазырыщтыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, Аиссе,- Клодина-Александринэ 
Айщэт зыфищэий ынэкIушъхьэ ебэугъ.
- Ащ "тхьэуегъэпсэу" хэлъа, Клодин? УзэIахьылэу 
шIулъэгъу-зэфэсакъыр уазыфагу дэмылъы хъумэ, узэпэчыжьэщт.
- Ары, ары, Аиссе. Уятэ Шарль граф тхьамыкIэр 
зэсымаджэми, Клодинэ Iоф зыхэфэми, зи къызытебгъэнагъэп. Ащ "тхьэуегъэпсэу" хэлъэп оIо шъхьае, сызэрэпфэразэр къыосымыIон слъэкIыщтэп. Аиссе иIофхэр, 
Клодин, сыдым тетынха, джа зытетыгъэм тетых.
- А зыфапIорэми, Мария-Анжеликэ мама, шъыпкъэ 
хэлъ,- Айщэт ипшъэшъэжъые ыгу къыпылъади, хэщэтыкIыгъ,- модэ зыгорэм щаIыгъ уисабый сыдэущтэу уфэмыгумэкIына?..
Клодина-Александрини тIэкIурэ щысыгъэу къыIуагъ:
- Ар шъыпкъэ, Аиссе. Угу ихъыкIырэр сэ къызэрэзгурыIоу цIыф къыгурыIощтэп. Симэзищ хьапс бэмэ саригъэгупшысагъ. Сэ сисабыикIэ къысэхъулIагъэр о къызэмыгъэхъулI. Зыми шъуемыдэIоу къаIышъухыжьи, шевальемрэ орырэ зэдэшъупIу.

--- Page 388 ---

- Сэри ары сIорэр, Клодин,- Мария-Анжеликэ графиням ышыпхъу дыригъэштагъ.- Ау тимахълъэ хъущт 
шевальем изекIокIэ-гъэпсыкIэ сыгу рихьырэп. Мальтэ 
кIомэ-къэкIожьызэ, зырегъэукIыхьэмэ хьауми къагъэщынагъэмэ сшIэрэп.
- Хьау, - Айщэт ишIулъэгъу аригъэумысын ымыдэу 
псынкIэу къыIуагъ,- Блез-Мари де Эди ащ фэдэ цIыфэп. 
Ар джыдэдэми хьазыр,- джы нэс ерагъэу ыIажэщтыгъэ 
пскэр Айщэт къыщыхьи, зэшIуитхьалыкIэу заулэрэ пскагъэ.
- Адэ сыда ащыгъум зызфыригъэукIыхьэрэр? - Айщэтрэ Эдирэ яIоф щымыгъуазэ фэдэу Мария-Анжеликэ 
къеупчIи, къыфэгумэкIэу къегыижьыгъ: - Мы уипскакIэ 
сыгу рихьырэп, Санс укъызикIыжьыгъэм щегъэжьагъэу 
опскэ. КIымафэр чъыIэ, зыфап, зыфэсакъыжь тхьапшырэ 
къыосIуагъа, удаIорэп, укъаигъ.
- Мыщ ыпэкIи къыосIогъагъ, джыри къыосэIо, Мария-Анжеликэ мама, сэры тиIоф зезыгъэукIыхьэрэр. Де 
Эди идзэ къулыкъукIэ згъэохъунэу сыфаеп. Пачъыхьэм 
иухъумэкIо дзэ гвардие хагъэхьанэу къагъэгугъагъэшъ, 
ар къызыдэхъукIэ ары унагъо зытшIэщтыр.
- ГъэрекIоба ащ хэхьанэу къызысэпIогъагъэр? - МарияАнжеликэ ежь ышъхьэкIэ зыгъэгумэкIыщтыгъэ мылъку 
Iофыр джыри къышIутекIозэ, уцущтыгъэп.
- КъыосIогъагъ шъхьае, пэрыохъу къытфэхъун цIыф 
тиIагъ.
- Орлеанскэр арыщтын,- Клодина-Александринэ 
щхыпцIыгъэ.
- Ары, Клодин, къэпшIагъ.
- Джары сэ пый шъуиIэ хъущтэп къызыкIышъуасIощтыгъэр,- Мария-Анжеликэ тIуми ягыи фэдэзэ, Айщэт 
фыреплъэкIыгъ.- Шъэф мыухыжь уиIэ зэпыт, Аиссе… 
КъысэпIогъагъэмэ, сэ ар бэшIагъэ зызэшIосхыщтыгъэр… 
Джы Орлеанскэ лIы бэрэчэтышхор зыщымыIэжьыкIэ, 
зыдигъэзэжьыгъэм Тхьэм шIу щешI, шъуигъогу Iухыгъэу 
тлъытэн. Арба, Клодин?
- А Iух адэ, Мари, сыд илIэужыгъуа узыщытхъурэр, 
тызыгъэунэхъугъэмэ ари ащыщ! Ащ нахьи нахьышIу Аиссетхэм тадэгъэIэпыIи.

--- Page 389 ---

- О джы уиIоф зытетымкIэ, Клодин, уишIуагъэ къызэрэкIощтыр сшIэрэп, ау неущ щегъэжьагъэу сэ Аиссе 
сызэрэдэIэпыIэщтымкIэ усэгъэгугъэ.
- Хьау, хьау, - Айщэт къэгузэжъуагъ,- ар де Эди 
ыдэщтэп.
- Сыда! - Мария-Анжеликэ ымакъэ зыкъышIуиIэтыгъ.- 
Шъугу рихьыщт-римыхьыщтыр зыщыжъугъэгъупш, тызыщызэфэсакъыжьын лъэхъан тызхэтыр. Шевальем янэ-ятэмэ 
адэгъэгущыIэгъэн гори къэгъотыгъэн фае.
- Ахэр ары, мама, уздэгущыIэ мыхъухэщтыр…- Айщэт 
къыIуи, нахь мэкъэ шъэбэ-кIэгъожьыкIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - ЕтIан ар, етIан.
- Сыда ар "зыкIэетIанэр"! Тэщ нахьи ахэмэ Франсыр 
нахь шIу алъэгъуа? Арман виконтымрэ Клер маркизэмрэ 
ар аIозэ, акъо Орденым тырагъэгушIухьи, агъэунэхъугъ. 
Эркюль-Андре Флери кардиналыр адэзгъэгущыIэщт сэ 
ахэмэ.
- КъыуаIорэм едэIу, Мари, зи адэбгъэгущыIэщтэп,- 
Клодина-Александринэ ышыпхъу епхъэшэкIыгъ,- Аиссерэ 
шевальемрэ афызэшIокIыщтыр ягъашI.
- Ары, ары…- Мария-Анжеликэ къэгубжыгъ,- джар 
шъуIомэ, сышъодэIузэ, джы къышъохъулIагъэмэ шъуяплъыжь, шъуитIо сышъуухыгъ…- Графиням ыжэ къыдэлъэтыгъэхэ гущыIэхэмкIэ псынкIэу кIэгъо жьыгъ: - СэжъугъаIохэрэр сшIэрэп, къысфэжъугъэгъу. Дэгъу, дэгъу, 
джыри сыкъышъодэIун. Ау, Аиссе, шъуиIоф кIыхьэ-лыхьэ 
зышъушIыкIэ, сIощт-сшIэщтымкIэ ори, шевальеми сышъоупчIыжьыщтэп. Армэ, Клодин, о къыосIощтми къедэIу: 
Ла Френе ихьэдамэ зэрыугъэ унэм уизгъэсыжьыщтэп. 
Тадэжь уесыфэ уиунэ пщэжьынышъ, тэри ты къыбдэIэпыIэзэ, нахь дэгъу пщэфыщт. Тэрэзба, Аиссе?
- СшIэрэп, мама. Ар Клодинэ къызэриIу.
- Зэхэпхыгъа, Мари, къыуаIуагъэр? Зы делэ горэм 
сиунэ гуIэтыпIэ зызэрэщиукIыжьыгъэм пае сэбгъэхъожьыщт, ара? Пачъыхьэр къысэлъэIугъэкIи, фэсшIэнэп.
- Уисышъуна, Клодин?..- Мария-Анжеликэ ыгъэшIэгъуагъ.- КъыщыуашIагъэр угу къэкIыжьэу уисышъунэп 
сэIошъ ары.
- Сыда сызыфимысышъущтыр?.. НэмыкIи къыщысэхъулIагъ ащ…- Клодина-Александринэ сабый къызэрэщыфэхъугъагъэр ыгу къэкIыжьи ымакъэ къышIуефэхыгъэти, псынкIэу хигъэкIокIожьызэ, щхыпцIыгъэ: - Сыда 
сызыфимысыщтыр? Укъызысфыщытхъущтыгъэ лIы къабзэм имылъку хъущэ къызэрэзIэкIэсымыгъэхьагъэмкIи 
сырыкIэгъожьэу, сапашъхьэ зыщызэриукIыхьажьыгъэмкIи 
сыдэхьащхыжьэу сисын. Тэрэзба, Аиссе?
- Узэрагъэмысагъэм, Клодин, ащ нэмыкIырэ еIолIапIэ 
иIэп,- ыгу имылъымкIэ Айщэт дыригъэштагъ.
- Мыдэ мыхэр… Мыдэ мыхэмэ, тхьэ зэтагъэх, зэрэзэдырагъаштэрэр… Сэрмэ, ахэр сфэIощтыхэп. Джырэ 
ныбжьыкIэхэр, тэ тфэдэхэп. Дунэе кIодыжьыгъом тынэсыгъэкIэ енэгуягъо… Мыхъун сэIомэ, си Тхьэ лъапI, си Тхьэ 
лъаг, къысфэгъэгъу,- цырицэо макъэу къэIугъэр МарияАнжеликэ игопэ-ушъхьагъоу къыIуагъ: - Модэ шъукIу, 
щэджэгъуашхэр къэсыгъ, сэ непэ тIэкIу зызгъэнэкIыщт. 
Зэ моу къэуцу, Аиссе. Сэ къыосымыIомэ, мы уипскэ 
Ларош зэхихырэба? Шарль граф тхьамыкIэр зыщымыIэжьым ыуж тидоктор Iэпэдэлэл тишIыгъ сэ джары, 
Клондин, зыкIасIорэр. ЧъыIэр пхифыфэ щай стыр ешъу, 
псы фэбэ лэджэн пчыхьэрэ Софи зыфегъэшI, сэри Iэзэгъу 
уц горэм сыкъыпфылъыхъущт. Сэ сынаIэ къыптемытымэ, 
хэт гущэм ынаIэ къыптыригъэтын? Ори, Клодин, уипсауныгъэ уфэсакъыжьырэп,- ышыпхъу мыдаIуи егыигъ. 
Изакъоу къызэнэжьым, тIуми афидзыжьыгъ: - Псауныгъэ 
шъуимыIэу шъудэхэ къодыекIэ, Iыгъынэу зыми шъурищыкIэгъэщтэп.

--- Page 390 ---


ЯБЛЭНЭРЭШЪХЬ
I
Непэ апрелым и 24-рэ, 1727-рэ илъэс.
НеущмыкIэ Селини къызыхъугъэр илъэсих хъущт. Санс 
гъогум Айщэт зытехьащт пчэдыжьыр къэсыфэ шIуабэ 
дашIэу, ипскэ мыуцужьи ащ къыхэхьажьыгъэу, чэщреным 
ынапIэ къефэхыгъэп. Зы упчI Айщэт ышъхьэ илъы гъэр: 
"Сизакъоу сипшъэшъэжъые дэжь имэфэкI мафэ сызэрэкIощтыр тэрэзэу сэшIа?.."

--- Page 391 ---

Хэта Айщэт зэригъэгъусэщтыр? Шевальер Орденым 
къыхэкIыжьыфэ Санс мыкIонэу, исабый кIэмыупчIэн-зэримыгъэлъэгъунэу ежьмэ егъэзыгъэкIэ зэдашIыгъэ Iор 
илъэсих мэхъушъ, де Эди егъэцакIэ. Ежь шевальер зыщыщыныхьажьыщтыгъэкIэ арэп. Ипшъэшъэжъые къызэриу хъумэщтым пае ар ыушъэфын фэягъэ. Ары шъхьае, 
сабыир къызэрэхъугъэр ФерриольхэмкIэ, ТансенхэмкIэ, 
БолингброкхэмкIэ, КаландринихэмкIэ шъэфа? Ау о пIотэрэ 
уишъэфырэ пфагъэIурэ шъэфымрэ зэфэдэхэп. Мальтийскэ орденым упэшIуекIожьмэ, ащ ыгу къэкIэу къыуимышIэн 
щыIэп. 
"Сыгу къыуабгъэрэп, Эди,- Айщэт зэушъыижьы, 
зэцIэцIэжьы,- уяти, уяни Селинирэ сэрырэ къызыкIытфэмыехэр къызгурэIо. УищыIэныгъэ тещыныхьэхэрэм сыдэущтэу сыгу ябгъэна?.. Сэры мысэр, ори, шъуилIакъокIи Iоф 
шъухэсыдзагъ. Хьау, тэщ пае уищыIэныгъэ хэозгъэлъхьащтэп! Типшъэшъэжъые насыпынчъэ зэрэхъущт-къехъулIэщт гущэр сшIэрэп нахь, сищыIэныгъэ пфэстыным сэ 
джыдэдэми сыфэхьазыр. Ау зэкIэми анахь дэгъугъэр уиIоф 
дэхэ-дахэу зэшIобгъэкIэу тищи зы чIыпIэ тыпшIыжьыгъэмэ 
арыгъэ. Я си Тхь, тыкъызэхэшIыкI, тигухэлъ къыддэгъэхъу, 
пэрыохъу къытфэхъухэрэм агу шъабэ къытфэшI. НэчыхьанчъагъэкIэ згъотыгъэ нахь мышIэми, ащ уишIэ хэмылъыгъэу щытэпышъ, сипшъэшъэжъые гум исынэжьыщтэп. 
Моу тиIоф зэрэзэпыфэу зы сыхьаткIи ибэIыгъыпIэм Селини 
чIэзгъэсыжьыщтэп. Къэплъфыгъэм узэрянэр ебгъэшIэн 
уфимытыным нахь тхьамыкIагъо сыд щыIэна!.. Изабель-Луи зи згъэмысэрэп. Селини зэрэсигъэлъэгъурэмкIэ тхьэегъэпсэу есэIо. Ари уишIушIэзехьэшъ, си Тхь, бэрэ, бэрэ 
бгъэпсэунэу, бгъэузынчъэнэу сыолъэIу".
Мэфэныкъо гъогур къакIуфэ, тIэкIу тешIэ къэси зипскэ 
къызыщыхьэщтыгъэ Айщэт Ферриольмэ яегъэшIэрэ шыкоо 
Жак къыфэгумэкIэу, къежьэнхэм ыпэкIэ Мария-Анжелики 
къызэреIушъэшъэгъагъэ ахъщэ Iофри хэлъэу, къыфызэриIокIыгъ:
- Шъхьаныгъупчъэр дэщай, графиня, жьыр къыоокIы.
- Тхьэуегъэпсэу, Жак.
- Уятэ Шарль де Ферриоль граф тхьамыкIэр псаугъэмэ, моущтэу усымаджэу гъогу укъытыригъахьэщтыгъэп. ЦIыфышхуагъ, цIыфышIугъ, цIыф хьалэлыгъ ар! 

--- Page 392 ---

Загъорэ графымрэ сэрырэ, зэрэхъурэри тымышIэу, 
щыIакIэм илъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ, ори 
къэпшIэжьынкIи мэхъу, тызэнэкъокъущтыгъэ. Мощ фэдэ 
цIыф Iушым сыдым сыкIигъэхьания сэ, ау сIорэ горэми 
къезэгъыщтыгъэ. Графыр тхэкIыжьи, ори ибэу укъэнагъ, 
сэри сыжэ пхыгъэу джы Ферриольмэ сахэт. Огюстен-Антуан графымрэ Мария-Анжеликэ графинямрэ шIукIи екIи 
сикухъэренэ щызэдэгущыIэхэрэп. Цыхьэ къысфамышIыкIэ енэгуягъо.
- Хьау, Жак, ухэукъо. Ахэри лъэшэу цIыфышIух.
- Джаущтэу, графиня, къыпщэхъумэ дэгъу. Ау, сиIуагъэ тазфагу къыдэрэнэжь, ахэр уятэ тхьамыкIэм кIэхьанхэп. 
Зыми ущигъэкIагъэп, уригъэхъопсагъэп. ЕгъашIэм узэрэщыIэн, пфикъун мылъку, шъыпкъэмэ, къыпфигъэнагъэу 
аIуагъ. Сышъугъуалэпти, ар зызэхэсэхым, сигуапэ хъугъэ.
- Шъыпкъэ, Жак,- шыкуаом ятэ щымыIэжьым къыриIолIэгъэ гущыIэшIухэм Айщэт ыгу къызэрагъэушъэбыгъэр 
арыщтын, къызыфеупчIыгъэм зыгорэ хэлъми емыгупшысэжьэу джэуап ритыжьыгъ, къыфишIагъэр зыфэдизыри 
ыушъэфыгъэп: - Изыщанэ къыстыритхагъ.
- ТхылъыпIэкIи къыгъэшъыпкъэжьыгъа?
- Ары, Жак.
- Джары цIыфыгъ, джары шIушIагъ зыфаIорэр! - Жак 
къызыхэкуукIым, шымэ ячъэ рагъэхъугъ, тIэкIу тешIагъэу 
ышъхьэ ыгъэсысызэ, къыухыжьыгъ: - Шарль де Ферриоль 
граф тхьамыкIэм джары сэ, Шарлотта-Элизабет Аиссе, 
шъхьакIэфэныгъэ зыкIыфэсшIыщтыгъэр, шIу зыкIэслъэгъущтыгъэр…- "адэ тэ зи къытфищэигъэпи…" гукIэ 
зыфыпигъэхъожьыгъ. Ежь ышъхьэ пае зэгупшысыгъэм 
къыкIигъэщтэжьыгъэу графым зэрэщытхъущтыгъэм къыпидзэжьыгъ.- Шъо, черкесхэм, шъухэлъ гущыIэжъэу о 
графым ебгъэшIагъэу ыIоти, къысиIощтыгъэр ошIа? "ШIу 
шIи, псым хадз". Апэм ащ къикIырэр къызгурыIощтыгъэпти, уятэ графым сызеупчIым, зыщыщхэр сымышIэщтыгъэхэ черкесхэм нэшIукIэ саригъэплъыгъ. "ШIу пшIэмэ, 
игугъу умышIыжь, укIэмыупчIэжь, уишIушIэгъэ псыгъуаткIо умышIэ горэм Iуфэнышъ, ишIуагъэ екIыщт". Арба ащ 
къикIырэр?
- Ары, Жак. СыцIыкIузэ, аущтэу синэнэжъ ыIоу зэхэсхыгъагъэ. Ау черкесмэ язакъокIэ сыгугъэрэп а 

--- Page 393 ---

гущыIэжъыр зиIэр, инджлызмэ ащ ехьщыр яIэу Болингброк 
лордми къысиIогъагъ.
- Инджлызхэми ар яIэнкIи мэхъу, ау тэ, франсхэм, 
тимыIэр ахэм зыкIяIэн фаер сшIэрэп…- "черкесхэри 
инджлызхэри сэ сищыкIагъэхэп, ащ нахьи нахьышIу Санс 
тызыфэбгъэчъэ зэпытырэм игугъу къэпшIыгъэмэ" Жак 
зэриIожьи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Шъыпкъэм уфаемэ, 
черкесхэр дунаим тетхэми сшIагъэхэп. Зиунэгъо-набгъо 
къэзыухъумэрэ франсмэ сащыщышъ, къохэри, пхъухэри, 
пхъорэлъфхэри сихъоихэшъ, сабыим, пIуныгъэм фэгъэхьыгъэ гущыIэжъ Iушхэри шъуиIэхэщтын… Ау ахэр 
пшIэщтыгъэхэми, пщыгъупшэжьыгъэхэу къычIэкIын…
- Сыда зыкIысщыгъупшэщтыр? - Айщэт зэхихыгъэм 
ыгу зыкъыригъэпхъотагъ.- Уисабыигъом угу иуубытэрэр 
ныбжьи пщыгъупшэжьыщтэп. Мары сыгу къэкIыжьыгъэх 
укъызыкIэупчIагъэм фэдэхэри: "Чыр цIынэзэ, къауфэ, 
сабыир цIыкIузэ, агъасэ", "Уисабый зэребгъас, уилI зэресагъ", "Янэ ихабзэ ыпхъу ибзыпхъ", "Янэ еплъи, ыпхъу 
къащэ",- Айщэт къышIэжьхэу шъхьэм къыфечъагъэхэр 
къыпчъыгъэх.- Джыри ара? - лъэпкъ адыгэхэмкIэ зэрэригъэлыящэрэр къыгурыIуагъэу, зыщыщ хъугъэ французхэмкIэ гуцафэ римыгъэшIы шIоигъоу къыпигъэхъожьыгъ.- ФрансхэмкIи сабыим, пIуныгъэм яхьылIагъэу 
гущыIэжъ дэгъухэри тиIэх…
- ТиIэх, графиня, тиIэх! - Айщэт къыIонэу ригъэжьэгъагъэ француз гущыIэжъхэр Жак зэпыригъэугъэх.- Тылъэпкъышхоу тимыIэ мэхъуа! Ау згъэшIагъорэр лъэпкъышхуи лъэпкъ цIыкIуи ягущыIэ Iушхэр зэрэзэтефэхэрэр 
ары. Узыщыщ черкесхэр лъэпкъ цIыкIух сIорэп, къэппчъыгъэ гущыIэжъхэм яIушыгъи зэхэсхыгъэ. Сыд пIуи, нымрэ 
пхъумрэ афэгъэхьыгъэу къэпIуагъэр? Моу сыгу къэгъэкIыжьи…
Айщэт щхыгъэ:
- Ар угу зимыубытагъэкIэ, Iушыгъэ хэлъэпщтын, Жак.
- Сыгу исымыубытэ мэхъуа, графиня, къыкIэIотыжьыныр сишэнышъ, сыкъыоупчIыжьыгъ нахь, нымрэ пхъумрэ 
афэгъэхьыгъэ гущыIэжъхэр дэгъоу къэсэшIэжьых: "Янэ 
ихабзэ ыпхъу ыбзыпхъ", "Янэ еплъи, ыпхъу къащэ". Джа 
зэхэшъухыгъэмэ яIушыгъэ шъуегупшысэзэ, шъуеужьыр, 

--- Page 394 ---

тигъогу хэжъугъэкI, силъэкъофхэр,- джаущтэу ясэмэркъэу-яшъэбэкIызэ, ишхэр гъогум тыригъэгушIухьагъэх.
Нахь фэбагъэ зыхэлъ макъэкIэ Айщэт джы щхыгъэ.
- Сыда, графиня, черкес гущыIэжъхэр тэрэзэу къэсымыIуагъэхэу ара?
- Хьау, Жак. Гъогум фэгъэхьыгъэу къэпIуагъэм черкес гущыIэжъ горэ сыгу къыгъэкIыжьыгъэшъ ары.
- КъаIо, Iушыгъэ хэлъмэ, ари сыгу исыубытэн.
- "Гъогум лъэой къедз".
- Сыд пIуи?.. Сыдэущтэу гъогум лъэой ебдзыщта?
- Гъогум о лъэой зебдзыгъэр бэшIагъэ, Жак.
- Сыдэущтэу? 
- Гъогум тетхэр зэщхэ хъумэ, "шъуащыщ горэм 
гъогум лъэой къырерэдз" аIо. Нэ зырызкIэ лъэоир зэрэзэхэтым фэдэу сыд фэдиз гъогум икIыхьагъэми, къэбаркIэ рагъэкIэкIынэу ащ къекIы.
- Сэ гъогум лъэой къызездзыгъэр бэшIагъэмэ, графиня, джы о уилъэой дзыгъэ сыкъежэ,- шыкуаор къесэмэркъэужьыгъ.
Айщэт къызыфеупчIыгъэхэм "сыдэу мыр къыспыпкIэгъап шъыу!.." ыIозэ, джэуап аритыжьыгъ. Шыкуаом 
фэгъэхьыгъэхэу ошIэ-дэмышIэ гурышхъохэр Айщэт ыгу 
къыфихьэгъагъэх шъхьае, егъашIэм Ферриольхэр къезыщэкIхэрэ лIыжъым цыхьэ фимышIыныр къыригъэкIугъэп. 
Гъогум узызэдытехьэкIэ, уибзылъфыгъагъи уихъулъфыгъагъи къыдэплъытэзэ, зыгорэхэм уазэрэтегущыIэщтыр 
Айщэт зыдишIэжьыщтыгъэми, гум къыриIуагъэмкIэ Жак 
фыпиупкIыгъ:
- Черкес бзылъфыгъэм хъулъфыгъэм ыпашъхьэ гъогум лъэой ридзырэп, рыдэкIуаеуи ригъэлъэгъурэп.
- Ари Iушыгъ. Джары сэ япчъагъэкIэ лъэпкъ макIэхэр 
франсмэ, нэмыцмэ, инджлызмэ сыдым акIигъэхьан 
зыIорэмэ закIыфэсымыдэрэр.
- Тхьэуегъэпсэу, Жак,- къызыхимыгъэщэу Айщэт 
хэщэтыкIыгъ.- Iушыгъэ пхэлъыным лъэпкъышху, лъэпкъ 
цIыкIу, цIыф гъэсэгъэшху, цIыф къызэрыкIу фэIуагъэп. 
Бзэу аIулъыми ар елъытыгъэп. Хэтрэ цIыфи ышъуи, ыбзи, 
ищыгъыни, игъомыли, икъэшъуакIи, игупшысакIи, идини 
афэмыгъэхьыгъэу иIахьышIу хишIыхьэмэ, дунаир нахь 
гъэшIэгъон хъущт - джары Вольтер зыкIиIорэр.

--- Page 395 ---

- Джа Ферриольмэ адэжь къакIощтыгъэ Вольтер 
къаигъэр арба, графиня, зыфапIорэр?
- Ары! - шыкуаом икъэупчIакIэ Айщэт ыгу зэрэримыхьырэр фыхигъэщэу фидзыжьыгъ: - Ащ фэшъхьаф 
Вольтер тэ Франсым щытиIэп.
- КъызгурыIуагъ джы а лIы Iушыр Франсым зыфырафыгъэр1 ,- псынкIэу Жак зыкъызэблихъужьыгъ.- Шъори, 
графиня, шъузыфэсакъыжь,- икъамыщ пакIэ зыкIигъэсысрэр къыбгурыIонэу къыухыжьыгъ,- мохэм агу къэкIэу 
къыуамышIэн щыIэп.
- Сыда Вольтер сыфэдэу шъхьэфит гупшысэхэмкIэ 
сыIуш-сычанэу къыпшIошIышъ ара? - Айщэт зыдэхьащхыжьызэ, шыкуаом есэмэркъэужьыгъ.
- УIуш, уIуш, - къыIощтым Жаки егупшысэжьыгъэп.
- Хъугъэ, икъун, тизэщытхъужь джащ щытэгъэух,- 
Айщэти шыкоо лIыжъым фидзыжьыгъ.
- КъызэрыпIу, графиня, къызэрыпIу. Мыхъун сIуагъэмэ, къысфэгъэгъу. Уятэ граф тхьамыкIэмрэ сэрырэ 
тиIо зэтемыхьэ зыхъукIэ, джары тигущыIэ зэрытыухыжьыщтыгъэр… Шъуеужьыр, силъэкъофхэр, тиграфиня зэриIоу 
шъуигъогу лъэой зыфытешъудзэжь,- Жак тхьагъэпцI 
нэгукIэ Айщэт къыфызэплъэкIызэ, къыIугушIуагъ.
Айщэт уIугушIокIэ, ыгу къыдэчъыным иIоф джыдэдэм 
тетыгъэп. Гъогум щызэраIуагъэмэ хьарамыгъэ хэлъ-хэмылъми апымылъыжьэу, тIэкIу тешIэ къэси къэблагъэщтыгъэ Санс ежьыр янэми зымышIэщтыгъэ илъфыгъэ къызэрэщыпэгъокIыщтым, зыкъызэрэфишIыщт-зызэрэфишIыжьыщтым агъапэ. ЗизэхэшIыкI зыбзэ къытIэтэгъэ 
илъэсих зыныбжь пшъэшъэжъыер къыIуплъыхьэзэ, бэмэ 
къакIэупчIэщт, сыда риIожьыщтыр? Ыныбэ кIоцI къикIыгъэр 
ыбгъэ чIиубытэнышъ, зэрянэр риIощта? ЗынапIэ зэтедзэгъагъэ Айщэт къыкIащти, шъхьэр къыпхъотагъ: "Ащ игъо 
джыри къэсыгъэп! Илъэсныкъо закъокIэ зытэгъэщыIэжь, 
сиIуб цIыкIу. Бжыхьэ нэс уятэ иIофхэр зэшIуихынхэшъ, 
1 Франсуа Мари Аруа Вольтер ятIонэрэу 1725-рэ илъэсым 
Бастилием чIагъэтIысхьи, къыкIэлъыкIогъэ 1726-1729-рэ илъэсхэм 
Францием рагъэкIи, Инджлызым щыпсэугъ. Ащ Пон де Вельрэ 
Аржантальрэ къафигъэхьыщтыгъэ тхыгъэ пэпчъ (ахэр япчъагъэкIэ 1094-рэ мэхъух) Айщэт къыщыкIэупчIэщтыгъэ, шIуфэс 
къырихыжьыщтыгъэ. 

--- Page 396 ---

щыми зы чIыпIэ тыхъужьыщт. Джа зыфэсIогъэ бжыхьэми 
нэтымыгъэсынкIи хъун… Я си Тхь, сыда силажьэр, нэмыкIмэ 
ялыягъэу сыд тхьамыкIэгъо мыухыжьа къысфебгъэхыгъэр!..- Айщэт ыIэгушъо пIокIэ дахэхэр ыжэ Iуиубытагъэх: - Хьау, хьау, зэхэпхыгъэр къысIэкIэIуагъ нахь, сыгу 
илъэп. Къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI…"
Шъоф уцхэр шхъонтIабзэх, гъогунэпцэ чъыгхэр, 
мычыжьэ-мыблэгъэ мэзхэр зэмышъогъу теплъэкIэ къызэлъэтIэмых, бгылъэ мылъэгэ зэбгырычъыгъэхэм былымхэр 
ащэхъух, чыжьэкIэ къэлъагъорэ къушъхьэ лъэпэпцIыйхэм 
ашыгухэр жъужьын зимыгухэлъ осхэмкIэ фыжьыбзэх. 
Щэджэгъо тыгъэм ригъэзыхыгъэшъ, идунэе нэф 
щыгушIукI-фэзэщызэ, къыфызэплъэкIы. 
Мыхэр Айщэт инэплъэгъу къымыубытыхэу, кIэмыкIыхэу 
арэп. Ау ахэмэ гу алъитэным, хъопсэгъоуасэ афишIыным 
пэчыжь. Аущтэу зэрэщыт пэтызэ, шъофым зизакъоу ит 
чъыг бырэбэ шхъуантIэм зеплъым, зэгыижьыгъ: "Сэ 
сызыхэнырэр… Гугъум фэшъхьаф пшъхьэ имылъмэ, зы 
дэхагъэ гори унэмэ къапэIухьажьырэп зыфаIорэр шъыпкъэ. 
Мо чъыгыми изакъу. Ари зыгорэм ымыгъэгумэкIэу, 
фэмызэщэу, гукъауи имыIэу щытэпщтын. Ащ пае къыгъанэрэп зигъэкIэрэкIэныр, "сидэхэгъэ лъэпэлъэгагъэ 
шъолъэгъу" зинэплъэгъу хэтмэ ариIоныр… Ар зыдэсэшIэжьми, зэсIожьышъунэп…- Айщэт хэщэтыкIи, зыгорэ 
чIинагъэу зыблэчъыгъэ чъыгым фызэплъэкIыжьызэ, 
елъэIужьыгъ: - Къысфэгъэгъу, шъхьэзэкъо чъыг дах, ар 
сэры нахь къыозыIуагъэр, о зыфэпIожьыгъэп… ЦIыфым 
имылажьэ тыралъхьаныр джарыщтын къызэрежьэрэр…"
Айщэт джы нахь гуфаплъэкIэ гъэтхэ дунаим хэплъагъ: 
уашъори лъагэ, чIылъэри дахэ, хьампIырашъо зэмышъогъухэри жьы фабэм щэджэгух, кухъэренэ щэрэхъхэми 
орэд кIаIукIы, шылъэбжъэ макъэхэми ащ дырагъаштэ, 
Жак шыкоо лIыжъыри илъэкъофмэ яшъэбэкIы. 
ЗэкIэри дэгъу загъорэ Айщэт хэмыпскыкIыщтыгъэмэ… 
"Мощ фэдэ дунэе дахэр слъэгъоу сыда сызыфэнэшхъэин фаер? - Айщэт джы зэушъыижьы.- Непэ си Селини 
цIыкIу слъэгъущт. "Усипшъэшъэжъый" есымыIощтми, 
сыбгъэгу кIэсыубытэн, Iэ щысфэн, ижьыкъащэрэ ыгутео 
макъэрэ зыхэсшIэн, зэхэсхын. Ар слъэгъугъэ къин пстэуми 
ауас! "Танте-сянэшыпхъукIэ" къысэрэдж фаеми, янэ 

--- Page 397 ---

имыIэжьэу, сырянэшыпхъоу сэри ащ езыIуагъэр! Ары 
шъхьае сэрыба къэзылъфыгъэр, сэ слъы гъуаткIуи ар! 
Мыщ ыпэкIэ сызыфэкIом, "уикъэмыкIо бэ тебгъэшIагъ, 
сыпфэзэщыгъ" ыIуи, къысэмыгыеу къысэIушъэшъэгъагъ. 
Джы сыдэущтэу зыкъысфишIыщт, сыд къысиIощт? Сытерэплъэ къодыери, сыд къысиIуагъэми, сщэчыщт, къысэгъылIэми, ымакъэ сшIоIэшIущт, сшIогупсэщт…"
ЧыжьэкIэ Санс къэлэ зэбгырытэкъугъэ цIыкIур къэлъэгъуагъ. Ащ идэхьагъу джабгъу лъэныкъо тхышъхьэм тет 
сабыиIыгъыпIэр Айщэт ынэ къызыкIедзэм, ыгу бгъэм 
къыщилъэпэрэпыкIыгъ, кухъэренэм ичъи нахь макIэ хъугъэу 
къыщыхъугъ. ЫкIыб дэс бзылъфыгъэм изытет къышIагъэ 
фэдэу, зыдэкIощтми ыцIэ къыримыIоу Жак лIыжъыр къызэупчIэкIыгъ:
- Мощ тыкIощта, хьауми къалэм тыдэхьащта?
- Сыда къалэм дэтшIыхьащтыр? - шIомыигъо горэ 
къырашIэрэм фэдэу Айщэт ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.
- СшIэрэп ныIа, тыкъыщыуцущтмэ, ущыщэфэщтмэ 
сэIошъ ары…
- Джырэп ар…- зэмыжэщтыгъэ гумэкI горэм зыкъыжэхидзагъэу Айщэт къэгузэжъуагъ.- Укъызыщыуцущтыр сэ етIанэ къыосIощт.
Кухъэренэм Айщэт зекIым, сабыиIыгъыпIэр зыкIызэгъокIым къыкIигъэщтагъ, щэджэгъоуж гъэпсэфыгъо 
уахътэм зэрэтефагъэр къызыгурэIожьым, нахь рэхьатыжьыгъэ. Къэлэпчъэшхом зыщыдэхьащтым, къыпэгъокIыщтыгъэ Изабель-Луизи ылъэгъугъ.
- Уизакъуа? - Изабель-Луизэ къеупчIыгъ.
- Сизакъу, сыда?..- Айщэт щтэгъэ нэгукIэ Изабель-Луи зэ Iуплъагъ.- Селини сымаджа?
- Хьау, Селини зегъэпсэфы. УкъызэрэкIощтым къыкIэупчIэзэ, ерагъэу згъэчъыягъэ. Умыщт, Аиссе, ау уикухъэренэ мыщи IуишIыхьан, Санси дишIыхьан щыIэп, Париж 
егъэгъэзэжь. Джыдэдэм укъысэмыупчI, унэм къыщыосIощт.
Париж кIожьынэу Жак лIыжъым зыкIыраIуагъэри 
къыгурымыIоу, къэупчIэгъуи рамыгъафэу къызытекIыгъэ 
гъогум тырагъэхьажьыгъ.
- Санс укъыщымыуцу, нэмыкI чIыпIэ горэм ори, 
шыхэми зыщыжъугъэпсэф,- къэхъугъэм ыгъапэщтыгъэ 

--- Page 398 ---

шыкуаом Айщэт еIушъэшъагъ,- хэт къыоупчIы гъэкIи, 
уздэщыIагъэри, мыщ сыкъызэрэпщагъэри емыIу.- Унэм 
зехьэхэм, зышъо пычъыгъэ Айщэт Изабель-Луизэ елъэIугъ: - Селини къе хъулIагъэр къысаIу, сшIомыушъэф.
- Селини псау, узынчъэ, къызыущыжьыкIэ, озгъэлъэгъущт. Де Эди шевальер зыхэт Орденым илIыкIуитIу 
пчэдыжь тадэжь щыIагъэх.
- Сыда зыуж итхэр?!.- Айщэт игуIэ макъэ фэIэжэжьыгъэп.
- Блез-Мари де Эди шевальем сабый иIэмэ, мыщ 
щаIыгъмэ, къылъэкIомэ къыкIэупчIагъэх. Сабыймэ апылъ 
тхылъыпIэхэри ауплъэкIугъэх. Неущ Селини зэримэфэкIыщтми щыгъуазэх. Непи, неущи, неущмыкIи Санс дэсынхэу, 
зыгорэкIэ шевальер пшъэшъэжъыем къылъыкIомэ, ауплъэкIун гухэлъ яIэу ахэмэ сягуцэфагъ.
- Сыда тшIэщтыр? - джы гузэжъогъу зыхэмылъ мэкъэ 
гъэтIылъыгъэкIэ Айщэт къэупчIагъ.
- Зыдгъэрэхьатыщт, графиня,- Изабель-Луизэ джэуап 
теубытэгъэ кIэкI къытыжьыгъ, тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Орырэ сэрырэ тызэнэIуас, бэшIагъэ 
тызызэрэшIэрэр, сызэбгъэлъэгъунэу садэжь укъэкIуагъ… 
Хэт къытэупчIыгъэми, макIа етIонэу тшIэрэр…- къащ 
къызызфехьыжьым, ар дэдэри Айщэт ышIагъ.- Джы нахь 
къэбар дэгъуи, Шарлотта-Элизабет Аиссе, къыосIощт: 
Жанетт-Николи мыщ неущ къэкIощт.
- Ар къэбар гушIуагъу,- Айщэт къыIуи, ренэу шIу 
къыфэзышIэрэ икIэлэегъаджэ щытхъужьыгъ,- ЖанеттНиколь цIыфышIу, синеущ гушIуагъорэ сичэфынчъэгъэгукъаорэ щыгъупшагъэп, тхьэегъэпсэу. Пьер игъусэщта 
шъуIуа?..
- Хъулъфыгъэ тищыкIагъэп! - Изабель-Луизэ къызыIуипхъотыгъ, етIанэ щынэгъо чыжьэ горэ ынэ хъурэе 
шIуцIэшхомэ къакIэтаджэзэ, къеупчIыгъ: - Сэ сымышIэу 
шевальер мыщ къэкIонэу шъузэзэгъыгъэмэ шIэ?
- Де Эди мыщ къэсщэнышъ, ори, тэри бэлахь къызыфэтхьыжьына? - къызэрэтепхъэшыхьагъэхэм нахьи нахь 
пхъашэу Айщэт ибысым риIожьыгъ.
- Арымэ хъун…- Изабель-Луизэ щхыпцIи, зэхихыгъэм 
зи къыпиIухьажьыгъэп, ау къеупчIыгъ: - Джы тIэкIу урэхьатыжьыгъа? Ащыгъум къедэIу къыосIощтым. Ле Блон 

--- Page 399 ---

Шарлотта-Селини къыпфэсщэнышъ, игъолъыжьыгъо 
къэсыфэ укIэрызгъэсыщт, ау джа тызэрэзэгъыгъагъэм 
фэдэу зыфэпшIыщт. Урянэп, урянэшыпхъу нахь, къыбгурыIуагъа, Аиссе? - нахь гукIэгъу мэкъэ шъабэкIэ къеупчIыжьыгъ.
Айщэт гумэкIы зыхъукIэ зэришIы хабзэу ыIэхъомбэ 
псыгъо дахэхэр ыIэгу пIуакIэ чIифызэхэзэ, заулэрэ джэхэшъогум тетыгъэу, инэплъэгъу зытыримыхыщтыгъэ пчъэр 
къызэIукIи, Изабель-Луизэ ыпэ итэу хэпшIыкIэу зизычыгъэ 
пшъэшъэжъые од цIыкIур унэм къихьагъ. Ылъэгъурэр 
ыгъэшIагъоу мыцIышъу-зыгъэшIожьыкIэ къызэтеуцуагъ, 
шъхьэр риуфэхыгъ, дыригъэзэкIыгъ, етIанэ ошIэ-дэмышIэ 
Iэ щэигъэхэмкIэ къыIугушIо-къежэщтыгъэ Айщэт кIэрылъэдагъ:
- Танте Аиссе, укъысфэкIуагъа?..
- Ары, Селини, ары…- Айщэт зыридзыхи, пшъэшъэжъыер ыбгъэ чIиубытагъ, ынэгу рифызылIи, ебэугъ.
- Танте Аиссе, огъа?..- Селини губзыгъэ IупкIэ цIыкIур 
къеупчIыгъ, етIанэ ыIупшIэжъыехэр янэ ытхьакIумэ Iуилъхьэхи, еIушъэшъагъ: - Угъынэу усимама?..
- Тантехэри мэгъых, Селини…- ерагъэу Айщэти 
зиIажэзэ, ипшъэшъэжъые еIушъэшъэжьыгъ…- СыпщэгушIукIышъ ары…
II
Зычэщ-зымэфэ уахътэм ычIыпIэкIэ Айщэт тхьэмэфитIо 
Санс къэтыгъэу Париж къызыкIожьыщтым, Мария-Анжеликэ зызэкIиуIапIи, Ларош докторыр игъусэу, Аблон 
заригъэщагъэу къычIэкIыгъ. Огюстен-Антуан де Ферриоль 
графымрэ Дэстэн камердинымрэ гъэтхэ, гъэмэфэ, бжыхьэ 
мазэхэр Пон де Вель хэпIэ чыжьэм щырахынхэу кIуагъэх. 
Пон де Вельрэ де Аржантальрэ хьакъужъокъурэ Париж 
къызыщыхэкIыжьхэрэр япIалъэу мэпсэух.
Ферриоль графмэ яунэгъо къэбар Айщэт зыхэдаIом, 
Софи еупчIыгъ:
- Аблон кIуагъэхэм о сыда узыкIыздамыщагъэр?
- СэшIа сэ…- Софи ытамэхэр зэфищэхи, щхыпцIызэ, 
упчIэ-джэуап къыритыжьыгъ: - Графинямрэ Ларош докторымрэ шыхьат ящыкIагъа?.. Умыщх, Аиссе. УкъызэрэкIожьэу Аблон унэзгъэсынэу графиням къысфигъэпытагъ.
- ТшъхьэщыкIыгъэхэмэ, тIэкIу зыдгъэпсэфын…- 
Айщэти Софи есэмэркъэужьыгъ.
- Тэрэз. Ащ нахьи нахьышIу Селини икъэбар къысфэIуати.
- "Танте Софи" ыIозэ, Iаджри пцIэ къыриIуагъ.
- Сыщыгъупшагъэп, сыкъешIэжьы…
- Мазэ горэ зытешIэкIэ, тызэгъусэу Селини дэжь 
тызэдэкIощт…- Айщэт теплъызыкIи, зэгупшысыгъэр 
къыIуагъ: - ЗэкIэри дэгъу, ау ишъогъуагъэ сегъэгумэкIы… 
Де Эди къэлъэгъуагъэба, Софи?
- Хьау. Сыда?
- Сымадж, жьымыгъот иIэшъ ары…
"Я си Тхь, сыхэукъомэ, къысфэгъэгъу, шъыпкъэм 
сыпэблагъэмэ, сыкъызэхэшIыкI, Аиссе зысшIэрэм къыщегъэжьагъэу мыхъун горэкIэ сызыфегуцэфэн сшъхьэ 
къихьагъэп, ау пшъэшъэжъыер къызыфэхъугъэм къыщыублагъэу гурышхъо-джэнджэшым сыхэт,- Софи шIошъхъуныгъэ зыфыриIэ Тхьэм елъэIумэ-щыгугъызэ, 
зыфеIожьы.- Монастырым щаIыгъ пшъэшъэжъые тхьамыкIэ цIыкIум сэ сыкIэупчIэ, ежь шIу ылъэгъурэр къэлъэгъуагъэ-къэмылъэгъуагъэмэ егъэгумэкIы, ащ ипсауныгъэ 
нахь егъапэ. КъызгурыIорэп къылъфыгъэ закъом аущтэу 
зэрэфэчъыIэр, зи къемыхъулIэгъахэ фэдэу зызэригъэпшъэшъэ зэпытырэр. Ащ дыкIыгъоу итеатрэ кIон зэрэзэпимыгъэурэр, пчыхьэзэхахьэхэм зызэрахимыгъэнырэр, 
дахэу зифэпэным зэремызэщырэр, сурэт зытыраригъэшIыкIыныр, зыхэтмэ закъыхигъэщыныр, къызынимыгъэсыщтхэми, хъулъфыгъэхэр къызэригъэхъопсэнхэр 
зэрикIасэхэр зыфэсхьын сшIэрэп. АхэмкIэ зэрэригъэлыящэрэр есэрэIуа? "Аущтэу мыщ ыпэкIэ зеоIом, къэошIэжьа 
къыуиIогъагъэр?" - Софи къыкIэщтэжьызэ, джы зэупчIыжьи, Айщэт къыритыжьыгъагъэ джэуапыр къыкIиIотыкIы жьыгъ: - "Икъунба сипшъэшъэжъыегъум зыкъызэрэсыухъумэжьыгъэр… Ау сидэхэгъэ-хъопсагъо сшъхьэ рыхэслъэшъухьажьыныр ащ къизгъэкIырэп. Хэукъо ныгъэу 
шевальемрэ сэрырэ тшIагъэм ори ущыгъуаз. Ар Тхьэм 
къытфигъэгъунэу тыщэгугъы, тызэрянэ-тызэрятэр пшъэшъэжъыем етымыгъэшIэнэу тхьалъанэ тшIыгъэми, зыщыдгъэгъупшэрэп, къыттефэрэр фэтэшIэ. Моу тIэкIу 
зытешIэкIэ, ащ Болингброкхэми анаIэ тырагъэтыщт…"
ОшIэ-дэмышIэу Софи къыщиути, къэгъыгъ.
- Сыда, Софи, къыохъулIагъэр? - де Эди шевальем 
игумэкIхэр зэрэфигъэпсынкIэщтхэм егупшысэщтыгъэ 
Айщэт ышъхьэ къыпхъотагъ.- Сэ сызыщымыIэ мафэхэм 
мыщ угу щыхагъэкIыгъа? Умыушъэфы, хэтми фэсыдэщтэп.
- Зыми сыгу хигъэкIыгъэп…- Софи игумышIугъэ 
римыгъашIэ шIоигъуагъэми, къышIухэщэу Айщэт Iуплъагъ, 
зыфэгъыгъэм ышъхьэ фыримыхэу риIокIыгъ: - Селини 
цIыкIур слъэгъу сшIоигъошъ ары…
- Пшъэшъэжъыем,- Айщэт Селини ыцIэ къыримыIоу 
"пшъэшъэжъыекIэ" еджэзэ, Софи къегыигъ,- икъэбар 
къыпфэсIотагъи, шIэхэу ыдэжь тызэдэкIощт сIуагъи… 
Синепэрэ мафэ къызэщымыгъакъоба… Ащ нахьи нахьышIу, 
Софи, пчыхьашъхьэ театрэм тыгъакIуи…
- Сыд гуа уиIэр, Аиссе? - Софи зыфэщыIэжьыгъэп.- 
КъыосIонэп сIуагъэ шъхьае, сыжэ къыдэощы. Уисабый 
цIыкIу зыщаIыгъ ибэунэм къикIыжьыгъо уимыфэзэ, "театрэм тыгъакIу" къызэрэпIошъурэр…- "ужъалым" фыпигъэхъожьынэу къышIудэчъэегъагъэми, зиIэжагъ.
- Софи,- Айщэти къыфадзыгъэр ыдагъэп,- сыда адэ 
сэбгъэшIэщтыр, сыгъэу сыщыбгъэсыщта?
- Хьау, ущысыщтэп,- Софи ымакъэ ымыгъэлъэшыгъэмэ, щигъэкIагъэп,- уилъфыгъэ пфэлъэкIырэр фэпшIэн 
фае. Зэгорэми къыосIогъагъ, джыри къыосэIо: хъущтыр 
хъуи, къыптегущыIэщтыр къызыптегущыIэгъахэхэкIэ, ащ 
ятэр зышIошъуушъэфырэ, зышIожъугъэбылъырэ Орденым 
ерэмышI, къерэгуцафэх фаеми, къаIыпхыжьынышъ, 
ппIущт, хьау пIомэ…- къыIонэу зыфэягъэр къыфэухыгъэп.
- КъаIо, къаIо,- Айщэт ышъокIи ынэхэмкIи зыкъызэблихъузэ, къеупчIыгъ,- сыда къыпфэмыIошъурэр?
- Хьау пIомэ, о къыохьылъэкIыщтмэ, сэ къысягъэтыжьи, сикъутырыгъэм сыкIожьыни, сызэрэтантер ешIэшъ, 
спIущт, ори "узэрянэшыпхъури" щызгъэгъупшэщтэп.
Айщэт ышъо къызэрэпычъыгъэм фэдэу плъыжьыбзэуи 
къызэкIэблэжьыгъ:
- Ара джы къысэпIожьынэу пшIэрэр, Софи?.. Сыдэу 
мы силъфыгъэ шъо зэкIэми шъуигъапэра, шъуфалIэра!..- 
Айщэт зегъэпытэ-зегъэхые ыIозэ, къыщиутагъ.

--- Page 400 ---

- Аиссе, сыпсэ закъу, къысфэгъэгъу,- Софии игъын 
къыщыхьажьыгъ,- угу хэзгъэкIынэу сыфэягъэп, нахьышIу 
зэрэхъущтым сыпылъыгъ…
НэбгыритIум Iэ зэщафэмэ, зэушъыижьхэзэ, зызагъэгъыкIым, Айщэт къыIуагъ:
- "УапэкIэ бдзыгъэ мыжъом уелъэпэожьы" синэнэжъ 
зэриIощтыгъэу Клодинэ зэрэкуигъэмкIэ дгъэмысэзэ, сэри 
джа хьайнэпэгъэ дэдэр зэсшIэжьыгъ…
- Клодина-Александринэ о уфэдэп! - Софи къэкууи, 
Айщэт къыIощтыгъэр къыригъэухыгъэп.- О Селини зыдэщыIэр ошIэ, уфэкIо, "тантекIи", сыд фэдэкIи къыорэдж 
фаеми, укъешIэ.
- СыкъишIэрэ къодыеп…- Айщэт ымакъэ джыри 
къыщитхъагъ, ау зызэрэзыIэкIиубытэжьын кIуачIэ къызыхигъотэжьыгъ,- сызэрянэмкIэ гуцафэ къысфешIы… Ори, 
Каландрини, Болингброкхэми сытежъугъэгушIухьэзэ, 
къэслъфыгъэм ымакъэ зэ нахь зэхэсымыхыгъэу зесэжъугъашIи, Iоф зыхэсыдзэжьыгъ…
- Щыгъэт, Аиссе, гунахь къэохьы! - зытекуорэм 
зэриджэхэшъотетыр Софи щыгъупшэжьыгъэу къызыщылъэтыгъ, къехъулIагъэр ар дэдэми зыдишIэжьэу ыIэгушъо ыIупшIэмэ аIуиубытагъ.
- Хьау, хьау, Софи, узыфызэкIэщтэжьын къысэпIуагъэп,- Айщэт къехьылъэкIыщтыгъэ шъхьакIор къызхимыгъэщынэу щхызэ, ежь зыфаемкIэ къыухыжьыгъ: - Ау ар 
къысэмыхъулIэу сышъхьэфитыгъэмэ, нахьышIугъ…
- СшIэрэп къэпIуагъэм къесIолIэщтыри…- Софи 
ымакъэ къефэхыгъ, зыфэсакъыжьызэ, риIокIыгъ: - Ащыгъум, къысфэгъэгъу, де Эди шевальери шIу плъэгъурэпщтын…
- АщкIэ узафэп, Софи. Ныбжьи зи шIу зэрэсымылъэгъунэу де Эди шIу сэлъэгъу. Джарыщтын насып 
зыфаIорэр… СшIэрэп, сшIэрэп ащ нэмыкIэу ащ узэреджэщтыр…Театрэм укъызыздэмыкIощтыкIэ, ащыгъум Жанетт-Николь дэжь сыкIон, ар зыдэсщэн.
- КъыосIуагъэхэмкIэ, графиня, угу къысэмыгъабгъ.
- Сыд "графиня"? Тизакъо зыхъукIэ, аущтэу укъысэмыджэнэу тызэзэгъыгъэба? Синасыпынчъагъэ узэреплъырэр къызэрэсэпIуагъэм пае сыгу къыобгъэна…

--- Page 401 ---

Анахь щыгъын дэгъухэмкIэ Айщэт зигъэкIэракIи, 
Жанетт-Николь дэжь, Сен-Клу, кIуагъэ. Зыщеджэгъэ 
монастырыр къызиухыгъэм илъэс пшIыкIутф фэдиз тешIэгъагъэми, мыщ къакIо къэси гукъэкIыжьхэм - зэрэ Ферриоль унагъоу апэ къызэращэгъагъэр, Жанетт-Николь 
нэIуасэ зэрэфашIыгъагъэр, ащ щагъэгъупшэжьыщтыгъэхэ 
адыгэмэ афэгъэхьыгъэ тхылъхэм зэраригъаджэщтыгъэр, 
адыгэ шъуашэ зэрэфаригъэшIыгъагъэр, илъэсым зэ пачъыхьэм ишъхьагъусэ къазэрэфакIощтыгъэр, мазэм тIо 
щызэхащэщтыгъэхэ мэфэкIхэр, Мария-Анжеликэтхэр, 
Шарль де Ферриоль графыр Стамбул къызикIыкIэ, къызэрэфакIощтыгъэхэр, ядэжь зэращэжьыщтыгъэр, Фахьри 
Францием къызэкIом, къызэрэлъыплъэгъагъэр, Орхъан 
игъусэу ащэжьынэу къызэрэлъыкIогъагъэхэр, зэрафэмыкIожьыгъагъэр, нэмыкIхэр - зыкъызэрэжэхатакъощтыгъэм 
непэ фэмыдэу ипшъэшъэжъыегъу илъэсхэр зыщигъэкIогъэ щагум дахьи, къеплъыщтыгъэхэ еджакIомэ апымылъэу 
къыпэгъокIыщтыгъэ Жанетт-Николь зыридзыгъ.
Селини зыщаIыгъ монастырыр зыдэт Сансрэ Клер 
Болингброк къызыщызэригъэIазэхэрэ Реймсрэ зэрэщыIагъэхэр агу къагъэкIыжьэу заулэрэ щысыгъэхэу ЖанеттНиколь Айщэт къыриIуагъ:
- Удэхэ дэд, Аиссе, ау уичэфынчъагъэ сыгу рихьырэп.
- Сэ зысфэмылъэгъужьэу о таущтэу угу сырихьана?..
- Сыда, сыпсэ закъу? - шъабэу къеупчIыжьыгъ.
- СелиникIэ пшIагъэр тэрэзэп аIошъ, зэкIэми сагъэмысэ. 
Сэ сыгу щышIэрэр сыдэущтэу нэмыкIхэм зэхашIыкIын… 
Ахэмэ Софи адыримыгъаштэщтыгъэмэ, зэуи къисыдзэщтыгъэхэп,- Айщэтрэ Софирэ пчэдыжь зэрыгущыIэгъагъэхэр Жанетт-Николь фиIотэжьыгъэх.- Бэмэ сягупшысэ, 
сшIэщтыр сшIэрэп.
- ПшIэщтыр пшIэгъахэ. ГунахьышIагъэу зыфэплъэгъужьырэр Тхьэ закъор ары къызэхэзышIыкIыщтыри 
къыпфэзгъэгъущтыри. Уисабый чIэбдзыжьыгъэп. Тхьэм 
ишIэ хэмылъэу ар пшIагъэпышъ, зыгъэрэхьат. Гупсэфыгъо 
чIыпIэ Ащ узыригъэфэжьыкIэ, уилъфыгъэ убгъэ чIыуигъэубытэжьыщт.
- СшIэрэп, Жанетт-Николь, сшIэрэп. Ар зэстыгъэ 
Болингброкмэ къызэраIу.

--- Page 402 ---

- Ар пшIэным ыпэкIэ ащ сыщыбгъэгъозэгъагъэмэ, 
озгъашIэщтыгъэп,- Жанетт-Николь хэщэтыкIыгъ.- Ау 
Тхьэр агу илъэу Болингброкхэр цIыфышIухэшъ, атырямыгъэтхагъэмэ, зыщяпIорэм уисабый къызэрэуатыжьыщтым 
сехъырэхъышэрэп.
- Атырядгъэтхэным де Эди къытфезэгъыгъэп.
- Тэрэзэу ышIагъ. Софи угу емыгъабгъ, ащ къыуиIуагъэми, шъыпкъэ хэлъ.
- Софи гупцIэнэ-тхьамыкIэр къыстегуIэ, ыпсэ къысIуелъхьэ пае, ащ естыни, езгъэпIунэуи?..
- Ащи ыпIун ар…- Жанетт-Николь игущыIэ зэпыугъо 
тIэкIу фишIи, Айщэт ынэмэ акIаплъэзэ, лъигъэкIотэжьыгъ,- 
ау сабыир зиемэ зэрапIущтэу зыми фэпIушъущтэп.
- Угу къысэмыгъабгъ, Жанетт-Николь, цIыф 
псынкIэ-шъхьэфэшIужькIэ къысэплъ фаеми, тазыфагу 
къыдэтэджэгъэ гущыIэм джэуап къысфетыжьыным джыдэдэм сиIоф тетэп. Сэ уадэжь сыкъызыфэкIуагъэр нэмыкI, 
театрэм тыгъакIуи, тынэ жьы кIэтэгъэу.
- Сыдрэ пхъэшъхьэ-мышъхьи игъом мэтIыргъо…- 
амыухыгъэ IофымкIэ къыриIуи, зыфелъэIугъэмкIэ къесэмэркъэужьызэ, къегыижьыгъ: - АщкIэ къебгъэжьэгъагъэмэ, бэшIагъэ зыкъызысфапэщтыгъэр…Тыда Оперэр 
ара хьауми Комедиан театрэр ара тыздэкIощтыр?
- Опера театрэм тыгъакIу, щхэн мышъо-мылхэм 
тязэщыгъ.
Опера театрэм "Беллерафонэ" щыкIоу къычIэкIыгъ. 
Неущи, неущмыкIи "Прозерпина" оперэр щыкIощт. ОперитIуми ацIэ Айщэт зызэхехым, мыхэмэ яшIулъэгъуныгъэ 
орэдмэ ащыщхэр Шарль де Ферриоль графым къыIозэ, 
къебэунэу зэрэфежьэгъагъэр ыгу къэкIыжьи, ышъо къыпычъыгъ. Жанетт-Николи ащ гулъити, ышъхьэ фыримыхэу 
риIуагъ:
- Мы оперэхэм, Аиссе, икъунба тызэряплъыгъэр?.. 
Комедиан театрэм спектаклэ дэгъу горэ щэкIо аIуагъ.
- Игъо тыфифэжьына, чIыпIэ щыдгъотыжьына?..- 
Айщэт зэхихыгъэм кIэупчIэ фэдэзэ, Опера театрэм къызэрэIукIыжьыщтыгъэр игуапэу кухъэренэм къитIысхьажьыгъ. 
Комедиан театрэм Айщэт къызекIыжьым, мэфэ заулэ 
тешIагъэу, Каландрини дэжь, Женевэ тхагъэ: "…Непэ 
уитхыгъэ къысIэкIэхьагъ, сикIас, сыбгъэгушIуагъ. УкъызыкIэупчIэрэмэ ащыщ джэуапхэр, анахьэу театрэм фэгъэхьыгъэхэр, къыосэтыжьых. Комедиан театрэм мазэрэ 
ныкъорэ хъугъэ спектаклэ гъэшIэгъонэу "Регул" зыщыкIорэр. Ащ сыкъикIыжьыгъэ къодый. Сеплъы зэхъум, 
зысфэмыщыIэу сынэпс къэкIуагъ. Мишель Барон ащ нахь 
дэгъоу ироль къышIыгъэу къэсшIэжьырэп, сыгу хэкIырэр 
жъы зэрэхъугъэр ары. "Британик илIэныгъ" зыфиIорэм 
ащ джырэблагъэ Бурр ироль къызыщешIым, зэкIэми 
атекIуагъ. Къыгъэлъагъорэр зэрэшъыпкъэр пшIошъ егъэхъу.
Джы спектаклэхэми актерхэми афэгъэхьыгъэу тIэкIу 
къыпфэсIотэщт. Оркестрэ нахь цIыкIум искрипачхэу Франкерэ Ребельрэ Пирамрэ Тисбэрэ атехыгъэу оперэ зэхалъхьагъэ. Музыкэм ылъэныкъокIэ дэеп, ау гущыIэхэр екIухэрэп, зэрэгъэкIэрэкIагъэр армэ - ямышIыкI. Апэрэ актым 
къэлэ пчэгур, аркэхэри, колоннэхэри дыхэтэу, къегъэлъагъо, ар гум рехьы. Гухэлъэу яIэхэр зыфэдэхэр ахэмэ дэгъоу 
къыуагъашIэх, зэкIэ шапхъэхэр къыдалъытэх. Тевенар 
тхьамыкIэжъыр лъэш дэдэу зэрэзэкIэкIуагъэм къыхэкIыкIэ 
илъэсныкъуи темышIэзэ, ешъуихэу къыра гъэжьэщт. Шассе 
гъэхъэгъэ инхэр ешIых, ироль дэгъу дэдэу къе гъэлъагъо, 
октавитIу кIищын елъэкIы. Ар Антье ыгу рехьы. Лемор 
къыгъэзэжьыгъ, сымэджэгъэ Мюрер хъужьыгъэ. Заригъэупхъунышъ, монаххэм ахэхьажьынэу ащ зе гъэхьазыр 
фэдэу мыщ къэбархэр къыщекIокIыгъэх, ау иIофшIэн 
икIэсэ дэдэшъ, ар Оперэм хэкIыжьэу зыдэкIон щыIэп. 
Актрисэхэм кIэ къахэхъуагъ, ыцIэр Пелисье. Арырэ 
Леморрэ зэнэкъокъух. Сэ ыужрэр ары къыхэсхырэр - 
ымакъэкIи зыкъызэришIырэмкIи Пелисье нахьи ар нахь 
сыгу рехьы. Мыдрэм ымакъэ лъэшэп, арышъ сценэм тет 
хъумэ, ар зэхахыным пае лъэкIэу иIэр рихьылIэн фаеу 
мэхъу. Шъыпкъэ, гущыIэнчъэ зыкъэшIын-зыкъэгъэлъэгъонымкIэ ар дэгъу дэд, иIэбакIэхэр зэкIэ тэрэзых, дэхагъэр 
къахэщы, ау ахэр зэрэбащэхэм къыхэкIэу Антье псэ зыхэмылъ пхъэ такъырэу къыпщагъэхъу. Сэ сызэреплъырэмкIэ, лъэхъанэу къыгъэлъагъорэр сыд фэдэу къинми, шIу 
зылъэгъурэм ироль къэзышIырэ актрисэм нахь шъырытэу, 
нахь рэхьатэу зыкъигъэлъэгъон фае. Ыгу илъ гукIэгъур 
ымакъэкIи, орэдышъомкIи къырерэIотыкI. Лъэшыщэу 
Iэо-лъэон шэнхэр хъулъфыгъэхэмрэ удыхэмрэ афэрэгъэзагъэх. Принцессэ ныбжьыкIэм нахь шъырытэу зиIыгъымэ нахьышIу. Джары сэ ащ сызэреплъырэр. Къыздеогъашта? Лемор зэсымэджэ нэуж театрэм зыщалъэгъум, 
цIыфхэр сыхьат плIанэрэ Iэгу фытеуагъэх. Ащ лъэшэу 
ежьыри ыгъэгушIуагъ, зэрафэразэмкIэ шъхьащэ къафишIыгъ.
Пелисье зынаIэ къытезгъэтырэ де Дюрас герцогиняр 
зимышIэжьэу ащ къыгъэгубжыгъагъ. Сэрырэ де Параберрэ 
цIыфхэр дгъэIушхи, Iэгу тедгъэуагъэхэр къыригъэкIэу IэкIэ 
зыгорэхэр къысигъэлъэгъугъагъэх. Ау ятIонэрэ мафэми 
ар дэдэу театракIохэр Лемор Iэгу фытеуагъэхэти, Пелисье 
шъхьакIом зэгуигъэуты пэтыгъ.
Лемор зыгу рихьыхэрэмрэ Пелисье дезгъаштэхэрэмрэ 
азыфагу щыкIорэ зэнэкъокъу-банэр мафэ къэс нахь къызэкIэблэ. Ахэр зэрэзэнэкъокъухэрэр Лемор фэфедэ 
мэхъу, актрисэ мыдэеу зыкъегъэлъагъо. Партерым щызэщыхьэхэуи къыхэкIы, тIэкIу тешIэмэ, пчыпэхэр къаштэных 
уагъаIоу зэшIонэх. БзылъфыгъитIури зэрэлъэгъу хъухэрэп. 
Пелисье укIытэр зимэкIэ цIыф. Джырэблагъэ Булонскэ 
унэшхом Iанэм кIэрысэу зэкIэми зэхахэу къызэриIуагъэмкIэ, ежь ишъхьагъусэ нэфэшъхьаф "бжъакъо зытемыт" 
хъулъфыгъэ Париж дэмысыжьэу ары. Лемор фэгъэхьыгъэмэ, ар акъыл макI, ау макъэу иIэр дэхэ дэд, нэмыкI 
горэм ием ебгъэпшэнэу щытэп, ыгу етыгъэу къыгъэлъагъорэр пшIошъ егъэхъу. Ау ащ нэпэнчъэкIэ еджэх.
Мы мазэм "Прозерпинэ" къагъэлъэгъощт. Церерэ 
къэзышIырэр Антье, Прозерпинэ - Лемор, Аретузэ - 
Пелисье, Плутон - Тевенар, Асколаф - Шассе. Джары 
рольхэр зэратырагощагъэхэр. Ащ нахь тэрэзэу атебгощэн 
умылъэкIыщтэу аIо. Ау етIани а оперэр ашIогъэшIэгъоныным сицыхьэ телъэп. Ащ Алфейрэ Аретузарэ ары гум 
нахь къылъыIэсэу хэтыр, адрэ пстэумэ чъыIамэр атырехы, 
зэпыщыгъэх, зэщыгъох. Дунаим тет оперэмэ ар анахь 
дэгъоу, чIэгъ-чIэлъ ин иIэу Носе еIо. Ащ сэ есIожьыгъ: 
зыфатхыгъэм ар ыгу рихьыгъэнкIи хъун. Театрэр кIочIаджэ 
мэхъу, зэтезы, актер анахь дэгъухэм ар къабгынэн агу 
хэлъ, адрэ дэйхэм зыкъызэрагъэлъагъорэм уигъэразэрэп, 
нахьышIу хъунхэм игугъапIэ гори къатырэп.
Оперэм джыри "Беллерафонэ" щагъэуцу. Джырэблагъэ сценэм блэгъожъыр къызытехьэм, ыкIоцI зыгорэ 

--- Page 403 ---

щыкъутагъэти, ыныбэ къызэгоуи цIыфхэм апашъхьэ 
шъэожъые пцIэнэ цIыкIур къызеуцом, чIэсхэр ыгъэщхыгъэх.
"Прозерпинэ" еплъыхэрэм ашIогъэшIэгъонэп. Оперэр 
ашIомыдэеу, гури ыгъэцIыкIоу аIо, ау бэрэ ар къагъэлъэгъон алъэкIыщтэп. Пелисье джы хъужьыгъэ. Ащ ышъхьэ 
зэкIокIы пэтыгъ, ар зымэ гъэхъэгъэ инэу сценэм щишIыгъэм, адрэхэм ишIулъэгъуныгъэ нэгъуаджэ тыралъхьэ.
Француз комедием "Шъуз зиIэ философ" зыфиIорэ 
спектаклэр къыщагъэлъагъо, ар цIыфхэм агу рехьы. Зытхыгъэр - Детуш, ау Мольер италант кIэхьанкIэ ащ джыри 
бэ ищыкIагъэр. Детуш ежь ышъхьэкIэ къехъулIэгъэ шъыпкъэр ащ къыщигъэлъагъоу аIо. Пьесэр къызэрэхаутыгъэм 
лъыпытэу къыпфязгъэхьыщт. ЗэкIэми Кино ироль дэгъоу 
къышIэу аIо, ау арэущтэу сэ слъытэрэп.
"Гулливер изекIо-къэкIухь" зыфиIорэ тхылъыр къыпфэзгъэхьыщт. Зытхыгъэр Свифт. Тхылъыр гъэшIэгъоны, 
щэрыоу, къэугупшысыгъэу хэтыр бэ, кIэнэкIэлъэгъэ макIи 
хэлъ.
Сизэрэщыт укъыкIэупчIэшъ, узпэуцужьын умылъэкIыщт къиныгъохэр къыкъомыкIхэмэ, ащкIи сырэхьат. Ау 
зэкIэри Тхьэм ыIэ илъ, Тхьэ закъор ары сэри сызщыгугъырэр. Нахьыпэрэми фэмыдэу шевалье джы къыспыщагъ, 
шъхьэкIэфэшхо къысфешIы, инэу къысфэсакъы. Сэри ащ 
ипэгъокIэу джэуап есэтыжьы, лъэшэу сызэрэфэразэри 
сыпщымыукIытэщтыгъэмэ, къыуасIощтыгъэ. Джа сызэрэплъэгъугъагъэу сызытетыгъэм джыри сытет, о сыгу къибгъэтэджэгъэ гупшысэмэ джы къызнэсыгъэм сызэрадзэ, 
ахэр къыздэзгъэхъуным гу тесшIыхьан слъэкIырэп. ЗэкIэми 
акIыIу сишIулъэгъу-гукIэгъу къысшIохъу.
ГукIаемрэ шъыпкъагъэмрэ зэпымыоу сигупшысэхэм 
ащызэбэных. Ахэм сыгукIи сыпкъыкIи сагъэпшъы, къысфырагъашIэ. Шевалье тхьамыкIагъо горэ къызе хъулIэкIэ, 
сфэщэчыщтэп.
Ситхыгъэ зэпызгъэун фаеу хъугъэ, гумэкIыгъуабэ 
къысфыкъокIыгъ. Шевалье джыри лъэшэу мэсымаджэ, 
ытхьабылхэм щын адэмыхъуагъот. Ащ ехьылIагъэу 
зыгорэхэр сIонхэуи, сишIошIи зыгорэм есIонэуи ескурэп. 
Сигупшысэ Iаехэм рэхьатыгъо къысатырэп. Сыгу къыфызэIусхын слъэкIынэу зыпари сиIэп. О мыщ узэрэщысимыгъусэр сыдэу сэркIэ насыпынчъэгъошху. Усигъусагъэмэ, 
ащ кIуачIэ къыситыщтыгъагъэ. Джащыгъум, сигупс, 
уиушъыйхэм, шIулъэгъоу о къыпфысиIэм яшIуагъэкIэ 
пытагъэ къызхэзгъэфэни, машIоу сызыстырэм сытекIон 
слъэкIыныгъэкIи мэхъу. ЗэрэемыкIур сиакъыл къыгурэIоми, 
ащ кIочIэгъу фэхъурэп.
ЫпэкIэ къызэрэпфэстхыгъагъэм нахьи нахь дэгъужьэу 
шевалье къысфыщыт, письмэу къысфитхыхэри джа зэгорэм 
узэзгъэджэгъагъэмэ афэдэх. О уитхыгъэхэр а закъор ары 
зэзгъэлъэгъухэрэр. Ахэр лъэшэу шIогъэшIэгъоных, яджэ 
зыхъукIэ, сэщ фэдэу ежьми тхъагъо ахегъуатэ. ХъяркIэ, 
сигупс. Сызэрэпфэшъыпкъэ дэдэр пшIошъ гъэхъу".
III
"Мыжъошъхьалыр мэхьаджэ, хьаджыгъэр къыдэ кIырэп" зыфаIорэм фэдэха сищыIэныгъэ-шIулъэгъу 
Iофхэр? - шъхьэм къызэрэфихьагъэри ымышIэу Айщэт 
зэсэмэркъэужьи, щхыпцIызэ, джэуап зэритыжьыгъ: - 
Симыжъобгъу хъурэе нэкIмэ ягъургъургъу макъэ къыстегущыIэхэрэр есэжьыгъэхэщтын…"
- Сыда, Аиссе, узыфэщхыпцIыгъэр? - Софи нэжгъурыр къеупчIыгъ.
- Сызэгупшысэжьыгъэшъ ары,- Айщэт "ащи гу лъыптагъа ыIозэ", къыфэсакъыщтыгъэ Софи IугушIожьыгъ,- о 
ащ фэдэ къыпфыхэкIырэба?
- Сизакъо хъумэ ары. Ау ащ сыгу егъэцIыкIу нахь, 
ыгъэинырэп. УкъысэдэIущтмэ, икъун Париж зыдэпшIыхьажьыгъэу узэрэдэсыгъэр. Мария-Анжеликэ джыри ящэнэрэу 
къыплъимыгъакIохэзэ, жьыр зыщыкъэбзэ Аблон кIо.- 
Зэпыугъо Софи зыфишIи, къегыижьыгъ: - Сыоплъышъ, 
шъуи-ли уиIэжьэп. Шевальем пае зыбгъэлIэжьынэу ууцугъ, 
ар гъэпсэфакIо янэ-ятэмэ Перигор афэогъэкIожьы, о 
пшъхьэ упылъыжьэп.
- Де Эди зэрэсымаджэр пшIэзэ, Софи, сыдэущтэу 
умымэхъашэу ар пфэIошъура?
- СэIо къыпфэсакъырэпышъ!..- Софи ыгу илъыр 
къызыIуригъэпхъоти, нахь мэкъэ шъабэкIэ къеупчIыжьыгъ: - О усымаджэба, упскэрэба?..

--- Page 404 ---

- Сэри сыгъоищай, ау хъулъфыгъэм бзылъфыгъэ 
гукIэгъу ищыкIагъ…- Айщэт къыIуи, псынкIэу тегущыIыкIыжьыгъ: - Оры, Софи, о Аблон укъэкIощтба? 
- Ащ укъыкIэупчIэжьа? - Софи джы щхыгъэ, етIанэ 
нахь нэхаеу къыпигъэхъожьыгъ: - Уизакъоу графиням 
узэрэIэкIэсымыдзэщтыр пшIэрэба?
- СэшIэ, ау джы нэс ащ тызимышхыгъэкIэ, джы зедгъэшхыжьынэп,- Айщэти Софи къесэмэркъэужьыгъ.- 
Мария-Анжеликэ мама зэрэтехьэтекIыр ары нахь, цIыфышIу. Мазэм къехъугъ зысымылъэгъугъэр, сыфэзэщыгъ, ежьыри къытфэзэщыгъэщтын. Джыдэд пIоми, 
сыхьазыр, мафэр тапэ илъ.- Айщэт хэщэтыкIыгъ: - Ащ 
изакъоп, сихьацIыкIу Пати сыфэзэщыгъ. О ащ уфэзэщыгъэба, Софи?
- Сыфэмызэщэу!.. Умыщэ, уигъэгупсэфыщтэп графиням зесэIом, Аиссе сщигъэгъупшэщтэп ыIозэ, сшIуищагъ.
Ар дэдэм Айщэт пшъэшъэжъыеу Ферриоль графмэ 
ящагу къызэрэдащэгъагъэр, зэрэунагъоу къызэрэпэгъокIыгъагъэр, унэ дэкIоепIэ лъагэм Пон де Вель цIыкIур 
къечъэхи, ыIапэ ыIыгъэу къызэрэгоуцогъагъэр, Мария-Анжеликэ ыбгъэ чIиубытагъэу ышъхьэ Iэ къызэрэщифэщтыгъэр, Лароши, ящагудэт-джэхэшъотетхэри, ахэмэ анахь 
къызыкIыхигъэщыгъэр ымышIэщтыгъэ Софии, нэмыкIхэри 
ынэгу къыкIэуцожьыгъэх.
Ар зыхъугъэр тыгъуасэ фэдагъэми, Айщэт ифранцуз 
щыIэныгъэ щыпэкIэкIыгъэр бэ дэд: я ХIV-рэ Людовик пачъыхьэ тыгъэу "шъорэп, сэры хэгъэгур, сыщымыIэжьымэ, 
ар псым чIерэхь фаеми" зыIощтыгъэри щыIэжьэп, ащ ыкъо 
я ХV-рэ Людовикыр зыпIугъэ Орлеанскэри шIулъэгъур 
шъхьэрытIупщ хэгъэгум щишIи, дунаим ехыжьыгъ. Ахэми 
джырэ пачъыхьэми зэблахъугъэхэ министрэ пчъагъэхэм 
ягугъу зыми ышIыжьырэп. Стамбул гъэрыщэ бэдзэр 
нэпэнчъагъэр шъхьэрызыхи, католик диныр езыгъэштэгъэ, 
француз щыIакIэм хэзыщэгъэ Шарль де Ферриоль графыри 
псаужьэп, ышнахьыкIэ Огюстен-Антуан графымрэ ащ 
ишъхьэгъусэ Мария-Анжеликэ графинямрэ жъы хъугъэх, 
ямыIэгъэ узхэр къафыкъокIых. ЗэлъашIэрэ тхакIо хъугъэ 
Клодина-Александрина де Герен Тансен ежь къызыфихьыжьыми е нэмыкIмэ апкъ къикIыми, къиныгъо макIэп 
пэкIэкIыгъэр, ышнахьыжъ Пьери архиепископым нэсыгъ, 
16 Заказ 026

--- Page 405 ---

кардинал IэнатIэми фэкIо. Аржанталь къызыхъугъэ мафэри 
непэ фэдэу къешIэжьы. Пон де Вели Аржантали искусствэхэмкIи политикэмкIи зэлъашIэрэ IофышIэх. Францием 
ианахь цIыфышхомэ Вольтеррэ Монтескьерэ ащыщых. 
Джырэблагъэ Айщэт нэIуасэ къыфэхъугъэ Дени Дидро 
ныбжьыкIэри ахэмэ къакIэтаджэ.
"Сэ сыда?...- Айщэт игукъэкIыжьмэ зэрагъэупчIыжьыгъ, щхыпцIыгъэ: - Сэ "сидэхэгъэ"-мыгъуагъэ 
тхьамыкIагъо нэмыкI къысфимыхьэу хымэ хэгъэгум сис… 
Къысфэгъэгъу, си Тхь, сигукIае ущыгъуазэшъ, сыкъызэхэпшIыкIынэу сыпщэгугъы. Ау мыщ, Франсым, къыщысэхъулIэгъэ тхьамыкIагъом силажьэ зэрэхэлъыри 
зыдэсэшIэжьы. Джаущтэу зысIокIэ, аужым папа къысфырихьисапыгъэр фэсштэн фэягъэу къызыщымыгъэхъу. Ар 
сшIэгъагъэмэ, егъашIэм сызыхэмыкIыжьын, зызэрэзгъэкъэбзэжьын хьэзаб зытеслъхьажьыныгъи… Адэ сибзылъфыгъэ-мэхагъэ сигъэшIыгъэ хэукъоныгъэр?... Ащ 
фэдэ зекIуакIэр, куигъэр, мыщ къыщырадзэрэп шъхьае, 
модэ талъэныкъо ЧеркесымкIэ ар егъэшIэрэ хьайнап, 
птемыкIыжьын бжьыгъ. АщкIэ франсхэр згъэмысэхэу 
арэп. "ШъуишIулъэгъу къызэрэшъумыухъумэжьырэр, 
шъузэрэрыджэгурэр, зызэрэшъууцIэпIыжьырэр емыкIу 
языIон пащэ хэгъэгум иIэпышъ ары. Ар типсэукIэщтмэ, ащ 
Франсыр екIодылIэнкIэ щынагъо. Адэ ащ фэдэ шъхьэмылъытэжь, Черкес чыжьэм игугъу сшIыжьырэп, модэ 
Швейцарым, Каландрини зыщыпсэурэ Женевэ щыщыIэпи?.."
- Сыда узыфыщысыр, Аиссе, Аблон тыкIощтба? - 
Софи Айщэт еупчIи, егыижьыгъ: - Тхьэм ешI джы узэгупшысэщтыгъэр… Ферриольхэр арых о пфэмыухыхэрэр…
- Ферриольхэр зытыухыхэкIэ, Софи, орырэ сэрырэ 
тыамалынчъэ-Iофынчъэу дунаим тыкъытенэщт,- Айщэти 
Софи есэмэркъэужьыгъ.- Ахэми, нэмыкIхэми сягупшысэщтыгъ.
- "НэмыкIхэу" зыфапIохэрэр сшIэрэп, ау сфэлъэкIыгъэмэ, Ферриольмэ уязгъэгупшысэу, пшъхьэ язгъэузыщтыгъэп. Мария-Анжеликэ графиняр зимыс мазэм птхъыгъэр плъэгъун Аблон къызыщыпIуимыгъэкIыжьыкIэ.

--- Page 406 ---

- Сыда ащыгъум ащ икIон тызыкIыдэбгъэгузажъорэр? - Айщэт джыри Софи есэмэркъэужьызэ, еупчIыгъ. 
- Сэра ащ фалIэрэр?.. Къысфагъэпытэрэр сэгъэцакIэ. 
- Аущтэу тэIоми, гъогудырекIокIыкIэ бэдзэрым тыщыщэфэнышъ, Аблон тыкIощт,- Айщэт къыIуи, хьарамыгъэ 
зыхэмылъ кIэгупшысыхьажьыкIэ графиням къытыригъэзэжьыгъ: - Мария-Анжеликэ сыд етэIуалIэми, ащ фэдэу 
ар щытэп. Ори ар ошIэ.
- ЦIыфыр жъы зыхъукIэ, хэмылъыгъэ шэн Iаджи 
къыхэфэ пIощт ара? - Софи зэхихыгъэм еуцолIагъэп.
- Хьау, сыдигъокIи ар цIыф дышъэщтыгъ сIорэп, ау 
гухьэ-гужъыгъэ хэлъыгъэу сфэIощтэп. Ащ игупцIэнэгъэ-хьалэлыгъэ зыфэдэр сэ сэшIэ. Сыд фэдэу къысэцIэцIагъэми, къысэгыигъэми, сянэ, синэнэжъ тхьамыкIэхэр 
псаугъэхэмэ, сызэрапIунэу сипIугъ, сигъэнэтIупцIагъэп, 
илъфыгъэмэ зэрафыщытэу къысфыщытыгъ. Джыдэдэми 
Селини цIыкIум зэрэфэдэгъури олъэгъу, зэп-тIоп зэрэфэкIуагъэр. Iизын рарэти, Санс къырищыжьынышъ, ыпIущт.
- Ар шъыпкъэ, графиняр гупцIан, хьалэл, ыIорэмэ 
гухьэ-гужъыгъэ ахэлъэп, ащкIэ шыхьатэу сыкъытеуцо,- 
Софи емыгупшысэжьэу къыIуагъ,- унэнчъэ-IофшIэнынчъэу 
Париж сыкъыздэфэм, Мария-Анжеликэ графиняр ары апэ 
сызэолIэгъагъэри, сыкъызэхэзышIыкIыгъагъэри. Ау Жакрэ 
ежьыррэ зымафэ ощ пае аIоу зэхэсхыгъэр…
- Сыда Жак лIыжъым къысиIолIэнэу къыздишIэрэр?! - 
Айщэт зыфэмыIэжэжьэу Софи къыIощтыгъэр зэпыригъэугъ, етIанэ нахь зиухыижьызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Папа тхьамыкIэм Жак дахэкIэ къытегущыIэти, сигопагъ, 
къызыфысэупчIыгъэм иджэуапхэри ежьыми ыгу рихьыгъэх.
- КъызгурыIуагъ,- Софи джы Айщэт зэригъэжэжьыгъэп,- графым имылъку изыщанэкIэ къызэрэбдэгощагъэм 
рыгущыIэщтыгъэх. Изакъоу унэм къызенэжьым, "тэ 
тымышIэу, ышнахьыкIэ щимыгъэгъуазэу ар графым ышIэныр къытефэщтыгъэп" ыIозэ, Мария-Анжеликэ зыкIэкуогъагъэр джы къызгурыIуагъ. Аблон заригъащэ зэхъум, 
укъызэрэкIожьыгъэм лъыпытэу ыдэжь унэзгъэсынэу 
джарыщтын къызыкIысфигъэпытэгъагъэр…
Айщэт къэмланэм къыдихыгъэ тхылъыпIэр Софи къыригъэлъэгъуи, ихьап-щыпхэр зэрылъ Iалъмэкъ кIэракIэм 
ригъэкIузэ, къыушъхьафыжьыгъ:
16*

--- Page 407 ---

- Мы тхылъыпIэр сэркIи хэткIи шъэфэп. "УзэрэщыIэн 
ахъщэ рентэ граф сымаджэм къыпфигъэнэщта" ыIуи, 
мама къызысэупчIым, илъэс къэси тефэщт ахъщэр папа 
къызэрэсфигъэнагъэр есIогъагъ. Мылъку дэгощэ тхылъыпIэу ар зыгъапэрэм икъэбар сэри сшIэщтыгъэп, папа 
лIэнкIэ мэфэ заулэ къэнагъэу ар къыситыгъагъ. Ау нэужым 
зи къыкIэупчIэщтыгъэпти, сэри ащ игугъу сшIыныр сшъхьэ 
къихьэщтыгъэп… Джы тIэкIу тешIэ къэси сиIофхэр нахь 
дэй зэрэхъухэрэр, зыми сызэримыщыкIэгъэжьыр къызгурыIо хъугъэ…- Айщэт фызэпымыгъафэщтыгъэхэ,зыухыщтыгъэхэ гухэкIхэм зыфихьыщтыр ымышIэщтыгъэ 
ошIэ-дэмышIэ гухэкIыр къахэхъожьыгъэти, ежь къызэрэщыхъущтыгъэу зэфагъэ зыхэмылъ шъхьакIом ынэпсыхэр 
къыригъачъэхэу къызыщэхъум, сыдигъуи зэришI хабзэу, 
шъхьэ псыгъо дахэмкIэ зыкIырыужьи, зиIэжэжьыгъ.- Сыда 
узыфыщысыр, нэкIо Аблон.
Софи зэхихыгъэм ышъхьэ къыригъэIэтыгъ:
- Армэ джы Iофыр зэрэхъурэр, графиням ыгу оIэсэжьыфэкIэ Аблон тымыгъакIу.
- Ящэнэрэ лIыкIор Аблон къытфыригъэчъыфэкIэ 
тежэщт ара? Хьау, джыдэдэм тыкIощт. Былымыпсэм 
щыгъэгъупшэжь иIэп. Ау ащ иIоф мама шъэфэу зэрифэн 
нахьи сэ къысэупчIыгъагъэмэ, ежьымкIэ нахь дэгъугъ, 
згъэрэхьатыщтыгъэ.
- Сыда епIощтыгъэр? 
- Аблон щызэхэпхыщт.
- Ар пIоу, Аиссе, мыхъун горэ пшIэкъон, ори зэгупшысэжь, Селини зэрэуиIэри зыщымыгъэгъупш. Графым 
къыпфишIэжьыгъэ тIэкIум ахэр къыфэнэжьыгъэхэу 
щысхэп.
Айщэт егъашIэм къыфэгумэкIыщтыгъэ Софи нэшIукIэ 
еплъыгъ нахь, зи риIожьыгъэп.
Щэджэгъоуж гъэпсэфыгъо уахътэм Айщэттхэр Аблон 
нэсыгъэх. Гъэмафэм иапэрэ мазэ фабэ, дунаири дахэ. 
Ферриольмэ яхапIэ жьы къабзэр диз, къэгъагъ мэIэшIур 
къыделъэсыкIы, бзыухэр щызэпэджэжьых. 
ПчъэIупэ чъыг чIэгъым Мария-Анжеликэ чIэсэу джэнч 
едзы. Унэ лъэныкъомкIэ гум хапкIэрэ орэдышъо шъабэр 
Ларош ипщынэ къырегъэкIы. Графиням иджэхэшъотетитIумэ яз щыгъынмэ ут атыредзэ. Сыджыплъ атакъэри 

--- Page 408 ---

чэум дэпкIэягъэу, хьакIэ къазэрэфакIорэр къафиIопщырэм 
фэдэу, маIо.
Кухъэренэ макъэр къызэIум, Мария-Анжеликэ ышъхьэ къыIэтыгъ, къикIыщтыгъэхэ Айщэтрэ Софирэ зелъэгъухэм, къыримыдзэхэу иджэнчыдзын пыхьажьыгъ.
- Графиня, Шарлотта-Элизабет Аиссе къэкIуагъ! - 
джэхэшъотетыр апэгъокIыгъ. ГушIом зэрихьэщтыгъэ Пати 
хьэ фыжь цIыкIури кIэхьакъукIызэ, Айщэт зыриусэигъ, 
зыригъэIэтыгъ.
- Мария-Анжелика мама, адэ зи къапIорэпи,- Париж 
зэрэщытегущыIагъэхэр Айщэт щыгъупшэжьыгъэу графиням зыфыриуфэхыгъ,- IаплI зэсэгъэщэкI, сызэгъэбэу, 
сыпфэзэщыгъ…
- IукI, IукI, - Мария-Анжеликэ иджэнч ышъхьэ къытыримыхэу къегыигъ,- укъысфэзэщыгъэмэ, Париж 
зыдэпшIыхьажьыгъэу мэзитIунае удэсыщтыгъэп… Пати 
мыщ къызыдэсымыщэгъагъэмэ, сызэгобгъэутыщтыгъэ… 
КъакIо моу, сыгъэшIожь, непэ укъызэрэкIощтыри сиджэнчымэ къысаIощтыгъэ. Опскэ, угъойщай аIуагъэти, Париж 
сыкъэкIожьынэу зызгъэхьазырыщтыгъ. Джы сыдэу ухъура, 
Аиссе? Париж ущызэIэзэжьыщтыгъэу ара мыщ укъызыфэмыкIощтыгъэр?.. Ушъуагъу, уод, Селини цIыкIури сыдэу 
щыта?.. О пкIэхэкIырэ купыр пкIэхэкIэу адэ ушъогъон, 
уодын, укъызэрэнэжьырэри Тхьэм ешIэ нахь, зыми 
ышIэрэп… Пати, зэ уишIулъэгъу къэмыбзэихьэу ыуж икIи, 
тэрэзэу тыдэгъэгущыI.
- Хьау, мама, тигъэгущыIэщт,- Айщэт къыфезэщыгъэ 
хьэм Iэ щифэзэ, еупчIы,- арба, Пати?
- Модэ мощ ыбгъэ зызэрэкIиушъэфагъэр?.. Укъысфэежьэп ара, хьэлъэпкъ! Угу зэрэзгъэшIущтым пае си 
Шарман цIыкIу ишIыхьагъэу унэм щысIыгъ… ШъомэлакIэщтын, модэ Iанэр къэжъугъэхьазыр. Аиссе къызэрэкIуагъэр Ларош докторым ышIэрэпщтын, ипщынэ тыуджэгъугъэ, моу къэрэкIу.
- СшIэрэп ныIа, мама, укъызыкIэупчIагъэмэ ащыщэу 
апэ зигугъу къэсшIыщтыр,- "олъэгъуа, зэхэоха графиням 
игунахь къызэрэтхьыгъэр" Айщэт нэкIэ Софи риIозэ, 
фычIэплъи, Мария-Анжеликэ ыгъэIэсагъ: - ЗэкIэри дэгъу, 
зэкIэми яшIуфэс къыпфысагъэхьыжьыгъ. О сыдэу ущыта, 
плъакъомэ уагъэгумэкIырэба? Баларюк псым уешъуа?

--- Page 409 ---

- Сэри сыхъущт, псыми сешъо, слъакъохэми уязэгъыщт, ау шакIо сарыкIоным яIоф тетэп. Укъысэмыплъ, 
укъысэмыплъ, хьаулыеу уишхончи къызыдэпхьыгъ, зымыгъэхъужьэу зы шакIо горэми узгъэкIощтэп, опскэ. Адэ о 
зи къапIорэпи, Софи?
- Тэрэз, графиня, шъыпкъэ пIорэр, къыбдесэгъаштэ,- 
АйщэткIэ зыгъэгумэкIыщтыгъэр Софи зэхихыгъэти, гушIуагъэ.- Пскэм изакъоп, ыIэпкъ-лъэпкъ къупшъхьэхэри 
мэузых.
- Сэ сымышIэрэм сырыгущыIэрэп,- зыщытхъужь кIэух 
Мария-Анжеликэ къызыфишIыжьи, къариIуагъ: - Шъуфаемэ, Iанэр къагъэхьазырыфэ джэнч шъуфэсыдзын.
- Хьау, хьау,- Айщэт къыпиупкIи, къыпигъэхъожьыгъ,- 
джэнчдзыныр сшIошъ хъурэп. 
Унэм къыратIупщыгъэ хьэ шIуцIэ цIыкIур хьакъузэ 
къачъэу зелъэгъум, Мария-Анжеликэ къыIуагъэри раIуагъэри щыгъупшэжьыгъэу еджагъ: 
- Мыдэ сыщыI, Шарман,- ыкокI къипкIэгъэ пырэцэ 
нэшхом Iэ щифэзэ, егъэIасэ, егыи,- ухьабаоу, мыщ фэдизэу 
зыуухыжьын фэягъэп. Икъун мо сыкъизымыдзэжьыгъэ 
Пати зэрэзгъэшIуагъэр, джы орырэ сэрырэ тызэгъусэ 
зэпытыщт.- Графиняр зэцIацIэрэм гу лъызытэгъэ Шарман 
Пати ехьакъоу зыфежьэм, фидагъэп: - Хъугъэ, делэ 
цIыкIу, а узэхьакъурэри тэтый, ащ нахьи нахьышIу къэкIуагъэ хэм ащыгушIукIи.
Тхьамафэм къехъугъ Айщэт Аблон зыщыIэр, зажэщтыгъэ мылъкугощ Iофым игугъу Мария-Анжеликэ къыфишIы пакIо, къыфыхигъэпсыщтыгъэп. Мафэхэр зэуж-зэкIэлъыкIохэу блэкIыщтыгъэх. ФабэкIи, чъыIэтагъэкIи, гъэмэфэ 
ощхбыбыкIи, шыблэгъуагъокIи зызэблахъущтыгъэ. Айщэти 
къыраIощт Iофыр щыгъупшэжьыгъэу хэтыгъ, Софи 
нэмыIэмэ, бэшIагъэ ащ зызиушъэфыжьыгъагъэр. Шарманрэ Патирэ зэшIужьыгъэхэу щагум щыджэгущтыгъэх. 
Мария-Анжеликэрэ Айщэтрэ загъэзэщыщтыгъэп: тхылъмэ 
яджэщтыгъэх, карт ешIэщтыгъэх, щагум щытезекIухьащтыгъэх, дэкIыхэти, хьанэ-гъунэ благъэм къыщакIухьэщтыгъэ. Пчыхьэрэ, щаишъогъу ужым, Ларош пщынэ 
рагъаощтыгъэ, агу рихьрэ орэдмэ мэкъэ мыIэтыгъэкIэ 
адежъыущтыгъэх. 

--- Page 410 ---

АпэрэмкIэ загъатхъэу къыпщыхъущтыгъэми, МарияАнжеликэрэ Айщэтрэ агукIэ загъэпсэфыщтыгъэп: тIуми 
ягумэкI шъэф къыздырахьакIыщтыгъэ. Париж къыздырихыгъэ тхылъыпIэм Айщэт ымыгъапэу щытыгъэп, ау 
зэкIэми анахь шIоIофыр ыпсэ зыхэлъ нэбгыритIур, Селинирэ 
Эдирэ арых. Ипшъэшъэжъые зэрэфэIэкIыбыр, яшIулъэгъу 
зэрэзэдамыгощырэр ары нахь, ар агъашхэ, афапэ, апIу, 
зыми щагъакIэрэп, Болингброкхэр Инджлызым кIожьынхэу фит хъугъэхэшъ, зыдащэни, щаIыгъынэу тхылъыпIэхэр 
агъэхьазырых. "Псауныгъэ ерэIи, ар зыми щагъэкIэщтэп,- 
зэушъыижьыщтыгъэ Айщэт.- Эдирэ сэрырэ тиIофхэр 
зэшIокIхэмэ, къэтщэжьыщт… Ары шъхьае, сэ сыгъойщай, 
къупшъхьэ уз сиI сIозэ, сэщ нахьи нахь сымэджэ дэеу Эди 
къычIэкIыгъ. Сыдэущтэу ащ иуз амал сыфэхъущта, Iэзэгъу 
къыфэзгъотыщта? Анахь уц дэгъуми яшIуагъэ къекIырэп. 
Франсым изаомэ къыщытыращагъэ уIагъэмэ жьымыгъот 
яхъулIагъэу зэшIуетхьалыкIы, жъэгъэуз мыхъу гъощт. Я 
си Тхь, ЭдикIэ гукIэгъу къысфэхъу, гъэхъужьи, тиIофхэр 
тфызэпыгъафэх. Ащ нахь шIу слъэгъурэ цIыф сэ дунаим 
щысиIэп. Селини ары…"
Мария-Анжеликэ графиняри гупсэфыгъо-тхъэжьыпIэ 
чIыпIэ итыгъэп. Идэхэгъагъэ зэрэзыхимылъэгъожьырэр, 
жъы зэрэхъугъэр ары анахьэу ар зыухыщтыгъэр. Шарль 
де Ферриоль графыр зыщымыIэжьым къыщыублагъэу 
яунэгъо федэ къэкIуапIэ къызэрэщыкIагъэри, щыIэныгъэр 
мафэ къэси нахь лъапIэ зэрэхъурэри, Огюстен-Антуани 
зэрэтIысыжьыгъэри, яджэхэшъотет заулэмэ апыкIуадэрэр 
зэрэнахьыбэри ащ къыхэхьажьыгъ. Ау Ферриольмэ 
ямылъкукIэ Айщэт зэрэдэгощэнхэ фаер ары зэкIэми акIыIу 
къэхъущтыгъэр, анахьыбэу къехьылъэкIыщтыгъэр. Ау щтэу 
зэрэщытзэ, ыпIугъэ-ылэжьыгъэ, шIу ылъэгъущтыгъэ Айщэт 
мылъкукIэ къерэмыдауи, дунаим фимышIэн щыIэп. 
"Шъыпкъэ, шъыпкъэ, сишъаомэ адэспIугъэ, скIуачIэ 
зытезгъэкIодэгъэ Аиссе мыгъор тэ схьыжьын,- Мария-Анжеликэ зэушъыижьыгъ, зэгыижьыгъ,- ау мылъкугощ 
тхылъ зэриIыгъыр сэри, зылъэкъуацIэ ратыгъэ Ферриольхэми ашIуерэмыушъэф… Ар сэIо шъхьае, Аиссе гущэ сыд 
илажь, лажьэ къытфэзыхьыгъэр ышIэри ымышIэжьэу 
дунаим ехыжьыгъэ графыр ары… Ау къысшIуиушъэфырэр Аиссе зыдесымыгъэшIэжьэу ар Аблон дэзгъэкIыжьыщтэп!" - Мария-Анжеликэ графиням ежь-ежьырэу кIэгубжыхьэ зыфишIыжьыгъ.
Чэщым Аблон шъхьэщытыгъэ шыблэгъуагъом къыхьыгъэ ощх чъыIэм пчэдыжь дунаир къыгъэучъыIэтэгъагъ, 
тыдэкIи шынэгъакIэр щызэхэошIэ. Унэм фэбамэ рагъэунэу, 
ежь графиням зэриIощтыгъэу, икъупшъхьэузхэр ригъэфэбэнхэу иджэныкъо машIо фызэкIагъэблагъ.
- Уипчэдыжь шIу, мама,- Айщэт Мария-Анжеликэ 
графиням риIуи, еупчIыгъ: - Нычэпэрэ шыблэгъуагъом 
сыдэу уишIыгъа, уигъэчъыягъэпщтын?
- Сымычъыягъэр Iофэп, сикъупшъхьэузхэр къыригъэжьэжьыгъэх. Оры, о уигъэщынагъэба?
- Сэри?..- Айщэт зэхихыгъэр шIощхэнэу къеупчIыжьыгъ.- Пщыгъупшэжьыгъа сэ шыблэр зыхэт уаер зэрэсикIасэр? СыкIэдэIукIымэ, иомакъэхэр къэслъытэхэзэ, 
сыхэчъыежьыгъ.
- Ары, ары, шыблэр гъуагъо хъумэ, сызэрэбгъэIасэщтыгъэр зыкIысщыгъупшэжьыгъэр сшIэрэп… Мызгъэгум 
укъыслъихьагъэп, угу къысфэшIопщтын…
- Ныбжьи мышIугъэ гори, мама, сыгу пфилъыгъэп, 
сигунахьэ къэохьы.
- А сшIэ гущэрэп… Сэ гумышIу тIэкIу пфысиI… Мыщ 
ыпэкIи къыосIогъагъ, шъэф къыздэпIыгъэу укъыздэпсэу.
- Сыд шъэфа, мама?! - Айщэт тхьагъэпцIынчъэу фадзыгъэм къыхигъэкуукIыгъ, щыгъупшэжьыгъагъэ тхылъыпIэр ар дэдэм ыгу къэкIыжьыгъэу иунэ кIожьи, къыхьыгъэр шIомыбылымэу къыригъэлъэгъугъ: - Мыра зыфапIорэр?
- Сыда ар?..- ымышIэ фэдэу графиням зишIыгъ.
- Жак лIыжъым зигугъу къыпфишIыгъэ тхылъыпIэр 
ары. Мыр сэркIи, оркIи, хэтыкIи шъэфэп, мама.
- Мышъэфмэ, шыкоо лIыжъым бзэгу укъысфихьыфэ, 
сыда джы нэс ар зыкIысэмыгъэшIагъэр?
- Мыщ итым нахьыб о къысфэпшIагъэр, мама, джары 
игугъу къызыкIыпфэсымышIыгъэри. Сы Ферриолышъ, 
Мария-Анжеликэ мама, сэр-сэрэу сыздэгощэжьыщтэп! 
Ори, Огюстен-Антуан сятэш графми, сшынахьыкIэхэ Пон 
де Вели, Аржантали ащкIэ шъугу хэзгъэкIыщтэп. Мы 
тхылъыпIэр щымыIэжьыкIэ тэгъэлъытэ,- Айщэт тхылъыпIэр 
ыуцIыцIи, машIом пидзагъ.

--- Page 411 ---

- ПшIагъэр сыда?!.- Мария-Анжеликэ графиняр кууи, 
гъынагъэзэ гъучI Iадэм лъыбэнэфэ, Ферриоль унагъор 
зэтезычыщтыгъэ тхылъыпIэр нэрэ-Iэрэ азыфагу яжьэ хъугъэ.- Сыдэущтэу, Аиссе насыпынчъ, ори, Селини цIыкIури 
джы шъущыIэщта?..
- Шъо шъузэрэхъоу, Мария-Анжеликэ мама, тэри 
тыхъун…- Айщэт джы графиням еушъыйзэ, готIысхьи, 
IаплI рищэкIыгъ.
IV
Псышъо пщэф-шIуцIашъохэр ощхыкIэ зызэкъоухэкIэ, 
ошъогур къабзэ зэрэхъужьэу, зыгу псынкIэ хъужьыгъэ 
Айщэт зи къемыхъулIагъэ-ымышIагъэ фэдэу имафэхэр 
Аблон щэкIох. Ларош докторым зигугъу ышI зэпытырэ 
жьы къабзэм ишIуагъэ къекIы: зыгъолъыжьыкIэ, игумэкIыгъохэр къышъхьарыогъу фимыфэхэзэ, хэчъыежьы, 
пчэдыжьырэ амкIышъ зэпэджэжьмэ къагъэущы. Ахэмэ 
ядэIумэ, зигъатхъэзэ, тIэкIурэ щэлъышъ, къэтэджыжьы, 
зэмышъогъу щыгъынкIэ фэпэгъэ гъэмэфэ дунаим хэплъэ: 
"Сыдэу мы тидунай гъэшIэгъон закIэу зэхэлъа...- егупшысэ, 
шъхьэм къыфечъэнхэу езыгъэжьэгъагъэ гукIаехэр зыщигъэгъупшэжьхэзэ, зэушъыижьы: - Ем нахьи шIур инахьыб. 
Зы теплъэ плъышъокIэ ар тынэгу кIэтыгъэмэ, гъэшIэгъоныщтыгъэп, тезэщыщтыгъэ. Мо чъыгхэри, мо къушъхьэхэри, мо шъофхэри ятеплъэкIэ зэфэдэхэп. Бзыухэм 
яорэд къэIуакIи зэтекIы. ЦIыфхэм ягущыIакIи, ящхыкIи, 
ягъыкIи, яцIэцIакIи зэхьщырхэп. Къэгъэгъамэхэри зэфэшъхьафых. Ары, ары, зэфэмыдэ гъэшIэгъон закIэкIэ 
дунаир зэхэлъми, ем нахьи ащ шIур щынахьыб! ПфэгъэцэкIэщтмэ, уцIыф дэин нахьи уцIыфышIумэ нахьышIу,- 
Айщэт ипчэдыжь гупшысэхэм кIэух афишIыжьыгъ, зыфэерыш-зыкIэхъопсыщтыгъэри зэримыIожьын ылъэкIы гъэп: - Непэ ушэкIонкIэ мэфэ шIагъу, ау сыкIошъущтэп, 
ащ ычIыпIэкIэ Жюли Каландрини сыфэтхэщт. Синасып 
сыкъызэхэзышIыкIырэ бзылъфыгъэ упчIэжьэгъу Iушэу ар 
зэрэсиIэр!".
Каландринирэ Айщэтрэ язэфыщытыкIэ Айщэтрэ Мария-Анжеликэрэ язэфыщытыкIэ ебгъэпшэн плъэкIыщтэп. 
АйщэткIэ Мария-Анжеликэ графиняр нышъ, зэIугушIуагъэхэ-зэфэгубжыгъэхэми, зэгыигъэхэ-зэушъыижьыгъэхэми,фэшъхьаф зэфэшIу-зэфэмышIуныгъэ азыфагу 
къыдэхьагъэми, зэфагъэгъужьы, дэзагъэ. Айщэти джы 
пшъэшъэжъыежьэп, нэчыхьынчъэу псэугъэми, ны хъугъэ: 
зыфэгумэкIыни, къыгъэгъунэни, къыухъумэни иI. МылIэмытхъэу ышъхьэ зэриIыгъыжьын ахъщэ тIэкIуи къыфагъэнагъ. Ау Айщэт имылъку гъэстыкIэкIэ къедаощтыгъэ 
Мария-Анжеликэ сыда ащкIэ риIо шIоигъуагъэр? Зэрэшъхьэлъэш-гукIэгъушIыр ара, хьауми зыщапIугъэ Ферриоль унагъом ежь зэрэщыщыр мылъкум нахьи нахь зэрэшIоIофыр ара? АрынкIи, нэмыкIынкIи мэхъу… 
"Сыда пшIагъэр!.." Мария-Анжеликэ графиням ыIуи, 
машIом пэбэнэнэу зэрежьэгъагъэр, зэрэгъыщтыгъэр, 
Айщэт зэриубытылIагъэу зэреушъый-зэригъэIасэщтыгъэр?.. 
Джа упчIэм хэти ежь къызэрэшIошIэу джэуап ритыжьын 
ылъэкIыщт. Ау цIыфыгъэр, намысыр, шъхьэлъытэжьыныр 
мылъку пстэуми ауас! "Ахэмэ ягугъу Каландрини фэсшIыщтэп, ышъхьи езгъэузыщтэп, къызыкIэупчIагъэмэ яджэуап 
естыжьын",- Айщэт ыIуи, Женевэ ыгъэхьыщтым итхын 
пэтIысхьагъ.
"УитхыгъитIу къызысIукIагъэм, синэф, тIэкIу тешIагъ. 
ШIу усымылъэгъукIэ, шъхьакIэфэныгъэ-лъытэныгъэ къыпфэсымышIыкIэ, сыкъыпфэмызэщыкIэ арэп ахэмэ джэуап 
игъом къызыкIясымытыжьыгъэр, сыкъэзгъэгъунэжьыщт 
ушъхьагъуи сылъыхъурэп. Санс сызэрэщыIагъэри, сызэрэгъоищэягъэри, нэмыкIырэ сиIоф зэпымыфэхэри къыхэхьажьхи, сикъэтхэн зэрэзгъэгужъуагъэмкIэ къысфэгъэгъу, ащ нахьыбэрэ бэлэрэгъыгъэ къызхэсымыгъэфэжьынэу усэгъэгугъэ. НышIукIэ узэрэслъытэрэри, хэти 
фэмыдэу узэрэсищыкIагъэри, уиушъый Iушмэ сыкъызэряжэри джыри къыпфэсэушыхьатыжьы.
Джыдэдэм Аблон сыщыI. Непэ мэфэ фэбэ гуIэтыпIэ 
шIагъу, ар Женевэ, Швейцарым имэфэ жьы къабзэмэ 
афэмыдэми, ситхыгъэ уемызэщынэу сыолъэIу, аущтэу 
мыхъуным пае, укъызыкIэупчIэрэ къэбармэ уахэзгъэдэIощт. 
Пшъэшъэжъые цIыкIум дэхэкIаеу хэхъуагъэу къысщыхъугъ. Ынэпкъ-пэпкъ зэхэлъыкIэкIэ, ыпкъ шIыкIэкIэ цIыф 
къызэрэхэкIыгъэр гъуащэрэп, ынэмэ ядэхагъэ фэдэ зэрэдунаеу къытебгъотэнэп, ау итеплъэ кIыфы, оды. Акъылынчъэп, гушIубзыу, Iуш, тIэкIу зызэкIиугъоен зэримылъэкIырэр ары нахь, игухэлъхэри ишэн-гъэпсыкIэхэри гъэшIэгъоных. Егъэлыягъэ хэмылъэу ащ цIыф дэгъу хэкIынэу 
къысшIошIы. ТхьамыкIэ цIыкIур лъэшэу къысфэщагъ. 
Сызелъэгъум, гушIощагъэти, иакъыл щыо пэтыгъ. Сэ 
скIэхэкIыгъэр ащ нахьыбэжь. Сыгу зэрэбырысырыгъэр, 
ар сыбгъэ къызэрэщылъэпэрапэщтыгъэр есымыгъэшIэнэу 
зысIажэщтыгъэ. Сэ сыкъызыщыкIогъэ мафэм нахь мэфэ 
тхъагъо ащ къемыкIугъэу къысиIуагъ. СыщэIэфэ скIэрыкIын 
ымылъэкIэу, ау зыгорэм сIофтэн хъумэ, пыIухьанчъэу 
зэригъэцэкIэщтым, есIорэ пстэури Iо хэмылъэу зэришIэщтым пылъыгъ. ЗыгорэкIэ сIуагъэ горэ фэмышIагъэмэ, 
цIыкIухэм зэряшэнэу, зызэриухыижьыщт ушъхьагъу 
лъыхъущтыгъэп. Сыкъежьэжьын зэхъум, угу ыгъэузэу 
нэшхъэигъ. Зы гущыIи къыIожьын ымылъэкIэу къысэплъэу 
щытыгъ. 
Реймс зыщызыгъэхъужьыщтыгъэ Клер Болингброк 
дэжь тызэдэкIонэу аббатисэмрэ сэрырэ тызэзэгъыгъ. 
Аббатиссэр Санс зэрэдэкIыщтыр монастырым чIэсхэм 
ашIоигъоджагъ. А къэбарым ыгу зэхигъэхьагъэу сипшъэшъэжъые цIыкIу ащ риIуагъ: "Пстэуми афэдэу узэрэдэкIыщтыр сэри сыгу къео, ау ар ищыкIагъэу къысшIошIы. 
Болингброк маркизэм уилъэгъумэ лъэшэу зэрэгушIощтым, 
ипсауныгъэкIэ ар къызэрэшъхьапэщтым сицыхьэ телъышъ, 
ащ тIэкIу нэмыIэми сегъэрэхьаты". Мыщ дэжьым тхьамыкIэ цIыкIур къэгъи, IаплI къысищэкIзэ, къысиIуагъ: "Сыдэу 
мыр имыгъоу къыхэхьагъа, арэу мыхъугъэмэ, садэжь 
нахь баIорэ ущыIэн плъэкIыщтыгъагъэ. Сэ ни ти сиIэхэп, 
сыолъэIу ны укъысфэхъунэу, усянэ шъыпкъагъэмэ узэрэслъэгъущтыгъэм фэдэу сэ шIу дэдэ усэлъэгъу". ЗэхэошIыкIыба, синэф, ащ игущыIэхэм ауж сшъокIэ къызхэсымыгъэщыгъэми, сэ скIэхэкIыгъэр. 
Санс тхьэмэфитIо сыкъэтыгъ, ащ къупшъхьэузыр 
къыщысщыхьи, сIэпкъ-лъэпкъхэр згъэхъыенхэ сымылъэкIэу 
сыхъугъагъ. МэфитIум пшъэшъэжъыер зы лъэбэкъукIи 
скIэрыкIыгъэп. Сизакъоу сыкъигъэнэн ымыдэу сыхьатитфым къыкIоцI сипIэшъхьагъ кIэлъырыкIыгъэп. Сиуз стыригъэуным пае къыздэгущыIэщтыгъэ, загъорэ чъыем 
сызыхилъашъокIэ, сыкъигъэущыным тещыныхьэзэ, жьы 
къымыщэу щысыщтыгъэ. Ин пстэуми ар афызэшIокIыщтэп. 

--- Page 412 ---

Болингброкмэ адэжь пшъэшъэжъыер зэращэщтым, ахэмэ 
ар зэрапIущтым лъэшэу ыгъэгумэкIырэр о ошIэ - ышъэ 
регъэкIы пIоми хъущт. 
Джы ренэу укъызыкIэупчIэрэ шевальем фэгъэхьыгъэу 
гущыIэ заул. Сэ сипсауныгъэ елъытыгъэмэ, ащ ипсауныгъэ 
нахьышIу хъугъэ фэдэу сыхэплъэ. Ар мэзитф горэм къэтынэу Перигорэ кIуагъэ. Шъхьэгъусэ сыфэхъумэ шIоигъоу 
къызэрэсиIуагъэр, синэф, къызыуасIокIэ, бгъэшIэгъощт. 
Тыгъуасэ тинэIосэ бзылъфыгъэ гори щысэу а IофымкIэ 
шъхьэихыгъэ шъыпкъэу къыздэгущыIагъ. Мы дунаишхом 
тэ тишIулъэгъуныгъэ-зэфыщытыкIэ фэдэ къытебгъотэнэпщтын. Ежь мэзищым зэ селъэгъу, сэры нэмыIэмэ, ар 
зыIэкIэсыубытэным пае зыпари сшIэрэп. Джыдэдэм ыгу 
зэрэсиIэрылъхьэм ифедэ горэ къыхэзгъэкIыныр къезгъэкIурэп, синамыс къыхьрэп. ИшъхьэгъусэкIэ къысэджэнхэр сэркIэ насыпыгъэшхоми, шевалье шIу зыкIэслъэгъурэр 
сэ сшъхьэ паеп, ежь пае нахь. Хьау, сэркIэ ащ раIолIэщтым 
мэхьанэшхо иI, мыхъун езгъэшIэныр зыкIи зэспэсыжьырэп. 
Ащ фэгъэхьыгъэу зэтраIотыкIэу къырахьыжьэщт къэбар 
пстэури сэркIэ емыкIу хъуныгъи! ЕтIани джы ыгу къысфилъыр зэримыхъокIыжьыным сицыхьэ телъынэу щыта? 
Акъылынчъэгъэ шIулъэгъу зэришIыгъэмкIэ ар зэгорэм 
кIэгъожьынкIи мэхъуба? ЕтIанэ насыпынчъэ къызэрэсэхъулIагъэр, шIу сызэримылъэгъужьырэр сэри нафэ къызысфэхъужьыкIэ, таущтэу сыпсэужьыщта! Къысфэсакъыпэзэ, плъырыгъэ хэлъэу, гъэшIэгъонэу ау гурыIогъуаеу 
ар къыздэгущыIагъ, сыдми, нэбгыритIум тызэдэпсэун фаеу 
ары аужым къызфэкIожьыгъэр. А гущыIэхэр сыгу рихьыгъэхэп, згъэшIэгъуагъэх. Мыщ дэжьым къыIуагъэхэм 
сызыушъхьакIун зэрахэмылъыр сшIошъ ыгъэхъунэу 
фежьагъ, имылъку ызыныкъо сэ къыстыритхэщт, сыда 
пIомэ, иIахьылхэм афэразэп. Ащ нахь сегушIуным пае титIо 
язэу ыуж къинэщтым мылъкур зэрэщытэу къызэрэфэнэщтыр къыхигъэщыгъ. Ар къызеIом, чIэгъ-чIэлъ кIэпхын 
тIурысэхэу сиIэхэм апэмыкI мылъку сэ къызэрэскIэмыныщтыр сыщхызэ есIуагъ.
Джы, синэф, узгъэгубжыгъэ упчIэм джэуап къесэтэжьы. Париж къыщырахьакIхэрэ къэбарыпцIыхэр къыплъыIэсыгъэх. Шевалье шIу зэрэслъэгъущтыгъэу джыри 
сэлъэгъу, ащ фэшъхьаф сэ хэти шIу слъэгъугъэп, а зыр 

--- Page 413 ---

ары сищыIэныгъэ къыхэнэщтыр. Узэрэгубжыгъэм пае 
къэсымыгъанэу, шъхьэкIафэ къыпфэсшIызэ, джа 
Iор-Iотэжьхэр къыздикIыхэрэр къыпфызэхэсфыщтых. Де 
Жевр герцогыр шIу дэдэ зэрэслъэгъугъагъэр, ары пакIошъ, 
а гунахьышхоу сшIагъэмкIэ Тхьэм ыпашъхьэ сызэрэщеуцолIэжьыгъагъэр, сипадре ащ пае пшъэдэкIыжь схьыныр 
имыщыкIагъэу зэрилъытэгъагъэр къэсэушыхьаты. 
Джа шIулъэгъур къызежьэм, илъэс пшIыкIуз сыныбжьыгъэн, илъэс пшIыкIутIу сызэхъум, а пстэур сэмэркъэу 
сшIыжьыгъэ. Де Жевр герцогыр сыгу римыхьыжьыщтыгъэкIэ арэп, ежьыррэ ышхэмрэ садэсэмэркъэуным, 
садэджэгуным пае ящагу сызэрычъэщтыгъэр сэр шъыпкъэм 
щхэны къысщыхъужьыгъэти ары. Сэщ нахьи ар илъэситIу 
е щы горэмкIэ нахьыжъыгъ. Адрэхэм ялъытыгъэмэ, тэ 
тынахьыжъэу зытлъытэжьыщтыгъэ. НахьыкIэхэр къангъэбылъ ешIэхэ зыхъукIэ, тэ иныхэм афэдэу зытшIызэ, тыгущыIэщтыгъэ. ШIулъэгъуныгъэм игугъу ныбжьи тшIыгъэп, 
шъыпкъэр пIощтмэ, сэри ежьыри ар зилIэужыгъом хэшIыкI 
фытиIагъэп. Сиунэ пэчIынатIэщтыгъэ балконым ар къытехьэти, титIо тызэплъыжьыщтыгъэ. Иван имафэ тефэу 
щашIыщтыгъэхэ фейерверкхэм тяплъынэу Сент-Уан тыздищэщтыгъэ. Ренэу тызэгъусэу тызэралъэгъурэм пае 
тиджэхэшъотетхэр къыддэсэмэркъэухэу рагъэжьэгъагъ.
Пстэури къыдэлъытэгъэныр, ышIэщтым пэшIорыгъэшъэу егупшысэгъэныр зишэн пшъэшъэжъыеу сызэрэщытым фэшI, Жевр шIу слъэгъун зэрэслъэкIыщтымкIэ сызкIырыплъыжьынэу тесыубытэгъагъ. Тхьэр сшIошъ хъущтыгъэти, тобэ къэсхьыжьынэу чылысым сыкIогъагъ. Апэ 
сигунахь цIыкIу-шъокIухэм сяуцолIэжьыгъ, етIанэ анахь 
гунахь иным ышъхьэ къисхын фаеу хъугъэ. КIэлэ ныбжьыкIэ горэ шIу зэрэслъэгъурэр сипадре есIуагъэти, "илъэс 
тхьапша ащ ыныбжьыр" зеIом, илъэс пшIыкIутIу зэриныбжьыр есIуагъ. "Сыдэущтэу ар шIу плъэгъура?" - къысэупчIыгъ. "Сэ зызэрэслъэгъужьырэм фэдэу ары",- джэуап 
естыжьыгъ. "Тхьэр шIу зэрэплъэгъурэм фэдэу ари шIу 
олъэгъуа?" - етIани ар къысэупчIыгъ. Мыщ дэжьым сыдэущтэу мыр къысэплъыра сIуи, сыкъэгубжыгъ. Падрер 
къэщхи, ащ фэдэ гунахьышIагъэм пае пшъэдэкIыжь зэрамыхьырэр, тапэкIи Iэдэб схэлъэу сызэрэзекIон фаер къысиIуагъ, сизакъоу хъулъфыгъэм сыригъусэ зэрэмыхъущтымкIэ къысэушъыигъ.
Джащ ыуж Жеврэ герцогымрэ сэрырэ тызэIукIэу 
къызщыхэкIырэм тикIэлэцIыкIугъо илъэсхэр тыгу къэкIыжьхэу хъущтыгъэ. А пстэур гъэнэфагъэу щытыгъэп, сэмэркъэуми шъыпкъэми зэхэфыгъоягъ. КъэсIотэгъэ пстэумэ 
уапашъхьэ, синэф, сыкъыщаухыижьын шъуIуа? Ежь зэрэфаеу къыригъэкIузэ, мы Iофыр къыпфэзыIотагъэр Беддеволь арэу зэрэщытым сехъырэхъышэрэп, ар бзэгухь, 
мыхъун нэфэшъхьаф къыIощтэп. О мыщ дэжьым къыптефэщтыгъэр сэ укъыскъоуцонышъ, цIыфмэ апашъхьэ 
мыхъунхэр ащ къыщемыгъэIонхэр ары. ЗэрэхъурэмкIэ, 
синэф, узгъэпцIэнэу укъысэплъы! О бэ къысфэпшIагъэр, 
оркIэ къыстенэрэр бэ, сыгу шIоу къыпфилъыр сэ ныбжьи 
зэсхъокIыщтэп. Лъытэныгъэ-шIулъэгъуныгъэу къыпфысиIэм 
ишыхьатэу ин дэдэуи сыпфэраз. Цыхьэ зэфэшIыныгъэу 
тазыфагу дэлъыр хэти зэресымыгъэукъощтымкIэ гущыIэ 
къыосэты. 
Шевалье о шъхьэкIэфэ ин къыпфешIы. ТызэшIуагъэкIодынэу, сиIае агъэIунэу зэгорэм фежьэгъэгъэ пстэумэ 
ар зэрафыщытым о ущыгъуаз. Гу шIой зиIэ цIыфхэр ащ 
ылъэгъу хъухэрэп - ащ изэхэшIыкI ины, къабзэ. Мафэ къэс 
ар нахь къыспыщагъэ мэхъу. Ащ ишIулъэгъу къызэрэдэсхыгъэ шIыкIэм ыгъапэу Мария-Анжеликэ графиняр зэгорэм 
къысэупчIыгъагъ. Мыщ фэдэ джэуапи естыжьыгъагъ: "Сэ 
ащ шIулъэгъуныгъэ пытэ зэрэфэсшIыгъэмрэ ищыIакIэ нахь 
тхъагъо зэрэфэсшIыщтым сызэрэпылъымрэ арых". Къысэшъугъузэ, а упчIэр къыситыгъагъэти, сэри кIэнэкIагъэ 
хэлъэу джэуапыр естыжьыгъагъ.
Пон де Вель укъыкIэупчIэшъ, ипсауныгъэ хъатэп. 
Арэущтэу къыпфэстхы хъумэ, сыгу зеутIыIу. Шэн дэгъоу 
цIыфым хэлъын фаехэр ащ хэлъых: акъылышIу, уасэ 
зыфишIыжьын елъэкIы. СэркIэ ар мэлэIич шъыпкъ.
Джыдэдэм къыосIощтыр бгъэшIэгъощт. Аржантальрэ 
сэрырэ тызэфэгубжыгъ - дунаим къызытехъуагъэм щегъэжьагъэу ащ фэдэ къызэрэхэкIыгъэр апэрэ. Мары 
мэфиплI хъугъэшъ, тызэдэгущыIэрэп. Тызэфэгубжыныр 
къызэрыкIыгъэр янэ пчыхьашъхьашхэ дишIын зэримыдагъэр 
ары. Джаущтэу тызэрэзэфыщытым графиням зыпари 
хишIыкIырэп. ЫшIагъэмэ, гушIощтыгъэ. Сыда пIомэ, 

--- Page 414 ---

Аржанталь ецIацIэ зэхъум, ыкъо сызэрэдеIагъэр ымыдэу 
мэфэ заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, хьал-балыкъ къысишIылIэгъагъ. КъыбгурэIоба чIыпIэу сызэрыфагъэр? Илъэс тIокIырэ 
блырэ ныбджэгъуныгъэ зыдиуиIагъэр пшIокIодыныр тхъэгъона. Хъугъэм ежь Аржантальи теукIытыхьэжьыгъэу 
къысшIошIы. Зэрэхабзэу тызэшIужьынымкIэ апэрэ 
лъэбэкъур зышIыгъэр зафэр ары. Щэджэгъуашхэ тшIызэ, 
ипсауныгъэ пае бжъэ къэсIэтыгъ, ыужырэ мафэм къаIуинаIуи сымышIэу себэужьыгъ. Джащ щегъэжьагъэу тизэфыщытыкIэхэр зытетыгъэм теуцожьыгъэх.
Мария-Анжеликэ графиням къэлэмыр сIэкIехы".
"Сэры мыхъугъэмэ, Аиссе ныбжьи итхэн зэпигъэуныгъэп - къеухыфэ нэс сежэжьышъугъэп, гущыIэ заулэ 
къыпфэстхыным пае къэлэмыр къыIысхыгъ. Тхьэм сыпщыгъупшэнэу ерэмышI. Сэрымэ, ренэу сыгу укъэкIы, 
тызэрэзэпэIапчъэр сыгу къео. А уахътэм къыкIоцI сызэрэсымэджагъэми, къэкIухьакIо сыздэщыIагъэхэми а гукъэкIыжьхэр сщагъэгъупшэнхэ алъэкIыгъэп. Джыри къэкIухьакIо 
сежьэнэу щыт, ахэмэ ащыщ Пон де Вель сыкъызэрэкIощтыр. Джащыгъум, Тхьэм ыIомэ, тызэрэлъэгъун. А гугъэр 
зыдэсIыгъыщт, тызэрэзэрэмылъэгъурэм игукъао нахь 
псынкIэу сщэчынымкIэ джар IэпыIэгъу къысфэхъущт. Ащ 
нэс уикъэбар горэм сыщыбгъэгъозэным сыщэгугъы, 
тизэфыщытыкIэ дахэ сыщэIэфэ къызэрэсыухъумэщтым 
уемыхъырэхъышэнэу сыолъэIу".
Ситхыгъэ, синэф, къыпысэдзэжьы. ШэкIонми уахътэ 
къыфыхэсэгъэкIы, ащ ишIуагъэ инэуи къысэкIы. СпкъыкIэ 
сызэрэулэурэр сигупшысэ-гукъаохэр сщыгъупшэнхэмкIэ 
Iэзэгъушху, сызышэкIорэ нэуж дэгъоу сэшхэ, сэчъые. 
УшакIо хъумэ, бэрэ къэокIухьэ, пкIэнтIэ макIэу къысэхырэм 
сегъатхъэ.
Джары, сигупс, укъызкIэупчIагъэмэ ащыщхэм яджэуа пхэр. Сыгу о пфызэIухыгъ, кIэгъэкъон инэу усиI. ХъяркIэ, 
ащ нахьыбэ къэстхын слъэкIыщтэп. Сэщ фэдэ цIыф хъыбыемкIэ ситхыгъэ кIыхьэ дэдэ хъугъэ".
V
Гъэмэфэ мэзищым Айщэт тхьамафэ пэпчъ пIоми хъунэу 
Париж кIощтыгъэ. Бэри къэтыщтыгъэп, анахьыбэми, 

--- Page 415 ---

зычэщ -зымаф е мэфитIу-мэфищ. Аблон щыIэхэм ащыщэу 
Софи ары ар зыдакIорэм щыгъозагъэр. Айщэт ыдзырэ 
лъэбэкъу пэпчъ зышIэ шIоигъуагъэ Мария-Анжеликэ графиняр, ушъхьагъу зэфэшъхьафхэр къыфигъотыхэзэ, ащ 
егъэрэхьаты. Ары къэси ренэу гуцафэ зышIыщтыгъэ графиняр Софи егыи:
- ШъуитIо зыгорэ сшIошъоушъэфы.
- Хьау, ащ фэдэ Iоф щыIэп, зыми земыгъэгъап.
- Ары, ары, сэры зэкIэми жъугъэпцIэнэу жъугъотыгъэр… Ышъхьэ Iоф Аиссе зэримыфэщтыгъэмэ, ащ фэдизрэ 
мы фэбаем Париж чъэщтыгъэп. КъысаIу ар зыуж итыр. 
Сыд фэдэ Iоф зэрефэми,- "итым сыримыгъаджэу ыгъэстыгъэ тхылъыпIэмкIэ сигъэпцIагъэмэ шIэ?.." ыIозэ, Iоф 
ухыгъахэу ылъытэщтыгъэмкIэ зэупчIыжьыгъ,- зышъхьэ 
къысфипхыщтыр тазыфагу къыдэнэжьынэу усэгъэгугъэ, 
пшIошъ мыхъумэ, тхьэлъани къыпфэсшIын.
- Сэри цыхьэ къыпфэсэшIы, графиня, ори къысфэшI, 
ау сызыщымыгъуазэм игугъу сыдэущтэу къыпфэсшIына? 
ОшIэба Шарлотта-Элизабет Аиссе зыхэт Iофыр? Исымэджагъи, иIэзэгъу уц къэгъотыни ащ къыхэхьажьыгъ…
- СэшIэшъ арба шъхьэуз сызыфэхъугъэр!..- МарияАнжеликэ ымакъэ къызэрэхэлъэшыкIыгъэр рыхигъэкIокIэжьызэ, нахь гущыIэ шъабэхэмкIэ къыухыжьыгъ: - Сэ 
сиузмэ апае уц дэгъухэри ащ къысфехьых. Аущтыми сыгу 
загъэрэп, зыгорэхэр къысеIох… Шевальем къыришIэщтыр 
Аиссе къыришIи, зыпигъэчэрэгъукIыжьыгъэмэ?.. ЗыфигъэцIыкIужьэу еубзэмэ, къыдыречъыхьакIымэ, фэсыдэнэп, адрэ зызгъэсымаджэрэ ушъхьагъу лъыхъуми ынэ 
къистхъын!.. Ар сэIо шъхьае, тэ бзылъфыгъэхэр пшIэрэба 
тызэрэгъэпсыгъэр, ФерриольхэмкIэ мыхъун Iоф горэ ащ 
зэрефэмэ, сшIэрэп ащыгъум…
- Графиня! Сыдэущтэу АиссекIэ ащ фэдэ пшъхьэ 
къибгъахьэра?..- Софи зыфэмыщыIэжьэу ымэкъэ чан 
цIыкIу зыкъипхъотагъ, етIанэ ышIагъэр зэрэмытэрэзыр 
къыгурыIожьи, нахь мэкъэ шъэбэ гыекIэ къыухыжьыгъ: - 
Шарлотта-Элизабет Аиссе зыуж итыр о пшIэщтыгъэмэ…- 
"есэрэIуа-есэрэмыIуа?" ыIуи, зэупчIыжьыгъ, ау ыжэ 
ыIыгъынэу зыфигъэпытэжьыгъ.

--- Page 416 ---

- СшIэрэпышъ арба сызыфыодаорэр! - джы МарияАнжеликэ графиняр Софи къыфэгубжыжьыгъ.- Сэ сIорэр 
уизэхэфынэп о, уичIыпIэ зыдэшIэжь!
- СыкъэпсынкIэгъащ, графиня, къысфэгъэгъу, хьарамыгъэ хэлъэу къэсIуагъэп,- Софи зэхихыгъэр шIошъхьакIоу ымакъэ къыщытхъагъэми, зиIэжэжьызэ, ишIошI 
текIыгъэп. - Ау Ферриоль графхэмкIэ Шарлотта-Элизабет 
Аиссе мыхъун зэримышIэщтымкIэ шыхьатэу сыкъытеуцо.
- Аущтэу оIомэ, хъугъэ,- графиням кIилъэшъу жьыгъ,- 
зыгорэ къызыпфадзыкIэ, угу лъэпэрэпэ зэпытэу… Ферриольмэ афэгъэхьыгъэу адэ Аиссе мыхъун ышIэнэп, ау 
етIани хэт ышIэра сэIошъ ары…
Цыхьэ зыфамышIыщтыгъэ Айщэт ежь игукIаехэм 
шъорэкIым зэхишхыхьащтыгъэ Аржантали ащ шIу ылъэгъущтыгъэ Лекуврер Адриеннэ актрисэшхори зэрэсымэджэ 
дэихэр къыхэхьажьыгъагъ. 
Тхьамафэм е тхьэмэфитIум зэ-тIо Пон де Вель янэ 
дэжь къызыкIокIэ, Мария-Анжеликэ Аржанталь икъэбар-псэукIэ зэригъэшIэным ычIыпIэкIэ, ыкъо шIу ылъэгъущтыгъэ Лекуврер изытет ыгъапэщтыгъ. Мыдрэми, 
ежьыррэ Айщэтрэ зэрэзэдаштагъэу, ышнахьыкIэ зэрэсымаджэмкIэ янэ гуцафэ римыгъэшIэу джэуап ритыжьыщтыгъэ.
Мафэ горэм, сымэджэщым кIохэзэ, Пон де Вель 
зыгъапэщтыгъэр Айщэт риIуагъ:
- МамакIэ, Аиссе, тэрэзэу тымыпсэуми сшIэрэп, 
тшынахьыкIэ ишъорэкI уз шIотэушъэфы.
- Пон де Вель, сшынахьыкI, сэри ащ сегъапэ, ау 
пшIэрэба мама зэрэцIыф макIэр, зэрэсымаджэр. Тэри 
Аржанталь ерагъэу тагъэлъэгъу. Ежьыр ашIуекIолIэнэу 
ежьэнышъ, къызыфамыдэкIэ, фэщэчыщтэп.
- Ари шъыпкъэ,- Пон де Вель нэшIукIэ Айщэт 
еплъыгъ,- ау о доктормэ япшIагъэр сшIэрэп, укIэрагъэсы, 
уагъэгъашхэ.
- ЯсшIагъэр къыосIон,- тхьагъэпцIышъо къызтыригъаозэ, Айщэт щхыпцIыгъэ,- зыгорэкIэ сшынахьыкIэ иуз 
къыпысхымэ, доктормэ сямыдэожьынэу тхылъ сафыкIэтхагъ.

--- Page 417 ---

- Ащ сегуцэфэгъагъ. Ащыгъум шъорэкIым Iэзэгъу 
къыфэзгъотыгъэ уилъэпкъэгъу черкес бзылъфыгъэм ори 
уфэдэба1?
- Тхьэуегъэпсэу, сшынахьыкI, джа бзылъфыгъэ лъэшым сызэребгъэпшагъэм пае,- Айщэт зэхихыгъэр игопагъэми, есэмэркъэужь фэдэу зишIыгъ,- ау сэ ащ фэдэ 
ныбжьи сыхъунэп. ШIу плъэгъурэ цIыфым, ар етIани 
пшынахьыкIэ зыхъукIэ, фэмышIэн щыIэп, ищыкIагъэмэ, 
ппси фэбгъэIылъыщт зыфаIорэр шъыпкъэ. ТшынахьыкIэ 
Аржанталь тхьамыкIэр сэщ нахьи бэкIэ нахьыкI, орэпсау, 
щэрэI. ИшIулъэгъу Лекуврер АдриеннэкIэ къехъулIэрэр 
олъэгъу. Сэ сыда?.. СымыIэрысэ ныкъохъоу чъыгым 
сыкъыпагъэзи, зи къысфэмыежьэу чъыг чIэгъым сычIэлъ…
- Аиссе, Шарлотта-Элизабет Аиссе,- Пон де Вель 
имыхэбзахэу къызыбгырыугъ,- щыгъэт, имыщыкIагъэхэр 
умыIох! Тэ - утшыпхъу, зэкIэ Ферриольмэ урякIас, тыпкъогушхукIы, утэгъашIо, уиIушыгъэкIэ, уишIулъэгъу къэбзагъэкIэ, уицIыфыгъэ шъыпкъагъэкIэ щысэ птетэхы. КъызезгъэжьагъэкIэ, джы нэс къыосымыIуагъэр зэхыозгъэхыщт: къыохъулIагъэмкIэ сэри Аржантали удгъэмысагъэп. 
Пшъхьэ къэуухъумэжьызэ, узэрэхагъэукъуагъэм тэ 
тыришыхьат. ШIу тлъэгъурэ Франсым къихъухьэрэ хъугъэ-шIэгъэ нэпэнчъагъэхэм ялъытыгъэмэ, ар зэуи арэп. 
АщкIэ узгъэинынэуи узгъэцIыкIунэуи сыфаеп. Тхылъ гъэшIэгъон, пьесэ дэгъу, оперэ дахэ зыфатхырэм уфэд.
- Пон де Вель,- Айщэт иукIытэ къытекIозэ, къелъэIугъ,- икъун, щыгъэт, имыщыкIэгъэ-къыстемыфэхэрэр 
ори къэмыIох.
- Сэ сизакъоп, Вольтери, Монтескьеи, Прево тхакIори, 
Дидро къежьэгъакIэри, уищыIэныгъэ къырыкIуагъэм 
щыгъозэ пстэури джаущтэу къыоплъы. Пшъхьэ Iэтыгъэу 
упсэуным ычIыпIэкIэ, о зыогъэежьы, уипхъэмбай яогъэхьазыры. ПшIэрэп, зыдэпшIэжьырэп нахь, уидэхагъэ зэрэ 
Франсэу афэплъыкIырэп.
1 "Идэхагъэ къыгъэнэжь шIоигъоу е ипшъашъэхэм ядэхагъэ 
ыгуи ыли афэузэу дунаимкIэ апэрэу шъорэкIыр зэрагъэхъужьырэ 
уцыр къэзыугупшысыгъэ, зыхэзылъхьэгъэ черкес бзылъфыгъэм 
сыд фэдиза тэ ичIыфэу къыттенагъэр! - етхы К.Гельвеций.- Сыд 
фэдиз сабыя хьадэгъум къытырихыжьыгъэр! А бзылъфыгъэм 
шIушIэгъэ ин дэдэу дунаим фишIыгъэм фэдиз ышIагъэу, рэзэныгъэ къылэжьыгъэу бзылъфыгъэ динлэжьыпIэхэр къызэIузыхыгъэхэм зы бзылъфыгъэ ахэмытынкIи мэхъу".

--- Page 418 ---

- Дэгъу, Пон де Вель, дэгъу, къызгурыIуагъ,- щхыпцIышъо гори Айщэт къемыкIоу риIуи, есэмэркъэужьыгъ: - Зэрэ Франсэу сыкъызэпаплъыхьан нахьи, къысфэгъэгъу сызэрэпщымыукIытэрэмкIэ, де Эдирэ сэрырэ 
тымысымэджэжьэу, тисабый цIыкIуи къызыхэтщэжьэу 
тагъэпIугъагъэмэ нахьышIугъ…
- Ахэри, Аиссе, мары плъэгъун дэгъоу зэпыфэжьыщтых,- джащ фэдэ гугъапIэ къэзытырэ гущыIэхэмкIэ 
ыгъэгугъэзэ, Пон де Вель кIэух зыфишIыжьыгъ.
Айщэт гушIом зэрихьэзэ, палатэм къызекIыжьым, 
Аржанталь зэрэнахьышIур Пон де Вель къыгурыIуагъ.
- ЗэкIэри дэгъу, Пон де Вель, бэкIэ тшынахьыкIэ 
нахьышIу, згъэшхагъэ, къыздэгущыIагъ, къыпкIэупчIагъ, 
узэрэсигъусэри есIуагъ. ЗэкIэ тиIахьылхэм, джэхэшъотетхэм ащыкIэкIыжьэу, шIуфэс къафысигъэхьыжьыгъ. Иягъэхэр ышъо тегъушъыкIыжьыхэшъ, тхьэмэфитIу горэкIэ 
сымэджэщым къычIатхыкIыжьынэу докторхэм сыкъагъэгугъагъ. ТхьамыкIэр ежь зышIомыIофыжьэу Лекуврер 
Адриеннэ къыкIэупчIагъ. ИIоф зытетыр, шъорэкIым ынэгу 
хьалэч зэришIыгъэр есымыIонэу къысэлъэIугъ1.
- Ынэгу Iофэп, псаоу къытхэрэхьажьи…- Пон де Вель 
хэщэтыкIыгъ.- КъызэрэосIуагъэу, Адриеннэ тхьамыкIэм 
ар теплъэжьынэп… Ащ иIоф дэи…
Аржанталь сымэджэщым къызычIатхыкIыжьыгъэ 
мафэм, илъэс щэкIырэ ирэ нахь къэзымыгъэшIэгъэ 
Лекуврер Адриеннэ идунай зэрихъожьыгъэ къэбарыр 
Айщэтрэ Пон де Вельрэ зэхахыгъ2.
1 "АржанталькIэ узгъэгумэкIынэп сIозэ, икъэбар озгъашIэщтыгъэп,- Каландрини фигъэхьыгъэ тхыгъэм Айщэт къыщеIо.- 
Джы ар зыхъужьыгъэкIэ, ащ иIоф ущызгъэгъозэн: тэркIи, 
шъэогъу-ныбджэгъухэмкIи тинасыпти, ар шъорэкI уз мэхъаджэм 
къыIэкIэкIыжьыгъ. Ынэгу, анахьэу ыпэ, зэхишхыхьагъ, къолэнсэлэн ышIыгъ, нахь цIыкIу хъугъэуи къыпщэхъу. ЦIыф дах пIожьын 
плъэкIыщтэп, ау зэрэшэнышIу, зэкIэми шIу алъэгъу, шъхьэкIэфэныгъэ-лъытэныгъэ фашIы, сыд фэдизэу ащ ущытхъугъэкIи, 
бгъэшIуагъэкIи, пфэмыгъэсэхъуджэн цIыф гъэсагъ".
2 "Спектаклэр кIозэ, ошIэ-дэмышIэу Лекуврер дэи къэхъуи, 
къэгъэлъэгъоныр зэпагъэугъ. - Айщэт Каландрини фетхы. - 
Къэгъэлъэгъоным ыпэкIэ ар лъыныбачъэ хъугъагъэ. Угу зэригъэгъоу къарыунчъагъ. ТхьамыкIэр мэфиплIыкIэ ткIугъэ. 

--- Page 419 ---

Айщэт зыфэмыIэжэжьэу ынэпсыхэр къетэкъохыгъэх. 
Пон де Вель емыгупшысэжьэу къыIуагъ: "Франсым ианахь 
актрисэшхо игъонэмысэу тхэкIыжьыгъ… Ащ фэдэ талантышхо зыхэлъ цIыф къэкIощт илъэс шъэныкъом Франсым 
къихъожьынэпщтын…"
Сымэджэщым Аржанталь къызычIащыжьым, унэм 
амыщэжьэу, Лекуврер Адриеннэ зэрэлIагъэри рамыIоу 
янэ дэжь ащэнэу Аблон лъэныкъом ежьагъэх.
ШъорэкIым къыришIагъэр Аржанталь зыдимышIэжьыщтыгъэу арэп, ау, "тэ укъикIи лажь, ащ сыд хэпшIыхьан" 
ыIозэ, итеплъаджэ еуцолIагъ. Джыдэдэм ар зыгъэгумэкIыщтыгъэр янэ Мария-Анжеликэрэ ишIулъэгъу Лекуврер 
Адриеннэрэ зыкъызэрэфашIыщтыр ары. Ныр сыдигъокIи 
нышъ, къылъфыгъэм димыщэчынрэ фимышIэнрэ щыIэп, 
ищыкIагъэмэ, ыпсэ фитыщт, мыхъу зыщыхъурэм, къыфыкъокIыгъэ тхьамыкIагъом езэгъыщт, узыр зэрэщигъэгъупшэщтым нахьырэ Iоф имыIэу дэпсэущт. Адэ шIу 
плъэгъурэ бзылъфыгъэр?.. Ащ джэуап теубытагъэ зэретыжьыгъуаер Аржанталь къыгурыIозэ, зыми ышъхьэ 
фыримыхэу, егъапэ.
ШъорэкIым къыфихьыгъэ гукIаер иIахьылымэ ариIоныр 
къыригъэкIурэп. Адриеннэ зэрэщымыIэжьым ар щымыгъуазэми, ащ егуцафэрэм фэдэу, игугъу афишIынкIэ, 
кIэупчIэныкIэ зытещыныхьажьы.
Пон де Вели ышнахьыкIэ ыгу егъоу Айщэт еIушъэшъагъ:
- Зыгорэм къыриIон нахьи, Адриеннэ зэрэлIагъэр тэ 
етэгъаIу.
- Хьау, етIан ар, етIан…- Айщэт ыдагъэп.
- Сыда "етIанэр", Аиссе? - Аржанталь гуцафэ ымышIыщтыгъэми, шъхьэм къыфихьэгъэ ошIэ-дэмышIэ гумэкIым 
къыгъэупчIагъ.
ЗэраIорэмкIэ, агъэлIагъэу ары. ЛIэным ыпэкIэ мэзиплI иIэу осыет 
къызешIыжьым, ар зыгъэцэкIэнэу къызыкIэлъэIужьыгъагъэр де 
Аржанталь.
Лекуврер зэлIэ нэуж Вольтер зарегъэбзым къыгъэлъэгъуагъэм ар щэнауткIэ зэрамыгъэлIагъэр къыушыхьатыгъ. ЫкIоцI 
зэришъукIыгъэм ар илIыкIыгъ. Актрисэм ихьадэ чылысым идинлэжь пащэхэм Париж изы къэхалъи зэращарамыгъэгъэтIылъыгъэм Вольтер ригъэтхыгъ "Лекуврер актрисэшхом илIакI" 
зыфиIорэ одэр".

--- Page 420 ---

- Зи арэп, Жан,- Пон де Вели псынкIэу гу зылъитэжьи, 
Айщэт зыфеIушъэшъагъэм тегущыIыкIыжьыгъ,- Аиссе 
къыщыгъупшагъэ горэ унэм къырихыжьынэу ыIогъагъэти, 
ыгу къэзгъэкIыжьыгъ. Аущтэу оIомэ, Аиссе, дгъэзэжьынэп.
- Сэщ пае къэшъумыгъан, шъулъэгъурэба сызэрэхъужьыгъэр?
- Тхьэкъысауи, сикIэлэ дах, сыда къыохъулIагъэр?!..- 
IаплI къезыщэкIыщтыгъэ ыкъо зыкIэритхъыжьымэ, Iуплъыхьэзэ, Мария-Анжеликэ графиняр куощтыгъэ.- Узэрэсымэджагъэр сыдэу сымышIагъа?!. Упсаоу усымылъэгъужьыгъагъэмэ, сылIэныгъи… Моу сыжъугъэтIыс, зыгорэу 
сыкъэхъу…
- Ларош, тэ ущыIа, мама уц егъашъу, - Айщэт ыIуи, 
графиням Iэ щифэзэ, ыгъэтIысыгъ: - Мама, зыфэсакъыжь, 
зымыухыжь, Аржанталь графыр псаоу, узынчъэу къызэрэтхэхьажьыгъэмкIэ гушIо, Тхьэ елъэIу.
- Адэ сыгушIон, Тхьэ селъэIун,- къаIэкIэмэхыхьэгъагъэ Мария-Анжеликэ ары Iоу умышIэнэу графиняр 
ежь-ежьырэу къызэшъотIысхьажьыгъ.- Тхьэм скъо дэхэшхо къысфышъуигъэщэжьыгъ. Ары, сикIал, укъызэрэсфэмыкIощтыгъэмкIэ сыгу къыуабгъэщтыгъэ шъхьае, джы 
къызгурыIуагъ. Хьаулые гущэу, Аиссе, уи Париж кIуакIэ 
мыхъун Iаджи сыгу къыригъэхьагъ, къысфэгъэгъу. Ори 
ары, Пон де Вель, сыпщыгъупшэжьыгъэу къысщыхъущтыгъэми, пшыпхъу уригъусэу шъушынахьыкIэ ыуж шъуитыгъ. 
ТиIофмэ зи ахэзымышIыкIэу, модэ тихэпIэ чыжьэ зыдэзышIыхьажьыгъэ Огюстен-Антуан граф тхьамыкIэжъыми 
икъэбар сегъапэ. ЗысэрэIэти, ошIэ-дэмышIэу ыдэжь 
сыфыкъорэкIмэ сшIэрэп…
- Пшъхьэ ерагъэу зепхьэу, мама,- Пон де Вель ыдагъэп,- мор зичыжьагъэм сыдэущтэу укIощта?
- Тэрэз, тэрэз,- Аржантали ышнахьыжъ дыригъэштагъ.
- Зэхэоха, Аиссе, митIумэ къысаIорэр? Къорылъф 
цIыкIу горэмкIэ сагъэгушIоным ычIыпIэкIэ сашIоныожъ 
гъэтIысыжьыгъ, бэрэ шъукъысэжэн ащыгъум…
- Хьау, мама, ащ фэдэ тшъхьэ къихьагъэп, - Аржанталь ишъорэкI напэкIэ янэ IугушIозэ, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- ТIэкIу тешIэмэ, сэ папа дэжь сыкIонэу сыгу 
хэлъыгъэти, ары.

--- Page 421 ---

- УкIонэп! Тэ ащ тызэрэфэгумэкIэу ежьыри зэгорэм 
къытфэрэгумэкI. Мыдэ Iэнэ дэгъу къэшъушIи, Аржанталь 
псаоу къызэрэтхэхьажьыгъэм пае тыщыжъугъэс, шампанскэ тIэкIуи тежъугъашъу, ФерриольхэмкIэ Тхьэ тызыфежъугъэлъэIужь, шъуятэ графри, тэ тхьыжьына, зыщыдгъэгъупшэнэп.
Мафэр ошIугъэти, щагум щашIыгъэ Iанэм Ферриольхэр пэсыгъэх. Апэрэ хъохъубжъэр Мария-Анжеликэ 
графиням къыхьыгъ, загъорэ зэцIацIэ фэдэщтыгъэ Огюстен-Антуан графыри шIукIэ игущыIэмэ къахигъэфагъ, 
ежьыри къызыщымытхъужьын ылъэкIыгъэп:
- Хэти сызыщытхъужьэу къызыщерэмыгъэхъу, скъохэр дэгъоу спIугъэх, ори ары, Аиссе. Щыми сышъуфэраз, 
загъорэ сышъоцIацIэми, зэфэдэу щыри шIу шъусэлъэгъу, 
ау, анахьыкIэм фэгъэхьыгъэу шъуигущыIэжъ горэ, Аиссе, 
къэоIо, зэ сыгу къэгъэкIыжьи…
- "АнахьыкIэр анахь кIас",- зэупчIыгъэр къэIогъу 
римыгъафэу Аржанталь къызыIуипхъотыгъ.
- Ары, ары, дэгъоу сыгу къэбгъэкIыжьыгъ,- графиням 
ихъохъу къыпидзэжьыгъ: - Ау узэрэнахьыкIэм пае, Аржанталь удгъашIоу къызышIомыгъэшI, уицIыфышIугъэ Тхьэм 
къызэхишIыкIи, ынэшIу къыпщифэзэ, цIыфыбэр зэунэхъулIэрэ узым укъызэрэIэкIихыжьыгъэм пае мы бжъэр 
къыпфэсэIэты, пкIэхэкIыгъэ къиныр пщыгъупшэжьыгъэу, 
унэгу къытенагъэмэ зямыгъэгъапэу - ахэмэ хъулъфыгъэ 
напэр къагъэдахэ нахь, къагъэIаерэп! - зы узи къыомыузыжьэу, бэрэ-бэрэ ущыIэнэу, шIу плъэгъугъэр уинасыпынэу, сэри, уяти, пшыпхъуи, пши, зэкIэ Ферриольхэр 
бгъэгушIо-къыпкъогушхукIыхэзэ, Герен де Тансен лъэкъуацIэр зыхьырэ уиIахьылхэри зыщымыгъэгъупшэхэу, 
псауныгъэ пытэ уиIэнэу, сыдрэ лъэныкъокIи унасыпышIонэу 
сыпфэхъохъу, сикIал! - графиням игущыIэ къызэреухэу 
Ларош ипщынэ жъыу къыхидзагъэти, щысхэр зэкIэ Iэгу 
тезэрэгъэуагъэх.
Ащ ыуж Айщэти, Пон де Вели, Лароши, Софии Аржанталь къыфэгущыIагъэх. Сыд къаIуагъэми, кIэух щытхъур 
зыфэгъэхьыгъагъэр графиня-янэр арыти, Мария-Анжеликэ 
Iанэм пэмыфэжьэу гушIом зэрихьэщтыгъ.
Аужым, Мария-Анжеликэ зэшъогъэ сэнэ тIэкIум шъабэ 
къызешIым, ыгу егъуи, Iанэм къыпаригъэгъэтIысхьэгъагъэ 

--- Page 422 ---

Жак шыкоо лIыжъэу зы чэфыгъуи зынэгу кIэмылъыгъэм 
гущыIэ ритыгъ:
- Сыда сэIо, Жак, хьадэIус Iанэ упэс фэдэу къыохъулIагъэр, тигушIуагъо къыддэбгощырэба хьауми узыфэшъыгъон уиIа? Непа де Аржанталь графыр зыпшIэрэр, 
къеIуалI ори гущыIэшIу горэ.
- КъесIолIэн, графиня, къесIолIэн. Непэп Аржанталь 
де Ферриоль графыр зысшIэрэр,- адрэмэ зэрамышIагъэу 
шыкуаор къызэтэджым, тIысыжьынэу раIуагъэти, ыдагъэп,- хьау, сыщытмэ, нахьышIу. Де Аржанталь графыр 
цIыфышIу, къо дэгъу, гъэсагъэ. Иуз кIэзыжьыкIэ фэшъуIуагъэр тефэ, къыжъудесэгъаштэ. Тхьэм ахэр зэкIэ къыфыригъэзэжьынэу селъэIу, ау…- Жак лIыжъыр хэхьапщыкIи, ибжъэ ешъуи, тIысыжьыгъэ.
"Ау"-р зэхэзыхыгъэ Iэнэпэсхэр зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх. Зышъхьэ къыкIэзыпхъотыкIыгъэ графиняр 
шIу зыфишIэгъэ шыкуаом еупчIыгъ:.
- Сыда къыпфэмыIошъурэр?..- Нахь мэкъэ гъэшхъыгъэкIи фигъэпытэжьыгъ: - Шъэф Iанэп узыпагъэтIысхьагъэр!
- КъызгурэIо, графиня, къызгурэIо,- санэм зыбзэ 
къыригъэтIэтэгъэ лIыжъым къыIуагъ,- "ау" зыкIэсIуагъэр 
де Аржанталь графым сыгу егъушъ ары… Ащыгъум шъо 
къэбарым шъущыгъуазэп… Лекуврер Адриеннэ тхьамыкIэр щыIэжьэп…
Аржанталь кIыфыбзэ къэхъузэ, къэупчIагъ:
- Сыдэущтэу щыIэжьэп?..
Къэбарым щыгъозагъэхэ нэбгыритIур зэплъыжьыхи, 
Айщэт Аржанталь ыIэ ыфызызэ, риIуагъ:
- Ары, сшынахьыкI, Адриеннэ зэрэщымыIэжьыр 
шъыпкъэ.
- Париж сымыкIо хъущтэп! - Аржанталь къэтэджыгъ.
- Тхьэкъысауи, плъакъо укъытеуцожьыгъэ къодыеу!..- 
Мария-Анжеликэ къэгуIагъ.
- Джыдэдэм сыкIон фае, мама…- ар зыкIишIэщтыр 
ыушъэфыгъэп: - Адриеннэ осыет сэры къызыфишIыжьыгъэр…
- Зэрэсымэджэ-зэрэлIэщтыр пшIэщтыгъа? - зэхихыгъэр зыфихьыщтыр ымышIэу Пон де Вель ышнахьыкIэ 
еупчIыгъ.

--- Page 423 ---

- Хьау, Пон де Вель. Адриеннэрэ сэрырэ тазфагу зи 
зэрэдэмылъыжьыгъэр орырэ Аиссэрэ шъушIэщтыгъэ…
- Уизакъоу Париж узгъэкIощтэп,- Пон де Вели къэтэджыгъ, Айщэти ар ышIэнэу зежьэм, елъэIугъ: - О етIан, 
Аиссе. Шъо, мамарэ орырэ, етIан. ЗыщагъэIылъыщт 
мафэр ары.
Лекуврер Адриеннэ зэлIэм, ащ игъэIылъын бэ къыпыкIыгъэр. Актрисэшхом ишъхьэфит-шъхьэихыгъэ щыIакIэрэ 
динлэжьхэр театрэм къызэрэщигъэлъагъощтыгъэмрэ 
зымыдэщтыгъэхэ чылысым ипащэхэм Вольтер апэмыуцужьыгъагъэмэ, Аржантали, нэмыкI цIыф цIэрыIохэри ащ 
гомыуцогъагъэхэмэ, зы тхьэмафэп, тхьэмэфитIоп актрисэ 
цIэрыIом ихьадэ гъэIылъын зэрырагъэкъудыищтыгъэр. Ау 
зафэр нахьыбэрэ мызафэм текIоу хабзэти, Вольтеррэ 
Аржантальрэ зэрэфаехэу зэкIэри ухыгъэ хъугъэ. 
Илъэсым къехъугъэу шIу къэзымылъэгъужьыщтыгъэ 
актрисэр Аржанталь къызыфелъэIугъагъэр хэз имыIэу 
фишIэжьи, ыгу нахь псынкIэ хъугъагъэми, ар щыгъупшэн 
ылъэкIыщтыгъэп. Адриеннэ агъэIылъы зэхъум, Мария-Анжелики, Айщэти, Пон де Вели, Клодина-Александрини, де Парабери, дю Деффани, Жанетт-Николи, Софии, 
Лароши, нэмыкI цIыф къызэрыкIохэри, фэшъхьаф цIыф 
гъэсэгъэ-гъэшIуагъэхэри, къэлэ мычыжьэхэм, къоджэ 
благъэхэм къарыкIыгъабэхэри хэлэжьагъэх. Пьер архиепископыр ары зыкъэзымыгъэлъэгъуагъэр. Кардинал 
зэрэхъущт гухэлъыр ащ къытекIозэ, идинлэжьмэ адыригъэштагъ.
Мафэ горэм пчэдыжь щаим пэсхэу, Лекуврер Адриеннэ ипсэукIэ-щыIэкIагъэрэ илIэкIэ-гъэIылъыкIагъэрэ Мария-Анжеликэрэ Айщэтрэ игугъу ашIызэ, графиняр зыгъапэщтыгъэмкIэ къэупчIагъ:
- Сыд шъуIуа Адриеннэ тхьамыкIэм ти Аржанталь 
дэхэшхо ишIулъэгъу къызыфыIуигъэкIотыгъагъэр? Хэт 
сеупчIыгъэкIи, зи химышIыкIэу еIо. Ащ джы утегущыIэжьыкIэ, шIуагъэ иIэжьэп, ау, сыныба, скъоба, сшIэнэу сыфай. 
Ежь Аржанталь нэмыIэмэ, дэгусакъыр зешIы.
- Сэри, мама, ащ хэшIыкI фысиIэп,- ежь ишIулъэгъу 
гуимыкIи къыдыригъэубытыжьызэ, Айщэт хэщэтыкIыгъ,- 
ау, Адриеннэ агъэIылъы зэхъум, къэошIэжьмэ, Вольтер 

--- Page 424 ---

къыIуагъэр къызэриухыжьыгъагъэ гущыIэр сщыгъупшэрэп: 
"ШIулъэгъум упчIэжьэгъу иIэп".
- Ары, ары, гущыIэшху ащ къыIуагъэр. Вольтер цIыф 
Iушыти, еплъэлъ ащ шIулъэгъур зэригъэлъэпIагъэр! Ар 
сэри ори дэгъоу къыдгурыIуагъ, адрэ пстэумэ агу раубытагъэмэ сшIэрэп нахь… Сыд фэдэу зыкъытфишIыгъэми, 
мощ фэдиз бырсыр къызыпыкIыгъэ лIэгъэ тхьамыкIэм 
фэтэгъэгъэгъу, узышхом къыпызыжьыгъэ Аржантали, 
лIыгъэ къызхигъафи, къызыфелъэIугъэмкIэ зи къызытыригъэнагъэп, къэгущыIагъэмэ анахь мыдэеу гущыIэ дэхаби 
ибэнышъхьи щыфиIожьыгъ. СыкъыоупчIынэу, Аиссе, 
сщэгъупшэ зэпыт, Пьер архиепископым ушъхьагъу ушъхьафыгъэ иIагъ шъхьае, шевальер сыдэу джэназым ахэсымылъэгъуагъа?
- Де Эди мысымэджагъэмэ, мама, къакIощтыгъэ.
- Тэры мысымаджэр…- графиняр гъумыгъугъэ.- А 
узгъэлыжъ закъор къыздипхыгъэр сшIэрэп, ушIонэгъагъа?..
- Мама!.. 
- Дэгъу, дэгъу, "шIулъэгъум упчIэжьэгъу иIэп",- 
Мария-Анжеликэ Айщэт фидзыжьи, джы нэс римылъэгъулIэщтыгъэм къыIуригъэпхъотыгъ: - Зэ, зэ, тыдэ зыфытебгъэпсыхьагъа?.. Мо къогъум къот шхончри сыда 
зыщыщыр? ШакIо укIонэу ара?!. УкIонэп! Узэрэгъойщаир 
пщыгъупшэжьыгъа?!.
- Непэ бжыхьэм иапэрэ шэкIо мафэшъ, непэризэ 
пэрыохъу укъысфэмыхъу, мама. Чыжьэу сыIукIыщтэп, 
бэри сыкъэтыщтэп.
- Уизэкъощта? - игубж-мыдэ кIэжъукIыжьызэ, графиняр къэупчIагъ.
- Тхьэр сигъусэщт, мама,- тхьагъэпцIышъоу фит 
къэзышIыщтыгъэ графиням Айщэт IугушIуагъ,- Пати цIыкIур зыдэсщэщт.
Айщэт псычэт Iэлмэ яшэкIонэу зыкIуагъэм сыхьат горэ 
тешIагъэу хьакъумэ, пцIымамэзэ щагум къыдэлъэдэжьыгъэ хьэм ымакъэ Ферриольхэр къызэхигъэлъэдагъэх.
- Аиссе тхьамыкIагъо къехъулIагъ!..- заджэщтыгъэ 
тхылъым гъэIылъыгъо фимыфэу графиням къыIуи, ипцIэукIэ 
щызымыгъэтэу щагум дэчъыжьыщтыгъэ Пати ыуж ихьагъ, 
орыжъыпсыр къызыпычъызэ, ерагъэу къэкIожьыщтыгъэ 
Айщэт пэгъочъыгъ: - Сыд мыгъор къыохъулIи, Аиссе?!. 

--- Page 425 ---

Псы фабэ къэжъугъэхьазыр… Ларош, уичъыIэуз уци 
къызэхэшIыхь!..ПпэкIэкIыгъэ купмэ укъялыжьыгъэу, 
сипшъэшъэжъые тхьамыкI, тыбгъэунэхъу пэтыгъ…- МарияАнжеликэ ицы къэптан къызыщихи, Айщэт къыриубгъохыгъ.- Непэ щегъэжьагъэу уишэкIон лIы шэн сэ хэозгъэнэщт, уишхончыжъи зэпысыутыщт…
- Хъугъэ, мама, зыфэсакъыжь…- графиням Айщэт 
еушъый-еIэсэкIыщтыгъэми, ежь щтэгъэ нэгукIыфыбзэу 
зыфеIожьы: - Сэ а темэныжъым Тхьэр сиIэпыIэгъоу сыкъызыхэкIыжьыгъэкIэ, бэрэ сыпсэуныщтын…
VI
"Узыр ощынэкIэ къэкIо, мэстанэкIэ мэкIожьы" адыгэ 
гущыIэжъыр Айщэт ышъхьэ къызыфечъэм, блэкIыгъэ 
илъэс зытIущхэм, анахьэу мы илъэсым, загъорэ ыгу къыпылъадэщтыгъэ янэжъ Чабэ ымакъэ зэхихыгъэ къыщыхъоу 
къыкIащти, зиплъыхьагъ, дэIуагъэ. Шэф остыгъэ кIыкIыкI 
макъэмрэ ежь ижьыкъащэрэ фэшъхьаф зэрымыIукIыщтыгъэ пчыхьэшъхьэ унэр кIым-сымыгъ. ШъхьаныгъупчъэмкIэ узыдаIокIэ, мафэ къэси Аблон зыщызгъэпытэщтыгъэ бжыхьэм ощхыцэ чъыIэ жъгъэйхэр гугъуемылIэу къызэрипхъырэр щагумкIэ щызэхэохы. ШынэгъакIэм тыгъэнчъэ мафэри мэзэнчъэ чэщыри изэфэд.
"Темэн чъыIэм симыгъэсымаджэмэ, нычэпэ зыгорэущтэу мыщ щитхыжьын, Пати,- ишъхьантэ телъ хьэ фыжь 
пырэцэ цIыкIум риIозэ, Айщэт зэушъыижьы,- неущ Париж 
тыкIожьыщт. Шевальемрэ Каландринирэ мыщ къэмытхэжьынхэу афэсIопщыгъэшъ, ятхыгъэхэр Париж къыщытэжэщтых. Пон де Вели Аржантали ащ щыIэх, Огюст 
сятэшыри къэкIожьыгъэу къытэжэнкIи мэхъу. Театрэхэми 
сафэзэщыгъ. Сыд шъуIуа ахэмэ кIэу ащагъэуцугъэр? 
Вольтери слъэгъу сшIоигъу, хьэдагъэм тэрэзэу тыщызэдэгущыIэнэу хъугъэп… Селини зыдэщыIэ Инджлызым 
къикIыжьыгъакIи ар…- Айщэт ынэпсыхэр къетэкъохыхэзэ, 
ыгу къызыпеIонтIыкIым, икъупшъхьэ узхэм зыкъырагъэшIагъ, ащ гу лъызытагъэ Пати шъхьэр къыпхъотагъ.- Зыенчъэ цIыкIоу Селини дунаим зэрэтетыр сэры зилажьэр… 
Шъэфэу къызэрэслъфыгъэр имыкъоу хымэ хэгъэгум 
язгъэщагъ. СызыфакIокIэ, "танте" къысиIоу Санс щыIагъэмэ нахьышIугъ. Болингброкхэм къысфатхыхэрэр 
сигушIуагъохэу, мэзитIу-мэзищым зэ шевальем сызэрэтеплъэщтым сыкIэхъопсэу, сипшъэшъэжъые фэдэу сэри 
сышъхьэзакъоу дунаим сытет… Селини ычIыпIэкIэ сипIэшъхьагъ Пати къыздытелъ… Мы аужырэ илъэсым де Эди 
игъэпсыкIэ къызгурыIорэп. ТIуми тызэрэсымаджэр тиушъхьагъоу тызэпэIукIота?. "Сысымадж лIым епIо зэпыты 
хъущтэп" нанэ зэриIощтыгъэм шъыпкъэ хэлъ. Ар сэркIэ 
хэта - лIа, кIэсала? ЗэрэхъурэмкIэ, сырикIэсал. Сэ зыпарэуи 
сыфыщымытэу сэшIы, ау Селини ыпхъуба… Сыда исабый 
зызкIыщигъэгъупшэрэр? Ари сэ силажь, уинэузыр зэрэуукъуагъэр, сабый зэрэуиIэр Орденым къыпфидэщтэп, 
уигъэпсэущтэп, дунаим утырифыжьыщт сIозэ, пшъэшъэжъыем пэчыжьэ сшIыгъэ, иIэшIугъэ езгъэшIагъэп. Ау 
згъэшIагъорэр, зыфэсхьын сымышIэрэр Селини дэжь 
Инджлызым сыкIон, къызэзгъэлъэгъун, икъэбар къызэзгъэшIэн ащ зэримыIорэр ары. Сэ шIу селъэгъу, хымэ 
унэгъо хьалэлым тфипIурэ пшъэшъэжъыем идунэе тетыкIэ-щыIакIэ ыгъапэрэп…"
- Хъугъэ, Пати, мыщ фэдизэу укъысIумыплъыхь,- 
Айщэт ихьэ цIыкIу фидзи, еIэсэкIыжьыгъ,- орэп сыгу 
забгъэрэр, ощ фэдагъохэт адрэхэр…- "Хьау, хьау, 
пэрэ-кIэрэ зимыIэ тишIулъэгъу ащ нахьыбэрэ зедгъэкъудыижьы хъущтэп, ащ кIэух фэсшIыни, сипшъэшъэжъые 
зэзгъэгъотыжьыщт. Сисабыигъо къыщегъэжьагъэу 
спэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъохэр зыщызгъэгъупшэжьыгъэхэу, 
удах къысаIомэ сшIодаушэу, сыд хьакъу-жъокъу щыIакIа 
сызыхэтыр?.."
Зигупшысэ хьылъэхэр зэпагъэугъэ Айщэт Софи унэм 
къихьагъэу зелъэгъум, гушIуагъэ:
- Сыдэу дэгъуа, Софи, укъызэрэсфихьагъэр, неущ 
Париж тызэрыкIожьыщтыр арымэ сшIэрэп, гупшысэхэр 
къыстебэнэгъагъэх.
- УмыгумэкI, зэкIэри дэгъу хъущт. Зи къэсымыгъанэу 
тихьап-щыпхэр згъэхьазырыжьыгъэх.
- Зи къыпщымыгъупшагъэуи?..- Айщэт щхыпцIыгъэ.- 
Мария-Анжеликэ мама зэпиутынэу зыфиIогъэгъэ шхончыр?
- Iух адэ а Iаер! Темэным хэрэулъыихь!
- Ар боу шхонч дэгъугъ.
- Угу пыкIырэп ара?

--- Page 426 ---

- Хьау… Сигопэтегъэумэ ащыщыгъэшъ ары. Аущтэу 
хъунэу ари Тхьэм ыухыгъагъэщтын… Ар къысэзытыгъагъэр ошIа?
- СэшIэ!.. Iашэ птыныр зэрэмышIур шевалье ышIэщтыгъэба?! УекIодылIэнкIэ тIэкIужъый иIэжьыгъэр…
"А зыцIэ къепIогъэ шевальем, Софи, бэшIагъэ сызекIодылIагъэр…- Айщэт ишIулъэгъукIэ зэгупшысыгъэр джыри 
къызыфиушыхьатыжьызэ, гукIэ зыфыхэщэтыкIыжьыгъэми, изакъоу зиухыижьыгъэп.- Сэри а тхьамыкIэр 
къысэмыунэхъулIагъэкIэ къанэрэп…"
- Сыда, Софи, шевальем узыкIыфэжъалымыр? - Айщэт 
шъыпкъэр къезыIощтыгъэ Софи еупчIыгъ.
- Аиссе, сэ зыми сыфэжъалымынэу сыфаеп, аущтэу 
сыщытми, Тхьэм къысфидэщтэп. Ау укъызысфыоупчIыгъэм иджэуапыщтыр ори ошIэ. Армэ, къысфэбгъэгъущтымэ, мыщ ыпэкIэ къыосIогъагъ, джыри къыосIон: 
шъуитIо нахьи Тхьэ щэхъу зымышIэрэ Селини гу къэбзэ 
цIыкIоу хымэ цIыфмэ апIурэм сыгу нахь егъу.
- Ащыгъум, Софи, сэ сыгу илъ шъыпкъэри джы 
къыосIон: Париж сызэрэкIожьэу пкIэ зимыIэ тишIулъэгъу 
кIэух зэрэфэсшIырэр де Эди шевальем фэстхынэу тесыубытагъ.
- Шъыпкъа?..- Софи нэмыз-Iумызэу Айщэт Iуплъи, 
еупчIыжьыгъ: - Ар дэдэр ипхъухьагъэуи?..- ЕтIанэ 
кIэнакIэзэ, нахь мэкъэ ихыгъэкIэ фидзыжьыгъ.- Аущтэу 
оIо нахь, ашыкъ узэхъулIагъэм ар пфеIошъущтэп.- Зыбгъэгу телъым фадзыгъэр къыгурыIуагъэ фэдэу хьэ цIыкIур 
Софи къызехьакъум, фэгубжыгъ.- IукI адэ, унэхэр къысфибгъэкIхэу, орэп мы шъхьантэм телъын фэягъэр!..
- Софи!..- зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, Айщэт ымакъэ 
зыкъызепхъуатэм, хьэпанием гу къызыIэпишIыхьыжьыгъэти, риIуагъ: - Быяу, Пати, Софи мыхъун къытиIуагъэп… 
Шъыпкъэ, Софи, шъыпкъэ, плъэгъун сIуагъэр зысымыгъэцэкIэжьыкIэ. Сыгу къыуабгъэрэп. Пати уецIацIэзэ, сэ 
къысэпIокIырэм, синэнэжъ ыIощтыгъэ гущыIэжъ горэ сыгу 
къыгъэкIыжьыгъ: "Синысэ есэIо, ситIуанэ гурысэгъаIо".
- СшIэрэп ащ къесIолIэщтыр…
- Сыда зыкIэмышIэрэр? КъысэпIонэу узыфэягъэр 
къэпIогъах. Сэ сшъхьэ фэгъэхьыгъэ гущыIэжъ гори, уфаемэ, джыри къыосIон: "Сабый зэрымыс унэм насып 

--- Page 427 ---

илъэп"…Ахэмэ, нэмыкIхэми Iушы сызямыхъулIагъэкIэ, 
сыд пае узгъэмысэн, сыгу къыобгъэн… А Софи, чIыIэ 
улIэрэба о?..
- Хьау, сыда?
- СичъыIалIэ къысфегъэзэжьмэ сшIэрэп, сIэпкълъэпкъ хэр зыгорэу щытых, сыбгъи къыхэузыкIы.
- УимыщыкIагъэмэ тарыгущыIагъэшъ ары… Сэ джыдэдэм джэныкъо машIор къызэкIэзгъэблэни, унэр къэзгъэфэбэщт, цы лъэпэд фаби зыщыозгъэлъэщт, уци уезгъэшъощт…
Софи Айщэт фэгуIэу иунэ фигъэфэбагъэми, уц ригъэшъуагъэми, щыгъын фабэхэр зыщыригъэлъагъэхэми, 
зэнэгуегъэ пскэ макъэм чэщныкъом къыгъэущыгъ. Софи 
изакъоп, Мария-Анжелики, Лароши къыщагъэхэу жьы 
зымыгъотыщтыгъэ Айщэт ищыкIагъэхэр рагъэгъотызэ, 
нэфшъхьагъо нэс, хэчъыефэ, кIэлъырысыгъэх. Унэм къызекIыжьыхэм, Мария-Анжеликэ Ларош еупчIыгъ:
- Сыдэущтэу Аиссе уеплъыра?
- Зэрэпскэрэр Iофэп, лъыIупс къыIумыкIыщтыгъэмэ…
- Тхьэкъысауи…- Мария-Анжеликэ гъынагъэзэ, иунэ 
кIожьыгъэ, Айщэт зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ даIозэ, зэрэхъугъэри ымышIэу, хэчъыягъ.
Сыхьат зытIущым Айщэт къэмыхъыеу чъыий, къызэущыжьым, пскэмрэ жьымыгъотымрэ рагъэзыгъагъэр ары 
Iоу умышIэжьынэу нэгушIоу Софи къеупчIыгъ:
- Джыри узэрэщыса, Софи? Учъыягъэба?
- ТIэкIу сышъхьаукъагъ. О сыдэу ущыта, Аиссе?
- Сэ сисымэджакIэ сэри къызгурыIожьырэп, Софи… 
Непа сызыпшIэрэр?.. Пати тэ щыIа, слъэгъурэпи…
- УригъэгумэкIынэп ыIуи, ар нычэпэ графиням ыдэжь 
ыхьыгъагъ.
Айщэт ымакъэ зэрэзэхихыгъэр арыщтын, хьэм ихьакъу 
макъэ пчъэ кIыбым къыщыIугъ, Мария-Анжеликэ унэм 
къызэрихьагъэм лъыпытэу зыкъыIэкIиути, пэкIорым зыдидзыягъ. Ащ зыкъызэрэфишIыгъэм пымылъэу зичъые 
имыкъу зынэгу къыхэщыщтыгъэ графиняр Айщэт еупчIыгъ:
- Сыдэу ущыта, Аиссе? Нычэпэ тыбгъэщтэжьыгъагъ.
- СшIэрэп, мама, къысэхъулIэгъагъэр, къысфэжъугъэгъу. Сыда Ларош ыIорэр?
- Сыд ыIона, ухъужьыщт еIо.

--- Page 428 ---

- Докторым аущтэу еIомэ, сэри ар зэсэIожьышъ, 
Париж непэ тэкIожьы.
- Париж зи къыщытажэрэп. Мафэ горэм мыщ тыдэсыжьмэ, зи къытщышIынэп.
- Мама, олъэгъу сызэрэмысымэджэжьыр. СыолъэIу, 
Париж сымыкIожьы хъущтэп.
- КIо дэгъу, узыфаеу сыда сэ о сэмыгъашIэрэр, ау 
щай тызешъуахэкIэ ары… Плъэгъун анахь доктор Iазэхэу 
Париж дэсхэр сэ къызыпфэсымыгъэсхэкIэ…
Париж къызэрэсыжьхэу докторхэр къыфигъэсынхэу 
Мария-Анжеликэ зэриIуагъэр Айщэт игопагъэми, Шарль 
де Ферриоль графыр зэрэсымаджэр иушъхьагъоу зэгорэм 
къыфигъотыгъагъэ докторымкIэ Орлеанскэр къызэрепсэлъыхъугъагъэр ыгу къызэкIыжьым, "ахэри ащ фэдэщтхэмэ, сылIэщтми, сищыкIагъэхэп" ыIозэ, щхыпцIыгъэ. Ау 
хьарамыгъэнчъэ-хьалэлыгъэкIэ графиням къыIуагъэм 
цыхьанчъэ зыфэхъугъэ Блез-Мари де Эди шевальер джыри 
зэ шIукIэ ыгу къыгъэкIыжьыгъ: "Де Эди лIыгъэ хэлъэп сэIо 
шъхьае, сэщ пае Орлеанскэм ар зэрэпэуцужьыгъагъэр?! 
Зэрэ Франсэу ащ рыгущыIэгъагъ!..- ТIэкIу тешIагъэу 
зыщытхъущтыгъэм Айщэт фэгубжыжьыгъ: - Джыры?!. 
Джы ишIулъэгъу, ятэ-янэмэ аIощтым ащыщынэзэ, къыухъумэжьышъурэп… Сыда ащ къысиIуагъэр? Нэчыхьэнчъэ-гъэбылъыгъэкIэ къыздэпсэунэу фай. ИIахьылмэ афэразэпышъ, шъэфэу имылъку ызыныкъо къыстыритхэщт. 
ТитIо язэу ауж къинэщтым мылъкур зэрэпсэоу къызэрэфэнэщтыри къысфыхигъэпсыгъ. ЗэкIэмэ анахь сшIогъэшIэгъоныр ипшъэшъэжъые игугъу къызэримышIыгъэр 
ары! Сыда ащ епIолIэщтыр? Сэ ащ фэстхыщтыр сэшIэ!.."
Уигухэлъ бащэрэ урыгущыIэмэ, къыбдэхъурэп е 
кIыхьэ-лыхьэ мэхъу зыфаIорэр шъыпкъэщтын. Де Эди 
шевальем фитхынэу Айщэт зыфиIощтыгъэ письмэм мазэ 
фэдиз зыригъэукIыхьагъ: кIэгъожьыгъагъэкIэ арэп, Аблон 
къыщыхэхьэгъэгъэ чъыIэ узыр къызэкIэрыожьи, нэмыкI 
узыхэу ыIэпкъ-лъэпкъымэ ахэужъыныхьэгъагъэхэри къыгъэпIэжъгъэихи, къэтэджын ымылъэкIэу пIэм хэлъыгъ. 
ЕтIани ошIэ-дэмышIэу къыфыкъокIыгъэ ныбачъэм тхьэмэфэ 
псаум зыкIэмыIажь ышIыгъ. 
Айщэт сымэджаплъэхэр бэу фызэблэкIыгъ, ухъужьыщт, плъакъо укъытеуцожьыщт раIощтыгъэ, ыгу агъэкIодыщтыгъэп. Пон де Вельрэ Аржантальрэ IофышIэ 
зыщыкIохэрэми къызыщыкIожьыхэрэми ипчъэ IукIыщтыгъэхэп. Софи нэмыIэмэ, инэплъэгъу тырихыщтыгъэп, 
Мария-Анжеликэ графиняр мафэм зыщэ-зыплIэ къылъихьэщтыгъэ, ышъхьэ Iэ щимыфэу, гугъапIэкIэ емыушъыеу, 
Париж дэлъ къэбармэ ащыщ горэ къыфимыIуатэу, ыгу 
къыпылъэдагъэу ышхын шIоигъомкIэ емыупчIэу унэм 
икIыжьыщтыгъэп. Огюстен-Антуан графыри Айщэт дэжь 
зихьэкIэ, пIэм хэлъ бзылъфыгъэр ымыгъэукIытэным пае 
бэрэ къыщысыщтыгъэп, ынэпс къышIуакIо зыхъукIэ, 
"гукIодыгъо щыIэп, Тхьэр къыддеIэщт, ынэшIу къытщифэщт" 
ыIозэ, къышъхьэщыкIыжьыщтыгъ. Де Параберрэ дю 
Деффанрэ сымэджаплъэ Айщэт къызэрэфакIощтыгъэхэм 
дыкIыгъоу шхын кIэщыгъохэмкIи къы лъыплъэщтыгъэх, 
доктормэ къыратхыкIыщтыгъэ уц лъапIэхэм апкIи фатыщтыгъэ, зэрэхъужьыщтыр ышIошъ агъэхъоу Iэпэщысэхэри 
фашIыщтыгъэх.
Мафэ горэм Айщэт нахьышIу хъугъэу къызыщэхъум, 
ищэджэгъо гъэпсэфыгъо уахътэ тыригъафи, пIэм зэрэхэлъэу щымыгъупшэгъагъэ письмэм итхын диублагъ. 
ГущыIэ заулэ нахь Айщэт ымытхыгъэу ынэпсыхэр къечъэхыхэу Софи зелъэгъум, риIуагъ:
- Аиссе, аужырэ илъэсхэм сэ шевальем сызэрэфыщытыр ошIэ, аущтэу зэрэщыт пэтызэ, укъысэдэIугъэмэ, 
джа фэптхынэу зыфапIорэр фэозгъэтхыщтыгъэп. ШъузызэIукIэ-шъузызэдэгущыIахэкIэ, узэрэзекIощтыр нахь 
пшIэщт.
- Ащи сегупшысагъ, ау мыщ сыфэдэу зезгъэлъэгъунэу 
сыфаеп… Сыда, Софи, узыкIыIущхыпцIыкIырэр? - Айщэт 
къеупчIыгъ.
- Шевальер шIу зэрэплъэгъурэр, Аиссе, сэшIэшъ ары.
- Ары, шевальер шIу сэлъэгъу. Ар орыкIи, хэтыкIи 
шъэфэп,- Айщэт ынэпсыхэр кIилъэкIыкIыхи, хэщэтыкIыгъ.- 
Ау укъысэупчIыгъэкIи, шIу зыкIэслъэгъурэр къыосIон 
слъэкIыщтэп. СэшIэ узэгупшысэрэр, ар пшъхьэ къимыгъахь, Селини зэрятэм паеп… Сиапэрэ, сиаужырэ шIулъэгъуи ар. Ежь къысфыриIэри сэ фысиIэм нахь макIэп…- 
джыри Айщэт ынэпсыхэр къыкIэтэкъухи, ынэгу иогъэ 
кIыфхэм къарычъагъэх, тIэкIурэ щыси, икъэлэм къыштэжьыгъ: - Икъун типшъэшъэжъые зэрядгъэпIугъэр, ащ 

--- Page 429 ---

кIэух фэшIыгъэн фае. Ар гурызгъэIощт нахь, Софи, ыгу 
зэрэхэзгъэкIын фэстхыщтэп.
Айщэт мафэ къэс иуз нахь дэй мыхъущтыгъэмэ, 
хъужьын Iоф иIагъэп. Зэрэ Ферриоль унагъоуи, инэIосэ 
цIыф пчъагъэхэри ащ ыгу амыгъэкIодынэу сыд фэдэрэ 
IофкIэ къыкъотыгъэхэми, къеузыщтыгъэ жъэгъэузым 
Iэзэгъу зэрэфэхъужьыгъуаер ежьыми ышIэзэ, цыхагъэ 
гори къызыхимыгъафэу, загъори къясэмэркъэужьызэ, 
игъашIэ ыухыщтыгъ. Каландрини Жюли ифэтхэни щигъэтыщтыгъэп. Мары непи ащ къыфигъэхьыгъэ тхыгъэм 
джэуап ретыжьы: "ГущыIэ заул ныIэп къыпфэстхырэр, 
синэф, сыда пIомэ, кIуачIэ сиIэжьэп. Джы ренэу пIэм сыхэлъ, лъыIупс Iужъур къысIокIы, сызыгъэрэхьатыщт уц 
горэм сызешъокIэ ары сызычъыерэр, мафэ къэс нахь 
гъэретынчъэ, нахь од сэхъу. Шевальер гумэкI-къинэу 
зыхэтыр гущыIэкIэ къэптхын плъэкIыщтэп, угу егъущт. Ар 
зэрагъэрэхьатыщтым зэкIэри пылъ. ШIухьафтынышхохэр 
афишIхэмэ, сищыIэныгъэ къыгъэнэжьынэу ыгу риубытагъэшъ, зэкIэ унэм исхэм зыгорэхэр аритынхэу фежьэ. 
Адрэ пстэур хэгъэкIи, чэмым мэкъу къыфищэфыгъ, 
зыгорэм икIалэ сэнэхьат ригъэгъотынэу, нэмыкI бзылъфыгъэм хъурышъо плIэIурыдзэ къырищэфынэу ахъщэ 
ритыгъ. Хэт ыпэ къифагъэми, шIухьафтын фешIы, зэкIокIыгъэм фэд. Ар зытыришIыхьэрэмкIэ сызеупчIым, "зэкIэри 
о къыппызгъэлъынхэм пай" къысиIуагъ. 
СыгукIэ къинышхо сыхэт, къысэхъулIагъэм сеухы. 
ГугъапIэу сиIэр Тхьэр ары - ащ кIуачIэ къысеты! Ар гукIэгъушI, Ащ пстэури къелъэгъу, теубытагъэу сшIыгъэми, 
сыгу ихъыкIхэрэми ащыгъуаз, къыскIэIэщт. КIэкIэу къэпIон 
хъумэ, мызэгъэгум сиIуагъэ пытэ: гунахьышIагъэу сиIэхэмкIэ Тхьэм ыпашъхьэ сыщеуцолIэжьыщт. Джа IофхэмкIи 
акъылыгъэ-ныбджэгъуныгъэ хэлъэу де Эди зымафэ къыздэгущыIагъ. ШIу къыздэхъумэ зэрэшIоигъом, гухэлъ 
дахэхэр зэриIэхэм, щыIэныгъэм чIыпIэ тэрэз сабый цIыкIум 
щегъэгъотыгъэным, ащ къырыкIощтым зэрегупшысырэр 
къысиIуагъ. 
СиукIытэ пыч зэрэфэхъугъэм бэшIагъэу сигъэрэхьатрэп. Шевальем шIулъэгъуныгъэу фэсшIыгъэр джырэ 
фэдэу къызэкIаблэу къыхэкIыгъэп, ежь фэгъэхьыгъэуи а 
дэдэр къэсIон. НэшIошIыгъэнчъэу ар къызэрэстегуIыхьэрэр, 

--- Page 430 ---

къызэрэсфэгумэкIырэр зылъэгъурэ пстэумэ анэпсыхэр 
къэкIох.
СигукIэгъу-шIулъэгъу къызытесымыгъэкIоным, 
сихэукъоныгъэхэр зэрэзгъэгъужьыщтхэм сыпылъ. ШIэхэу 
сызэрэлIэщтым ащ фэдизэу сыщыщынэрэп. Тхьэм гукIэгъу 
къызэрэсфишIыгъэм пае насыпышIо дэдэу зысэлъытэжьы. 
Арышъ, къысфэнэжьыгъэ пIалъэр зэрэзгъэфедэщтым 
джы сыпылъыщт. ПIопэн хъумэ, улIэщтышъ улIэщт - тIэкIу 
нахь пасэми, тIэкIу нахь кIасэми, сыда язэрэгъэхьрэр? Сыда 
тигъашIэ зилIэужыгъор? Хэти фэмыдэу сэ сынасыпышIон 
фэягъэ, ау насып сиIагъэп. Агу къысфэкIырэмкIэ нысхъапэм фэдэу сагъэфедагъ, ежьхэм зэрашIоигъом тетэу 
къыздэзекIуагъэх. ШIулъэгъумрэ укIытэмрэ ягумэкI сыхэмыкIэу, ныбджэгъухэм якъинхэр зэрэспэIапчъэхэр зэхасшIэу сыщыIагъ. Усымэджэ зэпытэу уигъашIэ къэпхьыныр 
тхьамыкIагъу.
СитеплъэкIэ сызэхъокIыгъэмэ оIошъ, укъыкIэупчIэ. 
СыкъэпшIэжьыщтэп: сынэхэр кIосагъэх, шъончъэх, сынэгушъхьэхэр иуагъэх, кIыфых. Пкъым ехьылIагъэмэ, шъомрэ 
къупшъхьэмрэ зэщэкIыгъэхэу къэнагъэх. КIочIаджэ хъугъэ 
пкъышъолыр - узщымыкIэрэ Iоф. Сыпсэрэ сыгурэ афэгъэхьыгъэмэ, къэкIощт тхьаумафэм ахэр къэбзэ-лъабзэу 
хъужьынхэкIэ сэгугъэ. Мыхъунэу, хэукъоныгъэу сшIэгъэ 
пстэури Тхьэм ыпашъхьэ исхьащт.
Тыгъуасэ гъэшIэгъоны къытэхъулIагъэр. Сиаужырэ 
осыетэу де Эди фэстхыгъэм иджэуапэу ежь къыситыжьыгъэм техыгъэр къыпфясэгъэхьы. Ежь ыIэкIэ иписьмэ къызэрэситыгъэм фэшI, ар дэдэм ащ седжэнэу хъугъэп. Мы 
IофымкIэ тызэдэгущыIагъ, джа уахътэм укъырихьылIэгъагъэмэ, тэщ фэдэу ори угъыныгъи. Сигухэлъхэр къыздэхъунхэмкIэ шIу слъэгъугъэ нэбгырэр, синэIосэ бзылъфыгъэ де Парабер, дю Деффан IэпыIэгъу къызэрэсфэхъухэрэр 
пшIэхэмэ, лъэшэу бгъэшIэгъон. Тхьаумафэм де Парабер 
унэм Мария-Анжеликэ графиняр рищынышъ, сигунахьышIагъэ зыпашъхьэ зыщысыукъэбзыщт Бурсо падрэр къысфищэщт. Ащ сицыхьэ телъ, цIыфыгур зыфэдэр ешIэ, 
Iушыгъэ-акъылыгъэр игъогогъу, диным фэшъыпкъ. 
ОгъэшIагъощтын де Парабер, дю Деффан фэдэ лIынчъэхэр къызэрэхэсхыгъэхэр. Сымаджэ сызыхъугъэм 
къыщыублагъэу ахэр арых сауж итхэр, анахьэу къыспылъыр 
17 Заказ 026

--- Page 431 ---

де Парабер маркизэр, ащ зыкIи сизакъоу сыкъигъанэрэп, 
ныбджэгъуныгъэ пытэ къыздыриI. ЫнаIэ къыстет, къысфэгумэкIы, шIухьафтынхэр къыстыретакъох. Ежьыри, иунэIутхэри, имылъку-былыми сэ сиягъэхэмэ зэрэзгъэфедэщтыгъагъэу згъэфедэнхэ слъэкIыщт. Мэфэ реным щыIэнэу ар 
садэжь къэкIо, сэщ пае иныбджэгъухэми аIумыкIэу къегъанэ. ХъяркIэ, синэф. Тызэрэзэфатхэрэм гушIуагъо 
хэсэгъуатэми, шIэхэу ащ кIэух фэхъущт, сыд пшIэн!.."
Мы тхыгъэр ары Блез-Мари де Эди шевальем Шарлотта-Элизабет Аиссе къыфитхыгъэр, ащ тыраригъэхи, 
Каландрини дэжь, Женевэ Айщэт ыгъэхьыгъэр: "Уиписьмэ, 
си Аиссе кIас, сыгу зэрэхигъэкIыгъэм нахьи сыгу ыгъэузыгъ. 
Ащ шъыпкъагъэ фэшъхьаф итэп, сызпэуцужьын сымылъэкIыщт гухэлъ дахэхэмрэ гухэлъышIухэмрэ ямэIэшIу 
фэшъхьаф къыпихырэп. ШIу сыплъэгъу зэпытынэу гущыIэ 
къысэотымэ, сытхьаусхэн сыфитэп. Сыушъэфырэп о 
уиеплъыкIэ-гупшысакIэхэм сэ сиехэр зэратекIхэрэр. Ау, 
Тхьэм ишыкуркIэ, сэ сигухэлъхэм егъэзыгъэкIэ зыгорэ 
ахэсщэным сыпэчыжь, шъхьадж ежь иукIытэ къызэрихьэу 
зекIоныр нахь тэрэзэу, зафэу сэлъытэ. Зыгъэрэхьат, Тхьэм 
насып къыует, си Аиссэ гупс, сэркIэ тIури зы о ащ укъызэрэфэкIощт шIыкIэр - сыд фэдэми угу чIыпIэ щысэрэгъот 
закъуи, сэ сезэгъыщт. 
Угу къысфызэIупхыныр къысэпэсыгъэу зэрэщытыр 
сишIыкIэ-зекIокIэ пстэухэмкIи нафэ къыпфэсэшIы. Пстэумэ 
апэу уицIыфышIугъэ, уихьалэлныгъэ, уигукъэбзагъэ 
сыдахьыхымэ, сыда о угу къызыкIысфыхэкIыщтыр? Ар 
шъэ пчъагъэрэ уапашъхьэ къыщыкIэсIотыкIыжьыгъ, сIорэр 
зэрэшъыпкъэр нафэ къыпфэсшIыгъ. СIорэр пшIошъ хъуным ыпэкIэ сигущыIэхэр къэзгъэшъыпкъэжьыхэрэ зекIуакIэхэр къысхэфэнхэм уежэныр сэ къысэппэсынэу щыта? 
Икъунэу сыпшIэрэба? Цыхьэ къысфэпшIырэба?
ПшIошъ гъэхъу, си Аиссе лъапI, анахь шIулъэгъуныгъэ 
дахэрэ, анахь шIулъэгъуныгъэ къабзэрэ къызэрэпфысиIэр. 
НэмыкI горэм шIулъэгъу зэгорэм фэсшIыным ощ нахьи сэ 
нахь сызэрэпэчыжьэр пшIошъ гъэхъу. Услъэгъунэу амал 
сеIэфэ, дунаимкIэ анахь къыпфэшъыпкъэ цIыфэу сызэрэплъытэрэм игугъапIэ сеIэфэ сынасыпышIощт.
Мы тхыгъэр сэр-сэрэу къыостыщт. Къыпфэстхыныр 
нахь къыхэсхыгъ, сыда пIомэ, мы Iофым ехьылIагъэу 

--- Page 432 ---

рэхьатэу сыкъыбдэгущыIэн слъэкIыным сицыхьэ телъэп. 
УIагъэр кIыжьынкIэ джыри пэсащэшъ, сэ сызыфаер о джы 
сызэрэплъэгъумэ пшIоигъом фэдэу уапашъхьэ сыIэрылъхьэу сыкъиуцоныр ары. Ау уапашъхьэ сынэпсыхэр къыщысшIокIонхэкIэ сызытещыныхьажьышъ, къысфечъэхэмэ, 
зэрэсфэмыубытыжьыщтхэри къыосэIо. Ныбджэгъуныгъэ 
гукIэгъумкIэ гугъапIэу къысэптырэр сшIошъ згъэхъунэу 
сызыкIыфаер, си Аиссе кIас, уигукъэбзагъэ сызэрэщыгъозэ закъом паеп, сэри сишIулъэгъу къабзэ о угу къыпэджэжьын зэрилъэкIыщтым сицыхьэ телъышъ ары".
VII
Айщэт зажэщтыгъэ-зыщыщынэщтыгъэ 1733-рэ илъэсыкIэм ищылэ мазэ ос хъоткIэ зыритэкъухьэзэ къихьагъ, 
ау бэрэ къесыгъэп. Къыблэ жьыбгъэ фабэм мэфэ заулэкIэ 
Париж зэлъигъэжъужьи, сапэр къитэкъоу зэлъигъэгъушъыжьыгъ. Къалэм дэтыгъэ мэфэ фабэмэ цIыфхэр ащыгушIукIынхэм темыр-къокIыпIэ нэкъое жьыбгъэм игъо 
ригъэфагъэхэп. Ащ къыхьыгъэ ос-ощх чъыIэм дунаир 
зэлъигъэпIыкIагъэу мэзэныкъо псэурэ зэлъиIыгъыгъ. ГъэшIэгъоныр, мафэрэ жьыбгъэр къыземыпщэкIэ, пчыхьэшъхьапэм къелъышъ, нэфшъагъо нэс мэхъушIэ, е, зыкъызэблехъушъ, зызэригъэпсэфыгъэ мэфэ цIынэм IущхыпцIэмэ, ощх-ос цIынэр тыриупцIэзэ, къыкIэпщы.
Мыщ фэдэ мафэхэм, анахьэу чэщ мычъыехэм, Айщэт 
игупшысэ зэпеохэр джа кIэшъуикIырэ, кIэщхыкIырэ, кIэбыукIырэ, кIэгъыкIырэ жьыбгъэ макъэмэ яхьщырэу ыбгъэ 
щызэбгырэлъэлъых. Тыгъуасэ зэгупшысагъэм нычэпэ 
къыфегъэзэжьы, илъэс пчъагъэ зытешIагъэмэ ахэгупшысыхьажьы. ХэкIыпIэ зимыIэжь илIэныгъэ благъэ зэрэзэшIокIыщтым, илъфыгъэ ищыIэкIэщтым агъапэ. Сыдэущтэу 
пэкIэкIыгъэ щыIэныгъэ кIэкIым, зы лъэныкъомкIэ хьылъагъэм, адрэ лъэныкъомкIэ кIэрэкIэ-мэфэкIыгъэм хэгупшысыхьэщтыгъэми, хэупчIыхьэщтыгъэми, зыгъэгупсэфыщтымрэ рэхьатэу Тхьэм ыпашъхьэ изгъэхьащтымрэ джэуап 
афигъотыщтыгъэп.
КъехъулIагъэхэр зэкIэ ежь Айщэт илажьэу зыфилъэгъужьыщтыгъэу, ахэмкIэ зиумысыжьыщтыгъэу, зыгорэхэми 
атырилъхьэщтыгъэу арэп. "СынатIэ итхагъэхэу къыс17*

--- Page 433 ---

щышIыгъэхэмкIэ хэта згъэмысэщтыр? Тхьэм къысипэсыгъэмкIэ дунаим сытетыгъ, сянэрэ, сятэрэ, синэнэжърэ 
янамыс, сибзылъфыгъэ шъхьэлъытэжь, сызыпIугъэ Ферриольмэ сафэшъыпкъагъ. ПсэкIод-гунахьышIагъэ зимыIэ 
цIыф щыIэпышъ, сэ сигунахьышIагъи Тхьэм къысфигъэгъунэу селъэIу, Ащ ыпашъхьэ сихьаным ыпэкIэ илIыкIо 
Бурсо падре сыгу илъыр фисхыщт". Айщэт иошIэ-дэмышIэ 
къащ къэхьыкIэ зыфихьын ымышIэу къеплъыгъэ Софи 
еупчIыгъ:
- Сыда, Софи, модэ къыщысажэрэ синэнэжъ зэриIощтыгъэу, "псым сытетэу жьым сепыджэу" къыпшIошIыгъа? 
Сэ сиуз къыIэкIэкIыжьырэр макIэшъ, ащ сыкъызэримытIупщыжьыщтыр тшIошъ тэгъэгъэхъу. Нычэпэрэ пкIыхьапIэм 
ар джыри зэ къызгуригъэIуагъ. СэшIэ о пкIыхьапIэхэр 
къызэримыдзэхэрэр, сэри ахэр сшIошъ хъущтыгъэхэп, ау 
мызгъэгум сырагъэуцолIагъэкIэ енэгуягъо… Чэм укIыгъэм 
ышъо сятэ дытесхэу слъэгъугъэ… Сяни сиIэбакIэ ыгу 
рихьыщтыгъэ, шъом тыхэмыуIанэу нэнэжъи къытфэсакъыщтыгъэ…
- А сшIэрэп ащ къесIолIэщтыр…- Софи нэмыз-Iумызэу Айщэт Iуплъагъ.- Мары плъэгъун узымыхъужьыкIэ, 
Iэзэгъу уц къыпфахьи, ахэр уадэжь къэкIогъагъэх. Угу 
умыгъэкIоды, ухъужьыщт.
- Сэри ары сызыфаер, Софи…- Айщэт зыIогушIукIым, 
ынэгушъхьэхэр тIэкIу къыхэушэплъыкIыгъэхэу, кIосэжьыгъэ нэхэми зыкъаригъэшIэжьыгъэ фэдэу Софи къыщыхъугъагъ шъхьае, Айщэт иуз къыщыхьи, илъыIупс къэкIофэ 
зэпскэ нэуж, ежь кIэух зыфишIыжьыгъ: - Синэнэжъ 
зэриIощтыгъэу "жьыбгъэ зыхэмыт чъыIэр - чъыIэп, пскэ 
зыхэмыт узыр - узэп" ори къысапIозэ, сыбгъэхъужьынэу 
уфаеми, Софи, олъэгъу сиIоф зытетыр… СипкIыхьапIэ 
фэгъэхьыгъэу ащ нэмыкIи къыосIон: чэмылыр сыупкIатэ 
зэхъум, мы къысIузырэ лъы пцIагъэхэм афэдэхэу шъэжъыяпэмкIэ лым къыхэсхыщтыгъэхэр къысэугъоикIыгъагъэхэ хьэ цIыкIухэм афэздзыщтыгъэх…
- Хъугъэ, Аиссе, сыдэу Iаеха мы къапIохэрэр… нэмыкI 
шIу горэм, ухъужьыщт сIуагъи, тырыгъэгущыI.
- ШIу ошIэмэ, къаIо, сэ сшIэрэп…- къыфыригъашIэу 
Айщэт хэщэтыкIыгъ.- СипшъэшъэжъыекIэ къысэхъулIагъэр 
синасыпынчъэгъэ-тхьамыкIагъо къыздихьыгъэу ар джыдэдэм спэчыжь шъхьае, сыпскэ хъумэ, Пати мэхьакъу, 
мэпцIэу, уегъэгумэкIы шъуIуи, гопэтегъэу закъоу сиIэри 
санэIу ишъущыгъ...
- Ар, Аиссе, чэщырэ ныIэп, мафэрэ Пати къыпкIэрыси.
- Ары, ары…- Айщэт ихьэ цIыкIукIэ Софи дыригъашти, 
ыгу къызэхахьэзэ, елъэIужьыгъ: - Пати шъуфэсакъ, Софи, 
къыпфэзгъанэрэ сихьап-щып нэпэеплъхэм акIыгъоу ари 
Селини сфетыжь…
Пати хьэпанием икъэбар фэшъхьафырэр Софи зызэхихырэр мынепагъэми, лIэныгъэм фэгъэхьыгъэ гущыIэмэ 
икIэрыкIэу ыгу къагъэбырысырыжьыгъ, Ферриольмэ ежь 
къазыхэнэжьыкIэ, ишъхьэзэкъо щыIэныгъэ къызэрэфычIэкIыжьыщтыми егупшысагъ. Ау ар дэдэм илъэс 
пчъагъэрэ ышыпхъум фэдэу къыфыщытыгъэ Айщэт 
исымэджакIэрэ иосыет къэтыжьыкIэрэ гупшысэ пстэуми 
акIыIу къэхъужьыгъ. 
"Кушъэ зыфашIыгъэу бэн зыфамытIыжьын щыIэп" 
шъхьае, лIэныгъэм икъэкIуакIэрэ икIожьыкIэрэ зэфэдэп. 
Хэтырэ цIыфи къинкIэ къызэралъфырэм фэдэу хьазаб 
мыгъуаекIэ дунаим ехыжьы. Къэхъурэм, шъыпкъэ, зэкIэри 
щэгушIукIых, ау зылIэкIэ, ащ зэгорэм фэгушIогъагъэхэр 
фэгъыжьышъущтыха? Хэта зышIагъэр гушIуагъомрэ къиныгъомрэ къахэхъухьэгъэ Айщэт ищыIэныгъэ кIэкI мыщ 
фэдэ кIэух фэхъуныр? 
Софи къыритыгъэ щэ Iэгубжъэм Айщэт хэхъумпIи, 
ыгъэуцужьыгъ, гъэтхэпэ щэджэгъо тыгъэр къызыIууцогъэ 
шъхьаныгъупчъэмкIэ тIэкIурэ плъызи, ежь-ежьырэу 
зыриIожьыгъ:
- Гъатхэри къэсыгъ, дунаими зехъожьы… КIымэфэ 
техьэ-текIым ыгъэучъыIыгъэ чIыгури къэфэбэжьыщт…- 
ЕтIанэ Айщэт хэщэтыкIи, щхыпцIышъозэ, Софи ри Iуагъ: - 
Джыдэдэм сыгу къэкIыжьыгъэр ошIа? Загъорэ синэнэжъ 
тхьамыкIэ Тхьэ зэрэзыфелъэIужьыщтыгъэр ары. 
"МылIэжьын щыIэпышъ, лIэкIэшIурэ мэфэ ошIурэ къысэт" 
ыIощтыгъ… ХъункIакIохэр модэ тадэжь къызыщыттебанэхэм, гъэмэфэ чэщ фэбагъ, ау егъэшIэрэ чъыIэлIэ 
тхьамыкIагъор къытфахьыгъагъ нахь… Сыдигъу ар зыхъугъагъэр? Илъэс щэкIым къехъужьыгъ… Хьау, тыгъуас, 
неп. Ныбжьи сэ ар сщыгъупшагъэп. Мы сыздэкIожьыщтми 
зыдэсхьыжьыщт…

--- Page 434 ---

- Зэхэоха, Аиссе,- къыфаIуатэщтыгъэм Софи тегущыIыкIыгъ,- бзыухэр гъатхэм зэрэщыгушIукIыхэрэр? 
Мары, Тхьэм ишыкуркIэ, ори тыгъуасэ щегъэжьагъэу 
упскэжьырэп, нахьышIу ухъугъэуи сыпхэплъэ.
- Сыпскэжьырэп, сызэрэпскэн кIуачIэ сиIэжьэпышъ…- 
кухъэренэ макъэу къэIугъэм Айщэт кIэдэIукIызэ, къыIуагъ: - Тикъэлапчъэ къыIухьагъэр шевальем икухъэренэп…
- Тэ щыпшIэра?..- Софи шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ: - 
КъэпшIагъ, Клодина-Александринэ къэгъагъ Iэрамышхо 
ыIыгъэу къекIы.
- Изакъуа?
- Зыгорэ игъусэнэу уежэщтыгъа?..- къафакIорэм 
теплъэнэу зэрэфэмыер ымакъэ къыхэщэу Софи къыIуи, 
гъумыгъужьыгъэ: - Сыда а къэгъагъ джадэм епшIэщтыр?..
- СылIагъ къышIошIыщтын… Хьау, хьау, Софи, сэсэмэркъэу… Тэ титIо зыгорэ зэтэIо пае, ори ошIэ, ащ фэдэ 
дэдэу Клодинэрэ сэрырэ дэеу тызэфыщытэп. Зы унэгъо 
кIоцI тыщызэдапIугъ, илитературнэ салон сымышIэщтыгъэу 
бэ щысшIагъэр, тхылъыр, театрэр шIу сигъэлъэгъугъ. 
ЩыкIагъэ зимыIэ цIыф щыIэп, хэти ежь зэрэщыфэхъоу 
дунаим щэпсэу. Тхылъхэр етхых умыIощтмэ, ари сэщ 
фэдэу насыпынчъ.
- Тхьапшрэ о пфэмыдэхэм зямыгъэпшэнэу тIуагъа, 
Аиссе? ТхылъыпIэр Клодинэ еуцIэрэпхъымэ гъэшIэгъона, 
хэта джы мытхэу Париж дэсыжьыр… Тинасып Жак лIыжъым 
тхакIэ зэримышIэрэр, джа уи Мольер текIощтыгъэу еIо.
- ПшIэхэнэп…- щхыпс гъожьышэ пIуакIэр Айщэт 
ыIупшIакIэмэ арычъагъ, - Мольер сэ зэрэсиеу ори уе, 
Софи. Ар Франсым имызакъоу зэрэдунаеу и Мольер! - 
МольеркIэ къыIуагъэм тIэкIу тыригъашIи, гущыIэр къызэрэрагъэжьэгъагъэмкIэ къыухыжьыгъ: - Ау етIани, Софи, 
Клодинэ дэгъоу тыфыщытыщт, Аблон дэсыныр къызэриухыгъэмкIэ тыфэгушIощт1.
1 Франсым идинлэжь шъхьаIэхэм ялIыкIохэм язэхэсыгъо 
зэIукIэ Париж зыщыкIощтыгъэ мафэхэм, ахэмэ ащыщхэр Клодина-Александрина Герен де Тансен иунэ шъэфэу зэрэщызэхэсыгъэхэр хабзэр зыIэмычIэ илъмэ амыдэу ащ пшъэдэкIыжь мэзэ 
заулэ тыралъхьи, къыдэкIын фимытэу Аблон дагъэтIысхьэгъагъ, 
ау джа хэгъэгу лIышъхьэ дэдэхэм ягущыIэнчъэ зэзэгъыгъэкIэ 
мазэ горэ нахь дамыгъэсэу ар шъхьэфит ашIыжьыгъагъ.

--- Page 435 ---

- Ары, ащкIэ зымафэ Мария-Анжеликэ тыфэгушIогъагъ. Ау сыфитыгъэмэ, Клодинэ иIоф зыхэмылъмэ ыпэ 
дэхэ цIыкIу ахимыIунэу, лIы зэблэгъэжъумэ ахэкIыжьынэу 
есIощтыгъэ. Ар насыпынчъ оIошъ, етIани о угу егъу… 
Шъыпкъэ, ащ уелъытыгъэмэ, о унасыпышIу: мыхъу 
зыщыхъурэм зы шIулъэгъу иIэшIугъэрэ идыджыгъэрэ 
зэхэпшIагъ. 
- СынасыпышIоныгъи, сипшъэшъэжъые къыскIэрысыгъэмэ…
Айщэтрэ Софирэ зыщызэдэгущыIэщтыгъэхэ охътэ 
дэдэм Мария-Анжеликэрэ КлодинаАлександринэрэ зылъихьащтхэм исымэджагъэ къырыкIощтыр зэрагъафэщтыгъэ.
- Хъугъэ, Клодин, икъун тызэрэщысыгъэр,- зэраIощтыр заухым, Мария-Анжеликэ къэгумэкIыгъ,- Аиссе 
тхьамыкIэр къытпэплъэщт, игунахьэ къытIумыгъакI. Ау, 
джа къызэрэосIуагъэу, тобэ къэхьыным игугъу къызезгъажьэкIэ, къыздегъашт. Тобэ ышIыжьынэу Аиссе зырихъухьагъэкIэ, ежьыркIэ зэуи арэп ар зыпашъхьэ щишIыжьыщтым. Ясенинст динлэжь горэм ыпашъхьэ иуцон нахьи сэ 
симоленист тобэ дишIыжьыгъагъэмэ нахьышIугъ… Сэрыба 
зыпIугъэр, джы къызнэсыгъэми икъин дэзыщэчырэр… 
СшIэн фаеба, мылIэзэ, ишъэфхэр?
- ПIорэр тэрэз, ау ахэр Аиссе къыуиIощтхэп.
- Сыда?!.
- Аиссе ычIыпIэ Тхьэм сырерэмыгъаф, ау, сэрыгъэмэ, 
сипадре закъо фэшъхьаф зыми сишъэф ышъхьэ фисхыщтыгъэп.
- Iух адэ, Клодин, непэ-неущэу зыпсэ хэкIыщтым зебгъапшэу!..- Мария-Анжеликэ ышыпхъу нахьыкIэ фэгубжи, 
нэмыз-IумызкIэ Iуплъэжьызэ, еупчIыгъ: - Пшыпхъуи шIоуушъэфыщтыгъа?
- Ащ фэдэм шыпхъу, шы, ны, ты щыIэжьэп, Мари… 
Шъэфымрэ нафэмрэ шъэф-нафэ зэдыряIэп. Орырэ сэрырэ 
тишIулъэгъу шъэфхэр нафэ зэфэтшIыгъагъэхэмэ, псаухэр 
зэрэукIыжьыныгъэхи, лIагъэхэм, уипщыкъо Шарль де 
Ферриоль графым, Орлеанскэ герцогым афэдэхэм 
япхъэм байхэм, мышэжьыгъэхэмэ, зыщызэпырагъэзэжьыныгъи…

--- Page 436 ---

- А ды-дыд,- Мария-Анжеликэ ынапIэхэр тыригъаплIэхэзэ, хэхьапщыкIыгъ,- къызэрэпIорэмкIэ, шIулъэгъушъыпкъагъэ Франсым илъыжьэп.
- ТитIо ащкIэ тызэрэзэрэгъэпцIэжьырэм ар къеушыхьаты… НекIо, Мари,- Клодина-Александринэ къыхьыгъэ къэгъагъ Iэрамым лъыIаби, къыстыгъэ пIонэу ыIэ 
къызэкIихьажьыгъ,- мыри мэфэ гъэпцIалъ, хьаулыеу 
къэсхьыгъ, ерэт уиунэ.
- Ерэт…- Мария-Анжеликэ имыгопахэу къезэгъи, 
гъумытIымыжьыгъ: - Къэгъагъ зыфахьыри зыкIахьыри 
пшIэн фае… Ащыгъум, Клодин, зэрэхъурэмкIэ, тобэ зэтшIылIэхэри цыхьэшIэгъу дэдэхэп…
- Ахэми Тхьэм фэшIушIэхэу залъытэ шъхьае, тэщ 
фэдэхэу ахэри цIыфых… Сэ ахэр сымышIэхэу щытэп… Тэ 
тшы Пьер архиепископыри ахэмэ ащыщи… ГъэрекIо бжыхьэ 
а динлэжьхэр сиунэ зыщызэхэсыхэм, сэ зэкIэ къыстырагъэкIэжьи, къысашIэжьыгъэми сызэрагъэмысэжьыгъэми 
ущыгъуаз.
- Ахэмэ Пьер ахэмылъыт, ащ зи илажьэп.
- Пьер тшы шъхьае, ари хъатэп, ышъхьэ фэшъхьаф 
Iоф нэмыкI ышIэрэп. ЯIоф къызэримыкIыщтыр зашIэм, 
Эркюль-Андре де Флери кардиналым иIэнатIэ зэрэIамыхышъущтыр къызагурэIом, апэ зыпызгъэчэрыгъукIыжьыгъэмэ ари ащыщыгъ.
- Клодин! - шэплъы кIэхъукIыщтыгъэ Мария-Анжеликэ 
къызэIычыгъ.- Ащ фэдэхэр кардинал IэнатIэм нэсыгъэ 
пшы емыIуалIэх!
- Ащ фэдэр зизекIокIэ архиепископым сыда ар зыкIесымыIолIэщтыр?! - Клодина-Александрини ышыпхъу 
фызэкIэкIуагъэп.- Сэ къысэмыплъыгъэр ори къыоплъыщтэп. Къэсэгъэзэжьышъ, сыда къыщэн зэрэфимытыр 
ышIэзэ, Жанетт-Николь ащ зыфигъапцIэрэр?!
- Мыдэ мыщ ыIорэр…- Айщэт исымэджагъэ хэкIхи, 
зыхэхьагъэхэмкIэ Мария-Анжеликэ кIэгъожьыгъэу, етIани 
зытегущыIэхэрэр ашыба, хьарамынчъэ-сэмэркъэукIэ 
къыухыжьыгъ: - ТIорэр динлэжьмэ зэхахыжьымэ, 
тызылIэкIэ, тагъэтIылъыжьынэп…
- Ащ Iофыр зынэсыкIэ, умыгумэкI, ущагъэлъыжьыщтэп…- Клодина-Александрини ышыпхъу есэмэркъэужьыгъ.- Аущтэу оIомэ, татегущыIэнэп. Ау уидинлэжь ори 

--- Page 437 ---

зыгорэкIэ ущымыгугъыщтыгъэмэ, тобэ шIыжьыкIэ ар 
Аиссе къыфэбгъотыщтыгъэп. Дэгъу, дэгъу, Мари, сэ ащ 
зи сшIухэкIуадэрэп. Мыхъуми, тшIуиушъэфыщтыгъэ горэ 
Аиссе шIотшIэн…
- Адэ ары, джы къыбгурыIуагъ. Ей, ар пIоу, цыхьэшIэгъу зыфэпшIэу Аиссе жъэгъэузым укIэрыцохъокъон… 
Тэ тыегъэзыгъ шъхьае, о джыри щыIэныгъэ псау уапэ илъ.
- ШъорэкIыр Аржанталь къызеузым, Аиссе ащ кIэрысынэу рагъэзыгъагъа?..- Клодина-Александринэ къэтэджызэ, ышыпхъу фидзыжьыгъ. 
- Ары гущ, Клодин, ары гущ,- Мария-Анжеликэ ыIозэ, 
ышыпхъу ыуж ихьагъ,- сэри ар джы къызнэсыгъэм сшъхьэ 
изгъэкIын слъэкIырэп… Джары сэ Аиссе насыпынчъэ 
мыгъор шIу зыкIэслъэгъурэр… Ори, дысыжъ цIыкIу, ащ 
нахь макIэу шIу услъэгъоу къызышIомыгъэшI.
Айщэт пIэм хэлъэу Клодина-Александринэ зыригъэлъэгъунэу фэягъэпти, сыд фэдизэу къехьылъэкIы щтыгъэми, къэтэджыгъ, пхъэнтIэкIу шъабэм хэсэу зыфыригъэхьагъ.
- Укъэтэджыгъа, сипшъашъ?! - Мария-Анжеликэ 
ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу, Айщэт иузкIэ ышыпхъу риIогъагъэр ежь щыгъупшэжьыгъэу IаплI рищэкIыгъ, Iэ щифагъ.- 
КъыосIуагъэба, Клодин, Аиссе нахьышIу зэрэхъущтыр, 
къызэрэтэджыжьыщтыр?..
Клодина-Александринэрэ Айщэтрэ IаплI зэращэкIи, 
благъэу зызэпэтIысхэ уж, тIуми анэпсыхэр къечъагъэх.
- Сыдэу дэгъу, Клодин, узэрэслъэгъужьыгъэр, сыпфэзэщыщтыгъ…- мэкъэ кIэзэзыкIэ Айщэт къыIуагъ.
- Сэри услъэгъу сшIоигъуагъ, Аиссе. ОшIэщтын сызымыгъэхъущтыгъэр…
- СэшIэ, Клодин. Шъхьэфит уашIыжьыгъэу зызэхэсэхым, сыгушIуагъ. Сыда джыдэдэм птхырэр?
- Ттхын пае тыкъанэрэп. ШIулъэгъуныгъэм, диным, 
цIыф зэхэтыкIэм афэгъэхьыгъэу сироман горэ къыдэкIыщт. 
УзеджэкIэ, узыхэгупшысыхьан Iаджи, сэ къысфэгъэхьыгъэуи нэмыкIмэ афэгъэхьыгъэуи, ибгъотэщт.
- Сыдигъу ар къызыдэкIыщтыр?..- Айщэт хэщэтыкIыгъ.- Сэ ар къэслъэгъужьынэпщтын…
- Аиссе, сшыпхъу цIыкIу,- Клодина-Александринэ 
Iаби, Айщэт ыIэмэ Iэ ащифагъ,- угу умыгъэкIоды, мыщ 

--- Page 438 ---

ыпэкIэ, Аблон сарагъэщэным ыпэкIэ, узысэлъэгъум елъытыгъэмэ, джы бэкIэ унахьышIу, пшъо зыкъештэжьы. Арба, 
Мари?
- Адэ ары, Тхьэм ишыкуркIэ, бэкIэ нахьышIу, иузи 
къытIупщыгъ, ылъакъуи къытеуцуагъ.
- Тхьэшъуегъэпсэу. Ащ о уишIуагъи хэлъ, мама.
- Адэ сэ сишIуагъи хэлъ,- игугъу къызэришIыгъэр 
игуапэу Мария-Анжеликэ зэригъэжагъэхэп,- ау сизакъоп, 
Софи ишIуагъи, докторхэм яшIуагъи къэкIуагъ.
- Тхьэуегъэпсэу, мама, ахэри зэрэпщымыгъупшагъэхэмкIэ. Ау сэ сшъхьэкIи, сыгу къыпкъырыкIэу, Клодина-Александрини сызэрэфэразэр есIонэу сыфай. Ори 
мама фэдэу, Клодин, бэ сэбгъэшIагъэр, бэ къызгурыбгъэIуагъэр. ШIэныгъэ-гъэсэныгъэмкIэ сызыщеджэгъэ 
монастырым къысфишIагъэм, икIэлэегъаджэхэм, ЖанеттНиколь къысфашIагъэм ыуж, уилитературнэ салон сыкъитэджыкIыгъ пIоми хъущт. Вольтери, Монтескьеи, Пон 
де Вели, Аржантали тхьэегъэпсэу ясэIо. Сыпфэраз, Клодин, 
загъорэ бзылъфыгъэ зэнэкъокъум изэрарыкIэ, зыгорэхэр 
зэфэтыдзыщтыгъэми, зэфэтэгъэгъу. Тидунэе гупшысэхэр 
зэтемыфэхэу къыхэкIыщтыгъэми, тызэшыпхъум фэдэу 
зы унагъо тызэдисыгъ, тызэдапIугъ, тызэдалэжьыгъ. Софи, 
модэ мо пхъонтэжъыер къысфахьэлъ. Мыр дышъэпс 
зэрегъэшъуагъэр ары умыIощтмэ, ащ фэдизэу былымышхоп. Ау щытми, Клодин, мы хьап-щып цIыкIур угу сыкъырыкIыжьынэу, нэпэеплъэу къыосэты.
- Аущтэу оIомэ, Аиссе, "хьау" сфэIошъунэп, тхьэуегъэпсэу. Ащыгъум сэри мыр нахьышIу узэрэхъугъэм 
ишыхьатэу, уиуз пшъхьэщихынэу тесIозэ, къыосэты,- 
Клодина-Александринэ идышъэ Iэпшъэхъу къырихи, Айщэт 
ыIэ рилъхьагъ. 
- Дэгъоу шъуитIо шъузэтэжьыгъ…- Мария-Анжеликэ 
яхъуапсэми яшъугъуми умышIэнэу къыIуи, зэпыугъо 
тIэкIукIэ ыгу илъым ышъхьэ къафырихыжьыгъ: - Хьау, 
хьау, сышъуфэгушIо нахь, сышъохъуапсэрэп. Сэри а 
пхъон тэжъыер сыгу рихьыщтыгъ… ау дэгъоу пшIагъэ ар 
Клодин зэрептыжьыгъэр. ПтырашIыкIыгъэ сурэтибгъумэ 
ащыщэу сурэт зырыз Жюлирэ сэрырэ нэпэеплъэу къызэрэтэптыгъэр икъун. Ар зымыуасэ щыIэп, сыщэIэфэ сиунэ 
изгъэтыщт. КъызыщыскIэныжьын чIыпIэ сызифэкIэ, джыдэдэм ащ ыцIэ къесIонэп, ау ар сэ къызфэзгъэнэжьыщтыр 
сэшIэ…- Мария-Анжеликэ игущыIэмэ ежь зэмыжэгъэ 
ошIэ-дэмышIэ кIэух къафишIыжьи, "сыда мыхэмэ тобэм 
игугъу афэпшIыжьыкIэ…" гукIэ зэушъыижьызэ, ушъхьагъу 
ышыпхъу къыфигъотыгъ: - Аиссе дгъэпшъыгъэ, Клодин, 
зерэгъэпсэф, нахьышIу зыхъугъэкIэ, ори шъхьэфит укъызашIыжьыгъэкIэ, шъуитIо нахь шъузщызэдэгущыIэщт 
мафэхэр джыри къышъупыщылъых. Укъэтэджыгъэу 
узысэлъэгъум, Аиссе, анахь къэбарышIоу къыпфэсхьыгъэри сщыгъупшэжьыгъагъ. Тыгъопчыхьэ Вольтер театрэм 
сыщыIукIагъэти, къыпкIэупчIагъ, узэригъэлъэгъу шIоигъоу 
ыIуагъ. Непэ-неущэу сIорэп, ау къыпфэкIощт. Зыгъэпсэф, 
сипшъашъ. Тхьэм ыIомэ, гукIодыгъо тиIэжьэп, сипкIыхьэмэ 
ухъужьынэу къысаIо.
ЗэшыпхъуитIур унэм икIыжьыхэ зэхъум, КлодинаАлександринэ ыIэпитIу ыIупшIэ тырилъхьэмэ, къызэребэужьырэр къыригъэлъэгъузэ, пчъэр къызыфешIыжьым, Айщэт къыщиути, гъыгъэ.
VIII
Тобэ зыфишIыжьынкIэ Айщэт зыфаер къыдэхъугъ: де 
Парабер маркизэм Мария-Анжеликэ графиням ушъхьагъу 
къыфигъоти, унэм зырищыгъэ мафэм пачъыхьэм иуазышI 
Эдм-Кризостом Бурсо1  ыдэжь къыфащагъ. 
Чэщреным Айщэт ынапIэ къефэхыгъэп. Унэ мэзахэм 
хэплъыкIызэ, зыдэгузажъощтыгъэ уахътэр нэфшъагъом 
нигъэсыгъ. Ащ фэдизым Айщэт ынэгу бэ щызэблэкIыгъэр: 
тхьамыкIагъокIэ рагъэбгынэгъагъэ иадыгэ чIыгоу ныбжьи 
щымыгъупшагъэм икъушъхьэхэр, имэз зэмышъогъухэр, 
ишъолъыр зэикIыхэр, хы ШIуцIэм иорхэм яолъэ рэхьатхэр, 
имыжъокIэ тэкъухэр, ипшэхъо шъабэхэр инэплъэгъу 
къехьэх, кIэкIыжьых. Ащ щигъэкIогъэ игъэшIэ макIэ епхыгъэ гукъэкIыжьхэр, нахьыпэм фэмыдэу, нычэпэ нахь 
зэхишIэ-къегуаохэу къыфыхэкIыгъэп. Францием щырихыгъэ илъэс щэкIым зыхэгупшысыхьажьыкIэ, гушIуагъом 
нахьи инэшхъэигъо нахь къытекIо, ыгу къыпэузыкIы.
1 Эдм-Кризостом Бурсо - я ХV-рэ Людовик пачъыхьэм 
иуазышI, тиатинцэхэм ямонах Орден хэт.

--- Page 439 ---

"Зэ, зэ, Айщэт,- Францием къызифагъэм къыщыублагъэу ежь иадыгабзэкIэ апэрэу зэджэжьызэ, зэгыижьыгъ,- сыда къыохъулIагъэр, ащ фэдэу угукIодыпх Iоу 
сшIагъэп. Сыда нэнэжъ ыIощтыгъэр? "Къызалъфыщтыр 
зэрамышIэрэм фэдэу зылIэжьыщтыри зыми ышIэрэп". Ау 
сэ сызыщылIэжьыщт мафэр сымышIэми, бэ къызэрэсымыгъэшIэжьыщтым сыщыгъуаз. Сыда Бурсо уазышIым 
непэ сызыкIыпаплъэрэр? Ащыгъум чIыпIэ къин сызефэм, 
сызыпIугъэ-сызгъэпхъугъэ Ферриольмэ, сиапэрэ шIулъэгъу зыщызэхэсшIагъэ, сисабый зыщызгъотыгъэ, сызыщыщ хъужьыгъэ Франсым сыгу ябгъэба? "Псы уезымыгъашъорэ шхыным шъо уигъэшIырэп" нэнэжъ зэриIощтыгъэу, сэ ахэмэ къысфашIагъэр зыщысэгъэгъупшэжьыба? 
Ау сыоупчIы, шIушIагъэр псэкIодышIэ-хьарам хъужьын 
ылъэкIыщта? Джар Вольтери, Монтескьеи, Дидроуи аIо 
шъхьае, адезгъэштэн слъэкIыщтэп, "Чъыгыр гъужьыгъэми, 
ар щызыгъэтырэ лъапсэр зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп" 
ахэмэ зыфаIорэмкIэ адесэгъаштэ. Сэри джы нэс джа 
лъапсэм сыщигъэIагъэу сэлъытэ. Джаущтэу зысIорэм, 
гунахьышIагъэ симыIэуи? ГунахьышIагъэ зимыIэ цIыф дунаим 
тетэпщтын. Сэри ахэмэ сызащыщыкIэ, сызыфэукIытэжьын 
горэ сиуазышI ыпашъхьэ щысыушъэфынэп. Сыд фэда 
ахэр? ТхьэмкIи, сэркIи, хэтыкIи ахэр шъэфхэп. СыкъызэхэзышIыкIынэу сызыщыгугъырэ Бурсо сыгу илъэу къысэхьылъэкIырэр зэкIэ фисхыщт. Тхьэм ыпашъхьэ сызыщихьажьыщтым, спсэкIи спкъышъолыкIи зысыукъэбзыжьыщт. СфэлъэкIымэ, зиягъэ къысэзгъэкIыгъэхэми 
ягунахьышIагъэ афэзгъэгъущт".
Шэф остыгъитIур зыфаблэщтыгъэ тхьэсурэтэу блын 
къогъум къотымкIэ Айщэт плъагъэ, къехьылъэкIыщтыгъэ ми, ыдэжь кIуи, къащ къызыфихьызэ, лъэгонджэмышъхьэкIэ фетIысэхыгъ, имафэ рэхьатынэу, рихъухьэгъэ-зыщыгугъырэ уазышIымкIэ зыхимыгъэукъонэу, ишъэфи 
инафи зыщимыгъэгъупшэнэу, гукIэ зытещыныхьэ зэпытырэр гунахьынчъэ IэшIэх къыфэхъунэу Тхьэ зыфелъэIужьыгъ.
Мария-Анжеликэ графиняр гъэкIэрэкIэгъаеу, Ларош 
игъусэу унэм къызехьэм, ахэр Шъыхьэ гъэпсэфыпIэм 
зэрыкIохэрэр Айщэт къыгурыIуагъ.
- Мы сызыдащэрэ чэфыпIэм укъыздэкIонэу сшIагъэмэ, 
Аиссе, зыпэ къэсымыштэн щыIагъэп,- Мария-Анжеликэ 

--- Page 440 ---

къыриIуи, къеупчIыжьыгъ: - Сыдэу ущыта, сипшъашъ? 
БлэкIыгъэ тхьэмафэм тыбгъэщтэжьыгъагъ, тыгъуаси непи 
уезэгъыщт, пшъо къыпэхьажьы. Арба, Ларош? Зыгъэрэхьат, уищыкIэгъэщтхэмкIэ ынаIэ къыптыригъэтынэу Софи 
къыфэзгъэпытагъ. Ларош иуцхэми яшъу. Тэ бэрэ тыкъэтыщтэп, де Парабер маркизэр къысэмылъэIугъагъэмэ, 
сэри сыузгъэлыжъ, зыми сыкIощтыгъэп. 
- Непэ мэфэ дэгъу, мама,- графиняр унэм зэрикIырэр 
Айщэти игуапэу кIэлъыджэжьыгъ,- укъэмыгумэкI, зыкъэгъэпсэф. Щэрэхъышхом зыкъыремыгъэщэкI, пшъхьэ 
ыгъэунэзэщт, ау шIуфэс сфехыжь.
Зыщызэзэгъыгъэхэ сыхьатым ехъулIэу Эдм-Кризостом 
Бурсо уазышIыр Айщэт иунэ дю Деффан маркизэм къырищагъ. Ащ фэхьазырыгъэ Айщэт шъхьащэгъашIо фишIызэ, 
падрэм ыIэ ебэугъ, пхъэнтIэкIу шъабэм ригъэблэгъагъ.
Илъэс тIокIищым зыныбжь къехъугъэ Бурсо лIы сырыф 
нэшхом уазыр зыщишIыщт Iанэм Еванглиемрэ тыжьын 
къащымрэ тырилъхьэ зэхъум, дю Деффанрэ Софирэ 
зэплъ къызэплъыжьыхи, унэм икIыгъэх. Айщэт изакъоу 
къызэнэм, пкъышъолым зыкъыхэзыдзэгъэ гумэкIым ышъо 
пифыгъ, ау зыщыгугъыщтыгъэ динлэжь гъэсагъэм игупсэф 
Iуплъэрэ ымэкъэ шъабэрэ зыкъырагъэшIэжьыгъ:
- Дунаир къэзгъэхъугъэ Тхьэр зикъабыл католикмэ 
уазэрэщыщыр пшIэзэ, уадэжь сыкъебгъэблэгъагъ, сипшъашъ, зыгъэрэхьат, узыщыгугъырэ Тхьэм ишIулъэгъу 
зыхэгъэлъ, зегъэгупсэфылI. Ар цIыф пстэуми яушъыякIу, 
шIу зышIэрэм ешIушIэ, бзэджашIэм егыи, пцIыусыр еумысы. 
Тхьэм ишIушIагъэрэ игукIэгъурэ гъунэнчъ, Ащ ори сэри 
тырицIыф, тыриIумэт. Ащ сырилIыкIоу непэ сыолъытэмэ, 
ухьазырмэ, сипшъашъ, сэ Ащ ыцIэкIэ сыкъыодэIун-сыкъыбдэгущыIэнэу сыхьазыр.
- Ары, падре, сыхьазыр.
- Ащыгъум, сипшъашъ, уазыр пшIыным ыпэкIэ Еванглиемрэ къащымрэ шъхьэгъэшIо-лъытэныгъэ афэшI.
Айщэт Еванглиемрэ къащымрэ зырызэу ябэумэ, ынатIэ 
нигъэсыжьыхэзэ, джыри нахь мэкъэ шъэбэ гупсэфкIэ 
къыIуагъ:
- Сыхьазыр, падре.
- Тхьэм ыцIэкIэ сыкъыодэIу, сипшъашъ.

--- Page 441 ---

- Къызэрезгъэжьэщтыр сшIэрэп, падре…
- Уиапэрэ гунахьышIагъэкIэ къегъажь, сипшъашъ.
Гопэгъум хэфэгъэгъэ Айщэт ынэгу шъуагъо къызэрэушэплъыгъагъэм фэдэу кIыфы кIэхъукIыжьыгъ, ыIэпэ 
псыгъо кIыхьэхэр ыIэгушъо щызэпикIыжьыхэу зырегъажьэм, Бурсо уазышIыр къеушъыигъ:
- ЗэкIэми зишIэрэ-зиIорэ ахэлъ Тхьэр зыщыгъуазэу 
къыпфэмыIошъурэм зебгъэухыжьын нахьи, сипшъашъ, 
ышъхьэ къипхэу угу жьы дэбгъэкIымэ, нахьышIу.
- Ар зыщыхъугъэр, падре, мырэп, Франсыр арэп, 
модрэ тадэжь, Черкес чыжьэр ары.
- "Тадэжь Черкес чыжьэр" зыфапIорэр джыри уихэгъэгукIэ олъыта?
- Ащ слъапсэ щыIэшъ, сиIахьылхэр щымыIэжьхэми, 
ащ силъэпкъэгъухэр щэпсэухэшъ ары, падре, джаущтэу 
зыкIасIорэр, сыгу зыкIимыкIырэр.
- Угу илъыр уушъэфырэпышъ, ащ уегъэгумэкIышъ, 
сипшъашъ, Тхьэм елъэIу, укъызэхишIыкIыщт, католик 
диныр къабыл пшIи, зэрэпштагъэм пае "узыщыщ цIыф 
лъэпкъыр зыщыгъэгъупш" Тхьэм къыуиIощтэп,- Бурсо 
игущыIэмэ зэпыугъо-гупшысэгъу тIэкIу афишIи, Айщэт 
еупчIыгъ: - Уичеркесыбзэ зыщыбгъэгъупшагъа хьауми 
пщагъэгъупшагъа?
- СыцIыкIузэ сыкъызхащэгъэ франсхэм абзэ сыфайсыфэмыеми зэзгъэшIагъэ. ЕгъэзыгъэкIэ апэ Лион жамэм 
щысагъэштэгъэгъэ католик диным етIанэ сэр-сэрэу сихьагъ, 
ау загъорэ синэнэжъ тхьамыкIэ ибыслъымэн дин сыгу 
къэкIы, сызыгуIэрэм, синыдэлъфыбзэкIэ "я си Алахь" сэIо, 
дыухь къызыфэсэхьы.
- Ар - динитIу угу зэрилъыр - уикатолик динкIэ, 
сипшъашъ, гунахьышIагъэкIэ зыфэолъэгъужьа?
- Зыфэсэлъэгъужьы, падре.
- Дунаир къэзгъэхъугъэр, ар щызыгъаIэрэр, ащ фитыр 
зы Тхьэ. Тхьэ закъом нэмыкI Тхьэ щыIэп.- Бурсо уазышIым 
ымакъэ зыкъыримыгъэIэтэу къыпиупкIыгъ, зэпыугъэ тIэкIу 
фишIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Дунаим и Тхьэ закъо уикъабылыщтмэ, Ащ ухигъэукъощтэп. Джыри узыухырэ, къыпфэмыIошъурэ шъэф уиIэмэ, сипшъашъ, сыкъыодэIу.
- СиI, ау ар сэркIи, оркIи, хэтыкIи шъэфэп. Ащ зэрэ 
Парижэу рыгущыIагъ, джы къызнэсыгъэми афэухырэп.

--- Page 442 ---

- О къыомыхъулIагъэу е зэмышIэжьыгъэу цIыфмэ 
аIорэ пстэури шъыпкъэкIэ умылъытэ, Тхьэм ыдэщтэп, 
пцIыр зытIупщырэр Ащ ахърэт мафэм егъэпщынэжьы.
- Мы къыосIощтым, падре, шъыпкъи пцIи хэлъ, ау 
пцIыр шъыпкъэ, шъыпкъэр пцIы аIозэ, цIыфмэ сызыфагъэмысэрэр сшIэрэп.
- Шъыпкъэри пцIыри дунэе хьафым къыщызэдекIокIы. 
СыкъыодэIу, сипшъашъ.
- Стамбул гъэрыщэ бэдзэрым Шарль де Ферриоль 
графым сыкъызэрэщищэфыгъагъэри, ты къызэрэсфэхъужьыгъагъэри, сигъэшъузынэу къызэрэсэнэцIыжьыгъагъэри, ащкIэ сызэрэригъэзыгъагъэри шъыпкъэ, ышъхьэ 
щимыхыщтыгъэмэ, джаущтэу къызэрэздэземыкIожьыщтыгъэми сицыхьэ телъ, ау папа сабый фэзгъотыгъэу 
зэрагъэIугъэр - пцIы. Папа сымаджэм ыпкъ къикIыкIэ 
къысэхъулIагъэм ишъыпкъагъи къыосIон: "Сэры уилIыщтыр. УкъыземызэгъыкIэ, егъэзыгъэкIэ нычэпэ садэжь 
укъязгъэщэщт" ыIуи, сипшъэшъэгъэ намыскIэ сызегъэщынэм, сишIулъэгъу Блез-Мари де Эди шевальемрэ сэрырэ 
нэчыхьынчъэ-нэпэнчъагъэу зэкIэри зыщыгъуазэр тшIагъэ. 
- Шевальем унагъо ышIэн зэрэфимытыр пшIэщтыгъа?
- СшIэщтыгъэ, ау а уахътэм ащ нэмыкIырэ хэкIыпIэ 
симыIэу къысшIошIыгъ.
- ХэкIыпIэнчъэ Iоф Тхьэм зыми къыфыригъэхырэп, 
сипшъашъ, угузэжъогъащ.
- СиныбжьыкIагъэрэ сибзылъфыгъэ мэхагъэрэ къыстекIуагъэх, падре.
- Зы лъэныкъомкIэ, сипшъашъ, зыкъэухъумэжьыгъ, 
адрэмкIэ гунахь пшIагъэ.
- Де Эди шевальер зэрэцIыф къабзэр сшIэзэ, зэрэхэзгъэукъуагъэмрэ сэ зызэрэзыхэзыгъэукъожьыгъэмрэ 
сигунахьышIагъэу зыфэсэлъэгъужьы.
- ТIуми шъуихэукъоныгъэ уизакъоу умыштэ, сипшъашъ, Тхьэм зэкIэри ешIэ, елъэгъу, шъуелъэIу, шъукъызэхишIыкIыщт. Гунахь озгъэшIыгъэм сыдэущтэу етIанэ 
зыкъыпфишIыжьыгъагъа?
- Папа ыIуагъи, ышIэнэу зыфэягъэри щыгъупшэжьыгъэу, къысфэгумэкIызэ, идунай ыхъожьыгъ. Ащ ишIушIагъэ сэ ныбжьи сщыгъупшэщтэп. Къысфэнэжьыгъэ тIэкIум 
Тхьэ сыфелъэIущт, ащ игунахьышIагъи сэ зытесэлъхьажьы.

--- Page 443 ---

- Хэти игунахьышIагъэ ежь зышIагъэм зэрипщыныжьын 
фаер Тхьэм тщигъэгъупшэрэп. СыкъыодэIу, сипшъашъ.
- Сисабый закъо гъэбылъыгъэкIэ дунаим зэрэтезгъэтырэр, хымэ цIыфмэ зэрапIурэр си Тхьэ лъэпIэ лъагэм 
къызэрэсфимыгъэгъущтыри сызэригъэпщынэщтыри сэшIэ, 
ау сыд къыстырилъхьэми, сихьылъэщт, сипшъэшъэжъые 
насыпынчъэ насыпышIо ышIынэу селъэIу.
- Уисабый узэрянэр ешIа?
- Хьау,- Айщэт хэщэтыкIыгъ,- сырянэшыпхъоу есIуагъэшъ, "тантекIэ" къысэджэ.
- Сыда?
- Де Эди шевальер зыхэт Мальтийскэ орденым иягъэ 
къемыкIыным пае сэри, яти зэрэтилъфыгъэм ышъхьэ 
фитхыгъэп. Ятэ нэмыIэмэ, ар джыри ылъэгъугъэп.
- Ар тIуми шъуигунахьышIагъ. Ау Блез-Мари де Эди 
шевальем игунахьышIагъэ нахьыб.
- Хьау, падре, сыкъызэхэшIыкI, унэшIу къысщыф, 
шевальем зи илажьэп, сэры зэкIэ зилажьэр.
- Ар Тхьэ Iоф, тэ тизэхэфынэп. СыкъыодэIу, сипшъашъ.
- СшIэрэп ащ нэмыкIэу къыосIощтыр, падре. Сызгъапэрэ-сызыухырэмэ ягугъу къыпфэсшIыгъ. Гунахьыми 
сшIэрэп, ау зыхэзгъэзын сфэмылъэкIрэ дагъохэри сиIэх. 
Сыд фэдэу сышъырытынэу, зыгорэми ыгу хэсымыгъэкIынэу 
сыфаеми, загъорэ сиплъырыгъэ къыстекIо, мыIопхъэмышIапхъэхэр сегъаIох, сегъашIэх.
- ПшIагъэм урыкIэгъожьа?
- Сызафэмэ, сIуагъэм сытекIырэп, ау сымызафэмэ, 
зэкIэсэхьажьы, зыгу хэзгъэкIыгъэм къысфигъэгъунэуи 
селъэIужьы. Сибзылъфыгъэ шъхьэлъытэжь къызэрэзгъэгъунэрэр зыгу римыхьыхэрэр къыскIэнакIэхэ хъумэ, 
сыгу къео, ахэмэ бэрэ сяпэбжъэожьэуи къыхэкIы.
- Ахэр шэн-зекIокIэ дэгъух. Джыри сыкъыодэIу, 
сипшъашъ.
- Джары къыосIонэу сызыфэягъэр, падре. Сыгу къызыпфызэIусхыгъэкIэ, сигунахьышIагъэхэр къысфигъэгъунхэу чэщи мафи Тхьэ селъэIущт, сыцIыф къабзэу, Ащ 
сыгу фызэIухыгъэу ыпашъхьэ сихьажьы сшIоигъу.
- Тхьэм уигухэлъ къабыл ешI, сипшъашъ. Уисымэджагъэ Тхьэм псынкIэ къыпфешI. Ар гукIэгъушI, Ащ укъызэхишIыкIыщт,- Эдм-Кризостом Бурсо гукIэ зэрэразэр 

--- Page 444 ---

ышъо къыхэщэу Еванглиемрэ къащымрэ Айщэт аригъэбэугъ, ахэмкIэ къащ къытырищэжьи, къыгъэгугъагъ: - 
УицIыф къэбзагъэрэ уитхьамыкIагъохэмрэ сащыбгъэгъозагъэшъ, сипшъашъ, уигунахьышIагъэхэр псынкIэ къыпфэхъунхэу сэри Тхьэ сыпфелъэIущт, Тхьэр угу игъэлъ, 
елъэIу, укъызэхишIыкIынэу, къыошIушIэнэу сыгу къысеIо. 
Тхьэр гукIэгъушI. "Дунаир, ащ идэхагъи ибаиныгъи сэры 
зыер",- Тхьэм къытиIуагъ.
Эдм-Кризостом Бурсо унэм зекIыжьым, ШарлоттаЭлизабет Аиссе-Айщэт ыIэпкъ-лъэпкъхэмкIи, ыгукIи, 
ыпсэкIи псынкIэ хъугъэу къэтэджи, тхьэсурэтым ыпашъхьэ 
лъэгонджэмышъхьэкIэ итIысхьагъ, дю Деффанрэ Софирэ 
къызэрэфихьажьыгъэхэми гу лъимытэу, зэрэсымаджэр 
ытх ищыгъэ дахэ пщигъэгъупшэу шъхьащэ ышIымэ, къащ 
къызыфихьыжьызэ, Тхьэ елъэIущтыгъ.
IХ
ЦIыф сымаджэм изытет "гугъэ нэпцIыр шъхьэгъэпцIэжь" зыфаIорэм ехьщырми, Айщэт гунахьышIагъэкIэ 
зыфилъэгъужьыщтыгъэхэр зэкIэ Бурсо уазышIым шIуимыушъэфэу зыфырехым, гукIэ нахь псынкIэ зэрэхъугъэр 
ежьыми ышIошъ мыхъужьэу пIэм къыхэтэджыкIыгъ: 
гъунджэм кIэрыхьани зэплъыжьынкIэ фэмыеу джэхэшъогум мэкIэ-макIэу тезекIухьэ, пчэдыжьырэ пчыхьэрэ 
шъхьаныгъупчъэм Iохьэшъ, зытхьапэхэр къызэIузыхын 
езыгъэжьэгъэ чъыгэешхом шIуфэс рехы, бэрэ джыри 
псэунэу Тхьэ фелъэIу, пхъэнтIэкIу шъабэм зыхэтIысхьэкIэ, 
игукъэкIыжь хэо-хапкIэхэр зышъхьэригъэунхэу тхылъхэр 
къештэх, анахьэу Мольеррэ Вольтеррэ ятхыгъэхэм ахэплъэ, 
ежь къехъулIагъэхэр инэплъэгъу щызэпэкIэкIых. Шъыхьэ 
гъэпсэфыпIэм дэт щэрэхъышхомкIэ Пьеррэ Жанетт-Никольрэ къызэрэращэкIыгъагъэр ынэгу къыкIэуцожьы, 
адыгэхэр зыщыпсэухэрэмкIэ зэряупчIыгъагъэр, зэрэпсаур 
аригъашIэ-зэхаригъэх шIоигъоу а лъэныкъом зэрэджэгъагъэр ытхьакIумэ къетэджэжьы… Хы ШIуцIэ ныджым 
мыжъокIэ зэмышъогъухэр къызэрэщиугъоищтыгъэхэр… 
Хъырцыжъымэ ячэщ тео тхьамыкIагъо… Стамбул гъэрыщэ 
бэдзэрыр… Марсель, Лион, Париж, Сен-Клу, Версаль, 
Трианон… я ХIV-рэ, я ХV-рэ Людовик пачъыхьэхэм япчыхьэзэхахьэхэр… Де Эди шевальем нэIуасэ зэрэфэхъугъагъэр… 
Пале-Рояль, Орлеанскэр… Аблон, Женева… Санс…
Сыдигъу ахэр зыхъугъагъэхэр?.. БэшIагъэми, непэ 
фэдэу ыгу къэкIыжьых. Сыдэущтэу тыгъугъэкIэ хы ШIуцIэм 
къызэпыращи, щэфыгъэкIэ Францием зэращэгъагъэр 
зыщигъэгъупшэныя? Ащыгъум ежь зэрытыгъэ ныбжьым 
джыдэдэм ит ипшъэшъэжъые ныкIэ зызэрэримыгъэшIагъэр 
сыдэущтэу зыфигъэгъужьына?
Гупшысэ хьылъэмэ къахэужьыгъэ Айщэт Мария-Анжеликэ шIуигъэбылъыгъэ Бурсо уазышIым игугъу къызэрэфимышIырэр ышъхьэ къилъэдагъ. Ау псынкIэу зэушъыижьыгъ: "Мама сыгу хигъэкIынэу фэягъэпщтын е 
шIосыушъэфыгъэр джыри ышIэрэпщтын…".
- Мария-Анжеликэ графиням шIосыушъэфыгъэр 
зешIэм, мыцIэцIагъэмэ дэгъу, Софи. АщкIэ сызафэу зысэлъытэжьышъ, Тхьэм къысфигъэгъун. Ежь мама къысфишIагъэр нахьыбэу, сыгу зэрэхигъэкIыгъэри нахь макIэу, 
ащ сыфэразэшъ, дэсымышIэрэ гунахьышIагъэхэр Тхьэм 
къыфигъэгъунхэу, ынэшIу къыщифэнэу сыфелъэIущт. Ау, 
Софи, о ПатикIэ сыпфэразэп, ащ икIодыкIэ къысапIорэп…- 
Айщэт ынэку къечъэгъэ нэпсыхэр кIилъэкIыкIыгъэх.- 
Аущтэу хъунэу ари Тхьэм ыухыгъагъэщтын… Болингброк 
цIыфышIумэ Селини зэрапIурэм фэдэу цIыф дэгъу горэм 
Пати IэкIэфэгъагъэмэ, сыгупсэфыщтыгъэ… Хьау, Софи, 
сипшъэшъэжъые хьэм езгъапшэу къызышIомыгъэшI, бэ 
тыримыгъашIэу ар Болингброкмэ къаIихыжьынэу Эди 
сыкъигъэгугъагъ, джаущтэу къэслъэгъужьыгъагъэмэ, 
сылIэми, сырэзагъ.
- ЛIэныгъэр къызыпыщымылъ цIыф щыIэп, Аиссе, ащ 
удэмыгузажъу,- Айщэт зэрэмыхъужьыщтыр Софи ышIэщтыгъэми, ыгу ымыгъэкIодынэу еушъыигъ,- мы тхьэмафэм, Тхьэм ишыкуркIэ, плъакъо укъытеуцуагъ. Пчэдыжьи, уихьалэл, сыбгъэразэу ушхагъ. Селини къызыпфащэжьыкIэ, плъэгъун "тантем" ычIыпIэкIэ "мама" къыуиIомэ, 
шевальем "папакIэ" еджэзэ, къинэу плъэгъугъэр пщигъэгъупшэжьыщт.
- Тхьэм жэмафэ урегъэгущыIыкI,- Айщэт зэхихыгъэхэр зэригуапэр кIуасэщтыгъэ ынэмэ къачIэщыгъ, 
ынэкIушъхьэ кIыфмэ къатещыгъ,- аущтэу орэхъуи, Софи…

--- Page 445 ---

- Джаущтэу хъущт, Аиссе, сыгу къысеIо… Моу пшъхьац тIэкIу сыкъыхэгъэIаб, "адыгэ мэлэIичкIэ" къыуаджэзэ 
узыгъэшыпхъурэ Вольтер непэ къыплъихьанкIи пшIэхэнэп.- 
Софи Айщэт ышъхьац зэIихызэ, Пати икIодыкIэкIэ къыраIогъагъэр зыщигъэгъупшагъэп: - ПатикIэ хьаулыеу угу 
къысэбгъэ, Аиссе. Тыгъоспчэдыжь ар щагум зэрэдэкIыгъ. 
Щагудэтхэр джы къызнэсыгъэми лъэхъух, хьаблэри 
зэпэкIагъэкIыгъ, шъэожъыехэми яупчIыгъэх, хьэщэ бэдзэрми щыIагъэх. Ау щытми, угу умыгъэкIоды, е ежь-ежьырэу къыгъэзэжьын, е лъыхъухэрэм къагъотыжьын.
Зэхихыгъэмэ Айщэт къагъэщхыпцIыгъ:
- Гугъэр ины, гухэлъыр лъапIэ, гушIуагъори ащ нахь 
лъэпIэжь. Ау сымаджэм ихьэ ищагу зыдэкIодыкIыкIэ шIоп, 
синэнэжъ ыIощтыгъэшъ, сэркIэ ар зэрэгоо-гугъэнчъэр сыд 
пае сыушъэфын… ЗыгорэкIэ, хэт ышIэра, сыщымыIэжьэу 
Пати къыгъэзэжьмэ, ащкIэ сыкъызэрэолъэIугъагъэр сфэгъэцэкIэжь…
- Мыдэ, Аиссе,- хьэ цIыкIумкIэ къыраIощтыгъэр 
зэхимыхы фэдэу Софи зишIи, гъунджэжъыер Айщэт рити, 
ригъэплъагъ,- зэ еплъэлъ пшъхьац шIыгъэ къызэрэокIурэм, 
мы шъхьэтехъо фыжь хъагъэри уаплIэIу ибдзэу, уидышъэхэри зызыпыплъхьэхэкIэ, пачъыхьэм исыд фэдэрэ 
пчыхьэзэхахьи къызэпэбгъэлыдыщт.
- Iух адэ, Софи, сиIоф зытетыр пшIэзэ, Мольер ипьесэ 
горэм къызэрэщиIоу, "тэлаум илъэхъан ешхэ-ешъо" сэбгъэшIыщт, ара?! - Айщэт Софи фидзи, гугъэпIэ нэшIукIэ 
Iуплъэжьыгъ, ар дэдэм хьаятэмкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэхэм пчъэмкIэ агъэплъагъ, ащ Жанетт-Никольрэ МарияАнжеликэрэ къыдэкIыгъэх. СыдигъокIи графиням шэны 
зэрэфэхъужьыгъэу нэшIошIыгъэ-хьэрамыгъэ хэмылъэу 
ылъэгъугъэм щытхъугъ:
- КъыосIуагъэба, Жанетт-Николь, пшъхьэкIэ олъэ гъуба 
Аиссе нахьышIу зэрэхъугъэр? Джары сэ хэтрэ цIыфи илъэсым зэ уаз зишIыкIэ, ишIуагъэ къэкIощт зыкIасIорэр. Хэти 
игунахьышIагъэ зыригъэухыжьы хъущтэп. Эдм-Кризостом 
Бурсо динлэжь гъэсэгъэшхор уадэжь къэкIон Iоу сшIагъэемэ, сипшъашъ, а мафэм унэм сикIыныеп. СигунахьышIэгъэ тIэкIу-шъокIухэмкIэ сэри ар къызэзгъэушъыиныгъи.

--- Page 446 ---

Жанетт-Николь IаплI Айщэт зырещэкIым, ыгу зэрэфэузырэр къызхимыгъэщэу Iэ щифэзэ, риIуагъ:
- Сыдигъуи фэдэу, Аиссе, непи удах, уипсауныгъэ 
къыпфигъэзэжьынэу Тхьэ сыпфелъэIу. Тыгъуасэ Эдм-Кризостом Бурсо чылысым сыщыIукIагъэти, къыпщытхъугъ, 
ишIуфэси къыпфысигъэхьыжьыгъ,Тхьэ зэрэпфелъэIурэри 
къыосэIожьы.
- Тхьэуегъэпсэу, Жанетт-Николь. Уаз зысэшIым ыуж 
нахьышIу сэхъужьы фэдэу къысщэхъу. Сыгуи, сIэпкъ-лъэпкъыхэри псынкIэх, сыпскэжьырэп…
- Адэ упскэжьырэп, адэ нахьышIу ухъугъ,- Мария-Анжелики зэхихыгъэхэм зыхаригъэныгъэп,- Аиссе зэрэцIыфышIур, зэрэзафэр, зэрэшъыпкъаIор Бурсо Iушышхом 
къыгурыIуагъэти, къыщытхъугъ. Арымырыгъэмэ, пачъыхьэм иуазышIыщтыгъа? Ар зэрэ Франсэу зэлъашIэ, 
Женеви шIу щалъэгъу. Ау а лIышхом, Андре де Флери 
кардиналыр къыщэтхъуми, сыгу зэребгъэрэ закъори 
сыушъэфынэп: тиатинмэ ахэмытэу ясинистмэ ахэтыгъэмэ, 
нахь сигуапэщтыгъэ. Сэ сызэрэфаеу зэкIэри дунаим щыхъущтыгъэмэ, Аиссе гущэ згъэсымэджэныя?.. Сыдэу 
пшIына, Тхьэ Iофыр тэ тизэхэфынэп. Ащыгъум шъо шъущыс, шъугущыI, шъуIон Iаджи шъошIэ. НекIо, Софи, ори 
тIэкIу зыозгъэгъэпсэфын, типщэрыхьакIомэ ядгъэхьазырыщт пчыхьэшъхьашхэм тызэдегупшысын. Си Огюстен-Антуан тхьамыкIэ тыгъуасэ къызэрэсэлъэIугъэр шъошIа? 
Шъоущыгъу тетэкъуагъэу къэб гъэжъуагъэ ышхы шIоигъу.
Мария-Анжеликэрэ Софирэ унэм зекIхэм, ЖанеттНикольрэ Айщэтрэ нэку-нэпсыкIэ зэплъыхэу заулэрэ 
щысыгъэх.
- Угу умыгъэкIоды, Аиссе, зэкIэми афитыр Тхьэр 
арышъ, Ащ щыгугъ.- Жанетт-Николь Айщэт къеушъыигъ.- Угу фипхыгъэмкIэ Ащ укъызэхишIыкIыщт. 
Мэзэ блэкIыгъэм Айщэт къызэрэфыхэмыкIыгъэу 
ынэхэр къинэфыкIхэу, ынэгушъхьэхэри къытеушэплъыкIыхэу IугушIукIыгъ:
- Тхьэуегъэпсэу, сигупс, гугъэ нэпцI шъхьэгъэпцIэжь 
сэри сыхъунэу сыфаеп. Ау къысэплъэгъулIэгъэ нэпсыр 
сыгу кIодыгъэкIэ арэп, ар джыри зэ узэрэслъэгъугъэм 
игушIогъо нэпс. Адрэ илъэсхэм, мафэхэм афэмыдэу непэ 
тхьэуегъэпсэу къыосIожьынэу сыфай.

--- Page 447 ---

- Сыда, Аиссе,- Жанетт-Николь къыраIорэр осыет 
къыщыхъоу Айщэт игущыIэ зэпыригъэугъ,- уитхьэуегъэпсэу укъысфытеIункIэу, узэрезгъэджагъэр арымэ, 
пшъэшъэжъые Iаджи сэ Сен-Клу щезгъэджагъ.
- Хьау, Жанетт-Николь,- къэгузэжъуагъ Айщэт,- 
сызэребгъэджагъэм изакъоп, сызыщыщ черкес лъэпкъыр 
зэрэсщымыгъэгъупшагъэр ары.
- Ара зыфапIорэр?..- Жанетт-Николь IугушIукIи, есэмэркъэужьыгъ: - Укъызыхащагъэ франсмэ уахэсымыгъэткIухьапэным сыпылъыгъ. СыкъэбгъэукIытэжьыгъэп, 
уифрансыгъэкIи уичеркесыгъэкIи сыпфэраз.
- Адэ сэ тIури сшIузэхэкIокIагъэу, модыкIи мыдыкIи 
сыщымыщэу, дунаим сытетэу къысщыхъущтыгъ… Арыщтын къысэхъулIагъэри къызыхэкIыгъэр… Ау, о уиIуагъэу, 
гукIодыгъо щыIэп, зэкIэри дэгъу хъущт, де Эди тхьамыкIэм 
сэрырэ Селинирэ нахь Iоф иIэп.- Ежь ышъхьэ Iофмэ кIэух 
афишIызэ, Жанетт-Николь еупчIыгъ: - Сэ сиIоф 
мыухыжьымэ шъуязгъэзэщыгъ, Пьеррэ орырэ мыхъун 
тIэкIу-шъокIухэр шъуазыфагу къыдэхьагъэхэу зэхэсхыгъэ, 
сыдэущтэу шъухъура, Жанетт-Николь?
- Шъыпкъэ, Аиссе. Динлэжь къызэрыкIоу тIуми тызыщэтым, тиIофхэр дэгъугъэх, ау Пьер архиепископ зэхъум, 
ори ошIэ, тишIулъэгъу тыушъэфыщтыгъэ. Тхьэм ымыдэрэмкIэ сыд пае тIуми гунахь къызыфэтхьыжьын, джащ 
тиIоф щытыухыгъ. Хьау, Аиссе, Пьер умыгъэмысэ, сэ 
симысагъи зыдэсэшIэжьы.- Пьеррэ ежьыррэ яшIулъэгъу 
Iоф ащ нахьрэ тегущыIэжьынэу Жанетт-Николь фэягъэпти, 
щэсыфэ гу зылъитагъэмкIэ Айщэт еупчIыгъ: - Зыгорэм 
упэплъа, Аиссе, хьауми узэрэщысыр къыохьылъэкIа? 
Упшъыгъэмэ, укъысщымыукIыт, узгъэгъолъын е шъхьантэр 
уакIыб къыдэслъхьан. Уиуц ешъогъу къэсыгъэмэ, уезгъэшъон.
- Тхьэуегъэпсэу, Жанетт-Николь, бэшIагъэп сыкъызытэджыгъэр, сыпшъыгъэп, - Айщэт икIэлэегъаджэ 
сыдигъуи зэрэфыщытыщтыгъэу нэшIукIэ Iуплъи, зэрежэщтыгъэм гу зэрэлъитагъэр ыгъэшIагъозэ, къызыфеупчIыгъэм ышъхьэ фырихыгъ: - О непэ сызэрэожагъэм фэдэу, 
силъапI, джыри нэбгыритIу сяжэ,- шъорышIыгъэ зыхэлъ 
щхыпцIышъокIэ къыухыжьыгъ,- тIури хъулъфыгъэх.

--- Page 448 ---

- УкъэсшIэжьырэп, Аиссе! - Жанетт-Николи Айщэт 
есэмэркъэужьыгъ.
- Аущтэу оIомэ, ахэмэ ацIи къыосIон: Вольтеррэ де 
Эдирэ. Вольтеррэ сэрырэ тызэрэзэфыщытыр ошIэ, ощ 
фэдэу ари сикIэлэегъадж. Илъэс пчъагъэ хъугъэу тIуми 
тызажэрэ къэбарэу Эди къыхьыщтым сегъапэ. 
- Джы къызгурыIуагъ, Аиссе, зызфэбгъэкIэрэкIагъэр,- Жанетт-Николь Айщэт ыгу къыдищаезэ, джыри 
есэмэркъэужьыгъ.
- Ащ изакъоп. Франсуа Мари Аруэ Вольтер гъэсэгъэшхор пIэм сыхэлъэу къызысшъхьэщызгъэхьанэу 
сыфэягъэп,- Айщэт игущыIэ къызыщиухыщтым щагумкIэ 
къыщыIугъэ кухъэренэ макъэм ышъхьэ кIыригъэпхъотыгъ, 
зэрэсымаджэр щыгъупшэжьыгъэу, ышъхьаци иджэнэ 
пшъапIи ыгъэтэрэзыжьыгъ: - Хэта шъуIуа тIум язэу ар 
зикухъэренэр?.. Де Эди шевальем икухъэренэп ар…
Шъхьаныгъупчъэм Iухьэгъэ Жанетт-Николь къыIуагъ:
- Ащ зы нэбгырэп къикIырэр… Пон де Вель, Вольтер, 
де Эди, симынэIосэ ныбжьыкIэ гори ягъус…
Мария-Анжеликэ графиняр гушIом зэрихьэу, сымаджэ 
зэрилъыри щыгъупшэжьыгъэу хъулъфыгъиплIыр унэм 
къырищагъ. Ахэмэ Вольтер къахэкIоти, Айщэт фитхыгъэ 
усэм къеджагъ:
МэшIобзый лъэшри плъы хэрэлъ,
Уимылы чъыIи бгъэгум щэрэткIу.
Сыпсэ имашIуи сыгум ерэлъ,
Ащ ифэбагъи о къыптерэкIу.
Усэм икъеджэн Вольтер къыухи, Iэгу зыфытеохэм, ар 
зытетхэгъэ тхылъыпIэр Айщэт фищэйзэ, щыгушIукIэу 
риIуагъ:
- Аиссе, Шарлотта-Элизабет Аиссе, сичеркес мэлэIич, 
сыдигъуи удах, ушIыкIашIу, ау зэкIэми анахьэу згъэлъэпIэрэ 
уибзылъфыгъэ Iушыгъэ-шъхьэлъытэжь шъхьэкIафэ фэсшIызэ, сиусэ тхыгъэ къыосэты. Зымыгъэсымадж, тэ утищыкIагъ, тизакъоп, шIу плъэгъурэ, хэшIыкI зыфыуиIэ 
искусствэм, сыгу къысеIо, урищыкIагъ. Сигъусэ хъулъфыгъэмэ язэу умышIэрэм джы нэIуасэ уфэсшIыщт: философ зыхэкIынэу тызыщыгугъырэ Дени Лангер Дидро.- 

--- Page 449 ---

Илъэс тIокIырэ зырэ зыныбжь Дидро ныбжьыкIэр зыхэтмэ 
лъэбэкъукIэ къахэкIоти, шъхьащэ Айщэти, Жанетт-Николи 
къафишIи, зэкIэкIожьыгъ, Вольтери игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Джы, Шарлотта-Элизабет Аиссе де Фер риоль 
графиня, ори Блез Мари де Эди шевальеми тышъуфэгушIо: 
шъуипшъэшъэжъые къышъутыратхэжьынэу я ХV-рэ 
Людовик пачъыхьэм ышIыгъэ унашъом непэ къыкIэтхэжьыгъ. Къягъэлъэгъу, де Эди, унашъор!
Айщэт зажэщтыгъэ къэбарыр зызэхехым, ар къэзыушыхьатырэ тхылъыпIэр зелъэгъум, игушIо-гукъао къыщыригъэутагъ. Ащ Мария-Анжелики дыригъэштагъ, 
Жанетт-Николи гушIо нэпсыхэр къыфечъагъэх. Пон де 
Вель ары бзылъфыгъэмэ яIэжэкIуагъэр:
- Мама, Жанетт-Николь, шъугъын нахьи, Аиссе жъугъэIэсагъэмэ, нахьышIугъ. Франсуа Вольтер ары джа 
пстэури зэшIозыхыгъэр, пачъыхьэм ышIошъ зыгъэхъугъэр, 
Блез Мари де Эди шевальери ащ фэбгъугъэп. Ори, Шарлотта-Элизабет Аиссе, пачъыхьэм укъимышIэу щытэп. 
ШIулъэгъум нахь лъэш зэрэщымыIэр джыри зэ сшыпхъурэ 
симахъулъэрэ тифранс щыIэкIэ-зэхэтыкIэ къыщагъэлъэгъуагъ. МитIум яшIулъэгъу къбзэ фэгъэхьыгъэу, Вольтер, 
тхылъи, опери, пьеси афэптхыныр атефэ.
- Аущтэу шъоIомэ,- Мария-Анжеликэ графиняр 
къызщылъэтыгъ,- тигушIуагъо мэкъэнчъэу къэдгъэнэнэп, 
Огюстен-Антуан графри дгъэгушIон. Тыхьазыр тэ, моу 
тIэкIу тешIэмэ, тыкъышъоджэщт.
- Дэгъу, мама, тигушIуагъэ зыхэдгъэныжьынэп…- 
Айщэт щхыпцIызэ, Жанетт-Николь фычIэплъи, графиняр 
ыгъэгугъагъ, Вольтери риIуагъ: - Тхьэуегъэпсэу, Вольтер, 
уишIушIагъэ ныбжьи зыщыдгъэгъупшэнэп,- Айщэт иунэгъо мышIагъэ зэрэфаугъоижьыгъэм щыгушIукIыщтыгъэми, 
игушIуагъо бэ зэримыкъудыижьыщтыр зыдишIэжьызэ, 
хэщэтыкIыгъ,- тэ укъытпылъызэ, уитхэн Iаджи къыщыкIагъэщтын.
- Хьау, Аиссе, аущтэу умыIо. "Брут" пьесэу пшIэрэм 
ыуж джыри пьесакIэ стхыгъэ. ЫцIи къыосIон: "Заира". 
Джыдэдэми "Цезарь илIакIэ" Iоф дэсэшIэ, сэухы пэт. 
Арышъ, сшыпхъу цIыкIу, ахэр театрэмэ защыдгъэуцукIэ, 
уяплъыщт, къысщытхъу, сыуб фаеми, къяпIолIэщтымэ 

--- Page 450 ---

сыкъядэIущт. О зыдэпшIэжьырэп нахь, си Аиссе лъапI, 
театрэ зэхэф пхъашэ ухъущт. Арба, Пон де Вель?..
Х
"ТхьамыкIагъом къелыжьи, гушIуагъом ыхьыжьыгъ" 
языгъэIуагъэр Айщэт фэдэ насыпынчъэ горэщтын - илъэс 
пчъагъэм исабыйкIэ зыкIэхъопсыщтыгъэ къэбар гушIуагъор 
Iэзэгъу зыфэхъугъагъэ жьымыгъот-пскэ узыр къыкIэлъыкIогъэ мафэм къыфежьэжьыгъ. Айщэт къыгурыIуагъ ащ 
къызэремылыжьыщтыр: сымэджэ хьылъэр лIэным ыпэкIэ 
нахьышIу мэхъу аIоу зыщызэхихыгъагъэр къышIэжьырэп, 
ау ар тыгъуаси, непи ышъхьэ икIырэп, джаущтэу ыгукIэ 
зэрэщытыри зыми ригъашIэрэп. Ылъакъо зыщытетыгъэ 
охътэ тIэкIум ищыгъынхэр зэригъэзэфэжьыгъэх. 
- Сищыгъынхэм ащыщхэу джа озгъэлъэгъугъэхэр, 
Софи, къыосэтыжьых. ЯпшIэ пшIоигъор яшI. Уфаемэ, 
зыщыгъэгъых, уфаемэ, сэ зэрэсыягъэхэр зыми емыIоу, 
щэжьых,- Айщэт заджэщтыгъэ тхылъхэм ахаплъэзэ, Софи 
риIуагъ.
- Аиссе, сыда къысапIохэрэр?!..- Софи щымытышъоу 
тIыси, къэгъыгъ.- Ащ фэдэ Iаехэр зыфэмыIожьых, Селини 
цIыкIум ихьатырми…
- Ары, Софи, ары…- Айщэт ерагъэу жьы къыщэщтыгъэми, мэхагъэ къызыхимыгъафэу Софи IаплI 
рищэкIыгъ, зэпыугъо зыфишIыгъагъэ игущыIи къыпидзэжьыгъ: - СипшъэшъэжъыекIэ хэукъоныгъэу сшIыгъэр, 
Тхьэм сыкъызэхишIыкIи, къысфигъэгъугъ, къинэу слъэгъугъэр сигъэIотэжьыгъ. Джы сынасыпышIу. Ау ар сищыIэныгъэ иаужырэ гушIуагъошъ, тыгъуасэр тыгъосэрэ мафэу, 
непэр непэрэ мафэу къэнэжьы, ащ зи хэпшIыхьажьын 
щыIэп. Хъущтыр хъугъахэу зызгъэежьыкIэ, сыд ишIогъэжь? 
Сэ непэ-неущэу сидунай схъожьынэу сыгу къысеIо, ори 
ащ уемыгуцафэу щытэпышъ, сицIыфыгъэ-пытагъэкIэ 
укъыскъотэу, зыдэзгъэзэжьыщтым сыбгъэкIотэжьынэу 
сыолъэIу. Мы тхылъхэу черкесхэм афэгъэхьыгъэхэр 
сыпшъэшъэжъыезэ Сен-Клу рыщысигъажьи, ащкIэ ЖанеттНиколь тхьэуегъэпсэу есIожьыгъ, джыри есэIожьы, джы 
нэс сыугъоигъэхэшъ, Селини сфыIэкIэгъэхьажьых. Я ХIV-рэ 
Людовик пачъыхьэм ишъхьагъусэ апэ сызырагъэлъэгъум 

--- Page 451 ---

сщыгъыгъэ сичеркес джани, модэ хы ШIуцIэ Iушъом сыкъызырахым сщыгъыгъэ паIори, Фахьри къыситыжьыгъэгъэ бгырыпхыри сфетыжьых, силэнысти, сихьакIустэли, 
масти сфыкIыгъэгъужьых.
- Ахэри, нэмыкIхэри пфэсшIэных, Аиссе…- Софи 
ыIупшIэ цIыкIухэр кIэзэзхэзэ, къыIуагъ.- Ау ащ уемыгупшыс, мары Селини непэ фэдэу Инджлызым къыращыжьыгъэу, насыпышIо уехъулIэжьыгъэуи къэтлъэгъужьын.
- Сэри аущтэу хъунэу, Софи, сыфай…- Айщэт къыIуи, 
мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ: -СишIулъэгъу закъо 
фэшъхьаф сэ сызыфаер мы дунаим къыщыздэхъугъэу 
къэсшIэжьырэп… СишIулъэгъуи гу зэрэщысымыфагъэм 
ущыгъуаз. Сыд сиамалыгъ, бзылъфыгъэ намысыр зыщамыухъумэжьырэ дунай сызыхэтыгъэри сызыхэунэхъуагъэри… Ау сисабый къызэрэзгъэхъугъэм сырыкIэгъожьырэп. Ащ укIытэгъу чIыпIэ сыригъэфэгъагъэми, уцIэпIыгъэ 
закIэкIэ упсэун нахьи сиуцIэпIыгъэ закъо къэсэштэ…- Айщэт 
ипскэ къыщыхьи, къыIорэр зэпыригъэугъ. Ау уц зэрешъуагъэм лъыпытэу ижьымыгъот кIэкIыгъ, къыIукIыгъэ 
лъым къыриIэгъэ платыкужъыер ыгъэIылъыжьызэ, къыпидзэжьыгъ: - Джары, Софи, о модэ зичыжьэгъэ Инджлызым щыIэ Селини цIыкIур къэплъэгъужьыщт оIо…
- Де Эди шевальем, Аиссе, къыуиIуагъи, непэ Санс 
къызэрикIыжьэу неущ Инджлызым зэрежьэщтыр.
- Ар неущ, непэр - неп, Софи…- Айщэт къыраIуагъэм 
щыгъозагъэми, IущхыпцIыкIыгъ.- Гъогу техьаным ыпэкIэ 
Эди садэжь къэкIонэу щытышъ, тиIофмэ нахь тарыгущыIэн. 
Джы Жюли Каландрини маркизэм къысфитхыгъэ письмэм 
иджэуап чIыфэ стелъышъ, сфэукIочIыщтымэ сшIэрэп, ыуж 
сихьан.
"Непэ бэрэ сыкъыбдэгущыIэн слъэкIыщтэп, си Жюли 
лъапI,- Айщэт итхэн диублагъ,- ау анахьэу пшIэмэ пшIоигъор къыпфэсIотэным сыдэгузажъо. Тхьэм ишыкуркIэ, 
къыпфэстхыгъэр, джа зэрэсIогъагъэу, згъэцэкIэжьыгъэшъ, 
сыгу рэхьатыгъэ. Джы къыстефэрэр сигунахьышIагъэхэр 
згъэгъужьыхэзэ, къысфэнэжьыгъэ тIэкIум сыпсэуныр ары. 
Ахэмэ ашъхьэ Бурсо уазышIым къызфисхыгъэр неущ 
мафий хъущт. Ащ сэ сыгу ыгъэрэхьатыгъ, нахьыпэм фэдэу 
джыри сишъэфхэр зыдэсIыгъыгъэхэмэ, сихьадэгъу къызыщыблагъэрэм гумэкIхэм сызэрадзэу, сынасыпынчъэу 
сидунай схъожьыщтыгъэ. Сыда пIомэ, джыдэдэм сыгъэретынчъэ дэдэу пIэм сыхэлъ.
Си Софи тхьамыкIэ къысфэсакъы, ащ игуIакIэ слъэгъу 
зыхъукIэ, сэри сфэлъэкI-сфэмылъэкIми, нахьышIу сыхъуным сыпылъ. Ар гукъэошхом зэлъиштагъ. СызылIэкIэ, 
синыбджэгъухэм ар шIу дэдэ алъэгъушъ, анаIэ къытырагъэтыщт. А пстэур хэмытми, хьалыгъу бзыгъэ уасэ къызэрэфэзгъэнэщтым сегъэрэхьаты.
Шевалье фэгъэхьыгъэу зыгори къэпIожьынэу ищыкIагъэп. Ащ ишIулъэгъу нахь лъэшрэ, нахь къабзэрэ, ицIыфыгъэ нахь дахэрэ къэгъотыгъуай. Сабый цIыкIум джы, 
зымафэ къызэрэпфэстхыгъагъэу, сыфэгумэкIыжьы рэп - ащ зынаIэ тезгъэтыни, гъунэ лъызыфыни, шIу зылъэгъуни иI. ХъяркIэ, сикIас, ащ нахьыбэ къэстхынэу кIуачIэ 
сиIэжьэп. Сэ къэзгъэшIагъэр хьаулые дэд. ГушIогъо шъыпкъэ къысфэзыхьыгъэ зы нэгъэупIэпIэгъу нэмыIэми щыIэныгъэм щыслъэгъугъэп. Сынэхэр къызщыплъагъэхэм 
къыщегъэжьагъэу гупшысэ-гумэкIхэм сахэтыгъ, сихэукъоныгъэхэр къызгурыIонхэр джащ щезгъэжьагъ. Тхьэм 
гукIэгъу къызэрэсфишIыщтыр сшIошъ хъугъэмэ, пкIэ 
зимыIэжь пкъыр къызщызгъэнэрэ такъикъым щыублагъэу 
насып къысфыкъокIыщтмэ, спсэ зэрэхэкIыщтым сыда 
сызкIыщыщынэщтыр? О илъэсыбэ къэогъашI, си Жюли 
лъапI, сиаужырэ къэтхын джащ щысэухы…"
Шъхьантэр зыкIыб дэлъэу пIэм хэсыгъэ Айщэт иписьмэ 
тхын зеухым, плъызэу заулэрэ щысыгъ, етIанэ гъолъи, 
дэпкъымкIэ ынэIу гъэзагъэу нэпIэ зэтелъкIэ ипшъэшъэжъые ищыIэкIэщтым джыри хэгупшысыхьэу ригъэжьэжьыгъ: "…Хьау, хьау, сэ ар къэслъэгъужьыщтэп… сызыщыгугъыщтыгъэ мэфэ пIалъэхэм ачIыпIэкIэ сисыхьат 
пIалъэхэр санэIу екIых. Ар Эди къазыIихыжьыкIэ, мощ 
фэдиз къин зэдгъэлъэгъугъэ пшъэшъэжъые закъор ащ 
ыгъэнэтIупцIэнэп, ау сэ сызэрянэр есымыгъашIэу сыдэущтэу сидунай сыбгынэжьыщта?.. Селини сызэрянэр ятэ 
ащ ригъэшIэн, гуригъэIон, ау ар сэ спкъы къызимыкIыкIэ… 
сыцIыфэп, спэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъор зэкIэ сифэшъуаш!" - 
зэрэзыфэгубжыжьыгъэм кIуачIэ ригъэгъотэу Айщэт пIэм 
къыхэтIысхьажьи, ипшъэшъэжъые къыфигъэнэжьыщт 
письмэм итхын фежьагъ: "СигъэшIэ кIэкI хэзгъотэгъэ, 

--- Page 452 ---

сыпсэ закъоу Селини! Мыр къыпфэзытхырэр "тантекIэ" 
узаджэщтыгъэр ары, ау сэ сиуянэшыпхъоп сыуянэ шъыпкъ 
нахь. СцIэр Шарлотта-Элизабет Аиссе, сызыщыщыр Кавказым ис черкесхэр арых. КъызрыкIуагъэ-къысэхъулIагъэхэр уятэ Блез-Мари де Эди шевальем къыпфиIотэщтых. 
Ар сэ шIу сэлъэгъу, сызыщыщ хъугъэ Франсым изылIы 
шъыпкъ, ори шIу лъэгъу, рыгушху, шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэ фэшI, ипсауныгъэ фэсакъ, ежьыри джащ фэдэу къызэрэпфыщытыщтым сехъырэхъышэрэп. Ситхыгъэ къыпIэкIэхьэфэ, сипшъэшъэжъый, сымыпсаужьынкIи мэхъушъ, 
уятэрэ орырэ шъунасыпышIонэу Тхьэ селъэIу. ХъяркIэ, 
ным иIэшIугъэ-тхъагъо зэсымыгъэшIэгъэ, сисабый цIыкIу. 
Сэ сцIэкIэ уятэ къыобэужьыщтышъ, сифэбагъэ къыбнэрэс, 
сэри ар сIупшIэ зыфытезгъэлъымэ, сыгу изгъэлъызэ, 
сидунай хьаф, сичеркес нэнэжь зэриIощтыгъэу, сэбгынэжьы. ПфэлъэкIыщтымэ, оркIэ сигунахьышIагъэ къысфэгъэгъу. Уянэу Шарлотта-Элизабет Аиссе (черкесыбзэкIэ 
сцIэ къэпIон хъумэ - Айщэт). Мартым и 26-рэ, 1733-рэ 
илъэс, Париж".
ЩэджэгъоехъулIэу Айщэт хьылъэ къэхъугъ: нахьыпэрэмэ афэмыдэу ипскэгъу пэпчъ лъы къыдакIоу ригъэжьагъ, унэм исхэр, щагум дэтхэр къызэлъигъэчъагъэх.
- Шъумыгъ, мама,- Айщэт ипскэ зыщегъэтым, МарияАнжеликэ къахигъэщызэ, къэлъэIуагъ,- Тхьэм унатIэ 
къыритхагъэм уIукIэщт, ащ хэпшIыхьашъун щыIэпышъ, 
уеуцолIэщт. ЗэкIэми, мама, сятэш Огюстен, сшынахьыкIэхэ 
Пон де Вель, Аржанталь, Софи, Ларош, Дастен, нэмыкIхэми сышъуфэраз, шъугу хэзгъэкIыгъэмэ, къысфэжъугъэгъу. Жюли Каландрини, Болингброкхэми, Пьери, 
Клодини, Жанетт-Николи джа дэдэр сфяшъуIожь. Шъухэсымылъагъорэр де Эди ары, Селини итхылъмэ апае Санс 
кIогъагъэ, джыри къэкIожьыгъэпщтын…
Гъогум къытекIыжьыгъэ де Эди шевальер ядэжь 
мыкIожьэу, Ферриольмэ къахэхъухьэрэр гукIэ зэхишIагъэу 
унэм къилъади, ынэмэ зи къапэIумыхьажьэу Айщэт ипIэкIор 
лъапсэ лъэгонджэмышъхьэкIэ щетIысэхи, ыIэмэ ябэузэ, 
еIушъэшъагъ: 
- Сыда, Аиссе, сикIас, сишIулъэгъу нэф, типшъэшъэжъые Селини уемыжэжьэу, зэмыгъэлъэгъужьэу… Итхылъхэр зэкIэ згъэхьазырыгъэхэу неущ Инджылызым сежьэн 
сыгу хэлъыгъ…
- Сыпфэраз, Эди. Непэризэ къысэжэжьи, Селини 
цIыкIумрэ орырэ шъузэрэгъотыжьыщт.- Айщэт иджэнабгъэ къыдихыгъэ тхылъыпIэ уплIэкIагъэр къыфищэигъ: - 
Мыр типшъэшъэжъые сфетыжь, сфебэужь. Джащ сидунэе Iоф сэ щысэухы. Мария-Анжеликэ мама, сыбгъэрэзэщтмэ, джа сызэрэолъэIугъагъэу, сишъхьэтехъо пIокIэ 
цыпэхэмкIэ сыжэпкъ къыкIэшъупхэжь… СIэхэри сабгъукIэ 
згорэлъых… Сидунай зысхъожьыкIэ, етIанэ шъо шъузэрэфаеу сыжъугъэIылъыжь… Сыпсэ хэкIыфэ, Эди, сIэ пIыгъынэу сыфай…
Шарлотта-Элизабет Аиссе-Айщэт Ферриоль графиням 
дунаир зэрихъожьырэм гу лъитагъэ фэдэу мычыжьэу 
Сент-Огюстен урамым тет Бзылъфыгъэ католическэ 
монастырыкIэм ичылыс одыджын нэшхъэй макъэ Айщэт 
зызэхехым, ынапIэ къымыIэтэу "Сэры а одыджыныр къызыфытеуагъэр" къыIуи, ыпсэ хэкIыгъ.

--- Page 453 ---

ГУЩЫIЭУЖ

--- Page 454 ---

Джары адыгэпщ Болэтмэ япхъу Айщэт ШарлоттаЭлизабет Аиссе Ферриоль графиням пылъ хъугъэшIагъэр. 
Ащ къырыкIогъэ-къехъулIагъэхэм ахэзгъэхъуагъэ-ахэзгъэкIыгъи щымыIэу, сиеплъыкIэ хаслъхьэзэ, тхылъеджэмэ 
ашIошъ хъущтымэ, къафэсIотагъ.
Тхылъыр сэтхыфэкIэ сыгуи узыгъэ, сынэпсыхэри 
къэкIуагъэх, ау сыдэу пшIыщт, джары тхакIом идунэе 
тетыкIэ зыфэдэр. Слъэпкъ пэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъохэм 
сыгу афэмыузыщтыгъэмэ, лъынтфэм къыщыжъорэ лъыр 
мэшIошху зэраIоу, тарихъ тхылъ тхыным пылъ къиныгъом 
зесымыгъэухыжьэу къэбар шъхьарытIупщ горэ е, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, Iэхъомбапэм къыпысшъукIыгъэ горэ 
зэхэсыучэблэныгъэкIи мэхъу. Ау стхыгъэр зэрэшъыпкъэр 
къэзгъэлъагъозэ, зидунай зыхъожьыгъэхэм афэшъхьафэу 

--- Page 455 ---

адырэ псаухэу тхылъым къыхэнэгъэхэ цIыфхэм къарыкIуагъэхэр сигущыIэужкIэ къэсIотэнэу исхъухьагъ.
Айщэт зыдэлъ къэхалъэм Париж сыщылъыхъузэ, зыцIэ 
къыраIогъэ Рок шыихъым ичылыс сыкIуагъ, ащ чIэлъ ижъы рэ тхылъмэ ащыщ горэм мыщ фэдэу итхагъ: "ШарлоттаЭлизабет Аиссе Ферриоль графиняр мы къэхалъэм 
щагъэIылъыгъ. Ар Пон де Вель, де Аржанталь Ферриоль 
графхэм къаушыхьаты. Мартым и 28-рэ, 1733-рэ илъэс".
Блез-Мари де Эди шевальемрэ Селинирэ апылъ къэбарымкIэ къезгъэжьэн. Де Эди ыпхъу къызэрищэлIэжьи, 
ыпIуфэкIэ, дегъэкIофэкIэ зэкIэрысыгъэх, егъашIи къыщагъэп, илъэс тIокIищыр къегъэшIэфэ псэугъэ, 1761-рэ 
илъэсым лIагъэ. Селини 1740-рэ илъэсым Пьер де Жубером виконт де Нантиа дакIуи, ащ къыфилъфыгъэ МарияДениза пшъэшъэжъыер унагъо зехьэм, де Бонневаль 
графиня хъугъэ. Ежь Селини де Нантиа виконтессэм идунай зихъожьыгъэ илъэсым тыщыгъуазэп.
Мария-Анжеликэ графиняр Айщэт ыуж къызэринагъэр 
илъэсищ - 1736-м лIагъэ, Огюстен-Антуани илъэскIэ, илъэс 
74-м итэу, 1737-м ишъуз кIэлъыкIожьыгъ. Пон де Вель 
графыр 1774-рэ илъэсым лIагъэ, ащ пьесабэ ытхыгъ. 
ЫшнахьыкIэ де Аржанталь илъэс 88-рэ ыныбжьэу дунаим 
ехыжьыгъ. Ар Париж ия 4-рэ палатэ иупчIэжьэгъоу, пармскэ герцогым илIыкIоу Францием ипачъыхьэ ищагу Iоф 
щишIагъ. Дунаим щызэлъашIэхэрэ Вольтери, Монтескьеи, 
Дидроуи IофышIэгъэшхохэр яIэхэу хъишъэм къыхэнэжьыгъэх.
"Дэхэ нэпэтехкIэ" Дидро зэджэгъэ Клодина-Александрина Герен де Тансен 1749-рэ илъэсым лIагъэ. Ар тхэкIо 
цIэрыIо хъугъагъэ. Пьер Герен де Тансен 1739-рэ илъэсым 
кардинал хъуи, илъэс 78-рэ ыныбжьэу 1758-рэ илъэсым 
идунай ыхъожьыгъ. Жанетт-Николь Пьер кардиналымрэ 
ежьыррэ Iоф зэдырямыIэжьэу насыпышIо-насыпынчъэ 
кIэлэегъэджэ-кIэлэпIоу Iоф ышIагъ, илъэс 73-м итэу 1746-рэ 
илъэсым лIагъэ, Айщэт зыдэлъ къэхалъэм ари далъхьагъ. 
Айщэт загъэIылъыгъэм тхьамафи тыримыгъашIэу Католик 
бзылъфыгъэ монастырыкIэу Сент- Нев-Огюстен урамым 
тетым Софи чIэтIысхьагъ. Мафэ къэси Айщэт Тхьэ фелъэIумэ, ежьыри зыфелъэIужьызэ, илъэс пшIыкIутфэ ащ 
чIэсыгъэу идунай ыхъожьыгъ.

--- Page 456 ---

Ларош докторыр, Мария-Анжеликэ зэлIэм, Ферриольмэ ахэкIыжьи, икIэсалэмэ ащыщыгъэ Лулу зэрищэлIэжьыгъэу илъэси 9-рэ зэдэпсэугъэхэу джа гъэ дэдэм 
тIури зэуж-зэлъыкIоу лIагъэх. Дэстэн ипшъэрылъхэр 
къехьылъэкIхэ зэхъум, къызэрыкIыгъагъэ чылэм ыгъэзэжьи дэсыгъ, ау къырыкIожьыгъэр зыми ышIэрэп.
Де Парабер графиняри лIым зэрэхэкIыжьыгъэу псаузэ, 
илъэс 62-рэ къыгъэшIагъэу 1755-рэ илъэсым лIагъэ. Париж 
щызэлъашIэщтыгъэ литературэ-философ салонэу Вольтери, Монтескьейи, Айщэти, де Эдии, Пон де Вели, де 
Аржантали, Дидроуи, Г.Уоллполи зыдакIощтыгъэхэр 
зиягъэ дю Деффан маркизэм илъэс 88-рэ къыгъашIи, 
1780-рэ гъэм дунаим ехыжьыгъ.
Болингброк Генри Сент-Джон лордыр (1678-1751) 
инджылыз къэралыгъо-политическэ IофышIэкIуагъ, торие 
партием ипэщагъ, илъэсыбэрэ хэгъэгу секретарыгъ. Ащ 
Дешан де Марсель Мари-Клер маркизэр (1675-1750) 
ишъхьэгъусагъ. Ахэмэ апхъу Изабель-Луиза Ле Валуа де 
Виаллет (1696-1777) исэнэхьат фэкъабылэу ыкIуачIэ 
къыхьыфэ Санс дэт сабыйIыгъыпIэм иIэшъхьэтетыгъ, идунай зеухым, зыщыпсэущтыгъэ монастырь щагум щагъэтIылъыжьыгъ.
Шарлотта-Элизабет Аиссе-Айщэт де Ферриоль графиняр француз литературэшхом иклассиккIэ къыхэзгъэнагъэ письмэ 36-р зыфитхыгъэ Жюли Каландрини (1668-
1754) илъэс 86-рэ къыгъэшIагъ. Айщэт дэгъоу къыфыщытыгъэ Эркюль-Андре Флери 1726-рэ илъэсым къыщыублагъэу олIэжьыфэ (1653-1743) Францием иапшъэрэ 
кардиналыгъ. 
Айщэт шIу ылъэгъущтыгъэхэ артистхэр? Барон Мишель 
илъэс 76-рэ къыгъэшIагъ. Лемор илъэсыбэрэ театрэм Iоф 
щишIагъ, илъэс 82-м къехъу псэуи, 1786-м лIагъэ. Пелисье 
илъэс 42-рэ нахь къымыгъашIэу 1749-рэ илъэсым дунаим 
ехыжьыгъ.
Джыри нэбгырищмэ ягугъу къэсшIыщт: Мадлен ыкъо 
насыпышIо ехъулIагъэу илъэс 78-рэ къыгъашIи, идунай 
ыхъожьыгъ. Фахьри бын-унэгъошхо хъужьыгъэу илъэс 
93-м итэу лIагъэ, Орхъан илъэс 47-м итэу тырку полицием 
иIоф зэхэбанэ горэм хэкIодагъ.

--- Page 457 ---

 Шарлотта-Элизабет Аиссе-Айщэт де Ферриоль графиням сэ сизакъоп фэтхагъэр. Ащ фэгъэхьыгъэу е ащ 
ищыIакIэ тырахыгъэу роман, пьесэ, повесть, эссе пчъагъэхэр атхыгъэх. Ахэр мыщ фэдэх: "Аиссе, или Юная черкешенка" (Ж.-Ж.-Э.Руа), "История одной гречанки" (Аббат 
Прево), "Мадемуазель Аиссе" (Луи Буйе), "Аиссе" 
(Кемпбелл Прейд), "М-ль Аиссе и нежный шевалье" (Клод 
Ферваль), "Удивительная судьба мадемуазель Аиссе" 
(Жан де Ивре), "Аиссе. Письма к госпоже Каландрини" 
(А.Л.Андрес и П.Р.Заборов), "Шарлотта-Айщэт" (Шъхьаплъэкъо Хьис), "Современница Вольтера, или Черкесская 
нимфа" (Хьэшхъожъ Рай), "Аиссе - черкесская нимфа" 
(Зэхэзгъэуцуагъэр, пэублэ гущыIэр зытхыгъэр ХьашIуцIэ 
Мухьамэд), "Кавказская пленница, или Тайна мадемуазель 
Аиссе" (Сергей Макеев). Лъэхъан зэфэшъхьафхэм Айщэт 
фэгъэхьыгъэ усэхэр, эссехэр, статьяхэр Жан-Жак Верне, 
Поль де Сен-Виктор, Жюль Сури, Эдмон Пилон, Эмиль 
Анрио, Андре Моруа, нэмыкIыбэхэми атхыгъэх.
Мыщ фэдиз тхылъ пчъагъэ зыфагъэшъошэгъэ Айщэт, 
Шарлотта-Элизабет Аиссе, сыда роман фэптхынэу узыфытегушхуагъэр къысэзыIонхэри къыкъокIыщтых. Ау джа 
тхылъхэм сызяджэр ары Айщэт тарихъ роман фэстхын 
фаеу сиадыгэгу къызысиIуагъэр. Джы шъоры ащ уасэ 
фэзышIыщтыр, сыд къешъуIолIагъэми, сырэзэщт.

--- Page 458 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 459 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том X
Айшет
Исторический роман
На адыгейском языке

--- Page 460 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректоры: С. Б. Бжемухова, С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 461 ---

ИБ  № 17
Сдано в набор 21.04.2015. Подписано в печать 15.06.2015. Формат 
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать офсетная. Усл. п. л. 28,56. Уч.-изд. л. 28,16. Тираж 500 экз. Заказ 026.
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское 
республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп, ул. Гоголя, 8.
Тел.: (8772) 52-17-03, 52-12-59.
Отпечатано с готового оригинал-макета в ООО "Полиграф-Юг".
385000, РА, г. Майкоп, ул. Пионерская, 268. 
Телефон для справок (88772) 52-23-92.