--- Page 1 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯПШIЫКIУЗЭНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том 
М 53
одиннадцатый. Жернова. Исторический роман.- 
Майкоп: Адыг. респ. кн. изд-во, 2015.- 832 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэр джэс 
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо пре миехэм, 
дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ пре мие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт 
тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0804-2
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2015

--- Page 8 ---

МЫЖЪОШЪХЬАЛ
Тарихъ роман

--- Page 9 ---

Кавказ заом хэкIодагъэхэм, лажьэ зимыIэу 
зэкIэ фэхыгъэхэм ацIэкIэ сэтхы

--- Page 10 ---

Илъэсхэр кIощтых, Iофыгъохэр зэблэхъу гъэ 
хъущтых, мэкIэ-макIэзэ Щэрджэс хэгъэгур 
Iэсэжьыщт. КъэпIон хъумэ, лIыгъэ зыщызэрамыхьагъэ, лъыр зыщамыгъэчъэгъэ чIыпIэ хэгъэгум иIэп. Зэгорэм тхакIом хъугъэ-шIагъэхэр 
ыугъоищтых, тхыдэхэм акIэдэIукIыщт, къызэрыкIоу, гъэкIэрэкIагъэ хэмылъэу мы заор къытхыщт.
К. Ф. Сталь,
урысыдзэм изабыт,
Кавказ заом хэлэжьагъ

--- Page 11 ---

Ущыгъощэнэу дунаир ины, зыкъыщыпшIэжьынэуи 
цIыкIу. 
Тхылъым итхын сыухыгъэу, сызхэIэзахьыжьын чIыпIэ 
заулэмэ джыри гъогу сытыращагъ. Мызыгъогу Тыркуем 
сыблэмыкIыныекIи мэхъу, ау Истамбул тарихъ тхылъыпIэ 
гъэтIылъыпIэм Iоф щысшIэзэ, ошIэ-дэмышIэу къыхэзгъэщыгъэ къэбарым Инджылызым, Лондон чыжьэм, сыгу 
зыригъэдзыгъ. Гъогу тетыр гъогу тенэрэп зэраIоу, лъэхъанэу тызхэтым ебгъэпшэн хъумэ, блэкIыгъэ лIэшIэгъу 
хьылъэм Инджылызым кIохи, абзи, яхабзи зыщамышIэрэ 
парламентым яIофкIэ къыщыгущыIэгъэгъэ адыгэ лIыкIомэ, 
сэ къысэлъытыгъэмэ, нахь лIыгъэ зэрахьэгъагъ. Сыхьат 
зытIущэ убыбыным удэшъхьахыныр, зэхэзыхыжьрэм 
имызакъоу, уикъэрар пашъхьэкIи емыкIу.
Тыркуе уашъом "Боингыр" ибыби, Лондон фиузэнкIыгъ. 
Самолетым уинэIуасэ имысми, узIэкIэфэгъэ авиакомпанием 
иIофышIэмэ зэщыгъо-нэшхъэигъо урагъэфэщтэп: узэдэIущт 
орэдхэр къызэрыIукIыщт тхьакIумэIулъхьэхэр къыуагъэлъэгъущт, псыIэшIумэ, шъонмэ уахагъэдэщт, Iэпэщысэ 
цIыкIу-шъокIухэри къыуахьылIэщтых, уигъогу псынкIэу 
къызфэгъэхъу къырагъэкIэу, къыпIугушIощтых, видеофильми урагъэплъыщт.
Ары шъхьакIэ, инджылыз авиакомпанием иIофмэ 
сигупшысэхэр адэхъухэрэп. БлэкIыгъэ адыгэ лIэшIэгъур 
уапашъхьэ къызиуцокIэ, непэрэри мыIэкIыбынчъэу, узхэгупшысыхьан закI. УпчIэм ыуж упчIэр къэтэджы. Сыда 
адыгэ зепхъор, ипхъахь-итэкъур къызхэкIыгъэр? Хэта 
мысэр? Сыда лIэшIэгъум имыжъошъхьал адыгэхэр зыфыдахьаджыхьагъэхэр? ЕтIани Алахьэм сыримыгъэплъыгъагъот индейцэ-апачэмэ афэгъэхьыгъэ фильмэм. Ахэмэ 
къяхъулIагъэр адыгэмэ ятхьамыкIагъо фэсэгъадэ. Сыдэу 
улъэпкъ цIыкIуныр хьазаб? Ащ нахьи нахь хьазабыжь джэнэт 
чIыгу ущыпсэуныр... Лъэпкъ зэмыдэIужь-езэрэмыгъэхьыр 
ащ къызхэхьажькIэ, дунаим утемытыгъахэкIэ лъытэ!..

--- Page 12 ---

Сыхьатрэ ныкъорэ фэдиз тыбыбыгъэу, бзылъфыгъэ 
мэкъэ гохьым къэбар гомыIу къытигъэIугъ: Инджылызыр 
пщэгъо Iужъум зэлъиштагъэшъ, емыкIу къытфэшъумышI, 
Париж тыщетIысэхын фаеу хъугъэ...
Сигъусэмэ афэдэу, зэхэсхыгъэм сэри сигъэгумэкIыгъ. 
Икъун, сIуагъэ, егъэшIэрэ пщэгъо мыухыжьыр адыгэм 
зэрэшъхьащытыгъэр, сиIоф джыри ар къыхэмыхьагъэмэ 
хъуныгъи...
Сыхьат заулэ "Орли" аэропортым тытесынэу къытпыщылъыгъ. Париж ичIыпIэ зэфэшъхьафхэр къытагъэлъэгъунэу къытаIуагъэти, сыгушIуагъ.
Шъыпкъэр пIощтмэ, автобус къикI-ихьажьым сигъэпшъыгъэти, сыздэбыбрэми щыхъущтыр сымышIэу сэгумэкIыти, Париж иантропологическэ музей сычIахьэ сшIоигъуагъэп. Ау шъхьэм къилъэдэгъэ гукъэкI-гупшысэм зыкъысигъэпхъотагъ. Засс инэралыжъыр сыгу къэкIыжьыгъ, 
адыгэ шъхьэ шIоупкIыгъэхэр зыпилъэщтыгъэ пчэгъу гъэщыналъэхэри нэгум къыкIэуцуагъэх, адыгашъхьэхэр IэкIыб 
хэгъэгу музеймэ зэрафигъэхьыщтыгъэм джыри зэ гур 
къыгъэузыжьыгъ.
Ау сэ сызэрэгугъагъэу музеир къычIэкIыгъэп. Зассэп 
чIэслъэгъуагъэр. Апэрэ унэ ихьагъум пылъэгъэ дунэе 
картым сызыхэплъыхьэм, хы ШIуцIэр сынэ къыпэшIофагъ, 
ащ итыгъэкъокIыпIэ нэпкъ лъэныкъом "Черкесия" гущыIэр 
тетхагъ, етIанэ ар "шапсыгъэ", "абдзах", "убых", "бжъэдыгъу", "кIэмгуй", "мэхъош", "бэслъыный", "къэбэртай" 
лъэпкъыцIэкIэ гощыгъэ. Адыгэмэ язакъоп, нэмыкI цIыф 
лъэпкъхэри, индейцэ-апачэхэри зэрахэтыжьэу, дунэе 
лъэпкъыцIэхэр картым тетэкъуагъэх. Непэрэ картмэ адыгэхэр къазэрэхэщрэм елъытыгъэмэ, блэкIыгъэ лIэшIэгъу 
картым чIыпIэшхо щаубыты. КIо, дэгъу сызхэфагъэмэ 
лъэпкъ цIыкIу тхьамыкIэхэкIэу сазэрэхэмытыр сIуагъэ, 
блэкIыгъэ лъэхъаным сыкъогушхукIмэ сигъэнэшхъэижьзэ, 
сыIущхыпцIыкIыгъ.
Непэрэзымафэм учIэтыгъэми, узэплъын музеим чIэплъэгъощт. Дунаим тет лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яцIыф 
теплъэ шэфым хэшIыкIыгъэу, ящыгъынхэмкIэ фэпагъэхэу 
яхъулъфыгъи ябзылъфыгъи уащыIукIэщт. Нэмыцхэр, 
французхэр, негрэхэр, китайцэхэр, урысхэр...
Тэ щыIэха адыгэхэр? Адыгэ мыгъор джыри зыгорэм 
хэзыгъа?.. Сыплъэмэ, шъуашэмкIи, IашэмкIи, адыгэ пчэнэ 

--- Page 13 ---

ищыгъэмкIи къэсэшIэжьы. Цые шIуцIэр щазымэ шъхьаIум 
блэкIы, тыжьын бгырыпхым къамэмрэ кIэрахъомрэ гошIагъ, 
джэнэ фыжьыр къыздэщырэ бгъэ зэIухыгъэм хьазыр 
Iупэфхэр къытещых, щыухьэ шхъуантIэр зышыгу ибзэгъэ 
пэIо щэнджыр шъхьарыс. Къамзэгу пчанэ зиIэ бзылъфыгъэм ыбг дышъэ бгырыпхыр илъ, лъапэр къызчIэмыщрэ 
алтэс джэнэ фыжьыр дышъэ-тыжьын хъырахъишъэхэмкIэ 
хэдыкIыгъ, шъхьац шIуцIэ блэгъитIум языр ынэIукIэ къедзыхыгъ, адрэр ыкIыб идзагъ, нэгу къопцIэ фэкIыхьэшъо 
дахэр дэнэф шъхьэтехъо псынкIэм къычIэщы, Iэгъопэ 
бэлагъэмэ бзылъфыгъэ Iэпэ псыгъо гъэшIуагъэхэр чIагъэбылъыхьэ.
Джары адыгэ напэр, адыгэ щыгъыныр, адыгэ теплъэр!.. 
Къэнэжьрэ закъор сэлам япхыныр, уадэгущыIэныр! Адыгэмэ афэгъэхьыгъэу кIэтхагъэр къысфызэрадзэкIы, сэри 
зэхэсхыгъэр къызэрэсшIэжьэу къэсэтхыжьы: мы хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ дунаим изы цIыф лъэпкъ 
адыгэмэ ащыщых. ЯпчъагъэкIэ миллион заулэ хъухэу 
Темыр Кавказым итыгъэкъохьэпIэ лъэныкъокIэ, хы ШIуцIэм 
итыгъэкъокIыпIэ нэпкъ пэIулъэшъуагъэу, Пшызэ инэпкъ 
сэмэгу диIыгъэу, Къэбэртаери хэхьажьэу, псэущтыгъэх. 
Джыри ахэмэ ащыщхэр а чIыпIэмэ арысых. Ежьхэм адыг 
зэраIожьы, нэмыкI цIыф лъэпкъхэр щэрджэскIэ яджэх. 
Дунаим изы чIыпIэ дахэрэ ижъокупIэ гъэбэжъурэ япсэупIэу, 
анахь ижърэ цIыф лъэпкъмэ ащыщых. Хэгъэгу шъхьаф 
яIэн фаеу, ау ямыIэу, шэн дэхабэ егъашIэм ахэлъэу адыгэмэ 
къахьы. Жъыр агъашIо, ныбжьыкIэм уасэ фашIы. Ящыгъын 
гохьрэ гупсэфрэ кавказ цIыф лъэпкъ пстэуми, Дон, Пшызэ, 
Тэрч къэзэкъмэ, нэмыкIмэ шъуашэкIэ аштагъ. Бзылъфыгъэмэ шъхьэкIафэ афыряIэныр яхъулъфыгъэ нап, якъэрар, 
янамыс. ХьакIэр ягушIуагъу, ядауш. ЦыхьэшIэгъух, шIошъхъуныгъошIух, гупцIанэх, плъырых, хьалэлых, жэ пытэх. 
Яшъхьафит бзыум фагъадэ, ялIыгъэ лъэпкъ напэм рагъапшэ. Адыгэ хабзэр, адыгэ намысыр, адыгэ лIыгъэр илъэс 
шъэныкъом къехъу зыкъудыигъэ Урыс-Кавказ заоу я 
ХIХ-рэ лIэшIэгъум щыкIуагъэм къыщылъэгъуагъ, аужрэ 
илъэситфым язакъоу Урысые пашъхьэм къызенэхэм, 
лъэгонджэмышъхьэкIэ афэтIысыгъэхэп... Ау адыгэ лIыгъэ мрэ адыгэ цIыфыгъэмрэ адимыштэу егъэшIэрэ мыхъунэу ахэлъым иягъэ къякIыгъ: лъэпкъ езэрымыгъэхь пэрыт 
шъхьэлъэшыгъэм яхэгъэгу зэхэзыщэн лIышъхьэ къызыхаригъэгъэкIыгъэп...

--- Page 14 ---

Зэхэсхыгъэ гущыIэмэ сыгу къыпаIонтIыкIыгъ, сагъэнэшхъэигъ. Ары, слъэпкъ мэфэ-гукIай, укъэсэшIэжьы!.. 
СфэшIэщт закъор уилIыгъэ, уиадыгэ зэгурымыIоныгъэ, 
зепхъо, ипхъахь-итэкъу мыщкIэ джыри зэ сыхэгупшысыхьажьы...

--- Page 15 ---

АПЭРЭШЪХЬ
I
1830-рэ илъэсым ибжыхьап.
Непэ, къехъулIагъэр ымышIэу, Занэ Сэфэрбый ыгукIэ 
хьылъэ. Ошъочапэм кIэбзэгъэ къушъхьэбгы чыжьэ зэхэсмэ 
афэдэу игупшысэхэр хэо-хапкIэх. Илъэс тIокIитIурэ тфырэр 
мыбэми, пэкIэкIыгъэр макIэп. Къужъ чъыгэу зычIэсым 
загъорэ къыпызрэ пкIэшъэ гъожьышэмэ яхьщырэу, гукъэкIыжьхэр шъхьэм къечэрагъох, нэм кIэкIых. Занэ 
лIэкъолъэшмэ Сэфэрбый шъэожъыер шэскIэ Анапэ пытапIэм дэлъ урысыдзэм ипэщэ Бухольц зэрэратыгъагъэр, 
ащ ишъуз Екатерина Михайловнам (абдзэхэ лIэкъолъэш 
Едыджмэ ащыщ) зэрипIугъагъэр. Одессэ дэт Ришельскэ 
еджапIэм зэрэчIэсыгъэр, ащ шъэогъу къыщыфэхъугъэгъэ 
Серебряковыр (джыдэдэм хы ШIуцIэм тет Урысые 
къухьэхэр ыIэмычIэ илъ), Рудзевич зипэщэ я 22-рэ егер 
дзэм изабытэу къулыкъу зэрэщишIагъэр, забыт пащэмрэ 
ежьырырэ щыхьагъу зэфэхъухи, урысыдзэм къызэрэхэкIы жьыгъагъэр, ащ ыуж бэ темышIэу Анапэ зыштэгъэгъэ 
тыркудзэм зэрэхэхьэгъагъэр, пытапIэр урысыдзэм зеубытыжьым, гъэры зэрэхъугъагъэр. ТыркуемкIэ зигъази 
идзэ зэрэхэтыгъэр, джырэблагъэ Къуматыр къызэрэкIожьыгъэр...
ХыIушъо лъэныкъомкIэ джыри зэ Сэфэрбый плъагъэ, 
хэщэтыкIыгъ. Ятэ Мыхьамчэрые ищэн-щэфыжь Iофхэр 
нахьышIу зэришIыщтым пылъзэ ичIыгу щыщ чIыпIэ мыбащэ, 
джы Анапэ пытапIэр зытрашIыхьагъэр, блэкIыгъэ лIэшIэгъум ыкIэхэм Тырку султIаным зэрэрищэгъагъэм илъэс 
шъэныкъо пыкIыгъэм гумэкIыгъуабэ адыгэхэми, тыркухэми, 
урысхэми къафихьыгъ. Занэмэ ямылъку къэкIуапIэ ащ 
нахь дэй ымышIыгъэмэ, хигъэхъуагъэп. Зэп, тIоп къэлэ 
пытапIэр тыркухэмрэ урысхэмрэ заокIэ зэрэзэтырахыгъэр, 
ахэмэ адыгэ лъэпкъ зэдемыгъэштэныр къахэхьажьыгъ...

--- Page 16 ---

Шышъхьэр блэбгъэкIэу шыкIэм улъэтхъожькIэ шIуагъэ 
иIэжьэп, Сэфэрбый ыIуи, гукъэкIыжьхэр джы къызэрехьылъэкIхэрэр зыхишIэу, ыIэпэ псыгъо нэмазщыгъым нахь 
тепсынкIыхьэу ыублагъ. Тятэ изекIуакIэ иягъэ къэмыкIуагъэмэ, ишIуагъэ къытэкIыгъэп. Ардэдэм, гум зыкъызэпыригъази, тыр зэриумысырэмкIэ зыфэгубжыжьыгъ. Хы 
нэпкъым утесэу хым ухэмыплъэн плъэкIыщтэп. Арэущтэу 
щытми, е-о-ой, тят, уихыIушъо нэпкъ такъыр хымэ хэгъэгу 
епщэн фэягъэп. Джа зымкIэ ШыпакIо хэмрэ Хьагъурхэмрэ 
тэ къытшъхьапырыплъхи нахь чыжьэу плъагъэх. АщкIэ 
ТIарикъэ Субаш демыгъэштэн плъэкIыщтэп. Джы къызнэсыгъэм ахэмэ Бзыикъо заор ащыгъупшэжьрэп, икъэбар 
щамыIуатэу зы хьакIэщ благъэкIрэп. Тэри тщымыгъупшэжьын гукъао тIэкIэмылъэу арэп. Шапсыгъэ хасэм 
Гудович инэралым идзэ ичIыгу пхыригъэкIи, Анапэ зэрэзэхикъутэгъагъэр, тимылъку зэрэзэрипхъогъагъэр тэркIи, 
тилIакъокIи щыгъупшэжьыгъуай. КъыолъэIух оIокIэ, уичIыгу 
хымэ цIыф - орэурыс, орэтырку фаеми - къибгъахьэ 
хъуна!.. Тхьэм къаритыгъэ чIыгур адыгэмэ яй, ар птезыхын 
зимурад цIыфым ылъапэ къыребгъадзэ хъущтэп. Мы 
сыкъыздикIыжьыгъэ тыркухэмкIи, зидзэ сыхэтыгъэ 
урысхэмкIи шIу щыIэп. АфэлъэкIмэ, бгъуитIумкIи тызэпкъыратхъыщт. ЗэкIэми анахьэу тиIоф дэи къэзышIрэр 
адыгэмэ зыкIыныгъэ зэрахэмылъыр ары. Хэтырэ лъэпкъи 
ежь зыфекъудыижьы нахь, зэфэгъэ кIотэ-зэзэгъыжьыр 
ахэлъэп, лIышъхьэ пэщэныгъэ хэгъэгукIэ зэтеутыгъэхэу 
мэпсэух. КъагурыIорэп нахь, узэкъотмэ - упыт, узэкъомытмэ - узэтезыгъ. Ар Бзыикъо заом илъэхъан къызыгурыIогъагъэу къаIожьрэр Хьагъур Мос, ащ ишIуагъэкIэ 
фэкъолIхэр пщы-оркъмэ атекIогъагъэх.
- Адэ, тят, жьызэпеом ухэса?..- илъэс тIокI горэм ит 
шъэо ищыгъэу къышъхьарыхьагъэм Сэфэрбый игупшысэхэр зэпигъэугъ.
- Ора сэIо, Къэрбатыр? - шъхьапцIэу ыкъо ыпашъхьэ 
зэрисыр къыримыгъэкIоу, пчэгъум пылъэгъэ паIор къыпихи, 
зыщилъэжьыгъ, цыебгъэ тIэтагъэри ыгъэупкIэпкIэжьызэ 
риIожьыгъ: - Жьызэпеор, сишъау, къысэгуаорэп сэ. Оры?
- ЗэхэсшIахэрэп, тят.
- Ащыгъум тIуми тызэфэд,- джыри зэ кIэлэ къопцIэ 
нэгуфым Сэфэрбый IугушIуагъ, щазымэ лъэпэ пIуакIэм 
щыригъажьи цые тыжьын хьазырмэ ащыкIэкIыжьэу зэпиплъыхьагъ, тхыр псыгъо къэзышIрэ бгырыпхым пыдзэгъэ 
къамэри, къэлатри пэкIэ-жэкIэ къежьэгъакIэри, нэ чанитIум 
пэшIокIыгъэп.- Талъэныкъо ущыIагъ? Хэт уиуцогъугъ, 
уигъусагъ?
- Чыжьэу сыщыIагъэп, шыр тезгъэкIухьагъ.
- Хэт къэплъэгъугъ?
- Чылэдэсмэ натрыфыр Iуахыжьы, къэбыр кIачыжьы.
- Ар фэкъолI Iоф. ЛIэкъолъэш чылэм дэсыжьба?
- ЛIэкъолъэш нэбгырэ зытIущми саIукIагъ.
- Сыд аIорэр?
- АIори щыIэп, зыгъэгумэкIхэри щыIэп.
- Олахьэ пIорэр гъэшIэгъоным...- Сэфэрбый ошIэ-дэмышIэ гупшысэкIэ Тыркуем зидзыгъ, итыгъэкъохьапIэкIэ 
дзыгъэ Фракием икъокIыпIэкIэ щыIэ Эдирнэ къэлэ цIыкIум 
иураммэ атехьагъ, илъэскIэ узэкIэIэбэжьмэ Тыркуемрэ 
Урысыемрэ джа къалэм 1829-рэ илъэсым исентябрэ мазэ 
щашIыгъэгъэ Адрианопольскэ мамыр зэзэгъыныгъэ-зэдэштэныгъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Ащ ишIуагъэкIэ хы ШIуцIэм 
итыгъэкъокIыпIэ нэпкъ Пшызэ икъежьэпIэ сэмэгу Iушъо 
лъэныкъом щегъэжьагъэу Къэбэртае щыкIэкIыжьэу Урысыем зэрэратыгъэр Сэфэрбый зэхишIэу ыбгъэгу къыхэуагъ. Сыд фэдэу Тыркуеми Урысыеми гукIэ апэблагъэми, 
апэчыжьэми, упчIэжьынчъэхэу ямыер зэрэзэIэпахыгъэр 
афигъэгъурэп. ЗэкIэми анахьэу шIогъэшIэгъоныжьыр джы 
къызнэсыгъэм ар адыгэмэ IокIэ къазэрэхэмыхьагъэр, 
хьакIэщ къэбар зэрэмыхъугъэр ары. Сэфэрбый игупшысэмэ 
къахэужьи, шъаом риIуагъ: - Аущтэу оIомэ, сикIал, кIо, 
уиIофмэ ауж ихьажь. Сэ моу зызгъэнэгъокIы сшIоигъу, 
гупшысэр къакIо хъумэ, пэрэохъу уфэхъуныр хьэрам, 
джары уятэжъ Занэ Мыхьамчэрыий ыIощтыгъэр. Iоф 
тыхидзагъэми, зыдэкIуагъэм Алахьым шIу щешI...
Апэрэп ятэжъ фэгъэхьыгъэу Къэрбатыр зызэхихрэр. 
Мы гупшысэ дэдэр мызэу-мытIоу фэкъолIмэ къахэIукIыгъ. 
Сыд ахэмэ угу ябгъэкIэ, яакъыл зынэси, зынэмыси къагъанэрэп. ГъэшIэгъона тятэжъ тыркумэ пыщэгъу афэхъуи, 
ичIыгу щыщ арищагъэмэ? Хэта джы чIыгу зымыщэу, зымыщэфэу дунаим тетыр? ЧIыгу пакIошъ, цIыфри ащэ, агъэпщылIы. Ар къыгурымыIоным тятэ иIоф тета? Къэрбатыр 
мы IофымкIэ ятэ еупчIы шIоигъуагъ шъхьакIэ, Iогъу рамыгъафэу ежь къеупчIыгъэх:
- Сыдэу, сикIал, уятэжъ есIолIагъэм къыпхыригъэхыгъа?

--- Page 17 ---

- Ихьау, тят... Сыда?
- Ары, ары, зи сIорэп, уятэжъ лIы Iушыгъ. Ау, сикIал, 
орырэ сэрырэ ащ нахьи тынахь Iушыныр къыттэфэ. Ащ 
къикIрэп тыкъэзылъфыгъэр тыумысынэу. Гур пэмэ зыгорэ 
сэIокIэ сымыгъэмыс, сикIал.
- О уизакъоп, тят. ФэкъолIми джа дэдэр аIо...
- Ары Iолъ... ФэкъолIмэ агу уятэжъ ебгъэ, ара?
- Арыщтын... Тырку кIуапIэ тишIыгъ аIо.
- Адэ сыд а джэгуалъэхэр зыфэягъэхэр? Урысхэра?
- Гъунэгъу чыжьэ нахьи, гъунэгъу благъэр нахьышIу 
аIо...
СэфэрбыйкIэ ар щыпэзэхэхыгъэп. Шапсыгъи, Абдзахи, 
Бжъэдыгъуи джа Iофыр илъ, Убыхи, КIэмгуий ар щышъэфэп. Адыгэ хабзэм хэлъ шэнмэ ялъытыгъэу угупшысэмэ, 
гъунэгъум фэгъэхьыгъэ чIыпIабэ ахэмэ ящыIэныгъэ щеубыты. ХапIэ къыхахыным ыпэкIэ ягъунэгъущтыр зэрагъашIэ, 
ишэн-гъэпсыкIэ кIырэплъых. Унэр зашIыхэкIэ, яIокIэ-шIыкIэхэр агу раубытэ, гущыIэ лыекIэ зэфэсакъых, щыгъупIастэр зэпагъохы. Зы илъэсэп, илъэситIоп, лIакъом псэупIэ 
ышIыгъэ хапIэр щэIэфэ, ащ къытетэджэрэ унагъо пэпчъ 
джа гъунэгъу зэфыщытыкIэр азыфагу дэкIрэп. ЗэшIолIыкIыр апшъэу, джэгъогъур яIэкIыбэу зэрэзэфыщытыщт 
гугъэм шъхьэимыхэу бгъуитIури рэпсэу. Уиунэхэр зэпэIутхэу, уикъэлапчъэхэр зэпэIудзагъэхэу, уичэу цэпкъыхэр 
зэхаохэу ущыIэ зыхъукIэ, узфэмые Iаджи щыIакIэм 
къыхэхьащт. Чэти, хьи, былыми гузэбгъэныгъэ къахэкIыщт. 
Ары пакIошъ, ежь Сэфэрбый дэдэм къешIэжьы унэкIыб 
чIы Iэпэзалэм къырагъэкIи, ячылэлI горэм пчэгъупэкIэ 
гъунэгъулIыр зэрилIыгъагъэр...
Гупшысэ хэо-хапкIэмэ Сэфэрбый ахэчъи, хым зэпырысыкIи, джыри Тыркуем ихьагъ, адыгэмэ яIоф фэгъэхьыгъэу Тыркуемрэ Урысыемрэ зэдаштагъэм икъэбар султIан 
Махьмуд-хъаным зыреIокIым, шъхьащыгущыIыкIызэ, 
гущыIэнчъэ тхьагъэпцIыкIэ къызэреплъыгъагъэр, уахътэу 
къыфатIупщыгъагъэр ыухи къызэтэджыжьым, "адыгэмэ 
агу арэмыгъэкIод, быслъымэн Тыркуем IэкIыб ышIыщтхэп... 
Ахэмэ яIоф ухыгъэу ерэмынэгуех..." къызэрэриIогъагъэр 
шъхьэм икIрэп. Сыда тырку султIаным игущыIэ шъэфмэ 
къарыкIрэр? АшIэщтыр зашIахэм кIэгупшысыхьажьыгъа? 
Джы уIушъэшъэжькIэ шIуагъэ иIэжьэп, хъущтыр хъугъахэ. 
ЗэкIэми анахь гукъаор адыгэмэ къямыупчIыжьхэу хымэ 

--- Page 18 ---

хэгъэгуитIумэ азыфагу щэ-гын пхъэчай пIонэу тыдэщыхьагъ. 
Хэта узэупчIыжьыщтыри? Пкъырыпкъэу зэпкъырытхъыгъэ 
адыгэ хэгъэгур зы быракъ чIэдгъэуцон тфэлъэкIрэп. ШэрэлIыкъохэм джыри ашъхьэ къаIэтыжьыгъэу, Хьагъурмэ, 
ТIарикъмэ адырагъаштэу Шапсыгъэ щэтIыраех, Хьаджэмыкъомэ анэ Бжъэдыгъу къыщырагъэкIы, зигъэадыгэ-нэгъоеу Хъанджэрый аIоу зыгорэ Пшызэ кIыб щынацIэу 
Лъэустэнхьаблэ къыдэтэджагъ. Бэрзэджым Убыхым 
зыщегъэпщы, КIэмгуй нэмыIэмэ, Болэтыкъомэ яIоф нэмыкI 
илъыжьэп, Абдзахэ?.. Абдзахэмэ ягугъу сшIыжьрэп, исмэ 
зэкIэ загъэпщэу, пщы ямыIэу, нэIуцэжъ купыр гъэдэIогъуай. Ахэмэ анахьышIухэп тилъэпкъэгъу гъунэгъу абхъазхэри... Адыгэмэ тцэ зэфэтэшъумыгъэлъ, зы хэгъэгу 
зытэжъугъэшI, зы быракъ тычIэжъугъэуцу тхьапшрэ 
ясIуагъ, къысэдэIугъэхэп. Теплъын джы хъурэм, шъуапашъхьэ щысIуагъэр джы шъуакIыб къыщышъыпкъэ жьыгъ. 
ЦIыфэу шъуашIошIыщтыгъэмэ, къышъуашIагъэм шъущагъэгъозэныгъи. Пшызэ иджабгъу нэпкъ Iулъ урысыдзэр 
къызытхэцуахъокIэ ары шъуизэмызэгъыныгъэ зыфэдэр 
къызыжъугурыIощтыр, кIэсаIо хъун, шъуIэнтэгъу шъуецэкъэжьын. Адэ тырку султIаным итхьагъэпцI шъэф плъакIэ 
зыгорэ кIэлъына шъуIо? Сыда ащыгъум Эдирнэ зэзэгъыныгъэм адыгэхэр зыкIыщамыгъэгъуазэхэрэр? СэркIэ 
тыркухэри урысхэри зэфэдэх. Мыхъу зыщыхъу жьрэм 
гущыIэ адэзгъотын слъэкIыщт. ХэгъэгуитIуми ятэмэтелъ 
стамэмэ ащэчыгъ, ау шъыпкъэр пIон хъумэ, тIури зэфэдэу 
къысэхьылъэкIыгъ. Сыд фэдиз етIани ихьылъа гъэми, 
ипсынкIагъэми, адыгэгум хэбзыкIыгъэ тэмэтелъыр къэсэштэ...
Сэфэрбый игупшысэмэ къазхэужьым, Къэрбатыр ыбг 
ищыгъэ ынэмэ къапэшIофагъ, зи римыIоу джыри щыгушхукIзэ, унэ лъэгуцэм нигъэсыфэ лъыплъагъ. Джары адыгэ 
тэмэтелъ тимыIэр зытезэгъэщтыр лъиIогъэ къодыеу, 
Шапсыгъэ къикIыгъэ шыуитIум языр къэлапчъэмкIэ къыщыджагъ:
- Зигугъу ашIэу зышъхьэ тымылъэгъурэ Занэкъор, зэ 
укъыхэкIыжьыгъэмэ ары,- ТIарикъэ Субаш мыгузажъоу 
шым къепсыхи, сэмэгу нэпшIэ-нэтIэ зэхэтым телъ уIэгъэ 
тыркъор паIом нахь чIырегъэбылъыхьэба уигъаIоу, къэлапчъэм къыдэкIыгъ, Къэрбатыри хьакIэмэ апэгъокIыгъ, 
шыхэри щагум къыдищагъэх,- къэт ябгъэIуагъ, зиунагъо 
бэгъон, укъызыкIожьыгъэр тыгъуас ныIэп зызэхэсхыгъэр.

--- Page 19 ---

- КIасэу, шапсыгъэхэр, шъукъэущыжьмэ сэ силажьа? - Сэфэрбыий сэмэркъэузэ, янэшыпхъум ыкъо пэгъокIыгъ.- Сыд шъуалъэныкъо, Тхьэм Iомэ, щыкъэбар? Мы 
кIалэр, Субаш, синэIуасэп. Хэтмэ уащыщ, сшынахьыкI?
- Мыр, Сэфэрбый, Хьагъур Мосэ ишъау - Нурмыхьамэт. Мыр ныбэм илъэу Хьагъурыр Бзыикъо заом 
щыфэхыгъ. Мосэ тхьамыкIэр пшIэщтыгъэмэ, ятэ фэдэкъабз, тырагъэчъыкIыгъ.
- Игугъу зэхэсхыгъэ,- ащ нахь пимыIухьэу Сэфэрбый 
ыIэ фищэигъ.- Къеблагъ, ухьакI о... ЕтIанэ, нахьыжъ, сыд 
шъуалъэныкъо щыкъэбар? - Субаш зыфигъэзэжьыгъ.
- О уздэщыIэгъэ Тыркуем сыд щыкъэбар? Нахьыжъ 
къыозыIозэ къыбдечъэкIыщтыгъэ шапсыгъэ Исмахьилэм 
адэ сыд икъэбар? ТхьамыкIэр, къыдэхъурэ щымыIэу, Тыркуем щэIэтхъо-лъатхъокIэ сенэгуе...- Субаш исэмэркъэуи 
ишъыпкъи зэхэтэу пигъэхъожьыгъ.- Мы тыркумэ къышъуфашIагъэр сшIэрэп, шъуаушхъухьагъэкIэ енэгуягъо, 
Сэфэрбый, ы-ы?
- Мыры сIонэу, Субаш, ащ джэуап къызэрестыщтыр 
сшIэрэп. Тыркум бэ щыхъурэр, щышIэрэр. Зыр шым гос, 
адырэр лъэсы... УкъызкIэупчIэгъэ Хърозэр Исмахьили, 
ипщылIыгъэ щыгъупшэжьыгъэу тыркумэ пщыхэкIыкIэ 
зарегъэлъытэ сIомэ, пшIошъы хъунэп. Адырэ тыркумэ 
къытфашIагъэмкIи къыосIон, шъэф хэлъэп: хьаулыеу пыут 
дэдэу тятэ тичIыгу арищэгъагъа?..
- Ащ нахь шъыпкъэ, нахьыкI, нибжьи пIожьынэп,- 
Субаш къесэмэркъэужьыгъ.- УздэщыIагъэм къэбар 
имылъэу оIомэ, сэ къэбар хьалэмэт къэсхьыгъ. Урысымрэ 
Тыркумрэ зэшIугъэх аIуагъ. Тэри, былымым фэдэу, Тыркум Урысыем тарищагъэр шъыпкъа?
- Шъыпкъэ, Субаш,- зэ къэбарыр къыжъунэсыгъэмэ 
ары, гукIэ Сэфэрбый ыIуагъ,- шъыпкъэ, ащ фэдэ зэзэгъыныгъэ щыI, джы нэс шъуздэщыIагъэр сшIэрэп нахь...
- Мыр апэрэп зызэхэтхрэр,- Нурмыхьамэт нахьыжъмэ 
афэсакъзэ къахэгущыIагъ,- ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэпышъ, тшIошъ хъущтыгъэп.
- Ащыгъум, Сэфэрбый,- зэхихыгъэм ышъо зэригъэокIызэ,- ежь-ежьырэу зэупчIыжьрэм фэдэу Субаши 
къыIуагъ,- урыс пачъыхьадзэр Пшызэ къызэпырыкIыгъ 
зыфаIорэр шъыпкъэба?
- ХэшIыкI фысиIэп,- къашъуIорэм сеплъын къыригъэкIэу Сэфэрбый пиупкIыгъ.

--- Page 20 ---

- Афыпс, Шъэбэжъ псыхъомэ пытапIэхэр урысмэ 
аIуашIыхьэу аIуагъ,- Хьагъурым зыфэщыIагъэп.- Зымафэ 
тIофтэгъагъэмэ къэбар къахьыгъ.
- Олахьэ гъэшIэгъоным...- Сэфэрбый зи къымыIоу 
чэужъыем кIэрыт Къэрбатыр дэжькIэ плъагъэ.- Ащ фэдэ 
къэбармэ тащыгъуазэп тэ...- Сэфэрбый зыщыгъуазэм 
ышъхьэ джыри къырихыгъэп.- Зымафэ Гъэзар сыIукIэгъагъ, зи къысиIуагъэп.
- Хэт Гъэзарыр? - Субаш къэупчIагъ.
- Гъэзар пщыгъупшэжьыгъа? Серебряков ермэл кIэлэ 
къуапцIэр ары.
- Одессэ къыщыбдеджэгъэгъэ Гъэзар сымышIэжьы 
мэхъуа!.. Хыр зэпызгъэIыгъэу тызIыгъым, ятэ хьам еубыт, 
хэта щымыгъуазэр! Ыпэ укъэмыкI...
- Арэу къышъуфэдэя?.. Гъэзар узхэмызэгъэн цIыфэп, 
Субаш...
- Олахьэ ари тэрэзым... Ау къытфакIорэмэ тызэрязэгъыщт шIыкIэр сшIэрэп нахь...- ежь-ежьырэу зэриIожьрэм 
фэдэу Субаш къыIуи, игупшысэмэ къахэкуукIыжьыгъ.- 
Ары Iолъ, Сэфэрбый, зэхэсхрэр гъэшIэгъоны!.. Хърозэрым 
нахь мыхъурэми пщыгъор ынапшIэ тырелъхьэ... Адэ ары, 
умылIэжьмэ, дунаим хьалэмэт Iаджи тэплъэгъощт...
- БгъэшIэгъон ащ хэлъэп, Субаш. Исмахьилэ зыпIугъэ 
Хърозэр-пашэр пэкIэ псы ешъоу Тыркум исэп...
- Олахьэ ари тэрэзым, зи пысIухьэрэп...
Унэ лъэгуцэ кIыхьэм тес нэбгырищым сыд аIуагъэми 
Къэрбатыр ахэгущыIагъэп. Зэхихрэр гум риубытэзэ, 
игупшысэ шъэфхэр Къуматыр дэкIхэшъ, гъэрекIо щегъэжьагъэу урыс къэлэ пытапIэ хъужьыгъэ Анапэ лъэныкъом 
макIох. Ежь фэшъхьаф ахэмэ зи ащыгъуазэп, цыхьэшIэгъу 
ышIын цIыфи джырэкIэ иIэгоп.
II
БлэкIыгъэ илъэс зытIущмэ ялъытыгъэмэ, мыгъэ щегъэжьагъэу адыгэчIыр къэшIэжьыгъуай. Исыдрэ лъэныкъокIи 
адыгэмэ ахэмылъыгъэ гумэкIыгъор къащэтэджы, чылэ 
дэхьэ-дэкIэу къызэлъекIокIы, зэхэзыхрэм зэрэфаеу хегъахъо, хегъэкIы. АдыгэчIыр къэбарынчъэп. Ащ дэгъуми 
дэйми зыгорэ къимыхъухьэу щытэп. Ау тыркухэмрэ 

--- Page 21 ---

урысхэмрэ азыфагу къыдэтэджэгъэ къэбарым ымыгъэнэшхъэигъэ цIыф къинагъэп. Заригъэушъэфыгъэу арэп, 
цIыкIуи, ини, паIо зыщыгъи, шъхьатехъо зытехъуагъи 
къыгъэбырсырыгъ. ЕгъашIэм шъхьэфитэу къэзыхьыгъэ 
цIыфмэ ящыIакIэ шхомлакIэ пэIубдзэныр къырагъэкIугъэп. 
Къэбар шъхьакIоу къанэсыгъэм ишъыпкъапIэ джыри 
амышIэми, зэрэзэхахыгъэ къодыер емыкIу зыфалъэгъужьэу чылэхэр къыгъэбырсырыгъэх, шыухэр ураммэ 
къатырищагъэх, шъхьатехъо зытехъуагъэхэр блыныкIэм 
къыдищыгъэх, нысакIэхэр шъхьаныгъупчъэ нэзмэ къадигъэплъыгъэх.
Ащ фэдэ зыщымыхъурэ чIыпIэ Шапсыгъи, Абдзахи, 
Убыхи, Бжъэдыгъуи, КIэмгуий иIэжьыгъэп. Ар имыкъоу 
Къэбэртаий, Щэрджэсми лIыкIохэр къарагъэкIыгъэх. 
АдыгэчIым ис нэгъой чылэхэри тыдэ кIожьыных, ахэми 
гумэкIыр къанэсыгъ. ЧIы гъунапкъэкIэ анахь къапэблэгъэ 
абхъазхэми якъакIо кIэсэIуагъэми, шыу-лъэс зырызхэр 
тхышъхьэмкIэ къызэпырыкIхи, къахэхьагъэх.
Къэбарыр хьакIэщмэ арымыфэжьэу, урамымэ атемыфэжьэу, чылэмэ адэмыфэжьэу адыгэ хэсэ зэикI Iофым 
фэкIо. Ащ ыуж зыфимыхьэхэрэмкIэ ар зыпшъэ илъ цIыфмэ 
губгъэн афашIы, зыфыщысхэр агъэшIагъо. Адыгэ плъырыгъэм лажьэ зимыIэ цIыфхэр зэщегъахьэх, псалъэр 
афимыкъу зыхъукIэ, къэмапшъэм регъатхъох, къэлатыр 
къырарегъэпхъоты. Щыхьагъу зэфэхъугъэхэр зэпащыжьых, зэрагъэшIужьых. НэмыкI Iофмэ къарыкIэу 
зэгорэм пыи зэфэхъугъагъэхэр, ягумышIуныгъэ щаригъэгъэзыезэ, къэбар гомыIум зэдегъэгущыIэжьых. Ау джырэкIэ плъырыгъэр къызхагъэщэу хэти мэгущыIэ нахь, мыр 
тшIэщт, мырэущтэу тызекIощт, тиакъыл дгъэплъэщт ыIоу 
зы нэбгыри къахэкIрэп.
Игъусэ шыуищмэ яшылъэмэкъэ зэтемыфэмэ 
акIэдэIукIзэ, Сэфэрбый гупшысэщтыгъ, джары тэ, адыгэр, 
тызэрэщытыр, чъыг шъхьапэм тыпыс зыхъукIэ тыбзыу 
шъхьафит, тиорэди зэдегъэштэ-зэдемыгъашт, тыщтэуIоу 
тызылъэтэжьрэм, хэти ихьаорзэ набгъо ипытапI. Лъэпкъ 
зэтеут-зэхэдзым тыхэмытыгъэмэ, бэшIагъэ хэгъэгу шъхьаф 
зэкIэупкIагъэу тызыщыIэщтыгъэр. Тхышъхьэ кIыб гъурджмэ 
танахь цIыкIоп тэ. Паскевич-Эриванскэми зигъэшIо-зигъэпщэу я Тифлис къалэ дэс. СыIукIэгъагъэмэ сеплъыщтыгъ 
зыкъызэрэсфишIыщтыгъэм. Бескровнэ инэралэу тичIыгу 

--- Page 22 ---

къыригъэхьагъэм игухэлъ шъыпкъэр къезгъэIощтыгъэ. Ау 
ащ сыIукIэным ыпэкIэ Чэткъалэ дэс Емануель инэралым 
апэ сыдэгущыIэгъагъэмэ нахьышIугъэкIэ сэгугъэ. Паскевич-Эриванскэ дзэпщыр зэкIэмэ ашъхьэжьми, Емануель 
инэралыр адыгэчI гъунапкъэмкIэ, хыри диIыгъыжьэу, 
къэгъэзагъэба? ГущыIэгъу къысфэхъумэ, сызщымыгъозэ 
Iаджи нафэ къысфэхъункIи пшIэхэнэп. Гъэзар уинэIосэ 
закъокIэ, ари ермэл хэкIэу, урысмэ агурэ апсэрэ къыбгурыIонэу щытэп. Урысхэм язакъоп, тыркухэри ары, ятэмэтелъэу джы къызнэсыгъэм стелъым ионтэгъугъи мыры 
сIонэу зэхасшIэрэп. Джа Афыпс лъэныкъоу зыфэшъуIуагъэм бэшIагъэ сыкъызикIыжьыгъэр, пытапIи щашIыгъ, 
Георг-АфыпскIэ еджагъэх, Шъэбэжъ пытапIэми ишIын 
аухы пэт.
Адыгэхэр, сегупшысэшъ, аIу-амыIоми, тыгъэшIэгъон 
тэ, щэр къыттефэу тыреутыфэ шхонч къэуагъэр зыфэдэр 
тшIэрэп. НепэкIэ шъогугъа Тыркуемрэ Урысыемрэ тызызэтырахрэр? Джы хэгъэгуитIумэ ягухэлъ тэркIэ шъхьэихыгъэ нэфапI. Зышъхьэ щымыIэм ищыд хьэм ешхы зыфаIорэр 
къытэхъулIагъ - упчIэжьэгъу тIум язи къытипэсыгъэп. 
Тфэмышъуашэ къытэхъулIагъэпышъ, тезэгъыным ыпэ 
тызэгупшысэнхэр щыIэх. Ар зыпшъэ ифэщтыр адыгэмэ 
язакъоп, урысхэри ары. Ахэмэ язэхэшIыкIрэ яцIыфыгъэрэ 
къыубытырэм елъытыгъэу тыпсэумэ, тызхэфэгъэ Iофым 
хэкIыпIэ фэдгъотын тлъэкIыщт. Джа Iофым, иурыс пачъыхьэ 
тэмэтелъ кIэгушхукIзэ, Хъанджэрые пылъ, пачъыхьэм 
ишъэф Iофтабгэу адыгэчIым ит аIуагъ. Зымафэ Бжъэдыгъу 
сыкъикIыжьзэ, сыIукIагъ, сыдэгущыIагъ, шъуалъэныкъокIэ 
сыкъэкIощт ыIуагъ нахь, зи къызхигъэщыгъэп. ХьэкIапIэ 
сыкъэкIощт зыIуагъэм сыд уигухэлъ пIони уеупчIына, 
къезгъэкIугъэп. Адыгэ шыу зыбгъу-зыпшI игъусагъ, сы 
къырым хъан хэкIба ыIозэ, зегъэпщы. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр игъусэмэ ащыщ синэIуасэм къысиIуагъэр ары: 
чылэмэ адэхьэх, мэзмэ ахэхьэх, тхышъхьэмэ атехьэх, псы 
зэпырыкIыпIэмэ аIохьэх. Адыгэмэ афэгъэхьыгъэу тхылъ 
сэтхы ыIозэ, ылъэгъурэр зэкIэ тхылъ Iужъу горэм детхэ. 
Гъогухэри, лъагъохэри, псы икIыпIэхэри, мэзгъэхъунэхэри 
хегъэунэфыкIых. Чылагъохэри, лэжьыгъэшIапIэхэри, темэнхэри, хьэкIэ-къокIэ тIысыпIэхэм анэсыжьэу къэлэмыпэкIэ 
къегъэчъыхьэ. КъысэзыIогъэ кIалэм хэшIыкI фыриIэп 
шъхьакIэ, ар зыуж итыр къызгурыIуагъ сэ. Дзэм хэтым 

--- Page 23 ---

ащ къикIрэр гурыбгъэIожьынэу ищыкIагъэп. АдыгэчIым 
сурэт тырешIыкIы. Жъымэ аIорэр шъыпкъэ: зыбгъэадыгэу, 
адыгэгу пкIоцIымылъэу, адыгэ паIорэ адыгэ цыерэ зыщыплъэкIэ, адыгэ пачъыхьэ ухъущтэп. Ары шъхьакIэ, сыд 
пIон, ежь зишIы шIоигъу.
Шыухэр Пшъэдэ тIуакIэ дэкIхи, Абдзэхэ тхышъхьэм 
зытехьэхэм, Субаш къемыджэгъагъэмэ, пчэдыжьыпэ 
тыгъэ плъыжьышхоу къушъхьэ сыджым къыкъопшырэр 
Сэфэрбый зыхимышIэныгъэкIи мэхъу.
- Сенэгуе, Сэфэрбый, нычэпэ уичъые къыщыдгъэкIагъэкIэ?
- Ихьау, Субаш, ар зыкIапIорэр сшIэрэп...
- Мо Тыгъэфоу къыкъокIрэм зи къепIуалIэрэпи ары. 
Тырку лъэпэбыхъумэ ти Тыгъэ тхьафо пщагъэгъупшагъа?..- 
Субаш шым къызепсыхым, адрэхэми уанэм зыкъырадзыгъ, 
нахьыжъым зызэришIэу, аIэхэр анэIумэ аIуащэягъэх.
- Я си Алахь, а ти Тыгъэф, шIукIэ унэгу тыкIэгъаплъ, 
зыфаер ыгъотэу псаур щыгъаI, лIагъэм джэнэт егъэгъот. 
Непэ зихьадэ дгъэIылъыщт Некрас Мишки иджэнэтыпчъэ 
IухыгъошIу къыфэшI, джаурхэкI пIоу умыушъхьакIу, лIыгъэрэ гукIэгъурэ зыхэлъ цIыфыгъ, къызхэкIыгъэ цIыф 
лъэпкъри щымыгъупшэу, адыгэмэ ягушIорэ ягукIаерэ 
адищэчэу дунаим тетыгъ, исабыйхэр ыпIугъэх, ылэжьыгъэх, 
ицIыфыгъи ахилъхьагъ. Амин!
- Амин! - зэдаIуи, шыухэр гъогу техьажьыгъэх.
БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ыкIэхэм адэжь щыIэгъэ Бзыикъо 
заом изы лIыхъужъмэ ащыщ Некрас Мишкэ зыщагъэтIылъыщт ДэхапIэр ащ фэдизэу чыжьэжьыгъэп. Зы шы 
илъыгъокIэ узнэсыщт модрэ тхышъхьэ къогъум къосыгъ.
Некрас Мишкэ зэрэщымыIэжьымкIэ нычэпэ макъэ апэ 
зэрагъэIугъэмэ Занэ Сэфэрбый ащыщ. Мишкэ ыкъо 
нахьыжъэу Тимофей Сэфэрбый ианахь шъэогъу благъ. 
Тимэ ихьатыркIэ - джары чылэдэсхэри Тимофей зэреджэщтыгъэхэр - Сэфэрбыий Мишкэ пыщэгъу фэхъугъагъ, 
ежь лIыжъри шIу умылъэгъун плъэкIыщтыгъэп, иурысыбзи, 
иадыгабзи язакъоми зыдэпхьын умышIэу шъхьэкIафэ 
зыфыуигъэшIыщтыгъэ, иадыгэгъэ хэхыгъи щымыгъозэ 
цIыф адыгэ шъолъырым исыгъэпщтын. Ащ нэмыкIэу мы 
Iофым зы къыхахьэщтыгъэ: нахьыжъмэ анэмыкIэу нахьыкIэхэри зэныбджэгъугъэх. Къэрбатыррэ Тимэ ыкъо Руфат рэ 
зын къылъфыгъэм фэдэх. Хэтмэ уащыщ пIоу ицIыкIугъом 

--- Page 24 ---

щегъэжьагъэу Руфат узеупчIыкIэ, слъэкъуацIэкIэ сыурыс, 
сянэкIэ - сыадыг ыIощтыгъэ, ежьыркIэ бзитIури IэшIугъэ. 
"Руфатыр адыгацIэп, урысыцIэп" зыраIокIэ, "сятэ хэукъуагъэмэ гъэшIэгъона, адыгацIэ къызщыжъугъэхъу" 
къареIожьы. Руфат ышыпхъунахьыкIэу мыгъэ еджакIо 
Анапэ щаратыгъэ Мариери джащ фэд. Марие егъэджэгъэнымкIэ зишIуагъэ къэкIуагъэр Сэфэрбый, Серебряков 
Гъэзар иунэ рагъэтIысхьагъ, еджэн, унагъоми IэпыIэгъу 
фэхъун.
- Олахьэ Мишкэ тхьамыкIэр дунаим зэрехыжьыщтыр 
тыгу къытиIорэм фэдэу тыгъуасэ гъогу тыкъызэрэтэхьагъэр 
дэгъум,- тIэкIурэ кIуагъэхэу Субаш къыIуагъ.- Мыр Нурмыхьамэт зыгу къэкIыгъэр. Тятэ тхьамыкIэрэ орырэ шъуишъэогъугъэ Некрас Мишкэ къызэдгъэлъэгъун ыIуи, сыкъырищэжьагъ... Уадэжь, Сэфэрбый, тыблэкIышъугъэп. 
ЗанкIэу ДэхапIэ тыкIогъагъэмэ, Мишкэ тхьамыкIэр згъэплIэжьыщтыгъэ. Зи хъун къытэхъулIагъэп.
- Сыдэу пшIын, Субаш, аущтэу хъунэу тхьэм ыухыгъагъэщтын,- Сэфэрбыий къеушъыигъ.
- Ари ары... Уишъэогъухэр пхэзыни, уизакъоу дунаим 
укъытэнэныр, Сэфэрбый, хьылъэ. Уикъутамэхэр бгозыжьхэу, чъыг уджэрэпсыгъэу укъанэкIэ сыд ишIуагъ?..
- Тэ тыщыIэба, Субаш. Угу умыгъэкIоды,- ятэ ишъэогъугъэ лIыжъым игущыIэхэр къехьылъэкIхэу Хьагъур 
Нурмыхьамэт къыIуагъ, нэ шъэбэ гу шъабэкIэ къыфеплъэкIыгъ.
- Тхьашъуегъэпсэу, сикIал. Шъо шъущыIэу Алахьым 
сегъэлIэжь. ЦIыф къымыгъэшIагъэ къэзгъэшIэнэп. Бзыикъо 
заом хэлэжьагъэу къэнэжьыгъэр макIэ, уахътэм ригъэзыхыгъи, мафэу къакIорэм пэпчъ тIэкIехы. Сэ зыр ары 
ШапсыгъэкIи, АбдзахэкIи джы къэнэжьыгъэу сызэнэгуерэр...
Ардэдэм Занэ Сэфэрбый Афыпс нэпкъи, Лэбэ Iушъуи, 
Пшызэ джабгъу нэпкъым тет Екатеринодари гукIэ зидзыгъ. 
Мы аужрэ илъэсым зыхэтыгъэ гупшысэ-гумэкIхэм адыгэ 
шъолъырым зыратэкъуагъ. Пшызэ Iулъ къэзэкъыдзэри, 
ащ нахь чыжьаIоу, Щэщэн, Дагъыстан лъэныкъомкIэ щыIэ 
урысыдзэри ынэгу щызэблэкIыгъ. ЦIыф гупшысэм, нэплъэгъум гъунапкъэ иIэпышъ, Тыркуеми нэсыгъ, Истамбули 
дэхьагъ, Эдирнэ сэпэлъэ къэлэ цIыкIури зэпичъыхьагъ, ар 
имыкъоу хым къызэпырыбыбыкIыжьи, Одессэ дэ плъагъ. 

--- Page 25 ---

Керч къызэпэкIигъэкIи, Анапэ - ятэ ихэпIэжъ - къеолIэжьыгъ. Ащ фэдизым гумэкIыгъо нэмыкI игупшысэмэ 
ахилъэгъуагъэп.
- Бзыикъо заом нахь зэошхо, Субаш, енэгуягъо адыгэ 
шъолъырым къитэджэнкIэ,- зыгъэгумэкIрэр Сэфэрбый 
ыушъэфыгъэп.- Джащ адыгэхэр къелыжьхэмэ, щыIэщтых...
- Ар къетымыгъэжьэн тлъэкIыщтба? - Хьагъурыр 
къэупчIагъ.
- ТлъэкIыщт зыкIыныгъэ-зэдэIужь къызхэдгъафэмэ...
- Сыд тшIэн тлъэкIыщт, Занэр? - Субаш къэупчIагъ.
- ТлъэкIыщт Iушыгъэрэ шъырытыгъэрэ къызхэдгъафэмэ...
- Сыд насып зыфапIорэр?! - ТIарикъ Субаш зэгорэм 
икIэлэгъугъэ ыгу къыгъэкIыжьэу, Сэфэрбый къыIуагъэм 
лъапсэу фэхъури къыгурыIоу къыхэкуукIыгъ, къыратыжьыщт джэуапми емыжэжьэу псынкIэу пидзэжьыгъ: 
- Сенэгуе, Занэр, хымэ хэгъэгуитIумэ насып адыгэмэ 
афыхамыхыгъэкIэ. Аущтэу адыгэмэ къафыкъокIыгъэ 
Iофыгъом уегупшысэмэ, кIалэ, ухэукъо. СэгъэшIагъо ащ 
фэдэ пшъхьэ къихьан зэрилъэкIыгъэр!.. Адыгэ шъхьафитым нахътэ тыралъхьан ягухэлъ, ара?.. Ори уадежъыу, 
ара?!
- Аущтэу тымызекIомэ, Субаш, хымэ хэгъэгуитIумэ 
азыфагу тыдэкIодэщт.
- Шъощ фэдэмэ апкъ къикIэу тымыкIодыгъахэмэ!.. 
Джа шъузфэгумэкIрэ адыгэмэ шъуяупчIыжьыгъа? Бжъэдыгъухэми, абдзахэхэми, кIэмгуехэми, убыххэми, щэрджэсхэми, къэбэртаехэми шъуахэхьагъа?.. Ахэмэ, ошIэмэ 
сшIэрэп, аIорэр ары нахь, Тыркуемрэ Урысыемрэ аIорэр 
арэп!..- Субаш шыныбэм хыригъашIэу елъэдэкъэуагъ.- 
Удэ шъупсынкI, Некрас Мишкэ тхьамыкIэм ихьадэ къысажэ...
Субашдыхэр жьыкIаеу ДэхапIэ нэсыгъэх. Некрас Мишкэ 
ищагу цIыфыр диз, урамыбгъу чэури зэлъаIыгъ, паIо 
зыщыгъ нэмыкI плъэгъурэп. Мишкэ иIахьыл хъулъфыгъэхэр 
ныбжьым елъытыгъэу, пчъэIупэ чъыг лъапсэм дэжь щызэготых. Щагум дахьэрэ хъулъфыгъэхэр афэтхьаусхэх. 
Бзылъфыгъэхэр аблэкIхэшъ, Мишкэ иныо Лизэ, ащ ыпхъу мэ, ахэмэ къалъфыжьыгъэмэ лIагъэр афагъэенэу, ягукIае 
адаIэтынэу, пчъэIушъхьэм ягъын къыщыхадзэзэ, унэм 
ехьэх.

--- Page 26 ---

Шы епсыхыгъо рамыгъафэу Субаш шхомлакIэр Iахыгъ. 
Адыгагъэм къызэриIоу, нахьыжъти, аущтэу зэрэхъурэр 
ежьыри зыдимышIэжьэу, купым ыпэ иуцуагъ. Къэлэпчъэ 
дэхьагъум зэрэнэсэу, янэ къылъфыгъэр зэригъэенэу, 
ымакъэ тIупщыгъэу Субаши игъын къыхидзагъ:
- Е-е, си Мишкэ тхьамыкI, е-е, сишъэогъужъ, Бзыикъо 
заом тыкъелыжьыгъэмэ, тIэкIу къэдгъэшIэнышъ, дунаим 
тызэдехыжьын сIозэ, сыд къысэпшIагъэр, сизакъоу сыкъэбгъани, уехыжьыгъ!..- Субаш унэм зэрихьэу кIэкIо шIуцIэр 
зытеубгъогъэ хьадэу къамэр зыныбэ телъым зытыриIубагъ, 
щысхэри къэзэрэгъэтэджыгъэх.- УлIыгъ, уцIыфыгъ, 
сишъэогъужъ тхьамыкI. ТилIэныгъэ къэмысзэ джыри зэ 
тызэIуплъэнэу, тхэмытыжь ныбджэгъухэр, нахьыжъхэр, 
нахьыкIэхэр тыгу къэдгъэкIыжьын сIоу уадэжь сыкъакIозэ, 
уикъэбар гомыIу къызнэсыгъ, синыбджэгъужъ!.. Сыдэу 
пшIын, кушъэ зыфашIыгъэу, бэн зыфамытIи щыIэп, сэри 
ар къыспыщылъ. Уиджэнэтыпчъэ пфэбыхъунэу непэ щегъэжьагъэу, Мишк, Алахь зизакъом сыпфелъэIун. ЦIыф зэхэдз 
умышIэу, шIушIагъэр къыобэкIэу дунаим утэтыгъэшъ, 
Алахьым зэхэдз къыпфишIынэп, ынэшIу къыпщыфэн, 
фетэгъу къыпфэхъун. Уауж сыкъызинагъэкIэ, Мишк,- 
Субаш зыкъишIэжьэу хьадэм зыкъытыриIэтыкIыгъ,- Уайкъокъу Тамбыри, Хьагъур Моси, ШыпэкIо Ахьмэди, КIэмгуе 
Дзэпщи, Нарычи, Бэчкъани, Шъоджэ Ламжъыий, Бидади, 
Ахэджэго Андзаури, гъэрекIо тхэкIыжьыгъэ Тхьэхъохъу 
НэпашIуи сисэлам сфяхыжь. Тызфэбэнэгъэ фэкъолI 
щыIакIэр нахьые мыхъугъэмэ, нахьышIу зэрэмыхъугъэр, 
джыри зэкIакIо зэрэтимыIэр ашIомыушъэф...
Ащ фэдизым, Субаш хьадэм дэгущыIэфэ, щытмэ 
ащыщ - ыныбжь емылъытыгъэу, иефэндыгъэ къыубытэу 
Юсыф-ефэнд закъор ары щысыгъэр - зи къыIуагъэп, 
зэхахрэр зэкIэ ашIошъ зэрэхъурэр анэгумэ акIэолъагъо, 
ашъхьэ зэрэдагъэсысрэм къеушыхьаты.
Пчъэкъуахэм къот лэджэным Субаш ращэлIагъ, 
анахьыкIэм къубгъаныпсыр диIыгъэу ынэмэ псы акIыригъэкIагъ. Нахьыжъхэр хьэдэ пашъхьэм къыранэхи, нахьыкIэхэр 
унэм икIыжьыгъэх, чIыпIэ зэрэратыщтым фэхьазырхэу 
ахэмэ анахьыкIаIохэри адыкIэ пчъэ икIыгъо дэпкъымкIэ 
щызэхэуцуагъэх. Субаш зызэрэдашIыгъэр къырыпшIэнэу 
бзылъфыгъэ макъэхэри рэхьатыжьыгъэх.
Хьадэр зэрылъ унэм, цIыф пскэ зырызмэ анэмыкI, 
макъэ къиIукIрэп. Хэти игупшысэ ежь иеу, сыдигъуи зэрэхабзэу, лIэныгъэм ыгу шъабэ ышIыгъэу щыс. ЦIыфым 
икъэхъунрэ илIэжьынрэ нахь щыIэныгъэ лъапсэ иIэу дунаим 
зи тетэпщтын. ГушIуагъомрэ гукъаомрэ зэпхыгъэ. МитIум 
яз цIыфым ищыIэныгъэ хэмытыгъэмэ, сыдэущтэу хъун 
ылъэкIыщтыгъ? Субаш хьэдэ пашъхьэм къыщипчъыгъэм 
узыхэгупшысэкIэ, гушIуагъор щыгъэзыягъэу, гукъао нэмыкI 
фэкъолI дунай щыIакIэм хэлъэп. Сыда ащыгъум цIыфыр 
щызгъаIэрэр? Неущ къыфэкIощт мафэр нахьышIу зэрэхъущт гухэлъыр ара? Хьауми цIыфым ежь ищыIэкIэ хьылъэ 
дунаим нахь псынкIэ зэрэщишIыщт гупшысэ ахърэт джэнэтыр ара? Ащ фэдэу иIоф щымыт дэдэми, аущтэу щыт 
фэдэу ежь къызшIуегъэшIы, нахьышIу зэришIыщтым 
кIэхъопсызэ, ар иушъхьагъу хэхыгъэу игъашIэ къехьы. 
Джэнэт щыIэу къызшIуегъэшIми, ащ екIущт гъогупэм 
зыригъэукIыхьэзэ, иилъэс хьылъэ-гушIуагъохэр нахь бэгъашIэ зэрэхъущтым пылъ. Зыфехъохъужьы, зэушъыижьы, 
Тхьэ зыфелъэIужьы, зэгыижьы. ГушIуагъом еIэты, лIэныгъэм еушъэбы. ТIум язи дунаим зыхэзрэм, ащыгъум дунаир 
дунаижьыщтэп.
- Адэ джары цIыфым игъашIэ осэпсым фэд зыкIаIуагъэр,- хэти игупшысэ кIэух фыримыгъэшIэу, Субаш къахэгущыIагъ,- мэлыды, мэшIэты, мэкIодыжьы. Сыда илъэс 
тIокIиплIыр? Зыуи арэп. Мары сэри илъэс тIокIиплIым зы 
лъэбэнапэкIэ сыхэхьагъ. Сыд ар, ба, макIа? Бэп, макIэп. 
Загъорэ фэкъолIмэ аIо: лIэкъолъэшхэр матхъэх. Тхъэ 
зэпытрэми уемыхъуапс, ущхы зэпытми уегъэпшъы.
- УначIэхэр зэрегъалъэх, Субаш,- къыIуагъэм 
щыщтыхьажьыгъэба уигъаIоу, Юсыф-ефэндым зиплъыхьагъ, нэмазщыгъхэр зэригъачъэу ыублагъ, Сэфэрбый 
фычIэплъыгъ.
- Ари, Юсыф-ефэнд, шъыпкъэ,- Субаш щхыпцIыгъэ,- 
ау къэзгъэшIагъэм лIэкъолъэш-пщы нэкIу зэлъагъэ, жъыгъэм къыримышIагъэмэ, слъэгъугъэп. Къытфэгъэгъу, 
Сэфэрбый, узэрэщысри тщыгъупшэжьыгъ...
- Пщыхэр, Субаш, ухэукъо, тхъэхэрэп, загъатхъэ 
нахь,- пщы лъэпкъ ушъхьакIур Сэфэрбый зэримыгуапэр 
къызхигъэщыгъэп.
- Олахьэ, Занэр, щэрыоу укъэгущыIагъэм,- Субаши 
джэуапым сэмэркъэур къыхигъэщ шIоигъоу псынкIэу 
къыIуагъ,- къин амылъэгъущтыгъэмэ загъатхъэщтыгъэп... 
КIо, пщыхэр Iофхэп. ФэкъолI зыдэщысым пщыр щаубэу 

--- Page 27 ---

хабзэшъ, ар тищыпашIэп тэ, щытэжъугъэгъэзыех ахэр... 
Сыд, Юсыф-ефэнд, хьадэм непэкIэ фышъуихьисапыр? 
Ы-ы, Тимофей,- Тим римыIоу, ащкIэ ятэ зэрэурыс хэкIыр 
кIигъэтхъ шIоигъоу, пхъэмбаим дэмылъэу, адыгэ кIэкIо 
шIуцIэр ынэIу зэрихъуагъэри, къамэри ыныбэ зэрэтелъыри 
зыщигъэгъупшэу, Субаш къэупчIагъ,- сыд шъуигухэлъ? 
Мишкэ иныо, уянэ Лизэ шъуеупчIыжьыгъа?
- ДэхапIэмэ аIорэр тиIо еIо. Джары лIагъэм иосетыгъэри,- Юсыф-ефэндыр аужрэ псалъэмэ имыгуапэу 
атеIункIагъ.
- Адэ ДэхапIэмэ сыд аIорэр?
- ДэхапIэ щылIэрэр хэтми тихьадэ, тихьадэ дгъэпыутыщтэп аIо,- щыс лIыжъмэ ащыщ горэм къыIуагъ.
- Адэ, ащыгъум джыри зыгорэкIэ сыкъэупчIэмэ сшIоигъу,- Субаш дэхэпIэ фэкъолIмэ зафигъэзагъ.- ДэхапIэхэр, 
шъугу къысэшъумыгъабгъ. Мишкэ иныо янэ ДэхапIэ 
щылIэгъагъэба? Къэхэлъэбгъум щагъэIылъыгъагъ,- къэхалъэм дарамыгъалъхьэу ыбгъукIэ зэрэщагъэтIылъыгъагъэр, ащ бырсырэу къикIыгъагъэр, лIагъэм ыкъохэм 
зыкъаIэтыфэкIэ къэнэтIэхэс къащыр зэрэтыраутыщтыгъэр 
Субаш ыгу къэкIыжьыгъ, ефэндым, щысхэми, щытхэми 
упчIэм джэуап къыпамыгъохышъу зэхъум, Iофы зыримыгъэшIэу, къыпидзэжьыгъ.- Адэ, сыдэу пшIын, ари зы 
зэманыгъ. Къэзгъэзэжьрэр тхьэм ештэжьы ащ фэдэщтын 
язгъэIуагъэр...
Адыгэ хьадагъэмэ, джэгумэ, нэмыкIрэ цIыф лъэпкъмэ 
яхьадагъэмэ, яджэгумэ афэдэу къэбар зэфэшъхьафхэри 
къащэтэджых, джыри зыгорэм зэхимыхыгъэу, ау зэхихынэу 
къэт Iаджи къащежьэ. ПцIыр шъыпкъэ хъоуи, шъыпкъэм 
пцIы лъакъо къыкIакIэуи мэхъу. Илъэс псаум къушъхьэм 
щызэхэмыхыщтыр джа хьадагъэмэ, джэгумэ ащызэхэохы.
Хэт хьадэм къыфихьагъэми, икIыжьыгъэми хьадашъхьэмкIэ Субаш щыс. Загъори мэIабэшъ, шъэогъур зыщимыгъэгъупшэу, кIэкIо къуапэхэр егъэтэрэзыжьых, шъхьэм 
дэжькIэ Iэ щефэ, зи зимылэжьэ къамэр зэпырегъазэ, бэдзэ 
закъоу бжыхьэ унэм къинагъэм къаигъэ зыфешIы. Субаш 
ыгу римыхьын щысмэ къаIо зыхъукIэ ары джа шIыкIэм 
зыфэкъаигъэрэр.
Апэ ащ гу лъызытагъэр Сэфэрбый. Аущтэу Субаш 
зызэришIрэр ыгу къео. Ныпчэдыжь, абдзэхэ фэкъолIмэ 
къазыхэхьагъэм щыублагъэу, ащ Сэфэрбый ежагъ. 

--- Page 28 ---

Урыс-тырку зэфыщытыкIэм, Сэфэрбый еIо, Iофыр нэсыгъэшъ, къэгущыIэрэр къымыгъэгущыIэу, бэдзэ закъор 
Iэу-лъэу ышIыгъ. Хьэдагъэм тыкъакIо зэхъуми, ыгу афыхэлъ шъыпкъэр сшIэрэп нахь, татыригъэгущыIагъэп. Джыри 
еплъ зызэришIырэм! Урыс IэмычIэ тызэрэхъугъэр, адыгэмэ 
ашIэрэп сшIошIыгъ шъхьакIэ, сызэрэмыгугъагъэу 
къычIэкIыгъ. Плъэгъурэба Тыркуеми, Урысыеми афаехэп. 
ХэгъэгуитIум къарашIагъэр яшъхьакIу. Адэ сыд шъузфаер? 
Ащ фэдэ шъхьакIо къышъуамыхыным шъуфэягъэмэ, 
бэшIагъэ зы хэгъэгу зызышъушIын фэягъэр, зы адыгэ 
быракъ чIэгъ шъузыхъун фэягъэр!.. Шъуфаемэ, джыри 
ар чыжьэу шъуIэкIэкIыгъэп, Урысыер шъуичI къимыхьэ 
рапшIэзэ, шъуигухэлъ пэжъугъох...
- Олахьэ, сымышIэ джы мы къэшъуIуагъэр зиIисыр,- 
Джымэ Джэбрэилэ къыIуагъ, урыс гугъу къызежьэкIэ ятэ 
зызэришIыщтыгъэ хабзэу, ышъхьэ дыригъэзэкIзэ, ыIупэ 
IуищэикIыгъ.- Джаурыр уиIанэ къыпэбгъэIыстэ хъуна, 
уауцIэпIыщти джэгуалъэхэм!..
- Джэбраил, щыгъэт!..- Субаш зыфэмыIэжэжьэу 
зэхихыгъэм ыпкъ зыкъырыригъэщыгъ.
- Сы, нахьыжъ, джаурмэ татегущыIэ хъущтба?..- 
Джэбраилэ игущыIэмэ замыуфэ-зауфашъоу къэупчIагъ.
- Щыгъэт сIуагъэ!.. Некрас Мишкэ ихьадашъхьэ, сэщ 
нахь къэмынагъэми, урыс щышъозгъэубыщтэп!..
Щагум щызэхэт анахь кIэлаIомэ, адыкIэ къакъыр 
натIэмкIэ дзыгъаIомэ Хьагъур Нурмыхьамэтрэ Занэ Къэрбатыррэ ахэтыгъ. Хьадэр зэрылъ унэм щаIорэмэ ащымыгъуазэхэми, тыркухэмрэ урысхэмрэ азыфагу къыдэкIыгъэ 
шъэфым мыдырэхэри рэгущыIэх. Тыркумэ ямыер зэратыгъэмрэ урысмэ ямыер зэрэIахышъугъэмрэ щытмэ 
ашIощхэн, ашIохьайнап.
Нурмыхьамэти, Къэрбатыри агу илъымкIэ зэрэмышIэхэу купым хэдаIохэзэ, шIуцIабзэкIэ фэпэгъэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэу къябгъукIуагъэм зэдыIуплъагъэх. 
Нурмыхьамэт унэгъо зэкIужь иIэу, дахэ нэмыкI ыгу къыфимытэджагъэми, Къэрбатыр емыупчIын фэлъэкIыгъэп:
- Хэт мо пшъэшъэжъыер?
- Мора?..- Къэрбатыр ынэкIушъхьэмэ къазэрэхихыгъэм Хьагъурым гу лъитагъ, зыфэмыIэжэжьэу, гур бгъэм 
къышIудэкIэу къэупчIагъ.- Мыщ тыкъакIо зэхъум, игугъу 
къыпфэсшIыгъагъ... Анапэ дэс Марий ар...

--- Page 29 ---

III
Чэщ реным зыгъэгумэкIын Iоф Ахэджэго Даур хэфагъ. 
Бжыхьэ чэщ кIыхьэр окIофэ зэзакъу ынапIэ зэрэридзыхыгъэр. Ари нэфылъэр къызщихьащт уахътэмэ адэжь. Бэрэ 
макIэрэ чъыягъэми къышIэжьрэп. Къызэрэлъатэу ынэгу 
псы кIикIи, шэсыгъэ.
Тыгъуасэ Екатеринодар ыпшъэ къыщыралъхьэгъэ 
Iофыр къыздикIыгъэм щыгъозагъ, ау ащ фэдэ пшъэрылъ 
къыкIэкIадзэнэу ышIэгъагъэмэ, шъэфкIи нафэкIи Пшызэ 
зэпырыкIыщтыгъэп. Умыуцумэ къиуцукI уIукIэщт зэраIорэр 
шъыпкъэ, ыIуагъ Даур. Джырэ лъэхъан, сыкъамышIагъот 
пIоу уиунэ уисын фае нахь, сыд урыс блэгъэ зэфакIу? 
Дунаир зэрэшхы, сэ сэкIошъ, ащ имашIо сыпахьэ. Сыда 
урыси, тыркуи зэрэсищыкIагъэр? Сиунэ къыкIэщхрэп, 
сиунагъо гъомылынчъэп, сибылыми Iусынчъэп. СиIэм 
сыщыгушIукIэу сыда унэм сызфимысрэр? Мы сыздагъэкIорэ 
шапсыгъэмэ, абдзахэмэ сыд сIони сахэхьан? Ашъыу, 
сыфэегъахэп яахъщэ тыжьын тIэкIоу къысIэкIатэкъуагъэ ми... "Ар о къытфэмышIэмэ, тызщыгугъын тиIэп..." 
Зэгорэм шъущыгъупшэжьыгъа шъуипачъыхьэ бзылъфыгъэ Катаринэ тыжьын сэшхор къызфаригъэхьыгъагъэ 
Хьаджэмыкъохэр? Пшызэ къафызэпырыкIрэ хьакIэмэ 
яалрыгъу къафыпалъэ, шапсыгъэ-абдзэхэ лъэныкъом 
къафикIрэмэ афыпахыжьы. Джы шъуипачъыхьэ, тыжьын 
сэшхом игугъу сымышIыжьми, дунаим Ахэджагохэр тетхэми ышIэрэп. Тэ тизакъоп, адыгэмэ афыряхьисап дэдэри 
къэшIэгъуае. СшIэрэ закъор сиджыбачIэ илъ тхылъэу 
шапсыгъэмэ, нэтхъуаемэ, абдзахэмэ афэсэжъугъахьырэм 
зи къызэримыкIыщтыр ары. Ахэмэ язакъоп, шъузщыгугърэ 
шъуигъунэгъу бжъэдыгъухэмкIи, къышъосIон, шъухэукъо. 
Убыххэми шIу акIэрышъухынэп, кIэмгуехэми шъуахэзэгъэнэп. Тэщ фэдэу шъуиIо зыхэхьан цIыф ахэмэ къахэмыкIынэу 
сIорэп. Ау ахэджэго-хьаджэмыкъомэ афэдэхэр зырызых, 
Пшызэ Iушъо щегъэжьагъэу хы ШIуцIэ нэпкъы щыкIэкIыжьрэ 
адыгэхэр бзыу шъхьарытIупщых. Джары шъуипачъыхьэ 
байколэу Хъанджэрые зымафэ ыIоу зэхэсхыгъэр. СызэрэхэплъагъэмкIэ ащи зигъэадыгэ пачъыхьэ шIоигъу. Хьаджэмыкъомэ яIуагъэу, ары пакIо, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, 
ар къыбдэхъунэп. НэгъойхэкI пачъыхьа джы адыгэмэ 
ящыкIэгъэжьыр?!

--- Page 30 ---

Аужрэ псалъэмэ, ымакъэ тIупщыгъэ шIуагъэшIэу, гукIэ 
Ахэджагор агъэщхыгъ. Онэгум исым игупшысэ зыхишIагъ 
пIонэу шыми ытхьакIумэхэр ыпхъотагъэх. Пчэдыжьыпэ 
нэгъыфым Георг-Афыпс пытапIэр къыхэщыгъ. Заулэрэ 
Ахэджагор кIуагъэу пырэжъые куандэм ыбгъуитIукIэ, 
гъогур зэпагъэIэу къэзэкъ уIэшыгъиплI къыкъокIыгъ:
- Къэуцу! Хэт ар?
Мы чIыпIэм Бескровнэ инэралым къэзэкъ пытапIэ 
зэрэщишIыгъэр Даур ышIэщтыгъ, ау ащ фэдэу зэрэщыплъырхэрэм щыгъозагъэп.
- Сэ сы Ахэджэго Даур, шъоры? Шъо шъыд нэфмышъэу зыуж шъуитыр? - иурысыбзэ-адыгабзэ зэхэдзагъэкIэ заригъэшIагъ, яупчIыгъ, сэмэгу джыбэм илъ тхылъри 
ыгу къэкIыжьыгъ, къышти, къезытыгъэмэ къызэрэраIуагъэу, аригъэлъэгъугъ, аущтэу къызэрэдэзекIохэрэр зэримыгуапэр ышъуи къыхэщыгъ.
- Уигъогу утехьажьын уфит,- тхылъым еджагъэм, 
ылъэдэкъитIу зэгуигъапкIи, пэIо натIэм ыIэ нигъэсзэ, 
шъхьэкIафэ къызфашIрэр ежьырми, тхылъыр арми 
ымышIэу къыриIуагъ, игъусэхэри IукIотыгъэх.
Сыд фэдэу шъхьэкIафэ къыфашIыгъэми, къэзгъэуцугъэхэр ыкIыб зэрэхъугъэм лъыпытэу, ежь-ежьырэу ыгъэшIагъозэ, зэупчIыжьыгъ:
- Тхылъ изынкIэ адыгэчIым тырыкIожьынэуи?! - джэуап 
зэритыжьэу зыфэгубжыжьыгъ.- Ятэпс ар!..
Ахэджагом къехъулIагъэр шъхьакIо щыхъугъ, нэмыкI 
цIыф горэ гущыIэгъу ышIы шIоигъоу ыгу къэбырсырыгъ. 
Пчэдыжьыпэ гъогум шыуи, лъэси тырилъэгъуагъэп. ГеоргАфыпс къэзэкъ пытапIэр джабгъу нэпкъым къытенэзэ, 
Афыпс зэпырыкIи, кIэим дэхьагъ. Адырэ тхышъхьэми 
къэзэкъ шыуитф тырилъэгъуагъ, ежь зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ ахэр къэмыкIощтыгъэхэми, инэплъэгъу нахь 
псынкIэу кIигъэкIхэ шIоигъоу шыр ригъэлъэкIоныгъ. Шхонч 
омакъэ хэу къэIугъэхэм шъхьэр къырагъэпхъотагъ. Плъэмэ, 
къэзэкъ шыуитфым адыгэ шыуитIу рафыжьагъ, кIэимкIэ 
къэмыкIохэу, адыкIэ мачъэх. Къэзэкъхэр зытетыгъэ тхышъхьэмкIэ омакъэм нэмыкI шыу заули къытырищагъ. Ау 
тхышъхьэ лъапсэм речъэкIрэ шыумэ алъыплъэщтыгъэх 
нахь, алъычъэжьыщтыгъэхэп.
Мы лъэныкъом щыIагъэхэм алъэгъугъэр къаIотэжьы 
зыхъукIэ, сшIошъ хъущтыгъэп шъхьакIэ, Ахэджагом 

--- Page 31 ---

ыIуагъ, пцIы аусыщтыгъэп. ЗэрэхъурэмкIэ, тичIыгу тыщызекIожьын тыфитэп. Сыд Iоф, тхьам симыукIи, тызхэфагъэр? 
Урысхэмрэ тыркухэмрэ тызэпакъудыйзэ, еплъ къыташIагъэм. Шапсыгъэрэ Абдзахэрэ сызфэкIорэ Iофри сыд 
илIэужыгъуа? Урысмэ сыряхащ, ара? Ар зилажьэр Хьаджэмыкъохэр ары. МыгъокIэ къэзэкъ благъэ адэсшIыгъэкIэ 
сенэгуе, Бескровнэ инэралым сытырамыгъаплъэу сырагъэIофтагъ. Тятэш Ахэджэго Андзаур тхьамыкIэм лIэкъолъэшмэ яIанэ шъупэмытIысхь, лым ычIыпIэкIэ къупшъхьэм 
шъурагъэцэгъузэ, шъукIэрапхэн, зыфаер шъуагъэIон, 
шъуагъэшIэн зэриIощтыгъэр шъыпкъэ, ежь ышъхьэкIэ 
къемыхъулIагъэм, Алахьым зиджэнэт мэфэщтыр, рыгущыIэщтыгъэп. НэтIар тхьамыкIэри аIэкIэкIодагъ, тэри ащ 
акъыл хэтымыхэу тызэрагъэнэцIыгъ. Хэти цIыфы зашIуигъэшIы шIоигъу, игъом къыпIэкIэмыхьэрэ мылъкур мылъку 
лъапсэ пфэхъущтэп. Урысхэр тыркумэ афэдэп, нэмыкI 
дин итхэу, сыд фэдиз ямыцIыфыгъэу тэIоми, тигъунэгъухэба? Пшызэ тызэпырыплъмэ тэлъэгъух, загъори тахахьэ, 
къытхахьэх. Тызфае горэ ахэтэхы, ежьхэми тхагъуатэ. 
Модрэхэр, сшIэрэп ахэр, тызэнэмаз пIокIэ, агу илъыр 
умышIэу, яхырыкI щыIакIэ сыдэущтэу къыбгурыIон? Джары 
Хьагъур Нурмыхьамэти ыIорэр. Гъунэгъурэ гъончэджрэ 
зыфаIорэм нахь шъыпкъэ щыIэпщтын. Ау етIани сыздежьагъэм сизакъоу сымыкIоу, гъусэ горэ къызфязгъэшIын 
фэягъэ. Шапсыгъэхэмрэ нэтхъуаехэмрэ загурызгъэIон, 
ау абдзэхэ жэкIэ-пакIэхэр сшIэрэп. Сыд Некрас Тимэ 
уишъэогъукIэ, ежьри ерагъэу Абдзахэ лъапсэ щидзыгъ 
ныIэп. Урысмэ урыс Iофыгъо зэрафэ аIонышъ, къагъэгущыIэщтэп. Хьагъур Нурмыхьамэтрэ Трам фэкъолIымрэ 
яшIуагъэ къысамыгъэкIыщтмэ... Юсыф-ефэндыр?
Ахэджагом инэплъэгъу-гупшысэ НэтыхъуаекIэ зедзым, 
Занэхэр ыгу къэкIыгъэх. Ардэдэми игупшысэмэ къахэужьи, 
шъхьэр дыригъэзэкIыгъэми, ошIэ-дэмышIэу ынэгу къыкIэуцожьыгъэх. Занэхэм анэIу зыдэгъэзагъэм, ыIуагъ Даур, 
укIэупчIэжьынэу щытэп. Сыд Сэфэрбый уеупчIыкIэ къыуиIощтыр?.. Шъыпкъэ, Сэфэрбый зыщыфаем зэ урысымкIэ, зэ тыркумкIэ зегъазэ аIуагъ. АIуагъэр сыда, Тыркум 
кIуи къисыгъ, джы къэкIожьыгъэу, адыгэхэр ыгъэбырсырхэу къэбар къекIокIы...
Ахэджагом игъогу хигъэкI къэсми, ыгу къэбырысыры. 
Гъогу зэрэтехьагъэмкIэ ныпчэдыжь нэс тIо-щэ кIэгъожьыгъэми, къэгъэзэжь Iоф иIэп. Цыхьэ къыфашIыгъэу, паIо 
щыгъба, хьайнапэ зишIыжьынэп. ЦIыф ымышIагъэ ышIэрэп, 
зыхахьэхэрэр адыгэхэба, ариIон, зызэхаригъэшIыкIын. 
Тыжьын ахъщэ тIэкIури мафэ къэс гъогум ущелъэпэонэу 
телърэп. Ар къызэрэсатыгъэр цIыф ышIэ хъущтэп, къэзытыгъэми ясIуагъ. Унэм ис шъузми ышъхьэ фисхыгъэп. 
Зи фэIуагъэп, къин зэбгъэлъэгъоу пкIуачIэкIэ къэблэжьрэр 
хьэрамэп. ЗэкIэми ар япIотэнэу ищыкIагъэп. ШIушIэгъэ 
Iофэу адыгэмэ къашIорэшI. Адэ, ащыгъум, НэтыхъуаекIэ 
апэу ТIарикъ Субаш дэжь сыIорэхьа?
Афыпс кIэй дэкIи, тхышъхьэ гъогум техьагъэу, зыщыщхэр умышIэнэу шыу заулэ Ахэджагом ылъэгъугъ. Апэм 
къэзэкъ шыухэу къыщыхъугъ шъхьакIэ, нахь блэгъаIоу 
къызэкIуатэхэм, адыгэхэу къычIэкIыгъэх. Шыуищым азыфагу ит шым тесылIри къышIэжьыгъ - Хъанджэрый. 
Сыдигъуи зэрихабзэу адыгэ шъошэ зэтегъэпсыхьагъэ 
щыгъ. НэкIу псыгъо зэкIэупсыхьагъэм пэкIэ тхъоплъ кIыфыр 
къытещы. Адыгэ пэIо хъурэе мылъагэм пакIэм яхьыщыр 
шъхьац тхъоплъри къычIэщы. Сэлам хыгъо ифэгъэ къодыехэу ауж итыгъэ шыуитIури къакIэхьажьыгъ.
- Тхьэм ыIомэ, Ахэджагор, тэ уежьагъ? - сэлам ужым 
Хъанджэрые къэупчIагъ.
Узэрэмыадыгэр, бетэмал, уиупчIакIэ къыхэпIыикIы, 
ащ фэдэп гъогу тетым зэрэпэгъокIыхэрэр ыIуи, зэхихыгъэр 
ыгу зэрэримыхьыгъэр Даур къызхигъэщыгъэп, джэуап 
римытыжьынри зэрипэсыжьыгъэп.
- Гъогу мафэ шъутехь апщи, Хъанджэрый. Сишыпэ 
сэри, зэрэплъэгъу, Нэтыхъуаеджэ гъэзагъэ. Шъыд шъуищыIакI, шъыд шъуипсэукI? - псынкIэу игущыIэ текIи, Хъанджэрые исэмэгубгъу шыум еупчIыгъ.- Шъоры, Тим, шъыд 
шъуищыIакI? Мишкэ тхьамыкIэу зиджэнэт шIу хъущтым 
ихьэдагъэ тыкъызэкIом узэрэслъэгъугъагъ.
- Некрас Тимофейрэ Занэ Къэрбатыррэ Шапсыгъэ 
сызехьэм саIукIэгъагъэти, удгъэкIотэжьын аIуи, къыздежьагъэх,- Хъанджэрые ыушъэфыгъ Занэ Сэфэрбый 
ихьакIэщ тыгъоспчыхьэ зэрисыгъэр.- Тхьашъуегъэпсэу, 
жъугъэзэжь джы. Ахэджэго Даур зы лIэу Бжъэдыгъу исмэ 
ащыщ, гъогогъу дэгъу къышъуфэхъун. Тэ моу тхышъхьэм 
тызэрехэу Бжъэдыгъу тихьажьыт,- Георг-Афыпс пытапIэм, 
къэзэкъмэ адэжь, зэрэдэхьащтри Хъанджэрые ыушъэфыгъ.
33
2 Заказ 027

--- Page 32 ---

Тимэрэ Къэрбатыррэ исэмэгу-джабгъоу заулэрэ 
кIуагъэхэу, Даур къыIуагъ:
- Хъанджэрые лIы Iуш, лIы гъэсагъ, игупшысэ бэмэ 
анэсы.
- ЛIы Iуш шъхьакIэ, нахьыжъ,- гущыIэр къыримыгъэухэу Тимэ къыIуагъ,- ыгу урысхэмкIэ гъэзагъэ. Тыгъоспчыхьэ 
щегъэжьагъэу ащ нахьрэ гугъу иIэп.
- Гъэзэгъэн адэ,- зэхихыгъэр Даур къыридзагъэп,- 
урысыдзэм къулыкъу щишIэу...
- СызэрэхэплъагъэмкIэ, урысыдзэм къулыкъу щишIэжьрэп,- Хъанджэрые ыгу филъыр Къэрбатыр занкIэу 
къыIуагъ,- къулыкъу щешIэми, ыгу урысмэ ябгъэкIэ сенэгуе...
- КъыуиIуагъа?..- урыс тхылъэу джыбэм илъыр нахь 
зыхишIэу, къехьылъэкIба уигъаIоу, Ахэджагор къэгузэжъуагъ.
- КъысиIуагъэп, ау сегуцэфагъ.
- Олахьэ сэри аущтэу къысщыхъугъэм,- Некрасми 
къыдыригъэштагъ.
- ГъэшIэгъоны...- зэхихрэр имыгуапэми Ахэджагом 
къызхигъэщыгъэп.- Мыгъатхэ щегъэжьагъэу Лъэустэнхьаблэ къэкIожьыгъэу зэрэдэсыр сэри сшIотэрэзэп. Сыда 
шъуIуа къехъулIагъэр?..
- ГъэшIэгъона урыс тэмэтелъ телъыгъэмэ,- Некрас 
Тимэ ыIорэм текIрэп, Iофым зэрэщымыгъозэ дэдэри къыуигъашIэу,- кIо джыдэдэми телъэу сэшIы... Ащ къикIрэп, 
укъызхэкIыгъэр дэдзых пшIыни, мохэмэ, мо джаур лъэпкъмэ лъэгукIэтын зафэпшIыныр. Хъанджэрые имыхьакъ 
теслъхьэ сшIоигъоп, ау зыгъэ Абдзахэ зэритыгъэ шIыкIэр 
сыгу рихьыщтыгъэп. СызэрэурысхэкIыр армэ сшIэрэп, 
цыхьэшIэгъу сыкъишIэу зызаули къысиIогъагъ... Тикъушъхьэ гъогухэр, типсы зэпырыкIыпIэхэр, тичылэгъо щысыпIэхэр 
тхылъ горэм дитхэщтыгъэ. Тятэ тхьамыкIэм зесэIоми, 
ыдэгъагъэп.
Хъанджэрые фэгъэхьыгъэ ошIэ-дэмышIэ къэбарыр 
Къэрбатыр имыгуапэми, къызхигъэщыгъэп. Загъорэ ахэгущыIэ фэдэу зешIми, ыгукIэ адыригъаштэрэп. Аущтэу 
зыкIыщытыр мыры ыIонэуи ышIэрэп. Мыхэмэ аIорэ дэдэр 
ары яти ыIорэр. Ащ фэдизэу Iоф зебгъэшIынэу ащ зи 
хэлъэп. Урысмэ къулыкъу афешIэмэ гъэшIэгъона? Тяти 
афишIагъ, ыгу земыIум, къахэкIыжьи, тыркудзэм хэхьагъ. 

--- Page 33 ---

Джы, мары, къыгъэзэжьыгъэу унэм ис. Джа дэдэр Хъанджэрые къехъулIэгъэнкIи мэхъу. Ар гъэшIэгъонэп, зэкIэми 
анахь гъэшIэгъоныр Тим, Некрас Тимофей. КъызхэкIыгъэ 
урыс лъэпкъыр щыгъупшэжьыгъэу мэгущыIэ. Тыгу ещэфы 
тIонти, непэп Тимэ зытшIэрэр. Сыда шъуIуа ар къызхэкIрэр? 
Аущтэу оIомэ, Тим, сыда ащыгъум Марие Анапэ дэбдзагъэу Серебряковым ыдэжь зыкIибгъэсрэр? ГъэшIэгъона 
Гъэзар адыгабзэ ешIэмэ? Адыгабзэ пшIэным урыс шэн 
пхэмылъыныр къикIрэп. ЗэкIэкIэпщмэ, бгъэдахэзэ, Мария 
пIозэ уеджэ. КъызгурымыIоу щытэп уянэжъ ыцIэ ппхъу 
зэрэфэуусыгъэр, урысыгу пкIоцIымылъыгъэмэ, ар нибжьи 
пшъхьэ къихьащтыгъэп...
Къэрбатыр игупшысэ зэпымыфэ-зэпыфагъэмэ ошIэ-дэмышIэ нэплъэгъукIэ Марие ынэгу къыкIагъэтэджагъ. 
Урысылърэ адыгэлърэ къахэкIыгъэ пшъэшъэ къопцIэ 
нэгуфыр Къэрбатыр къыIугушIуагъ, гукIи IэшIу-IэшIоу 
зыхишIагъ. Джыдэдэм Марие ятэ ыгу филъыгъэри щигъэгъупшагъ, нэшIукIэ Даур исэмэгубгъукIэ щыт шыум ригъэплъыгъ. КъызхэкIыгъэр щыгъупшэу адыгэмэ шIу афиIоным 
зи хэлъэп. Адыгэмэ апIугъ, алэжьыгъ. Марие къэзылъфыгъэ шъузри ахэмэ ащыщ...
- Хъанджэрые адыгэмэ афэгъэхьыгъэ къэбархэр 
еугъоих аIуагъ,- Хъанджэрые къымыгъэгъунэн Къэрбатыр 
фэлъэкIыгъэп,- ахэр армэ шIэ, Тим, тхылъым дитхэхэу 
плъэгъугъэр.
- Хьау, Къэрбатыр, хьау, сшынахьыкI,- Тимэ ымыдэу 
пиупкIыгъ,- сэ сIорэр зыфэдэр сэшIэ...
- Сэри ащ фэдэ тIэкIу-шъокIухэр зэхэсхыгъагъэ, сыпылъыгъэп нахь,- Ахэджагом гъусэ къыфэхъугъэ шыуитIумэ 
ариIуагъ.- Хъанджэрые тизэхэфынэп тэ, зэхарэф къулыкъу зыфишIэрэмэ. Джаурмэ Iоф афэпшIэнри, напэ 
уимыIэжьынри тIури зы. Сэрмэ ар сфэшIэшъутэп. Тэ непэ 
адыгэхэм тызэрыфэгъэ чIыпIэмкIэ аущтэу тызекIоныр 
къыттефэрэп. Шъулъэгъурэба Георг-Афыпс пытапIэр 
урысмэ къызэрашIыгъэр. Шъэбэжъи джа дэдэр щашIагъ. 
Лаби къызэпырэкIых аIуагъ. Паскевич-Эриванск аIоу адыгэ 
шъолъырым зыгорэ къитэджагъэшъ, темышIумэ, тыщимыгъэIэжьынэу еIо.
Ахэджагом адыгэмэ афэгъэхьыгъэу Екатеринодар 
щызэхихыгъэр зэкIэ, тхылъыпIэу шапсыгъэмэ, нэтыхъуаемэ, абдзахэмэ афихьрэм итыр къыкIиIотыкIыжьэу ригъэ35
2*

--- Page 34 ---

жьагъ. КъыIорэм ишъыпкъапIэ ешIэми-емышIэми пылъыгъэп. Ыпшъэ рилъхьажьыгъэмкIэ ыгу жьы дигъэкIынэу 
фэягъ. Джары зыдимышIэ-зыдишIэжьэу ыбзэ къезгъэтIупщыгъэр. ГущыIэ къодыекIэ гужьыдэгъэкIым хэтыгъэми, 
джыбэчIэ шъэфым ышъхьэ къафрихыным фэягъэп. 
Зэгорэм, макIэ шIэн, бэ шIэн, ащ ышъхьэ зыдаIофтагъэмэ 
Ахэджагом къафырихыщт. Урысхэр къысэлъэIугъэх сIомэ, 
сыкъызэхашIыкIынба, сшIэрэмкIэ саумысынэп. Iофтабгэр 
аушъхьакIурэп.
- Паскевич-Эриванск зыфапIорэ инэралыр адыгэ 
шъолъырыр арэп ныIа зэрысыр? - Къэрбатыр, Iофым 
хэшIыкI зэрэфыриIэр къаригъашIэу къэупчIи, джэуапыр 
псынкIэу къытыжьыгъ.- Ар Гъурджым щэпсэу, Тифлис 
дэс... Бескровнэ инэралэу Шэнткъалэ дэсри ащ игъусэжь.
- Сы ахэр зыфаехэр?.. Сы тэ, адыгэхэмкIэ, ащ къытфыряхьисапыр? - Тимэ зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.- КъытэмыупчIыжьхэу тичIыгу пытапIэ къырашIыхьэ, ар зэрафэтымыдэщтыр ашIэрэба джы зыфэпIогъэ инэралми, урыс 
пачъыхьэми? Олахьэ, тятэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, 
хьалэмэт зэхэтхрэр!..
- Зэхэтэхы къодыемэ Iофа, тынитIуджэ тэлъэгъу 
нахь,- Ахэджагом игужьыдэгъэкI педзэжьы...- Ныпчэдыжь 
щэ-плIэ къэзэкъмэ сыкъагъэуцугъ. Тэ укIора? Тэ укъикIра? 
КIо джары тызхэтыр, адыгэчIым тыщызекIожьын, зиунагъо 
бэгъон, тыфитыжьэп. Мафэ къэс къэзэкъ паIор из мэхъу...
СултIан Хъанджэрые урысыдзэм къыхэкIыжьыгъ 
зыфаIорэр шъыпкъэп. Хэт кIэупчIагъэми, ащкIэ джэуап 
зэхэугуфыкIыгъэ къыримытыжьэу, ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ, анахьэу гъоищэеныгъэмрэ гъэпсэфыгъомрэ 
къыхигъэщмэ, атегущыIыкIзэ, чылэм дэс нахьыбэрэ, непэ 
фэдэу адыгэ шъолъырым ичIыпIэ зэфэшъхьафмэ ащалъэ гъу. Урысыдзэм хэхьажьыгъ, Бытырбыф ыгъэзэжьыгъ 
зыщаIощтым адыгэ шъошэ къабзэкIэ фэпагъэу Къэбэртае 
щыIокIэх, ащ гущыIэгъу щимыфэхэзэ, Бэслъыные щыфэзых, КIэмгуе щалъэгъугъэ къодыеу Абдзахэ къыщекIокIы, 
Убых итыгъ аIозэ, Шапсыгъэ къехьажьы, къэбар Iугъо 
имыфэхэзэ, Бжъэдыгъу къегъэзэжьы, хьакIэщмэ аралъагъо, нысэщэ джэгумэ, кIапщэмэ, хьадагъэмэ ахалъагъо.
Тыдырэ лъэныкъо зигъазэми, ренэу зыдэтхэрэ тхылъ 
Iужъур къыздырехьакIы. Зи пэрыохъу къыфэхъурэп. 

--- Page 35 ---

Адыгэмэ ахэты зыхъукIэ адыгагъэм ипчъэ фызэIуехы, 
къэзэкъ плъырыпIэмэ къазыщагъэуцукIэ, пачъыхьэм ишъэф 
полицие ия 3-рэ къутамэ иIэшъхьэтет Бенкендорф зыкIэтхэгъэ тхылъыпIэр заригъэлъэгъукIэ, анахь урыс тэмэтелъ 
ин зытелъми шъхьагъэщ къыфешIы, гъогу реты.
Урысыдзэм лъытэныгъэу къыщыфашIрэм емылъытыгъэу Хъанджэрые ныбжьыкI, илъэс щэкIым нэсыгъэп. 
Аущтэу щытми, тэмэтелъышхо зытелъ адыгэпщыр пачъыхьэм иухъумакIомэ ахэт, Апэрэ Николай урыс пачъыхьэ ми, 
ащ пэблэгъэ цIыфыхэми цыхьэ къыфашIы. Цыхьэ зэрэфэпшIын гъэхъагъэхэр Урысые хэгъэгуми ыпашъхьэ Хъанджэрые щыриI. Ежь изакъоп, ятэкIэ къегъэжьэгъэгъэ Iоф ар.
СултIан лъэпкъхэр къырым нэгъоймэ ащыщых. БэшIагъэу адыгэмэ къахэхьагъэхэу ягушIуагъуи янэшхъэигъи 
адагощы, япщыгъэкIэ шъхьэкIафэ зыфашIыжьы, зыщыщ 
хъужьыгъэхэм къызфарагъэшIы, зыхэсхэми яшэн-хабзэхэр 
аштагъэхэу, адыгагъэр, адыгэ гупшысэр, адыгэ намысыр, 
ахэмэ яфэIо-фэшIабэхэр зэрэлъагъэкIотэщтым лъэшэу 
фэкъаигъэх. Хъанджэрые ятэ Мыхьамэти адыгагъэм 
шIолIыкIрэ цIыф гъэтIылъыгъэу щытыгъ. Урысыем ыгу 
фэкъудыигъэу игъонэмыс кIодыкIэр ынатIэ къифэфэкIэ 
щыIагъ. 1816-рэ илъэсым икIэух мазэ и 18-м урыс императорэу Апэрэ Александрэм дзэ старшинар къызыфиусыгъэгъэ СултIан Мыхьамэт ТыркуемкIэ зигупшысэ гъэзэгъагъэ адыгэмэ, анахьэу быслъымэн диным иIофышIэмэ 
аукIыгъ. Ятэ иосыеткIэ Хъанджэрые урысыдзэм хащагъ. 
АщкIэ Кавказ щыIэ урысыдзэм ипэщэ Ермолов инэралым 
ишIуагъэ къыригъэкIыгъ, Тифлис дэт гимназием щыригъэджагъ, шъэопкъым зеуцом, Бытырбыф кадетскэ корпусыр 
къыригъэухыгъ.
Тыдэ агъэкIуагъэми Хъанджэрые лIыгъэ къызхигъэфагъ. ЗэкIэми анахьэу Польшэм зыкъыщигъэлъэгъуагъ. 
Пачъыхьэм пай Iори, пцэшIуащэм пэIухьанэу зылэжьыгъэ 
урысыдзэм фэшъыпкъагъ. Польшэм къыщытыращэгъэ 
сэшхо огъумрэ адырэ пцэшIощэ уIэгъитIумрэ арыгушхощтыгъ нахь, зыкъэзыIэтыгъэ цIыфхэр лъыпскIэ зэрэзэхащытIагъэр, полякмэ арахыгъэ тхьамыкIэгъо шъхьакIор 
къыридзэщтыгъэп.
Джа еплъыкIэ дэдэр Хъанджэрые адыгэ шъолъырым 
щыриIагъэми, зыщыщмэ ыгу афэмыгъун фэлъэкIыщтыгъэп. 

--- Page 36 ---

Пачъыхьэм, ащ пэблэгъэ Бенкендорф япшъэрылъкIэ1 
адыгэмэ къазхагъэхьагъэгъэ апэрэ илъэсрэп, адыгэ 
шъолъы рым пэщэныгъэ дызэрэрамыгъэхьанэу урысмэ 
задешIэ уж илъэс зытIур ары аущтэу зыхъугъэр.
Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, адыгэмэ афэгъэхьыгъэу 
Хъанджэрые къыгурымыIощтыгъэхэр джы къыгурыIоу 
регъажьэ. Адыгэ шъолъырым пэчыжьэу, урыс-персие 
заоми, Польшэми защэIэми, Хъанджэрые зыщымыгъозагъэхэр джы ынитIукIэ елъэгъух, ытхьакIумэкIэ зэхехы, 
уасэ афишIын ылъэкIынэу ышъхьэкIэ ахэт. Зэпэуцугъэ 
бгъуитIумкIи шъэф къыдыряIэп. Гуцафэ къыфамышIэу 
къызщыхэкIрэм, къакIэкIэзрэ гущыIэ ныкъомэ анахьыбэр, 
бгъэбылъыжьынэу щытэп, къыгурэIо.
Тэрэз, Хъанджэрые ыIуагъ, зымафэ мэз Iапчъэм къыщысIукIэгъэгъэ пхъэшI лIыжъым къысиIогъагъэр. "СыдкIэ 
урыс пачъыхьэм уфэшIушIагъэми олъэгъу къытишIэрэр, 
адыгэмэ яшIушIэ умыгъэкIоды. Тэ Урысыем, Тыркуем, 
хэта джыри къытэкIунэу къэтыр, тырящыкIагъэп. Ахэмэ 
ящыкIагъэр, олъэгъуа, мо чIыгу хэпIэ мэфэ-мыгъоу тызтетыр ары..." Шъыпкъэ, пхъэшI лIыжъ, шъыпкъэ! Сэри 
ары сызэгупшысэрэр. Арэу къычIэкIын адыгэ шъолъырым 
пащэ сыщышI, пачъыхьэ Iизын къыщысэт зесэIокIым дэгу 
зыкъызыкIысфишIыгъагъэр... Адэ, сыд фэдэу тагъашIоу 
къытшIошIми, хэт ныбэлыеу адыгэ тхьамыкIэр ищыкIагъ!..
Хъанджэрые игупшысэмэ къызэкIагъэщтагъэу шъхьэр 
къыпхъотагъ, игъусэ шыуитIуми афеплъэкIыгъ, чыжьэкIи 
Георг-Афыпс пытапIэр къэлъэгъуагъ. Шылъэмэкъэ пшъыгъэмэ акIэдэIукIы ыIозэ, Хъанджэрые игупшысэ хьылъэмэ 
джыри зыхащэжьы. Сыдэу тшIын, ыIуагъ, тхьэм спшъэ 
къыдилъхьагъэр сихьылъэ, забыт гущыIи стыгъэ, къызэрэсэлъэIугъэхэми ыкIэ афынэзгъэсын, апашъхьи ислъхьан... 
1 Хъанджэрые иныбджэгъу шъыпкъэу, ащ иIофшIагъэу "Щэрджэсым фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр" зыфиIорэм Iоф фыдэзышIэгъэ В. П. 
Бурнашевым зэритхырэмкIэ, Хъанджэрые къызыщыIукIагъэхэм ащыщ 
горэм Бенкендорф къыриIогъагъ: "О къэпIуатэхэрэм, Джэрый, пшIошъ 
агъэхъу Кавказ къушъхьэчIэс лъэпкъхэм ятарихъ дэхэкIаеу узэрэщыгъуазэр. Хэгъэгур зыIэмычIэ илъ пачъыхьэр къэкIорэ гъэмафэм 
Кавказ кIон ыгу хэлъ. Ащ игъусэщт купым ухэтынэу уагъэнэфэнкIи 
мэхъу, ау ар гъэнэфэгъэ дэдэу щытэп, гъэнэфагъэр къушъхьэчIэс 
лъэпкъхэм яхьылIагъэу пачъыхьэм пае зыгорэхэр фэптхынхэу ары, 
къызэраIуатэрэмкIэ, ащ фэдэ тхыгъэ горэхэр уиIэх. Ащ фэдэ тхыгъэр 
пачъыхьэм пае зыхьазырын фаер мэзитIукIэ, ары пакIошъ, тхьэмэфихыкIэ ары". 

--- Page 37 ---

Ау зэпыйрэ хэгъэгуитIум азыфагу дэкIуадэрэ адыгэмэ 
урыс пачъыхьэр къафэкIуагъэкIэ адыгэгъэ хьакIэ пэгъокI 
зэрэфамышIыщтым сыщыгъуаз. Адыгэхэр егъэшIэрэ 
шъхьэфитым есагъэх. Пачъыхьэныкъо зиIэ адыгэ хэгъэгум 
шъукъезэгъми, къешIун-къемышIуных. Ау бгъуитIумкIи 
ащ нахь хэкIыпIэ щымыIэу сыхаплъэ. Алахьым рехьакIых 
адыгэхэр, кIодыпIэ чIыпIэ ифагъэх...
Занэ Сэфэрбый бысым зыфишIынэу Ахэджэго Даур 
имыхьисапыгъэми, гъогогъу къыфэхъугъэ шыуитIум Къуматыр чылэм тыгъуасэ благъэкIыгъэп. ТIуми анахьыжъ 
нахь мышIэми ащ фэдэ адыгэ хабзэ зэрэщымыIэр гурагъэIуагъ.
Чылэм хьакIэ къыздахьэкIэ ар зэкIолIагъэм дэжь 
цIыфхэр къыщызэрэугъойхэу хабзэ. Гъунэгъумэ анэмыкIэу 
нахь чыжьаIохэри Сэфэрбый дэжь чэщ кIасэ охъуфэ 
щызэхэсыгъэх. Бэмэ анэсыгъэх, атегущыIагъэх. Пшызэ 
икIхи, Урысыем ихьагъэх, хырыкI зашIи, Тыркуеми итыгъэх, 
Къырыми нэсыгъэх, КъэбэртаекIи, ДагъыстанкIи, АстрэхъанкIи гупшысагъэх, Гъурджми зыщаплъыхьагъ, Абхъазри 
янэплъэгъу кIагъэкIыгъ. ГущыIэ-къэбаркIи, гупшысэ-нэплъэгъукIи тыдэ щыIагъэхэми, къытырагъэзэжьти, къызэолIэжьыщтыгъэхэр адыгэчIыр ары. Аужрэ илъэситIу-щым 
ащ къихъухьэщтыгъэ Iофхэр, анахьэу Урысыем, Тыркуери 
дыкIыгъужьэу, къапкъырыкIыщтыгъэ Iофхэр афызэхэфыщтыгъэп. Адыгэ гупшысэм къызэриубытырэмкIэ, ащ 
фэдизэу Iофы зебгъэшIынэу ахэр щытыгъэхэп. АдыгэчIыр 
адыгэмэ яй, япкIэнтIэпс хэлъ, алъ хэлъ, егъашIэм алэжьыгъ, 
къаухъумагъ. УмыупчIэжьэу укъихьаныр, дзэ пытапIэхэр 
щыпшIыныр емыкIу.
Тыгъоспчыхьэ хьакIэщым сыд щаIуагъэми Ахэджагом 
щадыригъэштагъ: урысхэри, тыркухэри, гъурджхэри 
(гъурджхэр адыгэ Iофым къызэрэхахьэрэ шIыкIэр къыгурыIощтыгъэп) адиубыгъэх. Хэт щыщи гущыIэгъу хьакIэщым 
къыщыфэхъугъэми, ежь зыуж ит Iофым ышъхьэ афырихыгъэп. Ар ышIэнэу ыIогъагъэми, урысхэмкIэ утезгъэгушIухьан къэбар къэтэджыгъэп. Щысмэ ащыщ, Сэфэрбый 
закъор ахэпхыжьмэ, шIукIэ ягугъу ышIыгъэп. Урысмэ 
афэгъэхьыгъэ гущыIэшIу заулэу Сэфэрбый къыIуагъэмэ 
къыпеожьыгъэ къахэмыкIыгъэми, зэрэдырамыгъаштэрэр 
анэгукIэ уагъашIэу, къэдаIохэрэр мэкъэнчъэхэу щысыгъэх. 

--- Page 38 ---

Занэм ихьатыр къымыубытыщтыгъэхэмэ, къыпебжъэонхэр зэрахэтыр къэшIэгъоягъэп. Зэ-тIо пэуцужьынхэу 
зызыщэигъэхэри нэрылъэгъугъэх. Ахэджэго Даур гъогу 
къытезыщэгъэ Iофыр нафэ къафишIыщтмэ джары къезымыгъэшIыщтыгъэр. Мыуцухэщтыгъэр ныпчэдыжь Абдзэхэ 
гъогу техьажьыгъэ Некрас Тим. Зыщыщ лъэпкъым зи 
къыригъэлыщтыгъэп. 
Нэгъоим адыгабзэ ебгъашIэмэ укъигъэгущыIэжьыщтэп, 
Ахэджагор щхыпцIыгъэ, зыфаIорэр шъыпкъэ. Ар Некрас 
Тими идагъоу къычIэкIын, ащ сырыгущыIэжьрэп. Адэ, 
зихьакIэщ сызэрыс Занэ Сэфэрбый сыд зилIэужыгъор? 
Пчэгум тыркухэр къырегъэстыхьэх, урысмэ къащэтхъу. 
ТхьагъэпцIыгъэ Iоф хэлъа? Хьауми ыгу афилъыр къеIуа? 
СызэрэхаплъэрэмкIэ, ыгу къыдеIэу мэгущыIэкIэ сенэгуе. 
Арымырмэ щысмэ апэуцужьэу хэта езгъэзыгъагъэр? 
Занэр урыс пый сIозэ, гъэшIэгъоны сызэрихьылIагъэр. 
Мыщ нахь гущыIэгъу-упчIэжьыгъо дэгъу згъотынэп, зыуж 
сыкъызэрагъэхьагъэр фэсIотэн, нахьышIу зэрэхъущтым 
тегупшысэн. Хьауми Бастыку, Хьагъур Нурмыхьамэт дэжь 
сэрэкIори, ТIарикъ Субаш тикъотэгъоу Шапсыгъэ муртазыкъхэр къэтэрэугъоиха? КъыздезгъэштэнылI Шапсыгъэ 
имысэуи щытэп. Ахэмэ Занэ Сэфэрбый къагоуцомэ, 
сыкъэзыIофтагъэмэ яIоф къикIынэу къысщэхъу. Ахэмэ 
яIоф къикIмэ, сэ сиIофи нахьышIу мыхъумэ, дэи хъущтэп. 
Дунай хьылъэу тызтетымкIэ, зиунагъо бэгъон, тыжьын 
чапычми уасэ иI, уакIыб дэтыщтхэми ящынагъо птетыщт. 
Джары Хьаджэмыкъохэри, нэмыкI пщыхэкIхэри зэрэпсэухэрэр. ПщыцIэ уимыIэми, мылъкум пщы уишIыщт. Еплъ 
тэ, Ахэджагохэм, Хьагъурхэм, къытэхъулIагъэр, Бзыикъо 
заом Арсэй купыр хэбаикIи, тэ тыхэунэхъуагъ. Тяти, тятэш 
Андзаур тхьамыкIэри, Хьагъур зэшхэри хэкIодагъэх. 
ФэкъолIышIу Арсэижъ икуп сыщамыгъэIэжьы, Бастыку 
сыдамыгъэсыжьы хъуи, Бжъэдыгъу лъэныкъом сшъхьэ 
сагъэхьыжьыгъэ. Нурмыхьамэт ятэ Хьагъур Мосэ тхьамыкIэм фэд, нэепсыежъмэ зэрапыщытышъурэр къызгурыIорэп. Мафэ къэс мохэр сэрэлъэгъуи, сызэкIокIын!..
Джы, Iофыр зэрэхъурэмкIэ, Занэр къыскъоуцомэ, 
Шапсыгъэ зыгорэу сыщыхъун, абдзэхэ жэкIэ-пакIэхэр 
сшIэрэп нахь... Юсыф-ефэндым ымыгъэдаIохэмэ, ахэр 
зыгъэдэIон дунаим къытекIынэпщтын. Iофым лъапсэ 
Шапсыгъэрэ Нэтыхъуаерэ щыфэтшIымэ, абдзахэхэр, тэ 

--- Page 39 ---

кIожьыных, къеуцолIэщтых. Бжъэдыгъухэр армэ, урыс 
нэгу хъужьыгъэхэу Пшызэ зэпырэплъых.
ЦыхьэшIэгъу Сэфэрбый ышIынэу Ахэджагом тыриубытагъэми, бысымыр хьакIэщым къызчIэхьажьым тебэнагъэп. Къуматыр чылэ къэбар зытIумэ затегущыIэхэ уж, 
фэсакъэу къыригъэжьагъ: 
- Сэфэрбый, тыгъоспчыхьэ Некрас Тимэ зэгобгъэуты 
пэтыгъ... Олахьэ сымышIэрэ ащ фэдизэу укъызхэкIыгъэмэ 
нэмыплъ афэпшIыныр... Сыгу илъыр пшIэпэщтмэ, зиусхьан, 
пшIосыушъэфынэп, къыосIон... Сигъэмэхъэшагъ...
- Некрас Тимэ урыскIэ олъыта?
- Адэ, зиусхьан, хэт? Адыгэ шъуз уиIэ пае адыгэ ухъушъунэп...
- Ар Тимэ зэхемыгъэх...
- Хьау, зиусхьан, хьау, ар сэ осэIо нахь, дунаим зэсIон 
щыIэп, Алахьэм ерэмыд,- Даур пчъэмкIэ плъагъэ, ымакъэ 
ыгъэушъэбыгъ,- фаемэ, сытырку, сынэгъой ерэIу, нибжьи 
ащ паеджэ, Алахьэм ащ нахьрэ къин къысферэмыхь, Тимэ 
ыгу хэзгъэкIынэп, ащ ыгу хэзгъэкIыгъэри Некрас Мишкэ 
тхьамыкIэм ыгу хэзгъэкIыгъэри тIури зы, хэзгъэкIырэми 
фэсыдэнэп.
- Тэрэз, Даур, тэрэз. Къыбдесэгъаштэ. Джары сэри 
тыгъоспчыхьэ Тимэ ыгу зыкIыхэсымыгъэкIыгъэр. УрысхэмкIэ Тимэ регъэлыящэ,- егупшысэ фэдэу заулэрэ Сэфэрбый 
щыси, хьакIэм къыIуагъэмэ задырегъаштэ уж, къыпидзэжьыгъ.- Урысхэр, Даур, тэ зыгорэ тэIо шъхьакIэ, 
лъэпкъышхох, тыркумэ ябгъэпшэн, апэуубытын плъэкIыщтэп, тигъунэгъух, тичIыгухэр зэпэIулъых.
- Адэ ары, Сэфэрбый, адэ ары, зиусхьан,- Ахэджагор 
къэгушIуагъ, къэпсынкIагъ.
- Сэ тыркухэри, урысхэри зыфэдэхэр сымышIэу щытэп. 
ТIуми сафэлэжьагъ, сафэшъыпкъагъ. Джы мары къэзгъэзэжьыгъэу Къуматыр сыдэс, Зэнэ хэпIэжъыр зэкIэсэугъоежьы. УичI, уихэпIэжъ фэдэ, Даур, щыIэп. Сыгу 
забгъэрэ цIыфи дунаим тэтэп, сыгу зыщыхагъэкIыгъэ 
чIыпIи, сызщагъэцIыкIугъэ мафи къысфыхэмыкIыгъэу 
сIорэп, сыгу зыщышIугъэри нахьыб. Ау адыгэмэ лъэпкъ 
купэгъур зэрэзэпакъудыирэр сыгу къео. НахьылIыр язэрэгъашIэрэп, чылэпщ пэпчъ хэгъэгупщэу, хэгъэгу пачъыхьэ 
хъугъэу зелъытэ. Шапсыгъэхэр, абдзахэхэр, убыххэр, 
бжъэдыгъухэр, кIэмгуехэр, модыкIэ щэрджэсхэр, къэбэртаехэр... Хэгъэгу псау тэхъури тэ...

--- Page 40 ---

- Тэхъу шъхьаджэ, Сэфэрбый, шъыд тишIуагъ...- Даур 
бысымым дырегъаштэ, къапIо пшIоигъор къаIо ыIозэ, 
ынэгу кIэплъэ.- Джа уиIуакIэу тыкупэгъу зэдемыгъашт...
- Джары, Даур, джары тыркухэри урысхэри къызэрэтэплъхэрэр. Зы пщы тиIагъэмэ, нэмыкIынэкIэ къытэплъыщтыгъэх.
- Адэ, Сэфэрбый, тыркумэ адыгэхэр урысмэ зэраращагъэр шъыпкъа? - Iофым зи химышIыкI фэдэу Ахэджагом зишIыгъ.
- Шъыпкъэ,- зыми зышъхьэ фыримыхыщтыгъэр 
Сэфэрбый кIэкIэу къыушыхьатыгъ, етIанэ, зыгорэ дешIэ 
пIонэу, еупчIыгъ: - УкъыздикIрэ Бжъэдыгъу лъэныкъом 
ащ фэдэ къэбар илъба?
- Имылъы мэхъуа, Сэфэрбый. Къихьагъэхэу пытэпIэ-плъапIэхэр щашIых. Ущыгъуазэба?
- Сыщыгъуаз. Шапсыгъэ шыухэр урыс пытапIэхэм 
зэрякIугъагъэхэри зэхэсхыгъэ, нэбгырэ заули алъ щагъэчъагъэу аIуагъ. Аущтэу зыкIэхъурэр ошIа, Даур? Урыс 
пачъыхьэр, тырку пачъыхьэм сыпылъэп, адыгэмэ тэрэзэу 
къадэзекIорэпышъ ары. ЦIыфкIэ тилъытэщтыгъэмэ, тичIыгу 
къимыхьэзэ, игухэлъ къытиIощтыгъэ.
- Пачъыхьэм ымышIэнкIи мэхъуба, Сэфэрбый, урысыдзэм тичIыгу щишIэрэр?
- Пачъыхьэм ымышIэрэ Iоф, Даур, адыгэчIым щыхъурэп. Зэгорэм урыс пачъыхьэм гущыIэгъу сыфэхъунэу амал 
згъотыгъэмэ...
- Бескровнэ инэралым зыIубгъакIэ хъущтба?
- Бескровнэ инэралым зыIузгъакIэ сшIоигъу... ау...
- Бескровнэ инэралым, зиусхьан,- Сэфэрбый игущыIэ 
Ахэджагом IэкIихыгъ,- уадэжь сыкъиIофтагъ сэ... Шапсыгъэ, нэтхъуае, абдзэхэ муртазыкъмэ тхылъ къафысигъэхьыгъ... Занэ Сэфэрбый щыгъэгъуаз, сфетыжь къысиIуагъ...
- Ы-ы? Сыдэу адэ тыгъоспчыхьэ нэс игугъу къэмышIыгъ?
- Iофым рыкIотыр сымышIэу бащэ хасщэ сшIоигъуагъэп.
- Сыд ыIорэр Бескровнэ инэралым? ¬- зэрагъапцIэрэм 
хэшIыкI фыримыIэу, Сэфэрбый гуапэ щыхъугъ.- Къаштэ, 
къытфитхрэр сыд?..
- Муртазыкъмэ афэгъэхьыгъэу мыщ итым уезгъэджэнышъ, къызэрэпщыгугърэр гущыIэджэ къыосIонэу къысиIуагъ...

--- Page 41 ---

- Адэ дэгъуба,- къэIаби, тхылъыпIэ тхьапэр Iихыгъ.- 
ГъэшIэгъоны зэгорэм тырящыкIагъэу хъугъэмэ.¬- Ыгу 
рехьми ремыхьми умышIэнэу тхылъыпIэ тхьапэм нэкIэ 
Сэфэрбый рычъагъ, тыригъази, джыри кIиджыкIыжьыгъ.- 
Олахьэ сымышIэ мыщ муртазыкъмэ къыраIолIэщтыр... 
Къэтыугъоинхэшъ, ягъэлъэгъу...
Урысмэ къаIопщыгъэ Ахэджагом игухэлъ муртазыкъмэ 
зараIом, ящэнэрэ мафэм Къуматыр хэгъуашъхьэм, джау 
Мыжъоф гъэхъунэм дэжь, къыщызэрэугъоигъэх. Абдзахэ 
бэдэдэ къимыкIыгъэми, Шапсыгъэрэ Нэтхъуаерэ къарыкIыгъэр муртазыкъ тIокIиплIым къехъу. Ахэмэ абдзахэхэр 
захэбгъэхъожькIэ, зэIукIэм къекIолIагъэр шъэм блэкIы. 
Чылэ Iэгъо-благъохэми, нэбгырэ телъытэу, лIыжъ щырыщ 
къаращыгъ.
Бжыхьэ мэфэ шхъуантIэм ижьы чъыIэ зыхамыгъахьэ 
ашIоигъу пIонэу, шыухэр куп Iужъу хъураеу зэхэтых, 
гъэхъунэм зы лъэси къыщылъагъорэп. ЗэIукIэм хэлэжьэрэ 
нахьыжъхэр къэзыухъумэрэ шыу нахьыкIэхэми бгъу зырызыр зэлъаIыгъ.
Муртазыкъ зэIукIэр, инахьыжъыгъэ елъытыгъэу, ТIарикъ Субаш къызэIурагъэхыгъ. Субаш мыгумэкIэу шыр 
къахигъэкIоти, пчэгум къихьагъ, мыгумэкIыхэу, жьыбгъэм 
зэридзэрэ цые къуапэхэр лъэгонджэ къуапэмэ зырызэу 
ачIикуагъ, гумэкIыгъуи ынэгу къычIэмыщэу Iэр къыIэтыгъ:
- О джэмэхьат, тыкъызыфызэрыугъоигъэ Iофым 
тытэгущыIэнэу сэри, шъори хэшIыкI фытиIэп. КъаIо, Ахэджа гор, Iофэу къыддыуиIэр. Ахэджаго Даур Бжъэдыгъу 
къекIы, фэкъолIышIумэ ащыщ. КъэпIон хъумэ, шапсыгъэхэкI, Бастыку икIыжьи Бжъэдыгъу кIожьыгъэмэ ащыщ. 
ТэгъэдэIу, Ахэджагор, Iофэу къытфыуиIэм.
Муртазыкъ зэIукIэр Субаш къызэрэзэIуихрэ шIыкIэм 
ыгу емыIоу Ахэджагор къэщтэуIугъ. Апэрэ плъэгъум 
щегъэжьагъэу ыгу римыхьрэр шыумэ язэхэтыкI. КъыздикIыгъэ лъэныкъор раушъхьафэу шапсыгъэр - шапсыгъ, 
нэтыхъуаер - нэтыхъуай, абдзахэр - абдзах.
- О зиусхьан, о Занэ Сэфэрбый,- къызэрэугъоигъэмэ 
джа зыр арыти пщэу ахэтыр, ишъхьэкIафэ къафыхигъэщэу 
Ахэджагом игущыIэ къыригъэжьагъ,- о джэмэхьат, олахьэ 
згъэлъэпIэрэ Iоф муртазыкъ зэIукIэм сэ фысимыI, адыгэчIым къихьэгъэ урысыдзэм ипащэ къысэлъэIугъэти, мы 

--- Page 42 ---

тхылъыр шапсыгъэ, нэтхъое, абдзэхэ муртазыкъмэ афахь 
къысиIуагъэти, Iофы зезгъэшIыгъ нахь...
- Тхьамэтэ маф,- абдзэхэ шыумэ зыгорэ къахэджыкIыгъ, Ахэджагор плъэмэ, Некрас Тим ары,- лIыкIом упчIэ 
есты сшIоигъу, Iизын къысэт.
- КъаIо, Тим.
- ЛIыкIо узышIыгъэ мыжыкъмэ къулыкъу афэошIа 
хьауми яхьатыр олъэгъуа?
- Ащ фэдэ Iоф щыIэп,- къеупчIыгъэр зэринэIуасэр 
щытмэ аригъашIэ шIоигъоу, Ахэджагом ыцIи къыриIуагъ,- 
ащ фэдэ Iоф щыIахэп, Тим.
- Адэ сыдэущтэу укъаIофтэнэу хъугъа? - нэтыхъое 
лъэныкъомкIэ нэмыкI гори къиупчIыкIыгъ.
- ТичIы къихьагъэ урысхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу 
тхьамыкIагъо къыдэзгъэтаджэ сшIоигъопти, къиныр 
зытеслъхьажьыгъ...- пчэгум шъхьакIо къыщысямыгъэх 
къыригъэкIэу, Сэфэрбый дэжькIэ Даур плъагъэ.
Ахэджагом зэрифэрэ Iофым шъыпкъи, пцIи зэрэхэлъыр 
къызэрэугъоигъэмэ къагурыIоу ригъэжьагъ, ар къыраушыхьатэу нэбгырэ заулэ чIыпIэ-чIыпIэмэ ащыщхыгъ. 
Шъубыяур къыригъэкIэу Субаши Iэр ыIэтыгъ.
- ТхылъыпIэм къерэдж хьакIэр!..- кIэнэкIалъэ къешIмэ 
умышIэнэу джыри зыгорэ шыумэ къахэджыкIыгъ.- Сыдэу 
зежъугъэукIыхьыра!..
- Къеджэнэу мыжыкъ тхылъыбзэ ешIа?! - шапсыгъэ 
шыумэ акIыбкIэ нэмыкI гори къыдэджыкIыгъ.
- Тыркубз мыр зэрэтхыгъэр...- тхылъыпIэр Ахэджагом къыгъэлъэгъуагъ.
- Тытыркоп тэ, тыркубзэ тхылъ къытфарагъэхьынэу!..- 
джыри Некрас Тимэ уцурэп.
- Тихэгъэгу яIоф илъэп, ерэкIыжьых!..- зэпеожьхэзэ, 
шыу заулэ къыхэкуукIыгъ.
Муртазыкъ зэIукIэм шIу къызэримыкIыщтыр джырэп 
Сэфэрбый къызыгурыIуагъэр, къызэрэугъойхэ зэхъур 
ары. Урысхэр адыгэчIым къызэрихьагъэхэр адыгэмэ зэрямыгуапэр мафэ къэс Iоф зэфэшъхьафкIэ къэлъагъо. 
ХьакIэщхэм, урамхэм, кIапщэхэм, нысащэхэм, хьадагъэхэм 
ащызэхэохы. НэбгыритIу ажэ зыщызэIукIэрэм ащ нахьрэ 
Iоф яIэп.
Мыщ фэдэ зэIукIэ шIыкIэкIэ, Сэфэрбый ыIуагъ, мы 
Iофым зи хэпшIыхьан плъэкIыщтэп. Адыгэмэ къазэрэшIошIэу Iофри щытэп. Урыс лIышъхьэмэ саIумыкIэу гухэлъэу 
сшIыгъэр къикIыщтэп. Мы купыр къыпкъомыуцоу, кIыбдэт 
къыпфэмыхъоу гухэлъым пкIэ иIэщтэп. Ярэби, сыда шъуIуа 
Хъанджэрые иIоф рыкIуагъэр? Къыдэмыхъугъэу чылэм 
къыгъэзэжьыгъа? Аущтэу иIоф хъугъэмэ, сэ морадэу 
сшIыгъэри лъэпсэнчъэ. Зэгорэм зыIугъэкIэгъэн фае. Ыгу 
илъыр тхьагъэпцI лъэпкъым уимыгъашIэми, сызфае горэ, 
сызэгуцэфэн горэ къыкIэкIэсхын. Ар урыс лIышъхьэмэ 
заIусымыгъакIэзэ сшIэн.
Сэфэрбый игупшысэмэ зэрахэфагъэм фэдэу псынкIэу 
къахэужьи, къэзэрэгъэбырсырыгъэхэр ыгъэIэсэнэу пчэгум 
ихьагъ, зэрэпщыхэкIыр муртазыкъ зэфэсым аригъэлъэгъоу, быяужьыфэхэ яжагъ, тIэкIу тыригъашIи, яджагъ:
- Джэмэхьат, шъуигумэкI зыфэдэр сымышIэу муртазыкъ зэIукIэм сыкъэшэсыгъэп. Непэ адыгэхэм лъэхъан 
хьылъэ тыхэт. Тпшъэ къифагъэм ихьылъэ Алахьыри щымыгъуазэу щытэп. Арышъ, джэмэхьат, лIыкIо къытфашIыгъэ 
Ахэджагом къыхьыгъэ тхылъыпIэм итым сыщыгъуазэп, 
ащкIэ Алахьыфор сишыхьат,- гуцафэ сябгъэшIыкъон нэкIэ 
фыриIотыкIэу Ахэджагом дэжькIэ плъагъэ,- къытфырагъэхьыгъэм итыр тымышIэу сыд зыкIядгъэхьыжьыщтыр! 
Къаштэ, Ахэджагор, тхылъыпIэр. Некрас Тимэ ыIорэр 
шъыпкъэ, тытыркоп тэ, къышъуфызэсыдзэкIын,- ымакъэ 
тIупщыгъэ-мытIупщыгъэу, пэблэгъаIомэ зэхаригъэхэу 
тхылъыпIэм рычъагъ, етIанэ IэхъомбитIум дэлъэу ыгъэлъагъозэ, ариIуагъ.- Мы тхылъыпIэм, джэмэхьат, итыр 
мыры. Къэзытхырэр Паскевич-Эриванскэ инэралыр ары. 
Урыс-тыр ку зэо ужым, Эдирнэ къалэ щыIэгъэ зэшIуныгъэзэзэгъы ныгъэм къыхэкIэу, Тыркум адыгэ шъолъырыр - хы 
ШIуцIэ Iушъом щегъэжьагъэу Пшызэ сэмэгу нэпкъ диIыгъым 
щыкIэкIыжьэу - Урысыем ритыгъэу, пачъыхьэ Iумэт тыхъугъэу еIо. Урыс пачъыхьэ быракъым шъучIэтэу, тиIо шъухэлъэу, тишIэ шъухахьэу (аужрэ гущыIитIур ежь Сэфэрбый 
хигъэхъуагъ) шъупсэунэу, шъуешIун фаеу еIо. КъытэмышIурэм, пачъыхьэ намыс зимыIэм хэгъэгу хабзэкIэ 
тыпыщытыщт, Iашэри дэтIыгъыщт... Джары, джэмэхьат, 
муртазыкъ зэIукI, мы тхылъыпIэм къыIорэр.
ЗэIукIэр къэзэрэгъэкууагъ:
- Ащ фэдэ мэхъуа!..
- Сыд пачъыхьэ быракъа!..
- Шъуеу ащ фэдэ къэбар къытфэзыхьыгъэм!..

--- Page 43 ---

Мыжъоф гъэхъунэм къилъэдэгъэ шыумэ IэжэкIо 
шыухэри апэгъочъыгъэх. ТIарикъ Субаш Iаби, Ахэджагом 
ишыIупIэ ыубытыгъ, адырэ Iэр зышъхьащиIэтыкIыгъ:
- ШъушIэрэр емыкIу, адыгэ зекIуакIэп, джэмэхьат! 
Мыр Iофтабгэ. Къэбарэу къыхьыгъэр шъумыдэмэ, къэзыIофтагъэмэ шъуимыдэ аферэхьыжь. Зэхэоха, Ахэджагор? УкъэзгъэкIуагъэмэ плъэгъугъэмрэ зэхэпхыгъэмрэ 
яIотэжь. Удэ,- Субаш къамыщыпэр бжъэдыгъу гъогу 
лъэныкъомкIэ, Георг-Афыпс къэзэкъ пытапIэмкIэ ыгъэлъагъозэ,- шыуитIу гъусэ фэшъушIи, Ахэджагор къыздикIыгъэмкIэ жъугъэкIотэжь...
Ахэджаго Даур шыуитIум гъогу зытыращэжьым, 
щытмэ ащыщ шъхьэр къыIэтэу лъыплъагъэп. Хэти гухэкIэу 
иIагъэр икъэбар гомыIу. Аущтэу тыркухэмрэ урысхэмрэ 
къазэрэдэзекIуагъэхэр зыфахьын ашIэщтыгъэп. Муртазыкъ 
зэIукIэм зэримыпэсыжьыщтыгъэр урыс лIышъхьэмэ ащыщ 
къахэмыхьэу адыгэ лIыкIо къазэрэфашIыгъэр ары. Джар 
аIомэ кIаIотыкIыжьзэ, муртазыкъ зэIукIэр щэджэгъо кIахэ 
нэс зэхэтыгъ, къяхъулIагъэм емызэгъхэу зэхэкIыжьхэу 
аублагъ.
- Ашъыу, ар Iофэп,- зэбгырыкIыжьхэрэм ащыщ горэм 
къыIуагъ,-а мыжыкъхэрэп тыгу зэбгъэн фаер. Тырямыеу 
тызыщэгъэ Тырку лъэпэбыхъур ары.
- Урысхэри шIугъэмэ, ямыер аIахыщтыгъэп,- Некрас 
Тими къыпиупкIыгъ.- ЦIыфыгъэ зимыIэм цIыфыгъэ егъэгъотыгъуай.
Шапсыгъэ зэIукIэм Ахэджагор къызикIыжьыгъэ мэфищым ылъэгъугъэмрэ зэхихыгъэмрэ ынэгу кIэкIыщтыгъэп, 
шъхьэм икIыщтыгъэп муртазыкъмэ зыкъызэрэфашIыгъэр. 
Ахэджагом шIошъхьакIуагъэми, адыгэмэ ячIыгу, янамыс 
къызэраухъумэжьрэм дырегъаштэ.
Адэ тэрэзба, ыIуагъ, аущтэу умызекIомэ, хэта уасэ 
къыпфэзышIыщтыр? СыкъэкIожьыфэ тхылъыпIэу сIыгъыр 
къэзэкъыжъмэ агъэхъокIыгъ. Хьайнапэ адыгэ пашъхьэм 
зырязгъэшIыхьагъ. СыдынэкIэ муртазыкъмэ саIуплъэжьыщт 
джы?.. Сикъэбари Бжъэдыгъу къагъэсыжьын... Некрас 
урысхэкIым фэди адыгэхэмкIэ сыхъушъугъэп... Еплъ ащ 
ыIощтыгъэм!.. СызэрэхаплъэрэмкIэ, ащи адыгэмэ агу 
къещэфкIэ сенэгуе?..
Ахэджагом Екатеринодар афихьыгъэ къэбарым ишъыпкъапIэ ашIэу къычIэкIыгъ. ТэшIэ къырамыIуагъэми, зэрэщыгъуазэхэмкIэ гуцафэ афишIыгъ. Хэт шъуIуа къэбарыр 
къафэзыхьыгъэр? Адыга? Урыса? Джа упчIэр шъхьэм 
имыкIэу, ылъэгъугъэри зэхихыгъэри афиIотагъ.
- Адыгэхэр къытфаехэп, ара?..- Бескровнэ инэралыр 
шъхьаныгъупчъэм кIэрытэу къызэупчIэкIыгъ, етIанэ зыкъызэригъэзэкIи, псынкIэу къыпидзэжьыгъ: - Сыдэу пшIын, 
къысфэгъэгъу, Ахэджэго зиусхьаныр, тэри тышъуфэе 
дэдэп... Ау хы ШIуцIэ Iушъор, Пшызэ шъолъыр тищыкIагъ,- 
зиусхьанмэ сащыщэп Ахэджагом ыIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, 
къымыгъэгущыIэу инэралыр къеупчIыгъ: - Абдзахэ урыс 
унагъо ис зыфаIорэр шъыпкъа?
- Шъыпкъэ, Некрас унагъо ДэхапIэ дэс,- Тимофеймэ 
шIэ къэбархьыжьэу яIэр, Ахэджагом ышъхьэ къилъэдагъ.- 
Зи епIолIэнэп, лIы шIагъу...
- Адыгэхэр къытфаехэп, ара?..- къыраIорэм инэралыр 
пымылъэу ыIогъагъэр джыри зэ къыкIиIотыкIыжьыгъ, бэ 
тыримыгъашIэуи, нахь мэкъэ шъабэкIэ, ежь зэриIожьрэм 
фэдэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Армэ зыхэхьагъэхэр дзэкIэ 
тякIун...
IV
Шъхьэзэкъо гупшысэ дэдэ мыхъуным пае, ныбжьым 
емыпэсыгъэу, Сэфэрбый заулэрэ Къэрбатыр гущыIэгъу 
ышIыгъ, Нэтыхъуае бгылъэм къыхэкIыфэхэкIэ зэдэуагъэх, 
зэшIужьыгъэх. Тымрэ къомрэ, яIо зэтемыфэ дэдэми, 
ягупшысэ зы лъапс. Муртазыкъмэ афэдэу урысыдзэр 
адыгэ чIым къырамыгъахьэ ашIоигъоми, пыи урысхэр 
ашIынхэ фаехэп. Сыдэущтэу уичI птезыхрэм пыи уфэмыхъущт? Сыд фэдэ шIыкIэкIэ упэгъокIыщт? УпчIэм ыуж упчIэр 
къэтэджы. Зэм муртазыкъхэр, зэм къэзэкъ пытапIэхэр 
инэплъэгъу щызэпэкIэкIых. Зы джэуапым нэмыкI джэуап 
къыхэкIы. Ахэмэ зымафэ убыхыпщ Бэрзэдж Джырандыкъо къыриIогъэгъэ гущыIэхэр къахэхьажьых. Ежь Сэфэрбый игухэлъ шъыпкъэ убых пащэм шъхьэих фимышIыгъагъэми. Джырандыкъо иIо нэфагъэ: "УиIанэ урысхэр 
къызыпэбгъэтIысхьэкIэ, уиIэнашъхьэ къыпшIудэкIоещтых, 
ари имыкъоу укъыIуадзыщт..."
Бэрзэджым ар еIомэ, зэрэ Убыхэу аIуагъэкIэ лъытэ. 
Сыда шъуIуа ащ фэдизэу ыгу урысмэ зыфябгъагъэр? Ар 
зыIорэр тыркуми афэшIу дэдэп. Ау етIани ихьажъ-гужъ 

--- Page 44 ---

урысхэмкIэ нахь гъэзагъэ. Ахэр зэкIэ зыпкъ къикIыгъэр 
Серебряков Гъэзар иIумэтхэр ары. Шапсыгъэ, Нэтыхъое 
хыIушъор фимыкъоу Убых хыIушъо нэпкъри зэпигъэIыкIыгъ. ЫмыуплъэкIоу зы къухьэ блигъэкIрэп. Гыны, пцIашIо, 
Iашэ зырилъагъокIэ, пачъыхьэм иунашъокIэ мэзекIо - 
къухьэр хабзэм еубыты. Пачъыхьэ унашъом Гъэзар блэкIот 
зэрэфимышIрэм иягъэ убыхмэ якIы. Ахэмэ язакъоп, 
хыIушъом Iус адыгэхэми, къушъхьэм хэсхэми, шъофым 
исхэми Бэслъыныий, Къэбэртаий ащыкIэкIыжьэу язэрар 
арахы.
Мы IофымкIэ Бэрзэджыр, Сэфэрбый ыIуагъ, уцогъу 
шIыгъуае, зыфыхэсэгъэпсым, къэмапэу зиупэпцIыгъ. Ащ 
изакъоп, абдзахэми ясэ къырахы, Цэй Хьатырбай нэмыкIэу 
уздэгущыIэни, цыхьэшIэгъу пшIыни исэп. Некрас Тим 
нэмыIэмэ, уекIуалIэ пакIо, уебгъукIони плъэкIрэп. Сыд 
фэдизэу иадыгагъэ егъэпытэми, урыс хэкI, игъэпсыкIэ-IуакIэхэр пшIошъ хъухэрэп, уедэIузэ ощхыпцIы. БжъэдыгъукIэ 
Хьаджэмыкъопщхэр пIонти, угу илъыр япIуагъэкIэ, ежьмэ 
агу илъыр уагъэшIэщтэп, къыбдырагъаштэзэ, зыфаемэ 
уарагъэгъозэщт. Ау ащ къикIрэп урыс лъэныкъомкIэ агу 
мыгъэзагъэу, ышъхьэ къырамыхми, Пшызэ зэпырэкIых. 
Хьаджэмыкъо Батчэрые ятIонэрэ Екатеринэ урыс пачъыхьэм дэжь, Бытырбыф, зэрэкIогъагъэр сыдэущтэу адыгэмэ 
ашIоуушъэфын плъэкIын? КIэмгуе Болэтыкъохэри тхьа гъэпцI 
лъэпкъых. Бэ дэдэрэ сарихьылIагъэп, ау абдзахэмэ 
зыфаIорэм шъыпкъэ хэлъ, яшашитыгъэ зэ-тIо сшъхьэкIэ 
яслъэгъулIагъ. Аущтэу щытми, ахэмэ заIусымыгъакIэ 
хъущтэп. Купэгъур зэпэткъудыин нахьи, хэти ихьилагъэ 
зыщигъэгъупшэни, зы Iорэ зы шIэрэкIэ тызэдэпсэун фае. 
Джар тигупшысэу тыпсэугъэмэ, непэкIэ къытэхъулIэрэр 
тфэIэкIыбыщтыгъэ. Бэслъыныий, Къэбэртаий ихьагъэмэ 
иягъэ къэкIощтэп. Зы зытшIынышъ, тилIышъхьэ типащэу 
хэгъэгу шъхьафкIэ тыбдэпсэущт урыс пачъыхьэм рязгъэIон 
слъэкIыгъэмэ дэгъугъэ. Адыгэ лъэпкъмэ ар амыIоу сизакъоу 
сIокIэ къикIын щыIэп. Ар къыгурыIуагъэу Хъанджэрые 
зиушъэфи тIысыжьыгъэкIэ енэгуягъо.
- Лъэустэнхьаблэ тынэсмэ, тэплъын Хъанджэрые 
зызэришIрэм, къытиIорэм,- Сэфэрбый исэмэгубгъукIэ 
къыгот Къэрбатыр феплъэкIыгъ.- Зи къышъосIонэп ыIоу 
зызэтыриушъафэми, сикIал, къызхэмыгъэщ, ынэмэ къаIон. 
СшIошъ хъурэп урыс пачъыхьэмрэ Хъанджэрыерэ азыфагу 
тымышIэрэ шъэф дэмылъэу...

--- Page 45 ---

- Ущэгугъа, тят, къыбдыригъэштэнэу? - ятэ зыуж 
ихьэгъэ Iофыр къыдэхъумэ зэрэшIоигъор Къэрбатыр 
къыхэщыгъ.
- Ыгу рихьыщта Iори къэупчI, сикIал,- Сэфэрбый ыкъо 
нэ фабэкIэ IугушIуагъ,- "къыбдыригъэштэщтыр" зыщыгъэгъупш. Ежь къыдэмыхъугъэр нэмыкIым къыдэхъуныр 
зыми игопэщтэп. Мы тызфакIорэр, сикIал, хэтмэ ащыщэу 
пшIошIра?
- Лъэустэнхьаблэ дэс бжъэдыгъупщмэ ащыщ.
- Ухэукъо, Къэрбатыр. Ахэр бжъэдыгъупщхэп, адыгэпщхэп.
- Адэ сыд?..- Къэрбатыр зэхихрэр егъэшIагъо.- Хэт 
ахэр?..
- Ахэр нэгъоипщых. Къырым лъэныкъом къикIыгъэх. 
Яадыгабзи, яадыгагъи упымылъ. Адыгэ шъуашэ ащыгъми, 
адыгэ гъомылэ яунэ щызэрахьэми, ахэмэ адыгэгу акIоцIылъэп. ШъорышIыгъэр къызхамыгъэщэу зыхэсмэ захагъэгъуащэ.
Зэхихрэр ыгу къеоу Къэрбатыр ятэ феплъэкIыгъ. 
Хъанджэрые раIуалIэрэр ащыгъум Некрасми япIолIэн 
плъэкIыщтба? Ахэри адыгэхэп, джы къызнэсыгъэми урыс 
лъэкъуацIэр ахьы, адыгацIэмэ адакIоу урысыцIэхэри ясабыймэ афаусы. Тятэ аущтэу ыIомэ, сыдэущтэу Марие 
хъущт?.. Сыдэущтэу Некрас Тими ыгъэныбджэгъура? 
Къэрбатыр ащкIэ ятэ еупчIы шIоигъуагъ, МариекIэ гуцафэ 
ышIыкъомэ ыIуагъ. ИмыщыкIэгъэ гуцафэ яти фишIынэу 
фэягъэп. Аущтэу Хъанджэрыий щымытыгъэмэ тятэ зи 
риIолIэныгъэпи ыIозэ, Некрасхэм афэгъэхьыгъэу джыдэдэм 
шъхьэм къихьэгъагъэр зыщигъэгъупшэу, зэушъыижьы. 
Iэпкъ-лъэпкъ зэхэтышIоу пкъы ищыгъэ пытэкIэ онэгум 
къищрэ тым еплъышъ, гушхуагъэр къытекIо. Джа шъэф 
плъакIэмкIэ яти ыкъо феплъэкIы. Гъогу гумэкIыгъо гупшысэхэри щэгъупшэх. Нэр тыримыхэу еплъыщтыгъ шъхьакIэ, 
лIыпкъым иуцорэ шъаор ымыгъэукIытэжьэу шыр нахь 
ригъэлъэкIоныгъ. Ау ащи къыубытыгъэп, джыри зэ феплъэкIыжьыгъ. Шъаом ионэ исыкIэрэ ишхомлэкIэ IыгъыкIэрэ 
"лIы хэкIыщт мыщ" Сэфэрбый ригъэIуагъ. Ардэдэми, 
къыздизыгъэр ымышIэу, нэгуплъ пшъэ ищыгъэ-тхы ищыгъэу, игупшысэмэ Исмэхьилэ шапсыгъэр къахэтэджагъ. 
Нэ IаекIэ сипIур укъемыплъ къыриIорэм фэдэу ащ ыкIыбкIэ Хърозэр-пашэри дэтыгъ. Ар имыкъоу лIыжъым ишъуз 

--- Page 46 ---

ныбжьыкIэ Хъури-хъануми лIымрэ Исмахьилэрэ азыфагу 
къыдэплъыкIыгъ. Сыд сэIо мищыр, синэплъэгъу къыхэмыхьэ 
мыхъунэу зэрэсищыкIагъэхэр ыIуи, Сэфэрбый зыкъишIэжьыгъ, зисурэт ынэгу къыкIэуцогъэ нэбгырищым 
азыфагу дэлъ къэбарми шъхьэр дырыригъэзэкIыгъ...
- ТызфакIорэмэ, сикIал,- Сэфэрбыий зытегупшысыкIыгъагъэм къыпидзэжьыгъ,- нэгъоигу акIоцIылъми земыгъэгъап. Адыгэ щыIэныгъэм макIэп ащ фэдэу хэтыр. 
УмыгъэшIагъо, ащ нахь гъэшIэгъонхэми уаIукIэщт. Сэ ахэр 
спэкIэкIыгъэх, тпэкIэкIынэу къэтри макIэп.
- КъызгурэIо, тят. КъызгурымыIорэмкIэ акъылэгъу 
укъысфэхъун.
Бжыхьэ мафэр щэджэгъуапэм къиуцогъагъ шыуитIум 
шапсыгъэ чIыр зэпачи, бжъэдыгъу бгылъэ мылъэгэ чIым 
зехьэхэм. Тхышъхьэм еххи, кIэим дэкIхи, адырэ тхышъхьэм 
зытехьэхэм, сэмэгу лъэныкъомкIэ речъэкIэу Афыпси 
къэлъэгъуагъ. Сэфэрбыий зэбгъукIо зышIомыигъогъэ 
Георг-Афыпс пытапIэри, шы илъыгъо зыщыплIыкIэ унэсынэу 
джабгъу нэпкъым къытещы.
- НекIо, Къэрбатыр, гъогур ЛъэустэнхьаблэкIэ нахь 
чыжьаIоми, иджабгъукIэ тырекIокIын. Мо къэзэкъ пэIо 
шыгуплъмэ саIуплъэнэу сыфаеп. Ахэджэго Даур иIуагъэу, 
адыгэчIым тыщызэрагъэкIожьрэп.
- ТаIуплъэмэ сыд къытаIон, тичIыгу тытэт, тиуашъо 
ташъхьагъ,- Къэрбатыр къызщиIогъэ дэдэм мэз пырыпыцум къыхэкIи, къэзэкъ шыуищ апэ къиуцуагъ.
- Тэ шъукъикIра? Хэтмэ шъуащыщ? - къэзэкъ шыунахьыжъыр къэупчIагъ.
- Нэтыхъуае тыкъекIы, Бжъэдыгъу тэкIо,- къыпэуцугъэхэр Iогъу-шIэгъу Сэфэрбый ышIхэ шIоигъуагъэп.
- Хэтмэ уащыщ?
- Занэ пщымэ сащыщ. ШъошIэмэ, Занэ Сэфэрбый 
сцIэр,- къэзэкъ шыур къызэреупчIырэ шIыкIэр Сэфэрбый 
ыгу зэрэримыхьрэр къызхигъэщыгъэп.
- Ащ фэдэр тшIэрэп тэ, тшIэнэуи тыфаеп!..- къэзэкъ 
шыур къэIаби, Сэфэрбый ишыIупIэ къыубытыгъ,- Iашэр 
къызпышъухи, некIо пытапIэм.
- СишыIупIэ тIупщ! - ыкъо ыпашъхьэ къыщырашIэрэр 
Сэфэрбый шIошъхьэкIуагъ.- ПIэ скIэрых сIуагъэ!
Къэрбатыр ылъэгъурэри шIошъхьакIоу, ятэкIи зэримыпэсыжьэу ынэтIэбгъумэ лъы стырыр къяуагъ, кIочIэ 

--- Page 47 ---

Iэжагъэм онэгум къыриIэтыкIэу, шхомлакIэ къудыигъэмкIэ шыбгъэр чIым къытыриIэтыкIи, къэзэкъ шыум зыгуидзагъ:
- Зэхэпхыгъэба къыуаIуагъэр?.. ТIупщ шыIупIэр! - 
Къэрбатыр IэбгъукIэ къеуи, онэгум къэзэкъыр къыриутэхыгъ, шыри кIэбгъулъи, шъофым илъэдагъ.
- Къэрбатыр!..- шыуитIум къамэр къафырихыгъэу 
Сэфэрбый зелъэгъум, ыкъо еджагъ: - Модэ гъуим ечъ, 
сэ митIум сафэгъэзагъ!..
- Ащ фэдэ ашIэрэп, тят!..- шыбгъэкIэ Къэрбатыр 
зэом, ятIонэри риутэхыгъ, ящэнэрэми зыжэхидзэгъэ къодыеу ятэ къекууагъ:
- НекIо, Къэрбатыр!.. Къэзэкъхэр къызэрэфых!..
Гъуим хэчъхи, мэз Iапчъэм Сэфэрбыидхэр зычIэлъадэхэм, ауж итыгъэ къэзэкъ шыумэ алъэмакъэ кIодыжьыгъэ.
Заулэрэ чъагъэхэу, шыхэр рэхьатыжьыгъо зыщифэщт 
чIыпIэм Къэрбатыр плъэмэ, ятэ исэмэгу Iэнтэгъупэ лъы 
телъэу ылъэгъугъ:
- Тят, уауIагъа?!
- Мыра?.. Уанэм ибдзыгъэгъэ къэзэкъыр улъэбабэзэ, 
сIэнтэгъу сэшхуапэкIэ къепыджыгъ... Земыгъэгъап, сикIал, 
иягъэ къысэкIрэп.
- Ихьау, тят. УIагъэр тэгъэпхы,- зымафэ Марие къыритыгъэгъэ платыку шъабэмкIэ уIагъэр Къэрбатыр ыпхыгъ, 
фэсакъыпэзэ цые Iэгъопэ гъуанэри къырищэхыжьыгъ.- 
Олахьэ сымышIэ, тят, мырэущтэу цые Iэгъопэ гъуанэкIэ 
Лъэустэнхьаблэ тызэрэдэхьащтыр... УIагъэми уигъэгумэкIынба?..
- УIагъэри, цые Iэнтэгъури Iофэп, Къэрбатыр. Ащ 
фэдэ Iаджи мэхъу. Сэ сызгъэгумэкIрэр нэмыкI...
- СшIэ хъущтмэ, сыд, тят? - Къэрбатыр гумэкI нэгур 
къыпхъотагъ.
- Ащ шъэф хэлъэп, Ахэджагом фэсыдэгъагъэп 
шъхьакIэ, мырэущтэу тичIыгу тыщыбанэмэ, тыщызаозэ 
тызэритыщтыр сшIэрэп.- Пщыщым фэдэп, пщымыщым 
уичI ущиуплъэкIуныр, сыд Iоф зепфэрэр къыщыуиIоныр 
тхьамыкIагъу, сикIал...
Хъанджэрые хьакIэ зэриIэр зышIи къэкIуагъэхэри, 
къарагъэщагъэхэри, джау зэщтегъэоу къихьагъэхэри пщы 
унэм щызэхэсых. Адыгэ хабзэм къызэриIоу, пщыгъо чIыпIэр, оркъ уцупIэр, байкол щытыпIэр, ахэмэ нахьыжъыгъэнахьыкIагъэр дэлъытэжьыгъэу, хьакIэщым щаIыгъ. КъэгущыIэрэм пэпчъ джа адыгэ хэбзэ Iэдэб шIыкIэ-гъэпсыкIэр 
дызэрахьэ, шъхьакIэфэныгъэ-лъытэныгъэ зэфэшIыжьыр 
аIупшIэмэ ателъыщэба уигъаIоу зэупчIых, зэджэжьых. 
Гъомылэр Iанэм къырахьылIэми, тырахыжьми, зышхэхэ 
ужыми аIэхэр зэралъэкIыжьыщт IэплъэкIыр афащэи хъуми, 
шъхьагъырытхэми ар яшIыкI. Щысмэ анахьыкI нахь мышIэми, 
адыгагъэм ошIэ-дэмышIэ укъогъэ закъо къыхафэми ар 
къыхэмыщэу язгъашIэри, зыфашIэри Хъанджэрый. Ащ 
фэдэ къызыхэкIрэм щысмэ гу лъамытэу, ар егъэшIэрэ 
адыгэ хабзэм хэлъыгъэ фэдэу зашIы. ПшIэрэр тэрэз 
рамыIуапэми, ащ зи хэлъэп, пщыр хэукъорэп къырагъэкIэу, 
Iоплъыхьэх, IогушIох.
Бжъэдыгъу, кIэмгуе хьакIэщхэр Сэфэрбый ищыпэлъэгъухэп. Iаджри щагъэшIуагъ, щалъытагъ. Бэслъыные 
хьакIэщхэми арыхьагъ, къэбэртэе пщыхэми ахэхьагъ, 
нэгъой пщы хьакIэщми арысыгъ. Ау шапсыгъэ, абдзэхэ 
хьакIэщхэр бжъэдыгъу, кIэмгуе пщы хьакIэщхэм бэкIэ 
атекIых. ХьакIэщмэ IапIэу арылъыр, лэджэн-къумгъанэу 
къыщаштэрэр, гъомылэу щызэрахьэрэр, арэп язэфэмыдэныгъэ къэзышIрэр. ХьакIэщыр зиер, щызэхэс цIыфхэр 
арых зэлъытыгъэр. Адыгагъэм игугъу щыпшIыжьынэу 
ищыкIагъэп, ар пщи, оркъи, байколи, фэкъолIышIуи, фэкъолIи, пщылIи, хэти зэрыт чIыпIэм елъытыгъэу, ыгъэцэкIэн 
фае. Ар зыукъорэр адыгагъэм къыубытрэп. Адэ сыдэущтэу хъущт пщымэ аукъорэ, афагъэкIуатэрэ адыгагъэр? 
Ар сыд фэдэ адыгэ хабзэ къыдэзылъытэрэр?
Бжъэдыгъурэ КIэмгуерэ щызэрахьэрэ пщы зэфыщытыкIэ нэшIошIыгъэр, Сэфэрбый гукIэ щхыпцIыгъэ, шапсыгъэ, нэтыхъое, абдзэхэ хьакIэщмэ арылъэп. Пщы зэрямыIэм 
къыхэкIыкIэ, ащ фэди арылъын ылъэкIыщтэп. Занэхэр 
зэрэпщы лъэпкъхэр бэшIагъэ Нэтыхъуае, Шапсыгъэ, 
Абдза хэ защыгъупшэжьыгъэр. Адыгагъэр зэлъытыгъэр 
пщыгъэрэп, цIыфыгъэр ары. Ау етIани ар пщы-оркъмэ 
зэрахьэкIэ сенэгуе. Сыдэущтэу? Сэфэрбый игупшысэ упчIэ 
къыкIигъэщтэжьыгъ пIонэу ежь-ежьырэу зэупчIыжьыгъ, 
ау нэмыкI ошIэ-дэмышIэ гупшысэ хэхьагъ, нэмыкI упчIи 
къыпэтэджыгъ.
Тыадыгэ пэтзэ адыгагъэр зэрэтымыIыгъэу, Сэфэрбый 
ыIуагъ, нэгъой лъэпкъ Хъанджэрые ихьакIэщ щызэрахьэ. 

--- Page 48 ---

Ари гъэшIэгъонба? Тыда мыр дэдэр зыщыслъэгъугъэр? 
Ары, Некрас Мишкэ иунагъу, Тимэ ибын нэмыIэмэ, ушIокIыщтэп.
ГущыIэм хэтхэу заулэрэ Сэфэрбый нэплъэгъу шъэфкIэ 
Хъанджэрые фычIэплъыгъ. Нэгъой тэIо шъхьакIэ, ащ 
нэгъои гъи хэмылъыжь. Хьау, муары, ынэпэ къупшъхьэмэ 
къахэщы. Ари ежь зэрэнэгъоир пшIэ зыхъукIэ арыщтын 
зыхэплъагъорэр. Нэгу хъурэе фэкIыхьашъом пэкIэ тхъоплъ 
макIэр къытещы, IупшIэ мыIужъу-мыпсыгъуитIур нэ нэгъо 
чанхэр къызчIэщрэ напцэмэ адекIу. Зэгорэм адыгэ шъуашэр зытырашIыкIыгъэр ежьыр пIонэу пкъы ищыгъэм 
хэкIуакIэ, дышъэпс егъэшъогъэ тыжьын хьазырхэри сэе 
фыжьыр къыздэщрэ бгъэм къытещы. КъэмэкIы-къэлатыкIы тыжьыныфхэу адыгэ бгырыпх псыгъом пышIагъэхэри 
Iэнэ къуапэм къыкъощых. Мыщ фэдэ кIэлэ зэкIужьыр урыс 
пачъыхьэм идзэ хищэныр, байкол зыфишIыныр бгъэшIэгъонэу щытэп. Ау джы иIоф ишъыпкъапIэ зытетыр сшIэрэп 
нахь, ыIуагъ Сэфэрбый. Пчыхьэ реным урысмэ тарэгущыIэшъ, ыгу илъ шъыпкъэр тигъашIэрэп, адыгэ шъолъырыр 
къызфырикIухьакIыгъэм ехьылIагъэу, ар фыхэзгъэщыгъ 
нахь мышIэми, зи къыриIолIагъэп. Сыдигъуи зэрихабзэу, 
адыгэ къэбархэр, пшысэжъхэр, IорIуатэр сэугъои ыIуи, 
шъхьащыгущыIыкIыгъ.
Сэфэрбый игухэлъ щысмэ апашъхьэ ышъхьэ къыщырихынэу, ары пакIо, гуцафэ аригъэшIынэу фэягъэп, ар 
дэдэри Хъанджэрые ригъэшIэныр къыригъэкIущтыгъэп. 
Зыфэегъэ закъор ащкIэ бысымым итIэсхъапI. Бысымымрэ 
ежьырырэ къызэфэнэжьыхэмэ, къегъэжьэпIэ дэгъухэр 
нычхьапэ хьакIэщым щыхъугъэх, ягущыIэ-къэбармэ ападзэжьын.
- Олахьэ, хьакIэ,- щысмэ ащыщ горэм къыIуагъ,- 
къытфэгъэгъу, удгъэулэугъэм. Ори гъогу укъытекIыгъ, 
джацы нэмазри къэсы.
ХьакIэщым къылъихьагъэхэр зекIыжьхэм, джыри 
гъолъыжьыгъор чыжьагъэми, Сэфэрбый зэрэгугъагъэу 
иIоф хъугъэп. НэбгыритIур язакъоу къызызэфэнэжьхэм, 
бэрэ щымысхэу джацы нэмазым зэкIэрищыгъэх. Нэмаз 
ужым къызэрылъимыхьажьыщтыр къыригъашIэу "нэфлъэ шIу укъекI" Хъанджэрые къыриIуи, икIыжьыгъ.
Гъогуми, хьакIэщми щыулэугъэми, Сэфэрбый мычъыешъоу бэрэ пIэм хэлъыгъ. Бжъэдыгъу гъогум къыщяхъулIагъи, хьакIэщым щаIуагъи - зэкIэ Сэфэрбый ынэгу 
кIэкIыжьыгъ. Лъэустэнхьаблэ зыIус нэпкъ сэмэгумкIэ Пшызэ 
зэпырыплъи, Урысыем зыщиплъыхьагъ, Тыркуеми ихьагъ, 
БэслъыныекIи, КъэбэртаекIи плъагъэ, Гъурджым ихьагъ, 
Тифлиси дэхьагъ. ЗыгорэкIэ Паскевич-Эриванскэ инэралым 
дэжь кIомэ, риIощтмэ ягупшысагъ. ЕкатеринодаркIи, 
ШэнткъалэкIи ыгу щыIагъ.
Пчэдыжьым, бысымым ыпэ, Сэфэрбый къылъихьагъэр 
Къэрбатыр. Тыгъуасэ нэс зыгъэгумэкIыщтыгъэм къыкIэупчIагъ.
- УIагъэр сыдэу хъура, тят?
- ЗыхасшIэрэп, сикIал. Тыгъоспчыхьэ щысыгъэмэ цые 
Iэгъопэ зэIытхъыгъэр зэрашIозгъэбылъыщтыгъэр ары 
умыIощтмэ...
ХьакIэщ лъэгуцэмкIэ лъэмакъэ къэIугъ, унэм Хъанджэрые къихьагъ:
- Шъуипчэдыжь шIу. Шъыдэущтэу нычэпэ ухъугъ, 
хьакIэ?
- Тхьауегъэпсэу, Хъанджэрый. Нычэпэ сытынчыгъ. 
Алахьым тынчыгъорэ рэхьатыгъорэ нэмыкI шъуиунагъуи, 
адыгэ шъолъырми рерэмыгъэлъ, Хъанджэрый. Тирэхьатыгъо, адыгэмэ ярэхьатыгъо къэзыукъорэ Iофыгъоу 
къытфыкъокIыгъэр Алахьым псынкIэ къытфешI,- Сэфэрбый къызфэкIогъэ Iофым ыцыпэ къызэрэригъэжьагъэмкIэ 
гуцафэ ригъэшIэу, ыкъо нэплъэгъу шъэф фидзыгъ.- Адыгэ 
лъэпкъыр, Хъанджэрый, ори умышIэу щытэп, лъэхъан 
хьылъэ хэфагъ. КIо, Къэрбатыр, уилэгъумэ ахэхьажь,- 
язакъоу нэбгыритIур унэм къызэдинэмэ нахь цыхьэ 
зэфашIыныр бысымым гуригъаIорэм фэдэу ыкъо риIуагъ,- 
тэ, Хъанджэрыерэ сэрырэ, тызгъэгумэкIырэ Iофмэ татэгущыIэн.
Къэрбатыр унэм зекIыжьым, апэ къезгъэжьэщтыр 
язэрэмыгъашIэу, памыдзэжьышъоу заулэрэ нэбгыритIур 
щысыгъ. Зыгорэм уимыгъэгумэкIыщтыгъэмэ тадэжь 
укъэкIощтыгъэп, ау зыхъурэм зыуж пфырэм ышъхьэ 
къипхын, сигъэгумэкIыхэрэп, Хъанджэрыий ыIощтыгъ. 
Сэфэрбыий джа дэдэр ыгу илъыгъэми, игущыIэ лъапсэ 
утыгум къызэрэрихьащт шIыкIэм, нахь псынкIаIоу къызэрэригъэжьэщтым ешэ.
ХьакIэм удэмыгущыIэу щыбгъэсына, тыгъоспчыхьэ 
нэс гуцафэ зыфишIэу зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iофым Хъанджэрые кIэупчIагъ:

--- Page 49 ---

- Сэфэрбый, емыкIу къысфэмышI, уиIэбакIэрэ уицые 
Iэгъопэ гъуанэрэ, цIыфхэр щысхэти зи къэсIуагъэп, тыгъоспчыхьэ нэс сагъэгумэкIы, лъи теслъэгъуагъэ фэдэу 
къысщыхъугъ.
- Мыра, Хъанджэрый? - зэхихыгъэр гущыIэ къегъэжьэпIэ дэгъу фэхъоу къэупчIагъ.- Мыр узэрэгущыIэн 
Iофэп. Уадэжь тыкъакIозэ, Афыпс гъоипIэм зы джэгуалъэ 
горэ къыхэукIи, пцэшIуащэр сIэгъуапэ къынэсыгъ...
- Хэт щыщ, хьакIэ, а хъырцыжъыр?
- Олахьэ, зиусхьан, хъырцыжъкIэ сымыгугъ ар...
- Адэ хэт?
- Сенэгуе, адыгэчIым пытапIэхэр щызышIрэ къэзэкъмэ 
ащыщкIэ... ИпэIо шыгу плъыжь тытэплъи, тлъэгъужьыгъэп...
- Олахьэ, зиусхьан, къапIорэр хьалэмэтым,- джыри 
Хъанджэрые нахь ыгъэшIэгъуагъ,- зышъхьэ хэзымыхьажьыгъэ горэмэ, къэзэкъмэ ащ фэдэ ашIэрэп, язакъоуи 
зекIохэрэп. Удэ, эй,- Хъанджэрые унэм зычIэджыкIым, 
унэIут кIалэр къихьагъ,- зиусхьан хьакIэм ицые унэм 
афычIахьи, зыгорэ къырягъашI... УкъеукIри, зиусхьан!..
- Адэ джары, Хъанджэрый, адыгэчIым тырыкIожьын 
тыфитэп. Мы Iофым, урысхэр тичI къызэрихьэхэрэм, 
зыгорэ епэсыгъэн фае. Ащ о сыдэущтэу уеплъыра, 
зиусхьан? - фэсакъзэ, Сэфэрбый бысымым еупчIыгъ.
- Ащ зы еплъыкIэ, зиусхьан, фысиIагъ сэ, къыздэхъугъэп нахь...- Хъанджэрые зи зэхимыхыгъэ фэдэу тIэкIурэ 
зыщэс уж, адыгэ IофымкIэ пачъыхьэм фишIагъэр зэкIэ, 
ежь ышъхьэ ехьылIагъэу риIуагъэр зэкIэ зыщигъэгъупшэу, 
джэуап пыупкIыгъэкIэ къыIуагъ.- Ежь адыгэмэ къахэкIыгъэ 
лIышъхьэ-лIыкIо пащэ афэпшIымэ, зэрэадыгэ шъолъырэу 
къыбгоуцот урыс пачъыхьэм зесэIом, къезэгъыгъэп, 
гуцафэ къысфишIэу ригъэжьагъ, зиусхьан... Ащ ыуж, 
мыгъатхи есIокIыгъагъ, зи къыIожьыгъэп...- Хъанджэрые 
къыIуагъэмэ атеплъыкIмэ-ахэгупшысыхьажьзэ, шъхьаныгъупчъэм иплъи, Сэфэрбый зэрэмыгугъэщтыгъэ ошIэ-дэмышIэ гущыIэхэмкIэ къыпидзэжьыгъ: - Сигухэлъ ори 
уигухэлъэу зэхэсхыгъэшъ, зиусхьан пшIосыушъэфынэп, 
зытет шъыпкъэр къыосIон. Ар пшIэ пшIоигъоу садэжь 
укъэшэсыгъэджэ сенэгуе. Тэ къызэрэтшIомышIэу урыс 
пачъыхьэр щыт, хьакIэ. Ащ къешIэкIыгъэ купмэ янэплъэгъуи 
чыжьэу адзы... Тыркуемрэ Урысыемрэ язэо-зэшIуи адыгэмэ тхьамыкIагъо къазэрэфихьытым сегуцэфэгъагъ. 
Мары джы къытэхъулIэрэм шъэф хэлъыжьэп, дзэр къыращэ...
- ХэгъэгуитIум язэшIуныгъэ тэркIэ зэрэмызафэр къыбгурыIорэба, Хъанджэрый?..- Сэфэрбый имыхэбзэ плъырыгъэр къышIутекIоу ымакъэ къыIэпыкIыгъ.
- КъызгурэIо, зиусхьан, къызгурэIо... Ау тэ къыдгурыIорэр зыми къыгурыIонэу фаеп...
- Олахьэ сымышIэрэ, Хъанджэрый... О пIорэр урыс 
пачъыхьэм хэмыхьэмэ, сшIэрэп ащыгъум...- зыгорэкIэ 
мы нэгъоим сегъапцIэмэ шIэ, Сэфэрбый ыгу джэнджэш 
къихьагъ, етIанэ чылэм, Лъэустэнхьаблэ къэкIожьыгъэу 
зыфыдэсыр зэригъашIэмэ шIоигъоу, тIэкIуи шIогъэшIэгъонэу еупчIыгъ: - Арэп, зиусхьан, пIорэр хэмыхьанэу урыс 
пачъыхьэм урибайколыжьба?..
ХьакIэм ичIэгъчIэлъыгъэ упчIэ Хъанджэрые къызхигъэщыгъэп нахь мышIэми, ар къызэрэритыщтым тыгъоспчыхьэ 
нэс ежагъ. ЕтIани ар ХъанджэрыекIэ щыпэзэхэхыгъэп, 
пщы-оркъыбэ зэригъапэрэр пшIэнэу къыкIэупчIэщтыгъэх. 
Хэт къеупчIыгъэми иIоф зытетым ишъыпкъапIэ ригъашIэщтыгъэп. Шъыпкъэр пIопэн хъумэ, мыры ыIонэу ежь 
дэдэри щыгъозагъэп. Теубытэгъэ хэшIыкI зыфыриIагъэр 
адыгэ Iофыгъоу, тэрэзэу пIон зыхъукIэ, ежь иадыгэ пачъыхьагъу лIыкIо фэгъэхьыгъэу урыс пачъыхьэм ыпашъхьэ 
рилъхьэгъагъэм зи къызэримыкIыщтыр ары.
Сыда, Хъанджэрый ыIуагъ, пачъыхьэм Iоф дысиI-дысимыIэми, зэрэуищыкIагъэр?.. Зыуж уит Iофым иджэуап, 
пшIосыушъэфыгъэп, шъхьэихыгъэу къызэрэосIуагъэр 
икъурэба? Адыгэ пщы-оркъ купыр зыфэдэр сымышIэу 
щытэп, сыбайколыжьэп зэрэсIоу шъуишъхьэкIэфэныгъэ 
зи къызэрэхэмынэжьыщтым сырыгущыIэрэп, зыкъысщышъукIуахьэу, сихьакIэщ ипчъэ зыдэгъэзагъэр шъущыгъупшэжьыщт. Пшызэ симыкIыжьэу урысмэ сахэмыхьажьэу 
зышъушIэрэм, кIыбдэтэгъу симыIэжьэу сищынагъо стезыщт. СиIоф рыкIорэм джыдэдэм сыщымыгъуазэми, ари 
зыгорэу хъун, ятхылъ зыми сыдитхыкIыжьыгъэп, яахъщэ 
къысаты, янамыс сшъхьащыт. Екатеринодар дэс къулыкъушIэмэ салъытэ, гуцафэ сагъэшIрэп. Адэ сыдэу пшIын, 
урыс пачъыхьэм илъэIу шъэфкIэ илъэс пчъагъэм, сызнэмысрэ къэсымыгъанэу онэгур исхъокIыкIэу, сапэр 
къысIутэкъоу адыгэ шъолъырыр къискIухьакIыгъ. Спшъэ 

--- Page 50 ---

къыралъхьагъэр, хэсымыгъэхъуагъэмэ, хэсымыгъэкIэу 
згъэцэкIагъэ. Сыд афэсшIагъэми хьаолые хъугъэ - 
сызэрялъэIугъэ закъор къысфашIагъэп. Адыгэ Iофыгъоу 
ясхьылIагъэр къагурымыIуагъэми, сыгу ябгъэрэп, хэти 
иIоф нахьышIу зэрэхъущтым пылъ. ЕтIани сшъхьэ закъоп 
сызыпылъыгъэр, урыс-адыгэ Iофыр зэрэзгъэушъэбыщтыр 
ары. Джы сызэнэгуещтыгъэ дэдэр къытэхъулIагъ. Шапсыгъэ, нэтыхъое, абдзэхэ муртазыкъ лIыкIомэ адыгэ Iоф 
Эдирнэ мамыр зэзэгъыныгъэр аштэрэп, убыххэми къадырагъэштагъ, бжъэдыгъу фэкъолIхэми къарашIэрэр 
ашIошъхьакIу, бэслъыные, къэбэртэе лъэныкъохэмкIи ар 
дэдэр щаIо. Джыри кIасэп пачъыхьэм ыпашъхьэ фисхьэгъэгъэ Iофым къытыригъэзэжьмэ... Тизакъоу тэгущыIэ 
тIозэ, къытпеонхэр къыкъокIыгъэх. СихьакIэ изакъоп, 
нэмыкIхэри такIыб къыдэплъхэу рагъэжьэщт...
- Урыс пачъыхьэмджэ сибайколыгъэ Iофи ащ нэсыгъэ 
дэдэу щымыт, Сэфэрбый,- къызэпызычъыхьагъэ 
гупшысэмэ Хъанджэрые къахэужьи, шъхьаихыгъэ занкIэ 
фыримыIэу, къыратыгъэ упчIэм джэуап пигъохыжьыгъ,- 
непэджэ чылэм къэзгъэзэжьыгъэу сыдэсыгу, Екатеринодар сепхыгъ. Бытырбыф, пачъыхьэм дэжьджэ къысфикIыт 
тхылъым сежэ.
- Бытырбыф къикIыщт тхылъым урысхэр зэтыриIэжэнхэу уеплъа?
- Хьау, зиусхьан. Зао къизгъэкIы сшIоигъоп.
- УичI къихьэрэм, зыубытрэм сыдэущтэу упэгъокIыщт? - къыраIорэр ыгу зэрэримыхьрэр Сэфэрбый иупчIэ 
къышIухэщыгъ, ежь игухэлъи, Хъанджэрые игухэлъи 
зэрэзэтемыфэрэр къыгурыIуагъ, умыадыгэу адыгэмэ лIы 
пащэ уазэрэфэхъущтри ыдагъэп, гу IаекIэ зиIанэ пэс бысымым еплъыщтыгъэми, къызхигъэщыгъэп.
- Узэзэгъмэ нахьышIуба, зиусхьан? - узпылъым къикIын 
щыIэп, Нэтыхъуае нэс укъикIи, гъогуми зыщябгъэуIэу, 
хьаолыеу зыбгъэулэужьыгъ, Хъанджэрые ыIуи, Iофым 
зэрэхэщагъэр къыхэмыщ шIоигъоу гукIэ щхыпцIыгъэ.
- Мы Iофыр, зиусхьан, тэ къызэрэтшIошIэу щытэпщтын... ЦIыфы тызщымыхъурэр шIу къытэхъулIэнэу фаеп. 
Ар урыс пачъыхьэм изекIуакIэ къыдгуригъэIуагъ.
- Тырку пачъыхьэр?..- Хъанджэрые иплъырыгъэ, 
тыгъоспчыхьэ щегъэжьагъэу, джыры ныIэп къызхэщыгъэр, 
къысфэгъэгъу къыригъэкIэу хьакIэм IугушIуагъ.

--- Page 51 ---

- Ари нахьышIоп. ТIуми яшIэ зэхэлъэу азыфагу тыдэкIуадэ.
- Ащ щэч хэлъэп, зиусхьан. Ау, шъыдэу пшIын, хъутыр 
хъугъахэ, шышъхьэр блэдгъэкIэу шыкIэм тыкIэлъэбэнэжьджэ шIуагъэ иIэжьэп.
- Ихьау, зиусхьан, Iашэр къэзыштэрэм Iашэ пагъохыжьы.
- Олахьэ, зиусхьан, амал иIэу ар осымыгъэIот.
- Шъыпкъэр уадэжь, Хъанджэрый. Ау адыгэмэ хэкIыпIэ ямыIэжькIэ сенэгуе.
- Ар умыIо, зиусхьан. Чэщым ыуж мафэ къыкIэлъэкIо.
- Шъыпкъэ, зиусхьан, шъыпкъэ. Мафэм ыуж чэщри 
къыкIэлъэкIожьы. Сыд фэдизэу нахьышIум тэгупшысэми, 
джары адыгэмэ яIоф зэрэщытыр. Къамэр къызэпырытэгъазэ-зэпырэтэгъэзэжьми, а зы лъэныкъор ары. БгъуитIуми 
укъауIэщт. Тхьэм ыIуагъэр тынатIэ, ащ къызэриIоу тызекIон. 
А зым нэмыкI, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ 
Алахьыфом нэмыкI адыгэмэ гукIэгъу къафэзышIрэ щыIэу 
сшIэрэп... Я си Алахь, гукIэгъу къытфэшI, тыкъэухъум. 
Амин.
- Амин,- Хъанджэрыий ыIэ дигъэчъаий, сапашъхьэ 
хьакIэм къыщиIорэмэ адезгъаштэрэп, къысфэгъэгъу, 
сиIофкIэ сыхэхэс къысямыгъаIоу урысхэми адыгэхэми агу 
шъабэ сфэшI, есхьыжьэгъэ Iофыр сизакъоп зищыкIагъэр, 
бгъуитIумкIи къадэгъэхъу ыIомэ, гукIэ Iупчъапчъэзэ, заулэрэ 
щысыгъ, етIанэ мэкъэ тIупщыгъэкIэ къыухыжьыгъ.- Адэ, 
Сэфэрбый, адэ, зиусхьан, Алахь зизакъом къыIорэм, 
тынатIэ къыритхагъэм тыблэкIэу тэ тыкIон, игукIэгъуи 
тшъхьащытын...
ШыугъэкIотэжьмэ арагъэгъэзэжьи, заулэрэ къэкIуагъэхэу, Шапсыгъэ гъогу зэхэкIым къызнэсхэм, тыгъоспчыхьэ нэс зыгъэгумэкIыщтыгъэ гупшысэм Сэфэрбый 
зыкъыригъэтIэтагъ:
- Уишыпэ къегъэгъаз, Къэрбатыр. Екатеринодар 
тыдэмыхьэу тыкIожьынэп.
Къэрбатыр, къыраIуагъэр зыфихьыщтыр ымышIэу, 
ятэ еплъыгъэми, Екатеринодар гъогумкIэ кIэкIэу шыпэм 
ригъэгъэзагъ. Гъэмэфэ блэкIыгъэм щегъэжьагъэу ятэ 
игупшысэмэ ащыгъозагъэти, сыда мырэущтэу зыкIапшIэрэр 
риIуагъэп, гукIэ фэчэфыгъ.

--- Page 52 ---

Пшызэ зэпырыкIыным Къэрбатыр фэчэфыгъэми, ар 
зыпкъ къикIыгъэ ятэ ыгу ащ фэдэу щытыгъэп. Пшызэ нэпкъыр къэблагъэ къэсми, Сэфэрбый игупшыситIу нахь 
зэфэкъаигъэ мэхъу. Зым Екатеринодар кIо, урысмэ ахахь 
къыреIо, адырэм - тыда уздакIорэр, уипыймэ адэжь сыд 
къыщыпшIэщтыр - къыреутыжьы.
- Олахьэ, сикIал, мы тыздежьагъэм къикIыщтыр 
сымышIэ...- зыуж ихьэгъэ Iофым ыкъо зэреплърэр Сэфэрбый ешIэми, ящэнэрэ гупшысэ ушъхьагъум лъыхъоу 
къыIуагъ, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Сыд тIони тадэгущыIэщт?..
- Угу илъыр япIощт, тят.
- Сэ сыгу бэ илъ, Къэрбатыр. Нахь гъогу тэрэз утэзыщэщтыр сшIэрэп нахь... Тибысымыгъэ Хъанджэрые зы 
гупшысэ нахь ыгу имылъкIэ огугъа?.. Илъ, зы нахь тыщигъэгъозагъэп...
- Зы нахь мышIэми, игупшысэ ущигъэгъозагъэба, тят?
- Ари шъыпкъэ. Ау Iо зимыIэжь гупшысэм Хъанджэрые 
къелыжьыгъэкIэ сенэгуе. Цыхьэ зыфыуимыгъэшIэу 
шъхьаихыгъащ... НекIо, щытшIэн щыIэп тыздакIорэм! - 
Сэфэрбый игумэкI шым зэхыригъашIэу къыригъэгъэзагъ.- 
НекIо, Къэрбатыр, некIо. Сигухэлъ Гъэзар щысымыгъэгъуазэу урысмэ ащыщ зыIузгъэкIэщтэп!..
- Гъэзар иунагъокIэ Анапэ дэкIыжьыни псэупIэкIэ Керчь 
кIожьынэу щытыгъ...- зэхихрэр игуапэу, кIохэмэ Марие 
зэрэIуплъэщт закъом щыгушIукIэу, зэ шъхьам Iофэу зыуж 
итыр щыгъупшэжьэу Къэрбатыр къыIуагъ, ащ фэдизэу 
Серебряковым иунэгъо Iофмэ хэшIыкI зэрафыриIэм тIэкIуи 
щыукIытэу зиухыижьыгъ.- Хэта?.. Ары, Нурмыхьамэт 
къысэзыIуагъэр... Арэущтэу оIомэ, тят, тэгъэгъэзэжь. 
ТиIоф нахь лъапсэ иIэу тыгъэзекIу.
- Ары, Къэрбатыр, сэри сигухэлъыр... Ары...- Сэфэрбый игупшысэ-гумэкIмэ джыри зыгорэ къапигъэхъожь 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, зиIэжагъ...
V
Бжыхьэ мэзэ гузэгур, гъэрекIо фэмыдэу, мыгъэ ошIу. 
ЦIыфмэ ягубгъо лэжьыгъэхэр Iуаригъэхыжьыгъэх, яунэгъо 
хатэхэр аригъэукъэбзыжьыгъэх. ЧIыгури аригъэжъуагъ, 
харигъэлъхьагъ.

--- Page 53 ---

МэкъумэщышIэм ибжыхьэ Iофхэр зэкIифэфэхэкIэ 
гумэкIыбэмэ ахэфэ. Джа гумэкIхэм джыри зы гумэкI мыгъэ 
къахэхъуагъ - губгъохэми, хьакIэщхэми арылъ, урамхэми 
ателъ. Хэти игупшыси инэплъэгъуи зыфэгъэзэгъагъэр 
Пшызэ лъэныкъу, хы ШIуцIэм къытехьэгъэ урыс къухьэмэ 
анахьи нахь зыгъэгумэкIыщтыгъэхэр адыгэчIым къихьэгъэ 
пачъыхьадзэу пытапIэхэр щызышIхэрэр ары. Шы чъэгъу 
зытфы-зыхкIэ Мыекъуапэ пэчыжьэу, Длиннолесскэ къэзэкъ 
пытапIэр абдзахэмэ къафыIуашIыхьагъ. Чэтунэ ыпшъаIокIи 
нэмыкI къыщытэджыгъ.
ЗэкIэми анахь шъхьакIо фэкъолIмэ ащыхъурэр адыгэ 
Iофым зы пщы-оркъ-лIэкъолъэш зэримыгъэгумэкIрэр ары. 
Зэзакъо муртазыкъхэр зэхэлъадэхи, зэрэгъэбырсырхи, 
зэхэчъыжьыгъэх нахь, Iофым лъапсэ фашIэу тегущыIагъэхэп аIо. Шъыпкъэ, сыд аIуагъэми - дэгъуми дэйми - Занэ 
Сэфэрбый ащыгъупшэрэп. Ащ нахь цIыф гъэсагъи, лIыгъэ 
зыхэлъи, Шапсыгъэ шъолъырыр пштэмэ исэп, ищысыкIэ 
къырагъэкIурэп. Сэфэрбый игугъу ашIызэ, Абдзахи, Убыхи, 
Бжъэдыгъуи, КIэмгуий нэсых. Зыгорэ зыIон, зымакъэ 
зыIэтын зылъэкIыщтмэ ацIэ къыраIо.
Адыгэ IофымкIэ зыкIыныгъэ адыгэмэ зэрахэмылъыр 
загъорэ хьакIэщмэ, лIы зэхэтыпIэ чэу къуапэмэ къащэнафэ. 
Зымэ гъэшIэгъона урысхэр къытхэтIысхьэмэ, чIыгур тихъой, 
ташхыщта аIо. НэмыкIмэ адахэрэп. ЕтIани, мыхъу зыщыхъужьрэм, бгъуитIур зыкIыныгъэ зышIыжьрэр зы Iоф - зи 
къызэрямыупчIыжьрэр ашIошъхьакIу. Джа гупшысэм 
зэпыитIури зэрегъэшIужьы, зы нэмыплъыр ячIы къихьэрэмэ 
атырагуащэ.
ЛэжьэкIо къызэрыкIомэ къазэрэшIошIэу, пщы-оркъхэри адыгэ IофымкIэ щытыгъэхэп. Ахэри гумэкI хэтыгъэх, 
ау джа гумэкIым хэти зэрэфаеу еплъыкIэ фыриI. Эдирнэ 
щашIыгъэ зэзэгъыныгъэр зэкIэпхьажьын зэрэмылъэкIыщтыр бэмэ къагурэIоми, еуцуалIэхэрэп, агу пеIонтIыкIми, 
ежьхэм афэмыгъэхьыгъэу къызщагъэхъу. ЗыгорэкIэ урыс 
хэгъэгу хэсыпIэ хъухэмэ, уазэрэхэсыщт хэбзэ зэхэтыкIэ 
зэзгъашIэ зышIоигъоу шъэфкIэ кIэупчIэхэри щыIэх. ШъэфкIэ 
урысыдзэм фэлэжьэрэ нэбгырэ зырызхэри адыгэ чылэмэ 
адэсых. Орэтырку, орэурыс фаеми, хэт щыщ адыгэчIым 
къихьагъэми ымыгъапэхэри ахэтых.
ГъэрекIо щегъэжьагъэу, игухэлъ зыфиIотэрэ шIагъуи 
щымыIэу, ыгу тIо гощыгъэу Сэфэрбыий дунаим тет. Адыгэ 

--- Page 54 ---

псэупIэр хэгъэгуитIу Iоф зэхъум, Сэфэрбый зыми фэежьыгъэп. Тыркуеми, Урысые лъэныкъоми инэплъэгъу щыIэжьэп. 
Хэгъэгу лъэшитIум азыфагу узэрикIодэщтыр, узафэмиумызафэми гукIэгъу къызэрэщыпфамышIыщтыр шъхьаихыгъэу къыгурыIуагъ. Iофым зегупшысэжьрэм, къыппэблагъэр уинэплъэгъу пэшIотышъ, хы ШIуцIэ кIыбым ис тыркухэм 
анахьи Пшызэ джабгъу нэпкъ тес урысхэм адэжькIэ ыгу 
нахь маплъэ. Сыдэущтэу ахэмэ угу ябгъэн, еIо, зыми 
тыриепти, тыркумэ къыташIагъэр тфэшъуашэу, урысмэ 
таратыгъ. Тызыштагъэхэр нэпэнчъэхэми, къытэхъулIэрэм 
хэкIыпIэ имыIэн ылъэкIыщтэп. Лъэустэнхьэблэ нэгъоим, 
гупцIанэ зыкъысфишIыгъэми, адыгэхэр едгъэгъэделэхэ 
хъущтэп. Адыгэ паIор къыокIу пшIошIы шъхьакIэ, ар о 
пшъхьэп зытырашIыкIыгъэр...
Гупшысэ мыухыжьмэ Сэфэрбый къазыхэужьым, 
пчэдыжьыпэ ошIур шъхьаныгъупчъэм къыIуплъагъ. Непэ 
мэфэ ошIури къызфэзгъэфедэн ыIуи, унэм къикIыгъ. Мыщ 
фэдэ мафэхэм хыри рэхьатэу хабзэшъ, джыри зэ АнапэкIэ 
сырекIокIын, къэбар фязгъэхьыгъэшъ, Гъэзари зыIузгъэкIэн.
Гъэзар иунагъо кощыжьынкIэ Къэрбатыр зыфиIогъагъэр шъыпкъэу къычIэкIыгъ. Хьагъур Нурмыхьамэтэп 
хэшIыкI фызиIагъэр, ежьыр ары. Керчь зыдащэнкIэ зытещыныхьэщтыгъэ Марие ДэхапIэ къызигъэзэжьыгъэр мазэ 
фэдиз хъугъэ. 
Джа уахътэм къыкIоцI Гъэзар теплъэнхэ алъэкIрэп. 
Керчи кIуагъэх - щагъотыгъэп. Анапэ пытапIэм иIэшъхьэтет Вышеславцев инэралым зыIуигъакIэ шIоигъу шъхьакIэ, 
Гъэзар IумыкIэу ащ дэжь Iухьанри къыригъэкIурэп. Джыдэдэм Сэфэрбый игухэлъ-гумэкI зыфихьын закъоу дунаим 
тетыр Гъэзар Хъанджэрые нафэ фишIыгъэ шъэфыр шъэфкIэ 
ылъытэрэп, зыкъызэрэфишIыгъэу зыфишIыжьыгъ нахь, 
ыгу илъ риIуагъэп. Къысщыщынэмэ ежь зыщыщынахьыжьызэ дунаим тетыщт нахь, тикъэбар зыми фиIотэщтэп. 
Зышъхьашыгу уизгъэплъэн цIыфэп ар.
Анэпэ гъогу Къэрбатыр зыдырищэжьэнэу Сэфэрбый 
игухэлъыгъэми, ыгъотыжьыгъэп. ДэхапIэ кIуагъэу 
къычIэкIыгъ. Адэ, узылъыкIон уиIэмэ, сыд ащ нахь тхъагъо 
щыIэн ыIуи, Сэфэрбый щхыпцIыгъэ. ГушIом дакIоу ардэдэм 
ыгу джэнджэши къихьагъ: олахьэ сымышIэ, кIал, тщымыщылъ тлъэпкъ къызэрэхэпщэщтыр... Некрасмэ язылI 
сэгъэныбджэгъу пае къызхэкIыгъэ фэкъолI лъэпкъыр 
зыщызгъэгъупшэу къызшIомыгъэшI. Тимэ иадыгэ нэшIошIыгъэрэ иурыс нэмыплъырэ зыдямыгъэхьых... Ар сэIо 
шъхьакIэ, ошIэ-дэмышIэу шъхьэм къыфихьагъэр Сэфэрбый 
игуапэу, урыс IофымкIэ Тимэ иурысыгъэ ишIуагъэ 
къэкIонба?.. ПшIэхэнэп, дэдзых умышIмэ нахьышIу. Амал 
зыщимыIэм мохэмэ яшIуагъэ къыокIыжьыщт, атыкъын 
итыр урысылъ... Ау ащ къизгъэкIрэп фэкъолIыпхъукIэ 
Къэрбатыр згъэплъэнэу!..
Аужрэ гущыIэмэ ягуао шыныбэм хыригъашIи, урам 
къэгъэзэгъум Сэфэрбый зыкъокIым, адырэ чэу пакIэм лIы 
куп щызэхэтыти, иш зэтыриIэжагъ. ШъхьакIафэ къыфамышIмэ, зыфишIын фэкъолIмэ ахэмытыгъэми, адыгэба, 
уасэ зыфишIыжьыгъ, щытмэ ащыщ гори нэ IаекIэ къызэригъэплъы шIоигъуагъэп.
- Зиусхьан, емыкIу къытфэмышI,- щытмэ ащыщ горэ 
Сэфэрбый къыпэгъокIыгъ,- урыс Iофмэ тагъапэшъ, сыд 
епIуалIэрэр о, тыкъыоупчIы тшIоигъу.
Онэгум къипIыикIэу фэкъолIмэ адэгущыIэныр Сэфэрбый къыримыгъэкIоу шым къепсыхи, къеупчIыгъэм упчIэ 
джэуап пигъохыжьыгъ:
- Шъоры, шъо сыдэущтэу шъуеплъыра ащ?
- Мы Iофым, зиусхьан, къысфэгъэгъу, шъхьэпэягъэкIэ 
укъысэмыплъ,- адэ щытмэ анахьыкIаIо горэ, Трам ары, 
бэшIагъэу ащ Сэфэрбыий кIырыплъыщтыгъ, игущыIакIи, 
ыпкъ зэхэлъыкIи, ишъырытыгъи ыгу рехьы, къахэкIи, 
фэсакъыпэзэ, къыриIуагъ,- еплъыкIитIу фытиIэп.
- Адэ тхьапш фышъуиIэр, сшынахьыкI? - Сэфэрбый 
зиусхьаныр фэкъолIым "сшынахьыкI" зэрэриIуагъэр щытмэ 
зэрашIогъэшIэгъоныр къызхагъэщыгъэп, джыри нахь 
фыхигъэщэу еупчIыжьыгъ: - Сыд, сшынахьыкI, адэ?
- Зы еплъыкI, зиусхьан. Адыгэмэ къафыкъокIыгъэ 
Iофым, шъоры, тэры фытимыIэнэу ары тызэреплърэр.
Щытмэ зэкIэ зэхэо-зэдеIэжь макъэкIэ Трамэ къыдырагъэштагъ.
Сэфэрбый зэхихыгъэр зэригуапэр къыхэщыгъ. Зыфэзэщыгъэ пэблэгъэ цIыфмэ ахэхьагъэ фэдэу, арилъэгъулIэрэр шIомакIэу нэшIукIэ фэкъолIхэр къызэпиплъыхьагъэх. 
Мыхъу зыщыхъужьрэм мыхэр ары укъызкъонэжьыщтыр... 

--- Page 55 ---

Тхьапш мыхэмэ афэдэу адыгэ шъолъырым итэкъуагъэр?.. 
ЦIыф пчъагъэкIэ, чылэ пчъагъэкIэ тызэрэхъури тшIэрэп... 
Шыоу уежьагъэкIэ мэзэ заулэкIэ къызэпымыкIухьан 
шъолъыр, хы ШIуцIэм щегъэжьагъэу Iошъхьэмэфэ лъапэ 
еолIэжьэу зыкIыныгъэр щызэдэтымыIыгъэу илъэс мин 
пчъагъэ хъугъэшъ, адыгэчIым тызэдис.
- Ара шъуIорэр?.. ЗыкIыныгъ, ара?..
- Ары, зиусхьан, тIорэр,- джыри Трам къыIуагъэр 
къыгъэшъыпкъэжьыгъ.- ЗыкIыныгъ, непэкIэ адыгэмэ 
зыкIыныгъ ящыкIагъэр!..
- ЗыкIыныгъ оIомэ, Трам фэкъолIыр, некIо, къыздэшэс,- Сэфэрбый онэгу зишIыжьыгъ.
Трам фэкъолIым емыжэу, улIмэ сауж укъихьан къыригъэкIэу, Сэфэрбый зыфиIогъэ чIыпIэмкIэ иш ригъэлъыгъ. 
Шы лъабжъэм мэшIуачэр къычIихыгъ, етIэгъойри зэритэкъокIыгъ.
Купыр шыум кIэлъыплъагъ.
ШышIоIум дэжь щызэхэт шыхэми атхьакIумэ кIаригъэпхъотыгъ.
- Зиусхьаныр шым рыджэгоу ихэбзагъэп,- ХьапIатI 
фэкъолIым къыIуагъ,- непэ къехъулIагъэр сшIэрэп нахь...
- Къытхэхьагъ, имыхабзэу тапашъхьи къыщепсыхыгъ...- 
нэмыкI горэми къыпигъэхъожьыгъ.- Муары, Трам фэкъолIми къыздэшэс къыриIуагъ. Ущымыт, Трам. Ыуж ихь, 
Занэм ышIэщт дэдэр егъашI!..
Ар Трамэ епIожьынэу щытыгъэп. Иш хьазырти, Сэфэрбый ыуж ихьагъ, хьэблэ зытIущ нахь римыгъэчъэу кIэхьагъ. 
СэмэгубгъумкIэ зиусхьаным гомыхьэ-гохьашъоу, зылъэгъурэмэ агъэшIагъоу, Къуматыр дыдэчъыгъ.
Мыжъоф гъэхъунэм шыуитIур блэчъыгъ. Сэфэрбый 
зи къыIуагъэп. Къуматыр Iэгъо-благъом IукIын рагъэжьагъ, 
къызэплъэкIыгъэп. Трам фэкъолIыр щыгъупшэжьыгъэу 
зиусхьаным иш егъэлъэхъу. Мэкъэнчъэ шылъэмэкъабэу 
шыуитIур чылэм IукIот къэсми, Трам къызэрэдэзекIорэр 
шъхьакIо щэхъу. Трам фэкъолIыр шъэожъыеп, ыныбжьыкIэ Сэфэрбый кIэмыхьагъэми, къызэрэщинэрэр илъэс 
зытфых. Ныбжьыр къимыдзэми, лIэкъолъэшыгъэр къыптекIоми, адыгагъи, цIыфыгъи щыIэжьба? ГъэшIэгъона 
сыфэкъолIмэ, гъогу узызэдытехьэкIэ, уасэ зэфэпшIыныр, 
хэти зэрыт чIыпIэр зыдишIэжьыныр адыгэ намысым къыделъытэ, ащ къызэриIоу, орэпщ, орэфэкъолI фаеми, 
нахьыжъи, нахьыкIи мэзекIо. Трам ишъхьакIор шым зэхешIэ 
пIонэу илъэхъу регъэхъу, емыкIу къысэмышI риIоу, шхомлакIэмкIэ Трам зыдиIыгъ. СифэкъолIыгъэ сщымыгъэгъупшэми, уипщыгъэ сэри пщызгъэгъупшэнэп.
Занэ Сэфэрбый ишытесыкIэ Трам елъэгъу: пкъыр 
псыгъо, тэмитIур Iэтыгъэ. Цые къуапэхэр жьым зэримыхьэхэу бгырыпхым дэупкIагъэх. Цыяшъом декIурэ пэIо 
хьаплъ мыиныщэм тхьэкIумэ мыиныщэхэри дэупкIагъэх. 
Адыгэ щазымэ шъабэм, гъончэджым, цыем, паIом, 
къамэм, къэлатым щыкIэкIыжьэу шыум имыщыкIэгъэ лые 
пыплъагъорэп. Зыгорэ къыгощэу, жьым зэрихьэу олъэгъумэ, къэлэт шъодэныпсыр ары.
Зиусхьаным изэрэщыт къызэпиплъыхьафэкIэ, Трам 
игупшысэ мышIухэр щыгъупшагъэх. Трам ищыпэлъэгъоп 
Сэфэрбый. Зы чылэ зэдыдэсых, Занэмэ яфэкъолIых. 
Сэфэрбый ятэ Занэ Мыхьамчэрые икъэбар, хэти хигъахъоу, 
хигъэкIэу, Къуматыр имызакъоу Нэтыхъуае илъ. Къызщытэджырэ хьакIэщым елъытыгъэу шIукIи, екIи тегущыIэх. 
Сэфэрбый нэмыIэмэ, ащ икъэбари мыухыжь. Тыркуем 
щэIэфэ тIэкIу зэпыугъагъэмэ, къызекIыжь нэуж, мыгъатхэ 
щегъэжьагъэу игугъу Шапсыгъи, Абдзахи щашIы, Бжъэдыгъуи щыкIэупчIэх. Трам ышъхьэкIэ фэкъолI чIыпIабэмэ 
ащырихьылIагъ. Занэм ичылэ Къуматыр зэрэщыщыр 
зашIэкIэ, упчIэ зэфэшъхьафмэ ух яIэжьэп. Сыда аIорэр, 
бэ зыгъэшIагъэм нахьи бэ зылъэгъугъ аIо. Сэфэрбый бэ 
ылъэгъугъэр, бэ пэкIэкIыгъэр. Алахьым ешI ащ пэкIэкIынэу 
джыри къэтыр. Сэфэрбый ыпкъ IыгъыкIэкIи, ишы тесыкIэкIи, 
мо пшъэ-тэмэпкъ зэхэлъыр хэта зыфэзгъадэрэр?.. Ары, 
ятэ блэкIэу Къэрбатыр тэ кIожьын!.. Апкъ имызакъоу 
анапэкIи захьыщырых. ЗэрэзэтекIрэ закъор ашъу - Сэфэрбый сырыф тхъоплъышъу, Къэрбатыр янэкIэ нахь кIуагъэ, 
къопцIэ хэхыгъ.
ФэкъолI шыури Сэфэрбый зэхимышIэу щытэп. Къызэрэлъежьагъэри къызщыкIэхьэгъэ чIыпIэри, унэ щагумэ 
къадэплъыщтыгъэ ныоми ащыкIэкIыжьэу, Сэфэрбый 
инэплъэгъу икIыгъэп. Ау Занэм ыгу джыдэдэм илъыр Трам 
ыгу илъым фэшъхьаф. ФэкъолIхэр, пщыхэр, лIэкъолъэшхэр, оркъхэр адыгэчIым исхэми-имысхэми щызгъэгъупшэжьыгъэр зыуж ихьэгъэ Iофыр ары. Адыгэ шъолъырыр 
щыгъупшэжьыгъ зыфаIорэмэ Сэфэрбый ащыщэп, урыс 

--- Page 56 ---

гъэрым щэIэфэкIи, Тыркуем есыфэкIи ар ыгу икIыгъэп, ау 
непэрэ Iофыр зэкIэми апшъ. Джа Iофыр зэрэухыгъэщтым 
елъытыгъэщт адыгэмэ янасып зыдигъэзэщтым. Тыркумэ 
шъыпкъагъэ яIэп, яIагъэмэ, мы къытэхъулIэрэр къытэхъулIэщтыгъэп. Агу илъыр тамыгъашIэу IупэкIэ тызэращэ. 
Тыбыслъымэнба аIомэ, нэмаз тагъэшIызэ, тагъапцIэ. 
Тыркумэ зыгорэ ахэтэшIыкIмэ, зи зыхэтымышIыкIыхэрэр 
зые тыхъугъэу зыфаIорэ урысхэр ары. СапIугъ сэ ахэмэ, 
салэжьыгъ, ау ягухэлъ-гупшысэ, ядунэе тетыкIэ къысхэхьагъэп. ЗэзгъашIэ сшIоигъуагъ, сыпылъыгъ. Ау пщэф гъощагъэу сшъхьарыкIыгъ, псы гъоткIо имыкъоу зэхэсшIагъ. 
Мары, джы тичIыгу урысхэр къебанэх - тазэрэщыгугъыщтыгъэу ежьхэри къычIэкIыжьыгъэхэп. Тыркумэ ямылъытыгъэу зы шIу горэ тыгу илъмэ, афизгъэлърэр тичIыгу 
Iупэхэр зэрэзэпэIулъхэр ары. Аущтэу тэIо шъхьакIэ, тэ 
гъунэгъукIэ тызэряплъэу ежьхэр къытэплъыжьхэрэп. Илъэс 
пчъагъэрэ афэIорышIэгъэ Хъанджэрые ыIорэр шъыпкъэмэ, 
зыфялъэIугъэр къыфашIагъэп, ар зымыхъугъэкIэ, сэ сIорэр 
атхьакIумэ рагъэхьэхэнэп.
Урысмэ зыфаер арэIу, арэшI... Еплъ фэкъолIмэ аIорэм, 
сыкъагъэгущыIагъэп, нэмыкI гупшыси зэхахынэу фаехэп. 
Джа дэдэр Нэтыхъуае имызакъоу зэрэадыгэ шъолъырэу 
ажэ дэлъ. Мы къызгот-къызгомытышъо Трам фэкъолIми 
зыкIыныгъ еIошъ, фэкъолIхэр къэмэ Iапшъэм тырегъэIэбэжьых. ЫшIэщтым сеплъынэу къыздэшэс сIуагъэшъ, 
сигущыIэ учъыIужьыгъо римыгъафэу сауж къихьагъ. 
Унэгъончъэу дунаим зэрэтетыр ары умыIощтмэ, шъыпкъагъэрэ лIыгъэрэ зыхэлъ фэкъолI. Ау уигукъэо шъхьэзэкъуагъэкIэ, сыд мыгъор пфэтшIэн, тыамалынчъ, тысэбэбынчъ... Адэ джары... Трам изакъоп, сазэрэхаплъэрэмкIэ, зэкIэми сауж зыкъырадзэщтыгъ. Джа фэкъолI еплъыкIэ дэдэри Бжъэдыгъу щызэхэсхыгъ. Абдзахи, Убыхи ары...
- Сыд, Трам, Занэ Сэфэрбый зиусхьаныпщыр пшIодел, 
ара? - шым илъэхъу щимыгъакIэу Сэфэрбый къызэупчIэкIыгъ.
- Ар озгъаIорэр сшIэрэп, зиусхьан!..- къыраIуагъэр 
зэримыгуапэр Трам ымакъэ къыхэщыгъ.
- Сигухэлъ пшIэрэп, уздесщэжьагъэм ущыгъуазэп...
- Сыздэшэсыгъэр сэшIэ, зиусхьан. Уигухэлъ сигухэлъ, 
уиIашэ сиIашэ!..
- Сигухэлъ мышIумэ?
65
3 Заказ 027

--- Page 57 ---

- Пчэдыжь тыгъэфом дэшэсрэм ыгу мышIун ылъэкIыщтэп, Сэфэрбый,- цыхьэ зэрэфишIрэр къырыхигъэщэу 
ыцIэ апэрэу къыриIуагъ.
- Арэу оIомэ, Анапэ тыкIон, Серебряков Гъэзар 
сищыкIагъ. ОшIэба Гъэзар?
- Игугъу ашIэу зэхэсхыгъэ.
- Дэгъуа дэя?
- ХыIушъор адыгэмэ ашIуиубытыгъ...
- Гъэзар изакъокIэ сыгугъэрэп ар зышIагъэр.
- Имызакъоми, зи хъун къыташIагъэп...
- Ар оIомэ, Трам, мо зэ хынэпкъым тыIугъахь... ТыркумкIэ тызэпырыплъын, зыдэщыIэ лъэныкъори озгъэлъэгъун.
- НекIо пIомэ, зиусхьан, некIо. Ау сызфэмыяхэхэр 
джа тырку лъэпэбыхъухэр ары!..- Трам Тыркуе лъэныкъомкIэ плъагъэ, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ...
Сэфэрбый ыгу Трамэ егъугъ, зыфаем хигъахъоу, 
хигъэкIэу фэкъолIым пылъ шIулъэгъу къэбарыр джыри 
шъхьэм къитэджэжьыгъ. Сыд фэIуагъ, Трам бетэмал, 
уисабыигъо гукъао зыщыбгъэгъупшэныр, Сэфэрбый 
ыIуагъ, уилIыгъэ емылъытыгъэу зебгъэухыжьыгъ, имыщыкIэгъэ Iаджи уакIыб щяогъаIо. Угу еIуи шъхьэтехъо 
зытехъуагъэ бзылъфыгъэ Къуматыр къызэрэдэмыкIрэр, 
Шапсыгъэ, Нэтыхъуае, зэрэадыгэ шъолъырым къызэримыкIрэр!.. Сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, къысэпIогъагъэмэ, 
ашыкъ узэхъулIэгъэ пшъэшъэжъыер Тыркуем къыпфисщыжьыныгъи... Джы нэс ишъузкъэмыщэкIэ гукъаокIэ 
серэупчIа? Сыд пае фэкъолI бзэгумэ, къысэпэсыгъэп, 
сахэхьан, фэкъолIым ыгу хэзгъэкIын... Уцогъу зезгъэшIэу, 
нахь къыспэблагъэ хъумэ, ари зэгорэм ежь къысиIотэн...
Бжыхьэм ригъэзыхыгъэу ыкIэм факIощтыгъэми, хыр 
непэ тынчы. Ошъо шхъуантIэм диштэу, нэм фэмыплъыкIрэ 
бгъу лъэныкъо IукIотыгъэри ащ кIэожьэу, орыпс фыжьхэр 
шъхьэщыджэгукIхэу хыр апашъхьэ къитэджагъ. Нэпкъым 
утеджыкIмэ умакъэ зэхахын-зэхамыхынэу чIыпIэ зырызмэ 
къухьэ зэфэшъхьафхэр ащызэхэтых, хы гузэгуми щэзекIох.
Къухьэхэр Трам зилъэгъухэрэр апэрэп. Шытхым тезэгъэн зыщилъэкIыгъэм щегъэжьагъэу шы илъыгъуитIу-щыкIэ Къуматыр къичъыхэти, плъакIо, гъэпскIакIо зэныбджэгъухэр хым къызэрэфыщтыгъэх. Джа лъэхъаныр ары 
тырку, урыс, инджылыз къухьэхэм ябыракъхэр зыфэдэхэр 

--- Page 58 ---

зэхифын зыригъэжьэгъагъэр. Мэфэ реным къухьэмэ 
ябгъэплъымэ, зэщыщтыгъэп. Тыркуер зыдэщыIэ лъэныкъор ебгъэлъэгъу пакIо, хы ШIуцIэм пыфызыкIыгъэ Iузэжъу 
зыщыолъэрэ чIыпIэри ышIэщтыгъ. Джа тыгъэкъохьэпIэ 
лъэныкъомкIэ Къырым зэрэщыIэми щыгъозагъ.
- Мо лъэныкъор ары Истамбол зыдэщыIэр,- хымрэ 
ошъо къуапэмрэ зыщызэхэхьажьырэ лъэныкъомкIэ 
Сэфэрбый къамыщыпэр ыгъэлъэгъуагъ.
- Модэ мо къэлъэгъорэ къухьэм ыпэ зыдэгъэзагъэр 
арба? - Сэфэрбый ыгу химыгъэкIы шIоигъоу Трами упчIэ 
джэуапыр ытыжьыгъ.
- Тэмэм, джа лъэныкъор ары, ухэукъорэп. Уиджабгъу дэпIыгъэу тызтэт нэпкъым урекIокIэу Анапэ ублэкIмэ, 
Тум-Тэрэкъан дэжь Iузэжъур щылъ,- ыгу къихьагъэр 
къыIощтмэ ымышIэу Сэфэрбый заулэрэ ежагъ, етIанэ 
псынкIэу пигъэхъожьыгъ: - Джа лъэныкъомкIэ тызезыпхъон 
зихьисап Урысыем икъухьэхэр къекIых.
- ЗэрыпIорэмкIэ, зиусхьан,- Трами зэригъэжагъэп,- 
Iузэжъу хытIуалэм Гъэзар икуп къыдэкIышъ, адыгэ хыIушъор 
зэпаубытыкIы...
- Ы-ы, Трам фэкъолIыр, Iузэжъу хытIуалэм урыс 
къухьэхэр къыдэкIхэмэ тэ щыпшIэра о? - Сэфэрбый зэхихыгъэр игуапэу ыгъэшIэгъуагъ.
- ХыIушъом укъыIухъухьагъэу ар умышIэныр емыкIу, 
зиусхьан.
- Олахьэ, Трам фэкъолIыр, сыкъэуубытыгъэм,- 
Сэфэрбый нэшIукIэ Трам еплъыгъ,- сызэрэмыгугъагъэу 
укъычIэкIыгъ,- етIанэ тIэкIу зиухыижьыгъ: - Мыр сэзгъаIорэр, адыгэмэ хы нэпкъыр ятIысыпIэпышъ ары.
- Ари Iофым къыхэхьэ, зиусхьан,- пщым зызэрэфимыгъэцIыкIурэр Трам игущыIэ къыхэщми, римыгъэлыящэу 
къыIуагъ: - Хым укIэрытIысхьапэмэ, уичылэ къыпфэгъэгъунэжьыщтэп, зиусхьан. Плъэгъурэба АнапэкIэ къяхъулIэрэр?.. Хы нэпкъыр адыгэм итIэсхъапI. Уятэ Мыхьамчэрые 
ышIэзэ, чIы тыкъырыр ыщэгъагъ...
ФэкъолI делэп мыр, Сэфэрбый ыIуагъ. Къыпщымыгугъхэмэ, цIыфмэ уигугъу ашIыщтэп. Узщыгугърэр уидэогъу зэраIорэр шъыпкъэ. Трам игугъу фэкъолI хьакIэщмэ 
ащашIы заIокIэ, сшIошъ хъущтыгъэп, джы сшъхьэкIэ 
сеолIагъ. Чылагъо пэпчъ мыщ фэдэхэр адэсых, яакъылкIи, 
яцIыфыгъэкIи, ядунэе тетыкIэкIи зыми ыкIыб дэуцощтхэп. 
67
3*

--- Page 59 ---

ФэкъолI, козынытхъу, шIойхэкI ятэIо шъхьакIэ, пщы-оркъ 
шъхьащытхъужь куп къыдэзымыгъэплъыныбэ мыхэмэ 
ахэт. ТиIоф зытетыр зэхябгъэшIыкIмэ, адыгэ шъолъырыр 
къакъонэщт. Мыхъу зыщыхъужьрэм мыхэмэ зыгорэ 
ябгъэшIэн плъэкIыщт, адыгэ купэгъур зэпэзыIыгъ пщыоркъ хэр арых гущыIэ зыфэгъотыгъуаехэр. Пщы-оркъ куп 
пэпчъ фэкъолIхэр зыкъуеугъуае. Ахэмэ языкIыныгъ фэкъолIхэр зэхэзыугъоещтыр. Ар тшIэным ыпэ зыуж тихьэгъэ Iофым итIэсхъэпIэ цыпэ къыхэгъэщыгъэн фае. Ар 
джыркIэ зыIэмычIэр Гъэзарышъ, мыры сIонэу сшIэрэп 
зыдэхъугъэр.
- Мо нэпкъым къесылIэрэ къухьэр Гъэзар зэрысыр 
армэ сшIэрэп? - нэплъэгъум къыпэшIофэгъэ къухьэм 
онэгум зырыригъэIэтыкIэу Сэфэрбый ыгъэплъагъ.
- Ар урыс къухьэп, зиусхьан... Тырку къухь... БгъуитIумкIэ готитIур ары урыс къухьэхэр...- пщыр зэригъэтэрэзыжьрэм шIолIыкIэу Трам къыIуи, пидзэжьыгъ: - Урыс 
пачъыхьэм иунашъокIэ1 къаубытыгъэн фае, нэпкъым 
къырафылIэ... НекIо, зиусхьан, тыIугъэкIыжь.
- Укъэщтагъа?
1 1830-рэ илъэсым ипэублэ Кавказыдзэ шъхьафым ипащэ Паскевич-Эриванскэм пачъыхьэм иштаб шъхьаIэ ипащэ Чернышевым макъэ 
ригъэIугъ: "Кавказ ихы ШIуцIэ Iушъо къыщитIысыкIхэрэ тыркухэм, 
Трапезунд пашам къызэригъэIушыгъэхэм теткIэ, Абхъазым щыпсэурэ 
цIыфхэм тыркудзэхэр шIэхэу къызэрэсыщтхэр, ахэмэ икIэрыкIэу Анапи, 
Сыхъум-къали, Поти зэраштэжьыщтхэр, КъурIаным рагъэджэнхэм, 
мэщытхэр щагъэпсынхэм, ныбжьыкIэхэм тыркубзэр арагъэшIэным 
пае еджапIэхэр къыщызэIуахынхэу молэ заулэ адыгэхэм адэжь зэрэкIуагъэхэр, мыгъатхэ къыкIоцI адыгэ, абхъаз хы нэпкъыхэм тырку къухьэ 
20 къазэрэIухьагъэр, джыри къухьэ 17 къызэрэсыщтхэр, ахэмкIэ щыгъын 
зэфэшъхьафхэ, шэкIхэр, щыгъу, гъучIы, щылыч, пцашIо, шхъомлашхъо, 
гыны зыфэпIощтхэр Тыркуем къыращынхэшъ, адыгэхэм къазэрэфащэщтхэр къэбаркIэ афыхатIупщхьэ".
Ащ фэдэ тхылъэу къагъэхьыгъэм зеджэ нэужым, Урысые пачъыхьэу Апэрэ Николай ыIашъхьэкIэ тыритхагъ:
"I. Зиусхьанэу Рибопьер мыр тырку пащэхэм ариIонэу пшъэрылъ 
фишIынэу Ливен зиусхьаным макъэ егъэIугъэн фае: тырку пащэхэм 
гущыIэу къысатыгъэр джы къыщегъэжьагъэу ежьхэм къафэIорышIэрэ 
цIыфхэр адыгэ хынэпкъыхэм къаIуамыгъэхьанхэу ары. Джы султIаным 
ыIорэм емыдэIухэу зэрашIоигъоу зекIохэрэр ащ щэхъу тыркухэкIэ 
зэрэсымылъытэщтхэр, IашэкIэ зыпэгъокIынхэр зифэшъошэ хъункIакIохэу 
ахэр зэрэслъытэщтхэр ары.
2. Графэу Паскевич пшъэрылъ фэшIыгъэн фаер хы ШIуцIэ Iушъом 
къыщекIокIырэ тихы къухьэхэм Анапэрэ Редут-къалэрэ азыфагу 
хыIушъом къыIухьэрэ къухьэхэр зэкIэ къэлъыхъугъэнхэу, ахэмэ мыщ 
фэдэ шIыкIэкIэ адэзекIогъэнэу:

--- Page 60 ---

- Мощ фэдэ мызэфагъэм, зиусхьан, сыришыхьатынэу 
сыфаеп. Хьазаб хафэрэм шIуагъэ рагъэкIэу хабзэми, тхьэр 
тишыхьат, зиусхьан, титIуи тыамалынчъ...
ФэкъолIым къыIуагъэм гукIэ дыригъаштэзэ, зи 
пимыIухьэу Сэфэрбый иш къыригъэгъэзагъ. Ылъэгъугъэм 
гур пиIонтIыкIыщтыгъэми, зигъазэу зэплъэкIыжьыгъэп.
Анэпэ гъогум зыщытехьащтхэм, Сэфэрбый къыIуагъ:
- Адэ джары, Трам фэкъолIыр, уинэрылъэгъу, хымкIи 
чIымкIи урысмэ тыкъауцухьагъ. Тэ бжъэдыгъу, кIэмгуй, 
шапсыгъ тэIошъ, езэрэмыгъахьым тыхэт... Ормэ сыд 
пшIэн, Трам фэкъолIыр? Сыд гухэлъ апэбгъохын?
- Iашэр къизыхрэм Iашэ пагъохы, зиусхьан!..
- Зэ, Трам, зэ!..- Iэжэгъу фэхъурэм фэдэу Сэфэрбый 
къэгузажъуи, шыр къызэтыригъэуцуагъ: - Ащ тынэсыгъэгоп!..- Сэфэрбый джыри зыгорэ къыпигъэхъожь 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, шыоу къачъэрэм щигъэгъупшагъ.- 
Сыд сэIо мо шыур къэзыфрэр?! ГумэкIыгъо щыIэмэ 
сшIэрэп?..
Шыум апашъхьэ зыкъыщыритIагъ:
- Зиусхьан, Гъэзар аIуагъэмэ сшIэрэп, джаур тэмэтэлъхэр игъусэхэу къыпфэкIуагъэти, сыкъыплъырагъэжьагъ!..
- Ы-ы, сыдэущтэу тызэблэкIынэу хъугъэ, бэйтэмал?! - 
Сэфэрбый шыуитIури щыгъупшэжьыгъэу Къуматыр гъогу 
техьажьыгъ, тIэкIурэ чъагъэу иш зэтриIажи, мыдритIури 
зыкIигъэхьажьыгъ.

--- Page 61 ---

Сэфэрбый ихьаблэ тырилъэгъогъэ цIыф уIэшыгъэмэ 
агъэщтагъ. Къамэми, шхончми, къэлатми, обзэгъуми, 
а) топыщэхэр къызэрагъуатэрэ къухьэр заом къыщаштэгъэ къонтхъэу лъытагъэу гъэркIэ убытыгъэнэу; б) зыкъязымыгъэлъыхъурэм 
фэшъхьафырэ къухьэхэми джащ фэдэ шIыкIэкIэ адэзекIогъэнэу; 
в) къухьэхэу къызалъыхъухэм топыщэхэр къызэрамыгъотагъэхэр 
пэрыохъунчъэу сатыу ашIыным пае тIупщыжьыгъэнхэу, ау ахэмэ пхъашэу алъыплъэгъэнэу.
3. Адыгэхэм ахэтхэ тыркухэр сыд фэдизэу къэтхьаусыхагъэхэкIи 
зыпари афэмышIэгъэнэу, ахэр а чIыпIэм щаIыгъынхэу, яIофмэ ахэгущыIэнхэу тырку Iэшъхьэтетхэм зы фитныгъи яIэп. Джащ къыхэкIэу 
адыгэхэм ягъусэхэу ахэмэ зыкъаухъумэжьхэ хъуми тидзэхэм къатебанэхэми, зыкъэзыIэтыгъэхэм е яIэшъхьэтетхэм ямыдэIужьхэрэм 
афэдэу ахэмэ адэзекIогъэн фае, ащ фэдэ зекIуакIэ ахэмэ алъэныкъокIэ 
къызыхамыгъэфэнэу ары мамыр зэзэгъныгъэхэу зэдэтшIыгъэхэм 
къыдалъытэрэр, ежь тырку Iэшъхьэтетхэми мызэу-мытIоу Iуагъэ 
зэрашIыгъэр".

--- Page 62 ---

куахъоми - хэти иIэ тIэкIур ыIыгъ. ПаIо зыщыгъэу Къуматыр дэсыр зэкIэ, гъунэгъу Бэраутри хэтыжьэу, Занэмэ 
адэжь къэуагъ. Урамым тефэжьхэрэп, ари афимыкъоу 
адырэ урамри зыдаIыгъ. Сэфэрбый ылъэгъурэр хьакIэ 
пэгъокIыкIэп - зэо нэгу зиIэ цIыфых. ЖэкIэ-пэкIэ шIуцIэрымэ 
ашъхьарихэу мэкъэнчъэ зэхэтых, шы пырхъэ макъэрэ гъучI 
зэутэкI макъэрэ нэмыкI къахэIукIрэп. Сэфэрбый зиусхьаныр залъэгъум, тIэкIу зэхэкIотхэу цIыфмэ аублагъ. ХьакIитф мэ яш нэмыкI пщы щагум дэт шышIоIум кIэрытэп. ФэкъолIхэр зыIэжэрэ цIыфи къэлапчъэми Iутэп, унэ лъэгуцэми 
тетэп. ПщылIхэри, унэIутхэри, нэмыкI щагулIхэри - щтагъэхэми-мыщтагъэхэми умышIэнэу - къэхъущтым паплъэхэу кон къогъумэ, къакъыр натIэмэ къакъоплъых.
- Сыд шъуигухэлъ, фэкъолIхэр? - Сэфэрбый щытмэ 
яупчIыгъ.
ЗэупчIыгъэмэ ащыщ ыжэ къызэтырихыгъэп.
- Сыд шъуигухэлъ сIуагъи, фэкъолIхэр? - джыри 
яупчIыжьыгъ.
Шыумэ фэкъолI нахьыжъ горэ къахэкIыгъ:
- УдэкIыгъэти, зиусхьан, урыс шыухэр зыфэтхьын 
тшIагъэп... Хэт ышIэра мохэмэ ашIэщтыр, хъураеу тыкъаухъурэихьагъ, лъэхъан хьылъэ тыхэт. Мыхъун тшIагъэмэ 
къытфэгъэгъу, зиусхьан.
- Тхьашъуегъэпсэу, фэкъолIхэр,- зэхихыгъэр Сэфэрбый игуапэу шым къепсыхыгъ.- Мо сиунэ исхэр, тыдэ 
къерэкIых фаеми, сихьакIэх. ШъузэбгырыкIыжь.
Сэфэрбый хьакIэщым ихьагъ. Шъэогъур пчъаблэм 
зэрэдилъагъоу Гъэзар къыпэгъокIыгъ, IаплI къырищэкIзэ, 
адыгэбзэ къабзэкIэ къыриIуагъ:
- Сэфэрбый, мыдэ мыр, тэ ущыкIодыжьыгъ! Тадэжь 
укъыкъокIы хъущтба? ТызфэбгъэлIэжьыгъ.
- Шъуадэжьи сыкъыкъокIыгъ, Гъэзар. Анапи мафэ 
тешIэ къэс сыкIуагъ.
- КъысаIожьыгъ Керчь укъызэрэкIогъагъэр. СыкъыхэкIын слъэкIыгъэп. ТиIофхэр мафэ къэс нахь хьылъэ мэхъу. 
Абхъаз лъэныкъомкIи, Убых лъэныкъомкIи тыщыIагъ.
- ШъуиIофхэр нахь къин хъун,- Некрас Тимэ зыфэмыIажэу урысыбзэкIэ къахэгущыIагъ,- адыгэ хыIушъо 
нэпкъыр зэлъышъуубытыгъэмэ.
- Эдирнэ зэрэщаIуагъэу тэпсэу,- урысыбзэкIэ, игъусэмэ зэхаригъэшIыкIэу, Гъэзар джэуап къытыжьыгъ.

--- Page 63 ---

- Эдирнэ щаIуагъэр тэркIэ хабзэп!..- Тимэ къыраIожьыгъэр зэримыгуапэр къыхэщыгъ.- Къырыми данэ из, тыеп 
нахь!..
- Зэ, Тим, умыхъыжъ,- гущыIапэр зыIэкIиубытэу 
Сэфэрбый Iэ ышIыгъ,- сэлам ятымыхзэ хьакIэхэр умыгъащтэх.- Мыр Некрас Тимофей, ТимэкIэ теджэ, Абдзахэ 
щыщ, зэгорэми игугъу къыпфэсшIыгъагъ, Гъэзар. ПчъаблэмкIэ Къэрбатыр къыготыр Руфат, Тимэ ыкъу. Мыр 
Хьагъур Нурмыхьамэт, Шапсыгъэ щыщ, Бастыку щэпсэу. 
Модэ мо щытхэр Трам, ХьапIатI - Къуматыр фэкъолIых.
Гъэзари игъусэ нэбгыриплIыр щысмэ нэIуасэ афишIыгъ. 
ЗыцIэ къыриIорэм пэпчъ къэтэджмэ, шъхьащэ къышIызэ 
тIысыжьыщтыгъэ. Щыгъынэу ащыгъхэмкIэ, тэмэтелъэу 
ателъхэмкIэ тIумэ Гъэзар къулыкъу зэрэдашIэрэр, адыритIур Анапэ дэлъ лъэсыдзэм зэрэщыщыр къэошIэ. НэбгыриплIым язырэ дышъэ тэмэтелъыр Ракитов Павел, 
ынапэкIэ инэIуасэ фэдэу Сэфэрбый къыщыхъугъ, зэрэцIыф 
гъэтIылъыгъэр игуапэу, ыгу зэреIури фыхигъэщэу IугушIуагъ. НэбгыриплIыр апэрэу адыгэмэ къазэрэхахьэрэр 
яплъакIэкIэ гъуащэрэп. Сакъыныгъэр зыIэкIамытIупщэу, 
алъэгъурэр зэкIэ зэрашIогъэшIэгъоныр амыушъэфэу 
заплъыхьэ. Щагу урамымкIэ щызэбгырыкIыжьрэ фэкъолI 
макъэхэми акIэдэIукIых, загъорэ шъэф-нафэу шъхьаныгъупчъэми еплъых. Пщы хьакIэщыр армэ, ити илъи зэпэкIагъэкIыгъэ. Дэпкъ алырэгъушхом пылъэгъэ сэшхуи, къами, 
къэлати, бэдзэуалъи - зэкIэми анахьи нахь ашIогъэшIэгъоныр пчъэкъуахэм къот гъоплъэ къумгъан-лэджэныр ары. 
Уакъырэщы, нэм къыкIэджагоу зэпэшIэтых.
ХьакIэмэ къафахьыщт гъомылэм Сэфэрбый ыгъэгумэкIыщтыгъэп. Адыгэ хабзэм къызэриIоу, хьакIэмэ алъапэ 
пщы унэм къызэрэрадзэу гуащэм ишIэ хэлъэу, щагулIхэр 
мэл укIыным ыуж ихьэгъагъэх. Гъомылэр хьазыр къызэрэхъурэр къырыпшIэу жъэрымэхэр хьакIэщым исмэ 
къалъэIэсы. Гъомылэ зыщызэрахьэрэ чIыпIэм мыхъун 
щамышIэу тыдэкIи хабзэшъ, Гъэзар игъусэхэр тынчыпIэ 
зэриуцохэрэр, сакъыныгъэ-гуцэфэшIыр зэраIэкIэкIрэр 
ящысыкIэкIи, анэгухэмкIи къэошIэ.
- УкъэкIожьыным ыпэкIэ, Сэфэрбый, мы уихьэкIэ 
сигъусэмэ ясIуагъэр ошIа?..- гущыIэнчъэхэу хьакIэщым 
ригъэсынхэп, фэкъолI зэфэсыкIэу ылъэгъугъэр зилIэужыгъор зэригъэшIэнэу Гъэзар къэупчIагъ, джэуап ритыжьыгъ.- 

--- Page 64 ---

ШъумыгумэкI, къэзэрэугъоигъэ фэкъолIхэр, адыгэ хабз, 
хьакIэ пэгъокIых ясIуагъ. Тэрэзба ясIуагъэр, Сэфэрбый?
- Тэрэз япIуагъэр, Гъэзар,- Сэфэрбый нэплъэгъу 
псынкIэ Тимэ фидзыгъ, къыздеогъашта риIорэм фэдэу 
Нурмыхьамэти фыреплъэкIыгъ.- Адыгэ хэбзэ хьэкIэ пэгъокIымкIэ ухэукъуагъэп. Ау непэрэ фэкъолIхэмкIэ, скъош, 
хэукъоныгъэ пшIыгъэ, ежьхэми аушъэфрэп, джа дэдэр 
ашIагъ,- зытет шъыпкъэр, ухьакI нахь мышIэми, пшIосыушъэфынэп, адырэ сызэрэпфаемкIи къегъэжьапIэ хъун 
ыIуи, пигъэхъожьыгъ: - Адыгэмэ яIоф, Гъэзар, джыдэдэм 
хьылъэ, зэхэлъэшъуагъ. Угу ябгъэнэу щытэп... Урыс 
тэмэтелъхэр залъэгъум, агу шIу имылъэу къэзэрэтэкъугъэх. Къуматыр фэкъолIмэ язакъоп, Iэгъо-блэгъо чылэхэми 
къарычъыгъэх. Абдзэхэ фэкъолI заули ахэслъэгъуагъ.
ФэкъолIхэм агу шIу зэримылъым Гъэзар ямыгуцэфагъэу щытыгъэп. Аущтэу Iофыр зэрэщытыр ышIэщтыгъэми, 
урысхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу мышIуныгъэу дэлъыр 
дигъэзыкIыни, зи къэмыхъугъэ фэдэу Некрас Тимэ къырищэжьэгъэгъэ шъхьэихыгъэ гущыIэм хэзэрэмыгъахьэхэу 
Гъэзар щысы шIоигъуагъ, ау ежь зэрэмыгугъагъэу хъугъэ. 
Гум илъыр шъхьэих зэришIыгъэмкIэ кIэгъожьыгъ. Мыщ 
фэдэ дэдэу Iофыр хъунэу Сэфэрбыий фэягъэп - къехьыжьагъэ зэхъум зэкIэкIожьыгъэп. ЗэкIэми анахьэу зыгъэгумэкIыщтыгъэр Некрас Тимэ инэиутыгъ. Мыщ фэдэ бырсыр 
сыхэхьанэу сыфэягъэп сэ, Сэфэрбый ыIуагъ. Гъэзаррэ 
сэрырэ тызэкIэрытIысхьани, тыгу илъыр зэтIонэу, упчIэжьэгъу-джэнджэшэгъу тызэфэхъуныр ары сызфэягъэр. 
Зыуж сихьагъэр джырэкIэ чылэ Iофэп. ТитIо тыкъызэкIэрынэмэ есIон.
ЗыгорэкIэ егъэлые гущыIэ хьакIэмэ апашъхьэ Тимэ 
къыщиIуакъомэ ыIуи, Сэфэрбый къэгузэжъуагъ, Iанэри 
хьакIэщым къычIахьэу рагъэжьагъ:
- ФэкъолIхэр Iофхэп, Гъэзар. Мафэри кIыхьэ, чэщри 
къыкIэлъэкIо. Мыдэ шъуIэ псы пыжъугъэчъи, шхыным 
шъухаI. Непэ шъущысмэ, неущ адыгэ Iофмэ татэгущыIэн.
Пщы Iанэм темылъыгъэ гъомылэ щыIэп. Чэтлыбжьэм, 
тхьачэт жъогъэ щыугъэм, мэлылым, пIэстэ фыжьым, 
хьалыгъу гъэжъэгъакIэм пэхъэ мэкIэ IэшIур шъхьащехы. 
Бахъсымэр ахэмэ къазыхэхьажькIэ, умэлэкIагъэу, гъогу 
укъытекIыгъэ зыхъукIэ, шъхьэр егъэуназэ.
- О-уи-и, зиусхьан, сыд Iан мыр?! - Гъэзар Iанэм 
кIэрытIысхьэзэ, ыгъэшIэгъуагъ.

--- Page 65 ---

- Адыгэ Iанэр, Гъэзар, уищыпэлъэгъуа?
- Непа адыгэхэр зысшIэрэр, зиусхьан! Сэ сIорэр ары, 
мыщ фэдиз Iанэ тфэзышIыгъэхэр къытажэщтыгъэха?
- Пщы Iанэр зэIухыгъэ зэпыт сыд язгъэIуагъэр, зиусхьан? - Iанэм уасэу къыфашIыгъэр игуапэу Сэфэрбый 
IугушIукIыгъ, IэнакIэм пыс Трам фэкъолIми зыкIыфеплъэкIрэр ымышIэу фыреплъэкIыгъ.
- ПIорэр шъыпкъэ, Сэфэрбый,- Гъэзар чэтлыбжьэм 
зыхэIэ уж къыIуагъ,- къыбдесэгъаштэ. Ау адыгэ шхыным 
пщы Iан, фэкъолI Iан иIэп... Ы-ы, сыхэукъоми сшIэрэп?..- 
Гъэзари фэкъолIхэр зыдэщыс лъэныкъомкIэ плъагъэ.
- ИIэп, зиусхьан,- ащ ежэщтыгъэ пIонэу Тими къыIуагъ, 
пиупкIыгъ.
- Ар зышIырэмрэ зыхашIыкIрэмрэ ялъытыгъ,- Трам 
фэкъолIми къадыригъэштагъ: - Хэт ышIыгъэми, адыгэ 
бзылъфыгъ зыIэмычIэ чIэкIыгъэр.
- Адыгэ бзылъфыгъэмэ ацIэкIэ, мы гъомылэр къызIэкIэкIыгъэмэ ацIэкIэ, насыпыр къябэкIэу, хъярым щымыкIэхэу, нэхъой яджэгу дэлъынэу, ябгъагъэ илъынэу есIуалIэзэ, мы бжъэр къэсэIэты,- бахъсымэ-шъоупс зэхэкIагъэм 
зэригъэуташъорэр къэпшIэнэу Гъэзар къыIуагъ.- Олахьэ 
мы Iанэм, Сэфэрбый, неущэп, мэфищэ укIэрысын плъэкIыным. Тэ ар тфэшIэшъунэп, пчыхьэфакIоу Анапэ темыкIолIэжьы хъущтэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Гъэзар, ащыгъум шъухьакIэп 
ныIа, шъугъогу дырекIокI нахь...- Сэфэрбый зэхихрэр 
ыгъэшIэгъуагъ, ардэдэми язакъоу нэбгыритIур къызэрэзэфэнэщт шIыкIэми егупшысагъ.- Олахьэ сымышIэ, Гъэзар, 
къышъосIощтри... ХьакIэ къакIо щыIэ шъхьакIэ, хьакIэ 
гъэкIожь щыIэп. Шъо къызэрышъуIу.
- ЕтIани адыгэмэ хьакIэм ишырэ имашIорэ аIоба, 
Сэфэрбый. Сыушъэфрэп, тишыкIэ машIо егъэугъ.
КъэкIуагъэхэми, къызфэкIуагъэхэми адыгэ-урыс Iофыр 
зышъхьащарагъэхэу, къыхэзыдзэрэр тырагъэгущыIыкIэу 
щэджэгъоуж нэс зыщэсхэм, ечэндмэ адэжь хьакIэхэр 
гъогу техьажьыгъэх. ШыугъэкIотэжь заули ауж ихьагъ.
Чылэм зыдэкIхэм, Сэфэрбыйрэ Гъэзаррэ шыумэ ауж 
зыкъырагъэнагъ. ПIорэр зыщызэхамыхын чIыпIэ къызенэхэм, Гъэзар къэупчIагъ:
- Зыгорэм уегъэгумэкIа, Сэфэрбый? КъаIо, скъош. 
СыкъэдаIо.

--- Page 66 ---

- Адыгэмэ ялыягъэу олахьэ сызгъэгумэкIри, Гъэзар, 
щымыI...- Сэфэрбый къыIо шIоигъуагъэр чыжьэкIэ къырищэжьагъ.- Ау етIани къызэрэосIощтри, рапэсыщтри, 
къикIыщтри сшIэрэп, сызгъэгумэкIрэ Iофым ыцыпэ непэ 
зытIо-зыщэ тадэжьи къыщежьагъ, упчIэжьэгъу-акъылэгъу 
титIо тызэфэмыхъоу зыми ышъхьэ къыфисхыным 
сыфэягъэп. Шъыпкъэр пIон хъумэ, сизакъоп, зэрэадыгэ 
шъолъырэу егъэгумэкIы. Мары, фэкъолIхэри ныпчэдыжь 
уинэрылъэгъугъэх. Ащ фэдэ мин пчъагъа адыгэ шъолъырым исэу пшIэрэр?! Эдирнэ мамыр зэзэгъыныгъэм адыгэ-урыс зао къикIыщт...
- Сыд пай? Ащ иIоф ухыгъахэ, Сэфэрбый.
- Ухыгъэп, Гъэзар. КъысэдэIу, зэрэадыгэ шъолъырэу 
адэрэп!..
- Ащ пачъыхьэр щыгъуаз.
- Щыгъуазэшъ арба дзэр къызыкIытфырищэрэр!..
- Сыд о ащ хэкIыпIэу фыуиIэр?
- Адыгэмэ зы пщы пащэ яIэу хэгъэгукIэ Урысыем 
хахьэмэ?..
Шылъэмакъэрэ шы пырхъэрэ нэмыкI къахэмыIукIэу 
заулэрэ кIуагъэх. Сэфэрбый иупчIэ джэуапынчъагъэми, 
зиIажэщтыгъэ. Гъогу къэгъэзэгъум нэсыгъэх, блэкIыгъэх. 
Пырэжъые куандэри къызэранэкIыгъ.
- Адэ зи къепIуалIэрэпи, зиусхьан? - Сэфэрбый зыфэщыIагъэп.
- Угу хэзгъэкIы сшIоигъоп, Сэфэрбый. Мы гупшысэ 
дэдэр СултIан Хъанджэрые пачъыхьэм ыпашъхьэ рихьэгъагъ, къыфидагъэп. Зэп зэрэдэгущыIагъэр. Джары 
пачъыхьадзэми къызыфыхагъэкIыжьыгъэр... Пачъыхьэм 
къаигъэ зебгъэшIы хъущтэп, зиусхьан...
Лъэустэнхьаблэ чIыгубэкIэ пэчыжьагъэми, Сэфэрбый 
нэшIукIэ Хъанджэрые еплъыжьыгъ: къыгъэпцIагъэп, шъыпкъэ къыриIуагъ. Олахьэ гъэшIэгъоным, ыIуагъ, адыгэ 
шъолъырым къихъухьэрэр... ЗыгорэкIэ зэрэнэгъой хэкIыр, 
урыс пачъыхьэр делэп, къыдишIагъэмэ шIэ ащ фэдэу 
Хъанджэрые къызкIыдэзекIуагъэр? ПшIэхэнэп...
- СултIан Хъанджэрые мыадыгэ хэкIми, пачъыхьэр 
тэрэзэу къыдэзекIуагъэп, Гъэзар!..- Сэфэрбый хэпшIыкIэу, 
ежь къырашIэгъэ шъыпкъэм фэдэу, къыхихыгъ. Шъхьэр 
ыгъэсысзэ, зыгорэхэри гум къызэрэкIыжьхэри хэплъагъоу, 
пигъэхъожьыгъ: - Джары, Гъэзар, сишIушIэ симыгъо 

--- Page 67 ---

адыгэмэ язгъэIуагъэр. Сыд урыс пачъыхьэм фимышIагъ 
ащ! Къеплъыгъэп, къыридзагъэп!.. КъэмыIу, зиусхьан, 
къэмыIу... Тэрэзэп!
- Пачъыхьэр тэрэзэу зекIуагъэ сIорэп, Сэфэрбый. Ау 
етIани пачъыхьэм иIо Iогъахэшъ, ухыгъэ.
- ТэркIэ ухыгъэп, Гъэзар! КъыгурыIорэба шъуипачъыхьэ заокIэ адыгэхэр зэрэпэуцужьыщтхэр? Тыдырэ чIыпIи 
зыщагъэхьазыры, пытапIэу къыришIыхьагъэмэ непэ-неущэ 
якIущтых, зэхакъутэщтых. Тазыфагу зао къимытэджэным 
ихэкIыпI зигугъу къыпфэсшIыгъэр, слъэкI къэзгъэнэщтэп, 
хэтырэ адыги сыфэгъэзагъ. Бэ шIэн, макIэ шIэн, сIогъагъэ 
зэгорэм пIожьын, Тыркуемрэ Урысыемрэ азыфагу зао 
къитэджэщт. Ахэмэ ягухьэ-гужъыгъэ зыгъэушъэбын мафэ 
къахэфэнэу сшIэрэп. Мыхэр, Гъэзар, динхэмкIэ зэпэщытых. 
Быслъымэнымрэ чыристанымрэ шытхыкIэ зэбгъэкIэсын 
плъэкIына? ЕгъашIэм фэшIынэп, Алахь зизакъоми къыпфидэнэп. Зэпыигъэхэр непэ зэшIугъэхэкIэ, зыхэмыгъэукъу, 
неущ зэпыищтых. Аущтэу зэгорэм хъунэу сыгу къысеIошъ, 
сигухэлъ урыс пачъыхьэр къызешIурэм, ичIыгъунапкъэ 
тыфэшъыпкъэщт!.. Урыс пачъыхьэм лыгъэ есымыгъэдзызэ, 
сыIукIэмэ, джар есIо сшIоигъуагъ. Сыд пIорэр, Гъэзар?.. 
СыIукIэшъунба? Сы Хъанджэрыепи сэ, адыгэтрэ адыгэнрэ 
сакъыхэкIыгъ!..
- Сыд пай шъыу, пачъыхьэми уIукIэшъун!..- Гъэзар 
шъэогъум дыригъэштагъ, етIанэ Iофыр зытет шъыпкъэмкIэ еIэсэкIэу пигъэхъожьыгъ: - СыдигъокIи пачъыхьэ гъогур кIыхьэшъ, Сэфэрбый, ащ уIуагъэкIэфэкIэ адыгэ Iофыр 
кIыхьэ-лыхьэ хъункIэ енэгуягъо...
- Аущтэу оIомэ, пачъыхьэм ыпэкIэ хэт сыIукIэн слъэкIыщт? - Сэфэрбый иплъырыгъэ шыукъамыщымкIэ 
зыхитIупщэу ищазымэшъхьаIу еожьыгъ, шыри кIигъэпкIыгъ: - Бескровнэ, Вышеславцэ инэралхэр сищыкIагъэхэп!.. 
Адыгэ IофымкIэ ахэр цIыкIуIох.
- УIукIэмэ, узIукIэн фаер, Сэфэрбый, урыс пачъыхьэм 
илIыкIоу Тифлис дэс Паскевич-Эриванскэ инэрал-фельдмаршалыр ары. Джар нахь IэшIэх къыпфэхъущт. Паскевич 
инэрал-фельдмаршалым ымакъэ зыми емыолIэжьэу 
пачъыхьэм занкIэу нэсыжьы.
- Пачъыхьэ гъогур сфызэшIомыкIмэ, Паскевич инэралым зыIузгъэкIэн сэри сихьисапыгъ. Ар къысфэпшIэн 
плъэкIына, Гъэзар?

--- Page 68 ---

- СлъэкIын, Сэфэрбый. Ау ащ мэзэ уахътэ горэ ищыкIагъ.
Мази тешIэгъагъэп урыс шыуищ Анапэ къичъи, Къуматыр къыздэлъадэм. ТхылъыпIэ зэтегъэпкIагъэр, шымэ 
къямыпсыхыхэу, къэлапчъэм дэжь Сэфэрбый къыщырати, 
IукIыжьыгъэх. Сэфэрбый тхылъыпIэм зэреплъэу къыздикIрэр къышIагъ. Гопэ-гумэкIэу Iэпкъ-лъэпкъым къыхэхьагъэр къызхимыгъэщэу тхылъыпIэ зэтегъэпкIэгъэ плIэмыешхор Къэрбатыр фищэигъ:
- Къызэтэтхъ, сикIал. Мыр,- игущыIэ шIоIэшIоу зэкIэкIищзэ,- Паскевич-Эриванскэ инэралым дэжь къекIыкIэ 
сенэгуе. Сыд итми, сикIал, сшIомыушъэфэу къедж. Ары, 
ары, сикIал, оркIэ шъэф сиIэп. ТитIо зыцыпэ къэмылъэгъо рэ гъогуфо непэ тытэхьэ. Тэри, тиIахьылхэри, адыгэхэри, 
адыгэчIри Алахьым тырихьакI. СыкъэдаIо, Къэрбатыр.
"Нэтыхъоепщэу Занэ Сэфэрбый Мыхьамчэрые ыкъо 
зиусхьаным фэкIо. Лъытэныгъэ зыфэтшIырэ Занэ Сэфэрбый, мы тхылъыр къызщыпIукIэгъэ уахътэм щыублагъэу 
мазэ тешIэфэкIэ Тифлис укъакIомэ лъэгъунэу къысфыуиIэмкIэ тызэIукIэн тлъэкIыщт. Кавказыр зыIэмычIэ илъ урыс 
пачъыхьэ лIыкIоу, генерал-фельдмаршалэу И. Ф. Паскевич-Эриванскэр. Тифлис, 1830-рэ илъэс. Октябрэ мазэм 
и 28-рэ",- Къэрбатыр тхылъым къеджагъ.
VI
Урысмэ апашъхьэ щызэрихьэрэ Iофыгъо шъэфхэр 
адыгэмэ алъэныкъокIэ Къэрбатыр нэмыкI Сэфэрбый цIыф 
ригъашIэщтыгъэп. Адыгэ Iофэу зэрифэрэр ыушъэфэу 
арэп, ар хэткIи нафэ, зымышIэрэм ышъхьэ фырах-фырамыхэу гущыIэ хадзэкIэ рагъашIэ, зышIэрэм рагъэIуатэ. 
Ежь игухэлъ шъэф джыри къэмысыгъэу, ар къэзгъэсыщт 
пIалъэм иIофыгъохэр урыс лъэныкъо гъазэкIэ уцу ымышIэу 
зэрефэ.
Бескровнэ, Вышеславцэ инэралмэ афэмыеу, ахэр 
шIоцIыкIухэу Гъэзар риIогъагъ шъхьакIэ, Тифлис къыфикIыгъэ тхылъым ыуж, ащ игугъу зыми фыхимыгъэпсэу, джа 
нэбгыритIуми шъэфэу заIуигъэкIагъ, джа шъэф шIыкIэ 
дэдэр ежьыри къыдызэрахьагъ. Ащ Сэфэрбый егуцафэми, 
дзэлI Iофхэр, хэгъэгу Iофыгъохэр нэбгыритIу азыфагу 
дэкIы хъущтэп ыIозэ, зышъхьарегъэхы.

--- Page 69 ---

ЗэкIэми анахьэу Сэфэрбый нахь шIогъэшIэгъоныр зыуж 
ихьэгъэ Iофым зэрэкIэмыкIрэр ары. Анапи, Керчи, Екатеринодари блэкIыгъэ мэзэныкъом ащыIагъ, зыIукIэрэ пэпчъ, 
ежь зэрэмыгугъэщтыгъэу, къыфэнэгушIуагъ, шъхьэкIафи 
уаси къыфашIыгъ, ау Iофым зыфэе джэуап хигъуатэрэп. 
ТызэупчIыжьын, зищыкIагъэм нэдгъэсыжьын, макъэ 
къыодгъэIужьын аIомэ къыIугушIохэзэ къагъэкIотэжьы. 
ЗыIукIэгъэ дзэлIхэми, хэгъэгу къулыкъушIэхэми зыуж ит 
адыгэ Iофым изэшIохынкIэ узщыгугъын лъапсэ зэрямыIэр 
Сэфэрбый ешIэ, ежь сэбэп фэхъун горэ амал иIахэмэ 
зэракIэкIишIыкIыщтым ешэ. Загъори шIузэхэкIуакIэшъ, зы 
напэ, зы макъэ, зы плъакIэ, зы IугушIукIыкIэ яIэмэ сшIэрэп 
ыIозэ, зэкIэри ынэгу щызэпэкIэкIыжьы. КъыраIуагъэхэр 
зыщигъэгъупшэхэу, зырыз-зырызэу ахэгупшысыхьажьы 
зыхъукIэ, хэти зэхэугуфыкIыгъэу ынэгу къыкIэуцожьы. 
Зэгорэм пыи къыфэхъугъэгъэ Рузевич полковникым иурыс 
къаигъагъэ, фай-фэмыеми, зэкIэми ахелъагъо. Гум 
римыхьрэр, сыдэу ышIын, зыщигъэгъупшэнэу Тхьэм къытырилъхьагъ. Урысхэм анахьышIугъэхэп тырку лъэпэбыхъухэри, ыщэчыгъэ нахь.
УбзэпIэ чIыпIэ уитмэ умышIэн щыIэп, ыIуагъ Сэфэрбый. 
Апашъхьэ тимыт зыхъукIэ, дунаир тIэмычIэу зытэгъэины, 
тызихьэкIэ шъхьэр адэдгъэсысэу зытэгъэцIыкIу, тищыIэныгъэ аIэмычIэ илъ пIонэу тяубзэ... АIэмычIэ илъба? 
Имылъы гъэмэ, шъутый аIозэ тыкъадзыхьащтыгъэп!.. 
КъысфэнэгушIуагъэхэми, ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьыгъ, 
нахь пхъэнтIэкIу лъагэ тесхэ фэдэу къыздэгущыIагъэх, сэщ 
нахь лъхъанчэм зигъэлъэпэпцIыйщтыгъ, нахь лъагэм нахь 
зигъэпагэщтыгъ. КIо, инэралхэр инэралых, сыд фэдиз 
пIуагъэми, ахэр ятэмэтелъхэм аIэтых. Афыпс, Шъэбэжъ 
пытапIэмэ атесхэр? Ахэр имылъэу мэлъатэх, тызфэдэ 
къэзэкъхэр шъумышIэмэ - шъодгъэлъэгъущт зыфэпIоныр 
анэгумэ къакIэщы.
Анапэ дэс Вышеславцэм гухэлъэу къысфыриIэр ары 
къызгурымыIуагъэр. Тифлис къысфырахыгъэ тхылъыр 
ылъэгъугъэба? Итыр ымышIэу сэшIы, ау мы IофымкIэ 
Гъэзарырэ ежьырырэ зэдэмыгущыIагъэхэу сшIошъ хъурэп. 
Ащыгъум сыда Ставрополь кIо къызкIысиIорэр? СиIоф 
нахьышIу зэрэхъущтым пылъа, хьауми лъэбгъу къызэрэсидзыщтым ыуж ита? Шъхьадж икъонцэ Iахь елъэшъу, 
шъозэбэным хэбанэ. Ставрополь укIомэ зыгорэ къикIынэу 

--- Page 70 ---

щытыгъэмэ, ари къины къызщызгъэхъунэп. Ставропольрэ 
Екатеринодарырэ азыфагу Хъанджэрые ит, иIоф къикIрэп. 
Бытырбыфи дэсыгъ, Iофтабгэу адыгэ шъолъырыми итыгъ... 
Ащыгъум, сыда сэ зыуж ситыр? Хьаолыеу, оркъынчъэ 
оркъэу мыжыкъмэ зафэсэгъэцIыкIуа? ЗэрэхъурэмкIэ, мы 
тыздэкIощтым къысиIощтыр мыдрэ сызIукIагъэмэ къысаIуагъэр арба? Iашэ апэтымыIэтэу мыхэмэ тигущыIэ ахэмыхьанкIэ сенэгуе. Тифлис тыкIоным ыпэкIэ Афыпсрэ 
Шъэбэжърэ яз тегъэстыкIыгъэн фае. Абдзахэхэр Шъхьэгощэ лъэныкъомкIэ атеогъагъэхэмэ ары дэгъугъэр. Аущтэу 
талъэныкъокIэ щызекIохэмэ, бэслъыныемэ зыкъызэраIэтыщтым щэч хэлъэп. ЯIо къодыери ар зымышIэн, зиIашэ 
къэзымыштэн, адыгэ зыкIыныгъэ быракъым чIэмыуцон 
фэкъолIмэ къахэкIыщтэп.
- Неущ, сикIал, гъогу тытэхьащт,- Сэфэрбый ыIуагъ,- 
гъогу тытэхьаным ыпэкIэ упчIэжьэгъу укъысфэхъу сшIоигъу. Тифлис тынэсыфэкIэ, тиIоф хэмылъ фэдэу, тэри 
тыхэмыщагъэу, чIыпIэ зытIущкIэ мыжыкъмэ татэомэ, 
тызфакIорэмэ тигущыIэ нахь ахэхьанба?
- Ар заоба, тят?
- Непэ адыгэхэр зыхэтхэр заоба?
- Зао, ау зэфычIэплъ щэимыгъэкI зау...
- Аущтэу оIомэ, сикIал, зэрэтIуагъэу неущ гъогу 
тытэхьэ. Тифлисэп, Сыхъум тэкIо, тикъэбар цIыф ышIэ 
хъущтэп. ТиIоф къикIмэ, зэкIэми ашIэн, къимыкIмэ, къызфимыкIыгъэр зыми шIотыушъэфынэп. Гъэзар къысиIуагъэр 
къаушыхьатыжьмэ, ядзэ, урысыдзэм узэрэхэхьэгъэ 
тхылъыр тIыгъэу къэдгъэзэжьын. Джа зэрэтIуагъэу, сикIал, 
ащ гукIи псэкIи зыфэгъэхьазыр.
- Ядзэ сыхэтэу адыгэмэ Iашэр къытпаIэтмэ?
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт, Къэрбатыр... ТитIо тызэпэуцужьынэу къыхэкIынкIи мэхъу, сикIал. Сыд фэдэ чIыпIэ 
уифагъэми, адыгэгу зэрэуиIэр зыщымыгъэгъупш. АдкIэ 
о пшIэщтым уфит, сыд пшIагъэкIи сыгу къыобгъэщтэп. Ау 
етIани зыгорэ къыуасIомэ сшIоигъу. Ащ сытэгущыIэнэу 
къыстэфэрэп, къыстэмыфэми къыосIощт: шъхьэгъусэ-насыпыр угу къихьэмэ, зыщымыгъэгъупш, уздэIэбэщтыр 
адыгэ лъэныкъу, адыгэ шъхьэтэхъо зытэхъуагъэ цIыфыбз...
Сэфэрбый ышъхьэ гурышхъо къыригъахьэу Къэрбатыр 
зэхихыгъэм къыгъэкIыфыгъ, ардэдэм Марие ыгу къэкIыгъ, 
ятэ ыпашъхьэ къыщехъулIэрэр шIоемыкIоу зызэIэкIиубытэжьыгъ. ЕтIани, сыд фэдэу зиIажэми, МариекIэ ятэ 
игущыIэхэр шъхьэм икIхэрэп, игупшыси хэкIхэрэп. Ятэ ыгу 
емыбгъэщтыгъэми, ыпашъхьэ итыжьыным, иджэхашъо 
тетыжьыным фэягъэп. Ушъхьагъу горэ, сыд фэдэ ушъхьагъуми ары, къыгъотэу къикIыжьымэ, зыпэ къымыштэн 
щыIагъэп.
- Сыд, сикIал, зыгорэкIэ угу хэзгъэкIыгъа? - ыкъо 
изытет Сэфэрбый гуцафэ фишIыгъ, инэмазщыгъ макъи 
зэхихыжьэу ыублагъ.
- Хьау, тят, хьау. Зи мыхъун къысапIорэп... О уиIуагъэу, къыстэмыфэрэ Iофым тызэрэрыгущыIэрэм тIэкIу 
сегъэукIытэшъ ары...
- НэмыкIмэ тагъэукIытэжьын нахьи тэр-тэрэу тызэрэгъэукIытэжьмэ нахьышIу, сикIал... Зэнэ лъэпкъым 
инахьыжъмэ къысаIуагъэр къыосэIожьы нахь, зи къэсыугупшысрэп. Уижъ гъашIуи, уинахьыкIэ шIу лъэгъу язгъэIуагъэр джащ фэд.
Пчэдыжьыпэм, бырсыр бащэ пымылъэу, Къуматыр 
Iэгъо-благъом нахь чыжьэ мыкIохэрэм фэдэу, Сэфэрбыйрэ 
Къэрбатырырэ Тифлис гъогу техьагъэх. Ящыгъынхэмрэ 
ягъомылэрэ зэрылъ чыифжъые мэтитIум нэмыкI Анапэ 
нэзгъэсыщт шищ зыкIэшIэгъэ фаэтоным илъэп. Ар сэбахь 
пасэм ежьагъ. Мыдрэ шыуитIури сыхьат горэмкIэ ащ ыуж 
ихьажьыгъ.
ЦIыфыр гъогу зытехьэкIэ гумэкIыгъо горэ къыхэщэу 
хабзэми, ащ фэдэ горэ ыкъо ынэгу Сэфэрбый кIилъагъорэп, егъэшIэрэ гъогутетыныр исэнэхьат хъужьыгъэ пIонэу 
рэхьат. Уанэм исым изытет шым хэошIыкIы зыфаIорэр 
къегъэшъыпкъэжьы. Джырэ ныбжьыкIэхэр, ыIуагъ Сэфэрбый, къэзылъфыгъэмэ афэдэхэп, ятэ пакIо, ятэжъмэ 
амышIэн ашIэ, шэнышIох, гущыкIох. Чыжьэу маплъэх аIозэ, 
лъэпаохэри нахьыб, зызэтырагъэпсыхьэ аIозэ, хэунахъори 
макIэп. Дэгъу кIалэр зэрэрэхьатыр, иш лъэпэонэп, имыщыкIагъэ къыжэдэкIынэп. Сэри сигущыIи, сигупшыси гупсэф 
къахилъхьан... Сыд, ащыгъум, тыгъоспчыхьэрэ шъхьэгъусэ-псэогъу гущыIэмэ кIыфы зыфашIыгъагъэр? Некрасмэ 
атенэгуикIмэ шIэ? Е-о-ой, кIалэ, армэ Iофэп. Ащ фэдэмэ 
махэ зябгъэшIыныр къыптефэрэп, джыри лъэбэкъу мин 
илъэсхэр къыппыщылъых. Ахэр псынкIэ къыпфэхъунхэмкIэ шъхьэгъусэ нэтIэгъу пшIырэр зэкIэми апшъэщт. Синасыпти ащ фэдэ цIыфышIоу къыспэкIэфагъ, тигупшыси зы 

--- Page 71 ---

зэфэхъугъ. Некрасхэр мыжыкъхэшъ, цIыф дэих сIорэп. 
Зэгорэми Тимэ тыздежьэгъэ Тифлис зыдесэрэщажь сIоу 
сыгу къэкIыгъагъ, ау сыгу къызыкIысфимыдагъэр сшIэрэп. 
Цыхьэ фэсымышIэу ара? Хьау, сэщ нахьи нахь пытагъэ 
хэлъэу адыгэхэр къеухъумэхэу еIо, ишъузи адыгэпхъу. 
Тэщ нахьи ежьри, ышнахьыкIэхэри, къылъфыгъэхэри адыгэ 
тхьэм фэшъыпкъэх... Ау ыпхъу Марие къащ къыхьэу 
алъэгъугъ... Шъыпкъэ, Гъэзар сеупчIыгъэти, гуцафэ 
фимышIыгъэу къысиIуагъ. Ащ пае пшъэшъэжъыер яунэ 
есыфэ къол къыраригъэхьагъэп... КIо, сшIэрэп сэ етIани 
ахэр зэрэзэхэтхэр... Зыр урысыцI, зыр адыгацI, адырэр 
тыркуцI, къалъфыгъэмэ ащыщ горэм нэгъоицIи фаусыгъэу 
аIуагъ.
Анапэ зекIуалIэхэм, Сыхъум зэрэнэсыщтхэр тырку 
къухьэу къычIэкIыгъ. Аущтэу Iофыр зэрэхъугъэр, зэрэмыурыс къухьэр Сэфэрбый игопагъэп. Ашъыу хэти хым 
зэпырерэщ фаеми, адырабгъу орэхъу къодыери ары. Ау 
ылъэгъурэм Сэфэрбый ышъо къыхыригъэхыгъ, ыгъэгъумтIымыгъ.
- Зыгорэ къэпIуагъа, тят? - Къэрбатыр ятэ игъумтIымыгъэ къыгурымыIоу еупчIыгъ.
- Зи арэп... Тыдэ тыкIоми тыркумэ тялъэпао сIуагъэ.
Тырку къухьэм Сэфэрбый фэмыягъэми, рилъэгъуагъэм 
хигъэкуукIыгъ:
- О-уи-й, слъэгъурэр хэта?! Сэлэхъур Мыхьамэта 
сэIо!.. Е зиунагъо бэгъон, Анапэ ущыIагъэу, тадэжь, Къуматыр укъыдэмыхьэу окIожьа, Мыхьамэт?! ЗыгорэкIэ 
Занэмэ угу ябгъэмэ шIэ?..
- Пшъхьэ уфита Iори, Сэфэрбый, къысэупчI нахь, угу 
къысэмыгъабгъ. Мо къыткIэлъыплъэрэ мыжыкъмэ тызфаер тагъашIа?.. Зы мэфэ лые къухьэуцупIэм тыIуагъэтыгъэп. Тыкъалъыхъузэ тыIуащагъ, тыкъалъыхъузэ тыкъыIуагъэкIыжьыгъ.
- Сыдэу тшIын, ащ фэдэ хьылъ непэ ттэлъыр...- 
Сэфэрбый зэхихырэмкIэ ыгу мышIугъэми, шъыпкъэ къызэрэримыIорэм егушхъощтыгъэми, нэшIукIэ шъэогъур 
къызэпимыплъыхьан фэлъэкIыгъэп. Аущтэу щытми егыигъ.- 
Мыжыкъмэ къыташIэрэмкIэ шъыпкъэ оIо, ау талъэныкъо 
укъызэрэкъомыкIыгъэр мыр ятIоу къыбдэсэшIэшъ, пIорэр 
сшIошъ хъурэп. ПцIыми шъыпкъэми сэ узэхэсшIыкIын, ау 
тиунэ исым укъызэхишIыкIынкIэ сыгугъэрэп, имыхьамелэ 

--- Page 72 ---

дыджы пфэхъун, Iэджри бгъэпцIагъэ, тянэшым ыкъо къыкъокIынба еIошъ, къыппаплъэ.
- Ашъыу, Сэфэрбый, ар дэдэр умыIо, Къэрбатыр 
ыпашъхьи сыщымыгъэукIытэжь, мызгъэгу сыкъэуубытыгъ. 
ПшIэрэба Бэрзэдж Джырандыкъо зыфэдэр, Сэфэрбый 
дэжь сыкIон фае зесэIом, одыкI-мыдыкI ыIомэ, ушъхьагъухэр къыгъотызэ, лъэбэкъу къысигъэдзыгъэп.
- Утэсхын шIошIа джэманыжъым!..- Сэфэрбый гъунэгъу убыхыр ыгу къэкIэу щхыпцIыгъэ.- Къытфырихьисап 
дэдэр сшIэрэп нахь, Шапсыгъи, Нэтыхъуаий цIыф къыригъэхьан игухэлъэп.
- Джар дэдэр абдзахэми арешIэ,- Сэлэхъури ныбджэгъум дырегъаштэ,- зегъэадыгэ, зегъэабхъазы, тIуми яз 
хэшIыкI фыримыIэкIэ енэгуягъо. Ау илIыгъэ ори, Сэфэрбый, 
ошIэ, уашъом чIэфэжьрэп, зы джаур лъакъо адыгэчIым 
къидгъэхьащтэп еIо. Игонахь ухэмыхьащтмэ, фэлъэкIыщтыр зэкIэ ешIэ, зы урыс къухьэ Убых нэпкъ къыIуигъахьэрэп, къыIухьэми, алъапэ къыраригъадзэрэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, синыбджэгъужъым урыс пачъыхьым зао ришIылIагъ,- Сэфэрбый ымакъи игущыIи 
БэрзэджымкIэ нахь къызэблихъугъ, къызэрэушъэбри нахь 
хэошIыкIы,- адыгэ шъолъырым къихъухьэрэр игуапэп.
- ДжырэкIэ, Сэфэрбый, Джырандыкъо иIашэ къырихыгъэгоп, ау ащкIэ зиузэндыгъэу ихы нэпкъ пэIут.
- Урысхэм сыдэу зашIра?
- Ахэмэ, Сэфэрбый, джырэкIэ къухьэхэр къалъыхъух. 
Пачъыхьэм иунашъо агъэцакIэ, угу ямыгъабгъ. Джы уигъогупэ зыдэщыIэм сыкъыкIэупчIэ сшIоигъу. ТызэрэмышIэу 
тырку гъогу тызэдытехьагъэкIэ сенэгуе?
Сэлэхъур Мыхьамэт Нэтыхъуае къыщыхъугъэми, 
къыгъэшIэгъэ илъэс шъэныкъом ызыныкъо Тыркуем 
щырихыгъ. ИIахьылхэр зыдэщыIэ адыгэчIымкIэ ыгурэ 
ыпсэрэ къэгъэзагъ. Мылъку зиIэмэ, сатыушIэ сэнэхьат 
зиIэмэ, дзэм хэтмэ ащыщэп. Тыркуем иIэкIыб къэрал 
Iофыгъомэ апылъ IофшIапIэм къулыкъу щехьы. IэнэтIэшхуи 
ыIыгъэп, Iофтабгэ пIоми ухэукъощтэп. Ау адыгэмэ къазыхахьэкIэ, IэнэтIэшхо зыIыгъэу Тыркуем исмэ ащыщэу 
адыгэмэ алъытэ. Сэлэхъур Мыхьамэт иIофмэ Сэфэрбый 
ащыгъуазэми, ащ фэдэу загъорэ къышIошIы, ыгу филъ 
дэдэми ышъхьэ къыфырихышъурэп. Сыдэущтэу епIощт? 
ИIэнатIэ инми цIыкIуми нэмыкI хэгъэгу къекIы, тырку лIыкIоу 

--- Page 73 ---

адыгэмэ къахэхьэ, Анапэ урысми къафэкIо. Уепэбжъаоу, 
пыдзы пшIы зэрэмыхъущтри Сэфэрбый къыгурэIо. Шыукъамыщ тхьапэм жьы еубыты зэраIоу, ишIуагъэ къызэрэокIыщтыр пшIэщтэп.
- Олахьэ, Мыхьамэт, сымышIэ къызэрэосIощтри,- 
къызэреупчIыгъэм иджэуап къырикIухьакIзэ Сэфэрбый 
къетыжьы,- Тыркуми мыгъатхэ сыкъызэрикIыжьыгъ, 
сыкъызхэхьажьыгъэ адыгэхэми Iофышхо ахэлъ. Зыдэбгъэзэжьрэ Тыркум лые къытихыгъ, тыримыеу махь ыIуи, 
урысмэ тарищагъ, мыры сIонэу къикIри сшIэрэп, 
зымышIахэхэри фэкъолIхэр ары. Узхэхьэгъэ убыххэми 
джар ягумэкI, къыуамыIуагъэми, шъэфэп. Плъэгъугъэм, 
зэхэпшIагъэм ишъыпкъапIэ узхэхьажьрэмэ зэхябгъэшIыкIыгъэмэ дэгъугъэ. БгъуитIум язкIи адыгэхэр уцущтхэп. 
ХэгъэгуитIум мэшIо пчэгум тырадзагъ. Ы-ы, тыздакIорэр 
ара укъызкIэупчIэрэр?..- Сэфэрбый ишъхьаихыгъэ гупшысэ 
нэфэпIэ гущыIэмэ къахэужьзэ, зэупчIыжьыгъ.- Тэ чыжьэу 
тыкIорэп, моу синэIосэ абхъазмэ Къэрбатыр ахасщэ, 
нэIуасэ афэсшIы сшIоигъу. Мары, ори олъэгъу, зэрыт 
кIэлэгъу-делэгъум къитIыргъукIыгъ. Сыхъум тыкъикIыжь 
хъумэ, Бэрзэдж Джырандыкъо дэжь тыдахьэ тшIоигъу. 
Ори уздэкIожьрэмэ, тызышIэу къыткIэупчIэрэмэ сэлам 
тфяхыжь.
- О алейкум сэлам, Сэфэрбый, пфясхыжьын, къыпкIэупчIэх, уащыгъупшэрэп.
Къухьэм цIыфыбэ исыгъэп, гъогум къыщехьылъэкIын 
хьылъи илъыгъэп. Шъоу пхъэчай заул, лымэрэ щыгъумэрэ 
къызыпыурэ мэлышъо-чэмышъо цIынэ IэтитIу, натрыф, 
коц дзыо Iатэхэр, адыгэ къое гъугъэхэр, щыбжьый блэрхэр, 
бжьынхэр, шэф гъэчъыгъэ хъурайхэр, мэлыц зэкIоцIыпхагъэхэр, пхъэнкIыпхъэ зыхашIыкIрэ анджырэфхэр, пхъэмбгъухэр, бэдзэуалъэхэр, къазгъырыкIыхэр, пIуаблэхэр, 
кIакIохэр, уанэхэр - джахэр Сэфэрбый къухьэм рилъэгъуагъэх.
- ПцэшIо тIэкIурэ щэгын тIэкIурэкIэ мы купыр уиблагъэмэ къахъожьыгъэкIэ сенэгуе, Мыхьамэт? - тыркумэ 
адыгэчIым ращырэр зэримыгуапэр Сэфэрбый къыхэщыгъ, 
олъэгъуа мыхэмэ ашIэрэр зыфэпIоныр къыригъэкIэу, 
Къэрбатыр дэжькIи плъагъэ.- Мыщ фэдэ къухьэ тхьапш 
адыгэ нэпкъым къыIусыкIыжьрэр?.. Зыр Тыркуем, адырэр 
Урысыем, нэмыкIыр Къырым мэкIожьы, Къэрбатыр... 
Хэти зэрэфэлъэкIэу адыгэр ехъункIэ, сикIал.

--- Page 74 ---

- ПцашIо-щэгын зыфэпIуагъэм, Сэфэрбый, игугъу 
умышIы. Ар урысмэ адыгэчIым рыуагъэщэщтэп, шэкIыкIэ 
къахъожьэу къычIэкIын, нахьыпэм фэмыдэми, тырку пиастрэр джыри адыгэмэ ашIодурыс, яджыбачIэ ракощт. 
Урыс сомэми къыкIэупчIэх.
- Ы-ы?..- зэхихыгъэр Сэфэрбый ыгъэшIэгъуагъ, ежь 
нэмыкI урыс сомэр иджыбачIэ имылъэу къышIошIыгъ 
шъхьакIэ, зэрэмыгугъагъэу Iофыр къычIэкIы.- Сыд рашIэщтыр? Урыс сомэр Нэтыхъуаий, Шапсыгъи, Абдзахи 
къащаIамыхынэу муртазыкъ зэIукIэм унашъо ышIыгъэба? 
Хэт ар зыукъорэр?! О ар тыдэ щыплъэгъугъ, Мыхьамэт? 
Убыхыщтын, Бжъэдыгъущтын, ы-ы, Мыхьамэт?..
- Олахьэ, Сэфэрбый, зыцIэ къепIуагъэмэ ямызакъоу, 
тыди щыслъэгъугъэм... Сомэр дышъэмэ, тыжьынмэ, 
гъуаплъэмэ язэрэмыгъашIэу цапэкIэ ауплъэкIоу Iэджри 
слъэгъугъэм. Сэри ар сшIотэрэзэп, утыркумэ утыркун 
фае, уурысмэ уурысын фае. Урысыем тыфаеп аIозэ, 
исомэ адыры...
ОшIэ-дэмышIэ гущыIэм къыхэкIэу джыдэдэм Сэфэрбый зэхихыгъэм ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. Урыс гъогу зыщытехьагъэм ар зэхимыхыгъэмэ нахьышIугъ. Сэ мыкIэ, 
Сэфэрбый ыIуагъ, мышIапхъэ шъушIэкъон сэIошъ фэкъолIхэр зэтесэIажэх, ежьхэр шъэфкIэ урыс сомэм кIэнэцIых. ЗэрэхъурэмкIэ, адыгэмэ агукIэ Урысыер аштэ. Сыд 
тэ ащыгъум зыуж титыр?.. Сыд Iоф зетфэрэр?.. Сэрмэ, 
ащ зи сшIухэкIуадэрэп, къыдгоуцу аIошъ, къысэлъэIух. 
Адыгэхэм, нэтыхъуаехэмрэ шапсыгъэхэмрэ, Iэжэгъу 
афэхъун, уипщыгъуи тIэтын, уимылъкуи дгъэлъэшын къысаIо. Сыд фэдэу сипщыгъо шъуIэтыщт зысIокIэ, чылэ 
пщыгъом блэмыIэбыкIхэу джэуапынчъэ зыкъысфашIы. 
Уипщыгъо, уинамыс къэтыухъумэщт, пщылIхэр одгъэIыгъыщт, фэкъолIхэр къыпкIэдгъэтыщтых къысаIо. Хэт ахэр? 
Бескровнэ, Вышеславцэ купыр ары, Гъэзари, къыхэмыщыпэу, ахэмэ къадежъыужьы. Сэ къысаIорэр адырэхэми 
араIомэ шIэ? Бэрзэджми, Хьаджэмыкъоми, Болэтыкъоми, 
Цэйми заIугъэкIэгъэн фае. Ышъхьэ къырихыгъапэп шъхьакIэ, 
джа дэдэри Хъанджэрые къыраIокIэ сенэгуе.
Ащ нахьрэ Сэлэхъур Мыхьамэт дэгущыIэжьынэу 
Сэфэрбый фэягъэп, ыгу тефэжьыщтыгъэп. Ушъхьагъу 
горэ ыгъотыгъэмэ, шъузым янэшым ыкъо къыбгъодэкIыжьыщтыгъэ. Гум ымыштахэщтыгъэри мэлышъо-чэмышъо цIынэмэ къапыущтыгъэ мэр ары.

--- Page 75 ---

ЧыжьэкIэ Абхъаз къушъхьэ-мэз зэхэт нэпкъыр къызэлъагъом, гъогу чыжьэ темыхьагъэу ядэжь къэсыжьрэм 
фэдэу Сэфэрбый гушIуагъэ. Ащ дакIоу зытехьэгъэ гъогум 
игупшысэ зэпеуи, къерэгъэзэжьа, орэкIуа зыфэпIощтыр, 
шъхьэм къихьагъ. Адырэ адыгэпщмэ анахьэу сыда Тифлис 
сызыфырэр ыIуи, зыфэгубжыжьыгъ. Ау Iофыр къикIмэ 
зэрэадыгэ пщышхо зэкъощтыр, хэгъэгу псаур зэригъэIорышIэщтыр ыгу IэшIу-IэшIоу къызэкIыжьым, ыIуагъэр 
щыгъупшэжьыгъ. Урыс дышъэ сомэм адыгэмэ ацапэ 
рагъэкъутэми, сшIошъ хъурэп урысмэ заратынэу. ГъэшIэгъона урыс сомэм уасэ фашIмэ? АдыгэчIым имыIэ закъор 
ежь пиупкIыгъэ сомэшъ, нэмыкI IэкIыб хэгъэгу сомэ тхьапш 
щымызекIуагъэр!.. Грек, тырку, инджылыз, урыс, француз, египт ахъщэ тхьапша адыгэ IэмычIэм щагъэхъокIыгъэр? 
Зыми насып къафихьыгъэп, тырку-урыс кIэухэу фэхъужьыгъэр хэти инэрылъэгъу.
Сэфэрбый плъэмэ, урыс къухьэ псынкIэ горэ къапэгъокIэу елъэгъу. Бэрэ ежагъэхэп, ежьхэри зэрыс тырку 
къухьэри къэуцугъ. КъухьэуплъэкIу нэбгырэ заули къихьагъ. 
Хэти зыдакIорэмкIэ кIэупчIагъэх. Сэфэрбыйдыхэр зыдэщытым къынэсхи Сэлэхъур Мыхьамэт итхылъ ауплъэкIу 
зэхъум, мэлышъо-чэмышъо цIынэм къыпыурэ мэр ушъхьагъу ышIи, Сэфэрбый IукIотыгъ, итхылъ уплъэкIун 
зыдыIуищыгъ. Паскевич къыфигъэхьыгъэ тхылъыр зыфещэим, уигъогу Iухыгъ къыригъэкIэу, шъхьэкIафэ къыфишIзэ, 
къыритыжьыгъ.
Сэфэрбыйрэ Къэрбатыррэ зэрыс гъогу зэIэпых фаэтоныр тхышъхьэм зытехьэм, чэпэ рекIокI тIокIэ дэтакъоу 
Тифлис къэлъэгъуагъ. Пчэдыжьыпэ уахътэшъ, хэти иджэныкъо кIигъэстрэм елъытыгъэу, Iугъо псыгъо зэфэшъхьафхэр унэ пэпчъ шъхьарэкIы. Унэ зэмышъогъубэкIэ 
къалэр бжыхьэпэ пкIашъэмэ къахэщы, хьэ хьакъу мэкъэ 
зырызхэри, атэкъэ Iомакъэхэри къыдэIукIых. Лъэсхэри, 
шыухэри, фаэтонхэри урамхэм атетых. Пчэн корти тхышъхьэ урамымкIэ шъэожъые горэм къыдефы. Пхъэми, 
панэми, къурэми умышIэнэу Iэтэшхо горэ лIыжъым ытамэ 
телъэу ехьы.
- Мыра Тифлис аIоу Анапэ дэс урысмэ тызэрэрагъалIэрэр? - ылъэгъурэмрэ зэрэгугъэщтыгъэмрэ зэтемыфэу 
Къэрбатыр къыIуагъ.

--- Page 76 ---

- Тифлис угу емыIукIэ сенэгуе, Къэрбатыр? - Сэфэрбый ыкъо фыреплъэкIыгъ, сыдигъуи зэришI хабзэу, 
IугушIуагъ, пигъэхъожьыгъ: - Уздэмыхьэгъэ чылагъом, 
сэлам зыщымыхыгъэм, гъомылэ къызщыпIумыфагъэм, 
чэщыпэ зыщимыхыгъэм уасэ фэпшIыным удэмыгузэ жъуащ, 
сикIал.
- Ти Къуматыр нахь мыиныщэ фэдэу сытеплъагъэти 
ары, тят,- укIытэжьзэ, Къэрбатыр зиухыижьыгъ.
- Ащ зи хэлъэп, сикIал. Къуматыр шIу олъэгъути, 
Тифлис ебгъэпшагъ. Сэри ар Iэджми афэзгъэдагъ, сыгу 
икIыгъэп. Хэти итэкъэжъ илъэчIэжъ. Сыд пIорэр, Къэрбатыр, фэтэр тэрэзыIо горэ тыубытэу зыдгъэпсэфымэ. 
Паскевич инэрал-фельдмаршалым къытфишIыгъэ пIалъэм 
джыри мэфэ заулэ иI. Сапэр зыпыдгъэтэкъун, тызтэлъэкIыхьажьын. Мы тызфакIорэмэ, сэшIэ, IэпкIэ-лъэпкIэныгъэр 
якIас, къытпыплъыхьащтых. Тигъогу гупшысэу зэбгырытэкъугъэри зэтыугъоилIэжьын, ащи зы мафэп, зы чэщэп 
ищыкIагъэр. Тифлис тыкъызфэкIогъэ Iофыр Алахьым IэшIэх 
къытфешI, сикIал.
ПIалъэу къыфашIыгъэм джыри мафэ иI Сэфэрбый 
ыIуагъ шъхьакIэ, мэфэныкъор ерагъэу ыгъэкIуагъ, чэщри 
чъыепэнчъэу рихыгъ. ГущыIэу риIощтри, макъэр зыщигъэлъэшыщтри, зыщигъэшъэбэщтри хэтыжьэу, шъхьэм, гум 
риубытагъэу Паскевич инэралым дэжь Сэфэрбый ежьагъ. 
Къытефэрэр зэкIэ, нахьыжъыгъэри нахьыкIагъэри къыдилъытэзэ, зэришIэщтым фэхьазырэу, Къэрбатыри ятэ 
ыуж ихьагъ.
ТIуми ащыгъ цыемэ яшIыкIэ зэфэдэми, ашъокIэ зэтекIы. 
Сэфэрбый щыгъыр осым фэдэу фыжьыбз, ыбгъэ джэнэ 
шIуцIэ пIуакIэр къыдэщы, тыжьыныпс зэгъэшъогъэ хьазырхэр бгъуитIу рекIокI. Джа дэдэри тыжьын бгырыпх псыгъом 
ышъу, къамэри, кIэрэхъо мыиныщэри голъ, адыгэ пэIо 
хьаплъэу зышыгу цыем щыщ идагъэри щазымэ пIокIэ 
хьаплъри зэдекIу. Тыжьыныпс зыхэгъэчъыхьэгъэ бэщ 
псынкIэри, джау сыдми дэхэфэшIба уигъаIоу, зыдиIыгъ. 
Къэрбатыр щыгъыр зэкIэ - джэнэбгъэ фыжьым, тыжьын 
бгырыпхым, тыжьын къамэм, хьазыр къопэфмэ анэмыкIрэр пцIэшхъо тамэм фэдэу шIуцIэ.
Ятэрэ ыкъорэ фаэтоным етIысхьафэхэкIэ зы нэбгырэп 
къэуцугъэр, акIэлъыплъагъэр. Ащ фэдизэу Сэфэрбый 
пкъы IыгъыкIэмкIэ зыпымылъыжьыгъэми, Къэрбатыр 

--- Page 77 ---

зэрэпкъышIор зэрэщымыгъупшэрэр икIуакIэ къыхэщэу, 
пкъы псыгъор фаэтоным рихьагъ.
Сэфэрбый зэгуцафэщтыгъэр къехъулIагъ: инэрал-фельдмаршалыр къышъуIукIэнэу иIофмэ уахътэ 
ахигъэуатэрэпышъ, неущмыкIэ шъукъакIу къараIуагъ.
Фэтэрым къызнэсыжьхэм, Сэфэрбый джыри зэ 
щхыжьыгъэ:
- Сызфэщхрэр ошIа, Къэрбатыр?.. Тыркуи, инджылызи, 
урыси, адыгэпщи уялъэIунэу зашIэкIэ, зэрэгъэIушыжьыгъэх 
пIонэу зыкъызэрэпфашIыщтыр гъэшIэгъоны. Плъэгъурэба, 
неп-неущ аIо. Тэ тызгъэгумэкIрэм ахэр ыгъэгумэкIхэрэп, 
щай ешъох, джэнч адзы... Ащ ягухэлъ сэшIэ сэ. Тызэрагъажэмэ, тызэрагъэубзэзэ, тагъэушъэбын яхьисап...- 
Сэфэрбый ышъуи къызэблихъугъ, ымакъи къызэокIыгъ.- 
Армэ зыхэхьагъэхэр, зыми тиIыгъэп, дгъэ зэжьмэ хъугъэ, 
хэт сыд къытишIэн!..
- Мощ фэдиз гъогу къэткIугъэуи?..- ятэ иаужрэ гущыIэ 
шIогъэшIэгъонэу Къэрбатыр къэупчIагъ.
- Мощ фэдиз гъогу чыжьэ IэнэкIэу тыкъикIыжьэуи 
хъугъэ, сикIал. Мыхьамчэрыекъо Занэ Сэфэрбый пэкIэ 
псы ешъорэп, сэ ащ ясшIэщтыр сэшIэ. Тызэрэзэрагъажэрэм 
фэдиз ежьхэри зэдгъэжэжьыных. Джа дэдэр Истамбул 
дэс инджылыз лIыкIом мыгъатхэ есшIэгъагъ.
- Ары шъхьакIэ, тят, тэрба мыщ лъэIуакIо къэкIуагъэр?
- Тэры, Къэрбатыр, тэры. Ау къызгурыгъаIу: узимыщыкIагъэм сыд фэдизкIэ уелъэIугъэми укъызэхишIыкIыщтэп, зиудэгущт. Зифедэ хэлъым ытхьакIумэ чаныщт. 
Адыгэ Iофым нахь Iоф елбэт талъэныкъокIэ урысмэ яIэп. 
Зыкъытфагъэинми, къытщэщынэх. ИмыщыкIэгъэ бырсыр 
хэт хахьэ шIоигъон? АдыгэчIым пытапIэхэр къызэрэрашIыхьэхэри ащ къыхэкIы. Ахэджэго Даур къэошIэжьа? 
Ащ фэдэ Iаджи джыри лIыкIо къытфашIыщт. Гъэзар тылъыкIогъагъэти, ежь къытлъыкIожьыгъэу къызшIомыгъэшI. 
ЯсхьылIэгъэ лъэIум иджэуап псынкIэ ащ къеушыхьаты. 
Тэрмырми, нэмыкIми, Къэрбатыр, мыхэмэ адыгэ лIыкIо 
ящыкIагъ. Япчъэ теорэ пэпчъ сIомэ, усэгъапцIэ. Зыгорэ 
зэрагъэIон, зэрагъэшIэн зылъэкIыщтыр ары ящыкIагъэр. 
Ежьхэр зэрэфэе дэдэу тэри япчъэ тытеуагъ, агу илъыр 
къадэхъугъэти, шъукъытэжэгу къытаIуагъ, тшIэрэр къытфэжъугъэгъу аIоу заухыижь фэдэуи зашIыгъ.
ПIалъэу къыфашIыгъэм емыкIолIэнэу, зылъигъэхъунхэу Сэфэрбый рихъухьагъэми, ежь зэримыIоу Iофыр 

--- Page 78 ---

ятIонэрэ мафэм къычIэкIыгъ. КъызыфаIопщым, дэмыгузажъоу сыхьатэу зыфаIуагъэм сыхьатырэ ныкъорэ тыригъэшIэжьыгъ. КъылъыкIуагъэр сыд фэдизэу гумэкIыгъэми, 
Сэфэрбый пылъыгъэп, пэIо телъэкIыхьанымрэ цые утхыпкIынымрэ, бгырыпх телъхьанымрэ, щазымэ зыщылъэнымрэ 
уахътэр аригъэкъудыигъ. КIэрэхъопс пышIэнымрэ тыжьын 
бэщ зэпыплъыхьанымрэ лIыкIом ыбгъэ лъыпцIагъэ дагъэуцуагъ. ЗыфэмыщыIэжьэу, уахътэр зэрэкIорэр лIыкIом 
сыхьатымкIэ къыригъэлъэгъугъэти, фэтэр къикIыпIэ унэшхом ит гъунджэм кIэрыуцожьи, ыжэкIэ-пакIэмэ 
ахэIэбэжьэу заулэрэ щытыгъ, Iофы зыримыгъэшIэу, джау 
сыдми урысыбзэ къабзэкIэ къызэриIокIыгъ:
- Паскевич инэрал-фельдмаршалым чэщ-зымафэ 
тызэригъэжагъ, зи фэIуагъэп сыхьатрэ ныкъорэ ежьри 
къытэжэжьмэ...- Сэфэрбый зыкъызэригъэзэкIи, джыри 
хъыжъэгъэ Iоф хэмылъэу пчъаблэм гот лIыкIом IугушIозэ 
риIожьыгъ.- Ар сэIо шъхьакIэ, сыдкIэ лIыкIмо ар ищыкIагъ... 
Джы мыщ есIуагъэр зэкIэ, Къэрбатыр,- Сэфэрбый фаэтоным итIысхьэ зэхъум, адыгабзэкIэ ыкъо риIуагъ,- зы 
гущыIэ химыгъэзэу къэзгъэкIуагъэм нигъэсыжьыщт.
- ИшIуагъэ къэкIощта, тят?
- ЛъэгукIэтын зызэрэфэтымышIыщтыр къыгурыIощт!..
Сэфэрбыйрэ Къэрбатырырэ зэращагъэ унэ нэфынэшхом цIыфми пхъэнтIэкIуми зэраIоу ит шIагъо щымыIагъэ ми, Паскевич графыр ифэщтыгъэп. Тэмэтелъ зэпэлыдыжьхэмрэ Iашэу пылъхэмрэ язакъоми, ыIэпкъ-лъэпкъ инмэ зи 
ямыIолIэщтми, унэ хъоо-пщаор зэжъу къашIэу инэрал-фельдмаршалыр Сэфэрбый къыпэгъокIыгъ. Мы 
сызхаплъэрэм, ыIуагъ, къызэпиплъыхьэзэ, сыхьатрэ 
ныкъо рэп, нахьыби узэригъэжэн, зэрэхъурэмкIэ, апэрэ 
пчъэ теогъум сызэрэIумыкIагъэр къыхихыгъ, зэрэмыосэнчъэри къызгуригъэIуагъ.
- Фэсапщи, къеблагъ, Мыхьамчэрыекъо Занэ Сэфэрбый нэтыхъоепщыр!..- ыгу илъымрэ ыIупэ телъымрэ 
зэфэшъхьафэу графыр къапэгъокIыгъ.- ШъухьакI шъо, 
Темыр Кавказ чыжьэм шъукъекIы. Гъогур къышъохьылъэкIыгъа?.. Зи пэрыохъу къышъуфэхъугъэба? Моу шъукъэкIуати, гупсэфэу шъукъэтIыс.
- Тхьауегъэпсэу, граф. Iоф уиIэ зыхъукIэ, ари хэгъэгу 
Iоф зыхъурэм, гъогум ихьылъэ зэхапшIэрэп. Адырэ укъызкIэупчIагъэмкIэ къыосIон: адыгэ хэгъэгу чIыгу гъунапкъэр 
къызэпытчи, шъуичIыгу гъунапкъэ тыкъыпхырыкIи, мыщ 

--- Page 79 ---

тыкъэсыфэкIэ зи пэрыохъу къытфэхъугъэп. Джы тыкъызфэкIуагъэмкIэ, уасэ зыфэтшIэу инэрал-фельдмаршал, 
апэрэмкIэ къасIо сшIоигъор...
- Зэ, зиусхьан нэтыхъоепщ,- графым Сэфэрбый 
къырищэжьэгъэ гущыIэр щыригъэгъэтынэу Iэ къыфишIыгъ,- 
моу шъукъэтIыс, уигъусэ зиусхьаныпщри нэIуасэ къытфэшI. 
Хэгъэгу Iофхэм уадэмыгузажъу, уахътэ тиI, ахэмэ такIэхьажьыщт. ТызэрэгущыIэн Iофыгъуаби, сэшIэ, шъори тэри 
къытпыщылъ. ШъуалъэныкъокIэ тиIоф зэрэщыбырсырми 
сыщыгъуаз. Ущымытэу, зиусхьан,- графым ятэ шъхьащыт 
Къэрбатыри реIо,- мыкIэ къыдахьи къэтIыс.- АпэрэмкIэ 
къыуасIомэ сшIоигъор,- Сэфэрбый къырищэжьэгъэгъэ 
гущыIэр зэтIыс ужми зэпигъэугъэп,- сэ сынэтыхъоепщ 
къодыеп, сыадыгэпщ нахь. СцIэ къепIомэ, сызымышIэн 
цIыф адыгэ шъолъырым къикIыщтэп. ЯтIонэрэмкIэ, орырэ 
сэрырэ, нахьыжъитIур зыдэщысым мы пщы кIалэр щытIысынэу къытефэрэп. ЕтIани, граф, мы пщы кIалэр сэ сикIэлэ...
- Мы зиусхьаныпщра тидзэ къыхахьэмэ шIоигъоу 
Анапэ къысфикIыгъэ тхылъым итыгъэр?..- графым инэплъэгъу чан Къэрбатыр фидзыгъ, зэригуапэр ымыушъэфэу 
IугушIуагъ.- Мыщ фэдэ пщы кIалэ тидзэ хэтыныр шъуашэ, 
зиусхьан.
- Тхьауегъэпсэу, граф,- зэрэфэразэр къыриушыхьатэу 
Сэфэрбый ыгу теIэбэжьыгъ, шъхьэщэ макIи фишIыгъ.
IофыгъуитIум языр Сэфэрбый зэрэмыгугъагъэу IэшIэх 
къыфэхъугъ. Iофым графыр зэрэщыгъуазэри апэрэ егъэжьэгъумкIэ къэнэфагъ. ЛIы дэеп мы сызхаплъэрэр, Сэфэрбый ыIуагъ. Узхэмызэгъэн цIыфэуи щытэп. ИкъытпэгъокIыкIэкIи, игущыIакIэкIи, ищысыкIэкIи гуцэфэ лые уигъэшIрэп. Илъэсым Гъэзар зыпылъыгъэр зы гущыIэ закъокIэ 
къызэшIуихыгъ. Сыда тихьатыр къылъэгъунэу мыр къызэрэтфыщытыр? Сышъуфай, къулыкъу шъуфэсшIэщт зыIо 
пстэури IаплIкъорэгъкIэ ядзэ хащэрэп... Мыщ фэдэу зыуж 
сихьэгъэ Iофри IэшIэх хъуна шъуIуа?..
ГущыIэ лые химылъхьэу Сэфэрбый адыгэ Iофым изытет, ащ фэгъэхьыгъэу пщы-оркъмэ, зэкIэми анахьэу 
фэкъолIмэ аIорэр, ежь зэреплъырэр, хэкIыпIэу фигъотрэр 
Паскевич риIотагъ. Джащ фэдизым, зы гущыIэ къыжэдэмызэу, дырегъаштэми-дыремыгъаштэми умышIэнэу 
инэрал-фельдмаршалыр щысыгъ. Зыгорэ къыIо пакIо, 
зигъэсысыгъэп. Сыд шъуIуа мыщ ыгу илъыр, сIорэр 

--- Page 80 ---

хахьа-хэмыхьа ыIозэ, илъэс реным зыгъэгумэкIыщтыгъэр 
зэкIэ Сэфэрбый къыриIотыкIыгъ, мыр игущыIэ кIэух:
- Джа къызэрэсIуагъэу, инэрал-фельдмаршал, адыгэ 
Iоф закъорэп сызгъэгумэкIрэр, урыс Iофри сэркIэ хымэп. 
Адыгэмэ зы лIышъхьэ пащэ яIэу, зэо-банэ хэмылъэу Урысыем тыкъызгоуцокIэ егъашIэм шъуичIыгу гъунапкъэ 
пытэщт. АщкIэ Занэ Сэфэрбый адыгэпщым гущыIэ къышъуеты. СиIоф къикIыщтми къимыкIыщтми, граф, тхьашъуегъэпсэу къышъосэIо.
Графыр гущыIэнчъэу заулэрэ зыщэс уж къыIуагъ:
- Адыгэ Iофым, зиусхьан, зэо-банэ къикIынэу теплърэп, ар Эдирнэ мамыр тхылъым къеушыхьаты,- Паскевич 
тутын шъабэр зыдэлъ тыжьын пхъонтэжъыер къышти, 
мыгузажъоу дэпэмагъ, ыпашъхьэ зырегъэуцожьым, 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Тэ къытамытрэр атетхырэп, 
тимыер тые тIорэп, ар типачъыхьашхо, зиусхьан, иегъэшIэрэ зекIуакI, ащ къызэриIоу тэри тэпсэу. Эдирнэ мамыр 
зэзэгъыныгъэм адыгэхэр къешIухэрэп оIошъ, умышIэрэм 
урыгущыIэрэпщтын, зиусхьан. Аущтэу зыхъурэм, тэ тизакъоп, 
адыгэхэри зэо-банэм хэхьанхэм фаехэпщтын. УигумэкIи, 
уигухэлъи, уизэфагъи къызгурыIуагъ, зиусхьан, лъэпсэнчъэхэп. Зы гущыIи кIэзыгъэнчъэ мыхъоу къытэпхьылIагъэр 
зэкIэ пачъыхьэм нэзгъэсыжьынэу усэгъэгугъэ. Мыдрэ пщы 
кIалэм иIоф сIэ илъышъ, ар ухыгъахэкIэ лъытэ. Цыхьэ 
къысфэпшIмэ, чыжьэу сымыгъакIоу, садэжь къэзгъэнэн...
Сэфэрбый мэфищым ыуж Тифлис дэмыкIыжьышъоу 
джыри тхьамэфэ псау дэсыжьыгъ. Гъогум зэрэтехьажьын 
фаэтон ымыгъотэу арыгъэп. Къэрбатыр дзэм къызэрэхинэщтыр, къалэм къызэрэдинэщтыр ымышIэу шъхьэгугъу 
хъугъэ. Ятэ зэрэмыгугъагъэу Къэрбатыр къычIэкIыгъ. 
ЕгъашIэм ахэтыгъ пIонэу зыхащэгъэ дзэм хэзэгъагъ. Некрас 
Марие фыриIэ гумэкI шъэфым нэмыкI Къэрбатыри ыбгъэ 
дэлъыгъэп.
ГукIи псэкIи Къэрбатыр икъулыкъушIэ гупсэфыгъэ Зэнэ 
Сэфэрбый зызэхешIэм, зэплъэкIыжьмэ ыгуи пиIонтIыкIызэ, 
иадыгэ гъогу техьажьыгъ.
VII
НэбгыритIум азыфагу дэлъыр ящэнэрэмкIэ шъэфэп 
зыфаIуагъэр шъыпкъэ. Сэфэрбыйрэ Къэрбатырырэ 
Сыхъум кIорэ къухьэм джыри итIысхьэгъагъэпщтын къэбарыр Некрас Тимэ къызынэсым. Къэрбатыр Тифлис 
къыдэнагъэу, урысыдзэм хэхьагъэу зызэхехым, ыгъэшIэгъогъап:
- Ори, сикIал, Къэрбатыр уигъэшIагъэба? 
- Къэрбатыр иIофмэ тарыгущыIэнэу хъугъэп.
- Цыхьэ къыпфишIыщтыгъэмэ, ущигъэгъозэныгъи, 
сикIал...- Тимэ ипаIо зыщихи, хъурышъом телъэкIыхьагъ, 
зыщилъэжьыгъ.- Олахьэ сымышIэрэ тызфагъэнэгъоджагъэр...
- Фимызагъэхэу къычIэкIын, тят...- иныбджэгъу 
фэгъэхьыгъэу Руфат ыгу мыхъун къыригъахьэ шIоигъуагъэп, яти ыгу хигъэкIынэу фэягъэп.- Къэбарым ишъыпкъапIэ тымышIэу хьа татегущыIэн?.. Зэ Къуматыр сыкъорэкIа?..
- Зыми укIощтэп!..- Тимэ ынэпIэ хьылъэхэр къыIэти, 
ыкъо къеплъыгъ, етIанэ инэхэе плъакIэ хигъэкIокIэжь фэдэу 
къыпидзэжьыгъ.- Гъогу зыфытехьэрэр тагъэшIагъэмэ, 
тафэкIоныгъи... Тэ тызэрэмыгугъагъэу ятэрэ ыкъорэ 
къычIэкIыгъэх... Адэ джары, цыхьэ зыфэпшIыжьыщтыри 
пшIэрэп...- гур зыгъэрэхьатрэ нэмазщыгъми IапэкIэ рычъэу 
Тимэ ыублагъ, зыкъызешIэжьым, мыгузэжъуахэу Руфат 
къыриIуагъ.- Ари зыгорэу хъун, сикIал... КIо, уиIофмэ 
ауж ихьажь.
Тимэ изакъоу унэм къызенэжьым, нэмазщыгъ гъэзэным игупшысэмэ ахищагъ. Пчэдыжьыпэ къэбарыр къежьапIэ хъуи, бэмэ анэсыгъ, ынэгуи бэ пэкIэкIыжьыгъэр. Адыгэ 
къэхалъэм дэлъ ятэ Мишки, дэмылъ янэжъи, ахэмэ ялIакIэ, 
яхьадэ гъэтIылъыкIэ, осыетэу къашIыжьыгъэм нэс Тимэ 
ыгу къэкIыжьыгъ. Джы къызнэсыгъэм, илъфыгъэхэр адыгэщылъф хъужьыгъэхэми, алъэпкъкIэ Некрас къазэрэраIорэр макIэу джауркIэ къызэряджэхэрэр нахьыб. Ежь 
къыгъэшIагъэм ятэрэ янэжърэ азыфагу Тимэ дэтыгъ: янэжъ 
псауфэ ыгу химыгъэкIэу, ятэ иадыгэ гупшысэхэр зыдэгъэзагъэхэмкIэ ежь иехэри гъэзагъэхэу, адыгагъэм шIолIыкIэу, 
зыригъэукIэу къыхьыгъ. Ащ пае къэмынэу янэжъ зэлIэм, 
адыгэкъэм сыдэшъумылъхьэу урыс гъэтIылъыкIэкIэ сыжъугъэтIылъ осыетри фигъэцэкIэжьыгъ. Ащ ыуж Iо къыпимыгъэкIэу янэжъ зыдэщылъ чIыпIэм яни гуилъхьажьыгъ, 
къэнэтIэхэс къащи тыригъэуцуагъ.
Сыдэу тшIын, ыIуагъ Тимэ, тэ адыгэ чIым тыкъихъухьагъ, 
тыщапIугъ, тыщалэжьыгъ, тыщылIэжьыщт. Ар тикушъ, 
тибэныжъый, тынап, тинамыс, тигукIэгъу, тигушIуагъу. 

--- Page 81 ---

ОркIэ, тят, егъэшIэрэ шIулъэгъоу ар тиIэщт, къэтыухъумэщт.
ГукIэ Тимэ унэм изагъэрэп. Абдзэхэ къушъхьэмэ 
ахэхьагъ, чэпэрыкIо мэзхэр, псыкIэй чIыпIэхэр, модыкIэ-мыдыкIэ итэкъогъэ чылагъохэр, егъэшIэрэ осыр зытелъ 
тхышъхьэ сыджыфхэр, псыкъефэххэр, гъэхъунэ шхъуантIэхэр, шапсыгъэ-убых хы ШIуцIэ Iушъор, бжъэдыгъу 
бгылъэ шъофхэр, ижърэ цIыф гъэтIылъыпIэ Iошъхьэ зырыз 
пчъагъэкIэ пкIэгъэ кIэмгуе тешъор, ибылым Iэхъогъу кортхэр, имэщ зэикIхэр ынэгу кIэкIыгъэх. Пкъым къыхэтэджэгъэ IэшIугъэ шъабэр Тимэ зэхишIагъ. Хэгъэгу дахэ тис, 
ежь-ежьырэу гукIэ зигъэтхъэжьэу зэриIожьыгъ. Ащ фэдэ 
чIыр къызэриухъумэщт кIуачIэр зыхигъотэжьзэ, зэ шъхьам 
щыгъупшэжьыгъэгъэ Зэнэ къэбарыри гум къэкIыжьыгъ.
Тимэ щысышъугъэп, джэхашъор заулэрэ рикIукIыгъ. 
Къушлъыкъу нэмазшIыгъор джыри къэмысыгъэми, амдэз 
ышти, къыблэмкIэ гъэзэгъэ пчэнышъо нэмазлыкъым тетэу 
Алахьым ыпашъхьэ иуцуагъ. Апэрэ гущыIэ лъэIоныр къыпэблэгъэ цIыф щымыIэжьмэ яахърэт шIуным фэгъэхьыгъ, 
ятIонэрэр - иунагъу, ищыIэкIэ-псэукI, ящэнэрэ лъэгонджэмышъхьэ тIысыныр адыгэ шъолъырым, ащ икъэухъумэн, 
имамыр Iоф фэлъэIуагъ. Тхьэм ыпашъхьэ Сэфэрбый 
фэгъэхьыгъэу дэй щиIуагъэп, ау шIукIэ, адырэ иныбджэгъухэр ыгу къызэрэкIыгъэу, къэкIыгъэп.
Шъхьэм имыкIрэр Къэрбатыр. Iофы зыримыгъэшIми, 
игупшысэмэ къатекIо. Тым, ар адыгэ хабзэм къыубытырэп, 
щигъэзые шIоигъо Iофым Марие къыхэхьэ. УкIытэзэ IуигъэзыкIми, игумэкI зыкъыхедзэжьы. Сыд сэIо Къэрбатыр 
изекIуакIэ къызхэкIыгъэр? Джырэ фэдэ адыгэ Iоф бырсырым ащ фэдэ ашIа? Сыд фэдэу Сэфэрбый зегъэадыгэми, 
тэрэзэу зекIуагъэп. Ыщи кIалэр урысмэ ахидзагъ! Занэ 
Сэфэрбый джау сыдми зи ышIэрэп. Сыд шъуIуа игухэлъыр? 
Сыд игухэлъми, дезгъаштэрэп. Сэщ нахь адыгэ шъолъырым къимынэжьыгъэми, есIон ар!.. Игупшысэ зэпеомэ 
Тимэ унэм рамыгъэсыжьэу къикIын зыщиIоным, имыгуапэ 
горэ зэрэзэхихыгъэр ынэгу къопцIэ кIыф къыхэщэу Сэмай 
къихьагъ. ПIэкIор лъапэм фэсакъыпэу пытIысхьи, къэухьэухьажи хэмылъэу, ышъхьи къыримыхыпэу лIым риIуагъ:
- ЗанэхэмкIэ зэхэсхыгъэр шъыпкъа, Тим?..
- Шъыпкъэ, Занэмэ ягухэлъ шъыпкъэр сшIэрэп нахь...- 
ежь зэриIожьыгъэм фэдэу Тимэ къыIуи, игупшысэмэ 

--- Page 82 ---

ахэхьажьыгъ, шъузым еплъ-емыплъэу плъызэу заулэрэ 
щысыгъ.
- Ал, мыхэмэ ашIагъэр...- Сэмай къызеIор ары шъузыр зэрэщысыр Тимэ ыгу къызыкIыжьыгъэр.- Орми, 
Руфатми зыгорэ къышъуаIо хъущтыгъэба?.. ГущыIэхэ 
зыхъукIэ шъощ нахь апэблэгъэ цIыф ямыIэу, шъуздахьын 
амышIэу къэбар къаIуатэ...
- Адэ арба зэрэщытыр? - Тимэ шъузым шъэогъухэмкIэ игущыIэ мышIу ылъапсэ къыубытыгъэу, шъхьатехъо 
зытехъуагъэр паIо зыщыгъмэ яIоф зэрэхэгущыIэрэр имыгуапэу, къэупчIагъ.
- Адэ ары, кIо етIани...- Сэмай лIым ишэн зыфэдэр 
ешIэти, кIилъэшъужь фэдэу зишIыгъэми, ыIуагъэм зэрэтемыкIрэр гуригъэIуагъ.
- Адэ, сымыделэмэ, тятэ тхьамыкIэм зыфиIощтыгъэм 
шъыпкъэ хэлъ,- зиухыижьзэ, Тимэ хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- 
пщы-оркъхэмрэ фэкъолIхэмрэ азыфагу шъыпкъагъэ 
дэлъын ылъэкIына!.. ЩыIакIэм хэмылъыр тэ къикIын! 
Адыгэмэ ялъэхъан хьылъэ зыкIыныгъэ тхэлъын, гухэлъышIу 
къытфызимыIэу тичIыгу къихьэрэм тыпэуцужьын тIуагъэ 
нахь, байрэ тхьамыкIэрэ егъашIэм зэрэшIагъэп...
- ЕтIани сэ къызщысшIэжьрэм Занэхэр шъуихьакIэщ 
икIыгъэхэп, Тим,- лIым игупшысэмэ джыри Сэмай къахэгущыIагъ, къысфэгъэгъу нэплъэгъу шъабэкIи къеплъыгъ.
- Ар Iоф шъхьаф... ИкIыгъэхэп а лъэхъаным Некрасхэр урыс унэгъуагъэхэти... ПшIэрэба тщымыщхэмкIэ тэ 
адыгэхэм тызэрэщытыр?..- Тимэ ицIыкIушъхьэ щегъэжьагъэу ылъэгъугъэр, къышIэжьрэр зэкIэ инэплъэгъу къыкIэуцожьыгъ, ятэ ишъэогъугъэ Уайкъокъо Тамбыри, 
Хьагъур Моси, Тхьахъохъо НэпашIуи, Нарычи, Сэлыми 
ыгу къэкIыжьыгъэх, тIэкIу зытешIэм, игущыIэ мыухыгъэ 
къыпидзэжьыгъ: - Бзыикъо заор зэрэщыIагъэри зыщымыгъэгъупшэжь, а лъэхъаным, зэо ужыр ары зигугъу 
сшIырэр, пщы-оркъ-фэкъолI зэфыщытыкIэу щыIагъэмрэ 
джырырэ бэкIэ зэтекIы. Пщы-оркъхэмрэ фэкъолIхэмрэ 
агу шIу зэфилъкIэ арэп непэ зыкIыныгъэ тищыкIагъ, тызэкъоу цон фае язгъаIорэр. ТхьамыкIагъом зэхэдз-пыдз 
ышIрэп, цIыфхэр зэрещалIэх. Адыгэмэ къафыкъокIыгъэ 
тхьамыкIагъор ары фэкъолI пщы-оркъ зэIукIэхэр хы ШIуцIэмрэ Пшызэрэ азыфагу дэлъ адыгэ шъолъырым щезгъэкIокIхэрэр. Шъыпкъэр пIон хъумэ, Занэхэр умыIощтхэмэ, 

--- Page 83 ---

пщы-оркъэу зэIукIэмэ ахэслъэгъуагъэр макIэ. КъакIохэми, 
бгъукIэ щытхэу къэдаIох нахь, агу илъыр къыраIотыкIрэп... 
Еплъ джы хъурэм, зэп-тIоп зигъэчэрэгъоу Сэфэрбый 
зэIукIэмэ къызэрэтхэтыгъэр. Шэси, Тифлис кIуагъэ, 
къэкIожьыгъ. ИкIали дзэм хигъэхьагъ, къыщинагъ.
- СшIэрэп, Тим, сшIэрэп...- Сэмай ыIэхэр ыпашъхьэ 
щызэблихыгъэх, ытамэхэр зэфищагъэх.- Сэщ нахьи Iофым 
о нахь хэпшIыкIын... Ау сыгу къеорэр сыушъэфынэп, 
къыосIон. Хьа Некрасхэм анахьи Занэхэр урысыдзэм 
хэхьанхэр нахь къатефа? Зи щышIыныгъэп Руфат зыдащэгъагъэмэ... Дзэм зэдыхэтынхи, езэрэгъэзэщыныгъэхэпи...
- Ы-ы?.. Сы зэхэсхрэр!..- Тимэ къэуплъыжьыгъ, ынэ 
шхъуантIэхэр къикIотыгъэх.- УзэрэгущыIэрэр сы лIэужыгъуа?! Ара къысэпIонэу бгъотыгъэр?.. Мыщ ыгу къэкIыгъэр, 
мыщ ышъхьэ къихьагъэр?!
- Адэ сшIэрэп, ащыгъум...
- УмышIэмэ, уишъузыпIэ ис! - Тимэ ынэ шхъуантIэхэр 
нахь цIыкIу къэхъугъэх, къиуцIыргъукIыгъэх: - Руфат 
урысыдзэм хигъэхьащт, къолымэ апыоу ахигъэтыщт... 
Джа зыр ары Некрасмэ ящыкIэгъэжьыгъэр! Модэ, непэ 
щегъэжьагъэу о пшIэщтыр ары: урысыдзэм хэхьагъэм 
ылъапэ тиунэ къыримыдзэнэу пшъэшъэжъыем сфеIу. 
Ары, ары, делэ зыкъысфэмышIэу, уятэ къысиIуагъ Iуи, 
Марие сфеIу!.. СыдыцIа ари?!
- Ал, ащ ыцIэ сы унэзгъэсыгъэр?! - адырэ къыраIуагъэхэр щыгъупшэхэу Сэмай къэлъэтагъ.- Уянэжъ ихьатыркIэ гуащэм фиусыгъи ар...
- Сапашъхьэ щызэхэпхыгъэр чылэ Iофэп,- Тимэ зэкIакIо 
иIэп,- кIо, къыосIуагъэр пшъэшъэжъыемкIэ гъэцакIэ. 
ЦIыфмэ апашъхьэ хьайнапэ сыщемыгъэшI...
ЛIымрэ шъузымрэ азыфагу щашIыгъэ гущыIэр нибжьи 
щымыIагъэ фэдэу, хэти ежь къытефэрэ унэгъо Iофыр 
ыгъэцакIэу мэфэ заулэ текIыгъ, ау ЗанэхэмкIэ ыгу илъым 
ащ нахьрэ тыригъэзэжьыгъэп. Iофым нэмыкI еплъыкIэ 
фигъотыжьыгъэу арэп - лIы Iофыр ежь иIофэу Тимэ хэтыгъ.
Сыда унагъом исхэр, ыгу илъыр ариIогъах, мыщкIэ 
икIэрыкIэу гущыIэгъу зыкIишIыщтхэр? ЗыIукIэ шIоигъогъэ 
Сэфэрбый ары ымыгъотыщтыгъэр. Фэягъэмэ Сэфэрбый 
ыгъотыныгъи, ау Iофы зыригъэшIэу Къуматыр кIощтэп. 
Шъэогъум цыхьэ къызэрэфимышIыгъэр шIошъхьакIу. 
ЗэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныгъэр Шапсыгъэми, Убыхми, 

--- Page 84 ---

Бжъэдыгъуми яныбджэгъумэ ащыщ къикIэу ДэхапIэ къызэрымыкIощтыгъэр ары. Ежь Сэфэрбый гъогу темыхьажьэу, 
зыгорэм ежэ пIонэу чылэм дэсыгъ. Къэбар мыIу щыIэп. 
Пшызэ лъэныкъокIи хыIушъомкIи щыIэ къэбармэ ащыщхэр 
къынэсыщтыгъэх, ау яшъыпкъапIэ ышIэщтыгъэп. Сэфэрбый 
фимызэщтыгъэми, блэкIыгъэ мазэм Анапэ зэрэщыIагъэр, 
ЕкатеринодаркIэ зэрэкъокIыгъагъэр къынэсыжьыгъ. Ащ 
фэгъэхьыгъэ къэбар зэтеIукIхэри, зым нахьи зыр нахь 
гъэшIэгъоныжьэу, мафэ тешIэ къэс къеуалIэ.
- НекIо, сикIал, кIымафэм тыримыубытэзэ, Убых 
тыкъогъэкI,- мафэ горэм Тимэ ыкъо риIуагъ,- тиблагъэмэ 
тахэхьан, пшыпхъу нахьыжъи къызэдгъэлъэгъун, тIэкIу 
шIагъэ тадэжь зыщыIагъэр, Бэрзэдж Джырандыкъуи зедгъэхьакIэн, а лъэныкъом щаIори къызэдгъэшIэн, тыни 
зедгъэужьын. Уятэжъ тхьамыкIэм джар ыIозэ, загъорэ 
гъогу сыздырищажьэщтыгъ. НэIосабэ иIагъ, шIу къалъэгъущтыгъ, тхьамыкIэр.
Руфат ащ фэдэ IофкIэ хьазырти, гушIуагъэ.
Тимэ, адыгэ хабзэм къызэриIоу, джабгъумкIэ щытэу, 
Абдзэхэ гъунапкъэм зыщикIыщтхэм, тхышъхьэ къогъу 
мыжъо цэкIэшхом дэжь шыуитIу къыкъокIыгъ.
- Мы тызIукIагъэхэр!.. Зигугъу ашIрэр пчъэшъхьаIутэс 
зыраIорэр шъыпкъэ, Тим,- Сэфэрбый пщы нахь мышIэми, 
апэ шым къепсыхыгъ,- ы-ы, Тим, тхьам Iомэ тэ шъуежьагъ, 
тэ шъуадэжь тыкъакIо, мазэм къехъугъ узысымылъэгъугъэр...
- Олахьэ сэри арым, мазэм нахь баIокIэ сенэгуе узысымылъэгъугъэр,- Тими ыIорэмрэ ыгу илъымрэ зэтемыфэу 
сэлам ыхыжьыгъ.
- Ар хъуна, Тим, ы-ы, Руфат,- Сэфэрбыий ыIорэр 
ары нахь, мыдырэм зызэрашIрэм пылъэп,- ащ фэдэ 
мэхъуа? Чылэр гушIуакIо къытфэкIуагъ... Ар хъуна, Руфат, 
уиныбджэгъу Тифлис къыдэсынагъи!.. Шъущыгъуазэба, 
Тим? Ы-ы, Руфат?
- Олахьэ тыщыгъуазэм, Сэфэрбый,- Тимэ зыкъишIэжьыгъ, Сэфэрбый игушIуакIэ зыфихьын ышIэрэп,- 
сыгъойщаигъ... КIалэри шъуадэжь къэзгъэкIонэу сихьисапыгъ шъхьакIэ, уизакъоу укъэзгъэнэщтэп ыIуи, сшъхьарыкIыгъэп...
- Узэрэгъойщаер зэхэсхыгъэ, Тим,- Сэфэрбыий ынэ 
ущакорэп,- сымэджаплъэ сыкъыкъокIын сIозэ, хьакIэ 

--- Page 85 ---

мыухыжьмэ,- ащ фэдэ Iоф щымыIагъэми, шыхьат 
къысфэхъу къыригъэкIэу пщыр Трам фэкъолIым фыреплъэкIыгъ,- сакъыхэкIышъугъэп... КIо, ар Iофэп, Тим. 
Ухъужьыгъэмэ ары... УначIэхэр чIэуагъэх, пшъуи пифыгъ... 
Гъогумафэ шъуежь апщи, тэ шъуежьагъ, тхьам Iомэ?
- Олахьэ тэри, Сэфэрбый, уадэжь тыкъежьэгъагъэм...- Тимэ "гушIокIо" гущыIэр къыфэмыIошъоу, пцIыр 
зыIупэм ежь ипцIи пигъохыжьыгъ.- НекIо, шъукъеблагъ. 
Тыщысын, тиадыгэ Iофми тарыгущыIэн. Тиунэ исми 
къакIорэп ыIуи, зымафэ уигугъу ышIыгъагъ.
- Тхьаегъэпсэу Сэмай тызэрэщымыгъупшэрэмкIэ, 
сшыпхъу фэдэу сэлъытэ. Ау ар дэдэри шъодгъэшIэнэп, 
Тим. Шъо шъукъыздикIыгъэм ичыжьагъи шъуеплъ, тэ Iэ 
тшIымэ, муары, Къуматыр къэлъагъо...
- Ар адыгэ хабзэп, Сэфэрбый. АбдзэхэчI титэу тэри 
ар шъодгъэшIэнэп, зэхэзыхыжьрэм емыкIу къытфишIын...
- КъышъуфишIынэп, хэти сыфэгъэзагъ сэ!..- Сэфэрбый шъорышIыгъэр шъхьарызыжьи, ыгу къызэрэдеIэрэр 
ымакъэ къыхэщыгъ, етIанэ нахь зыкъишIэжьэу къесэмэркъэугъ.- Арэп, Тим, сэрба гушIуакIо шъукъызфакIорэр?
- Оры, зиусхьан, оры.
- Адэ сыд ащыгъум, Тим?
- Ары шъхьакIэ, сымэджаплъэ хэт дэжь уздакIорэр? - нэбгыритIум азыфагу къитэджэгъэ шъорышIыгъэ 
гущыIэр Тимэ гукIэ щхэны щыхъужьыгъ.
- Сымаджэр пIэм хэлъ нахь, Тим, онэгум исэп.
- НекIо, зиусхьан. ШIокIыпIэ щыIэп, сыкъэуубытыгъ...
КIыбдэт хъулъфыгъэр бзылъфыгъэмэ ягупсэфыпIэми, 
загъорэ язакъоу къызэфанэхэмэ ашIоигъу. Къыоджэн, 
узгъэгумэкIын щымыIэу сыхьат нахь нэмыIэми бзылъфыгъитIур бгъэгъэ чIэгъым къычIанэмэ, зытегущыIэщтхэр 
макIа? Унэгъо Iофмэ афэшъхьаф къэбар Iаджи хьаблэми, 
чылэми, Iэгъо-благъоми, зэрэадыгэ шъолъырэу пштэми 
ащэзекIо. Зы къэбарым ымакъэ кIосэжьыгъэ пIозэ, зым 
нахьи нахь гъэшIэгъоныжьэу адырэ къэбарыр къэтэджы.
Непэ, Тимэрэ Руфатрэ гъогу зытехьэхэм, Сэмайрэ 
Мариерэ джар къяхъулIагъ. Бжыхьэ IофшIэнхэр хатэми 
адэмылъыжьэу, губгъоми арымылъыжьми, бзылъфыгъэр 
сыдигъокIи Iофынчъэу къанэрэп, зыдэщысым зэрэщысэу 
ышIэн егъоты.

--- Page 86 ---

Iанэр Iуахыжьи, хьакъу-шыкъухэр затхьакIыжь уж, 
Сэмай ыпхъу еджагъ:
- Хъугъэ, нынэ, зыгъэпсэф. Непэрэзымафэм унэм 
уитыгъэми, пшIэн иогъуатэ...- Сэмай ипшъэшъэжъые 
ылъэгъужьыгъакI пIонэу IугушIуагъ, щыщ-щымыщ горэ 
хэкIыгъэмэ, къыхэхьагъэмэ ыIорэм фэдэу ны гуфэплъэ нэ 
чанкIэ къызэпиплъыхьагъ.
Аущтэу Сэмай ыпхъу зыкIеплъыгъэр бгъэшIэгъонэу 
щытэп. Занэ Къэрбатыр икъэбар Абдзахэ къызщихьагъэм 
щыублагъэу ным ыпхъукIэ гупсэф иIэжьэп. АIу зэфагъазэу 
тIури Iофым рыгущыIэныр къырамыгъэкIоу, зэIуплъэмэ 
гукIэ зэушъыижьхэзэ непэ нэс къахьыгъ. Сыдэущтэу уипсэлъыхъо хэхьажьыгъ пIони, ппхъу епIощта? ЕтIани ппхъу 
игукъао, зыгъэгумэкIрэр умышIэу, уемыушъыеу, уемышъэбэкIэу ухэтышъунэп... ЛIымэ лIы яIоф, бзылъфыгъэмэ 
бзылъфыгъэ яIоф, арышъ тшъхьэ иIоф зетфэжьмэ 
нахьышIу, ыIуагъ Сэмай. Сипшъэшъэжъые зыгъэгумэкIрэм 
симыгъэгумэкIыщтмэ, хьаолыеу ныкIэ къысэджэных. 
Муары, тхьамыкIэр, одыбзэ хъугъэ. Зи къысимыIоми, 
сынэшъоп, зэкIэри сэлъэгъу, къызгурэIо. ЕтIани Тимэ ыIуагъэр ары зэкIэми анахь Iофыжьыр. КъэIо-IотэжькIэ ар 
зэхихын нахьи, сырянэба, къэслъфыгъэба, сапашъхьэ 
рихмэ нахьышIу. ТхьамыкIэ цIыкIу, сиIубэ цIыкIу!.. Моущтэу 
хъун Iоу тшIагъэмэ, Гъэзар дэжь уидгъэсыни, укъыIытхыжьыныеп. ГъэшIэгъона Анапэ дэкIыжьхи, Керчь кIожьыгъэхэмэ. Мары пшъэшъэжъые нахьыжъри Убых унагъо 
щихьагъ, зи къехъулIагъэп. Тимэ ышъхьэ къихьагъэу 
ымышIэн щыIэп. Урыс ахэхъухьащт, ахьыщт, ашхыщт ыIуи, 
ыдагъэп. Занэмэ якIалэ урысыдзэм хэхьагъ, ятэ шъыпкъэм 
афищагъ, аритыгъ, зыми ышхырэп. Ылъапэ сиунэ къырешъумыгъадз еIошъ, ежь Тимэ мэгубжы. Тхьэ къысауи, 
сыд сIони ар пшъэшъэжъыем есIощт? Таущтэу игонахьи 
сыхэхьан?..
Щымыщ горэ ыпхъу Сэмай хигъуатэ шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, сыд фэдэу къызэпиплъыхьагъэми, гуцафэ 
зыфишIын хилъэгъуагъэп. Янэ къызэрэщыхъоу Марии 
щытыгъэп. Нэгу кIыф пкъы псыгъо хьазырэу, зы гукъао 
гори ынэгу кIэмылъэу, мыгузажъоу Iэпэ псынкIэхэмкIэ цы 
лъэпэдыр ехъэ.
- Зыгорэ мэуза, сипшъашъ?..- зыгъэгумэкIрэр къызэрэригъэжьэщт ушъхьагъу Сэмай лъэхъу.

--- Page 87 ---

- Хьау, мам. Хьа укъысэупчIра?
- Сыкъыоплъыгъэти, укIыф къысшIошIыгъ. Зыгорэ 
мэузмэ къысаIу, къысшIомыушъэф, сипшъашъ. УкъысщэукIытэ пIоу зымыухыжь.
- Мам, зи узрэп сIуагъи...- зыфырагъэзыгъэр апэрэ 
упчIэмкIэ къыгурыIуагъэу, Марие щхыпцIыгъэ, ушъэфкъэу шъэф хэмылъэу янэ зыгъэгумэкIрэм ышъхьэ къырихыгъ: - Руфат иныбджэгъу Къэрбатыр икъэбармэ шIэ, 
мам, къыпфэмыIошъурэр? - къыIуагъэм тIэкIуи зэригъэукIытэжьрэр шэплъышъо хъугъэ ынэкIушъхьэмэ къахэщэу 
Марие щхыгъэ.
- Ары, нынэ. Ары, сипшъашъ, сызгъэгумэкIрэр. 
Сизакъоп, уяти ары.
- Дэгъуба Занэмэ якIалэ урысыдзэм хэхьагъэмэ, ар 
бгъэшIэгъонэу, зебгъэгъэгумэкIынэу щыта? СфэлъэкIыгъэмэ, Руфати урысыдзэм хэзгъэхьащтыгъ.
- Ы-ы, тхьэ къысауи, ар пIоу уятэ зэхебгъэхыкъон!..- 
Сэмай къыкIащти, къыхэкуукIыгъ, псынкIэу зыкъишIэжьи, 
Марие IугушIуагъ: - Занэмэ якIалэ ышIагъэм ори деогъаштэ, ара? Аущтэу ори оIомэ, сэри сэIо: урысыдзэм хэхьагъэмэ гъэшIэгъона, дэгъоу ышIагъ... ЦIыфмэ Iаджи аIощт, 
ащ аIорэм пэпчъ упылъмэ, плъэкIэпIашъо дэщаий тIысыжь... 
Сэ уятэ сызфэтэджым, сипшъашъ, урыс унагъо ихьагъ 
аIуи, тхьапш стырагъэхъыкIыгъ. Хэт сы ыIуагъэми, сыпылъыгъэп. Мары, олъэгъу тищыIакIэ, зыкIи сыгу хигъэкIыгъэп, 
сшIагъэмкIэ сыкIигъэгъожьыгъэп. Ау РуфаткIэ пIуагъэм 
сшIэрэп къесIолIэщтыр... А ды-дыд, уятэ зэхемыгъэх!.. 
ЗэгорэкIэ, нынэ,- Сэмай псынкIэу ыпхъу фигъэпытагъэм 
текIы,- Занэм якIалэ урысыдзэм зэрэхэхьащтым игугъу 
къыпфишIыгъагъа?
- Руфат римыIуагъэу сэ къысиIона, мам?
- Ари ары...- етIанэ Сэмай къыкIэщтэжьы.- РуфаткIэ 
пIуагъэр уятэ зэхемыгъэх, нынэ...
Тимэрэ Руфатрэ Убых нэсышъугъэхэп.
Щэджэгъоужмэ адэжь ятэрэ ыкъорэ Къуматыр къыдэкIыжьыгъэх. Убых гъогум темыхьэхэу Абдзэхэ лъэныкъомкIэ къызэрагъэзэжьыгъэр Руфат зыфихьын ымышIэу, 
ятэ еупчIынкIи къыримыгъэкIоу заулэрэ кIуагъэх. Мыжъоф 
гъэхъунэри ясэмэгукIэ къэнагъ, Пепау шыгуфри зы бгъу 
лъэныкъокIэ къэлъагъо. Ятэ зыгорэ ыгу зэрэримыхьрэр 
97
4 Заказ 027

--- Page 88 ---

ишытесыкIэкIэ Руфат къышIагъ. Занэ Сэфэрбый ихьакIэщ 
щычэфыгъ, къэзгъэкIотэжьыгъэмэ сэмэркъэу адишIзэ, 
шэсыжьыгъэ. Сыда шъуIуа тятэ ыгу емыIугъэр?..
Гъогу къэгъэзэгъум шыуитIур зыкъуахьэм, Тимэ иш 
зырыригъэтIагъ:
- Сы урысыдз узхэхьанэу Занэ Сэфэрбый епIуагъэр?! - 
Тимэ шыукъамыщымкIэ Руфат ыкIыбышъо рищыгъ.
- Тят!..- Руфат зыгорэ къыIонэу, зиухыижьынэу пылъыгъ шъхьакIэ, къыригъэухыгъэп.
- Зэтелъхь сIуагъэ, хьитIум азыфагу къикIыгъ!..- джыри 
къамыщыр ыкIыбышъо рычъагъ, шыри къыдигъэпкIэягъ.- 
КIо, сапэ иуцуи, кIожь!..
Руфат зи ымыIоу ышъхьэ риуфэхи, игухьэ-гужъ шым 
тырикъутэзэ, ятэ ыпэ зишIыгъ.
VIII
Тифлис къызекIыжь уж Сэфэрбый уцурэ тIысрэ иIагъэп. 
Илъэс псаум зынэмысынрэ ымылъэгъунрэ мазэм къыкIоцI 
анэсыгъ, ылъэгъугъ. Зыуж ит Iофыр зыIукIэрэм пэпчъ 
шъхьэих дэдэ фимышIыщтыгъэми, къыбгурыIон, ухэгупшысыхьан, зыгорэ угу къыригъэтэджэн ылъэкIынэу ариIокIыщтыгъэ.
Джыдэдэм, апэрэ егъэжьэгъум, пщы-оркъхэрэп, 
фэкъолI мин пчъагъэу адыгэчIыр зэлъызыIыгъыр ары 
СэфэрбыйкIэ зэкIэми анахь Iофыгъэр. Ахэр къызкъопщэным, уигупшысэ ягупшысэным пае чылагъо пэпчъ адэс 
муртазыкъхэр къотэгъу къызэрэпфэхъун фаери ышIэщтыгъэ. АхэмкIэ фэкъолIмэ ахэхьэ, къахэкIыжьы. ИIо 
зыпкъырыхьи, зыпкъырымыхьи щыIагъ. Ау къыздежъугъаштэрэп ыIоу зы нэбгыри щыхьагъэп. Ары пакIошъ, ащ 
фэдэмэ нахь апэблагъэ зафешIы нахь, нэмыплъ арихэу 
зафигъэнэгъуаджэрэп. Къэрбатыр урысыдзэм зэрэхэхьэгъэ шIыкIэр къедэIурэм еплъыкIэу фыриIэм елъытыгъэу 
феIуатэ. Зымыдэрэмэ адырегъаштэ, зыдэрэмэ - къызэрэзэхашIыкIыгъэмкIэ тхьаегъэпсэу ареIо. Сыд фэдэу 
Къэрбатыр иIоф фэкъолI пашъхьи, пщы-оркъ пашъхьи 
къыщытэджыгъэми, мыщ фэдэ гущыIэхэмкIэ еухыжьы: 
"Адэ сыдэу тшIын, дзэм тыхэтыныр, тэмэтелъ ттелъыныр 
Занэхэм тикIас. Сэри, мары шъолъэгъу, урысыдзи тыркудзи къэзгъэнагъэп. ДжыркIэ адыгадзэ тимыIэми, ари 

--- Page 89 ---

зэгорэм тиIэнэу къэт, ащи гукIэ сыхэт. Занэмэ ахэкIыжьэу 
Къэрбатыр тэ кIожьын, урысыдзэм хэхьагъ. Сыфаеми - 
сфишIагъ, сыфэмыеми сшIуишIагъ. Джырэ шъаохэр 
шъушIэрэба зыфэдэхэр, ахэмэ ягупшысэхэр тэ тигупшысэхэм анахьи нахь чыжьаIоу маплъэх. Аущтэу умышIэ есIуагъ, 
есымыIо мэхъуа, есIуагъ, ау теплъын хъурэм... Сэ къэскIугъэ гъогум рымыкIомэ мыхъунэу уцугъэ кIэлэ бетэмалыр..."
ФэкъолIмэ, муртазыкъмэ аIукIэ къэс иIоф зэрэлъыкIуатэрэр цIыфмэ нахь зэлъашIэ зэрэхъугъэр СэфэрбыйкIэ нэрылъэгъугъ. Зыми иунагъо, ихапIэ, идунай зэзыпхъон 
зао ищыкIагъэп. ЕгъашIэм зэмыжэгъэхэ адыгэ-урыс 
зэпэуцукIэр лъыгъачъэкIэ зэшIопхын нахьи мамыр IофкIэ 
зэшIопхмэ зэрэнахьышIур, ар Занэ Сэфэрбый ыпкъ къызэрикIрэр фэкъолIмэ къагурыIоу рагъажьэ. Чылагъо пэпчъ 
пщы цIыкIу тиIэн нахьи, адыгэхэр зэзыугъоилIэн, зыгъэдэIон 
пачъыхьэ тиIэмэ нахьышIу, аIо. Занэ Сэфэрбый пщы лъэпкъ 
къыхэкIыгъ, урысыбзи, тыркубзи, арапыбзи ешIэ, урысыдзи хэтыгъ, ыкъуи ахэхьагъ, пащэ тфэхъумэ, тигъэшэхъущтэп зыфэпIон къэбархэр адыгэ хьакIэщмэ къащекIокIы. 
Ар Сэфэрбый къынэсыжьы, пщы-оркъхэми аблэкIрэп.
ФэкъолIмэ анахьи пщы-оркъхэр зэрэнахь Iофыр 
Сэфэрбый къыгурэIо. Аущтэу щытми, апэ фэкъолIмэ 
адэжькIэ зызэригъэзагъэм, игупшысэ зэрахихьагъэм, иIоф 
къызэрэфигъэущыгъэхэм кIэгушIужьы нахь, рыкIэгъожьрэп. Зыуж сихьагъэр сэушъэфкIэ, ыIуагъ Сэфэрбый, 
шIуагъэ иIэп. Мы Iофым бэлэрэгъыгъэ еплъэгъулIэ хъущтэп. 
АIуагъ-къэIожьым тыпылъмэ, адыгагъэм зедгъэгъалIэзэ, 
тызыхьыщти-тызымыхьыщти зятэгъэхьы. ФэкъолIмэ сыгу 
ябгъэрэп, сиIофкIэ алъэкI къагъанэрэп. КъэрбатыркIэ 
тшIагъэм сытещыныхьэщтыгъэми, ащ фэдизэу игугъу 
ашIыгъэп. Анахь сшIогъэшIэгъоныр зышIошъ мыхъугъэхэр 
фэкъолIмэ къазэрэхэкIыгъэр ары. Сыд фэдиз пIуагъэми, 
ахэр еджагъэхэп, гъэсагъэхэп, ячылэ Iэгъо-благъо икIыгъэхэп шъхьакIэ, пщы-оркъхэр? ЗыгъэшIэгъуагъэм нахьи 
зымыгъэшIэгъуагъэр нахьыб. Ыжэ къызэтырихэу УбыхкIэ 
Бэрзэдж Джырандыкъо зи къыIуагъэп. АбдзахэкIэ Цэир, 
Джымэр гъумытIымыгъэхэу къызнэсыжьыгъ. Зыжэ псы 
дэгъэхъогъапэр БжъэдыгъукIэ Хьаджэмыкъохэр ары. 
Болэтыкъохэми КIэмгуекIэ гуцэфэ лые сагъэшIыгъэп. 
Хъанджэрые зэригуапэр мызэу-мытIоу къысфаригъэ99
4*

--- Page 90 ---

хьыжьыгъ. Шапсыгъэ нэмыIэмэ, мыгушIогъэ цIыф - 
орэфэкъолI, орэлIэкъолъэш фаеми - къикIыгъэп. Хэт зао 
фэен, тхьамыкIагъо хэт ищыкIагъ?
КъагурэIо зэрыфагъэхэ чIыпIэр зыфэдэр.
Непэ фэдэу гумэкIыгъо-гупшысэхэр къышъхьарыбэнагъэу мэзэ блэкIыгъэм Сэфэрбый къышIэжьрэп. Ос шъэбэ 
къесыгъакIэри, пчэдыжьыпэ рэхьатри, ащ къышъхьащытэджэрэ тыгъэ гупсэфри ынэ къыпэIухьэрэп. Зыгорэм 
зэрежэрэр пшIэнэу, унэ лъэгуцэ кIыхьэмкIэ лъэмакъэ къэIу 
къэс шъхьэр епхъуатэ, кIэдэIукIы. Тыгъуасэ, тыгъоснахьыпэ 
елъытыгъэмэ, непэ нахь мэгумэкIы.
Сыдэу джэуапым зырагъэукIыхьэра, Сэфэрбый ыIуагъ. 
Мары, Къэрбатыр модэ зэрэщыIэ пэтзэ, зыщэ-зыплIэ 
къытфэтхагъ, тыгъуаси итхыгъэ къытIукIагъ. Талъэныкъо 
дзэу зыхэтыр къагъэкIонкIэ енэгуе. Арэп, дзэр Тифлис 
къыращыщтмэ, зэрэхъурэмкIэ, сиIоф къикIрэп... ШэнткъалэкIи урысыдзэ къикIынэу зымафэ Бжъэдыгъу щызэхэсхыгъ, IорIотэжьэп, къызпкъырыкIыгъэри Хьаджэмыкъо 
Аслъанбэч, Хъанджэрый. Зыщымыгъуазэм ахэр рыгущыIэхэрэп. Олахьэ гъэшIэгъоным хъурэр... Гъэзари дунаим 
темытыжьым фэд, зыкъигъэлъэгъожьрэп. Къэрбатыр 
урысыдзэм естыгъапэу мэгугъэмэ, хэукъо. Аущтэу къызшIуарэмыгъэшI, джэуапэу къысатыщтым ипэгъокI ныIэп. 
Ахэр зэкIэ хэсэгъэкIышъ, урысыдзэ тэмэтелъ зытырилъхьагъэ пае урыс хъугъэу Къэрбатыри къыщэрэмыхъу. Цэй 
Хьатырбай зэриIоу, къом адыгэ уанэ теолъхьэмэ, шыу 
хъурэп...
Къэрбатыр зэрэфэныкъор джыры ныIэп Сэфэрбый 
зызэхишIагъэр. Зыгорэ ыIэпкъ-лъэпкъмэ ахэзыгъэ фэдэу 
хэтыгъэмэ, лъыIабэмэ къыфэмыубытыжьэу Къэрбатыр 
зэрэгозрэр Сэфэрбый къыгурыIоу регъажьэ, ау ыкъокIэ 
ышIагъэмкIи зеухыижьы. Сигухэлъ къыздэмыхъоу, адыгэчIым къихьагъэмэ тахьыгъапэу сэшIэми, скъокIэ слъапэ 
ахэсщэягъ, зыгорэу тыхъун. Сэщ нахьи Хьаджэмыкъо, 
Болэтыкъо, Бэрзэдж, Цэй, Джымэ, нэмыкI адыгэпщхэр 
Iоф хэфэщтых. КъафэкIуагъэмэ екIолIакIэ афамыгъотэу 
анатIэмэ пкIэнтIэ макIэп къяхыщтыр. Хьаджэмыкъохэр 
зыгорэу хъуных, урыс нэгоу ахэмэ ягъашIэ къахьы, адырэ 
пщыхэр сшIэрэп, сицыхьэ ателъэп... Сэфэрбый псынкIэу 
зыкъешIэжьы, сыд пай шъыу, зыIэмычIэ чIахьэрэр пщыба? 
Ау зыхъурэм пщымэ, хэтрэ цIыф лъэпкъи щэрэщ, пщыгъо 

--- Page 91 ---

зэфагъотыжьын алъэкIыщт. ЕрышэкIэ зэпэIубдзыгъэхэми, 
ерышэкIэ зызэфадзыжьыщт. Пщыхэр япщынэ зэдепщэжьых 
зэраIорэр шъыпкъэ...
Сэфэрбый ыгу унэм изэгъагъэп.
Пщыр унэ лъэгуцэм къызтехьэм, кон къогъумэ, 
къакъыр натIэмэ, шэщ къопэ тыгъэуапIэмэ фэкъолI зырызхэр, куахъо-хьанцэхэр атамэхэу, зэрэмыармэухэр къырагъашIэу, къакъокIыгъэх. Осыр атхъу, козыныр къырахы, 
былымIусыр зэрахьэ, пхъэр акъутэ.
Сэфэрбый ылъэгъурэмэ агъэгубжыгъэми, мыщхыпцIын 
ылъэкIыгъэп. Нэплъэгъу хэо-хапкIэхэмкIэ пщы щагур къызызэпеплъыхьэ уж, заджэрэр мыры пIонэу умышIэнэу 
джагъэ:
- Удэ, Трам фэкъолIыр шъуIо, елбэт!..
Щагум бэрэ Сэфэрбый дэтышъугъэп. ЧъыIэ лIэкIэ 
арэп. КIымэфэ гъогум техьэрэ цIыфым щыгъын фаер 
ыплIэIу илъ, ылъакъо пылъ, шыукъамыщри ыIэ шIолъ. 
Шэсын игухэлъэу унэм къызэрикIыгъэр нафэ, ау онэшыр 
къакъырым къысфычIэшъущ ыIоным ычIыпIэкIэ, Трам 
фэкъолIым лъигъэкIуагъэх. ЗылъигъэкIуагъэм фэежьыгъэп 
шъхьакIэ, пщым къехъулIагъэр сыда къызэраригъаIоу, ари 
ышIэныр къыригъэкIугъэп.
Унэм ихьажьи, джэдыгур зыщихыжьын зырегъажьэр 
ары Трам фэкъолIыр тыгъуасэ Бжъэдыгъу зэригъэкIуагъэр 
Сэфэрбый ыгу къызыкIыжьыгъэр. ШIокIодыгъэ горэ лъэгуцэм къытыринагъ пIонэу унэм икIыжьыгъ, еIэбэхи ос 
IашкIэр къыштагъ, Iэм чIифызэзэ, фэкъолIым риIуагъ:
- Сионэш къычIэщ!..- Сэфэрбый зэшэсым, фэкъолIмэ 
ащыщ горэ дэшэсыгъэти, фидзыгъ: - ИщыкIагъэп!..
Пщым иелбэт шэсыкIэ зыфахьыщтыр щагу фэкъолIмэ 
зэрамышIэрэм фэдэу ежьыри зыдежьагъэр ышIэщтыгъэп. 
Гупшысэ гумэкIыгъомэ зэраIэтыгъэр ишы тесыкIэрэ ишы 
лъэхъукIэрэ къахэщы.
Къуматыр зэрэдэкIыгъэри, Iэгъо-благъом зэрэIукIыгъэри, Мыжъоф гъэхъунэм зэрикIыгъэри, хы нэпкъым 
Iутэу Анэпэ лъэныкъомкIэ шы илъыгъо зыщыплI зэрикIугъэри Сэфэрбый зэхишIагъэп. Ежь нэмыкI Iэгъо-благъом 
имыты пIонэу, ишы пырхъи, ишы лъэмакъи зэхихыжьрэп. 
Зы гупшысэм нэмыкI гупшысэр къыздехьы, гур ехьыжьагъэу мэплъызы, зыдигъазэрэр игъогу къуап. Тыдэрэ 
лъэныкъокIэ игупшысэ зигъэзагъэми, зэолIэжьрэр иадыгэ 

--- Page 92 ---

гухэлъ. Гум илъагъо лъэр кIахьэрэп зэраIоу, сыда модырэ 
пщы-оркъмэ, лIэкъолъэшмэ ялыягъэу адыгэмэ яIоф зесымыфэмэ мыхъунэу къыстефагъэр. Сэфэрбый зыкъишIэжьыгъ. СэмэгубгъумкIэ щыуалъэрэ хым ихьапщэ-гурым 
макъи къыжэхэуагъ, къушлъыкъум шIокIыщтыгъэ мафэри 
ынэ къыпэIухьажьыгъ, ишыпэ зыдэгъэзэгъэ лъэныкъомкIэ 
тхыбжъэкIэй ретэкъокIэу чыжьэкIэ къэлъагъорэ Анапэ 
унэхэри инэплъэгъу къыпэшIофагъэх. Ардэдэм шылъэмакъэмэ Сэфэрбый зэрагъэплъэкIыгъэ, чIыпIэ къин зифэкIэ 
зызэришI хабзэу, Iэшэгу хъугъэ. Урыс шыу зытфы-зыхэу 
къачъэрэмэ щынагъо къызэрамыхьрэр зелъэгъум, азыфагу ит шыур Анэпэ пытапIэм идзэпэщэ Вышеславцэр арэу 
къызешIэжьым, игъогу техьакIэкIэ ушъхьагъу лъыхъугъ. 
КъеупчIыхэмэ ышыпхъу зыдэс Быраут чылэм зэрэкIорэр 
ариIонэу ыгу къэкIыгъ. Пщым изакъомэ гъэшIэгъона, 
Сэфэрбый сыдигъуи шыу шъхьэзакъоу къызэрекIокIрэр 
адыгэми урысми ящыпэлъэгъоп. Шыухэр къыкIэхьафэхэкIэ 
шъхьэм къыфечъагъэр зы упчI: Алахьым симыукIи, мыщ 
нэс сыд сикъэкIуакI?
Гупшысэ плъырым ыуж джыри гупшысэ плъыр къылъычъагъ: тызэрэмышIэу гъогум тыщызэрэзэIукIагъэр дэгъу. 
ИпчъэIупэ IусыубыкIын нахьи, моущтэу зэрэхъугъэр 
нахьышIу. СиIофмэ ащыгъуазэми, ащымыгъуазэми рысшIэнэу чIыпIэ сифагъэкIэ сенэгуе. Жэм къыфэмыIошъуми, 
нэм кIэслъэгъон, шъом къыхэщын. Непэп, тыгъуасэп 
узысшIэрэр, сиблагъэ. НэгушIоу къыспэгъокIмэ, къэбарышIу щыI. ШъорышIыгъэ упчIэ зытIу къысфидзэу гъогумафэ уежь къысиIомэ, шIу ущымыгугъ, ежь-ежьырэу 
Сэфэрбый зэриIожьыгъ. Вышеславцевым шыу купыр 
къызэтыригъэуцуагъ:
- Хэта слъэгъурэр?.. Зан зиусхьанра?..- Вышеславцевыр къемыпсыхэу, шышъхьэ зэпэчIынатIэу Сэфэрбый 
пэуцугъ, ыуж зыкъизгъэнэгъаIо гъусэмэ апымылъэу игушIо 
гущыIэмэ апидзэжьыгъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, зиусхьан, мыщ 
фэдэу гъогум тыщызэIумыкIэмэ, тызщызэIукIэн чIыпIэ 
адыгэ шъолъырым идгъуатэрэп, ара?.. Хъунэп, зиусхьан, 
хъунэп ар!..
- Мыхъущтми, сыдэу пшIын, джары зэрэхъурэр, 
инэрал,- Вышеславцевым инэгушIуагъэ ыгу зэреIурэр 
Сэфэрбый къыхэщыгъ, сэркIэ къэбарышIу щыIэкIэ сенэгуе, 
зыфиIожьи, пигъэхъожьыгъ,- шъоры тызщыгъупшэгъапэр, 
фэкъолI мыдаIомэ шъуагъэщтагъэмэ шIэ?

--- Page 93 ---

- Ащ фэди Iофым къыхэхьанкIи мэхъу, зиусхьан. 
Адыгэмэ агу тызэрэримыхьрэр тымышIэу щытэп, шыу куп 
зэхаокIэ къызэрэттеохэри уушъэфын плъэкIынэп. ЗэкIэми 
анахьэу бгъуитIумкIи Iо зэдэдгъотмэ нахьышIу,- адыгэурыс Iофмэ шъоф гъогум Вышеславцевыр щахэмыхьэ 
шIоигъоу къыIорэм текIыгъ: - Ари зыгорэу хъун, зиусхьан... 
Арэп Iофыр зэлъытыгъэр... Шъоф гъогум тизэрэубытагъэу, унэ тимыI пIонэу, тызэрыгущыIэрэр сыд?! НекIо, 
зиусхьан, къеблагъ.
- Тхьауегъэун, сэ гъогу сытэт,- зэгупшысэгъэгъэ 
Iофы гъуитIум языр къызэрэдэхъурэм Сэфэрбый 
щыгушIукIыгъ.
- Тадэжь укъэсыгъэу, ащ фэдэ аIорэп, зиусхьан. Ар 
адыгагъэп, урыс зекIуакIэп.
- КъызгурэIо, зиусхьан. Ау сшыпхъу гъойщаешъ, 
ыдэжь сэкIо, емыкIу къысфэмышI... Аужрэ пшIошIа 
тызэрэзэрэлъэгъурэр...- Сэфэрбый шыумэ сэлам арихыжьи, Быраут гъогумкIэ ыгъэзагъ.
- Адэ, Сэфэрбый зиусхьаныр, пкъо икъэбар тэбгъашIэрэпи?..- Вышеславцевыр шыум кIэлъыджагъ.- Къэрбатыр сыд икъэбар?
- Къэрбатыр икъэбар, зиусхьан, зышIэн фаер шъор ба? - зэхихыгъэр зэригуапэр ымакъэ къыхэщэу шышъхьэ 
ныкъогъазэкIэ къызэтеуцуи, Сэфэрбый джэуап къытыжьыгъ: - Шъуидзэ хэт, къулыкъу шъуфешIэ...- етIанэ 
нахьи нахь фэчэфэу къыпигъэхъожьыгъ: - Тыгъуасэ къэтхагъ, талъэныкъокIэ къэкIонхэу загъэхьазыры еIо...
Сэфэрбый зэмыжэгъэ тамэ къыгокIагъэ фэдэу ыIэпкъы-лъэпкъхэр псынкIэх. Игупшысэ зепхъуатэ, чыжьэу 
маплъэ. КъэбарышIу къызэрыкIыгъэу зыщыгугъырэ Тифлис дэбыбэ. КъызэхэзышIыкIыгъэу къыщыхъурэ урыс 
пачъыхьэр зыдэс Петербургэу ылъапэ нибжьи зыдимыдзагъэм игушIо нэплъэгъу нэсы. Хы ШIуцIэу ыбгъукIэ щыхэгурымыкIрэм щегъэжьагъэу кIэмгуе тешъом щыкIэкIыжьрэ 
адыгэ шъолъырыр гукIэ къызэпеплъыхьэ. КъэбэртэеЩэрджэс чыжьэхэри инэплъэгъу изхэрэп. Мощ фэдиз 
адыгэ чIыр зы пщыгъо тымышIэу, зы быракъ чIэгъ чIэтымыщэу сыдэущтэу джы нэс тыпсэушъугъа?.. Хэта ар 
зиIэмышIагъэр, зиакъыл къымыхьыгъэр? Хэт ащкIэ зиягъэ 
къэкIуагъэр? УпчIэм ыуж упчIэ Сэфэрбый къыфэтэджы.
Вышеславцэ инэралыр къызэрэспэгъокIыгъэмкIэ, 
Сэфэрбый ыIуагъ, сиадыгэ улэу хьаулые хъугъэп. Джэуап 

--- Page 94 ---

къэбарышIу Петербург къысфимыкIыгъэмэ, Вышеславцэм 
инэхэягъэ щыгъупшэщтыгъэп. Плъэгъурэба зыкъызэрэсфишIыщтыгъэр? Ыгу сыдигъэтIысхьаным фэдагъ. Адэ 
джары джэнэ мылажьэрэ лэжьэ мыIотэжьрэ щыIэп 
зыкIаIорэр. Адыгэ Iофым сыдэшъхьахыгъэп, ыуж ситыгъ. 
Хэт сыд къысиIуагъэкIи сыкъыфызэкIэкIуагъэп. Сэ зыми 
зи къытесхрэп, адыгэчIыр, адыгэ Iофыр къэсэгъэгъунэ. 
ЕтIани, СултIан Хъанджэрыерэ сэрырэ, зиунагъо бэгъон, 
сыдым тызэфигъэдэн ылъэкIына? Урыс пачъыхьэр делэп, 
сыхэхэсэпти, ащ фимышIагъэр сэ къысфишIагъэкIэ сенэгуе. 
Ары, ащ Iо хэлъыжьэп, пачъыхьэ зекIуакIэкIэ Вышеславцэ 
нэпцэзэхакIэр къыздэзекIуагъ. Уизакъоу Быраут гъогу 
утезгъэхьащтэп ыIуи, игъусэ шыуищ къыздыригъэжьэн 
ихьисапыгъ. НэмыкIынэкIэ къысэплъы хъугъэ мэхъэджэжъыр...
Анапэ кIожьрэ шыу купыр тхышъхьэ къогъум зэрэкъуахьэу Сэфэрбый ишыпэ КъуматыркIэ къыригъэгъэзэжьыгъ. 
Онэгум исым игупшысэшIухэр зэхишIэу, адыгэчIым пщы 
фэхъугъахэу, мамыр изылъхьэгъахэу къызыщыхъурэм 
иш кIэлъэхъукIы, кIым имэфапи лъэпэ оскIэ къыпэгушIо. 
Гур псынкIэмэ лъэр кIэкIы, гухэлъыр мэлъатэ. Дунайри 
гупшысэшIу хэтым пэгушIуатэ.
Тхышъхьэ къогъум къыкъозэрэгъэхыгъэ адыгэ шыу 
заулэмэ Сэфэрбый къагъэлъэтагъ. Плъэмэ, къуматыр, 
чылэжъ, быраут фэкъолIых. ШыкIэрышIэу аIыгъым къэзэкъ 
зэкIоцIыпхагъэ зэпедзэкI телъ, шъхьапцIэ, нэкIапэри 
къетэкъохыгъ, чIэгъчIэлъ пIонэкI, гъончэджри, къэптанри, 
джанэри, щазымэхэри щыгъыжьхэп.
- Тэ шъукъикIыжьра?.. Мы шытхым илъыр сыд лIэужыгъуа?! - Сэфэрбый ылъэгъурэр шIоемыкIоу фэкъолI шыумэ 
апэуцугъ.
- Шъэбэжъ мыжыкъ пытапIэр зэхэткъутагъэу тыкъэкIожьы, зиусхьан,- Трам шыумэ къахэкIотыгъ,- мы къэзэкъыр къыпфэтэхьы, епшIэ пшIоигъор ешI!..
- Шъэбэжъ пытапIэра хьауми Шапсыгъа, Трам фэкъолIыр, уздаIофтагъэр?..- Сэфэрбый зыфэщыIагъэп, ынэмэ 
машIор къазэрэкIихыгъэр фэкъолIмэ зэхашIагъ, шы 
тхьакIумэхэми заригъэпхъотагъ.
- ФэкъолIмэ саIукIагъэти, саблэкIышъугъэп, зиусхьан.- 
Трам ымакъэ зызэблихъугъэп, адыгэ-къэзэкъ шыу зэхаом 
кIэжъукIыжьыгъо имыфагъэу пщым ыпашъхьэ ит.

--- Page 95 ---

- Шъори мыщ фэдэу мокIэ,- Сэфэрбый шыукъамыщыпэр зыдигъэлъагъорэ лъэныкъомкIэ фэкъолIхэр плъагъэх,- шытхыкIэ къэзэкъмэ шъуахьыгъэмэ?
- Ар къытэхъулIэн нахьи, зиусхьан, къэмапэм тилIмэ 
нахьышIу,- адырабгъукIэ щыт ХьапIатI фэкъолIым къыIуагъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, урысыдзэм хэт Къэрбатыри мыщ 
фэдэу къэшъухьыщтыгъ?..
- Хэтми, адыгэчIым къепыйрэр тэркIэ пыи, зиусхьан,- 
Трам джыри къызэкIэкIуагъэп, ынитIуи зиусхьаным блигъэплъыгъэп.
Сэфэрбый зэхихыгъэм къыкIигъэщтагъэми къызхигъэщыгъэп. Ымакъэ нахь шъабэ зыригъэшIэу, фэкъолI гу 
зэкIэплъагъэмэ уапэуцужькIэ зи къызэримыкIыщтыр 
къыгурыIуагъэу, ежь ышъхьэ фиIожьрэм фэдэу ариIуагъ:
- Тэ мыкIэ адыгэ-урыс Iофыр зэпытэгъафэ, ежьмэ 
урысмэ зао арашIылIэ...
- Ежьхэр ары заокIэ къытэкIурэр, зиусхьан,- нэмыкI 
фэкъолI горэ пщым игущыIэмэ къахэуагъ.
- ПэкIэ псы сешъоу къызшIомыгъэшI, быраут фэкъолIыр...- Сэфэрбый къыфадзыгъэ псалъэм къыхыригъэхыгъэми, зиIэжагъ, джыри нахь шъабэу пигъэхъожьыгъ: - 
АдыгэчIым къытфекIугъэр сымышIэу щытэп! - ЕтIанэ 
щытмэ ащыщи фэмыгъэзагъэу, яупчIыгъ: - Мы къэзэкъым 
ищыгъынхэр тэ щыIэх?
ФэкъолIмэ ашIагъэр Сэфэрбый къызэремыкIущтыр 
къагурыIуагъэу, щынэм нахьи, адыгэ укIытэр нахь къатекIоу, 
къахьыгъэ къэзэкъым ищыгъынхэр къызкъуахыжьхэу 
рагъэжьагъ. Сэфэрбый зэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныгъэр 
чылэгъо зэфэшъхьафмэ ащыщ фэкъолIмэ, сыдкIэ былым 
афэхъуныгъи, щазымэ зырызыр къызэраштэжьыгъэр ары.
- Трам фэкъолIыр,- Сэфэрбый джагъэ,- епшIэ пшIоигъор ешI пIуагъэшъ, къэзэкъ кIалэм зежъугъэфэпэжьи, 
къыздишъухыгъэм шъутIупщыжь.
Къэзэкъ кIалэм фадзыжьыгъэ щыгъынхэр псынкIэу 
зыщилъэжьыгъэх. Онэгум рагъэтIысхьажьи, шхомлакIэр 
зырагъэубытыжьым, хъурэр зыфихьыщтыр ымышIэу 
щтэгъэ-гугъэ нэгукIэ фэкъолIхэр къызэпиплъыхьагъэх, 
зыгъэшэсыжьыгъэ пщыми нэшIукIэ къыфычIэплъыгъ.
- Iашэр!.. Iашэр!..- фэкъолIмэ ащыщ горэ къыхэкуукIыгъ.

--- Page 96 ---

- ЕмыкIу къытфэмышI, зиусхьан,- къэзэкъ кIалэм 
гуахыгъэ сэшхор Трам къыгъэлъэгъуагъ,- пыим Iашэр 
фэтщэижьышъущтэп...
Iогъу-шIэгъу бащэ фэкъолIмэ заримыгъэшI шIоигъоу, 
Iашэм палъхьэрэ мэхьанри къыгурыIуагъэу, Сэфэрбый 
къыIуагъ:
- Шъузэрэфай...
Сэфэрбый фэкъолIмэ къахэкIыжьыгъэ къодыеу къэзэкъ кIэлэ нэкIапэм ишыIупIэ аIыгъэу шыукъамыщ зэхаокIэ 
ыкIыбышъуи, ишытхи раути, къыздырахыгъэ лъэныкъомкIэ кIырагъэтхъужьыгъ.
Шыу щырыщ-плIырыплIхэу къыздэкIыгъэ чылэ лъэныкъомкIэ фэкъолIхэми агъэзэжьыгъ. Къуматыр щыщхэри 
Сэфэрбый ыуж ихьажьыгъэх.
Шы илъыгъом ызыщани къакIугъагъэпщтын Сэфэрбый 
къызызэтеуцом:
- Трам фэкъолIыр, удэ некIо. Ори ары, ХьапIатI,- 
зиусхьаным игъогу къиупхъукI зыфахьын амышIэу къаплъэ рэ фэкъолIми ариIуагъ: - Шъо Къуматыр шъукIожь, тэ 
чIыпIэ горэм тыкъокIын фае...
Нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэр аIыгъэу, ХьапIатIэ Сэфэрбый иджабгъоу, Трам исэмэгоу, шыуищыр гущыIэгъу 
зэфэмыхъоу, заулэрэ кIуагъэ. Тхышъхьэм дэкIоягъэх, 
ехыгъэх. ТIуакIэм дэт мэз пырыпыцум хэкIыгъэх. Нахь мэз 
лъэкурэ Iапчъэми чIэхьагъэх. Зиусхьаным зи къымыIоу 
фэкъолIмэ сыд аIон? Заулэрэ кIуагъэхэу ХьапIатIэ игумэкIыкIэ плъакIэ Сэфэрбый зэхишIагъ, ау зи къыриIуагъэп. 
КIымэфэпэ мэз кIым-сымым ищынагъо ХьапIатIэ фэщыIагъэп, паIоу щыгъым иукIытэ къытекIоу къэупчIагъ:
- Зиусхьан, емыкIу къысфэмышI, тыздакIорэр сшIэмэ 
сшIоигъу.
- Ащ шъэф хэлъэп, ХьапIатI. Къэзэкъ кIалэр къыздишъухыгъэ Шъэбэжъ пытапIэм тэкIо.
- Ы-ы, зиусхьан?.. Олахьэ сымыкIон!..
Трам зэхихыгъэр пкъырымыхьагъэ фэдэу къызхигъэ щыгъэп.
- Сэри, ХьапIатI, сыфэкIэщыгъоу Шъэбэжъ сыкIорэп, 
шъуимышIапхъэ сефы... Урысыдзэм пэшIорыгъэшъ лыгъэ 
етымыгъэдзмэ нахьышIу.
- Ежьхэр арба адыгэчIым къихьагъэхэр?..- ушъхьагъу 
горэм етхъорэм фэдэу ХьапIатIэ къызIуипхъотыгъ.

--- Page 97 ---

- Ар бэшIагъэ сэ зызэхэсхрэр,- Сэфэрбый ыIупэ 
щхыпцI макIэ рычъагъ,- ау мы адыгэ упчIэр апэ зыфэгъэхьыгъэр урысхэрэп, ахэмэ тязыщэгъэ тыркухэр ары... 
Ы-ы, Трам фэкъолIыр,- имыщыкIэгъэ гущыIэм текIы шIоигъоу Сэфэрбый сэмэгубгъумкIэ къыготым еупчIыгъ,- 
тыздежьагъэмкIэ о зи къапIорэпи адэ?
- Сыд къэсIон, зиусхьан? НекIо пIуагъэти, тыкъыбдэшэсыгъ, уиIашэ - тиIашэ, унапэ - тынапэ. Къэгъазэ тиIэп, 
зиусхьан.
- Ары шъхьакIэ, Трам, мы тыздащэрэ Шъэбэжъ...
- Зэ, ХьапIатI, зыгорэ мэгъмэ сшIэрэп,- Трам дэIуагъэ, 
зыфиIогъэ лIы гъымакъэри къалъыIэсыгъ, гъогубгъум 
зызтырадзым, къэзэкъ кIалэу атIупщыжьыгъагъэр нэкунэпсэу апашъхьэ къитэджыкIыгъ.
- Сыд къыохъулIагъ, узфэгърэр? - Сэфэрбый къэзэкъ 
кIалэм еIэсэкIыгъ.
- СыIэшэнчъэу сыдэущтэу къэзэкъмэ сахэхьажьыщта?..
- Сыда пцIэр, сшынахьыкI? - Сэфэрбый еупчIыгъ.
- Василь Бутенко.
- Ара узфэгърэр, Василь?..- зэхихрэр Трам ыгъэшIагъозэ, кIалэм исэшхо фищэижьыгъ: - Ма, ащ нахьрэ 
адыгэмэ зямыгъэубытыжь!..
Къэзэкъ кIалэр яплIэу Сэфэрбыйдыхэр Шъэбэжъ чапэ 
зытехьэхэм, алъэгъугъэр гуих-псэих: къэзэкъ шыу шъэныкъу пIоныр мэкIаIоу, шъэ пIоныр баIоу, шIуцIэрымэплъы жьырымэр атырихэу шыухэр къэзэрэфых.
Сэфэрбый шым жэдаIи, шъубыяу къыригъэкIэу, ыIэ 
ыIэтыгъ. Къэзэкъхэр шыуиплIмэ ящытыкIэ къызэтыригъэуцуагъэх. Апэ итыр итэмэтелъкIэ зэрэкапитаныр Сэфэрбый 
къышIагъ, игъусэмэ ахэкIоти, урысыбзэкIэ еджагъ:
- Сэ сыадыгэпщ Зан Сэфэрбый. ТифэкъолIхэр къызэрэшъутеуагъэхэр къытфэжъугъэгъунэу тыкъэкIуагъ, 
шъуикъэзэкъ гъэри къышъуфэтщэжьыгъ. Мамыр тазыфагу 
дэрэлъ!..
- Мамыр рэхьати тазыфагу дэрэлъ! - Адырэ лъэныкъомкIэ капитаныр къыпэджэжьыгъ, нэбгыритIур зэпэгъокIыгъ.
Шъэбэжъ пытапIэ зэмыжэгъэ хьакIэхэр зытыращэхэм, 
мыхъо-мышIэу фэкъолIмэ ашIагъэр Сэфэрбыйдыхэм 
къарагъэлъэгъугъ: къакъыр ныкъостыр зэхэожьыгъ, мэкъу 
хьандзо зэхэстыхьагъэм Iугъо макIэр къыхэу, шы укIыгъищымрэ хьэ укIыгъэмрэ пцэшIуащэр защыкIэхьэгъэ чIыпIэм 
щызэхигъэфагъэхэу щылъых, пытэпIэ бгъэгъэ орзашъхьэри 
ныкъотестыкI.
- ПытапIэм тесмэ игъом IэпыIэгъу тафэхъугъ нахь, 
тырагъэстыкIыщтыгъ,- капитаным ылъэгъурэр зэкIэ шIоемыкIоу Сэфэрбый регъэлъэгъу,- уIэгъэ хьылъищи модрэ 
унэм чIэлъ.
Унэм зехьэхэм, Сэфэрбый сымаджэмэ анатIэмэ 
зырызэу атеIэбагъ, шъхьэр зэрэфыIуагъэзыкIрэм, нэ мыплъ 
къызэрырахырэм пылъыгъэп. Аужрэ къэзэкъ уIагъэм 
ынатIэ зытеIабэм, ыIэ къыIуидзыгъэти, Сэфэрбый щхыпцIызэ, есэмэркъэужьыгъ:
- Сыдэу укIочIэшху, сикъош, сIэ зэпыуут пэтыгъ.
- Сыдым о къош укъысфишIын,- натIэкIэ къыфычIэплъызэ, къэзэкъым къыфидзыгъ,- пкъошыр мэзым хэс 
тыгъужъыр ары.
- Ар умыIо, сикъош,- Сэфэрбый джыри "скъош" 
гущыIэр зытэмэпкъ пхыгъэм риIуагъ,- ухэукъо. Мэзым 
хэс тыгъужъым адыги урыси иIэп, ыгъотрэр ешхы. ЕтIани 
озгъашIэмэ сшIоигъу сэ сикIали, Къэрбатыр, урысыдзэм 
зэрэхэтыр. Хэт къодыеп шъуипачъыхьэ идышъэ тэмэтелъи 
тэлъ.
Капитаным нэмыкIэу къэбарым щымыгъуазэмэ ашъхьэ къаригъэпхъотагъ, нэшIукIэ къыригъэплъыгъэх.
Ежь Сэфэрбый ащкIэ ыгу жьы дигъэкIыгъэу ыIощтымкIи ышIэщтымкIи нахь шъхьафит хъугъэу, щэджэгъоужмэ 
адэжь Шъэбэжъ пытапIэм игъусэхэр къыдищыжьыгъэх.
Шыущри, ягупшысакIэр зэфэшъхьафэу, заулэрэ 
къэкIуагъэх. Шъэбэжъ тхышъхьэ къогъу зэрэхъухэу, 
ХьапIатIэ къыIуагъ:
- ЕмыкIу мыхъущтмэ, зиусхьан, сыкъыоупчIы сшIоигъу.
- Ы-ы, ХьапIатI, зэ жьы къэпщэжьыгъэмэ ары,- Сэфэрбый ыгъэшIэгъуагъ,- къаIо.
- Джаурмэ анатIэ утеIабэ зэхъум, сыдэу пIэ къымыстыгъа, зиусхьан?
Сэфэрбый щхыпцIи, заулэрэ кIуагъэу, джэуап къытыжьыгъ:
- Урысхэри тэщ фэдэу цIыфых, ХьапIатI. Лыузи, гукIэгъуи яI.
- Юсыф-ефэндым джаур уукIмэ, джэнэтым уихьащт 
еIо...- фэсакъыпэзэ, ХьапIатIэ къыIуагъ.

--- Page 98 ---

- ПшIошъ бгъэхъущтмэ, тыркумэ ар аIоу Iэджри зэхэсхыгъэ, ХьапIатI,- Сэфэрбый джыри зэ Трам фыреплъэкIыгъ, раIуагъэм ыгу еIугъ-емыIугъэми хишIыкIыгъэп.
Ар зыхъугъэм охътэ шIукIае тешIагъэу, кIапшIэхэмэ 
хьылъэ зэращэн алъэкIынэу быгъу пщэр пытитIу ХьапIатIэ 
бэдзэрым ыфыгъ. Быгъухэр ыгу пыкIыщтыгъэхэп, ау, сыд 
пшIэн, ахъщэ щымыIэм ригъэзыгъагъ.
Шъэбэжъ пытапIэм пэмычыжьэ урыс чылэгъунэ бэдзэрым тучанхэр имытыгъэхэми, ку зэкIэшIагъэхэр, мэл 
зэхэпхагъэхэр, коц дзыохэр, натрыфышъхьэ кушъоджанэхэр, тхьачэтхэр, къоехьалхэр, былымытхъухэр, 
шъоур, шэфыр, цIыфмэ ящыкIэгъэщт щыгъын зэфэшъхьафыр щыолъэгъу.
Быгъухэр зыдигъэуцущт чIыпIэр ХьапIатIэ къыхихыгъэ 
къодыеу ыкIыбкIэ къэкIыгъэ лIыр къеджагъ:
- Сэлам, синэIуасэр!
ХьапIатIэ зызэплъэкIым, Бутенкэ Василь ятэ Иван 
ыпашъхьэ ит.
- Сэлам,- ХьапIатIэ укIыташъоу джэуап ыхыжьыгъ.
- Мы быгъухэр ощэха?
- Бэдзэрым мыхэр къэсфыгъэхэмэ, сэщэх нахь, 
сщэфхэрэп.
- Ари шъыпкъэ. БжъэкъуиплIымрэ лъэбжъыйрэмэ 
сыд ауас?
- СыдкIэ укъэтэщт?
- Урыс ахъщи, гыни, щыгъуи сиI.
- Адэ шхонч уиIэба?
- Ащ фэди щыI.
- ЕтIанэ орырэ сэрырэ ащ тызэрэрэукIыжьыщт, 
ара? - тхьагъэпцIышъо зыригъэшIэу ХьапIатIэ къыIуагъ.
ЛIитIур зэрэгъэщхыгъэхэ нахь мышIэми, ящхы макъэ 
цыхьэмышIыгъэ зэрэхэлъыр къыхэщыгъ.
ХьапIатIэ зигъэнэхаезэ, къыIуагъ:
- Шхончэп, къаштэ ахъщэ. Унэгъо IофхэмкIэ ахъщэр 
нахь сищыкIэгъэщт.
- Сэри быгъухэр унэгъо IофхэмкIэ сищыкIэгъэщтых. 
Сарыжъощт, сарыпхъэщт.
Заулэрэ зэдаохи, зызэзэгъхэ уж, Иван къэзэкъым 
иахъщэ имыкъоу къычIэкIыгъэти, ХьапIатIэ къыриIуагъ:
- Укъезэгъымэ, сищазымэ къытеслъхьан, кIэпсых. 
Апэрэу непэ къызщыслъагъэх.

--- Page 99 ---

- Оры, о сыдэущтэу ухъущт?
- Iофэп! Тадэжь лъапцIэу сыкIожьыщт, нахь тIурысэхэр 
унэм илъых.
- Хъущтэп ар! Уищазыми сищыкIагъэп, уишхончи ары. 
Къэпштэгъэ ахъщэмкIэ быгъухэр осэтых. Сыда упхъыщтыр?
- Коцы, натрыф.
- Сэри натрыфи коци спхъыщт. Алахьым мафэкIэ 
уегъажъу, уегъапхъ.- ХьапIатIэ ыгу къэушъэбэу къэзэкъылIым IугушIуагъ.
- Сыд пцIэр? - Иван къеупчIыгъ.
- ХьапIатI сэ сцIэр. СыкъэпшIэжьрэба? Пкъо Василь 
къыпфэзыщэжьыгъагъэр тэри, къэошIэжьа?
- КъэсымышIэжьы мэхъуа! - къызэримышIэжьыгъэр 
шIоукIытагъоу, рыхигъэкIокIэжьэу Иван бэдзэрыр къызэлъигъаджэу къыхэкуукIыгъ: - Ори Сэфэрбый зиусхьаным 
игъусагъэр, къэсэшIэжьы! Хьагъурым сыкъелъэIугъагъи 
тадэжь шъукъэкIонэу. КъышъуиIожьыгъэба?
- Ары, ары, Хьагъурым къытиIожьыгъ,- ХьапIатIи 
псынкIэу зыкъишIэжьыгъ,- уадэжь тыкъэкIощт.
- Шъузщыфэе мафэм Шъэбэжъ шъукъакIу, лъэшэу 
тигопэщт. ХъяркIэ, ХьапIатI. Тхьэм ынэшIу къыпщэф, 
укъеу хъум.
IХ
Узажэрэм гъунэ фэхъунэу ошIэмэ, зы мазэп, илъэсэп, 
нахьыби уежэн.
Сэфэрбый зажэрэ къэбарым фэкъолI мыхъо-мышIагъэхэр къыхэмыхьажьыщтыгъэмэ, мазэп, илъэси зищыIэщтыгъэ. Зибэ щышIагъэм имакIи щышIэжьын ыIозэ, 
зэушъыижьы. Анэпэ гъогум инэплъэгъу гупшысэ тырихрэп. 
Ащ нахь щыгугъэу зыщыхъугъэр Вышеславцевым гъогум 
зыщыIукIэгъэ уж. Джа уахътэм къыкIоцI Сэфэрбый ищыIэныгъэ къыхэхъухьэгъэ шIагъо щымыIэми, адыгэ шъолъырым макIэп къихъухьагъэр. Нэтыхъое фэкъолIмэ Шъэбэжъ 
пытапIэр зэрэтырагъэстыкIыгъэм изакъоми, къэбар IорIуа тэкIэ зынэмысыгъэ къуапэ адыгэчIым къинагъэп. ЗэкIэми 
анахь гъэшIэгъоныгъэр фэкъолIмэ япэщагъэр Занэ Сэфэрбый зэраIощтыгъэр ары. Ежь Сэфэрбый ышъхьэ шъыпкъэкIэ Бжъэдыгъу, Абдзахи, ары пакIошъ КIэмгуе чыжьэм 
нэси къыщызэхихыгъ. УпчIэр къызыщыратырэм елъытыгъэу укIытэпIэ чIыпIэ Iаджри ифагъ. Зэхэшъухыгъэр шъыпкъэ, ащ фэдэ мафи къытэкIугъ, уичIыгу птырахы зыхъукIэ, 
уамыгъэшIэн щыIэп, Iаши уагъэштэщт, зауи, бани уагъэшIыщт зыщиIуагъи къыхэкIыгъ.
Къэбар зэIэпыхэу Нэтыхъуае дэкIыгъэм ихьатыркIэ 
Сэфэрбый зымышIэхэрэми ашIагъ, зышIэхэри нэмыкIынэкIэ 
къеплъыгъэх. Зэхахыгъэр къезымыгъэкIугъэхэри щыIагъэх, 
ахэр анахьэу къызэрыIукIыщтыгъэхэр пщы-оркъ хьакIэщхэр 
ары. АшъхьэкIэ янэIуасэми, зыздагъэзэщт лъэныкъор 
амышIэу, "Занэ Сэфэрбый Нэтыхъуае къитэджагъэу, сыд 
урысмэ афырихьисапыр" зыIохэри мэкIагъэп. Ау адыгэ 
шъолъырым ихьакIэщхэр Занэ СэфэрбыйкIэ шъыпкъагъэх, 
илIыгъи, иIушыгъи, ицIыфыгъи щытегущыIэх. Зызакъу 
раIолIэщтыр зыфахьын амышIэрэр - ыкъо Къэрбатыр 
урысыдзэм хэт. ЦIыфым угу шIу филъы зыхъукIэ сыдрэ 
Iофи хэкIыпIэ фэогъоты: тым иIэшIагъэ нахь, къом иIэшIагъэп тызэрыгущыIэрэр аIозэ, ащи джэуап ратыжьы, зэрэфаехэу къырагъэкIу.
Мэзэ блэкIыгъэм уцугъорэ тIысыгъорэ Сэфэрбый 
имыIэу адыгэ шъолъырыр къызэпикIухьагъ нахь мышIэми, 
шы илъыгъо заулэкIэ Къуматыр къыпэщылъ Анапэ нэсышъугъэп. Урыс къэлэ пытапIэр зэрэщыIэр зы мэфэ закъокIэ 
ыгу имыкIыщтыгъэми, кIони, сиIоф рыкIорэр зэзгъашIэ 
сшIоигъу ариIоныр зэрипэсыжьрэп. Мафэ тешIэ къэсми 
иIоф зэрэIукIотрэм, зи къызэримыкIыщтым егупшысэ. 
Аущтэу Iофыр зэрэхъурэр къэзыушыхьатрэ хъугъэ-шIагъэхэр урысхэми, адыгэхэми алъэныкъокIэ модыкIэ-мыдэкIэ 
адыгэчIым къыщетаджэх. Зымафэ Мыекъуапэ дэжь Длиннолесскэ пытапIэм адыгэхэмрэ урысхэмрэ зэрэщызэзэуагъэхэр Къуматыр къэсыгъ. БгъуитIумкIи цIыфыбэ хэкIодагъ, 
уIэгъаби щыхъугъ. Тыгъоснахьыпи Афыпс пытапIэм джар 
дэдэр зэпэуцужьыгъэ бгъуитIуми къыщяхъу лIагъ. А мыхъо-мышIагъэхэр яушъхьагъоу пачъыхьадзэр къылъэ кIуатэ, 
пытапIэм ыуж пытапIэ адыгэчIым къетаджэ. Убых лъэныкъор арымэ, Бэрзэдж Джырандыкъо ифэкъолI хэр урыс 
къухьэмэ щапыIугъолъхьагъэхэу, хы нэпкъыр аIыгъ. Зы 
урыс лъапэ Убых къыредгъэхьащтэп аIо.
Сыдэу адыгэхэм, Сэфэрбый ыIуагъ, гъэшIэгъонэу 
тыгъэпсыгъа? Бжъэдыгъу къидгъэхьащтхэп, Шапсыгъэ 
къынэдгъэсыщтхэп, Абдзахэ къытедгъэплъэщтхэп, зырызэу аIо нахь, зэрэпсаоу адыгэ чIыгум тегущыIэхэрэп. Джырэ 

--- Page 100 ---

лъэхъан узэкъомытэу зыкъэуухъумэжьышъущтэп. Мыхъу 
зыщыхъужьрэм пщы-оркъмэ анахьи фэкъолIмэ ар нахь 
къагурэIо. Ар тIозэ, тикъамэхэр зэпэIудзыгъэхэу, 
къакIохэрэмэ зэпэзэладжэ ташIыщт. Урысыдзэм адыгэ 
чIыгум зызэрэригъэпытыхьэрэмкIэ, Паскевич инэралым 
сегъапцIэкIэ, неп-неущ ыIозэ, сызэрещэкIэ сэгугъэ. Плъэгъурэба Къэрбатыр къытхыгъэр, Iофым изытет зыкIэупчIэм, 
уздэгузэжъон Iофэп, ар хэгъэгу Iоф къыриIожьыгъ. Адэ 
хэгъэгу Iофышъ арба тшъхьэ зыфэдгъэузыжьрэр, аущтэу 
щымытыгъэмэ, Iофы зезгъэшIэу мощ нэс сыкIощтыгъа? 
Сенэгуе Хъанджэрые рашIагъэр сэри къысашIэнкIэ. Тхьаумафэ блэкIыгъэм Бжъэдыгъу сызщыIокIэм, зыфыхэсэгъэпсым, къысIущхыпцIи шъхьащыкIыгъ нахь, тегущыIагъэп. 
Сэри, шъыпкъэр пIощтмэ, сиIоф зытет дэдэр есIотэн 
сихьисапыгъэп... Олахьэ сымышIэ мы кIалэм икъэмытхакIи, 
ащ фэдэу макъэ къымыгъэIоу, охътабэ тыригъашIэу ихэбзагъэп. Икъэбар зыщымыIэм мэзэ Iэпэ-цыпэ тешIагъ.
Сэфэрбый игупшысэ зэхаомэ ахэмыкIыщтыгъэр зиIашэ 
мэзым щызгъаещтыгъэ Бутенкэ Васильрэ ыIэ зынатIэ къытезыдзыгъэгъэ къэзэкъылIымрэ. ТIуми къяхъулIагъэмкIэ, 
Сэфэрбый ыIуагъ, силажьэ хэлъэп. Армэ Iофыр 
зыфэкIожьрэр, фэкъолIхэри мысэхэп, яхыягъэ тхьэр 
ишыхьат. Лажьэ лъымыхъущтыгъэхэмэ, ямычIыгу алъапэ 
радзэныеп. Хьэм ыкIэ утеуцомэ къыоцакъэ зэраIоу, хэт 
ичIы Iончъэ-дэлъынчъэу уигъэулъэбэбыщт. ФэкъолIмэ 
къышъуашIагъэр зыуи арэп, сIорэм шъукъыземызэгъыкIэ, 
къышъуашIэщт шъыпкъэр шъуапэкIэ къэт. Нахьыпэрэм 
фэдэу Сэфэрбый игупшысэмэ унэм зыраригъэубытэ шIоигъуагъэп. Iэо-лъаоу фэкъолIмэ ахэт зыхъукIэ зызэрифапэ 
хабзэу щыгъын шъое-цыехэр зыщилъэхи, унэм икIыгъ: 
къэптан дытагъэм телъ кIапсэм обзэгъур дэгъэнагъ, пэIо 
мэлышъо пырэцэ кIыхьашъор напшIэм къынэсы, Iэшъоцуакъэмэ орзапэхэр къарэщых, IэбыцуитIури бгырыпх кIапсэм 
дэгъэнагъ.
ФэкъолIи, пщылIи, унэIути Сэфэрбый алъэгъугъэкIэ 
агъэшIэгъожьыщтэп - мэкъумэщышIэ къызэрыкIо 
фэпакIэкIэ мы бжыхьэ мэзитIу Сэфэрбый зызэрифапэрэм 
хэти есэжьыгъ. Мыр тицIыфба, тыкъызэхешIыкIба 
зыфаIорэм фэдагъ. Сэфэрбый пщыгъо-лIэкъолъэш чIыпIэм 
зыщиуцуагъэм щегъэжьагъэу зыгорэм ыгу хигъэкIыгъэу, 
ыушъхьакIугъэу, мыIуапхъэ риIуагъэу цIыф къышIэжьрэп. 

--- Page 101 ---

Загъорэ дэд ныIэп зэрэпщы лъэпкъыр къызыхигъэщрэр. 
Ари зэрыфэгъэ чIыпIэм елъытыгъэу мэзекIо нахь, ыгу 
къыдеIэу зыфыхигъэунэфыкIыжьрэп. Нэтыхъое фэкъолIмэ 
ямызакъоу нэмыкI фэкъолIхэми Сэфэрбый шIу зыкIалъэгъурэм, игугъу зыфашIрэм ари хэт. Урысыдзэми тыркудзэми зэрэхэтыгъэм, къэбарэу фагъэIурэм пэпчъ ари 
къыдимыхьэу щытэп. Адыгэ Iофым зэрэхэтыщтри зэкIэмэ 
апшъэжь.
- Удэ,- Сэфэрбый фэкъолIмэ яджагъ,- жэр къызэкIашъушI, пхъащэ тыкIощт.
Жэ зэкIэшIэным ифэIо-фашIэхэр зэкIэ Сэфэрбый 
фэкъолIмэ адишIагъ: жэр бгъэгъэ чIэгъым къадычIищыгъ, 
шитIур адыкIишIагъ, уарзэр адырилъхьагъ, къэлэпчъэшхори 
адыIуихыгъ. Онэшыр къакъырым къыфычIащыгъэти, 
ариIуагъ:
- Сионэш шы гуапхэкIэ къашъущэ... ШъукъитIысхь. 
Ори ары, ХьапIатI. Моу садэжь, куплIэмкIэ, къыдэтIысхь. 
ПхъэшI гъомылэ тIэкIу къыздэшъуштагъа?
- Сыхьат зытIущ пае гъомыл тIожьынэп.
- Ар пIоу, ХьапIатI, зымыгъэдел,- къахь къыригъэкIэу, 
ХьапIатIэ ыкIыб Сэфэрбый еIункIыгъ,- пхъэшIынымрэ 
чъыIэмрэ узэкIауты.
ПхъэшIхэр Къуматыр дэкIхи Мыжъоф гъэхъунэм зынэсхэм, Сэфэрбый къыIуагъ:
- Мо Абдзэхэ мэзымкIэ тыжъугъакIу, чыжьаIоми, 
пхъэ дэгъу щыI. Адэ, ХьапIатI, зи къапIорэпи?
- Сыд къэсIон, зиусхьан. Зымафэ Шъэбэжъ къыщытэхъулIагъэм сегупшысэ.
- Е-е, ХьапIатI, узэгупшысэн ошIэмэ, ащыгъум улIы 
маф о... Трам фэкъолIыр тигъусагъэмэ, джары къыуиIощтыгъэр.
- Олахьэ сымышIэрэ, зиусхьан... ЛIы маф зэраIорэмэ 
сащыщэп сэ...
- Ар умыIо, ХьапIатI. Гупшысэм пшысэмэ уахещэ 
зыкIаIуагъэр сыда? Ар пIоу узэрэгупшысэрэмкIэ укIэмыгъожь. Ары, ары, адыгэхэмкIэ тызэгупшысэн къытфыкъокIыгъ, къызгурымыIо Iаджи къытхэт. Адэ сыдэу пшIын, 
нахьышIу зэрэтшIыщтым ыуж зетэфэ, ау тызфаер джыркIэ къыддэхъугорэп...- Сэфэрбый зыдимышIэжьэу хэщэтыкIыгъ, бжыхьэпэ мэзищым зэрихьэгъэ Iофыгъохэр 
къыжэхэбэнэжьыгъэх, пщы-оркъ, лIэкъолъэш хьакIэщхэр 

--- Page 102 ---

ынэгу щызэпэкIэкIыгъэх, фэкъолI зэIукIэ бырсырхэм ахэплъызыкIыгъ, урысыдзэ шъошэ зэтегъэпсыхьагъэкIэ 
фэпагъэу Къэрбатыри ынэгу къыкIэуцуагъ, зэхишIэу ыгуи 
къыпиIонтIыкIыгъ. Мощ фэдэ кIэлэ ищыгъэ пкъышIор 
зэрикъом щыгушIукIыгъ, урыс тэмэтелъ зэрэтелъыр ыгу 
къыхэуIагъ. Джа лыуз хэцэкъыкI макIэр ары Сэфэрбый 
игупшысэмэ къахэзыщыжьыгъэр, джы нэс зэрэмэкъэнчъагъэмкIэ зиумысыжь фэдэу, ХьапIатIэ фэгъэхьыгъэми, 
ежь-ежьырэу зэриIожьыгъэ: - Ары Iолъ, зэрэпIорэмкIэ 
огупшысэ, ХьапIатI... Адэ джары уфэмысакъымэ, гупшысэм 
зымышIэжь уишIыщт... Хэт ишыу сэIо мо Анапэ лъэныкъомкIэ къичърэр?
- Шыу Iоф щыIэп, зиусхьан,- ятIонэрэ фэкъолIым 
къыIуагъ.
- Ара?.. Къыхадз, ащыгъум, ХьапIатI. Хьатх я КъокIасэ 
иорэд, чъыIэ зыдгъэлIэжьэу тыщысынэп.
- Хьатхым иорэд, зиусхьан, пщымэ якIасэп, къысфэIошъунэп.
- ГъэшIэгъона пщымэ ямыкIасэмэ, фэкъолIмэ ямыкIэ сэ 
Iаджи тэри тэIо,- ХьапIатIэ емыдэожьэу Хьатх я КъокIасэ 
иорэд Сэфэрбый къыхидзагъ, тIэкIу зытешIэм, пщым 
ымакъэ декIоу мыдрэ фэкъолIитIуми дырагъэштагъ. Хьатх 
фэкъолIым илIыгъэ, иIушыгъэ, ащ Дэепщыр зэриукIыгъэр 
щыми анэкIушъхьэхэр къэуплъыжьыфэхэ къызэдаIуагъ.
Чъыг гъугъэр зыхиз мэзым хэхьагъэх, Сэфэрбый 
ХьапIатIэ фидзыгъ:
- Орэд шIагъор къэтэмыгъэIон уихьисапыгъ... 
ТынэкIушъхьэхэри зэкIэдгъэплъыхьагъэх, тыгуи жьы дэдгъэкIыгъ. Зыфаер арэIу джы пщы-оркъмэ... Зэлъ, хэтха 
сэIо мы шыухэр, къэзэкъ шыухэмэ сшIэрэп?! - Сэфэрбый 
шыуищыр зыдэщыт чэпэ натIэмкIэ плъагъэ, адыгэ шъуашэ 
зыщыгъэу ахэтри къышIэжьыгъ - Руфата сэIо?.. Ары, 
Некрас Руфат ары!
Чэпэ натIэм кIэрытмэ Сэфэрбыйдыхэр къызалъэгъум, 
къэзэкъ шыумэ кIатхъужьыгъ, Руфати псынкIэу шым къырыригъази, мэзым хэлъэдэжьыгъ.
- Елбэт, шыр!..- Сэфэрбый онэгум зыридзи, Руфат 
ыуж ихьагъ.
Зы шы илъыгъокIэ Сэфэрбый Руфат ишы лъагъо къыубытыгъ. Тыдэ укIуагъэми, Сэфэрбый ыIуагъ, уишы лъабжъэ осым чIэуухъумэшъунэп. Къэзэкъмэ япIонэу сыд 

--- Page 103 ---

пшIэрэ о? ЗэрэхъурэмкIэ, мэзыр шъуишъэфыпI, ара?.. 
ЯтIонэрэ шы илъыгъом ыуж Руфат ишытх Сэфэрбый ылъэгъугъ, лъыджагъ:
- Руфат, къэуцу зэ!.. ЗэраIорэр орба?!
Руфат къызэплъэкIыгъ, фэкъолI щыгъынкIэ фэпэгъэ 
Сэфэрбый къышIэжьыгъ, шым ичъи къызэтыригъэуцуагъ:
- Ора, зиусхьан?.. УкъэсшIэжьыгъэп...
- Сыд мыщ хэпшIыхьэрэр, Руфат?
- Iоф щысиIагъ...
- Сыд Iоф къэзэкъмэ адыуиIэр?
- Тэри шъэф горэ терэI, нахьыжъ...
- Адыгэ чIыгум къумалыгъэ дэошIмэ шIэ?..
Зэмыжэгъэ упчIэм Руфат ышъхьэ лъыр къыдыригъэфыягъ, ерагъэу зиIажэжьзэ, джэуап къытыжьыгъ:
- КъысэпIуагъэр сифэшъуашэп, зиусхьан. Сыгу хэмыгъэкI, Абдзэхэ Некрасмэ атемыфэн зытырарагъалъхьэрэп.
- Адэ къэзэкъ шыухэр сыд мэзым зыкIыщыбгъэнэгъуаджэхэрэр?
- Зиусхьан, хьа сыуушъхьакIура?..- Руфат ынэ шхъуантIэмэ мэшIо шъэфыр къакIихэу къеплъыгъ, етIанэ нахь 
мэкъэ шъабэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Занэ Къэрбатыр 
урысыдзэм зыхэткIэ, ащ фэдэ ятэ ыIоныр къытефэрэп... 
Сыгу илъри зэгорэм, къэошIэжьмэ, тятэ ыпашъхьэ къыщысIогъагъ...
- ПэIо шыгу плъыжьхэр мэзым щыбгъэнэгъоджэнхэ 
нахьи шъуадэжь ебгъэблэгъагъэхэмэ нахьышIугъ, адыгагъ 
джи, цIыфыгъэ джи...- Сэфэрбый зэхихыгъэм къыгъэIэсагъ.
- Тятэ ыIощтымрэ ышIэщтымрэ умышIэрэм фэд, 
Сэфэрбый...- Руфат зэхашIыкIыгъэ къыщыхъоу пщым 
ыцIэ къыриIуагъ, нэплъэгъу фаби къыфидзыгъ.
- Урысыдзэм ухахьэ пшIоигъомэ, Руфат, зымыгъэбылъэу пшIэщтыр шIэри ыуж икIыжь, уяти, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, зыгорэу хъун.
- Ары сэри сигухэлъыр... Ау мы къыздэплъэгъугъэр 
тятэ емыIожь, сыолъэIу,- псынкIэу къеупчIыгъ: - Къэрбатыр сы икъэбар?
- Къэрбатыр икъэтхэн зэпыугъ... ДэхэкIае шIагъэ 
бэйтэмалыр къызымытхагъэр...
Сэфэрбый пхъэшI фэкъолIмэ къазыхэхьажьым, Руфат 
игугъу къафишIыгъэп, къызхимыгъэщэу тегущыIыкIыгъ:

--- Page 104 ---

- Некрас Руфат сшIошIыгъ шъхьакIэ, сыхэукъуагъ... 
Хэт щыщми, ятэ хьэм еубыт, Бжъэдыгъу лъэныкъомкIэ 
ихьажьыгъ... АдыгэчIыр, зиунагъо бэгъон, мыжыкъ паIомэ 
зэлъырагъэубыты...
Руфат ицIыкIушъхьэ щыублагъэу Некрас быным исабый 
гъэшIуагъэу къэтэджыгъ. Сабыир гушIуагъо, унагъомкIэ 
насып. Апэрэ гушIогъо насыпэу Некрасмэ яунагъо къихъуагъэр пшъэшъэжъый. Дунаим къытехьи, ымакъэ унэм 
къызэритэджагъэм лъыпытэу Некрас Мишкэ загъэгушIом, 
ГощпакъэкIэ пшъэшъэжъыем еджагъ. Адыгэ хабзэм къызэриIоу унагъом инахьыжъ игущыIэ пыупкIыгъахэшъ, апхъу 
фаусыгъацIэр агу римыхьми, Тимэрэ Сэмайрэ къызхагъэщыгъагъэп. Iо къизгъэкIыгъэ закъоу унагъом къикIыгъэр 
Гощпакъэ янэжъэу Лиз. Ари шъхьэихыгъэ дэдэ фимышIэу 
Лизэ мафэ горэм лIым, Мишкэ, фэсакъыпэзэ, фидзыгъагъ:
- Нахь цIэ дахэ пшъэшъэжъыем къыфэугупшысыгъэми 
хъуныгъи...
- Гощпакъэр дахэ, адыгэцIэ шъыпкъ. О сыд фэуусынэу 
узфэягъэр?
- КIо сшIэрэп, Галина умыIощтыгъэмэ...
- Тызхэс адыгэхэр, зиуашъо такIыIу цIыфхэр зыщымыгъэгъупшэх,- Мишкэ зэхихыгъэр зэримыгуапэр къыIуагъ,- адыгэмэ ащыщ тыхъугъ, ахэмэ тахэкIыжьэу тыздэкIожьын щыIэп. Сэ адыгэ шъолъырым ныбджэгъубэ-шъэогъубэ щысиI, ахэмэ зызэрашIэу зытшIыщт, зэрэхъухэу 
тыхъущт. Пшъэшъэжъыем Галина етIоми, зыми тигъэмысэнэп, ау тызщыщы хъугъэмэ закъыхэдгъэщэу агу 
джэнджэш къизгъэхьащтэп.
Ащ ыуж, илъэс зыщыплI тешIагъэу, ятIонэрэ сабый 
шъэожъыер Некрас Тимэ джыри къыфэхъугъ. Шъэо жъы ем 
цIэ етыгъэнымкIэ Мишкэ джыри зыми еупчIыжьыгъэп, 
РуфаткIэ адыгэ паIо зыщыгъыщт сабыим еджагъ. Апэрэм 
фэдэу урысыцIэ зэрэфимышIыгъэр Лизэ джы къызхимыгъэщэу шъэожъыем гукIэ Ром, Роман риIуагъ.
Ящэнэрэ сабый пшъэшъэжъыер джыри къазыфэхъум, 
Мишкэ зигъэадыгэлIэу, щхыпцIызэ, джыри ныом риIогъагъ:
- Олахьэ сымышIэрэ, тхьэр къытэбгыгъэмэ сшIэрэп, 
бзыр къыттыретакъо, джы узфэе цIэ дэдэр, адыгацIи 
урысыцIи сIорэп фэус.
- Мария! - Лизэ къызIуипхъотыгъ.

--- Page 105 ---

ПшъэшъэжъыитIур зыдихьыщтрэ афишIэщтрэ ымышIэу 
шIу ылъэгъущтыгъэхэми анахьэу Лизэ гукIи, псэкIи зыфэщэгъагъэр Руфат. Шъэожъыер илъэсищ зыщыхъуным 
щегъэжьагъэу нанэ-Лизэр ыжэ дэмыкIэу, шыпхъу нахьыжъыр янэжъ кIэримыгъахьэу, тыдэ кIоми къыдекIокIэу, 
чэщрэ дэгъолъыжьэу, ыбгъашъо кIэчъыихьажьэу, Руфат 
хъугъэ. Нахь такъыр зэхъум, янэжъ зэрылъ унэм пIэкIор 
дырамыгъэуцоу ашIокIыгъэп. ПэкIэ-жакIэм зыкъы хипхъын 
ежьэфэкIэ янэжъ дилъыгъ.
Янэжъ урысыбзэкIэ Руфат дэмыгущыIэу, пшысэми, 
таурыхъми фимыIуатэу чэщ гъолъыжьыгъо къыфыхэкIыщтыгъэп. Лизэ ыбгъэгупэ чIэлъыфэкIэ къикIрэри къыгурымыIоу тыжьын къащэу шIохэлъэгъагъэр Руфат шIогъэшIэгъоныгъ. Ащ фэдагъ гъучI пхъонтэшхом къыдихыщтыгъэ урыс Тхьэ сурэтри. Ащ кIэрытэу Iупчъапчъэзэ къащ 
къыхьы хъумэ, къикIрэр ымышIэми, ушъэфыгъэ горэ 
зэрэхэлъыр шIогъэшIэгъоныгъ, етIанэ нахь къыгурыIо 
хъугъэ. Илъэс зыхы-зыблым зехьэм, ежь шъэфкIэ къащ 
къыхьэу еублэ, цIыф зэхемыгъэх, уятэжъ емыIуат ыIозэ, 
янэжъ "Отче наш" регъашIэ.
Лизэ ригъашIэрэ урыс гупшысэм, дунэе еплъыкIэм, 
чиристан дин гулъытэным пае къанэщтыгъэп Руфат иадыгэ 
зыпкъ иуцуакIэ, ныожъым кIэрызыгъэ зыщыхъурэ мэфэ 
псаухэр, зыхэт шъэожъыемэ ахэкIуакIэу ипсэукIагъ. 
Урамри, псыныбэ кIэйри, мэз пкIышъхьэ-мышъхьэ хэтыпIэхэри иджэгупIагъэх, мэщытри, тхьэлъэIупIэри, чылэ 
хэсэшIыпIэхэри икIопIагъэх. Адырэ ДэхэпIэ шъэожъые 
пстэуми афэдэу Руфат адыгагъэр къызэбэкIрэ унагъом 
къитэджагъ, урам цIыф зэхэхьапIэмэ къахэтэджыкIыгъ.
Ары шъхьакIэ, Iупэм телъымрэ гум илъымрэ зэфэдэп. 
Нэмэ алъэгъурэм нахьи янэжъ шъэфкIэ къыхилъхьагъэ 
гупшысэр Руфат гукIэ нахь къытекIоу регъажьэ. Игулъытэрэ 
игупшысэрэ зыкъаIэт къэси, шъхьэм бэ къыфехьэ. Ар 
зэхишIэу, гукIэ нахь пэблагъэ хъу зыфежьагъэр адыгэ-урыс 
Iофыгъохэр къызщытэджыгъэ лъэхъанхэр ары. Узхэгупшысахьан къэбар-IофыгъуабэкIэ мафэ тешIэ пэпчъ адыгэ 
шъолъырыр баигъэ. Джэнджэш угу къизгъэхьан Iаджи 
зэпэуцугъэ хэгъэгуитIумэ - адыгэхэмрэ урысхэмрэ - азыфагу дэлъыгъ. Ежь Руфат цIыфмэ нахь ахахьэу, хьакIэщмэ 
арыхьэ-арыкIэу зырегъажьэм нахь къыгурыIо хъугъэ. 
ЕтIани Занэ Къэрбатыр урысыдзэм зыхэхьэ уж Руфат ыгу 

--- Page 106 ---

урысыбгъумкIэ зикъудыеу, ахэмэ афэгъэхьыгъэ шIур 
нахьыбэрэ зэхихмэ шIоигъоу зыхъугъэр. Ятэ иурыс пыйкIэ 
нахьыбэ зэхих къэси, янэжъ-ятэжъ Лизэрэ Мишкэрэ къызхэкIыгъэ цIыф лъэпкъым, къызхимыгъэщми, гукIэ нахь 
пэблагъэ хъущтыгъэ. Ятэ имызакъоу нэмыкI адыгэмэ 
урысмэ араIуалIэрэм игукъао зэрэхигъахъорэр зыдешIэжьы.
Руфатэ иадыгэ-урыс зэпэщытхэр нахь къыфыхэзыушъхьафыкIыгъэ Iофыгъуи гъэрекIо гъатхэ Некрас нахьыкIэм къыфыкъокIыгъ. Ащ кIэщакIо фэхъугъэри ят. Апэрэ 
шыу зекIогъукIэ Анапэ зыздищэгъэгъэ мафэр ары. Серебряков Гъэзар ипчъэIуп зылъ къэжъогъу ныбжьыкIэм ыгу 
илъ гумэкI-гугъэпIэ цыпэр къызщыхъыегъагъэр. Зыпкъ 
къикIыгъэр Гъэзар иунэ щаIыгъ Полинэ зыцIэ пшъэшъэжъыер ары. Руфат пшъэшъэжъые ибэм зэрэIуплъэу, 
нибжьи зэрэщымытыгъэу, ыгу зыгорэу къэхъугъ. Пшъэшъэжъые Iофтэбгэ джэхэшъогутетым ыгу егъугъэкIэ арэп, 
ежь зыдимышIэжьэу нэIуасэ зыфимышIы, урысыбзэкIэ 
дэмыгущыIэмэ мыхъунэу хъугъэ. Ау гопэгъу фэбэ ошIэ-дэмышIэр зыбгъэгу къыдэтэджэгъэгъэ Руфат игухэлъ лъыкIамыгъахьэу псынкIащэу къыIуащыжьыгъ.
Ар гъэрекIу зыхъугъагъэр. Мыгъэ ящэнэрэ IукIэгъум 
нэIуасэ зыфишIыгъ, Руфат ыгу филъ фэбэныгъэр Полинэ 
фыриIотыкIыгъ. Джэуапынчъэ-гугъэпIэнчъэ къамышIыгъэ 
Руфат ынэ зи къыпэIумыхьажьэу, урыс пшъэшъэжъыем 
ашыкъ ехъулIагъэу ыгу къыфихьэгъэ шъэфыр зэкIэ пIэм 
хэлъ лIэныгъэр къызпыщылъ янэжъ Лизэ риIогъахэу ышIэщтымкIэ Iизын къыритыгъахэу дунаим тетыгъ...
ПхъэшIмэ мэзым зыхалъагъоми, Полинэ дэжь Руфат 
къыздикIыжьыщтыгъэр...
ЛэбапшъэкIи, Абдзахэ, Мыекъопэ, Бжъэдыгъу лъэныкъокIи, Шапсыгъи зэрахэтыжьэу къэбарышIу къарыкIрэп: 
пытэпIэ зэфэшъхьафхэмкIэ пачъыхьадзэм адыгэчIым 
зыхетIэ, заокIэ зэпэмыуцухэми, зэIуупIэрэ бгъуитIум азыфагу лъыр щэчъэ, хьадагъэр къыдэтаджэ. Агухэр зэфэплъых, плъырыгъэм нэмыплъ къыхэкIы. Урыс лъэныкъом 
лIыкIо къызэримыкIрэр адыгэмэ яшъхьакIу, ягукъау. 
Гъунэгъу хэгъэгум идзэ мыупчIэжьэу ячIыгу къызэрихьэрэр 
зэрапэ сыжьрэп.
Сэфэрбый зыуж ит Iофыр къызэримыкIыщтыр урыс 
лъэныкъом зызэригъэпсырэмкIэ нафэ. Аущтэу щытми, 
Тифлис къафикIыщт къэбарым, хэт ышIэра ыIомэ ежэзэ, 

--- Page 107 ---

блэкIыгъэ тхьаумафэм къыхэхъухьэгъэ тхьамыкIагъом 
иджэуап кIэух фишIыгъ. Тыдырэ хьакIэщ щетIысэхыгъэми, 
ежь зэриIощтыгъэу, Некрас Мишкэ ихьатырми, урысмэ 
затезыщэикIыщтыгъэ ТIарикъ Субаш лIыкIо-IэжакIокIэ 
Афыпс пытапIэ техьагъэу къэзэкъмэ къаукIи, шыплIэкIэ 
къахьыжьыгъ. Субаш тхьамыкIэр чIым рагъэкIуи, хьадэгъэтIылъхэр къэхалъэм къыздэкIыжьхэм, заулэрэ къыIутхи, 
чылэгъунэм хэсэ-зэIукIэ бырсыр зэрэщашIыгъагъэр джы 
къызнэсыгъэм Сэфэрбый ынэгу кIэт.
А мафэм Занэ Сэфэрбыйрэ Хьагъур Нурмыхьамэтрэ 
арымырыгъэмэ адыгэ шъолъыр Iэгъо-благъуи, чыжьи, 
Бэслъыные щыкIэкIыжьэу, къарыкIыгъэгъэ фэкъолIхэр 
заокIэ Афыпс пытапIэ екIунхэу, Анапи дэонхэу пылъыгъэх. 
Чылэгъо муртазыкъ заулэ къыдгомыуцогъагъэмэ, ыIуагъ 
Сэфэрбый, хьэдагъэм хьэдагъэ, сыдрэ лъэныкъокIи орэхъу, 
тетшIыхьажьыщтыгъэ. Непэ уатео шъхьакIэ, неущ? Неущ 
къэхъущтым тыпымылъэу тызэрэзекIорэм, бетэмал, зи 
къытигъэлрэп... Хьэдагъэм къыхэхъухьэгъэ бырсырыр 
апэ зыпкъ къикIыгъэмэ Некрас Тими ащыщ. ПIорэм, пшIэрэм 
егупшыс тхьапшрэ есIуагъ, згъэдэIон слъэкIрэп. КIо, сыд 
сIон, сыд сшIэн, сыд ясIуагъэми, яти ыкъуи афэмыухрэр 
Къэрбатыр. Бгъу зэфэшъхьафкIэ зэпыщытхэу урысыдзэм 
Къэрбатыр зэрэхэтыр сынэ къыкIаIу. Урысхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу зао къыдэтаджэмэ, сыдэущтэу зыкъысфашIыщт? Сыдэу зыкъысфашIми, сифэшъуаш. Хъанджэрые 
къысиIогъагъ, седэIугъэп нахь. Адэ джары мыжыкъхэр 
пыщэгъу пшIымэ къыуашIэжьыщтыр!..
Унэ лъэгуцэмкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэм Сэфэрбый 
кIэдэIукIыгъ, пчъэм къыдэкIыгъэр Трам:
- Узэмыжэгъэ къэбар, зиусхьан, къыпфэсхьыгъ.
- КъаIо!..
- Анэпапшъэ дэжь урыс къухьэмэ дзэр къыIуащагъ.
- Ы-ы?..- ошIэ-дэмышIэ къэбарым Сэфэрбый къызщиIэтыкIыгъ, зифапэу ригъэжьагъ: - Дзэр къыIуащагъ 
пIуагъа?.. Тыдрэ лъэныкъу къыздыращыгъэр?..
- Сыхъум лъэныкъу аIуагъ.
- Сыдигъу ар зыхъугъэр?..
- Джыдэд, зиусхьан. Къухьитф мэхъу, къыIухьэхэзэ 
сыкъыIукIыжьыгъ.
- СыхъумкIэ къекIхэмэ, ащыгъум...- КъэрбатыркIэ 
шъхьэм къыфечъэгъэ гупшысэр къыфэIошъугъэп.- Удэ, 
елбэт, онэшыр Iо...

--- Page 108 ---

Сэфэрбый фэкъолI куп ыуж итэу Къуматыр дэчъыгъ. 
Адыгэ шъолъырыр къэуагъа уигъаIоу, шыубэ гъогум 
тетэкъуагъ, шъофым итэкъуагъ. ЗэуапIэм ихьэхэрэм фэдэу 
анэгухэр кIэлъыкIыгъэх, IашэкIэ уIэшыгъэх. Зыгорэм хэных 
пIонэу мэгуIэх, шыбгъэкIэ зэрэфых.
КъухьэуцупIэм Сэфэрбыйдыхэр зынэсхэм, апэрэ 
къухьэм дзэр къикIынэу ригъэжьэгъагъ ныIэп. Къухьэм 
къикIхэрэр зэуапIэм Iухьащтхэм фэдэу фэпагъэх, уIэшыгъэх. Нэпкъым щызэхэт сырынэпщэ-шъонтырпэо-пщынаомэ къырагъэкIрэ орэдым алъакъо дырагъаштэ. Вышеславцев инэралым икупи сэлам апагъохэу абгъукIэ щызэхэт. 
Забыт шъузхэри, нэмыкI бзылъфыгъэхэри адыгэ шыумэ 
ащэщынэх пIонэу, хъулъфыгъэ кIыбмэ адэтэкъуагъэх. 
Къухьэмэ къарыкIрэ дзэр занкIэу Анапэ дэхьэ.
Сэфэрбый дзэкIолIмэ зарахаплъэу, пщынэ макъэр 
зэрэзэхехэу урысыдзэм зэрэхэтыгъэр ыгу къэкIыжьыгъэ ми, джыдэдэм арэп иIофыгъэр, зыгорэкIэ Къэрбатыр 
къахэкIыкъомэ еIошъ, забыт пэпчъ ынэ тырихрэп. Гъэмэфэ-бжыхьэ мэзэ заулэм зыхэтыгъэ Iофмэ ягупшысэ зэхаохэр шъхьэм имыкIэу ынэгу щызэпэкIэкIы. Ахэмэ Хъанджэрыий, Хьаджэмыкъори, Паскевичри, Вышеславцеври 
къахэхьажьых, къыIощхыпцIэхэ фэдэу къыщэхъу. Тэ щыI 
сэIо Гъэзар? КъехъулIагъэр зэкIэ джары зилажьэр... Урыс 
пачъыхьэм IукIэгъагъэмэ, мы купыр зэтриIэжэныгъэкIи 
мэхъу. Паскевич инэралыр сыда зэрэбылымыр? Къэрбатыр 
шэскIэ идзэ къыхыригъэгъэнагъ. Еплъэлъ ашIэрэм, тызэхэшъух аIоу япщынэ макъэ зырагъэIэты. ФэкъолIмэ аIуамыIо ми, тятэ, Занэ Мыхьамчэрые зи хъун ышIагъэп, еплъ 
чIыгу такъырэу ыщагъэм бырсырэу къыпыкIыгъэм!.. Джы 
адыгэмэ тыркухэри яблагъэхэп, урысхэри яшIухэп. Адыгэ 
чIыгур аулъэгу, натIэкIэ къытфычIэплъых...
- Модэ мо слъэгъурэр!..- адыгэ щыт фэкъолIмэ ащыщ 
горэ къыхэкуукIыгъ.- Занэ Къэрбатыр мор?!
Сэфэрбый шъхьэр къыпхъотагъ. Плъэмэ, Къэрбатыр 
дзэкIолI купмэ апэ ит, ищыгъ, ытэмэпкъхэр пытэх, лъагэх. 
ТэмэтелъитIури кIымэфэ тыгъэ макIэм пэшIэты. Зыхэтыдзэм ифэIо-фашIэхэр Къэрбатыр ыгъэцакIэзэ зыпэ итхэр 
нэпкъым къыдещхэми, адыгэ шыухэм къафычIэплъы, ыгу 
пыкIхэрэп.
- Ары, ухэукъуагъэп, Занэ Сэфэрбый ыкъо Къэрбатыр,- нэмыкI горэми джэуап къытыжьыгъ.

--- Page 109 ---

- Ари къытэзэощтмэ ащыща?..
Сэфэрбый зэхихыгъэр фэмыщыIэу къыIукIыжьыгъ...
Унэм къэкIожьи шым къепсыхыжьыгъэ къодыеу, 
Сэфэрбый икъэлапчъэ шыуитIу къыIухьагъ:
- Некрас Руфатэ унэм къыземыолIэжьыгъэр мэфищ 
хъугъэшъ, зыгорэкIэ пIэкIэлъэгъуагъэмэ ыIуи, Тимэ тыкъиIофтагъ, зиусхьан.
Сэфэрбый губжыгъэ-жъоплъэу къызэплъэкIыгъ, шъори 
сызгъапэрэмэ шъуакъыхэхьажьыгъа ыIорэм фэдэу тIэкIурэ 
щыти, ежьэжьыгъэу, ныкъокъэгъазэкIэ къызэриIокIыгъ:
- Адыгэ шъолъырым икIэу Руфатэ тэ кIожьын... Удэ 
Некрас Тимэ ыкъо зыдэщыIэр ышIэ шIоигъомэ, Шъэбэжъ 
пытапIэм тэс къэзэкъмэ ахэрэхь...
Х
ГущыIэгъу фэхъурэм Сэфэрбый ецэкъэжьэу зыдашIэм, 
унэрысхэми, щагудэт фэкъолIхэми зыщадзыеу рагъэжьагъ. 
Мэфэ зытIу зытешIэр ары ныIэп ар Сэфэрбый къызгурыIуагъэр. Зэушъыижьми, зэгыижьми, ары пакIошъ, зыфэгубжыжьми гу Iэлыгъэм кIэжъукIыжь мурад иIэп.
Ежь Сэфэрбый ыгурэ ышъхьэрэ зэмыбгъэжьмэ, дунаим 
ыгу забгъэрэ щыIэп. Паскевич къызэригъэпцIагъэр?.. 
Вышеславцевыр, Серебряковыр къызэрэдэзекIуагъэхэр?.. 
шъыпкъэ, ахэмэ угу афыхэмыкIын плъэкIыщтэп, цIыфыгъэ 
къыдызэрахьагъэп. Гузэбгъэ-шъхьэзабгъэр зыфэкIожьрэр 
ахэрэп, нахь чыжьаIу. Дзыуашъхьэр пызыпхыкIыжьрэр 
хэта? Урыс пачъыхьэм шIокIхэу ахэр тэ кIоных... Делэм 
уIумыкIэу лулэ нэкI укIэшъущтэп аIо, сIэшъхьитIукIэ ясти, 
Къэрбатыр урыс пачъыхьадзэм хэзгъэхьагъ. Джы мары 
тэнацIэ - къатIупщынба, къагъэкIонба тэIошъ, тыщыс, 
кIалэм икъэбари тшIэрэп, шъузми тыщигъэIэжьрэп.
ЛIым фэсакъыпэзэ, унэм Бабурэ къихьагъ.
- Къэрбатыр фэгъэхьыгъэмэ, Тхьэр осэгъэлъэIу, зи 
къысэмыIу,- Сэфэрбый пчэдыжь нэс зашъощтыгъэ шъуатэм жъоплъы ышIыжьыгъэу шъузым фидзыгъ.
- Ащ фэдэ аIуа, Сэфэрбый?..- Бабурэ зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъ.- КIалэм икъэбар тымышIэу моущтэу тIэ 
зэтелъэу тыщысыщта? - лIым къыриIуагъэм нахьи ыпашъхьэ ит шъоным Бабурэ нахь ыгъэгубжыгъэми, къызхигъэщыгъэп.

--- Page 110 ---

- Сыд сэбгъэшIэн уихьисап, ТIарикъмэ япхъу!
- ТыбгъэкIонышъ, Къэрбатыр къызэдгъэлъэгъущт, 
икъэмыкIуакIэ къызэдгъэшIэщт...
- Зытигъэлъэгъу шIомыигъомэ?..- Сэфэрбый 
шъотэ-шъоупс зэхэкIагъэм хэхъумпIагъ, ыгу зэрэрихьрэр 
шъузым ригъашIэу, ыбзэгуи "кIанч" ригъэIуагъ.
- Ащ фэдэ Къэрбатыр фэшIэщтэп...- Бабурэ зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъ.
- Тэ щыпшIэра о?..- Сэфэрбый ыбзэгу шъуатэм джыри 
"кIанч" къыригъэIуагъ, зигъэшъоубзэгузэ, шъузым щытхъугъ: - Шъотэ шIыкIэкIэ уIаз, ТIарикъ япхъу...
- А Iух адэ!.. Алахьым шъотэ шIыкIэ симыгъэшIагъот, 
мэфищ мэхъушъ, тыбдэгущыIэжьын тлъэкIрэп, къыохъулIагъэр сшIэрэп,- етIанэ нахь мэкъэ шъабэкIэ еупчIыгъ: - 
Тхьэ къысауи, зыгорэм укъиушъхьакIугъэмэ шIэ?..
Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ зызэкIыгъухэр, Бабурэ мыщ 
фэдэ Сэфэрбый дилъэгъугъэп. ГущыIэ дыс къыриIо пакIошъ, 
нэ IаекIэ къеплъыгъэп. Узэрэфаеу дунаим зэкIэри щэхъу 
пшIошIа, анахь ыгу мышIоу къихьажьыгъэми, къыIумыгушIоу, нэшIукIэ къемыплъэу, сэмэркъэу къыдимышIэу 
къыхэкIыгъэп. ХьакIэщ Iаджми ахэсыгъ, нысэщэ пчъагъэми 
ахэтыгъ, шъоупс пытэ макIэп унэми щызэрахьагъэр, мыщ 
фэдэу шъхьафитынчъэ лIыр шъуатэм ышIыгъэу Бабурэ 
къышIэжьрэп. Тыгъуасэ фэдэу непи лIым дэжь зэрихьагъэмкIэ кIэгъожьыгъ. Бзылъфыгъэр зыгъэщтэуIун Iаджи 
гум къышIуихьагъ, кIалэм пае зыгорэ сшIуеушъэфми 
сшIэрэп ыIуи, кIыфыбзэ хъоу, джыри къыкIэщтэжьыгъ, 
"укъаушъхьакIугъэмэ шIэ" зыфиIогъэ упчIэри лъфыгъэм 
щигъэгъупшагъ.
- Тхьа, Къэрбатыр пае зыгорэ къысшIооушъэфым...- 
ешъэбэкIмэ фэсакъзэ, Бабурэ лIым риIуагъ.
- Хэти, бэйтэмал, Къэрбатыр фэдагъот... ИшIугъу, 
зэпэш, итэмэтэлъхэр мэлыдых сIуагъи!.. Сэ сшIагъэр ошIа, 
ТIарикъ япхъу?!
- Ал, Тхьа къысауи, сыд пшIагъэр?!
- Мыр олъэгъуа, мы сIитIу ары, ТIарикъ япхъу... Мы 
сIэшъхьитIукIэ сыубыти, мыжыкъыдзэм кIэлэхъур хэсыдзагъ!..
- Аущтэу умышIэгущ къыосIогъагъ, укъысэдэIугъэп 
нахь...
- СыодэIугъэп, шъхьатэхъо птэхъуагъэти...

--- Page 111 ---

Ардэдэм Сэфэрбый Тифлис зэрэкIогъагъэр, Паскевич 
зэрэдэгущыIэгъагъэр, Къэрбатыр къызэригъэнэгъагъэр, 
игупшысэмэ къазыкIыхэлъэдагъэри ымышIэу, Сэлэхъур 
Мыхьамэт къухьэм зэрэщыIукIэгъагъэр инэплъэгъу щызэблэкIыгъ. Шъэбэжъ пытапIэр фэкъолIмэ зытыра гъэстыкIым, 
ащ щауIэгъэгъэ къэзэкъмэ зэряушъыигъагъэм, ащыщ 
горэм ынатIэ ыIэ къызэрэтыридзыгъагъэм, къыриIогъагъэм, 
Къэрбатыр урысыдзэм зэрэхэтым пае фэ къолI горэм ыIоу 
зэхихыгъагъэм джыри зэ Сэфэрбый къауIэжьыгъ. Хьылъэу 
хэщэтыкIи, шъотэ Iэгубжъэм лъыIэбагъ.
- Зэгорэм укъысэмыдэIугъагъэми, Сэфэрбый,- Бабурэ 
къэгузэжъуагъ,- непэкIэ къысэдэIу, икъун узэшъуагъэр... 
Мыр уитэплъэу укъэзылъэгъурэмкIэ емыкIу. ПщылIи, 
унэIути, фэкъолIи уасэ къыпфашIыжьынэп...
- Ар оIуа?..- зыхэхъумпIэнэу ригъэжьэгъэ Iэгубжъэр 
Сэфэрбый ыгъэуцужьыгъ.- Ар оIомэ, а зымкIэ сыкъыодэIун...
- КъысэдэIуи, Къэрбатыр дэжь неущ тыгъакIу, къэнэцIэн.
- Тыд сыздэкIощтыр?.. Мыжыкъмэ адэжь, ара?! Икъун 
сэ ахэмэ сазэрэфэкIуагъэр!
- Пкъо дэжь уздэкIощтыр.
- Къо сиIэжьа сэ!..
- УзэкIокIыгъа, о лIыр!..- Бабурэ ымакъэ къышIуIэпыкIыгъ, зэрэщтэжьыгъэм гухэкIри дыхэтэу къэгъыгъ.- 
Сигонахь ухэмыхь, тыгъакIу!..
- КIо джы, кIо джы... Сэ къысэмыкIущтыр ары узхэхьагъэр... ТыкIощт кIалэм дэжь, тыкIощт!.. Умыгъ, уишъо тэшъоупси сыфэежьэп, сыфай сIоми, къысфычIямыгъэхьажь!.. Сапашъхьэ узфыщыгъыгъэр уиджэхэшъотэт 
бзылъфыгъэмэ ашIэкIэ огугъа, емыкIу къэтэмыгъэхь.
Шъузыр унэм зекIыжьым, Сэфэрбый нахь зыкъишIэжьыгъ. Iэ кIыбкIэ шъуатэ зэрымытыжь Iэгубжъэр IуигъэкIотыгъ. Iанэр, имыхэбзахэу, рахыжьынкIэ Iэрыфэгъу 
афэхъунэу, пчъэкъуахэм къуигъэуцуагъ, джэхэшъогу 
нэкIыр рикIукIэу ригъэжьагъ. Ау, шъуатэм лъэкIапIэр 
зэрэкIихыгъэр арыщтын, джэхэшъо икIукIыр къехьылъэкIэу 
щигъэтыжьыгъ. ТIэкIу шIэ къэс ыIэпкъ-лъэпкъхэр нахь 
къызэкIэблэ, ынэкIушъхьэ къэплъы, зыгорэм дэчэфы 
шIоигъу, щысышъурэп. Шъхьаныгъупчъэм Iохьэ, ыгу зэIун 
ылъэгъурэп - тыдэкIи осы. Ащ тыгъэр къызхэхьажьыкIэ, 
фыжьы зэикIым нэр теупкIапкIэ.

--- Page 112 ---

АдыкIэ, чъыг зэхэтмэ акIыбыкIэ, гъунэгъумэ ябылым 
горэ къыщыбыугъ, ащ нэмыкIхэри къыпэджэжьыгъэх, хьэ 
хьакъу мэкъэ зытIуи къэIугъ. Мыжъошъхьал къещэкI мэкъэ 
хьылъэри фэдэгушъо-хэщэIукIышъоу хьэблашъхьэмкIэ 
щыхэгурымыкIы.
Былымхэм, Сэфэрбый ыIуагъ, Iус арамытыгъэкIэ 
сенэгуе, псы рамыгъэшъуагъэхи къыдыхэт. Тэ тибылымхэр 
рэхьатых, шIукIэ фэкъолIхэр ыгу къэкIыгъэх, яфэIо-фашIэхэр 
арагъэгъотыгъэх. Мэфэ шIагъу, шыр тесэрэгъэкIухьэмэ 
сшIэрэп... Плъакъо кIэмыкIэу сыдэущтэу унэм уикIын? Сыд 
гъэшIэгъон къысэхъулIагъэр, сшIэзэ шъуатэм слъэкIапIэ 
кIезгъэхыгъ. ЗытэгъэлIы шъхьакIэ, загъорэ шъузмэ аIорэм 
уедэIун фае. Фэсымыдагъэми, тэрэз, шъуатэмрэ шъоупсымрэ зэхапкIэ хъущтэп. Шъхьэм ео, лъэр егъэутабжьэ.
Шъхьал хьэджэ макъэр джыри Сэфэрбый къылъыIэсыгъ: сыд шъхьал хьэджэ мыухыжьа мыри? Сыд, ярэби, 
мыщ фэдизэу мыхэмэ ахьаджрэр?!
Сэфэрбый шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьыгъ. Iанэм 
къытыринэжьыгъэгъэ шъотэ Iэгубжъэм ешъожьи, зыIулъэкIыхьажьызэ, хьылъэу хэщэтыкIыгъ. Мыхэмэ, ыIуагъ, 
къысашIагъэр цIыф рашIагъэпщтын... Сыда зыкIырамышIагъэр? Сэщ фэдэу, Хъанджэрые фэдэу тхьапш ахэмэ агъэпцIагъэр!.. Сэ сыIофэп, сэрэп шъыу Iофыр зэпхыгъэр, сэ 
къысшIомылIыкIхэми, адыгэмэ ашIолIыкIхэ хъущтыгъэба? 
Мыжыкъ лъэпкъым тыфэмыдизми, зы цIыф лъэпкъэу 
дунаим тытет, тыщэжъо, тыщэпIо. ЦIыф тимышIэу чъыг 
шъхьапэм тыкъыпызыгъэп, хэгъэгу пчъагъэмэ ташIэ, талъы тэ, инджылызи, французи, нэмыци уасэ къытфашIы. 
Арабыеми, Грециеми, Индустани тащашIэ. Зыми 
тимышIахэу сэшIы, цIыфыцIэр тхьэу дунаим тытетба!.. 
ШIэхэу ащыгъупшэжьыгъ, тичIыгу къихьэрэ урысмэ япачъыхьагъэ Иуан зэрэтимэхълъагъэр!.. ЗэрэхъурэмкIэ, Урысые 
къыблэ чIыгу гъунапкъэр къэдгъэгъунэу хьаулыеу Тыркуем 
иIумэт Къырым хъаным тыпэIулъыгъ?.. Джы зыфаер къыташIэ. Аущтэу шъумышIы сэIо шъхьакIэ, фэкъолIмэ аIори 
ашIэри тэрэз... Зытыушъэфыни тынэ къаплъэзэ зяттыщта 
мыхэмэ? Ащыгъум хьаулыеу адыгэхэм тыпсэугъэу мэхъу!..
- Удэ! - Сэфэрбый унэм иджыкIыгъ.- ХьапIатIэ къысфашъущ!..
Сэфэрбый ымакъэ жьым гупсэфыжьыгъо щимыфэзэ, 
пчъэблэ кIыбымкIэ къыщежэщтыгъ пIонэу, ХьапIатIэ унэм 
къихьагъ.

--- Page 113 ---

- Укъэджагъа, зиусхьан?
- Сыкъэджагъ, ХьапIатI,- нэ жъоплъкIэ къихьагъэм 
Сэфэрбый Iуплъагъ.- КъычIахьэри моу къэтIыс, моу 
садэжькIэ ары, тахътэм къыдэтIысхь.
- Хъунба уапашъхьэ ситми, зиусхьан,- фэкъолIым 
рапэсыгъэ шъхьэкIафэр ежь зэримыпэсыжьэу, ХьапIатIэ 
пчъаблэм дэжь щыулъэбэбагъ, сыд мыщ къехъулIагъэр 
ыIуагъ.
- Ихьау, моу сыздэщысым къэтIыс. Зэ шъухэкIыжь 
мы пщы-фэкъолI зэфыщытыкIэм! Джырэ фэдэ лъэхъэнэ 
хьылъэм ар тищыкIагъэп.
- Ар хъуна, зиусхьан?..- ХьапIатIэ зэхихрэр ыгъэшIэгъуагъ, зыфихьыни ышIагъэп.- Ащыгъум тиадыгагъэ сыд 
къехъулIэн, зиусхьан?
- Зи къыщышIыщтэп. КъэтIыс зысIокIэ - къэтIыс. Пщымэ 
адыгагъэ зэрахьэу, фэкъолIмэ зэрамыхьэу къыпшIошIмэ, 
ухэукъо, ХьапIатI. Адыгагъэр, адыгэ намысыр адыгэмэ 
къащежьэ нахь, хэушъхьафыкIыгъэу зы цIыф, зы лIакъо 
къыхэкIрэп. Шъыпкъэ, зы нэбгырэ изекIуаIэ къызхэкIыгъэ 
лъэпкъ напэр къыухъумэу е ыушIоеу къыхэкIы. Ащ фэдэ 
цIыфхэр тиIагъэх, джыри тиIэнэу къэт. КъэтIыс моу!.. Сыд 
адыгэмэ аIорэр, ХьапIатI? УзыгъэтIысрэм уиубыжьрэп.
- Олахьэ, зиусхьан, сымышIэрэ,- ХьапIатIэ рику-римыкушъоу тIэкIурэ щыти, пчъаблэм гокIыгъ,- тахътэм 
сытэтIысхьашъунэп, моу уипэчIынатIэу сыкъэтIысын... 
Зиусхьаным тыгосэу зылъэгъурэм къыригъэкIунэп... 
СыкъэдаIо, зиусхьан,- ХьапIатIэ джыри зэ Сэфэрбый 
Iуплъагъ, пщы Iанэми фыреплъэкIыгъ, бахъсымэр зэрэзэрахьэрэ къошынри ынэ къыпэшIофагъ. Мы лIыр гукъао 
горэм зэрефэ, ыIуагъ.
- ХьапIатI, моу зэхэзыхрэм ыгъэшIагъоу орэд къэтэгъаIу...
- Олахьэ сымышIэрэ, зиусхьан...- ХьапIатIэ зэхихыгъэр 
зыфихьын ышIагъэп.- Ар оIомэ, къэтIон... Ау пчэдыжьыпэп, пчыхьэп зэраIоу, сшIэрэп зэрэхъущтыр... Былыммэ 
яфэIо-фашIэ джыри тыухыгъэп. Щагу фэкъолIхэм, нэмыкIхэми аIощтыр сшIэрэп, ташIоармэунба?..- Ушъхьагъу 
шIогъэнапIэ лъыхъоу, гущыIэр екъудыи.
- Ар оIуа!..- Сэфэрбый нэшIукIэ фэкъолIым еплъыгъ.- 
ПIорэм акъыл хэлъ... Армэу дэдэр къытаIонэп, ау къытаIоми 
къыттэфэн. Тымакъэ ттIупщыпэнэп ныIа... Моу гур ыгъэузэу, къычIэIабэу, жьы дигъэкIэу адыгэ орэдыжъ горэ 
къэтIуагъэмэ сигопэщтыгъэ, ау тэмам пIорэр, тэмам... 
Ащыгъум, арэу оIомэ, къоджэхь-къоджэшх тегъашI. 
Уфаемэ, IурыIупчъ. СэркIэ тIури зы. Адыгэмэ къапкъырыкIыгъэ хъумэ, сыкъеIэты, схэмылъ горэ къысхелъхьэ. 
Мыдэ, тхьэм пае, ХьапIатI, къедэIолъ зэ мы IурыIупчъэм: 
"Мы сэшхо псыцубжъэ Iэпшъэ шIуцIэ дахэр сэ зэрэсшIосэшхо Iэпшъэ шIуцIэ дахэм фэдэу ори пшIосэшхо шIуцIэ 
даха?" КъыкIэIотыкIыжьэлъ зэ, ХьапIатI, ы-ы?
- Адэ, зиусхьан,- зэхихыгъэ IурыIупчъэм ыуж ХьапIатIэ 
нахь къызэкIэкIыгъ, зыфаер къыраIоти, ыбзи нахь къытIэтагъ,- о мыр зэ къыкIэIотыкIыжьэлъ: "Мы тIы къэрэ тIы 
цышIор сэ зэрэсшIотIы къэрэ тIы цышIом фэдэу о пшIотIы 
къэрэ тIы цышIуа?"
- Мыдэ мыщ къыIуагъэр!..- Сэфэрбый ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- ХьапIатIэ орэдыIу сIозэ, зэхэсхрэр хьалэмэтый... Адэ мыры, ХьапIатI: "СипкIэгъолэжъ кIэгупэф, 
кIэпэфыжь, кIэмэжьакIоу псы курбэнэ ишъу, хыIушъо 
уцыхъу".
- О уизакъоу уипкIэгъолэжъ кIэгупэф,- ХьапIатIэ 
щхыпцIи, къыпидзэжьыгъ,- кIэпэфыжь, кIэмэжьакIу, псы 
курбэнэ ишъу, хыIушъо уцыхъоп, тэри типкIэгъолэжъ 
кIэгупэф, кIэпэфыжь, кIэмэжьакIу, псы курбэнэ ишъу, 
хыIушъо уцыхъу...
Зы гущыIэкIи, зы макъэкIи къыхэмыукъоу ХьапIатIэ 
къыIорэ гущыIэ къэIогъуаехэм Сэфэрбый къызщаIэтыкIыгъ, 
къыхэкуукIзэ, джэхашъом къытехьагъ:
- О-уий, ХьапIатI, усыд цIыф шъыу?! - Сэфэрбый 
шъуатэ итмэ ыIуи, Iэгубжъэм етхъуагъ, къошыным иплъыхьагъ.- Хэт мы къэпIорэ кортыр озгъэшIагъэр?..- Сэфэрбый джыри зэ гуIэзэ къошыным иплъыхьагъ, унэм чIэджыкIыгъ: - Удэ, шъотэ къошын горэ къытфычIашъухь! 
Аферым, ХьапIатI, аферым, укъыстекIуагъ, зы мэл 
пщэрышIу пхьыгъэ, къыосэты, уихьалэл,- Сэфэрбый 
тахътэм тетIысхьажьыгъ, шъотэ къошынри унэм 
къычIахьагъ.- Мыдэ шъотэ Iэгубжъэ зырыз ХьапIатIэрэ 
сэрырэ къытфигъахъу. Шъоупс хэкIагъа мыщ?
- Ары, зиусхьан,- унэIутыр зэкIакIуи, икIыжьыгъ.
- Бжъэр къэIэт, сикъош. Ары, ары, сикъош,- Сэфэрбый "сикъош" гущыIэр джыри къыгъэунэфыгъ,- умыгъэшIагъо, сыхэукъуагъэп, титIо мы бжъэр къэтылэжьыгъ, 

--- Page 114 ---

оры анахьэу къызтэфэрэр, тятэмэ ячIыгу егъашIэм щыIэнэу, 
адыгэ макъэр щыбэгъонэу, тэркIи, къыткIэлъыкIощтхэмкIи щымамырынэу есэIуалIэ, лIыгъэр утыгум имыкIынэу 
есэIуалIэ.
- Амин, зиусхьан,- ХьапIатIэ ымакъэ къэкIэзэзыгъ,- 
ащ фэдэ гущыIэ зыщаIорэ маф непэ тызхэтыр, бгъуиплIымкIи тыкъэуцухьагъ,- фэсакъзэ къыIуагъ шъхьакIэ, 
шъотэ-шъоупс зэхэтыр шъхьэм къызеом, фэкъолIым ыбзэ 
къыригъэтIэтагъ.- Зиусхьанмэ зи ашIэрэп аIошъ, фэкъолIмэ 
агу къышъуабгъэ... Тапэ къимыуцощтхэмэ, къиуцон къытхэкIыщт аIо. СшIэрэп мытэрэзми, зиусхьан, мы къасIохэрэр, 
ау фэкъолIмэ ягукIае къэсымыIон сфэлъэкIрэп. КъызэраIорэмкIэ, къуматыр фэкъолIмэ язакъоп, зэрэадыгэ 
шъолъыр... Къысфэгъэгъу, зиусхьан, сижэмыIаныгъэ...
Сэфэрбый зэхихыгъэ гущыIэмэ кIыфы къашIыгъ. Унэм 
зэрисэу адыгэ шъолъырым ичIыпIабэхэр гукIэ къызэпичъыхьагъэх, гупшысэ зэпеомэ къахэужьыгъ:
- Ихьау, ХьапIатI. Зи мыхъун къапIорэп. Непэ лIыгъэшIапIэ адыгэхэр ифагъэх.
- Ары, зиусхьан. Ары Трам фэкъолIми ыIорэр.
- Тикъамэ тIо къитэшъумыгъэх, тигущыIэ тIо къэтэшъумыгъаIу ыIорэба Трам фэкъолIым.
- ЕIо, зиусхьан. УлIа-сылIа зыIорэ фэкъолIми ар ягущыI. 
ЕтIани тибзылъфыгъэхэми такIыбкIэ зыгорэхэр щаIох.
- ПаIо зыщыгъхэмкIэ таушъхьакIуа?
- ТаушъхьакIу, зиусхьан, таушъхьакIу...
- ЗэрэхъурэмкIэ, шъукъызалъфыгъэри зы мафэ, 
шъузылIэжьыщтри зы мафэ аIошъ, шъхьатэхъо зытэхъуагъэмэ къытфадзы, ара?
- Ары, зиусхьан. ШъулIмэ шъупакIэ шъухэIэбэжь 
къытаIо.
- Игъо къэмысэу уисэ къимых зэраIорэр ашIэрэба 
шъхьатэхъо зытэхъуагъэмэ?..- адыгэ гущыIэжъ зэпеор 
ошIэ-дэмышIэу лIитIум азыфагу къызэрихьагъэр Сэфэрбый 
зыдишIэжьэу къэупчIагъ, щагумкIэ къыщыIугъэ макъэми 
къыIо шIоигъуагъэр щагъэгъупшагъ.- Зэлъ, сыда щагум 
къыдэхъухьэрэр?
Пщы унэр арымыры пIонэу фэкъолI кIалэ горэм пчъэр 
къыIуипхъотыгъ, зиусхьаным ыпашъхьэ исэу зэралъэгъурэр 
шIоемыкIоу, ХьапIатIи къэтэджыгъ.

--- Page 115 ---

- Зиусхьан, усэгъэгушIо! Къэрбатыр зиусхьаныр 
къэкIуагъ!
- Тэ щыI? - ыкъо зэрэтеплъэщтым дэгузажъоу Сэфэрбый къэупчIи, къыIулъэтыгъэм рыкIэгъожьба пIонэу лIыгъэм 
зызэтыригъэIэжэжьыгъ.
- Янэ дэжь, гощэшхом дэжь ихьагъ, зиусхьан.
- Адэ джары,- Сэфэрбый къыхэмыщ-къыхэщышъоу 
ХьапIатIэ фыреплъэкIыгъ,- тыр IэшIу, ныр шъоупс язгъэIуагъэр. Зибэ щышIагъэм имакIи щышIэжьын, талъэныкъокIи Къэрбатыр къыкъокIын. Мыдэ мы Iанэри мы шъотэ 
къошынри,- фэкъолIитIумэ ариIуагъ,- унэм чIэшъухыжь, 
шъхьаныгъупчъэр IужъугъэкIотри шъотамэр ижъугъэкI...
ГушIуакIо къафэкIогъэ Iахьылхэри, ныбджэгъухэри, 
гъунэгъухэри текIыжьхи ятэрэ ыкъорэ язакъоу ятIонэрэ 
мафэм, пчэдыжь щай ешъогъумэ адэжь, къызэфэнагъэх. 
БлэкIыгъэ мафэми чэщми Сэфэрбый ыгу пэш охъуфэ 
Къэрбатыр теплъэн ылъэкIыгъэп - мэзэ заулэм ымылъэгъугъэ кIалэр, гушIуакIохэр къызэлъыоу рагъажьи, сыхьатныкъуи иунэ рагъэсыгъэп. ХьакIэмэ, гушIуакIомэ Сэфэрбый ыгу дэхъыкIрэр тэ щашIэна, мэфэ псаум чэщри диIыгъы жьэу зэхэсыгъэх, адыгэ шъолъырым щаубли, Урысыеми, Тыркуеми, Къырыми, ахэри афимыкъоу Дагъыстани 
нэсыгъэх, Инджылызи рекIокIыгъэх, Франциери, Нэмыцри, 
Австро-Венгриери къагъэнагъэп. ХьакIэщым щызэхэсыгъэмэ ягупшысэ-гумэкI сыд фэдэу чыжьагъэми, блэгъагъэ ми, яадыгэ упчIэ джэуапынчъагъ. Дунаим техъухьэрэр, 
ямыIофхэр зэхафынхэу пылъыгъэхэми, зымафэ къухьэмэ 
къарытIысыкIыгъэ пачъыхьадзэр Анапэ къызфэуагъэр 
зэхафын афэлъэкIыщтыгъэп. Гуцафэ ашIыщтыгъэми, 
тегущыIэхэ пакIошъ, ышъхьэ къырахыныр, дэйкIэ егупшысэнхэр къырагъэкIущтыгъэп. Пчыпэ упэпцIыгъэм шIу 
къызэримыхьыщтым, делэхэп, щыгъозагъэхэми, зыщыщынэхэрэр нахь зэрэIуагъэзыкIыщтым пылъыгъэх.
Ар зишъэф гупшысакIэр купымкIэ зы лъэныкъогъэзэгъагъ. ЯтIонэрэ лъэныкъогъазэр джа пчыпэ папцIэм фэдэу 
шъхьаихыгъагъ. Телъэшъогъэ чIэгъ-чIэлъ гущыIэ зыфаIорэр 
яIагъэп, ощхыр къещхмэ, къещхы аIощтыгъэ нахь, къегъэупсапсэ афаIощтыгъэп. ЕгъашIэм щтэуIу зыхэмылъыгъэ 
адыгэхэр ячэу гъуанэмэ закIыдэплъхэрэр ашIогъэшIэгъоныгъ.

--- Page 116 ---

Зыуж ихьэгъэ адыгэ Iофым фэчэфыфэкIэ джа апэрэ 
лъэныкъогъазэмэ Сэфэрбый ащыщыгъ. Ишъэф ышъхьэ 
бэмэ афыримыхыщтыгъэми, щэгугъыфэ, IэнэкI охъуфэ 
пэплъагъ. КъэбарышIур къыфахьыным ычIыпIэкIэ ыкъо 
зыхэт урысыдзэр Анапэ къыдэуагъ, ар имыкъоу ШэнткъалэкIи, ЕкатеринодаркIи, ПрочноокопкIи, ЧэтунэкIи пачъыхьадзэр чIыпIэ гупсэф зэримыс къэбарыр тыгъоспчыхьэ 
ихьакIэщ щызэхэсыгъэмэ къахьыгъ. Убых хыIушъо лъэныкъомкIи урыс къухьэхэр нахьыбэ щэхъух. Адыгэ Iофым 
зи къызэримыкIыщтыр Сэфэрбый къыгурыIоу, загъори 
хэт ышIэра ыIоу игугъу цапэкIэ зыдиIыгъэу джы нэс 
къыхьыгъ. Шъхьаи хыгъэу лъэныкъуитIумэ ахэмыгущыIэщтыгъэми, зэгорэм адыгэмэ якъамэ къызэрэрахыщтым 
ехъырэхъы шэжьрэп.
- Аущтэу оIомэ, Къэрбатыр,- тIэкIурэ зыщэс уж 
Сэфэрбый къыIуагъ, хьылъэуи хэщэтыкIыгъ,- хьаулыеу 
мыжыкъыдзэм уестыгъ, ятэмэтэлъи зытэозгъэлъхьагъ... 
Сыд адэ тшIэщт, сикIал?
- Олахьэ сымышIэрэ, тят...- Къэрбатыр ынэ шIуцIэ 
чанхэмкIэ ятэ ынэгу кIэплъагъ, фэсакъыпэу риIокIыгъ.- 
Адыгэ шъолъырыр зэрыхъоу тэри тыхъун,- етIанэ нахь 
мэкъэ гъэтIылъыгъэ пытэкIэ къыпидзэжьыгъ.- Адыгэхэр 
ыгъэIэсэнэу, ищынагъо ашъхьащытынэу ары мыщ урысыдзэр къызфэкIуагъэр.
- Ар фэшIэшъункIэ сыгугъэрэп,- Сэфэрбый зэхихыгъэм иджэуап дэгузэжъуагъэп,- адыгэхэр бгъэщынэнэу, 
бгъэIэсэнэу зы нэбгырэп, зы лIакъоп, зы чылагъоп зэрэхъурэр. Зэрэмыгугъагъэхэу яIоф къычIэкIын. ЗэкIэми анахьэу 
згъэшIагъорэр ялIыкIо горэ къызэрэтхэмыхьэрэр ары.
- Ащ фэдэ зекIуакIэ дзэм хэлъэп, хэлъынэу щытэп 
ыIуагъ зыIэмычIэ тыралъхьэгъэ Вышеславцэ инэралым. 
Урыс пытапIэ пэпчъ джа унашъор щафагъэпытагъ. Джа 
къэбарыр Некрас Руфати къыпкъырыкIыгъ.
- ЗэрэпIорэмкIэ, сикIал, пчыпэ чIэгъым тхьэ нахь 
зымышIэрэ адыгэхэр щышъуIыгъын, щыжъугъэщынэн 
шъуиморад.
- Сэрэп, тят, ар зиморадыр...
- СэшIэ, сэшIэ,- Сэфэрбый ыкъо къыIо шIоигъор 
зэпиутыгъ,- орэп, урыс пачъыхьэр ары. Ащ сыд тыралъхьэми тэзэгъэщт джы... СилъэIу урыс пачъыхьэм ыпашъхьэ рахьылIэгъагъэмэ, сыкъызэхимышIыкIынэу щытыгъэ пщтын...- ежь-ежьырэу зэриIожьрэм фэдэу, Сэфэр5 Заказ 027

--- Page 117 ---

бый гъумтIымыгъэ, сыд къепIуалIэрэр еIо пIонэу, ыкъуи 
фычIэплъыгъ.
- РахьылIагъ, тят. РамыхьылIэгъэнэу сшIошъ хъурэп...
- Адэ сыд?! - Сэфэрбый, ащ ежэщтыгъэ пIонэу, къызхэгубжыкIыгъ.- Тыркум тэкIуагъэшъ, тэри къыттэкIуагъэу 
Урысыем къыщэхъу, ара?.. ТхьамыкIагъоба умытыркоу 
тырку къыуаIонкIэ! Пчыпэ заокIэ зыфаер Урысыем къыдэхъугъэшъ, тичIыгу зыIэкIалъхьаным пае ушъхьагъу дэгъу 
къагъотыгъ. Нэмаз тэшIышъ, къол тшхырэпышъ, КъурIан 
тэгъазэшъ, хы ШIуцIэр тазфагоу, гъогуи гупшыси адытимыIэу гурэ псэрэкIэ зэхэтымышIэхэми тытырку, тыфэс 
паIу, тылъэпэпаку... ТичI арэгъоти, хыIушъом зыIуарэгъэпытахьи, ячIыгу гъунапкъэ арэгъэпыти ары, сыда тэ мохэмэ 
тызэрящыкIагъэр!..- Сэфэрбый ыпашъхьэ исыр имыкъоу, 
джыдэдэм гукIэ, псэкIэ пыи зыфэхъурэмэ ащыщэу итэмэтелъмэ яплъыгъ, нэмыплъ чъыIэм зэрэпсаоу чIигъэплъыкIыгъ. Илъэс блэкIыгъэм мыхъунэу адилъэгъугъэр зэкIэ 
ынэгу къыкIэтэджагъ. Шъэбэжъ пытапIэ къыщыфадзыгъагъэ къэзэкъ плъэкIэ дысри икIэрыкIэу зэхишIэжьыгъ. Бутенко 
Василь игъыкIи ытхьакIумэ икIрэп. Бжъэдыгъу кIохэзэ 
ыIэнтэгъу къызэрауIэгъагъэри щыгъупшагъэп, иадыгэ 
IофкIэ къызэрагъэпцIагъэм, ыкъокIэ ышIагъэм ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, ахэми, нэмыкI гупшысэ хьылъэми ахэплъызыкIи, ошIэ-дэмышIэ зыкъэшIэжькIэ Сэфэрбый къэупчIагъ: 
- Сыд адэ, Къэрбатыр, уиIофкIэ тшIэщтыр?
- КъызэрыпIу, тят,- Къэрбатыр зэригъэжагъэхэп,- 
джыдэд пIоми, ихьау сиIэп.
- Узхэтхэр угу еIурэба?
- Ихьау, ари сфэIошъущтэп.
- Адэ сыдэу упсынкIэра?
- АдыгэчIым зао къихъухьэмэ, тят?..
- АдыгэчIым зао къихъухьанэу къыпшIошIа?
- Непэ адыгэ Iофыр зэрэхъурэмкIэ, сехъырэхъышэрэп.
- Зао къежьэщтмэ-къемыжьэщтмэ зэлъытыгъэр 
адыгэхэр ары, сикIал.
- КъызгурэIо, тят.
- Зао фэе цIыф щыIэу сшIэрэп. Ау адыгэмэ къарапэсыгъэр афэщэчынэп. Ахэмэ сащымыщыгъэмэ, сырыгущыIэныгъэп. Сыдэу тшIын, тхьэм къыттырилъхьагъэр 
тынатI. Ау ащ къикIрэп, Къэрбатыр, узхэхьагъэмэ джыдэдэм уакъыхэчъыжьыныр...- щагумкIэ къыщыIугъэ 

--- Page 118 ---

макъэм Сэфэрбый къыригъэжьэгъэ гущыIэр римыгъэухэу 
шъхьэр къыригъэпхъотагъ, лъэмакъэхэр унэ лъэгуцэмкIэ 
къызнэсым, фэщыIагъэп: - КIо джары, хьэкIэ мыухыжь, 
уагъэгущыIэщтэп!
Урыс тэмэтелъхэр ателъхэу нэбгыритIу унэм къихьагъ, 
апэ итым Къэрбатыр ыпашъхьэ зыщырищи, урысыбзэкIэ 
къыриIуагъ:
- Зиусхьан лъапI, лъэтемытэу Анапэ къэбгъэзэжьынэу 
сыкъыплъагъэкIуагъ.
ГуIэн IофкIэ Къуматыр дэчъыжьыгъэ Къэрбатыр икъэбар къэмыIоу мэфэ заулэ тешIагъ. Джа уахътэм къыкIоцI 
адыгэ шъолъырым чIыпIэ-чIыпIэу зэфэдэ гумэкIыгъохэр 
къихъухьагъэх. Адыгэ-урыс зэIуупIэныр ары зэкIэри зыфэгъэхьыгъагъэр. БгъуитIум язэу зыпкъ къикIрэр цIыф ышIэщтыгъэп. IорIотэ хэгъэхъо-хэгъэкIым тамэ къыгуигъакIэмэ 
зыригъэIэтызэ, Къуматыри къынэсыгъ. Къэбар мышIур 
зэкIэблэгъу имыфэзэ, ар пщызгъэгъупшэн, Iашэм уезгъэтхъон къэбари щэджагъомэ адэжь чылэм къыдэбыбагъ, 
нэмыз-Iумыз ышIыгъэри нахьыб, паIо зыщыгъ пэпчъ зиIашэ 
къэзыштагъэри, онэгу зызышIыгъэри макIэп.
КъэбарышIу щымыIэ зыхъукIэ пщым дэжь чъэхэу 
яхэбзагъэти, Трам зипэщэ фэкъолI шыу заулэ Занэ Сэфэрбый икъэлапчъэ Iулъэдагъ:
- Зиусхьан, мардж хъужьын, къэзэкъхэр Быраутымрэ 
Чылэжъымрэ къякIугъэх, тырагъэстыкIы!..
- АI-анасын, ащ сенэгуягъ сэ!.. Удэ, сионэш Iо!.. 
Лъэрыгъым зылъапэ итын зылъэкIыщтыр, елбэт, тауж 
къерэхь!..

--- Page 119 ---


ЯТIОНЭРЭШЪХЬ
I
Урамыфмэ, унэм уимыкI зыфаIорэ маф.
Жьыбгъэр кIэшъуикIы, осыр зэрехьэ. Бгъэгъэ шъхьакIэр 
егъэгъы, егъапчъэ. Чъэм дыхэтэу чъыг пцIанэмэ захедзэ, 
шыудзэм хэзыгъэ шы щтэгъэ Iэлэу мэтхытхы, кIэщыщыкIы, 
щхызэ пчэгъу шъхьапэр пелыбжьыкIы.
131
5*

--- Page 120 ---

Дунаир зэкъоунба аIошъ, цIыфхэр мэгумэкIых. КIымэфэ 
шхъуантIэм ришIыхьэгъэ былымхэм яфэIо-фашIэхэр фэкъолIмэ агъэцакIэ: шэщмэ ачIэтых, Iэщмэ адэтых, мэкъур 
зэрахьэ, осыр атхъу, пхъэр акъутэ. ЧъыIэм унэмэ аришIыхьагъэ пщыхэр, оркъхэр, лIэкъолъэшхэр зыми фэныкъохэп, 
ажэ къыдэзрэр яджэхэшъотетмэ апхъуатэ - Iанэр 
афычIахьэ, джэныкъо машIом афыкIагъэсты, пхъэ къызэрыкIоп, Iугъончъэ остыгъаер яхьаку палъхьэ, зырагъэкIы 
ашIоигъомэ шъхьантэр афаушъэбы. Хэти ежь зэрэщыIэшъу, 
чIыпIэу зэрытым елъытыгъэу жьы къещэ, мэщэIу, мэхьапщэ.
Адыгэ шъолъырыр, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафкIэ 
зэтеутыгъэми, фэкъолIыр къебэкIэу, пщыр имакIэу мэпсэу. 
Ау чылагъо пэпчъ, оркъхэр, байколхэр къяшIэкIыгъэхэу, 
пщы "пачъыхьэхэр" адэсых. Япачъыхьагъо къикIри ашIэрэп, 
ебгъэзыгъэкIи ашIэнэу фаехэп. Дзэ яIэп, Iашэ ашIырэп, 
ахъщэ паупкIрэп. Сыд рябгъэшIэщт! Тыгъэм, мазэм 
къахэкIыгъэх, тхьэм илIыкIох. Чылагъор янэрылъэгъоу, 
зэкIэми ащыгъуазэхэу, фэкъолIхэр адэгуащэхэу, ежь 
пщыхэр зыми дэмыгуащэхэу ягъашIэ къахьы. Тхьэм иIумэтхэу, диныр якъотэгъоу зышъхьащытмэ гумэхагъэр ахалъхьэу, зыфаер ежьмэ зэрагъотылIэжьы.
Джащ фэдэ щыIэкIэ-псэукIэм адыгэхэр зэкIэричыгъэх, 
хэгъэгу хэушъхьафыкIи аригъэшIыгъэп. Ау хьакIэ къафакIомэ ягуапэу, аблэкIмэ ягукъаоу, лIыгъэм рыгушхохэу, 
къэрабгъэр аумысэу, янахьыжъ алъытэу, ябзылъфыгъэ 
агъашIоу, янахьыкIэ алэжьэу илъэс мин пчъагъэм адыгэхэр 
ошъо чIэгъым щыпIуагъэх.
Зы цIыф лъэпкъхэу нэбгъо-нэбгъо зэфэшъхьафхэу 
адыгэхэр егъашIэм псэущтыгъэхэми, макIа дунаим техъухьэрэр, зы хымэ пый ахэмэ зызэрагъэпхъуагъэп. Хъан 
Батыий, Чынгыз Хъани, Македонскэм идзэхэми лъэгонджэмышъхьэ зафашIыгъэп. Дунаим игъогу зэхэкIибл 
чIыпIэ дахэрэ чIыпIэшIурэ щыпсэурэ адыгэмэ мацIэр къэкIо 
аIоу загъэбылъыжьыгъэп, яIаши, ялIыгъи, якъулаигъи, 
ящыгъу-пIасти уасэ фашIыгъ. КъызэхэзышIыкIыгъэмэ 
афэнэгушIуагъэх, гухэлъышIу зимыIагъэмэ афэнэхэягъэх.
Жьыбгъэ коренми щигъэтыжьэу, гупсэфыпIэм адыгэ 
шъолъырри зиуцожьрэм, лIыгъэр зыхиушъафэу, тхыр 
ыуфэу, зыфэмыер егъэцакIэми, къызхимыгъэщэу, фэмыщэчрэр Iапэм римыщэкIэу ипщ зиусхьаным ыпашъхьэ 
еуцожьы. Ау лъэбгъу шъхьакIо зебдзырэм, дзэр пэIубдзагъэми къыпфидэщтэп, ыпсэ ытыщтми, ыIэдакъэ къамэр 

--- Page 121 ---

чIигъэзыщтэп. Иунапчъэ Iухьи, мыдэ Iори, хэт ар ыIоу 
къиджыкIыщтэп, аджал пашъхьэм иуцощтми, къыпфикIыщт. 
Анахь урипыйми къеблагъ къыуиIощт.
ЛIыгъэм, шъхьэкIэфагъэм, хьакIэным, шъырытыгъэм, 
шъхьэлъытагъэм дакIоу мыхъун Iаджи адыгэмэ ахэлъ. 
Шъугъоныр адыгэ нэкъокъоным къыщежьэ. Зытетыр пIон 
хъумэ, цIыфым ищыIэкIэ-псэукIэ лъызгъэкIуатэрэмэ нэкъокъоныр ащыщ, ар гъашIэм хэмылъыгъэмэ, фэныкъо-имыкъоу цIыфым къыхьыныгъи. Ары шъхьакIэ, сыд фэдэ 
нэкъокъона ар? Нэкъокъоныр тIо гощыгъэ. Апэрэм щыIакIэр 
къегъэнэфы. Дэгъуба гъунэгъум унэ дэгъу ышIыгъэмэ, 
шы дэгъу зэригъэгъотыгъэмэ, хьэ чан ищагу дэлъмэ, 
Iахьыл-блэгъэ хьалэлхэр иIэхэмэ. Сэри гъунэгъум фэдэу 
сылэжьакIу пIозэ упсэумэ, нэкъокъоным шIум уфищэщт, 
нэмыкIмэ ямыIэ гори къыпфалъэгъущт, щысэ зытепхыгъэ ри зэгорэм къыпкIырыплъыжьыщт. 
ЯтIонэрэр - цIыф зафэр къезыфэкIырэ, гупсэфыпIэпсэу пIэ езымыгъэгъотрэ нэкъокъон. Нэр егъэушIункIы, 
нэфынэм факIорэр елъахъэ, икIэкIыпIэкIэ къэпIон хъумэ, 
шъугъоныр ары. Ари нэкъокъоным изакъоп къызыхэкIрэр, 
къыхэщ-къыхэмыщэу, хъопсэным къыщежьэ.
ЕтIани пфэмыукIочIыщт хъопсэн-шъугъоным умышIахэу 
зыпшIуеубгъу, бгъуитIум язи нэм ымылъэгъужьэу зэ 
гъожьы мэхъу, зэ мэушIуцIы, пцIэ къызэрыраIоу ышъхьэ 
мэуназэ, нэмыз-Iумызэу маплъэ, нэкIэ уелIы, лIыгъэнчъэу 
уакIыб щэIушъашъэ. ФэлъэкIмэ, ппшъэ зэшIуикIыщт, 
птхыцIэ къырыкIощт, къызэплъэкIыжьыщтэп. ЦIыф къымышIэнэу ышIэмэ, уиунэ кIэсэни, уишы лъабжъи кIиутыщт, 
уиблагъи, уишъэогъуи, уиныбджэгъуи пкIэригъэтэкъущт. 
Ежь къыдэмыхъурэр о къыбдэхъуныр ишъугъо джэуап, 
ар ыIэ къихьанкIэ ерэшIи, дунэе нэфыр мыгъо пфишIыщт.
Джа пкъыгъуитIур адыгэгум зэдещэчы. Щэчалъэм 
иплъхьэмэ, тIэкIу дэд ныIэп апэрэм зэрэдихыщтыр. Аущтэу 
зэрэщытри тинасып. Ау етIани адыгэгур хьалэл зафэу 
щымытыгъэмэ, емрэ шIумрэ фызэхэмыфыщтыгъэмэ, 
илъэс мин пчъагъэм цIыфыр зыщычэфрэ, зыщыпыхьэрэ 
чIылъэр фызэпычыныгъэп, икъушъхьэ лъагэмэ адэкIоягъ, 
ашъхьапырыкIыгъ, итхышъхьэ мэзхэри зэлъикIухьагъ, 
ичIыгуи щыжъуагъ, щыпхъагъ, цIыфышIуи, цIыф дэий 
къыщилъфыгъ. Ежь ыжэ къыфэхьыгъэ цIэхэмкIэ икъушъхьэмэ, ипсыхъомэ, имэзмэ, итешъомэ, игъэхъунэмэ, 
ипсыутIэмэ, икIэймэ, итхышъхьэмэ, ипсэупIэ-тIысыпIэмэ 

--- Page 122 ---

адыгабзэкIэ яджагъ, ыгъэшIуагъ, орэд афиусыгъ, зы лIэшIэгъум къыхихмэ, адырэм ритыжьзэ, игъэшIэ напэ къыщехьы.
Ау бзэ мэкъэ зырыз зэтемыфэрэм къикIрэп зы лъэпкъым щымыщхэу, шапсыгъэхэри, нэтыхъуаехэри, абдзахэхэри, убыххэри, кIэмгуехэри, бжъэдыгъухэри, къэбэртаехэри, бэслъыныехэри, нэмыкIхэри яадыгэ лъэпкъыкIэ 
зых. Янысащи, якъэшъуакIи, яшхын-гъомыли, ящыгъыни, 
яхьэдэгъэтIылъыкIи, яшъыгъуакIи, ары пакIошъ, яшы тесыкIэкIи, ящхыкIэкIи, ягубжыкIэкIи зэфэдэх, уанэIу ерэмытых 
фаеми, акIыб къэгъэзагъэми къэпшIэжьыщтых, зыми 
хэкIокIэщтхэп.
Адэ, аущтэу щытмэ, лIэкъо-лIакъоу лъэпкъ зэщыщыр 
сыда зэзымыпхрэр? Зы адыгэ купэгъур афимыкъоу хэти 
ежь зэрэфаеу зыкIикъудыирэр? Пщым фишIагъэр, ыцIэ 
зэраригъэIуагъэр шIодаушэу, ар ичылэ фишIагъэу, фигъэIугъэу, тхьэ нахь зымышIэрэ фэкъолIыбэмэ къащэхъу. 
Джарыщтын къоджэхь-къоджэшххэри, чылэ зэфэусэхэри, 
къэбар кIэнэкIэлъэ зэфэхьыжьхэри, нэмыкI сэмэркъэухэри 
къызтекIыгъэщтхэр. СэлъэкIы пIокIэ, цIыфым имыхьакъ 
теплъхьэ хъущтэп. Пщыхэри, оркъхэри, фэкъолIхэри лIыгъэнчъэхэп. Зиакъыл чыжьэу плъэрэ, гупшысэрэ цIыфыби 
ахэт. ЛIэшIэгъу блэкIыгъэхэми, Бзыикъо заоми ахэр къыщылъэгъуагъэх, джыри непэкIэ зыкъамыгъэлъэгъуапэми, 
чылэмэ адэсых, лъэпкъ зэфэшъхьафмэ ахэсых. "О мардж, 
зэ шъузэплъыжь, шъузэхэгупшысыхьажь, къытэхъулIэрэр 
емыкIу" зыIон цIыф ахэмэ ящыкIагъэр. Пшысэ-тхыдэ Iотэным зыхахьэхэкIэ, цIыф Iуш лъэшых зытегущыIэхэрэр, 
зыкIэхъопсхэрэр, зэ Шэбатныкъу, зэ Саусэрыкъу, зэ Нарыч 
аIо. Ахэмэ лIыгъэ-кIочIэ щымыIэр ахалъхьэ, зэрашIоигъоу 
агъэзекIох: машIом пагъахьэх, ошъогум дафыех, чIыкъатиблым чIагъахьэх, хым зэпырагъэсыкIых, дзэмэ пащэ 
афашIых...
 Хьаджэмыкъо Аслъанбэч ышъхьэ къызеIэтым, алырэгъум пылъэгъэ тыжьын сэшхом инэплъэгъу шIофагъэти, 
зекIо чыжьэ горэм къыхэкIыжьыгъэ фэдэу, иадыгэ 
гупшысэмэ къахэужьыгъ. Сэшхом пылъ къэбарыри шъхьэм 
къитэджагъ. Ярэби, тятэ щыIагъэмэ, ыIуагъ Аслъанбэч, 
адыгэхэр джыдэдэм зыхэфэгъэ Iофым сыд еплъыкIа 
фыриIэщтыгъэр? ЦIыфмэ къызэраIожьрэмкIэ, ежь къызэришIэжьрэмкIи, ятэ, Хьаджэмыкъо Алкъэс, лIыгъэнчъагъэп, къеуалIэрэм акъыл кIэригъуатэу игъашIэ къыхьыгъ. 

--- Page 123 ---

Бзыикъо заомкIэ бэмэ агъэмысагъ шъхьакIэ, адыгэ лъэпкъ 
зэугъоилIэн гухэлъыр къыдэхъугъагъэмэ, джы къытэхъулIэрэр къытэмыхъулIэныгъэкIи мэхъу. Адыгэ шъолъырым 
пщытатэ зыщыпшI пшIоигъу аIуи, къыдырагъэштэгъагъэп, 
тятэш Батчэрыий хьаулыеу зэо пчэгум икIодагъ. Ежь тятэ 
ышIагъэм рыкIэгъожьэу, Екатеринэ урыс пачъыхьэм къыритыгъэгъэ тыжьын сэшхом теплъэмэ шъхьэр дыригъэзэкIэу, зыгубжыкIэ алырэгъум пихыжьмэ, зыкIэжъукIыжькIэ пилъэжьзэ, Пшызэ кIыб щыIэ къэзэкъмэ шъуафэсакъ, 
цыхьэшIэгъуи шъумышIых, пыий зяшъумыгъэшI, адыгэ 
лъэпкъыр зы пщыгъо-хэгъэгоу зэгорэм къэслъэгъужьына 
ыIозэ, дунаим ехыжьыгъ. Алахьым ахърэт мафэ зыфишIын 
тятэ цIыф Iушыгъ, зэнэгуещтыгъэр адыгэмэ къяхъулIагъ. 
Зи къащышIыныеп шапсыгъэмэ лIэкъолъэш яIагъэкIи ямыIагъэкIи. Бжъэдыгъупщмэ тахьы, ташхы, тызэрапхъо аIуи, 
абдзахэхэри, кIэмгуехэри, бэслъыныехэри къызэлъагъэчъэгъагъэх... Джы сыд адэ адыгэ Iофыр лъы напэу къызытэджыгъэ мафэм лъэпкъ къогъу-къопэ шъхьафэу 
шъузфыщысыр?! Тятэрэ тятэшымрэ IэпыIэгъукIэ урыс 
пачъыхьэ Екатеринэм зэрелъэIугъагъэхэр, мы тыжьын 
сэшхори хэтыжьэу, адезгъаштэкIэ шъумыгугъ!.. Сыд пшIэн, 
шышъхьэр блэбгъэкIэу шыкIэм укIэлъытхъожькIэ. Ар хъуна 
пщыхэр, фэкъолIхэр, лIэкъолъэшхэр, оркъхэр, шъуIэ 
зэтедзагъэу шъужэ псы дэгъэхъуагъэу шъузэрэщысыр! 
Тятэ игухэлъыгъэм шъупекIуагъ, блэкIыгъэ Iоф, игугъу 
сшIыжьрэп. СултIан Хъанджэрые игухэлъыгъэр? КъызгурэIо 
ащи зыкIыдешъумыгъэштагъэр, тичылэ щымыщым хэхэскIэ теджэ, ар адыгэ шэн. Адыгэ паIо пшъхьэ теогъэтIысхьэкIэ, адыгэ ухъущтэп, адыгэгу уимыIэу, адыгэгур 
къыфэухъумэщтэп. Адэ Занэ Сэфэрбый?.. Ар адыгэба, 
адыгэгу кIоцIылъба? Зэ абдзахэмэ ахахьэ, зэ бжъэдыгъумэ 
ялъэIу, зэ кIэмгуемэ афэкIо, бэслъыныехэри, къэбэртаехэри къыгъанэрэп. Къагъэгугъэ, къагъапцIэ. Ыпашъхьэ 
щаIорэр ыкIыбкIэ щаIожьрэп. Бытырбыф закъор ары нахь, 
Анапи, Екатеринодари, Шэнткъали, Тифлиси - зыдэщымыIагъэ къыгъэнагъэп. Тятэ илъэIуакIэ фэдэу хэукъоныгъи 
ышIыгъ: яубзи, гуIащи, ыгу шIу зэрафилъыр къызэхашIыкIынба ыIуи, ыкъуи урысыдзэм хищагъ, зыщыщмэ IашэкIэ 
къязэожьы!.. Сыд ащ нахь тхьамыкIагъоу цIыфым къехъулIэн ылъэкIыщтыр? КъызгурэIо, мыхъу зыщыхъурэм урыс 
хабзэу къытфахьырэм зеуцолIэжьрэм, ыкъо кIыбдэтыгъо 

--- Page 124 ---

фэхъужьыщт шъхьакIэ, адыгэлъыр? Адыгэлъэу ыгъэчъагъэр тэ пхьыжьыщт?..
Шъэбэжъ пытапIэ дэлъ къэзэкъмэ шапсыгъэ чылэхэр 
зэрэтырагъэстыкIыгъэхэр, цIыф пчъагъэ машIомрэ пцэшIуащэмрэ зэрякIодылIагъэр Аслъанбэч ыгу къызэкIым, 
зи имылажьэу кIэстыкIыщтыгъэ джэныкъо машIом пэIэбагъ. 
Шъхьаныгъупчъэ апч щтыгъэм кIэрыхьагъ, иплъышъугъэп. 
Епщэзэ жьы фабэм ригъэгъэткIугъэ гъуанэм, къэщтыжьыфэкIэ, заулэрэ иплъыгъ, ос хъотзехьэмрэ чъыг 
къутэмэ пцIанэхэр зезыдзэрэ жьыбгъэ шхъуантIэмрэ 
анэмыкI ылъэгъугъэп. Шъхьаныгъупчъэм къыкIэрыкIыжьи, 
КъурIанхэр зытелъ мэкIаим кIэрыхьагъ, ащыщ горэ къышти, 
хэплъагъ. УнапчъэмкIэ лъэмакъэ къызэIум, дэгъу зыгорэ 
къытлъехьэмэ ыIуи, гушIуагъэ, мыгузажъоу, ятэ зэришIыщтыгъэм фэдэу, пщы тахътэм хэтIысхьажьыгъ.
Унэм шъузыр къихьагъ.
- Адэ, Аслъанбэч, джыри гъомылэм ухэIагъэпи? - 
Сарэт ылъэгъурэр зыфихьын ымышIэу лIым тегуIыкIэу 
Iуплъагъ.
- Ора, Сарэт?..- шъузым IугушIуагъ.
- Ал, зыгорэ мэузмэ шIэ?
- Ащ фэдэ Iоф, тхьэм Iомэ, щыIэп.
- Гъомылэм угу еIурэба? Мы тиджэхэшъотет бзылъфыгъэм зэгорэм сызэригъэцIэцIэт, Алахьым ешI, щыбжьый 
мэIу ышIыгъэджэ сенэгуе...- лIым ыпашъхьэ тIэкIу 
щыукIытэу Сарэт къалмэкъ щаим хэIагъ.
- Хьау, Сарэт, щыбжьый Iоф щыIэп... Гупшысэр къыстебэнагъэти, сышкэшъугъэп. ЕтIани, Iанэм зи къыбдыпэмысмэ, шкэгъуае. Тызэдэгъашкэба, Сарэт?
- Iанэм сыкъыбдыпэсэу зыгорэм тыкъилъэгъумэ, 
емыкIу, ар сфэшIэнэп. Шкыныри учъыIужьыгъэ, щэджэгъуашкэри къэсыгъ. Зыми уемыж, чъыIэм ишIуагъэджэ 
дунаир мэкъутэжьы, къыплъихьани щыIэп. Щэджэгъошкэ 
дэгъу тфашIыгъэшъ, чэтлыбжьэ-пIастэм тхьачэт жъогъэ 
щыугъэм къундысыу шъабэ кIыгъужьэу къязгъэхьынышъ, 
кIо, тызэдэшкэн.
- Ар Iоф шъхьаф, Сарэт. КъызэрэпIорэмджэ, тыбгъэтхъэт?
- Адэ ар сфэмышIэтмэ, Аслъанбэч, ащыгъум хьаулыеу 
дунаим тытетба.

--- Page 125 ---

- Ныбэ закъор армэ дунаим тызфытетыр,- Аслъанбэч 
зэхихыгъэр ыгу зэрэримыхьыгъэр пшIэнэу, ау шъузми ыгу 
химыгъэкI шIоигъоу къыIуагъ,- ащыгъум хьаулые шъыпкъ. 
Сыбгъашкэ пшIоигъошъ, шъыд пIоми къыпфэсэгъэгъу. 
Ухаплъэмэ умышкэн умылъэкIынэу уиIэнэ шыгъэ къысфычIягъахь.
- Къысфэгъэгъу, Аслъанбэч. Ащ фэдэ къизгъэкIыгъэп 
сэ...- Сарэт укIытэжьыгъэ.
- Ащ фэдэ угу зэримылъыр къызгурэIо, Сарэт,- 
Аслъанбэч джыри нахь Iуплъэ шъабэкIэ шъузым IугушIуагъ, 
джыри нахь ешъэбэкIэу, ежь зэриIожьрэм фэдэу пигъэхъожьыгъ: - Зэрэадыгэ лъэпкъэу чIыпIэ хьылъэ тифагъ, 
гуцафэ зыфыуимыгъэшIынрэ пшъхьэ къыримыгъэхьанрэ 
щыIэп...
Щэджэгъуашхэм паплъэу унэм къызенэм, Аслъанбэч 
алырэгъум пылъэгъэ тыжьын сэшхом, гукIэ фэмыягъэми, 
блэплъышъугъэп. ОшIэ-дэмышIэ кIуачIэм къызщигъэтэджыкIи, алырэгъум кIэригъэхьагъ. КIымэфэ унэм тыгъэ 
къимыпсэщтыгъэми, джэныкъо машIом ибзый макIэмэ 
дэпкъым пылъэгъэ сэшхор пцэжъыяшъоу апэшIэты, иинагъэкIи идэхэ фэшIыкIи зыхэлъ Iэшэ зэфэшъхьафмэ ахэгъуащэрэп. СэшхокIым урысыбзэкIэ ятэ Хьаджэмыкъо Алкъэс 
Екатеринэ къыфытыраригъэтхагъэ хьарыфмэ Аслъанбэч 
яджагъ. Тыжьыныпсыр ынэмэ къакIэджэгуащэрэм фэдэу 
ынапIэхэр ыгъэупIэпIагъэх, къесты пIонэу шъхьэри нахь 
къыIуищэикIыгъ.
Тыжьын сэшхор Екатеринодар къырахи, къэзэкъ 
Головатэ пэкIэшхом забыт гъусэ гори иIэу ятэ къызэрэритыгъагъэр непэ фэдэу Аслъанбэч къешIэжьы. Батчэрые 
фэшъыгъощтыгъэх нахь мышIэми, хьакIэхэр унэм Iэнэнчъэу 
рагъэкIыжьыгъэхэп, шъотэ-шъоупсэу зэрахьагъэм Алкъэс 
хэмыIэгъагъэми, къафэкIогъагъэхэр тIэкIу къахэщэу зэригъэчэфыгъагъэхэр, IэшхохэмкIэ къэзэкъыр ышъхьашъо 
къызэрэтеIэбэгъагъэр джы къызнэсыгъэм Аслъанбэч ынэгу 
кIэт. Щымыгъупшэжьыхэрэр тыжьын сэшхор илъэс псаум, 
шъыгъо илъэсыр текIыфэкIэ, къызэрамыштэгъагъэр, 
алырэгъум зэрэпамылъэгъагъэр ары. ИлъэситIу фэдиз 
тешIагъэу, къэзэкъхэр Пшызэ къызэпырыкIхэу, хьэкIапIэ 
къафакIохэу зырагъэжьэжьым, сэшхор агу къэкIыжьи, 
пхъонтэ чIэгъым къычIахыжьыгъагъ. КъыкIэлъыкIогъэ 
илъэсхэми макIэрэ ар алырэгъум пахыжьыгъэп, палъхьажьыгъэп.

--- Page 126 ---

Тятэ ыгу зыфэмышIугъэр, Аслъанбэч ыIуагъ, сыда 
алырэгъум зыкIыпызгъэлъыщтыр? Унэм къихьэрэм ынэ 
кIэлыдэ, имыщыкIэгъэ упчIэхэр, гупшысэхэр къегъэтэджых, 
адыгэмэ ялыягъэу сэшхор къытфэзыщэигъэхэр тэ Хьаджэмыкъомэ нахьышIу тэлъэгъу пIонэу... Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ тызызэхахьэрэр сыгу афакIорэп. Пшызэ нэпкъ 
къытеуцохэмэ къытэплъхэзэ, зыкъаIэти, адыгэчIым къицохъуагъэх. Адыгэ шъолъырым зы нэбгырэ горэм щимыдэщтыгъэмэ, тят ары апэ итыщтыгъэр! Аслъанбэч зыгорэм 
IэкIихрэм фэдэу тхъуи, сэшхор алырэгъум къыпипхъотыгъ. 
Ятэ зыгубжыкIэ зэришIыщтыгъэу, алырэгъу лъэпсэ къогъум 
къуилъхьагъ, щазымапэмкIэ еIункIыжьи, нахь чыжьэу 
IуигъэкIотыгъ.
Хьылъэ горэ зытыридзыжьыгъэу Аслъанбэч ыIэпкълъэ пкъхэр нахь псынкIэ хъугъэх. Хьаджэмыкъо лъэпкъым 
къыкIэныгъэ Iашэм нахь нэшIукIэ еплъыжьыгъ. Къамэхэми, 
кIэрахъохэми, щэбзащэхэми анэсы фэдэу ышIыгъ, къонщашъоу къышIошIыгъэхэри ыгъэтэрэзыжьыгъэх. Джы Iанэ 
къыфычIарэхьи, изакъо пакIошъ, нэбгырэ пчъагъи щэрэс, 
зыми щымыукIытэу хэIэщт. Сыдэу щэджэгъуашхэр къагъэгужъора ыIогъэ къодыеу унэпчъэ кIыбымкIэ осыр 
ящыгъынмэ зэрэпауптхыпкIыкIрэр къэпшIэнэу лъэмэкъэгущыIэ мэкъэ заулэ къыщыIугъ.
КIымэфэ чъыIамэр къапилъэсыкIэу пчъэм зэуж-зэлъыкIоу нэбгырищ къыдэкIыгъ. ТIур ышIэжьыгъ, ящэнэрэм 
щыгъозагъэп.
- О-уи-иу, Сэфэрбый, зигугъу пшIырэр пчъэшъхьаIу 
тес зэраIорэр къэбгъэшъыпкъэжьыгъ,- Аслъанбэч хьакIэмэ 
апэгъокIыгъ,- моу джыдэдэм сыгу укъыпылъэдэгъагъ. 
ШъукъычIахь, шъукъеблагъ!..- Аслъанбэч сэлам ыхызэ 
Хьагъур Нурмыхьамэт дэжь зынэсым, ыцIэ къыримыIоу, 
ылъэкъуацIэкIэ еджагъ.- КъычIахь, Хьагъурыр...- 
Ящэнэрэм инэгушIуагъэ пигъохыгъ: - Къеблагъ, сшынахьыкI, 
къеблагъ. Мыщ ыцIэ сшIэрэп, Сэфэрбый, мыр хэтмэ ащыщ?
- Мыр, зиусхьан,- Сэфэрбый пщым шъхьэкIафэ зэрэфишIрэр фыхигъэунэфыкIыгъ,- къуматыр фэкъолI, зэгорэм 
игугъу къыпфэсшIыгъагъ. Трам фэкъолIыр ары.
- Мыры Iолъ Трам фэкъолIыр...- фэкъолIыр Аслъанбэч къызэпиплъыхьи, риIуагъ: - Сэлам алейкум, Трам 
фэкъолIыр.

--- Page 127 ---

- О алейкум сэлам, зиусхьан,- Трам фэкъолIым 
иджэуап кIэкIы.
- Мыдрэр, Аслъанбэч, ыцIэ къесымыIожьми, ошIэ. 
Шапсыгъэ лIыгъэ зыхэлъ фэкъолIышIоу исмэ ащыщ.
- СэшIэ...- Аслъанбэч зэхихыгъэр зэримыгуапэр 
хигъэкIокIэжьэу псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Хэта 
Хьагъурхэр зымышIэу мыщ исыр...- Нурмыхьамэт ятэ 
Хьагъурэ Мосэ Хьаджэмыкъо Батчэрые зэриукIыгъэр 
къыфэмыIошъугъэми, къышIухэщыгъ.
- Ау, зиусхьан,- Сэфэрбый псынкIэу къыIуагъ,- мы 
Iофым кIэкIэу къесIуалIэмэ сшIоигъор ары: Хьагъурымрэ 
орырэ шъузэдгъэшIужьынэу тыкъэкIуагъэп тэ. Адыгэ 
Iофыр хьылъэ зыщыхъугъэ мафэм лIэкъуитIу изэмышIу 
тытэгущыIэнэу, Аслъанбэч, ори ары, Нурмыхьамэт, къыттэфэрэп. Ар бгъуитIуми зыщышъумыгъэгъупш. Адыгэ 
шъолъырыр непэ мэсты, ащ гукIаий, гушIуагъуи, гукIэгъуи, 
мардж хъужьын, хэстахьы, зэ зэгорэм пщи, фэкъолIи, 
оркъи тызэхэжъугъэгупшысыхьажь, тихьадашъхьэ ыпэкIэ 
акъылэгъу тызэфэжъугъэхъужь!..
Мы аужрэ мэзэ зытIум адыгэ IофхэмкIэ пщымрэ 
ежьырырэ зэдэшэсхэшъ, Сэфэрбый мыщ фэдэу ыгушъхьэ 
къыритхъэу Трам ылъэгъугъэп. Ушъые гущыIэ горэ пщым 
риIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, ифэкъолI чIыпIэкIэ зихьакIэщ 
чIэс зиусхьаным ыпашъхьэ къыщыригъэкIугъэп. ЕтIани 
непэп изиусхьан зишIэрэр, зыгорэ епIуагъэкIэ хэхьажьынэу 
щытэп.
Хьагъур Нурмыхьамэти джа дэдэр СэфэрбыйкIэ ыгу 
илъыгъ. ХьакIэщым тыщемытIысэхзэ бысымым тебэнэгъащэба зыфэпIон гупшысэр шъхьэм къитэджагъ, ежь фэгъэхьыгъэр армэ - къыридзахэрэп, зипчъэIушъхьэ елъэбэкъощтыр ымышIэу Хьаджэмыкъомэ адэжь къэшэсыгъэп. Занэ 
Сэфэрбый тхьэегъэпсэу, адыгэ Iофыр зэкIэми апшъэ 
егъэуцу. Тятэ ичатэ езгъэIэтыгъэр адыгэ Iоф нахь, ежь 
ышъхьэп. Чэтэ чIэгъым чIэкIодэгъэ Батчэрыий, Нэджыд 
гъэхъунэ щыфэхыгъэ цIыф мин пчъагъэмэ афэдэу, згъэмысэрэп, хэти ишIошъхъуныгъэ ыпсэ фитыгъ.
- КъэпIогъэ гущыIэмэ, зиусхьан, силъытэныгъэрэ 
сишъхьэкIафэрэ зыдэжь щыIэ Сэфэрбый,- фэкъолIымкIэ 
къыIуагъэм рыкIэгъожьэу, Аслъанбэч къэгузэжъуагъ,- 
къыбдесымыгъэштэн гущыIэ ахэлъэп. Ащ фэдэ къизгъэкIэу 
къэсIуагъэп, къысфэгъэгъу. Адыгэ Iофыр зэкIэми апшъ, 
тшъхьэ иIоф ащ пэтшIын тлъэкIытэп. Ахэмэ тазщырыгущыIэн пчыхьэшъхьэ уахъти къытпыщылъ, моу джэныкъо 
машIомджэ шъукъэкIуати, шъукъызхэкIыгъэ чъыIэр 
зыщыжъугъэгъупш.
- Тхьауегъэпсэу, тхьэр разэ къыпфэхъу, Аслъанбэч,- 
Сэфэрбый зэхихыгъэр игуап,- сыкъызэхэпшIыкIыгъ, ащ 
нэмыкI джэуапкIи сыкъыпщыгугъыгъэп. Аущтэу оIошъ, 
сэрэп къызэхэпшIыкIыгъэр, гъогу зэхэкIым Iууцогъэ адыгэхэр ары. Ау, Iофым зетымыгъэукIыхьэу, щысакIо тыкъызэрымыкIуагъэр къыуатIомэ тшIоигъу.
- Ашъыу, ар хъунэп, зиусхьан. ТIысыгъо шъуимыфэзэ, 
шъушэсыжьына?
- Гъогу тытэт, Аслъанбэч, гъогу тытэт,- Сэфэрбый 
джыри къыIуагъ,- унэм урамыфыгъэу уимыкI зыфаIорэ 
чъыIэшхом тыкъыхэлъади, узэрэдгъэгумэкIыгъэмкIэ къытфэгъэгъу.
- Аущтэу шъоIомэ, Сэфэрбый,- Хьаджэмыкъо Аслъанбэч ынэ шхъуантIэхэр хэпшIыкIэу нахь къэшъэбагъэх, 
сэмэркъэу-тхьагъэпцIыгъэр къакIихыгъ,- лажьэ сиIэп, 
бысымым ихьэкIэ еупчI уахъти сыукъон. Зыгорэм шъокIуа, 
шъукъекIыжьа? Шъыд къыжъудэхъугъ, къыжъудэмыхъугъ?
- ТыкъекIыжьы, Аслъанбэч, Абдзэхапшъэ, МыекъуапэкIэ тыщыIагъ. Нычхьапэ, кIэсаIо хъуми, Шапсыгъэ тынэмысыжьы хъущтэп. Моу шымэ жьы тIэкIу аIухьэу, Iус тIэкIу 
аIуфэмэ, тэIо. Адырэ укъызкIэупчIагъэри къыотIон, пшIотыушъэфынэп. Абдзэхапшъэмэ, сыдигъуи зэряхабзэу, 
узщыгугъын къытаIуагъэп,- хьакIэщым гъомылэ къырахьэу 
рагъэжьагъэти, Сэфэрбый игущыIэ зэпигъэуи, лулэм тутын 
риубагъ, машIом пхъэцIакIэу къыпихыгъэм рыхигъэнагъ, 
къыпидзэжьыгъ.- СшIэрэп къызэрэосIощтыри, зиусхьан... 
Урысхэр тичIыгу къызэрихьэрэр, щэч хэлъэп, адэрэп. Ау 
шъуалъэныкъокIи къэшъумыгъакIу, талъэныкъокIи къидгъэхьащтхэп къытаIуагъ. Арэп тыкъызфэкIуагъэр, адыгэ 
шъолъырымкIэ зы зытшIынышъ, тапэуцужьын фае тэIошъ, 
пшIэрэба абдзэхэ пхъэцхэр зыфэдэхэр, заудэгугъ, аIуагъэм 
тэкIыгъэхэп, тагурыIон тлъэкIыгъэп, тIорэр зыпкъырымыхьэгъахэр Цэй Хьатырбай, зы лIэу Абдзахэ исыр ары... 
ТашIомыкIыхэнэу зашIэм, къытшIолIыкIыгъэх, ушъхьагъу 
лъыхъо ежьэхи, абдзэхакIэмэ тямыупчIыжьэу зи джырэкIэ 
къышъотIон тлъэкIыщтэп къядгъэIуагъ.
- Ау, сыд аIуагъэми, зиусхьан,- пщым игущыIэ зызэпэум, фэсакъзэ, Хьагъурым къыIуагъ,- абдзэхапшъэмэ 
ялIыкIохэр тихасэ хэлэжьэнхэу къеуцолIагъэх.

--- Page 128 ---

- Ара? - къызэрэпэгъокIыгъагъэм фэмыдэ нэгу ихыгъэкIэ бысымыр Хьагъурым къеплъыгъ, къеупчIыгъ: - Ащ 
фэдэ цIыфыгъэ горэ къызхагъэфагъэмэ ары абдзахэмэ.
- Сыд пае ямыхьакъ атэплъхьан,- Трам фэкъолIри 
къахэгущыIагъ,- тыкъагъэгугъагъ.
- Джар къыотIонэу, Аслъанбэч,- Сэфэрбый игухэлъи 
зыригъэукIыхьагъэп,- Шапсыгъэ хасэми укъедгъэблэгъэнэу 
уадэжь тыкъыдэхьагъ. Хасэр мы мазэм ипшIыкIутфым 
Адэгум тIуакIэ щекIокIыщт. Джыри тхьамэфэ псау щыI. 
Ухэлэжьэнэу укъезэгъмэ, узфаер гъусэ къызфэшI. ТызтэгущыIэщтым ущыгъуаз, адыгэ-урыс Iофыр ары. ТызэхэгущыIэжьын, тызэхэгупшысыхьажьын. Ащ нэсы мы лыгъулыстыер зэкъоужьынба? - Сэфэрбый къыIуи, ежь 
зэриIожьрэм фэдэу щысмэ зэхаригъэхыгъэ.- Адыгэ Iофым 
нахьи кIымэфэ чъыIэр нахь тхьамыкIэгъонэп. Ащи зэгорэм 
кIэух иIэн, тэ тиIоф кIэухэу фэхъущтыр сшIэрэп нахь, ы-ы, 
зиусхьан, сыд пIорэ о?..
- О пIорэр ары сэри сIорэр, Сэфэрбый. Тхьэм къыттырилъхьэрэр тихьылъэ. Зытешъуубытэгъэ мафэм ехъулIэу 
Адэгум тIуакIэ сыкъэсын, гупшысэгъу къытфэхъут шыу 
заули къыздэсщэн. Тхьашъуегъэпсэу цахь къызэрэсфэшъушIыгъэмджэ, сичэу цэпкъ шъузэремыкIокIыгъэмджэ.
Шапсыгъэ хасэр зытыраубытэгъэ мафэр къэсынкIэ 
мэфитIу иIэжьыгъэми, нахь чыжьэу Iудзыгъэ пщыхэр, 
фэкъолIхэр, лIэкъолъэшхэр, оркъхэр Къуматыр чылэм 
къыщызэрэугъойхэу рагъэжьагъ. ХьакIэмэ апэгъокIыщт 
цIыфхэри, зэращэлIэщт бысымхэри хьазырыгъэх. Хасэр 
кIо зыхъукIэ къэзыухъумэщт шыу уIэшыгъэхэри Шъэбэжъ 
пытапIэмкIэ, тхышъхьэ рекIокI чылэмэ, ахэгощэгъагъ. 
Ахэмэ анэмыкI шыу гъозэрыплъэ пшIырыпшIхэри, Iэгъоблагъор къызэпаплъыхьэу, тхышъхьэмэ атетыгъэх, мэз 
пырыпыцуми ахэтыгъэх.
Къэсырэ хьакIэ пэпчъ, къыздикIыгъэ лъэныкъори, 
зыфэдизри рагъашIэу, Занэ Сэфэрбый макъэ рагъэIу. 
МэфитIукIэ къэхъущтыр Сэфэрбый ымышIэу гумэкIым 
хэтыгъэми, непэ зэхихрэм зэрэрыразэр ищысыкIэ хэолъагъо. Шапсыгъэ, нэтыхъое муртазыкъмэ агъапэрэп, тэ 
кIоных, къэкIощтых. Ахэр ары хэсэ Iофыр къезыхьыжьагъэр, фэкъолIхэр ары, тхьэм къынэуж, Сэфэрбый зыщыгугърэр. Ахэмэ къаIорэмкIэ зекIощт, хасэм сыд фэдэ 

--- Page 129 ---

унашъо ышIыми, ежь ыгу еIуми-емыIуми, зы щэрэч за къокIи 
дэхыщтэп, ыгъэцэкIэщт.
Джары щэджэгъо нэмазым, Тхьэм ыпашъхьэ Сэфэрбый зеуцом, нэузырэу зыфишIыжьыгъэр. Джы, зэрэхъурэмкIэ, ежь ышъхьэп Iофыр зыфэгъэхьыгъэр, адыгэ 
намысыр, адыгэ гупшысэр, адыгэ зэхэтыкIэр, адыгэ дунэе 
тетыкIэр, зэрэпсаоу урыгущыIэн хъумэ - зэрэ Адыгэ 
хэгъэгу.
Аужырэ гущыIэмэ Сэфэрбый къыкIагъэщтагъ. ХьакIэщым щызэхэс лIы заулэми гу лъатагъэ къыщыхъоу афычIэплъыгъ, къызхимыгъэщ шIоигъоу лулэми дубэсар тутыныр 
риубагъ. ИплъызыкIэ хигъэкIокIэжь шIоигъоу апэ шъхьэм 
къихьагъэмэ ащыщ горэ къыIонэу пылъыгъ шъхьакIэ, жэнтIэ 
IэнапшъэмкIэ щыс лIы лъэкурэ зэхэушъэгъэ пытэм къыIуагъ:
- Хъугъэ, Занэкъор, мыщ фэдизэу зымыухыжь. Тхьэм 
ишыкуркIэ шъуикIымэфэ къутэжьи зэкъоугъэ. ХьакIэхэри 
къызэлъэсых, фэкъолIхэри Шъэбэжъ тхышъхьэ щэплъырых. Тхьэм ыIуагъэшъ, Шапсыгъэ хасэр зэпыфэщт, сыд 
пIорэ о, Аслъанбэч?
- Амин сэIо, Джырандыкъу, амин,- щысхэми зэхэозэблэухэу амин къызэдаIуагъ. Хьаджэмыкъо Аслъанбэчи 
игущыIэ пигъэхъожьэу Джырандыкъо еупчIыжьыгъ.- 
Шъоры, Бэрзэджыр, шъуалъэныкъоджэ дунаир шъыдэу 
щыт?
- ТалъэныкъокIэ, Аслъанбэч, щыгъэмэфэшху, сапэр 
къетэкъу, хы нэпкъым къетымыгъэкIуалIэхэрэ къухьэрыс 
мыжыкъхэм загъэпскIы. Шъоры, шъо шъуалъэныкъо, 
бжъэдыгъу дунаим сы щыхъура?
- Шапсыгъэ елъытыгъэмэ, кIымафэм Бжъэдыгъу 
зыщыриутэкIыжьыгъап, Джырандыкъу. КIэмгуе шъофрысхэр, абдзэхэ къушъхьэ чIэсмэ афэдэхэп, ос зехьэ 
жьыбгъэ чъыIэм хьалэч ришIахьыгъэджэ сенэгуе.
- Ярэби, бэслъыныехэр, къэбэртаехэр сыдэу хъухэра 
шъуIуа?..- Джырандыкъу къэупчIи, мэзахэм къыхэлыдыкI рэ жъоку хъураитIу пIонэу, ынэ шIуцIэхэр къилыдыкIхи, 
ыгу къыдеIэу къыхэкуукIыгъ: - Машалахь! Сыдэу адыгэчIыр 
хъуау-пщау, адыгэу исмэ ячIы къуапэ ыцIэ къызепIорэм, 
жэм дизы мэхъу! Адэ сыд фэдэу тхьэм ичIы дах ар!.. Хы 
ШIуцIэ Iушъом, Абхъазыпшъэм, щыублагъэу къокIыпIэкъы блэм, къэбэртэе къушъхьэмэ анэсыжьы. Машалахь, 
машалахь,- Бэрзэджым джыри шъхьэр егъэсысы, ынэхэр 

--- Page 130 ---

къелыдыкIых,- жэм дафэрэп, нэплъэгъум ифэрэп, си 
Алахь!..
- Тыадыгэу, аущтэу тызэрэлъэпкъыбэр, Джырандыкъу, тхьамыкIагъу,- Сэфэрбый къыIуи, шъэф хэмылъэу 
хэщэтыкIыгъ.
- Ы-ы, Сэфэрбый, пIорэр сыд?! - апэм гущыIэ лъапсэр 
къыгурымыIоу Бэрзэджыр къыкIэгубжыкIыгъ, етIанэ 
зыкъишIэжьи, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Олахьэ, Сэфэрбый, 
пIорэр тэмамым... Ау тэмабэ зыгот бзыур, зэблэун, 
быбышъунэп...
- Ащ фэдэ бзыури,- Аслъанбэчи гущыIэ лъапсэр 
къыубытыгъэу къахэгущыIагъ,- тичIы дахэ фэдэ набгъом 
рамыгъэсын.
- Угу умыгъэкIоды, Аслъанбэч,- Бэрзэджым зэкIакIо 
джыри иIэп,- Тхьэм Iомэ, гукIодыгъо щыIэп. ФэкъолIхэр 
дгуарэмыщхи, хэти тыпэуцужьыщт!.. УкъызэкIэмыкIу, 
Занэкъор! Сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, уисэмэгубгъукIэ 
сыкъыбгоуцощт. Бжъэдыгъу лъэныкъор пфэIыгъынба? 
Хьаджэмыкъо Аслъанбэчдыхэр зипэщэщт бжъэдыгъу 
фэкъолIхэм лIыгъэ ахэлъынба, ы-ы, Аслъанбэч? Убых 
лъэныкъомкIэ шъукъэмыплъ сIуагъэ. Зыжъугъэрэхьат, 
зыгу къытфэмышIу ылъакъо хы нэпкъым къытыредгъэхьащтэп. Абдзахэмэ зямыгъэгъап, Аслъанбэч. А джырыкъыжъмэ сафэгъэзагъ сэ!.. СиIо ахэмыхьанэу, хьаулыеу 
тырямахъулъа?.. Олахьэ, Сэфэрбый, ТIарикъым япхъу 
Бабурэ шъотэшIыным фэIазэм, джыри къысфижъугъахъолъ. Шъхьэр егъэуназэ, гур егъэушъэбы...
Сэфэрбый щхыпцIыгъэ. Ежь зы шъотэ гъуаткIо зыIуимыгъэфагъэми, дэгъуба мыщ фэдэу узэрэгъэчэфэу 
узэхэсыныр ыIуагъ, ау зыфзэрэугъойхэрэ Iофым фэгъэхьыгъэмэ, тIэкIу къекIурэп. Шъуатэм убзэ къетIатэ, угу 
илъыр зэрыуегъаIо шъхьакIэ, фэкъолIмэ зэхахыжьмэ, 
тызгъэгумэкIрэ Iофым ымыгъэгумэкIхэу, жъоплъы охъуфэхэкIэ пщыхэр зэхэсыгъэх аIони, таушъхьакIун, хасэм 
щытIощт гущыIэхэмкIэ цыхьэ къытфашIыжьынэп. Зэгорэм 
ылъакъо фэмыхьыжьэу ежь Сэфэрбый зэрешъогъагъэри, 
IурыIупчъэкIэ ХьапIатIэ фэкъолIым зэренэкъокъугъагъэри, 
шъоныр ятIонэрэ мафэм къызэрегоожьыгъагъэри ыгу 
къэкIыжьыгъ. Iанэм шъуатэр къызэрэтыраригъэгъэуцуагъэмкIэ ышъхьэрэ ыгурэ зэбгъэжьыгъ. Ар сэIо шъхьакIэ, 
ыIуагъ, емышъощтыр ешъощтэп, муары Хьаджэмыкъор 

--- Page 131 ---

гъэкIыжьыгъэу щыс. ЗыгорэкIэ шъотэ-шъоупсымкIэ къысэхъулIэгъагъэр Бэрзэджым къехъулIагъэмэ шIэ? ТIарикъмэ 
япхъу фэсыдэгъагъэп, ау шъоным уимыгъэIонрэ уимыгъэшIэнрэ щыIэпщтын. Адыгэ лъэпкъмэ ацIэ къепIокIэ, жэм 
диз мэхъу, чIыпIэ дахэ тIыгъ пIокIэ къикIын щыIэп. Ахэр 
уасэ зимыIэ гущыIэ къодыех. Джыдэдэм тищыкIагъэр 
зыкIыныгъ, зэдэIужьыныгъ, зы быракъ гъэIагъ, акъылыбэр 
зэзыхьылIэжьрэ зы нэбгырэ иакъыл. Ар къызыщылъэгъощт 
мафэр чыжьэжьэп. Я си Алахь, а мафэр адыгэхэмкIэ 
мэфэшIу, мэфэ къабыл шIы. Сыд фэдэ унашъу шъуIуа 
хасэм щашIыщтыр? БгъуитIум язэу сыд фэдэ лъэныкъу 
зыздагъэзэщтыр?.. Мыхэр?.. ХьакIэщ Iанэм мыхэр гущыIэкIэ 
щылIыхъужъых шъхьакIэ, сыд фэдэбгъу неущмыкIэ аубытыщтыр? Хэта мыхэмэ ащыщэу цыхьэ зыфэпшIымэ хъущтыр?..
- Икъун, Джырандыкъу, нычхьапэджэ шъуатэр...- 
Аслъанбэч игущыIэмэ афэсакъызэ, шъуатэм къыкIэлъэIугъэ Бэрзэджым риIуагъ.- Чэф бырсырыщэ къытхелъхьэджэ 
сенэгуе...
- Сыда, Хьаджэмыкъор,- Бэрзэджым ыдагъэп, ынэ 
шIуцIэмэ мэшIотэпыр къакIэтэкъоу, къыстэу къеплъыгъ,- 
тымычэфынэу хьэдагъа тыкъыздэкIуагъэр? Къижъугъахъу 
зысIокIэ, къижъугъахъу!..
- Шъуатэр икIасэмэ Джырандыкъу къыфижъугъахъу,- 
зи къэмыхъугъахэм фэдэу Сэфэрбый къыIуагъ, етIанэ 
убых хьакIэм итэмэкъ кIэкIыгъэ щыгъуазэти, псынкIэу 
къыпидзэжьыгъ: - Зи хэлъэу, Джырандыкъу, Аслъанбэч 
зиусхьаным къыIуагъэп, неущ хасэм ыпэкIэ, муртазыкъ 
фэкъолI хэушъхьафыкIыгъэмэ заIудгъакIэмэ зэрэтшIоигъор 
къыригъэкIыгъэщтын... КъыокIумэ дэгъуба шъотэ Iэгубжъэ 
лые гори бгъэкIодыныр...
- Ара?..- джыдэдэм къыхэгубжыкIыгъагъэр мы 
Бэрзэдж Джырандыкъоу, нэмыкI гор пIонэу шъабэу 
къэупчIагъ, нахь гущыIэ шъабэкIи къыухыжьыгъ: - Адэ 
аущтэу къашъуIоба... Тэрэз, Аслъанбэч. Мыхъун уегупшысагъэп, зиусхьан. Лыер сыдигъокIи лые...- зы шъотэ Iуби 
римышъугъэм фэдэу Джырандыкъо зыкъишIэжьи, сфэшIэшъущтым шъуеплъ ыIомэ, щысмэ аIугушIозэ, шъотэ 
Iэгубжъэр ыпашъхьэ ригъэкIотыгъ. Сыд фэдэ гущыIэ пчыхьэ 
реным Iанэм къыщытэджыгъэми, щысмэ гукIэ агъэшIагъоу, 

--- Page 132 ---

Бэрзэджым адыригъэштагъ. Шъотэ къошынэу ришъугъэр 
лъапшъэм еогъагъэми, зэтэджыжьхэм къызхигъэщыгъэп.
Тыгъоспчыхьэ елъытыгъэмэ, непэ Джырандыкъо игъэпсыкIэ, изекIокIэ-шIыкIэ нэмыкI шъыпкъагъ, зи мыхъугъахэ 
фэдэу, гупшысэр къытекIоу уIуплъэмэ, сыдэу лIы нэхай 
уигъаIоу, ыIорэ шIагъуи щымыIэу пщымэ ахэт. Аущтэу 
зэрэщытыр дилъэгъугъэти, Сэфэрбый гумэкIэу, хьакIэм 
фэсакъэу ригъэжьагъ. Тыдэ кIуагъэхэми, муртазыкъ, 
фэкъолI зырызхэм, нэмыкI цIыфхэм адэгущыIэхэ зэхъуми, 
инэплъэгъу тырихыгъэп. Язакъоу къызызэфэнэхэм, Сэфэрбый хьакIэм цIыкIу-цIыкIоу еупчIыгъ:
- ЗыгорэкIэ, Джырандыкъу, тыгъоспчыхьэ угу хэдгъэкIыгъэмэ шIэ?
- Хьау, Сэфэрбый, ащ фэдэ угу къимыгъахь. Тыгъоспчыхьэ сыгу пэ зэхъум, шъуатэм сенэцIыгъ. Неущ хасэм 
ыIощтым, сыушъэфрэп, сегъэгумэкIы. Мыщ щашIырэ 
унашъом ифэмэ-бжьымэ нэмыкI чIыпIэмэ щатемыхьан 
ылъэкIыщтэп. Плъэгъурэба, бэслъыные-къэбэртаемэ 
ягугъу сшIырэп, чыжьэ къыздикIыщтхэр, джы къызнэсыгъэм, мары пчыхьэшъхьапэр текIы пэт, абдзэхэ-кIэмгуехэм 
ялIыкIохэр къэлъэгъуагъэхэп. ПшIэрэба адыгэр зэрэщытыр, 
ышъхьэкIэ емыуалIэу пфэгъэсысыщтэп, улIмэ сшъхьэ 
укъемыу зыIорэм фэд. КъызгурэIо угу ихъыкIрэр, Сэфэрбый. Адырэ адыгэпщмэ ялыягъэу ппшъэ иплъхьажьыгъэр 
Iоф цIыкIоп, Алахьым къыбдегъэхъу, мыр, уизакъоп, 
зэкIэми зэдытиIоф, тэри зэрэтфэлъэкIэу тыкъыпкIэтын.
- Тхьэуегъэпсэу, Джырандыкъу. Сыпщэгугъы.
Тыгъуасэ фэмыдэу ныпчэдыжь дунаир нахь къызэIыхьэу 
ригъэжьагъ. Жьыбгъэр уцугъэми, тыгъэр ошъуапщэм 
къыхэпс-къыхэмыпс. ЧъыIэ дэдэп, ау мэфэ шхъуантIэр 
Адэгумэ тIуакIэ къыщызэрэугъоигъэ шыумэ зэхашIэ. 
Сэфэрбый зэрэмыгугъагъэу, цIыфыбэ къэзэрэугъоигъ, 
къырамыгъэблэгъагъэу къекIолIагъэри нахьыб. ТIуакIэм 
дэзэрэгъэфэжьыхэрэп, тхышъхьэмэ атетых, адырэ псыхъо 
нэпкъымкIи къыщэлъагъох. Нэплъэгъум къышIофэрэ 
Iэгъо-блэгъо гъогумэ нэмыкI шыухэри, лъэсхэри хасэм 
къащэх.
- ЦIыфыбэ хасэм къэкIуагъ, Сэфэрбый,- Хьаджэмыкъо Аслъанбэч ылъэгъурэр игопагъ, етIанэ гумэкIыгъо 
гущыIэхэмкIэ къыухыжьыгъ: - Мы заулэр зэрэзепщэтыр 
сшIэрэп нахь...

--- Page 133 ---

- Ахэмэ зыгорэ, Аслъанбэч, ятпэсын,- Сэфэрбый 
абдзэхэ тхышъхьэ мэз зэхэтымкIэ плъагъэ,- тигъунэгъумэ 
адэжькIэ зи къызэримыкIыгъэр зыфэсхьын сшIэрэп.
- Некрас Тимэ, зиусхьан, ДэхапIэ къикIыгъ,- пщым 
ыкIыб дэт Трам къыIуагъ шъхьакIэ, цIыф жъот шы пырхъэхэм фэкъолIым игущыIэ ахэкIодагъ.
- Мы купыр гъэIорышIэгъуае хъущтышъ, Сэфэрбый,- 
шIуцIамэр зытырихрэ шыухэм, лъэсхэм агъэщтэуIуба 
пIонэу, Джырандыкъо къыIуагъ,- мыр япэс: хьакIэхэр, 
муртазыкъ, фэкъолI лIыкIо шъитIу-шъищыр пчэгум 
къенэшъ, адырэхэр акIыбкIэ IорэкIотых. АIорэр алъагъэIэсынэу, гъоухэри зэпэрэуцух. Сыдрэ Iофи Iэдэб хэлъын 
фае.
Хьагъур Нурмыхьамэтрэ Трам фэкъолIымрэ пщымэ 
абгъодэчъхи, Занэ Сэфэрбый шIоигъо унашъор фагъэцэкIагъ. ЦIыф пскэ макъэрэ шы пырхъэ макъэрэ нэмыкI 
Адэгум тIуакIэ къыдэмыIукIэу хасэм къекIолIагъэхэр тыдэкIи 
щырэхьатыгъэх.
- Къегъажь, зиусхьан. Алахьым жэмафэ урегъэгущыIыкI, Сэфэрбый,- Бэрзэджым къыIуи, нэшIукIэ ныбджэгъур шы лъэбэкъу зытIукIэ ыгъэкIотагъ.
- О джэмэхьат, хасэм къедгъэблэгъэгъэ хьакIэхэр, 
шапсыгъэ муртазыкъ лIыкIохэр, фэкъолIышIухэр, фэкъолIхэр,- Занэ Сэфэрбый мэкъэ чан пытэкIэ къыIуагъ,- 
Алахьым тырехьакI, Алахьыр тикъабылэу, тыгу илъэу 
Шапсыгъэ-Нэтыхъое хасэр, фиты сызэрэшъушIыгъэу, 
къызэIусэхы, къекIолIагъэмэ алъэгъунэу шъуIэты быракъыр! - фэкъолIитIу къахэкIи, шапсыгъэ быракъыр пщым 
ыпашъхьэ щагъэIагъ. Шымэ зыкъырадзыхи, яшыIупIэхэр 
аубытыгъэх. Хъущтыр зэхъум, Сэфэрбый быракъым 
шъхьащэ фишIи, игущыIэ пидзэжьыгъ.- БлэкIыгъэ илъэсым 
Тыркуемрэ Урысыемрэ адыгэ кIыбым щашIэгъэ хьилагъэм, 
шъори шъошIэ, зезгъэукIыхьащтэп. Илъэсым къехъугъэшъ, 
Тыркуем шъукъыситыгъ ыIозэ, Урысыем адыгэ шъолъырым пытапIэхэр решIыхьэ, къетIысхьэ. Тытыркоп, тыркумэ 
тыряеп ятэIошъ, Эдирнэ къалэм щашIыгъэ Тыркуе-Урысые 
зэзэгъыныгъэ тхылъыпIэр къытагъэлъэгъу. Зыми тыриеп, 
тыриенэу тыфаеп, шъощ фэдэу тэри тыцIыф лъэпкъышъ, 
тызэгъунэгъущт, тызэшIущт тэIошъ, тыкъырадзэрэп, дэгу 
зашIы. Дэгум ыIонрэ ышIэнрэ егъоты зэраIоу, зыфаер 
адыгэ чIыгум решIыхьэ. ШъушIэрэр тэрэзэп зятэIом, 

--- Page 134 ---

Шъэбэжъ пытапIэм тес къэзэкъмэ шапсыгъэ чылэгъуищ 
тырагъэстыкIыгъ, тэри Iашэ апэдгъохын фаеу хъугъэ. 
Шапсыгъэмэ язакъоп ар къызэрашIагъэр, МыекъуапэкIи 
абдзахэмэ къякIугъэх, убых хынэпкъи, талъэныкъо 
нэтыхъое, шапсыгъэ хынэпкъи якъухьэхэр Iутых. Сыд тиамал тIони тызэупчIыжьынэу мы хасэмкIэ непэ тыкъызэрэугъоигъ. Ау тиIо зэхэтлъхьаным ыпэкIэ зы упчIэ шъуапашъхьэ къисэгъэуцо. Ащ джэуап кIыхьэ ищыкIагъэп. Тыхэта 
тэ, сышъоупчIы, тытыркуа?
- Тытыркоп! - Адэгумэ тIуакIэр адыгэ макъэм зэтыриIэтыкIыгъ.
- Адэ, ащыгъум, джыри сышъоупчIы, тыхэта тэ, тынэтыхъуая, тышапсыгъа, тыабдзаха, тыубыха, тыбжъэдыгъуа, 
тыкIэмгуя, тымэхъоша, тыбэслъыныя, тыкъэбэртая?
- Тыадыг! - джыри адыгэ макъэм нахь лъэшэу зипхъотагъ, джэрпэджэжьым тхышъхьи, тIуакIи, мэзи къызэпигъэджэжьыгъ.
- Аущтэу шъоIомэ, хасэ, тиамал тежъугъэус, шъуишIошI къешъуIуалI. Зэдатштэрэм тэгъэпсыкIыгъэу 
тызекIощт, зы щэрэчыкIэ тыблэмыкIынэу пщы гущыIэ 
шъосэты.
Хасэм къекIолIагъэмэ бэрэ Сэфэрбый зэрагъэжагъэп. 
КIымэфэ чъыIэр е агу илъ теубытагъэр арыщтын къызхэкIыщтыгъэр, къэгущыIэрэмэ ягущыIэ зырагъэукIыхьэщтыгъэп. 
КъэгущыIагъэхэ нэбгырибгъумкIэ хасэм иIо зыдигъэзэщтыр 
къэшIэгъоягъ: нэбгыритфым адыгэчIыр къэтыухъумэщт 
аIуагъ, адыриплIым щыщэу зым урысмэ яшIухэмэ нахьышIоу 
ылъэгъугъ, щыр адыгэмэ къяхъулIэрэр зэрэтхьамыкIагъом 
тегущыIагъэх нахь, мыр тшIэн фае аIоу зы бгъу зашIыгъэп. 
Аужрэ гущыIэхэр зымыштэхэрэр къахэкуукIыгъэх. Ау 
хэти ежь ишIошI, иакъыл зэрэтефэу мэпсэу ыIуи, Сэфэрбый ыгъэIэсагъэх, Iэжагъэ къызхагъэфэнэу ялъэIугъ.
КъэгущыIэрэм пэпчъ къыIорэм купкI хэмылъэу, 
дэмыштэми, зыгорэм урегъэгупшысэ. Ар Хьаджэмыкъо 
Аслъанбэчи, Бэрзэдж Джырандыкъуи агукIэ хагъэунэфыкIыгъ. Апэрэ нэбгырибгъум фэмыдэу ахэмэ ауж къакIэлъыкIогъэ нэбгыриблымэ яIо зэтефагъэ, апэрэ нэбгыритф 
зэдегъаштэмэ агу къигущыIыкIыгъэх. КъэгущыIэрэм язи 
Тыркуем иадыгэ "тыкIэ" ышIошъ хъурэп, къырагъэкIурэп, 
ашIощхэн. Адыгэ Iофыр зыщызэрахьагъэр Тыркуер арышъ, 
урысмэ ятхылъыпIэ ишъыпкъапIэ зэрагъэшIэнэу Истамбул 

--- Page 135 ---

лIыкIо Iофтэгъэн фае аIо. Хьагъур Нурмыхьамэти мыры 
игущыIэ къызэриухыжьрэр:
- Ар зыпшъэ ифэнэу сшIэрэр Занэ Сэфэрбый зиусхьаныр ары, ащ адыгэ лIыкIокIэ ыцIэ къесэIо. Ежь къыхихрэ 
гъуситIур дэтэштэ.
КъэгущыIагъэ пэпчъ къаIуагъэм, ухэгущыIэжьмэ зи 
къызэримыкIыщтыр хасэм изэдегъэштакIэкIэ Сэфэрбый 
къыгурыIуагъ. Тэрышъ къезыхьыжьагъэр, ыIуагъ, сыд 
тшIэн, сыдым тыфит, Тхьэм къыттырилъхьагъэр тихьылъэ. 
Хьаджэмыкъоми, Бэрзэджыми афыреплъэкIыгъ, джа 
дэдэр анэгу кIилъэгъуагъ.
- Аущтэу шъоIомэ, хасэ...- Сэфэрбый къызщиIуагъэм, 
адыкIэ IуагъэкIотыгъагъэ фэкъолIмэ ащыщ горэ къахэкIыгъ.
- Зиусхьан,- къыIуагъ Быраут щыщ Батыр фэкъолIым,- 
емыкIу сфэмылъэгъу, упчIэ фысиI. Ори ары, Некрас Тим, 
адыгэ Iофмэ адезыгъаштэу,- зэрэурыс лъэпкъыр ащкIэ 
зэрэфигъэунэфрэм уригъэгуцафэу,- мыщ чанэу къыщыгущыIагъэмэ ори уащыщ. ТIуми шъукъохэр урысыдзэм 
хэтых. Щэрихьат зэо лъагъом шъущызэпэкIафэмэ, сыдэущтэу шъуичатэхэр зэпэшъуIэтыщтых? - зэкIакIуи, фэкъолIыр, мыгузэжъуахэу, къызхэкIыгъэмэ ахэуцожьыгъ.
Хасэр къэзэрэгъэбырсырыгъ. Зыгу къеуагъи, гушIуагъи, щхыпцIыгъи, зызыушъэфыгъи къахэкIыгъ. Некрас 
Тимэ къыфадзыгъэр шIошъхьакIоу онэгум зыридзи, зыхэтмэ ахэчъыгъ:
- Сы, Батыр фэкъолIыр, сыкъызыфэушъхьакIурэр!.. 
СкъокIэ сэщ нахьи о ул нахь узэу ара!.. УлIмэ, зэ моу 
утыгум къихь!..
Юсыф-ефэндыр щхыпцIыгъэ нахь, Некрас Тимэрэ Зан 
Сэфэрбыйрэ къафадзыгъэм, хасэм къыздэкIогъэ Некрасым ичылэ ДэхапIэ щыщба, ыгъэгумэкIыгъэп.
- Тим, умыхъыжъ! - Iэ пхъотагъэкIэ Сэфэрбый зыхэтмэ ахэкIыгъ.- Iэнтэгъупэм уецэкъэжькIэ унэсыжьынэп, 
къытаIуагъэр тфэшъуаш!.. Батыр фэкъолIыр хъыжъэгъащэкIэ сенэгуе. Ау зыхъурэм, ар Iоф шъхьаф... Джы Занэ 
Сэфэрбый Мыхьамчэрыекъор адыгэ Iоф тырку-урыс 
къэрар тхылъыпIэм ишъыпкъапIэ къызэригъэшIэнэу Хьагъур 
Нурмыхьамэтрэ Трам фэкъолIымрэ игъусэу Тыркум 
Истамбул зэрэшъуIофтэрэр къырытшIынэу шъуIэ тэжъугъэлъэгъу.
Зы нэбгырэ къэмынэу зэкIэми аIэ къызэдаIэтыгъ.

--- Page 136 ---

Занэ Сэфэрбый зэрэмыгугъагъэу Iофыр къычIэкIыгъ.
Шапсыгъэ хасэм ыпшъэ къырилъхьагъэр мэфэ реным, 
чэщри пыдзэжьыгъэу, егупшысагъэкIи Сэфэрбый къыфэугупшысыныеп. Узэмыжэн Iаджи дунаим хэхъухьэ, ау мыщ 
фэдэ дэдэу Iофым зыкъызэпыригъэзэни, ышъхьэ къеожьыныр ышIагъэп.
Адыгэ зэхэтыкIэр, Сэфэрбый ыIуагъ, гъогу зыщытехьащт мафэм, гъэшIэгъонэу зэхэлъы. Зэрэхъури умышIэу 
загъорэ лъэныкъогъазэ мэхъу. Зэхэбэнэнхэшъ, зэпеохэмэ-къызэпеожьхэзэ, гъунэм нэзэрэгъэсынхи, 
еуцолIэжьыщтых. Нахьыбэмэ зытыраубытэкIэ, екIодылIэнхэу арэшI фаеми, фызэкIэкIощтхэп. Джа дэдэр зымафи 
хасэм къыщытэхъулIагъ. Аущтэу шъуIуагъэмэ, гущыIэ 
шъостыгъэ. Тыркуеми сыкIон, тхылъыпIэу зыфэшъуIуагъэм 
ишъыпкъапIи къызэзгъэшIэн, фэдэ къабзэ къытырязгъэхыни, сIэшъхьитIукIэ къышъуфэсхьын, ишIуагъэ къышъокIынэп нахь. Муары, урысыбзэкIэ ар дэдэр сиунэ илъ. 
Пщыхэми, муртазыкъхэми, фэкъолIхэми язгъэлъэгъугъ, 
аIашъхьэкIэ зэпырагъэзагъ, дагъэзыягъ, рагъэзыхыгъ. 
Хасэми сакъыщыфеджагъ, ашIошъ хъугъэп. КIо, сыдэу 
тшIын, тимышIэныгъэ шъхьэгъэузыбэ къытфехьы. СэркIэ 
ащ хэлъ щыIэп, ар тиушъхьагъоу Тыркур джыри зэ къызэдгъэлъэгъун, ау ар тIомэ, тимыIофмэ тапылъзэ, адыгэ 
Iофым иуахътэ тIэкIэкIын, тыкIэхьажьынэп.
Сэфэрбый джэхашъом тет гъогу пхъонтитIоу тыгъуасэ 
нэс Бабурэ къыгъэхьазырыгъэм зеплъым, хэщэтыкIыгъ. 
Адыгэ Iоф плъыр-стырыр адыгэ чIыгум къыринэу зыми 
имыщыкIэгъэ хымэ тырку гъогу чыжьэм зэрэтехьэрэм ыгу 
къыпиIонтIыкIыгъ. Шъузри ыдэжь къызфычIэмыхьэрэр 
сшIэрэп ыIуи, Сэфэрбый тыжьын сыхьатыр джыбэм къырихыгъэ къодыеу, Бабурэ гъэкIэрэкIэгъаеу унэм къихьагъ.
- Сыд, ТIарикъмэ япхъу, сыдэу зыкъэбгъэкIэрэкIагъа!..- Сэфэрбый шъузым итеплъэ ыгъэшIагъоу есэмэркъэугъ, IугушIуагъ.
- ЛIыр гъогу зытэхьэрэм, узэрилъэгъоу ынэгу укIэтыщт 
аIо,- къесэмэркъэужьыгъ.- Сыда, хъущтба?..
- Сыд пае мыхъун. Боу дэгъу, боу дахэ, дарие джанэри 
къыокIу, Бабур. Ау сыгу римыхьрэр къыосIон.
- Сыд, Сэфэрбый?..- Бабурэ къызэкIэщтагъ, зыпыплъыхьажьыгъ.- Къысфэгъэгъу, угу емыIун къысэплъэгъулIагъэмэ...

--- Page 137 ---

- ЕгъашIэм Тыркуем сыкъэтыщт пIонэу мо пхъонтэшхуитIур зыдэсэогъаштэ...- Сэфэрбый шъузым нэшIукIэ 
есэмэркъэузэ, тырку гъогум техьанэу къэтэджыгъ.
II
Юсыф-ефэндыр ыныбжьыкIэ жъы пIонэуи кIалэ пIонэуи 
щытэп. КъыгъэшIэгъэ илъэс шъэныкъом нахьыбэр хымэ 
хэгъэгумэ щарихыгъ. Илъэс пшIыкIутIум итэу Абдзахэ икIи, 
Къырым медрысым щеджагъ, ащ ыуж Тыркуем щыIагъ. 
Быслъымэн диным пылъ Каир дэт аль-Азхар апшъэрэ 
еджапIэр къызеухым, СириемкIэ зигъази, дунаим ехыжьыгъэмэ КъурIан афигъазэу Шам къалэ илъэс заулэрэ дэсыгъ. 
Унагъуи, джэгъогъуи, ныбджэгъуи иIагъэп. Шъхьэзэкъо 
шыихъэу иджыбачIэ иIэбэжьыным ехъырэхъышэу, зышIуашхэрэр шIомыскъарэу игъашIэ хымэ хэгъэгумэ ащихьыгъ. 
ТыркубзэмкIи, арапыбзэмкIи, нэгъоибзэмкIи, урысыбзэмкIи Iазэ.
Илъэс тIокIитIум зехьэм, Абдзахэ къыгъэзэжьыгъ. 
ЗекIо-къэкIухьэм хэтыфэкIэ яти, яни, ышнахьыжъи шъорэкI 
илъэсым лIагъэх. ДэхапIэ къызыдэхьажьми, зы пхъуантэ 
щэхъу ыIыгъыгъэп. Пхъуантэм дэлъыр джы къызнэсыгъэм 
цIыф ышIэрэп, ары пакIошъ, ежь фэдэу гъунэгъу чылэм 
пшъэшъэжъ шъхьэзакъоу къырищыгъэр, илъэс пчъагъэ 
хъугъэшъ зыкIыгъур, нэ закъокIи дигъэплъагъэп. Ыпшъэ 
илъ дыухьэм IункIыбзэр шIохэлъэу къыздырехьакIы. 
Пхъуан тэм КъурIанхэр, Читапхэр, пегъэмбарым игупшысэхэр дэлъхэшъ, цIыфынэ дэмыплъэнэу, утетIысхьэ мыхъунэу 
шъузыр ригъэсагъ. Ежь Юсыф-ефэндыри - зэ хьэдагъэ, 
зэ нысащэ, зэ нэчыхьатх - нахьыбэрэм унэм исрэп, зэрэ 
Абдзэхэ кIахэу, шапсыгъапшъэ къуапэр дыхэтыжьэу, 
къегъэгъунэ.
Юсыф-ефэндым изакъоп унэм имысрэр, ишъуз 
Хьаджхъанри ары. КъурIаныбзэ дыухьэ заулэ ефэндым 
ригъэшIагъэшъ, бзылъфыгъэ хьадэгъэпскIэу лIагъэ зиIэмэ 
зэIэпахы.
УнэмкIэ гъучI пIокIэ гъожь зытебзэгъэ пхъуантэм нэмыкI 
Юсыф-ефэндыр зыфэгумэкIын иIэп. Тхьэр къегоуагъэми 
ышIэрэп, илъэсибгъу хъугъэшъ унагъо зишIагъэр, ыцIэ 
репIожьынэу нэбгыритIуми сабый къапыфагъэп, джы нэс 

--- Page 138 ---

зымыхъугъэкIэ илъэс шъэныкъо блэкIыгъэм къыхьыжьынэпщтын, Хьаджхъани ныбжьыкIэ ыуж къызэринэрэр макIэ.
Непэ Юсыф-ефэндым изакъу. Хьаджхъани гъунэгъу 
чылэм хьадэгъэпскIы ащагъ. Зыми уимыгъэгумэкIэу унэм 
уизакъоу укъинэныр дэгъу, ыIуагъ Юсыф-ефэндым, 
ипIэкIор натIэ дэжь щыт пхъуантэми нэшIукIэ еплъыгъ. 
Алахьым ишыкуркIэ непэ пчэдыжь гупсэф. Пхъуантэм 
дэлъхэри зэзгъэзэфэн, жьы тIэкIуи акIэзгъэун. Дэгъу мэлыбылым сIоу шъузым зэрэдесымыгъэштэгъагъэр. Былым 
пIыгъыныр, ифэIо-фашIэхэр ебгъэгъотыныр мыдэ щыIа? 
ТыкIэшIагъэу непэрэзымафэм тыхэтыщтыгъэ. СэркIэ 
шыонэзэтелъым иIыгъыни ерагъ...
Пхъонташъхьэр къызэрэзэтырихыщтым нахь гушIуагъо 
имыIэу, Юсыф-ефэндыр Iанэм къыпэтэджыкIыжьыгъ, ыIэ 
къэбзэ-лъабзэу ытхьакIыгъ. Унапчъэм хьалъкъыр ригъачъи, 
фэсакъыпэзэ лъэгонджэмышъхьэкIэ пхъуантэм 
кIэрытIысхьагъ, ыIэгушъо шъабэ ригъэчъагъ. ГукIэ къыкIащтэу къызэплъэкIыгъ, шъхьаныгъупчъэ пэIухъор ыгъэтэрэзыжьыгъ. Пхъуантэр зыкIэрыт унэкIыб лъапсэм 
кIэрыпхэгъэ хьэм игупсэфыкIэ ыгу римыхьэу дэIуагъэ, 
еджагъ:
- Мышъыд! Ошъхьаукъэмэ сшIэрэп!..
Хьэм зыкъипхъуати, ылъэкъошхохэр шъхьаныгъупчъэ 
лъапсэм егъэкъугъэу, ыжи зэтекъыгъэу, ыцэ гъожьмэ 
Iупсыр къадэчъэу, унэм къиплъагъ. "Гъыр-гъыргъ" макъэм 
шъхьаныгъупчъэ апчыр ыгъэкIэзэзыгъ.
- Ормэ Iофэп. Сэры, Мышъыд, сэры. Джы теплъын 
уиплъырыгъэ зыфэдэм,- Юсыф-ефэндым пхъонташъхьэр 
къызэтыригъэпкIыгъ. "КIыргъ-сыргъ" макъэм хьэм зыкъыригъэпхъотагъ, хьакъумэ шъхьаныгъупчъэ лъапсэм ецакъэ зэ, унэм къыIубэнагъэм едэхэшIагъ:
- Тхьауегъэпсэу, Мышъыд. Сэры ар, сэры.
Пхъуантэм тхылъыпIэ, гъучI, щыгъын бгъотэрымэр 
къыдэугъ. Ау Юсыф-ефэндым ар шIоIэшIоу, зыIуищэрэр 
шIомакIэба уигъаIоу, заулэрэ пхъуантэм кIэрысыгъ. ЕтIанэ 
КъурIанымрэ Читапымрэ щигъэзыехи, пхъонтачIэм чIэIэбагъ, ыIэ къыIэкIэфэгъэ гъучI такъырмэ къагъэгушIуагъ:
- Мыдэ мыхэр...- дышъэ-тыжьын зэхэлъ ахъщэмэ 
яплъыгъ, жъгъыу макъэри ыIэгушъомэ къачIэIукIыгъ.- 
Мыдэ мыхэр зэрэжъыутэххэр!.. Адэ, сомэ пэпчъ уакъырэщы! Джары, Занэ Сэфэрбый, мылъку зыфаIорэр нахь, 

--- Page 139 ---

сы уизиусхьаныгъэ о къикIрэр!.. Хасэ оIошъ ори зыогъэлIэжьы, фэкъолIхэри огъэбырсырых. СыкIэ уищыкIагъ 
узпылъ Iофыр?! Мыр уиIэмэ, урыси, тыркуи, хьарапи - 
узфэе цIыфыр пIэ илъ!.. Мыр хьарап дышъэ сом, мыдрэр 
тырку дышъэм хэшIыкIыгъ... Мыдрэр?.. Мыр урыс тыжьын 
сом, къолыми, джаурыми пыурэп,- цапэкIэ ецакъэ, иIэшIугъэ зэрегъашIэ пIонэу тIэкIурэ ежэ,- щымыщ хэмылъэу 
тыжьын шъыпкъ, ахэмэ ядышъэ соми джыри къысфэт... 
Сы фэда шъуIуа, нахь псынкIа, нахь онтэгъуа?.. Сы фэдэми, 
Iум-пэм шъумышIы, къышъухэзэгъэщт...
Ардэдэм хьэр къызбгырыугъ, хьакъумэ, зилIыжьмэ-зишхыжьызэ джыри шъхьаныгъупчъэм зыкъыIуидзагъ, 
етIанэ пшъэхъушхор зэридзэзэ, къэлэпчъэжъыемкIэ чъагъэ.
- Хэт ар? - Юсыф-ефэндым псынкIэу пхъонташъхьэр 
тыриIубэжьыгъ.- ЛIагъэ щыIа? Бая, тхьамыкIа?..
Унэм зекIым, Некрас Тимэ къэлэпчъэжъыем Iут:
- Тима сэIо?.. Быяу, Мышъыд, быяу. ЛIагъэ щыIа, Тим?
- Хьа, Юсыф. КIымафэба, унэм уезэщыхьэ,- мэфэ 
заулэ зытешIи, чылэм хиз хъужьыгъэ къэбарэу унэм изымыгъэсышъугъэр ефэндым ыпашъхьэ Тимэ къызщыхигъэщыгъэп,- узэзгъэлъэгъун сIуи, сыкъэкIуагъ.
- Ара? Армэ Iофэп, чылэм гумэкIыгъо дэлъ къысшIошIыгъ... Хъугъэ, Мышъыд, хъугъэ, уигъолъыпIэ екIужь.
- Олахьэ, Юсыф, хьэ чан уищагу дэлъым. Шъуичэу 
къуапэ сыкъынэсыгъагъэп сыкъызешIэм, адэ тыгъужъышъо 
теплъи иIэзы. УзэшIуиутын ащ! Олахьэ, шъуадэжь сыкъызэрэIухьагъэмкIи, шым сызэрэтемысымкIи сыкIэгъожьыгъагъэм. Ар сы шъыу!..
- Адэ, Тим, джырэ фэдэ лъэхъан, къыгъэгъунэн шIагъо щымыIэми, сы тэ, ныомрэ сэрырэ, тиIэр, шъхьэзэкъолъэкъуитIоу, цIыфмэ афатшIэрэр олъэгъу, ущыгъуаз, 
тинасыпэу тигъашIэ къэтэхьы, уищагу хьэ дэлъымэ нахь 
гупсэф. Алахьыр апыкIыжьыгъэу, Iофи адыримыIэжьэу 
бзэджэ куп дунаим тет. Къысфэгъэгъу, уилъэпкъэгъухэри 
зэкIокIыгъапэх, зыми къыубытыжьхэрэп, тызэрапхъо...
- Мыщи, ДэхапIэ, а джэгуалъэхэр къэсыгъэха?
- Хьау. ЗыгорэкIэ къэсхэмэ сэIозы ары. Муары, Бырау ти, Хьаблэжъи зэрапхъуагъэ, Къуматыри къэсыщтых, 
аIуагъ.
- Къэсынэп, ефэнды! - зэхихрэр ыгу зэрэримыхьрэр 
Тимэ ышъо къыхэщыгъ.- Зэхэпхыгъэба Шапсыгъэ хасэм 
щаIуагъэр, унашъоу щашIыгъэр?

--- Page 140 ---

- Зэхэсымыхы мэхъуа, сыщыIагъ, сахэтыгъ. Ори, Тим, 
укъыщыгущыIагъ, укъыщаушъхьакIугъ...- урыс фэкъолIым 
ыкъокIэ зэхихыгъэ къэбарыр къыригъажьэ шIоигъоу, ау 
хэсэ Iофыр апэ ригъэшъэу ефэндым, Iоф зыримыгъэшIы 
фэдэу, къыIуагъ.
- Хьа укъэмылъэгъуагъ адэ?
- Пщыхэр, Тим, шъо зышъулъэгъукIэ, шъунэ зи къыпэIухьажьырэп...
- Ар умыIо, Юсыф-ефэндыр. Ардэдэуи Iофыр 
щытэп...
- НекIо унэм,- ефэндым зэрэригъэлыящэрэр къыгурыIожьи, къэшIэхыгъ.- Сы чъыIэм тызыфыхэтыр, Тим?
Пхъуантэр зэрыт унэрэп Некрас Тимэ зэращагъэр.
- Адырэ сыкъаушъхьакIугъ зыфэпIуагъэр, ефэнды, 
къыбдезгъаштэрэп,- Тимэ зэпырагъэугъэгъэ гущыIэм 
къыпидзэжьыгъ.- Зэхэпхыгъэба Занэ Сэфэрбый ащкIэ 
иджэуапыгъэр? Ау зыхъурэм, ефэнды, сфэмышъуашэ 
къысэхъулIагъэп.
- Чыжьэу сыщытыгъэти, Сэфэрбый иджэуап тэрэзэу 
зэхэсхыгъэп, моу зэ, тхьэм пае, къэIожьэлъ...
- Батыр фэкъолIым сыгу ебгъэрэп, тфэшъуаш! ЗэогъукIэ тIуми тыкъиукIыгъ. Зэо лъагъом шъукъомэ шъуащыIуупIэмэ, чатэр щызэпэшъуIэтышъущта къытиIуагъ.
- Истофырлахь, ар упчIакIэ хъуна?
- Умыхъыжъ, щызэпэтIэтыщт Занэм риIожьыгъ.
- Истофырлахь, исторфырлахь... Ар зэхэсхыгъэп сэ... 
Зэхэпхына, фэкъолIхэр бжьэпчIыгъэм фэдагъэх... Хьаджэмыкъо Аслъанбэчи Бэрзэдж Джырандыкъуи зи къаIуагъэп, 
дунаир зыщыкIодыжьрэ лъэхъаным, истофырлахь, ажэ 
псы дэгъэхъуагъэм фэдагъ, мощ фэдиз зичыжьэгъэ чIыр 
къызфызэпачыгъэр сшIэрэп нахь.
- Ар умыIо, ефэнды. Разэхэу, тикъабыли якъабылэу 
къыздикIыгъэм тIуми агъэзэжьыгъ. СшъхьэкIэ сыщыгъуаз, 
яIани садыпэсыгъ, аIуагъэри зэхэсхыгъэ, Бэрзэдж Джырандыкъо зыгъэкIотэжьыгъэ фэкъолIми сащыщыгъ.
Юсыф-ефэндыр Некрас Тимэ нахь фэсакъэу, ыIу 
дахьэу регъажьэ. Шапсыгъэ хасэм щыхъурэр, ары пакIошъ, 
хьэкIэ Iанэм, гъогу гъэкIотэжьым щаIуагъэр зышIэрэр 
ичылэ дэсэу ежь къэбар лъыхъо хьэдагъэмэ, нысащэмэ, 
нэчыхьатхымэ ахэт. Сыдэу мыр ыгу къэмыкIыгъа? Тэ пхъа тэ тызщыпамыхьрэм, кIо джары адыгэхэр зэрэщытхэр, 
джаурхэкIым шъхьакIафэ щыфашIы. Ышъхьэ агъэлъапIэ, 

--- Page 141 ---

агъэпагэ, ежь зызэрэшIомышIэу зыщагъэхъужьы. Олахьэ, 
ежь зыщыщ шъыпкъэхэм ар къыпфамышIэн! Зыгорэ 
къыпфашIэнэу уязэгъыгъэми, аIэ папIытIыкIыжьмэ, пашхыкIыжьзэ къыпфашIэ... Плъэгъурэба мыщ зызэришIрэр, 
ыIохэрэр? УмышIэмэ, ежь изакъоу адыгэчIыр къыфэнэжьыгъэу, ятэ къыкIэныжьыгъэ фэдэу зешIы. Урысмэ алъапэ 
адыгэчIым къыраримыгъэдзэнэу мыукIытэу сапашъхьэ 
къыщеIо. Олахьэ зы чатэ пкъорэ орырэ зэпэшъумыIэтын! 
Унэ ипкIыжьыщта, зыгорэ пIон фаешъы, оIо. Сэ сикIалэп, 
о уикIал къызхэкIыгъэмэ ахэлъэдэжьыгъэр!.. Адырэ 
Сэфэрбыйкъор? О пкъо нахьи нахьышIуа Къэрбатыр?.. 
Ары, ары, джа ппхъу лъэпэтIые-кIэпэтIыер зыIубдзэнэу 
ухьисап Къэрбатыр ары. Зы пчыхьэ ионэш уишышIоIу, 
нэмыкI шитIуи къыготыжьэу, епхыгъагъи?.. Ахэр тымышIэкIэ 
умыгугъ. ЕтIани шъуитIо, Занэмрэ орырэ, хэсэ пашъхьэм 
зыгорэ щышъоIожьы!.. Ы-ы, Iиман зимыIэ лъэпкъ, мыхэри!..
- Адэ, Тим, урысмэ тязэощт зыфаIорэр шъыпкъэна?
- Ащ Iо хэлъыжьэп, ефэнды.
- Шапсыгъэ, Нэтыхъое закъокIэ ащ хэпшIыхьан щыIэп.
- Сы ахэмэ зыкIязэкъощтыр? Убыххэр, бжъэдыгъухэр?
- Ахэри шапсыгъэмэ, нэтыхъуаемэ къагоуцощтха?
- Ащ Iо хэлъыжьэп, ефэнды. КIэмгуехэри, бэслъыныехэри ары.
- Абдзахэхэр?.. Абдзахэмэ ягугъу къэпшIыгъэп.
- Сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, абдзахэхэри агоуцощтых. Оры, ефэнды, оры? УичIыгу птырахэу, уиунэ зэрапхъо хъумэ, ущысыщта?
- Зыгорэм ар ышIэми, я си Алахь, унэшIу къысщыф, 
сэ ар сфэшIэшъунэп. Хьа, Тим, нэмыкIмэ ялыягъэу ащ 
фэдашъо къыстеошта? Зыгорэм фидэхэщтми, сыбыслъымэнба, Алахь зизакъоу цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэм ар къысфидэнэп. Ащ тырымыгъэгущыI, тшъхьи 
къитэмыгъэгъахь. Ярэби, Тим, лъэшэу сегъапэ, мы Занэ 
Сэфэрбый хэсэ IофкIэ зыдагъэкIогъэ Тыркуем адыгэ тхьамыкIэмэ сэбэп афэхъунэу зы тхылъыпIэ нэмыIэми къырихына шъуIуа? - Юсыф-ефэндыр нэмыкI упчIэ-гупшысэм 
техьагъ, тIэкIу тыригъашIи, хьылъэу хэщэтыкIзэ, къыпигъэхъожьыгъ.- ТхылъыпIэ къэрар закъора мор зичыжьэгъэ 
Тыркум зыфэкIуагъэр? Аферым, адыгэ Iоф Iори а лIым 
зигъэлIэжьыщт.
Некрас Тимэ щхыгъэ.

--- Page 142 ---

- Сы, Тим, узфэщхырэр? Мыхъун къэсIуагъа?
- Хьау, ефэнды, хьау. Шапсыгъэмэ ямышIэныгъ 
сызфэщхрэр. Тэ шапсыгъэхэр абдзэхэ пхъэцкIэ къытэджэх, 
ежьмэ зэраIоу, ар зитэфабгъор ежьхэр ары. Шапсыгъэ 
плъыжь цIыкIумэ хасэм зыфаIогъэ тхылъыр Занэ Сэфэрбый 
иунэ илъ. СшъхьэкIэ, сынитIукIэ слъэгъугъэ.
- Адэ сы бетэмалмэ лIыр зыфырафыжьагъэр?
- Ар джаурыбзэкIэ тхыгъэ, зы лъэныкъо гъэзэгъу 
аIуагъ. Тырку лъэныкъомкIэ щыIэри бгъу шъхьафзы, ари 
къегъэгъусэжь аIо. Занэ Сэфэрбый зыщыщ нэтыхъуаемэ 
афэдэу делэп. Тхылъым икъыдэхын нэмыкI Iофхэри дигъэцэкIэщт.
- Сы фэдэх, мышъэфмэ? - зэхихыгъэм Юсыф-ефэндыр дэгузэжъуагъэми, зыкъишIэжьэу, джау сыдми 
еупчIыгъ.
- ИшъыпкъапIэ сшIапэрэп, джау гущыIэ цыпэр, урымыгущыI, Тхьэр осэгъэлъэIу, Бэрзэдж Джырандыкъо риIоу 
зэхэсхыгъэ,- Некрас Тимэ ымакъэ нахь шъабэ къэхъугъ.
- Ары, Алахьыр сишыхьат, сырыгущыIэнэп. Сыадыгэба, сыбыслъымэнба адыгэ Iофыр зэщызгъакъоу!.. Адэ 
ары, къызгурэIо, Тим, къызгурэIо.
- Ары, ефэндыр, ары,- Тимэ джыри ефэндым нахь 
цыхьэ зэрэфишIырэр ымакъэ къыхэщыгъ,- Алахьыр зы, 
тизакъоу Алахьым терэмышI, инджылызхэмрэ францызхэмрэ къыдгоуцогъагъэхэмэ, щынагъо щыIагъэп. 
Тыркухэри агукIэ къыдгомыуцонхэу щытхэп. АчIыпIэ 
зигъэуцу, уизыутрэм гушIу фыуиIэжьыщтэп!..
- Ар шъыпкъэ, Тим. Ащ нахь шъыпкъэ пIожьынэп... 
ЗэрэхъурэмкIэ, Тим, Сэфэрбый инджылызмэ, фарцызмэ 
ялIыкIомэ заIуигъэкIэщт. А-янасын аущтэу адыгэ Iофыр 
хъугъагъэмэ дэгъугъэ. Ащ нахь псапэ Занэ Сэфэрбый 
адыгэхэмкIэ ышIэжьынэп... Адэ ары... Олахьэ, Тим, сыгу 
къеуагъэм, сшъхьэкIэ къысэхъулIагъэу къысщыхъугъ 
Руфат иурысыдзэ хэхьакIэ... Ашъыу, ар Iофа, урысыдзэм 
адыгэ Iаджи хэхьагъ, хэкIыжьыгъ, имыжыкъыпхъу къэщакI 
мыхъунэу ышIагъэр!.. Олахьэ, Тим, Алахь зизакъом, ащ 
уфэшъыпкъ, гукIэгъу къыпфишIын, пкъо пшъхьэ къышIуиупкIыгъэм!..- Юсыф-ефэндыр ошIэ-дэмышIэу Тимэ емыпIэскIун, джыри зэ ыл ымыгъэузын фэлъэкIыгъэп.- А-яна сын, ащ ышIагъэр!..

--- Page 143 ---

Некрас Тимэ хьылъэу хэгурымыкIыгъ, тIэкIурэ зыщэс 
уж, джыри зэ хэщэтыкIи, къыIуагъ:
- Адэ сы пшIэн, ефэнды, Алахь зизакъом тыкъызэхишIыкIын, махъшэм тесми хьэр ецакъэ аIо...
Юсыф-ефэндым иунэ щаIуагъэр, зы гущыIэ хэмызэу, 
арапыбзэкIэ тхыгъэу мэфитфыкIэ Екатеринодар нэсыгъ. 
ТхьамафэкIэ Тифлис, Паскевич инэрал-фельдмаршалым 
рахьылIагъ. Занэ Сэфэрбый гъусэхэр иIэу Тыркуем ылъапэ 
зыридзагъэм мэфих тешIагъэу джа тхылъыпIэ дэдэр Бытырбыф, Николай Павлович урыс пачъыхьэм ыпашъхьэ 
ралъхьагъ.
Ащ ыуж Занэ СэфэрбыйкIэ урыс пачъыхьэм иунашъоу 
Тыркуем ахьрэр Одессэ къынагъэсыгъ, апэрэ къухьэу 
IукIыгъэм хым зэпырырагъэщи, Истамбул дэс урыс лIыкIом 
IуагъэкIагъ. ЯтIонэрэ мафэм адыгэмэ ялIыкIо еплъыкIэу 
фыряIэр къизыIотыкIырэ елбэт тхылъыпIэр Махьмуд султIаным IэкIагъэхьагъ.
Джа мэфэ дэдэм пачъыхьэм ыцIэкIэ Бытырбыф тхылъыпIэ къикIи, Анапэ къэсыгъ. Вышеславцев инэралым къызыфычIахьэм, къыдэкIыщт къэбарым елбэт мэхьанэ зэриIэр 
къышIагъ. Мыщ фэдэ тхылъыпIэмэ яIэ гъогур - Бытырбыф, 
Тифлис, Шэнткъалэ, Екатеринодар, Анап. Сыдэущтэу 
хъура? ЗанкIэу къыфэкIуагъа? ЗыгорэкIэ хэукъуагъэхэмэ 
шIэ?
Вышеславцевыр тхылъыпIэм шъхьащыгупшысыкIыгъ: 
Iофхэр зэкIэ дэгъоу макIох, ыIэмычIэ къыралъхьэгъэ дзэм 
гъомылэ иI, кIымэфэ щыгъын фабэ щыкIэрэп, шымэ ашхын 
мэкъур мыбжыхьэ тыугъоигъэ. Адыгэхэр армэ, зядгъэшIэжьэу тазыжэхэкIотэ уж, хасэ зэрашIыгъэр ары умыIощтмэ, дгъэIэсагъэх. Зэ моу кIым къызэрэкIиутэу бырсырыщтхэмэ, зэIукIэхэр ашIыщтхэмэ, къытэзэощтхэмэ 
ядгъэ лъэгъущт. Ахэр зэрэбгъэIэсэнэу сшIэрэр пцэшIуащ, 
сэшхуап!.. Плъэгъурэба Занэм ышIэхэрэр? Ыкъо тидзэ хэт 
пэтзэ, къытэзэощт фэкъолI хасэ зэхещэ, Iофы зыригъэшIэу 
Тыркуем макIо. Фэшъуашэр есшIагъ ащ ыкъо, Паскевич 
инэрал-фельдмаршалым фэзгъэхьыгъэм иджэуап къызэрэситэу, итэмэтелъхэр тестхъыщтых!.. Адырэ урыс-адыгэ 
Некрасри ары!.. Тидзэ шъэфхэр зэрагъэшIэнэу ахэр къызэрэткIэкIадзагъэм уемыхъырэхъышэжь.

--- Page 144 ---

Вышеславцев инэралым зыкъишIэжьи, тхылъыпIэ плIэмыер зэтыричыгъ, мыщ фэдэ унашъо ит: "Урысые пачъыхьэм ыцIэкIэ нэтыхъоепщэу Занэ Къэрбатыр Сэфэрбый 
ыкъом штабс-капитан цIэр фэтэшIы, макъэ къышъодгъэIуфэ 
адыгэ шъолъырым мамыр ижъугъэлъ". ПсынкIэу Вышеславцевым пчъэ кIыбым Iут забытыр унэм къычIищагъ:
- ДгъэтIысыгъэхэ Занэмрэ Некрасымрэ елбэтэу къэшъутIупщыжьых. Штабс-капитаныр, ары, ары,- пачъыхьэм 
итхылъыпIэ тхьапэ ригъэлъэгъузэ,- сыхэукъуагъэп, Занэр 
садэжь къысфашъущ, Некрасыр, дзэм къулыкъу щишIэнэу, 
жъугъэкIожь!..
III
Къухьэр джыри нэпкъым Iууцогъагъэп пчыхьэшъхьэпэ 
мэкъэ зэщымыщ пчъагъэкIэ Истамбул адыгэ лIыкIомэ 
къазыпэгъокIым. Къэлэ нэпкъым къытеIукIрэ макъэмэ 
уахэдэIуагъэкIэ къыбгурыIонэу щытэп. ЦIыф жъот макъэр, 
къухьэ быу макъэр, щыд кIый макъэр жьым щызэбгырэтэкъу. Азэнаджэ макъэхэри ахэмэ акIыIужьых.
Сэфэрбый Тыркуем ищыпэ къакIоп шъхьакIэ, игъусэхэ 
Нурмыхьамэтрэ Трамрэ къяхъулIагъэри къапыщылъри 
амышIэу, гукIэ тIэкIу щтэуIухэу нэмыкI дунай хэфагъэх. 
Нэплъэгъум кIэтыр ашIогъэшIэгъон къодыекIэ арэп, раIолIэщтымрэ рапэсыщтымрэ ашIэрэп. Сэфэрбый ары джыдэдэм 
ахэмэ ятхьэри, ятэри, ящынэгъо тещыпIэри. Амал иIэу 
зиусхьаным ыуж зыкъырагъэнэщтэп, ащ ышъхьэпхэтыку 
зашIокIодыкIэ, къызхэфагъэмэ абзэ умышIэу, ягъэпсыкIэ-шIыкIэхэм уащымыгъуазэу, IэнтIрэхъо шъыпкъэу 
уакъыхэнэщт.
Хьагъур Нурмыхьамэт уезэгъыщт. Ащ нахь зыкъишIэжьэу регъажьэ. Янэ Акозэ къыIотэжьыщтыгъэхэмрэ 
ылъэгъухэрэмрэ зэтефэх. Ежь мыхъуми нэбгырэшхуитIу 
игъус. Янэ пшъэшъэжъые закъоу къахьыгъагъ, ятэ Моси 
гъусэнчъэу, зыдакIорэми щымыгъуазэу, мы къызхэфэгъэ 
дунэе бырсырышхом къыхихыжьыгъагъ...
Гум илъыр игъусэмэ аримыгъашIэу Трам гугъэпIэ-гумэкIым хэтыгъ. Тырку нэпкъыр къызэлъагъорэп, къухьэм 
зекIыхэрэп ягъунэгъу пшъэшъэжъые Мерэм цIыкIоу илъэс 
щэкIым къехъукIэ узэкIэIэбэжьмэ Тыркуем ращыгъагъэр 
Трам ыгу зилъыгъэр - лIыкIокIэ хасэм ыцIэ къызыщыраIогъагъэ мафэр ары. Ау, шъыпкъэр пIонэу хъумэ, блэкIыгъэ 
илъэс пчъагъэм Мерэм ыгу къэмыкIэу Трамэ зы сыхьати 
къыфифагъэп. Гупшысэр Трам зыпигъэтэкъу шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, къедэIугъэп. Илъэс пчъагъэм къыдэзыкIухьэрэ 
гукъэкIыжь фабэм джыри ыIэпкъы-лъэпкъымэ захигъэтIкIухьагъ: зэгорэм пшъэшъэжъыезэ, зыщыщ ымышIэрэ 
шIулъэгъу гуапэм зэрихьэу ыбгъэгу зыкъычIэзыдзэгъэгъэ 
Мерэм ыпкъы шъабэ тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, блэкIыгъэ 
уахътэхэми афэдэхэу непи ихъулъфыгъэпкъ зэхишIагъ, 
игопэ-кIасэу къыгъэушъэбыгъ... Мерэм игуIакIэрэ игъыкIэрэ джы къызнэсыгъэми Трамэ щыгъупшэрэп. ЩызымыгъэIэжьыхэрэр пшъэшъэжъыем игугъэ къэплъакI. Ау 
илъэс пшIыкIуплIым итыгъэ Трам ущыгугъкIэ сыд амал 
иIагъ? Дахэ къезыIоу, ышъхьэ къытеIабэрэр игугъэпIэгушIуа гъоу зыенчъэ ибэу Къуматыр дэсыгъ, Мерэм зыхэс 
хьаблэм ятэ къыкIэныгъэ бгъэгъэжъ цIыкIур щыриIагъ.
Пчыхьэ горэм, Мерэм янэ дэкIожьыгъагъэти, ягъунэгъу пшъэшъэжъыем пае Трамэ гушIогъагъэ шъхьакIэ, 
зэрэгугъагъэу Iофыр къычIэкIыгъэп. Ты нэпIосыр ымыштэу 
ящэнэрэ мафэм Мерэм ядэжь къэчъэжьыгъ. Зэп, тIоп ты 
нэпIосыр къылъыкIомэ, едэхашIэмэ еубзэзэ ыдэжь зэрищэжьыщтыгъэр, ау нэплъэгъунчъэ зэрэхъоу къыгъэзэжьыщтыгъэ. Ар къэсми янэ зыдэкIожьыгъэ фэкъолIми ипаIо 
Мерэм ипчъэIупэ Трамэ Iуелъагъо, пшъэшъэжъыер зэращэжьрэм ыгу пиIонтIыкIэу загъори акIэлъэплъэ, къызщычъэжьрэ закъор игушIуагъу. Пхъэр фикъутэу, унэм 
фырихьажьэу къызщыхэкIрэри макIэп.
Мерэм къызычъэжьрэм, ты нэпIосым ычIыпIэкIэ джы 
янэ къыкIэлъэкIо, цIэцIэ макъэмрэ гъы макъэмрэ яунэ 
нахьыбэрэ къеIукIы. Зы пчыхьэ горэми зэхехы: "...Армэ 
узхэхьагъэр, хьабзыжъ, гъунэгъу Трам шъэохъу ибэжъымкIэ нэпэтех зыозгъэшIыщтэп, апэрэ тырку щэфакIоу Къуматыр къыдахьэрэм уесщэн!.. Сэри лIы кIыбдэт сиIэ 
сшIоигъу! Усымылъэгъужьы хъумэ, зызгъэпсэфыжьын!.."
Мафэ горэм, тырку щэфакIохэр Къуматыр къыдэхьагъэх заIом, апэ Трам ыгу къэкIыгъэр Мерэм. Гур лъэпэрапэзэ Мерэм унакIэ фэхъугъэ, чылакIэмкIэ Трам зэчъэм, 
зэнэгуещтыгъэр шъыпкъэу къычIэкIыгъ - шыплIэрыхькIэ 
пшъэшъэжъыер Къуматыр дахэу ылъэгъугъ. ЩэфакIомэ 
закIахьэм, "Трам гущ, сямыгъахь!.." Мерэм къеджагъ, 
къамыщыори Трам ытхы къифагъ, шыбгъэми риутыгъ...

--- Page 145 ---

ШъхьакIом Трам ыстэу мэфэ заулэ хэтыгъ. Ащ фэдизым шъэжъыепэ пылъыкIыгъэр иджыбачIэу Мерэм янэ 
иунагъэм къакIомэ ыIоти, ешэщтыгъ. ЗытIо-зыщи ыдэжь 
шъыпкъэм фыкъокIыгъагъ, ау игухэлъ фыкIэхьанымкIэ 
тIэсхъапIэ фимыфэзэ, ыгу цIыкIу жъужьи, ищыIэныгъэ 
шъхьэзэкъо хьылъэ мафэмэ ахэхьажьыгъагъ.
Гъунэгъу пшъэшъэжъыер щызгъэгъупшэн шъхьэтехъо 
зытехъуагъи Трам ынэ къыпэIухьагъэп. Шъхьэзэкъоныгъэ 
щыIакIэр къытекIоу, ыгу илъыр цIыф римыгъашIэу, игупшысэ 
Мерэм хэмыкIэу Трам ишIулъэгъу мыгощ лIыку ехъулIагъ.
Псауа шъуIуа, Трам ыIуагъ, сыд шъуIуа Мерэм 
ищыIакIэр? Алахьым ешI нэмыз-Iумызэу, ынэIу тадэжькIэ 
къэгъэзагъэу зиджэхэшъогу тетыр? Ащ ыпкъырэ ынапэрэ 
язакъоми паIо зыщыгъ гугъу фемылIын ылъэкIынэп... Тэри 
мары шъхьэзэкъо IэнэкIэу дунаим тытет... Слъэгъумэ, мы 
цIыф хьэзэ-уазэмэ зэрахэплъэгъощтыр сшIэрэп нахь, 
къэсшIэжьынба, сыкъишIэжьынба?.. Олахьэ цIыфишъэ 
пчъагъэмэ ахэтми, къэсшIэжьыным, ащ ынэмэ язакъоми! 
Ымакъэ, ищхыкIэ?.. Ары шъхьакIэ, джы къызнэсыгъэм... 
Илъэс макIа тешIагъэр?.. Сыд фэдиз терэшI фаеми, Мерэм 
Мерэмэу къэнэжьы!..
Трам игумэкI къымыгъэлъагъо шIоигъоми, къыхэщы. 
ИгъашIэ кIэшIагъэу къэзыхьрэ фэкъолIым ылъэгъурэ 
цIыфхэр, тэ щишIэна ахэмэ зэрафэрэр, шIокIэракIэх, 
шIоIофынчъэх. Тыд сэIо мыхэр зыдачъэхэрэр? Сыда ахьри? 
Сыда къахьри? О-уи-и, сыдэу дунэе гъэшIэгъон мыр!..
- Ашъыу, мыр хъунэп!..- Трам еIо.
- Сыд угу емыIурэр, Трам фэкъолIыр? - Сэфэрбый 
мэщхы.
- Сыгу емыIурэр, зиусхьан, мы купмэ яIофдэлъынчъагъ.
- Къамзэгу такъэ плъэгъугъа? Iоф щымыIэм, гъомылэ 
щымыIэм зэрефэх.
- Олахьэ, зиусхьан,- Хьагъурыри къахэгущыIагъ,- 
цIыфыбэ мэхьэзэуазэм.
- ГукIодыгъу, шым угосэу уахэтми ерагъ,- Трам 
зыфиIорэм текIыгъэп, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - 
Адырэмэ ялыягъэу тищэ къытпэплъыхьапэх, тпалъэгъуагъэр 
сшIэрэп.
- Адыгэ шъуашэр афэплъыкIрэп,- Сэфэрбый щхыпцIыгъэ,- Тхьаегъэпсэу яIожь адыгэ шъуашэр тфыхэзыхыгъэ тибзылъфыгъэмэ!

--- Page 146 ---

Истамбул дэт анахь мэщытышхом дэжь щыт хьакIэщым 
адыгэ лIыкIохэр къыщыуцугъэх. Пщыр шъхьафэу мыдырэ 
нэбгыритIур зэкIыгъоу унэмэ арытIысхьагъэх. Пчыхьэшъхьашхэ зашI уж, Сэфэрбый игъусэмэ ариIуагъ:
- Джы амдэз тштэнышъ, мэщытым тыкIон, адыгэмэ 
тпшъэ къыралъхьэгъэ Iофыр тызэрэфаеу зэшIутигъэхынэу 
Тхьэм ыпашъхьэ джацы нэмазкIэ тихьан.
Истамбул чэщ мэзахэр шъхьащытыгъ нахь мышIэми, 
Къуматыр урамхэм афэдэу къалэр шIункIыгъэп. Зэпэмыблэгъэ дэдэхэми шэф остыгъэхэр маблэх, урамыбгъу унэ 
шъхьаныгъупчъэхэми нэфынэр къарэпсы. Фаэтон куплIэ 
остыгъэхэри къазыхэхъожьхэкIэ, уздакIорэр плъэгъущт, 
угъощэщтэп.
- Мы тыздакIорэм, Тхьэм иунэ, цIыфыбэ къекIуалIэшъ,- 
мэщытым къызнэсхэм игъусэмэ Сэфэрбый ариIуагъ,- 
зыгорэкIэ зэIэпагъо тыхъумэ, муары, чыжьэп шъуздэкIожьыщт хьакIэщыр.
ХьакIэщым къызщэуцухэ уж Трам гу къызIэпишIыхьажьыгъ шъхьакIэ, нэмазышIэ мин заулэ зычIафэрэ мэщытым 
зычIахьэм, шIуцIэрымэр зытырихырэ хъулъфыгъэ зэхэтмэ 
захаплъэм, ыгу къэкIодыгъап. Истофырлахь, сыд мыр, 
ыIуагъ, сыд дунай тыкъызхэхьагъэр! Мыщ елъытыгъэмэ 
Къуматыр, е-о-ой, сичылэжъ цIыкIу, зыуи арыхэп, дунаим 
тетыхэп пIоми хъущт. Ярэби, урысмэ я Бытырбыфи ина? 
Мощ фэдиз зиинагъэ хэгъэгуитIумэ азыфагу адыгэхэм 
тыдэс. Мор зичъэкIэ-зиплъакIэмэ ущагъэIэнэп, уиIи уимыIи 
птырахын. Урысхэр мыхэмэ затекIуагъэхэкIэ, тэ сыдэущтэу 
тыкъялыжьын? Урысмэ ячылысхэри мыщ фэдэу инха 
шъуIуа?..
Тырку пэIо шъэ пчъагъэхэр Трам ынэмэ къакIаохэу 
джыри Мерэм ыгу къэкIыжьыгъ, ыгу пиIонтIыкIыгъ: е 
Мерэм, Мерэм, сыдэу унасыпынчъ!.. Сыд мыгъом уакъыхехьи мыщ!.. Хэт мыхэмэ ащыщэу е нэмыкIэу унатIэ хъугъэр? Хьауми шъхьэзэкъо-зыенчъэу тадэжькIэ угу къэгъэзагъэу опсэуа?..
- Сыда къыохъулIагъэр сэIо,- Нурмыхьамэт IэнтэгъупэкIэ Трам етIыргугъ,- псынкIэ, нэмазыр рагъэжьэщт. 
Зэхэмыбанэхэзэ тинэмазлыкъ тытэгъэуцу. Мыщ Iаджи 
щыплъэгъущт, Къуматыр е Бастыку пшIошIа тыздэтыр? 
Апэ къифэрэ хэгъэгу цIыкIухэр зэрапхъозэ, плъэгъурэба, 

--- Page 147 ---

ежьмэ заушъагъ, еуцуалIэхэшъ амыупкIэгъэ мэкъур, тэ, 
адыгэмэ, къыташIагъэм фэдэу, нэмыкI хэгъэгу ращэ.
Джащ фэдиз нэмазышIымэ адыгабзэкIэ Тхьэ елъэIоу 
ахэтыгъэр адыгэ тхьамыкIагъом рифыжьэгъэ нэбгырищ. 
Зыр - пщы, адырэр муртазыкъ фэкъолIышIу, ящэнэ рэр - 
фэкъолI къызэрыкIу. Щыми яакъыли, ялIыгъи, ящыIакIи 
зэфэмыдэми, ягухэлъи ягупшыси зы.
Джацы нэмаз ужым щыми хьакIэщым къагъэзэжьыгъ. 
Гъогу кIэкIыр къакIужьыфэ, Тхьэм ыпашъхьэ зэритых 
пIонэу, щым язи зы гущыIэ къыжэдэзыгъэп. Яунэмэ 
зарыхьажьыщтым, Сэфэрбый къыIуагъ:
- НэфлъэшIу шъукъекI, адыгэхэр. Неущ, Тхьэм Iомэ, 
тиIофмэ ауж тихьан.
- Ори нэфлъэшIу укъекI, зиусхьан,- тIуми пщым кIэлъаIожьыгъ.
Сэфэрбый "зиусхьан" зыраIогъэ уж, зыкъызэригъэзэкIыгъ:
- НепэкIэ, сшынахьыкIэхэр, "зиусхьан" гущыIэр 
зыщытэжъугъэгъупш.
Нурмыхьамэти Трами зэплъыгъэх, зэхахыгъэр зыпкъ 
къикIыгъэр зыфахьын ашIагъэп.
- Ары, зыщытэжъугъэгъупш,- Сэфэрбый джыри нахь 
теубытагъэ хэлъэу къыкIиIотыкIыжьыгъ, къыпигъэхъуагъ: - тэ 
щыми гъогу тызэдытэт, зы адыгэ гупшысэ-гумэкIым тызэрищэлIагъ, уасэ шъуфэсымышIэу шапсыгъэ хасэм къышъуфимышIыщтыгъэмэ, тызэдэшэсыныгъэп. Тыадыг, адыгэ 
ны тыкъилъфыгъэшъ, адыгагъэр, нахьыжъыгъэ-нахьыкIэгъэ шъхьэкIэфэныгъэр, мардж хъужьын, зыщытэшъумыгъэгъупш, шъугу шъумыгъэкIоды, сшынахьыкIэх. Тхьэм 
Iомэ, гукIодыгъо щыIэп. Чэщ хъяр къышъокIу.
Сэфэрбый мычъыешъоу бэрэ пIэм хэлъыгъ. Игъусэ 
фэкъолIмэ ариIогъэ гущыIэхэр шъхьэм икIхэрэп. Аущтэу 
адыгэхэмкIэ тызэфыщымытэу, ыIуагъ, непэ тиIоф къикIыщтэп. Адыгэмэ чылэ пэпчъ пщэп, оркъэп, лIэкъолъэшэп, 
фэкъолIышIоп ящыкIагъэр, зыкIыныгъэр ахэзылъхьан 
нэбгыр, нэбгыритIу, нэбгырищ. Зы пащ е нэбгырэ заулэ 
хъурэ зэгурыIожьрэ пащэх ящыкIагъэр. Джа зыкIыныгъэр 
пщымэ анахьи фэкъолIмэ нахь ахэлъ. Икъунба лъэпкъ 
зэтеутыгъэу джы нэс тызэрэщыIагъэр, зы хэгъэгу тымыхъоу, 
нэмыкI хэгъэгу уасэ къытфишIыщтэп. Джары непэ къытэхъулIагъэри къызхэкIыгъэр. ФэкъолIмэ аIорэр шъыпкъэ, 
161
6 Заказ 027

--- Page 148 ---

Къэрбатыр къыздыригъаштэрэп шъхьакIэ, тятэ тхьамыкIэр 
тыркумэ афишIагъэмкIэ хэукъуагъ, фай-фэмыеми непэрэ 
адыгэ Iофым изэкъодзапIэ хъугъэ. Джы тэ ар зэкъотхыжьын 
фае. Сыдэущтэу? Шапсыгъэ закъокIэ адыгэ Iофыр зэшIопхын плъэкIыщтэп. Бэрзэджымрэ Хьаджэмыкъомрэ яIо 
агъэцэкIэжьа шъуIуа? Абдзахэхэр, кIэмгуехэр, бэслъыныехэр? Къэбэртаемэ загъэадыгэ шъхьакIэ, сицыхьэ ателъэп, 
ПшызапшъэкIэ загъази, дгозынхэу хъугъэ. Урыс пачъыхьэмкIэ агу нахь гъэзагъэу сахэплъагъ. Къытэмызэожьыгъохэт?..
Джыри зэ Сэфэрбый Нурмыхьамэтрэ Трамрэ къафигъэзэжьыгъ. ПщыцIэрэ оркъыцIэрэ зэрамыхьрэр ары 
умыIощтмэ, дунаим щалъэгъугъэ шIагъо щымыIэми, адыгэ 
лIы егъэчъэхыгъэ шъыпкъэх. Ахэмэ афэдэ лIы гъэтIылъыгъэ адыгэ лъэпкъ пэпчъ иIагъэмэ, нахь зыкъэтыухъумэн, 
уасэ къызфядгъэшIын тлъэкIыщтыгъэ. Тшъхьэ тыфэбэнэжь 
зыхъукIэ, щэч хэлъэп, ащ фэдэ лIыхэр адыгэмэ къытхэтэджэщтых. ЩыIакIэр зы чIыпIэ итрэп, тятэ тхьамыкIэм 
ыIощтыгъ. Тыдзэрэ лъэбэкъум ихьылъэ узщымыгъозэ 
Iофыгъо къыпэтэджы. Е-о-ой, шапсыгъэхэр, сиунэ илъ 
урыс тхылъыпIэр зы бгъу лъэныкъу шъуIуи, къишъудзагъэп 
шъхьакIэ, тырку тхылъыпIэри неущ нахьрэ уахътэ тесымыгъашIэу къышъуфэзгъотыщт. ЕтIани арэп Iофыр зэлъытыгъэр, инджылыз, француз лIыкIохэу мыщ дэсмэ заIузгъэкIэщт, сыкъэзышIэхэри щыIэх. СултIан Махьмудэм зыIусымыгъакIэ хъущтэп, ары зэкIэми анахь Iофыр. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ узгъэтIысыгъэм ищынагъо уфэсакъэу 
нэшIукIэ уеплъыми угу шIу филъыщтэп. Ар дгъэфедэмэ, 
шхончи, пцэшIуащи, гыни, топи едгъотылIэщт. Адырэ 
инджылыз-французми урысмэ ашъхьэ къызэраIэтрэр, 
къыблэ лъэныкъомкIи къохьэпIэ хэгъэгухэмкIи зызэрэщагъэпытэрэр агу еIущтэп, нэмыцхэми, австрэ-венгрэхэми, 
полякмэ ягугъу сшIыжьырэп, адэщтэп. Джар султIаным 
гурызгъэIошъугъэмэ, сыкъызфэкIогъэ Iофым ыныкъо 
гъэцэкIагъэкIэ слъытэщтыгъэ. Тырку пачъыхьэм сыIукIэнымкIэ хэт анахьэу ишIуагъэ къысэзгъэкIынэу Истамбул 
дэсыр? Ащ фэдэ лIы гъэтIылъыгъэ горэ къыхэмыхьэу Iофыр 
къикIыщтэп. Исмэхьилбей зыпIужьыгъэ Хърозэр-пашэм 
ар ыпшъэ дэмыфэмэ зыпшъэ дэфэнэу сшIэрэр макIэ.
Чэщ кIахэмэ адэжь, хэчъыежьыным ыпэкIэ, игунахь 
зытырихыжьэу, дыухьэр къыхьыным ычIыпIэкIэ, Сэфэрбый 

--- Page 149 ---

мыр ыIуагъ: урысмэ къысфарэгъэгъу, бгъуитIумкIи лъы 
згъэчъэн сыфэмыеу сафэкIуагъ, сигухэлъ язгъэшIагъ, 
сялъэIугъ, сяубзагъ, сфэлъэкIыщтыр скъоти, ядзэ хэзгъэхьагъ. Къыстенэгъэ закъор япачъыхьэ дэжь сызэрэмыкIуагъэр ары. Ащи сыфэягъ, ау къыздэхъугъэп. Мыщи 
сыкъэкIонэу сыфэягъэп сэ...
Эдирнэ тырку-урыс мамыр зэзэгъыныгъэм итхылъыпIэ икъызэгъэгъотын бэрэ Сэфэрбый пылъыгъэп. Тырку 
мыхъурырэ урыс мыхъурырэ телъыжьэу ятIонэрэ мафэм 
Сэлэхъур Мыхьамэт тхылъыпIэр къыфихьыгъ.
- Ащ иIоф къытэдгъэзэжьрэп, Мыхьамэт,- ыIуагъ 
Сэфэрбый,- тыухыгъэкIэ лъытэ. Сигъусэ фэкъолIмэ ашIошъ 
зыхъугъэкIэ, зэрэшапсыгъэ фэкъолIэу якъабылыщт. ЗэкIэми 
анахь Iофыр тырку султIаным сызэрэIукIэщт шIыкIэр ары.
- Сыд фэдэ елбэт Iоф султIаным дыуиIэми, Сэфэрбый,- Сэлэхъур Мыхьамэт зэхихыгъэмкIэ игущыIэ кIэкIыгъэ,- мэзэ пIалъэ иI. ЕтIани Iофэу дыуиIэм елъытыгъ иIофышIэхэр къызэрэппэгъокIыщтхэр. Шъхьэзэкъо IофкIэ 
удагъэгущыIэщтэп.
- Адыгэ Iоф нахь, шъхьэзэкъо Iоф султIаным дысиIэщтэп! - Сэфэрбый имыхэбзахэу къыхихыгъ, тIэкIуи 
рыукIытэжьыгъ.- Къысфэгъэгъу, Мыхьамэт. Угу хэзгъэкIынэу сыфэягъэп...
Тифлис, Паскевич инэрал-фельдмаршалым дэжь кIозэ, 
Сэлэхъур Мыхьамэт ошIэ-дэмышIэу къухьэм зэрэщыIукIэгъагъэр, зыуж ит Iофыр зэрэшIуиушъэфыгъагъэр Сэфэрбый ыгу къэкIыжьыгъ, Тыркуем иIэкIыб хэгъэгу фэIофашIэхэр зыщызэрахьэрэ IофшIапIэм Сэлэхъур Мыхьамэт 
къырагъэкIи шъэфкIэ адыгэмэ къазыфэкIом, шъуфаемэ, 
Тыркуер шъуикъабылкIэ шъоштэмэ, шъукъэкIожь, 
ибыслъы мэныпчъэ къышъуфызэIуехы, ащ фэгъэхьыгъэ 
Iофыгъохэр урыс пачъыхьэм ыпашъхьэ къыщиIэтыщтэу 
къэбар къызафехьым, фэшъошэ адыгэ хьэкIэ пэгъокIыкIэ 
зэрэрамыхыгъагъэр, аукIынэу ыуж зэритыгъэхэри Сэфэрбый щыгъупшэжьыгъэп, зэрэадыгэ хэкIым къыкъонэжьыгъагъ нахь, лые рахыщтыгъэ. ЦIыфым уемыутэкIэу, гъогу 
удытемыхьэу, къиныгъо дэмылъэгъумэ, Сэфэрбый ыIуагъ, 
уасэ фэшIыгъуай. Мары джы, Мыхьамэт зи къызтыригъанэрэп.
- КъызгурэIо, Сэфэрбый,- ежь Мыхьамэти игупшысэ 
шъэфмэ къахэужьэу къыIуагъ,- Iофым изытет сызэрыгущыIэрэр.
163
6*

--- Page 150 ---

- Адэ ары, Мыхьамэт. ТиIоф къызэрикIыщтыр ары 
нахь, къызэрымыкIыщтым тыпылъынэу непэкIэ уахътэ 
тиIэжьэп. Тхьэуегъэпсэу, скъош, гу чъыIэ адыгэмэ зэрафэмышIыгъэмкIэ. Угу ямыгъабгъ, ащ фэдэу Тыркур къазэрэдэзекIуагъэр адыгэмэ агу къеуагъ, Iоф зыдытимыIэ хэгъэгумэ 
тыкъаушъхьакIугъ, аIуагъ.
Псэлъэнчъэу Мыхьамэт тIэкIурэ зыщэс уж, джэуап 
къытыжьыгъ:
- Джыдэдэм, Сэфэрбый, тхьауегъэпсэу сызэрэзэхэпшIыкIрэр, гу чъыIэ зыщызэфашIырэ чIыпIэп адыгэхэр 
зэрытхэр. Азыфагу шIу дэмылъми, зыщагъэгъупшэжьын, 
аIэ зэкIадзэн, пытэу зэрэIыгъынхэ фае. Зыуж тихьэгъэ 
Iофым, Сэфэрбый, шъыпкъэр пIощтмэ, сицыхьэ тэлъэп. 
Урысыер хэгъэгушху, цIыфыб, Iашэр ихъой.
- ИдзэлIхэри лIыгъэнчъэхэп, тыдырэ лъэныкъом загъазэми, текIоныгъэр къыдахы,- Сэфэрбый сэмэркъэу 
хэмылъэу Мыхьамэт дыригъэштагъ.
- УигущыIэмэ, Сэфэрбый, ахэбдзын гущыIэ ахэлъэп, 
сэщ нахь дэгъоу ори ошIэх, уахэтыгъ, къулыкъу адэпшIагъ. 
Адыгэ напэр, адыгэ чIыгур къэтыухъумэу нэмыкI хэгъэгумэ 
залъэгъукIэ, тыкъызэхашIыкIынба сэIошъ ары. Сыдэу 
пшIыщт, уишъхьафитныгъэ къэуухъумэфэкIэ лъыби бгъэчъэщт,- Сэфэрбый игущыIэ хадзэхэр Мыхьамэт къыкIиIотыкIыжьыгъэх,- охътаби тешIэщт. Армырмэ адыгэ Iофыр, 
адыгэ гукIэгъур къикIыщтэп. Адырэ шъхьэзэкъо Iофэп 
зыфэпIуагъэм къесIуалIэмэ сшIоигъор ары. Хэгъэгу укъимыкIыгъэ зыхъукIэ, тырку лIышъхьэхэр къыппылъыщтхэп. 
Сазыхэтыр илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, тыркумэ яIоф ахэмылъми, адыгэхэр хэгъэгукIэ алъытагъэп, алъытэнэуи 
фэягъэхэп. Джау сыдми тигугъу ашIы фэдэу, быслъымэн 
динымкIэ яшIуагъэ къытагъэкIы фэдэу, сатыушIынымкIи 
тызэпылъхэ фэдэу, тIэкIуи къытшъхьэщытышъохэ фэдэу 
дунаим къышIуагъэшIэу къыддэпсэугъэхэти, зэкъуахьэхи, 
егъашIэм зэпый хэгъэгуитIум тадырынэу ежьагъ.
Сэфэрбый игупшысэмэ атекIрэп Мыхьамэт игупшысэхэри. Джары Шапсыгъэ хасэр зэхищэфэкIэ шъолъырыр 
къызызэпекIухьэми, урыс лъэныкъом захахьэми, фэкъолIыр къызщебэкIрэ зэIукIэм къызщэгущыIэми, тырку 
гъогум зытехьэми ренэу къытыригъэзэжь зэпытэу ыгу 
илъыгъэр. Адыгэмэ акIуачIэ зыфэдэри, Урысыем узэрэпыримыкъущтыри Сэфэрбый ешIэ. Ау зэрэлъэпкъышхом, 

--- Page 151 ---

зэрэнахь лъэшым пае ащ ыпашъхьэ уикъамэ щычIэпсэжьынри, ппакIэ уупсыжьынри къыригъэкIурэп. УичIыгу 
къихьэгъэ пыим, птезыхрэм ыпашъхьэ зыщебгъэлIыхыным 
нахьи, лIыгъэ щызепхьэмэ нахьышIу. Абдзэхэпшъэ лIэкъолъэш Цэй Хьатырбай Шапсыгъэ хасэм сыкъэкIощт ыIуи 
сигъэпцIагъэми, ащкIэ десэгъаштэ. АджалитIу зыщымыIэкIэ, 
а зы лIэгъум лIыгъэ халъхь джары тинахьыжъмэ язгъэIуагъэр.
- Джы тэ тафаешъ,- ежь зэреIожьы къыпшIошIэу, 
гъум-тIым макъи кIэлъэу Сэфэрбый къыIуагъ,- адыгэхэр 
хэгъэгоп, ежьхэр къытфаехэ зэхъум, шъэбэрыкIо зыкъытфашIи, хэгъэгу IофкIэ Занэ Мыхьамчэрые хы нэпкъ чIыгу 
тIэкIу щащэфыгъагъ. Алахьым зиджэнэт мафэ зыфэхъун, 
тят, нахьышIу сэшIэ пIозэ, сыд мыхъуна адыгэ цIыкIум 
епшIагъэр!..- кIэплъызыкIэу заулэрэ зыщэсым, нахь гущыIэ 
шъабэхэмкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Тятэ иджэнэт унэ щыдгъэчэрэгъужькIэ (ибэн щытэгъэчэрэгъужьыкIэ къыIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, къыфэIошъугъэп) шIуагъэ иIэп. Ма, 
Мыхьамэт, мы тхылъыпIэм фэщэчыщтыр зэкIэ адыгэмэ, 
Занэмэ, Мыхьамчэрые афэгъэхьыгъэу нычэпэ къыщисIотыкIыгъ. Амал иIахэмэ, Махьмуд султIаным ипчъэ сфыIуягъахь. Занэхэми шIушIагъэ горэ ямыIэу дунаим тэтхэпщтын, 
тыкъызэхишIыкIмэ, дэгъу, тыкъызэхимышIыкIмэ, нэмыкI 
екIолIапIэ тылъыхъун. Ау мэзэ пIалъэр адыгэ IофымкIэ 
бащэ, тиIоф зытэтымкIэ тэркIэ зы сыхьатри баIо. О мыщ 
ыуж уетыфэ сэ инджылыз, францыз лIыкIомэ екIолIакIэ 
къафэзгъотын.
- Инджылызмэ ялIыкIуапчъэ пфыIухыгъэкIэ лъытэ, 
Сэфэрбый. Уркварт апэрэ тхакIоу Iоф щешIэ.
- Даутбыий? Олахьэ пIорэр гъэшIэгъоным!..
Джа мэфэ дэдэм, Сэфэрбый къызыбгъодэкIыжьыгъэр 
сыхьат горэ хъугъэу, Мыхьамэт пшъэрылъ фашIыгъэ Iофыр 
къикIыгъ. Урыс пачъыхьэм къыфигъэхьыгъэ елбэт тхылъыпIэмкIэ Занэ Сэфэрбый Мыхьамчэрые ыкъом Махьмуд 
султIаныр фэягъэти, ардэдэм къыфагъэсынэу унашъо 
афишIыгъ.
- Елбэт, скъошхэр, елбэт,- Сэфэрбый игъусэмэ 
яунапчъэ IуиубгъукIыгъ,- шъуищыгъынмэ анахьышIухэмкIэ зыкъэшъуфап, тырку пачъыхьэр къытаджэ. Джыдэд, 
ифаэтон лIыкIуи пчъэIупэм Iут. Тхьэм тыкъызэхишIыкIыгъ, 

--- Page 152 ---

гукIэгъу къытфишIыгъ! Сэлэхъур Мыхьамэти тхьаегъэпсэу, 
си Алахь, иIоф псынкIэ къыфэпшIыгъ!..- Сэфэрбый гушIор 
къыIотэкъу.
Сыхьатныкъуи тешIэгъагъэпщтын шыу гъусиплI зиIэ 
фаэтоным адыгэ лIыкIуищыр исэу тырку пачъыхьэ Махьмудэм ипчъэIупэ зыIолъадэхэм.
ЛIыкIом ыуж Занэ Сэфэрбый итэу унэ нэфынэшхом 
зехьэхэм, нэмыкI лIы уIэшыгъэ къапэгъокIыгъ, ащ адырэ 
унэм итым ритыгъэх. Джа шIыкIэм хэтхэу яплIэнэрэ унэм 
ихьагъэх. ЗэрыкIыгъэ унэхэри, зэрыхьагъэхэри гуIэтыпIэх. 
Дэпкъ-кIэшъо хъырахъишъэхэри дышъэпс егъэшъуагъэх. 
Шъхьаныгъупчъэ Iухъохэри пхъэ жъгъэй лыдкIэ пкIэгъэ 
джэхашъом къынэс-къынэмысышъохэу фыжьыбзэх. Пчъэ 
бгъуитIум, япчыпэхэр зэпэгъэIэжьыгъэхэу, уIэшыгъэ лIитIу 
гот. Шъхьаныгъупчъэм пэмычыжьэу, пчъэихьагъум пэблагъэу джыри зы лIы уIэшыгъэ щыс. IашэкIэ нахь узэндыгъэу 
кIэлэ ныбжьыкIэ гори исэмэгубгъукIэ тIэкIу пэIудзыгъэу 
ащ къыкIэрыс. Ахэмэ апэчIынэтIэ дэпкъ къогъу пыутыгъэм 
лIы нэхэе уIэшыгъитIу ит.
Язым Сэфэрбый икъамэ Iэ къыфишIызэ, зыгорэ къызыреIом, адыгэмэ Iашэр зэрэзыгуамыхырэр тыркубзэкIэ 
риIожьыгъ. Ар ятIонэрэ лIы уIэшыгъэм ымыдэу, Сэфэрбый 
къыпэгъокIыгъ.
Джы нэс зи къэзымыIоу апашъхьэ исыгъэ лIыр къэтэджыгъ. ЛIы уIэшыгъэ бгъуитIу зэпэIутмэ шъубыяу ариIуи, 
султIаным дэжь чIэхьагъ. Бэри къычIэтыгъэп, блэжъугъэкIых, шъори шъуадычIахь къариIуи, шъхьэщэ тIэкIуи Сэфэрбый фишIызэ, пчъэихьагъур ригъэлъэгъугъ.
Зэрыхьагъэхэр, угу икIодэнэу, унэшху. Дышъэпс егъэшъогъэ хъырахъишъэхэр дэпкъмэ къатещы. Джэхэшъогури 
гъожьыбз, зэпэшIэты. ЛIы къопцIэ нэгу хъурэе шъуашIор, 
пэкIэ Iужъур къебэкIэу, шъхьацыр имакIэу адырэ дэпкъ 
нэтIэ чыжьэмкIэ щыс. Тэмэтелъышхохэри дышъэ закIэх, 
икъэптан чыIухэри зэпэлыдыжьых, дышъэмрэ тыжьынымрэ 
ахэшIыкIыгъэ къэрал тын-шъуашэхэми бгъэр зэлъаIыгъ.
Сэфэрбый пачъыхьэр зыдэщысым нэмысыпэу къэуцуи, 
Iэ джабгъур гум телъэу шъхьэщэ макIэ фишIыгъ. СултIаным 
къэтIыс къыригъэкIэу, хьакIэм Iэ къыфишIыгъ.
НэбгыритIур язакъоу унэм къызенэхэм, Сэфэрбый 
зыкъишIэжьыгъ. Мы сызхаплъэрэм, ыIуагъ, непэрэ адыгэ 
Iофым хэшIыкI фыриI, зыгорэ къысиIо шIоигъу. Сыд фэдэу 

--- Page 153 ---

зыкъысфишIыгъэми, адыгэхэмкIэ къыташIагъэр зэрэмытэрэзыр есIон. Хъущтыр хъугъахэ, къыташIагъэм 
нахьыбэ къыташIэжьынэп. Теплъын къыIорэм, икъэшъуакIэ 
сиуджыкIэ.
Адыгэмэ къазэрэдэзекIуагъэмкIэ тырку пачъыхьэм 
ыгу фежъэжъыкIми, Сэфэрбый IугушIуагъ, щэIагъэ къызхигъафэу ипхъэнтIэкIу зыригъэгупсэфагъ.
СултIаным къыIуагъ:
- ТыкъэдаIо, хьакIэ.
- Сэ адыгэмэ сырялIыкIу, лIакъокIэ Занэ Мыхьамчэрые...
- Уятэ Занэ Мыхьамчэрые ишIушIагъэ,- Сэфэрбый 
игущыIэ къыригъэухыгъэп пачъыхьэм,- Тыркум щыгъупшагъэп, щыгъупшэщтэп. Ар пшIошъ гъэхъу. Джы тадэжь, 
Тырку хэгъэгум, укъэзгъэкIуагъэмэ ягухэлъ шъыпкъэ 
сэгъашIэ,- султIаным урыс пачъыхьэм итхылъыпIэ Сэфэрбый къыфищэигъ.- Мыщ урысмэ гухэлъэу къышъуфыряIэр 
ит, ори къыпфэгъэхьыгъ. Мыр тхылъ шъэф, хьакIэ.
- Зыгорэм ишъэф нафэ зыфэсшIынэу сыфаеп, тыркумэ 
ятэ пщышху.
- Шъуипыймэ ягухэлъ шъумышIэн нахьи, шъушIэмэ 
нахьышIуба? - къыфащэижьыгъэ тхылъыпIэм султIаныр 
лъыIэбагъэп.- Сигуапэ хэгъэгу шъэфмэ ащ фэдэ еплъыкIэ 
зэрафыуиIэр. Ау едж, тишъэф тазыфагу къыдэнэжьынэу 
сэгугъэ.
ТхылъыпIэ тхьапитIу мыпсаум арыт сатырмэ Сэфэрбый 
арычъи, ежь фэгъэхьыгъэр къыримыхыгъэ фэдэу, джау 
сыдми шIомыхъатэу фытырилъхьажьыгъ. Апэ гущыIэр 
къыхэзыдзэщтым ежэхэу нэбгыритIур зэIуплъагъэх.
Сыдэу шIэхэу, Сэфэрбый ыIуагъ, тикъэбари Бытырбыф 
нэсыгъа? Плъэгъурэба итыр, "нэтыхъоепщ Занэ Сэфэрбый 
Мыхьамчэрыекъор шъуадэжь лIыкIо шапсыгъэмэ къаIофтагъ, ар шъуидзэ хэтыгъэшъ, ушъхьагъу къыфэжъугъоти, 
адыгэ шъолъырым тиIоф щызетхьафэкIэ, къишъумыгъэкIыжь. Мы Iофым ипэгъохэу талъэныкъокIэ шъукъыкIэлъэIумэ, тэркIэ къекIунэу шъуилъэIу джэуап къеттыщт..."
- Узэджагъэм зи къепIуалIэрэпи, хьакIэ? - Сэфэрбый 
нахьи султIаныр нахь гумэкIылэу къычIэкIыгъ.
- Сыд къесIолIэн. Уипый ыгу шIу пфилъыщтэп.
- Адыгэхэр Урысыем ипыйха?

--- Page 154 ---

- Тэ зыми тепыигъэп, ичIыгу тихьагъэп. Джы типчыпэхэр 
зэпэтщэигъэх, тызэзэон фаеу хъугъэ.
- СшIэрэп ащыгъум хъурэр...- султIаныр такъикъ 
заулэрэ хэгупшысыхьи, къыпидзэжьыгъ.- Эдирнэ тхылъыпIэ къэрарыр дгъэхьазыр зэхъум, адыгэхэр къызыдготхэр 
бэшIагъэ аIоу яшъыпкъагъ, къыптекIуагъэхэ фэдэу зыхъукIэ, пшIэрэба зэрэхъурэр,- зиухыижьы фэдэу зишIыгъ,- 
рытамыгъатхэуи къытшIокIыгъэхэп...
- ШъушIагъэмкIэ адыгэмэ агу къышъуабгъэ, тыркумэ 
ятэ пщышху,- Сэфэрбый игущыIэ шъхьэихыгъэ.
- ТэшIэ адыгэмэ агу къызэрэтабгъэрэр. Ау тэрэп ахэмэ 
ячIыгу ихьагъэр, джаурхэр ары. Адыгэмэ ячIыгу тыркумэ 
атырахыгъ ыIонэу тарихъым цIыф къыхэкIыщтэп. Къезгъэжьэгъахэшъ, къэсIон. Тыркум егъэзыгъэ мамыр зэзэгъыныгъэ Урысыем дишIыгъэшъ, шъуиIоф тыхэгущыIэн 
тыфитэп. Ау гукIэ къыжъудетэгъаштэ, шъэфкIи IэпыIэгъу 
тышъуфэхъущт. Тэ тизакъоп, нэмыкI хэгъэгухэри къыкъокIынхэкIи мэхъу. ШъукъызэкIэмыкIу. Урысыем шъузэрэпэгъокIрэм елъытыгъэу, IашэкIэ, щэ-гынкIэ, топкIэ IэпыIэгъу 
шъэф шъоттыщт. СиIуи, сишIи, сигупшыси хэмылъэу 
къыосIуагъэр зышIэн фаемэ арэшI. Алахьэр гугъапIэ, 
Алахьэр зыщытэшъумыгъэгъупш. Адыгэмэ язакъоп, 
Щэщэнри Дагъыстанри джаурмэ апэшIуекIо. Джы о уиIофкIэ урыс пачъыхьэр къызкIэлъэIурэр фэзгъэцэкIэщт. 
Мыхьамчэрыекъо Занэ Сэфэрбый тыркудзэм хэтыгъ, дзэ 
пэщэ тэмэтелъыр телъыгъ. Неущ щегъэжьагъэу тыркудзэм ухэхьажьы. Адыгэ Iофмэ уапылъми-уапымылъми 
тшIэрэп. ЗыгорэкIэ уауж къэзыфыгъэмэ апкъ къикIэу оркIэ 
тызекIон фаеу зыхъукIэ, гузабгъэ щыIэп.
Ащ фэдэ кIэух Сэфэрбый иадыгэ Iоф фэхъунэу нибжьи 
ышIагъэп. Сыд фэдиз ыпашъхьэ исым къыриIуагъэми, 
IугушIо къодыещтыгъ нахь, цыхьэ фишIыщтыгъэп. ЗэкIэми 
анахьэу Тыркуем укъинэщт къызэрэриIуагъэр ыгу къеуагъ, 
къыпиIонтIыкIыгъэми, къызхигъэщыгъэп, султIаным риIуагъ:
- ЗэрэхъурэмкIэ, сэр-сэрэу сыкъакIуи, сызэмыжэгъэ 
къэпкъаным сышIопкIагъ?..
Трам Занэ Сэфэрбый еупчIыгъ:
- О сыдигъо гъогу укъытехьажьыщт, зиусхьан?

--- Page 155 ---

- Сэри Тхьэм зэриIоу сыхъун, Трам,- хымэ хэгъэгум 
къызфинэрэм ишъыпкъапIэ адыгэ IофымкIэ тырку гъогу 
къиныр зыдигощыгъэ гъуситIум зэраримыIуагъэр ыгу 
къеоу Сэфэрбый иджэуап кIэкIыгъэ.- Джа тызэрэзэзэгъыгъэу шъузекIу, тхылъыпIэр фэкъолIмэ аIэкIэжъугъахь. 
БгъуитIумкIи, хэгъэгуитIумкIи гугъэпIэ шIагъо щыIэп. Адыгэмэ зэраIоу, тIэ дагъэмэ, тшъхьэ щытфэжьын. Сэ джыри 
нэмыкI Iофмэ сыкъяусэн. Сэщ пае, Занэ Сэфэрбый пае 
сыд аIоу зэхэшъухыгъэми, ашIошъ мыхъунэу фэкъолIмэ 
сфяшъуIожь...
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщта? - зэхихрэр зыфихьын 
ымышIэу Хьагъурыр къухьэм къиджыкIыгъ.
- Хэт ышIэра сэIошъ ары...
Гъогум техьащт къухьэ быу макъэр къызэIум, Сэфэрбыйрэ Нурмыхьамэтрэ зэраIорэм Трам пылъыжьыгъэп, 
мэфэ заулэм игъусэмэ ашIуиушъэфыщтыгъэ Мерэм 
фэгъэхьыгъэ гумэкIыр джыри зэ къыфыдэоежьыгъ. ЛIыгъэм пиIажэщтыгъэ ишъэф нэплъэгъу лъыхъуакIэ шъхьэих 
зыригъэшIыгъ, шъхьэтехъо зытехъуагъэхэр зыдэщыт 
лъэныкъомкIэ инэплъэгъу гукъао джыри зыригъэдзыжьыгъ. 
Гур Iызыхынымрэ зыгъэцIыкIунымрэ нэмыкIэу кIэзгъэгушIун 
гугъапIэ щыIагъэп. Трам зыкъишIэжьи, укIытэжьэу зиусхьаныр ынэ къыпэшIофэжьыгъ. Сэфэрбый изакъоу хымэ 
нэпкъым тет, фэкъолIитIур зэрыс къухьэр гупсэфыпIэ 
зэрымылъыжь адыгэ шъолъырымкIэ IосыкIы...
IV
Мафэ къэс кавказ заом имашIо зэкIэблэ, нахь цIыф 
лъэпкъыби хэщагъэ мэхъу. Дагъыстан, Щэщэн лъэныкъом 
урыс пачъыхьэм зэрэфаеу иIофхэр ащыхъурэп, щэрихьат 
заом защеушъомбгъу. Ащ адыгэхэр къыхэхьажьыгъэхэшъ, 
бгъу зэфэшъхьафхэмкIэ идзэхэр зэбгыретэкъух.
Ежь Урысыем, зэрэмыгугъагъэу, нэмыкI хэгъэгухэми 
къыдырагъаштэрэп. Ихэгъэгу кIоцIи щыбырсыр. Инджылызым, Францием, Польшэм, Австро-Венгрэм, нэмыкIхэми 
пачъыхьэм изекIуакIэ, цIыф лъэпкъ макIэмэ ячIыгу ихьагъэу 
зэрязаорэр къырагъэкIурэп. Урыс кIуачIэр лъэшы зэрэхъурэр, ищынэгъо фэмэ-бжьымэ зызэриушъомбгъурэр 
Европэм имызакъоу Къыблэ БлагъэмкIи агу щяIурэп. 
Гъэзетмэ къащатхы, цIыфхэр рэгущыIэх. IэкIыб хэгъэгу 

--- Page 156 ---

Iофыгъомэ апылъ IофшIапIэхэм ащ фэгъэхьыгъэ тхылъыпIэ шъэфхэр нахьыбэрэ щызэрахьэхэ хъугъэ. Зи зымыIоу 
къэхъущтым паплъэри макIэп.
Адыгэ лъэныкъом щыриIэ гухэлъымкIэ урыс пачъыхьэр 
къызэкIэкIощтэп. ЕгъашIэм зыкIэхъопсыщтыгъэ мурадыр 
къыдэхъугъ: ихэгъэгу къыблэ чIыгу гъунапкъэр егъэпытэ, 
хы ШIуцIэ тыгъэкъокIыпIэ нэпкъыр хьаулыежъэу ыIэмычIэ 
къифагъэшъ, IашэкIэ ихабзэ щегъэуцу.
Дунаим щызэрахьэрэ къэбарым урыс пачъыхьэр 
пылъэп, зыгорэм ыIорэр сыда зэрищыкIагъэр, IашэкIэ 
зыкъыперэмыIэти ары. ЗыкъыпэзыIэтыжьрэ бгырыс цIыф 
Iэлхэр нахь псынкIэу ыгъэIасэ къэс, ежьыркIэ нахьышIу. 
Ащ пае сыд шIэгъэн фаер? Iашэм Iашэ паIэтыжьы. Адыгэхэр 
гъурджмэ, ермэлмэ акIырыплъыных, зызэрашIэу зашIын 
тIуагъэ шъхьакIэ, щазымэ шъабэкIэ джэхэшъогур изыкIукIырэ Николай Павлович урыс пачъыхьэм ыIуагъ, тызэрэгугъагъэу адыгэ Iофыр хъурэп. Мафэ блэкIрэп къэбар 
зэфэшъхьаф къимыIукIэу, ахэри зэтеIукIыгъэхэшъ, яшъыпкъапIэ къэшIэгъуай.
Пачъыхьэр шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ. Ежь ыгу емылъытыгъэу дунаир гупсэф. Тыгъуасэ къесыгъэ ос шъабэм 
тыдэкIи шъэбагъэр дунаим хилъхьагъ. Чъыгмэ, унашъхьэмэ, 
гъучI чэу хъагъэмэ, шэф остыгъэ блэпIэ пкъэумэ, гъэрекIорэ 
къэгъагъ щэпкъымэ, бзыу набгъомэ, зынэсын ылъэкIыщт 
чIыпIэмэ осым защегъэпсэфы. Ошъочапэм къыдэсыерэ 
тыгъэ хъурэе плъыжьышхор ащ къызхэплъэжькIэ, шэплъышъо-фыжьышъо гъэшIэгъонэу дунаир къешIы, нахьыбэрэ 
ухаплъэ къэсми гупшысэ зэфэшъхьафхэр гум къырегъахьэх.
ЗыгорэкIэ, ашIоигъор къыдгурымыIоу, пачъыхьэм 
ыIуагъ, адыгэмэ тэрэзэу тадэмызекIомэ шIэ? Сыда зыфаехэр? Сыда агу римыхьрэр? Иван Васильевич пачъыхьэшхом 
изэман тызхэжъугъахь, шъукъыткъоуцу аIуи, ежь-ежьырэу къыкIэлъэIугъагъэх, апхъу Мария Темрыкъопхъури 
шъузкIэ къыратыгъагъ. Тахахьэщтыгъ, къытхахьэщтыгъэх, 
джы къяхъулIагъэр сшIэрэп. Тэ адыгэмэ тахэмыхьэгъагъэ мэ, бэ шIэн, макIэ шIэн, тыркумэ зыIэкIаубытэщтыгъэх. 
Сыд пае тыркумэ ар ядгъэшIэни типчъэIупэ къыIудгъэгъолъхьаных? Хым тикIыщтэп, тызэпырысыкIыщтэп, тикъыблэ чIыгу гъунапкъэ лъэбэкъу зэрэзэпырытыдзэу тахэхьэ. 
Уахэхьащтыр Iофа, узхэхьащтыр лъэпкъыбэ мэхъушъ, 

--- Page 157 ---

уазэрэдэгущыIэщт шIыкIэр пшIэрэп. Сыд ахэмэ СултIан 
Хъанджэрые зэряджэрэр? Адыгэ лъэпкъмэ ащыщ горэм 
ыцIэ къыриIонэу пачъыхьэр фэягъ, къыфэIошъугъэп. ЕтIанэ 
ежь зыфэмыгубжыжьэу, мо цIыф Iэлы лъэпкъхэр хэта 
шъхьэм изыубытэн зылъэкIыщтыр ыIуи, зиухыижьзэ, адыгэмэ афэгубжыгъ. Ахэрэп тищыкIагъэр, аIыгъ чIыпIэр, 
зэрыс чIыгур ары. Хы ШIуцIэ Iушъор, Пшызэ сэмэгу Iушъо 
Iулъ чIыгу шIагъор ары тищыкIагъэр! Ар тIэ къидгъахьэу 
адыгэхэр къызедгъэуцуалIэкIэ, мэщыIус пыут Урысыем 
къыIэкIэхьащт. Ау ащ зедгъэукIыхьэ хъущтэп. ТкIуачIэ зэкIэ 
ехьылIэгъэн фае. Iашэр апэтымыIэтыпэу, адыгэхэмкIэ 
нэмыкI хэкIыпIэ дгъотыгъэмэ нахьышIугъ.
Пачъыхьэм джыри СултIан Хъанджэрые ыгу 
къэкIыжьыгъ, пкъы ищыгъэм, адыгэ шъуашэм урыс тэмэтелъыр къыдекIоу ынэгу къыкIэуцуагъ. Илъэс щэкIрэ тфырэ 
фэдиз ыныбжь, еджагъ, гъэсагъэ, пщы унагъо къикIыгъ. 
Адыгэ шъолъырыр зэгъэшIэгъэнымкIэ пшъэрылъэу фэтшIыгъэр ыгъэцэкIагъ, тхылъ псау хъоу игупшысэ тапашъхьэ 
къырилъхьагъ. Зызакъу мыхъунэу хэтлъэгъуагъэр. Урыс 
пачъыхьагъум илIыкIоу адыгэмэ ашъхьагъ иуцонэу фэягъ. 
Ар фэтшIэгъагъэмэ, Урысыем икъыблэ чIыгъунапкъэ 
тызэрэфаеу тиIофхэр щыхъущтыгъэхэп. Непэ зы аIон, 
аIуагъэр неущ агъэцэкIэжьынэп. Пщышъхьэ агъотмэ, адыгэ 
лъэпкъ зэгурымыIожьхэр зэкъолъэдэжьынхэшъ, хэгъэгу 
шъхьаф тыхъун фае аIощт. Ар афэтшIэн нахьи зэкъоутыгъэ лъэпкъхэр зырыз-зырызхэу къызIэкIэдгъахьэхэмэ 
нахьышIу. Муары, Занэр хы ШIуцIэ Iушъом къыIутэджагъ, 
цIыфхэр егъэбырсыры. Тидзэ хэтыгъ етIани ар!.. Непэ 
ыкъуи хэт. СултIан Хъанджэрые адыгэхэмкIэ къыдэмыхъугъэр Занэми игухэлъ. ЗэрэхъурэмкIэ, шым шъутедгъэтIысхьани, шы лъабжъэкIэ шъукъызэдгъэожьыщт, ара? 
ТалъэныкъокIэ иIоф къызыщемыкIым, Занэм Тыркуем 
зигъэзагъ. Мы аужрэ илъэсхэм тыркудзэми хэтыгъ. Ащ 
елъытыгъэмэ, СултIан Хъанджэрые къытфэшъыпкъ, ынэIу 
къытфихыгъ, итэмэтелъ рыджэгурэп. Игухэлъ зыдетэмыгъаштэм, Занэм зыкъызэрэтфишIыгъэу зыкъытфишIыгъэп, 
гупсэфыгъэрэ Iэдэбрэ къызхигъафэу икъулыкъу ехьы.
"ЗыгорэкIэ тэрэзэу тадэмызекIуагъэмэ шIэ?" - джа 
упчIэр пачъыхьэм ышъхьэ икIрэп, зыпифы шIоигъоу нэмыкI 
гупшысэмэ ахэтзэ, къышIухэхьажьы. Ары къэс адыгэмэ 
афэгъэхьыгъэ ушъхьагъу лъэхъу, къегъоты. Сыд къыгъотыгъэми, егупсэфылIэрэп. МитIум анэмыкIэу, еIо 
пачъы хьэм, удэгущыIэмэ укъызэхишIыкIынэу, акъылэгъу 
къыпфэхъунэу, ыIорэр ахэхьан, ыгъэдэIонхэ ылъэкIынэу 
хэт шъуIуа адыгэмэ яIэр? ОрэфэкъолI, орэпщы, хэти щэрэщ 
фаеми.
Чыжьэу-чыжьэу зы гугъэпIэ гукъэкIыжь горэм пачъыхьэм ыбгъэ зыкъыдидзагъ. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ыкIэхэм, 
Николай Павловичыр джыри пачъыхьагъэп, ар къынэсынэу 
иIофи тетыгъэп, янэжъэу ЯтIонэрэ Екатеринэм адыгэпщ 
горэм тыжьын сэшхоу ритыгъагъэм яунагъо щытегущыIэхэу 
зэхихыгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Екатеринодар пэчIынатIэу, 
Пшызэ узэпырыкIмэ щыпсэурэ адыгэмэ, къызэраIощтыгъэмкIэ, япщыгъэу ары. Ахэмэ ащыщ горэ псаоу щыIэжьмэ, 
пачъыхьэм ишIушIагъэ щыгъупшэщтэп, ар гъэфедэгъагъэ мэ дэгъугъэ.
Пачъыхьэм игукъэкIыжь IэшIу зыщыхэхьащтым, 
унапчъэр къызэIукIи, къихьагъэм къыIуагъ:
- Лъытэныгъэрэ шъхьакIэфэныгъэрэ зыфашIрэ 
зиусхьан, узажэрэ тхылъыпIэм иджэуап Тыркуем 
къикIыжьыгъ.
- Хэт къэзытхрэр? - зыIитIу ыкIыбкIэ щагъэу шъхьаныгъупчъэм Iут пачъыхьэр къызэупчIэкIыгъ.
- Тырку султIанэу ЯтIонэрэ Махьмуд.
- Къедж.
- "Лъытэныгъэрэ шъхьэкIафэрэ зыфытиIэ урыс пачъыхь! УилъэIу зэрэдгъэцэкIагъэмкIэ макъэ къыотэгъэIужьы: Занэ Сэфэрбый адыгэпщыр Тыркум щытIэжагъ. 
Тырку тэмэтелъри тетлъхьажьыгъ, озыр зыфитыгъэгъэ 
тырку дзэми хэдгъэхьажьыгъ. Занэм ащ нахьрэ адыгэ Iэлхэр 
зэримыгъэбырысырыжьыщтми, шъузэримыгъэгумэкIыжьыщтми шъуицыхьэ тежъугъэлъ..."
- Бащэ, ищыкIагъэп,- тхылъыпIэр къэзытхрэ тырку 
пачъыхьэм ыцIэ къыригъэIуагъэп, мыгузажъоу, шъхьэлъытэжьыр къебэкIэу зыкъызэригъэзэкIи, IитIур бгъэм щызэтыридзэзэ, къеупчIыгъ: - Ежь султIаныр зыми къыкIэлъэIурэба?
- ЛъэIу итэп.
- ГъэшIэгъоны лъэIон зикIасэм илъэIу зэрэщыгъупшагъэр,- пачъыхьэр щхыпцIыгъэ, етIанэ, джа зызэришI 
хабзэу, джыри мыгузэжъуахэу къеупчIыгъ: - СултIан 

--- Page 158 ---

Хъанджэрые флигель-адъютант полковникым сыд фэдэ 
пIалъ садэжь къэкIонэу фэжъугъэуцугъэр?
- Сыхьатыр пшIыкIузыр, зиусхьан.
Пачъыхьэм иджыбэ дышъэ сыхьат зэтеIубэ къызызэтырегъэпкIым, орэдышъо мэкъэ дахэ къыдэIукIзэ еплъыгъ 
- сыхьатыр пшIыкIузым ыныкъу, къеупчIыгъ:
- СултIан Хъанджэрые тэ щыI?
- Уиунапчъэ Iут.
- КъычIэрэхь.
Пачъыхьэр тIысыжьи, Хъанджэрые къычIащэфэкIэ, 
тхылъыпIэм рычъагъ. ПсынкIэу, ыIуагъ, зырамыгъэукIыхьэу 
Занэм иIоф ашIагъ. Цыхьэ афэпшIы хъущта? Егупшысагъ, 
цыхьэ зыфэмышIын итым къырихыгъэп. Джыри тхылъыпIэм 
рычъэжьыгъ. Занэм адыгэпщ раIо нахь, нэтыхъоепщкIэ 
еджэхэрэп. АмышIахэу ара, хьауми ашIэзэ къатхыгъа? 
"Адыгэпщ" зыфиIорэ гущыIэр тIо-щэ кIигъэтхъыгъ, джыри 
зэ кIигъэтхъыжьыщтыгъэ шъхьакIэ, пчъэшъхьаIум къыщызэтеуцуи, сэлам къэзыхыгъэ Хъанджэрые зэпигъэугъ.
Пачъыхьэр къыоджэ къызщыраIогъэ уахътэм щыублагъэу, сыд гухэлъа къысфыриIэр ыIозэ, Хъанджэрые 
ищыIэныгъэ гъогу джыри зэ къызэпичъыхьажьыгъ. Илъэс 
заулэм зэрэхэмыгупшысыхьагъэу пачъыхьэм ыпашъхьэ 
рихьылIэгъагъэ иадыгэ Iоф хэплъэжьыгъ. Джы Iофхэр хы 
ШIуцIэ Iушъом, Пшызэ шъолъыр зэрэщыхъурэмкIэ, Iашэ 
нэмыкI гугъапIэ щыIэжьыгъэп. ЗыгорэкIэ адыгэ шъолъырым 
сигъэкIощтмэ шIэ? Мыщ фэдэкIэ, Польшэм сагъэкIогъагъ, 
лъы макIэп щыдгъэчъагъэр... УIэгъищи къыщыстыращагъ... 
Хъанджэрые ыIэпкъ-лъэпкъхэр къэлэнлагъэх, къэонтэгъугъэх. Сыд къысашIэщтми, ар адыгэхэмкIэ сфэшIэшъунэп...
Урыс пачъыхьэр бащэ зыIоу, игухэлъ шъэфмэ пэблагъэ уафэзышIырэ цIыфэу зэрэщымытыр ешIэти, хьаулыеу 
флигель-байколэу иIагъа, ягущыIэ кIэкIы зэрэхъущтым 
Хъанджэрые фэхьазырыгъ. Зыщымыгъозэ закъор зыфащагъэр ары нахь, адырэхэр ешIэ.
Мы зымкIэ Хъанджэрые хэукъуагъ. Джыдэдэм зэрыт 
чIыпIэм елъытыгъэу зэрэфэлъэкIыщтымкIэ пачъыхьэм 
ыбзэ тIэтэгъагъэ. Сыд сэIо мыщ непэ къехъулIагъэр? Хъанджэрые шыхьат зыфэхъугъэр ымыгъэшIэгъон ылъэкIыгъэп. 
КъулыкъушIэныр зэрыкIорэр, иунэгъо Iофхэр зэрыхъухэрэр, иныбджэгъумэ анэсыжьэу пачъыхьэр къакIэупчIагъ. 

--- Page 159 ---

Ахэмэ ауж бащэ тыримыгъашIэу адыгэ Iофмэ ягугъу Занэ 
СэфэрбыйкIэ къыригъэжьагъ:
- Занэ Сэфэрбый уинэIуаса?
- СинэIуас, зиусхьан.
- Адыгэ лъэпкъхэмкIэ хэтмэ ащыщ ар?
- Нэтыхъуаемэ ащыщ, зиусхьан,- сыд джы мыр Занэм 
зыфынэсыгъэр, сыда шъуIуа фырихьисапыр, зыгорэ 
къехъу лIагъэмэ шIэ зыфэпIощт упчIэ гумэкIхэр Хъанджэрые 
ышъхьэ къышIуихьагъэх, шъугъо тIэкIури къышIутекIуагъ.
- Адыгэхэр лъэпкъ тхьапшкIэ зэтефыгъэх?
- Лъэпкъ пшIыкIутIоу зэтефыгъэх, зиусхьан. Шапсыгъэхэр, абдзахэхэр,- пачъыхьэм ышъхьэ нахь рыригъэубытэ 
шIоигъоу Хъанджэрые адыгэ лъэпкъхэр къелъытэх,- бжъэдыгъухэр, убыххэр, кIэмгуехэр, бэслъыныехэр, къэбэртаехэр...
- Нэтыхъуаехэр? Занэр ахэмэ ащыщ пIуагъэба?
- Ары, зиусхьан, нэтыхъуаемэ ащыщ сIуагъэ,- сыд 
сэIо мыр Занэм ыуж зыфихьэгъапэр джыри Хъанджэрые 
еIо,- ау нэтыхъуаехэмрэ шапсыгъэхэмрэ зы лъэпкъых 
пIоми ухэукъощтэп, чIыпIацIэм елъытыгъэу зэджэжьых.
- ЗыцIэ къепIогъэ адыгэ лъэпкъмэ ащыщэу хэта зиягъэ 
анахьэу къытэзгъэкIын зылъэкIыщтыр?
- Шъыпкъэр пIон хъумэ, зиусхьан, зэкIэри ары,- Хъанджэрые ыгу пачъыхьэм тыригъэпщэхагъэ фэдэу къыщыхъугъ, къыхэщыкъомэ ыIуи, щтэуIужьыгъэ.
- ЗэкIэ дэд пIонри хъуIорэп,- пачъыхьэм ихэгъэгу 
кIуачIэ зыдишIэжьэу щхыпцIыгъэ,- къэбэртаемэ тицыхьэ 
ателъ...
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан, къэбэртаехэмкIэ аущтэу 
оIомэ, аущтэу щытынкIи мэхъу... Ау укъыкIэупчIагъэшъ, 
пшIосыушъэфрэп, Урысыер адыгэ шъолъырым зэрихьагъэр зигуапэ адыгэ лъэпкъ джыри сыхэхьагъэп.
- Адыгэхэр зы бза зэрэгущыIэхэрэр?
- Джа къызэрэпфэстхыгъагъэу, зиусхьан,- арэп 
ыпашъхьэ ралъхьэгъагъэ ситхыгъэ нэIуасэ зыфишIыгъэба 
сэIо мыщ,- чIыпIэ гущыIакIэкIэ мыбащэу зэтекIхэзэ, зы 
бзэ зэрэгущыIэхэрэр, зы хэбзэ-шэн ахэлъри, зы дин, зы 
тарихъ, зы гупшыс яIэри.
Пачъыхьэр зыдэкIогъэ шъхьаныгъупчъэ лъэныкъомкIэ 
Хъанджэрые ынэIу ыгъэзагъ, идзэ шэн гъэпсыкIэ тетэу 

--- Page 160 ---

IитIур копкъымэ яубытылIагъ. Мыщ ыпэкIэ шъхьаныгъупчъэм иплъы зэхъум ылъэгъугъэ осыр ары джыри пачъыхьэм ылъэгъурэр. Ау апэм къыгурымыIоу дунаим нэмыкI 
плъышъо чэфынчъагъэ горэ къытеуагъэ фэдэу къыщыхъугъ. ГушIуагъо зэхэмыхэу дунаири гушIогъощтэп, ыIуагъ. 
Унэ кIыбым къохьэгъэ тыгъэм дунаим ичэфынчъагъэ 
зэрилажьэр етIан къызгурыIуагъэр.
- Джыри зы упчIэ,- пачъыхьэр къызэджэкIыгъ.- Адыгэ 
лъэпкъмэ удэгущыIэмэ, хэти щэрэщ, орэпщы, орэфэкъолI 
фаеми, лIыгъэ ебгъотылIэнэу ошIа?
- СэшIэ, зиусхьан.
- АцIэ къеIу.
- АбдзахэкIэ Цэй Хьатырбай, ШапсыгъэкIэ Занэ Сэфэрбый, Убых лъэныкъомкIэ Бэрзэдж Джырандыкъу, КIэмгуекIэ Болэтыкъо зэшитIур, БжъэдыгъукIэ Хьаджэмыкъо 
Аслъанбэч.
- БжъэдыгъукIэ хэт пIуи? - пачъыхьэм псынкIэу зыкъызэригъэзэкIыгъ.
- Хьаджэмыкъо Аслъанбэч.
- Бжъэдыгъухэр Екатеринодар пэчIынатIэхэр арба?
- Ары, зиусхьан,- бжъэдыгъумэ къазэрэкIэупчIэрэр 
Хъанджэрые ыгъэшIэгъуагъ.- Сэри а лъэныкъом сыкъекIы,- къыпигъэхъожьыгъ.
- Тыжьын сэшхо Урысыем зыфигъэшъошэгъагъэр 
Хьаджэмыкъохэр арба?
- Ары, зиусхьан. Непэрэ пщыгъор зыIыгъ Хьаджэмыкъо Аслъанбэч ятэ Алкъэс ары тыжьын сэшхор Урысые 
пачъыхьагъум ыцIэкIэ ЯтIонэрэ Екатеринэ зыфигъэшъошэгъагъэр,- пщыр псаоу щыIэмэ е щымыIэжьмэ къызэримыгъэупчIыным пае пигъэхъожьыгъ,- илъэс заулэ 
хъугъэ дунаир зибгынагъэр. Хьаджэмыкъо Алкъэс, къэсэшIэжьы, лIы Iушыщтыгъ,- бжъэдыгъу пщышхуагъэм 
гущыIэшIу къыримыIолIэн ылъэкIыгъэп.
- ЛIышIум къо дэй къыхэкIрэп аIо...- пачъыхьэр заулэрэ 
Хъанджэрые ынэгу къызкIэплъыхьэ уж, къыриIуагъ: - Урысые пачъыхьагъум ыпашъхьэ IофшIагъэу щыуиIэмкIэ, 
зиусхьан,- пачъыхьэр зишIэрэм щегъэжьагъэу моущтэу 
апэрэу къеджагъ,- тызэрэпфэразэр непэ къыосэIо, озырэу 
тапашъхьэ щыпштагъэр къэбгъэшъыпкъэжьыгъ. Урысые 
пачъыхьагъум ыцIэкIэ джыри зэ тхьауегъэпсэу къыотэIо, 

--- Page 161 ---

ащкIэ пфэшъуашэу тшIэрэр пачъыхьэм ебгъотылIэжьынэу 
унашъо ышIыгъ. Зыгъэ фэдэу джыри зэ садэжь укъызфезгъэблэгъагъэр, зиусхьан, мыщ фэдэ Iоф. Адыгэ лъэныкъомкIэ къызэрэтшIомышIыгъэу, тимыщыкIэгъэ зао непэ 
тыхэхьэ. КъэсымыIожьми, пшъхьэкIэ ошIэ, урыс пачъыхьэм 
адыгэлъ ыгъачъэ шIоигъоп. Ау имыщыкIагъэу къаигъэ 
тыкъашIышъ, тыфаеп тIомэ тялъэ Iузэ, фэкъолI купмэ Iашэр 
къытагъэштэн фаеу мэхъу. Пачъыхьэм щэIагъэ иI, гукIэгъу 
хэлъ, ар зыфыщыIэр, зыфэулэурэр ицIыфмэ ашIэ. Ау ыгу 
зызэпакIрэм, ищэIагъи мэкIоды, игукIэгъуи щэгъупшэ, имыш 
зешэсрэми, тхьэм къыфедэ. Джа зыцIэ къепIогъэ адыгэпщхэм, ахэмэ язакъоп, уицыхьэ зытелъ фэкъолI хэшыпыкIыгъэхэри ары, пачъыхьэм ыцIэкIэ уаIузгъакIэ, чIыпIэу зэрытхэмкIэ зэплъыжьынхэу, Урысые пачъыхьагъу тамэм зычIагъэгупсэфэнэу уадэзгъэ гущыIэ сшIоигъуагъ. Уфаемэ - 
шъэфы, уфаемэ - шъхьаихыгъ, узщыщхэр о нахь пшIэн, 
узэрэфай. ЦIыфыр зыфэещт мылъкукIэ, чIыгукIэ, ахъщэкIэ 
пачъыхьэм къогъанэ зэримыIэщтыр агурыгъаIу. АщкIэ цыхьэ 
къыпфэсэшIы,- джыри нэ шхъонтIэ гупсэф-гумэкIхэмкIэ 
пачъыхьэр Хъанджэрые ынэмэ акIэплъагъ, тIэкIу тыригъашIи, 
зиухыижьзэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Зыгъэ къытэпхьылIэгъэгъэ адыгэ Iофыгъом къызэрэбдетымыгъэштэгъагъэмкIэ 
къытфэгъэгъу, пачъыхьагъу гухэлъмэ ар а лъэхъаным 
къадекIунэу щытыгъэп...
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан, цыхьэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ,- Хъанджэрые къыIуи, аужрэ гущыIэхэр зэхимыхыгъэ фэдэу зишIыгъ.- УилъэIу пфэзгъэцэкIэн, зыцIэ къесIуагъэхэми, нэмыкIхэми заIузгъэкIэн, зэрэсфэлъэкIэу узэхязгъэшIыкIын. БгъуитIумкIи зэзэгъыныгъэ-зэгурыIоныгъэ 
къызхагъафэмэ нахьышIу. ЦIыф лъэпкъ псаур хэсэгъэкIышъ, 
зы цIыф хые ылъ бгъэчъэныр Тхьэм зэриджагъор ори ошIэ. 
Ау, зиусхьан, сэри сыкъызэхэшIыкI, пачъыхьэ тэмэтелъыр 
стелъэу заIусэгъакIэкIэ, сиIо ахэхьанэу сыгугъэрэп. Тхьэр 
сигъусэу, о усигъусэу, цыхьэ къысфэпшIэу сыкъызхэкIыгъэмэ хэгъэгу пэщэ IизынкIэ сафэжъугъэкIожьмэ сишIуагъэ зэрэ Урысые хэгъэгушхокIэ къэкIощт, шъыпкъагъэ 
къыжъу дыряIэу адыгэхэр къыжъудэзгъэпсэуных...
Пачъыхьэр мыгузэжъуахэу, шъэбэ-шъабэу шъхьаныгъупчъэм къыкIэрыкIыжьи, тIысыжьыгъэ. Iэхъомбэпэ фыжь 
псыгъохэр столышъхьэм фэсакъыпэзэ, заулэрэ зытыригъэджэгухьэ уж, къэтэджыжьыгъ. Хъанджэрые къыкIэрыхьэ-къыкIэрымыхьапэу ынэмэ къакIэплъыхьэзэ, 
къыпфадэмэ, пщыгъупшэжьыгъагъ сшIошIыгъ шъхьакIэ, 
джыри гухэлъ гъэшIэгъонхэр уиIэх зыIорэ пачъыхьэм кIэкIэу 
къыухыгъ:
- КъэпIуагъэм купкI хэлъ. Тегупшысэн...
Урыс пачъыхьэм игупшысэмэ, Хъанджэрые къыриIуагъэмэ зы шъыпкъагъэ ахэлъыгъэп. ШъорышIыгъэ гущыIэмэ 
алъапсэ зыдынэсри къыгурыIощтыгъэми, щымыгугъын 
фэлъэкIыщтыгъэп. Игухэлъ лъыкIигъахьэ шIоигъуагъэти, 
пачъыхьэм шъхьэр дигъэсысщтыгъэ, ыIорэр дыригъаштэщтыгъэ. Сыд къыраIуагъэми, сыдэу зыкъыфашIыгъэми 
Урысые пачъыхьэм ыпашъхьэ адыгэпщым игугъапIэ 
щыIэкIэзыщтыгъэп...
Ау ахэр зэкIэ Хъанджэрые къызгурыIогъапэр Бенкендорф урысыдзэм иминистрэу Чернышевым зэрэфэтхагъэмкIэ1 дзэм къыхамыгъэкIыжьыпэу мэзэ пшIыкIутIу 
гъэпсэфыгъо къырати, Лъэустэнхьаблэ къызщыкIожьыгъагъэ лъэхъаныр ары.
Гъэпсэфыгъо уахътэр ыухи, Санкт-Петербург зегъэзэжьым, СултIан Хъанджэрые иурыс тэмэтелъхэр зытырилъхьанхэ фитэу дзэм къыхагъэкIыжьыгъап...
V
Мазэ къэс зипчъагъэ адыгэчIым нахьыбэ щыхъурэ 
урысыдзэм Некрас Руфати къахэхъожьыгъ.
РуфаткIэ зэкIэри дэгъу, ДэхапIи щыIэжьэп, яни, яти, 
ышыпхъухэри иныбджэгъу-шъэогъухэри дунаим тетыжьхэп. Зыхэт къэзэкъмэ анэмыкIэу дунай нэфым дытет закъор 
зы нэбгыр - Полин. Адырэхэр зэкIэ, хэти щэрэщ, урысмэ 
афэшъхьафыр ипый.
1 Мартым и 17-м 1840-рэ илъэсым Бенкендорф Урысыем дзэ 
IофхэмкIэ ипащэу А. И. Чернышевым фетхы: "Кавказ къушъхьэчIэсхэр 
зыхэт дзэм изабытэу Хъанджэрые лъэшэу къэсымэджагъ, Iазэхэм 
алъэкI рахьылIагъ нахь мышIэми, яшIуагъэ рагъэкIын алъэкIрэп... Iазэхэм 
зэраIорэмкIэ, ар гъэхъужьыгъэпэным фэшI, бэрэ къэмытыщтми, ихэгъэгу гъэкIогъэн фае".
Илъэсрэ зигъэпсэфыгъэу Хъанджэрые псау-тау хъужьыгъэу 
Петербург къызегъэзэжьым, июным и 1-м 1841-рэ илъэсым тэмэтелъхьэр телъынхэ фитэу урыс дзэм ар къыхагъэкIыжьыгъэти Екатеринодар 
пэмычыжьэ икъуа джэу Лъэустэнхьаблэ щыпсэунэу къэкIожьыгъ.

--- Page 162 ---

Зымафэ адыгэ шъошэ хэхыгъэкIэ фэпагъэу Хъанджэрые Шъэбэжъ пытапIэм къыздахьэм, Бутенкэ Василь 
Руфат ыгъэплъэгъагъ:
- Модэ къытфэкIуагъэр!..
- ГъэшIэгъона Хъанджэрые къытфэкIуагъэмэ!..
- Пачъыхьэм ифлигель-адъютантыгъи ар!..
- Урысыдзэм къыхэкIыжьыгъ!..- Руфат нэ IаекIэ 
Хъанджэрые еплъыгъ...
Руфат Хъанджэрые зызэрэфишIыгъагъэу непэ Къэрбатыр зыфишIыгъэп. Анапэ къикIыгъ зэрэраIуагъэм лъыпытэу апэ ыгу къечъагъэр Полин. Пэгъочъынэу зипхъотэгъагъ шъхьакIэ, сыд сIони сыкIэрыхьащт, къызэтеуцожьыгъ.
Шъэбэжъ пытапIэм Руфат зэрэдэсыр Къэрбатыр 
ышIэщтыгъэми, IэшIэх-лъэшIэхэу зызэрэIуигъэкIэщтым 
пылъыгъэп. Адыгэхэр зыбгынагъэ къэзэкъ паIо зыщыгъым 
сыд есэбгъэшIэщт зыфэпIощт гупшысэр къышIутекIощтыгъэми, Руфат ышыпхъу Марие къызфелъэIугъагъэр фигъэцэкIэщт. Икъэщэн Полини ымыгъэгугъагъэмэ ипсэлъыхъуи 
зыIуигъэкIэщтыгъэп, ары пакIошъ, кIопIэ-шIыпIи зыкъыригъэшIыщтыгъэп. Ащ фэдэ зекIокIэ-гъэпсыкIэхэр Къэрбатыр 
ыштэхэрэп. Мысагъэм уримыфыжьэу, хыягъэм укъимыубытэу ар дзэ хэхьакIэ хъунэп. ЕтIани адыгэмэ афэгъэхьыгъэу Руфат ыIохэу къынэсыжьыщтыгъэхэр ары Къэрбатыр 
ымыдэщтыгъэр.
Къэрбатыр дзэ къулыкъу Iофыгъомэ апылъ ыIозэ, 
щэджэгъоуж нэс Руфат зыIуигъэкIагъэп. Ар зыхэт къэзэкъми тIо-щи Къэрбатыр аблэкIыгъ, сэлами къырахыгъ, 
арихыжьыгъ. Сакъыхигъэщынба, зыгорэ къысиIохэнба 
зыIощтыгъэ Руфати фычIэплъыгъ.
ИIофхэр ыухыхи, гъогум зыщытехьажьыщтымэ адэжь 
Къэрбатыр Руфат къаригъэщагъ.
Руфат ылъакъохэр зэгуигъапкIэхи, ыIэгушъо ынэ тIэбгъу 
годзагъэу Къэрбатыр сэлам къырихыгъ:
- Укъэджагъэти, Шъэбэжъ пытапIэм икъэзэкъэу 
Некрасов Роман Тимофей ыкъор уадэжь къэкIуагъ, 
штабс-капитан.
- Сыд пIуи?.. Моу къэтIыс,- Къэрбатыр щхыпцIыгъэ.
- Сыщытыщт сэ, штабс-капитан,- Руфат иурысыбзэ 
джыри Къэрбатыр къыфыкIегъэтхъы.
- КъэтIыс къызыуаIокIэ, къэтIыс!

--- Page 163 ---

- Хъущтэп, штабс-капитан.
- Делэ ухъугъа, зиунагъо бэгъон, сэ адыгабзэкIэ 
сыбдэгущыIэ, о урысыбзэкIэ укъыздэгущыIэжьы!.. КъэтIыс 
зэраIуагъэр орба!..- Къэрбатыр къэгубжыгъ, етIанэ урысыбзэкIэ фидзыгъ: - Забытым ыIорэр зымыгъэцакIэкIэ, 
узгъэтIысыщт!
- Типыймэ абзэ сырыгущыIэн нахьи, штабс-капитан, 
сыбгъэтIысмэ нахьышIу.
- СанэIу икI, делэжъ! - Къэрбатыр къызщылъэтыгъ.
- ЗэрэпшIоигъу, штабс-капитан,- Руфат пчъэм дэкIодыкIыжьыгъ.
- Шъхьэубат!..- унэм икIыжьыгъэм Къэрбатыр кIэлъиIожьыгъ.
Шъэбэжъ пытапIэ Къэрбатыр къытекIыжьи, Анапэ 
къэсыжьыфэкIэ Руфат ышъхьэ икIыгъэп. ЫнитIукIэ ымылъэгъугъэмэ, ышъхьэкIэ дэмыгущыIэгъагъэмэ, зыхэхьагъэ 
урысыдзэм ащ зызэрэщигъэпсрэр къыраIуагъэкIэ ышIошъ 
хъуныгъэп. Мыщ ыпэкIи Руфат фэгъэхьыгъэ къэбар мышIагъохэр Къэрбатыр къынэсыщтыгъэх, ау ащ фэдэ дэдэу 
ышIагъэп. Егупшысэшъ, лъапсэ фэхъугъэр къыгурыIорэп. 
Ащ фэдизэу Руфат ыкIыб сыд адыгэмэ закIыфигъэзагъэр? 
Сыд къырашIагъ? СыдкIэ ыгу хагъэкIыгъ? Адыгэ гущыIэ 
зэрэзэхехэу ышъо къыпэчъы... Урыс пшъэшъэжъые горэ 
шIу плъэгъугъэкIэ, Къэрбатыр ыIуагъ, мощ фэдэу зыпшIы 
хъуна!.. ДэгущыIэгъэн, зыкъегъэшIэжьыгъэн фае...
Руфат иIофмэ ахэгупшысыхьэ ыIозэ, ятэ Тыркуем 
къыфаригъэхьыгъагъэ тхыгъэр джыри Къэрбатыр ыгу 
къэкIыжьыгъ, ядэжьи гукIэ зидзыжьыгъ. Зыхэт урысыдзэм 
къыщепыйхэкIэ арэп. Шапсыгъэ хасэр зызэIокIэм ыуж 
зэрагъэтIысыгъагъэр ары умыIощтмэ, пачъыхьэм ошIэ-дэмышIэу итэмэтелъ къызфыдеIэтаем, Анапэ дэлъ полкым 
имызакъоу Екатеринодари, Шэнткъали, нэмыкI къэзэкъ 
пытапIэхэми ылъэкъуацIэрэ ыцIэрэ щызэлъашIагъ. Ятэ 
Сэфэрбый "...узхэхьэгъэ урысыдзэм зыхэгъэзагъ, Iэдэб 
зыхэгъэлъ..." къыфетхы.
Сэфэрбый къыгъахьыгъэ тхыгъэр зэтезычи еджэгъэ 
урыс лъэныкъоми, а гущыIэхэр игопагъэхэми, зыфихьын 
ышIэщтыгъэп. Ежь Къэрбатыри ар ищыпэзэхэхыгъэп. Ары 
шъхьакIэ, джа гупшысэр ятэ къызыщыриIогъэгъэ лъэхъанымрэ джырэ уахътэмрэ зэфэдэхэп. БлэкIыгъэ мазэхэм 

--- Page 164 ---

джэуапышIукIэ игухэлъмэ урыс пачъыхьэр къапэгъокIынэу 
ятэ гугъэщтыгъэ. Джы Шапсыгъэ хасэм икIэщакIу, адыгэ 
Iофхэр зэрифэхэу Тыркуем кIуагъэ. Ар имыкъоу урысмэ 
яшIушIэ зыщымыгъэгъупш, захэгъэзагъ еIошъ къыфэтхэ. 
Сыдэущтэу къыбгурыIощт ар?..
Къэрбатыр ар ышIэщтыгъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп. Дзэу зыхэтым пшъэрылъэу иIэм егупшысэ зыхъукIэ, 
гум къыпеIонтIыкIы, гукIэ ичылэ зыкъедзыжьы, адыгэ 
шъолъырымкIэ зыдэщыIэгъэ лъэныкъохэр, адыгэ чылэмэ 
ячэпэзэхэогъу уахътэхэр, чэу къопэ фэкъолI купхэр, 
хьакIэщ орэдхэр, хьэ хьакъу, атэкъэIо макъэмэ ащыкIэкIыжьэу шъхьэм икIхэрэп. Адыгэ чIыгум изы къуапэ 
тетэу дэплъыемэ, адыгэ уашъор ылъэгъоу, егупшысэмэ, 
нэмыкI дунай тефагъэу Къэрбатыр къыщэхъу. Сызщыщ 
адыгэхэр зыдэщыIэм сыщымыIэу, Къэрбатыр ыIуагъ, 
мыхэмэ, тигушIуагъорэ, тигухэкIрэ, тиадыгэ намысрэ, 
тидунэе гупшысэрэ ттезыхын зихьисапэу къытфэкIуагъэмэ 
сыдэущтэу захэзгъэзэгъэн слъэкIыщта? Сызхэт забыт 
зырызмэ, ашъхьэ къырахыпэрэп шъхьакIэ, пачъыхьэм 
дезымыгъаштэхэрэр ахэткIэ сенэгуе. ДзэкIо къызэрыкIомэ 
сарыгущыIэжьрэп, ташъхьащымытэу зашIэкIэ, пачъыхьэм 
пае сэмэркъэу чIэгъчIэлъхэр ашIыхэу зэхэпхыщт. Ракитовыр декабристмэ апыщэгъагъэкIэ сэгугъэ. Пачъыхьэм 
зыпэуцужь лъэхъаным изабыт тэмэтелъ штабс-капитанкIэ 
къырагъэIыхи, кавказ заом къагъэкIогъагъ.
Зымафэ Ракитов штабс-капитаныр къызэрэдэгущыIэгъагъэр Къэрбатыр ыгу къэкIыжьыгъ.
- СыпфэгушIо, зиусхьан, хьапсым уздадзэ уж шIэхышIоу 
штабс-капитаныр къызэрэпIуадзагъэмкIэ, щыбгъэхъагъэр 
сшIэрэп нахь? - къыфэгушIоми къепыйми ымышIэу Ракитовым къыфидзыгъ.
- Шъуаемэ сяшъуеу сызэрэчIэсыгъэр арыщтын.
- Шъыпкъэр пIон хъумэ, зиусхьан?
- Сэри ащ сегъапэ. ОшIэмэ, къысаIу.
- Уятэ Шапсыгъэ хасэм пащэ зэрэфэхъугъэр армэ 
шIэ?
- Некрас Руфати ятэ хэлэжьагъ ащ.
- Ащ ятэ фэкъолI, о уятэ - пщы.
- Пщы Iаджи адыгэ шъолъырым ис.
- Пщы пстэуми фэкъолI хасэ афызэхащэрэпщтын?
- Сыд къикIрэр фэкъолI хасэ зэхэощэкIэ?

--- Page 165 ---

- Ар умыIо, зиусхьан...- зыгорэ къыриIонэу штабс-капитаным къыригъэжьэгъагъ шъхьакIэ, псынкIэу зэпигъэуи, 
къеупчIыгъ: - Ощ пае хасэм къызщеупчIхэм, уятэ ариIожьыгъэм ущыгъуаза?
- КъапIомэ, апэрэу зэхэсхыщт.
- Зы пый лъагъо шъущызэIукIэмэ, исэшхо къыппиIэтынэу ариIожьыгъ.
- Ащ Iофыр зыфакIорэм, тэ тисэшхуи гупсэфэу дголъынэп.
- Уятэ исэшхо, штабс-капитан, нахь зэфагъэ хэлъыкIэ 
сэгугъэ. Егупшыс.
- Ащ бэшIагъэ сызегупшысагъэр, штабс-капитан.
ОшIэ-дэмышIэ гущыIэ къызэфэдз-зэфэдзыжьэу 
псынэкIэчъым дэжь нэбгыритIум щыряIагъэм Къэрбатыр 
бэрэ егупшысагъ. Ащ ыуж Ракитов Павел зыIуигъакIэмэ 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, зэфизагъэхэп.
Ар зыхъугъэм мэзэ зытIу тешIагъэу Некрас Руфат 
Къэрбатыр дэжь къэчъагъ.
- Сыд къыохъулIагъэр? Къэбар дэй щыIа?
- Ракитов штабс-капитаным сыгу тезгъэпщэхагъ!..
- Сыдэущтэу?..
- А делэжъым дзэлIмэ дэеу уафыщыт ыIуи, нэпч 
сырифи, Бутенкэ Василь бзэгу сыфихьмэ къысщигъахьэзэ, 
къинэу сигъэхьыгъэр къэсэмыгъэIуат!.. Тыгъуасэ сидзэлIмэ 
пачъыхьэм фэгъэхьыгъэу яIушъашъэзэ тесыубыти, Вышеславцевым зыфэсэIуатэм, нэф къыримыгъэкIэу ыгъэтIысыгъ. ХьитIум азыфагу къикIыгъ, сыадыгэшъ, узфаер 
къысапIомэ хъущт, ара?!
- ПшIагъэр пшIотэрэза, Руфат?..- зэхихыгъэ къэбарым 
къыкIэзыжьыгъо имыфэу кIыфы кIэхъукIызэ, Къэрбатыр 
ыпашъхьэ итым еупчIыгъ.
- Ащ укIэупчIэжьа, Къэрбатыр?.. Тэрэз! Хьэм хьэ 
зыфэпшIыжьын фае.
- Руфат, ужэ зэтэлъхь!
- Сы къыохъулIагъэр укуоу, Къэрбатыр? - джыры 
ныIэп ыпашъхьэ ит Къэрбатыр кIыфыбзэу Руфат зилъэгъугъэр, ащ фэдэу ныбджэгъум зызфишIри зыфихьын ышIагъэп.
- Зи къысэхъулIагъэп,- Къэрбатыр зыкъишIэжьыгъ,- 
къысэхъулIагъэр оры!..- мэкъэ шъабэ зыригъэшIэу, ау 
къыIорэм зэкIоцIитхъэу къыпигъэхъожьыгъ: - Дзэм къыбдыхэтыр, зэо утыгум уздихьащтыр бзэгу ахьрэп, Руфат!.. 
РыукIытэжь пшIагъэм.
- Амыхьмэ...- Руфат ыIощтыр ымышIэу къызэтенагъ, 
етIанэ къызIуипхъотыгъ: - Угу емыгъэгъу, Къэрбатыр, 
емыгъэгъу... Ори бзэгу уихьыгъ ащ!..
- Сыдэущтэу сихьыгъ?
- Пачъыхьэм адыгэхэр къызкъуищэн ихьисапэу Занэм 
итэмэтелъ ыгъэиныгъ ыIуагъ... ЯчIыгу тыкъырищагъэзы, 
адыгэпщмэ яубзэ ыIуагъ... Адыгэмэ техэкIо-зепхъуакIоу 
пачъыхьэм шъуакъыфищагъ сидзакIомэ ариIуагъ...
- Сыда ащ мыхъунэу хэплъэгъуагъэр?
- Мыхъунэу пIуи? - Руфат къыкIэупчIэжьыгъ, ыгу илъыр 
зэкIэ къызыреIотыкIым, зэрэхъурэр ымышIэу, иукIытэ нахь 
къытекIуагъ, къэушъэбыгъ.- Шъыпкъэр пIон хъумэ, Къэрбатыр, адыгэмэ яхьылIагъэу Ракитовым мыхъун ыIуагъэп... 
Ау орырэ сэрырэ урысыдзэм тыхэтба?.. СфэщыIагъэп...
Щэджагъо мыхъупэу Къэрбатыр Руфатэ зэригъэгъуси, 
Вышеславцев инэралым дэжь Ракитовым пае лъэIуакIо 
кIуагъэ. ЗэфэмышIугъэм къыхэкIыкIэ имыхьакъ зэрэтырилъхьагъэр Руфатэ къыригъэушыхьатыжьи, бзэгу зыхьыгъэм жэрыIо цIэцIэн нахь къыфыхэмыкIэу, штабс-капитаныр къаригъэтIупщыжьыгъ.
Апэрэ мафэми, къыкIэлъыкIуагъэхэми къязгъэтIупщыжьыгъэр Павел Иванович Ракитовым ышIэщтыгъэп. 
Къэрбатыри ащ рыгущыIэу цIыф зэхыригъэхыгъэп. Руфат 
нэмыIэмэ, ыжэ псы дэгъэхъуагъэу, сыкъамышIагъот ыIозэ, 
бжъэдыгъукIи, шапсыгъэкIи, абдзахэкIи, адыгэмэ афэплъырэу Шъэбэжъ пытапIэ тесыгъ.
VI
КIымафэр зэкъомыупэгъагъэми, гъатхэр зэрэмычыжьэжьыр былымхэм яIэщ дэтыкIэрэ ябыу макъэрэкIэ 
къэошIэ. Осыр зыщыжъужьыгъэ чIыпIэмэ тыгъосэрэ уц 
гъугъэ шагъэмэ ачIэгъ шхъонтIэгъакIэр къачIэплъы. Бзыухэр 
тыгъэопIэ къакъыр натIэхэмрэ чъыг шъхьапэхэмрэ нахь 
ащыолъэгъух. Гъатхэм зызэрэфагъэхьазырырэр къырыпшIэнэу, фэкъолIмэ ягъучI тео макъэхэр чылэм нахь 
къыдэIукIы.
СултIан Хъанджэрые ичылэ дэсыкIэ непэ иапэрэ гъэтхап.

--- Page 166 ---

Мази хъугъэп ар Санкт-Петербург къызикIыжьыгъэр. 
Гъогу чыжьэм тетыфэкIэ фаэтон зэблэхъум зэридзэу, 
зыщыгупшысэн уахътэ иIагъ. Илъэс тIокIитIоу къыгъэшIагъэм ызыныкъор, нахьыбэр умыIощтмэ, урысыдзэм 
къулыкъукIэ ритыгъэу, къыгъэшIэнэу къыфэнагъэр зыфэдизыр ымышIэу, шъхьафитэу къебэкIрэм тIэкIуи щыщтыхьэу, 
пачъыхьэр къызэрэщыгугъырэм зегупшысэкIэ IущхыпцIыкIэу, Лъэустэнхьаблэ къыгъэзэжьыгъ.
Бэ зэгупшысэнэу Хъанджэрые иIагъэр. Ащ нахь макIэп 
зыщымыгъозэ мафэхэу къыпыщылъыгъэхэри.
Урыс пачъыхьэм Хъанджэрые хьарамыгъэ дызэрихьагъ 
пIон плъэкIыщтэп. Фэхыягъ, фэшъыпкъагъ. ФишIэрэр 
шIомакIэу, нахьыбэ зэрэфишIэщтым, зыкъызэрэхигъэщыщтым кIэгуIэу дэпсэугъ. Урысые пачъыхьэми ар щыгъупшагъэп, ахъщэ дэгъу къырити, Хъанджэрые дзэм къыхигъэкIыжьыгъ, адыгэхэмкIэ пшъэрылъ гъэнэфагъэ иIэу 
къэкIожьыгъ. Ащ итэмэтелъхэр, ежь зэрэфай, зытырихыжьыни зытырилъхьажьыни фит. Ар къэзыушыхьатырэ 
тхылъыпIи, шъэфэп, диIыгъ. Хъанджэрые пшъэрылъэу 
адыгэхэмкIэ пачъыхьэм къыфишIыгъэр ары шъэфыр. Ар 
пачъыхьэм ихьанэ-гъунэ ит цIыф зырызмэ анэмыкI ышIэрэп. 
Ар хэта зищыкIагъэр? Зыми ищыкIагъэп.
Ары шъхьакIэ, ар СултIан Хъанджэрые ищыкIагъа?.. 
Пачъыхьэм ыжэ къыдэзыгъэр чIым нэсыгъо исымыгъафэу 
къэспхъотэжьзэ, Хъанджэрые ыIуагъ, зэрэфэзгъэцэкIагъэр 
икъунба. ЯсIуагъ, сялъэIугъ, адыгэчIым шъуимыбанэу, 
цIыкIу-цIыкIоу пачъыхьэ лIыкIокIэ тижъугъахь сIуи, сишIошI 
ясхьылIагъ, къаIэкIэхьэгъахэр атесхыжьэу къащыхъугъ, 
сашIоделэ-тхьагъэпцIыгъ, къысэдэIугъэхэп. Джы, яIоф 
къимыкIынэу тещыныхьахэ зэхъум, зыкъысадзыжьыгъ... 
Шъо къызэрэшъушIошIэу адыгэхэр щытхэп. Къэралыгъо 
шъхьафкIэ псэухэрэп шъхьакIэ, яадыгэ намыс, яадыгэ 
хабзэ, ядунэе тетыкIэ-гупшысакIэ, язэхэтыкIэ-щыIакIэ, 
ялIыгъэ джа щымыIэу къышъущыхъурэм нэрымылъэгъукIэ 
епхыгъ. Лъэпкъыбэу зыфашъуIорэм шъуемылIылI, мыхъу 
зыщыхъужьрэм, лъэхъан хьылъэм ахэр зэкъоуцожьыщтых. 
Мыхэмэ къахахьэмэ ашIоигъоу бэ къапылъыгъэр: Къырымхъанри, Тыркури - зи афешIэшъугъэп.
Щайешъогъу уахътэмэ адэжь Хъанджэрые ишы тегъэкIухьэ пIалъэ ыухыгъэу Лъэустэнхьаблэ лъэныкъомкIэ 
къыгъэзэжьыгъ. Чъыгыудж тхышъо-кIэишъори сэмэгумкIэ къэнэ, ухъумэкIо фэкъолI шыуитIури мыблэгъэмычыжьэу ыуж ит, щынагъо горэ къызэрэхъоу - лъыIэсынхэ 
алъэкIынэу хьазырыпсых. Пщыр зытес шы тхъоплъ лъэкъофри гъэтхамэу къэурэр игуапэу шхоIум егъоу кIэкIорыкIы. Шылъабжъэр загъорэ чIы такъыр ныкъожъумэ 
зэратецIэлъэу, Хъанджэрые игупшысэхэр зэтехьэ-зэтекIых. 
Узэгупшысэныбэ шъхьэм илъ хъумэ, гум къэкIыжьыщтыр 
бэ. Сыд фэдэ гупшысэмэ Хъанджэрые ахэхьагъэми, а зы 
гупшысэм къемыкIолIэжьын ылъэкIрэп. Джэуап фемытышъукIэ арэп, бэшIагъэ, пачъыхьэм джыри къыкIэрыкIыжьыгъагъэп ащ кIэух зыфешIым. Ау гум илъыр шъхьэих 
фэшIыгъагъэп. Сыдэущтэу уищыIэныгъэ зэрэпсаоу зыIэмычIэ илъ пачъыхьэм пIорэр тэрэзэп, къыбдезгъаштэрэп 
пфеIошъущта? Ар лIыгъэкIэ зыфалъэгъужьрэ Iофэп. 
Армырми пачъыхьэм упэблагъ, иIо дэошIэ, тичIыгу къизыщагъэмэ уащыщ аIошъ, адыгэмэ агу къысабгъэ. Ау 
адыгэмэ агу къызэрэсэбгъэн сшъхьэкIэ зэслъэгъулIэжьрэп. 
ЯIоф зэрэзгъэдэгъущтым сыпылъыгъ нахь, згъэдэинэу 
сыфэягъэп. Пачъыхьэм къулыкъу фапшIэу пшъхьэ уфимыт 
зыхъукIэ, мышIапхъи пшIэщт, мыIуапхъи пIощт. Ау адыгэмэ 
афэгъэхьыгъэу мыхъун сшIагъэу ащ къикIрэп. Къончэгъэ 
закъоу зесхьагъэр зыдэсэшIэжьы - адыгэ шъолъырым 
ичIыпIэ шъэфхэр пачъыхьэ пашъхьэм фислъхьан фэягъэп. 
Ащ фэдизэу сымыупкIэпкIыгъэми хъущтыгъэ. Сыд сшIагъэми, хьаулый, сэркIи адыгэхэмкIи шIогъэнчъ.
Хъанджэрые игупшысэ хьылъэ зыщигъэгъупшэ шIоигъоу шы лъэкъофым елъэдэкъэуагъ. ОшIэ-дэмышIэ 
лъэдэкъэоным фэмыхьазырыгъэ хьайуаныр къызбгырыуи 
илъынэу зежьэм, аужрэ лъэкъо джабгъумкIэ кIэцIэнлъыгъ, 
Хъанджэрыий шхомлакIэр ыкъудыигъ, Iэпшъэ пытэмкIэ 
шыр зэтыриIэжагъэ. Шым ибэлэрэгъыгъэ Хъанджэрые 
ыдагъэп, шхомлакIэмкIэ жэхаIи, къамыщымкIэ шы чапэм 
теджэгуагъ, зыдыригъэдзыягъ, кIигъэбгъулъыгъ. Шы 
губжыгъэр илъынэу фэягъ шъхьакIэ, гъучI жэдэлъым 
зэтыриIэжагъ, Iупсыр къыIуифыгъ, ыгъэщыщыгъ. Онэгум 
исри шым нахьи нахь макIэп зэрэгубжыгъэр:
 - УкIэцIэнлъыкIэу, шъхьэзанд, шъыд къыохъулIагъэр! - Хъанджэрые джыри шым жэдэтхъуагъ.- ФэкъолIитIумэ апашъхьэ, чылэм ыпашъхьэ хьайнапэ сыщыпшIы 
пэтыгъ. СызэхэмышIэрэмэ, ащыгъум очъыеба, джэгуалъ!..

--- Page 167 ---

Мэз Iэпчъэ къэгъэзэгъум шыуищ къычIэкIыгъ. Апэ ит 
шыур, Хьаджэмыкъо Аслъанбэч, сэлам къызех уж, джэуапэу къырахыжьыщтым пымылъэу къэупчIагъ:
- Шъыд, зиусхьан, шымрэ орырэ къышъохъулIагъэр?
- Олахьэ сымышIэрэ, Аслъанбэч,- мыщ фэдэ чIыпIэ 
зэрэщызэIукIагъэхэр имыгуапэу, къехъулIагъэр шым 
тырилъхьэу, Хъанджэрые къыIуагъ,- мы шъхьэзандэм 
ныпчэдыжь къехъулIагъэр сшIэрэп, кIэбгъулъы, мэлъатэ, 
мэкIэзэзы...- ежь ифэкъолIмэ ариIорэр Хьаджэмыкъом 
игъусэ фэкъолIитIуми зэхаригъэхэу, СултIаным къыIуагъ: 
- Модэ, тапэ шъуишъ. Шы щтапхэм нахь слъэгъу мыхъурэ 
щыIэп, зэблэсхъунджэ сенэгуе...
- Хъанджэрый, мы узтесыр шы лъэпкъ дэгъумэ ащыщ, 
укъэзыушъхьакIун шэп мыр. Шым тесым изэрэщыт шым 
зэхешIэ аIо, зыгорэм уегъэгумэкIмэ шIэ, зиусхьан?
- УзгъэгумэкIын закIэба, зиусхьан, дунаир...- къыIо 
шIоигъуагъэм зыримыгъэукIыхьэу пиубытыкIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Ау тызгъэгумэкIрэ шIагъо щымыIэу, тытезекIухьанэу ныпчэдыжь тыкъыдэкIыгъ. Ар Iофэп, Аслъанбэч, шъо шъыдэу шъухъура, шъуалъэныкъоджэ шъыд 
щыкъэбар?
- Тхьэм Iомэ, джа зэрыпшI. Нахь дэй мыхъумэ, уезэгъыт. Ау нахь дэим тызэрэфакIорэр хэти инэрылъэгъу. 
Мохэмэ,- Хьаджэмыкъом Пшызэ джабгъу нэпкъ лъэныкъомкIэ Iэ ышIыгъ,- уакъызэрэхэкIыжьыгъэр шъыпкъа, 
зиусхьан? Ятэмэтелъ зытемылъхьажьэу аIуагъ.
- Шъыпкъэ, зиусхьан, шъыпкъэ,- джэуапыр зэригуапэр Хъанджэрые ымакъэ къыхэщыгъ,- ухэукъорэп зэхэпхыгъэмджэ. Шъыд ахэсшIахьын къытэпыйрэмэ,- икъыхэкIыжьыкIэ ыушъэфыгъ,- сахэтыджэ... Ау тэмэтелъэу 
зыфэпIуагъэм мыщ фэдэ къэбар пылъыр: зытезгъэлъын 
сыфит, Екатеринодари сызэрэдэсыт Iизыни къысатыгъ...
- Зэрэхъурэмджэ, укъатIупщыжьи, къыплъыIэбэжьыгъэх?
- Ардэдэм сиIоф тет пIонэуи щытэп. Ахъщэнчъэуи 
сыкъагъэнагъэп,- къыриIуалIэрэм еплъын ыIуи, фэсакъыпэу игугъу къышIыгъ, хэт ышIэра къэхъущтыр, зэрапымыкIыгъапэри къыхигъэщыгъ,- ащджэ сыгу ябгъэрэп.
- ЗэрэпIорэмджэ, уиIофшIагъэ къешIушIэжьыгъэх? - 
занкIэу еупчIыгъ.

--- Page 168 ---

- Ащ хэлъ щыIэп, зиусхьан,- Хъанджэрые къыфадзы гъэ гущыIэм ерагъэу зыригъэIэжагъ, къаигъэ фэмыхъоу 
джэуап ритыжьыгъ,- хэти ышIагъэм ипэгъокI къыфашIэжьрэр. Зэгорэм уятэ Хьаджэмыкъо Алкъэси ахэр 
тыжьын сэшходжэ къешIушIэгъагъэх...- пчэдыжь нэфмышъэу тэ къысфикIыгъа мыр, Хъанджэрые ыIуи, угу 
къысэмыгъабгъ, ащ фэди мэхъу риIорэм фэдэу, пщым 
IугушIуагъ, къыблищмэ, тызэпыпкIэн фаеу хъущт, етIанэ 
зэраIуагъэр щигъэзыеу игущыIэ пидзэжьыгъ.- Ахэр Iофэп, 
зиусхьан. Алахьым ащ нахь гумэкIыгъо адыгэмэ къытферэмыхь, ари адырэ блэкIыгъэхэм афэдэу хъун. Непэ 
адыгэхэмджэ къытпыщылъыр зэкIэми анахь Iоф. Сегъапэ, 
джары, шъыпкъэр пIотмэ, урысыдзэм къыхэкIыжьыджэ 
сфэхъугъэри.
- Ащ ымыгъапэрэ адыгэ шъолъыр исэп. Армэ гукъао 
пфэхъугъэр, зиусхьан, тэрэзэу пшIагъэ. Джары непэджэ 
адыгэ шъыпкъэмэ ашIэн фаер. Занэ Сэфэрбый ыIорэр 
тэрэз: непэджи тапэджи мор сые, мыр сые, уичыл, сичыл 
пIоджэ хъужьытэп. ЗыкIыныгъэ адыгэхэмджэ тхэмылъэу 
тыкъызэтенэтэп. Джа Iофыр ары, зиусхьан, абдзэ хапшъэ 
непэ сыкъызфикIыжьрэр. Джа Iофыр ары Занэ Сэфэрбый 
Тыркум раубытагъэу зыфаIыгъри...
Хьаджэмыкъо Аслъанбэч къыIорэмэ ахэдаIо зэхъум, 
гукIэ Хъанджэрые къэщтэуIугъ. Зэрэмыгугъагъэу Хьаджэмыкъор къызэрэчIэкIыгъэр шIогъэшIэгъон. Синасып, 
ыIуагъ, гум илъыр шъхьэих зэрэфэсымышIыгъэр. Ыдэжь 
сыкIомэ, урыс пачъыхьэр къызэрэщыгугърэр есIон симорадыгъ. ЗыгорэкIэ ЕкатеринодаркIэ къыщыраIуагъэмэ шIэ? 
ЗэкIэми анахь дэгъугъэр аущтэу Iофыр хъугъагъэмэ арыгъэ. Джа зыфапIорэм фэд адыгэ Iофым сызэреплърэр, 
къыбдесэгъаштэ, къысэоIожькIэ сыд ащ къикIрэр. КъэошIэжьа, зэгорэм къесхьыжьэгъэгъэ IофымкIэ шъукъыскъоуцогъагъэмэ мыщ тынэмысыныгъэкIи мэхъу. Ощх ужым 
кIакIо зытеоубгъожьыкIэ шIуагъэ иIэжьэп... Аущтэу щытми, 
урыс пачъыхьэр къызэрэщыгугърэм ышъхьэ Хьаджэмыкъом фисхыщт. Сыд сэ зыкIысизэкъон фаер, сызэрэщыгъуазэр ащи ерэшI.
Хъанджэрые еупчIыгъ Хьаджэмыкъом:
- Ары шъхьаджэ, зиусхьан, мы Iофымджэ урыс пачъыхьэр къыпщэгугъы, къыуаIуагъэба?
- Шъыд къызэрэсщыгугърэр?

--- Page 169 ---

- Урыс пачъыхьэр ыдэжьджэ зыбгъэзэнэу къыпщэгугъы,- Хъанджэрые къыIуи, зинэузыр зытезыхыжьыгъэм 
фэдэу ыгу псынкIэ хъугъэ, нахь шъабэу пигъэхъожьыгъ: - О 
уизакъоп, Аслъанбэч, нэмыкI адыгэ пщы лъэпкъми, лIэкъолъэшхэми, фэкъолI зырызхэми ащэгугъы. КъыжъудэгущыIэн зэриморадри сыушъэфрэп.
- Зи къикIынэп, зиусхьан. Хьаулыеу зерэмыгъэулэужь. 
Тыжьын сэшхом паемэ Хьаджэмыкъо Аслъанбэч зэрэщыгугъырэр, есэтыжьы. ЛIыкIо усшIырэп, ау зыгорэджэ 
уIукIэмэ, джар сфеIожь, Хъанджэрый. Уипчэдыжь сэламыр 
джармэ, зиусхьан, узэпэш, тэ мыджэ дгъэзэжьын...
- Ар хъуна, Аслъанбэч, тадэжь укъэсыгъэу укъемыблагъэу,- Хъанджэрые къэгузэжъуагъ, зэблихъунэу 
зыфиIогъэгъэ шыми зырыригъэтIагъ.
- ЕтIан, зиусхьан, етIан!.. Муары, тадэжь тыкъэсыжьыгъ,- Хьаджэмыкъо Аслъанбэч къызэплъэкIыжьи, 
гухьэ-гужъ хэмылъ фэдэу къызэриIокIыжьыгъ,- Занэ 
Сэфэрбый зэриIоу, орырэ сэрырэ непэ щэпIастэ зэдэтшхыгъэджэ тызэгурыIотэп.
Гузэжъогъу зыхэмылъ шыуищэу IукIотыжьрэмэ Хъанджэрые акIэлъыплъагъ. Ахэмэ игушIо-гукъауи, игу пшысэшъхьэгъэсыси зыдахьыщтыгъ.
Пшъэдэ бэдзэрым ижъобгыпIагъ къэзэкъылI горэ 
Хьагъурым къызекуом:
- Хагур! Вин ты?! А я тоби цилый мисяц шукаю.
- Иуан! Ора!
ШыуитIур, апэ къифэрэр шыбгъэкIэ IуагъэзыкIзэ, 
зэфэгушIохэу зэпэгъокIыгъ.
- Непэ сыпIумыкIэгъагъэмэ, неущ уадэжь сыкъэкIон 
симорадыгъ, къунакъ,- жэкIэ-пэкIэ шIуцIэ зэхэкIыхьагъэм 
Бутенкэ Иван ынэхэр къахэцIыукIхэу Хьагъурым ыIапэ 
ыубытыгъ, ымытIупщэу бэдзэр дэхьэпIэ лъэныкъомкIэ 
щыт шыум еджагъ: - Василь, сынок! Иде суды, Хагур 
нашовся!
- Чево, казачина, глотку реве, бусурману-антихристу 
обрадовся? - къэзэкъ дышъэ тэмэтелъ нэхае горэм къыфидзи, блэкIыгъ.
- Эй ты, казак! А-ну постой! - Бутенко Иван къэзыушъхьакIугъэ къэзэкъым кIэлъежьэнэу шым елъэдэкъэ уагъ 
шъхьакIэ, ишхомлакIэ Хьагъурыр етхъуагъ:

--- Page 170 ---

- Иуан, ыуж икI. Ащи ыгу мэплъышъ, ыIон егъоты,- 
псынкIэу нэмыкI гущыIэ техьэ: - Сыд шъуищыIакI, Иуан, 
сыд шъуипсэукI? БэшIагъэ тызызэрэмылъэгъугъэр.
- Ну и антихрист! - Бутенкэм икъамыщ къызэмыплъэкIыжьыгъэ къэзэкъым фигъэсысыгъ.- Я тоби побачу!..- 
ЕтIанэ ыгу ыгъэIэсэжьзэ, Хьагъурым IугушIожьыгъ: - Уезэгъыщт тищыIакIи, типсэукIи, тыщыI шъо шъузэрэщыIэу, 
хэти зэрэщыIэу... Тшъхьэ тыфита? ГукIэгъур макIэ, жъалымыр бэ... Шъуалъэныкъо-талъэныкъо пащэмэ аIорэр 
фэшъхьаф, тэ тIорэр нэмыкI. Зэхэпхыгъэба мо дблэкIыгъэм 
къытфидзыгъэр?
- ТызэрэзэдэгущыIэрэр ыгу тефэрэп,- Хьагъурым 
Бутенкэ нахьыжъым дыригъэштагъ, пигъэхъожьыгъ: - 
сыдэу пшIын, тэри ащ фэдэхэр тиIэх.
Бутенкэ Василь ятэрэ Хьагъурымрэ ядэIуи, щхыпцIызэ, 
къариIуагъ:
- ЦIыфэпи а шъузтегущыIэрэ есаулыр! Итэмэтелъхэр 
нахь ыгъэцIыуным пае, ащ дзэкIолIхэри ешхых, ежьыри 
зешхыжьы. Заом зыIухьэкIэ адыгащэм нахьи, урысыщэм 
нахь щэщынэ...
- СыдкIэ былым тызтэгущыIэрэр! - Хьагъурым къыIуагъ.- Ащ нахьи нахьышIу модэ тадэжь шъукъеблагъи.
- Хьау, Хьагъурыр! - Бутенкэ нахьыжъым къыпиупкIыгъ.- Тыкъеблэгъэщтэп. Сыгу къыуабгъэ.
- Сыд пай, Иуан? Симысагъэ сэгъашIэ.
- КъыосIон, къунакъ. Джары гыякIо уадэжь сыкъэкIонэу 
зыкIысихьисапыгъэри. Орба Трамрэ ХьапIатIрэ нэIуасэ 
сафэзышIынэу гущыIэ къысэзытыгъагъэр? Орба, Ракитовыр арба садэжь къысфэшъущэнхэу, сэжъугъэхьакIэжьынхэу зыIогъагъэхэр?
- Сэры, Иуан. Павел Ивановичри ары.
- Адэ сыд пае ори, Ракитэри шъухэхьажьыгъ? ЗиIорэ 
зишIэрэ зышхыжьрэмэ шъуащыща?
- Ащ фэдэмэ Хьагъурымрэ Ракитовымрэ ащыщэп, 
тят,- ятэ инэиут гущыIэ шъэбагъэ хилъхьэмэ Василь шIоигъуагъ шъхьакIэ, лъыкIагъэхьагъэп:
- О щыт.
- ТиIо дгъэшъыпкъэжьыгъэп, Иуан, тыкъэуубытыгъ...- 
Хьагъурыр щхыгъэ.- Ау тезгъэхъырэхъышагъэм ишъыпкъапIи къыосIон, Василь къэзыхьыгъагъэхэр одгъэхьакIэжьынхэр къедгъэкIугъэп... Шъэбэжъ агъэстыгъагъэба? 
Къэзэкъ зытIуи аукIыгъагъэба, ауIэгъагъэба?
- Шъыпкъэ оIо, къунакъ. Ау сэри упчIэ пфысиI. Адыгэмэ Шъэбэжъ пытапIэр тырагъэстыкIыным ыпэ хэта 
ячылэмэ атеогъагъэхэр? Шъорба, Василь?
- Тэры. Къэлэжъи, Быраути, Тэмэпси татеогъагъ.
- Ащыгъум сыд Трамдыхэм, адыгэмэ ялажьэр? Мо 
есаулым фэдэхэр уипащэу шIу къыохъулIэщтэп. Узафэп, 
Хьагъурыр, сичIыфэ птелъ.
- Аущтэу оIомэ, апэ пхьакIэжьын фэягъэр ошIа? Василь 
къязгъэтIупщыжьыгъэгъэ Занэ Сэфэрбыипщыр ары.
- Ари симорадыгъ сэ, ау Занэр дэсэп. Тыркум щыI 
аIуагъэти, скъокIэ гукIэгъу къызхэзгъэфагъэ ТрамдыхэмкIэ синэузыр зытесхыжьы сшIоигъуагъ. Ахэмэ скъо ищыIэныгъэ аIэкIэлъыгъ, иIоф пщым намыгъэсыныгъэкIи мэхъу. 
ЕтIани лажьэ зимыIэ мэкъумэщышIэ къызэрыкIомэ сыд 
пае угу ябгъэн.
- Шъыпкъэр уадэжь, Иуан,- Хьагъурым зэхихрэр 
игуап.
- Сыхэмыукъомэ, силъэIу жъугъэцакIэ.
- Трамрэ ХьапIатIрэ къезэгъхэмэ, зыуи сщымыхъоу 
пфэзгъэцэкIэн, Иуан,- Хьагъурым, шым зытыриIэтыкIыгъэу, зыгорэм зэрэлъыхъурэр уигъашIэу, зеплъыхьэ.
- ХьапIатIэ къышъуиIожьыгъэба зымафэ ичIыфэ бэдзэрым къызэрэсщытефэгъагъэр? Тадэжь шъукъыкъокIынэу 
сыкъигъэгугъэгъагъ. Хэта узлъыхъурэр?
- НекIо,- Хьагъурыр шым елъэдэкъэуагъ,- модырэ 
бэдзэр пакIэмкIэ Трамрэ ХьапIатIрэ къыщысэжэщтых.
Хьагъурым зэриIуагъэу Трамрэ ХьапIатIрэ бэдзэр 
пакIэм дэжь къыщежэщтыгъэх. Iэпэубыт сэлам зызэрах 
ужым, хьэкIэ фэкIо Iофым тегущыIэхи, зызэзэгъхэм, 
Бутенкэ Иван ыкъо риIуагъ:
- Модэ псынкIэу Шъэбэжъ чъэ, адыгэ хьакIэхэр зэрэсигъусэхэмкIэ уянэ макъэ егъэIу. Къолымэ къызыпыун 
унэм щызешъумыхь!
Шъэбэжъ пытэпIэ дэхьагъум, ХьапIатIэ зыгъэгумэкIрэр 
къымыIон ылъэкIыгъэп:
- Арэп, Хьагъурыр, мы тызигъусэм тигъэделагъэу 
къэзэкъмэ таритынэу тещэмэ?
- Ащ фэдэ угу къимыгъахь, ХьапIатI!

--- Page 171 ---

- ХьапIатI зыгорэм егъэгумэкIа? - Бутенкэр Хьагъурым 
еупчIыгъ.
- ХьакIапIэ ащэрэм гумэкI иIэнэу къытефэрэп, Иуан.- 
Хьагъурыр сэмэркъэукIэ псынкIэу тегущыIыкIи, пигъэхъожьыгъ: - Шъэбэжъ чIыпIэ дахэ щыс ыIуагъ.
- Шъэбэжъ изакъоп, модэ тхышъхьэм шъутеплъ,- 
Бутенкэ Иван къамыщыпэмкIэ Iэ ышIызэ, игъусэмэ заригъэплъыхьагъ,- нэм къыфэмыубытырэ Адыгэ хэгъэгур 
дахэ. Сыгу илъ дэдэр къышъосIон: ащыкIэ къытэхъулIэрэр 
бгъуитIумкIи емыкIу. Талъэныкъо нахь сэгъэмысэ. Ау 
сыдым тэ тыфит? Сыдыр тиамал?..
- ЛIы делэп мыр,- Трам адыгабзэкIэ фызэрадзэкIыгъэр 
гуапэ щыхъоу Иван IугушIуагъ.
- Емынэм зэрефа, сыда адэ зыуж итыр? - ХьапIатI 
гъумтIымыгъэ.
- КъыбгурыIорэба, ХьапIатI,- Хьагъурыри къахэгущыIагъ,- ашъхьэ зэрэфимытыр лIым шъхьэих дэдэу къыIуагъ.
- Аущтэу аIозэ, къытэкIугъэхэу къытэзаох...- ежь 
зэриIожьэу, ХьапIатI игъусэмэ афидзыгъ.
- Ар тэIоми, бэдзэркIэ тызэхащэ, хьэкIапIэ тызэфакIо, 
зэо шъозэбэным тызэрегъэпыи, тызэрегъэшIужьы,- Трам 
игумэкI-гупшысэ лъегъэкIуатэ.
- Адэ уихэгъэгу яптыпэщта мыхэмэ? - ХьапIатIэ ымакъэ 
римыгъэхъоу къэупчIэ.
- Сихэгъэгу зыми естыщтэп, ХьапIатI,- Трам зэкIакIорэп,- зичатэ къысфизыхрэм сичатэ фисэхыжьы. Ау цIыфыгъэм цIыфыгъэ ипэгъокIэу хабзэшъ, шIу зыгу илъым 
шIу пэбгъохыжьмэ, чэтэ кIуачIэр нахь лъэшыщт. Еплъ джы 
къытэхъулIагъэм: пачъыхьэдзэм нэтыхъое чылэхэр зэрипхъуагъэти, тэри Шъэбэжъ пытапIэ зэхэткъутагъэ, мы лIым 
ыкъо гъэрэу къэтхьыгъагъэр Сэфэрбый ихьатыркIэ афэтщэжьыгъагъ. Ежь, тишIушIагъэ къыубытыгъэ пыим, 
шъусихьакI еIо...
Къэзэкъ гъозэрыплъэ лъэгапIэр яджабгъукIэ къанэзэ 
ятIонэрэ урам къэгъэзэгъум зыкъуахьэхэм, Бутенкэм 
якъэлапчъэ екIолIагъэх. Василий ышыпхъу нахьыкIэ игъусэу, 
ахэми шъэожъые такъыр къакIэлъыкIожьзэ, адыгэ хьакIэмэ 
къапэгъокIыгъэх. Адырэ щагу унэ къуапэмкIэ къапэ гъокIкъапэмыгъокIышъоу Бутенкэмэ яныожъ пшъэшъэжъые 
горэм ыIапэ ыIыгъэу щыт.

--- Page 172 ---

- Мамо! - Иван янэ еджагъ.- Чево гостей не встречаешь, аль испугавося? Энти черкесы спасители твово 
Василя! Добрые, гарные люди, мамо. Заходьте, гости, 
заходьте. Э-э, Василь, энто што такое,- Бутенко нахьыжъым 
къощыр заулэ щагум дэтэу зелъэгъум, ыкъо фэгубжыгъ,- 
што я тоби сказав, а-ну загони их у сарай, штобы духу их 
не было! Штобы визга их гости момо не слышали! Заходьте 
в хату, гости дорогие, заходьте... Энта мамо моя, Агропина Матвеевна, энта дочь моя, Пелогея, младшая сестра 
Василия. А энта хлопец, Петр - младший брат казака 
Василя. А где жинка моя, Галина Григорьевна? Выходь, 
жинка, выходь, встречай дорогих гостей.
VII
Занэ Сэфэрбый тырку пачъыхьэм къыриIогъагъэмэ 
ямыгупшысэу мафэ къыхэкIыгъэп. Адыгэ Iофхэр Тыркуем 
зэрэщыкIохэрэмкIэ, Сэфэрбый зэгуцафэщтыгъэхэр къэшъыпкъэжьыгъэх. СултIаным къешIэкIыгъэхэу ышIэщтыгъэхэм заIукIэкIэ зыкъыщадзые, псынкIэу ынэIу зэрикIыщтхэм яушъхьагъухэр къагъоты, непэ-неущым мазэ тешIэ, 
мазэм илъэсныкъо зекъудыи.
Джыри зэ ЯтIонэрэ Махьмудэм зыIуигъэкIэжь Сэфэрбый шIоигъуагъ шъхьакIэ, сыдэу зишIыгъэкIи ыдэжь чIагъэхьагъэп, пачъыхьэм ипчъэ дэгугъэ, нэшъугъэ.
Мафэ горэм Сэлэхъур Мыхьамэт Сэфэрбый къыриIуагъ:
- Пачъыхьэм тыкъигъэпцIагъ.
- Мы Iофым тэ зэрэтымыIо горэ хэхъухьэкIэ сенэгуе,- 
Сэфэрбый зэхихыгъэр зыпкъыримыгъахьэу нэмыкI гупшысэгъазэ ритыгъ.
- ПшIошъ хъурэба, Сэфэрбый?
- СшIошъ мыхъуми, къытэхъулIэрэр тишыхьат,- угу 
егъунэу Сэфэрбый хэщэтыкIыгъ,- сыфэягъэп мырэущтэу 
тиIоф хъунэу... СыкъэзгъэкIогъэ фэкъолIхэми къысэхъулIэрэр къагурыIонэп. СишIу ыгу къысэгъун, сиджэгъогъу 
къыздэхьащхын...- Зи къымыIоу тIэкIурэ щыси, къыпидзэжьыгъ: - Мы Iофым тэ зэрэтымыIо горэ хэхъухьэ 
сэзгъаIорэр, Мыхьамэт, урыс пачъыхьэм итхылъыпIэ 
нэIуасэ сызэрэфишIыгъэр ары. СелъэIугъэп, игугъу фэсшIыгъэп. Тырку пачъыхьэм зыгорэ иморадыгъ, ау мыры 
сIонэу сшIэрэп.
- Сэ сэшIэ... СэшIэ сIон нахьи, Сэфэрбый, сегуцафэ 
сIомэ нахьышIу,- Сэлэхъурым зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Iо 
хэлъэп, тырку пачъыхьэм тэкIуагъэх, зыкъырагъэтыгъ, ау 
ыгу талъэныкъокIэ къэгъэзагъ, тыриджагъоп. Ау урыс 
пачъыхьэр къыжэхэт. Урысыем къикIырэ тхылъыпIэмэ 
япчъагъэ, ялIыкIо уцугъорэ тIысыгъорэ зэримыIэм ар 
сегъаIо. Тырку пачъыхьэм угу емыгъабгъ, амал иIэп. 
Итэмэтэлъи къызэрэптырилъхьажьыгъэмкIэ гушIо.
- ФэмышIэшъущтыр ащыгъум,- Сэфэрбый къыхихыгъ,- сшIэщт ерэмыIу. Джы нэс адыгэ фэкъолIхэр 
зэсыугъоилIэщтыгъэх!.. Тэ мыкIэ тэнацIэшъ, сыд къытIуадзэн тIоу тыркумэ япчъэIупэ тыIус... Къэнэжьыгъэ закъор 
инджылызхэр ары.
- Сыд ыIорэр Уркварт?
- Ащи неп-неущ еIо, зырегъэукIыхьэ. Лондон кIуагъэу 
къызэрэт. Ащ къыIорэм сеплъынышъ, мыхъу зыхъурэм, 
адыгэ шъолъырым згъэзэжьыщт. Ащ нахьрэ лIыгъэ зыхэмылъым сыпачъыхь ерэмыIу. Итэмэтелъи тхылъыпIэ пхъуантэм дэслъхьанышъ, къэбгын сшхыгъакIэу сыптеж сIони, 
фэзгъэхьыжьыщт!.. Мы Iоф зыдапшIэрэмэ, Мыхьамэт, 
шъубыслъымэн къытаIозэ, зядгъэгъэделагъ...- Сэфэрбый 
ыгу жьы дегъэкIыфэ тыркумэ адишIэрэр зэкIэ ариIуагъ, 
етIанэ щыгъупшэгъагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъ пIонэу 
къэупчIагъ: - Ори, Мыхьамэт, францызмэ узэращэкIэ 
сенэгуе?
- Ахэмэ джэуапэу къатыщтыр ошIа, Сэфэрбый? - 
Сэлэхъурэр щхыгъэ, пидзэжьыгъ: - Уркварт Инджылызым 
къырихрэ джэуапым елъытыгъэщт. Къэнэжьыгъэ щыIэп, 
тегъаж...
Уркварт къэкIожьыфэкIэ ежэу Сэфэрбый щысыгъэп. 
Адыгэмэ зэрялIыкIор, Тыркуем зэрисыр, идзэ зэрэхэтыр, 
зэгорэм зыгъэгумэкIыщтыгъэ адыгэ Iофым джыри зэрэзэридзэрэр пачъыхьэм щигъэгъупшэщтыгъэп, ежь 
иныбджэгъухэу джы зышIозгъэбылъыщтыгъэхэри хэзыгъэ 
ышIыщтыгъэхэп. Адыгэ-абхъаз зырызхэу къалэм дэсхэм 
зэшIокIышхо дэдэ ямыIэми, хэт ышIэра уищыкIагъэ зэрэхъущтхэр еIошъ, заIуегъакIэ, адэгущыIэ. ЦIыф къызэрыкIохэр 
анахьэу къызщигъотхэрэр бэдзэрхэр, мэщытхэр, щайешъуапIэ-кIэнешIапIэхэр, тутыншъопIэ чIыпIэхэр ары. 

--- Page 173 ---

Адыгэмэ якъэбар ареIуатэ, джыдэдэм урыс пачъыхьэм 
идзэхэр къызэрихьэхэрэм, пытапIэхэр ичIыпIэ зэфэшъхьафмэ зэраришIыхьэрэр, ахэмэ акIыбкIэ псэупIэкIэ къэзэкъ 
чылагъохэр къызэрэригъэтIысхьэрэм щегъэгъуазэх, джаурмэ быслъымэн диныр зэрашIуагъэкIодын зэрямурадымкIэ еухыжьы.
Зыпчыхьэ Сэфэрбый зыщыпсэурэ хьаблэм хэт мэщытым инэмазышIхэр щигъэбырсырыгъагъэх. Тхьэм ыпашъхьэ къикIыжьхи, нэмазлыкъым къытекIыжьыгъэ цIыфхэу 
къыхэзэрэгъэкуукIыщтыгъэхэр ерагъэу ефэндым ыгъэIэсэжьыгъагъэх, ежь Сэфэрбый загъэсамбырынэу бэрэ 
яубзэжьыгъ.
Хымэ хэгъэгум, Сэлэхъурэм ыIу-ымыIоми, Сэфэрбый 
къызэрэщагъапцIэрэр идзэ къулыкъушIакIэрэ иахъщэ 
къэгъэхъакIэрэ ащыщыгъ. Джы къызынэсыгъэм мыры 
ыIонэу дзэу зыхэтыр ышIэщтыгъэп. Тыркуем идзэ Iофмэ 
апылъ IофшIапIэм мазэ къэс а зы мафэм ехъулIэу "илэжьапкIэ" къыфагъэхьы. Къулыкъу зыщырагъэшIэщт дзэм иIофи 
джа непэ-неущым хэт Сэфэрбый есэжьыгъэти, сэ закъор 
Тыркуем ыIыгъкIэ ечъэхынэп, тхьамыкIэ хъунэп ыIоти, 
щхыпцIыщтыгъэ.
Аущтэу Сэфэрбый зыкIиIорэр нэфагъэ. Хымэ хэгъэгум 
щыщ уашIэу IофшIапIэкIэ узырашIыхьэкIэ, укъыздикIыгъэм 
гъэзэжьыгъуае зэрэхъущтыр къыгурымыIоу щытыгъэп. 
Тыркудзэм сыхэхьанэу, ыIуагъ Сэфэрбый, лъэIуакIо мыщ 
сыкъэкIуагъэп. Илъэс пчъагъэ ядзэ сыхэтыгъ, садэзэуагъ, 
Анапи къадэсыухъумагъ, ежьхэм апкъ къикIыкIэ урысмэ 
сырягъэрыгъ. СилэжьапкIэ къинэу сагъэхъугъэм пае джы 
къысатыжьмэ гъэшIэгъона? Моу сиIофхэр зэрэзэпыфэхэу, 
Уркварти къэмыкIожь хъугъэ, сыкъызхэкIыгъэмэ сахэхьажьыщт. Инджылызмэ яшIуагъэ къытамыгъэкIмэ уазэрэщыгугъын шIагъо щыIэп, урысмэ агъэщтагъэхэу яшхылъэ 
зыдарагъэдзэжьыгъ. Яягъэ къытарэмыгъэкIи, егъашIэм 
дэрэсых фаеми, хэта мохэмэ апылъыр.
Гупшысэ гу бырсырыгъэкIэ Сэфэрбый адыгэ шъолъырым зидзыжьыгъ. Къуматыр дэхьажьыгъ, фэкъолI щагумэ 
зырызэу адэплъагъ, ипщы щагу къызэпикIухьагъ, унэм 
исхэр къыпэгъочъыгъэх, Бабури укIытэшъо нэкIушъхьаплъэу ыпашъхьэ къиуцуагъ, пщыр къэкIожьыгъ аIошъ, 
джэхэшъотетмэ къырачъыхьакIы, адыгэ шхынхэр къыфычIахьэ... Ахэмыт закъор зы нэбгыр - Къэрбатыр. Ярэби, 
193
7 Заказ 027

--- Page 174 ---

ыIуагъ, кIэлэ бетэмалым сыд икъэбар? Фэстхырэр ратыжьа 
шъуIуа?.. Сыдэу тхьамыкIагъуа узщыщмэ уахэзыныр?.. 
Одессэ сыщыгъэр зэхъум къызэрэсэмыхьылъэкIыщтыгъэу 
шъхьэзэкъо-шъхьафит щыIакIэм мыщ сыщызэхеукIэ. Унэм 
исхэри, щагум дэтхэри зыгорэу хъун, сэри сыIофэп. Къэрбатыр ары тхэзыгъэр. Алахьым ешI ащ къинэу урысыдзэм 
щырагъэлъэгъурэр!.. Уятэ къытэпыи, къытпиIэтынхэ ихьисапэу хымэ хэгъэгу кIуагъэ аIонышъ, раIощтыр макIэп. 
Джыри Къэрбатыр кIалэ, фэщыIэнэп...
Сэфэрбый ыгу зэгоутэу игупшысэмэ къахэужьы, жьы 
къэщэгъу-хэщэтыкIыгъо имыфэу адыгэ шъолъырым ичIыпIэ зэфэшъхьафхэр инэплъэгъумэ ащызэпэкIэкIэу регъажьэ. 
Хьаджэмыкъо Аслъанбэчи, Бэрзэдж Джырандыкъуи, Цэй 
Хьатырбаий ынэгу къыкIэуцуагъэх, къэзэкъ шыухэр адыгэчIым щызэблэчъыхэу елъэгъу. Омакъэхэри модкIэ-мыдкIэ къиIукIхэу зэхехы, гъэрекIокI фэдэу фэкъолI бгъагъэхэр 
агъэстхэу, былымхэр атыраххэу къыщэхъу, цIыф куо 
макъэхэри ытхьакIумэ къеIох.
Ащ нахьрэ Сэфэрбый игупшысэмэ унэм рашIыхьагъэу 
исышъущтэп, къекIы.
БэдзэрыкIомэ ахэхьани, игумэкI-гупшысэ зытыригъэун 
ыIозэ, ошIэ-дэмышIэу дэхышъ, Инджылызым илIыкIохэр 
зычIэс унэм ылъэныкъокIэ егъазэ.
Уркварт зыкIэупчIэм, тыгъуасэ къэкIожьыгъэу къыраIуагъ. Охътаби рамыгъэкъудыеу мэзэ псаум зэжэгъэ 
Уркварт дэжь Сэфэрбый ащагъ. Пчъэ Iухыгъо-дэкIыгъо 
имыфэу инджылыз лIы од нэгушIор, тыркубзэр зэритэкъокIэу Сэфэрбый къыпэгъокIыгъ:
- Ора ар, Сэфэрбый? Моу джыдэдэм сыгу укъэкIыгъагъ... Сыд уищыIакI, сыд уипсэукI?
- ТищыIакIи, типсэукIи уезэгъыщт, Даутбый... Сыд 
къэбарышIу щыI, Тхьэм Iомэ?
- Умыгузажъу, Сэфэрбый, умыгузажъу,- Уркварт 
Iаби, шъон зэрыт бэшэрэбыр къыштагъ,- мыщ инджылызхэр емыхъупIхэу къэбар Iотэным хахьэхэрэп,- апч Iэгубжъэ лъэкъо псыгъо цIыкIумэ арымыз дэдэу шъоныр 
къаригъэ хъуагъ.- Ощ пай, Сэфэрбый. О пцIэкIэ адыгэмэ 
апае мы бжъэр сэIэты, мыхъунэу щыIэр шъоркIэ кIодынэу 
есэIуалIэ. ЛIыгъэм гугъэр ерэгъус адыгэмэ аIоу зэхэсхыгъэшъ, шъуилIыгъэ гугъэр гомыкIынэу, къышъукIэт зэпытынэу сышъу фехъохъу. Джы нэс адыгэмэ зэкIакIо зямыIагъэкIэ, джыри зэкIэрэмыкIох, Тхьэр шъуиIэпыIэгъу, IэпыIэгъуи жъугъотын!..
- Амин, Даутбый,- зэхихыгъэ гущыIэмэ къызщаIэтыкIэу, ау къызхимыгъэщ шIоигъоу, ерагъэу, зэжэгъэ джэуапым игушIуагъо зыхиIэжэжьзэ, Сэфэрбый къыIуагъ,- 
Алахьым жэмафэ урегъэгущыIыкI, гущыIэ зафэхэр адыгэмэ 
апае къэпIуагъ. Сэ сизакъоу зэхэсхын нахьи, фэкъолI хэсэ 
пашъхьэ горэм мы гущыIэ псаухэр, Даутбый, къыщыозгъэIогъагъот... ЕгъашIэм адыгэмэ ащыгъупшэжьыныгъэп.
- ПшIэхэнэп,- Уркварт инэгушIуагъэ къекIоу щхыгъэ,- 
ащ фэдэ чIыпIи зэгорэм тифэнкIи мэхъуба?..
- Сыдигъу ар зыхъущтыр? - Сэфэрбый иупчIэ джы 
кIэкIыгъэ, пытагъэ хэлъыгъ.
- Умыгузажъу сIуагъэба, Сэфэрбый?..- джыри бжъэ мэ Уркварт къаригъэхъуагъ, нахь изыIо ымышIыгъэхэмэ, 
ащигъэкIагъэп.- Сыд адыгэмэ аIорэр, зибэ щышIагъэм 
имакIэ щышIэжьын аIо,- адыгэбзэ къабзэкIэ джы Уркварт 
къыIуагъ, нахьри нахь нэгушIоу джыри Сэфэрбый IугушIуагъ. Илъэс заулэ хъугъэшъ Сэфэрбый Уркварт зишIэрэр, 
адыгабзэкIэ гущыIэу апэрэу зэхехы, зэрэхъурэр ымышIэу, 
гушIощтми ыгу къеощтми зэхимыфышъоу, бжъэр IэкIэсысыхьагъ, зыIуикIагъ.
Сэфэрбый шъоныр зэхишIагъэп, джыри адыгабзэкIэ 
зыгорэ къыIонба ыIорэм фэдэу Уркварт Iуплъагъ, гукIэ 
нахь пэблагъэу, ыпашъхьэ исыр мыинджылызэу, ежь 
илъэс ныкъо хъугъэу зыдэнэцIэрэ лъэныкъомкIэ къикIыгъэ 
адыгэу нэмыкIынэкIэ къызэпиплъыхьэу регъажьэ. Къэтэджэу IаплI рищэкI шIоигъоу, джырэкIэ зыфимыт гуфэбэныгъэр ыбгъэгу къыдэтаджэ.
Сэфэрбый ишIулъэгъуныгъэ плъакIэ Уркварт къызэпиутыгъ:
- УмыгъэшIагъо, зиусхьан, адыгабзэ зэрэсшIэрэр... 
СицIыкIугъом щегъэжьагъ... Тыркум сыкъызефэм, 
Сэлэхъур Мыхьамэти, Хърозэр Исмахьили, Хъури-хъануми, 
тхьэегъэпсэух, зи алъэкI къагъэнагъэп... Джары непэкIэ 
къыосIон слъэкIыщтыр.
- Ары, ары,- зыкIиIорэр ымышIэу Сэфэрбый ыIуагъ, 
етIанэ зыкъишIэжьи, гум къыфихьэщтыгъэ фэбагъэри нахь 
макIэ мыхъоу еупчIыгъ: - Мы къэпIуагъэхэр, Даутбый, 
сиадыгэ упчIэхэу къыосхьылIэгъагъэмэ яджэуапэу слъытэн 
слъэкIыщта?
195
7*

--- Page 175 ---

- ПлъэкIыщт, пфэушъэфыщтмэ.
- Ащ урыгущыIэжьынэу щытэп! - Сэфэрбый Iанэм 
къыпэтэджыкIи, къыпэуцугъэ Уркварт шъхьэщэ макIэ 
фишIыгъ, мыдырэми джа дэдэр иджэуапыгъ. Iанэм зыпэтIысхьажьхэм, къэухьэ-ухьажь хэмылъэу, Уркварт игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ:
- Тэ, инджылыз лъэныкъомкIэ, Франциери щыдгъэзыерэп, адыгэ шъолъырым непэ къихъухьэрэмэ тамыгъэгумэкIэу арэп. БэшIагъэ адыгэ Iофмэ тазылъыплъэрэр. 
Урысыемрэ Тыркуемрэ зыщызэзаощтыгъэ лъэхъанми, 
ащ ыпэкIи ары. Урысыем ихэгъэгу гъунапкъэхэр IуегъэкIотых. Кавказ кIыбыр зыIэкIилъхьагъ. Темыр Кавказым 
ихьагъэу ит. ЕвропэмкIэ, Биссараб-РумынымкIэ, ПольшэмкIэ, БулгарымкIэ джащ фэд. ТыгъэкъокIыпIэ лъэныкъомкIи, 
СыбыркIи ары. Дунэе лъэныкъуиплIымкIэ ынэIу гъэзагъэ, 
иIашэ Iэтыгъэ. Къушъхьэ хэгъэгу тхьамыкIэ Дагъыстанри 
тищыкIагъэп тэ. Ау Урысыем къыришIылIэжьыгъэ щарихьат 
заом детэгъаштэ. ШъуалъэныкъокIэ тырку заом Урысыем 
къыщыдэхъугъэр зэрэмытэрэзым тегъэгумэкIы. Мощ 
фэдэ хэгъэгушхом зэфагъэкIэ фэтлъытэрэп. Ар зыфаер 
адыгэхэр арэп, хы ШIуцIэр ары. Босфор дэкIынышъ, 
Гибралтар нэсы шIоигъу. Ау а закъорэп Урысые Iофыр 
зэлъытыгъэр. Ащ Iофыр нэсмэ, тэ, инджылыз-французхэм, 
тыркухэри тигъусэжьэу тыкъыпэгъокIын тлъэкIынэу кIуачIэ 
зыдэтэшIэжьы. Зишъхьафит къэзгъэгъунэжьрэмэ Инджылызыр адеIэу хабзэшъ, IэпыIэгъу талъэныкъокIэ жъугъотыщт. Джа топ, щэгын, пцашIо зыфэшъуIуагъэхэр зэкIэ 
къышъуIэкIэхьащтых. Ау ахэр къытэжъугъотылIэным пае 
шъуалъэныкъокIи шIушIагъэ къикIын фае... КъыбгурэIоба?..
- КъызгурэIо, Даутбый,- Сэфэрбый дыригъэштагъ 
шъхьакIэ, псынкIэу еупчIыжьыгъ.- Сыд фэдэщт ар?
- Мыры сIонэу джыри сшIэрэп,- Уркварт зыфаемэ 
ашъхьэ къырихыгъэп, ау тIэкIу зытешIэм, апэ ыгу къэкIыгъэмэ ащыщхэр къыпчъхэу ригъэжьагъ.- Ахэр коцынкIи, 
натрыфынкIи, шъоункIи, шэфынкIи, былымышъонкIи, 
псэолъэпхъэнкIи мэхъу, макIа адыгэ шъолъырым цIыфым 
ищыкIагъэу къикIыщтыр. Къушъхьэхэми дышъэ, пцэшIо, 
гъоплъэ макIэпщтын аушъэфрэр. Ори ошIэ, джырэ дунай 
ыпкIэ хэмылъэу зи щатрэп. Ау ащ къикIрэп тэ урысмэ 
тафэдэу шъуичIыгу тыкъихьанэу, тыубытынэу...

--- Page 176 ---

- IашэкIэ шъукъыддэIэпыIэмэ, Даутбый, тиIэмкIэ къогъанэ щыIэщтэп,- Сэфэрбый къыIуи, зыримыгъэукIыхьэу 
къыпигъэхъожьыгъ.- Ау, Даутбый, мы къасIорэр шапсыгъэ-нэтыхъуаемэ ацIэкIэ къэсэIо нахь, зэрэ адыгэ шъолъырэу сырыгущыIэрэп. Зы зытшIыгъэу Урысыем тыпэуцужьын 
тихьисапышъ, ар къызыддэхъукIэ, зэкIэми ацIэкIэ адыгэ 
гущыIэ пытэ къышъостыщт. Джары лIыкIо укъэзышIыгъэмэ 
сфяпIожьыщтыр. Ау Iэшэ закъоп тызэрэшъущыгугърэр. 
Дунаим щызэрахьэрэ адыгэ шъхьафит зэфагъэм шъукъоуцоныр, тиIашэ къызыкIэтIэтыгъэр тыдырэ лъэныкъуи 
щяжъугъэшIэнэу, тызэхяжъугъэшIыкIынэу ары.
- Шъыпкъэр уадэжь, къыбдесэгъаштэ. Тэри ащ ыуж 
тихьагъ. Ау урысмэ шъуапэуцужьыгъэ къодыеу зи шъумышIэу шъуазэрэпэIутыр тэрэзэп, Iашэр бэрэ нахь чIыпIэ 
зэфэшъхьафмэ, шапсыгъэмэ, убыхмэ ямызакъоу, Абдзахи, 
Бжъэдыгъуи, КIэмгуий, Бэслъыныий ащыIэтыгъэн фае. 
Къэбэртаехэри къышъоплъэу щэрэмысых. Ащ нэмыкIэу 
шъуишъхьафит банэ дунаим къыщызгъэлъэгъощт цIыфхэри 
шъуиIэнхэ фае. Ащ фэдэ нэбгыритIу горэмкIэ тишIуагъэ 
къышъодгъэкIын тлъэкIыщт. Неп пIоми ахэр хьазырых. 
Зыгорэм мыкIуагъэхэмэ, сыкъяджэн джыдэдэм,- Уркварт 
унэм икIи, бэрэ къэмытэу нэбгыритIу игъусэу къэкIожьыгъ. 
Къыфащэгъэ нэбгыритIумэ илъэс щэкI, щэкIрэ тфырэ 
аныбжьын, зыр лъэпэлъэгэ ищыгъ, шъхьац сырыф, адырэми къыщигъакIэрэ щыIэп, Iэпкъ-лъэпкъ пытэ зэхэлъ, нэ 
шхъонтIэ чанмэ гупсэфэу заплъыхьэ. Уркварт игъусэмэ 
зафигъази, къыIуагъ: - Мыр, джа зымафэ зигугъу къышъуфэсшIыгъэгъэ адыгэпщ Занэ Сэфэрбый. Урысыем зыкъыпэзыIэтыгъэ адыгэмэ япащ, тиIэпыIэгъу ищыкIагъ. 
МыдритIум, зиусхьан, нэIуасэ зафэшI. Мыр,- Уркварт 
нахь кIэлэ лъэпэлъэгэ шъхьац сырыфым дэжькIэ плъагъэ,- 
Лондон къыщыдэкIырэ гъэзетэу "Монинг Хроникл" иIофышIэу Лонгворт. Мыдрэр - Джеймс Станислав Белл, 
щэфакIо. Джары хэткIи адыгэ шъолъыр зэикIым шъузэрэщеджэщтыр. Шъуезэщыфэ къышъухэтын ылъэкIыщт.
- Ежь къытэмызэщмэ,- Сэфэрбый нэIуасэ зыфашIрэм 
ыIапэ пытэу ыубытызэ къыIуагъ, IугушIуагъ,- тэ тезэщхэнэп,- етIанэ тIури къызэдыригъэубытэу сэмэркъэукIэ 
къыухыжьыгъ.- Мыщ фэдэ кIэлэ шIагъомэ уязэщыныр 
хьэрам, ы-ы, Даутбый?.. ЛIыгъэ зэрахэлъым сицыхьэ тэлъ, 

--- Page 177 ---

ау типшъашъэхэмкIэ сатэщынахьы... КъэсIуагъэр кIэлэ 
шIагъомэ афызэдзэкI, Даутбый.
- Ащ сэ хэсшIыхьажьын щыIэп, зиусхьан. Джеймс 
ишъэогъу фызэрэредзэкI.
- Ы-ы? - Сэфэрбый зэхихыгъэр джыри ымыгъэшIэгъон 
ылъэкIыгъэп.- Мыщи адыгабзэ ешIа?
- Сэщ нахьи нахь мыдэеу ешIэ, зиусхьан,- Уркварт 
ыцэ фыжьхэр къыIупсхэу щхыгъэ, джыдэдэм нэIуасэ къыфишIыгъитIум Iэгубжъэхэр афищэигъэх.- Тигухэлъ къыддэхъунэу етэIуалIэ.- Бжъэр загъэкIодым ариIуагъ: - Джы 
шъуитIо шъуиIофмэ ауж шъуихьажь. Сэфэрбый зиусхьаным шъурищыкIагъэ зэрэхъоу шъукъигъотыщт. Тэ адыгэ 
Iоф зытIумэ тарыгущыIэщт.
НэбгыритIур унэм къызенэжьхэм, Уркварт къэупчIагъ:
- Сыдэущтэу уахаплъэра, зиусхьан?
- Зыпшъэ умыкIожьын кIалэхэу къысшIошIы. Белл 
зыфэпIуагъэр цIыф гъэтIылъыгъэу сыхаплъэ.
- Ухэукъуагъэп, зиусхьан. Ащ ыIорэм шъуедэIумэ, 
шъухэукъощтэп. ЗэкIолIэщт бысымым ыцIэ япIомэ, мыхэр 
гъогу техьанхэу хьазырых.
- Бысымынчъэ адыгэ шъолъырым ахэр щыхъунхэп. 
Зы адыгэ хьакIэщ дунаим къытэнэжьыгъахэмэ, ипчъэ 
фэшIыгъэнэп. Ау гъогу тэхьаным ыпэкIэ нахь нэIуасэ зафэсшIы сшIоигъуагъ.
- Ар пIэ илъ,- псынкIэу Уркварт къыдыригъэштагъ,- 
непэ щегъэжьагъэу, мы сыхьат дэдэм щыублагъэу ахэр 
о пIэ илъых. Джы тызэрэгущыIэмэ сшIоигъуагъэр мыщ 
фэдэ Iоф. Тыркум шъугу ешъумыгъабгъ. Эдирнэ мамыр 
зэзэгъыныгъэм ар зэкIоцIипхагъэу щыс. УишIуагъэ ебгъэкIыныр тефэ нахь, непэкIэ узщыгугъын хэгъэгужьэп. Тырку 
султIаным янычар дзэр зэрэзэбгырифыгъэмкIэ ежь-ежьырэу лые зэрихыжьыгъ. Дзэу зэхищэнэу ихьисапыгъэри ежь 
зэрэфаеу фэгъэхъугъэп, нэмыкI хэгъэгу кIоцIхэмкIи, IэкIыб 
IофхэмкIи хэпчъэкъуагъ. Джа хэукъоныгъэхэр урысмэ 
дэгъоу къызфагъэфедагъ. Махьмуд султIаным зыгорэ 
ышIэн тIоу тежэу тыщысы хъущтэп. Урысыем адыгэ шъолъы рым, быслъымэн хэгъэгум щызэрихьэрэр Тыркум 
щашIэн фае, цIыфмэ зыкъядгъэIэтмэ, дунаимкIэ ишIуагъэ 
къэкIощт. Мыщ фэдэ горэ тшIэмэ сыдэу уеплъыра? Урысыем илIыкIо унэ тыркухэр, албанхэр, арапхэр, хэта мыщ 
быслъымэн диныр зылэжьэу исхэр, хэтми джахэр Iудгъэбанэмэ, адыгэхэмкIэ ашIэрэр зэрэмытэрэзыр къыщядгъаIомэ, зэрар хъущтэп, дунаим шъузэлъашIэщт. Щыхъугъи щымыхъугъи бзэ зэфэшъхьафкIэ къядгъэтхыщт. Сэ 
ащ сыфэгъэзагъ, о зымафэрэ нэмазышIмэ уафэсэгъазэ.
- Хэт къыозыIуагъэр ар? - Сэфэрбый мэщытым нэмазышIхэр зэрэщигъэбырсырыгъагъэр шIодаушэу Уркварт 
еупчIыгъ.
- Тэ тымышIэрэ, зиусхьан,- Уркварт щхыпцIыгъэ,- 
Тыркум изакъоп, дунаим къытехъухьэрэп. Ефэндым ептыщт 
ахъщэр узщыфаем Белль къыуитыщт. НэмазышIхэр къызэрэгъэбырсырхэу урысмэ ялIыкIо унэ къызежьэхэкIэ, 
пIажэхэ фэдэу пшIызэ, игъом къахэкIыжь.
- СыдынэкIэ укъысэплъыра, Даутбый? - къыраIорэ 
Iофыгъор игуапэми, Сэфэрбый къыхихыгъ.- Сыадыгэба!.. 
Зэхэзыхыжьрэмэ сыд къысаIон?!
- Уадыг, Сэфэрбый. Уадыг, зиусхьан. Ау ар зыми 
ышIэ хъущтэп. Аущтэу зыхъурэм, тиIоф къызэщэкъо. 
КъыбгурэIуа, зиусхьан?
VIII
Адыгэ Iофмэ афэгъэхьыгъэу Сэфэрбый зыIукIэн фаемэ 
аIокIэфэ зэгоутыгъ. Уркварт зыIокIэ уж, игупшысэ зэпеомэ 
азыфагу дэубытагъэу гупсэфыпIэ ыгъотыжьыщтыгъэп. 
ЗыгъэгумэкIрэ Iофым ишъэф шъхьэих зыфишIын цIыфэу, 
Сэлэхъур Мыхьамэт нэмыкIэу, иIэр макIэ. Мыхъу зыщыхъужьрэм цыхьэшIэгъу цIыф закъорэп Iофыр зэолIэжьыщтыгъэр. ЗэкIэми анахь шIоIофыгъэр хихыгъэ гъогум 
ишъыпкъагъ. УпчIэм ыуж упчIэ къыфэтэджы, къыпэтэджырэ 
упчIэ къэс упчIэ зэпеожь. Шапсыгъэ хасэм ышIыгъэ унашъом ылъапсэ зынэсрэ къуапэхэр бгъу пстэумкIи тэрэзэу 
ыуплъэкIугъа, ымыуплъэкIугъа? Урысые пачъыхьэ хэгъэгу 
гъунэгъумкIэ зимыгъазэу тырку лъэныкъомкIэ зызэригъэзагъэ лъэбэкъур тэрэза, мытэрэза? Ар имыкъоу адыгэ 
Iофым инджылызхэри, французхэри къыхахьэх. АхэмкIэ 
апэрэ хэщакIо ежь мэхъу. Шъхьафит кIэхъопскIэ егъашIэм 
псэущтыгъэ адыгэхэу непэ хымэ хэгъэгуитIу зэфагум 
дахьаджыхьэхэрэр ямыщыкIэгъэ гъогу пхэндж тырищэхэмэ? 
Зэмызэгъырэ гъунэгъуитIум ягукIае хымэ унэгъо чыжьэ 
епIуатэкIэ укъызэхишIыкIына?

--- Page 178 ---

ГъэшIэгъоныр, Сэфэрбый ыIуагъ, Нэмыцри, 
Австро-Венгриери, Польшэри адыгэ Iофмэ зэрагъапэрэр, 
къызэрэтхэгущыIэрэр ары. Агу къытэгъуа? Хьауми нэмыкI 
хьисап къытфыряIа? Джы нэс зиIо-зишIэ къытхэзымылъхьэщтыгъэ хэгъэгухэр къызэрэгъэбырсырыгъэх. Европэ 
хэгъэгухэр адыгэ Iофым зэригъэгумэкIрэр Сэфэрбый 
игопагъэми, анэ къызэрэтырагъэлъэдагъэр ыгу рихьыщтыгъэп. ЗэкIэми анахьышIур Урысыемрэ тэрырэ тызэзэгъэу нэмыкI хэгъэгу хащэ тиIофмэ ахэтымыгъэхьагъэмэ 
арыгъэ. ТичIыгу гъунапкъэхэр зэпэIулъых, тызэпыигъэп, 
тызэзэуагъэп. ТызэшIу, тызэгъунэгъу тIозэ хэгъэгуитIу 
зэмышIуныгъэм азыфагу тыдэфагъ, тIуми тырямыеми, 
тызэIэпахы, тэркIэ агу жьы дагъэкIы. Ары шъхьакIэ, урыс 
пачъыхьэм ылъэныкъокIи тлъэкI къэдгъэнагъэп, тазыфагу 
мамыр зэфыщытыкIэ дэлъынымкIэ тыгу илъыр едгъэшIагъ, 
илIыкIо инэралмэ тадэгущыIагъ, ядзэ тичIыгу къыращэфэхэкIэ, пытапIэхэр щашIыфэхэкIэ, неп-неущ аIозэ 
тагъэбэлэрэгъыгъ, тагъэпцIагъ. КъэрбатыркIи сыкъызэхашIыкIыгъэп. Хьаулыеу адыгэхэр нэмыкIынэкIэ къызэзгъэплъыгъэх, симурадыгъэм щызгъэгъозагъэхэми, гопэшIушIэ сфашIыгъэп. Талъэныкъо къэкIорэ урысыдзэм мафэ 
къэс хахъо. Аущтэу щыт нахь мышIэми, мыщкIэ тыкъэмыкIоу, урысмэ тынэгу афэдгъэзэгъагъэмэ нахьышIугъэкIэ 
сенэгуе... Плъэгъурэба Уркварт ыIуагъэр, "шъуишъхьэфитыныгъэ къызэрэшъуухъумэжьыщтымкIэ шъуищыкIагъэхэр къытэжъугъотылIэным пае шъуалъэныкъокIи 
шIушIагъэ къикIын фае..." Адыгэмэ ячI къытырэр зэкIэ 
ешIэ. Тэри ахэр тищыкIагъэх... Сыдэу пшIын, уегъэзыгъэ 
зыхъукIэ уздэмытхъон щыIэп. Урысыеми, Тыркуеми тыкъагъэпцIагъ. ЗыIэ къыпфэзыщэйрэм улъымыбанэмэ, 
узхэфэгъэ псыдзэм уитхьалэн.
Уркварт зэрэдэгущыIэгъэ IофымкIэ, Сэлэхъур 
Мыхьамэт фэшъхьафэу, нэмыкI адыгэ горэм джэнджэшэгъукIэ IукIэнэу Сэфэрбый шIоигъу. Адыгэ нэIуасэу 
Истамбул щыриIэмэ захэгупшысыхьэм Хърозэр Исмахьилбей къахихыгъ. Ащ нахь цыхьэ фишIыкIэ, теубытагъэ 
фыриIэкIэ арэп. Хърозэр-пашэм ыпIужьыгъэ адыгэ кIалэм 
зэп-тIоп Тыркуем игугъу щашIэу зызэхихыгъэр, илъэс 
заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ ятэ Хърозэр-пашэм бирам мафэ 
горэм нэIуасэ къыфишIыгъагъ, джау сыдми зыми емыпэсыгъэ гущыIэ заулэ зэраIогъагъ. Зымафэ Сэлэхъур 

--- Page 179 ---

Мыхьамэти кIэлэ Iуш, адыгэ Iофыгъоми лъэшэу егъэгумэкIы ыIуи, къытегущыIэгъагъ.
Исмахьилбей игугъу ашIы зыхъукIэ, хэти фэмыухрэр 
непэ-неущэу дунаим ехыжьыщт Хърозэр лIыжъым къыкIэныщт мылъкур ыпIужьыгъэ кIэлэ закъомрэ пашэм ишъуз 
ныбжьыкIэ Хъури-хъанумрэ къазэрэфэнэжьыщтыр ары. 
Шъэожъыер зэрищэфыгъагъэм фэдэу илъэс пшIыкIуплIым 
ит Хъурыйри Хърозэр-пашэм ыщэфыгъагъ. Илъэс зыхызыбл тешIи аныбжькIэ зыхэкIуатэм зыр къокIэ ыштагъ, 
адырэр сабый зыхэмыкIыщтыгъэ шъуз лIагъэм ычIыпIэ 
ригъэхьагъ. Адыгэ пшъэшъэжъыемрэ шъэожъыемрэ 
азыфагу илъэсиплI нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэр дэлъыгъэми, 
Хърозэр-пашэм иджэхашъо къызэдытетэджагъэх, бзылъфыгъэпкъ, хъулъфыгъэпкъ зэдэхъугъэх. Хърозэр-пашэр 
хъулъфыгъэ IофкIэ кIочIаджэ зыщыхъуным ыпаIокIэ, 
"тызэш-зэшыпхъу" зыIощтыгъэ нэбгыритIум азыфагу 
нэшIошIыгъэ шIулъэгъуныгъэ шъэф, ежь пэшэ дэдэми, 
цIыфми гуцафэ арамыгъэшIэу, къыдэтэджэгъагъ...
Исмахьилбей зыIуигъакIэмэ, цIыфхэр зэрэтегущыIэрэ 
илIыгъэ-шъыпкъапIи зэригъэшIэн, ышъхьэ фыримыхы 
дэдэми, зыгъэгумэкIрэ адыгэ Iофыгъомэ ягугъу фыхигъэпсын. Къыдыригъаштэмэ дэгъу, къыдыримыгъаштэмэ, 
емыкIу филъэгъунэп, ащ нахь нэмыкI лIыIоми къыдырагъэштагъэп. Ар зы. ЯтIонэрэмкIэ, Хърозэр-пэшэ лIыжъри 
сымэджэ хьылъ аIуагъэшъ, зэригъэлъэгъун. ЗыщишIэрэм 
щегъэжьагъэу ишIуагъэ къемыкIыгъэмэ, иягъэ къекIыгъэп.
Хърозэр-пашэм ипчъаблэ зэрэдэкIыгъэм лъыпытэу 
Занэ Сэфэрбый къыпэгъокIыгъэр Исмахьилбей. Илъэс 
щэкI горэ зэптын кIэлэ къопцIэ лъэпэлъэгэ ищыгъ. Иунэ 
имысэу хьакIакIо ежьагъа уигъаIоу адыгэ шъошэ къабзэкIэ 
фэпагъэ. Пкъы псыгъор зэрэгъэIыстыкIыгъэ цыяшхъом 
тыжьын бгырыпх псыгъоу къытещрэм къэмэ мыин-мыцIыкIур къыгощы, тыжьын хъырахъишъэкIэ пкIэгъэ 
кIэрэхъуа лъэм ыцыпи джабгъу лъэныкъомкIэ къыкъощы, 
тыжьыныпс егъэшъогъэ хьазырхэри бгъэгум къытещых. 
Щазымэ пIуакIэхэми, цыешхъо псынкIэми ашъор ышъоу 
адыгэ пэIо хъурай зэкIури пытэ-пытэу шъхьэщыс, пэкIэ 
Iужъури ынэпэпкъ зэхэт илыягъэп, нэс-нэмысышъоу 
тхьакIумэ пэкIитIури пэIобгъумэ адэубытагъэх.
- Къеблагъ, тятэжъмэ ячIы мафэ ынэпэ Зэнэ Сэфэрбый, къеблагъ,- Исмахьилбей ыцэ фыжь пытэ зэхэтмэ 

--- Page 180 ---

инэгушIуагъи къагъэдэхэжьэу хьакIэм къыпэгъокIыгъ, 
бысымым ыкIыбкIэ къыдэплъыщтыгъэ джэхэшъотет лIитIури 
бгъуитIумкIэ IукIотхи, шъхьэщэ лъытэ гъогу къыфашIыгъ,- 
Тыркум укъэкIуагъ аIуи зызэхэсэхым, зиусхьан, сыгуш Iуагъ, 
уадэжь сыкъыпфыкъокIын сIозэ, сапэ укъишъыгъ. Алахьым 
лъэпэ мафэкIэ укъытхехь, зимафэ илъэсишъэ хъун, 
зиусхьан.
- Тхьэшъуегъэпсэу, Исмахьилбей, тхьэшъуегъэпсэу 
тызэрэшъущымыгъупшэрэмкIэ,- Сэфэрбый инэгушIуагъэ 
пигъохыжьыгъ, етIанэ зыримыгъэукIыхьэу еупчIыгъ: - Уятэ 
Хърозэр-пашэ зиусхьаныр сыдэу щыт? Сымадж аIуагъэти, 
сыкъэкIуагъ,- къэзыщэгъэ лъэгъуным ышъхьэ къырихыгъэп.
- Тятэ тхьамыкIэм, зиусхьан, жъыгъэр къытекIуагъ, 
иуIэгъэ пчъагъэмэ яуз къехьылъэкIы, ори ошIэ, макIэрэ 
заомэ аIутыгъа, пцэшIуащэмэ апэIулъыгъ, зэблэжьыгъэп.
- СымышIэ мэхъуа Хърозэр-пашэм илIыгъэ, зисэшхо 
заом зэригъэIэтыгъэмэ сэри сащыщыгъ... Адэ, жъырэ 
орзэжъ машIорэ зэфэдэ зыкIаIуагъэр сыд? Алахьым рехьакI, 
жъыгъор псынкIагъо къыфешI.
- Ары, Сэфэрбый, тэри Тхьэм тызэрелъэIурэр,- 
Исмахьилбей хьакIэм псынкIэу дыригъэштагъ,- илъэс 
тIокIиплIырэ блырэр мыдэ щыIа!.. УкъэкIуагъ зесэIом, 
гушIуагъэ. УкъишIэжьыгъ, зиусхьан.
Дзэпэщэ сымаджэр зэрылъ унэм, пIэкIор лъапэм кIэрыт 
лIыр умыIощтмэ, цIыф исэп. Сэфэрбый къызэришIэжьыгъэр къыригъашIэу Хърозэр-пашэм ыIэ од къыIэты шIоигъуагъ - пырикъугъэп. Зэгорэм Сэфэрбый ышIэщтыгъэ 
дзэпэщэ лIы пытэ зэхэлъыр ары Iоу пшIэжьынэп. Зичэтэ 
Iапшъэ пытэ зэпытыгъэ Хърозэр дзэпщ тIкIугъэр Сэфэрбый 
ыпашъхьэ илъ, нэмыкI дунай къытекIыжьыгъэ пIонэу хьадэгъу нэгукIэ къыIоплъэ, къыIогушIо, Iэпкъ-лъэпкъкIэ 
гъэретынчъэ дэдагъэми ынэ гъожьми мэшIо гъожьышэр 
джыри зэракIэлъыр зэхэошIэ.
- Сыд, Занэр, сыкъэпшIэжьрэба, угу къыстекIуада? - 
ыIэ онтэгъу къыщэий, аIапэ зызэрагъэубыт уж, Хърозэр 
дзэпщыр къэупчIагъ, упчIэм джэуап зэримыщыкIэгъэжьыр 
къыгурыIоу ежь-ежьырэу уасэ зыфишIыжьыгъ: - Адэ 
сыдэу пшIын, джары щыIэныгъэм имэхьан зыфэдэр...
- Алахьым ишыкуркIэ, зиусхьан, ащ уиIоф тетэп, 
гукIодыгъуи щыIэп,- пIэм хэлъ сымаджэм раIо хабзэр 

--- Page 181 ---

Сэфэрбый къыIуагъ, пигъэхъожьыгъ,- уай-уай Хърозэрпашэр, зэо утыгум Хърозэр-пашэр тищысэ къызэрэуаIощтыгъэр угу къэгъэкIыжь.
- Ащ фэдэ зэмани зэгорэм щыIагъ,- раIуагъэм гу 
къызIэпыригъэшIыхьажьыгъэ пIонэу Хърозэр-пашэм 
ымакъэ нахь зыкъишIэжьыгъ, шъхьантэм пкъыр нахь къытыриIэтыкIы зэрэшIоигъор пIэкIор лъапэм дэжь щыт лIым 
ригъэшIагъ. Исмахьилбеий кIэрыхьи, дэIэпыIагъ, фашIагъэм 
дзэпщыр зегупсэфылIэм игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Ары, 
цIыфым къыфатIупщыгъэ уахътэр зыуи арэп - сырнычыпэ 
пыблыжьыкIыгъу.
- Аущтэу щытми, зиусхьан, паIор дэздзыеу 
къефэхыжьыфэкIэ сыпачъыхьагъот зыIохэри щыIэх...- 
Сэфэрбый зыгъэгумэкIрэ Iофыгъом нахь къекIуалIэба 
уигъаIоу къыIуагъ.- Къысфэгъэгъу, зиусхьан, уигущыIэ 
зэрэпIэпысхыгъэмкIэ,- псынкIэу зыкъишIэжьыгъ.
- Тэмам!..- зыфаер зэхихыгъэти, Хърозэр-пашэм 
ынэ гъожьмэ мэшIо стырыр къакIилъэсыкIыгъ.- Ау зэблэсэхъу ыIуи, тидзэ зэIызгъахьи, урысыдзэр къыттезгъэкIогъэ типачъыхьэкIэ ар охътэ мэкIаIо хъун... Шъори ащ 
шъузхэмыкIыжьын хьалэ-балыкъ шъухидзагъ!.. Пый 
пашъхьэм лъэгонджэмышъхьэкIэ рагъэтIысхьагъэм ынэ 
зи къыпэIухьажьрэп.
- Тят!..- Исмахьилбей къэгузэжъуагъ.
- Iофым изытемыт сырыгущыIэрэп, сикIал, умыщын. 
Анэгу сыкIэмытыгъэмэ, зыми ыкIыб сыдэтыгъэп. СIорэм 
фиты сызышIрэ шIушIагъэ тырку хэгъэгум ыпашъхьэ щысиI. 
Типачъыхьэ шъхьэпэе чыжьэмыплъэ цыхьэ фэпшIынэу 
щытэпышъ, адыгэхэр, цыхьэ фэшъумышI.
- Тят!..- Исмахьилбей игумэкI джыри нахь къыхэщыгъ.
- Цыхьэ къышъуфэсэшIышъ, сыгу илъыр къышъосэIо,- 
ыкъо игумэкI дзэпщым къыридзагъэп.- Мо щыт тхьамыкIэр ары нэмыIэмэ, дэгусакъыз. Шъэф зэхихыгъэкIэ 
зэриIотэн бзэгуи иIэжьэп, ермэл гъэрым ыбзэгу щыпагъэчъыгъ. КIо,- унэм икIынэу Iэ фишIыгъ,- усищыкIагъэ хъумэ 
къыоджэных. Мыхэр къызкIышъуасIорэр типачъыхьэ 
сепыйкIэ арэп. Ащ сепыигъэри тырку хэгъэгум фэсшIагъэ мэ сяпыижьыгъэри тIури зы. Пачъыхьэ къэрабгъэм ыпашъхьэ тырку хэгъэгур зэрэщызэбгырытэкъурэр сыгу къео. 
Сэ сыда, сэ къыспэщылъым сыщыгъуаз... Исмахьилбей 
игулъытэ нахь чыжьаIоу згъаплъэмэ сшIоигъу. ЗэкIэми 

--- Page 182 ---

анахь сшIохьалэмэтыр урысые пачъыхьэм исырынэ къызэрепщэу, сыд къырерэгъэкI фаеми, типачъыхьэ къыдэшъон зэрэригъажьэрэр ары...
Дарые джэнэ уцышъо кIыхьэр тхы псыгъом екIоу, 
ыIапэхэмрэ ыпшъэрэ дышъэр къапытэкъоу бзылъфыгъэ 
Iэпс-лъэпсыр пчъаблэм къыдэсыкIыгъ. Бзылъфыгъэр 
зэралъэгъугъэм лъыпытэу хъулъфыгъищми зыкъашIэжьыгъ, зэрэмышIэ зэфэшъхьафхэу агухэр къэхъугъэх. 
- Фэсапщи, хьакIэ,- Хъури-хъанум адыгабзэкIэ къыIуи, 
итыркубзэ техьажьыгъ,- укъызхэкIыгъэ адыгэхэр сыдэу 
щытых? - ежь-ежьырэу иупчIэ джэуап псынкIэу ритыжьыгъ: - ТэшIэ, тэшIэ, адыгэхэр гумэкIыгъо хэтых, тырку 
хэгъэгуми ащкIэ зи къызтыригъанэрэп,- лIым ыпашъхьэ 
итIысхьи, мыдырэмэ къапымылъышъоу, ыIэ ебэугъ. Iэ 
щифэзэ, еупчIыгъ,- сыдэу ущыт, синэф, сыпсэ закъу?
Мы бзылъфыгъэр, Сэфэрбый ыIуагъ, тэ щыслъэгъугъа? 
ЫнапэкIэ синэIуасэ фэд. ИкъэгущыIакIэкIэ шапсыгъэ бзэгур 
къытекIо, ахэмэ зэращыщыр ынэпэ псыгъо Iэпс-лъэпс 
зэхэлъыкIэкIи гъуащэрэп. Хэтмэ ащыщ шъуIуа? Сыдэущтэуи 
Тыркуем къифагъа? Мор зиныбжьыкIагъэр сыдэущтэу 
Хърозэр-пашэм шъхьэгъусэ фэхъугъа?
БгъукIэ къыпэIус бзылъфыгъэм нэплъэгъу шъэфкIэ 
Сэфэрбый фычIэплъыгъ, зыгорэ ыгу къызэрихьагъэр 
къыуигъашIэу шъхьэр къыригъэпхъуатэу джыри еплъыжьыгъ, зэ, зэ, ыIуагъ. Тэбэжъ фэкъолIым къыщи, ипшъэшъэжъые мыдаIо тырку щэфакIо горэм зэрэрищэгъагъэм 
пае шъхьэщихи, зыпызылъэжьыгъагъэ тхьамыкIэм сыдэу 
ехьщыра мыр!.. Анахь бзылъфыгъэ дахэу Къуматыр къыдэхъухьагъэмэ ащыщыгъ насыпынчъэр... Ары, Хъурашмэ 
япхъугъ, Айнур ыцIагъэр тхьамыкIэм... Ежь инасып ыпэ 
ригъэшъзэ, ипшъэшъэжъые игунахь зэрэхэхьагъэр Алахьым 
къыфигъэгъугъэп... Къуматыр нысэщэ джэгумэ Iаджри 
тхьамыкIэм тыгу къащигъэбырсырыгъ... ПаIо зыщыгъ 
дэмыгущыIэжьынэу хэзгъэукъогъагъэри... МыфэкъолIыпхъугъэмэ тынатIэ хъуныгъэнкIи къэнэныеп... Сенэгуе мы 
бзылъфыгъэр Айнурэ ыпхъу цIыкIукIэ... Ымыпхъуми, 
ехьщыр... Я си Алахь, сшIагъэр, сыкIэлагъ, сыделагъ, 
къысфэгъэгъу! Сыдэу игъуаджэ хъугъа, ымылъэгъугъа, 
Трам фэкъолIыр ары къэзышIэжьыщтыгъэр. Ягъунэгъугъ, 
къэбар мышъомыл Iаджи атеIукIыгъ... Хэтмэ уащыщ, у 
Къуматырыпхъуа, Айнур урипхъуа сэрэIори серэупчIа? 

--- Page 183 ---

Сыхъыжъэнэп, ыгу талъэныкъокIэ щыIэмэ, янэрэ сэрырэ 
тазыфагу дэлъ шъэфым, хэт ышIэра, щыгъуазэпышъ, 
сэсыери псым хэлъ мыжъо дэгоу орэхъу!..
Шъуз ныбжьыкIэм Хърозэр-пашэр зыIоплъэм гущыIэгъу зыфэхъугъэгъэ лIитIур щыгъупшэжьыгъ, гупсэф 
рэхьат шъабэм хэкIуасэу регъажьэ, бзылъфыгъэ Iэхъомбэ 
шъабэхэр иIэзэгъоу такъикъ заулэкIэ хэчъыягъ. Дэнашъор 
зышъо жьыфыр зэдигъэпкIи, лIыми, ежьми жьы тIэкIу 
зыфеожьзэ, Хъури-хъанум къыIуагъ:
- ТхьамыкIэр нычэпэчэщым чъыягъэпщтын, сызэрилъэгъоу гупсэфыгъэ. НекIо, хьакIэ, сымаджэми зерэгъэпсэф, 
модрэ унэм тычIэжъугъахь, тиадыгабзэ тыфитэу, тшъхьэ 
тыфитэу тиIофмэ татэгущыIэн...
Уркварт зэригъэгугъагъэм щыщэу зыр Сэфэрбый 
зэригъэцэкIэщтым ыуж ихьагъ, адырэмкIэ иадыгэгъэ лIыгъэ блэкIышъугъэп.
АпэрэмкIэ, ежь Сэфэрбый зэрэгугъагъэу, Уркварти 
къызэрэшIошIыщтыгъэу, зыуж ихьэгъэгъэ Iофыр IэшIэх 
хъугъэп. НэмазышIхэр зэгорэм къэбырсырыгъагъэх пIокIэ, 
уадэмыгущыIэу, уямыIушъашъэу, яефэнд ышъхьэ адимыгъэсысэу Iофым къикIыщтэп. ЗишIуагъэ къэкIуагъэр 
Сэфэрбый иахъщэ шъхьэих щэигъ. Ефэндым имыхьакъ 
теплъхьаныр хьарам, игущыIэ ыгъэшъыпкъэжьыгъ. Мэзэ 
псаум, урысхэмрэ адыгэхэмрэ ягугъу щимышIэу, зы нэмаз 
шIыгъо блигъэкIыгъэп. Мыр шъушIэ, шъубан, шъузау, 
зызэкIэшъууIапIи урысые лIыкIо унэм шъукIу ариIуагъэп.
Мафэ горэм, Тхьэм ыпашъхьэ зехьэхэ уж, нэмазышIхэр 
къэбырсырхи, урыс лIыкIо унэм тыжъугъакIу аIоу 
къыхэкуукIхэ зэхъум, ефэндым ифэс пэIо куплъ къопс 
адигъэсысыгъ нахь, ар шъумышIэ ариIуагъэп. Адежьэ 
фэдэу зишIи, гъогум адытехьанэу игъо имыфэзэ закъыкIэкIигъэзыжьыгъ. Сэфэрбый, Уркварт къелъэIугъагъ нахь 
мышIэми, къахэкIыжьыныр хэгъэкIи, урыс лIыкIо унэр 
зыдэщыIэмкIэ итыжьын бэщ ыгъэсысэу, лIы купмэ апэ 
итыгъ.
НэмазышIхэм яжэу урыс лIыкIо унэр зытет урам 
пакIэмкIэ Уркварт зэплъэм, Сэфэрбый зипэщэ лIы купыр 
ылъэгъугъ. Мыщ ышIэрэр, сIорэм къедэIугъэп ыIуи, 
псынкIэу адырэ урам къэгъэзэгъум зыкъуидзагъ.

--- Page 184 ---

ТIэкIу зытешIэм, хъулъфыгъэ зэрэгъэкуо макъэм 
зыкъиIэтыгъ, шъхьаныгъупчъэ шъхъэшъхъэ макъэхэри 
къэIугъэх. УрамыпшъэмкIи полицие шыухэри къэзэрэфых. 
Хьэблэ гъунэгъухэми, нахь чыжьаIохэми цIыфхэр къыхэзэрэгъэчъых. ЦIыф зэхэбэнэ къижъукIрэмэ Уркварт 
захэдаIокIэ, мыхэр зэхехы:
- Джаурхэр, тихэгъэгу шъумыуцIэпIы!..
- Адыгэ быслъымэнхэм шъуидин ахэшъумыхь!..
- Адыгэхэр егъашIэм шъхьафитыгъэх, яхэгъэгу шъуикIыжь!..
Сэфэрбыйба ар зымакъэр? Ары, Уркварт ыIуагъ, 
Сэфэрбый.
- Адыгэхэр атынхэу зыми иягъэп!.. Тыркуми, Урысыеми яIоф къытхэлъэп!.. Тыркумэ тащэ, Урысыем осэнчъэу 
тещэфы!..
Сыд мыщ ыIохэрэр?.. Уркварт къызэтеуцуагъ, узхэтмэ 
уигущыIэ лъапсэ къаубытмэ, узэпкъыратхъын, бетэмал! 
Уинасыпышъ, узкIыгъу нэмазышIмэ урысыбзэ ашIэрэп...
ЩтэуIугъэ нэгур хэкIокIэжьэу, Уркварт щхыпцIыгъэ.
Джыри шъхьаныгъупчъэ апч къутэ макъэр къэIугъ...
Урысыем илIыкIо унэ къыIухъухьагъэр Тыркуем имызакъоу, зэрэдунай пIоми хъунэу къызэлъибыбыхьагъ. 
ГушIон фаери гушIуагъэ, гыен зытефэри гыягъэ, губжын 
зифэшъуашэри губжыгъэ.
Зыцэгэнэлъищ зэпыутыгъэ Занэ Сэфэрбый джа пстэуми 
ахэзыгъэу сымэджэщым чIэлъ. Уркварт къэбарыр къызылъэIэсым, ыIуагъ:
- Ар къызэрехъулIэщтым сенэгуегъагъ сэ!..
IХ
Гъэмэфэ мэзэ фабэр Сэфэрбый сымэджэщым 
щырихыгъ.
КъехъулIагъэмкIэ иныбджэгъумэ аумысми, ежь ышIагъэмкIэ Сэфэрбый кIэгъожьрэп. НэмазышIмэ апэ симыуцуагъэми хъущтыгъэп, ыIуагъ. Есымыщэжьэгъагъэхэмэ, 
бырсырынхэти, зэбгырыкIыжьыщтыгъэх. Зыгорэм пэщэныгъэ зэрихьан фэягъэ. Сэрымырмэ, хэт ар зышIэщтыгъэр? 
Хьайуанхэ пэтзэ, Iэхъогъуми пащэ иI. Тэ пэщэ гугъу тшIы 
зыхъукIэ адыгэпщмэ ашъхьэ рагъэзэкIы е сцIэ апэ къыраIон 

--- Page 185 ---

шъуIуа аIозэ, ашъхьэ рауфэхы. ТхьамыкIагъор, е-е, адыг, 
адыг, укъэсэшIэжьы, зэкIэри апэрэ... Зыгорэ уапшъэныр, 
зыгорэм ыкIыб укъыдэплъыныр, зэшIокI уимыIахэу дунаим 
утетми, куп ухэтми, уилакъырдыгъэ къыптекIоу, уишъугъолагъэ къыобэкIэу, зэппэсыжьрэп. Ар тигъэпсыкIэ-зэхэтыкIэу сыдэущтэу адыгэ зыкIыныгъэм тыфэкIон, урыс 
пашъхьэми зыкъыщытыухъумэжьын? Хэт ытэмэ чIэгъ 
тычIэуцон? Хъури аригъэдынэу естыгъэ быракъым адыгэ 
зыкIыныгъэр къымыубытыщтмэ, къызкъонэн сшIэрэп. 
Мыр адыгэ зыкIыныгъэм ибыракъ сIоу афязгъэхьмэ, къагурыIонба, зыпкъ ышIынхэба?.. Урысмэ къяхъулIагъэмкIэ 
сырыраз: шъхьаныгъупчъэ апчи, чэуи, къэлапчъи, пчъи 
къафагъэнагъэп. АрэшI джы адыгэмэ ямызакъоу дунаим 
зэрэтетхэр!.. Урыс пачъыхьэм ыпашъхьэ къэбарыр 
зырахьэм, ынэжгъ зэрэзэIигъэхьагъэм изакъоми, адырэ 
къэнэжьыгъэ цэгэнэлъищри ясэты!
Урыс пачъыхьэм пае шъхьэм къыфихьэгъэ гупшысэм 
Сэфэрбый зегъэщхым, цэгэ зэпыутыгъэхэр къыхэуагъэти, 
жьы къыфэмыщэжьэу тIэкIурэ щысыгъ, етIанэ уятэ хьэм 
еубыт, ащ Iофыр нэмысыгъэмэ ыIуи, зыфэгубжыжьыгъ. 
Сыд сцагэ зыкIэузын фаер, орэузы азыфагу тыздэкIодэрэ 
пачъыхьитIум ацагэхэр!.. УкIэмыгъожь, Сэфэрбый, пшIагъэмкIэ, улIба уигущыIэ зэкIэпхьажьэу, ежь-ежьырэу, 
гущыIэ зэкIэхьажь Iоф щымыIэми, зэушъыижьы. Тэ щыIэх 
Уркварти, Джеймси, Лонгворти? ПцэшIо пытэ зэхэгъэчъыхьагъ пIонэу, кIэлэ гъэшIэгъонын фае Джеймс. Сыгу 
къышъуабгъэрэп, шъуикъэмыкIуакIэ къызгурэIо. Мары, 
мазэрэ ныкъорэм къыкIоцI тырку полициер щэ къыслъыкIуагъ, сиуз къыкIэупчIагъ, къысэуагъэхэри зэрагъашIэ 
ашIоигъу шъхьакIэ, сэри а кIэлэ шъонтIэухэр сшIэрэп 
зыщыщхэр. Хъущтыр хъугъахэу тызэхэкIыжьзэ, урам 
къуапэм къыщыскIахьэхи, сыраутыгъ, Тыркуем фэгъэхьыгъэу сIуагъэхэр къысахъоныжьзэ, лъакъокIэ къыскIоцIыпкIагъэх. Ашъыу, ащ фэдэ сIуагъэми сшIэжьрэп, угу плъыгъэ зыхъукIэ Iаджи пIощт. ЕтIани сыда мышъыпкъэу 
сIуа гъэр? Тиадыгэ Iоф Тыркуер арба къэзгъэтэджыгъэр? 
Инджылызмэ сыгу къагъэкIыгъэр Хъанджэрые ыгу къэкIэу 
БытырбыфкIэ тыркумэ аришIэгъагъэмэ, янэ лIэу къылъфыгъагъ, адыгэ шъыпкъагъ...
Джыри зэ полицием тыгъуасэ къыфикIыгъэгъэ кIэлэ 
тхъоплъыр Сэфэрбый ыгу къэкIыжьыгъ. Сэра хьауми 

--- Page 186 ---

къысэуагъэхэра зыуж афырэр? Армэ шъузхэхьагъэр, 
бгъуитIумкIи зи скIэрышъухынэп. КIэлэ шъонтIэуищыми 
сыгу ябгъэрэп, адыгэмэ афэгъэхьыгъэу ащ фэдэ аIоу 
зэхэсхыгъагъэмэ, сэри джа дэдэр ясшIэщтыгъэ... КъызгурэIо джы синыбджэгъу инджылызмэ зыкъыкIысщадзыерэр, сигъусэхэу зарагъэлъэгъу ашIоигъоп. Адыгэмэ апае 
агу шIу илъмэ, ащ пае къэнэнэп, сымэджэщым сычIэлъ 
зэпытына, зэгорэм сыкъагъотын. Тадэжь кIонэу зыIогъэ 
инджылыз кIэлитIур кIэрэмыгъожьи... Ар ашIэнэп шъыу! 
Лонгворти кIэлэ дэепщтын, теплъын тихъугъэ-шIагъэ къызэрэпытхыхьэрэм, ащ къыгъэлъэгъощт зыфэдэ цIыфыр, 
ау Джеймс сыгу зыкIырихьрэр сшIэрэп, унэгъо гъэсэгъэ 
бай горэм къикIыгъэкIэ сенэгуе. ЗыгорэкIэ ыпкъ зэхэлъыкIэкIэ Къэрбатыр сыгу къызэригъэкIрэр армэ шIэ? Е-о-ой, 
сикIал, утыгум укъисынэжьи, Тыркуем сыщыбанэу сиуцожьыгъ. Сэ мыхъуми сыздэгъэзагъэр сэшIэ. Оры, о 
джыдэдэм та лъэныкъом угу гъэзагъэ, сикIэлэхъу?
Сэфэрбый ицIыкIугъом щегъэжьагъэу техьэ-текI шэн 
зиIэ цIыфмэ ащыщыгъэп. Одессэ щеджэ зэхъуми, урысыдзэм забытэу зыхэтми, къызхэкIыжьми, тыркудзэм 
зыхахьэми ащ фэшъыпкъагъ. Ежь идунэееплъыкIэ, гупшысакIэ зыми хигъэкIокIэнэу фэягъэп. Хымэ хэгъэгум щишIагъэми ар къеушыхьаты. Джэнджэш ыгу къимыхьэу арэп. 
Ау сыд фэдэрэ джэнджэш гупшысэ Сэфэрбый хэфагъэми, 
игушхуагъэ, ежьыри зыдимышIэжьэу хэлъ адыгэ шъхьафитыгъэм, Тхьэ нахь зымышIэрэ зэфагъэм, Iушыгъэр 
къызэбэкIрэ гупцIэнагъэм, лIыгъэри дыхэтыжьэу, къыхещыжьы. Къеогъищым язырэр ешIэ, зы хьаблэ зэдыхэсых, 
адыритIури пчыхьэ къэс нэмазышIмэ ахелъагъо. Фаеп 
ягугъу ышIынкIэ, ащыщынэкIэ арэп. Ащ фэдэ Iаджи ипщыгъэ къызэрымыкIо щыIакIэ щилъэгъугъ. ИIоф зезыфэрэмэ 
зымафэ сэмэркъэукIэ ариIуагъ: хэт ущыщми, цIыф жъот 
губжыгъэмэ уахафэмэ, нэкъэ-пакъэ урашIыхьэ пакIо, 
пцэгэналъи зэпаутыщт, уни къыраутыщт, ащкIэ зыми сыгу 
ебгъэрэп, шъори шъугу яшъумыгъабгъ. Сцагэхэр зэрэзэпаутыгъэр Iофэп, гъэмэфэ фабэу зэрэтефагъэр ары 
гухэкIыр.
СэмэркъэукIэ зыхэфэгъэ Iофым хэкIыжьынэу пылъыгъэми, зэрыфэгъэ чIыпIэм Сэфэрбый ымыгъэгумэкIэу 
щытыгъэп. ЗэкIэми анахь шIоIофыгъэр Лонгвортрэ Беллрэ. 
МэзитIум къыкIоцI Уркварт дунаим тетыжьми ышIэрэп. 

--- Page 187 ---

Сэфэрбый инасыпти Сэлэхъур Мыхьамэтрэ Исмахьилбейрэ 
Истамбул дыдэсыгъэх. Мафэ къэс сымэджэщым къыфыкъомыкIхэми, тхьамафэм зэ зыкъагъэлъагъощтыгъэ, 
къэбар щагъакIэщтыгъэп. Дэгъум фэдэу дэйри шIуаушъэфыщтыгъэп. Сыд фэдэ къэбар адыгэмэ афэгъэхьыгъэу 
къыфахьми игопагъ. Зи умышIэхэн нахьи анахь къэбар 
дэйри, дэгъури пшIэмэ нахьышIу, узэреплърэм, узэрэхэгупшысыхьэрэм елъытыгъэу, ащи шIу е дэй цыпэ горэ 
къыхэбгъэщын плъэкIыщт.
- Сыд фэдэ къэбар, Мыхьамэт, Тхьэм Iомэ, непэ 
къысфэпхьыгъэр? - Сэфэрбый иныбджэгъу пэгъокIыгъ.- 
КъаIо, сыд фэдэми къаIо, сезэгъы.
- НепэкIэ къэбарышIу нэмыкI щыIэп, зиусхьан. Адыгэ 
къэбар нэмыкI Европэм илъыжьэп. Мафэ къэс инджылыз, 
францыз, нэмыц гъазетмэ, Италием щыкIэкIыжьэу, адыгэмэ афэгъэхьыгъэу къарэхьэ. ТиIофшIапIи ащ нэмыкIрэ 
Iоф чIэлъыжьэп. Уркварт ыIуагъэр ыгъэцэкIэжьыгъ.
- Тхьаегъэпсэу. Сыд ищыIакI Даутбый? Джыри 
уIукIэрэба?
- ТызэIумыкIэнэу тIуагъэба?
- Лонгворт, Джеймс?
- Ахэр къыожэх. Лонгворт ыгъэзэжьи, мазэрэ Лондон 
къэтыгъ. Джары адыгэ Iофыр Европэм хэзыхьагъэр. 
ШъузэдэгущыIэгъагъа? Ори гъэзет зытIущмэ уакъыщигъэгущыIагъ. Зынэмысыгъэ къыгъэнагъэп. Уятэ Мыхьамчэрые 
Анапэ зытыришIыхьагъэ чIыгур Тыркум зэрэрищэгъагъэм 
къытэгущыIагъ, узэпыйрэ урысмэ ядзэ Къэрбатыр зэрэхэтри ыушъэфыгъэп...
- Мыхьамэт,- Сэфэрбый ныбджэгъум игущыIэ 
Iэпихыгъ,- мы къапIохэрэр зэкIэ тэрэз, дэгъу, ау мыхъун 
горэ къэпIуагъэшъ, къыбдезгъаштэрэп. Урыс цIыфхэм 
сяпыйрэп сэ, ахэмэ сыд ялажь, лажьэ зиIэр хэгъэгуитIумэ 
яIэшъхьэтэтхэу шIу зыгу тфимылъхэр ары,- зыгорэ 
къядэIумэ ыIуи, Сэлэхъурэр зэплъэкIыгъ.- Умыщын, 
Мыхьамэт, титIо нэмыкI адыгэ бзэгум рыгущыIэу сымэджэщ 
щагум зи дэтэп. Ахэр ары адыгэ цIыфхэри урыс цIыфхэри 
лъыгъэчъэ заом хэзыщэхэрэр. Зисабыйхэр зымыпIу зышIоигъо цIыфэу хэт пшIэрэр? Сэра исабыймэ яхъяр ымылъэгъу 
зышIоигъор?..
- Тэрэз, Сэфэрбый, тэрэз. Пщымэ язэнэкъокъу цIыфмэ 
ятхьамыкIагъу джащ фэд язгъэIуагъэр. Пщы сIуагъэмэ, 

--- Page 188 ---

къыохьылIагъэу къызшIомыгъэшI, зиусхьан,- Сэлэхъурэр 
сэмэркъэу щхыпцI нэгукIэ Сэфэрбый Iуплъагъ.
- Сыд пай, Мыхьамэт? Мыхъун къэпIуагъэп. Сыдигъуа 
сызыпщыгъэр? Тятэжъмэ, тятэмэ адыгэчIыр зыщыратэкъухьэщтыгъэ лъэхъаныр ары. Джы сипщыгъо хэти Iосэпщэжьы. Пщымэ афэгъэхьыгъэу ащ нахь гущыIэ Iаий сэшIэ: 
пщырэ хьэрэ зэфэдэ. Хэт ар зыIуагъэр? ФэкъолIхэр. Сыд 
ар къызхэкIыгъэр? Жъалымагъ... Мыдэ,- Сэфэрбый 
ошIэ-дэмышIэу игущыIэ текIыгъ,- ар Iофэп, Лонгворт 
тхьауегъэпсэу сфеIожь. ЗэрэпIорэмкIэ, зи къызтыригъэнагъэп. ЗиIорэ зишIэрэ зэтэт цIыфхэр ары сикIасэхэр. Арэп, 
Мыхьамэт, сыда Лонгвортрэ Джеймсрэ къызкIысэжэн 
фаехэр? Моу джыдэдэм зэкIолIэщтхэм сафэтхэнышъ, 
адыгэ гъогум тэрэхьэх.
- Ихьау, Сэфэрбый, аущтэу тэмыгъэшIы. Сэри бащэрэ 
ахэмэ саIукIэнэу ищыкIагъэп. Даутбыий ащ фэяхэп. 
Сымэджэщым укъычIэкIыжьмэ, цIыкIу-цIыкIоу зыкъыпIуагъакIэ ашIоигъу.
- Аущтэу оIомэ дэгъу, къэнэжьыгъэ щыIэп, непэ-неущэу сычIатхыкIыжьынэу аIо. Адыгэ Iофым пай Iори, дунаим 
афэсымышIэн щыIэп.
- КъыосIощтыр ары, Сэфэрбый, инджылызым ифедэ 
хэмылъэу лъэбэкъу ыдзырэп.
- Ар Уркварт къызгуригъэIуагъ. Сыдэу пшIын, угузажъо зыхъукIэ узэмытхъон щыIэп. ЯшIуагъэ инджылызмэ 
къытагъэкI хъумэ, тшIагъэр фэкъолIмэ къагурыIонба? - 
Сэфэрбый зыгорэ ыгу къэкIыжьыгъэ фэдэу къыIуи, нэгу 
шъуагъокIэ Мыхьамэт Iуплъагъ, етIанэ зышIолIыкIрэ упчIэм 
ежь-ежьырэу джэуап ритыжьыгъ: - Адыгэ Iофым инджылызхэр зэрэхатщэрэмкIэ зыми тэупчIыжьыгъэпышъ ары...
- УупчIэжьыныр дэгъу, зиусхьан. Ау узэупчIыжьын 
уимыIэ зыхъукIэ Iофыр дэи мэхъу. Ащ фэдэ чIыпI непэ 
узэрытыр, Сэфэрбый, емыкIу хэслъагъорэп.
- Шъыпкъэр уадэжь, Мыхьамэт. Шъхьэзэкъо Iофэп, 
адыгэ Iоф зесфэрэр. ФэкъолIмэ, шапсыгъэмэ яшIэ хэлъыгъэмэ дэгъугъэ... Егъэзыгъэм Алахьыр иIэпыIэгъушъ, 
ынэшIу къытщыфэн, зыуж сихьагъэмкIэ сэри, адыгэхэри 
тыхигъэукъонэп. ЕтIани титIо нэмыкI ТыркумкIэ адыгэ Iофым 
зэримыгъэгумэкIрэр сыгу къео.
- Сыд пае титIу, зиусхьан?

--- Page 189 ---

- Инджылызхэр, францызхэр, тыркухэр мы Iофым 
хэслъытэхэрэп. Адыгэхэр ары зигугъу сшIыхэрэр.
- АдыгэхэмкIи ухэукъо. Исмахьилбейрэ Хъурийрэ 
лъэшэу егъэгумэкIых, пIэм зэрэхэлъэу Хърозэр-пашэри 
агот.
- Хърозэрхэра зигугъу пшIыхэрэр? - Хърозэрмэ адэжь 
Сэфэрбый зэрэщыIагъэр, адыгэ Iофым зэрэрыгущыIэгъагъэхэр, анахьэу Хъури ежь шъыпкъэм къыхэкIыгъэу къызэрэчIэкIыгъэр, зымафи гъэбылъыгъэкIэ сымэджаплъэ 
къызэрэфэкIогъагъэр, яшъэф зыми рамыгъэшIэнэу тхьэлъанэ зэрашIыгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Трам Тыркуем 
зэрэщыIагъэр, изэкъо щысыкIэ къэбар зыфеIуатэм, Хъури 
ынэкIушъхьэмэ къахихи, къызэрэщиутэгъагъэр, ыбгъэгу 
зыкъызэрэчIидзэгъагъэр ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ, псынкIэу 
зыкъишIэжьи, игущыIэ къыухыжьыгъ: - Адыгэ IофымкIэ 
Хърозэрмэ сафэраз, яшIуагъэ къытагъэкIынэу аIуагъ.
- Олахьэ, зиусхьан, сигухэлъ къытэбгъэфагъэм, Хъури-хъанумри уадэжь къакIо шIоигъоу узчIэлъ сымэджэщым 
къыкIэупчIэгъагъ.
- Сыд, хъулъфыгъэ сымэджэщым Хъури къэкIокIэ...- 
къызэрэфэкIогъагъэр Сэфэрбый ыушъэфыгъ.- Мэфэ 
зытIущкIэ сыкъычIатхыкIыжьыщт. Олахьэ, Мыхьамэт, 
Хърозэр-пашэр сэшIэжьы сэIо шъхьакIэ, зэгорэм зэрэщытыгъэм къыщимыгъакIэу джыри пхъашэм,- нэбгыритIум 
азыфагу къыдэтэджэгъэгъэ гущыIэу Мыхьамэт хэшIыкI 
зыфыримыIэм Сэфэрбый тегущыIыкIыгъ,- тырку пачъыхьэр ылъэгъу хъурэп, зи къыригъэлрэп.
- Ащи, зиусхьан, пачъыхьэр щыгъуаз,- Мыхьамэт 
щхыпцIыгъэ,- Тырку пашъхьэм щызэрихьэгъэ лIыгъэмэ 
апае фегъэгъу, сымэджаплъи къыфыкъокIы.
- Хърозэрым шIушIагъэ Тырку пашъхьэм щыриI...- 
Сэфэрбый иадыгэ гупшысэ мыухыжьмэ хагъэплъызыкIыгъ. 
Ащ фэдэ зыхъурэм, ренэу зыгъэгумэкIыщтыгъэ адыгэ 
зыкIыныгъэр шъхьэм къитэджагъ, аригъэшIрэ быракъми 
изэрэщыт нэгум къыкIэуцуагъ, ишъэф гъэшIогъэ-гумэкI 
Хъури Iофым зэрэхищагъэр къыхимыгъэщэу, Сэлэхъурым 
римыIон ылъэкIыгъэп: - Мы тызэрэгущыIэхэри зэкIэ, 
Мыхьамэт, дэгъу... Ау, къепIолIэщтыр сшIэрэп, есхьыжьэгъэ Iоф горэм ышъхьэ къыпфисхыщт. ЗесымыгъэукIыхьаным ычIыпIэкIэ, ма,- бгъэджыбэм иIэбэжьи, тхылъыпIэ 
тхьэпэ зэтеуплIэкIагъэр къыфищэигъ,- мыщ еплъ...

--- Page 190 ---

ТхылъыпIэм быракъ гъэтхъыгъэ Сэлэхъурым тырилъэгъуагъ. Зыр зым дыригъаштэу жъогъо пшIыкIутIу къылъытагъ, бгъур ашъхьагъ, щыр ачIэгъ, быракъ гупчэм, жъуагъомэ ачIэгъкIэ, щэбзищ щызэблэдзыгъ. ЗышIыгъэр 
зэрегугъугъэр жъуагъохэмрэ щэбзащэхэмрэ зэрэтхыгъэм, 
чIыпIэу зэригъэуцуагъэм къыуегъашIэ.
- Сыд мыр? - ыIыгъ тхылъыпIэм игуцафэ цыпэ 
къыIэкIахьэу, ау къызхимыгъэщэу Мыхьамэт къэупчIагъ.
- Быракъ! - гушIопс нэфыр ынэмэ къакIихэу, тIэкIуи 
иIэшIагъэ тещыныхьэу Сэфэрбый къыIуагъ, гузажъозэ, 
къыфызэхеугуфыкIы: - Адыгэ зыкIыныгъэм ибыракъ... 
Олъэгъуа, адыгэ лъэпкъ пшIыкIутIур жъогъо пшIыкIутIукIэ 
къэсыушыхьатыгъ, нахь лъэпкъ ини нахь лъэпкъ цIыкIуи 
жъуагъохэмкIэ, зыдэщытхэ чIыпIэхэмкIэ къыхэзгъэщыгъэп - зэкIэри зэфэдэ. Щэбзащэмэ якъыхэхын, жъуагъомэ 
афэмыдэу, къин тэслъэгъуагъ. КIэрахъуи, сэшхуи, къами, 
шхончи - бэ сшъхьэ къихьагъэр... СшIэрэп, мы щэбзащэхэр 
нахь къыхэсхыгъэх. Непэ къытэзаох, тязэожьы шъхьакIэ, 
мыхэр мамыр щыIакIэм, тижъхэри угу къагъэкIыжьхэу, 
нахь пэблагъэх. Сыд къепIуалIэрэ, Мыхьамэт?
- Уегупшысагъ, зиусхьан! Адыгэ Iофым изытет къипIотыкIыгъ, гупшысэфо хэплъхьагъ.
-Адэ ары, пцэгэналъэхэр зэпыутыгъэхэу пIэм ухэлъ 
зыхъукIэ, уигупшысэхэр бэмэ анэсыщтых...- Сэфэрбый 
щхыпцIыгъэ: - Быракъым ышъощтым укъыкIэупчIэрэпи 
адэ, Мыхьамэт? - ПсынкIэуи джэуап къытыжьыгъ: - 
Уцышъощт. Тыбыслъымэн, ау быслъымэн тэплъэ Iоф, 
мэзэ ныкъори зэрэхэтыжьэу, адыгэ быракъым къыхэхьащтэп. Дэнэ уцышъом жъогъо пшIыкIутIумрэ щэбзищ 
зэблэдзыгъэмрэ дышъэкIэ хэдыкIыгъэщтых. Мэфэ заулэкIэ 
быракъ шIыгъэр къысфахьыжьыщтышъ, адыгэ шъолъырым, Хьагъурымдхэм, Трамдыхэм, зы адыгэпщ, зы лъэпкъ 
пащэ иIоф хэмылъэу, аIэкIэзгъэхьащт. Сыд, Мыхьамэт, 
быракъым къепIуалIэрэр?
- Уегупшысагъ, зиусхьан, уегупшысагъ,- джыри 
Сэлэхъурым къыкIеIотыкIыжьы,- Алахьым уигупшысэ 
шIукIэ адыгэмэ ахехь, адыгэ зыкIыныгъэм лъэпсэ мафэ 
фегъэхъу. Ау зыкIэ сыкъыоупчIыщт, Сэфэрбый,- тхьагъэпцI нэплъэгъукIэ фычIэплъы,- тара мы жъогъо пшIыкIутIумэ ащыщэу нэтыхъое, шапсыгъэ жъуагъохэр?

--- Page 191 ---

- Къемыгъажь, Сэлэхъурыр, къемыгъажь, Мыхьамэт,- 
Сэфэрбый мэщхы,- зыдэщытхэр сэшIэми, къыосIощтэп, 
къэпчъ пIуагъэкIи, зыцIэ къесIорэм елъытыгъэу зыдэщыт 
чIыпIэр къыпшIомышIыным пае, къэспчъыщтэп. Ащыгъум 
сыд зэфэдэныгъ зыкIэтIощтыр? ЕтIани, уадыгэба, ори 
ущыгъуаз: апэрэм фэшъхьафэу ятIонэрэ зыфаIорэр адыгэмэ ашIэрэп!..- Сэфэрбый ыцэхэр къыIупсхэу, ыцагэхэри 
Iэ джабгъумкIэ диIыгъыжьхэу, ыгу къыдеIэу мэщхы.- 
МыIуапхъэ зэтэIожьмэ, уадыгэшъ, Мыхьамэт, емыкIу 
къысфэмышI, сыдэу тшIын, анахьышIу тызэрэлъэгъужьми, 
ыджары тэ тызэрэщытыр.
- Тэмэм, зиусхьан, тэмэм... Тыркум ис адыгэ тIэкIухэмкIэ тэри ар зэхэтэшIэ. Ащ нахь шъыпкъэ пIожьынэп...
Беллрэ Лонгвортрэ хым укъыIумыхь къыраIуагъ нахь 
мышIэми, Истамбул къухьэуцупIэм Сэфэрбый Iумыхьан 
ылъэкIыгъэп. "Виксен" къухьэм Инджылыз лъэныкъом 
ыгъэзэнэу щытыгъэмэ, ар ымышIэныгъэкIи мэхъу. Адыгэ 
хыIушъо нэпкъым есылIэщт къухьэм унэм ригъэсыгъэп, 
адыгэ гукъэкIыжьмэ ахэтэу чэщ реным чъыяпэ къекIугъэп. 
БгъукIэ сыуцоу сяплъмэ, сыд къысщышIын, сыдэущтэу 
сиягъэ якIын ыIуи, Сэфэрбый къухьэуцупIэм Iухьагъ.
Джыри жьыгъэ нахь мышIэми, къухьэуцупIэр ищыIэныгъэ жъотыпIэ хэтыгъ. Бэдзэрыр ары нэмыIэмэ, псыдзэм 
фэд, ухэхьагъэмэ укъыхэщыжьыщтэп. Бэрэ пэмылъэу 
"Виксен" къухьэр къухьэ пчъагъэу хым тетмэ Сэфэрбый 
къахигъэщыгъ, мыгузажъоу тырку нэпкъым IусыкIын 
регъажьэ. ЗыдимышIэжьзэ, Сэфэрбый зыгорэу къэхъугъ, 
ыгуи къыпиIонтIыкIыгъ. Хымэ хэгъэгум изакъоу къызэринэрэр джыдэд ныIэп къызгурыIуагъэр,- инэплъэгъу 
нацIэ Iузыхрэ къухьэр адыгэ шъолъырымкIэ IокIоты...
Джа мафэм, къухьэуцупIэм къызекIыжьым, Сэфэрбый 
тырку полицием рагъэблэгъагъ. Бэри къыдэмыгущыIэхэу 
къыраIуагъ:
- Урысые лIыкIом иунэ тырку хэгъэгум къемыкIурэ 
бырсыр IузышIыхьэгъэ нэмазышIмэ пащэ уазэрэфэхъугъэмкIэ, имылъку зэрэжъугъэфыкъуагъэмкIэ мэзищ хьапс 
е пиастрэ минитIурэ ныкъорэ.
Ахъщэр зарет уж, Сэфэрбый яупчIыгъ:
- Сцэгэнэлъэ зэпыутыгъэхэр?

--- Page 192 ---

- Пцэгэналъэхэр зэпызыутыгъэхэр къызытапIокIэ, 
пфэдгъэпщынэщтых.
Щэджэгъоужмэ адэжь Сэфэрбый джыри тхылъыпIэ 
къыфахьыгъ. Ащи мыр итыгъ: "Мы тхылъыпIэр забытэу 
Занэ Сэфэрбый зэрэIэкIэхьагъэм лъыпытэу, зы сыхьати 
темышIэу, тыркудзэм пылъ IофшIапIэм рагъэблагъэ..."

--- Page 193 ---


ЯЩЭНЭРЭШЪХЬ
I
Адыгэ шъолъырым шапсыгъэ лIыкIохэр Тыркуем 
зэрагъэкIогъэ къэбарым нэмыкI илъыжьэп. НэмыкI 
хъугъэ-шIагъэмэ хыIушъо лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ шапсыгъэмэ щакIухьэу, узтегущыIэн, бгъэшIэгъон горэ къимыхъухьэу арэп. Урысыдзэр зэрыт адыгэ чIыгум узэмыгупшысэгъэ Iаджи къихъухьан ылъэкIыщт. Шыу купхэр лъэныкъуитIумкIэ зэзаохэуи, хьадэхэри къыздахьыжьыхэуи, чылагъохэми нысэщэ джэгухэр къащыдэтаджэхэу, мыхъомышIэ 
тхьамыкIагъохэм къопэ зэфэшъхьафмэ закъыщапхъуа тэу 
къыхэкIыгъ. Ау блэкIыгъэ илъэс мазэхэм афэмыдэу мы 
тхьамэфэ зыщыплIым зыкIыныгъэ мамыр гумэкIыр тыдырэ 
лъэныкъокIи шъхьарыт.
Адыгэ лъэныкъор хым къызэпырахыщт къэбарым 
ежэ.
"Амал зэриIэкIэ шъуащымыхь..." зыфиIорэ пачъыхьэ 
унашъор урысыдзэм егъэцакIэ. БэдзэрыкIо тхьаумафэр 
къызыскIэ, бгъуитIури зэхэхьэ, зэщэщафэх. ЕгъашIэм 
адыгэмэ ямэкIэ щыгъур шъоукIэ, шэфкIэ, чэмышъо-мэлышъохэмкIэ къахъожьы.
Урыс сомэр къаIамыхыным пае фэдитIу-фэдищыр 
араты. ЗыIотэжьын цIыф щымытмэ, гъэбылъыгъэкIэ урыс 
сомэр къаIахы. Зэщыхьэ-къызэщыхьажь зытемылъыжь 
бэдзэрыр нахь зэщыгъо хъугъэми, агукIэ бэкIэ нахь рэхьатых. Пачъыхьадзэр зыдэщылъ лъэныкъомкIэ адыгэмэ 
замыгъазэми чылагъомэ якIурэ гъогухэр гумэкIыгъожьхэп.
ЩыIэкIэ рэхьатыр зыгу емыIухэрэр бгъуитIумкIи щыIэх. 
"Къытэсэпагъэх мыхэр, джаурмэ тызIэкIалъхьажьыпэщт" 
зыIохэрэм афэлъэкIмэ зэрэадыгэ шъолъырэу непэ къапаIэтыщт, ячIыгу рафыщт. "Бусурманмэ сыда тызфяплъэу 
тызфыщысыр, хым зыкIыхэтымытакъохэрэр" зыгу илъхэр 
фиты шIыхи, япчыпэ упэпцIыгъэкIэ къежьэнхэу хьазырых.
Адыгэ шъолъырыр бгъу пстэумкIи къэухъурэихьагъ. 
Хы ШIуцIэ Iушъор къухьэхэмкIэ зэпырыгъэIыкIыгъ. Тыркуем, Грецием, Италием, Къырым, нэмыкI хэгъэгухэм 
къухьэхэр къарыкIхэу, адыгэ нэпкъым къыIухьажьхэрэп. 
Пшызэ икIыхьапIэкIэ пачъхьадзэр Iулъ, мафэ къэс адыгэчIым 
къекIуатэх. Абдзэхэ къушъхьэмкIэ нэмыкI хэгъэгумэ 
уазэрэхэхьан гъогу щыIэп. Бэслъыныемэ, къэбэртаемэ 
апэблэгъэ Астрахъан гъогури пыубытыкIыгъ. Урысыем и 
Iузэжъу къыблэ нэпкъ лъэныкъуи адыгэхэмкIэ гъэпытагъэ. 
ПфэлъэкIмэ, ябэдзэри умыкIу, яурыс соми къаIымых, зауи 
ямышIылI!..
МыгумэкIэу, бэлэрэгъыгъи къызхимыгъафэу, чыжьэуи 
зэрэщымыIэр зыдаригъэшIэжьэу, дзэ уIэшыгъэ пчъагъэкIэ 
урысые пачъыхьэр адыгэмэ ажэхэт. Сышъозэощти, шъутезгъэстыкIыщти, шъуидини, шъуинамыси шъутесхыщт 
ариIорэп. Зызакъу ариIорэр - Тыркуем шъукъыситыгъ. 
Зызакъу аригъэлъэгъурэр - Эдирнэ мамыр зэзэгъыныгъэ 
тхылъыпIэр сишыхьат, сикъэрар.
Зыгорэм урий, уратыгъ адыгэм епIомэ шIошъхьакIу, 
ащ ыпэ лIэныгъэр къыштэщт. Хэгъэгушхомэ адыгэ хэгъэгу 
цIыкIум къырашIагъэм ишъыпкъапIэ ешIэ пэтми, джары 
игупцIэнагъэкIэ гужьыдэгъэкI фэхъунэу илIыкIохэр хьилагъэ къыдызезыхьэгъэ хымэ къэрал чыжьэми зыфитIупщыгъэхэр, ичIыгу гъунапкъэкIэ мыдырэ Урысые пэблагъэм 
цыхьэ зыкIыфимышIрэр.
Хьагъур Нурмыхьамэтрэ Трам фэкъолIымрэ адыгэ 
хыIушъо нэпкъым лъэбэкъу къытырадзэжьыгъэ къодыягъ 
къызэрэкIожьыгъэ къэбарыр адыгэ шъолъырым зебыбэм. 
Зы хьакIэщым рахмэ адырэ хьакIэщым нагъэсыжьзэ, зы 
мэщытым чIэкIрэр адырэ мэщытым чIахьэзэ, зы гъоум 
ыIорэр адырэ гъоум кIиIотыкIыжьзэ, къэкIощт бэрскэшхом 
Адэгум тIуакIэ бгъэшхъоогъумэ адэжь, хасэр зэрэщыIэщтыр зэрэ Шапсыгъэу зэлъашIагъэ. Абдзахэхэми, 
убыххэми, бжъэдыгъухэми анэсыгъ. Муртазыкъ хэсэ 
къодыеу щытыгъэп, бзылъфыгъэ, шъэожъые-пшъэшъэжъыемэ анэмыкI, зылъэ тет, лъэрыгъым иуцон зылъэкIынэу 
паIо зыщыгъыр зэкIэ къекIолIэн фит, хэт ышIэра, Iэшэ 
хьазыри горэлъ.

--- Page 194 ---

Урыс пытапIэмэ атес гъозэрыплъэмэ бэрэскэшхо 
нэфшъагъом шапсыгъэчIым къихъухьэрэр апэрэмкIэ къагурыIуагъэп, дзэлIхэр алъэ тырагъэуцуагъэх, Iашэр арагъэштагъ, нэмыкI дзэ пытапIэхэм мэкъэгъэIу машIохэр 
афызэкIагъэнагъэх, шыухэр агъэчъагъэх. Анапи, Екатеринодари адэс дзэ Iэшъхьэтет пащэмэ, унашъом къызэрэдилъытэу, афаIопщыгъ. Адыгэ лъэныкъор къэмыоу мыдырэ 
лъэныкъомкIэ зы щэ рамыгъэкIынэу, къякIухэмэ ашъхьамысынхэу афагъэпытагъ.
Шыуищым нахь мымакIэу шыу тфырытф, пшIырыпшI, 
тIокIы, щэкIы, ащ нахь баIуи хъухэу шапсыгъэхэр Адэгум 
тIуакIэм езэрэгъэхьых. Тхышъхьэ къогъумэ къакъокIых, 
псы кIэй тIуакIэмэ къадэкIых, мэз Iапчъэмэ къачIэкIых. Убых 
лъэныкъомкIи, ущымыгъуазэмэ дзэ псау къыпшIошIынэу, 
шыу куп къыщылъэгъуагъ. Абдзэхэ къуачIэми зы куп 
къыдэкIыгъ, нахь мэкIаIохэми, бжъэдыгъу гъогуми шыу 
куп къырэкIо. Нахь чылэ Iэгъо-благъохэми лъэсхэр 
къарэкIых. Уплъэмэ, зэрэадыгэ шъолъырэу къэукъуагъэу 
къыпшIошIыщт, лъэсыр лъэсы, шыур шыу, нахь куп иныIохэм 
шапсыгъэ быракъхэр къашъхьарэщы. ТIуакIэм дэмыфагъэр 
тхышъхьэм теуцуагъ, хасэм щаIорэр нахь зэрэзэхихыщтым 
фэIабгъоу хэти чIыпIэр хихыгъ. ТхьакIумэшIо гъоу заули 
цIыф уцупIэ къопэ зырызмэ ахагощагъ. Хасэр къэзыухъумэщт шыухэри Бжъэдыгъу тхышъхьэ лъэныкъомкIэ щэплъырых. Анэпэ гъогури шыу сатырэ зэбгъодэтитIукIэ зэпаубытыкIыгъ.
Шапсыгъэ лIэкъолъэш нэбгырэ заулэмэ анэмыкIэу 
пщитIу ныIэп хасэм къекIолIагъэр. Зыр - БжъэдыгъукIэ 
Хьаджэмыкъо Аслъанбэч, адырэр - УбыхкIэ Бэрзэдж 
Джырандыкъу. КIэмгуекIэ зы пщи, АбдзахэкIэ зы лIэкъолъэши къикIыгъэп. Бжъэдыгъу чылэгъопщ пэпчъи заушъэ фы. Зы къэбар гъощагъи къыздимыIукIрэр Бэслъыныерэ 
Къэбэртаерэ. Загъорэ дэд ныIэп абхъаз хьэкIэ зырызхэр 
къушъхьэм къызэпырэкIхэшъ, убыххэм къазэрэхахьэхэрэр. 
Абхъаз хы гъогури тIокIэ дэкIыпIэри пачъыхьадзэм ыIыгъ.
Шапсыгъэ муртазыкъмэ ацIэкIэ Хьагъур Нурмыхьамэт 
хасэр къызэIуихыгъ.
- Непэ, хасэ, тыкъызыфызэрэугъоигъэр,- ыIуагъ 
Хьагъурым, игущыIи гъоумэ къыкIаIотыкIыжьэу рагъажьэ,- 
блэкIыгъэ Шапсыгъэ хасэм пшъэрылъэу къытфишIыгъэм 
иджэуап къышъотIожьыныр ары. Сэ сигущыIэ кIэкIыщт. 

--- Page 195 ---

Тыркум тыщыIагъ, Эдирнэ щашIыгъэ тхылъыпIэр тыркубзэкIи, урысыбзэкIи тхыгъэу къыздэтхьыгъ. Мары,- тхылъыпIэр ыгъэлъэгъуагъ.- Мыщ ыпэрэ хасэм урысыбзэкIэ 
тхыгъэм итым Занэ Сэфэрбый къышъуфеджэгъагъ. Джа 
дэдэр мы тырку тхыгъэми ит. Ма, Юсыф-ефэндыр, итыр 
адыгэ бзэгукIэ къафызэпырыгъаз. ИтIуанэ тхылъыпIэм 
тытэгущыIэн.
- Мы къэшъухьыгъэр адыгэ бзэгу ашIыным ыпэкIэ,- 
адыкIэ пэIудзыгъэу щыт фэкъолI горэ къыхэкуукIыгъ,- упчIэ 
сиI. ТхылъыпIэ къэрарым мыхъур тэлъа?
- Тэлъ,- Трам къыушыхьатыгъ.
- Мыхъури телъ, тырку пачъыхьэми урыс пачъыхьэми 
ялIыкIомэ аIапэхэри кIэдзэжьыгъэх,- Юсыф-ефэндыми 
къыпигъэхъожьыгъ, етIанэ тхьэпэ заулэмэ нэкIэ арычъи, 
мыгузажъоу хасэм хэтмэ яджагъ: - ШъхьэкIафэрэ лъытэныгъэрэ зыфысиIэ быслъымэн хас, бисмилахьи рэхьмани 
рахьим, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьталэр 
сишыхьат, мы тыркубзэкIэ тхыгъэр Занэ Сэфэрбый къытигъэлъэгъугъэгъэ тхылъыпIэм зы хьарыф закъокIи текIрэп, 
зэфэдэ. Алахьыр сишыхьат, къэсэушыхьаты. Адыгэ 
шъолъы рымкIэ татыгъ, Урысыем таIихыгъ. Мыщ итыр 
шъыпкъэ, тэмэм!
Хасэр къызэрэгъэбырысырыгъ. Гъэмэфэ жьы стыр 
макIэри ыкIыIу рычъагъ. КъэлаткIэ дэоягъэхэри къахэкIыгъэх. Зэхахыгъэр ашIошъхьакIоу шэсыжьыгъэри макIэп. 
Хэти сыд фэдэу зишIыгъэми, Эдирнэ тхылъыпIэм къикIыгъэр 
ашIошъхьэкIуагъ.
Муртазыкъи, фэкъолIи, пщылIи амыIоу нэбгырэ заулэ 
хэсэ пашъхьэм къыщыгущыIагъ. КъэгущыIэрэ пэпчъ адыгэхэмкIэ хэгъэгуитIум ашIагъэр зэрэмытэрэзыр, зэфагъэр 
зэрэзыщагъэгъупшагъэр, пцIым зызэрэдырагъэхьыхыгъэр, 
ар Тхьэм зэримыштэщтыр къаIуагъ. ЗафэмыIэжэжьэу 
къыхэкуукIыщтыгъэхэри, къэлат дэоенкIи, цIэцIэнкIи джыри 
зыгу жьы дэзгъэкIрэр нахьыбагъ. ФэкъолIмэ къаIуагъэм 
зэкIэмэ зэрэдырагъаштэрэр Хьаджэмыкъо Аслъанбэч 
къызэгущыIэм къыушыхьатыжьыгъ. Шапсыгъэ хасэм 
илIыкIохэу Зэнэ Сэфэрбый зипащэмэ пшъэрылъэу афашIыгъэмкIэ лIыгъэрэ шъыпкъагъэрэ зэрэзэрахьагъэм къытегущыIагъ. Ащ ыуж муртазыкъ фэкъолI нэбгырищи къэгущыIагъ. Ахэри ыпшъэкIэ къэгущыIагъэхэм къаIуагъэм 
акIэрыкIыщтыгъэп, псэлъэ къыкIэIотыкIыжьыным хасэр 

--- Page 196 ---

ыгъэпшъэу, кIэ горэ зыгорэм къыIоным паплъэу зыщыригъэжьагъэм, Бэрзэдж Джырандыкъо лъэкурэ пытэу хэсэ 
пашъхьэм къихьагъ:
- О лъытэныгъэ зыфысиIэ хас,- теубытагъэ пытэрэ 
шIошъхъуныгъэ лъэшрэ иIэу Джырандыкъо игущыIэ къыригъэжьагъ,- тырку бзэгур зымышIэрэмэ сахалъытагъ, 
ау ащ зыгорэ тэри хэтымышIыкIэу щытэп. Юсыф-ефэндым 
къышъуиIуагъэр шъыпкъэ, сэри Тхьэр сишыхьат, къэсэушыхьаты. Ау джа пIыгъыр, ефэнды, тхылъыпIэ къодый, 
тхылъыпIэ нэпцI, зы шъыпкъэ итэп. Тэрэза сIорэр хьауми 
мытэрэза, хасэ?
- Тэрэз! - къыхэзэрэгъэкуукIыгъэх.
- Тхьашъуегъэпсэу, сэри ащ нэмыкIыкIэ сеплърэп,- 
Бэрзэджым игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Зыми тырыягъэп, 
джыри тырыеп! Мо къушъхьэ сыджхэм, мо мэз зэикIхэм, 
мо хыор уалъэхэм, гъэбэжъулъэ шъофхэм тятэжъхэр 
егъашIэм афыщыIагъ, тэри, таужкIэ къэкIощтхэри афыщыIэщтых, япкIэнтIэпс халъхьагъ, тэри хэтлъхьащт, алъкIэ 
къаухъумагъ, тлъыкIэ дгъэшъокIыщтми, къэтыухъумэщт! 
Адыгэ шъолъырыр егъашIэм адыгэ шъолъырыгъ, джыри, 
тапэкIи адыгэ шъолъырыщт! Адыгэ чIыгумкIэ, адыгэ лIыгъэмкIэ, адыгэ намысымкIэ зэкIакIо щыIэп! Е тылIын, е 
тылIэн! Джары джы нэс тичIыгу къытфэзыухъумэгъэ 
нахьыжъмэ аIощтыгъэр. Джары, хасэ, къыздежъугъаштэмэ, сэри сIорэр!..
- ТылIын, е тылIэн! - агукIэ зэдеIэхэу, зэдырагъаштэу 
нэбгырэ минитIум къехъурэ хасэм къызэдаIуагъ, якъэмэ 
зандэхэри тыгъэм пэлыдыгъэх, джэрпэджэжь макъэм 
зипхъуати, къушъхьэмэ, тешъомэ, бгылъэмэ, хыормэ, 
мэзмэ, зынэсрэр къызэлъиIэтзэ, захитэкъуагъ...
II
Марие къыфаригъэхьыгъэ къэбарым Къэрбатыр онэгу 
зыригъэшIыгъ.
Къэнэжьыгъэ закъор Iофым бэ тыригъашIэ зэрэмыхъущтыр ары. Къэрбатыр ар ыпшъэ имыфэмэ, зыпшъэ ифэн 
щыIэп. Тыркуем къихъухьэгъэ хьэлэ-балыкъэу ятэ зыхэщагъэу мыщ зыхэт забытмэ щызэрахьэрэм ари къыхэмыхьажьыгъэмэ хъущтыгъэ. Армырми забытхэр, Ракитов 
Павел нэмыкIыр, натIэкIэ къыфычIэплъы. Пачъыхьэм 

--- Page 197 ---

ищынагъо щыгъупшэу, Вышеславцев инэралри нэмыкIынэкIэ 
къеплъэу регъажьэ. Урысые лIыкIом ипчъэIупэ тырку 
нэмазышIхэр зэрэIуищагъэр къырамыIоми, ыкъо урысыдзэм хэтба, къырагъэкIурэп. ЕтIани ащ инджылыз лIыкIохэр 
адыгэмэ адэжь къызэрэкIогъэ къэбарыр къыхэхьажьыгъ. 
Ахэр Занэ Сэфэрбый зиIэшIагъэр. Ащ ишIэ хэмылъэу адыгэ 
шъолъырым зи щыхъурэп. УрысхэмкIэ мыхъунэу хъурэр 
Къэрбатыр ятэ фагъэIу.
Джыдэдэм ахэмэ, ыIуагъ Къэрбатыр, заушъэфы 
шъхьакIэ, зэгорэм къэощтых. Къэнэжьыгъэ закъор ушъхьагъу горэ зэрязгъэгъот. Тятэ къыспамыIэтыщтмэ, дунаим 
спагъотэн щыIэп. Тяти ар ышIэрэм фэдэу фэсакъыпэзэ 
къысфэтхэ, афэгъэхьыгъэу къысэмыушъыймэ, IэубытыпIэ 
пшIын гущыIи къытхырэп. Гъэзари ынаIэ къызэрэстетым 
ишIуагъэ къэкIо, загъорэ исэлам Вышеславцевым къысфырегъэхьыжьы. Анапэ къызыкIокIэ къыскIэмыупчIэу, 
зысимыгъэлъэгъоу къыхэкIрэп. Тырку лъэныкъом тятэкIэ 
къикIыгъэ къэбарыр ышIэ пэтзэ, забыт купмэ апашъхьэ 
къысфыIухьэгъагъ. Джарыщтын зыгорэ къысаIощтми 
забыт купмэ къысязымыгъаIорэр.
Къэрбатыр гупсэфыгъо дзэм хигъотэжьрэп, ятэ имызакъоу, адыгэ Iоф къызэрежьэу шхончыпэ чIэгъым чIэуцощт 
дзэкIолIхэми, забытхэми, нэмыкIхэми Къэрбатыр цыхьэ 
къыфашIрэп. Адыгэмэ апэуцужьынхэ зыщыхъурэ уахътэм, 
зыдырамыщажьэу, нэмыкI пшъэрылъ къыфашIы. Джа 
пстэуми Марие иIоф къахэхьажьыгъ. Пшъэшъэжъыер 
гузэжъогъу хэмыфэгъагъэмэ, ышнахьыжъ лIыкIо къышIыщтыгъэп. Марие ятэ цIыф гъэшIэгъон, ыIуагъ Къэрбатыр. 
ЯтэкIи, янэкIи, адырэ иIахьылхэмкIи зыщыщмэ япыи ыIозэ, 
сэри сегъэпыи. Ашъыу, сэ сыIофа, ыкъо Руфат зэригъэпыйрэр ары зэкIэми анахь гъэшIэгъоныжьыр. Тэ къыщызгъотын, тэ сыщыIукIэн, тэ ыпсэ щыIусхын еIошъ, ыуж ит. 
Джы сэ къысэгуаошъ, ыпхъу абдзэхэ кIалэ горэм римытымэ 
мыхъунэу уцугъэ... Сыд сшIэщтыр? Хэт ащкIэ упчIэжьэгъу 
сыфэхъущт? Вышеславцевым есIомэ сыкъызэхишIыкIынба, 
ситIупщынба? Мэфэ зыщыплI ныIэп ащ ищыкIагъэр. Марие 
тиунэ къезгъэуалIэмэ, ятэ зыфаер ерэIу, ерэшI, благъэуи 
типчъэIупэ фэкъолIмэ къыIуагъэхьащтэп. Сыд лIыкIо къыфишIыгъэкIи, ежь ахэтыжьми, Марие фикIыжьынэп. Марие 
иIоф удэмыбэлэрэгъ Ракитовым къысеIо...

--- Page 198 ---

Непэ тхьаумафэ нахь мышIэми, тэ щыIэми Вышеславцевыр къызэригъэгъотынэу Къэрбатыр унэм къызщикIыщтым, Павел гузажъоу ыдэжь къихьагъ:
- НекIо, Къэрбатыр, псынкIэ. Грек тучаным дэжь зы 
адыгэ бзылъфыгъэ горэ къыщысэлъэIугъ Занэ Къэрбатыр 
къысфэгъот ыIуи... Сенэгуе МариекIэ... УрысыбзэкIи 
дэгъоу мэгущыIэ... ПсынкIэ, некIо!
- Марий ар!.. Грек тучаным дэжь пIуагъа?..
- Ары. Грек тучаным тычIэмытыжьмэ, дапIэм ыIуагъ...
- НекIо, Павел, некIо. Марий ар!.. Хэт игъус?..
- Зэрэ Марием сэри сегуцэфагъ. Зы лIы нэхаерэ зы 
шъузрэ, ятэрэ янэрэкIэ сэгугъэ, игъус. Шъэожъые такъыр 
гори акIыгъу. ЕтIани, Къэрбатыр, ащ къысиIуагъэр ошIа, 
дапIэм тычIэшъумыгъотэжьмэ, щэджагъо мыхъупэу чылэм, 
ыцIи къыриIуагъ, сщыгъупшэжьыгъ, тыкIожьыщт ыIуагъ...
Грек тучаным, щыгъын дапIэми, къэлэ бэдзэрми Къэрбатыррэ Павелрэ Марие щагъотыгъэп. Тучанхэр зытет 
урам кIуапIэхэри къызэпачъыхьагъ. ХыIушъо къухьэуцупIэми Iулъэдагъэх.
Анапэрэ Къуматыррэ азыфагу кIэим зы шыу ыуж итэу 
ку къыщылъэгъуагъ. Зы куогъу фэдизкIэ кумрэ шыумрэ 
къызэблагъэхэм, Къэрбатыр онэгум ис Некрас Тимэ 
къышIэжьыгъ. Нахь къызэкIуатэм, бзылъфыгъитIум 
языр - Марий, адырэр - янэ Сэмай, пхъорылъф шъэожъыер яшыкуау.
Къэрбатыр щхыпцIыгъэ.
- Сыд, Къэрбатыр, узфэщхрэр? - Павел зыфихьын 
ышIагъэп шъэогъум ищхыкIэ, адырэ забытитIоу ягъусэхэри 
зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх.- Мариеба?..
- Марий, Марий, Павел!.. Сызфэщхрэр нэмыкI. Ауж 
ит шыур олъэгъуа?.. Тыдэ кIуагъэми, паIо зыщыгъ адыгэр, 
орэфэкъолI, орэоркъ, орэпщы фаеми, гъощэщтэп. Онэгум пфикIэу шъхьэтехъо зытехъогъэ бзылъфыгъэр зэрыс 
кум пфитIысхьащтэп, къэзылъэгъурэмкIэ шIохьайнэпэщт, 
зэрипэсыжьыщтэп. Непэ зыпхъу тхьыщт Некрас Тимэ, ыцIэ 
шъыпкъэ къепIопэнэу хъумэ, Михаил ыкъо Тимофей 
Некрасовыр адыгэмэ ахэкIыжьэу тэ кIожьын!..
Урыс шыуиплIыр Тимэ зелъэгъум, псынкIэу апэ ишъыгъ. 
Сэмаий ыпхъурэ ипхъорэлъф шъэожъыемрэ атегуIыкIэу 
ыIэпкъ-лъэпкъхэр къэпытагъэх. Марие закъу джыдэдэм 
къэхъущт Iофым фэхьазырыгъэр. Ятэрэ янэрэ апашъхьэ 

--- Page 199 ---

къыщехъулIэщтым рыукIытэу, ынэкIушъхьи къэушэплъыгъ, 
къэкIэзэзыгъ. Ащ нахь хэкIыпIэ щыIэпышъ, Къэрбатыр ыIэ 
къызэрэнэсэу ишыплIэ зыдигъэфэщт.
Къашъхьащылъэдэгъэ шыуиплIмэ язым Марие ыпхъотагъ. Сэмай икуо макъи къэIугъ, шъэожъыери къэгъыгъ. 
Некрас Тимэ зылъежьагъэмэ къахэкIыгъэ Ракитовым 
къыIуагъ:
- Ваша дочь Мария, друг мой, в надежных руках черкесского князя Зана Карбатыра, сына Сафербия.
- Прочь с дороги, гяур! - Тимэ икъамэ къырипхъотыгъ, 
нахьи нахь мэкъэ лъэшкIэ къыпигъэхъожьыгъ.- Я слышать 
не хочу имени этого изменника народа черкесского!.. 
Передайте это и Некрасову Руфату, сыну Тимофея, 
рожденного мною и этой женщиной в платке!..- Тимэ ыгу 
жьы зыдегъэкIым, къамэр рилъхьажьзэ, къафидзыгъ.- 
Вы, все четверо, ответите за разбой среди дороги.- Сэмай 
риIуагъ: - ШъукъэкIожь шъо, сэ фэкъолIмэ макъэ язгъэIущт!..
Нысэр къызащагъэм сыхьатитIу уахъти тешIэгъагъэп 
Анапэ дэлъ дзэр елбэт IофкIэ шхончыпэ чIэгъым чIагъэуцуи, 
къэлэ гъунэм зыIуатакъом. Къуматыр лъэныкъомкIэ шыу 
шъитIу фэдиз къикIыгъэу куп-купэу щыт. Быраути, Хьаблэжъи, Рэтабгъи нэмыкI фэкъолI шыухэр къарэчъых. 
ТIэкIу шIэ къэсми фэкъолI бырсыр макъэм нахь зыкъеIэты, 
къэлэ лъэныкъомкIэ къамыщыпэхэр агъэлъагъо.
Адыгэмэ къызфэчъагъэхэр ашIэмэ, зэкIэри пIомэ 
хъунэу, нысэщэ шыуиплIым нэмыкIэу, урысыбгъум зи 
ышIэщтыгъэп.
Павел Къэрбатыр еIушъэшъагъ:
- Мы заулэр Мария къызфэкIуагъэр?
- Ары, Павел,- Къэрбатыр сэмэркъэущтыгъэми, 
ыIорэм шъыпкъэ хэлъыгъ,- Iофым тыхэкIодагъэкIэ сэгугъэ... Джы Марие ыIэмычIэ тилъ, къыIорэм елъытыгъ.
- Марие кIэгъожьына тигъэшIагъэмкIэ?
- ПшIэхэнэп ышIэщтыр...- джыры ныIэп тIэкIу зэхишIэу 
Къэрбатыр къызыщтэуIугъэр.- Пшъэшъэгур мохэмэ 
апэщытышъуна?
- Угу умыгъэкIоды, Къэрбатыр,- ныбджэгъум Павел 
еушъыигъ,- пшъашъэ къэтхьыгъэ пае сыд къыташIэн! Тхьэ 
сурэтым фэдэу унэм зэрис, мыхъун етIуагъэп, етшIагъэп...

--- Page 200 ---

- Сэсэмэркъэу, Павел. Мариерэ сэрырэ цIыф ымышIагъэ шъушIагъэ зыми къытиIонэп.
Вышеславцев инэралым шыуищ игъусэу къыIулъэдагъ, 
къяупчIыгъ:
- Сыд мыхэр къыззэфэсыгъэхэр? ШъуяупчI.
ФэкъолIмэ джэуап къатыжьыгъ:
- Уизабытмэ, инэрал, Некрас Тимэ ыпхъу къахьыгъ.
- Хэт сизабытмэ ащыщэу ар зышIагъэр? - Вышеславцевыр забытмэ яупчIыгъ, атепхъэшыхьэу ариIуагъ: - Ар 
зышIагъэр къыхэрэкIи, сапашъхьэ къерэуцу!
Къэрбатыр къахэкIыгъ, ащ ыуж - Ракитовыр, Карпенкэр, Бутенкэр.
ЗабытиплIыр инэралым ыпашъхьэ иуцуагъэу залъэгъум, 
адыгэхэр къызэрэгъэбырсырыгъэх. Къэрбатыр къызашIэжьым, нахь быяужьыгъэх.
- Мохэмэ аIорэр,- Вышеславцевым фэкъолI лъэныкъомкIэ шыукъамыщыр ыгъэлъэгъуагъ, шъыпкъа, зиусхьан?
- Шъыпкъэ, Мариерэ сэрырэ тыгу зэIоу тшIагъэр 
зэдэтшIагъэ. Тхьэр сишыхьат. БгъуитIумкIи шъуеупчI.
- НэбгыриплIми къалэм шъукIожь! ТшIэщт-тымышIэщтым шъуиIоф хэлъэп!..
ШыуиплIыр къалэм зэкIожьым, бгъуитIур - урыс лъэныкъори адыгэ лъэныкъори - зэдао-къызэдэожь бащэ 
хэмыхьэхэу шыу лIыкIо тфырытф къызхагъэкIыни, Марие 
дагъэгущыIэнэу зэзэгъыгъэ. Адыгэмэ Марие янэш Джанхъот япащ, урысмэ Вышеславцевым ежь-ежьырэу Iэташъхьэ зафишIыгъ.
Адыгэ фэкъолI шыухэр ыкIыб зэрэхъухэу, Вышеславцевым ыIуагъ, мыхэмэ цIыфыгъэ адызепхьэмэ, къыбдызэрамыхьажьынхэу щытэп. ЯсIуагъэм зэфагъэ хэлъти, 
псынкIэу къеуцолIагъэх. Тэ шхонч пчыпэхэмкIэ тызыфаер 
ятымыгъашIэмэ мыхъунэу тыуцугъ. Сизабытмэ мышIапхъэ 
ашIагъэу къычIэрэкIи, Тхьэми, пачъыхьэми сыкъаубытынэп, 
сIэшъхьитIукIэ ятэмэтелъхэр джа фэкъолI дэдэмэ апашъхьэ къыщястхъыхын. Бзаджэм бзаджэ ипэгъокI, шIур шIукIэ 
къыдахы.
Мыдрэ фэкъолIхэри, Некрас Тими зэрахэтыжьэу, 
къэхъущтым паплъэхэу, тутын ешъорэр ешъоу, зишыныбэ 
кIапхэ зыгъэтэрэзыжьрэм ыгъэтэрэзыжьэу, зишыIупIэ 
зыIыгъми шхомлакIэр ыIэгу чIикъузэу, уцым хэтIысхьагъэри, зикъэлат телъэкIыхьэри нэчапэкIэ къызэрэчIэплъэу, 

--- Page 201 ---

урысмэ яцIацIэри ицIэцIэ макъэ зэрэкIосэжьрэм 
кIэдэIукIыжьэу, нахьыбэмэ рэхьат-гупсэфыр къябэкIэу 
зэхэтыгъэх.
Шыу лIыкIомэ къагъэзэжьыгъэу залъэгъум, фэкъолIмэ 
онэгу зашIыжьыгъ. Урыс дзэкIолIхэри шэсыжьыгъэх, лъэсыдзэри ичIыпIэ иуцожьыгъ.
Адыгэ шыумэ Джанхъот къахэкIи, зэкIэми зэхаригъэхэу 
къыIуагъ:
- ФэкъолIхэр, тхьэшъуегъэпсэу шъукъызэрэтфэгумэкIыгъэмкIэ, типхъу фаеу унагъо ихьагъ. ТыпфэгушIо, Тим. 
Яхъяр олъэгъу!..
Гуплъыгъэр къыздахьэу къызэрэчъагъэхэм фэмыдэхэу, 
нахь чэфыгъокIэ зэбгырыкIыжьхэу фэкъолIхэм рагъэжьагъ. 
Ежь Вышеславцев инэралым ышъхьэкIэ джа дэдэр урыс 
дзакIомэ зареIом, нысэ тиI аIуи къыхэзэрэгъэкуукIыгъэх, 
етIанэ нахь зэдырагъаштэу зытIо-зыщэ "ура" къызэдаIуагъ. 
Урыс макъэм фэкъолIхэр къызэригъэплъэкIыгъэх, зигуапэхэри къахэкIыгъ, зимыгуапэхэми "мыдэ мы джаурхэр 
яурыс-адыгэ нысэ зэрэщыгушIукIхэрэр, къышъуIудгъэзыжьыщт" зыIонхэри къахэкIыгъэх.
Марие зыдэкIуагъэм фай нахь мышIэми, гъогум къызэрэтырахыгъэм пае Вышеславцев инэралым Занэм, 
Ракитовым, Карпенкэм, Бутенкэм яунэмэ арышIыхьагъэхэу 
исынхэу мэфищ хьапс атырилъхьагъ.
Къэрбатыр къызхимыгъэщми, дунаир фимыкъужьэу, 
гушIуагъэ. Мыдырэ забытищри ныбджэгъум дэгушIуагъэх 
нахь, атыралъхьагъэр агу къеуагъэп.
- Нысэ уиI, Бабур, ихъяр олъэгъу,- Трам зыреIом, 
ошIэ-дэмышIэ къэбарыр зыфихьыщтыр ымышIэу, гушIоным 
ычIыпIэ нэмыз-Iумызэу, тэ щыIа адэ нысэр, тадэжь къызфамыщагъэр сыда ыIорэм фэдэу къеплъыгъ, етIанэ зыкъишIэжьи, къыхэкуукIыгъ:
- Тхьэ къысауи, ятэ дэмысэу сыдэущтэу хъугъа ар?..- 
тIэкIурэ Бабурэ щысыгъэу къэупчIагъ: - Хэтмэ япхъу нысэу 
къытфащагъэр?
- Некрас Тимэ ыпхъу нахьыкI.
Нысэр къызхэкIыгъэр ыгу рихьыгъэми-римыхьыгъэми 
Бабурэ къызхигъэщыгъэп. Зи ымыIоу заулэрэ щысыгъэу, 
джыри къэупчIагъ:
- Тэ щыI нысэр? Хэт тещэ фэхъугъ?

--- Page 202 ---

- ЗанкIэу Анапэ ащагъ.
- Ащ фэдэ ашIа?! - Бабурэ къызэрэхихыгъэр джыры 
ныIэп ышъо къызхэщыгъэр.- Къэрбатыр адыгэ унагъо 
къихъухьагъэба, адыгэ лIакъо къыхэкIыгъэба, чылэр къыддигъэхьащхэу?..- Бабурэ ыгу теIункIэжьзэ, нысэм ифэIофашIэ зэрифэу регъажьэ.- Нысэр къызэрэтхэхьагъэр 
къызхэкIыгъэмэ афэшъуIопщыгъэба?
Нысащэм къыпыкIыгъэ къэбарыр, гущыIэ лые хэмыхьэу, 
Бабурэ ыгу зэрэримыхьыгъэр ынэгушъхьэ шэплъкIэ къыхэщыгъ, хэкIокIэжьыгъ, плъыр-стыр гуапэу къыжэхэтэкъуагъэм жьы зыфыригъэожьыгъ. Пщы кIэлэ гъэшIуагъэм 
лъэпкъ гъэкIодэу фэкъолIыпхъу къыщэнри тхьамыкIагъу, 
Бабурэ ыIуагъ. Зэхэзыхрэ адыгэпщхэми, лIэкъолъэшхэми, 
оркъхэми сыд аIон?.. ТишIумэ агу къеон, типыйхэр гушIоных. Сэфэрбый дэсыгъэмэ, ар кIалэм ригъэшIэныеп... Ары 
шъхьакIэ, Сэфэрбыйба ныбджэгъугъэ Тимэ зыдыриIагъэр? 
Тхьапшрэ есIуагъ, селъэIугъ, мы фэкъолIхэр пыщэгъу 
умышIых, уихьакIэщ къимыщэх, уиIанэ къыпэмыгъэтIысхьэх 
сIуи. Мы сапашъхьэ ит Трам фэкъолIри, Хьагъурыри 
хэсэ-лIыгъэ IофкIэ Тыркум зыдищэгъагъэх, чылэмэ ялыягъэу ежь хымэ хэгъэгу къэуцуи, мыдрэхэр къыгъэшэсыжьыгъэх. Ежь джыри адыгэ Iоф зефэ хэхьажьыгъ. Адэ 
Хьаджэмыкъохэми, Цэйхэми, Бэрзэджхэми, Болэтхэми 
нэмыкIхэми фэкъолI Iоф зесфэн, хымэ хэгъэгу сыкIон 
аIуагъэпи? КIэмгуехэр ары нэмыIэмэ, бэслъыныехэр ягъусэжьхэу, зыми ыгъэгумэкIхэрэп. ФэкъолIыпхъур нысэкIэ 
къызытфыращыгъэ абдзахэмэ сарыгущыIэжьрэп, аIэрэ 
ажэрэ пхыгъэхэу щысых. ЯлIыкIуи Шапсыгъэ хасэм къагъэкIуагъэп. Сыд фэдэ фэкъолI пыщэгъу Сэфэрбый иIэми, 
Къэрбатыр ышIагъэр ригъэшIэныгъэп. Адэ джары чэтыу 
зэрымыс унэм цыгъо щэджэгу язгъэIуагъэр. УзэIабэми, 
унэ щыпхэгъагъэпи, кIэлэ бетэмал, узлъыIабэрэм уеплъын 
фэягъэба? Некрас Тимэ зегъэадыгэ шъхьакIэ, ыпхъу урысныкъуи, адыгэныкъуи. ЫцIэ укIэупчIагъэба, мыжыкъ цIэ 
шъыпкъи фаусыгъэр!.. ЕтIани Некрас Тимофей нахь мыхъурэр, гушIоным ычIыпIэкIэ, Анапэ сфачъэ, фэкъолIхэр 
сфеугъоих, хьалэ-балыкъ IуешIыхьэ. Ыпхъу сыфэмыеу 
сыкъахьыгъ ригъэIонти, урыс хэгъэгу хабзэкIэ скъо аригъэгъэтIысынэу ихьисапыгъ, ара? АрерэгъэгъэтIыс ыкъо 
Руфатэу къемыдэIужьрэр!..

--- Page 203 ---

Унэ лъэгуцэмкIэ гушIокIо макъэу къыщыIугъэмэ Бабурэ 
игупшысэ зэпагъэугъ, къылъихьагъэмэ, инысэкIэ къыфэгушIуагъэмэ къафэтэджыгъ, тхьэшъуегъэпсэу ариIуагъ. 
Мыщ ыпаIокIэ цIэцIагъэр Бабур арымырэу джы нэс зи 
зымыIоу пчъаблэм дэжь щытыгъэ фэкъолIым унашъо 
фишIыгъ:
- Нычхьапэ щегъэжьагъэу мэфибл нысащэм пэIухьащт 
былымыр, пхъэр, псыр, гъомылэр, бахъсымэр агъэхьазырынэу унэ джэхэшъотэтхэми, щагудэтхэми яIу. Хъяр 
зэрэтиIэщтри, къатэфэри Къуматыр, Быраут, Хьаблэжъ, 
Рэтабгъо яфэкъолIмэ арэшI. Къэрбатыр ятэшым ыIорэм 
шъублэмыкI, жъугъэцакIэ.- Бабурэ инысэгъу зыфегъазэ, 
реIо: - Хьао, Къэрбатыр ятэш ЗекIошъао нысэр тадэжь 
зэрэщыIэмкIэ шыу заулэ ДэхапIэ, тиблэгъэ Некрас Тимэ 
дэжь, тиблагъэмэ адэжь ерэIопщ. Тиныси нычэпэ тиунэ 
къырарэщэжь. КIалэм адыгэ хабзэр ымыукъонэу, зыкъарерэгъэтIупщи, шъэуапIэкIэ ыгу зэIурэм дэжь кIожьынэу 
сфешъуIу. Ар нычэпэ зызэшIотымыхкIэ, лIыр зыщыдэмыс 
мафэм хьэйнапэ Шапсыгъэ тихъухьащт.
- Тиблагъэмэ ялI Тимэ,- къэупчIагъ Хьаор,- непэ 
зыгорэу зишIыгъэу зэхэтхыгъэ, шъыпкъа?
- Ащ зызэришIыгъэм тыпылъын тлъэкIыщтэп, Занэмэ 
къыттэфэрэр арэшI,- Бабурэ къэIогъэ-Iожьыгъэм хэмыхьэу 
къыпиупкIыгъ.
Жъогъо зырызхэр пчыхьэ ошъогум къыхэчъынхэ 
рагъэжьэгъагъ шыуищ Iофтагъэр ДэхапIэ зыдахьэм. 
Некрасмэ яшышIоIу яшыхэр рапхи, лIыхэр хьакIэщым 
ихьагъэх, тIысыгъэхэ къодыеу къыпыт унэмкIэ, аIорэр 
зэхэмышIыкIэу, хъулъфыгъэ макъэрэ бзылъфыгъэ макъэ рэ къиIукIыгъ, щагъэтыжьыгъ, къыпадзэжьыгъ.
- Мы тыкъызхэхьагъэмэ гушIуагъо яIэп, япхъу дэмыкIуагъэм фэд,- Занэмэ япхъорэлъф Хьарунэм, тIэкIу ыгу 
къызэреорэр хэпшIыкIэу, къыIуагъ,- пхъатэ тызпамыхьмэ 
сшIэрэп...
- Ардэдэм Некрас Тимэ нэсыгъэнэп,- бысымыр къыухъумэ фэдэу Трам джэуап къытыжьыгъ,- зы лIэу, зы 
фэкъолIэу ДэхапIэ дэсмэ ащыщ. Ппхъу, Хьарун, зыхэчыгъуай, гушIуагъоп.
- Ари тэрэз, фэкъолI,- зэрэдыримыгъэштагъэм пае, 
зыригъэшIэжь шIоигъоу, Трам ыцIэ Хьарунэ къыриIуагъэп,- 
ау ппхъу зыхэхьэгъэ лIакъоми уеплъын фае!.. Тэ, пщы 
225
8 Заказ 027

--- Page 204 ---

лIакъом къыIопщыгъэ лIыкIохэр, тынэтIупцIэу фэкъолI 
хьакIэщым, ари адыгэ фэкъолI шъыпкъагъэмэ Iофыгъа, 
мыкIэ тис, ежьхэр, лIымрэ шъузымрэ, зэдыргъыхэшъ, 
модырэ унэм исых... Олахьэ мыхъун ар,- пщы лIэкъо 
хэкIыр къэутхъоплъыгъ,- тыкъаушъхьакIумэ сшIэрэп!
ХьакIэщым Некрас Тимэ къихьагъ. Адыгэ хабзэм 
къызэриIоу, къихьагъэм щыри фэтэджыгъ. Тимэ ынэгу 
непэрэзымафэм губжыгъэ кIэмылъыгъ пIонэу нэпашIокIэ 
сэлам къыхыгъ:
- Фэсапщи, хьакIэхэр. ШъутIысыжь, шъутIысыжь.
ФэкъолIым фэкъолI игущыIэгъу къикIрэм фэдэу Хьарунэ Трам дэжькIэ плъагъэ, къызыфэкIуагъэр къыIонэу 
нэкIэ къыригъэшIагъ. Пщы хэкI-хэмыкIхэу лъэпсэ дэчъ 
чыжьэкIэ пщымэ къадэпщыжьрэр ары шъхьэгъэуз-ныбэгъэпщ къыпфэзыхьрэр, гукIэ Трам фэкъолIыр щхыпцIи, 
къыIуагъ:
- Шъуипхъу, Тим, зипщыгъо пщэ фыжьмэ ахэтын, 
чIылъэм щыбэгъон Зэнэ лIэкъо мафэмэ зэрахэхьагъэр, 
Занэ Сэфэрбыеу адыгэпщмэ ялыем иунагъо щыщ зэрэхъугъэр къыотIонэу тыкъаIопщыгъ. Зыхэхьагъэмэ лъэпэ мафэ 
ахихьанэу, нысэ огъурлы афэхъунэу, зыхэкIыгъэмэ лъэдэкъэ 
мафэ къафринэнэу тэхъохъу.
- Амин! - ящэнэрэ лIыкIом къызеIом, зэкIэми зэдырагъаштэу "амин" паIожьыгъ.
- Тхьашъуегъэпсэу, Тхьэр разэ къышъуфэхъу,- непэ 
ыIуагъэри ышIагъэри щыгъупшэжьыгъэу джыри Тимэ 
къыIуагъ: - Адэ ари аущтэу хъунэу цIыфыбэр зэлъэIоу 
зыми емылъэIужьрэ Алахьышхом ыухыгъагъэу къычIэкIын. 
Сиблэгъэ Сэфэрбый дэмысэу зэрэтефагъэр сыгу къео... 
Зэнэ лIакъом фэмыукIочIынэу сIорэп, Сэфэрбый зиусхьаныр щыIагъэмэ, гушIощтыгъэ сэIозы ары. Е-о-ой, уисабый 
ихъяр ухэплъэным нахь тхъагъо сы щыIэн!..- гущыIэр 
IэкIахынкIэ щынэрэм фэдэу Тимэ джыри нахь шъэбаIоу 
пигъэхъожьыгъ: - ЕтIани, шъугу къысэшъумыгъабгъ, 
мыжыкъ джэгу Анапэ щязгъэшIы сшIоигъоп,- къыIуагъэр 
хегъэкIокIэжьы пIонэу, Тимэ къыпыт унэмкIэ джагъэ.- Эй, 
Алахьым семыукIи, мы унэм гъомылэ щызэрахьажьрэба!
Анэпэ гъогумкIэ нысэщэ орэдым зыкъыщиIэтыгъ, 
зеубгъу, гъэмэфэ ошъогум ебыбэ, жъогъо къуапэмэ 
занэскIэ нахь зэкIегъаблэх пIонэу чIылъэ шъхьагъым щызэпэшIэтых. Мэзэ нэгуфри къащэрэ Марие нысэм инэгуфыгъэ яхьщырэу ошъочапэм къегушIукIы. Чэщ рэхьатым 
къыхэтэджэгъэ нысэщэ орэдым къушъхьэ тIуакIэм дэчърэ 
псыхъожъыем итыжьын макъэкIэ дежъыу. Адыгэ шъолъырым, Шапсыгъэ хэгъэгу, ошIэ-дэмышIэ гушIуагъоу къитэджагъэр цыхьэ зыфамышIырэ пыим къыщаухъумэрэм 
фэдэу, къушъхьэ сыдж осыф-екIэпцIашъохэр мэзэ гъопстыжьыныпс чIэгъым щэплъырых.
Зэрэадыгэ дунаеу нысэщэ орэдым ашыкъ ехъулIагъ 
пIонэу, тыдэкIи щырэхьат.
Нысэщэ орэдым зырагъэIэты: "О-ри-да-дэри-ори-да, 
нысэри къэтэщэ, огум ит мазэм нахьри къэтщэрэ нысэр 
огуф, о-ри-да-дэри-ори-да. Пчэдыжьыпэ мафэм къытфыкъокIыщт тыгъэм изы Iуплъэ мафэр тиныси, о-ри-да-дэриори-да. Дышъэр зыIупи, тыжьыныр зымакъи, къандж 
тэмапэр зынапцэр тиныси, о-ри-да-дэри-ори-да. Дэхагъи, 
шъэбагъи, Iушъаби зыхэлъыр тиныси, о-ри-да-дэри-ори-да. 
Чылэм фэмэфэнэу, хьаблэр дэчэфынэу, лIакъор дэбэгъонэу нысэр къэтэщэ, о-ри-да-дэри-ори-да!.."
- Алахьым чылэм фэмафэу, лIакъом фэзафэу укъытхехь,- Трам тхьэ елъэIугъ, игъусэхэми къыдырагъэштагъ, 
нысэщэ орэдэу къэблагъэрэм зыIэпищэу къыIуагъ: - НекIо, 
нысащэмэ тапэжъугъэгъокI!..
Занэмэ ящагу цIыфыр дэфэжьрэп. Остыгъэхэр зэпэнэфыжьых. Мэзэгъо чэщым пщэрыхьакIомэ ямашIуи хэтыжь. 
Хъулъфыгъэхэр шъхьафэу зэхэтых, бзылъфыгъэхэр ахэмэ 
апэчIынатIэх. Урам къэгъэзэгъум шъузыщэхэр къызэрэкъокIхэу, апэгъочъыщт шъэожъыеми зафэIэжэжьрэп. 
Занэмэ яхъулъфыгъэ нахьыжъхэр, щагумкIэ щыхъурэм 
пымылъхэ фэдэхэу, ау тхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэкIэ даIохэу, 
хьакIэщым щызэхэсых. Адрэ унэ пэIудзыгъэмкIэ бзылъфыгъэхэр Бабурэ къешIэкIыгъэхэу щызэхэсых, къыфащэрэ 
нысэр Занэмэ мафэ афэхъунэу Тхьэ фелъэIух, Сэфэрбый 
зыщагъэгъупшэрэп, зэрэдэмысыр агу къео, Бабури ыгу 
къащэфы, Iэ щафэ.
Нысэщэ фаэтоныр къэлэпчъэшхом дэжь къыщыуцугъ. 
Къызэрэугъоигъэхэр еплъыгъо рамыгъафэу зы пшъашъэ рэ зы кIалэрэ азыфагу дэтэу Марие лэгъунэм чIащагъ. 
НэIосэ-IаплI ещэкIыр Занэмэ яныбжьыкIэмэ, нахь зызгъэнэутхэрэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэмэ заухым, дэнэф пIуакIэ 
къызэхъухыгъэ Марие къогъум къуагъэуцуагъ, Занэмэ 
227
8*

--- Page 205 ---

яIахьыл пшъэшъэ ныбжьыкIитIури бгъу зырызкIэ гоуцуагъэх.
Нысащэмэ ащыщ нэбгыритIу Занэмэ яхъулъфыгъэ 
нахьыжъ дэжь чIахьэхи, хъяр зэриIэмкIэ фэгушIуагъэх, 
Тхьэ фелъэIугъэх, бзылъфыгъэ унэмкIи загъази, Бабури 
фехъохъугъэх.
КъызэрэщэгъитIум, зыщыщ лIакъом, чылэм фэгъэхьыгъэу джэгуакIом хъохъу кIэкI къызеIом, пщынэмрэ 
пхъэкIычымрэ къыхадзагъ. Хъярыр зиемэ яхъулъфыгъэ 
анахь пшъэшъэ дахэр игъусэу къэшъуапэ зызырагъэх уж, 
Занэмэ ямэфибл джэгу мэзэгъо чIэгъ щагум щаублагъ.
Бабурэ зызэхех сыхьатым щегъэжьагъэу къызхимыгъэщэу ыгу къеорэр Къэрбатыр шъаокIэ Трам фэкъолIым 
зэрекIолIэжьыгъэр ары. Джа зыр ымышIагъэмэ, адырэхэмкIэ Бабурэ рэзагъэ. Ау мы дунэе Iаем, ыIуагъ Бабурэ, шъэо 
унэу Къэрбатыр хихыгъэм тызэрэрымыразэр, тырыгущыIэ 
пакIошъ, зыми гуцафэ етымыгъэшIмэ нахьышIу. Джырэ 
фэдэ лъэхъан хьылъэ фэкъолIхэр дэдзых пшIы хъущтэп. 
Ащ лъэшэу фэсакъыпэрэр Сэфэрбый. Трам лIы Iуш ыIуи, 
Истамбул зыдищэщтмэ къахихыгъагъ. АщкIэ типхъорэлъф 
Хьарунэ жъалым, жэмыIан. Бабурэ унэм чIэджыкIи, Хьарунэ чIаригъэщагъ:
- Сыдэу тиIофхэр хъура, Хьарун? Сыд фэкъолIмэ 
аIорэр?
- АлъэкI къамыгъанэ фэдэу зашIы, нысэ,- къыIо шIоигъор къыфэмыIошъоу Хьарунэ щхыпцIыгъэ.- Мохэмэ 
агу илъыр тшIэщтыгъэмэ... МэгушIохэщтын пщым фэкъолIыпхъу къыщагъ аIошъ... СшIэрэп, нысэ, сшIэрэп. Къэрбатыр ышIагъэри ащ къыхэмыхьажьыгъэмэ хъущтыгъэба!
- Укъызфэсщагъэр ары, Хьарун,- Бабурэ шъо чъэкIыгъэ мэкъэ чъыIэкIэ къыIуагъ,- непэ щегъэжьагъэу къытэхъу лIагъэм тырыгущыIэрэп. Некрас Тими абдзэхэ лIэкъолъэшэу, Трам фэкъолIри нэтыхъоепщэу къызшIогъэшI.
- ЦIыфмэ аIощтыр ары нахь...
- Тэ тIорэр ары нахь, цIыфмэ аIощтым упымылъ,- 
Бабурэ Хьарунэ игущыIэ къызэпиутыгъ.- ИмыщыкIэгъэ 
гущыIэ дыдж фэкъолIмэ къазыхахьэрэм, сэри, Сэфэрбыий, 
Къэрбатыр игугъу сшIыжьрэп, тыгу къеощт.- ЕтIанэ нахь 
мэкъэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ.- Сыдэу пшIын, узфэмые 
Iаджи дунаим тэхъухьэ... Хэта зышIагъэр ежьри дэмысэу 
моущтэу тиIоф хъуныр?

--- Page 206 ---

- Адэ аущтэу шъоIомэ, Бабур,- гум ымыштэу джыри 
Хьарунэ щхыпцIыгъэ, гущыIэгъу къыфэхъугъэр мыпщы 
гощагъэмэ дысыгъэ горэ фидзы шIоигъоу, кIилъэшъужьыгъ,- тэ сыд, шъо къызэрышъуIу...- етIани къымыIон 
ылъэкIыгъэп.- Мохэр шIойхэкIых, къызпыпщытIэхэ хъущтэп...
Сыдэу мы сапашъхьэ исыр, ыIуагъ Бабурэ, лIы дел, 
щыкIыгъэу гущыIэрэ. Ыгу илъымрэ ыбзэгу телъымрэ зы. 
Сфэхъу пIокIэ зэкIэми лъэхъу атеплъхьан плъэкIына! 
Сэфэрбый ыIу-ымыIоми, мыщ фэдэ мыкъыр тхьапш адыгэ 
шъолъырым исыр? Гупшысэ хьылъэмэ Бабурэ ахэмыхьэ 
шIоигъоу, Хьарунэ дыригъаштэ фэдэу ышIыгъ:
- Адэ ары... Сыдэу пшIын... КIо, Хьарун, укъызхэкIыгъэмэ ахэхьажь, шъулъэкI къэшъумыгъанэу джэгур жъугъэджэгу. Хэт къышъухэхьагъэми, жъугъэчэфы.
- Тиблэгъэ Тимэ тыгъоспчыхьэ, Бабур, къытиIуагъэр 
ошIа? - Хьарунэ къэтэджыжьзэ, ари къымыIон, тIэкIуи 
химыгъэхъон ылъэкIыгъэп.- Ыпхъу инысэщэ джэгу мыжыкъ 
къыхаримыгъащэ шIоигъу. Ары, ары, одкIи мыдкIи щымыщэу къытиIуагъ.
- Ар зиIофыр тэры нахь, Некрас Тимэп, Хьарун.
- Адэ, Бабур, сыд пIорэ о, Къэрбатыр игъусэ забытхэр 
тихъяр къыхэхьанха?
- О сыд пIорэр, Хьарун?
- Олахьэ сымышIэрэ, фэкъолIмэ адэнэп.
- Къэрбатыр урысыдзэм зэрэхэтыр фэкъолIмэ адаамыда?
- Олахьэ сымышIэ, зыдэхэри, зымыдэхэри, зызыушъэфхэри щыIэх.
- Къэрбатыр игъусэ-ныбджэгъу забыт хьакIэхэр къызытхахьэхэкIэ, дэпфыщтыхэп ныIа?.. Ау зыхъурэм, зыдэни, 
зымыдэни, зызыушъэфыни, фэкъолIмэ язакъоп, пщыхэми, 
лIэкъолъэшхэми, оркъхэми къахэкIыщт. Сыдэу пшIыщт, 
Хьарун, тызхэт лъэхъаным къызэриIоу упсэущт.
- Олахьэ сымышIэрэ, Бабур, мы къапIорэм къикIрэр?..- 
бзылъфыгъэр шIоделэу, гум фэмыштэу джыри Хьарунэ 
щхыпцIыгъэ, етIанэ нэхаеу къыухыжьыгъ.- Сэфэрбый 
дэсыгъэмэ ар ныбжьи ышIэныеп.
Пщынэ макъэр щагумкIэ къыщыIугъ, пхъэкIычри 
дежъыугъ.

--- Page 207 ---

- КIо, Хьарун, кIо, джэгум хэхьажь, цIыфхэр жъугъэчэфых, хъярыр яжъугъэIэт. Ахэр зэкIэ ори плъэгъун, Тхьэм 
зэриIуагъэу хъун...
ЯтIонэрэ мафэм пщы щагушхом джэгум щыпидзэжьыгъ. Утыгу хъураим джэгуакIор ит, зыбгъу лъэны къомкIэ 
хъулъфыгъэхэр гъэзагъэх, адырабгъукIэ пшъашъэхэр пхъэ 
цуакъэмэ ащытетых. ДжэгуакIом чы псыгъо цIыкIур ыIыгъэу хъулъфыгъэмэ ацIэ къыриIомэ лIыгъэу, шIугъэу 
апылъыр къыушъхьафзэ, Занэмэ яхъяр къэшъуапэ 
щырихынэу пчэгум къырещэ, зичэзыу къэсыгъэ пшъашъэр 
гущыIэ дэхабэкIэ зэлъигъашIоу дытырегъахьэ, къафатэрэмэ 
ацIэ къыреIо, къытыгъэ ахъщэр зыфэдизыр IэпитIу Iэтыгъэм 
дэлъэу къегъэлъагъо. Iэгу тео макъэр нахь макIэ хъоу 
къызышIошIыкIэ, "Iэгур, Iэгур, марджы хъужьын, зэхэсхрэп" ыIозэ, хъулъфыгъэ лъэныкъомкIэ, къашъорэмэ 
задишIзэ, зафырегъэхьы, пшъашъэмэ янэкIаозэ заблырегъэхы, пщынаом IогушIо, пхъэкIычаом зыIуешIыхьэ.
Къашъорэмэ яплъхэшъ, шъузхэр унэ лъэгуцэм щызэхэтых. Жъыгъэр къызэхьылъэкIрэ хъулъфыгъэхэри, зэгорэм 
яныбжьыкIагъэ агу къагъэкIыжьэу хьакIэщым щызэхэсых, 
Iанэр афычIахьэ, къафычIахыжьы, ныбжьыкIитIум ацIэкIэ 
бахъсымэ Iэгубжъэр аIэты, шIоу щыIэр хъохъум раIуалIэ. 
Бахъсымэм чэф тIэкIу къызэритыгъэм ылъапэ пщынэ 
макъэм Iэнэ чIэгъым къыщыдегъашъо.
Джэгум зеIэты, тыгъэр мэгушIо.
ДжэгуакIом ицые къопитIу тыжьын бгырыпх бгъузэм 
дэупкIагъэу, утыгум къехьэ, зегъэчэрэгъушъ, щытмэ 
ареIо:
- О хъяр, о джэгу, Шапсыгъэ имызакъоу, адыгэ 
шъолъырым изы фэкъолIышIоу Хьагъур Нурмыхьамэт 
къытэрэхьи, ылъэгу тыкIерэгъаплъ аIо. Пщымэ ялыеу 
хъярыр зихъярэу, зимафэ мэфишъэ хъун Занэ Сэфэрбыеу 
адыгэ Iофхэр зезыфэрэм дэулэурэмэ Хьагъур Нурмыхьамэти ащыщ. Хэта Нурмыхьамэт илIыгъэ зымышIэу, 
ятэ Хьагъур Мосэ шIукIэ зыгу къэмыкIэу мы хъярым хэтыр? 
Къытэхь, Нурмыхьамэт, къытфашъу, сикъош!.. Ныбджэгъум, шъэогъум, хьакIэм сыкъыфэтэн зыIорэр зышъхьарэмысыжь! Тырку пиастри, хьарап бетакъи, урыс абаси, 
къырым ахъщи зэхэдз сиIэп. Хэт ыгу пыкIрэри Iысхыщт. 
Къаштэ, мыри зы пиастр, мыри урыс абас, мыри къырым 
ахъщ...- къыфэзыщэйрэмэ анэгу кIаплъэмэ зэригъашIэхэзэ, къариIолIэщтри ыгъэхьазырэу джэгуакIом ахъщэр 
къаIехы, ыIэхъомбитIу аделъхьэ.
- Сыд урыс абас мыщ къаIихрэр!..- Хьарунэ зэхихыгъэр ымыдэу, зыхэтмэ ареIо.- Хэта къезытри? Урыс 
ахъщэр адыгэ шъолъырым щытымыгъэфедэнэу тIуагъэба?
- Щымыгъэфедэмэ пшIэщт, Анапэ бэдзэрым тэхьэри,- 
щытмэ ащыщ горэм къыфидзыжьыгъ.
- Урыс абасэ зытемыIэм тылIагъа? - джыри Хьарунэ 
ыдэрэп, иупчIэ ежь-ежьырэу джэуап ретыжьы: - ТылIагъэп. 
Ахэр зэтэмышIи тыпсэугъ. Тыжъуагъ, тыпхъагъ, лэжьыгъэр 
Iутхыжьыгъ, ы, Юсыф-ефэнд, сыд пIорэ о?
- Адыгэр Тхьэм чIылъэм къытыригъахъуи, адыгабзэ 
зыIуелъхьэм щегъэжьагъэу джары зыуж титыгъэр, Хьарун, 
шъыпкъэр уадэжь,- ынэкIу хъурае дагъэ щыфагъэм фэдэу 
Юсыф-ефэндым ымакъэ кIэдэIужьзэ чыжьэкIэ къырегъажьэ,- адыгэ цIыкIур егъашIэм пIуагъэ, лэжьагъэ, зыгу шIу 
имылъэу къыфыкъокIыгъэ пэпчъ ичIыгу щиухъумагъ. 
Пачъыхьэ зыщыхидзын, къалэ зыщишIын, ахъщэ зыщыпиупкIын уахътэ иIагъэп. Сы епшIэщт шъыу, кIэкIэу къэпIон 
хъумэ, ахъщэм нахь шIой дунаим тетэп. Ар хэт IэкIэмыхьэу, 
IэкIэмыкIэу пшIэра? Бэгуи, тэлауи, жъэгъэузи, ныбачъи, 
сыда джыри, ары, шъогъази, нэмыкIи ыIорэп. Ахъщэм 
узынэскIэ, пIэ птхьэкIыжьын фае, ыджары сэри ренэу 
зэрысшIырэр...- Юсыф-ефэндым ыбзэгупэ ецэкъэжьыгъ 
пIонэу ыIорэмкIэ зыкъишIэжьи, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Тэ илъэс псаум уплэжъ къытIэкIахьэми ары. 
Ащи теплъэгъу тимыфэзы, Пшъэдэ бэдзэрым тIэкIехыжьы.
- Ары шъхьакIэ, ефэнды,- нэмыкI фэкъолI горэ 
къэупчIагъ,- джаурмэ яахъщэ къыпIэкIэхьаныр хьарамба?
- Хьарам, хьарам,- Юсыф-ефэндым ынэпцэ шIуцIэхэр 
дидзыягъэх,- ащ укIэупчIэжьынэу щытэп. Ябэдзэр къолымэр теоу, щэфакIо укIонри хьарам. Ахэмэ афэгъэхьыгъэмэ, мыхьарам щыIэп. ЗзкIэри хьарам! Ау хьа ямыхьакъ 
атеслъхьан, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ 
Алахьэу тыкъэзгъэхъугъэми къысфидэнэп, ядышъэ сомэ 
Iужъу, онтэгъу. Ятыжьыни ары...
- Ядышъэ сомэ урихьылIагъа, ефэнды?
- ПIорэр сы?..- иабдзэхэ къэIуакIэ джы нахь къыхэщэу 
Юсыф-ефэндыр къыкIэщтагъ.- Ядышъэ сомэ сы къызнигъэсын сэ... Хьарапыем щызэхэсхыгъ.
- Хьарапыеми урысхэр щашIэха? - Хьарунэ уцурэп.

--- Page 208 ---

- Адэ щашIэ. Ахэр зыщамышIэрэ хэгъэгу щыIа?..
Къэлэпчъэшхом дэжь къыIулъэдэгъэ шыум щытхэр 
ыгъэплъагъэх. Щтэгъэ нэгукIэ онэгум ис шъэожъыем 
къыIуагъ:
- Къэзэкъхэр къакIох!..
ПаIо зыщыгъмэ аголъ Iашэр зэхашIэу, гукIэ запхъотагъ. 
ШышIоIумэ шыхэри къыкIэращхэу рагъэжьагъ. Трами 
шъэожъыем пэгъокIыгъ, еупчIыгъ:
- Сыд фэдиз хъурэ?
- Шыуитф мэхъу, Трам. АнапэкIэ къекIых.
- Ащыгъум щынагъо щыIэп,- Трам зыхэкIыгъэ лIы 
купмэ къахэхьажьыгъ,- ахэр хьакIэхэкIэ, Къэрбатыр изабыт гъусэхэр архэкIэ сэгугъэ. Нахьыжъым, Хьарун, макъэ 
егъэIу. Сэ Хьагъурыр зэзгъэгъусэни сапэгъокIын, ишъыпкъапIи къызэдгъэшIэн.
- 3ы нэбгырэр гъусэкIэ мэкIаIо...- Юсыф-ефэндым 
ыдагъэп,- джаурым ыгу илъыр къэшIэгъуае.
- Тичылэ тыдэтэу ищыкIагъэп, хьайнапэ,- Трам онэгу 
зишIыгъ, Хьагъурыри дэшэсыгъ.
- КIуапIэ тыкъызэрашIыщтым сенэгуягъ сэ...- Хьарунэ 
гъумытIымыгъэ.
Хэт къэкIоми, хьакIэми пыйми, нысэщэ джэгур пылъэп. 
ШIу зышIэрэм шIу зэрэфыщылъыр зыдишIэжьэу, шIу зыгу 
имылъым ылъэ зэрэкIэзыщтым щыгъуазэу, джэгум зеIэты, 
тыгъэм зыдешIы, шIушIэр егощы. Тетэп дунаим, апэблагъэп 
адыгэмэ зэо-банэр, зыгу шIу имылъ хымэ лъапэ зыми 
адыгэ шъолъырым къыридзагъэп, дзэ пытапIэхэри икIыхьэкIэ 
рашIыхьэрэп, ячI, янамыс, яшъхьафит атырахрэп. ДжэгуакIор утыгум ит, шIугъэм, цIыфыгъэм, лIыгъэм, дэхагъэм 
цIыфхэр феIэтых, нэшхъэигъэр Iуещэи, гушIуагъор пчэгум 
къырещэ, пщынэми, пхъэкIычми амакъэ тыжьыныпсэу псэ 
зыIути, зыIумыти IуекIутэ. Пщы-оркъ фэкъолI зэфэмыдэныгъэр адыгэ шъольырым илъыжьэп, пщылI хьазаби, 
пкIэнтIэпси, егъэзыгъи, гумэкIыгъуи щыIэжьэп. Тхъагъо 
нысэщэ джэгум ухэтыныр, цIыф нэгушIуагъэр зэкIэми 
апшъэныр! "Iэгур, о Iэгум шъутеу, орэдым гукIэ шъудежъыу, шъулъапэмэ гупсэф яшъумыт!" - джэгуакIом 
еIо, хъярым зеIэты.
Пщы къэлэпчъэшхом къыIуащэгъэ урыс забыт хьакIэхэм 
джэгум хэтхэр апымылъхэми, тызэрэчэфрэм шъукъеплъ, 
зыми тыщыщынэрэп араIо пIонэу япщыни, яIэгу теуи, якъашъуи рагъэхъу. Утыгум зэритэу щытхэр IуигъэкIотмэ 
дэхьапIэ афишIзэ, хьакIэмэ джэгуакIор яджэ: 
- О шъукъеблагъэх, фэсапщи шъотэIо Къэрбатыр 
изабыт ныбджэгъухэр, къэшъукIугъэ гъогум шъуишмэ 
щаIэтыгъэ льабжъэ пэпчъ шъуиилъэсэу илъэсишъэ пчъагъэ 
къэжъугъэшIэнэу есIуалIэзэ, сэлам шъосэхы, шъузэрэулэурэм нахь къин шъуигъашIэкIэ къышъомыкIоу шъущыIэнэу есэIуалIэ. Къытэхь, Трам фэкъолIыр, тихьакIэмэ 
ацIэкIэ къэшъуапэ тфих. Пщынэр, пхъэкIычыр, Iэгур, о 
Iэгур шъуIо, ныбджэгъухэр, хьакIэмэ апашъхьэ сыкъыщышъумыушъхьакIу, шъуиджыбэми шъуарыIэбэжь, 
ахъщэми шъуIэ къерэмыст!..
Нэбгыритф зыфаIогъэ хьакIэхэр нэбгырихэу къычIэкIыгъ: 
Ракитовыр, Карпенкэр, Бутенкэр, нэмыкI дзэкIуищ. ХьакIэмэ алъэгъурэр ашIогъэшIэгъон. Илъэсищ фэдиз хъугъэшъ адыгэ шъолъырым зитхэр, мыщ фэдэ рихьылIагъэхэп. IэпкIэ-лъапкIэу, кIэракIэу, гум ыхьэу фэпагъэх. 
Хъулъфыгъэмэ ащыгъ цые пIуакIэмэ шIуцIэмрэ фыжьымрэ 
къябэкIы, зы тхыпхъэ тешIыкIыгъэ фэдэу апкъкIэ ищыгъэх, 
тыжьын бгырыпх псыгъом бгыр зэфещэ, щазымэ пIокIэ 
псынкIэр лъэкIэпIапшъэм щыпыпхыкIыгъ. Хьазырхэр абгъэ мэ ащызэпэжъыужьых. Къамэрэ къэлатрэ зыгомылъ 
хъулъфыгъэ ахэтэп. Къэлат зыгомылъмэ тыжьын къамэр 
къагощы. ЗэкIэми анахьэу Ракитов Павел хъулъфыгъи, 
бзылъфыгъи, шъэожъыий, пшъэшъэжъыий лышхо лые 
зэрахимылъагъорэр шIогъэшIэгъон. 
Апэ адыгэхэмкIэ нэIуасэ сызфэхъугъагъэр Къэрбатыр, 
ыIуагъ Павел. Мы слъэгъухэрэр цIыф лъэпкъ гъэшIэгъоных. 
Зэо утыгуми ялIыгъэ щашхыжьрэп, сэшхоогъу чIэгъым 
щтэгъэ нэгукIэ зыми зыщиутIыIугъэп, ащ мызэу-мытIоу 
сырихьылIагъ, сшъхьэкIи зэхэсшIагъ. Модэ мо пшъэшъэ 
зэхэтхэр! Ахэмэ апкъ зэхэлъыкIэ, дахэу, гохьэу зэрэфэпагъэхэр. КъопцIэ нэгуфых, сырыфых. Зы нэзэжъугъи, 
пэтIрэкъагъи, нэгушхуагъэ ихыгъащи ахэлъэп. ЯщытыкIэрэ, 
яIэгу теуакIэрэ, яплъакIэрэ шъхьэлъытэжь укIытэр къябэкIы. 
Яджэнэ кIыхьэхэр лъапшъэм нэс-нэмысышъох, Iэгъопэ 
псыгъо кIыхьэми Iапшъэр чIагъэбылъхьэу шэкI шъомбгъо 
хэдыкIыгъэхэри къапэщых, ахэмэ адиштэрэ дышъэ хъырахъишъэ сурэтхэмкIи абгъэхэр хэдыкIыгъэх, бгырыпх 
шъомбгъо зэтегъапкIэми апкъхэр зэпефызыкIых. МышкIу 
зэмышъогъукIэ гъэкIэрэкIэгъэ пэIо хъурэе папцIэхэр мылъагэхэу ашъхьарысых. Шъхьац блэгъэ кIыхьэхэр акIыбкIэ, 
агупэкIэ едзыхыгъэх. Джэгум хэтхэр цIыф хэшыпыкIыгъэх 
сIонти, тыди нэм къыщыпэшIуафэрэр зэфэдэ.
Павел плъэмэ, нэбгырэ зырызмэ ахъщэхэр джэгуакIом 
ратэу елъэгъу. Ащ зыгорэ зэрэхэлъыр къыгурыIуагъ, сомэ 
къышти джэгуакIом фищэигъ, джа дэдэр игъусэми ашIэу 
рагъэжьагъ. ДжэгуакIоми зэпыу имыIэу хьакIэмэ яцIыфыгъэ, яныбджэгъугъэ, яхьалэлыгъэ фэгъэхьыгъэу гущыIэ 
дэхабэ къызешI уж, Павел зыкъыфигъази, къыриIуагъ:
- Къытэхь, хьакIэ. Ори плъэгупашъо тыкIэгъаплъ! 
Зэгорэм Занэ Къэрбатыр инысэщэ джэгу сыкъыщышъогъагъ пIожьын! Адыгэ къэшъуакIэ сшIэрэп пIуи?.. - джэгуакIор хьакIэм IогушIо, ыблыпкъ ыIыгъэу утыгум къырещэ.- Тэри къэшъуакIэ тшIэу тыкъэхъугъэп, понимай 
умышIэмэ, зэбгъэшIэщтба!.. Сыда пцIэр? Павел пIуи? Сэ 
сцIэр Дэдам. УмыукIыт, укъэшъоным чэфыгъо нахь, укIытэ 
хэлъэп, понимай,- урыс гущыIэ зэе-тIуаеу ышIэрэр къыхигъафэзэ, дэгущыIэ,- уфаемэ понимай, урыс къэшъуакI, 
пщынаом понимай урыс къэшъуакIэ ышIэрэп, дэуай адыгэ 
къэшъуакIэ. Ау нэмыкI чIыпIэ тикIалэмэ дэуай уакъыщыIумыкI, къыпшъхьасыщтхэп. Непэ утихьакI! Къытэхь, дахэ, 
къытэхь, Тайсур, хьакIэм къыдашъу. 
Павел ыпкъ пщынэ макъэм демыкIоу, ыIэхэри дэдзыеедзыхэу, Iэгу теошхоми зипхъуатэу, зэрэгъэщх-зэрэгъэгушIохэу адыкIэ щыт фэкъолI горэм зелъэгъум, ыкIыб 
къыгъазэзэ гъумытIымыгъэ:
- Мыдэ мыхэмэ ашIэрэр, джаурым типхъу къыдагъашъо!..
- ХьакIэр уипчъэшъхьаIу къызыблэкIыкIэ джаур, 
быслъымэн иIэжьэп,- нэмыкI фэкъолI горэми къашъор 
зымыдагъэм фидзыжьыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Сахьид, урысхэр адыгэ шъолъырым 
къихьагъэхэшъ, тибгъэгъэ пчъэIушьхьэмэ къаблэкIыгъэх, 
ара?
- Мы къагъашъорэр, Ахъмэт, сыд?
- ДжыркIэ мыщ зи къикIрэп. Модэ тхышъхьэ кIэим 
тазыщыIукIэкIэ ары къызыпшIэщтыр. Тибзи рамыщэлIэгъагъэмэ хъуныгъи... Къолымэр къызыпыурэм рагъэпэмэу...
Павел къызагъэшъо уж, хьакIэхэр нахьыжъмэ ахащагъ, 
нэIуасэ афашIыгъ. Гъомылэр къазщыфашIыгъэ унэмкIэ 

--- Page 209 ---

хьакIэхэр зыращажьэхэм, Юсыф-ефэндым гузажъо фэдэу 
зишIыгъ:
- Мыдэ, шIэх, къумгъаныпс къысфэшъухь, сIапэ къол 
дэгъэ закIэ, псы тIэкIу пызгъэчъыжьыщт.
Тхым зыкъыхэзысэгъэ гущыIэмэ Трам къызэрагъэплъэкIыгъ.
Нысэщэ джэгум ижъобгыпIэ хэкIотыгъэхэу, адэ щагумкIэ дэдзэгъэ кон лъапсэм Нурмыхьамэтрэ Трамрэ исых, 
зэраIорэ щымыIэу тутыныбжъэм екъудыих. Нысэщэ бырсырым ригъэзэщыгъэхэкIэ арэп зэныбджэгъуитIум зызфагъэнэгъуаджэрэр. Сэфэрбый зэрэдэмысым ихьатыркIэ 
фашIэнэу къатефэрэр къызтырагъэнагъэп. Занэмэ яхъяр 
шъхьащыкIыныр зыпкъ къикIыгъэр Нурмыхьамэт. Мощ 
фэдиз цIыфыр зыщычэфрэ чIыпIэм Трам ичэфынчъагъэ 
ыгу еIурэп, непэп ар зырилъэгъулIагъэр. Джэгум ифэIофашIэхэр Трам псынкIэу зэшIуехы шъхьакIэ, хьадэ изыхыгъэм фэдэу, зы гушIуагъуи ынэгу кIэлъэп. ЕтIани пшъашъэхэр зыдэщыт лъэныкъомкIэ умыгъаплъэ, ыгу къыIэпэзы, 
ытэмэпкъхэр къышIуефэхых. Тыркуем зызэдакIохэми, 
Истамбул зыдэсхэми, къызызэдэкIожьхэми ар дэдэр 
рилъэгъулIэщтыгъ, ау еупчIынри къыригъэкIущтыгъэп, 
зыщыгъупшэжьыщтыгъэри нахьыбагъ.
Сыд пIони зигъашIэ шъхьэзэкъончъэу къэзыхьрэ лIым 
уеупчIыщта, ыIуагъ Хьагъурым. Бзылъфыгъэ упчIэр фэпIэтынкIэ игуапэп, шъхьакIо рахэу къыщэхъу. Ары сэри илъэс 
пчъагъэу зысшIэрэм щегъэжьагъэу сызкIемыупчIрэр. 
Къэбар Iаджи пылъэу зэхэсхыгъэ, ау ежь къыпкъырымыкIыгъэм уедэIу хъунэп. Истамбул урамым Мерэм ыIуи, 
бзылъфыгъэ горэм зэрэлъежьэгъагъэр? Сыд бзылъфыгъ 
узгъэшэхъугъэр сIуи, сесэмэркъэугъагъ шъхьакIэ, ышъхьэ 
къырезгъэхын слъэкIыгъагъэп. ЫкIэм къысфэгубжыжьыгъагъ. Ау Къуматыр пшъашъэ горэм зэрыфигъэдэгъагъэр 
къесымыгъаIоу ыуж сикIыгъэп. Хэта зыцIэ къыриIогъагъэр? 
Непэрэ нысащэм ахэтына?
- Олахьэ, Трам,- ящэнэрэ тутыныбжъэр хигъани, 
чыжьэкIэ къыухьэзэ, Хьагъурым къыIуагъ,- мыри щыIакIэ 
мыхъун.
- Джыра, Хьагъурыр, щыIакIэр зэрэмыхъущтыр 
зыпшIагъэр? - ыIэхъуамбэ къэзыстырэ тутыныбжъэр Трам 
чIым ригулIи, ыгъэкIосэжьыгъ. ТитхьамыкIагъэ заори 
къыхэхьажьы... Фаем тещэ, тещэфы...

--- Page 210 ---

- Арэп зигугъу сшIырэр, ащ тэсэжьыгъ... Уишъхьэзэкъо щыIакI сызгъэгумэкIрэр. Илъэсхэр пIэкIэкIых, жэкIэпакIэр матхъо, уилэгъумэ ясабыйхэр мэпсэлъыхъох... 
- Нурмыхьамэт...
- Къемыгъажь, Трам, къемыгъажь! - Хьагъурым 
шъэогъум игущыIэ Iэпиутыгъ.- Уигухэлъ шъыпкъэр сшIэмэ 
сшIоигъу. Чылэми, узышIэрэ фэкъолIхэми уишъхьэзэкъо 
псэукIэ къырагъэкIурэп. Пхъужъхэри къызкIэмыгъэнакIэх.
- Нурмыхьамэт!..- Трам зэхихрэм ымакъэ зыкъырегъэIэты, етIанэ къызэрэхэкуукIыгъэр хыригъэкIокIэжьэу 
къесэмэркъэу: - Ащ нахьи нахьышIу, Нурмыхьамэт, урыс 
тэмэтэлъым къыдагъэшъогъэ уиунэкъощ пшъэшъэжъыем 
унаIэ тэбгъэтмэ...
- Сыда?! - зэхихыгъэм Хьагъурыр къыкIигъэщтагъ, 
тIэкIуи укIытэжьэу Тайсурэ дэжькIэ плъагъэ.
- Плъэгъугъэба зэгуапэхэу къызэрэзэдэшъуагъэхэр? 
Муары джыри янэплъэгъу зэтырахрэп...
- Модэ мыщ ыIорэр?.. Адэ ащ фэдэ горэ азыфагу 
дэмылъыщтмэ, бзылъфыгъ, хъулъфыгъ аIония, бэйтэмал! - Хьагъурыр шъэогъум есэмэркъэужьыгъ.
- Фэсакъ, Хьагъурыр, фэсакъ, о зыфэмыIорэ гори 
азыфагу къыдэхьанкIи мэхъу...
- Хъугъэ, Трам,- Хьагъурым къыпеупкIы,- ар пIоу о 
уиIоф тытэмыгъэшэхъукI, уигухэлъ ишъыпкъапIэ зэсымыгъашIэу сыпшIокIыщтэп. КъаIо, хэт а Мерэмэу зыцIэ къепIогъагъэр. Джыдэд пIомэ, къыпфай-къыпфэмыеми, 
тыхьазыр! Сэ сишIоигъо закъоп, уишъэогъу-ныбджэгъумэ 
ацIэкIэ сыкъыбдэгущыIэ. Хэт а Мерэмыр? Тэубыт джыдэдэм!
- Ашъыу, Хьагъурыр, сыдэу себгъэзыгъа? - Трам 
ымакъэ нахь къэушъэбыгъ.- Сыд къыохъулIагъэр сэIо?.. 
Шъэогъухэми щыIагъэ къызхарэгъафэба... 
- Уишъэогъумэ, Трам, шIукIи екIи уатэгущыIэнэу чIыпIэ уитэп. КъаIо а Мерэмэу зыфэпIуагъэр. Тэ щыIэми 
къыпфэдгъотын! 
- Къэжъугъотынэп...- Трам зыфырагъэзыгъэм къеуцуалIэба уигъаIоу ымакъэ къефэхыгъ.
- Олахьэ къэдгъотыным! КъаIо, хэт япхъу? 
- Хъурашмэ япхъу Айнурэ къэошIэжьа?
- КъэсымышIэжьы мэхъуа! Тэбэжъым дэкIожьи, 
ипшъэшъэжъые тыркумэ зарещэм, зыпызылъэжьыгъагъэр 
арба?

--- Page 211 ---

- Ары, ау Iофым ишъыпкъапIэ укъекIолIагъэп...
- А пшъэшъэжъыер куирылъфыгъэба?
- Ары, итхьамыкIэгъуагъ...
- Ахэр уигъунэгъугъэх... Хэт ятэр ащ?
- Хэт ышIэра... Алахьым нэмыкI ышIэрэпщтын...- Занэ 
Сэфэрбый икIэлэгъу лъэхъан загъорэ Айнурэ дэжь джацы 
ужым къызэрэкъокIыщтыгъэр Трам шъэогъум шIуиушъэфыгъ, тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Джа Тыркум ращыгъэгъэ пшъэшъэжъыем Мерэм ыцIагъ...
- Ы-ы!..- Хьагъурыр къызщытэджыкIыгъ, зэхихыгъэм 
рипэсыщтыр ымышIэу тутыныбжъэ хэгъэнэгъакIэр чIидзыгъ, ыулъэгужьыгъ. Джыри мыгузажъоу, хэгупшысыхьэзэ, тутыныбжъэ ыщыхьажьыгъ, кIигъэстыгъ, бгъэм 
дизэу ыкъудыигъ, Iугъор къызжэдитIупщыжьыгъ.
- Алахьыр шъосэгъэлъэIу, сыкъызэхэшъушIыкI, Нурмыхьамэт, нэмыкI шъхьэтэхъокIэ сешъумыгъэз...
- Е зиунагъо бэгъон, Тыркум тызщэIэм ар къытапIо 
хъущтыгъэба!.. Сэфэрбый зиусхьаным телъэIунти, Мерэм 
тылъыхъуныеба!.. Тянэ Акозэ тхьамыкIэри тятэ Тыркум 
къырищыжьыгъагъ... Олахьэ зи хъун умышIагъэ, Трам... 
Тэ мыкIэ тыодао, уетэгъэзы...
III
ЩыIакIэм инэмыкI Iофыгъохэм Къэрбатыр инысащэ 
цIыфмэ ащигъэгъупшэжьэу регъажьэ. Сыд фэдэ щыIэныгъэ Iофыгъо ини цIыкIуи цIыфмэ апашъхьэ адыгэ шъолъырым къыщитэджагъэми, зэшIомыхыгъэ Iофыгъоу урысыдзэр ащ илъ. Адыгэмэ хасэхэр ашIыфэхэ, хьакIэщмэ 
ащыгущыIэфэхэкIэ, дзэ пытапIэхэу къитэджагъэмэ къахэхъуагъ, къэзэкъ унагъохэу чылэгъо шъхьафкIэ агъэтIысхэрэм япчъагъи нахьыбэ мэхъу. Дзэ пытапIэмэ акIыб 
къыдэтаджэрэ урысмэ япчъагъэ лъэпкъ зэгурымыIожьыныгъэм хэт адыгэмэ къаубытын алъэкIрэп. Зы хасэм щаIуагъэр нэмыкI хасэмэ ащаIожьрэп. Iофэу рахъухьащтыр 
нэбгыритIу азыфагу къыдэмыкIызэ, ящэнэрэм ешIэ. 
Чылагъо пэпчъ урысыдзэм шъэфкIэ пыщэгъэ цIыфхэр 
адэсых. Ахэр шапсыгъэ, абдзэхэ, нэтыхъое, убых муртазыкъхэми ахэтых.
Къумалыгъэ зырыз къызхэмыфэрэ цIыф лъэпкъ щыIэпщтын. Ежь цIыфхэри ягъэпсыкIэкIи, ядунэе тетыкIэкIи, 

--- Page 212 ---

ягупшысакIэкIи зэфэдэхэп. Зыр мылъкум дехьыхы, адырэр 
имыIэм кIэнэцIы, нэмыкIыр фэшъхьаф гупшысэм зэшIуекIы. 
Къаигъагъэм, мэхагъэм, губжыгъэм, мышIэныгъэм къумалыгъэр бэрэ къахэкIэу мэхъу. Ау зэкIэми анахьэу адыгэ 
щыIэныгъэр мафэ къэс зэщызгъакъорэмэ урыс сомэр, 
пачъыхьэм имамыр щэн-щэф унашъор ащыщ. Адыгэ 
шъолъырыр тыдэкIи пачъыхьэм зэрэзэпиубытыкIыгъагъэр 
апэм адыгэмэ къырадзэгъагъэп, Iофы зырамыгъэшIэу, 
ежь ябэдзэркIэ зэхэзэгъэжьыщтыгъэх шъхьакIэ, атыкъын 
къычIэгъолъхьагъэу зэритхьалэрэр илъэс къэс зэхашIэ. 
Ар зызэхашIэгъапэр адыгэ хы гъогур нэмыкI къэралхэмкIэ 
Урысыем зызэфешIыр ары.
Илъэс зыщыплIым адыгэмэ пхъэтэпэмыхь ашIыщтыгъэ 
урыс сомэр дышъэм пеIэрэ уасэ иIэу хъугъэ. Ар уиIэмэ, 
урыс бэдзэрым, къолым нэмыкIэу, телъыр зэкIэ уие, адыгэ 
бэдзэрри къыдэпщэфыжьын плъэкIыщт. Дышъэм, тыжьыным нэмыкIрэ тырку, къырым ахъщэм уасэ иIэжьэп. 
ЩэфакIомэ къызаштэкIэ, тучантесмэ, сатыушIэмэ ашъхьэ 
дырагъэзэкIы.
Мамыр сатыушIынымкIэ пачьыхьэм иIо егъэцакIэ. 
Гыным, пцашIом, Iашэм нэмыкIрэ цIыфым ищыкIагъэр 
бэдзэрым, тучанмэ щащэн фит. Мазэм урыс къухьэ пчъагъэхэр КъазыихымкIэ къызэпырысыкIхэзэ, Анапэ дэжь, 
адыгэ хыIушъо нэпкъым, къыIохьэх. Къухьэхэр зыщызекIорэ 
Пшызи ар щашIэ. СатыушIыным дакIоу пачъыхьа дзэм амал 
зэриIэкIэ зеIажэ, ипытапIэхэр, ащ пэIулъ чIыгухэр къегъэгъунэ, щэжъо, щэпхъэ, щыIуехыжьы, мэкъур щеупкIэ, 
пхъэ щешIы. Ежьмэ апкъ къикIэу адыгэмэ шIонапIэ 
зафашIрэп. Къушъхьэ лъагъо горэм къэзэкъ-адыгэ шыухэр 
зыщызэIуупIэхэкIэ, урысыдзэм ылъэныкъокIэ укIыгъэ 
щымыIэмэ, хъугъэ-шIэгъэнчъэ фэдэу, уIагъэ къыхэрэкI 
фаеми, аушъэфы.
Сыд фэдэу, сатыушIын, бэдзэрыкIом нэмыкIэу, урыс 
лъэныкъом зигъэмамырыгъэми, адыгэмэ аштэрэп. Хымэ 
хэгъэгум идзэ зыщыфэе сыхьатым зыкъиIэтынэу ичIыгу 
зэрилъыр, ипчъэIупэ зэрэIулъыр зы мэфэ закъуи зыщагъэгъупшэрэп. Къэрбатыр инысэщэ джэгу забытхэр 
гушIуакIо къызэрэкIогъагъэм фэдэу зэгорэм къызыхэкIрэм, 
хьакIэр хьакIэшъ, егъэшIэрэ адыгэ хьакIэ фыщытыкIэм 
къызэриIоу пэгъокIых, унэм икIыжьэу икъэлапчъэ 

--- Page 213 ---

зыIукIыжьрэм, азыфагу пыигъэ дэлъыгъэмэ, зэрэдэлъэу 
къэнэжьы.
Зэрэурысхэр арэп аущтэу адыгэхэр зыкIафыщытхэр. 
Хэтырэ цIыф лъэпкъи орэхъу, зыгу шIу имылъэу ячIы къафихьэрэм егъашIэм джары адыгэхэр зэрафыщытыгъэхэр.
Илъэс мин пчъагъэм бзыу шъхьафитэу адыгэм иджэнэт 
чIыгу къыщихьыгъ. Ар IэкIэпхыгъэри идунай тепхыгъэри 
зэфэдэ. Адыгэм ыкIуачIи, ихьалэлыгъи, илIыгъи, игупцIэнагъи, игукIэгъуи къыхэзылъхьэрэр ишъхьафитныгъ. Ар 
ыбзи, иплъырыгъи, ишъэбагъи, иорэди, ипщыни, икъашъуи, 
ищхи, игъыбзи, инэшхъэигъи хэтрэ псэ зыхэлъ гу зиIэ цIыфым фэдэу къыхэщы. Бэ зыкIырыплъынэу, щысэ фэхъунэу 
адыгэм иIэр: илъэпэлъэгагъэ икъушъхьэ зандэмэ атырихыгъ, 
ипсыхъо чъэрмэ яорыпс тыжьын тэкъу ищхы макъэ 
зэхишIагъ, игупшысакIэ имэз зэикIмэ къафащэигъ, игуплъырыгъэ хыбгъэ къижъукIым къыпкъырихыгъ, итыгъэ фабэ 
зыупIыцIэрэ ибжыхьэ пщагъомэ инэшхъэигъэ къахэсыкIыгъ. 
Къэрбатыр игупшысэмэ къахэужьи, хьылъэу хэщэтыкIыгъ. Шъхьэм къихьагъэр, нэгум кIэкIыгъэр зэкIэ гукIи 
псэкIи зэхешIэ. Адыгэмэ къафыкъокIыгъэ лъэхъан ушэтыпIэ хьылъэр къызщыгурыIон чIыпIэ Къэрбатыр ифагъ. 
Зэпэуцугъэ бгъуитIум, адыгэбгъур гукIэ диIыгъэу азыфагу 
ит. Шъыпкъэм дэпсэунэу хъумэ, ыгу зэрябгъэн, къызэраушъхьэкIун горэ зыхэт урысыдзэм къыщырахыгъэп. 
Вышеславцевыр апэрэ шапсыгъэ хасэм ыуж къызэрэдэзекIогъагъэр армэ, Iофыр зэхимыфэу пачъыхьэм къыгъэтэрэзыжьыгъ, итэмэтелъи нахь инкIэ къызэблахъугъ. Уадыг 
аIоу, цыхьэ къыфамышIэу щытэп. Къызещэми, Вышеславцевым ышъхьэкIэ Къэрбатыр ишъэогъу забытхэр инысэщэ 
джэгу къыгъэкIогъагъэх. Марие игъусэу Анапэ къызегъэзэжьми, инэралыр ыдэжь гушIуакIо къыфэкIуагъ. Ащ 
изакъоп, дзэм къыдыхэт забытхэри ары. Адыгэпщыр 
аIошъ, дзакIохэми зыдахьын ашIэрэп. Анахь къыпэблагъэхэми, зэрэурыс забытыр ашIэзэ, сыда мыщ тыкъэкIуагъэу адыгэмэ ячIыгу, ялэжьыпIэхэр, мэкъупIэхэр, япхъэшIыпIэхэр зафытетхрэр, ящыIакIэ зыкIызэщыдгъакъорэр 
загъорэ къыраIокIы.
Урысыер хэгъэгушху, цIыф лъэпкъышху. Ащ ыкIуачIэ, 
мылъкоу, Iэшэ чIэгъым чIигъэуцон цIыфэу иIэр зыфэдизыр 
Къэрбатыр ымышIэу щытэп. Тыркуеми нэмыкI хэгъэгуми 
аригъапшэрэп. Мары, ыIуагъ Къэрбатыр, гъурджхэри 

--- Page 214 ---

къыгоуцуагъэх, ащ ыпэкIэ ермэлхэми ар ашIагъ. Тэ илъэс 
шъищкIэ узэкIэIэбэжьмэ Урысыем тыгоуцуагъэу тIогъагъэ 
шъхьакIэ, къэрар тхылъыпIэу зэдэтшIыгъагъэм ишъыпкъапIэ бгъуитIумкIи тфэгъэIорышIэшъугъэп. Адыгэпхъур 
шъузкIэ зэратыгъэгъэ Иуан пачъыхьэр зэлIэм, тхылъыпIэм 
тетхагъэр дэкIодыжьыгъ. Тыркумэ шъукъытатыгъ Урысыем 
еIо нахь, тхылъыпIэ къэрар зэрзэдытиIагъэм игугъу ышIырэп. ЗэрэхъурэмкIэ, ащ игугъу ышIыныр ежьыркIэ федэп. 
Сыдэущтэу хъущтых адыгэхэр урысыдзэм иIашэ къыIэтыпэмэ? Нэтыхъое, Шапсыгъэ закъокIэ пэуцужьыгъуае 
зэрэхъущтыр тяти есIогъагъ. Уиунэ уисэу, уипчъэIупэ уIутэу 
IэутIэ пшIыкIэ къикIын щыIэп. Адыгэ лъэпкъхэр зэкIэ зэкъоуцохэу зы макъэкIэ гущыIэхэмэ, зэхахынкIи мэхъу. Арымырмэ зырызэу, лъэпкъ-лъэпкъэу, натрыф лъакъохэр 
зэрэзэкъуаутэу, зэпкъыраутыщтых. Iашэ апэпIэтыкIэ 
урысмэ татекIон тлъэкIыщтэп. Аущтэу умышIми зы жьыкоренкIэ адыгэ шъолъырым утырагъэстыкIыщт. Тятэ 
тэрэзэу ышIагъ тизэфагъэрэ тишъхьафитныгъэрэ нэмыкI 
цIыф лъэпкъмэ аригъэшIэнэу Тыркуем къызэринагъэр. 
Инджылыз нэбгыритIоу убыхмэ къахэхьагъэмэ яшъыпкъапIэ зэгъэшIагъэмэ дэгъугъэ. Зым гъэзет къыдегъэкIы, 
адрэр сатыушI аIуагъ. Гъэзетым пылъым адыгэмэ яIоф 
изытет шъыпкъэ ытхымэ, дунаим тыщашIэщт. Тихыягъэ 
нэмыкI хэгъэгухэр къыгоуцохэмэ, урыс пачъыхьэм изекIуакIэ, фай-фэмыеми, егупшысэжьынэу хъущт. Иуан пачъыхьэм адыгэмэ дашIыгъэгъэ къэрар тхылъыпIэр къаштэжьэу, 
тятэ зэриIоу, мамыр хэгъэгукIэ ичIыгу къыблэ гъунэпкъэ 
лъэныкъокIэ е ар мыхъумэ, пщыгъо шъхьафкIэ тыхэхьэгъагъэмэ дэгъугъэ. Джары Ракитовым ыIорэр. Аущтэу 
зымыхъукIэ, Урысыем тыщигъэIэщтэп. Сыд фэдэу заIуплъхьагъэкIи мыщ фэдэ чIы гъэбэжъум нэшIу щыуигъэфэщтэп. Угохьэгъапэу ышIэми, ихэгъэгу гъунапкъэ, ежь ицIыф 
лъэпкъ къыомыбэкIэу уIуигъэсыщтэп.
Бжыхьэ ощх шъабэу шъхьаныгъупчъэм къытеIабэрэм 
къыжэхитэкъогъэ гупшысэмэ къагъэщтэуIугъ пIонэу, 
Къэрбатыр зыкъишIэжьыгъ. Урысыдзэ тэмэтелъыр зытелъ 
къэптанэу дэпкъым пылъагъэр зелъэгъум, урысмэ афэгъэхьыгъэ гущыIэ шъхьаихыгъэ тIупщыгъащэмэ, шъорышIыгъэ хэмылъэу, цIыфыгъэр къытекIоу, ыгъэу кIытэжьыгъ. Ащ фэдэр шъхьэм илъ хъумэ, зыбгъу лъэныкъу 
хэушъхьафыкIыгъэу пIыгъын фаер. Армырмэ, лъэныкъуитIум яорэд укъыдашъозэ, хьайнапэ ухэхъухьащт ыIуи, 
Къэрбатыр зэгыижьыгъ. Зыми сыригъэзыгъэу урысыдзэм 
сыхэтэп. Зипсынэ ухэшъурэм ухэужъунтхэжьынри 
къекIурэп. Къин къыпфэхъуми, зы лъэныкъогъазэм уфэшъыпкъэныр лIыгъэ, цIыфыгъ. Мыхъу зыщыхъужьрэм, 
уигухэлъ къыбдэмыхъуми, зыгорэм инасып ипкIэу 
къыбдэхъугъэу сэшIыми, уинамыс пашъхьэ, уилIэныгъэ 
напэ ущыукIытэжьыщтэп.
- Сы, Къэрбатыр, пчэдыжь нэс узэгупшысэрэр? - 
Марие лIым ыкIыбкIэ къикIи, ыпшъэ зыкъыришIагъ, ыIупшIэ 
фабэкIэ ынэкIушъхьэ къынэсыгъ, къеIушъэшъагъ.- СызэрэщыIэр пщыгъупшэжьыгъа?..
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIынэп, Марий! - Къэрбатыр 
зэIэбэкIи, шъузым ыпшъэ зыхишIагъ.- Ар сэзгъэшIэни 
дунаим къытекIыщтэп, пшIошъ гъэхъу,- еIушъэшъэжьыгъ, 
ошIэ-дэмышIэ гуфэбэныгъэу бгъэгум къыдэтэкъуагъэм 
джыри нахь къыушъэбыгъ, еупчIыгъ: - Оры, Марий?
- Сэри ары, Къэрбатыр...- бэшIагъэти ащ зегупшысэрэр, Марие зэригъэжагъэп, IупшIэ фабэр джыри лIым 
ытхьакIумэ кIэримыхэу пигъэхъожьыгъ: - Къысфэгъэгъу... 
СырэукIытэжьы Павел къызэрэплъызгъэчъэгъагъэм...
- Ащ тырымыгущыIэжьынэу тIуагъэба, Марий?..
- ТIуагъэ шъхьакIэ, сыбзылъфыгъэба, сырэукIытэжьы...
- СэркIэ пшIагъэм, Марий, джэнэтым урихьащт...- 
Къэрбатыр шъуз Iэпс-лъэпс къэушъэбыгъэр ыкIыбкIэ 
къырищи, ыкокI ригъэтIысхьагъ, ынэмэ акIэплъагъ.
- Зэ, Къэрбатыр,- Марие лIым ыкокI къикIыжьзэ,- 
хэта мо къакIорэр?
- Гъэзар ары! - Къэрбатыр шъхьаныгъупчъэм къыкIэрычъи, икъэптан зыщилъэзэ, унэм ичъыгъ. Шъузыри 
лIым ыуж илъэдагъ.
ЗэлI-зэшъузмэ Гъэзар унэм къызращэм, гушIор 
имыфэжьэу хъугъэ. Марие игушIо-укIытэ джэхэшъогум 
тыригъэзэгъэжьрэп. Модрэм етхъо, мыдырэм къетхъожьы. ДэкIогъакIэба, нысакIэба? ЕтIани Гъэзаррэ лIым ятэ 
Сэфэрбыйрэ зэныбджэгъух. Сыдэущтэу гушIуафэм 
зэрихьэу, мыукIытэу лъэхэхьагъа? Къэрбатыр янэ зэхихыжьми, ежь ятэ нэсыжьми, лэгъунэм ис нысэмэ ащ фэдэ 
ашIэрэп, сыд аIощтыр? ЗэхэзыххэрэмкIи емыкIу...
- Сыдэсыгъэп,- Гъэзар къыIуагъ,- шъуинысэщэ джэгу 
сыхэтынэу хъугъэп. Сэфэрбый ихьатырми, Зэнэ лIакъом 

--- Page 215 ---

янахьыжъмэ сахэтынэу къыстефэщтыгъэ. Одессэ сыщыIагъ, 
ащ сикIи, Бытырбыф сыкIогъагъ, тыгъоснахьыпэ сыкъэкIожьыгъ, джы шъолъэгъу, шъуадэжь сыщыI. Шъуадэжь 
гушIуакIо сыкъэкIогъэ закъокIэ арэп, Бабурэ дэжь сэкIо. 
Шъыпкъэр пIон хъумэ, ары къызщезгъэжьэн фэягъэр, ау 
ныбжьыкIэмэ саблэкIышъугъэп. Мыр оры зыер, Марий,- 
тхылъыпIэ пхъонтэ хъураишхоу къыдырахьагъэм Гъэзар 
Iапэ фишIыгъ, етIанэ иджыбэ иIэбэжьи, тыжьын тутынылъэ 
плIэмые къырихыгъ.- Тутын уемышъоми, Къэрбатыр, 
мыр къыосэты, забытмэ тыжьын тутынылъэ аIыгъыныр 
якIас.
- Тутын ешъо, Гъэзар, ешъо,- лIыр тутын зэрешъорэр 
ыгу рехьми-ремыхьми умышIэнэу Марие къыIуагъ.
- Ара? - Гъэзар зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.- Ащыгъум, 
шапсыгъэмэ зэраIоу, тэзгъэфагъэба? - Нэбгырищри зэрэгъэщхыгъэ, Гъэзари игущыIэ пидзэжьыгъ: - Адэ джары, 
хъурэр гъэшIэгъоны, сэ джыри усшIошъэожъый...- Мыщ 
дэжьым Гъэзар шъыпкъэ къыIуагъэп, шъорышIыгъэм 
зыдыригъэхьыхыгъ. Къэрбатыр зэрэмышъэожъыер бэшIагъэ зишIэщтыгъэр. Керчь зэрэдэс пэтзэ, Анапэ ынаIэ 
щытетыгъ, сыд ыIуагъэми, сыд ышIагъэми щыгъозагъ. 
Зыщымыгъозэгъэ закъор къызэрищагъэр ары. Дэсыгъэмэ, 
къэбарыр апэрэ мафэм рагъашIэщтыгъэ. Къэрбатыр цыхьэ 
фимышIкIэ, фэсакъкIэ арыгъэп, ахэри Iофым къыхэмыхьан 
ылъэкIыщтэп, ау джа закъор ары адыгэхэр зыгъэбыжъутэрэ Сэфэрбый езыпхэу къыфэнэжьыгъэр. Яунагъо зэрэпэблагъэр ащкIи ригъашIэ шIоигъуагъ.- Ар Iофэп, тэ, 
уятэрэ сэрырэ, жъы тэхъу пае шъушъэожъые зэпытына, 
сеплъмэ, мары унагъуи пшIагъэ, уитэмэтелъи къыхагъэхъуагъ, къыпфэсакъынэу Вышеславцевым къыфагъэпытагъ,- Гъэзар щхыпцIыгъэ, къеупчIыгъ: - Сыдэу зыкъыпфишIыра?
- Сыд пае имыхьакъ теслъхьан, дэгъоу къысфыщыт. 
Сэ сизакъоп, Гъэзар, нэмыкI фыщытыкIэкIэ адыгэмэ яплъы 
хъугъэ. Бэдзэрым къакIохэмэ шъуафэсакъ, Iэшэ къэштэн 
гуцафэ яшъумыгъэшI еIо. Мыгъатхэ елъытыгъэмэ, нэмыкI 
шъыпкъ.
- Пачъыхьэм иунашъо егъэцакIэ,- аущтэу Вышеславцевым зызкIызэблихъугъэмкIэ емыупчIыгъэхэми, ежь 
зыфэе гущыIэ лъагъом тырищэу, Гъэзар джэуап къытыжьыгъ, хьакъу-шыкъу макъэхэр Марие адырэ унэм 

--- Page 216 ---

къыщигъэIоу зызэхехым, фычIэджыкIыгъ.- Гъомылэ Iофым 
ухэмыхь, Марий. Сэ гъогу сытет, Къуматыр сынэмысы 
хъущтэп. Бабурэ сыфэгушIомэ, Сэфэрбый сыфэгушIуагъэу, сыкIэрысыгъэу къысщыхъущт,- джыри гущыIэ 
хадзэкIэ Сэфэрбый игугъу къыхигъэщыгъ.
- Апэрэу тадэжь укъихьагъэу, Гъэзар, щаибжъэ 
нэмыIэми къыпфэсымыштэу, адыгэ хабзэп ар, тиунэ уисымыгъэкIыжьын,- унэ пчъаблэм Марие гоуцуагъ,- мары, 
джыдэд. Къалмыкъ щай дэгъуи тиI,- ибзылъфыгъэ фэIофашIэмэ ауж ихьажьыгъ.
- Арэп, Къэрбатыр,- Гъэзар къэупчIагъ,- тхьаумэфэ 
мафэу сыда мыщ шъузфыдэсыр? Сыда Къуматыр шъузкIэмыкIорэр?
- Тшъхьэ тыфитмэ ошIэба, Гъэзар?
- СэшIэ. Ау пшIэрэр тэрэзэп. Узщыщмэ уахахьэзэ 
пшIын фае, Къэрбатыр. Къуматыр фэкъолIмэ, нэмыкI 
фэкъолIмэ заIугъакI, адэгущыI. Сэфэрбый пщы Iоу пшIэщтыгъэп, фэкъолI Iори, нычэпэ псым пфыхэтыщтыгъ. 
Джары ежьри фэкъолIмэ шIу зыкIалъэгъурэр. Арышъ, 
ори фэкъолIмэ защымыдзый, тиIоф зытетыр яIуат. Пачъыхьэр зао зэрэфэмыер, лъы ыгъачъэ зэрэшIомыигъор 
ягъашI. Уинысэщэ джэгу фэкъолIмэ зэрэпфаIэтыгъэу 
къысфаIотагъэмкIэ, ори ахэр дэгъоу къыпфыщытых, шIу 
уалъэгъу.
- Ар тятэ ихьатыр,- Къэрбатыр зэхихыгъэр игуап.
- Адэ уятэ ихьатыр. Сэфэрбый ишIушIагъэ, илIыгъэ, 
ицIыфыгъэ зымышIэу хэта адыгэ шъолъырым исыр? Джары 
фэкъолIхэмкIэ къыуасIорэр къысэзгъаIорэр. СултIан Хъанджэрые фэмышIэшъугъэр охътэ кIэкIыкIэ Сэфэрбый 
фызэшIокIыгъ. Сыдэмысэу къычIэкIыгъ нахь, Хьагъурымдыхэм хасэ зашIым, уахэзгъахьэщтыгъэ, укъыщызгъэгущыIэщтыгъэ. Уизакъоу узгъэкIощтыгъэп, сэри сыкъыбдакIощтыгъ, ары пакIошъ, Вышеславцеври зыдатщэщтыгъэ.
- Ары шъхьакIэ, Гъэзар, тэ тIорэмрэ хасэм щаIорэмрэ 
зэтэфэрэп.
- Зэтефэрэп, Сэфэрбый ыуж зыгъэдэIонхэ щыIэпышъ. 
Бэрзэдж ДжырандыкъокIэ адыгэхэр гъэдэIуагъэхэ хъущтэп. 
Инджылыз хьэкIитIу Убых къыщырещэкIы... Уятэ фэдэу 
зизэхэшIыкI чыжьэу зыгъэплъэрэ цIыф тищыкIагъэр. Ахэр 
нахьыбэ хъу къэс, тиIоф нахь кIэкIыщт,- ятэ иIоф сыда 
шъуIуа хишIыкIрэр, есэрэIуа-есэрэмыIуа, Гъэзар ыIуагъ. 
Зыщэ-зыплIэ игугъу фыхэсэгъэпсы, икъэбар цыпэ тытеуцон тлъэкIрэп. Сенэгуе, зи химышIыкIыкIэ. Зыгорэм къыриIон нахьи, ятэ сэркIэ адырэмэ зэрафэмыдэр ышIэным 
пае, сэ есIомэ нахьышIу. Къалмыкъ щай стырыр Марие 
унэм къырихьагъ, бзылъфыгъэм Iанэр зэригъэзэфэфэкIэ 
Гъэзар зи къыIуагъэп, язакъоу къызызэкIэрынэжьхэм, 
фэсакъыпэу еупчIыгъ: 
- СэфэрбыйкIэ къэбар щыIэба? - ЕтIанэ риIо шIоигъом 
нахь екIуалIэу.- Уятэ икъэбар пшIэрэба, Къэрбатыр?
- Гъэмэфэгум щыублагъэу икъэбар тыщыгъуазэп,- 
Къэрбатыр ыгу ятэ пае щтэуIугъэ къыфихьэу къеупчIыгъ: - 
Сыда, Гъэзар? Тятэ икъэбар ошIа?
- СызэрэпхаплъэрэмкIэ, Къэрбатыр, уятэ иIоф ущыгъуазэп.
- ТятэкIэ къэбар дэй щыIа? - Къэрбатыр ышъо чъэкIыгъэ.
- Сэфэрбый псэу, узынчъэ. Зыгъэрэхьат, Къэрбатыр. 
ЕтIани къыосымыIон слъэкIыщтэп, СэфэрбыйкIэ къэбарышIу 
щыIэп,- Гъэзар зы гущыIэ химыгъэзэу Сэфэрбый Тыркуем 
къыщехъулIагъэр зэкIэ Къэрбатыр къыфиIотагъ, мыщ 
фэдэ гущыIэкIи къыухыжьыгъ: - Сэфэрбый уят нахь 
мышIэми, Къэрбатыр, о зэрэпшIэрэм нахьышIуIоу сэ сэшIэ, 
мыуцужьыхэ зэхъум, тырку султIаным тыркудзэм харигъэгъэкIыжьи, Истамбул даригъэщи, Эдирнэ къэлэ цIыкIум 
дэкIын фимытэу, псэупIэкIэ даригъэгъэтIысхьагъ.
Щымысыжьышъоу Къэрбатыр къэтэджыгъ. НэкIушъхьэ кIыфмэ акIэчъыгъэгъэ лъыр къарылъэдэжьэу ригъэжьагъ. Гъэзар зэрэшъхьащыуцуагъэр къыримыгъэкIоу 
тIысыжьыгъэ. ТIэкIу тыригъашIи, ежь зэриIожьэу, ау Гъэзар гуригъаIоу къыIуагъ:
- ЗэрэхъурэмкIэ, тятэ Тыркум щагъэтIысыгъ.
- АгъэтIысыгъи фэдэу щытэп, Къэрбатыр. Къалэм 
дэмыкIынэу ары.
- Ащыгъум адыгэ шъолъырым сыдигъо къыгъэзэжьыщт?
- Джар сшIэрэп, сшIэрэ закъор Тыркум урицIыф 
зыхъукIэ къызэрэIэкIэкIыжьыгъуаер ары.
- Тятэ тыркудзэм хэтыгъэ пае тыркоп! - Къэрбатыр 
зыфэIэжагъэп.- Къысфэгъэгъу, Гъэзар...- нэбгыритIум 
зи амыIоу заулэрэ щысыгъэу, Къэрбатыр къэупчIагъ: - Адэ 
урысыдзэм сызэрэхэтым пае, Гъэзар, сэри Урысыем 
сырицIыфа?

--- Page 217 ---

- УрицIыф, Къэрбатыр. О уизакъоп, сэри ары. Ары 
пакIошъ, адыгэ шъолъырым ис цIыфыр зэкIэ Урысыем ие 
хъугъэ. Эдирнэ мамыр тхылъыпIэ къэрарым ахэр къыдилъытагъэх.
Къэрбатыр ынэпIэ хьылъэхэр къыIэти, Гъэзар къеплъыгъ нахь, зи къыриIуагъэп.
- Угу умыгъэкIоды, Къэрбатыр,- ежь Къэрбатырми, 
ятэ Сэфэрбыйми зыфэгъэхьыгъэр гурымыIонэу Гъэзар 
къыIуагъ. Мы сапашъхьэ исыр къызэрэсшIомышIэу кIэлэ 
зэкIоцIылъ, тызыфаер тфэзышIэн цIыфкIэ сыгугъэрэп ыIуи, 
къалмыкъ щаеу учъыIыжьрэм хэхъумпIагъ. ЗызэришIыпэрэм еплъынэу джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Угу умыгъэкIоды сIуагъэба, Къэрбатыр...
- Тхьэм Iомэ, Гъэзар, гукIодыгъо щыIэп, уицыхьэ 
къыстэгъэлъ...- зи къызэмыхъулIэгъахэм фэдэу Къэрбатыр ихьакIэ IугушIуагъ.
IV
Непэ Бэрзэдж Джырандыкъо иунэ ит цIыфи, ищагу 
дэт фэкъолIи алъэ тет. Инджылыз хьэкIитIур гъогу тырагъахьэ. Ахэмэ ежь Джырандыкъуи ягъусэщт. ФэкъолI шыу 
уIэшыгъэ тфырытфмэ апэкIи, аужкIи къушъхьэм къыщаухъумэнэу унашъо афишIыгъ. Апэрэ шыу купыр хыIушъом нахь 
пэблагъэу рекIокIрэ МэшIост тIокIэ гъогум тыритIупщыхьагъ. Хэт ышIэра, лъэхъан гумэкIыгъу зыхэтхэр, 
хьакIэмэ къапыщылъыщт гъогур ыуплъэкIумэ нахьышIу, 
ХыIушъо нэпкъым урыс къухьэхэр Iуфэжьхэрэп.
Инджылыз хьакIэхэм афэгъэхьыгъэу етIани къэбар 
зэфэшъхьафхэр Убыхи, Абдзахи, Шапсыгъи, Нэтыхъуаий 
урысыдзэм щигъэIугъ. Зыгорэм ыIогъэ къодыеу арэп, 
хыIушъор икIыхьэкIэ зэпызыубытыкIыгъэ Гъэзар ышъхьэкIэ 
Къуматыр щиIуагъэу къэбар къанэсыжьыгъ. Инджылызым 
къикIыгъэхэр агу шIу илъэу адыгэ шъолъырым къихьагъэхэп, ахэр къумалыгъэ Iоф зыуж итхэр, урысхэми адыгэхэми 
япыих, шъуямыдэIу, цыхьэ афэшъумышI, псаухэу е хьадэхэу 
къаIэкIэзгъахьэрэмэ сомэ минищ аратынэу шъхьэуасэ 
зэрагъэуцугъэр, нэмыкI IорIотэ зэтефыгъэхэр хьакIэщмэ 
арылъых.
Тыдырэ адыгэ чIыпIэ сыд фэдэ къэбар къыщежьагъэми, 
инджылызитIум ягугъу хэмытэу, Занэ СэфэрбыйкIэ 

--- Page 218 ---

мыухыжьыгъэу хъурэп. Сэфэрбый итырку щыIакIэ къэбар 
зэтефыгъабэ пэIукIы, хэти зэхихыгъэр кIеIотыкIыжьы, 
хегъахъо, хегъэкIы. Ау сыд фэдиз Занэм паIухьагъэми, 
Iофыр ыкIэм зыфэкIожькIэ дэим нахьи дэгъоу фэIурэр 
нахь текIо. Аущтэу игугъу ашIэу зырагъэжьагъэр Беллрэ 
Лонгвортрэ адыгэ шъолъырым алъапэ къызырадзэ уж. 
Къэбар зэтеIукI нэпцIэу Сэфэрбый имышIумэ цIыфмэ 
ахатIупщхьагъэм шыхьатэу инджылызитIур теуцуагъэп, 
Iофым ишъыпкъапIэ аIотагъ.
Илъэсныкъо блэкIыгъэм адыгэмэ афэгъэхьыгъэу, яIоф 
зытет шъыпкъэр къыриIотыкIэу зы тхыгъэп, тхыгъитIоп, 
щэп, плIэп Лонгворт игъэзет къыригъэхьагъэр. Ахэр нэмыкIыбзэхэмкIэ хэгъэгубэхэми къащыхаутыгъ.
Урыс пачъыхьэмкIэ шъэф щыIагъэп. Джары Джеймсрэ 
Лонгвортрэ адыгэхэр зэрагъэбырсырырэм блэкIыгъэ 
илъэсмэ анахьи мы илъэсым урыс лъэныкъор нахь зыкIигъапэрэр. Мамыр сатыушIыным ишIуагъэу къакIорэм 
щыгушIукIхэзэ, илъэсэу къихьагъэм игъэтхапэ адыгэ 
шъолъырым нэмыкI шъыпкъэу урысмэ яIоф къыщытэджэу 
регъажьэ. ЯбэдзэрыкIо нахь макIэ хъугъэ, урысыдзэ 
пытапIэхэм адыгэхэр атемыохэми, шыу шъэ зытIу-зыщкIэ 
аIоуцох, агъэгумэкIых. Абдзахи, Шапсыгъи, Убыхи, 
Нэтыхъуаий адыгэ хэсэ зэхэщэнмэ ягугъу нахь ащашIы. 
Инджылызыр адыгэмэ къазэрэкъоуцорэ Iофыгъом нэмыкI 
тыди илъыжьэп.
АпэкIи аужкIи ит шыуипшIмэ азыфагу шыуищыр дэтэу 
МэшIост тIуакIэ дэхьагъэх. Хыр мычыжьэу ясэмэгу лъэныкъокIэ къызэрэнэрэр, зэрэщыбырсырырэр къырыпшIэнэу, иорыпс тэкъу макъэ къыщэIу.
- Хыр гупсэфэп,- Джеймс ыIуагъ.
- Ары,- Лонгворти къыдыригъэштагъ, хы макъэр 
къыздиIукIрэ лъэныкъомкIэ плъэзэ, игущыIэ къыухыжьыгъ,- 
урыс къухьэхэр нэпкъым Iуифыгъэнхэ фае.
- Iуифын нахьи, такъэр къызэрэзыхидзэу, къызхидзыгъэхэмэ нахьышIугъ,- Джырандыкъо ежь зыфаер 
къыIуагъ.- Моу шъуеплъэлъ, мыщ фэдэ адыгэ дунаир 
урыс шъофрысмэ ттырахы ашIоигъу...
Гъэтхэпэ тыгъэ плъыжьышхор къушъхьэ сыджыф 
зэпэIутмэ къакъосыкIы. Пчэдыжьыпэ къушъхьэ хэгъэгур, 
тыгъэм ежэщтыгъэ нахь мышIэми, бэшIагъэ къызыущыжьыгъэр. Мэз зэикIэу ошъочапэм хэхьажьрэм шхъонтIэрымэр 

--- Page 219 ---

тырехы. Нахь лъхъэнчэIо тхышъхьэ натIэхэр пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг тIэмыгъэкIэ зэмышъогъумэ зэлъаIыгъ - 
фыжьышъо, шэплъышъо, гъожьышъо. Ахэмэ чIыпIэ-чIыпIэу чылэгъо цIыкIухэр гушIо нэгукIэ къахэплъых. Чапэмэ 
чэм, мэл, пчэн Iэхъогъухэр атизых. Ахэмэ апэIудзыгъэу 
шэхъогъухэри къэлъагъох. Тыжьыныпсыр ытэкъоу пкIэтэ-лъатэзэ, Шъэч псыхъо цIыкIури хымкIэ мачъэ. Ащ нахьи 
нахь псыжъыехэр къушъхьэ мыжъо дэпкъхэм уиджабгъукIи, уисэмэгукIи, уапэкIи, уашъхьагъкIи къащефэхы, 
мэжъынчых.
- Мыщ фэдэ хэгъэгу, Джеймс,- ихьакIэмэ агу пэш 
охъуфэ зызаплъыхьэ уж Джырандыкъо къэупчIагъ,- хэт 
къыуитын?
- Мыр хэгъэгу къодыеп, Джырандыкъу,- Джеймс 
адыгэ шъолъырым къызщихьагъэм щегъэжьагъэу ищыпэмылъэгъуми къыхэмыкуукIын ылъэкIыгъэп,- дунаим 
изы джэнэт хэгъэгу нахь!
- Джы къызгурэIо,- Лонгворти къадыригъэштагъ,- 
адыгэхэр зыкIэгушхохэр. Сэ дунаим ихэгъэгубэмэ сащыIагъ, 
ау мыщ фэдэ тхьэм къыIэкIэкIыгъэ чIыгу IэрымышI къуапэ 
слъэгъугъэп.
- Шъо шъулъэгъугъэр сыд? Убыхрэ Шапсыгъэрэ изы 
пакI, мо тыздэкIорэ Абдзахэр! - къамыщыпэмкIэ къушъхьэ сыджмэ апырыIэбыкIызэ, ыгъэплъагъэх.- Джары 
къушъхьэ-мэз зэхэт шъыпкъэр, псыкъефэххэр, мэз гъэхъунэхэр, псыхъо Iэлхэр, тыгъэопIэ лэжьэкIупIэхэр, ицIыфхэр... 
Абдзахэ тызэрихьэу, мары шъулъэгъун, нэмыкI дунай 
тифэщт. Ари Шапсыгъэ, Нэтыхъое, БжъэдыгъучIымэ, ары, 
шъо джыри Бжъэдыгъу шъуихьагъэп, ащи, тхьэм Iомэ, 
тынэсын, адрэмэ афэдэу адыгэчI. Абдзахэ исэмэгукIэ 
къушъхьэм учIэкIмэ, нэм къыпэшIофэщтыр хьалэмэт. 
КIэмгуе тешъори ары. Ащ цIыфым ищыкIагъэу къыщымыкIрэр зырыз. Адыгэ шъолъырыр КIэмгуе къыщыуцурэп, 
Бэслъыныер зыдиIыгъэу Пшызэ нэпкъ рекIокIзэ, зэпырэкIыжьышъ, Къэбэртаемэ ахэхьажьы, къушъхьэ лъапэм 
екIужьы. Тызэрапхъон яхьисапэу пый къытэмыкIугъэу 
къушъхьэмэ захэдгъэбылъхьагъэу тахэскIэ къызшIошъумыгъэшI. Зыми зи къытишIэн ылъэкIыгъэп. Тижъмэ къытфаухъумагъ, тэри къэтыухъумэнэу къыттефэ. Зэ, тхьэм 
пае, мо къушъхьэ сыджыфмэ шъуяплъэлъ, зандэх, лъагэх. 
Ахэмэ афэд адыгэгури. Мохэмэ уяплъэу, хым ухэплъэжьэу, 

--- Page 220 ---

сыдэущтэу угу мыинына! - Бэрзэджым адыгэ шъолъырым 
идэхэ Iон къыфэгъэуцужьыщтыгъэп, кIуатэхэ къэсми 
узтемыгущыIэн пфэмылъэкIыщт къушъхьэ сурэт зэфэшъхьафхэр адыгэ дунэе зэмышъогъум къыхэтэджыкIых, 
зыгорэ ыгу къэкIыжьыгъэу Джырандыкъо шым жэдаIэшъ, 
къыхэкуукIы: - ТхьамыкIагъоба мыщ фэдэ дунаир зимыем 
осэты ыIонкIэ!.. Ар зыIуагъэр шъошIа? Тырку лъэпакохэр 
ары! Щхэнба ар? Щхэным къыщыуцурэп! Имыер аIызыхыгъэ Урысыер? МыукIытэу шъукъысатыгъ еIошъ, тичIыгу 
къецуахъо!.. Тэ шъутфаеп етэIо, ежь сышъуфай еIо, ынэ 
къытфырегъэкIы...
- Сызфэе Iаджи дунаим тет, сыдэущтэу усый епIощт?..- 
Лонгворт къыдыригъаштэзэ, Джырандыкъо къыIуагъэмэ 
ащыщхэр тхылъыпIэм тыретхэх.
- Адэ арба сэри сIорэр!..- Джырандыкъо джыри 
къыхэкуукIы, етIанэ Лонгворт ылъэгъужьыгъакIэм фэдэу, 
шыпэ зыфишIэу еупчIы: - КъэсIуагъэхэр отхыха? Тхы, тхы!.. 
АрэшI зэкIэми!.. Ау тыркумэ ягугъу пшIы зыхъукIэ, лъэпако 
зыфэсIогъэ гущыIэр хэгъэкI... Ахэри... Ахэмэ япIорэр зэкIэ 
атефэ, кIо, лъэпэко закъор хэгъэкIи, адырэхэр къыхэгъан.
- Уащэщынэмэ сшIэрэп, Джырандыкъу? - Джеймс 
къесэмэркъэугъ.
- Тхьэм Iомэ, щынагъо щыIэп,- Бэрзэджым зэхихыгъэм 
пкъые зыкъыригъэшIыгъ, етIанэ зыкъишIэжьи, къыпигъэхъожьыгъ: - Сыд пай шъыу сичIыгу ситэу тырку лъэпакомэ сазфыщыщынэщтыр? Занэ Сэфэрбый тырку чIыгум 
зэрит пэтзэ, ащыщынагъэп ахэмэ!.. СащыщынэкIэ арэп, 
зыгорэкIэ, хэт ышIэра, Iэшэ-щэгынкIэ яшIуагъэ къытагъэкIмэ 
сэIошъ, а гущыIэр якIасэпышъ, сыушъхьакIухэ сшIоигъоп. 
Тыркумэ, сэшIэ, уицыхьэ атебгъэлъ хъущтэп, гукIэгъу яIэп. 
Быслъымэн хэгъэгу тIоти, яефэндхэр къызытфакIохэкIэ 
тимэщытхэм, медрысэмэ ачIатщэщтыгъэх нахь, тазэрэпылъи щыIагъэп. Зыкъытпащыхьэ ашIоигъоу бэрэ къытпылъыгъэх тэ ахэр... ШIу зыфешIэжьы ыIозэ, Занэ Мыхьамчэрые заригъэгъэделэгъагъ. ЧIыгу такъырэу арищэгъагъэм 
кIихыгъэгъэ тIэкIури щыIэжьэп, адыгэхэри дэунэхъугъэх, 
Сэфэрбый ятэ ихэукъоныгъэ егъэтэрэзыжьы ыIозэ, бэлахь 
зыхидзэжьыгъ. Ыкъо Къэрбатыри зыздигъэзэщтыр 
ымышIэу, мэшIуитIум азыфагу дэфагъ.
Убых-шапсыгъэ чIы гъунапкъэр ясэмэгукIэ къызщынэщтым нэмысыпэхэу, шыу корт тхышъхьэм къехэу залъэгъум, ауж итыгъэ шыуитфыр апэрэмэ ахэхьажьыгъ. 
БэмышIэу гущыIэрыещтыгъэ Бэрзэджыр ары Iоу 
умышIэжьынэу, анахь кIодыпIэ чIыпIэр къыпыщытми 
зэрэпэгъокIыщтыр ионэисыкIэ къыхэщыгъ, етIанэ щхыгъэ:
- Ятэ хьам регъэубыт, щынагъо щымыIэмэ, шапсыгъэ 
шыух ахэр!.. Сымыгъуащэмэ, апэ итыр Хьагъур Нурмыхьамэт, сэмэгубгъум готыр, адыгэ хабзэмкIэ, нахьыкIаIор ары. Хэт ар?.. Трам фэкъолIыр ара сэIо къэсымышIэжьыгъэр?.. Сыдэу бэ хъухэра? Тэ ежьагъэх джы, 
тхьэм Iомэ, шапсыгъэ цIыкIухэр? - Джырандыкъо зэрэпщыр 
шапсыгъэ фэкъолIмэ афыкIигъэтхъэу, хьакIэхэмкIи ымыушъэфэу, шыухэр къызэрищэлIагъэх.
- Гъогумафэ шъуежь апщи, зиусхьан,- Нурмыхьамэт 
гъогу тетмэ арахы хэбзэ сэламыр къыхыгъ, игъусэхэми 
къыдырагъэштагъ, адырэ фэкъолI нахьыкIэхэр, пщым 
благъэу къекIолIэнхэкIэ къырамыгъэкIоу, къызэтеуцуагъэх.
- Тхьашъуегъэпсэу, Хьагъурыр,- зэкIэри къызэдыригъэубытэу Джырандыкъо сэлам ыхыжьыгъ, къэупчIэупчIэжьым хэмыхьэу ариIуагъ: - Мы нэбгыритIур сихьакIэ, 
Инджылыз хэгъэгум къысфикIыгъэх, адыгэмэ ящыIэкIэпсэу кIэ зэрагъашIэ, тиIофмэ агъапэх. Мыр Белл - сатыушI, 
мыдырэр Лонгворт - тхакIо. Шъуалъэныкъо, Шапсыгъэ 
тыкъыкъокIын тихьисап шъхьакIэ, урысыдзэм шъукъиутIэсхъыгъапэшъ, джы нэс еткушъущтыгъэп. Аущтэу щытми, 
Абдзахэ дырекIокIэу шапсыгъэ чылэ благъэ зытIущ горэмэ 
тадахьэ тшIоигъуагъ. Мыхэр,- хьакIэмэ ареIо,- шапсыгъэ 
фэкъолIых, мыр Хьагъур Нурмыхьамэт, Бастыку муртазыкъ, мыдрэр - Трам, Сэфэрбый изы фэкъолI. ТIури 
Сэфэрбый зиусхьаным игъусэу Тыркум щыIагъ.
Джеймс рамыIуагъэми, зэряплъэу Нурмыхьамэтрэ 
Трамрэ къышIэжьыгъэх, зэп-тIоп ягугъу Сэфэрбый ышIэу 
зэрэзэхихыгъэри, ШапсыгъэкIэ апэ зыIукIэн фэе фэкъолIхэми ащыщыгъэх. ШъусэшIэ, сышъуIукIэнэу щытыгъ 
ыIони ателъэдэныр Джеймс къыригъэкIугъэп. Зи ахимышIыкIрэм фэдэу нэIуасэ зафишIыгъ, гулъытэ нэ чанхэмкIи 
къызэпиплъыхьагъэх. ЯфэкъолI гъусэхэри инэплъэгъу 
псынкIэ чIэкIыгъэх.
Нурмыхьамэтдыхэми инджылыз хьакIэхэр нэIуасэ 
афэпшIыжьыныр ищыкIэгъагъэп. Теплъэу яIэм, щыгъынэу 
ащыгъым щегъэжьагъэу яинагъэ-яцIыкIугъэм, ящхыкIэ, 
адыгэ гъомылэу якIасэм щыкIэкIыжьэу щыгъозагъэх. Ары 

--- Page 221 ---

пакIошъ нэбгырашъхьэ пэпчъ ахъщэ уасэу урысмэ афагъэуцугъэр ашIэ.
- Олахьэ, зиусхьан, тэри уихьакIэмэ такъылъыкIощтыгъэм,- Трам игухэлъ зыригъэукIыхьагъэп,- тиIоф зытэтымкIэ инджылызым ишъыпкъапIэ тшIэ тшIоигъу аIо фэкъолIмэ. Гъогу шъутэхьэгъах, къытфэгъэгъу, пIощтыр 
тшIэрэп...
- Гъогу тытехьагъэмэ гъэшIэгъона,- Джырандыкъо 
шапсыгъэ фэкъолIмэ агу ыщэфы шIоигъоу, ау шъорышIыгъэ хэмылъэу къыIуагъ.- ЕтIани мыхэр Бэрзэдж Джырандыкъо убыхыпщым изакъоу ихьакIэхэп, зэрэадыгэ шъолъырэу яхьакI. Аущтэу шъоIомэ, чыжьэу Шапсыгъэ тихьашъунэп, шъори шъошIэщтын тихьакIэмэ ауж урысхэр зэритхэр, 
щынэгъо-гумэкIыгъо щымыIэмэ, тышъухэхьан, фэкъолIми 
тадэгущыIэн. Сыд шъуIорэ, хьакIэхэр?
- Бысымым къызэриIу,- Джеймс къезэгъыгъ.
- Шъуибысымыр, Джеймс, сэ сизакъоп, адыгэ шъолъы рыр сIуагъэба,- Джырандыкъо хьакIэр къыгъэтэрэзыжьыгъ.- НекIох, мо тхышъхьэ кIыбым къос чылэгъуищмэ 
тахэхьан. Модэ, шыу зытIущ жъугъачъи, фэкъолIхэр 
къяжъугъэугъой.
ХьакIэхэр шапсыгъэ тхышъхьэм зытехьэхэм, хасэм 
къекIолIэрэ шыухэр чыжьэкIэ къэлъэгъуагъэх. НэмыкI шыу 
купхэри къушъхьэ лъэгъо зэфэшъхьафкIэ хасэр зыщашIырэ 
чIыпIэ чылэгъунэм къыIозэрэщэх. Лъэсэу лIы заули чылэ 
благъэм къыдэкIыгъ.
Хэсэ шIыпIэм хьакIэхэр зыIуащэхэм, фэкъолI шыу шъищ 
фэдиз къэзэрэугъоигъагъ. УнэшъошI хэмылъэу шыу шъищыр, сэлам къырахэу, къепсыхи шэсыжьыгъэ. Джеймси, 
зыкIыгъумэ афэдэу, адыгэ сэлам шъхьэкIафэр фэкъолIмэ 
апигъохыжьыгъ, къызэпиплъыхьагъэх. Мыхэри адырэ 
ылъэгъущтыгъэ убых фэкъолIмэ афэдэхэу зы теплъэ зиIэ 
шъуашэкIэ фэпагъэх. Къэлатыр нахь къямэкIэкIыми, къамэр 
зэкIэми аголъ. ЗэуапIэм ихьащтхэм фэдэу, нахьыбэр 
шхончкIэ уIэшыгъэ, жэкIэ-пэкIэ закIэх. ЯщыIэныгъэ нахьыбэр онэгум зэрэщырахрэр къырыпшIэнэу, аIэпкъ-лъэпкъыхэмкIэ зэкIэутыгъэх, бгырыпх бгъузэм зэкIикъузэхэу пкъы 
од ищыгъэ закIэх. Яшыхэр зэрагъашIорэм ишыхьатэу 
атхыцIэхэр, акуашъохэр, абгъэгу зэхэтыпIэхэр, апшъэ 
ищыгъэхэр цIыутэхых. Шымэ яплъакIи онэгумэ арысмэ 
янэплъэгъу дзыкIи зэхьщырых.

--- Page 222 ---

- Мары, джэмэхьат,- Хьагъурым ыIэ ыIэти, зэкIэмэ 
зэхаригъэхэу мэкъэ IэтыгъэкIэ къыIуагъ,шъукъызкIэупчIэщтыгъэ хьакIэхэр Бэрзэдж Джырандыкъо къышъуфищагъэх. ТызгъэгумэкIрэр адыгэ Iоф, зезгъэукIыхьащтэп. Хэт 
къыIон щыIэмэ къерэIу.
- Мыдэ, Хьагъурэр,- шыумэ анахьыжъ фэкъолI горэ 
жэкIэ-пэкIэ фыжь закIэу къахэкIыгъ,- гущыIэ заулэ къэсэгъаIу. Шэхэ тIуакIэ фэкъолIхэм ацIэкIэ, мышэсыжьышъурэ тинахьыжъмэ ацIэкIэ, шъхьэтэхъо зытэхъуагъэхэри 
мыгъозэнчъэхэу, адыгэ Iофыр Iофы зыщыхъоу хымэ 
хэгъэгу чыжьэу Инджылызым къытфикIыгъэ хьакIэмэ сэлам 
ятэхы. КъакIугъэ гъогум лъэбэкъоу щашIыгъэм фэдиз 
насып яIэнэу, къагъэшIэщт илъэсхэри ялъэбэкъу пчъагъэ 
нахьыбэнхэу, ябын-унагъокIэ нэхъоим щымыкIэу, хъярыр 
къябэкIэу щыIэнхэу есэIуалIэ. Ори ухьакI, Джырандыкъу 
зиусхьаныр. Зы лIы мафэу, тхьэмэтэ мафэу Убых исмэ 
уащыщ, лъэпэ мафэкIэ Алахьым укъытхехь. Джы инджылыз 
хьакIэмэ ятIо тшIоигъор ары: тичIыгу къихьагъэхэмкIэ тэ 
тIуагъэр тIогъахэ, къэгъазэ тиIэп. Тызимыем титыгъэти, 
къэрар зимыIэр къытлъыIэбагъ. Сыд ащ Инджылызыр 
зэреплъырэр? ИшIуагъэ къытигъэкIын ылъэкIыщта? Бжъэдыгъу тэшъомкIэ къикIи, Вельямин инэрал горэ къытфыкъокIыгъэшъ, тыщимыгъэIэжьынэу еIо, тхылъыпIэхэр 
къытфарегъэхьы.
Зыхэтмэ шыбгъэкIэ Джеймс ахэкIоти, джэуап кIэкI 
ытыжьыгъ:
- ЫлъэкIыщт! - тIэкIу тыригъашIи, джыри нахь пытэу 
къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Инджылызым, хасэ, ишIуагъэ къышъуи гъэкIыщт! Тыушъэфрэп, джары адыгэ шъолъырым 
тыкъызфэкIуагъэри. Шъугу шъумыгъэкIоды, адыгэхэр. 
Инджылызыр, Франкыр, Тыркур щыIэу щынагъо щыIэп. 
Егыптми, нэмыкI хэгъэгухэми анэIу къышъуфэгъэзагъ. 
Урысыем къышъуишIылIэгъэ заом кIэух фимышIэу шъуихэгъэгу зимыкIыжькIэ Европэ хэгъэгухэр, Инджылызыр 
япащэу, къухьишъэкIэ IэпыIэгъу къышъуфэхъущт. ТопхэмкIэ, пцашIокIэ, щэ-гынхэмкIэ ушъагъэу Занэ Сэфэрбый 
къыздищэни шIэхэу къэкIожьыщт. Урысхэм сыд къышъуаIуагъэкIи шъукъызэкIэмыкIу, Тхьэр щыI, Тхьэм ыуж тэ 
тыщыI. Мамыр сатыушI аIоу къыжъудашIырэм зешъумыгъэгъэдел, уасэ зимыIэ ятхылъыпIэ сомэкIэ шъори шъуичIыгуи шъуащэфын ягухэлъ. КъышъуасIорэр зэрэмыпцIымкIэ, мыр сиуашъу, мыр ситыгъ, Тхьэ сэIо. Адырэ 
Вельямин инэралыр армэ, нахьыжъ, зыфапIорэр, сыд 
адыгэмэ аIорэр, щынэрэм макъэ ешъы аIо. Вельямин 
инэралым итхылъыпIэ гъэхьыкIэ сыщыгъуаз сэ. Вышеславцевыри ары. Шъуагъэщынэн ямурадмэ, мы тхылъыпIэр 
адыгэмэ ацIэкIэ зымафэ тыркубзэкIи урысыбзэкIи зэхэдгъэуцуагъэшъ, нэIуасэ зыфэшъушIи, шъузгъэгумэкIрэм 
нэмыкI итэпышъ, фэжъугъэхь. Тэрэп, шъоры зэхэзгъэуцуагъэр. Инджылыз лъэныкъомкIэ мыр апэрэ IэпыIэгъу 
шъуфэрэхъу. Хьагъур Нурмыхьамэт есэты. Адрэ хэгъэгу 
IэпыIэгъухэу зыфэсIуагъэмэ бащэрэ шъуяжэжьыщтэп. 
Чылэ дэхьэ-дэкIэу ар непэ щегъэжьагъэу зэкIэми арэшI. 
ФэкъолIхэр, джыри зэ къышъосэIо: Тхьэр шъуадэжь, 
Тхьэм ыуж тэры!..
ХьакIэхэр Абдзэхэ гъогу техьажьмэ ашIоигъуагъ ау, 
тирызыкъ щыщ шъуIумыфэу шъуежьэжьмэ, зэхэзыхрэми 
къытфидэнэп, адыгэ хабзэп аIуи, чылищым язрэ Тубэм, 
пщынэри, пхъэкIычри щадаIыгъэу, чэщ кIахэ нэс щахьэкIагъэх. Адыгэ тхыдэ Iаджми хьакIэхэр ахагъэдэIуагъэх. Пчыхьэ 
реным Лонгворт икъэлэм уцу иIагъэп. Убых хасэхэу иIо 
зыхилъхьагъэмэ афэдэу непэрэ Тубэ хасэмкIи разэу, 
бахъсымэм жъоплъы кIэхъукIыгъэу, Джеймси Iанэм кIэрыс. 
Мызгъэгум бахъсымэм ыгу емыIоу, чэтлыбжьэ стырым 
нахь хэIабэу, Джырандыкъо зиусхьанри чэфкIаеу жантIэм 
дэс.
Тыгъуасэ елъытыгъэмэ, непэ нахь пчэдыжьыпэ шъаб, 
мэфэ дах. Зы пщэ гъощагъи зэрымыдзэгъэ ошъо шхъонтIэ 
огур къушъхьэм шъхьарыт. Жьы мэкIэ шъабэмрэ бзыу 
мэкъабэмрэ джыдэдэм дунаир яй. ДжитIум псыхъожъые 
зэтечъ-зэблэчъ макъэхэр къазыхэхьажькIэ, уизакъоу, 
зыми уимыгъэохъоу дунаим ухэдаIоу ущыт пшIоигъо охъу. 
Джеймс къызэрыхъухьэгъэ чIыпIэр ихэгъэгу ичIыпIэ 
анахь дахэмэ ащыщ. Къушъхьэхэри, мэзхэри, псыхъожъыехэри итых. Уц шъэбэ кIырыр тыдэкIи къыщэкIы. Ау джы 
инэплъэгъу чIэкIрэ адыгэ дунаимрэ ежь зыщапIугъэ 
Инджылыз хэгъэгу къуапэмрэ бэкIэ зэтекIы. Ежь къызщыхъугъэ чIыпIэм итеплъэ мыщ елъытыгъэмэ еуцуалIи, 
Iофы зыригъэшIызэ, цIыфыIэм зэIихыгъ - еупхъугъэх, чъыг 
шъхьапэхэр къэупкIыхьагъэх, зэшъо-зэщизэу уц тхьапэхэри 
пыупкIыгъэх, IэрыгъэтIысхьэ къэгъагъкIэ гъэкIэрэкIагъэ, 

--- Page 223 ---

зыдэщыт чIыпIэм къызэрэщекIурэр къыхэщэу унэхэр 
щышIыгъэх, чIэсым ыгу зэреIоу, зэмышъогъу-зэфэшъхьафэу гъэлэжьыгъэх. Джы зыхэтыр Тхьэм къызэригъэхъугъэ дунай, IэрышIэу хилъагъорэр макIэ. Унэ фыжьхэр зытепхъэгъэ тыгъэопIэ тхышъхьэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэр, хэтэ къэшIыхьэгъэ цIыкIухэр, мэз гъэхъунэмэ 
ахэлъ жъокIу пIэхэр...
Илъэс пшIыкIуй ыныбжьэу "Скотланд Ярдым" зычIэфэм, 
адыгабзэр зэригъэшIэнэу къызыхехым, иныбджэгъумэ 
ащыщхэм щхэны ашIыгъагъ шъхьакIэ, кIэгъожьрэп ышIагъэмкIэ. Французыбзэ, испаныбзэ, нэмыцыбзэ къыхэзыхыгъэмэ, илъэсишъэ пчъагъэ къагъэшIагъэкIи мыщ фэдэ 
пчэдыжьыпэ дахэ анэгу кIэкIыщтэп. Адыгэмэ афэдэ цIыф 
лъэпкъ идунэететыкIэ, ишэн гъэпсыкIэ-зэхэтыкIэ, ихьэкIэ 
пэгъокIыкIэ, ижъ, икIэ, ибзылъфыгъэ лъытэ, иныбджэгъуныгъэ къэрар, ишъхьафит намыс, ихьалэлыгъэ, игупцIэнагъэ фэдэ тыдэ щилъэгъущт? Кавказым ис зэбзэгъу цIыф 
лъэпкъмэ ядунэе тетыкIэ адыгэхэр бэкIэ атекIы зэраIорэр 
шъыпкъэ. Яхъулъфыгъэ, ябзылъфыгъэ щыгъыни зыми 
хэбгъэкIокIэн плъэкIыщтэп. Мары, адыгэ цыеу сщыгъыр, 
ащ ычIэгъ чIэлъ джанэр, гъончэджыр, щазымэ шъабэхэр, 
пэIо хъурэе мылъагэр - зэкIэ пкъым екIу, шым утесми, 
улъэсми, Iоф пшIэми, Iанэм упэсми, джаущтэу ущысми 
къыохьылъэкIрэп. Джащ фэдэщтын бзылъфыгъэм ищыгъынхэри. Iоф рашIэу, рыпщэрыхьэхэу, къырышъохэу 
слъэгъугъэшъ, къяхьылъэкIэу гуцафэ афэсшIыгъэп. Ягъомыл нэмыIэмэ, сырыгущыIэжьрэп. Шхыныгъуишъэм 
къехъурэ гъомылэ зэфэшъхьаф Iанэм къытырагъэуцуагъэу 
стхыгъэ. Тыгъоспчыхьи Убых щысымылъэгъугъэ шхыныгъуищ сыхэIагъ. Щыбжьый стырым нэмыкIрэ Iум ымыштэрэ, 
ныбэм къемыкIурэ гъомылэ джыри сырихьылIагъэп. 
Африкэми, Азиеми сащыIагъ, ау адыгэмэ былымылыр, 
чэтылыр, тхьачэтылыр, пчэнылыр зэраупщэрыхьэрэм 
фэдэу тыди сыщыIукIагъэп! Хьаджыгъэм хэшIыкIыгъэ 
IэшIу-IушIу пчъагъэхэри лым ыуж къинэхэрэп. Къуае зыдэлъ хьалыжъо пIуакIэу тхъурыжъэм къыхэхыжьыгъакIэм, 
псыцутхъум, псыцущэм хэшIыкIыгъэ щхыум изакъоми!..
- Адэ, Джеймс, зи къашъуIорэпи? - Джырандыкъо 
къяджагъ: - Тыгъоспчыхьэрэ хьакIэщым тIэкIу шъущагъэулэугъэкIэ сенэгуе, ы?

--- Page 224 ---

Джырандыкъо къыIорэмэ Джеймс ядэIузэ зэплъэм, 
Iугъо-пщэгъофыр чыжьэкIэ тIуакIэм къыдэутIэрэхъыкIэу 
ылъэгъугъ. Лонгворти гу лъити, иш къызэтыриIэжагъ:
- Сыд Iугъуа мор?
- Чылэгъо унэ горэ мэстмэ сшIэрэп? - Джеймси къэгузэжъуагъ.
- Мора? - Джырандыкъо ыIупшIакIэ щхыпэ гушIор 
къечъагъ: - Алахьым тырехьакI, гумэкIыгъо щыIэп. Мор 
Iугъоп, нычэпэ къоладжэм дэгъощыхьи, дэчъыехьыгъэгъэ 
пщэфыр тыгъэм къыгъэущыжьыгъэшъ, къыдэбыбыкIыжьы. 
Мо къушъхьэ цакIэмэ занэскIэ, зэпкъыратхъынышъ, пщэф 
кошэ зырызэу зэщыгъом хэт ошъогум ратIупщхьащт.
Сыхьатныкъо гъогуи амыкIугъэу пщэм фэгъэхьыгъэу 
Джырандыкъо къыIуагъэр шъыпкъэу къычIэкIыгъ: зэлъыIэбэ-зэкIэлъытхъохэу пщэфмэ ошъогум зыраугощагъ.
- Джы, хьакIэхэр,- ыIуагъ Джырандыкъо,- мо тхышъхьэ къэгъэзэгъум жьыбгъэ чъыIэ лъэкъо кIэут къыкъобэныкIыщтышъ, зешъумыгъэгъащт. Зы шы илъыгъокIэ 
тыхэкIыщт. Сэ къызщысшIэжьрэми тятэжъмэ къызщашIэжьрэми джа чIыпIэр жьыбгъэ чъыIэ уапI. КIымафи 
гъэмафи иIэп, чэщи мафи къыщыкIэпщы, ибыу макъи 
зэпыурэп. Къушъхьэ мыл щтыгъэм шъуеу къецIэнлъэхышъ, 
кIэим дэмыфэу мыдырэ къушъхьэ натIэм къызеожькIэ, 
зыдэкIощтыр ымышIэу кIэгыикIмэ быузэ, мыжъо сыджмэ 
закъуедзэжьы. Ащ нахьрэ Iоф тимыIэу тикIэлэгъу лъэхъаным мыщ тыкъызэрэфыщтыгъ. ШъуедэIу джы зэрэкIэбыукIрэм, ынатIэ тыриутэу къушъхьэ сыдж благъэм дэпшые. 
Еплъ джы, хьитIум азыфагу къыдэзыгъ, кIэщхыкIы. Гъогу 
згъотыжьыгъэ еIошъ, мэгушIо. Мо тхышъхьэ къогъум 
абдзэхэ чылэгъуибл къосышъ, мы чIыпIэм раIорэр шъошIа? 
ДжынэкIуапI. Убыхрэ Абдзахрэ азыфагу мы лъагъом нахь 
лъэгъо кIэкI дэлъэп. Мо тызхэхьащт абдзэхэ синыбджэгъухэр ДжынэкIопIэ лъэгъо кIэкIым къырымыкIонхэм пае, 
мэфэныкъо гъогукIэ къаухьэшъ, силI гоузхэр Убых къехьэх. 
АбдзахэкIэ мыр зигъогущтыгъэхэу къаIожьрэр сэри къэслъэгъужьыгъэх - Нарыч, Уайкъокъу Тамбыр, Некрас 
Мишк, Сэлым. ЛIы дэгъугъэх, Алахьым зыдэкIожьыгъэхэр 
шIу афешI. Джы шъо фэкъолIитфыр,- ауж итыгъэ фэкъолIмэ Джырандыкъо ареIо,- жъугъэзэжьыщт. ТхьэмафэкIэ, непэ фэдэ мафэм, джырэ фэдэ уахътэм мыщ 
шъукъыщытпэгъокIыщт.

--- Page 225 ---

Джырандыкъо зэриIуагъэу, шыухэр шыбгъэ хэхкIэ 
жьыбгъэм хэкIыгъэх. Iэпэ пIыкIагъэмэ япщэжьхэу, тхьакIумэкIэ дыигъэмэ ятхъожьхэу къызэтеуцохи, ДжынэкIуапIэм 
къыфызэплъэкIыжьыгъэх. Чэпэ рекIокIыкIэ тхышъхьэм 
зыдэкIуаехэм, Джырандыкъо зыфиIогъэ абдзэхэ чылагъохэр псыхъо нэпкъым кIэрытэкъуагъэхэу, Iэгушъом 
илъхэм фэдэу, тIокIэ хъоо-пщаом далъэгъуагъэх.
- Псыхъо нэпкъым исэмэгукIэ кIэрыс чылэм удэкIэу 
мыжъо лъэмыджым узикIрэм,- Джырандыкъо ыIозэ, иш 
ригъэлъэкIоныгъ,- Жэгъуф удэхьащт. Джары непэ тыкъызщыуцущтыр. Ащ удэкIэу тхышъхьэм узытехьэкIэ, адрэ 
тIуакIэм дэтэкъогъэ абдзэхэ чылэхэри къэлъэгъощтых. 
Ахэми, нэмыкIхэми тадэхьан, хэсэ зэхахьи ядгъэшIын.
БгычIэ чылэм шыухэр нахь пэблагъэ зэхъухэм, бзылъфыгъэ гъы макъэхэр къэIугъэх. Урам къуапэм дэжьи, унэ 
щагушхоми хъулъфыгъэ пэIуабэ къыщылъэгъуагъ. НэмыкI 
хъулъфыгъэ купи апшъэрэ урамыр къызэпачы. Шъхьэтехъо 
шIуцIэхэр къяхъухыгъэу бзылъфыгъэ зэкIэкIэщыгъэ купи 
адрэ урамыбгъумкIэ, хъулъфыгъэмэ апэ зэпамычэу, гъогу 
аратызэ къызэпырэкIых.
- Чылэм хьэдагъэ дэт,- Джырандыкъу шым 
къепсыхыгъ,- тыблэкIынэп, тафэтхьаусхэн! ЛIагъэм гонахь 
иIэмэ, Алахьым фегъэгъу. Сыд шъуIуа иаджал? Урыс 
пцэшIуаща хьауми ежь ихьадэгъуа? - Джырандыкъо шыр 
Iызыхыгъэ лIым еупчIыгъ.
- Дунаим ехыжьыгъэм илъэсишъэрэ пшIырэ къыгъэшIагъ, зиусхьан,- убыхыпщым фэсапщышхокIэ къыпэмыгъокIэу, джэуап шъырыт къыритыжьыгъ,- тыгъуасэ шыр 
тыригъэзекIухьэзэ, онэгум илIыхьагъ.
Бэрзэдж Джырандыкъо хъулъфыгъэ купмэ 
къашIэжьыгъ, къэзэрэгъэплъагъэх нахь, къыпэгъокIыгъэхэп, шъхьэщэ макIэ арихи, игъусэхэр ыуж итхэу щагум 
дэхьагъ. Хъулъфыгъэ нэбгырэ тIокI фэдизэу аныбжь елъытыгъэу зэготэу щытмэ, игъусэхэри ыуж итыхэу, акIэрыхьагъ, 
зырызэу аIапэ ыубытзэ афэтхьаусхагъ. 
Щагур къэзэрэгъэхъыягъ, урамым тетхэри къыдэхьагъэх, чIыпIэ зымыгъотыгъэхэри нахь благъэу чэум къекIолIагъэх. АдкIэ къакъыр натIэмкIэ бзылъфыгъэхэри къыщызэрэугъоигъэх. КIэкIо шIуцIэр теубгъуагъэу хьадэр унэм 
къырахыгъ. Зы бзылъфыгъэ гъы макъи унэм къиIукIыжьрэп. 
Зы цIыфи щагум щыхъыерэп. Хьадэм нахь пэблэгъаIоу 

--- Page 226 ---

щыт нахьыжъмэ лIы къопцIэ жэкIэф горэ къахэкIи, къыIуагъ:
- Непэ зихьадэ дгъэлъэпIэрэ Къаймэт зы лIэу тичылэ 
дэсыгъэмэ ащыщ. ЦIыфышIугъ, лIыгъэ хэлъыгъ, гукIэгъу 
иIагъ, инамыс иныгъэ. Ищыгъу-пIастэ зыIумыфагъэ, ихьалэлыгъэрэ игупцIэнагъэрэ зымышIэрэ ини цIыкIуи Остыгъае 
дэсэпщтын. Гонахь IэкIэшIагъэмэ Алахьым фегъэгъу. 
Алахьым джэнэтыпчъэр быхъу зыфишIыгъэ быслъымэнмэ 
ащыщ ешI. Хэт къэгущыIэн щыI?
Нэбгырэ зытIумэ, зырамыгъэукIыхьэу, лIагъэм гущыIэшIу заулэ къыфаIуагъ. Аужрэ хъулъфыгъэм игущыIэ 
къыухи зызэкIэкIожьым, ефэндым ыIэгушъо одитIу ынэIу 
щыдигъэчъэягъ. КъекIолIагъэм зэкIэ, хьакIитIум фэшъхьаф, 
бзылъфыгъэхэри дыхэтыжьэу, аIэ къапхъуати, дыухьэ 
къахьэу, Iушъашъэхэу рагъэжьагъ. Ефэндым идыухьэ 
къызеухым, Iэгушъохэр чэзыу-чэзыоу анэгумэ арагъэчъагъэх. ЛIагъэм иIахьыл, пэблэгъэ кIэлэ пытэ заулэмэ хьадэр 
апхъуати, къэхалъэм рахьыжьагъ. Хъулъфыгъэхэри хьадэм 
ыуж ихьагъэх. Зэрэгъэкуохэу бзылъфыгъэмэ гъын къыхадзагъ, къэлэпчъэшхом зынэсхэм, къызэтеуцохи, хьадэр 
агъаезэ, къагъэзэжьыгъ.
V
Вельяминовым фахьыщт тхыгъэр мэзэ псаум Шапсыгъэ къыщырахьакIыгъ.
Шапсыгъапшъи, кIахи Iофыр IэшIэх щыхъугъ. Чылэ 
хасэмэ тхылъыпIэр къащырахьакIын аIозэ, ежь-ежьырэу 
фэкъолIхэр Адэгум тIуакIэ къыщызэрэугъоигъэх. ТыркубзэкIэ тхыгъэр адыгэ бзэгукIэ Юсыф-ефэндым къызэрэрагъэдзэкIзэ, нэIуасэ зыфашIыгъ. ТхылъыпIэм итыр зэдаштагъэ. БзитIоу зэрэтхыгъэм язэу афахьыщтымкIэ зяупчIхэм, 
Сахьидэ фэкъолIыр къахэкIыгъ:
- Мыдэ, Хьагъурыр, гущыIэ заулэ къэсэгъаIу. ТхылъыпIэм итыр зэкIэ тэрэз, хасэм зэдиштагъэ. Сыдыбз зэрэдгъахьыщтыр шъуIуагъэшъ, сишIошI къесIолIэн. ЗэкIэми 
анахьышIугъэр мы тхылъыпIэм итыр адыгабзэкIэ зэхэгъэуцогъагъэмэ арыгъэ. Адыгэ бзэгум тырэгущыIэ, тырэпсэу, 
ау тыжэ къыдэкIыгъэр тхылъыпIэм едгъэкIужьыным 
тыфэкъулаеп. Тисабыймэ хьарапыбзэр медрысэмэ ащызэрагъашIэ, КъурIаным яджэх, ау адыгэбзэ тхыгъэ бзэгу 
аIулъэп. Адэ ар хъуна?
- КъапIо пшIоигъом земыгъэукIыхь,- Юсыф-ефэндым 
къыфидзыгъ,- хьэрапыбзэм уемыпэбжъау.
- Хьарапыбзэм тэпэбжъаорэп, ефэнд, имыщыкIагъэр 
къысфэмыдз, тызэпэбжъаорэр мыадыгэ бзэгоу тызэрэгущыIэрэр ары.
- Тэрэз, Сахьид, шъыпкъэр уадэжь, къаIо,- фэ къолIмэ 
къыдырагъэштагъ.
- Адэ, арба зыкIасIорэр, ар хъуна,- Сахьидэ IэкIахыгъэгъэ гущыIэм пидзэжьыгъ,- хъунэп, хасэ! Юсыф-ефэндым нэIуасэ тызфишIыгъэ тхылъыпIэр тыркубзэкIэ зэхэгъэуцуагъэ. Тытыркопи тэ, Тхьэм ыгъэбэгъон адыгэх! 
ЗымышIэрэмэ тытырку ашIодгъэшIэу...
- Арба тыркумэ тызфаратыгъэр!..- фэкъолIхэр джыри 
къыхэзэрэгъэкуукIыгъэх.
- Тытырку урысмэ къашIомышIыным пае,- Сахьидэ 
игущыIэ къыухыгъ,- урыс бзэгукIэ зэхэгъэуцогъэ тхылъыпIэр къыздежъугъаштэмэ, къыхэсэхы,- Сахьидэ фэкъолIмэ 
ахэхьажьынэу ежьагъэу къызэтеуцуи, ефэндым къеупчIыгъ: - Арэп, зимафэ Тхьэм мэфишъэ ышIын 
Юсыф-ефэндыр, урыс бзэгукIэ зэхэгъэуцуагъэм укъеджэшъурэба?
- Джаур бзэгур Алахьым къысIуилъхьагъэп, Алахьым 
къысIуилъхьагъэп,- тIо Юсыф-ефэндым къыкIиIотыкIыжьыгъ.
Сахьидэ ыуж нэбгырэ заулэ къэгущыIагъ, нахьыбэмэ 
къыдырагъэштагъ, къыдезымыгъэштагъэхэри къахэкIыгъ. 
Урысмэ тяшIоу, ежьхэри къытэшIугъэхэми дэгъугъэ зыIуагъэхэри мэкIагъэхэп. Ау адыгэ чIыгур хэтырэ пыий къыщыухъумэгъэныр къэгущыIагъэ пэпчъ къыхигъэщыгъ, а 
зымкIэ, щэч хэмылъэу, яIо зэтефагъэ.
Къызэдау-зэдэожьхэзэ, урысыбзэкIэ тхыгъэ джэуап 
тхылъыпIэр Вельяминовым фахьынэу нахьыбэм дахыгъ. 
Неущ шIомыкIэу зыхьыщт нэбгыриплIри агъэнэфагъ. Ау 
урысыбзэкIэ тхыгъэм къырагъэджэщтым Iофыр 
шIонэжьыгъ, щызэбэныжьыгъэх. Укъеджэн ищыкIагъа, 
яптымэ хъугъэба зыIуагъэхэми афадагъэп. Тыркуем 
рашIыхьагъэ Занэ Сэфэрбый агу къэкIыжьыгъ, урысыбзэ 
зэрамышIэри агу къеуагъ. Чъыг шъхьапэм тыкъыпызыгъэу, 
дунаим зи хэтымышIыкIэу такъышIорэмышI. Ахэмэ апашъ257
9 Заказ 027

--- Page 227 ---

хьэ уиуцони абзэ шъыпкъэкIэ уадэгущыIэжьын фае аIуагъ. 
ЗэкIэми анахьышIугъэр урыс бзэгур дэгъоу зышIэрэ тэлмащэ ягъусагъэмэ арыгъэ.
- Некрас Тимэ урыс бзэгу ышIэрэба? - зыгорэм къахиIуагъ.
- Сыда зыкIимышIэрэр, къызхэкIыгъэр урысба? - Хьарунэ къыжэдэзыгъ.
- Хьарун, ащкIэ сыкъэуушъхьакIун оIомэ, ухэукъо!..- 
Тимэ, ерагъэу зиIажэзэ, фэкъолIмэ къахэкIыгъ.- СыкъызхэкIыгъэхэр урысых шъхьакIэ, сыадыг сэ! Сы къысэпшIэн 
плъэкIын? Адыгабзи, Тхьэм ишыкуркIэ, сIулъ. Урысыбзи 
сэшIэ, урыс бзэгукIэ тхыгъэми сыкъеджэн. Мыдэ, Хьагъурыр, тхылъыпIэр зэ къысэти!..- Тимэ мыгузажъоу 
гущыIэухыгъэ зытIущ къеджэшъ, къареIо: - НэIуасэ зыфэсшIми, нахь дэгъоу сыкъеджэщт. Сиадыгэ намыс 
сыкъеу быты нахь, Хьарун, пфэшъуашэр сэшIэ сэ!..- Некрас 
Тимэ къызэриIокIи, фэкъолIмэ ахэхьажьыгъ, фэмыщыIэу 
джыри къыфызэплъэкIыжьыгъ.
ФэкъолIхэр къыхэзэрэгъэкуукIыгъэх:
- Тимэ лIыкIомэ ахэжъугъахь!..
ЯтIонэрэ мафэм нэфылъэм дыкIэтаджэхи, муртазыкъищрэ фэкъолIитIурэ зыхэт лIыкIо нэбгыритфым шыу 
нэбгырипшI ухъумакIо ягъусэжьэу, гъогу техьагъэх. Нэбгыритфри адыгэ шъошэ дэгъукIэ зэтегъэпсыхьагъэх. Трам 
фэкъолIым ежь итыжьын къамэу бгырыпхым пылъым 
декIоу пщы къэлат хьафри голъ, пэIо хьафри щыгъ. УрысыбзэкIэ тхыгъэм къырагъэджэщт Некрас Тим нэмыIэмэ, 
ыпшъэ умыкIожьынэу щыгъын-Iэшэ зэтегъэпсыхьагъэкIэ 
фэпагъэ. Ащи дышъэпс егъэшъогъэ къамэм къыдекIущт 
аIуи, дышъэ бгырыпх псыгъуи къыфалъэIуфагъ. Бгырыпхым 
димыштэрэ хьазырхэри зэблырагъэхъугъэх, хъурышъо 
пэIо хьаплъи къыфагъотыгъ. Хьагъур муртазыкъ купыр 
зипэщэ чылагъомэ анапэба, сыдигъокIи мэстапэм пызыгъэ 
зэпытых. Зыпшъэ умыкIожьыщтыр яонэшхэр арых. Адыгэм иш Iофыр зыфэкIожькIэ упщ, уоркъ, уфэ къолI иIэп. 
Уни джэгуи анахьи онэшыр зэкIэми апшъ.
Бгъэшхъоогъу уахътэр къызщысыщтмэ адэжь, мыблэгъэ-мычыжьэу, хыIушъо нэпкъым Гъэлэнджыкъ къыщылъэ гъуагъ. Гъогур къакIуфэкIэ пэрыохъу къафэхъун урыс 
лъэныкъомкIэ къапэкIэфагъэп. ЗыдакIохэри, къыздикIыжьхэри, зыуж итхэри умышIэнэу нахьыбэу къапэкIафэщтыгъэхэр адыгэ шыу ныбжьыкIэх - щырыщых, тфырытфых, 
пшIырыпшIых. IашэкIэ зэтегъэпсыхьагъэх, шы дэгъумэ 
атесых. Адыгэгъэ шъхьэкIафэр къябэкIэу, сэлам къахмэ, 
IэпыIэгъу шъуищыкIагъэмэ аIозэ, блэкIыщтыгъэх. Адыгэ 
дунаир зэрэмырэхьатыр ахэмкIи къушъхьэм къыхэIукIрэ 
омакъэхэмкIи къэошIэ. УIэгъэ пхыгъэхэр зытелъ шыухэри 
мэкIагъэхэп. ЗэбгъукIорэ чылэхэми къадэIукIрэ хьэдагъэхэри ащ ишыхьат. Къэхалъэмэ къадэщрэ бэныкIэ пчъагъэхэми гур агъэузы.
Гъогу къэгъэзэгъум шыу пшIыкIутф фэдиз къащыIукIагъ. АныбжькIэ зэлэгъуных, илъэс тIокIтIокIрэ тфырэм 
итыных. 
- Гъогумафэ шъутэхьапщи, тхьэмэтэ мафэх,- нахьыжъым сэлам къыхыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, сшынахьыкI,- Хьагъурым джэуап 
ытыжьыгъ.
- Джаур лIыгъэшIапIэм шъокIомэ, нахьыжъ, шъуиIашэ 
тиIашэ!
- НепэкIэ, сшынахьыкI, ащ фэдэ гухэлъ тиIэп. Адэгум 
хасэм икъэбар зэхэшъухыгъэба? - Нурмыхьамэт яупчIыгъ.- 
Зэхэшъухыгъэмэ, ащ ипшъэрылъ зыгъэцэкIэрэ лIыкIох 
шъуапашъхьэ ит нахьыжъхэр. НепэкIи къэкIощт тхьамэфэ 
псауми, тиIоф рыкIощтыр тымышIэу, урысхэмкIэ зы щэ 
ишъумыгъэкI. Iэдэбрэ Iэжагъэрэ къызхэжъугъаф. Нахьыжъхэми нахьыкIэхэми ар тфяшъуIожь.
- Гъогумафэх, тхьэмэтэ мафэх. Къэбарым тыпэплъэн.
Тхышъхьэр зэранэкIи адрэ тхышъхьэм зытехьэхэм, 
Гъэлэнджыкъ блэгъабзэу къэлъэгъуагъ. Игъусэхэми Хьагъурым ариIуагъ:
- Джы шъуищыгъынмэ шъуапыутхыпкIыхьажь, тыкъэсыгъ. Хэт шъукъиутIэсхъыгъэкIи, плъырыгъэ къызхэшъумыгъаф, шъузэрэлIыкIо ухъумакIор урысмэ яжъугъашIэмэ, 
къагурыIощт. Шъухьазырмэ, куп, Вильямин инэралым 
дэжь тэкIо.
Урысыдзэм ыIыгъ чIыпIитIу аблэкIхи, ящэнэрэм зынэсхэм, Вельяминов инэралым IукIэнхэу Шапсыгъэ хасэм 
лIыкIо къызэришIыгъэхэр къапэгъокIыгъэ забытым Тимэ 
риIуагъ. Вельяминовым ипчъэIупэ зыIуащэхэм, Трам фэкъолIыр Тимэ еIушъэшъагъ:
- Тхьэр осэгъэлъэIу, Тим, укъеджэ хъумэ, умыгъэжьы.
259
9*

--- Page 228 ---

Адыгэ лIыкIохэр зэращагъэ унэм сыхьат фэдиз рагъэсыгъэх. ЕтIанэ ащ ращхи, Вельяминовым иунапчъэ Iуащагъэх. Тыдэ кIуагъэхэми, забыт нэмыкI къапэкIафэрэп. 
Пчъаблэм гот ухъумэкIуитIур Трам зелъэгъум, Хьагъурым 
фычIэплъи, тырку пачъыхьэ ухъумэкIуитIур ыгу къагъэкIыжьэу, щхыпцIыгъэ. Пачъыхьа сэIо мы тыкъызфэкIуагъэр? 
Тырку султIаным нахьи нахь пхъашэу фэплъырых. АдкIэ 
щыт забытищым языр нэ IаекIэ къыфычIэплъыгъэти, сыд 
фэдэу укъытэплъыгъэми, сихьапIытIэхъу, ощ фэдэкъабзэу 
тэри тыцIыф, гуи пси тиI, ыIуагъ Трам. МодритIум яплъакIэ 
уезэгъыщт. Янэплъэгъухэр гупсэфых, фэбагъи акIэлъ. 
Сыд гущэр шъори тэри тилажь. Лажьэ зытефагъэр бгъуитIуми тыкъезыфэкIрэ пачъыхьитIур ары. Ежьхэр зэзэгъхи, 
яжантIэмэ адэтIысхьажьыгъэх, тэ Iоф тыхадзагъ. Хэт фэд 
шъуIуа модрэ унэм чIэс Вельяминри? Цыхьэ къытфашIы 
мыхэмэ, шъуиIашэ къашъуштэ аIорэп.
ЛIыкIохэр Вельяминовым дэжь зычIащэхэм, лIы къопцIэшъо ищыгъэр къэтэджи, нэгушIоу къапэгъокIыгъ. 
Iэпэубытым хэмыхьэу, пхъэнтIэкIухэр къаригъэлъэгъузэ, 
къариIуагъ:
- ШъукъэтIыс,- Вельяминовыр псынкIэу тIысыжьыгъэ. 
Адыгэхэр пчэгум щызэхэтхэу зелъэгъум, зыфихьын 
ымышIэу, джыри къариIуагъ: - ШъукъэтIыс.
- Тыщысынэу тыкъэкIуагъэп,- Хьагъурым къыIуагъ,- 
Iоф тиI.
Хьагъурым адыгабзэкIэ къыIуагъэр исэмэгукIэ къэуцугъэ Тимэ урысыбзэкIэ зэридзэкIыгъ.
- СыкъэдаIо,- Вельяминовым ышъо къызэокIыгъ, 
ыпашъхьэ итмэ зи къамыIо зэхъум, джыри зэ къыкIиIотыкIыжьыгъ: - СыкъэдаIо, сыкъэдаIо.
- Тэ Шапсыгъэ хасэм тырилIыкIу,- Хьагъурым игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ,- зыпхэкI пхъэнтIэкIум изгъэгупсэфэгъэ 
инэралыр щысэу тыгущыIэныр тыкъэзгъэкIуагъэми ежь 
урыс инэралми ятпэсрэп. ФызэдзэкI, Тим. 
Зэхихыгъэм гукIэ ыгъэщхэу, ыпашъхьэ итхэми уасэ 
афишIэу Вельяминовыр къэтэджыгъ. 
Некрас Тимэ Адэгум хасэм итхылъыпIэ фэсакъыпэу 
къыштагъ, Трам къызэрелъэIугъэр зыщимыгъэгъупшэу, 
мыгузажъоу къеджэнэу ригъэжьагъ:
- Зиусхьан Вельямин инэралыр,- тхылъыпIэм ар имытыгъэми, Тимэ хигъэхъуагъ,- "О къытфябгъэхьыгъэ тхыгъэр тэ къытIукIагъ, итхагъэми зыщыдгъэгъозагъ. ЗэкIэми 
апшъэ щыIэ Тхьэм ищытхъу тIуатэзэ, Ащ тфиухэсыгъэм 
тэ сыдигъокIи тырыраз. ЦIыфхэм азыфагу щызэрахьэрэ 
къэбархэм атегъэпсыкIыгъэу, хэти тыфэмыIорышIэу тыхъуным тыщыгугъызэ, мары илъэсипшIым къехъугъэу зэо 
зэпымыожьым тыхэтызэ, джы Инджылыз къэралыгъом 
ипачъыхьэ лъапIэ къушъхьэчIэс лъэпкъ пстэухэми афэгъэхьыгъэ тхылъыпIэ къытфигъэхьыгъ, ащ итхагъэм о ущыгъуаз. ЦIыф укIынрэ зепхъонрэ гухэлъ яIэу адыгэхэр 
егъашIэми урыс чIыгумэ арыхьагъэхэп. Тэ тазыфагу 
зэблэгъэныгъэрэ зэзэгъыныгъэрэ илъхэ зыхъущтыр шъуидзэхэмрэ шъуипытапIэхэмрэ Пшызэ ыкIыб шъушIыжьыхэмэ 
ары; лъэпкъ пстэухэми псы гъогухэмкIи чIылъэ гъогухэмкIи зэдашIырэ сатыур нахьыпэм фэдэу лъагъэкIотэн алъэкIыщт. Ащ шъукъезэгъымэ, иджэуап къытэшъутыжь. 
Шъуикъарыу ыкIуачIэ зыфэдэр къэжъугъэлъэгъуагъ, сыда 
пIомэ пачъыхьагъуиблымэ арылъ чIыгум нахьи нахьыбэ 
мэхъу шъо шъуIэмычIэ илъыр. Ау Тхьэм чIыгоу щыIэр зэкIэ 
къызэритыгъэр шъо шъуизакъоп. ЗэкIэри зыIэ илъ Тхьэр 
тишыхьат о къытфябгъэхьыгъэ тхыгъэм игъоу къытфилъэгъурэм егъашIэми тыкъызэремыуцолIэщтыр. ЗэдэгущыIэнхэр къызыкIыжъудэтшIыхэрэр тышъущэщынэхэкIэ 
арэп, Инджылыз пачъыхьагъур къызэрэткъоуцори къышъотэIо. Дзэ кIуачIэу шъуиIэмрэ шъуилIыгъэрэ шъуакъогушхукIызэ, шъукъытэпэгэкIэу зы гущыIэкIэ тышъуукIын 
шъулъэкIыщтэу къыташъуIозэ зыкъызэрэттежъугъэпщыхьэрэр арымэ Iофыр зыфэгъэхьыгъэр, ащ фэдэр 
зыкIуачIэ къыхьын ылъэкIыщтыр зэкIэри зыкIуачIэ къыхьырэ 
Тхьэр ары. Шъо кIочIэшхо шъуиIэ нахь мышIэми, тэри джащ 
фэдэу Тхьэм игукIэгъу тыщэгугъы. Фэшъхьафырэ хэбзашъхьэхэмрэ пачъыхьагъухэмрэ афэдэу тэ шъхьафитэу 
тыщыIэным тызэрэфитым шъори шъукъеуцуалIэмэ, адыгэхэр гъунэгъугъэ мамыр зэзэгъыныгъэм къезэгъыщтых. 
Мы тхыгъэм къыкIэтхэжьыгъэх абдзэхэ, нэтыхъое, шапсыгъэ хасэхэм ямолэхэр, дин IофышIэхэр ыкIи лъытэныгъэ 
зыфашIырэ лIыжъхэр"1. Честь имею! - Некрас Тимэ ежь 
1 Урысыдзэм адыгэмэ къафигъэхьыгъагъэ тхылъыпIэм мыры 
итыгъэр:
"Пшызэ кIыб щыпсэурэ адыгэ къушъхьэчIэс лъэпкъхэм афэкIо. 
Лъапсэ гори зимыIэ гущыIэхэу, къэбар нэпцIыхэу шIу зыгу имылъ 
цIыфхэм атIупщыхэрэм къахэкIэу Урысые хэбзашъхьэм ишIушIэ гухэлъ 
игъэцэкIэн охътэ кIыхьэкIэ зэкIэхьагъэ мэхъу. Ащ игухэлъ зыфэгъэхьыыцIэкIэ ыIуи, къызэджагъэр Вельяминовым фищэигъ, 
къызэкIэкIожьи, зыхэтыгъэмэ къахэуцожьыгъ.
- Вельяминов инэралыр,- Хьагъурым къыIуагъ,- 
жэрыIокIэ джыри IофыгъуиплI къыотэIо. Апэрэр, Тыркум 
Урысыем тыритынэу иIоф къытхэлъэп. ЯтIонэрэр, зы 
нэбгырэ къэмынэу паIо зыщыгъи шъхьэтэхъо зытэхъуагъи 
къытэкIугъэ пачъыхьадзэм езэонэу адыгэ шъолъырым 
щызэдаштагъ. Ящэнэрэр, тэ Урысыем тыфэмыдизми, 
тыцIыф лъэпкъ макIэу шъукъытэмыплъ. ЛIыгъи щэрыуагъи 
тхэлъ, къушъхьэ заоми тыфэIаз. ЯплIэнэрэр, титхылъыпIэ 
къызэрэщытIуагъэу, зао хэмытэу жъугъэзэнышъ, Пшызэ 
шъузэпырыкIыжьыщт, мамыр псэукIэкIэ шъукъыддэпсэущт.
- Господа делегаты,- Вельяминовым игущыIэ къыупкIэпкIызэ, рэхьатэу къыIуагъ,- я иду с войсками туда, куда 
велел мой государь. Если черкесы будут сопротивляться, 
пусть сами на себя пеняют за бедствия войны. И еще. Если 
наши солдаты стреляют вдесятеро хуже горцев, зато мы 
на каждый их выстрел будем отвечать сотней выстрелов! 
гъэр тэщ фэдэу шъори зы пачъыхьэм шъуепхыгъэу ышIынышъ, ащ 
ишIуагъэкIэ тазыфагу мамырырэ рэхьат щыIакIэрэ щигъэпсынхэр, цыхьэ 
зэрэзэфэтшIырэр ыгъэпытэныр, зы лъэныкъом ишIуагъэ адырэ лъэныкъом ригъэкIэу хъуныр ары. ШIу зыгу имылъ цIыфхэм нэхъоинчъэу, 
зэфэнчъэу шъо шъушIошъ агъэхъумэ ашIоигъор тырку къэралыгъом 
ыIэмычIэ шъуилъ фэдэу, тырку султIаным идзэ къышъуфигъэкIощт 
фэдэу ары - ащ ущыгугъыныр акъылынчъагъ. Арэущтэу зэрэмыхъущтыр, хъун зэримылъэкIыщтыр зэжъугъашIэ, сыда пIомэ 1828-рэ 
илъэсым щыIэгъэ заом ыуж зэдашIыгъэ мамыр зэзэгъныгъэм къыщеIо 
Кавказым щыпсэурэ лъэпкъ пстэухэри Урысыем епхыгъэхэу зэрэхъугъэхэм Тыркуер къызэреуцуалIэрэр тырку султIаными джырэблагъэ 
къыгъэшъыпкъэжьыгъ. Шъори а къэбарыр шъорэшIэ!
Ащ дакIоу шъо, тигъунэгъухэр, шъутипыинхэр арымырэу, цыхьэшIэгъухэу, мамыр щыIакIэр шIу зылъэгъухэрэ ныбджэгъухэу шъутиIэнхэм тыгу къыддеIэу тызэрэфаер къэдгъэлъагъозэ типачъыхьэ лъапIэ 
ишIоигъоныгъэ шъущызгъэгъозэным пае къызыфэсэгъэфедэ. Пачъыхьэм 
фэIорышIэхэу хъунхэмкIэ япшъэрылъ зыгъэцэкIэнхэкIэ фаехэм, лIакъохэу шъухэтхэр ащ къыкIэлъэIухэмэ, пачъыхьэм шъуфэIорышIэу шъухъуныр зытегъэпсыкIыгъэщт шIушIагъэхэу шъоркIэ фадэхэу щытхэр 
къышъуфэсIуатэхэмэ сшIоигъу.
Ежьхэм яшIоигъоныгъэкIэ ахэмэ афэдэ лIакъохэу пачъыхьагъум 
фэIорышIэнхэу къезэгъыхэрэм афишIэхэрэр: ахэмэ къагъэгъунэрэ 
чIыгухэм щынэгъончъэу ащыпсэунхэр, ядин лэжьыкIэ, ямэщытхэр, 
яшэн-хабзэхэр, ежьхэм яунэе шIыкIэкIэ яIофхэр зэрэзэрагъэзекIохэрэр 
къэгъэнэжьыгъэнхэр.

--- Page 229 ---

Честь имею! - игущыIэ къызэриухыгъэр къаригъашIэу 
шъхьэщэ макIэ къафишIыгъ.
Адыгэ лIыкIохэми шъхьэщэ макIэ рахыжьи, къежьэжьыгъэх. Пчъэм къызнэсхэм, Некрас Тимэ Вельяминовым 
зыкъызэрафишIыгъэм фэдэу зыфишIыжьызэ, риIуагъ:
- Честь имею, господин генерал. До встречи в бою! 
Шэсыжьхэзэ, Трам фэкъолIыр Тимэ еупчIыгъ:
- Сыда укъызэуцум кIэлъыпIожьыгъэр?
- ЗэуапIэм тыщызэIокIэф, зиусхьан, есIожьыгъ.
- Адырэ "чыст, чыст" зыфапIощтыгъэр?
- А гущыIэм къикIри, Трам, къыосIон. Ар урыс забытмэ 
лъэшэу якIас. Намыс сиI къекIы. Тэри ежь янамыс нахьи 
нахь мымакIэу намыс зэрэтиIэр гурызгъэIуагъ, тятэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, хьитIум азыфагу къыдэзыгъ. ЕтIани 
гъэсэпэтхыдэ къытфеджэнэу ежьэ, ы, Нурмыхьамэт?
Хьагъур Нурмыхьамэт зи зэхихыщтыгъэп. Ащ игупшысэ 
нэмыкI чIыпIэ щыIагъ.

--- Page 230 ---

Гъэтхэ мэфэ ошIумэ яжэу ащ нахьыбэрэ Вельяминовыр 
щысыжьыщтэп. Зыфыщысыни щыIэп. Инэралым иунашъо 
ежэу идзи хьазыр.
Пачъыхьэм фэшъыпкъэнымкIэ нэбгырэ пэпчъ ипшъэрылъэу хъурэр 
Iо хэмылъэу гъэцэкIэгъэныр ары, сыда зыпIокIэ зилъфыгъэхэр анахь 
шIу зылъэгъухэрэ тым фэдэу, щыIэкIэшIу шъуиIэнэу типачъыхьэ лъапIэ 
шъуфэгумэкIыщт.
Урысыем къарыушхо зэрэIэкIэлъыр шъошIэ. Типачъыхьэшхо ежь 
къыфэшъыпкъэхэм яшIушIагъэхэр мылъкум шъхьамысэу хегъэунэфыкIых. А зы диныр шъо къыжъудэзылэжьыхэрэм ящысэхэмкIэ ащ шъущыгъуаз. ШъушъхьэкIэ шъуегупшыс, щыIэныгъэ гъогушхо къэзыкIугъэ 
пэщэ Iушыхэу шъуилIакъохэм шъуряI! Шъуягупшыс, зэжъугъапшэх 
непэ шъуищыIэкIэ-псэукIэ зыфэдэмрэ Урысыем ыкIочIэ иамал ин 
дэдэхэмрэ. Типачъыхьэ шъуфэшъыпкъэу шъуфэIорышIэ хъумэ, шъушъхьэкIи шъузыщыщ лъэпкъыми апае федэу къышъуфыхэкIын ылъэкIыщтыр зыфэдизым шъузэпяплъ.
Тэ тышъуигъусэу а зы пачъыхьэм шъуфэшъыпкъэ хъугъагъэмэ, 
къотэгъу кIочIэшхом шъукъиухъумэныгъи, щыIэкIэ-псэукIэ рэхьат 
шъуиIэу, фэшIыгъэу шъущыIэныр шъорыкIэ зэрэфедэр зэхэшъушIэныгъи; унэгъо щыIэкIэ-псэукIэр арымэ - сатыум тызэдыпылъыныгъи, 
гумэкI къышъуфэзыхьырэ Iофыгъуабэхэр щыгъэзыягъэ хъуныгъи, 
шъузыщыкIэхэрэр зэкIэ къышъуIэкIахьэхэ хъуныгъи.
 Арэущтэу зыхъукIэ, мамырэу, зэдедгъаштэу тызэдэпсэоу, мафэ 
къэс цыхьэ зэфэшIыжьныгъэу зэфытиIэр дгъэпытэзэ, охътабэ темышIэу 
типачъыхьэ лъапIэ фэшъыпкъэ цIыф лъэпкъхэм зэкIэми ящыIэкIэ-псэукIэ 
бэкIэ нахьышIу хъун ылъэкIыщтыгъэ".

--- Page 231 ---

1837-рэ илъэсым игъатхэ мазэм ыкIэхэм адэжь Ольгинскэ пытапIэм Тенгинскэ, Навагинскэ, Къэбэртэе лъэсыдзэхэм ябатальони 10, Черноморскэ къэзэкъыдзэм исапер 
роти 2, илъэсыдзэ полки 4, топ 26-рэ, мортирахи 10, шыку 
зэкIэшIэгъэ 220-рэ рагъэолIагъ. Ахэр зэкIэ ящыкIэгъэщт 
IашэкIэ, шъуашэкIэ заом фытырагъэпсыхьагъэх, илъэс 
пчъагъэм дзэм щагъэсэгъэ, заом фагъэхьазырыгъэ цIыфых. Адыгэ къушъхьэ чIыпIэхэр, гъогухэр, псы зэпырыкIыпIэхэр, мэз Iапчъэхэм, псынэкIэчъхэм, лъэгъо бгъузэхэм 
ащыкIэкIыжьэу зэрыт картхэмкIэ изабытхэр уIэшыгъэх. 
Вельяминовым ымышIэщтыгъэ закъор адыгэмэ алъэныкъокIэ къапэгъокIыщтыр зыфэдизыр ары. Дзэ ухьазырыгъэ адыгэмэ зэрямыIэр инэралым ымышIэуи щытэп, ау зы 
мафэкIэ - мардж Iо закъори! - дзэ псау къагъэхьазырын 
зэралъэкIыщтым щыгъуаз.
Пачъыхьэм иунашъокIэ гъэмэфэ мэзищым къыубытрэ 
уахътэм Пшъадэ, Вулан, Жьыубгъо псыхъуапшъэхэм дзэ 
пытапIэхэр Вельяминовым ащишIын фае. Ыдэжь къэкIогъагъэхэм зыкъашIэжьыфэкIэ, непэ-неущэу дзэм зыримыгъэIэт хъущтэп. ОшIэ-дэмышIагъэм сыдигъуи пыир 
кIегъащтэ, текIоныгъэм бгъу гъазэ фешIы.
Нэфшъэгъо дэтэджэу Вельяминовым идзэ маим и 9-м 
гъогу техьагъ. ТыгъэкъокIыпIэмкIэ зегъазэшъ, Алексеевскэ пытапIэм тырещэ, ащ чэщ зыщырихрэ уж псынкIэу 
Антхъыр, Быгъундыр, Абын псыхъо лъэныкъохэмкIэ 
зетэкъу.
Апэм Вельяминовым дзэр къызфырищэкIрэр адыгэмэ 
къагурыIуагъэп. Ау зыдэкIорэ лъэныкъом зы сыхьаткIи 
фэбэлэрыгъыщтыгъэхэп. Тыдэ дзэм зигъэзагъэми, адыгэ 
шыу шъэрышъэхэр ыбгъукIэ готыгъэх, ыуж итыгъэх. Къэрар тхылъыпIэу аратыгъэм иджэуап къэмыкIожьэу зы щэ 
рамыгъэкIынэу хасэм иунашъо щыIэшъ, агъэцакIэ. ЕтIани 
адыгэмэ ягупцIэнэгъэ-зэфагъэ къыхэкIыкIэ фахьыгъэ 
тхылъыпIэм итыр Вельяминовым ыштагъэу, дзэр Пшызэ 
зэпырищыжьэу къашIошIыгъ. КъызагъэпцIэгъапэхэр урысыдзэр пчыхьэ факIоу Абын пытапIэм зыдахьэр ары.
Адыгэмэ ямэфэ къэугъойрэ япчыхьэ зэхэкIыжьыкIэрэ 
Вельяминовым къызфигъэфедагъ. Сыхьат зытIущэ зыригъэгъэпсэфи, Накъэ къушъхьэ дэкIыпIэм дзэр шъхьаридзыгъ, кIэйдэс чылагъомэ чэщым атеуагъ. Iашэр зипIэшъхьагъмэ къачIэзыпхъотыгъэ хъулъфыгъэхэр дзэ уIэшыгъэм 

--- Page 232 ---

пэуцужьынхэу ежьагъэх шъхьакIэ, топмэ апыщытышъугъэхэп. АфэшIэгъэ закъор - бзылъфыгъэхэр, сабыйхэр 
Цумбай мэзым чIэхьажьыфэхэкIэ, чылэмэ къякIурэ пыир 
сыхьат зытIо зэтыраIажагъ.
Пчэдыжьыпэ уахътэм пыидзэр зыдэкIыгъэ чылагъохэр 
стыщтыгъэх. МэшIосты макъэр, лъымэр, Iугъуамэр джары 
къушъхьэ тIуакIэм дэтыгъэр…
Адырэ урысыдзэ пытэпIэ пчъагъэхэр адыгэчIым зэрэщашIыгъэ шIыкIэу, адыгэлъ-урысылъ лъачIэу, джыри 
Михайловскэ, Ольгинскэ, Новотроицкэ, Св. Дух пытапIэхэр 
хы ШIуцIэ Iушъом къыIутэджагъэх.
Урысыдзэр къаритэкъулIи, адыгэлъыр зыфигъэчъагъэр 
ВельяминовымкIэ нэфагъэ, тхьамыкIэгъошхо зэрахыгъэ 
цIыфхэмкIэ шъэфыгъэ. Пачъыхьадзэр адыгэчIым къызэрихьагъэр шъэфыгъэп шъхьакIэ, ошIэ-дэмышIэ къиупхъукIыгъэ лъыгъачъэр анахьэу шапсыгъэхэмрэ убыхыхэмрэ 
зыфахьын ашIэщтыгъэп. Ау мамыр тхылъыпIэмкIэ ыгъапцIэхэзэ, адыгэмэ къяджэгъэ инэралыр ащ пылъыгъэп. 
Урысые дзэ министрэм къыфигъэпытэгъэгъэ унашъор 
зэригъэцэкIэщтым ыуж итыгъ. ШъыпкъэмкIэ, ежь Вельяминовыми апшъэрэ унашъом ишъэф зыфэдэр ышIэщтыгъэп. Ар зышIэу Урысыем нэбгырэ заул ныIэп исыгъэр: 
Апэрэ Николай пачъыхьэр, дзэ министрэу Чернышевыр, 
полицием иIэшъхьэтет Бенкендорф, Кавказыр зыIэмычIэ 
илъ Паскевич-Эриванскэр.
НэбгыритIум ашIэрэм ящэнэрэр щыгъуазэу хабзэшъ, 
урыс пачъыхьэр Кавказым, адыгэмэ адэжь, къызэрэкIощтыр нафэ хъоу регъажьэ. Джары, икIэкIыпIэкIэ угущыIэмэ, 
адыгэ гъэщтэ Цумбай лъыгъачъэри зыпкъ къикIыгъэр. 
КъафэкIощт пачъыхьэм ыкIуачIэ зыфэдэр адыгэмэ арагъэлъэгъугъ, лъэгонджэмышъхьэкIэ мощ фэдэ лъэкI зиIэм 
ыпашъхьэ щырагъэтIысхьан яхьисапыгъ.
Ар зыхъугъэм мэзищ фэдиз тешIагъэу, 1837-рэ илъэсым исентябрэ мазэ и 21-рэм Урысыем ипачъыхьэ Апэрэ 
Николаир, ыкъо Александри игъусэу адыгэ хыIушъо нэпкъым къухьэкIэ къыIууцуагъ.
Ежь пачъыхьэри кIыгъухэри зэрэгугъэщтыгъэхэу, хьэкIэ 
пэгъокIыкIэ адыгэмэ хы нэпкъым зыIуатэкъуагъэп. Къухьэм 

--- Page 233 ---

уиплъэу урысыдзэм иадырабгъу тхышъхьэ рекIокI адыгэ 
чылэмэ уазыдаплъэкIэ, плъэгъурэр унэ къыкIэмыуцуапэми, 
хэти инасып къызэрихьэу щыIакIэр щэкIо. Урыс гумэкIыгъор 
зэражэхэтыр зыщамыгъэгъупшэу, гъэ жъалымым къыхьыгъэ лэжьыгъэр Iуахыжьы: мэщ утыжьыгъэр кIагъэпщы, 
натрыфыр гуачыжьы, къэбыр кIачыжьы, бжьыныр къыхахыжьы, натрыф-щыбжьый блэрхэр унэ лъэгуцэ дэпкъмэ, 
кон натIэмэ апылъых. Зым ихьэдагъ, адырэм инысащ, урыс 
пцэшIуащэр зыIуфэщт, къелыжьыщт хъулъфыгъэхэри, 
"мардж!" зэраIоу, пыим пэIууцонхэу хьазырых.
Пачъыхьэр бжыхьэ мэфэ шъабэм дэкIэрэкIэгъэ къушъхьэ мэзмэ ахэплъэ, адыгэ чылэгъо благъэхэми чыжьэхэми 
ашъхьапырэплъы. Пщэ фыжь псынкIэхэри къушъхьэ шыгумэ 
ашъхьарэсыкIых, тхыцIэ папцIэхэми зэпатхъых, зышъхьэрысхэри къэлъагъох.
Къушъхьэмэ, мэз зэщымыщмэ акIыбкIэ, пачъыхьэм 
ыIуагъ, чIыгу шIуцIэ пщэр тешъо зэикIыкIэ Пшызэ екIуалIэ, 
зэпырэкIышъ, икIыхьэкIэ Къэбэртае нэсы. Мощ фэдэ дунай 
дахэм фаIори фатхыри фэшъуаш. УнитIукIэ умылъэгъоу 
пшIошъ хъунэп, джэнэт дунай. Мыщ изытет Хъанджэрые 
флюгель-адъютантым къызысфетхми, хэукъуагъэп. 
ЕмыкIу мощ фэдэу дунай дахэр адыгэ къушъхьэчIэс Iэлмэ 
ябгъэIыгъыныр!.. Тэ щыI сэIо ахэр? ТакъызэрэфэкIуагъэмкIи орэгушIох. Сыд хы нэпкъ Iутакъоу къызкIытпэмыгъокIхэрэр? Европэмрэ Азиемрэ зэпэзыIыгъ анахь гъогу 
чIыпIэшIу дахэр зэлъаубытыгъ!.. ЕтIани мощ нахь мыхъухэрэм тихэгъэгу укъызфихьэрэр сыд, укъидгъэхьащтэп 
аIошъ, Iашэ къыспаIэтыжьы!..
- Мыдэ, флюгель-адъютантыр, Хъанджэрый! - пачъыхьэм инэплъэгъу къушъхьэ зэмышъогъумэ атыримыхэу 
къызэджэкIыгъ, ыпашъхьэ зыкъизытIагъэ лIы къопцIэ од 
ищыгъэм еупчIыгъ.- Адыгэ нэпкъба мы тыкъызIухьагъэр?
- Адыгэ нэпкъ, зиусхьан.
- Мо чылэхэм цIыф адэсыжьба? - ыкIыб дэт купыр 
къыщини, пачъыхьэр къухьэ натIэм рекIокIыгъ.- Сыд къызыкIытпэмыгъокIхэрэр?
- Iофым изытет сыушъэфынэп, зиусхьан.
- КъаIо.
- Хэгъэгу пыим ипачъыхьэ шъхьэкIэфэ пэгъокI фэтшIырэп къысаIуагъ, зиусхьан.

--- Page 234 ---

- Сыда къэбэртаехэр адыгэмэ ащыщба? - къэбэртэе 
лIыкIохэр Владикавказ къызэрэфэкIогъагъэхэр1 пачъыхьэм 
ыгу къэкIыжьыгъ, етIанэ зигъэрэхьатыжьзэ, ежь-ежьырэу 
джэуап зэритыжьыгъ: - Къэбэртэе адыгэмэ урыс пачъыхьэм шъхьакIафэ фашIы, алъытэ...
- СиIумэт хъугъэ цIыфмэ хабзэу ахэлъыр адыгэмэ 
амышIэмэ, язгъэшIэн кIуачIэ урыс пачъыхьэм къыздырихын 
иI,- пачъыхьэм кIэкIэу къыгъэзэжьыгъ, къежэрэ купмэ 
зэхаригъэхэу къыпигъэхъожьыгъ: - Къытэпыйрэмэ 
шъхьэкIафэ афэтшIынэу мыщ тыкъэкIуагъэп!.. Модэ 
зищытхъу бэгъон урысыдзэм сэлам етэжъугъэх!..
Урыс пачъыхьэм ылъапэ адыгэ шъолъырым мэфэныкъу зэритыгъэр. УхъумэкIо сатырэ зытIущкIэ уцухьагъэу 
Гъэлэнджыкъ сыхьат заулэ дэтыгъ. Ащ фэдизым, забыт 
лъэрыхьэу къешIэкIыгъэмэ анэмыкIэу, зы цIыф къызэрыкIо, орэадыг, орэгрек, орэурыс, IукIагъэп. Къыпагъэуцугъэ дзэкIолI сатырыр къызэпикIухьэ фэдэу ышIи, зы дзэкIолI 
горэм ыIэ фэсакъыпэзэ фищэигъагъ ныIэп. Адырэ пачъыхьэ 
уахътэр зэкIэ къухьэм щигъэкIуагъ.
Адыгэ хы нэпкъым пачъыхьэр IукIыжьи, Тифлис зэкIом 
ыуж, зэпыщыт бгъуитIум лъыпсыр щагъачъэу, ичI зытырахырэ адыгэлъыр нахь къебэкIэу, Шъэч псыхъом дэжь 
Навагинскэ пытапIэр, ТIопсэ псыхъом пэмычыжьэу Вельяминовскэ фортыр, ПцIэмэз пэблагъэу Новороссийскэ 
пытапIэр, Щахэ дэжь Головинскэ пытапIэр, Псэузапэ дэжь 
Лазарев фортыр джыри аIуашIыхьагъ.
1 "...1836-рэ илъэсым урыс пачъыхьэу Апэрэ Николаим Кавказ 
къыщикIухьэгъагъ. Къэбэртае пачъыхьэр кIогъагъэп. Къэбэртаехэм 
ялIыкIохэм ар Владикавказ щаIукIэгъагъ, къэбэртэе шы лъэпкъ шIагъуи 
шIухьафтынэу ратыгъагъ". ЕтIанэ ащ ыужым илъэсий тешIагъэу а пачъыхьэ дэдэм мартым и 2-м 1844-рэ илъэсым къэбэртаехэм нэпэеплъ 
быракъ къафигъэшъошэгъагъ. Ар къызэрафигъэшъуашэрэм къыгуалъхьэгъэ тхылъым мары къыщиIощтыгъэр: "Тхьэм ишIушIагъэкIэ, 
Тэ, Апэрэ Николаим, зэкIэ Урысыем ипачъыхьэ, къэбэртэе цIыф лъэпкъхэу тэ гъунэнчъэу къытфэшъыпкъэхэм, къушъхьэчIэс цIыф лъэпкъхэу типыйхэм Iашэр апаIэтыным ренэу зэрэфэхьазырхэм тынаIэ тетыдзагъэу, шIу афатшIэмэ тшIоигъоу тыкъашIы. Ар хэдгъэунэфыкIызэ, 
шIу тыгу афилъэу къэбэртэе лъэпкъхэм мы щытхъу быракъыр къафэтэгъэшъуашэ ыкIи мыщ дэжьым пшъэрылъ къышъуфэтшIырэр, пачъыхьэм ынаIэ къызэрэшъутыригъэтырэм ишыхьатэу щыт мы быракъыр 
сакъэу къэшъуухъумэнэу ыкIи цIыф лъэпкъхэу типачъыхьагъу зыкъыпэзыIэтыхэрэм шъуязэон хъумэ, ар зыдэшъуштэнэу ары.
Къэбэртэе цIыф лъэпкъхэм шIу къадэхъумэ зышIоигъо Николай".

--- Page 235 ---

Анапэ ыпшъаIокIэ щегъэжьагъэу Абхъазым 
щыкIэкIыжьэу джа урыс пытапIэхэр адыгэ хыIушъом 
къыIутэджагъэх. Ащ хы ШIуцIэ нэпкъ пытэпIэ сатырэ ищыгъэкIэ еджагъэх.
Джа шIыкIэ дэдэмкIэ Шъэч нэпкъитIур зэлъиIыгъэу, 
МэшIост кIахэм дырекIокIэу, адыгэчIыр абхъаз къушъхьэ 
лъапэм зыщеолIэжьрэм нэсэу, пачъыхьадзэр Убыхи 
щызекIуагъ. Мыщ, лъэсыдзэм нэмыкIэу, хы ШIуцIэ 
къухьэхэри хэтыгъэх. Цумбай тIуакIэм фэдэу тыдэкIи лъыр 
щагъэчъагъ, адыгэмэ ячIэнагъэ фэмыдизыгъэми, пачъыхьадзэм фэхыгъэ макIэп Убых щишIыгъэр. Жъалымым 
нэр къыпэIуихъоу хьэдэ зэблэхым нэмыкI бгъу зэпэщыт 
лъэныкъуитIумкIэ щыIэжьыгъэп.
Джыри непэрэ заом имашIо кIосэжьыгъо ифэгъагъэп 
Бэрзэджыр зипэщэ шыу купыр адыгэ лIы зэкIэплъыхьэгъа бэ зышъхьащыт хьадэм зыкIэрэхьэм. Щытхэр зызэбгырэкIотхэм, зынэIу дэгъэзыягъэу пчэгум илъ хьадэм нахь 
гуфаплъэу Джырандыкъо Iуплъагъ: нэтIэбгъу шъхьацмэ 
къахэкIрэ дэбжъыкъуитIу пIокIэ макIэр жэпкъ мыин чIэгъым 
чIэт жэкIэ мыкIырым хэхьажьы, пэкIэ зэкIужьри IупшIэ 
зэжъумэ ашъхьащылъ. НэтIэ шъуамбгъор пэ фэкIыхьашъом, 
нэгу пIокIэ псыгъом декIу. Нэ гъэплIэжьыгъэмэ ыныбжь 
агъэбылъми, лIы укIыгъэм илъэс тIокIитIу горэ ептын.
- Мыр хэт, сыд фышъуихьисапыр? - Джырандыкъо 
шым къемыпсыхэу, Белли Хьагъурми афыреплъэкIызэ, 
щытмэ яупчIыгъ.
- Хэтына, зиусхьан,- анахь ныбжьыкIэ купмэ зыгорэ 
къахэкуукIыгъ,- техэкIо-укIакIомэ ащыщ!
НахьыкIэ купыр къэзэрэгъэбырсыр зэхъум, Бэрзэджым 
ыIэ ыIэтыгъ. Нахьыжъ купмэ шапсыгъэ лIыжъ горэ 
къахэкIыгъ:
- Мы джаур хьадэр, зиусхьан, дышъэ тэмэтэлъ зытэлъмэ афэдэп...
- Хэт щыщми,- Бэрзэджым лIыжъым игущыIэ зэпиутыгъ,- зэхэпхыгъэба мо нахьыкIэмэ къаIуагъэр, джаур, 
техакIо, укIакIо.
- Ихьау, зиусхьан,- лIыжъым ымакъэ нахь ыгъэлъэшэу 
Iэр ыIэтыгъ,- аущтэу тэшъумыгъаIо, мы тапашъхьэ илъыр 
джаурми, цIыф гъэсэгъэшхокIэ сенэгуе... Мо зэ шъуеплъэлъ,- шъо Iалъмэкъым лIыжъыр иIэбэжьыгъ,- мыхэр 

--- Page 236 ---

къыпкъырыкIыгъэх,- тыжьын хъырахъишъэкIэ зикIэрэхъуакIэ гъэкIэрэкIэгъэ кIэрахъор, дышъэ Iэлъыныр, тхылъыр 
Бэрзэджым фищэигъ.
- КIэрахъори Iэлъынри уе, зиусхьан, къыотэты,- щытмэ 
ащыщ горэхэр къыхэзэрэгъэджыкIыгъэх.
- Зиусхьан, тхылъым уемыI, шIоп, КъурIанэп ар! - 
нэмыкI гори къекууагъ.
- Мыр сыд? - Iэр къыстырэм фэдэу, щымэхъашэу 
Бэрзэджыр тхылъым еплъыгъ.
- Адэ арба сэзгъаIорэр, зиусхьан,- лIыжъым зэкIакIо 
иIэп,- мы укIыгъэм исурэткIэ тхылъыр къызэIуохы... 
Зэгорэм Ракитов Павелрэ Занэ Къэрбатырырэ зигугъу 
къыфашIыгъэгъэ урыс тхакIом икъэбар ыгу къэкIыжьэу, 
Хьагъурым инэплъэгъу къыпхъотагъ.
- Зэ моу еплъи, Джеймс,- Бэрзэджым тхылъыр Белл 
фищэигъ,- сыд мыр зилIэужыгъор? 
Белл тхылъым зэреплъэу адыгэ лIыжъыр зэгуцафэщтыгъэр шъыпкъэу къычIэкIыгъ: тхылъ кIышъом урыс 
тхакIоу Александр Бестужев-Марлинскэм ылъэкъуацIэ 
тет, исурэти дэт.
- Ухэукъуагъэп, нахьыжъ,- Джеймс къыIуагъ, етIанэ 
псынкIэу Джырандыкъо зыфигъэзэжьыгъ: - Мыр урыс 
тхэкIо цIэрыIу, Александр Бестужев-Марлинскэр ары, 
урыс пачъыхьэм ебэныгъэ декабристмэ ащыщ. ШъхьафитынчъэкIэ мыщ къаригъэщагъэу къышъуегъэзао.
- КъызэрэпIорэмкIэ, урыс пачъыхьэм ипый?..- 
Бэрзэджым зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу, ау ышIошъ дэди 
мыхъоу къэупчIи, Хьагъурым фыреплъэкIыгъ, къедаощтыгъэ лIыжъми Iуплъагъ.
- Мы тхакIом ихьадэ мылъкушхокIэ шъухъожьын 
шъулъэкIыщт,- зы нэбгырэ фэмыгъэхьыгъэу къыIуи, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Зыхэшъумыгъэукъу. 
Щытхэр зэхахыгъэм джыри къыгъэбырсырыгъэх, 
зэдэмыштэ-зэпеор къахэхьагъ, цIыфыгъэмрэ мэхъэшэнымрэ къыубытхи, утыгум икIотыгъэхэри къахэкIыгъэх.
- Хэти щэрэщ, хьадэм мылъку рыуугъоиныр емыкIу, 
зиусхьан,- Хьагъурым ымыдэу Бэрзэджым риIозэ, Белл 
фидзыгъ, етIанэ нахь гущыIэ шъабэхэмкIэ ежь зыщыгъуазэри къыIуагъ.- Хьадэр зиемэ аIэкIэгъэхьажьыгъэмэ 
нахьышIу... Зэ щытэжъугъэгъэт мы тиадыгэ шъырытынчъагъэр! - Нурмыхьамэт къыхихэу джыри къэзэрэгъэбырсырыгъэмэ афэгубжыгъ: - Жъалымыгъэм нэмыкIэу 
цIыфыгъи заом къызэрэхэфэн фаем шъуегупшыс, 
тыхьэкIэ-къуакIэп!..
- Аущтэу оIомэ, Хьагъур муртазыкъыр, купыр пфэгъэдэIошъущтмэ, сэ, хэти щэрэщ фаеми, джаур хьадэр 
сищыкIагъэп!..- Бэрзэджыр шхомлакIэм кIырыуи: - НекIо, 
Джеймс,- IукIыжьыгъ, пщым дезгъаштэщтыгъэ кIэлэкIэ 
заули ыуж ихьажьыгъ.
Iо бащэ къахэмыхьэу хьадэр зиемэ афащэжьынэу 
купым унашъо ышIыгъ. КIэкIо шIуцIэр зытеубгъогъэ хьадэр 
цукум илъэу Хьагъур Нурмыхьамэт зипэщэ шыуищыр ыуж 
итэу урысыдзэр зыпэIулъ гъогупэ лъэныкъом техьагъ. 
Сыхьат кIогъуи имыфэхэу къапэгъокIыгъэ урыс шыумэ 
апашъхьэ Хьагъурыр иуцуи, ыIэ дэIэтэягъэу дыухьэ 
къыхьыгъ, етIанэ ариIуагъ:
- ШъуитхакIокIэ тазыфагу къыдэхъухьагъэр тшIошъхьакIоу, шъоркIи тэркIи ар емыкIу зыфэтлъэгъужьэу 
фэхыгъэм ылъэныкъокIэ тилыуз зэрэщыIэр къышъотэIо, 
тыгу къеоу тышъуфэтхьаусыхэ, гонахь иIэмэ, Алахьым 
къыфигъэгъунэу, зыдэкIожьыгъэ ахърэтым шIу щыхъунэу 
тыфэлъаIо. Мы кIэрахъори, Iэлъынри, тутынылъэри, 
тхылъри, нэмыкI хьап-щып цIыкIухэри къышъуфэтхьыжьыгъэх…
VI
Шапсыгъэ-абдзэхэ бзэгу зэхэпхъагъэр къызэбэкIрэ 
лIы сырыф пытэ зэхэлъым Хьагъурыр зеплъым, 
къышIэжьыгъ:
- Сыд къэлапчъэм тызфыIутыр, хьакIэ? НекIо, къеблагъ.
Унэм зэрехьэхэу, хьакIэм къыIуагъ:
- Сэфэрбый зиусхьаным ыцIэкIэ уадэжь сыкъэкIуагъ, 
псэу, узынчъэ,- ипхъонтэжъые зэдегъэпкIышъ, тхылъыпIэ 
зэкIоцIыщыхьагъэр къыдехы,- Убых тызыщызэIокIэм, мы 
къыпфысигъахьыгъэр зэкIэми алъэгъоу къыостыжьыныр 
къезгъэкIугъэп. Исэлами къыосэхыжьы.
- О алейкум сэлам,- адыгэ шIыкIэкIэ зытесым тIэкIу 
зыкъытыриIэтыкIзэ, Хьагъурым исэлам къыпегъохыжьы, 
тхылъыпIэр зэкIоцIихынэу зыригъажьэкIэ, дэнэ уцышъо 
къуапэр къыдэзы, дышъэ жъуагъохэмрэ дышъэ щэбзэщэ 

--- Page 237 ---

зэблэдзыгъэхэмрэ зыхэлъ быракъыр ыIэгушъо къефэ, 
ылъэгъурэр зыфэдэм егуцафэми, къэупчIэ: - Сыда мыр?
- Адыгэ быракъ, Нурмыхьамэт, адыгэ быракъ!.. Адыгэ 
лъэпкъмэ языкIыныгъэ быракъынэу Занэ Сэфэрбый къышъуфысигъэхьыгъ. Хьагъур муртазыкъымрэ Трам фэкъолIымрэ яз сфетыжь къысиIуагъ. Адыгэ шъолъырымкIэ ощ 
нэмыкI джыркIэ быракъым цIыф тэплъагъэгоп...
- Бэрзэджми ымылъэгъугъэуи?..
- Тэплъагъэп, Нурмыхьамэт. Алахьым шIу шъуфешI, 
Сэфэрбый зиусхьаным игухэлъ къыжъудегъэхъу. Адыгэ 
зыкIыныгъэм, зэгурыIожьыныгъэм ибыракъ хъунэу Сэфэрбый зиусхьаныр къышъущэгугъы, Нурмыхьамэт. Мы 
жъогъо пшIыкIутIу лъэпкъ пшIыкIутIури щэбзэщэ зэблэдзыгъэхэри ащ ишыхьатых. Къэнэжьыгъэр цIыфмэ ахэшъухьаныр, яжъугъэштэныр ары. АщкIэ Сэфэрбый ицыхьэ 
къышъутэлъ.
- Сэфэрбый зиусхьаныр къэтымыгъэукIытэжьынкIэ, 
хьакIэ, мы адыгэ зыкIыныгъэ быракъым ыцIэкIэ Тхьэ сэIо,- 
Хьагъурыр къэтэджи, ыIэгушъуитIу илъ быракъым шъхьащэ 
фишIыгъ, тIэкIу тыригъашIи, къеупчIыгъ: - Адыгэмэ мафэ 
тфэхъун быракъыр Бэрзэджым зыфемыгъэлъэгъугъэр 
сшIэмэ сшIоигъу, Джеймс?
- Ащ шъэф хэлъэп. ФэкъолI хасэкIэ быракъыр цIыфмэ 
яжъугъэштэнэу Сэфэрбый къышъолъэIугъэти, Бэрзэджым 
езгъэлъэгъугъэп. МыщкIэ зы лъэIу къыпфысиI, Нурмыхьамэт. Быракъыр къызэрэозгъэолIагъэмкIэ сигугъу 
умышIы. Сэ нэмыкI хэгъэгу сырисатыушI, Урысыем фышъуиIэ Iофым гукIи псэкIи къыжъудесэгъаштэми, мыщкIэ, 
Белл Джеймс инджылызым ыIуагъ-къыIожьыгъ аIоу, 
зыкъыхэзгъэщы сшIоигъоп. Адыгэ фэкъолI хасэм быракъыр 
зэриштэу, сиIоф хэмылъэу, инджылыз, тырку, франк 
гъазетмэ къарыхьащтхэри хьазырых. Ащ фэдэ инджылыз 
гъазет IофышIи, Лонгворт аIоу, къыздэкIуагъ, Цумбай 
тхьамыкIагъори ытхыгъ...
Хьагъурым ихьакIэ Убых зегъэкIотэжь уж, къымыгъэзэжьэу Трам дэжь, Къуматыр, кIуагъэ. Пчыхьэм Трам 
ихьакIэщ фэкъолI куп къыщызэрэугъоигъ. Сэфэрбый 
къафигъэхьыгъэ быракъыр зызэпаплъыхьажьым, шэкIым 
хэдыкIыгъэ жъуагъомэ, щэбзащэмэ ахэлъ мэхьаным Iофы 
зырагъэшIэу зегупшысэхэм, улъыхъуагъэкIи нахь дэгъу 
умыгъотыжьынэу зэкIэми зэдаштагъэ.

--- Page 238 ---

- Олахьэ тэшIэжьышъ ары нахь,- ХьапIатIэ къыIуагъ,- 
мы тизиусхьан Сэфэрбый лIы Iушым. Шъолъэгъуа хымэ 
хэгъэгум лIы хъарзынэр рашIыхьагъэ пэтзэ, игулъытэ 
зынэсыгъэр? Тыдэ щыIэми тызщигъэгъупшэрэп, фэ къолIхэр 
ыIуагъ нахь, пщыхэрэп апэ ыгу къэкIыгъэхэр...
- АщкIэ узаф, ХьапIатI,- Трам къыдыригъэштагъ,- 
фэкъолIхэр пыдз-дэдзых ышIыхэрэп. Тыркум тызыдакIом, 
ар Хьагъурымрэ сэрырэ дэтшIагъ. КъэошIэжьа, Нурмыхьамэт, зиусхьаныцIэм тытеIункIапэ зэхъум, къытиIогъагъэр? Тэ, щыми, адыгэмэ тырялIыкIу, щыри адыгэн 
тыкъыхэкIыгъ, тызэфэд къытиIуагъ. Тыщымыгъуазэу зы 
лъэбэкъу Тыркум щидзыгъэп. Мы быракъри фэкъолIмэ 
къафыригъэхьыгъ...
- Ар зэкIэ дэгъу, Трам,- ХьапIатIэ къеIо, къегыи,- ау 
лIы шIагъор Тыркум къишъуни, шъукъэкIожьыгъ.
- Ар тэрэп зэпIощтыр, ХьапIатI,- Хьагъурэми къедзы.- 
Урысые пачъыхьэу зымафэ Гъэлэнджыкъ къыщитIысыкIыгъагъэр ары.
- Ар сыд, бэйтэмал, Сэфэрбый зиусхьаным иIоф 
къызэрэхахьэрэр?
- Урыс пачъыхьэм ишIэ хэмылъэу тизиусхьан Тыркум 
къырагъэнагъэп, Iофым хэшIыкI фызиIэ лIы горэм зымафэ 
къысиIуагъ.
- Ары Iолъ... Ащыгъум бедэхьаоу шъугу хэсэгъэкIы...
- Модэ,- Трам къыIуагъ,- фэкъолI хасэр зыщытшIыщт 
чIыпIэм тежъугъэус.
- Ар зыщыпшIыщтыр сэ сэшIэ,- мыгузэжъуахэу ХьапIатI джыри къыIуагъ.
- Тыдырэ чIыпI?
- КъыосIон, Трам. Шапсыгъэ, абдзэхэ, убых, бжъэдыгъу, кIэмгуе чIы пэкIэ зэхэхьапIэ горэм дэжь фэкъолI 
хасэр, зэкIэри къекIолIэнэу, щызэфэпхьысыщт.
- КъэпIуагъэм, ХьапIатI, гупшысэ хэлъ,- Хьагъурым 
къыдырегъаштэ,- ау сыдэущтэу убыхмэ ячIыгу къуапэ 
зигугъу къэпшIыгъэмэ къябгъэолIэщт?
- Убыхмэ ячIыгу къуапэ пшIочыжьаIомэ, Хьагъурыр, 
къебгъэблэгъэщтых. Ахэмэ язакъоп, плъэгъурэба, 
быракъым ит жъуагъохэр, мэхъошхэри, щэрджэсхэри, 
къэбэртаехэри фэкъолI хасэм хэбгъэлэжьэщтых, угу афилъ 
шъыпкъэри япIощт.

--- Page 239 ---

- Аущтэу оIомэ, Iоф шъхьаф...- къызхимыгъэщэу 
гукIэ Хьагъурыр щхыпцIыгъэ, етIанэ нахь теубытагъэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - ХьапIатIэ къыIуагъэм шъыпкъэ 
хэлъышъ, хэтырэ лъэпкъкIи Псыфэбэпшъэ тIуакIэ нахь 
адыгэ чIыпIэ зэпэIулъ дгъотынэп, тыдэмыбэлэрэгъэу, 
фэкъолIмэ афэтIопщэу, тхьамэфэ пIалъэкIэ бэрскэфо 
мафэм тэтэжъугъэубыт...
ЗыфаIогъэ пIалъэр бжыхьэ мэфэ шъабэу къычIэкIыгъ. 
Щайшъогъу ужмэ адэжь фэкъолI шыухэр Псыфэбэ тIуакIэ 
дизыгъэх. Гъогу благъэхэми гъогу чыжьэхэми шыухэр, 
лъэсхэр атетых. ЦIыф жъот макъэр мэз гъунэ шъоф тIуакIэм дэфэжьрэп, ошъо чIэгъыми ыубытыжьрэп.
Уахътэр бгъэшхъоогъум зыблэкIым, Нурмыхьамэтрэ 
Трамрэ зипэщэ фэкъолI шыу купыр, ябагъэкIэ нэбгырихым 
блэмыкIынэу, чIы хэIэтыкIыгъэм къытеуцуагъэх. Гъоу 
благъэхэми, чыжьэхэми зыжъугъэрэхьат къырагъэкIэу Iэр 
аIэтыгъ. Хьагъурыри зыхэтмэ къахэкIотыгъ, къыIуагъ:
- О зимафэ мэфишъэкIэ бэгъон фэкъолI хас, Тхьэм 
ынэшIу къызщыфэн, Iизын къысэшъутымэ, нахьыжъмэ 
ацIэкIэ тизэфэс къызэIусхын. Непэ Алахьым ишIушIэ зыхэлъ бэрэскэфо маф, шъузфаер зэкIэ къыжъудэхъунэу 
есэIуалIэ. Адыгэ лъэпкъхэр зэрыт чIыпIэ хьылъэм елъытыгъэу тиIоф кIыхьэ зедгъэшIынэп. Цумбай тхьамыкIагъом 
инэшхъэигъэ къытэхьылъэкIы. Урыс пачъыхьадзэм Цумбай 
тIуакIэ щызэрихьэгъэ жъалымагъэм лажьэ зимыIэ цIыфхэу 
хэкIодагъэхэм ацIэкIэ шъыгъо такъикъ заулэкIэ зытэжъугъэсамбыр... Тхьашъуегъэпсэу, Тхьэр разэ къышъуфэхъу. 
Джы хасэкIэ тызфызэрэугъоигъэхэр ары, фэкъолIхэр. 
Адыгэ зыкIыныгъэ тхэмылъэу урысыдзэм тыпэуцужьын 
тлъэкIыщтэп. Зырыз зэпэIудзыгъэу урысмэ Цумбай къыщыташIагъэр къыташIэ зэпытыщт. Мардж хъужьын, адыгэ 
зыкIыныгъ, зэдэIужьыныгъ, непэ щегъэжьагъэу адыгэ 
лъэпкъ зэпэIудзыр, хэт иуни чэм лъакъу, тэ тиунэ дышъэ 
ун зыфаIорэр тхэрэмылъыжь! Зы ун, зы хэгъэгу! Зыкъэдгъэгъунэжьынэу зэдэтштагъэмэ, хэти, ушъхьагъу шъхьаф 
къыгъотэу, зыткIэкIерэмыщэикI. Адыгэ лъэпкъ пэпчъ 
быракъ шъхьафэп, зы адыгэ зыкIыныгъэ быракъ тиIэн 
фаер!
- Тэ къипхыщт ащ фэдэ, джы нэс тимыIагъэу? - мы 
упчIэм фагъэхьазырыгъэгъэ фэкъолIыр къыхэкуукIыгъ.

--- Page 240 ---

- Сыд зыкIытимыIэр, щыI ащ фэдэ адыгэ зыкIыныгъэ 
быракъ! - Хьагъурьм ымакъэ нахь зыкъиIэтыгъ: - Адыгэ 
лъэпкъ пшIыкIутIур жъогъобын пшIыкIутIукIэ къыдилъытэу 
Занэ Сэфэрбый нэтыхъое-шапсыгъэ пащэм адыгэ зэикI 
быракъ тфаригъэшIыгъ. Къягъэлъэгъу фэкъолIмэ, Трам, 
быракъыр!
ПхъэкI зандэм пыпхэгъэ быракъыр Трам къытIати, дэнэ 
псынкIэр жьым ыгъэбыбатэу зышъхьэриIэтыгъ. ЧыжьэкIи, 
благъэкIи щыт фэкъолIхэр къэзэрэгъэплъагъэх. Агу зэрэрихьрэр къырыпшIэнэу, мэкъэ жъот гушIор къашъхьащытэджагъ, пчэгум къишъухьи тэжъугъэлъэгъу аIоу 
фэкъолIхэр къыхэкуукIхэу рагъажьэ. Трам шым елъэдэкъаошъ, пчэгум ехьэ. ХьапIатIи шъэогъум ыуж елъадэ, 
ыпэ имышъэу, быракъыр ыгъэлъапIэу шыбгъэ кIэмыхьэкIэ 
къыдырекIокIы.
Быракъыр зарагъэлъэгъу уж, фэкъолI нэбгырэ заули 
къэгущыIагъ. Ахэмэ нэтыхъуаехэри, абдзахэхэри, шапсыгъэхэри, щэрджэсхэри, убыххэри, мэхъошхэри, хьакIуцухэри, къэбэртаехэри, бжъэдыгъухэри, кIэмгуехэри 
ахэтыгъэх. КъэгущыIагъэмэ къаIуагъэр зэтефагъэти, 
Хьагъурым кIэух кIэкI быракъым фишIыжьыгъ:
- Адыгэ зыкIыныгъэм ибыракъ зыштэрэм терэгъашIэ.
Къэмэ къипхъотыгъэхэр фэкъолIмэ ашъхьагъ щызэпэлыдыгъэх.
- ФэгуитIу шъухэтмэ?
Зы макъи къахэIукIыгъэп.
Адыгэ лъэпкъ пэпчъ дышъэ жъогъо пшIыкIутIурэ дышъэ 
щэбзэщищ зэблэдзыгъэрэ зэрыт быракъ уцышъор зэдыряIэнэу, ащ ычIэгъ чIэтхэу яхэгъэгу къаухъумэнэу хасэм 
унашъо ышIи, ягушIо-янэшхъэй къатекIоу фэкъолIхэр 
зэбгырыкIыжьыгъэх.
Хэсэ ужым, зымафэ зэрэзэзэгъыгъагъэхэу, Тайсурэ 
дэжь Нурмыхьамэт Iухьагъ. Тайсурэ янэ лIи, изакъоу къызынэгъэ илъэсым IыгъэкIышъо зытеогъэ щагур Хьагъурым 
къызэпиплъыхьагъ. Къэбгъанэмэ угу зыфэгъун былыми 
чэти дэтыжьыгъэп, тыгъоспчыхьэ Трам дэжь мэлищымрэ 
тыгъужъым ылIыгъэ чэмым къыкIэныгъэ шкIэмрэ зэрэригъэолIагъэм Нурмыхьамэт кIэгушIужьыгъ. Сыд ахэр, уапэ 
ибгъэзыхьэхэу, Хьагъурым ыIуагъ, Бастыку пфыхэкIэ? Мор 
зичыжьагъэм алъабжъэ пыплъэгъожьынэп. Тятэш тхьамыкIэр псаугъэмэ, сшыпхъу цIыкIу, мы къыохъулIагъэр 

--- Page 241 ---

къыохъулIэныеп. Уянэш закъоу Бжъэдыгъу къинэжьыгъагъэри щыIэжьэп... ЗэкIэми анахь дэгъугъэр Трамрэ орырэ 
зы зышъушIыгъэмэ арыгъэ шъхьакIэ, тIуми зэш-зэшыпхъум 
тыфэд шъуIуи, ушъхьагъу дэгъукIэ къышъуязгъэIокIыгъэр 
зыхэжъугъэхьагъэп... Адэ урыс дышъэ тэмэтелъ РакитовымкIэ Трам ыIорэр шъыпкъэна? Тыгъуасэ джыри къысиIокIыгъ. Къэрбатыр игъусэу Занэмэ адэжь къэкIогъагъэ ти, шъыпкъэмэ, Тайсурэ арагъэщэгъагъ ыIуагъ, ХьапIатIи 
къыдыригъэштагъ. Ашъыу ар хъунэп, Къэрбатыр зыIугъэкIэгъэн фае!..
Нурмыхьамэт унэм зехьэм, нэку-нэпсэу Тайсурэ ылъэгъугъэти, Iофы зыримыгъэшIы фэдэу еупчIыгъ:
- Гъогу тытэхьащтэу, ы-ы, огъмэ сшIэрэп?
- Ихьау, нахьыжъ, ихьау,- Тайсурэ ищыгъын зэкIоцIыпхагъэ етхъуагъ,- сыхьазыр сэ...
- Армэ хъун... Ау узэрэнэку-нэпсыр сыгу рихьрэп... 
УзгъэгумэкIрэ щыIэмэ шIэ?
- Ихьау, нахьыжъ, ихьау. Сыхьазыр сэ,- джыри Тайсурэ къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Адэ, сшыпхъу, сыдэу пшIын, чылэ хъожьми унэ 
хъожьми уигъэгумэкIыщт. Ау уизакъоу Къуматыр удэзгъэсышъущтэп,- РакитовымкIэ зэхихыгъэр риIокIынэу ыгу 
къыпылъэдагъ шъхьакIэ, къыфегъэкIугъэп, ау нэмыкIэу 
риIуагъ: - Уинасып зыхэлъ гори Бастыку къыдэкIын... 
- Iух адэ, зыми сыфаеп! - Тайсурэ къыпиупкIыгъ.
- Сыда? - щыгъын зэкIоцIыпхэгъэ тIэкIур Хьагъурым 
къыштэзэ, еупчIыгъ. ЕтIанэ щхыпцIызэ, Тайсурэ игущыIэ 
пэгъокIэу фидзыжьыгъ: - Адыгэ кIалэхэр Занэмэ адэжь 
къэкIорэ урыс дышъэ тэмэтэлъым нахь Iаехэпщтын...
Тайсурэ ишIулъэгъу шъэф нафэ зэрэхъугъэм къыкIигъэщтагъ, укIытэм къыжэхитэкъогъэ гуапэм ынэкIушъхьэ 
къыуплъыжьэу, ятэшым ыкъо ыуж ихьагъ.
Хьагъур унагъор зэрэмыгугъагъэу, зыхащэжьыгъэ 
Тайсурэ Iо-шIэ зыхэмылъ пшъашъэу къычIэкIыгъ, егъашIэм 
ахэсыгъэм фэдэу заригъэкIугъ. Илъэсныкъо блэкIыгъэм 
къыкIоцI, зылъэгъурэр къыIугушIоу, ежьри аIугушIожьэу, 
Бастыку дэсхэм гукIи, псэкIи заригъэштагъ. Анахьэу ар апэ 
зэхэзышIагъэр кIэлэ зикъэмыщэхэр ары. Ау кIалэхэр 
къылъихьагъэхэкIи къепсэлъыхъуагъэхэкIи гопэ IофкIэ 

--- Page 242 ---

ащыщ ыгъэгугъэщтыгъэп, зэкIэми изэфэдэу апэгъокIыщтыгъэ, ыгъэкIотэжьыщтыгъэх.
Мафэ горэм, дэкIон-къэщэн IофкIэ азыфагу цыхьэшIэгъу къызщихьагъэм, инысэ Джантыгъэ Тайсурэ риIуагъ:
- Тэ амал иIэу танэIу уидгъэкIыщтэп, Тайсур, ау пшъэшъэгъур зыIэкIэогъэкIыкIэ сенэгуе. 
- Сыд пай, сыгу зэIурэр къыкъокIын ащ...- Тайсурэ 
щхыгъэ.
- Къуматыр къыдэунагъэ горэ къыкъомыкIыщтмэ, 
Бастыку кIалэмэ алъэкI къагъанэрэп, махъулъэкIи тыгу 
зэIухэри ахэт.
- КъуматыркIи, БастыкукIи зыми сыфаеп,- нысэм 
ыпашъхьэ Тайсурэ щыпиупкIыгъ.
- Ал, ащ фэдэ аIуа, цIыфи зэхемыгъэх,- Джантыгъэ 
пщыпхъум егыигъ.
Ар зыхъугъэм мэзэныкъо тешIагъэу, урыс шыуитIу 
игъусэу Ракитов Павел шъузыщэ Хьагъурым дэжь къэкIуагъ, игухэлъи кIэкIэу нафэ къыфишIыгъ:
- Тэ тыкъызфэкIуагъэр, Нурмыхьамэт, шъоркIэ хьылъэ ми, Тайсурэрэ сэрырэ тыкъызэхэпшIыкIынэу сыпщэгугъы.
- Сыд Тайсурэрэ орырэ? - Апэм Хьагъурым къыгурыIуагъэп, етIанэ гущыIэ лъапсэр къыубытэу къыкIэкуукIыгъ: - ЦIыф зэмылъэпкъэгъуитIумэ азыфагу ащ фэдэ 
къихьан ылъэкIыщтэп!
- КъызгурэIо, Нурмыхьамэт, къызгурэIо... Ау етIани 
Тайсурэрэ сэрырэ непэкIэ Iогъэ пIалъэ зэдытиI, мары, Iэужи 
зэIытхыгъэ,- Ракитовым шыхьаткIэ тыжьын Iэлъыныр столым къытырилъхьагъ: - ШIу тызэрэлъэгъу, уиягъэ къытэмыгъэкI, сыолъэIу...
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, Павел!..- Хьагъурыр 
щымысышъоу къызщытэджыкIыгъ, унэ джэхашъор рикIукIи тIысыжьыгъэ, етIанэ къэтэджыжьыгъ.- Мыр Трам 
къызысеIом, сшIошъ хъугъагъэп. Ар имыкъоу мы Iофым 
Занэ Къэрбатыри къыхэхьажьыгъагъ... Къысэсэмэркъэу 
сшIошIыгъ... Джы еплъ хъурэм...- джэхэшъогу икIукIыныр 
щигъэти, адырэ унэмкIэ джагъэ: - Мыдэ, Тайсур Iо.
Тайсурэ къычIахьи, шъхьэр еуфэхыгъэу пчъаблэм 
гоуцуагъ.
- Мо Iэлъыныр ора зитыныр? - къихьагъэм емыплъэу 
Хьагъурыр упчIагъэ.
- Ары.

--- Page 243 ---

- КIо, чIэхьажь,- пшъашъэр пчъэ кIыб зэрэхъоу Хьагъурыр хьылъэу хэхьапщыкIи, гъумтIымыгъэ: - Мыщ 
сыхэшъумыщагъэмэ хъущтыгъэба, бэйтэмал... Ихьау, 
Павел, угу къысэмыгъабгъ, мы Iофым джыдэдэм зи 
къикIыщтэп... СIашъхьэкIэ, тилъэпкъэгъу пэтми ерагъ, 
тимылъэпкъэгъумэ сфятышъунэп, зэхэзыхыжьхэрэми 
емыкIу къысфалъэгъун, къысфадэнэп, ышыпхъу джаурмэ 
аритыгъ аIонышъ, сыщагъэIэжьынэп. Ашъыу, сэ мыщ 
сыхэшъумыгъахьэми, ежь пшъашъэмэ ашIэу, зы шIыкIэ 
горэ иI... Ежь Тайсури сахьы ыIони куон, тиунэ исри кIэлъыкуон, сэри шхонч гъэо зытIукIэ шъуауж сыкъихьэ фэдэу 
зысшIын... Ощ нэмыкIыгъэмэ, Павел, ар сфэшIэшъуныгъэп...
БэтемышIэу Хьагъурмэ яхьаблэ пчыхьэ шIункIыр зэтырачэу бзылъфыгъэ куо мэкъэ заулэ къытеIукIыгъ, шхонч 
омакъэхэри, шылъэмакъэхэри къэIугъэх. Ау хьаблэми 
чылэми зипхъотэфэкIэ, урыс шъузыщэмэ яшы чъэрхэр 
мэз Iапчъэм чIэлъэдэжьыгъэх.
VII
Адыгэхэм шIукIэ, урысхэм дэйкIэ 1840-рэ илъэсыр 
къафихьагъ.
Хы ШIуцIэ нэпкъыр икIыхьапIэкIэ гъэпытэгъэным 
къыхьыгъэ зэрарыр адыгэмэ мафэ къэс зэхашIэ. Нахьыпэм 
нэпкъ шъхьафитым шъэфкIи нафэкIи сатыушIэ къухьэ горэ 
къеуцуалIэщтыгъэмэ, джы ащ фэдэ амал щыIэжьэп. Къухьэ 
уцупIэхэр зэкIэ пачъыхьадзэм зэлъиIыгъых. Гъэрэ зыфаехэм фэдиз адыгэмэ къаIэкIахьэщтыгъэ шэкIыр, хьаджыгъэр, щыгъур, цуакъэхэр зыхашIыкIырэ шъо пIуакIэхэр, 
бзылъфыгъэ нэкIущыфэ зэфэшъхьафхэр, шъхьэтехъо 
пIуакIэхэр, гъучIыIунэр, пхъэмбгъур, мастэм щыкIэкIыжьэу 
агъотыжьрэп. Ахэмэ ауасэ фэдэ пчъагъэкIэ зиIэтыгъ. 
Щэгыныр, пцIашъор ямакI, къамэр, сэшхор зыхашIыкIрэ 
щылычыр, ашъоджэнапхъэ хъурэ гъучI пшъэхъу жъгъэйхэр, 
нэмыкI Iашэхэр зыхахрэ гъучIыр хэгъэгум илъыжьэп. Ежьхэм аIэкIэ ашIрэр икъурэп. Щэгыным игъэхьазырын шIомыкI 
мэшIо пытэ ищыкIагъ. Былымылыр щыI шъхьакIэ, щыгъу 
хэмылъэу, бжыныфщыгъумэ хэмыоу ар адыгэм пфызыIуилъхьащтэп.

--- Page 244 ---

Сатыу щымыIэм лэжьыгъэр мыхъоу гъэ дэитIу 
къыхэхьажьыгъ. Мы илъэсым игъатхи, игъэмафи, ибжыхьи 
адыгэмэ гумэкI фэшъхьаф къафихьыгъэп. Хъулъфыгъэмэ 
аIэ тэрэзэу жъокIупIэмэ анэсыжьрэп. Зичылэ тырагъэстыкIыгъэ цIыф унэнчъэхэм хэти иIэр, къэкIощт илъэсым 
фигъэтIылъыгъэр атыриухагъ. Пхъэшъхьэ-мышъхьэхэми 
мыгъэ къатыгъэ щыIэп. Бжыхьэр екIы, кIыр къехьэ, былымIусым щыкIэн регъажьэ.
Гъаблэр адыгэмэ къазэрэхахьэрэм зэп-тIоп хасэмэ 
зэращытегущыIагъэхэр. ХыIушъо пытапIэхэр зэхамыкъутэхэмэ, гъаблэм зэрэригъэтэкъохыщтхэр хэти къыгурыIуагъ. Тисабыйхэр къытIуплъыхьэхэзэ тапашъхьэ къилIыхьанхэм нахьи, пцэшIуащэм тилIыкIмэ нахьышIу аIуагъ 
хъулъфыгъэмэ. Шъо къышъохъулIэри тэри къытэрэхъулI 
аIуи, бзылъфыгъэхэми къадырагъэштагъ. Iахьыл фэхыгъэхэр, чылэгъо тегъэстыкIыгъэхэр, бзылъфыгъэ-сабый куо 
макъэ хэр, къэзэкъмэ яорэд, якIэшъуикI макъэхэр хэти 
ынэгу кIэтых, ытхьакIумэ итых. Хэти илъышIэжь ыгу илъ.
ХыIушъо шапсыгъэмэ, убыхмэ, нэтыхъуаемэ "о 
мардж!" аIуагъ.
Абдзэхэ къушъхьэ хэгъэгури къыпэджэжьыгъ. 
УбыхымкIэ Бэрзэдж Джырандыкъо, инджылыз 
хьэкIитIур игъусэу, гъэпсэфыгъо иIэп. Бэрзэджымрэ 
Лонгвортрэ Шъэч пэмычыжьэу щашIыгъэ Навагинскэ 
пытапIэм дэжь къыщыуцугъэх. Хьагъурымрэ Джеймсрэ 
Лазарев фортымкIэ, Вельяминов пытапIэмкIэ загъэзагъ. 
Трам фэкъо лIымрэ Некрас Тимэрэ Михайловскэ, Николаевскэ пытапIэхэм якIугъэх.
ИлъэсыкIэу къихьагъэм кIымэфэ чъыIэ Шапсыгъэ 
къыздихьыгъэп, осынчъэу илъэсыкIэ мафэр текIыгъ. Тыгъэр 
къепсэу, дунаир мычъыIэ-мыфабэу, щылэ мазэр къихьагъ.
Трамрэ Тимэрэ Шапсыгъэ хэсэ зэфэщэсыным ычIыпIэкIэ 
чылагъо пэпчъ адэхьагъэх, фэкъолIмэ заIуагъэкIагъ. Iофыр 
зытетыр зымышIэрэмэ арагъэшIагъ, ащкIэ хэкIыпIэ закъоу 
щыIэр зыфэдэр араIотагъ. ФэкъолIмэ бэ япIожьынэу, 
уялъэIужьынэу щытэп. Хэти тхьамыкIэгъо-гумэкIыгъом 
иш тес. БлэкIыгъэ илъэс зыхы-зыблым нахьи мы аужрэ 
илъэс зытIущыр бэкIэ адыгэхэмкIэ нахь хьылъагъ. Пачъыхьэр хыIушъом къэкIоным ыпэкIэ зэмышIугъэ-зэхэлъадэм 
бгъуитIумкIи нэбгырэ зырызхэр щыфэхыщтыгъэмэ, джы 
зэуапIэм нэбгыришъэхэр къыIонэх, чылэгъо псаухэр тестыкIых. Михайловскэ, Николаевскэ пытапIэхэр адыгэчIым 
щыпхыриут зэхъум, Вельяминов инэралым Цумбай тIуакIэм 
дигъэхъыкIыгъэ тхьамыкIагъор гъыбзэкIэ агъае.
Мафэм пчыхьэшъхьапэм риублэгъугъагъ Трамрэ 
Тимэрэ Быраут чылэм къикIыжьхэ зэхъум. Жьыбгъэ мэкIэ 
тIэкIоу къушъхьэ тIуакIэм къыдихрэр ары умыIощтмэ, 
улъэсми ушыуми узгъэгумэкIын чъыIэ щыIэп. Шыумэ 
яджабгъу лъэныкъокIэ мычыжьэу къэнэрэ хым иор гумэкIыгъо хьапщэхэр къыхэмыхьэщтыгъэмэ, тыдэкIи рэхьат. 
КIымэфэ кIэкIыр гупсэфыпIэм зэрекIурэм дунэе Iэгъо-благъор ишыхьат. ЧыжьэкIэ Къуматыр изы унэ горэм остыгъэ 
къыщыхагъэнагъ, тIэкIу зытешIэм нэмыкI гори адкIэ къыпэнэфыжьыгъ. Тыгъэм ылъэдакъэ мэзахэр зэрипкIэрэм 
нахь гу лъыотэ. Жьыбгъэ макIэри нахь къыхэцэкъыкIы, 
гъогу лъагъом шы лъэбжъэ макъэр нахь тетIыркъыкIы.
Шыу лъагъор кIэим дэкIи тхышъхьэм зекIум, хы хьэпщэ 
макъэр къалъыIэсыгъ.
- Хыр гумэкIыгъо хэт,- къыIуагъ Трам.
- Ары, мэхьапщэ,- Тими дыригъэштагъ.
- Ярэби, сыдэущтэу неущ тыхъущт?
- Алахьыр тиIэпыIэгъущт.
- Амин Iо, Тим.
- Амин.
Тыгъэ жъоплъышхор хым шъхьащытIысхьагъ, ыкъуапи 
нэсыгъ. Хыпсым ыгъэкIосэрэ тыгъэм Трам зеплъым, 
зыгорэу къэхъугъ, ыгуи къыпиIонтIыкIыгъ. Адэ джары, 
ыIуагъ, ари зы мэфэ хьылъэу тигъашIэ хэкIыгъ. Тигупшысэхэр нахь къызщыпIэжъгъэирэ, зыщыгупсэфыжьрэ чэщ 
шъхьантэм ыуж джыри мафэр къыкIэлъыкIощт. Сыд фэдэ 
гухэкIа, гушIуагъуа ащи къытфихьыщтыр?
Михайловскэ пытапIэу неущ адыгэхэр зэкIущт лъэныкъом зэлъыгуIэхэзэ остыгъэ нэгъыфхэр къызэщыханэхэу 
аублагъ. Ошъогуми жъогъо фэбэ-чъыIэмэ зыкъыратакъо. 
КъыхэлыдыкIыгъо имыфэу зыгори ечъэхыжьыгъ, бэ 
темышIэу мэшIоустхъо лъагъокIэ ащ нэмыкI гори ыуж 
ихьажьыгъ.
- Мыжыкъмэ яшэф остыгъэхэр къагъаблэ,- къыIуагъ 
Тимэ.
- Мэзахэм агу рехыщтын,- заулэрэ кIуагъэхэу, Трами 
ишIошI къыриIолIагъ.
- Ащ якъащ къэхьыгъуи, тэ тинэмаз шIыгъуи къэблагъэ.

--- Page 245 ---

- Неущ гукIэгъу къафишIынэу яурысытхьэ ерэлъэIух...
Некрас Тимэ янэжъ ыгу къэкIыгъ. ИцIыкIугъом, илъэсих горэ ыныбжьыгъэн, имэхъулъэ Некрас Мишкэ шIуигъэбылъзэ, Тимофей къащ къызэрэригъэхьыщтыгъэр, 
"Отче наш" къызэрэригъаIощтыгъэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ - "отче наш, иже еси на небеси..." - хэщэтыкIыгъ. 
Тимэ щымыгъупшэжьыхэрэр Тхьэ сурэтыр "антихрист" 
махъулъэм ыуцIэпIыщт ыIоти блынкIэм къуимыгъэтэу, 
IункIыбзэ егъэтыгъэу пхъуантэм зэрэщиIыгъыщтыгъэр, 
Тхьэ елъэIунхэ зыхъукIэ къыдихти, ыпашъхьэ зэрэригъэуцощтыгъэр ары. Нахь ин зэхъум, илъэсипшI горэ ыныбжьыгъэн, сыд фэдизэу къелъэIугъэми, IэшIу-IушIу горэ 
къыIэкIилъхьагъэми, гъэшIуабзэ къыриIуагъэми, къащ 
къызэрэфимыхьыщтыгъэр, "Отче наш" къызэрэфимыIожьыщтыгъэр гум къызэкIыжьым, Тимэ щхыпцIыгъэ, 
хэщэтыкIыгъ.
Адэ ари, ыIуагъ, зы дунаеу тпэкIэкIыгъ. Джы тызхэт 
дунэе хьылъэм, неущ къытэхъулIэщтыр зыщытымышIэрэм 
елъытыгъэмэ, блэкIыгъэ сабыигъо мафэхэр тэркIэ фэбагъэх, шъэбагъэх. Къысфэгъэгъу, нэнэжъ, ори егъашIэм 
узфэшъыпкъагъэм уфэшъыпкъэзэ, дунаим уехыжьыгъ. 
Зирызыкъ къыпIуфэгъэ, зитыгъэ къыптепсэгъэ, зиазанаджэ 
угу римыхьыщтыгъэ адыгэмэ, уи Тхьэ я Тхьэ пэмышIыщтыгъэми, нибжьи угу хагъэкIыгъэу къэсшIэжьрэп. Быслъымэн 
къэм сыдэлъынэу сыфаеп пIуи, къэпшIыжьыгъэ осыетымкIэ узагъэтIылъыжьми, агу къеуагъэп, узыфаер пфашIагъ. 
УикъэнэтIэхэс къащ зыгу римыхьрэ ДэхапIэ дэсыгъэми, 
нахьыбэмэ ори тэри тызэхашIыкIыгъ...
- Тим, зыгорэкIэ сыкъыоупчIы сшIоигъу,- фэсакъзэ, 
Трам къыIуагъ,- къепIолIэщтыр сшIэрэп. Уичэу гъуанэ 
сыкъыдэплъэу къызшIомыгъэшI, Руфат икъэбар сшIэмэ 
сшIоигъу.
- Руфат икъэбар сэри сшIэщтыгъэмэ, къыосIоныгъи, 
Трам,- Тимэ хьылъэу зыхэщэтыкI уж, къыIуагъ. Заулэрэ 
кIуагъэхэу кIэгупшысыхьажь ышIыгъэм фэдэу къыпигъэхъожьыгъ: - Руфат укъыкIэупчIэным сичэу гъуанэ укъыдэплъын фэIуагъэп, Трам. СигукIае укъыкIэмыупчIэмэ, хэт 
къыкIэупчIэн? Жъы сызышIырэмэ ари ащыщ. КъысэдэIугъэп, 
сIорэр хэхьагъэп. Дагъыстан зыщыращэжьэщтым ыпаIокIэ 
сыдэмысэу сэламхыжь къыдэхьэгъагъ аIуагъ, икъэбар 
тшIэрэп. Сэмай сыгу егъу, шъо иIэжьэп, лы телъыжьэп. 

--- Page 246 ---

Къэплъфыгъэм уишхыжьыщт арыщтын язгъэIуагъэр. Руфат 
сыфэгубжыгъ шъхьакIэ, тэ схьыжьын, слъы щыщ. Къыгъэзэжьынба, къытхэхьажьынба сIозэ, джы нэс къэсхьыгъ. 
Алахьым ешI, щэщэн пцэшIуащэ горэм...- Тимэ шым 
елъэдэкъауи, хигъэлъэхъукIыгъ. Трам иши зыкъыщыригъэнагъэп. ГущыIэнчъэхэу заулэрэ чъагъэхэу шыумэ якIо 
зыпкъ иуцожьыгъ. Ныбджэгъум ыкъо зэрэкIэупчIагъэмкIэ 
Трам кIэгъожьыгъэу, Тимэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - 
Руфат кIэлэ дэигъэп, пIорэр зыхэмыхьан лъфыгъэп. Къэрбатыр урысыдзэм хэтэу зелъэгъум, ежьыри ар ымышIэу 
уцугъэп.
- Адэ сыдэу пшIын, Тим,- ыгу къыдищаеу Трам къыIуагъ,- шъэогъур зэрыкIогъэ гъогум Руфати рымыкIожьын 
ылъэкIыгъэпщтын...
- Ар дэдэу сэ къысшIошIрэп,- Тимэ гущыIэ лъапсэр 
къыубыти, дыригъэштагъэп.- ЗэрэхъурэмкIэ, Къэрбатыр 
нэмыкI лъагъо хихыгъэмэ, Руфати ар ышIэнэу къыпщыхъугъ, ара? Хьау, арэп сэ мы Iофым сызэрэхаплъэрэр. 
ПшIошъ хъуна, Трам, джа Руфат закъу мыжыкъмэ нахь 
ягугъу ышIэу, Некрас лъэкъуацIэр къызхэкIыгъэр зэригъашIэу тилъфыгъэмэ ахэтыгъэр. Хьа пшIосыушъэфын, аущтэу 
зэкIэри ышIэмэ шIоигъоу Руфат къызэрэтэджырэр зымкIэ 
сигопагъ, адырэмкIэ сшIодурысыгъэп. Ар къызхэкIыгъэр 
сэшIэ сэ... Зэгорэм сэ афэсымыштэгъагъэр янэжъ шъэожъыем ригъэштэн ылъэкIыгъ. ОцIыкIуфэ ыбгъэ кIэлъыгъ, 
нахь ин зэхъум, ылъыпэгъу кIуагъэ... Джы къащ къехьызы, 
урысытхьэм елъэIу аIуагъ... Алахьым ешI, зыгъолъыжьхэкIэ, янэжъ ащ риIощтыгъэр... 
- Уянэ Лизэ тхьамыкIэм, Алахьым зыдэкIожьыгъэм 
шIу щешI, адыгэгъэфо зэрихьащтыгъ, къащ къыхьэуи 
ныбжьи слъэгъугъэп. Ау осыет къызэришIыжьыгъагъэу, 
цIыфми агъэшIэгъогъагъ, урыс гъэIылъыкIэкIэ ари агъэIылъыжьыгъагъ...
- Тянэ ыгу тхьитIури илъыгъэкIэ сенэгуе...
- ТхьитIу ыгу илъыгъэми, уянэ мыхъун ышIагъэп.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, Трам! - Тимэ зэхихыгъэм иш къыригъэгъэуцугъ.- ЦIыфым зы намыс, зы нап 
иIэр. КъызэрэпIорэмкIэ, тхьитIу сыгу илъэу неущрэ зэуапIэм 
сыIухьан фай, ара? Сисэшхо пыишъхьэмэ ащыджэгунэу 
зы гухэлъ неущ сыгу илъыщтыр! ТекIоныгъэр тэзгъэшIыщт 

--- Page 247 ---

Алахьыр ары сыбгъэ дэлъыщтыр! - Джыри Некрас Тимэ 
шым елъэдэкъэуагъ, ригъэлъэхъугъ...
Непэрэ зэуапIэм адыгэмэ алъэныкъокIэ, языкIыныгъэ 
быракъ пчъагъэ аIыгъэу, нэбгырэ мин заулэ къыIузэрэщагъ. 
Михайловскэ пытапIэм шъуекIу зэрараIуагъэм лъыпытэу 
хэти зиIэтынэу хьазыр. АхэмкIэ зэкIакIо, лыуз, лIэныгъ 
зыфаIорэр щыIэжьэп. ЦIыфыгъэ шъэбагъи, гукIэгъуи, 
гумэкIи дунаим тетыжьми ашIэжьрэп. Къапыщылъ лъымэр 
цIыфхэми, шыхэми зэхашIэу, янэплъэгъухэр зэтефэх, 
чIыпIэ изэгъэжьхэрэп. Урысыдзэр зыпэIулъ Михайловскэ 
пытапIэр кIымэфэ щайешъогъу уахътэм щэхъые, пахъэу 
шъхьащыкIырэм дунаир хэошъопщыкIрэм фэдэу къыпщэхъу.
- ПытапIэм шыу бащэ теоныр ищыкIагъэп,- Трам 
ыIуагъ,- апэрэ шыу шъищым лъэсы ищыкIэгъэщтыр.
- Алахьыр зы, зэкIэми сауж шъукъихь! - Некрас Тимэ 
къырипхъотыгъэ сэшхом илыд шыу шъхьагъым ригъэчъагъ, 
шы лъэмакъэмрэ цIыф лъэс чъэ макъэмрэ кIэим дэтэкъуагъ, тхышъхьэм тетэкъуагъ.
Урысыдзэ лъэныкъом шхонч зэхэо макъэр къыщыIугъ, 
топыщэхэри чIыпIэ-чIыпIэу къащызэбгырыутэу регъажьэ. 
Шыхэр зэхэфэх, ауж ит цIыфхэр мэукIорэих. Гын гъозымэм 
зеIэты, шы уIагъэмэ зыраутэкIыжьы, мэщыщых, зыныбэ 
щэ ифэгъэ цIыфхэр мэпцIымамэх, Тхьэм елъэIух, IэпыIэгъу 
зищыкIагъэм зеплъыхьэ. Зылъэ тетыр пытапIэм ечъэ.
ПытапIэм иапэрэ екIугъо адыгэмэ къадэхъугъэп, топыщэмэ апыримыкъухэу ипхъахь-итэкъоу къызэкIэкIуагъэх. 
Ау бэрэ пымылъхэу нэмыкI шыу купэу къежьагъэмэ лъэсыдзэм гу къызIэпыригъэшIыхьажьыгъ.
Некрас Тимэ исэмэгукIи, иджабгъукIи, ыпэкIи шыхэр, 
цIыфхэр къыщызэхафэщтыгъэхэми, зы щэ къытемыфагъэу 
апэ ит, икуо макъэ ежь зэхехыжь къодый:
- Где генерал Вельяминов, господа!..- Некрас Тимэ 
мачъэ, сэшхор егъэсысы. Урысыдзэр зэкIакIоу зилъэгъукIэ, 
джыри нахь лъэшэу мэкуо: - Ага, поганцы, отступаете?! 
Где, господа, ваш генерал Вельяминов?! А ну его сюда!..
Шыухэр пытэпIэ къэшIыхьагъэм зынэсхэкIэ, Тимэ шым 
къепкIэхышъ лъэсмэ ахэхьэ. Адыги, урыси зэхэлъадэ. 
ЦIыфмэ зашIэжьрэп, анэмэ лъыр атет, гухьа-гужъыр 
азыфагу. Хэти ыкIуачIэ, икъулай, инасып къызэрихь. Зыр 

--- Page 248 ---

пчыпэм пэлIыхьэ, адырэм ышъхьэ сэшхом пеупкIы, 
ящэнэрэр чэу натIэм кIэратхьэлыхьэ.
Тимэ Iэ джабгъумкIэ сэшхор, Iэ сэмэгумкIэ къамэр 
ыIыгъ. Ицые Iупэ лъыр къечъэхы, шъхьапцIэ. Зэфэдэу Iэ 
джабгъури Iэ сэмэгури егъэIорышIэ. Сэшхо, къэмэ огъу 
ыхы къэс, шым тес зэхъум ыIощтыгъэ гущыIэхэр джыри 
еIох:
- Где ты, генерал Вельяминов!.. Если ты мужчина, 
выйди!.. Это я говорю, Некрасов Тимофей сын Михаила, 
вот вам земля черкесов! Жрите, не сможете!..
Ящэнэрэ лъэсхэу къакIэхьагъэхэр кIочIаджэ хъущтыгъэ 
Тимэдыхэм ашъхьащыкIыгъэх. Чэур бгъэкIэ раутзэ пытапIэм зыдатэкъуагъ, къапэкIафэрэр алIы, хагъафэ. ЗыIэ 
къэзыIэти къэзымыIэти зэдагъакIо.
Щэгынхэр зычIэлъ чIыунэмкIэ урыс дзэкIолI горэ мачъэ. 
Зыныбэ IэкIэ зыIыгъэу лъэгонджэмышъхьэкIэ щысыр гъусэм 
лъэджэ:
- Куда ты, Архи-и-ипка!..
Архипкэ чIыунэ кIыIум тет унэм елъадэ. Пчъэр къырегъасэ, гын пхъэчай къогъумэ закъуедзэ. Тутыным 
гъожьышэ ышIыгъэ Iэхъуамбэхэр сысхэу, тутыныбжъэр 
ещыхьэ. Пчъэр къыIуауты... Тутыныбжъэр зэ ыкъудыигъ, 
тIо ыкъудыигъ. Щэ зэкIэлъыпытэу къащ къыхьыгъ... Джыри 
ящэнэрэ къудыигъомкIэ тутыныбжъэр нахь лъэшэу зэкIигъани, зышъхьэ техыгъэ гын пхъэчаим хидзагъ...
Щэгын гъэтIылъыпIэ чIыунэм машIом зызщепхъуатэм, 
щытыгъэр зэкIэ адыги, урыси жьым хиутысагъ. ЧIыунэм 
икъэо макъэ джэрпэджэжь зэтеIукIыкIэ хы кIыIум рычъагъ, 
къушъхьэм хэтэджагъ...
Михайловскэ пытапIэр адыгэмэ заштэгъэ мафэм, 
1840-рэ илъэсым игъэтхэпэ мазэ и 22-рэм ыпэкIи ыужкIи 
Лазарев фортыр (щылэм и 7-м), Вельяминов пытапIэр 
(щылэм и 29-м), Николаев пытапIэр (гъэтхэпэ мазэм и 
30-м), нэмыкIхэри адыгэмэ зэхакъути, хы ШIуцIэм итыгъэкъокIыпIэ нэпкъым инахьыбэр шъхьафит ашIыжьыгъ.
VIII
Хы ШIуцIэ Iушъом Iут урыс пытэпIэ зэикIыр шапсыгъэмэ 
зэхакъутэгъагъэми, Засс инэралыр пащэ зиIэ Кавказ пытэпIэ ищыгъэм абдзахэмэ яIоф щыхьылъагъ. Пшызэрэ Лабэрэ 
азыфагу дэлъ чIыгур тIэкIу-тIэкIузэ адыгэмэ аIэкIэкIыщтыгъэ. Гъэтхэ-гъэмэфэ илъэсныкъом, къызэкIакIохэзэ Прочноокоп ыпшъэ щегъэжьагъэу, Уарп джабгъу шъолъы рыр 
къыдиубытэу аратын фаеу хъугъэ. Ащ къикIыщтыгъэп а 
чIыгур зэкIэ пачъыхьадзэм IэкIэфагъэу. Урысмэ пытапIэ 
рамышIыхьагъэ зыхъукIэ, зэпэщыт бгъуитIумкIи зэуапIэу 
ар зэдыряIагъ. Ащ фэдэ чIыгур пачъыхьадзэмкIэ нахь Iэрыфэгъугъ: Лабэ зэпырычъхэмэ къушъхьэм чIэхьажьрэ цIыфмэ 
къэгъэзэжьыпIэ ямыIэнэу ячылэхэр тырагъэстыкIы е ахэр 
зыдэщыт чIыпIэм елъытыгъэу дзэ пытапIэхэр щагъэуцу.
Дзэ зэтегъэпсыхьагъэ зимыIэ адыгэмэ язэуакIэ пачъыхьадзэм изэуакIэ бэкIэ текIы. А зы зэуапIэм адыгэхэр 
нэбгырэ шъэ пчъагъэкIэ щызэрэугъоихэу къызыхэкIыщтыгъэр макIэ. ЗэкIухэрэ тIэсхъапIэм елъытыгъэу шыу шъэныкъо зырызэу загощышъ, а зы уахътэм тырагъафэу 
чIыпIэ зэфэшъхьафмэ якIух, IэпыIэгъу зэфамыгъэхъужьынхэм пае пыидзэр зырыз-зырызэу зэпкъыратхъы. Ау адыгэчIыр къэухъумэгъэнымкIэ ащ фэдэ зэуакIэм шIуагъэ 
къызэримыхьрэр абдзэхэ пащэхэми ашIэ - Iофыр зэкIэ 
адыгэ лъэпкъ зыкIыныгъэ щымыIэм екIужьы.
АщкIэ Цэй Хьатырбайрэ Болэтыкъо Шыкъултырырэ 
зи къызтырагъэнагъэп, ягъунэгъу мэхъошхэр, бэгъхэр, 
пыим IэкIэмыфэгъэ кIэмгуехэм ащыщхэр, абадзэмэ анэсыжьэу къызэлъакIухьагъэх. Абдзэхэ кIахэмкIэ къапэIус 
шапсыгъэ-нэтыхъуаехэм ахэхьагъэх, пыим пэуцужьыгъэнымкIэ тхьэрыIо хасэ зэрашIыщтымкIэ Пщыщэ лъэныкъомкIэ къягъэтIысэкIыгъэ бжъэдыгъухэми макъэ арагъэIугъ. 
Къэнэжьыгъэгъэ закъор неущмыкIэ маим и 21-м, 1841-рэ 
илъэсым, Пшъэхэ кIэй щызэхащэщт тхьэрыIо хасэр ары.
- НеущмыкIэ, зиусхьан,- иджабгъукIэ къыгот шыум 
Цэим риIуагъ,- тиIоф тхьарыIуапIэм къыщикIыгъэмэ Засс 
инэрал плъыжьым пшынахьыжъ Джамболэт тхьамыкIэмкIэ лъышIэжь зымышIэжь етшIылIэщтыгъэ. ЛIы хъарзынэр 
игъонэмысэу тхэкIодыкIыгъ.
- Е-о-ой, Хьатыр,- Болэтыкъор хэщэтыкIыгъ,- ащ 
джы сыд хэпшIыхьажьын, хъущтыр хъугъахэ... Илъэсым 
къехъугъэшъ, зы мэфэ закъокIи Джамболэт сщыгъупшагъэп.
- Ащ фэдэлI, лIыгъэрэ Iушыгъэрэ къебэкIэу, шIэхэу 
къытхэкIыжьынэпщтын!.. Зи хъун Зассэ цIэплъым къытишIагъэп. Олахьэ ЗассэмкIэ ар мылIыгъэ, шыу шъхьэ 
закъом укъыпэIыстэу ябгъэукIэу шым ебгъэхьыжькIэ, 
лIыгъэ мыхъун. ЛIыгъэм уфаемэ, Зассэм ыпхъукIэ ежь 
Джамболэт ышIагъэр лIыгъэ.
- СфэлъэкIыгъэмэ, Зассэм ыпхъу Джамболэт къезгъэхьыщтыгъэп... Ау сыд епIон, нахьыжъыр сыдигъокIи 
нахьыжъ.
- Джамболэт мыхъун ышIагъэп, зиусхьан,- зэхихрэр 
Цэим зэримыгуапэр ымакъэ къыхэщыгъ.- Къыхьыгъэмэ, 
о къызэрэпщыхъоу адыгэхэр цIыф Iэлхэп ыIуи, бадзэ 
нимыгъэсэу ыIыгъи, фаригъэщэжьыгъагъ.
- КъыришIэжьыгъэр?
- Ар Зассым ынап!.. ЦIыфэпи ар! ЦIыфыгъэмэ, адыгашъхьэхэр ихэтэ пчэгъумэ паригъэлъэныя! Ащ изакъоп, 
аркъым хэлъ адыгашъхьэхэр нэмыцым щаригъэлъэгъунэу 
арегъэхьы аIуагъ1. Iиман зимыI, зэ моу къытIэкIэгъахь!
Адыгашъхьэмэ якъэбар зызэхехым, зиусхьанмэ ауж 
ит фэкъолI горэ къыхэкуукIыгъ:
- Еплъ Зассэ нэмыцыжъым ышIэрэр!.. Тэ етIани IэпыIэгъукIэ инджылызмэ, нэмыцмэ, франкмэ тащэгугъы... 
ежьмэ адыгашъхьэхэр тыны зыфарагъэшIыжьы!..
- КъыпIэкIэфэна, дзэ псэу къегъэтIысэкIыгъэу псэурэр! - ФэкъолIым игущыIэ гукъаохэр зэхимыхыгъэ фэдэу 
Болэтыкъом къыIуагъ, Ермэлхьаблэ гъогумкIи шыу куп 
тырилъэгъуагъ.- Мохэр сыд шыу купа?
1 "...Засс сыдэгущыIэзэ,- къетхыжьы Кавказ заом хэлэжьэгъэ 
Н. И. Лорер,- ащ изэо зэхэщакIэ сыгу зэрэримыхьрэр зесэIом, мыщ 
фэдэ джэуап къыситыжьыгъагъ: "Урысыер зыфаер сыдэу хъугъэми 
Кавказыр къызыIэкIигъэхьанэу ары. Тэ тиджэгъогъу цIыф лъэпкъхэр 
умыгъэщынэщтхэмэ, сыд фэдэ шIыкIэкIэ уатекIон плъэкIыщта? …МыщкIэ 
гукIэгъугъэ къызыхэбгъафэ хъунэу щытэп, Ермоловым шъхьас афимышIэу ахэр зэрэпилъэхэрэм, къуаджэхэр зэрэтыригъэстыкIыхэрэм 
яшIуагъэкIэ тэщ нахьи нахь гъэхъагъэ ышIын елъэкIы…" Ащ фэдэ гъэщынэн шIыкIэу Засс ыгъэфедэщтыгъэм тегъэпсыкIыгъэу Прочнэ Окоп 
Iуашъхьэм дэжь, а инэралыр зыдэщыIэгъэ чIыпIэм, черкесышъхьэхэр 
пчэгъумэ апылъагъэхэу, ажакIэмэ жьыбгъэр акIэпщэу ренэу плъэгъущтыгъэ. …Зэгорэм инэралым Iоф зыщишIэрэ унэм сихьагъэу мэIае 
горэ къызысэум, Засс щхызэ, ипIэкIор чIэгъ цIыфышъхьэ заулэ зыдэлъ 
пхъонтэшхо къычIилъэшъугъ, яапчынэхэмкIэ гур рахэу цIыфышъхьэхэр 
къысэплъыщтыгъэх. "Сыда мыхэр о зэрэуищыкIагъэхэр?" - сызеупчIым, 
ащ къысиIожьыгъ: "Ахэр сэгъажъохэшъ, лыр апысэукъэбзыкIышъ, 
анатомическэ зэфэшъхьаф IазапIэхэм, синыбджэгъу профессорхэу 
Берлин дэсхэм афясэгъащэх…"

--- Page 249 ---

Цэимрэ Болэтыкъомрэ ягъусэ шыухэри къызэтеуцуагъэх, зэмыжэгъэ чIыпIэ зифэхэрэм зэряхабзэу, зэкIэми 
Iэшэгу зашIыгъ, къакIорэмэ апэгъокIынхэу шыу тIокI фэдиз 
нахьыжъмэ апэкIэ уцугъэ.
Тхышъхьэм къехыгъэ шыухэр къызэблагъэхэм, Цэим 
къыIуагъ:
- Зыжъугъэрэхьат, адыгэ шыух. 
Къэсыгъэхэр шыу шъэныкъо фэдиз мэхъу. Нэбгырэ 
заулэмэ яшыплIэмэ гъэр зэкIоцIыпхагъэхэр адэлъых, ежьхэми уIэгъэ заулэ ахэт. Шы горэми дзыо зэпедзэкIыр 
ионаплIэ дэлъ. Шыухэр къемыпсыхыхэу яшыплIэмэ гъэрхэр 
къададзыхэзэ, нэбгыриплI Цэимрэ Болэтыкъомрэ апашъхьэ къырагъэзыхьагъ.
Ащ фэдизым Болэтыкъомрэ Цэимрэ алъэныкъокIэ 
зыми зи къыIуагъэп. ЗыIэ сэмэгу пхыгъэ Бэгъос шыбгъэкIэ 
шыумэ къахэкIоти, къыIуагъ:
- Гъогумафэ шъуежьапщи, типащэхэр. Гъэрмэ шъуахад, шъуакъыIукIагъ.
- Тыдрэ лъэныкъу шъукъыздикIыжьрэр? - зиусхьаным 
ежи, зи къымыIо зэхъум, Цэир яупчIыгъ.
- ПрочноокопкIэ тыщыIагъ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Зассэм дэжь шъущыIагъ.
- Зассэм идзэкIолIых мыхэр...- Бэгъос игущыIэ зэпыугъо дигъафи, Болэтыкъом зыфигъэзагъ: - Джамболэт 
тхьамыкIэм ылъ пшIэжьыщтмэ, зиусхьан, гъэрхэр уапашъхьэ итых. КъызэрыпIу, е о пIашъхьэкIэ, е тэ тIашъхьэкIэ...
- Джамболэт зиусхьаныр зыдэкIожьыгъэм Алахьым 
шIу щешI, аущтэу Алахь зизакъом ыпашъхьэ ихьажьынэу 
ыухыгъагъэу къычIэкIын... Зэо утыгум тимытэу гунахьым 
гунахь сфытелъхьажьынэп.
- Мы гъэрмэ сы якъэубытыкI, Бэгъос? - Iоф хьылъэ 
хадзагъэ зиусхьаным ыгу егъоу нэмыкI гущыIэ Хьатырбай 
тырищэ шIоигъоу еупчIыгъ.
- Мыхэмэ,- къамыщыпэкIэ Iапэ афишIызэ,- алъэкI 
къагъэнагъэп, пхъашэу къытэзэуагъэх.
- Сы ашIэшъугъ?
- НэбгырипшI хъущтыгъэхэти, къызэтэуцухьэхэм, 
яшыхэр аукIыжьхи, акъогъумэ акъосхэу ящэ аухыфэкIэ, 
етIанэ ясэшхо аIэкIэтыутыфэкIэ къытэзэуагъэх.
- Хэт мыхэмэ ащыщэу шы укI тхьагъэпцIыгъэ пытапIэр 
къэзыугупшысыгъэр?

--- Page 250 ---

- Язабыт пащ.
- Забыт пащэр гъэрмэ къахэрэкI.
- Ар сэшхокIэ зэхаупкIэтагъ.
- Хэт щыщми а забытым Iушыгъэ къызхигъэфагъ, 
лIыгъи зэрихьагъэ. Игъусагъэхэри лIыгъэнчъэхэп. Сы пIорэр, 
зиусхьан?
- Тэмэм,- Болэтыкъоми къыдыригъэштагъ,- унэ 
къаплъэу ппсэ бгъэтIылъыныр лIыгъэ.
- Гъэрмэ аIэхэр шъутIатэх,- Цэим унашъо афишIыгъ.- 
Къыздеогъаштэмэ, зиусхьан, шъори ары, фэкъолIхэр, 
лIыгъэу зэрахьагъэм ифэшъуашэу миплIыр стIупщыжьыщт.
- ЛIыгъэм лIыгъэ къехьыжьы, псапи хэлъ, Хьатырбай,- 
Болэтыкъом дыригъэштагъ, фэкъолIхэри къызэрезэгъхэрэр 
къырыпшIэу, дэгъу аIуагъ.
Шъхьафит ашIыжьыгъэ къэзэкъиплIыр къызэплъэкIхэмэ-елъэкIонхэзэ, атIупщыжьыпэнхэр ашIошъ мыхъузэ, 
нэплъэгъум икIодыкIыжьыгъэх.
Мэ кIочIэ хьылъэм Болэтыкъом зыригъэплъыхьагъ, 
шыплIэм дэлъ дзыо зэпедзэкIым гуцафэ ригъэшIыгъ:
- Сыд сэIо мо къапщыкъым илъыр?
Щытхэр зэкIэ кIочIамэр къыздикIрэ дзыо лъэныкъомкIэ джы зэрэгъэплъагъэх.
- Мы къапщыкъым, зиусхьан, адыгашъхьэхэр къырэтэхьыжьых...- ыгу зэригъэузрэр къырыпшIэу Бэгъос 
къыIуи, дыреплъэкIыгъ.
- Тэ къикIыгъэх?
- Зассэм ипчэгъумэ къапытхыжьыгъ,- Бэгъос ычIыпIэкIэ нэмыкI фэкъолI горэм къыIуагъ.
- Зыщыщхэр шъошIэха? - Хьатырбай къэупчIагъ.
- Шъхьихым языр тичылэ, ДэхапIэ щыщ,- Бэгъос 
джэуап къытыжьыгъ. 
- Адырэхэр зыщыщхэр шъумышIэмэ, къешъумыхьакI, 
чIым ежъугъэкIужьых.
Цэимрэ Болэтыкъомрэ шым къызепсыххэм, адырэхэри 
яшмэ закъыратэкъохыгъ.
Гъогум пэмычыжьэу щыт чIы хэIэтыкIыгъэ гъушъэм 
бэнитфэу щатIыгъэм ыпашъхьэ Цэй Хьатырбай къыщиIуагъ:
- Мыхэмэ Зассэр арыджэгугъэми, ыушъхьакIунхэ 
фэлъэкIыгъэп, ячIыгу залэ апсэ фатыгъ, зыдэкIожьыгъэ 
ахърэтым Алахьым шIу щешIых, пачъыхьадзэм къыпэIунэгъэ адыгэхэр опсэуфэхэкIэ шъуащыгъупшэнэп...

--- Page 251 ---

ТхьэрыIо хасэр ПщэхэкIэй щызезыщэщтыгъэр Болэтыкъо Шыкъултыр. ЦIыфыбэ къемыкIолIэгъагъэми, зэрэмыгугъагъэхэу адыгэ лъэпкъ пэпчъ - къэбэртаехэм анэмыкIэу - ялIыкIохэр щыIагъэх. СыкъэгущыIэн зыIуагъэр 
хэсэ пашъхьэм къыращагъ, шъхьэкIафэ фашIэу едэIугъэх. 
Хэсэ утыгум къихьагъэ пэпчъ игущыIэ зыригъэукIыхьэщтыгъэп - адыгэ хэгъэгур зэмыжэгъэхэ пыим къызэрэщаухъумэщтыр иIофыгъ, ащ фэгъэхьыгъэ тхьэрыIо зилIыкIомэ 
ацIэкIэ зэриштэрэр къыушыхьатыжьзэ, икъэмэ къихыгъэ 
ыIупшIэ нигъэсыти, IукIыжьыщтыгъ.
ЗэIукIэр ыкIэм зыфакIом, Цэй Хьатырбай хэсэ лIышъхьэмэ къахэкIи, мыгузажъоу утыгум къихьагъ, къэмэ 
къихыгъэр Iэтыгъэу заулэрэ ыIыгъыгъ, етIанэ щылыч пIокIэ 
лыдыр ыIупшIэ нигъэси, рилъхьажьыгъ, Щамилэ илIыкIо 
Хьадж-Мыхьамэт наибэм фыреплъэкIи, мэкъэ чанкIэ 
къыIуагъ:
- Адыгэхэр! Ти ТхьарыIо зэдэтштэнэу игъо зэкIэми 
шъулъэгъугъэзы, ТхьарыIом щыщ гущыIэ заулэ Алахьым 
ыпашъхьэ къыщытэжъугъаIу: "Бисми Лахьи рэхьмани 
рахьим! Адыгэ хэгъэгур хэтырэ пыий щысыухъумэнэу 
ТхьарыIо сэшIы, Алахьым ыпашъхьэ исэхьэ. Зыукъорэм 
мы дунаими ахърэт мафэми Алахьым ыпашъхьэ пшъэдэкIыжь щегъоты. Дунаим сыщэпсэуфэ къысэптыгъэ 
хэгъэгур, си Алахь, сынэпэщт, синамысыщт. СихэгъэгукIэ 
пытагъэ схэгъэлъ, си ТхьарыIо къабыл сфэшI. Непэ щегъэжьагъэу мы ТхьарыIор адыгэ лъэпкъмэ ялIыкIомэ нэузырэу 
аштэшъ, зэкIэми зэдытий. Амин!".
ТхьэрыIор зыштагъэмэ амакъэ ПщэхэкIэй дэкIодэжьыфэ 
Цэим зиIэжагъ, етIанэ Iэ дэгъэчъэегъитIумкIэ тхылъыпIэ 
зырыз ыгъэлъагъозэ, ТхьэрыIомкIэ Алахьым ыпашъхьэ 
зыгу жьы дэзгъэкIыгъэмэ ариIуагъ:
- Джы мы тхылъыпIитIум - зыр арапыбзэкIэ, адырэр 
урысыбзэкIэ тхыгъэ - арытым нэIуасэ шъуафэсшIын. 
Мыхэмэ зэдэтштэгъэ ТхьарыIор тхыгъэу къаушыхьатыжьы. 
КъурIаныбзэм илъыр Алахьым ыпашъхьэ ехьэ. ТхьарыIом 
шъэф зэрэхэмылъыр къыушъхьафэу урысыбзэр урысмэ 
афэтэгъэхьы. АдыгабзэкIэ къэпIонэу хъумэ, мыры тхылъыпIитIуми арытыр:"Бисми Лахьи рэхьмани рахьим! Тыкъэзгъэхъуи, тицIыфыгъэ инэу зыгъэлъагъуи, нэмыкI хьайуанмэ 
апшъэ тызышIыгъэ Алахьым щытхъур ыдэжь. Амал пстэури 
къытэзыти, насыпышIоу мы дунаим тытезгъэтырэм, ахърэт 

--- Page 252 ---

дунаим зыдгъэзэжьрэм джэнэтыр къытэзытыщт Алахьым 
щытхъур ыдэжь. Мыхьамэт пегъэмбарыр лIыкIо къытфэзышIи, тидини къэтыухъумэнымкIэ, тэри зыкъэтыухъумэжьынымкIэ шъыпкъэныгъэ гъогур тфыхэзыхыгъэ Алахьым 
щытхъур ыдэжь. Тыкъызщыпсэужьыщт мафэм тиухъумэкIощт-тыкъэзгъэнэжьыщт Алахьым щытхъур ыдэжь. 
Тихэгъэгу зыпкъ идгъэуцонэу, хэти тиягъэ етымыгъэкIэу 
тыщыIэнэу тыфай. Щэрихьатым иIофыгъохэр дэхынчъэу 
зетхьаныр тиапэрэ Iоф. Сыд фэдэ нэмыкI шIэныгъи щыгъэзыегъэн фае, сыд фэдэ мыхъо-мышIагъэр Щэрихьатым 
къызэриIоу уумысыщт. Тащыщ джаурмэ адэжь кIо хъущтэп: ныбджэгъуныгъэ-шъэогъуныгъэ адыриIэн фитэп, 
ащ пае ахэмэ алъэныкъо сыд фэдэрэ мамыр гущыIэми, 
сыд фэдэрэ нэмыкI Iофыгъо шIоигъоныгъэ къикIмэ, щыбгъэзые зэпытыщт. Тихэгъэгу къырагъэуцогъэ пытапIэмэ 
сыд илIэужыгъуи ащыпщэфы хъущтэп. АщкIэ мысагъэ 
зезыхьэрэм тазыр тумэн 30 ытыщт. ТизэIукIэ хасэмэ ащытшIырэ унашъохэр зыми урысмэ ариIотэн фитэп. Бзэгу 
зыхьрэм лъышIэжь тефэ. Урысмэ агуахьэу ихэгъэгу къепыижьрэм ежьыри, иIахьылхэми гукIэгъу афытиIэщтэп. 
Адыгэ мамыр хьаджрэтым зыкъытфигъэзэжьмэ, тигуапэу 
тыпэгъокIыщт, къэтыухъумэщт. Ащ кIуачIэрэ хьилыгъэрэкIэ 
ие горэ тырахмэ, тыгъуакIом тетлъхьэрэ тазырымкIэ дгъэпщынэщт. Ислъам диным ит тщымыщ цIыф лъэпкъ типый 
пэшIуекIорэ банэр къыддигощынэу къытфакIомэ, гуапэ 
тщыхъоу тызэрэпэгъокIыщтымкIэ гущыIэ тэты. Пачъыхьадзэр къызщытэкIурэм, хэти Iашэр ыштэнышъ, пыир къыздикIырэ лъэныкъомкIэ пэгъокIын фае. Е тылIын, е тылIэн! 
Амин!"
- Амин! - мэкъэ зэтеIукI-зэпэджэжькIэ хасэм къекIолIагъэмэ Цэим иаужрэ гущыIэ къыкIаIотыкIыжьыгъ...
IX
Адыгэ-урыс зэфыщытыкIэмэ кIэух дэгъу зэрафэмыхъущтыр апэ къызгурыIуагъэр Хъанджэрый. Урыс пачъыхьэм 
зыдэгущыIэ ужрэп, бэкIэ ащ ып. Пачъыхьэм ипшъэрылъ 
адыгэ шъолъырым щигъэцакIэ зэхъум, ыпашъхьэ рилъхьащт тхыгъэм дэлажьэ зэхъуми, ащ ыуж тешIэгъэ илъэсхэми илъэпкъэгъумэ къяхъулIэщтым ыгъэгумэкIэу 
къыхьыгъ. Ежь иегъэ Iахьи адыгэ тхьамыкIагъом зэрэхэ289
10 Заказ 027

--- Page 253 ---

лъымкIэ кIэгъожьэу, мэфэ къин пчъагъэ пэкIэкIыгъ. Джы 
къызнэсыгъэми, зыми ышъхьэ фыримыхыщтыгъэми, 
гупсэфыгъо ыгъотыщтыгъэп. Пачъыхьэм дэгущыIи илъэIу 
къызфемышIэм, ышIагъэмкIэ зэгыижьмэ-зэушъыижьзэ, 
Лъэустэнхьаблэ дэтIысхьажьыгъэу дэс. Адыгэ хьакIэщмэ 
зязэщкIэ, Екатеринодар макIо. ИнэIосэ забытмэ ахэхьэ, 
урыс хэгъэгум илъ Iофыгъомэ иIо ахимылъхьэми, ахэдаIо, 
зэщ тегъэупIэ Iаджи къыщыфыхэкIы. Екатеринодар зыкIокIэ 
изабыт шъуашэ зыщелъэшъ, ари изы гушIуагъомэ ащыщ. 
Илъэс пчъагъэрэ шъыпкъагъэ афыриIэу къулыкъу зыфишIагъэмэ зэрахэмызыгъапэр зыдырегъэшIэжьы. Ащ изакъоп, 
зыщыпсэурэ чылэми, зэхэзыхрэмкIи, зылъэгъурэмкIи 
даушыгъэба, зэрэбжъэдыгъу лъэныкъоуи уасэ щыфарегъэшIы.
Зы гу нахь уимыIэу, гуитIукIэ упсэуныр къин. Уфаемэ, 
адыгэ е урыс шъуашэу зыщыплъэрэ-зыщыпхыжьрэм ар 
фэдэп. ЕтIани, сыдэу пшIын, пырамыбжьыр мэшъхьалъэ, 
шъхьадж илъэпкъ еожьы зэраIоу, инэгъоигъэ гупшысэ 
чыжьи ащ къыхэхьажьы. Зэгорэм къызхэкIыгъэгъэ къырым 
нэгъой лъэпкъым ишъуашэ зыщилъэныр къыримыгъэкIущтыгъэми, ыгучIэ чIэлъэу къызэрэздырихьакIрэр къехьылъэкIы, изакъо зыхъукIэ, яорэдышъо мэкъамэ загъорэ 
гукIэ кIеIукIы.
ЕтIани укъэзылъфыгъэрэп, узыпIугъэр ары зэраIоу, 
ищыIэныгъэ къызхэтэджыкIыгъэ адыгэ щыIакIэр ежьыркIэ 
зэкIэми апшъ, зыбзэ ымышIэжьрэ лъэпкъым ар ригъэпшэныр, пигъэуцуныр, аущтэу гупшысэныр инамыс пашъхьэ 
къыщыригъэкIурэп.
Аущтэу адыгэмэ адэпсэуми, Хъанджэрые цыхьэ 
фэзымышIырэ цIыф Iаджи, Бжъэдыгъу имызакъоу, нэмыкI 
адыгэ чIыгумэ арыс. Ащ фэдэ цIыфхэр нахьыбэмкIэ пщых, 
оркъых. Джы, адыгэ-урыс заом ижъобгыпIэм, ахэмэ 
фэкъолIыбэхэри къахэхьажьыгъэх.
Адыгэмэ яцыхьэмышIыныгъэ къызхэкIрэр къырамыIоми, Хъанджэрые ымышIэу щытэп. Ежьыри ар зыми 
шIуиушъэфыщтыгъэп, зиухыижьэу кIыбкъолъадэм 
хэхьажьрэмэ ащыщыгъэп. Адыгэ зыкIыныгъэ гупшысэр 
зыщигъэгъупшэнэу урыс пачъыхьэм ышъхьэкIэ къыфигъэпытэгъагъ нахь мышIэми, щыгъупшэ пакIошъ, шъхьэихыгъэ 
IофкIэ хьакIэщмэ щарэгущыIэ. Екатеринодар зыкIокIэ, нахь 
къыпэблагъэ цIыфхэми ашIуиушъэфрэп. Тыгъуасэ зизабытыгъэ пачъыхьэм адыгэмэ аришIэрэм фэгъэхьыгъэу 
ыIорэр мызэу-мытIоу Петербурги нагъэсыжьыгъ.
Мафэ горэм Хъанджэрыерэ Гъэзарырэ ошIэ-дэмышIэу 
Екатеринодар щызэIукIагъэх:
- О-уи-и, Хъанджэрый, уилъэгъужь шIу,- Гъэзар 
IаплIыкъорэгъкIэ Хъанджэрые къыпэгъокIыгъ,- сыд 
уищыIакI, бэшIагъэ узысымылъэгъугъэр!..
- Тхьауегъэпсэу, Гъэзар, сыкъызэрэпшIэжьыгъэмджэ,- Хъанджэрые гучъыIэ-Iэжагъэ хэлъэу Гъэзар 
пэгъокIыжьыгъ.
- Олахьэ, Хъанджэрый, сыкъэоушъхьакIум!.. 
- СшIэрэп ныIа... СыкъэзымышIэжьрэ Iаджи къалэм 
дэсышъ ары...
- Ахэмэ, Хъанджэрый, сахэмылъыт, сэ Екатеринодарэп 
сыздэсыр, Керчь сыщэпсэу... Сыд, Хъанджэрый, урамым 
тызфытетыр, некIо, сызчIэс хьакIэщыр мары, къеблагъ. 
Тыщысын, тыгущыIэн. Шъыпкъэр пIощтмэ, уадэжь сыкъэкIон сигухэлъыгъ.
- Зэгорэм шъугу тыкъэкIыжьыгъэмэ ары.
- Ашъыу, Хъанджэрый, мыщ фэдэхэр умыIо. Ори, 
Сэфэрбый зиусхьанри, Хьаджэмыкъо Аслъанбэчи зы мэфэ 
закъокIи шъусщыгъупшагъэп. Уадэжь, Лъэустэнхьаблэ, 
сыкъызэрэдэхьащтыр сыгу IэшIу-IэшIоу телъыгъ, о "шъугу 
тыкъэкIыжьыгъэмэ" оIо... Хъунэп, Хъанджэрый, хъунэп...
- Шъыд, ащыгъум, хьакIэщым итшIахьын, некIо тадэжь, 
Гъэзар,- Хъанджэрые игумышIуныгъэ гущыIэ дахэмэ 
щагъэгъупшагъ,- унэм исхэри, чылэм дэсхэри бгъэгушIоных. Уигугъу шIукIэ оркъмэ ашIы.
- ФэкъолIхэр?
- ФэкъолIмэ яIоф шъхьафы. Ори сэри урысмэ тадырагъахьы...
- Олахьэ, Хъанджэрый, фэкъолIмэ сыгу ямыбгъ сэ... 
Тиурыс тэмэтелъхэр алъэгъушъ, тыгу илъыр амышIэу, 
къыттегущыIэх.
- Сэ илъэсищым къехъугъ урыс тэмэтелъыр зыстемылъыжьыр!..
- Зэ алъэгъугъэр джыри анэгу кIэт. Угу ямыгъабгъ 
фэкъолIмэ. ТлъэкIэу ори сэри ахэмэ агу хэдгъэкIыщтыгъэп... ЗэрэпIорэмкIэ, агу къытабгъэ... Олахьэ сэри джар 
дэдэр шапсыгъэ фэкъолIмэ ахэсэлъагъом. Тэ сыд тиамал? 
ТыIофтабг, аIорэр тэгъэцакIэ. Ори къыбдэхъугъэп нахь, 
291
10*

--- Page 254 ---

пшIэн плъэкIынэу щыIэр къэмыгъэнагъ. Адэ ары, тагъэмысэ... НекIо, Хъанджэрый, хьакIэщым. Тыпсаумэ, 
ныбджэгъу факIоу зэгорэм шъуадэжь, Лъэустэнхьаблэ, 
сыкъыкъокIын, зыгу къытфэмышIу фэкъолIхэми заIудгъэкIэн, тыгу афилъ дэдэри ятIон.
ХьакIэщым зычIахьэхэм, шхапIэм мыкIохэу, Гъэзар 
зэрыс унэм Iанэ къаригъэхьыгъ:
- Аркъыбжъэ горэ тIэтмэ, сыд епIуалIэрэ?
- Ар тшIэмэ, Тхьэм иджэгъонба, Гъэзар?
- Сэ сичыристан Тхьэ ар едэ...
- Олахьэ сымышIэ...- Хъанджэрые зиплъыхьагъ, 
псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Тхьэм къытфигъэгъугъэмэ 
ари ащыщ хъун, щыIэмэ, къаштэ…
- Олахьэ щыIэм, Хъанджэрый.
- Адэ тызызэIукIагъэджэ, тыкъэзлъэгъурэ щыIэп, бжъэ 
горэ зэдэтымыIэтэу... Загъорэ Хьаджэмыкъо Аслъанбэч 
зиусхьанымрэ сэрырэ мыщ тызщызэIукIэджэ бжъэ цIыкIу 
горэм тырыджэгоуи къыхэкIы. Ашъыу, мыри адыгэ бахъсымэ пытэм зэрэшIокIрэ щыIэп. КъеIуалI бжъэм, Гъэзар, 
унахьыжъ.
Хъанджэрые ешъоным къызэрезэгъыгъэри, апэрэ 
хъохъубжъэри къыIонэу къызэрэфигъэшъошагъэри Гъэзар игопагъ. БжъэдыгъупщымкIэ къалэм щаIорэр къызэриушыхьатыжьри шIогъэшIэгъоныгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, 
Гъэзар ыIуагъ, митIум, Хьаджэмыкъомрэ Хъанджэрыерэ, 
араIуалIэрэр шъыпкъэ, загъорэ бжъэм рэджэгух. Джары, 
Аслъанбэч зиусхьаным зэриIоу, блэкIэу Хъанджэрые ыбзэ 
зытIатэри. Сеплъышъ, Хъанджэрые ишIугъу. Тэри мыщ 
ыныбжьым сыд тымыгъэхъагъэу къэнагъэр? Хыми титхьэлагъэп, пчыпэми тилIыгъэп, пцэшIуащэри къытIуфагъэп. 
Сыд тхьамыкIагъу тэ тыкъызэлыжьыгъэу джыри 
тызхэфэжьыгъэр!.. Джа джыхьнэм гъогу дэдэр Сэфэрбый 
зиусхьанми къыкIугъ, гъогу зэхэчъ Iаджми, сапашъхьэ ис 
Хъанджэрые елъытыгъэмэ, ащыгъощагъ, Тыркум 
рашIыхьажьыгъэуи ис. Хъанджэрые игъогуи псынкIагъэ 
сIорэп, ащ къин макIа, Польшэм зыкъыщызыIэтыгъэмэ 
алъ зегъачъэм изакъоми, пэкIэкIыгъэр. Урыс пачъыхьэм 
иухъумакIомэ ащыщыгъ, ау адыгэмэ афэгъэхьыгъэ гухэлъ 
закъомкIэ, ышIагъэр зэкIэ IуагъэзыкIэу, цыхьэ къыфашIыгъэп. КъедэхашIэхэмэ, Iэ къыщафэзэ, дзэм къыхагъэкIыжьи, ичылэжъ къагъэкIожьыгъ...

--- Page 255 ---

- Сыд мы бжъэм къесIолIэн, Хъанджэрый,- Гъэзар 
къыIуагъ,- тигумэкI нахь макIэу, тигушIуагъомэ ахэхъо 
зэпытэу Алахьэм тыщегъаI, тызфаер зэкIэ къыддегъэхъу, 
мыщ фэдэу бэрэ тызэIукIэу, тызэщыгушIукIэу тегъэпсэу!
- Амин, си Алахь! - Хъанджэрые бжъэм хэхъумпIи, 
ыгъэуцужьыгъ.
Гъэзар ылъэгъурэр ыгъэшIэгъуагъ:
- Бжъэм къесIолIагъэм угу еIугъэба, Хъанджэрый, 
къиунэжьыгъ?..
- ГущыIэ дэхабэ бжъэм къепIолIагъ, Гъэзар, ау сыгу 
илъ къипIотыкIыгъэп.
- Аужрэ бжъэр тэIэты пшIошIа, угу илъми тынэсын.
- Ащыгъум мы бжъэри згъэкIодын, Гъэзар. Сыгу 
илъри къыосIон,- ешъуагъ, Iэгубжъэр ыпашъхьэ ригъэкIоти, 
къыпидзэжьыгъ: - Сыгу илъыр, Гъэзар, адыгэ зыкIыныгъ. 
ЗыкIыныгъэ къодыеп, урыс пачъыхьэм пэшIуекIорэ адыгэ 
зыкIыныгъ! - етIанэ ымакъэ нахь къыригъэIыхэу, ау пытагъэ хэлъэу къеупчIыгъ: - КъыбгурэIуа, Гъэзар? Урыс 
пачъыхьэм пэшIуекIорэ адыгэ зыкIыныгъ!
- Умыкуу, Хъанджэрый, тыкъызэхябгъэхыщт.
- Умыщын, Гъэзар, титIо нэмыкI адыгабзэ зышIэрэ 
мыщ чIэсэп. Сыушъэфрэп, адыгэ кIодым, ары адыгэ 
унэхъум икъежьапIэ сызэрэхэлэжьагъэмджэ сыкIэгъожьы, 
Гъэзар!.. ЗэсыугъоилIэнхи, адыгэмэ апэ сиуцоным ычIыпIэджэ, сыфэшIушIэзэ, сыкъызэхишIыкIыт сIозэ, урыс 
пэчъахьэр сызщапIугъэ шъолъырым къисщагъ. ПшIошъ 
умыгъэхъу, Гъэзар, Тыркум адыгэхэр ий ыIуи Урысыем 
зэрэрищагъэр.
- Ар бэшIагъэ, Хъанджэрый, сэ зысымыштэрэр.
- Адэ шъыд, Гъэзар?
- Сыд адыгэмэ аIорэр, умакIэмэ утхьамыкI аIо...
- ТымакIэшъ, зэпыйрэ хэгъэгуитIум зыфаер къыташIэнэу ара? Зэрэхъурэмджэ, нахьыбэм ыныбэ нахь 
макIэр зыщикIодэжьрэ дунай тызтетыр!
- АщкIэ шъыпкъэм упэгъунэгъу, Хъанджэрый.
- ТымакIэми, ткIуачIэ зыфэдэр пэчъахьэм хы ШIуцIэ 
Iушъом адыгэмэ щырагъэлъэгъугъ!.. Сэ осымыIожьми, 
адыгэмэ алъапэ узэрэтырамыгъэуцотыр ори ошIэ, Гъэзар.
- СэшIэ, Хъанджэрый.
- ОшIэмэ, шъыд пэчъахьэм игухэлъыр?

--- Page 256 ---

- Ащ игухэлъ ины. Сыда Сэфэрбый зиусхьаным ыIогъагъэр? Урысые иныжъым ылъакъо еушхушъ, адыгэ 
такъэмэ ашIуанэ, ыIогъагъ... Мыдэ, Хъанджэрый, бжъэр 
къэIэти, тыгу зыгъэшIун горэ къеIуалI.
- Шъуатэм тешъоу, Гъэзар, тыгу илъыр зэщедгъэфынэп,- Хъанджэрые бжъэр ыпашъхьэ ригъэкIотыгъ,- 
тиакъыл тыеу гум илъыр зэфитIотыкIын, непэп, тыгъуасэп 
тызызэрэшIэрэр.
- Тхьауегъэпсэу, Хъанджэрый, уицыхьэ къызэрэстелъымкIэ,- Гъэзари шъоныр IуигъэкIотыгъ,- тыгу илъыр 
пIуагъэшъ, сэри пшIосыушъэфынэп. ЗатIорэр тазыфагу 
къыдэнэжьынэу сэгугъэ.
- Уицыхьэ къыстегъэлъ.
- КъызгурэIо, Хъанджэрый,- Гъэзар игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- о зыфэпIогъэ Iаджи адыгэ Iофым къызэримыкIыгъэр. Шъхьаихыгъэу пIон хъумэ, сэри аущтэу хъунэу 
сыщыгугъыгъэп. Адыгэ шъолъырым пачъыхьэм узырегъахьэм, пшъэрылъэу къыпфишIыгъэр уигъэгъэцэкIэнышъ, 
пащэ уфишIыжьынэу тегуцафэщтыгъ, ау ори тэри тыхэукъуагъ. Тэщ нахьи нахь чыжьэу пачъыхьэр плъа гъэ. Ау 
ежь зэрэмыгугъагъэу шъо, адыгэхэр шъукъы чIэкIыгъ.
- Хэгъэгу зимыIэ, зыкIыныгъэ зыхэмылъ адыгэ лъэпкъмэ шъыд япшIэми хъут ара? - гущыIэ лъапсэр зынэсрэр 
Хъанджэрые къыгурыIоу къэупчIагъ.
- Ары, Хъанджэрый. ТIэсхъапIэу адыгэмэ ар шъуфилъэгъугъ, оркIэ игухэлъи псынкIэу зэблихъужьыгъ.
- Адыгэ унэхъум къегъэжьапIэ сыфэхъугъ джары сэ 
зыкIэсIуагъэр! Адыгэми ар къагурыIуагъэшъ, къысамыIуапэми, къысфагъэгъурэп...- Хъанджэрые бжъэм лъыIэбагъ.- Тхьэм пае, мы бжъэр тэгъэгъэкIоды.
- Бащэ, Хъанджэрый. Тиакъыл шъуатэм зэщимыфэу 
тыгущыIэнэу тIуагъэба? Шапсыгъэмэ яIуагъэу, умыхъыжъ. 
О уизакъокIэ умыгугъ адыгэ Iофым ыуж итыгъэр. Адыгабзэр зэтэгъашIэ, адыгэ щыIакIэр къэтэтхы аIоу, гъэсэгъэ 
щыгъынмэ зачIагъэбылъхьэу, урыс забыт заули итыгъ 
мыщ. Ащ урыгущыIэжькIэ шIуагъэ иIэжьэп, уаужи Занэ 
Сэфэрбый зиусхьани адыгэ зыкIыныгъэм ыуж ихьагъ, зы 
хэгъэгу ышIыным пылъ. Олъэгъу къехъулIэрэр...
- Сэфэрбый зиусхьаныр Тыркум раубытагъэ пэтзэ, 
адыгэ Iофым ыуж ит, ыкъо Къэрбатыр урысыдзэм зэрэхэт ми шIолIыкIрэп... Ащджэ Сэфэрбый сыфэраз. ЛIыгъэ хэлъ, 
ащ елъытыгъэмэ, шъыд сэ сызэрэбылымыр!..
- Сэфэрбый лIыгъэ хэлъ пIомэ, къыбдесэгъаштэ. Ау 
ори улIыгъэнчъэп, Хъанджэрый. Польшэр угу къэгъэкIыжь.
- Ащ фэдэ зэмани щыIагъ...- Хъанджэрые хэщэтыкIыгъ.- ЕтIани Занэ Сэфэрбый иадыгагъэ, илIыгъэ утекIон 
плъэкIытэп.
- Занэ Сэфэрбый, ущыгъуаз, сишъэогъу дэд. Ау 
Урысыемрэ Тыркуемрэ азыфагу дэкIодэнкIэ сэщынэ... 
Арэп, Хъанджэрый, сэ къыуасIомэ сшIоигъуагъэр. Джары 
уадэжь сыкъыдэхьан гухэлъ зыфысиIагъэр. Пачъыхьэм 
фэгъэхьыгъэу уишъхьаихыгъэщэ гущыIэ сегъэщынэ.
- Ар тазыфагу къыдэнэжьынэу тызэзэгъыгъэба?
- Непэ зэхэсхыгъэ закъорэп сэзгъаIорэр. Пачъыхьэм 
зэхихыжьмэ ыдэнэп, къыптегущыIэх. УкъысэдэIу пшIоигъомэ, зыIаж. Сэ адыгэмэ сапIугъ, салэжьыгъ, ахэмэ сыл 
афэмыузмэ, хэт ыл афэузын, ау зэрэщытзэ, Хъанджэрый, 
адыгэ Iофым къикIын щыIэп, хэгъэгуитIу IофкIэ ухыгъахэ, 
хьаулыеу урысмэ апэрэмыуцужьых. Джары зыуж уитын 
фаер. Пачъыхьэм уебэнынри лъапэкIэ къушъхьэм уеонри 
тIури зы, зыхэмыгъэукъу. Зитэмэтелъ птелъыгъэмэ ягугъу, 
пачъыхьэм сырыгущыIэжьрэп, IаекIэ умышIы, лые къызэрябгъэхын.
- Олахьэ, Гъэзар, слъэкIыгъэмэ,- Хъанджэрые Iанэм 
къыпэтэджыкIыжьыгъ,- ар непэ къэозгъэIотыгъэп. Адыгэмэ сахэкIыжьэу сэ тэ сыкIожьын!.. ЕмыкIу къысфэмышI, 
сэ гъогу сытет, чылэм сынэмысыжьы хъутэп...
- Угу хэзгъэкIыгъэмэ шIэ, Хъанджэрый, сыдэу угузажъора? - Гъэзар къыгурыIуагъэп Хъанджэрые ихъункIэ-псынкIэ къэтэджыжьыкIэ, ау етIани ыIэжагъэп.
- Ихьау, Гъэзар, ихьау. Тхьауегъэпсэу, зи мыхъун 
къысэпIуагъэп, сегупшысэн...
X
Гъэзар къыриIогъагъэхэм Хъанджэрые ыгу ямыIугъагъэми, ежь ышъхьэ шъыпкъэкIэ ахэмэ ягуцафэу, загъори 
ялъэпэожьэу ригъэжьагъ. БлэкIыгъэ илъэс зытIумэ афэмыдэу мыгъэ Екатеринодар дэс ныбджэгъу забыт заулэми 
зыщадзыеу аублэ. ЗымкIэ къыгурэIо фэд, адырэмкIэ 
къыгурыIорэп. Хъанджэрые къехъулIэхэрэр, зытрилъхьащтыр ишъхьарытIупщ гущыIэхэр ары шъхьакIэ, сыда 
мыхъунэу бжъэдыгъупщым ыIорэр, адыгэмэ зыкIыныгъэ 
ахэлъын, хэгъэгу зашIын, зы лIышъхьэ яIэн фае еIомэ гъэшIэгъона, ащ зэрэадыгэ шъолъырэу рэгущыIэ, лъыр 
фагъачъэ. Ар зыми шIуаушъэфрэп, пачъыхьэми ищыпэзэхэхэпщтын.
Армэ шъузыхэхьагъэр, мафэ горэм Хъанджэрые 
Екатеринодар къикIыжьзэ ыIуагъ, хэта шъо къышъупылъыр, 
шъо шъузамышIэми, султIанхэр щыIагъэх, лъэпкъэгъу 
афэхъугъэ адыгэхэри дунаим тетыгъэх, лъфагъэх, пIуагъэх, 
лэжьагъэх, янамыси уасэ фашIыжьэу, ялIыгъи яджэгуи 
къагъэгъунэжьэу псэугъэх. Тэрэп къышъокIугъэр, шъоры 
къыттебэнагъэр. ТыгъэкъохьапIэри, къокIыпIэри, темырыри, къыблэри шъуфикъурэп, лъэпкъ цIыкIуи лъэпкъ ини 
шъуипачъыхьэ чатэ чIэкIуадэ. СынитIукIэ сымылъэгъугъэм, 
зыхэсымышIыкIрэм сырыгущыIэрэп. Джы шъуIорэр жъудасIорэпышъ, хымэ сыхъугъ, зыкъысщышъодзые. АдыгэхэмкIэ, сыушъэфрэп, сыхигъэукъуагъ. АхэмкIэ сынапэ 
къызысщэфыжьын чIыпIэ, Тхьэм Iомэ, непэ сит. Спсэ 
пэтыфэкIэ, сиакъыл сыефэкIэ ахэр пэчъахьым къыпэсIэтыщтых, сэ сызэригъэIорышIагъэу фэзгъэIорышIэщтхэп!.. 
Зы адыгэ нахь къэмынагъэми, езгъэпыищт!..
Мы гущыIэхэр Хъанджэрые ыбгъэгу гущыIэ шъэф 
губжыгъэ къодыехэу дэлъыгъэхэп. Зы псалъи хэмызэу, 
нахь нэиутыгъи хэлъэу зыхэфэгъэгъэ урыс забыт купмэ 
атыритакъуи, Екатеринодар къыдэкIыжьыгъэу Лъэустэнхьаблэ къэкIожьы.
Бжыхьэ щэджэгъуапэр шъабэми, Хъанджэрые ыгушъхьэ хьэхэр щызэрэлIых. Адыгэмэ къакIэнэкIэгъэ урыс 
забытмэ ариIуагъэмкIэ кIэгъожьрэп. МакIэ ариIуагъэр, 
ары пакIошъ икIэрахъуи атыриунэкIэн фэягъ! Ащ къызыблэкIыхэкIэ, ари зэгорэм аришIэнэу къэт. Сыд шъо адыгэмэ 
ядунэе тетыкIэ хэшъушIыкIын, шъуахэхьагъэп, шъуахэсыгъэп, ящхыкIэ, яорэд къэIуакIэ, яджэгу зэхэтыкIэ, яхьэдагъэ, яцIыфыгъэ шъущыгъуазэп. Шъо шъуидин имыт пстэури 
бусурманышъ, шъуяу, шъухъункIэ, ячIыгу къатешъух 
шъуипэчъахь къызышъуеIом, шъунэмэ лъы къателъэдагъ. 
ШъушIэрэп нахь, адыгэ Iэл зыфашъуIорэмэ анахь гупцIанэрэ 
хьалэлырэ дунаим цIыф теслъэгъуагъэп. Хэгъэгу шъхьафкIэ 
мыпсэухэми, яцIыфыгъэ ашхыжьрэп. Илъэс мин пчъэгъэ 
щыIакIэм хаушъхьафыкIыгъэ адыгэ хабзэр анапэу, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу рэпсэух. Тхыбзэ гъэнэфагъэ ямыIэми, 
цIыф зэфыщытыкIэ хэшыпыкIыгъэр ящыIэныгъэ лъапсэу 
ясабыйхэр апIух, ябзылъфыгъэ алъытэ, яжъ агъашIо, 
яныбжьыкIэ уасэ фашIы. ЧIыпIэшIухэу зэрысхэми елъытыгъэу бэ ахэхьагъ, бэ ахэкIыгъ. Ямые чIыгу енэцIыгъэхэп, 
ау чатэ афизыхыгъэм чатэ паIэтыжьыгъ. Япшысэ, ягъыбзэ, 
ятаурыхъ, ятхыдэ, яорэд пчъагъэхэр ахэмэ яшыхьатых. 
Ахэр зэкIэ сэугъоихэшъ, тхылъ шIыгъэу урысыбзэкIэ къызыхэсыутыкIэ, цIыфыгъэ горэ шъухэлъыхэмэ, яшъуIуалIэхэрэмкIэ шъукIэгъожьыгъэу чIыпIэ шъуифэн. Джа 
къэзэкъ пэIо шыгу плъыжьмэ зыщалъэшъогъэ шъуашэр, 
ахэмэ язакъоп, зэрэ Кавказ цIыф лъэпкъмэ аштэгъэ шъуашэр, тэ къикIыгъ? Адыгэ шъуашэм текIыгъ! Сэшхор? Уанэр? 
Адыгэ Iэдакъэм чIэкIыгъ. ЕтIани тэ мохэм, заокIэ къызэрэтэкIугъэхэр имыкъоу, кIэнэкIалъэ ташIыжьыгъ. Шъощ нахь 
хэмылъэу сэри ахэмэ агу къысабгъэ...
Адыгэмэ агу къысабгъэ Хъанджэрые еIо шъхьакIэ, зы 
цIыф кIэрыуцоу ыгу зыфебгъэрэр риIуагъэп. Хъанджэрые 
зичылэ зыдэзышIыхьажьрэ пщымэ афэдэп. Сыпщ ыIоу 
зимыгъэнэгъуаджэу, дыремыкIокIэу цIыфмэ ахэхьаныр, 
ижъотыпIэ-куупIэ ахэтыныр, ариIорэм нахьи, аIорэм ядэIуныр икIас. Зы чылэ гъощагъэ Бжъэдыгъу итыгъэп чэфыгъо 
IофкIи нэшхъэигъо IофкIи Хъанджэрые дэмыхьагъэу. "Хъяр 
тиI, тихъяр ухэдгъаплъэ тшIоигъу" аIоу къызылъагъакIокIэ, 
апэ зызыIэтрэ пщымэ Хъанджэрые ащыщ. Ащ фэдэ 
хъярхэм, хьакIэщхэм, нэшхъэигъо цIыф зэхахьэхэм IорIотэ тхыдэхэр, таурыхъхэр, гущыIэжъхэр, пшысэхэр, 
гъыбзэхэр Хъанджэрые щызэхехы. Гум риубытэ къодыерэп, зылъэгъурэм шIогъэшIэгъонэу, арапыбзэкIи, урысыбзэкIи ренэу къыздырихьакIрэ тхылъым детхэх. Ащ 
фэшъхьафэуи бэ зылъэгъугъэ, бэ къэзыIотэжьрэ лIыжъ 
Iушхэми адэжь макIо. Хэт ыжэ къыдэзыгъэ гущыIэ Iушри 
епхъуатэ, тхылъ тхынымкIэ ыгъэшъхьэпэжьынэу еугъои.
Ары, ары, Хъанджэрые еIо, сэр-сэрэу цыхьэ зыфэсшIыжьрэп. Пэчъахьым сигъэшIагъэр зыфэдэр адыгэмэ тэ 
щашIэра? СеуцуалIэу сызпылъыгъэ Iофым ышъхьэ цIыф 
фисхыгъэп. Ащ игугъуи Урысыем зы цIыф къыщиIуагъэп, 
къыщитхыгъэп. Ар зышIэрэр нэбгырэ зытIущ, адыгэ 
шъолъырым щыскIыгъугъэхэми ар къыздашIэщтыгъэп. 
Симысагъэ зыдэсшIэжьзэ, хьаолыеу адыгэмэ сыгу ясэгъабгъэ. Ары, зи мыхъун яслъэгъулIэрэп, анэгу къысфихыгъ, 

--- Page 257 ---

яунапчъэ сфыIухыгъ. Сыд ащ нахьэу къысфашIэщтыр? 
Ежьхэм анахьи сэ къыстефэрэр нахьыб, афэсшIэн слъэкIынэу къыстенагъэр бэ. Урыс пачъыхьэм ишъэф адыгэ 
шъолъырым щызесхьэ зэхъум, тхыдэжъ, таурыхъыжъ, 
гущыIэжъ нахьыбэ сыугъоин фэягъэ! Чэтэ Iэтыгъэ закъорэп 
хэтырэ цIыф лъэпкъи дунаим тезгъэтрэр - игупшысакI, 
инамыс, исабый, ицIыф зэхэтыкI, ипшыс, итхыд, итаурыхъ, 
ихабз... 
Хъанджэрые ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьы, зыфэлъэгъужьрэп. Акъыл зыдимыгъотыгъэ Екатеринодар 
забытхэр инэплъэгъу къызкIэуцожьхэкIэ, плъыр-стырыгъэр 
къытекIо. 
ЗэкIэми анахь хьалэмэтыр, Хъанджэрые щыгъупшэжьыгъагъэу ыгу къэкIыжьы, забыт кIыбмэ къакъоплъэу зышъхьэ адэзгъэсысыщтыгъэ Некрас Руфат ары. Сыдэущтэу 
пачъыхьадзэм хэфэнэу хъугъа ар? Пщэп, оркъэп, урысэп 
зэраIоу!.. Ары ошIа, иурыс лъэкъуацIэ ыгъэнэгъоджагъэп. 
Некрас Тимэ зигъэадыгэу, цIыф къымыгъэгущыIэжьэу 
адыгэмэ ахэс, сыдэущтэу ар ыкъокIэ фэшIагъ? Мохэмэ 
цахь афэшI джы! УипаIуи ащыку, уишъуаши ащылъ, уичыли 
дэгъэсых, уихэгъэгуи игъэсых. КъэкIонхэшъ, пшъхьэ къытеIыстэжьыщтых!..
Некрасмэ яцIацIэ ыIозэ, ариIолIагъэр зэкIэ Хъанджэрые 
ышъхьэ фихьыжьыгъ. Шыр къызэтыригъэуцуагъ, плъызыгъэ. Шъхьэм къечъэгъэ гупшысэр зыщигъэгъупшэу, 
Пшызэ нэпкъ шъхьапырыплъыгъ.
Екатеринодар зытет Пшызэ нэпкъ лъагэм уиплъмэ, 
Бжъэдыгъу шъолъырыр пIэгушъо илъым фэдэу олъэгъу. 
Абдзэхэ къушъхьэхэр чыжьэкIэ къэлъагъох, Бзыикъо заор 
зыщашIыгъэгъэ Нэджыд гъэхъунэм узыблэкIыкIэ шапсыгъэ-нэтыхъое чIыгухэр къушъхьэ-мэз зэхэтхэу хы ШIуцIэ 
лъэныкъомкIэ IокIотых, нэрымылъэгъу чIылъэу адыкIэ 
Убыхри хы нэпкъ речъэкIэу Абхъаз гъунапкъэм пэIулъ. 
Хы ШIуцIэм иджабгъукIэ Къырым къэнэ, уисэмэгукIэ, 
адырэ нэпкъ чыжьэм, Тыркуе хэгъэгум зыщеушху. ЕгъашIэм зэпыйхэрэ Урысыемрэ Тыркуемрэ азыфагу адыгэ 
шъо лъырыр дэлъ...
Адэ, мощ фэдэ чIыгу, Хъанджэрые ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, ухэгъэгунчъэу хэт уигъэIыгъына!.. Джырэп адыгэхэр 
зыкIыныгъэм ыуж зихьан фэягъэхэр, бэшIагъэ!..

--- Page 258 ---

Хъанджэрые Лъэустэнхьаблэ мыкIожьэу, Хьаджэмыкъо Аслъанбэч зыдэс Сэлтыку чылэм иш ригъэгъэзагъ.
Аслъанбэч шылъэмакъэр зэрэзэхехэу къэплъагъ, 
Хъанджэрые къышIэжьи, игуапэу къыпэгъокIыгъ:
- О-уи-и, Хъанджэрый, къеблагъ, зигугъу ашIрэр 
пчъэIушъхьэм тес зыфаIорэр шъыпкъэ, моу джыдэдэм 
сыогупшысэтыгъ,- хьакIэм зыгорэ къыIо шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, игухэлъ къышIагъ пIонэу къыригъэIуагъэп.- КъэмыIу, Хъанджэрый, къэмыIу, шIу нахь, дэйджэ сыогупшысэтыгъэп.
- Тхьауегъэпсэу, Аслъанбэч, тхьауегъэпсэу, зиусхьан, 
ощ нэмыкI шIукIэ зыгу силъ цIыф Бжъэдыгъуи исыжьэп... 
Мо бжъапэм тет къэзэкъ къэлэжъ цIыкIуми дэсыжьэпщтын...
- Ашъыу, Хъанджэрый, ар умыIо,- нэгу ихыгъэ 
нэгушIокIэ Аслъанбэч хьакIэм фидагъэп,- Бжъэдыгъу 
тихьэми, нахь чыжьэу тыIукIми, ощ нахьрэ гугъу зэхэтхрэп. 
Пщыхэми, оркъхэми, фэкъолIышIухэми, фэкъолI къызэрыкIохэми Хъанджэрые къытхэхьэгъагъ аIо. Мыщ 
фэдизэу япшIагъэр сшIэрэп, къыпфэразэх. Адэ, зиусхьан, 
уизакъомэ сшIэрэп. Тэ щыIэх уигъусэ байколхэр?
- Шъыд япшIэт сэIо байколмэ...
- Гъусэ уимыIэу мы дунай Iаем гъогу утехьэ хъуна, 
зиусхьан?
- СыкъекIыжьы урыс пачъыхьабзым ыцIэкIэ щыт къэзэкъ къэлэ сэпэлъэжъ цIыкIум,- пхъэтэпэмыхь зэришIрэр 
Хъанджэрые зэригуапэр игущыIэмэ ямызакъоу, ышъуи 
къыхэщыгъ.
- Бжъапэм тес къалэм зэ ыуж икIыжъ, Хъанджэрый. 
Бащэри удэмыхь, дэсхэри Iогъу-шIэгъу умышIых, ежьхэми 
зямыгъэшI.
- Пшызэ слъапэ къызэпырысымыхыжьзэ, непэ щысIуагъэр шъыдэу шIэхэу къыбнагъэсыжьыгъ, Аслъанбэч?
- Непэ Екатеринодар щыпIуагъэр сшIэрэп, Хъанджэрый. Ау тапэкIэ щыпIуагъэхэр къызнэсыжьыгъэх. 
Шъыпкъэм уфаемэ, ащ уигугъу шIуджэ щашIрэп.
- Лъэшэу къисэдзэх!..
- Ар умыIо. Гъэзари, къэошIэжьмэ, гъэрекIо къыуиIогъагъ, сэри къыосэIо, урыс пэчъахьым бащэрэ утемыгущыI. Пэчъахьыр бзаджэ, лые пыпхыт.

--- Page 259 ---

- Непэ ахэмэ ясIуагъэм фэдиз нибжьи ясIожьынэп... 
Шъхьэгъэжъо къэзэкъ куп адыгэмэ къытитIупщыгъэшъ, 
ажэ къыдахьэрэр къытаIуалIэ!.. Икъун ыпашъхьэ ищыгъэу 
тызэритыгъэр, тызщалъфыгъэ, тызщапIугъэ чIыгуми 
тыщыгущыIэжьын тыфитэп... Мыдэ, Аслъанбэч, пэчъахьыр 
Iофэп. Шъыд шъуищыIакI, шъупсауба, шъуузынчъэба? 
Пэчъахьыми сигъэгумэкIрэп, къэзэкъ пэIо шыгу плъыжьхэри къисыдзэхэрэп, дунаим адыгэ тхьамыкIагъом фэшъхьаф сызгъэгумэкIрэ щыIэп, узэзгъэлъэгъун, тыгущыIэн 
сIуи, уадэжь сыкъыдэхьагъ.
- Тхьауегъэпсэу, Хъанджэрый, угу тыкъызэрэкIыгъэмджэ, лъэшэу сыбгъэгушIуагъ. УкъызкIэупчIэхэри зэкIэ 
псаух, узынчъэх, шIу нэмыкI къыомыхъулIэу Алахьэм 
ущегъаI. Моу жьаупIэм къэтIыс, зыгъэпсэф. Модэ, зэхэшъоха,- Аслъанбэч унэмкIэ джагъэ,- щэджэгъуашкэр 
моу чъыг жьаупIэм къэшъухь. Непэ мэфэ шъэбэ шIагъу, 
дунаири дахэ. Жъалымагъэр зыщыдгъэгъупшэни, шIугъэм 
тыгухэр фэтщэиных, Хъанджэрый. ЛIыгъэрэ шъэбагъэрэ 
зыхэлъ таурыхъэу уагъэтхыгъэмэ ащыщ гори къытфэпIотэн, 
тэри орэд зэхэлъхьэгъакIэ горэми уедгъэдэIун... Сэрэп, 
Хъанджэрый, сэрэп, ащ фэдэуи укъысэмыплъ, пшIэрэ 
пщы горэм фэгъэхьыгъ...
БжыхьэкIэ мафэ горэм, нэтыхъое-бжъэдыгъу гъогу 
зэхэкIым дэжь, Къэрбатыр Екатеринодар къикIыжьзэ, 
фэкъолI шыуитф къыпэкIэфагъ, анахьыжъми пщым сэлам 
къырихыгъ:
- Гъогумафэ уежьапщи, зиусхьан.
- Тхьауегъэпсэу, шъори гъогумафэ шъутехьапщи, 
фэкъолIхэр,- Къэрбатыри сэлам пэгъокI арихыжьыгъ, 
яшыпэ къыздикIрэмкIэ, зыдэгъэзагъэмкIэ яупчIыгъ.
- Бжъэдыгъу тыкъекIы, зиусхьан. Нэтыхъое мэз Iапчъэм 
тычIахьэ тшIоигъу.
- Бжъэдыгъу, тхьэм Iомэ, сыд щыкъэбар?
- Бжъэдыгъу щымамыр, зиусхьан, нэшхъэигъэ тIэкIу 
илъыгъ умыIощтмэ.
- Сыд къыщыхъугъ?
- Хъанджэрыепщыр лIагъэ, зиусхьан.
- Хъанджэрые зиусхьаныр джырэблагъэ слъэгъугъагъэба!..- Къэрбатыр зэхихыгъэм шъхьэр къыригъэпхъотагъ, ошIэ-дэмышIэ къэбар гомыIум гур къыпиIонтIыкIыгъ: - Сыд илэжьагъ?

--- Page 260 ---

- Илэжьагъэри ашIэрэп, зиусхьан.
- Ащ фэдэ мэхъуа?! Хъанджэрые ишIугъуагъ... Илъэс 
тIокIитIур зэринэкIыгъэ къодый...
- Ары, зиусхьан, бэ къыгъэшIагъэп... Бжъапэм тет 
урыс къалэм Хъанджэрые щылIагъ.
- Урыс сымэджэщым чIэлъыгъа?
- Хьау, зиусхьан.
- Адэ сыд?
- Хъанджэрые илIакIэ, зиусхьан, зэтыраIотыкIы. Зым 
къыщычъи лIагъэ, адрэм уц къыIуадзагъ еIо...
Унэм къымыгъэзэжьэу, Къэрбатыр тхьаусхакIо Лъэустэнхьаблэ кIуагъэ.
ЛIагъэм ибын фэтхьаусхи, хъанхэкIхэр зыдэлъ унэкIыб 
къэхалъэм дэхьагъ. ЕтIэ зэтетэкъогъакIэм шъхьащыт 
мыжъосыным екIолIагъ. АрапыбзэкIэ мыжъосыным хэутыгъэм Къэрбатыр къеджагъ: СултIан Хъанджэрый. 1842-рэ 
илъэсым дунаим ехыжьыгъ.

--- Page 261 ---


ЯПЛIЭНЭРЭШЪХЬ
I
ХыIушъо лъэныкъом адыгэмэ къыщыдахыгъэ текIоныгъэм икъэбар кIэсаIоу къынэсыгъ нахь мышIэми, ащ 
нахьрэ Тыркуем имысыжьышъунэу, гукIэ Сэфэрбый адыгэ 
шъолъырым зыкъидзыжьыгъ. Ащ Истамбул дэс урыс 
консулми нахьыбэрэ зыкъызэрэIуигъакIэри, джау сыдми 
гущыIэ хадзэкIэ икъэгъэзэжьын Iоф къызэрэфыхигъэпсыри, 
нэмыкIхэри къыхэхьагъэх. Серебряков Гъэзари, ныбджэгъур зыщимыгъэгъупшэу, къызэрэфатхэри къыхэхъуагъ.
Шъхьэм бэ къихьэрэр, нэплъэгъуми щызэпэкIэкIырэр 
бэ. Илъэсхэр макIох, ежь адыгэ шъолъырым пэIудзыгъ, 
иунагъо ипхъахь-итэкъу. Адыгэмэ афэсшIэшъущтыр афэсэшIэкIэ, ыIуагъ, егъашIэм сытырку гъэрыщта, Эдирнэ 
къэлэжъ цIыкIуми сыдэдзагъэу сыдэсыщта?! Адыгэмэ 
мокIэ зэо утыгум лъыр щагъачъэ, сэ мыдыкIэ щай сешъошъ 
Тыркум сис... Урыс пачъыхьэм уелъэIумэ, Керчь, ПцIэмэз 
фэдэ горэм удигъэсынэу уигъэгъэзэжьыщт мыщкIэ илIыкIомэ къыщысаIокIы, къысIогушIох. Сыд гушIуагъуа 
шъузхэтыр? Керчь сыдэшъудзэнышъ, сыдаIомэ, адыгэхэр 
зэрэшъуукIрэ топыо макъэхэр зэхэсхыхэу, сыплъэмэ, 
адыгэ шъолъырым къыщыхъурэр сымышIэу, Тхьэм 
ыбгынэжьыгъэ къэлэ шIоилъэм сыдэжъугъэсыщт, ара? 
Моущтэу сIэ зэтедзагъэу сыщысын нахьи, урысмэ цыхьэ 
къысфашIынэу, адыгэмэ сизекIуакIэ къагурыIонэу зы 
Iофыгъо горэм ыуж симыхьэ хъущтэп. Къэрбатыри урысмэ 
къулыкъу афешIэ, пыдзы язгъэшIынэп. Сыд фэдэщта ар? 
Адыгэмэ сафатхэмэ, сыдэу хъун? Стхыгъэм хасэмэ къащеджэхэ зыхъукIэ, урысхэми аблэкIыщтэпышъ, ахэми 
афэгъэхьыгъэу, ау адыгэхэр рысымыуIэхэу, гущыIэ Iэжэгъэ зытIуи истхэн. Ар зэзгъэхьыщт цIыфми аущтэу зыфэсшIырэр зышIэн фаемэ ариIокIынэу цыхьэ зэрэфэсшIырэр 
зэхезгъэшIыкIын. Цыхьэ зыфэпшIын лIы дэгъуи сэшIэ - 
Хъостаныкъо Хъоджэжъ адыгэ шъолъырым шIэхэу ыгъэзэжьыщт.
Щэджэгъоужмэ адэжь Сэфэрбый итхын ыухыгъ.
1844-рэ илъэсым ибжыхьэ мазэ Занэ Сэфэрбый итхыгъэ Хъостаныкъо Хъоджэжъ Шапсыгъэ къынигъэсыгъ, 
хасэмэ къащеджэхэу аублэ. Ащ итыр мыры: "Пщыхэр, 
оркъхэр, дин IофышIэхэр, зэкIэ сишапсыгъэ лъэпкъэу 
шъхьафитыр, Алахьталэу дунаем сыкъытезгъэхъуагъэм, 
сызыпIугъэм, сызыгъэлъэпIагъэм бэдэдэрэ тхьэлъэIу 
зысэшIы нэужым Iизын лъапIэ къызэрэситыгъэм теткIэ 
зыкъышъуфэсэгъазэ, Алахьэм ынэшIу къышъущыфэмэ, 
гъэхъагъэхэр шъушIыхэмэ зэрэсшIоигъор къышъуасIозэ, 
сыгу къыздеIэу тхьэлъэIу пчъагъэ зысшIыгъэ нэужым 
си псалъэ къышъуфэсэгъазэ.
Шъори зэрэшъушIэу, адыгэ хасэм ипшъэрылъ згъэцэкIэнэу ары сэ сыкъызыщыхъугъэ хэгъэгур къэсыбгынишъ, 
Тыркуем сызыкIэкIуагъэр.
ЩымыIэжь султIан Мыхьамод-Хъаныр, Тхьэм ащ 
джэнэт къырет, лъэшэу къысфэнэгуихыгъэу, къысфэчэфэу 
къыспэгъокIыгъ, урысые хабзэмкIэ тхьаусыхэу тиIэм, 
тичIыгухэр зэрэтшIуиубытыхэрэм, тэри пщылI тишIын, 
тынапэ ыуцIэпIын ыгу зэрэхэлъым яхьылIагъэу ащ къыфэсIотагъ, зы дин зэрэтылэжьрэм, шIу къыддэхъумэ зэрашIоигъом ялъытыгъэу IэпыIэгъу къытатымэ зэрэтигопэщтыр 
гурызгъэIуагъ. СилъэIу иджэуапэу мары ащ къысиIожьыгъэр: "Урысыем мамыр зэзэгъныгъэу дэтшIыгъэмкIэ сэ 
зы IэпыIэгъу гори къышъостынэу амал сиIэп, сыда пIомэ, 

--- Page 262 ---

шъо шъузыщыпсэурэ чIыгухэр зэкIэ - Анапэ ипытапIэ 
къыщыкIэдзагъэу Арпачай нэсыжьэу, мамыр зэзэгъныгъэм 
къызэрэщиIорэм теткIэ, Урысые къэралыгъошхом иехэу 
хъугъэх. Ар хэгъэкIри, шъо къышъупэуцужьыным пае 
IэпыIэгъу сыфэхъунэу урыс пачъыхьэр къысэлъэIумэ, 
Урысыер тихэгъэгу гъусэу зэрэщытым пае, сэ ащ дзэхэр 
фэзгъэкIонхэ фаеу хъущт. О пшъхьэкIэ уиIоф фэгъэхьыгъэу 
къыосIон слъэкIыщтыр, Урысыем сиягъэ езгъэкIызэ, 
IэпыIэгъу сызэрэпфэмыхъущтыр, сыпфэхъунэуи сызэрэфимытыр ары".
Тыркуем иапшъэрэ къэралыгъо IофышIэхэми тэ тиIофкIэ япачъыхьэ иIоф къыхэмыхьэу ахэмэ зыгорэ къытфашIэн 
алъэкIыщтмэ зэзгъэшIэнэу, садэгущыIэгъагъ, ау ахэри 
къысэдэIунхэкIэ фэягъэхэп, а зы дэдэр ары къыкIаIотыкIыжьырэр: Урысыем мамыр зэзэгъныгъэу дишIыгъэр 
Тыркуем дэх имыIэу ыгъэцэкIэнэу ипшъэрылъ.
Сигупсэ чIыгу, сигупсэ лъэпкъым, сиунагъо, сиIахьылхэм 
сакIэрычыгъэу, сышъхьэзакъоу сызыпсэурэ илъэсхэр 
макIох: зэкIэми тэ ащ фэдизэу тищыкIэгъэ гъэхъагъэр 
скIуачIэ къыхьын ылъэкIыщтыгъэ, шъушIошъ жъугъэхъу 
мафэ къэс, сыхьат къэс пачъыхьитIумэ язэфыщытыкIэхэм 
зэхъокIыныгъэ горэ къахэхъухьаным сызэрежэрэр, джащыгъум тизэфыщытыкIэхэми ащ фэдэ зэхъокIныгъэхэр 
афэхъущтыгъэхэшъ гъэнэфагъэ.
СышъолъэIу урысхэм зяшъумыгъэгъэпцIэнэу, ащ 
дакIоу тэ къытпэуцужьынхэм кIэзыгъэблыщтхэ зекIуакIэхэр 
къызыхэшъумыгъафэх, мамырэу шъуадыщыI, зэкIэ 
шъукIуачIэхэмрэ шъуиамалхэмрэ зэрэзэжъугъэуIунхэм 
шъупылъ, Iофхэр зэхъокIыгъэ хъунхэм шъущыгугъ, джыри 
къышъуфэзгъахьыщтым шъукъеж.
СызэрэшъолъэIурэр зэкIэ мы къэстхыгъэхэр пщыхэми, 
фэкъолIхэми, жъи, кIи яжъугъэшIэнэу ары, зэкIэри ахэмэ 
ярэгупшысэх.
Джыри зэ сышъолъэIу - урысхэр къэшъумыгъэбырысырых, ахэр щыхьэгъу шъумышIыхэмэ, ежьхэр къышъущыхьащтхэп, джащыгъум шъуазыфагу лъыр щыжъугъэчъэщтэп.
Джырэблагъэ Тыркуем илIыкIохэр Петербург, урыс 
пачъыхьэм ыдэжь кIуагъэх. Ахэмэ джыри къагъэзэжьыгъэгоп. Сэ ахэмэ сяжэ, къэбарыкIэу тэрыкIэ мэхьанэшхо 
зиIэ горэ ахэмэ къызыдащэнкIи мэхъу. Аущтэу Iофхэр 
къызэпыфэхэмэ, ащ лъыпытэу сыкъышъуфэтхэщт.

--- Page 263 ---

Сэ зэкIэ къышъуфэсIотагъэхэр къыжъугурыIуагъэхэу 
къысшIошIы, шъори джырэкIэ къэзгъэзэжьын зэрэсымылъэкIыщтым шъукъезэгъ. ЕтIани пэрыохъу къысфэхъун 
зылъэкIыщтыр урыс къэрэгъул къухьэхэм Тыркуемрэ 
Адыгэ хэгъэгумрэ пэрыохъухэр зэрадагъэуцуагъэхэр, 
нэпкъым сакъэу зэрэлъыплъэхэрэр ары, ахэмэ яIизын 
хэмылъэу шъуадэжь хэти къэкIон ылъэкIыщтэп.
ЗыIапэ къыкIэзыдзэжьыгъэр Тхьэм иIумэтэу Сэфэрбый".
Сэфэрбый итхыгъэ муртазыкъмэ аратмэ чылэ зэIукIэм 
къащырагъаджэхэзэ, Шапсыгъэ къыщырахьакIыгъ, тыратхыкIыжьзэ, нэтыхъуаехэми, абдзахэхэми, бжъэдыгъухэми, 
кIэмгуехэми, убыххэми ахэхьагъ. Сэфэрбый дезгъаштэхэри 
багъэ, дезымыгъаштэхэри мэкIагъэп. Хэти ежь къызэрэшIошIэу хэгупшысыхьэ, иакъыл къызэрихьэу уасэ фешIы. 
Диным пылъ IофышIэхэр рыразэхэп, джэуап кIэухэу 
фашIыщтым фэкъолIхэр дэгузажъохэрэп, хьакIэщхэм 
ащызэнэкъокъух, чэу къопэ уцупIэмэ ащызэщэхьэх, хэт 
сыд апэ къыриIолIэн аIошъ, пщыхэр, оркъхэр, лIэкъолъэшхэр зэIоплъыхьажьых, шъорышIыгъэ нэпцI гущыIэхэр 
зэфашIыжьых. НафэкIэ Сэфэрбый агу егъу, шъэфкIэ агу 
фэплъы...
Занэ Сэфэрбыйрэ Серебряков Гъэзарырэ зэфатхэхэми, бгъуитIумкIи азыфагу шъыпкъэ дэлъэп. Хэти ежь 
иIоф къызэрикIыщтым пылъ. Гъэзар ыIорэми, ышIэрэми 
зэзакъуи урыс пачъыхьэр теплъэхъукIрэп. Сэфэрбый 
къызкIэлъэIурэмэ ащыщ горэ, анахьэу зыщыпсэущт чIыпIэр 
ныбджэгъум фигъэкIуатэ шIоигъуагъэми, джа пачъыхьэ 
шъхьащытыкIэм ригъашIэщтыгъэп. Ежь Сэфэрбый зэриIощтыгъэу, адыгэмэ ялIыкIо цыхьэ зэрэфамышIрэр, сыд 
фэдэу агъэбылъми, атхырэмэ къахэщыщтыгъэ. Сэфэрбый 
дэжькIэ къикIрэ тхыгъэмэ шъхьаихыгъэ гущыIэр апэрэ 
сатырыгъэми, ежь ишъэф гухэлъ шъхьаф къыздыримыхьакIэу щытыгъэп. Ар Тыркуем, Инджылызым, Францием мы аужрэ илъэс зытIум фыщытыкIэу Урысыем 
къыфыряIэм къыхэкIыщтыгъэ.
Урысмэ аIэкIафэмэ, тхыгъэм къырахыщтым фэшъхьафэу ахэр зэкIэ жэрыIокIэ цыхьэ зыфишIрэ лIыкIомэ 
Къэрбатыр къыфаригъэхьыщтыгъэ. Къэблэгъэрэ заом 
икъэбархэри IорIотэ зэфэшъхьафкIэ инэIосэ урысхэми, 
зыщыщ адыгэхэми ахэлъыгъ.
Къэрбатыр зыхэгупшысыхьанэу бэ къыпыщылъыгъэр.

--- Page 264 ---

ХыIушъом зыгъэ къэкIогъэгъэ урыс пачъыхьэм иунашъокIэ адыгэ чылэхэр Цумбай тIуакIэ Вельяминовым 
зэрэдигъэстыкIыгъагъэр, нэмыкI текIоныгъэхэр щытхъугъэкIэ зыфалъытэжьзэ урыс забытмэ къаIотэжьэу зызэхихкIэ Къэрбатыр фэщыIэщтыгъэп. ТхьамыкIагъор щхэны 
зышIырэ цIыфмэ сыдэущтэу уахэтыщта зыфэпIощт, нэмыкI 
упчIэхэр нахьыбэрэ ышъхьэ къихьэхэу регъажьэ.
МэшIуитIум азыфагу удэтыныр мыпсынкIагъоми, 
Къэрбатыр дэтыгъ. Нахь къыстырэ бгъу лъэныкъор адрэ 
бгъу лъэныкъомкIэ зэблихъун ылъэкIыщтыгъэми, къызхэкIыгъэ адыгэ лъэпкъым къехъулIэгъэ тхьамыкIагъомкIэ 
иадыгэгу гъэзэгъагъэ. Къэрбатыр изэкъуагъэп, ишъузи 
ащ фэдагъ.
Мафэ горэм, Гъэзар зяхьакIагъэ уж, Марие лIым 
риIуагъ:
- Дунаир мэсты, Къэрбатыр, тэ тIэ зэтедзагъэу мыжыкъмэ тахэс...
- Сыд, Марий, ар озгъаIорэр? - Шъузым иошIэ-дэмышIэ гущыIэ Къэрбатыр шIогъэшIэгъонэу еупчIи, джэуап 
ритыжьыгъ: - СичIыгу сытэс, сиуашъо сашъхьагъ...
- ТынэIу Гъэзар IугушIоу, такIыб къушъхьэм фэгъэзагъэу, ара? - Марие лIым игущыIэ къыригъэухыгъэп, зэримыхэбзагъэу, нэплъэгъу чъыIэ къыфидзыгъ.
- Ы-ы, Марий, Гъэзар угу ебгъэмэ сшIэрэп?
- Ебгъэ, Къэрбатыр, изекIуакIэ сыгу рихьырэпзы!.. Тэ 
тиунэгъо Iоф ыгъэгумэкIын нахьи, зэрэадыгэ Iофэу ыгъэгумэкIыгъэмэ нахьышIугъ!..
- Ащыгъум тIуми тызэтэфэба? 
- Тызэтефэ а зы Iофыгъом тегъэгумэкIзы...- Марие 
лIым джы нахь IугушIуагъ, игущыIи пигъэхъожьыгъ.- Уятэ 
модыкIэ Тыркум раубытагъэу щаIыгъ, тэ мыдыкIэ мыжыкъ 
Козловыр тикъэрэгъул, къытэдэIуашэ!.. 
Марие мы гущыIэхэр зыщиIогъэгъэ мафэм илъэсныкъо 
фэдиз тешIагъэми, шъузым иадыгэ Iоф гупшысакIэ джы 
къызнэсыгъэм Къэрбатыр ышъхьэ икIрэп. Джа гущыIэ 
дэдэхэр ары пIоми хъунэу яти бэмышIэу Тыркуем къыфыраригъэхыгъ. ЗэкIэми анахьэу Къэрбатыр шIогушIогъуагъэр, орэгъэбылъыгъ фаеми, ятэ адыгэ шъолъырым 
къыгъэзэжьын къэбарыр къызэригъэIугъэр ары. Тятэ 
къыгъэзэжьмэ апэрэ блыпкъкIэуцо сэ сыримыIэщтмэ, хэт 
иIэщтыр! 

--- Page 265 ---

Ащ нахьыбэрэ щысыжь зэрэмыхъущтыр непэ Къэрбатыр къыгурыIуагъ. Ятэ адыгэ шъолъырым къимыхьажьызэ, зыщыщ адыгэмэ ахэхьажьын, яIоф зэрифэн. 
Джыдэдэми Къэрбатыр зиIэтыни, къушъхьэм кIожьын 
ылъэкIыщт. Ары шъхьакIэ унэгъо мылъкур? Пщы щагум 
дэт былымхэр? Ахэр гъогу зытепщэхэкIэ, анахь гухэлъышIур 
уиIэми, хъураибзэу пачъыхьадзэр къягъэтIылъэкIыгъ, 
гуцафэ къыпфашIыщт. Шъузыр ытыщ, ДэхапIэ ыщэнэу, 
адыгэ хабзэм дыригъэкIоу былым корти дифынэу хы ШIуцIэ нэпкъ пытапIэм иIэшъхьэтет Дебу инэралым Iизын 
къыIихынэу Къэрбатыр ыгу къэкIыгъ. 
Къэрбатыр итхыгъэ ежьыр шъыпкъэми Дебу инэралым 
зыфехь уж, мэфипшIым къыкIоцI, адыгэмэ алъэныкъо 
зыкъызэригъэзэжьыщт Iофым шъэфэу пылъыгъ. ЯщыкIэгъэщтыр зэкIэ Къэрбатырырэ Мариерэ агъэхьазырыгъ, 
Iофтэбгашъо-къэрэгъулашъоу яIагъэм рапэсыщтри къыфаугупшысыгъ: мафэм пчыхьэшъхьапэм зыщыриублэгъущтмэ адэжь зыжэ кудэгъэ-зэкIоцIыпхэгъэ Козлов дзэкIолIыр 
унэм къырашIыхьи, адыгэхэр зыдэщыIэ къушъхьэ гъогум 
Занэхэр техьагъэх...
II
Дагъыстанымрэ адыгэ шъолъырымрэ Кавказым 
щыкIорэ урыс заом нэмыкI зэрипхыщтыгъэп. ЦIыф зырызхэр зэхэмыхьэхэу, зэрэмышIэхэу арыгъэп, ау бгъуитIумкIи хэгъэгу Iофыгъохэр зэдыряIагъэхэп. Хэти ежь 
зэрэфэукIочIырэ лъэныкъогъазэкIэ иурыс пачъыхьэ зэуапIэ Iутыгъ. Хы ШIуцIэмрэ Каспие хымрэ азыфагу дэлъ чIы 
чыжьэм изакъоп зэпэзыIажэщтыгъэхэр, ащи бзэ мышIэри 
къыхэхьажьыщтыгъэ. Азыфагу зыгорэ дэлъынэу щытыгъэмэ, быслъымэн диныр ары къыдэзылъхьэщтыгъэр.
Быслъымэн диныр джыри зыпкъ зыщимыуцогъэ адыгэ 
лъэпкъхэмкIэ тIури зыгъэ къыздикIрэ лъэныкъор - орэ 
Тыркуе, орэ Дагъыстан, Щэщэнри акIэрэгъужь фаеми, 
Тхьэм ригъэлъэIухэмэ, нэмаз аригъэшIмэ ары. БлэкIыгъэ 
лIэшIэгъум фэмыдэу Урыс-Кавказ заор къызщытэджыгъэ 
лIэшIэгъум быслъымэн диныр адыгэ шъолъырым илъэс 
къэс нахь щэпытэ. АщкIэ Тыркуеми, Дагъыстанми, 
Щэщэнми алъэкI къагъанэрэп, Къырым хъанми зыпигъэзыкIрэп. Хэти быслъымэн диныр иушъхьагъоу нафэкIи 
шъэфкIи адыгэ шъолъырыр икъэкIуапI.
Джыдэдэм чIыпIэ къин ит адыгэхэр зыуи арэп зэрэбгъэдэIощтхэр. Къязаорэмэ яурысытхьэ быслъымэнытхьэр 
пэгъэуцури ары. Джаущтэу уадэзекIомэ, узэрэфэе тхьацоу ахэр ппшэн, пфын плъэкIыщтых. Джаурылъ гъачъи 
джэнэтым уихьащт яIуи, къызэмыплъэкIыжьхэу пIуагъэр 
пфагъэцэкIэщт.
Адыгэ шъолъырым итыгъэкъокIыпIэкIэ пэчыжьэ Дагъыстаным и Гуниб чылэ иунэ горэм язакъоу нэбгыритIу 
щызэдэгущыIэ. Зыр - Щамил, адрэр Мыхьамэт-Амин.
- Укъызфэсщагъэр ары, наиб,- Дагъыстан зэо 
мыухыжьым иIоф Щамилэ зэпигъэуи, апэрэ псалъэр къызиIуагъэм ыуж узгъэгумэкIын охътэ дэхэкIае тыригъашIи, 
мыгузажъоу къыпигъэхъожьыгъ,- джыри зэ адыгэмэ 
тахэмыхьэ хъущтэп. КъыосэIо, Сулейман-ефэндым игугъу 
къысфэмышI, зэхэсхынэу сыфаеп. Урысмэ агохьагъ, джаур 
хъугъэ. ЗыфэдгъэкIогъэгъэ абдзахэми икъумалыгъэ адагъэп. Ащ изакъоп сыгу забгъэрэр, къумал тфэхъугъэм 
ыпэкIэ дгъэкIогъэгъэ Хьаджэ-Мыхьамэти ары. Зыпашъхьэ 
ихьажьыгъэ Алахьым шIу щешI, лIагъэм тытегущыIэжьынэп, 
КъурIан афеджэу абдзахэмэ ахэсыгъэ нахь, адыгэхэр 
зэриугъоилIэхэу джаурмэ апиIэтыгъэхэп. ТIуми сигухэлъ 
агъэцэкIагъэп. Сицыхьэ птелъ, наиб. Адыгэмэ уахэсыгъ, 
абзэ ошIэ, яцIыф хэбзэ-зэхэтыкIэ ущыгъуаз. Уиакъылрэ 
уигулъытэрэ къызэрихьэу адэпсэу, захэгъэзагъ, захэгъэкIуакI. ЛIыгъэ зыхэлъ цIыф лъэпкъ, наиб, узхэхьащтыр, 
урысхэмкIэ къытфэгъэфед.
- Джыдэд пIоми сыхьазыр, Iимам,- илъэс щэкIрэ 
тфырэ горэ зэптын лIы къопцIэ ищыгъэ пытэу МыхьамэтАминэ Щамилэ ыпашъхьэ къитэджагъ.
- Ухьазырмэ, гъогумаф, наиб,- Щамилэ игущыIэ 
кIэкIы, ау пчъэм нэсыгъэм кIэлъыджагъ, пытэ-пытэу къызщытэджыкIи, зытеуцорэ джэхэшъогур хиуфанэрэм фэдэу 
кIэлъырыхьагъ, апэрэу ыцIэ къыриIуагъ: - КъызшIомыгъэшIыщтыр ары, Мыхьамэт-Амин, мыщ, Дагъыстан, усищымыщыкIагъэу арэп,- IаплI рищэкIыгъ,- сыл хэсчыжьзэ 
усэIофтэ. УздэзгъакIорэр тэркIэ зэкIэми анахь Iоф. Джыри 
зы: тхыгъэ Iоф тазыфагу дэлъыщтэп, ищыкIагъэ хъумэ, 
тазыфагу лIыкIо дэтыщтыр. Тыдэ ущыIэми, зыщымыгъэгъупш, Алахьым сыпфелъэIущт, Мыхьамэт-Амин. Гъогу 

--- Page 266 ---

чыжьэ, гъогу хьылъэ-щынагъу узтехьэрэр. Алахьыр сакъы, 
зыфэсакъыжь.
Мыхьамэт-Амин Асалаев наибэм, Щамилэ Iимам 
зэрэриIогъагъэу, иадыгэ гъогу техьан охътэ бащи тыригъэшIагъэп. Щамилэ зэриIогъэ закъом фэшъхьафэу, шъыпкъэр 
пIон хъумэ, Дагъыстан щызыIэжэн Iоф Мыхьамэт -Аминэ 
иIагъэп. Шъхьэзэкъо цIыфым Iофыбэ къызэрэпымыкIрэр 
къыриушыхьатэу, джа мэфэ дэдэм наибэр иадыгэ гъогу 
шыуитIу игъусэу тетыгъ.
Наибэм ишыпэ зыдигъэзэщтыр игъусэми амышIэу 
Щэщэным къэсыгъэх. Гъогу гъомылэ тIэкIурэ КъурIанымрэ 
нэмыкI зэрымылъыгъэ Iалъмэкъыр ыкIыб рилъхьи, ионэш 
Дагъыстан зыдащэжьынэу игъусэмэ аритыжьыгъ. 
Iэдэжьышыр зыдэзыIыгъ шыуитIур гъогу къэгъэзэгъум 
къохьажьыфэ Мыхьамэт-Амин акIэлъыплъагъ. ЕтIанэ 
чыжьэкIэ къэлъэгъорэ Дагъыстан къушъхьэ джашъомэ 
джыри зэ инэплъэгъу аритыжьи, ыгу теIункIэжьзэ, Щэщэныр иджабгъу лъэныкъокIэ къыгъанэу, къыпыщылъыр 
зыщимышIэрэ Къэбэртэе гъогум техьагъ.
Щэщэн чIыгур къызэринэкIыфэ, шъолъырым къыпхырыкIыфэ, Мыхьамэт-Аминэ гъогум шъойцые техъухьагъ. 
Сэдэкъэхэдзми, цIыф шъхьарыкIоми, наибэми 
умышIэжьынэу, зиунапчъэ фыIузыхрэм Тхьэ фелъэIоу, 
фэзышIыжьрэм ыгу ебгъэу, Къэбэртае къэсыфэкIэ имэфэ-чэщхэр рихыгъэх. Хэт IукIагъэми, дэгущыIагъэми, 
бысым фэхъугъэми къыздикIрэр, зыдакIорэр, игухэлъ 
ышъхьэ фырихыщтыгъэп. Быслъымэн чылэ дахьэ къэс 
мэщытхэр ары апэ икIопIагъэхэр. Щэщэн, ингуш, осетин 
быслъымэнхэм абзэ ымышIэщтыгъэми, икъурIаныбзэ 
исыдырэ гъогупи фызэIуихыщтыгъэ. ИкъурIан къеджакIэрэ 
идыухьэ къэхьыкIэрэ зымыгъэшIагъорэ мэщытым къекIолIэгъэ намазышIмэ къахэкIыщтыгъэп. АдыгабзэкIэ къэбэртаемэ наибыр задэгущыIэм, хэти ихьакIэщыпчъэ фызэIуиубгъукIыгъ.
Асалаев Мыхьамэт-Аминэ адыгэмэ захафэм, илъэсищ 
нахь ыныбжьыгъэп. Ятэрэ янэрэ аIулъ лакыбзэм дыкIыгъоу 
шъэожъыем адыгабзэр Iуфагъ, ыгуи риубытагъ. Лак унагъор илъэс пшIыкIущэ адыгэ чылэм дэсыфэкIэ ор-сэрэу 
адыгабзэр Мыхьамэт-Аминэ зэригъэшIагъэ, Дагъыстан 
загъэзэжьми, Чабэ зэкIоми, къызекIыжьми, илъэс пчъагъэ 
зытешIэ ужми зэгорэм Iулъыгъэ адыгабзэр зыщигъэгъупшагъэп, ятэ зэпсауми джа бзэмкIэ дэгущыIэу бэрэ 
къыхэкIыщтыгъэ, гъэрекIопагъэ дунаим ехыжьыгъэ янэрэ 
ежьырырэ зыщагъэгъупшэщтыгъэп.
Сыд фэдэу къэбэртэе адыгэхэр Мыхьамэт-Аминэ 
къыпэгъокIыгъэхэми, къыфыщытыгъэхэми, игухэлъ цIыф 
ригъашIэщтыгъэп. Хы ШIуцIэ Iушъо лъэныкъом адыгэ 
Iофыр зэрэщыбырсырэу мыщ щыбырсырыгъэп, гумэкI 
уахътэм мамырыр къыщебэкIэу щэпсэух. ТыгъэкъохьапIэмкIэ щыIэ адыгэхэм яIоф ымыгъэгумэкIыщтыгъэхэу 
арэп, хэти икъэбар ар хэлъыгъ, ау машIом пэмытыр машIом 
къызэримыстрэм фэдагъ ащ еплъыкIэу фыряIагъэр. 
Къэбэртэе адыгэхэр зыгъэгумэкIын Iоф непэкIэ апэ илъыгъэп. БлэкIыгъэ лIэшIэгъумэ афэдэу Къырым-хъаным 
ыгъэгумэкIыжьхэрэп, урыс пачъыхьэм зэрелъэIугъагъэхэм, 
япхъу шъузкIэ зэрэратыгъагъэм ипэгъокIэу ынаIэ нахь 
къатырегъэты, тыгъэкъокIыпIэмкIэ щыпсэурэ астрахъан 
нэгъойхэми къащеухъумэ. Ау сыдыр ятхъагъоми, адыгэ 
гумэкIыр ашъхьащыкIрэп.
Мэзэ псаум Къэбэртае етыфэкIэ Мыхьамэт-Аминэ бэ 
къыгурыIуагъэр. Къызхэхьэгъэ адыгэ лъэпкъыр Дагъыстан 
ис цIыф лъэпкъмэ абзэкIи, яорэдхэмкIи, якъэшъуакIэхэмкIи, ящыгъынхэмкIи афэмыдэхэми, ябыслъымэн дин 
зехьакIи, язэIукIэ шIыкIи, ямуртазыкъ хэдзыкIи зэтефэ. 
Ары пакIошъ, яцIыф плъырыгъи Дагъыстан цIыф лъэпкъхэр 
угу къегъэкIы.
Мы сыздакIорэ абдзахэхэр, Мыхьамэт-Аминэ ыIуагъ, 
адыгэмэ ахэкIыжьхэу тэ кIонха? Бжъэдыгъухэм, шапсыгъэхэм, нэтыхъуаехэм, убыххэм анахьи абдзахэхэр быслъымэн 
динымкIэ анэIу нахь гъэзагъэ аIуагъэшъ, Тхьэм ыцIэкIэ 
пIорэр ахэхьан ылъэкIыщт. ТишIошъ абдзахэмэ захатхьэкIэ, 
зядгъаштэкIэ, адрэ адыгэ лъэпкъхэри нахь гъэдэIогъошIу 
хъущтых. Хьаджэ-Мыхьамэт Абдзахэ щишIагъэр зэкIэ, 
Щамилэ Iимамым ыIу-ымыIоми, Сулейман-ефэндым ыгъэкIодыжьыгъ. Тхьэр щыгъупшагъэу урысмэ адэжькIэ зигъази, тэ тимызакъоу, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьышхом пыи зыфишIыгъ. ЫIорэр ымышIэжьэу, 
ышъхьэ фимытыжьэу, сыбыслъымэн еIошъ, джаурмэ 
ацIэкIэ, ахэмэ агу къигущыIыкIызэ къытфатхэ, адыгэ 
шъолъырым щыхъурэмэ ащымыгъозэ цIыфмэ абгъэ ехъырэхъышэ гупшысэр адегуащэ. Джа Iофыри зэрэщыгъэзыегъэн шIыкIэм егупшысэгъэн фае. Урысмэ зэрагохьэгъэ 

--- Page 267 ---

закъом ащ ибыслъымэныгъэ, ишыихъыгъэ зыфэдэр къегъэлъагъоми, фэшъошэ кIэух фэмышIыгъэ хъущтэп.
Адыгэ шъолъырыр Къэбэртэе тыгъэкъокIыпIэм щегъэжьагъэу хы ШIуцIэ къохьапIэм щыкIэкIыжьэу къызэпыпчыныр, улъэсыр хэсэгъэкIышъ, ушыуми IэшIэхэп, ары 
пакIошъ, фаэтон зэIэпыхкIи гъогу хьылъ. Ащ фэдэу гъогур 
Мыхьамэт-АминэкIэ мыхьылъэнкIи хъуныгъэ урысыдзэр 
игощагъэу имылъыгъэмэ. Къэбэртаерэ Бэслъыныерэ 
азыфагу илъ чIыр ары наибэм гъэмэфэ мэзэ зытIум 
къехьылъэкIыгъэр. Бэхъсан шъолъырым итэкъогъэ адыгэ 
чылэмэ чэщ-мэфэ пчъагъэхэр ащырехыфэкIэ зы гумэкIыгъуи къащыфыкъокIыгъэп.
Адыгэ шъуашэм шыонэзэтелъ зэтегъэпсыхьагъэр 
кIыгъужьэу, Дагъыстан щыщ "сэдэкъэхэдзыр" ары Iоу 
умышIэжьынэу Мыхьамэт-Аминэ фэпэгъагъэ. Сарыкъ 
фыжьыр шъхьэм темылъыгъэмэ, Бэслъыные къэзыщэрэ 
адыгэ шыуитIумэ ахэпшIыкIыщтыгъэп.
Къэбэртэе кIэхэ темэным шыухэр къызэрэблэкIхэу, 
урысхэр нахь къапэкIафэх. Мэщыкъо Iуашъхьэ кIэрытэкъогъэ ПятигорскэкIэ кIуатэхэ къэсми, урыс шыу уIэшыгъэхэри шхончыр зыголъ лъэсыдзэри щынахьыб. Шыхэри, 
цухэри акIэшIагъэхэу загъори топхэр щызэращэхэу олъэгъу. Мы лъэныкъом щэзаохэми, щымамырми умышIэнэу 
зы омакъи щызэхэпхрэп. Урыс, адыгэ, бэлъкъар, къэрэщай, абадзэ, нэгъой макъэхэри къахэIукIых. Ныпчэдыжь 
щегъэжьагъэу зэп-тIоп ащ фэдэ шыухэм къазэрэблэкIыгъэхэр. Игъусэхэр Мэщыкъо тIуакIэм зэрэщымынэгъуаджэхэр къырыпшIэнэу, ясэлам хыкIи, яджэуап тыжьыкIи 
зэпыущтыгъэп. Зэпэуцухэмэ гущыIэ зырызхэр зэрэзэфадзхэри макIэп.
Джыри урыс забыт шыуитIу къапэкIэфагъ, зэфэгушIохэзэ зэпэгъокIыгъэх, гущыIэ заулэ зэфадзыгъ:
- Как здоровье, кунак Ибрагим? - нахь ныбжь зиIэ 
забытыр къэупчIагъ.
Мыхьамэт-Аминэ забытмэ зэраIоплъэу мы лIитIур тэ 
щыслъэгъугъа ыIуагъ. Къызхимыгъэщэу джыри зэ нэ чанкIэ 
шыуитIур къызэпиплъыхьажьыгъ, зыщилъэгъугъэхэри ыгу 
къэкIыжьыгъ: гъэрекIо бжыхьэ Дербент пэмычыжьэу 
ятIонэрэ забыт гъэрыр урысмэ аратыжьзэ ошIэ-дэмышIэ 
IофкIэ арихьылIэгъагъ. Ибрахьимэ ипсауныгъэ къыкIэупчIэгъэ забытыр ары урыс лIыкIомэ япэщагъэр. Гъэры хъугъэгъэ забытыр унэгъо лъэрыхь къызэрикIыгъэр пшIэнэу осэ 
дэгъу къыфахьыгъагъ.
- Плахой здорова, Павил, Ибрагима нэт,- Ибрахьимэ 
оркъыр ыпакIэ кIэщхыкIыгъ.- Как Ибрагима балшой папаха 
такой балшой здорова Ибрагима. Только Ибрагима порах, 
свинэц кончал, Павил. Нэт пыф-пыф, понимал, кунак мой? 
Эй, Руфат, эй, нахъышIэ, сыт узхушъытыр, адыгабзэ 
пIулъыжькъэ, уижэм псы дэгъэхъуа? ДжеIэ уинахъыжъ 
Ракитов Павил сызхуейр!..- Руфат зедысрэ уж, псынкIэу 
Ракитов забытым зыфегъэзэжьы: - Ибрагима нэт, Павил, 
пыф-пыф, понимал, кунак мой?
Шыухэр зызэбгъодэкIыжьхэм, Мыхьамэт-Аминэ 
къылъыджагъэх пIонэу, зэмыплъэкIын фэлъэкIыгъэп, 
ардэдэми къызэплъэкIыгъэ Руфатрэ ежьырырэ янэплъэгъу 
стырхэр зэтефагъэх.
Заулэрэ кIуагъэхэу, игъусэмэ Мыхьамэт-Аминэ 
яупчIыгъ:
- Адыгабзэ пIулъыжьба зэпIуагъэр, Ибрахьим, хэт 
щыщ?
- Зибзэрэ зиадыгагъэрэ зышхыжьа адыгэ шIалэ ар!..- 
къызкIэупчIагъэм тегущыIэ зэрэшIомыигъор Ибрахьимэ 
ипсалъэ къыхэщыгъэми, тIэкIу тыригъашIи, къыхигъэхъожьыгъ: - Урысыгу зиIэ шIалэу Абдзахэ шъапIуа... Сыт 
джиIэр абы? - игъусэ шыум еупчIыжьи, ежь джэуап къытыжьыгъ.- Ядэр урыс, ианэр адыгэ цIыхубз, Некрасов 
Роман езым зыджеIэжьри урысыдзэм хэт... Абы елъытамэ, 
хьашIэ, урыс джымыIэнмэ, Ракитов Павил, Iэйуэ цIыху 
къабзэ, цIыху хьалэмэт, адыги, бэлъкъэри, щэщэни, къэрэщэий, абази, нэгъоий шIыхь ахуешI, псэбэби ахохъу.
- Некрас Руфат ядэр, нахъыжъ,- ятIонэрэ шыур 
къыхэгущыIагъ,- урыс цIыхубзми цIыхухъуми къэзылъхуар 
адыгэм инамыс хуабжэу шIыхь хуишIэу зэрехьэ джаIа... 
- Олэи, нахъышIэ, къыджымыIэ,- Ибрахьимэ зэхихыгъэр ыдагъэп,- иджа зыхуапIорэ адэм, сыт абы ицIэу 
джыраIэр, ара, Тимэфей, иадыгар икъом римытыфа!.. 
Умыадыгэу, тIасэ, дэуо адыгэгу уиIэн!.. Пэжь джыпIэнэмэ, 
Ракитов Павил адыгар къыддезыхьэр. Зэхэфха абы къызджиIар? Эй, Ибрахьим, кунак мой, порах будэт, свинэц 
будэт джиIа! НакIо, девгъэпэшъ!..
Сыд фэдиз игъусэмэ урыс забытитIумэ къараIолIагъэ ми, иадыгэ гъогу ышъхьэ къыримыхыным пае ахэр зыщилъэ гъугъэхэр Мыхьамэт-Аминэ ыушъэфын ылъэкIыгъ. 
Ынэгу кIэмыкIыщтыгъэр Некрас Руфатэ иплъакI.
Шыуищыр заулэрэ елъэхъугъэхэу, джабгъумкIэ щыт 
нахьыкIэм къыIуагъ:
- А Ибрахьим, а нахъыжъ, ихэкIэ дывгъакIо, урыс 
жылэм тыдэвымыгъахьэ. Мыбэ джаур бзэджэ-нэджабэ 
дэс...
- Олэи, тIысэ, сэри арам джыпстыу сигухэлъар,- 
Ибрахьимэ псынкIэу джэуап къытыжьыгъ,- дилъэныкъокIэ 
шъыIэ урысхэр цIыху IейIым, ао зашъыбдзыемэ зэрарIым,- 
етIанэ тIэкIу тыригъашIи, заулэрэ къэкIуагъэхэ уж, 
Мыхьамэт-Аминэ риIуагъ: - Дэ, хьашIэ, мыбыкIэ шъыIэ 
урысмэ дадэпсэун долъэкI. ТыкъыздикIа дилъабжъэ хы 
ФIыцIэ Iуфэ лъэныкъомкIэ шъыпсэурэ абдзахэхэр, шапсыгъэхэр, убыххэр ары абымэ псэлъэ губзыгъэ зыхуамыгъотрэр. Ясэхэр зэхуихао зэпэшъытхэ. Олэи, хьашIэ,- 
джыри зэ Ибрахьим къыIогъэгъэ гущыIэр къыкIигъэтхъыжьыгъ,- мы джаур зыхотIорэ урысхэр мы цIыху Iэйхэм...
Зэхихыгъэ гущыIэмэ джыри зэ Мыхьамэт-Аминэ 
къыхырагъэхыгъэми, бысым фэхъугъэгъэ оркъым дыригъаштэ фэдэу зишIи, къызхигъэщыгъэп. Сибысым изакъоп, 
Мыхьамэт-Аминэ ыIуагъ, мы урыс еплъыкIэр къэбэртэе 
шъолъырымкIэ зыхэслъэгъуагъэр. Япщи, яоркъи, яфэкъолIи, ашъхьэ къырамыхыпэми, джа еплъыкIэр яI. Сыд фэдэрэ 
къэбэртэе хьакIэщ арысыгъэми, урысхэр щаумысыгъэхэп, 
ахэмэ афэгъэхьыгъэ щытхъу гущыIи щаIоу зэхихыгъэп. 
Щтагъэ, гъэщынэгъэ Iоф хэлъ сIонти, ащ фэдэ сызхэхьэгъэ 
къэбэртэе адыгэмэ ахэслъэгъуагъэп. Ашъхьэ Iэтыгъэу, 
абгъэ ихыгъэу мэпсэух. Зэхэхьэх, зэхэкIых. ЕтIани анэIу 
зэфихыгъэ, зэблэгъэныгъэшхо азыфагу дэлъ сIон слъэкIыщтэп.
Шыухэр Бэслъыные икIуатэхэ къэсми, урысыдзэ итэкъуа гъэхэмкIэ адыгэ гумэкIыгъор зэрэщыIэр МыхьамэтАминэ нахь зэхешIэ. Къэзэкъ пэIо шыгу плъыжьхэр нахьыбэрэ зэралъэгъурэм, урыс макъэр нахьыбэрэ зэрэзэхахрэм 
изакъоп, жьым, ошъо чIэгъым щынэгъо онтэгъу горэ 
зэрэщыхьарзэрэр гукIэ зэхашIэ. Аущтэу щытми, мэз къопэ 
къэгъэзэгъу къэсми, псы зэпырыкIыпIэ, къушъхьэ дэкIоепIэ-ехыпIэ къэсми, гумэкIыгъо шъэф горэ къыщытэджынэу 
къыщэхъуми, тыгъуасэ щегъэжьагъэу щэрджэсычIым зи 
пэрыохъу къащыфэхъугъэп. Тыгъоспчыхьэ бысым ашIыгъэгъэ унагъоми сыд фэдэу Мыхьамэт-Аминэ къыхимыдзагъэми, адыгэ-урыс Iофым тегущыIэнхэу лъапсэ щигъотыгъэп, гущыIапэр къызэрежьэрэм фэдэу икIэухи кIодыжьыщтыгъэ. "Мы къытхэхьэгъэ урысмэ уадэпсэун плъэкIыщт" 
Къэбэртаий фэдэу Бэслъыныий зэрэщаIорэр МыхьамэтАминэ шIогъэшIэгъоныгъ, зыфихьыщтыр ымышIэу зыуж 
ихьэгъэ IофымкIэ ехъырэхъышэныгъэр ышъхьэ къырегъахьэ. Ау ащ къыригъэкIрэп Дагъыстан Iимам Щамилэм 
къыфишIыгъэ пшъэрылъыр зы сыхьат нэмыIэми щигъэгъупшэныр.
ЕтIани сыд фэдиз цIыфым илъэшыгъэми, ипытагъэми, 
гупшысэ зэпэIудзыгъэ-зэпэщытхэр шъхьэм къыфимыхьан 
ылъэкIыщтэп. Гъогум утетэу, къыппыщылъхэр умышIэмэ 
ары ахэр анахьэу къызыппыбанэхэрэр. Къэбэртэе-урыс 
зэфыщытыкIэм къыутIэсхъыгъэгъэ Сулейман-ефэнд наибэм 
фэгъэхьыгъэ гупшысэр Мыхьамэт-АминэкIэ Бэслъыные 
чIыгум нахь лъапсэ щигъотэу регъажьэ. Мыщ фэдэу урысмэ 
афыщыт адыгэмэ, наибэм ыIуагъ, сыдэущтэу Iоф адэпшIэщт, 
агу мышIуныгъэр къафибгъэхьащт, яIашэ къябгъэIэтыщт? 
ЗэрэхъурэмкIэ, сыд фэдизэу тыгу ебгъэми, мы слъэгъурэр 
арыщтын Сулейман-ефэнд наибэм ышIагъэр, урысмэ 
агозгъэхьагъэр езгъэшIагъэр. МыщкIэ сыд тшIэнэу, тызэгупшысэнэу, зыуж тит Iофыр адыгэмэ ашIошъ дгъэхъунэу 
къытпыщылъыр? Динымрэ Iашэмра? Хьауми адыгэ зэхэтыкIэ-зэфыщытыкIэр тиIэубытыпIэщта?..
Мыхьамэт-Аминэ тхьамафэ горэ нахь Бэслъыные 
имысынэу имурадыгъ, ау къыдэхъугъэп. Къэбэртаехэм 
анахьи нахь дэгъоу бэслъыныехэр къыпэгъокIыгъэх. Мэзэ 
псаум къыращэкIыгъ, задамыщагъэ чылэ къагъэнагъэп, 
нысэщэ джэгуи, хьадагъи ахащагъ, нэчыхьи рагъэтхыгъ, 
КъурIани рагъэджагъ, Хьабэзи, Хъумэрыий, Къылыщкъуаджи нэмази тхьэлъэIуи щаригъэшIыгъ.
Къэбэртае зыщэIэм бэлъкъар чылэмэ зэрадэмыхьагъэр 
къыригъэхьакъыжьэу, БэслъыныекIэ абадзэ, нэгъой псэупIэмэ адэхьагъ. Къэрэщэе лъэныкъоми заригъащи, нэIуасэ 
зыфишIэу мэфэ заулэ къитыгъ.
Тыдэ Мыхьамэт-Аминэ кIуагъэми, быслъымэн диным 
тегущыIэ фэдэзэ, урыс зэфыщытыкIэр иапэрэ гущыIагъ, 
гъэзэотэ заом игугъу къызхимыгъафэрэ чIыпIэ къыхэкIыщтыгъэп. Дагъыстан щыкIорэ заом нахьи хы ШIуцIэ IушъомкIэ щекIокIрэ заом игугъу нахь щишIыщтыгъэ. Адыгэмэ 
IэпыIэгъу къязытыщт тыркухэри, инджылызхэри, французхэри гущыIэ хадзэкIэ загъорэ къыхигъэщыщтыгъэх. 
ИгущыIэгъу адыгэмэ тыркухэр ямыгуапэу къызышIошIыкIэ, 
хигъэкIокIэжьэу зэряцIацIэри мэкIагъэп, ау сыд фэдиз 
ариIуагъэми, адыгэ Iофым къырищэлIэжьыщтыгъэх. Къыдырамыгъаштэ зыхъукIэ, егъашIэм тыркухэр щымыIагъахэм фэдэу зыщигъэгъупшэщтыгъэх. ЕтIани МыхьамэтАминэ иапэрэ гухэлъ зыдэщыIагъэр Къэбэртаеп, Бэслъыныеп. Мыхэри адыгэ Iофым кIэрымычыгъапэхэми, адыгэ-урыс Iоф шъыпкъэр зыдэщыIэ хы ШIуцIэ Iушъо адыгэ 
лъэныкъор ары. Бэслъыные-къэбэртаемэ ялъытыгъэмэ, 
зэо машIом зыщыпэIутхэр Шапсыгъ, Абдзах, Убых. Ар 
анахьэу Мыхьамэт-Аминэ къыгурыIо зыхъугъэр Бэслъыные 
тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом гъэзэгъэ Хьастыкъое чылэм 
задахьэр ары. Инджыдж псыхъо узэпырыплъэу адрэ 
тхышъхьэм утеплъэмэ, урысыдзэр теолъагъо. Ахэр уисэмэгубгъукIэ къызэунэкIхэзэ, мэфищ гъогу фэдиз пкIугъэу, 
мэхъошмэ уахэхьащт, етIани тхьамафэ гъогукIэ Мамрыкъо 
кIэй удахьэшъ, Шъхьагощапшъэ Iушъо дэжь, апэрэ абдзэхэ 
чылэ гъунэм уIохьэ. Къушъхьэмэ уахахьэу анахь тхышъхьэ 
лъагэм утеуцомэ - хыIушъор зэлъаIыгъэу уиджабгъукIэ 
шапсыгъэхэр, нэтыхъуаехэр, уисэмэгукIэ убыххэр, ахэмэ 
апшъаIокIэ абхъазхэр къэлъэгъощтых.
Ахэр зэкIэ Мыхьамэт-Аминэ ыгу иубытагъэхэу илъыгъэх нахь, зэрыгъозэн тхылъыпIэ ыIыгъыгъэп. Къэбэртае 
къикIхэу Бэслъыные къэкIофэхэкIэ, зэзакъу ныIэп зыфэдэхэр зэрагъэшIэнэу къэзэкъмэ къызагъэуцугъагъэ хэр, 
Iофышхуи зырагъэшIыгъагъэп, гущыIэ сэмэркъэу къызэфэдз-зэфэдзыжькIэ гъогу техьажьыгъагъэх. 
Непэрэ гъогуи джащ фэдэу Мыхьамэт-Аминэ IэшIэх 
къыфэхъугъагъэмэ дэгъугъэ. Бырсыр къыпымыкIэу, Iоф 
лые хэмылъэу абдзахэмэ ахэхьащтыгъэ. Апэрэ бысымыр 
зэригъотэу, къэнэжьрэр зэкIэ зэригъэпсыщтыр ежь иIоф. 
Дагъыстан къикIыфэкIэ къыкIугъэ гъогум елъытыгъэмэ, 
мэфэныкъо имыкъу гъогоу къыфэнэжьыгъэр нахь хьылъ. 
Ау гъогогъу къыфэхъугъэ хьаджрэтитIумэ ицыхьэ ателъ. 
Ащ нахь Iоф къиныби ахэмэ зэшIуахыгъэ, мыщи амал 
фэхъуных.
Бжыхьэпэ чэщыр шIункIэу ощх чъыIэ макIэкIэ къепсэпсаощтыгъэми, Мыхьамэт-Аминэ ыгу псынкIэ. Гъогупэ шъэфым къыпыщылъыр ымышIэми, игухэлъ къызэрэблагъэрэм 
кIэгушIу. Ар сыд фэдэщт? Сыд иджэуапыщтыр? Джа 
упчIэхэм афэдэу нэмыкI упчIэу шъхьэм илъри макIэп. 
Джэуап зытIоп-зыщэп къапэтэджыжьрэр, ахэмэ ащыщэу 
фэшIу хъущтыр къэшIэгъуай. ЗыгорэкIэ абдзахэмэ иIо 
ахэмызагъэмэ?.. Мыхьамэт-Аминэ ардэдэм упчIэ джэуап 
фэдэу абдзахэмэ ахэтыгъэ наибитIур ыгу къэкIыгъ. ТIури 
бэкIэ ежь нахьи нахьыжъыгъэхэми, инэIосагъэх. ТIуми 
зэфэмыдэ гъогу шъхьаф абдзэхэ шъолъыр щыпхыращыгъэми, ахэр къыкIиIотыкIыжьыщтхэп. Алахьыр икъабылэу, 
игухэлъ-гупшысэ зыкIи блэмыIэбыкIэу къызэрекIукIэ абдзахэхэр, етIанэ нэмыкI адыгэ лъэпкъхэр зэрэзэриугъоилIэщтым ыуж ихьащт. Адыгэмэ ахэмылъыгъэ хэгъэгу 
хабзэм ибзыпхъэмэ ащыщ горэм еусэщт.
Сыд фэдэщт ар? Непэрэ адыгэ дунаим тегъэпсыкIыгъэщт. Ащ димыштэ хъумэ, зы адыгэ унагъуи, нэбгыри 
хэхьащтэп. Быслъымэн диныр къабыл адыгэмэ ягъэшIыгъэнымкIэ Iоф макIэп сапэкIэ ахэхьэгъагъэхэми ашIагъэр. 
Мы гъогогъу къысфашIыгъэ хьаджрэтитIум фэдэ купхэу 
урыс псэупIэмэ атебанэхэрэр зылэжьыгъэмэ ХьаджэМыхьамэт наибэм иIофшIэгъэ-шIэныгъи ахэлъ. Сулейман-ефэндри къумал тфэхъугъ нахь мышIэми, КъурIаныр 
адыгэмэ ахэхьэгъэнымкIэ ишIуагъэ къэкIуагъ. Къэбэртэе, 
быслъыные адыгэмэ япсэукIэ-зэхэтыкIэ елъытыгъэу 
угупшысэн хъумэ, хэгъэгу хэбзэ гупшысэ лъэныкъом, 
ахэмылъыгъэ IэшIугъакIэ горэ халъагъоу, къудыигъэхэмэ 
нахьышIу. Занэ Сэфэрбыий ащ пылъэу аIуагъ. Бжъэдыгъухэри, кIэмгуехэри урысмэ яшIугъэхэу аIо. Зэ моу абдзахэмэ 
зясэгъэгъашт, нэбгъо шъхьаф зырагъэпытыхьащтмэ язгъэлъэгъущт сэ ахэмэ!..
- Адэ, хьакIэ, зи къапIорэпи? - сэмэгубгъукIэ щыт 
хьаджрэтыр къэупчIагъ.
- Сыд къыосIон?..- ошIэ-дэмышIэ упчIэр МыхьамэтАминэ зыфихьын ышIагъэп, етIанэ, сыдигъуи зэрихабзэу, 
псынкIэу зыкъишIэжьи, къеупчIыжьыгъ: - Мэзахэм шъэф 
щаIорэп орба зыIуагъэр?
- Ащ къикIрэп, хьакIэ, тымыгущыIэжьыныр... Ы, 
Джэбэгъ, сы о пIорэр? - джабгъумкIэ щыт шыум еупчI 
фэдэу зишIыгъ, джэуап къэзымытыжьыгъэм джыри фидзыжьыгъ: - Адэ зи къапIорэпи, Джэбэгъ? Ы?..
- Модэ тапэкIэ плъэ!

--- Page 268 ---

- КIо джары джы, мыжыкъмэ тякIуфэкIэ зы гущыIэ 
ыжэ къыпфыдэхыщтэп. КъызыдгъэзэжькIэ, Iофыр къыддэхъугъэми-къыддэмыхъугъэми, Хьаджэ-Мыхьамэт иорэд 
къыфиIозэ къэкIожьыщт...- Джэбэгъ псынкIэу къыIуи, 
зигъэтэрэзыжьыгъ: - Мэзахэм сыпхырэплъышъ, Тумэн, 
гумэкIыгъо хэслъагъорэп, зыгъэрэхьат.
- Армэ хъун,- Тумэн гъумтIымыгъэ,- ар Iоф шъхьаф.
Мыхьамэт-Аминэ Хьаджэ-Мыхьамэт ыцIэ зызэхехым, 
ышъхьэ къыпхъотагъ, къэупчIагъ:
- Хэт Хьаджэ-Мыхьамэтыр?
- Хьаджэ-Мыхьамэт аIоу абдзахэмэ наибэ горэ яIагъ...
- ЛIыгъэнчъагъэп тхьамыкIэр... Алахьым зыдэкIожьыгъэм шIу щешI,- Тумэн итхьэлъэIу кIэкIы.
- Адэ Сулейман-ефэндым сыдэущтэу уеплъра, Тумэн? - Мыхьамэт-Аминэ джау сыдми, Iофы зыримыгъэшIэу, 
къэупчIагъ.
- Сулейман-ефэнд къумалым тытегущыIэрэп, хьакIэ,- 
Тумэн пиупкIыгъ,- емыкIу къытфэмышI.
- Ары шъхьакIэ, Тумэн!..- адырэ хьаджрэтым къыригъэжьагъэр къырагъэухыгъэп.
- Сыд тIуагъэр, Джэбэгъ?
- Къумалым тытегущыIэрэп тIуагъэ.
Мыхьамэт-Аминэ зэхихыгъэр БэслъыныекIэ ищыпэзэхэхэп. ГъэрекIопагъэ Сулейман-ефэндым ышIагъэр зы 
адыгэ хьакIэщ къыщырагъэкIущтыгъэп. Наибэм игугъу 
дэйкIэ ашIы къэс, Хьаджэ-Мыхьамэт наибэм шIукIэ тегущыIэщтыгъэх. НаибитIур зыпштэкIэ, яцIыфыгъэ, ядунай 
тетыкIэ зэфэшъхьафыгъэми, лIыгъэм ылъэныкъокIэ тIуми 
яз зэрэмымэхагъэм Мыхьамэт-Аминэ щыгъозагъ. Зэпебгъэпшэнэу узежьэкIэ, Сулейман-ефэндыр нахь пкъыяIоу 
къыщэхъу. Джары, Мыхьамэт-Аминэ ыIуагъ, зыуи арэп 
цIыфыр зэрэбгъэиныщтри зэрэбгъэцIыкIущтри. Укъумал 
къыуаIон нахьи, уищыIэныгъэ пчыпэм щыуухымэ нахьышIу!..
- Шъубыяу!..- Тумэн шыр къыгъэуцугъ.
Дунай отIэ-псытIэр кIым-сым. Псыхъо мычыжьэм 
ымэкъэ дэгу нэмыкI Iэгъо-благъом къыщыIурэп.
- Шъубыяу сIуагъэ!..- Тумэн онэгум зыриIэтыкIи, 
дэIуагъэ. ЕтIанэ ежь-ежьырэу зэриIожьыгъэ: - ГумэкIыгъо 
щыIэп.
Мэз Iапчъэм чIэкIхи, тхышъхьэ мылъагэм зыдэкIуаехэм, 
кIэкIэу агъази, къушъхьэ тIуакIэм дэхьагъэх. Ащ фэдизым 

--- Page 269 ---

шымэ ялъэхъу рагъэхъущтыгъ нахь, щагъакIэщтыгъэп. 
Мычыжьэ-мыблагъэу сэмэгу лъэныкъомкIэ хьэ хьакъу 
мэкъэ зытIуи къыщыIугъ, адкIэ джабгъу тхышъхьэ кIыбымкIи нэмыкIмэ амакъи щызэхахыгъ. Нэфшъэгъо атакъэхэм 
дунаим ыпсэ къыпагъэкIэжьы, ощхри къещхыжьрэп, 
нэфшъагъор акIыб къызэритаджэри зэхашIэ.
УзэIуплъэмэ узэрэшIэжьы зыщыхъурэ нэфшъэгъо 
уахътэм Тумэн иш къызэтыригъэуцуагъ. Щынагъо зэрэщымыIэжьыр къырыпшIэнэу, итутыныбжъи ыщыхьагъ, 
иIэбакIэ гузэжъогъу хэмылъэу, тутын чысэр МыхьамэтАминэ къыфищэигъ:
- Тутыныбжъэ горэ, хьакIэ, гъэсты.
- Олахьэ, Тумэн, сызфэмыIэджабгъумкIэ сыкъэуубытыгъэм,- Мыхьамэт-Аминэ щхыпцIыгъэ,- мыщ пае тятэ 
стхьакIумэ зыгуетхъ уж сешъожьрэп. Ау щытми, къаштэ.
- Ары Iолъ,- Тумэни щхыпцIыгъэ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъо жьыгъ: - ЕмыкIу умышIыщтмэ, хьакIэ, 
сыоупчIы сшIоигъу. Уибысымыгъэм уефэнд къытиIуагъ 
шъхьакIэ, ащ фэдашъо птетэп. Ы, Джэбэгъ, сыд пIорэ о?
- Олахьэ сэри арым сIорэр, Тумэн. Ишы тесыкIэкIэ 
хьакIэм тихьаджрэт абдзахэмэ къакIыригъэчрэ щыIэп.
- Тхьэм Iомэ, Алахьым сыриIумэт, сыефэнд, Тумэн. 
Алахьыр зикъабыл быслъымэнмэ сащыщ, шъори ар шъугу 
ижъугъэлъ, нэмыкIми зыщамыгъэгъупшэнэу яшъуIу.
- Алахьыр тимыгъусэу гъогу тытехьэрэп, хьакIэ,- 
Тумэн гущыIэм кIэух къыфишIы шIоигъуагъ шъхьакIэ, 
къыпимыгъэхъожьын ылъэкIыгъэп: - Тхьэр тигъусэти, 
уефэндти абдзэхэчI укъитщагъ нахь, зыми тэ гъусэ тыфэхъурэп. Тэ тиIо дгъэцэкIагъэ. Мамрыкъо кIэй мо тхышъхьэ 
кIыбым дэлъ, мэфэныкъо гъогукIэ унэсыщт. Тэ мыжыкъмэ 
Iоф адытиI, тызщызэбгъодэкIыжьыщтым, мыемыкIумэ, 
пцIэ тшIэмэ тшIоигъу.
- Тхьашъуегъэпсэу. СцIи къышъосIон: Мыхьамэт-Амин, 
Асэлаемэ сащыщ.
- Ар цIэ хъун, унэгъуацIи хъун, ы Джэбэгъ, сыд 
пIорэ о?
- Жэм дафэрэп.
- Олахьэ, Мыхьамэт-Амин, Мамрыкъо кIэй чылагъомэ 
ащыщ горэм удэтщэныр къыттефэм, ау мы мафэхэм а 
лъэныкъом тыщалъэгъу хъущтэп. ЕмыкIу къытфэмышI, 

--- Page 270 ---

ефэнды. Апэрэ чылэм удэкIэу ятIонэрэ чылэм узебгъукIокIэ, 
ящэнэрэм Болэтыкъопщыр дэс. Джар бысым пшIымэ, 
зэрэкIэмгуяпшъэу бысым пфэхъугъэкIэ лъытэ.
- Абдзахапшъэри хэгъэхъожь, Тумэн,- Джэбэгъи 
къыхэгущыIагъ.
- Олахьэ, Джэбэгъ, сегупшысэжьыгъэшъ,- Тумэн 
итутыныбжъэ зыIуидзыгъ,- титIо тызэрэбылым щымыI, 
адыгагъи тхэмылъыжь. Мамрыкъо кIэй тыдэмыхьами, сыд 
фэIуагъэр Мыхьамэт-Аминэ Асэлаер шы илъыгъо зытIущкIэ 
Тыгъужъ гъолъыпIэм нэс дгъэкIуатэмэ, ы, Джэбэгъ, сыд 
пIорэ?
- Зи къытщышIынэп, Тумэн. Ау ащ тыблэкIынэп.
III
ИлъэсипшIкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Урысыем нэпкъ пытапIэхэр хы ШIуцIэм IуишIыхьэ зэхъум, адыгэмэ ахэлъыгъэ 
зыкIыныгъэ тIэкIури джы тыдэкIи щахэлъыжьэп. МыщкIэ 
бжъэдыгъумэ, кIэмгуемэ ягугъу умышIыжьми хъущт - 
ахэр апэрэ адыгэчI къихьагъум щыублагъэу, агу илъыр 
къырамыIотыкIыпэми, урысмэ яшIугъагъэх. Ащ къырагъэкIыщтыгъэп ежьхэм егъэзыгъэкIэ ашIагъэр нэмыкIрэ 
адыгэ лъэпкъэгъумэ арагъэшIэныр. ЧIыпIэу зэрысхэм, 
уахътэу зыхэтхэм елъытыгъэу, Урысыем ицIыф хъунхэр, 
ащ ихэгъэгу зэхэтыкIэ аштэныр къырамыгъэкIунэу, лIэшIэгъу мин пчъагъэмэ къахилъхьэгъэ адыгэ шэн зэфыщытыкIэм тегъэпсыкIыгъэу, кIэм кIырыплъыхэу, жъыр агъэлъа пIэу псэущтыгъэх.
ЕкIи, шIукIи, тхьагъэпцIыгъэкIи къыпхахьэрэм идунэе 
тетыкIэ зэхэмышIэ пшIоигъоми, уахътэм къыхэуцукIрэ 
щыIэныгъэм уригъэуцуалIэу къызщыхэкIрэр макIэп. Ащ 
фэдэ Iофыгъо хьылъэу адыгэмэ заом къафихьыгъэмэ 
сатыушIыныр ащыщыгъ. Бгъу пстэумкIи укъэухъурэихьагъэу, цIыф къыпхэмыхьэу, пхэмыкIэу упсэуныр къин. Зэо 
илъэсхэм, анахьэу мы илъэс зыщыплIым, адыгэмэ ар 
зэхашIагъ. Ежь урыс лъэныкъоми зыфаери къыдэхъугъ. 
Адыгэмэ яхы IэкIыб бэдзэр зыпаупкIым, урыс бэдзэрымкIэ загъэзэн фае хъугъэ. Ащ къикIрэр щэн-щэфэн къодыеп, 
гукIэ узэфэмышIуми узэхэхьанэу, узэдэгущыIэнэу уешIы, 
егъашIэм уазыфагу дэмылъыгъэ горэ къыделъхьэ. Ащ 
фэдэ сатыушIыным адыгэхэр зэхечы нахь, зэриугъоилIэрэп.

--- Page 271 ---

Илъэс къэс адыгэ хасэм иунашъохэри щыIакIэм щыпхырыщыгъуае мэхъу. Хасэм иунашъохэр, зэо зыкъэухъумэжьыныгъэ Iофым нэмыкIрэр, чылагъомэ щапхырыщыгъуае 
къэзышIрэр цIыфмэ зэрамыгъотылIэжьрэ щыкIагъэхэр 
ары. Чылэм удэсмэ - бгъотырэп, бэдзэрым утехьэмэ - тиз 
адыгэ укIытэ-зэдэIужь хабзэм нэмыкIэу, хэгъэгу хабзэ 
тыдырэ лъэныкъуи илъхьэгъэн фае. Хэти иунэгъо шъхьафкIэ 
зэрэпсэоу чылэр бгъэпсэун, бгъэдэIон плъэкIыщтэп. Зы 
чылэ хабзэкIэ зэрэадыгэ шъолъырэу зещэгъуае. Адыгэ 
зэдемыгъэштэным тхьамыкIагъор къыхэкIы. Ащ утегущыIэжьыныр зэримыщыкIагъэр зэо илъэсмэ къагъэлъэгъуагъ. Сыд ащкIэ шIэгъэн фаер?
Джа упчIэ мыухыжьыр ары Занэ Къэрбатыр ышъхьэ 
имыкIрэр. Джырэп упчIэм ымэкъэ шъэф зышъхьащытыр. 
Ар зымакъэр ятэ Сэфэрбый, зэхих къэсми гур къыпеIонтIыкIы. Адыгэ купэгъур зэпэзыкъудыйрэ зэлъэпкъэгъу 
пащэхэри зэпэзырызхэу ынэгу къыкIэтаджэх - Бэрзэджыр, 
Хьаджэмыкъор, Цэир, Болэтыр... Хъанджэрые фэдэу 
щымыIэжьхэри инэплъэгъу щызэблэкIых. Адыгэхэр цIыф 
гъэшIэгъоных. Хасэм къызиуцохэкIэ, зыкIыныгъэ бэнэныгъэм нэмыкI ажэ дэлъэп, якъэлат къырапхъоты, ясэшхо 
дапхъотае. ЗызэбгырыкIыжьхэкIэ, аIуагъэр ащэгъупшэжьы, 
шъхьарытIупщ псэукIэкIэ мэпсэух. Хъанджэрые ахэр ыIо 
зыхъукIэ тятэ фидэщтыгъэп шъхьакIэ, мафэ къэс ыIуагъэмэ 
тяолIэжьы. Ари лIагъэ тэIокIэ, шыихъ пшIы хъущтэп. Икъун 
фэдизэу иягъи адыгэмэ аригъэкIыгъ, джаркIэ сенэгуе 
ежьри зытекIодэжьыгъэр. Аущтэу щытми, Алахьым 
зыдэкIуагъэм шIу щешI. Ащ изакъоп, адыгэ Iофым фэбэнагъэ зэо IукIуадэхэри ары...
БлэкIыгъэ илъэсмэ афэмыдэу Къэрбатыр непэ ятэ 
ищыкIагъ. Гум илъыр бэ, бгъэм дэхъыкIрэр макIэп, 
кIэрытIысхьэмэ, зыгъэгумэкIрэр зэриIотэн, къызэхэзышIыкIын иIэп. ГъэрекIо щегъэжьагъэу язэфэтхэн шъэфи зэпыугъ, ащ фэдизым IорIуатэкIэ ятэ икъэбар зэ ныIэп зэрэзэхихыгъэр. Къэбар зэтеIукI зэфэшъхьафхэу Тыркуе лъэныкъом къиIукIыщтыгъэхэр адыгэ шъолъырым из. Хэти 
ишIошI хигъахъомэ зэрэфаеу ыгъэпсызэ, зыIэкIатIупщыщтыгъэ къэбарыр зы гущыIэ хэмызэу къеолIэжьы. Ау сыд 
фэдэ къэбари, Iофыгъуи, гумэкIыгъуи зы лъапс иIэр - 
адыгэ-урыс зэмызэгъыныгъ. Зэпымыужь заокIэ зэпэIумылъыгъэхэми, пытэпIэ-зэфэсакъыпIэ плъырыпIэхэмкIэ 

--- Page 272 ---

бгъуитIури зэпэщытыгъ. БэдзэрыкIо мафэм фэшъхьафрэм 
зэфэгъэгъу-зэфэгъэкIуатэ щыIэп. Урысыдзэм ипытапIэмэ 
защигъэхъыен зэрэригъэжьагъэм лъыпытэу, сыд фэдэ 
унэгъо-чылэгъо Iоф яIэми щагъэзыешъ, адыгэхэр мэшэсых. 
Гъогу пхырыкIыпIэхэр урысмэ мэзхэм афашIы, псыхъомэ 
лъэмыджхэр атыралъхьэ зыхъукIэ афадэрэп. БгъуитIумэ 
азыфагу лъыгъэчъэ зао къыдэтаджэ, цIыф пчъагъэ щэфэхы. 
Лъэпсэ пытэ зимыIэ бэдзэр-сатыушIыпIэмэ къащежьэрэ 
зэшIун макIэр бгъуитIум азыфагу дэкIодэжьы, охътэ 
зэшIугъо горэ къэсыфэ, къушъхьэ тIуакIэмэ, псыхъо кIэймэ 
адэзэрэубытэхэшъ, зипчъагъэ нахьыбэр щытекIо. Ар къэс 
лъэныкъуитIумкIэ хьэдагъэхэр къащэтэджых, нэмыплъ-гуплъым зыщеупэпцIы.
Зымафэ шапсыгъэ фэкъолIмэ къыраIогъагъэр ыгу 
къызэкIыжьым, Къэрбатыр игуапэу щхыпцIыгъэ. Сыдэущтэу, бетэмалых, джэуапэу ритыжьыгъагъэм джыри зэ 
Къэрбатыр кIэгупшысыхьажьызэ ыIуагъ, шъуипщ закъо 
Занэр шъуфэмыIыгъыжьэу, сэ дзэ зэхэсщэщт? Сэра ащ 
фэмыер? Дзэ исау пIыгъыныр, ащ ифэIо-фашIэхэр зепхьаныр, щыгъыщтыр, ебгъэшхыщтыр, тызкъоIэбэжьмэ, Iашэр 
зыкъодгъотэжьыным тиIоф тетэп. Ар къыбдэхъуным пае 
зэдэIужь-зэфэIорышIэжь хэгъэгу шъхьафэу ущытын фае. 
Илъэс тхьапшрэ адыгэ шъолъырыр зы адыгэ макъэ ригъэдэIу шIоигъоу тятэ ыуж итыгъ? ЗыдэмыгущыIэгъэ пщы 
адыгэ шъолъырым ыпшъэкIи ыхэкIи исэп. Апашъхьэ итмэ 
дырагъаштэу, ыкIыб зэрэхъухэу зыкIащэикIмэ загъэпщы 
шъхьафэу, адыгэ шъолъырыр ипхъахь-итэкъу арагъэшIыгъ. 
КъокIыпIэ кIэмгуехэр апэрэ илъэсхэм дгозыгъэх, бжъэдыгъухэр армэ - Пшызэ Iушъо зыIуаудэгуагъ. Мыдырэ 
нэтыхъуае, шапсыгъэ, абдзэхэ, убыххэм амал иIэмэ пачъыхьэр къэтэшъумыгъэгъакIу, тичIыгу къитэшъумыгъахь аIо 
нахь, зы Iэбжым зытэжъугъэшI, зы хэгъэгукIэ тыпэжъугъэуцу аIорэп. Урыс бэдзэрым тырагъахьэмэ, яIоф къызщикIрэм уахэхьанкIи, сатыу адэпшIынкIи, яцIыфыгъэкIи, 
яшъырытыгъэкIи урысмэ афэдэ щыIэп аIозэ, ащэтхъух. 
КъызщимыкIрэм - джаурых, хьарамых, бзэджэ-наджэх, 
джырыкъух - дунаир атырагъэхъыкIы.
Къэрбатыр игупшысэмэ къахэужьи, шъхьаныгъупчъэм 
иплъыгъ. Бжыхьэр игъогу тет, чъыг тхьэпэ гъожьышэхэр 
жьыбгъэ макIэм зэрехьэх. Зышъо пызыжьыгъэ чэу лъэпсэ 
уцхэри чIыгум шъхьащылъых. Хатэм удаплъэу уашъом 

--- Page 273 ---

уиплъэжьмэ, илъэсыр дунаим зэрэшъхьащыкIотырэм гу 
лъыотэ. ЩыIэныгъэри макIо, цIыф гъашIэми пэкIы.
Бжыхьэ гъожьышэм пхырыплъызэ, шапсыгъэ фэкъолIхэр джыри Къэрбатыр ынэгу къыкIэуцожьыгъэх. 
Къушъхьэ тIуакIэм къыщыпэкIэфэгъэгъэ шыу купым 
инахьыбэр ичылэ щыщыгъэми, ымышIэхэри ахэтыгъ, шIогъэшIэгъонэу нахь кIэлаIохэми ынаIэ атыридзагъ. Ахэр ары 
адыгэ дзэ зэхэщэным игугъу къезгъэжьэгъагъэхэри ыгъапэщтыгъэхэри.
Зи езгъэIонэп, ыIуагъ Къэрбатыр, къыздежъугъэштэщтмэ, дзэ зэхэщэным. Ау ар шIэгъэным ыпаIокIэ, зэкIэми 
зыкIыныгъэ тищыкIагъ. Ащ иIоф тымышIэу адыгэ шъолъырымкIэ къэнэжьыгъэр къэтыухъумэн тлъэкIыщтэп, тIэ 
зэтелъэу, тлъакъо зэтедзагъэу тыщысыныр емыкIу. ЦIыфмэ 
тахэхьан, тигухэлъ ятIон. Адыгэ марджым ишIуагъэ 
къакIоми, джыркIэ адыгэ зэикI гумэкIыгъомкIэ къыхьрэр 
макIэ. Пчэдыжь шыу зэхэхьакIэмрэ пчыхьэшъхьэ 
зэхэкIыжьыкIэмрэ адыгэ чIыгур къакъонэн ылъэкIыщтэп. 
ЛIыгъэм къыубытрэр мымакIэми хъурэм теплъын зыIоу 
зичэу кIыбмэ къаданэри бэ. Хэт ахэр зылъытагъэхэр, 
зыгъэукIытагъэхэр? Онэшрэ Iашэрэ зимыIэ фэкъолI тхьапш 
чылэмэ адэсыр! Куахъор птамэ телъэу, обзэгъур пIэдакъэу 
уежьэкIэ, дзэ уIэшыгъэ зэтегъэпсыхьагъэм пэуцугъуай. 
ПцэшIуащэм упежьэныр лIыгъэп, ащ зыщыуухъумэным 
зыфэбгъэсэныр дзэкIолIым иапэрэ пшъэрылъ. Чылагъо 
пэпчъ къызхагъэкIыщт нэбгырэ уIэшыгъэ пчъагъэр гъомылэкIэ, щыгъынкIэ, IашэкIэ зэраIыгъын алъэкIыщтым 
егупшысэгъэн фае. Чылэм тхьамэтэгъур щызыIыгъым 
хабзэр щигъэпытэным пае муртазыкъ зырыз етыгъэмэ, 
Iэдэб дилъхьан, цIыфхэр ыгъэукIытэн, ыгъэщынэн ылъэкIыщт. Мыхэр тятэ фэмыгъэхъугъэ гупшысэх, блэкIыгъэ 
илъэсхэм ямылъытыгъэу, непэрэ адыгэ щыIэкIэ-зэхэтыкIэм 
диштэу джыри зэ къытедгъэзэжьын. Нахьыпэрэ илъэсмэ 
афэмыдэу мы IофымкIэ нахь Iушыгъэрэ теубытагъэрэ 
хэлъэу хасэм текIуалIэмэ нахьышIу. Ары нахь, гущыIэ 
къодыекIэ хасэм щызэдэтэштэшъ, тызэбгырэкIыжьы. 
Утыгум щызэдэтштэгъэ къэрарыр зыгъэцэкIэн щымыIэу 
нахьыбэрэ тыкъэнэ. Джыри зэ, хэсэ зэфэхьысыным ыпэкIэ, 
Абдзахи, Убыхи, Шапсыгъи сихьан. Мы IофымкIэ ахэлъ 
къэбарымэ ахэдэIуагъэмэ, хасэм хэтлъхьащт IофыгъомкIэ 
ишIуагъэ къэкIощт. Хьагъур Нурмыхьамэти, ыгу къытаб321
11 Заказ 027

--- Page 274 ---

гъэмэ сшIэрэп, бэшIагъэ къызымылъэгъожьрэр. КъыфэIуапэрэп шъхьакIэ, япхъу Ракитовым зырагъэщагъэм ыуж, 
урысмэ нахь зафекъудыйкIэ сенэгуе.
Пчъэ макъэм Къэрбатыр игупшысэмэ къахищыгъ. 
Пчъаблэм янэ дилъэгъуагъ, зыщылъэти, пэгъокIыгъ:
- КъакIо, тян, къакIо. Нычэпэ урэхьатыгъэба? Сыдэу 
ущыт? КIасэу сыкъэсыжьыгъэти, узгъэгумэкIыгъэп,- ытамэ 
янэ чIэтэу едэхашIэзэ, къэтэбэ плъыжь къызэдэкIыгъэ 
тэхътэ кIыхьэм тыригъэтIысхьагъ, ежьри готIысхьажьыгъ. 
Iаби, янэ пае унэм ригъэтрэ пхъэнтIэкIужъыери ылъакъо 
чIигъэуцуагъ, ыкIыбкIэ шъхьэнтэжъыери къуилъхьагъ.
- Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, непэрэзымафэми, сикIал, 
сыкъыожагъ,- Бабурэ ыкъо къеплъыгъэп, ау ыгу зэрэфэшъабэр ымакъэ къыхэщыгъ.- Нычхьапи, чэщныкъо кIасэ 
охъуфэкIэ, сыкъыожагъ. УкъызщыкIожьыгъэри, къэлапчъэр зэрэпфыIуахыгъэри, шым укъызэрепсыхыжьыгъэри сэшIэ. ЗекIо укъызикIыжьрэм, сиунэ мэзахэ пае 
укъысфычIэхьаныр къэмыгъан, сикIал. Ным рэхьатыгъор 
къызекIурэр икъэт иунэ къызихьажькIэ ары. Сыд Бжъэдыгъу щыкъэбар? Хэт узIукIагъэр, къэплъэгъугъэр?
- Бэмэ саIукIагъ, тян.
- Сыд бжъэдыгъумэ аIорэр?
- Бэ аIорэр, ау тэ аIорэм щыщ къытэкIурэп. Ежьмэ 
пачъыхьэм зыратыгъахэшъ, амал иIэмэ урысыдзэр Шапсыгъэ ишъумыгъахь, лIыгъэ къызхэжъугъаф аIо.
- Сыдэущтэу лIыгъэ къызхэжъугъэфэщт? - зэхихыгъэм 
Бабурэ нэплъэгъу хьылъэкIэ къыгъэплъагъ.
- Олахьэ, тян, сымышIэ ащкIэ къыосIощтри... Е улIын, 
е улIэн... Арыщтын зыфаIорэр.
- ЛIэныгъэ закъор лIыгъэп, сикIал. ЛIыгъэм бэ екIодылIагъэр, ау насып хэзыхыгъэу сшIэрэр макIэ,- Бабурэ 
къыпиупкIи, ыкъо иджэуапыщтым ежэ-емыжашъоу шъхьаныгъупчъэмкIэ гумэкIэу плъагъэ.
Ныбжь хэкIотэгъэ хьазыр Бабурэ иIэми, зэрэзылъыплъэжьрэр уигъашIэу, IэпкIэ-лъэпкIэ ныо пыт, шъхьэтехъо 
къолэн дахэу къехъухыгъэм плIэIур зэлъеубыты, зэлъэгъэ 
закъуи зимыIэ нэгу къопцIэ нэгуфыр къычIэщы, зандэу 
зэрихьэзэ зэсэгъэ пкъыри ищыгъ. Къэт зэриIэр, зыгорэм 
зэрежэрэр озгъэшIэрэ чэфынчъэгъэ-гумэкIыгъор ынэмэ 
къакIэщы, иплъакIэ хэолъагъо.

--- Page 275 ---

Къэрбатыр джыри зэ янэ Iуплъагъ, IугушIуагъ. ЯтэкIэ 
зыфэзэщрэ нэплъэгъу горэ хилъагъоу, ыгуи нахь псынкIэ 
къэхъугъ. Нахь пытагъэ зыхигъотэжьрэм фэдэу ыIэпкълъэ пкъмэ кIочIакIэ къячъагъ. ГукIэ адыгэ шъолъырыр 
зэпичи, хым зэпырыплъыгъ, Тыркуем ихьагъ. Янэ ыпашъхьэ зэрисым фэдэу яти ынэгу къыкIэуцуагъ. Илъэс пчъагъэрэ зэрэзэдыщыIагъэхэр арыщтын, сыдэу тятэрэ тянэрэ 
яIуплъэхэр зэфэдэха ыIуагъ. Джыри нахь фэкIэщыгъоу 
ным Iуплъэжьыгъ. Шъхьэтехъо къуапэм къычIэзыгъэ 
шъхьац нэлъэ фыжьмэ гу алъитагъ, гъэрекIорэ илъэсым 
игугъу ышIыжьрэп, мыгъатхэ елъытыгъэмэ, мыбжыхьэ 
ным къызэрэхэIагъэр ыначIэмэ ачIилъэгъуагъ. Пщы унэ 
тхъапIэ тянэ исми, дгъэтхъагъэп. Тятэрэ сэрырэ къытпылIыхьагъ. Зэгорэм, зэпшъашъэм, зэнысакIэм ытхъыгъэ 
щыIэмэ, тызэхахьи къыIутфыжьыгъ. Джыри ар лIапIэ, 
мэлэкIапIэ итэп, фэкъолI жъугъэмэ ямыIэр тиI... Ар сэIо 
шъхьакIэ, тиунагъокIэ, тилIакъокIэ, адыгэ лъэпкъымкIэ 
къытэхъулIэ рэр зэкIэ тэра, хьауми тызхэфэгъэ лъэхъанра 
зилажьэр? Тэ тиунагъо изакъоп ащ зэлъихьаджрэр, адыги, 
урыси, щэщэни, дагъыстани, абхъази, тыркуи, инджылызи 
къыгъа нэрэп. Зыр мэгушIо, адырэр мэкуо. ГушIори куори 
зыIуе лъашъо, къызIуедзыжьы.
- ЛIыгъэм акъыл диуимыIэжьмэ, пчыпэм упэшIохьаныр 
лIыгъэп, тян,- Къэрбатыр фэсакъыпэу янэ дэжькIэ плъагъэ.
- Ар зигущыIэр хэта, сикIал? - Бабурэ ишъхьаныгъупчъэ нэплъэгъу ымыхъожьэу къытыригъэпытыхьэзэ, 
къэупчIэ жьыгъ.- Ора хьауми нэмыкIа?
- Ихьау, тян, сэрэп. Тят зигущыIэр.
- Арэу къысшIошIыти, сыкъыоупчIыгъ,- Бабурэ 
ынэкIушъхьэ лыпцэ гори мысысэу ыкъо фыреплъэкIыгъ, 
ынэ чъыIэхэри нахь фэушъэбыгъэх.
- Адэ тятэ сыблэкIэу тэ сыкIон, тян?
- Сигуапэ уятэ зэрэпщымыгъупшэрэр, ау уятэ 
игупшысэмэ уазэрэблэкIыIон фаери зыщымыгъэгъупш, 
сикIал,- Бабурэ инэплъэгъу фабэ ыкъо фищэигъэми, кIэкIэу 
мэкъэ чъыIэкIэ пигъэхъожьыгъ.- Ау ащ къикIрэп уятэ 
икупэгъу пэпкъудыиныр.
- Аущтэу укъысэгуцафа, тян?
- Нахь чыжьэу узгъаплъэ сшIоигъу,- Бабурэ инэ плъэгъу 
чъыIэ джыри шъхьаныгъупчъэм тыригъэдыкъэжьыгъ.
323
11*

--- Page 276 ---

Тянэ зыгорэ къысиIо шIоигъу, ау къыфэIошъурэп, 
Къэрбатыр ыIуи, зэмыжэгъэ гумэкIыгъомэ зэрадзэу ригъэжьэжьыгъ. Мыщ фэдэ шъхьэихыгъэ-шъхьэимыхыгъэкIэ 
мы илъэс зытIущым ныр къыдэгущыIагъэу къышIэжьрэп. 
Силъэбэкъу пэпчъ ишIэ хэлъыгъ, къыздыригъэштагъ. 
Сыхэукъоми, ухэукъуагъ ыIоу къысэмыушъыигъэмэ, 
сигъэмысагъэп.
- Тян, зыгорэм уегъэгумэкIы, узгъэгумэкIрэр къапIорэп.
- Сэ сызгъэгумэкIрэр, сикIал, о узгъэгумэкIрэм зы 
гупшысэкIи тэкIрэп,- Бабурэ инэплъэгъу чъыIэ джыри 
шъхьаныгъупчъэм тырихыгъэп,- Тхьэм ишыкуркIэ сикIэлэхъу сигъэнэтIупцIэрэп. Сшхын, зыщыслъэн сэгъоты. 
Синысэ нэмыIэмэ, нысэу щыIэмэ ауас. Джэхэшъотэт, 
щагудэт фэкъолIхэр армэ, яшъхьэкIэфэныгъэ Занэмэ 
апашъхьэ щыкIодыгъэп.
- Адэ сыд, тян? ЗыгорэкIэ тятэ угу ебгъэмэ шIэ!
- Зэгорэм, къэошIэжьа, къыосIогъагъ, сикIал. Уятэ 
нибжьи сыгу ебгъагъэп, ебгъэнэуи зекIуагъэп. Къызэрэтшъхьащымытыр сизакъоп, зэрэадыгэ шъолъырэу къин 
къытщэхъу. Адыгэ Iофым ыуж итым, сэ фэсымыгъэгъуми, 
Тхьэм фигъэгъущт,- Бабурэ нахь зыкъишIэжьэу, ынэIу 
ыкъо къыфигъэзагъ, нэшIу шъабэкIэ Iуплъыхьагъ - арэп 
Iофыр зыфэгъэхьыгъэр. Адыгэ шъолъырым игугъу 
сшIыжьрэп, чылэ закъор зы нэбгырэп, гъэрэзэгъуай. Сэ 
непэкIэ сызгъэгумэкIрэр нэмыкI Iоф. Адыгэ Iофыр зэрэмыIэшIэхми сыщыгъуаз, ащкIэ къинэу уятэрэ орырэ 
шъулъэгъурэ пэпчъ унэм сызэрисэу къыжъудэсэлъэгъу. 
Загъорэ шъушIэрэ Iофыр шъосымыгъашIэ сшIоигъу, 
сышъупэрэуцужьба сIоу сыгу мэхъу. Ащ фэдэ мафэм 
сыкъэзыубытрэр зызакъу - адыгэмэ ящыIэкIэ укъуагъ. 
Фэхыгъэмэ язэфэныгъ. Адыгэ лъэныкъом изакъоп, 
урысхэри ары. Джа тхьамыкIэхэри мызэфэныгъэ щыIакIэм 
ихьадэIусых, ягонахь гъэгъужьыгъуай.
- Тян...
- Зэ, сикIал, сызэпымыгъэу. Угу римыхьыщтхэри непэ 
къыосIощтых, щэIагъэ къызхэгъаф. Уятэ рихьыжьэгъэ 
Iофыр адыгэ хэсэ закъокIэ непэ зехьэгъуай. Зи хэсIухьэрэп. 
Уятэ хэсэ IофкIэ адыгэхэр ячIыгу къыфиIэтын ылъэкIыгъ, 
ялIыгъэ зыфэдэр къыфыкъокIыгъэ пыймэ аригъэшIагъ. 
Уятэ илъэс пчъагъэм адыгэмэ ахэмызыгъагъэмэ, еплъыкIэу 

--- Page 277 ---

адыгэ хасэм фыриIэр зэблихъуныгъэу къысщэхъу. Ори, 
модырэ абдзэхэ, убых лIышъхьэхэми шъузфемыгупшысэрэр сэгъэшIагъо. 
- Ащ тэмыгупшысагъэу щытэп...
- Зэ сIуагъэ, кIалэ!.. Илъэс пчъагъэм шъумышIагъэр 
зы мазэкIэ дагъыстан наибэм Абдзахэ щишIагъ. ЦIыкIуи, 
ини загуригъэIуагъ, заригъэштагъ. НэмыкI наибэхэр щыIагъэхэми абдзахэмэ ащигъэгъупшэжьыгъ. А слъэгъурэр, 
Абдзахэ изакъоп, Убыхи, тэри къыднэсыщт. СIогъагъэ 
пIожьын, Бжъэдыгъуи, КIэмгуий, Щэрджэси зимыхьэкIэ. 
Урыс хымэмэ шъуябэны шъуIозэ, къумыкъу хымэм адыгэхэр зэрегъэзафэх, зыфаер арегъашIэ. Абдзахэмэ пащэ 
зафэзышIыгъэ Мыхьамэт-Аминэ наибэм икъэбар зэхэпхыгъэба, сикIал?
- Зэхэсхыгъэ, тян.
- Адэ сыд ащ зыгорэ зыкIешъумыпэсрэр? Шъощ нахьи 
адыгэчIым хымэ лIыкIор нахь зэрепэса?..
IV
ЗэраIо дэдэу Мыхьамэт-Аминэ IаплIыкъорэгъкIэ абдзахэхэр къыпэгъокIыгъэхэп...
Къушъхьэ псэупIэ-тIысыпIэу хахыгъэр умыIощтмэ, 
адырэ адыгэ лъэпкъымэ абдзахэхэр зэратекIхэрэ щыIэп. 
Европэмрэ Азиемрэ, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, тыгъэкъокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ зэзыпхырэ Дэнэ гъогум пэIудзыгъэхэу, ари щыIэми амышIэу лIэшIэгъу мин пчъагъэмэ 
къахахыгъэ щыIакIэм рэпсэух. ЦIыф ахахьэрэп, ахэкIрэп 
пIонри хъунэп, къушъхьэтхым узэпырыкIмэ - гъурджхэр, 
Пшызэ узэпырыплъмэ - урысхэр, къэбэртаекIэ уикIмэ - 
осэтынхэр, щэщэнхэр, дагъыстанхэр зэрягъунэгъухэр 
амышIэу псэущтыгъэхэп. Хы ШIуцIэм уисыкIмэ, зы лъэныкъом тыркухэр, адырэ лъэныкъом къырым нэгъойхэр 
зэрэщыIэхэри ашIэщтыгъ. Нэгъой-монгол жьыкоренэу 
якъушъхьэмэ апхырыпщыкIыгъэм итхьамыкIагъуи ягъыбзэмэ къащаIо, лъэпкъым илIыгъи яорэдмэ ахэлъ. 
Джа нэгъой-монгол жьыкорен лыгъэм ыуж абдзахэмэ 
янэгъоджэныгъэ къазхэхьагъэр. ЦIыфыр зыфыщыIэр 
ибын-унагъу, ичIыгу, итыгъ, иуашъу. Абдзахэхэр зэрырэзэ 
псэукIэ хэхыгъэм рыщыIэхэзэ, зэмыгуцэфэгъэ къэбар 
тхьамыкIагъор къяIугъ - ячIы гъунапкъэ пачъыхьадзэм 

--- Page 278 ---

зыкъыIуетакъо. Шъхьэгощэ, Щэхэ, Къужъыпс нэпкъмэ 
дзэ пытапIэхэр ащашIых. 
ГумэкIыгъо зэфэшъхьафмэ зэшъхьащатхъырэ абдзэхэчIым иохътэ хьылъэ Мыхьамэт-Аминэ хэфагъ. Зыуж 
ит IофымкIэ джа абдзэхэ гумэкIыгъом наибэри фэягъ. 
ЫIорэр ахэхьащт, ышIэрэр алъэгъущт. Гузэжъогъум хэт 
цIыфыр гъэIорышIэгъошIу. Нахь чIыпIэ къин ифэ къэс 
фапшIэрэр, анахь пкIэ зимыIэ Iоф цIыкIуми, игопэщт. 
Болэтыкъомэ яхьакIэщ чэщ-мэфищым къэбарыбэ 
щекIокIыгъ. Дагъыстан къикIыгъэ хьакIэм къылъихьагъэ 
пэпчъ къэбар къыздихьыгъ, зыдихьыжьыгъ.
Адыгэ хабзэм къызэриIоу, мэфищым къыкIоцI зыуж 
ит IофымкIэ Мыхьамэт-Аминэ зы цIыф еупчIыгъэп. Зыщыщыр амышIэми, Болэтыкъомэ хьакIэ зэряIэр ашIодаушыгъ, 
чылэмкIи дэхагъэ. Мощ фэдизыр зичыжьэгъэ Дагъыстаным 
къикIыгъэ хьакIэр чылэ гъунэгъуми къыуалъэгъулIэныр, 
зэрэ Абдзахэу къыпфалъэгъуныр зэкIэми апэ къэпштэн.
Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу ТIокIэжъ фэкъолIмэ 
Мыхьамэт-Аминэ гукIэ аштагъ. Ар язгъэшIагъэр хьакIэм 
далъэгъугъэ пкъыгъуищ - иныбжьыкIагъ, иадыгэбзэ IупкI, 
и КъурIан еджакI. ФэкъолIми, лIэкъолъэшми, зихьэкIэ 
Болэтыкъоми язакъоп, Мыхьамэт-Аминэ кIэлэ ищыгъэ 
пкъышIор нэмазышIэ мэщытым кIо зыхъукIэ, бысымым 
япшъэшъэ гъэшIуагъэмэ ащегъэжьагъэу, ТIокIэжъ пшъэшъабэр шъхьаныгъупчъэ пэIухъо нэзмэ къыфыдэплъы. 
Пчыхьэ горэм, унэм исыгъэхэри икIыжьыгъэхэу, Болэтыкъо Шыкъултыр хьакIэм риIуагъ:
- Мэфищ зытешIэкIэ, хьакIэр бысымым щыщ мэхъужьы адыгэмэ аIошъ, Мыхьамэт-Амин, унэми уидгъэзэщыхьагъэкIэ сенэгуе, абдзэхэ чылэмэ неущ тахэхьан, ори 
плъэгъуных, ежьхэми укъалъэгъун, сыдэу уеплъыра? 
- УиIо сиIо, зиусхьан,- хьакIэм зэригъэжагъэп. 
- Мары, ори зэхэпхыгъэ, адыгэ лъэпкъым гумэкIыгъо 
тыхэт, тызэмыжэгъэ тхьамыкIагъор Урысыемрэ Тыркуемрэ 
азыфагу къыдэкIыгъ. Тащыгъупшэн, къытэбгъукIоных 
тшIошIыгъ шъхьакIэ, тызэрэмыгугъагъэу типчъэIупэ къыIугъолъхьагъэх. Сулейман-ефэнд наибэм ыIэ дигъэчъаемэ-къыригъэчъэхыжьзэ, зи хъун абдзахэмэ къаришIагъэп.
- Сулейман-ефэнд къумалым ыцIэ зэхэсхынэу сыфаеп, 
Шыкъултыр,- Мыхьамэт-Аминэ зыфэе лъагъом зэрэтыращэрэр игуапэу пиупкIыгъ,- цIыфыбэр зэлъэIоу зыми 

--- Page 279 ---

емылъэIужьрэ Алахьышхом ыбгынэжьыгъэ цIыф ар!..- 
къыIуагъэр бысымым пкъырыхьэгъэнба ыIоу тIэкIу тыригъашIи, пигъэхъожьыгъ: - Адырэ ыIэ дегъэчъае, къырегъэчъэхыжьы зыфэпIогъэ гущыIэр зыщыгъэгъупш. Алахьым 
зэкIэ зэхехы, зэкIэ елъэгъу. Алахьэу акбэр, амин Iо, 
Шыкъултыр?- наибэм ыIэ дигъэчъаий дыухьэ къыхьэу 
ригъэжьагъ, хьакIэм зызэришIэу бысымыми зишIыгъ.
Дыухьэ къэхьыныр лIитIум заухым, Шыкъултыр зиухыижьыгъ:
- Олыхьа, сIуагъэм хэлъ щыIэу сымыIуагъэ, хьакIэ. 
Тхьэм тегущыIэрэмэ сащыщэп, ТIокIэжъ мэщытри язгъэшIыгъэр сэры. Сулейман-ефэндым изекIуакIэ адыгэхэр 
къыушъхьакIугъэти, сIуагъэр сыжэ къыдищыгъ. Алахьым 
къысфегъэгъу.
- Алахьым игукIэгъу ины.
- Унэм ис бзылъфыгъэмэ, хьакIэ, лъэIу къыпфыряI,- 
ошIэ-дэмышIэ гущыIэ Шыкъултыр къышIыгъ,- тихьатыр 
къэлъэгъу къыуаIо. Умакъэ тIупщыгъэу, джа мэщытым 
узэрэщеджэрэм фэдэу, уи КъурIан сурэ горэм едэIухэ 
ашIоигъу, чэщыр кIэсаIо умыIощтмэ.
- Алахьым ишIушIэ ины, Шыкъултыр. Сэ сишIушIэ ащ 
ишIушIэмэ къахэщынэп,- Мыхьамэт-Амин зэхихыгъэр 
игуапэми, къызхимыгъэщэу тыжьын сыхьатыр къызэдигъэпкIи, еплъыгъ,- дунаир зиIамыр Алахьышхом уфэулэуным пасэ-кIасэ иIэп. Ау къасIомэ сшIоигъу "уи КъурIан" 
пIуагъэшъ, мы сыкъызэджэщт КъурIаныр Тхьэм и КъурIан 
нахь, сэ си КъурIанэп. Ар, Шыкъултыр, ори, хэти, Алахьыр 
зигугъэпIэ цIыфмэ язгъашIэ сшIоигъу. Мы тидунай, тыгъэри, 
уашъори, чIыгури, мэзри, псыри, мо мэзэгъопсэу шъхьаныгъупчъэм къипсэри, щыIэныгъ зыфатIорэм иIэшIугъи 
идыджыгъи щыкIэкIыжьэу, тэркIэ хьафы, мыщ щытшIэгъэ 
псапэм елъытыгъэу модырэ тыздэкIожьыщт ахърэтри 
щытыщт. Тэ щыIэх пIуагъи, Шыкъултыр, къытэдэIущтхэр?
- Ахэр модрэ унэм чIэсых. Мыдэ Iо, шъусамбыр.
- Тхьэм ыпашъхьэ гукIи пкъышъолкIи къабзэу тихьаным 
ыпэкIэ амдэз тэжъугъаштэ.
Лэджэн-къубгъан макъэхэр къэIугъэх. МыхьамэтАминэ мыгузажъоу, Iофы зыригъэшIмэ-зыригъэукIыхьэзэ 
амдэз ыштагъ, Iанэм телъ КъурIаным кIэрытIысхьагъ, 
Бзылъфыгъэм фэгъэхьыгъэ сурэр къыхигъэщыгъ. ТIэкIу 

--- Page 280 ---

тыригъашIи, ымэкъэ чан теIункIэмэ-ыгъэкIэзэзызэ, къыIуагъ:
- Бисми Лахьи рахьмани рахьим!
Наибэм икъурIаныбзэ мэкъэмэ жъынчым Болэты къомэ 
яхьакIэщ зыщипхъотагъ, бзылъфыгъэмэ яунэ пчъэ зэпагъо 
дэлъэтыгъ, абдзэхэ къушъхьэми захидзагъ. ЗикъурIаныбзэ 
къыбгурымыIорэ макъэм зэм гур егъэтакъо, зэм егъэузы. 
Абдзэхэ чIылъэм къышъхьащыкIотэгъэ бжыхьэ чэщым 
ищынагъо шъэф ТIокIэжъ зыдеубгъо.
НычхьапэкIэ ефэндым икъурIаныбзэ Шыкъултыр имыщыпэзэхэхми, къехъулIэрэр зыдимышIэжьэу, ыгу зыгорэу 
мэхъу. Ежь нэмыкI дунаим темытыжь фэдэу гуIэшIугъэ 
шъабэр къебэкIэу зыщэгъупшэ, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьрэ Алахьышхом ыпашъхьэ ихьагъэу къышIошIы. 
ШIури ери зыщишIэгъэ дунаир щыI-щымыIэми къышIэжьрэп.
ХьакIэм икъурIаныбзэ апэрэу зэхэзыхрэ нымрэ пхъуитIумрэ адырэ унэм агухэр къыщыушъэбыгъэх, шъхьафитынчъэ-гугъэпIэнчъэр анап. Бгъэм къыдэкIошъэрэ щынагъом анахьыкIэ Нурэпс къеумэхъы, ышыпхъу нахьыжъэу 
зынэпс къызIэпызыгъэ Дадинэм къекIотылIэ, зырефызылIэ. 
ПхъуитIум язытет янэ зыкъырегъэшIэжьы, ареIо:
- Тхьэм ыпашъхьэ узихьэкIэ, щынагъо щыIэжьэп, 
сипшъашъэх...
Шыкъултырэ тэхътэ бармэкъым къехъухыгъэ алрэгъум 
зыригъэкIынкIэ, Тхьэм ыпашъхьэ къонцI щысыкIэр къыримыгъэкIоу, Iэ щэигъитIур ыкуашъомэ ателъэу тхы ищыгъэр 
ымыгъэсысэу мэдаIо. Шъхьэм ит закъор наибэм ымакъ, 
ащ нэмыкI макъи дунаим тетыжьэп, адырэ унэм чIэс бынэу 
зыфэлъэIуагъэри щыгъупшэжьыгъ.
Ежь наибэм, къызэджэрэ сурэм нэмыкIэу, зыгъэгумэкIэу ышъхьэ илъри макIэп. Ау ахэмэ апымылъэу мэкъамэм 
пкъыр дегъэхъые, дырегъэкIу. Шыкъултырэ хьакIэм 
ымакъи, ыпкъ гъэхъыякIи, ышъхьэ IыгъыкIи шIодах, шIогохь. 
Тхьэ щыI, ынаIэ къыттет, къысфэразэти, Тхьэм илIыкIоу 
мыр къысфигъэкIуагъ. Мыщ фэдэхэр арыщтын пегъэмбар 
зыфаIохэрэр!.. НыбжьыкI, пкъышIо, Iушы. Ымакъ пIонышъ, 
адырэ цIыф макъэу зэхэтхырэмэ афэдэп, гум хэпкIэ, 
еушъэбы, дунаим щымыщ гупшысэ шъабэхэр, тIэкIу 
щынэгъуаIохэми, шъхьэм къырегъахьэх. Зыгорэу щыт 
тихьакIэ, адырэ къытэуалIэхэрэм афэдэп. ИгущыIакIи, 

--- Page 281 ---

ишхакIи, иIэбакIи, ищысыкIи атекIы. Дагъыстан, Щэщэн 
лъэныкъомкIэ сыкъикIыгъ еIо шъхьакIэ, Сулейман-ефэндым 
зыкIи ехьщырэп. Сулейман-ефэндыми КъурIаныр ымышIэу 
щытыгъэп, къытхэтыфэ ибыслъымэн гущыIэ ыжэ дэкIыщтыгъэп. ТIокIэжъ мэщытри сэзгъэшIыгъэр наибэр ары. 
ФэкъолIхэр пщы фэIорышIэ мэщытым ышIыщтых, шъудэмыбэлэрэгъ ыIозэ, тыкIигъэгушIугъ, ишъыпкъапIи тинэрылъэгъу. Нахьыпэм зэрэщымытыгъэхэу быслъымэн диным 
фэкъолIхэр ыгъэсамбырыгъэх. ТIокIэжъ изакъоп, абдзэхэ 
шъолъыркIи нахь шъэбагъэ къахилъхьагъ. Ар зыфызэшIокIыгъэ цIыфыр джаурыгу зэрэхъугъэр зыфэскъудыин 
сшIэрэп...
Бысымымрэ хьакIэмрэ зэрэгъэгущыIэхэу, зынэмысрэ 
къамыгъанэу, чэщ кIахэ нэс щысыжьыгъэх. ХьакIэм ыIон 
ешIэ, бысымым зэхихрэр шIогъэшIэгъон. Сыд фэдэрэ 
къэбар азыфагу къыдэтэджагъэми, адыгэ-урыс-тырку 
Iофыгъомэ якIужьыщтыгъэх. Сулейман-ефэндым ыцIэ 
зэхимыхынэу Мыхьамэт-Аминэ ыIогъагъэми, ащ изекIуакIэ 
блэкIышъугъэхэп. Наибэм тегущыIэх аIозэ, Шапсыгъи, 
Нэтыхъуаий, Убыхи, Бжъэдыгъуи къагъэнагъэп. Занэкъо 
Сэфэрбыий, Бэрзэдж Джырандыкъуи, Цэй Хьатырбаий, 
Хьаджэмыкъо Аслъанбэчи, Джымэ Джэбраили, Хьагъур 
Нурмыхьамэти, Некрас Тимэ щыкIэкIыжьэу, ягугъу ашIыгъ. 
Бэслъыныий, Къэбэртаий, Щэщэни, Дагъыстани ихьагъэх. 
Зыхэт уахътэм игумэкIыгъомэ цIыфыр амыгъэгумэкIын 
ылъэкIыщтэпышъ, яIоф зыхэлъи зыхэмылъи зэрагъэфагъэ. 
Сыд фэдэ къэбар апашъхьэ къитэджагъэми, Шыкъултырэ 
зыгъапэщтыгъэ упчIэр къымыIон фэлъэкIыгъэп:
- ХьакIэ, емыкIу къысфэмышI. Мэфэ зыщыплIым 
сыкъыпкIэрыплъышъ, Тхьэм урипегъэмбар лIыкIокIэ сенэгуе...
- Ы-ы, зиусхьан?! - Мыхьамэт-Аминэ зэхихыгъэр 
игопагъэми, къыкIащтэ фэдэу зишIыгъ.
- Ары, ары, хьакIэ, сэ сизакъоп зыIорэр. Ишъып къапIэ 
къапIомэ, уицыхьэ къыстегъэлъ, цIыф есIонэп. ЦыхьэшIэгъу сызымышIырэ цIыф зэрэ КIэмгуи, Абдзахи къикIынэпщтын.
- Алахьым зимафэ мэфишъэ ышIын зиусхьан, сыхэмыгъэукъу. Пегъэмбарым ичIылъэ хьылъи, иошъо хьылъи 
сфэхьышъунэп. Ау цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ 
Алахьышхом сырилIыкIу пIуагъэшъ, ихьау сиIэп. Ащ икъабыл сикъабылэу, иIо сиIоу, ишIэ сишIэу дунаим сытет, ори 
утетмэ, ынэшIу къызщыфэн быслъымэнэу ахърэт джэнэтыпчъэр зыфэбыхъущтмэ уащыщын. Алахьэу акбар!..- 
наибэм ыIэ зыдегъэчъаем, зиусхьаными ыуж зыкъыригъэнагъэп.
Мэфэ кIыхьэм цIыфмэ апашъхьэ зыщыфэсакъыщтыгъэ пкъыр пIэм наибэм зырегъэкIужьым, бгъэм дизэу жьы 
къыщэжьыгъ. Сыдигъуи зэрэпсэу хабзэу, непэ ышIэгъэ 
Iофмэ ахэгупшысыхьажьы. ГущыIэгъу къыфэхъугъэ 
цIыфхэр зырыз-зырызэу ынэгу къыкIэуцожьых, ариIуагъэмэ, къыраIуагъэмэ ахэгупшысыхьэ. ИщыкIэгъэщт гущыIэ 
гупшысэмэ къатырегъэзэжьы, лые къыщыхъурэр зыщегъэгъупшэ. ХьакIэщым къылъихьэрэ лIэкъолъэшмэ, бысымым пэблэгъэ цIыфмэ ашIокIэу нэмазышI фэкъолIхэр 
инэплъэгъу кIэкIхэрэп. ГъэшIэгъоныр, ТIокIэжъ фэкъолIхэри 
тыгъуасэ зыдащэгъэгъэ гъунэгъу фэкъолIхэри зэрэзэтекIхэрэ щыIэп. ЛIэкъолъэшмэ афэгъэхьыгъэ нэшIу плъакIэр 
фэкъолI чылэгъуитIуми ахилъэгъуагъэп.
Мыхьамэт-Аминэ зигъэгупсэфыжьыным ычIыпIэкIэ, 
гупшысэ мыухыжьыр къышъхьарытэкъуагъ. Зызэпыригъэзагъ, зыкъызэпыригъэзэжьыгъ. Шъхьантэри шIопытэ-гумэкIыгъу, ари зэ-тIо щыхьагъу ышIыгъ. Сыд сэIо 
къысэхъулIэрэр ыIуи, зыфэгубжыжьыгъ. Игупшысэхэр 
зэбгырымытэкъухэу, зы IэмычIэ ышIы шIоигъоу, Абдзахэ 
къызфагъэкIогъэ Iофыгъом илъэгъуапэ хэгупшысыхьэ. 
Абдзэхэ хэгъэгум щилъэгъугъэмрэ щилъэгъунэу къэтымрэ 
пшъэрылъэу Щамилэ Iимамым къыфишIыгъэмрэ зэпэIуелъхьэ, зэрегъапшэ, зэпэIуехыжьы. Къэбэртаий, Бэслъыныий, зы адыгэ цIыфхэба, ащилъэгъугъэр, ынаIэ зытыридзагъэр бзыпхъэ телъхьэ Абдзахэ щыфэхъущтмэ еIошъ, 
иупчIэ нэмыкI упчIэ къыпэтэджы. Джэуап ытыжьынкIэ 
зэрэпэсаIор зыдишIэжьзэ, игупшысэхэр адыгэ щыIэныгъэм, 
цIыф зэхэтыкIэм пэблагъэ зэришIыщт шIыкIэм лъэхъу.
ЗэкIэми анахь Iофэу джэуапыбэ зищыкIагъэр адыгэ 
къушъхьэчIэсмэ цыхьэ къызэрэзыфаригъэшIыщтыр, иIо 
ахилъхьэмэ ахэзагъэу зызэраригъэштэщтыр ары. Ащ 
изакъоп, фэлъэкIышъумэ, адырэ нэибитIоу ыпэкIэ щыIагъэмэ афэмышIэгъэ пащи зафишIыщт.
ГумэкIыгъо-тхьамыкIагъом хэфэгъэ цIыфыр, ыIуагъ 
наибэм, чы цIынэм фэд, хэкIыпIэ ебгъэлъэгъузэ, чэум 
дэплъэшъу хъумэ зэрэууфэу бгъэIорышIэщт. Адыгэ щыIэныгъэм непэ упчIабэ къыщытэджыгъ. Сыд фэд ахэмэ нахь 
джэуапышIу афэхъущтыр? ЛIэкъолъэшмэ яупчIэхэри 
фэкъолI жъугъэмэ ягугъэхэри джэуапынчъэх. Хэгъэгур 
чIыпIэ къин зыхафэкIэ, ихэтрэ цIыфи игукIае щыгъупшэу, 
зыч-зыпчэгъу зишIэу хабзэ шъхьакIэ, ар джырэкIэ зэрэадыгэ шъолъырэу ахэлъэп. Зы тыгъэр, зы уашъор, зы 
чIыгур зэдыряеу адыгэхэр псэухэ фэдэхэми, абдзэхэ, 
шапсыгъэ, нэтыхъое, убых, бжъэдыгъу, кIэмгуе цIыф 
лъэпкъхэу хэгъэгур зэбгырэтэкъу, ахэмэ бэслъыныехэм, 
къэбэртаехэм апэчыжьэ-апэблагъэхэу захаушъхьафыкIы. 
Чэткъуртэр зышъхьащымыт чэтжъые шъхьэчъэ-псэчъэ 
зэбгырытэкъугъэмэ бгъашхъор ахэонкIэ нахь Iэрыфэгъушъ, 
джа къолэ зепхъуакIэкIэ Урысыер адыгэмэ къашъхьарыуагъ. ЧIыпIэ шъхьафхэу зэрыс набгъохэм адыгэхэр 
къарэкуукIхэ нахь, зыкIыныгъэ-зэдеIэжькIэ пыим пэуцужьхэрэп. Адырэ адыгэ лъэпкъмэ ялъытыгъэмэ, мы тыкъызхэхьэгъэ абдзахэмэ яIо зыIо, зэкъотых, зэдеIэжьых, 
быслъымэн динми нахь зыфакъудыи, сибысым къызэриIуагъэмкIэ, мэщыт макIэп рашIыхьагъэр. Сулейман-ефэнд 
къумалым тыгу ебгъэ шъхьакIэ, ащкIэ Iоф макIэп абдзэхэчI 
щызэрихьагъэр. Ау ащ къикIрэп къытишIагъэр фэдгъэгъуныр, шIукIэ тыгу къэдгъэкIыныр!
Хьэ хьакъу благъэм, ащ адырэ хьэблахьэр къызэрэпэджэжьыгъэм Мыхьамэт-Аминэ игупшысэ зэпигъэугъ, 
дэIуагъэ. Адыгэ мытыгъорэ аргъой мыцакъэрэ щыIэп 
зэраIоу, Алахьым ешI бысым чэу цэпкъым рекIокIрэр... 
Ардэдэм Абдзахэ къизыщэгъэ Джэбэгърэ Тумэнрэ наибэм 
инэплъэгъу къыкIэхьагъэх, щхыпцIыгъэ нахь, IаекIэ ыгу 
къэкIыжьыгъэхэп. Ахэр нэплъэгъум чIэкIодэжьыгъо 
имыфэхэзэ, бысымым ыпхъу нахьыжъ Диданэ нэкIу шъогъо кIыфыр акIыб къыкъоплъыгъэ фэдэу къыщыхъугъ. 
Зыфихьын ымышIэу, ежьыри къыгурымыIоу пшъашъэм 
инэплъэгъу упчIэ-джэуапынчъэр игупшысэ хэзыжьыгъ. 
НапIэр зэтелъэу пшъэшъэ нэплъэгъу IэшIу псынкIэр ыпашъхьэ къыригъэхьажь шIоигъуагъ шъхьакIэ, нэмыкI адыгэ 
гупшысэ Iофыгъомэ IуагъэкIотыгъ. Аущтэу бысым пшъэшъэ гукъэкIыр хъугъэ нахь мышIэми, ар сыд шъуIуа сынашъэ къизгъэхьагъэр наибэм ыIуагъ.
Бжыхьэ чэщ мэзахэмрэ абдзэхэ Iоф ехьыжьэгъэ джэуапынчъэмрэ ягопэгъу Мыхьамэт-Аминэм къытекIо, 
щымылъышъоу къэтэджышъ, джэхэшъо етIэ чъыIэр ылъэгумэ зэхашIэфэ, шъхьаныгъупчъэм кIэрэты. Шъхьаныгъупчъэм зыIотми, зэгъолъыжьми абдзэхэ лIэкъолъэш-фэ къолI 
зэфыщытыкIэ-зэфычIэплъыкIэ шъэфыр нэм кIэкIыщтыгъэп. 
ТIокIэжъ фэдэу ар зэрэ Абдзахэу илъмэ, Iофым итIэсхъапIэ екIолIакIэ фэхъущтым сыд шъуIуа иамалыр?..
Гупшысабэмэ агъэулэугъэ наибэр чэщ кIахэмэ адэжь 
хэчъыягъ.
V
Сэбахь нэмаз ужым ТIокIэжъ щышэсыгъэ шыухэр 
Мамрыкъо кIэй мэз блыгум чIэкIыфэхэкIэ, Шъхьэгощэ 
Iушъо къызэранэкIыфэкIэ, абдзэхэ чылэгъо заулэмэ ябгъукIуагъэх.
Болэтыкъо зиусхьаныр зипэщэ шыуитфыр щайешъогъумэ адэжь, адыгэ хьэкIэгъэкIуатэм ихьатыркIэ, шыу 
пшIыкIутф хъугъэ, бгъэшхъоогъу охътэ ужым фэдитIукIэ 
купым хэхъуагъ.
ШыупэгъокIмэ анэмыкIэу чылэ урамымэ цIыфмэ 
зыкъытыратакъо, къыращэкIрэ шыум щымыгъуазэри 
нахьыб. Щыгъуазэм хьакIэм ынапэ кIэплъэныр, сэлам 
рихыныр, ыIапэ ыубытыныр, гущыIэ зытIу риIоныр шIодауш. 
"Сыд сарыкъ фыжь Болэтыкъом къырищэкIрэр?" зыIохэу 
Сулейман-ефэнд наибэр зыгу къэкIыжьхэрэр хьакIэщхэми 
арысыгъ, урамхэми атетыгъ.
Мыхьамэт-Аминэ ыкIыбкIэ щаIорэм хэшIыкI фыримыIэу, 
инэплъэгъу къыубытрэр шIогъэшIэгъонэу, шIодауш-зэпэсыжьэу, арэу зыщымыгугъыгъэ шъхьэлъытэ IэшIэхым 
онэгум тIэкIу къыреIэтыкIы, егъашIэм ышIэщтыгъэх пIонэу, 
абдзахэмэ аIогушIо, лъытэныгъэ шъхьэщэ макIэ афишIызэ 
ыбгъэ теIэбэжьы, ынатIэ нэсы. АдэгущыIэмэ шIоигъоу бэрэ 
ыгу къыпылъэдагъ, ау бысым зиусхьаным зи къымыIо 
зэхъум, ежь ыпкъ къикIыныр къыригъэкIугъэп.
Нычэпэрэчэщым наибэр зэгупшысэгъэ Iофыгъохэр 
икIэрыкIэу шъхьэм къехьажьых. Адыгэ лIэкъолъэш-фэкъолI зэфыщытыкIэр джы инэрылъэгъу. Пщым ищынагъо 
фэкъолIмэ ашъхьащыт, ащ епIытIых, ефызых. Ахэмэ 
азыфагу оркъхэр, фэкъолIышIухэр адэтыжьых, пщылIмэ 
ягугъу умышIыжьыхэми хъущт. Хэтырэ цIыф къапэгъокIыгъэми, чIыпIэу зэрытым елъытыгъэу Iэдэбыныгъэ-шъхьэкIэфагъэр абдзахэмэ зэрахэлъыр хьакIэм шIогъэшIэгъон. 

--- Page 282 ---

Абдзахэ изакъоп, Къэбэртаий, Бэслъыныий ар щилъэгъугъ. 
Нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэм адыгэ щыIэныгъэм чIыпIэ ин 
щеубыты, ыIуагъ наибэм, бзылъфыгъэри щагъашIо, щалъытэ.
Тхышъхьэ рекIокI шыухэр къэгъэзэгъум зыкъокIхэм, 
чылэ горэ анэ къыпэшIофагъ, тIэкIу тешIагъэу хьэкIэпэгъокIхэри къэлъэгъуагъэх.
- Шыкъултыр зиусхьаныр, хъущтмэ, сыкъыоупчIы 
сшIоигъу,- Мыхьамэт-Аминэ къыIуагъ.- Чылагъо пэпчъ 
шыухэр къытпэгъокIых, макъэ яогъэIуа?
- Хьау, хьакIэ. Ау къыосIон,- Шыкъултыр зэхихыгъэр 
зэригуапэр ымакъэ къыхэщыгъ,- адыгэхэр лъэшэу хьакIэм 
фэщагъэх, къытхэхьагъи тхэкIыжьыгъи ашIэ. Зыгорэм 
бысым ымышIырэ унагъор, зихьакIэщ Iанэ къызыщамыштэрэр адыгэмэ унагъокIэ алъытэрэп. Адыгэм хьакIэ 
къыфэкIонри лIыгъэ зэрихьагъэу ыцIэ раIонри зэфэдэ. Ар 
даушыгъэп, шъорышIыгъэп - цIыфыгъ. Арба адыгэмэ 
Урысые пачъыхьэм фамыдагъэр. Тыркуем шъукъытитыгъ 
ыIуи, идзэ къытищэлIагъ нахь, цIыфыгъэ къыддызэрихьэу 
хьэкIэ фэкIо хьэкIэ пэгъокIыкIэ зыфытигъэшIыгъэп. Сыд 
къэхъугъэр шъыу, тэри цIыфыцIэ зиIэ ны горэми ты горэми 
тыкъыхэкIыгъ, хабзи бзыпхъи тиI. Мо плъэгъурэ тыгъэри 
уашъори ташъхьагъ, адыгэ чIылъэм тытет. Тыркуем игугъу 
тшIыжьрэп, ар нэпэнчъэ дэдэу къыддэзекIуагъ. Мо чылэр 
сые сIокIэ къекIуна, къыостын сыфита?.. Модырэ хьакIэпэгъокI зыфэпIуагъэмкIэ джыри къыосIон. Адыгагъ, адыгэ 
зэхэтыкIэ хэбзэ-бзыпхъэр зытимыIэжь зыхъурэм, джащ 
тиадыгагъи тицIыфыгъи щытэухы. ЦIыфыр зыфыщыIэр 
ныбэ закъорэп, наиб!..- апэрэу Болэтыкъом игъусэмэ 
зэхаригъэхэу Мыхьамэт-Аминэ наибэкIэ еджагъ.
- Алахьыр зы, зиусхьан, Тхьэм нэмыкI гукIэгъу зиIэ 
тидунай хьылъэ тетэп,- Мыхьамэт-Аминэ ишыу гъусэмэ 
нахь афэгъэзагъэ фэдэу зэзакъуи зигущыIэ Тхьэр къыхэзымыгъэфэгъэ Шыкъултыр зэхыригъэхыгъ,- цIыфыбэр 
зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахь зизакъор зыщышъумыгъэгъупш, ар зыгу илъ быслъымэным идунэе чIылъэ 
гухэлъ къызэрэдэхъущтым шъуицыхьэ тежъугъэлъ. Ахърэтым зыжъугъэзэжькIэ шъуишIушIагъэмэ ар ахалъытэщт. 
Алахьыр гукIэгъушI, ынаIэ зытемыт щыIэп,- МыхьамэтАминэ теубытагъэ гущыIэкIэ къыригъэжьагъэр ыухыжьыгъ, заулэ тешIагъэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ау мы 

--- Page 283 ---

къэпIуагъэмэ, зиусхьан, сишIошIи къясIолIэн. ЗыкIыныгъэ 
пхэмылъэу, Тхьэм ынаIэ къыптыримыгъэтэу, хэтырэ цIыф 
лъэпкъ ущыщми, уицIыфыгъэ мы дунэе хьылъэм щызехьэгъуай. Урысыемрэ Тыркуемрэ азыфагу къыдэтэджэгъэ 
адыгэ Iофыгъо тхьамыкIагъом, шъуизакъоп, дунаим хэгъэгубэ щегъэгумэкIы. Дагъыстанри, Щэщэнри ахэмэ 
ащыщ. Шъугу шъумыгъэкIоды, Алахьыр тикъотэгъоу хэтрэ 
пыий тытекIощт, ар зикъабыл быслъымэнэу тибыс лъымэн 
дунай къекIугъэ джаурмэ тазэрэтекIощтымкIэ зы щэч 
шъугу къишъумыгъахь. Тыгу кIодымэ, тызтес шыми ыгу 
кIодын!.. Джы къэпIогъэ гупшысэ дэдэхэри, шъуизакъоп, 
Алахьэ зизакъом джаур утыгум шъукъыри гъэ нэнэп, 
Къэбэртаий, Бэслъыний щаIоу зэхэсхыгъ.
- КIэмгуий ар щаIо,- оркъмэ ащыщ горэми кIэмгуехэр 
адыгэмэ зэрахэзыгъэм къыгъэгузажъоу къыхигъэхъожьыгъ.
- Адэ щаIон!..- ыгъэразэу дыригъэштагъ.- ЦIыфыбэр 
зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьышхом изэфагъэ 
къышъушъхьащытышъ, зэрэ Адыгэ шъолъырыу щаIо. Сыд 
шъуIорэ, шъо, фэкъолIхэр? - Мыхьамэт-Аминэ псынкIэу 
зызэригъэзэкIи, фэкъолI шыумэ яупчIыгъ.
- Адыгэ шъолъырым иIо тэри тиIо, зиусхьан,- пщыри 
хьакIэри къызэдыригъэубытэу, фэкъолIмэ ацIэкIэ анахьыжъым джэуап къытыжьыгъ.
ХьакIэпэгъокI шыухэр къэсыгъэх. Апэрэ шыуищмэ 
азыфагу дэт лIыку жэкIагъор къахэкIоти, къариIуагъ:
- Фэсапщи, хьакIэхэр! - адыгэ хьакIэпэгъокI сэлам 
хыкIэ кIэкIым псынкIэу пигъэхъожьыгъ: - Зигугъу Мамрыкъо кIэй щашIэу зышъхьэ тымылъэгъурэ Мыхьамэт-Аминэ 
ефэндэу хьэкIэ мафэ тфэхъуныр, Джыгэр фэкъолI чылэм 
къеблагъ отэIо. Ори, зимафэ мэфишъэ хъун Шыкъултыр 
зиусхьаныр, уихьакIэ хьэкIэ мафэ пфэхъунэу тыпфэлъаIо. 
Мыр фэкъолI чылэшху, шъукъеблагъ, шъублэмыкI. 
Щэджэгъо нэмаз зышIхэри мэщытым къыщызэрэугъоигъэх.
- Джыгэр фэкъолI чылэми Цэй Хьатырбай ихьатыркIэ 
къэдгъэзагъ нахь, узэрыкъэйрэ даушыгъэ-шъорышIыгъэм 
тыкъищагъэп тэ! - фэкъолIым ичылэ лIэкъолъэшынчъэ 
кIэгъэтхъыкIэ Болэтыкъо зиусхьаным ышъо къыхыригъэхыгъ, хьакIэм ыпашъхьэ зыщыфэIэжэшъугъэп, ар имыкъоу, 

--- Page 284 ---

фэкъолIмэ ацIэкIэ къэгущыIэрэм еупчIыгъ: - Цэй Хьатырбай илIэкъолъэш тэмэчIэгъ шъучIэтыжьба?
- Хьэ-хьай, зиусхьан, тычIэт,- фэкъолIыр зы Iэпэ залэкIи 
зиусхьаным ыпашъхьэ щызэкIэкIуагъэп.- Цэй Хьатырбай 
зы лIэу, Къужъыпс тIуакIэ имызакъоу, Абдзахэ исмэ ащыщ. 
Ащ ищынагъорэ иIушыгъэрэ къытшъхьащымытмэ, хэт 
зышъхьащытынэу пшIэрэр, зиусхьан? Ащ фэдэ лIэкъолъэш-фэкъолI зэфыщытыкIэ Iофыгъор зыщызэхафырэ 
чIыпIэп тызэрытыр. НекIо, шъукъеблагъ, хьакIэ. Джыгэр 
фэкъолI нэмазышIхэр къыпIукIэхэмэ ашIоигъу, къыожэх,- 
ежь зыфаер фэкъолIым къыIуи, гъогур хьакIэмэ афызэIуихэу, игъусэ шыумэ гъогубгъу заригъэшIыгъ.
Шыкъултыр зэхихыгъэм илъэрыгъ лъапэ щегъэжьагъэу 
ышъхьац налъэ щыкIэкIыжьэу ыIэпкъ-лъэпкъмэ машIор 
къакIитэкъуагъ, ынэхэр къэушэплъыгъэх, хьакIэм феплъэкI-фемыплъэкIышъоу зиIэжагъ.
Пщымрэ фэкъолIымрэ азыфагу ошIэ-дэмышIэ зэпеоу 
къыдэтэджагъэр Мыхьамэт-Аминэ игуап. Ащ фэдэ зэпеом 
ишIуагъэ къызэрекIыщтыр къыгурэIо, чъыг къежьэгъэкIэ 
лъапсэмэ яхьщырэу игупшысэмэ задзы. Ау зымафэрэ 
гупшысэм текIрэп - зэпеорэ бгъуитIури изэфэдэщт, етIанэ 
лъэкъолъэшхэр иIэпыIэгъухэу тIэкIу-тIэкIузэ, фэкъолIымэ 
заригъэштэщт. Арынчъэу мы сызхэплъэрэ абдзахэмэ 
уахэзэгъэн плъэкIыщтэп, ыIуагъ.
- Аущтэу оIомэ, фэкъолIыр, Цэй Хьатырбай синыбджэгъу лIэкъолъэшым лъыгъачъэх,- Шыкъултыр къыIуагъ,- щэджэгъо нэмаз зэдэтшIын.
- Зимафэ мэфишъэ хъун Хьатырбай уежэжьынэу 
щытэп.
- Адэ аущтэу Iоба, зиунагъо бэгъон! - Болэтыкъор 
къыхэкуукIыгъ.- Сыд мыщ тызэдаоу тызфыщытыр!..- сыд 
пае сихьакIэ мы фэкъолI чылэжъ гъогумкIэ къырысщи, 
сфэшъуашэр къысэхъулIагъ, Цэир зыдэщыIэм ущепсыхы 
хъунэп,- Шыкъултыр зыфэгубжыжьыгъ.
Мэщытыр зыдэщыт пчэгум хъулъфыгъэ паIор изэрэгъэфэжьрэп, нэмыкI абдзэхэ чылагъохэми къарыкIыгъэмэ 
яшхэри хьэблэ шышIоIумэ япхыгъэх. Хъулъфыгъэмэ ямызакъоу нахь бзылъфыгъэ хэкIотэгъэ купри зы бгъуегъэз, 
бжыхьэ къолэжъых пIонэу шъэожъыехэри чъыгмэ апысых, 
шыу зырыз къэгужъуагъэхэри лъэсмэ ашъхьапырыплъхэу 
акIыб дэтых. ФэкъолIмэ анэIу азэнэджапIэм тет лIы къопцIэ Iэм-лъэмым дэжькIэ гъэзагъэ, шъхьэр дагъэсысызэ, 
къыIорэм дырагъаштэ. Зы гупшысэ зэдегъэштэгъукIэ 
якъамэхэр къызырапхъотыкIэ, пчыпэ тыгъэпс зэпэлыдкIэ 
фэкъолIмэ ашъхьагъ щагъэсысы. АзэнэджапIэм тетым 
икъэмэ Iэтыгъэ икъэмалъэ зыригъэкIужькIэ, мыдырэхэми 
якъэмэлъэ егъэкIужь щылыч макъэр Джыгыр шъхьагъым 
тетаджэ, Iэшэ зэутэкIыр зыкIышъо рычъэгъэ шымэ ящыщ 
макъи ащ къыхэхьажьы, бзылъфыгъэмэ лъымэ зыхэт 
щынэгъо шъхьэихыгъэр агумэ къарегъахьэ, джыри лIыпкъым имыуцогъэ ныбжьыкIэмэ агу зырегъэпхъуатэ.
- ...Тэ, абдзахэхэр, урыс пачъыхьэм къытишIылIэгъэ 
зэо машIом илыгъэ тибгъагъэмэ къанэсыфэ, тыжэкIэ-пакIэ 
къылыбжьэфэ, шапсыгъэ-нэтыхъуаемэ адедгъэштагъэп, 
Занэкъо Сэфэрбый къызэрэтэлъэIугъэм щыщ, зыгорэм 
имэшIопэ чыжьэ тэ хьа къыднэсын тIозэ, зи къытхэхьагъэп,- 
азэнэджапIэм тет Цэим къеIо, ымэкъэ чан зепхъуатэ,- мо 
Тхьэм къытитыгъэ тыгъэр, уашъор адыгэчIыр арба зышъхьащытыр, тыадыгэба, зы адыгэ хэгъэгуба тызэрысыр, зы 
адыгэ напэба, зы адыгэ намысба тиIэр?! Хьа Тыркуе, Урысые хэгъэгумэ азыфагу Тхьэ нахь зымышIэу псэурэ адыгэ 
тхьамыкIагъом тIэ зэтедзагъэу, тыжэ псы дэгъэхъуагъэу 
тибын-унагъохэр зэредгъэпхъон, дунаим нахь дахэ темыт 
адыгэ шъолъырыр хэкужъ рядгъэшIыхьан?!. АдыгэлIмэ 
лIыгъэ ахэлъыжьба, хьауми къэзылъфыгъэмэ яджэнэкIэ 
чIэгъ чIэпшыхьажьыгъэха?!. КъытэкIугъэ пыим ыпашъхьэ 
лъэгонджэмышъхьэкIэ титIысхьэмэ, сыдынэкIэ, тыкъэзылъфыгъэмэ тяплъыжьын, тисабый-унагъомэ тахэплъэжьын, фэкъолIхэр!.. Непэ тызхэт лъэхъан хьылъэмкIэ зы 
адыгэ гущыIэжъ зыпашъхьэ титыр: е тылIын, е тылIэн, ащ 
нэмыкI хэкIыпIэ тиIэп!..- хьакIэр зыдэщыт лъэныкъомкIэ 
Хьатырбай плъэзэ, сэшхоогъу пIонэу игущыIэ къыпиупкIыгъ.
АдыкIэ пэIудзыгъэ купым фэкъолI горэ къыхэджыкIыгъ:
- ХэкIыпIэ зимыIэ Iоф щыIэп, Цэир!.. Урысмэ тяшIумэ, 
тыкъэнэжьыгъ!..
Зэмыжэгъэ джэуап макъэм щынагъо къызэрихьрэр 
зэхашIэу, къэхъущтым паплъэхэу, бэмэ ажи къыIузыгъ.
- Джаурыгу хъугъэу хэт мыщ къытхэтыр?! - Цэй Хьатырбай зызэрэфэмыIэжэжьрэр ымакъэ къыздихьэу 
азэнэджапIэм къеджэхыгъ.

--- Page 285 ---

- Сэры, Мурат,- зыхэтмэ тIэкIу къахэкIотыгъ,- Ахъмэт фэкъолIым ыкъо нахьыкI. Къушъхьэм кIэнкIэкIэ теонри 
урысмэ тапэуцужьынри тIури зы, зиусхьан. Ащ джаурыгу 
фэIуагъэп...
- Хэт ишъхьаубат къытхэтэджагъэр!..- азэнэджапIэм 
къепкIэхыщт пIонэу, Хьатырбай лъэбэкъу къыдзыгъ, пхъэмбгъу Iупэри ыубытыгъ: - Сы, фэкъолIхэр, шъузфыщытыр!..
- Зэ, зэ, джэмэхьат!..- Мыхьамэт-Аминэ шым зыкъыридзыхыгъ.
ФэкъолI бырсыр макъэм кIэрэхъо омакъи къыхэIукIыгъ. 
Джыри жэкIэ-пэкIэ къэкIыгъо имыфэгъэ псэнчъэр зэхэфагъэ. Хьадэм фэкъолI зытIуи етхъуагъ.
ШыплIэкIэ Iуащыжьрэ хьадэм пымылъэу, ащ фэдэ 
хъугъэ-шIагъэ фэкъолI утыгум къимыхъуагъэ фэдэу, Цэир 
хьакIэм еджагъ: 
- Фэсапщи, хьакIэ. Моу къыдэкIуай, къапIо пшIоигъом 
абдзахэхэр ерэдэIух… ТифэкъолI-лIэкъолъэш зэхэтыкIэкIэ 
емыкIу къытфэмышI. Ори зы хэгъэгу укъикIыгъ, тэри зы 
хэгъэгу тыщыщ,- хьакIэм Iэпэубыт сэлам зырехым, 
зэрэфэмые шIагъор игущыIэ къыхэщэу, Шыкъултыр риIуагъ: - Уиш къепсыхи, зиусхьан, ори мы тызтетым къыдэкIуай, азэнэджапIэр тфэзэжъуми, тызэдытефэн.
Болэтыкъор азэнэджапIэм дэкIоягъ. ЖэкIэ-пэкIэ шIуцIамэр зытырихрэ фэкъолIхэр къызэпиплъыхьагъэх, 
бжыхьэм шъо зэщымыщкIэ риIэгъэ Джыгэр хьанэ-гъунэхэри, зышыгу фыжьхэр къэлъэгъорэ къушъхьэ блэ гъэчыжьэхэри ынэмэ къапэIуидзагъэх, хьадэр зыдащэжьыгъэ 
щагумкIэ къиIукIрэ бзылъфыгъэ гъымакъэхэри къылъыIэсыгъэх, ыгу зыфэмышIу Цэим ыIэнтэгъупэ къызэрэнэсрэр 
шIоигъуаджэу зэхешIэ.
Мыхьамэт-Аминэ иилъэс мыбащэмэ чIыпIэ къин Iаджми 
арыфагъ, ау мыщ фэдэ чIыпIэ зэжъу ифагъэу къышIэжьрэп. 
Непэрэ абдзэхэ бжыхьэ мафэр наибэмкIэ дахэ, шъабэ, 
шIу нэмыкI къымыхьынэу паплъэщтыгъэ нахь, дэйкIэ 
щэджэгъуапэр къыпэгъокIынэу ежагъэп. Лъэхъан гумэкIыгъом узэмыжэгъэ Iаджи къыздехьми, иапэрэ абдзэхэ 
хахьэ ыпашъхьэ, мэщыт пчъэIупэм цIыф раригъэукIыхьаным 
ыпэ къымыштэн щыIагъэп. Аущтэу щытми, сыдэу пшIын, 
Алахьым къыттырилъхьагъэр тынатIэ ыIуи, анахь чIыпIэ 
къин ифэмэ зызэришI хабзэу, ыIэпкъы-лъэпкъмэ зы 
лъынтфэ къыхэмынэжьэу зыфигъэIорышIэжьхэзэ, зызIэкIиубытэжьыгъ, нэ чанкIэ фэкъолIхэр къызэпиплъыхьагъэх, 
нэплъэгъу шъэ заулэр ыгу риубытэу джабгъу Iэ псынкIэр 
хьаджэ сарыкъ фыжьым блимыхэу дидзыий, щытмэ яджагъ:
- Быслъымэн диныр зикъабылэу, цIыфыбэр зэлъэIоу 
зыми емылъэIужьрэ Алахьышхор зиIумэт джэмэхьатым 
сигущыIэ фэсэгъазэ. Алахьэу акбэр, Алахьыр ины, дунай 
нэфри ахърэт гъашIэри зиIэмырым зэкIэри зэхехы, зэкIэри 
елъэгъу. Мы тыгъэшхоу ташъхьагъ итым нахь нэфынэу 
Алахьышхом ыIуагъэу ипегъэмбармэ къыкIаIотыкIыжьэу 
зэхэсхыгъэр ары сэ непэ шъуапашъхьэ, абдзахэхэр, 
къисхьащтыр. Дунаим шъузэрэщыгумэкIрэр, тхьамыкIагъор джаурмэ къызэрэшъуфахьыгъэр Алахьышхом 
ешIэшъ, ынаIэ къышъутырегъэты, игукIэгъу шIушIэ сэлами 
ипегъэмбармэ ацIэкIэ къышъосэхыжьы. Алахьэу акбэр, 
амдэз зыIыгъмэ дыухьэ къарэхь, гукIи пкъышъолкIи къабзэу Тхьэм ыпашъхьэ ихьэ зышIоигъом амдэз ерэшт, 
къытхэрэуцу! - амдэз зымыштэгъэ фэкъолIхэр шъхьэчъэпсачъэм хэзэрэгъэхьагъэх, мэщыт пчъэIупэм Iут псынитIум 
зыIуатэкъуагъ, аIэпшъэ-лъапшъэхэр дащаех, анэкIумэ псы 
акIакIэ. Псынэр зыфимыкъухэрэр гъунэгъу пчъэIупэмэ 
аIулъэдагъэх, псы зымыгъотэу къизычъыхьакIхэрэми 
яджэ.- Мо пшэхъо Iатэри псэбэб къызфэжъугъэхъу, 
чэбакIохэми псы ямыIэу къызщыхэкIрэм пшахъор яамдэзыштэ папкI,- фэкъолI зечъэ-лъачъэр нахь макIэ зэхъум, 
Мыхьамэт-Аминэ ыIэхэр ынэIу щыдигъэчъаий, къыIуагъ: - 
Алахьэу акбэр!..
Зы нэбгырэ къэмынэу щытмэ аIэ дагъэчъэягъ, аIорэр 
ежьхэмрэ Тхьэмрэ нэмыкI амышIэми дыухьэ Iушъэшъэ 
макъэр зэдезэгъ-зэдемызэгъэу фэкъолIмэ ашъхьэщэкIошъы, жьы макIэм ыпхъуатэзэ, абдзэхэ къушъхьэмэ ахехьэ.
Дыухьыби, дыухьэ макIи зышIэрэ фэкъолIхэр нэбгъунджыкIэ зэфычIэплъых. Зидыухьэ макIэм а зыр, къикIрэр 
ымышIэми, къытыригъазэзэ, дэмышъхьахэу, къыкIеIотыкIыжьы. Арапыбзэ зымышIэрэм иадыгабзэ ретIупщы, 
Тхьэм ынэшIу къыщыфэнэу, къызэхишIыкIынэу, урысыщэр 
иунагъо шъхьащыкIынэу, нэшъу, дэгу фэхъунэу, адыгэ 
чIыгур зэо лъыгъачъэм щиухъумэнэу Тхьэ елъэIу.
Наибэм идыухьэ кIэух къызэрэсыгъэр арегъашIэ:
- Фатихьа!..- ыIитIукIэ ыжэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ 
ахэIэбэжьы, зэкIэми зэхаригъэхэу игущыIэ педзэжьы: - 
Алахьэу акбэр, Алахьым игукIэгъу зынэмысрэ быслъымэн 

--- Page 286 ---

щыIэп. Зыпашъхьэ шъуитыгъэ Алахьышхом ынэшIу къышъущэф, иIо шIукIэ къышъухехь. Джы быслъымэн диныр 
зикъабыл джэмэхьат, Тхьэр сигъусэу, икъабыл сикъабылэу 
къышъуасIомэ сшIоигъор джыдэдэм тапашъхьэ къихъухьэгъэ цIыф кIодкIэ, лыуз-гуузкIэ шъуапашъхьэ сыкъихьаным сызэрэфэмыягъэр ары. Аущтэу зэрэхъугъэр лIыкIо 
сыкъэзышIыгъэ пегъэмбархэми агу къеон, сэри сыгу 
къеуагъ...- нахь чыжьэ хэмыхьэмэ зэрэнахьышIур наибэм 
зыдишIэжьзэ, къызэтеуцуагъ, Хьатырбаий фычIэплъыгъ, 
Шыкъултыри фыреплъэкIыгъ.- Ау сыдэу пшIын, аущтэу 
хъунэу ари Алахьым ыухыгъ. Алахьым ишIэ хэмылъэу 
зыпсэ гъугъэ фэкъолIми ыгу бырысырыгъэпщтын. КIалэба-гъуалэба, тэ тызхэт Iоф тхьамыкIагъом джыри хэшIыкI 
фызимыIэмэ ащыщынкIи мэхъу... Урысыгур, джаурыгур 
удым фэд, уибыслъымэныгъэ мыпытэмэ, къыхэбыбэнышъ, 
узэрипхъощт. Зэрмыр узщишIыщтри нахьыб. Непэ тапашъхьэ къихъухьагъэр цIыф гуIэлыгъэ-жъалымыгъэм къыхэкIыгъ 
тэшъумыгъаIо, джаурмэ къытфахьыгъэ тхьамыкIагъом 
ыпкъынэлын ар!.. Къумалыгъэр зыгу къихьэрэр, джэмэхьат, Тхьэм иджагъу. Ащ хэти зыщерэухъум. Зыпсэ агъэгъугъэм фэдэ тыгу къитымыгъэхьанэу тызэжъугъэушъыижь, зыпкъ къикIыгъэри,- Цэим нэбгъуплъ шъэф 
фидзыгъ,- гукIэгъунчъ тэшъумыгъаIо, Алахьым иIорышIэкIэ 
зекIуагъэ, адырэ зищэ зытIупщыгъэми Тхьэм ишIэ хэмылъэу 
гъэтырым теIункIэн ылъэкIыщтэп. Мардж хъужьын, непэ 
адыгэр чIыпIэ хьылъэ зыщитым къумалыгъэ-бзэджагъэм 
шъугухэр щышъуухъумэх, шъугу жъугъэпытэ, джаурхэмкIэ гушъэ багъэ къызхэшъумыгъаф! Алахьым ишIэ хэлъэу, 
пегъэмбармэ ацIэкIэ, сыгу къысеIошъ, тыхэукъощтэп, 
хэукъоныгъэ къызфыкъокIыщт цIыфмэ ащыщ Алахьым 
терэмышI, хэсэ-зэфэсым щыфэхыгъэ насыпынчъэм ыгу 
къыфихьэгъэ хэукъоныгъэм ыцIэкIэ мыхъомышIагъэу 
IэкIэшIагъэм ыцIэкIэ Алахьышхом ыпашъхьэ джыри зэ 
тижъугъахь, игонахь къыфигъэгъунэу тежъугъэлъэIу, 
дыухьэ къэтэжъугъэхь. Алахь зизакъом тыкъызэхишIыкIынэу пегъэмбархэр Тхьэ елъэIухэу зэхэсэхышъ, шъугухэр 
жъугъэшъабэ, дыухьэ къэтхьэу щэджэгъо нэмазыр зытшIырэ ужым, зэкIэми тызэхэтэу хьадэ зиIэ унагъом тыфыдэхьан, тафэтхьаусхэн, икъин адэтIэтын. Ау, джэмэхьат, 
непэкIэ аужрэ хъунэу зы къышъосэIо: Iашэ жъуголъэу 
Алахьым ыпашъхьэ шъуимыхь, дэрмэнэп. Алахьэу акбэр! - 

--- Page 287 ---

фэкъолI шъэ зытIущмэ аIэ дагъэчъаий, ядыухьэ Iушъэшъэ 
макъэ абдзэхэ ошъо чIэгъым джыри зыщипхъотагъ. Адырэ 
псыIушъо хьэблэ лъэныкъомкIи хьэдэгъэ макъэм, гур 
ыгъэузэу, нахь зыкъы щиIэтыгъ...
Нэмаз ужым Ахъмэт фэкъолIым ищагу дэхьэгъэ лIымэ 
Цэимрэ зикIэрэхъо гъэтыр теIункIагъэ фэкъолIымрэ ахэтыгъ.
ТхьаусхакIомэ ядыухьэ фэIо-фэшIэ Iэпэубыт заухым, 
Мыхьамэт-Аминэ къакъыр нэтIэ лъапсэм щетIысэхи, 
Iэгушъом нахь мыин КъурIаныр ибгъэджыбэ къырихыгъ. 
Тхьэпэ заулэ зэпыригъази, зэхэзыхрэм ыгу шъабэ ышIэу, 
лIагъэм КъурIан фигъазэу ригъэжьагъ. Бзылъфыгъэмэ 
анахьыбэр, лIымэ апашъхьэ укIыташъо зырагъэшIэу, яшъхьэтехъомэ къачIэзыгъэ шъхьацхэри агъэтэрэзыжь фэдэу 
унэм къизэрэтэкъухи, адырэ къакъыр къуапэмкIэ, хъулъфыгъэ паIомэ акIыбкIэ, къэуцугъэх.
КъурIаныбзэ макъэр бзылъфыгъэмэ зызэхахым, ягъы 
макъэ нахь зыкъиIэтыгъэти, Мыхьамэт-Аминэ къызаджэрэм 
шъхьэр къытыриIэтыкIи, къыIуагъ:
- КъурIаныр агъазэ зыхъукIэ, цIыф гъырэпышъ, мохэр, 
Тхьэм пае, жъугъэбыяух...
VI
Къушъхьэ мэзхэр бжыхьэм зиупцIэнкIэ урысыдзэм 
зыкъиIэт хабзэти, пкIэшъэтэкъу уахътэр къэмысызэ, Занэ 
Къэрбатыр чIыпIабэмэ ащыIагъ. ФэкъолIхэми, лIэкъолъэшхэми, пщыхэми заIуигъэкIагъ. Непэрэ лъэхъаным еплъыкIэу фыриIэри ариIуагъ, къыратыжьыгъэ джэуапми ахэдэIуагъ.
ГъэшIэгъоныр, сыдрэ адыгэ Iофыгъо тегущыIагъэхэми, 
ным къыриIогъагъэр шъыпкъэ, гущыIэ Iэташъхьэ хъужьыщтыгъэр зы нэбгырэ икъэбар - Мыхьамэт-Аминэ наибэм 
иабдзэхэ итыкI. Къэбар зэфэшъхьаф пылъми, имыщыкIагъэр пэтэкъушъ, илIыгъэ, иIушыгъэ, ицIыфыгъэ, игъэсагъэ 
екIужьы. Ар Бжъэдыгъуи щызэхахыгъ. КIэмгуехэр армэ, 
зыдахьын амышIэу Тхьэм фэдэу алъытэ, наибэм и КъурIан 
гъэзакIэрэ инэмаз шIыкIэрэ нэмыкI ямэщытмэ ачIэлъыжьэп, 
яхьакIэщмэ арылъыжьэп. Иадыгабзэ, зыщишIагъэм кIэмыупчIэхэу, Тхьэм къыIуилъхьагъэу къащэхъу. ИкъурIан 

--- Page 288 ---

къеджакIэ, идыухьэ къэхьыкIэ, ихэсэ гущыIакIэ зэман 
хьылъэм ыуIэлыгъэ гухэр ыушъэбхэу, нэпсыр къагъакIо.
ЩтэуIугъо зытемылъ кIэмгуе гъогум бжыхьэ шъабэр 
къызхэхьажькIэ, шы лъэмакъэм диштэу гупшысабэмэ 
зыкъыпхатакъо.
Къэрбатыр игупшысэ мыпсынкIэхэр нахь къэзыгъэхьылъэжьрэр Мыхьамэт-Амин. Сыдэущтэу Дагъыстан 
къикIыгъэ ящэнэрэ наибэм абдзэхэ къэцхэр ыгъэдэIон 
ылъэкIыгъа? Тэ адыгэмэ такъыхэкIыгъэ пэтзэ, ерагъэу 
тахэт, такIыб къызэрэдгъазэу бзэгубэ тфаIо. Хымэ хэгъэгум къикIыгъэм ыгупи, ыкIыби щытхъупсыр щыпагъэчъы. 
Тянэ зэриIуагъэу адыгэчIым хымэ лIыкIор нахь зэрепэса? 
Хьауми абдзэхэ кIэщыгъобэшIыр адырэ наибитIумэ афэдэу 
кIэкIыщта? Болэтыкъом ыпхъу рагъащэ зыфаIуагъэр шъыпкъэмэ?.. Ащыгъум кIэмгуемэ, абдзахэмэ наибэм агу 
зэреIугъэр ащ къеушыхьаты. Ежь наибэр фаеу адыгэпхъур 
унагъокIэ ешта? Хьауми шъорышIыгъа? Ащ фэдэ шашитыгъэр зыхэхьагъэмэ акъуеушъафэмэ, ащ икъэкIо-кIожь 
кIэкI шъыпкъэ зэрэфэхъущтым щэч хэлъэп. Болэтыкъом 
махъулъэкIэ наибэр ештэмэ, ащ тырыгущыIэжьрэп. Цэй 
Хьатырбай сыд шъуIуа ащ зэреплърэр?
Абдзэхэ чIы гъунапкъэр ясэмэгубгъоу, Бжъэдыгъу 
лъэныкъор яджабгъукIэ къанэзэ, Шытхьалэ дэжь Къэрбатырдхэр Шъхьэгуащэ зэпырыкIыжьхи, мэз гъогу дэгукIэ 
Шапсыгъэ хэгъэгу ихьажьыгъэх.
ШапсыгъэчI яшылъабжъэ зэрэхъугъэр Къэрбатыр 
игуапэу, иджабгъукIэ къыгот фэкъолIым риIуагъ:
- ШапсыгъэчIым, Трам, тыкъихьажьыгъ, сэлам ех.
- О алейкум сэлам,- быслъымэн диным адыгэмэ 
къафихьыгъэ сэлам хыкIэр Iум-пэм ышIынри зиусхьан 
пашъхьэм къыщыримыгъэкIоу, ичIы пае шIулъэгъуныгъэ 
фабэу ыбгъэгу къыфыдэтэджагъэм лъапэкIэ лъэрыгъым 
зыкъырыригъэIэтыкIзэ, егъэшIэрэ шапсыгъэ сэлам хыкIэмкIэ къушъхьэ тIуакIэр къызэлъигъэджагъ: - Уимафэ шIу, 
шапсыгъэчIэу синэф, зимафэ мэфэ минэу дунаифом 
тэтын!..
- Ей, Трам, ащ фэдизэу умыкуу!..- ХьапIатIэ къыкIэщтагъ.- Къэзэкъ пэIо шыгуплъмэ тыкъызэхябгъэхыщт.
- Къэзэкъмэ уащэщынэмэ сшIэрэп, ХьапIатI? - Къэрбатыр щхыпцIыгъэ.
- Ихьау, зиусхьан. КIо, етIани пшIэрэба?..

--- Page 289 ---

- КъэзэкъылъкIэ убланэу тятэ ыIоу Iэджри зэхэсхыгъэ, 
сшъхьэкIи сырихьылIагъ.
- ХьапIатIэ илIыблэнагъэ къызылъагъорэр, зиусхьан, 
чIыпIэ зэжъу зифэкIэ ары,- Трам исэмэркъэу-шъыпкъэ 
зэхэлъкIэ ХьапIатIэ илIыгъэ раIолIагъэр къыушыхьатыгъ, 
угу къысэмыгъабгъ къыригъэкIэу, нэшIукIэ шъэогъум 
фычIэплъыгъ.
- Армэ шъузхэхьагъэр,- ХьапIатIэ ин-инэу онэгум 
зыкъыриIэтыкIи, мышъэ мэкъэхъу зыригъэшIэу кууагъэ: - 
Е-ей, сятэжъмэ къысфыщанэгъэ сичIы маф, уигушIо 
сигушIо, уигукъао сигукъао!.. Къэзэкъыжъхэр армэ, бэдзэ 
нэшъоу къисымыдзэх!.. Сишы лъабжъэ сичIы тэт, ситыгъэфо сашъхьагъ, сиуашъо сакIыIу, унэшIу къытщыгъаф, 
сишапсыгъэ мэджусый тхьафо! Икъун оIоба, зиусхьан?
- СэIо, ХьапIатI, сэIо. Алахьым разэ уимэджусый 
тхьафо къыпфешI. Алахьыр зы, ащ ыцIэкIэ сэIо къытатэкъулIагъэ пачъыхьадзэри бгъэщтагъэкIэ!..
- Ар оIуа, зиусхьан?..- зэхихыгъэр игуапэу, сэмэркъэу 
хэлъми умышIэнэу, ХьэпIатIэ къэупчIагъ.
- СэIо, ХьэпIатI, сэIо,- Къэрбатыр джыри къыушыхьатыжьыгъ.
- Адэ оры, зиусхьан? - ХьапIатIэ ыбгъэгу къыдэтэджэгъэ ичIыгу шIулъэгъу ыбзэ къырегъэтIупщы.- Зиусхьаным 
ымакъэ шапсыгъэ чIым зэхихыщтба?
- Сэ сисэлам бэшIагъэ сичI зесхыжьыгъэр.
- Зэхэтхыгъэп, зиусхьан,- ХьэпIатIэ уцурэп.
- УичI фыуиIэ шIулъэгъуныгъэр, ХьэпIатI, мэкъэ лъэшыIокIэ къисымыIотыкI сшIоигъуагъэти, иуцмэ, ипсыхъомэ, 
имэзмэ, икъушъхьэмэ, ташъхьагъ щыхьарзэрэ бгъашхъом 
щыкIэкIыжьэу, сисэлам гупсэ ясхыжьыгъ.
- Ащыгъум, зиусхьан,- Трам фэкъолIым къыIуагъ,- 
тэ тигушIо къитIотыкIыгъаIо хъугъэба?..
- Хэтрэ цIыфи, Трам,- ащ фэдиз химылъхьэу къыIуагъэм фэкъолIитIур зэриушъхьакIурэр Къэрбатыр 
зыдишIэжьыгъ,- ыгу илъыр къыриIотыкIрэп. Арэу шъоIомэ, 
сэри сIон: Шапсыгъи, Абдзахи, Бжъэдыгъуи, Убыхи, 
КIэмгуий, Бэслъыныий, Къэбэртаий ячIыналъэ щыщ адыгэ 
шъолъырэу изы мафэ мэфэ мин зыфэхъущтым сисэлам 
есэхы,- Къэрбатыр къыпчъырэ адыгэ цIыф лъэпкъхэр 
зыщыпсэурэ лъэныкъомкIэ зигъазэзэ, къушъхьэ-мэз тIуакIэр къызэпигъэджэжьыгъ, джэрпэджэжьхэри зэшъхьэщылъэтыгъэх.
- Ыджар хъун, зиусхьан,- ХьэпIатIэ пщым IугушIуагъ.
- Джа макъэр адыгэ зыкIыныгъэ хэгъэгу тфэхъугъэмэ 
дэгъугъэба, зиусхьан! - пщым игупшысэ зылъыIэсыгъэмэ 
ежь игупшыси лъыкIэхьагъэу, Трам псынкIэу къызIуипхъотыгъ.
- Ары шъхьакIэ, зэхэшъоха? - къушъхьэ тIуакIэм 
дэкIодэжьрэ джэрпэджэжь мэкъэ зэтеIукIмэ игъусэхэр 
аригъэдэIугъэх.- Мэкъэ-гупшысэ зэтеIукIыбэр зигууз 
адыгэ шъолъырыр зыкIыныгъэкIэ Iыгъыгъуай. Хэти ымэкъэхъу зэригъэлъэшыщтыр инэрыгъ. ТыкъыздикIыжьрэ 
КIэмгуе хьакIэщмэ ащ фэгъэхьыгъэ гущыIэ макIа ащызэхэшъухыгъэр?
ГущыIэу къахэхьагъэм шыуищри егупшысэзэ, заулэрэ 
кIуагъэх. Мэзым чIэкIыгъэх, тхышъхьэм ехыгъэх. ЧыжьэкIэ 
Пепау къушъхьэ шыгуфри къэлъэгъуагъ.
Нэбгырищми ягупшысэ зэтекIыгъэми, адыгэ зыкIыныгъэм къеолIэжьы. Ар ахэмылъэу, агухэр фэмыблэхэу 
къафыкъокIыгъэ пыим пэуцужьынхэ алъэкIыщтэп. АщкIэ 
Къэрбатыр иакъыл зынэсын къыгъанэрэп. Сэфэрбый илъагъо текIыIоба, нахь чыжьаIоу маплъэба ыIозэ, къегъэзэжьышъ, джа гъогу убагъэм ымышIахэу техьажьы. Адыгэ 
хэкIыпIэ зыкIыныгъэм зыфэе амал ригъотылIэрэп. Нэтыхъое-шапсыгъэ чIы къэухъумагъэкIэ адыгэ шъолъырым 
инамыс къызэтебгъэнэн плъэкIыщтэп. Абдзахэмэ яфэшъуашэ къяхъулIагъ, къытфэчъэщтых тIозэ, ыIуагъ Къэрбатыр, къахэхьэгъэ наибэм зэтыриIэжагъэх. ТалъэныкъокIэ 
икIынхэ ашIошIзэ, ЧэтунэкIэ икIхи, МыекъуапэкIэ урысы дзэр 
абдзахэмэ якIугъ. Къэщтагъэхэмэ шIэ наибэм зызкIырадзыжьыгъэр? Сыд абдзахэмэ къафишIэнэу ащ ыIэ илъ? 
Iэшэнчъэ, фэкъолIынчъэ, мылъкунчъэ. "Мардж!" зыIонылI 
Абдзахэ исыжьба!.. Мы Iофмэ тэ тымышIэу зыгорэ ахэхъухьэ. Лъапсэу иIэ шъыпкъэр зэтымыгъашIэ хъущтэп. 
Къэрбатыр игъусэмэ яупчIыгъ:
- Хьагъурым дэжь тыдахьэмэ, сыд шъуIорэ? 
Щэджэгъоуж факIоу шыуищыр Бастыку дэхьагъ. 
Хьагъурхьаблэ зытехьэхэм, Нурмыхьамэт ишышIоIу епхыгъэ шищыр къэлъэгъуагъ. Зэ Iумыхьэ шIоигъоу, Къэрбатыр 
ишхомлакIэ къыкъудыигъ:
- Хэт шъуIуа шъуиныбджэгъу ихьакIэхэр?

--- Page 290 ---

- АбдзэхэшхэкIэ сенэгуе,- ХьапIатIэ къыIуагъ.
- Мо агъунэрэ шышъхьэ зандэр зыери къышъосIон,- 
Трами къэгушIуагъ.
- Хэт? - зэгуцэфагъэр къэзыушыхьатыгъэ фэкъолIым 
Къэрбатыр еупчIи, кIэух кIэкI фишIыжьыгъ.- Некрасмэ 
зыер, шIупщыр зэрыс хьакIэщым сиIоф илъэп!..
- Хьагъурым ипчъэIупэ тыIухьагъэу тыIукIыжьмэ, ыгу 
къеон, зиусхьан,- Трам къыригъэкIугъэп,- тисэлам пэдгъохэу тигъогу тытэхьажьмэ, адыгагъ джи, цIыфыгъ джи...
Щагум дэтмэ ащыщ горэ шыумэ къапэгъокIыгъ, гущыIэ 
макъэмэ Нурмыхьамэт унэм къыращыгъ, къапэгъокIыгъ: 
- О-уи-у, зигугъу тшIы зэпытхэрэ, Къэрбатыр зиусхьаныр, Трам, ХьапIатI, шъукъеблагъ!.. Сыд шымэ шъуазфыгосыр, шъукъепсых!
- ШIупщыр!.. ШIупщыр уихьакIэба, Нурмыхьамэт? 
Сыд сIони сылъэхэбгъэхьащт?..- шхомлакIэр IэкIэзыхрэм 
Къэрбатыр риIуагъ.
- СыкъэоушъхьакIу, зиусхьан!.. УишIупщи ори шъузщахьэкIэн унэ Хьагъурмэ яIэн, сыгу хэмыгъэкIэу къепсых.
ПчъэIупэм щаIорэр Некрас Тимэ зэхехы, щымысышъоу 
шъхьаныгъупчъэм еплъы. ШIупщ лъэхэмыхьэ гущыIэу 
махъулъэм фиIорэр игуап, ыпхъу зыщагъэм иадыгагъэ 
щыгъупшэу, сыпщ ыIозэ ынэ къызэрэкIэмыхьэрэр, 
шъхьакIэфэныгъэ къызэрэфишIрэр бэмэ ауас. Урыс забытыгъ оIокIэ, адыгэмэ ахэкIыжьэу симахъулъэ тэ кIожьын?
- Непэрэ дунэе зэжъум махъулъэм къэнгъэбылъ 
сыдешIэмэ емыкIу, хъунэп ар!..- Тимэ иадыгагъэ риIолIагъэр риутыжьзэ, унэм икIыгъ, лъэгуцэм теджыкIыгъ.- 
Къэрбатыр, губгъэныр садэжь. ДэхыпIэ зимыIэ къушъхьэ 
лъэгъо бгъузэм тыщызэпэкIэфагъ, нэкIапхэ тешIэжьынэп, 
Iоф къыбдысиI. Къуматыр сыдэхьэгъагъ, КIэмгуе ущыI 
къызысаIом, Хьагъурым дэжь сыкъырекIокIыгъ,- Къэрбатыр шIупщыр зелъэгъум, ышъхьэ пIыеу онэгум имысыным фэшI, зыридзыхи, шы къогъу зишIыгъ шъхьакIэ, 
шIуагъэ иIэжьыгъэп. Тимэ зыфаер еIо нахь, махъулъэм 
шIоигъор ышIэрэп.- ЛIы куп хьакIэщым тисышъ, къытхахь...
"Iоф къыбдысиI" шIупщым зэриIуагъэр ары зэкIэми 
анахьэу Къэрбатыр иадыгагъэ езгъэукъуагъэр.
Къэрбатыр зытетIысхьэгъэ пхъэнтIэкIур фэбэгъу ригъэфэгъагъэп Мыхьамэт-Аминэ фэгъэхьыгъэ абдзэхэ къэбарыр къызытыратакъом. Некрас Тимэ шIогъэшIэгъонэу 
къыIуатэрэр КъэрбатыркIэ зэрэмыгъэшIэгъоныжьым гу 
лъитагъэти, къеупчIыгъ:
- Абдзэхэ къэбармэ уащыгъуазэкIэ сенэгуе?
- Олахьэ ар дэдэуи Iофыр щымыт... Ау нахьыбэмэ 
сащыгъуаз.
- Болэтыкъом наибэр зэрибысымым ущыгъуаза?
- Сыщыгъуаз.
- Мамрыкъо кIэй, Джыгэр чылэм, щашIыгъэ хасэр?
- Ащ икъэбари зэхэсхыгъэ.
- Хасэм цIыф зэрэщаукIыгъэр? - Тимэ игъусэмэ ащыщ 
горэм къыIуагъ.
- Ахъмэт ыкъо нахьыкIэ Муратба? - яупчIыжьыгъ.
- Ары,- Тимэ къахэгущыIагъ,- игонахь сэштэмэ 
Алахьым къысфегъэгъу, джа шъхьаубатэр ары. Урысмэ 
тяшIунышъ, зызэрядгъэпхъощт зыIуагъэр ары. Ащ къехъулIагъэмкIэ Цэири, наибэри, хасэри згъэмысэрэп.
- Урысмэ тяшIущт кIалэм ыIуагъэмэ, сыд ащ хэлъыр? - 
ихьакIэмэ зыфянэкъокъугъэгъэ упчIэ-джэуапыр джыри 
Хьагъурым къыIэтыжьыгъ.
- КъэмыIу, къэмыIу, Хьагъурыр,- джыри Тимэ ыдагъэп,- узэшIущтыр хэта? Тызезыпхъонэу къытэкIугъэхэр 
ара?
- Адэ сыд тшIэщт, Тим?
- Укъэщтагъа, Хьагъурыр?
- Сыкъэщтагъэп, зытэтыр къэсэIо.
Трам зэхихыгъэм инэплъэгъу къыригъэпхъотагъ. 
Зыфихьын ымышIэу Нурмыхьамэт Iуплъагъ, ынапIэ ридзыхыжьыгъ. ФэмыщыIэу етIани Хьагъурым дэжькIэ плъэжьыгъэ. ХьапIатIи къахэгущыIэ шIоигъуагъ, ау Къэрбатыр 
къыIуагъэм зэтыриIэжагъ.
- Ашъыу, мы зыфашъуIорэмэ къытэшIун морад 
яIэп...- Къэрбатыр къызхимыгъэщыгъэми, Нурмыхьамэт 
игупшысэ ыгъэшIэгъуагъ, гъэрекIо фэдэу зэмыжэгъэ 
джэнджэш гори ыгу къыфыригъэхьагъ, игущыIи къыухыжьыгъ.- Хасэм щыхъугъэм тытемыгущыIэжьмэ 
нахьышIу, хъущтыр хъугъахэ. Ащ фэдэхэр тихасэмэ, 
тигупшысэмэ,- джыри зэ къыушъхьафыжьыгъ,- ары, 
тигупшысэмэ къахэмыфэжьымэ нахьышIу. Адыгэм инэбгырэ тэлъытэ, макIэ, зы нэбгырэ тхэзы къэс, тичIыгу залэ 

--- Page 291 ---

тIэкIэкIы. Тятэ зэриIоу, адыгэ купэгъур зэпэтышъумыгъэкъудый!.. 
- Къыбдесэгъаштэ, махъулъэ. Тыркум гъэры щядгъэшIыгъэ Сэфэрбый зиусхьаныр къытхэтыгъэмэ, мыщ 
фэдэу адыгэхэм тызэтетэкъущтыгъэп. Шъуеплъ джы 
къытэхъулIэрэм, бжъэдыгъухэр джаурмэ яшIугъэх, кIэмгуемэ агу илъыр тагъашIэрэп. Абдзахэ лIы Iуш имысыжь 
фэдэу наибэ горэ, адырэхэм къамыгъэпцIагъэх пIонэу, 
къыращагъэшъ, Мыхьамэт-Амин, Тхьэм урилIыкIу, упегъэмбар аIозэ къыращэкIы, яшъэфи, янафи Iуалъхьэ. 
О-уи-у, мы адыгэ шъолъырым къихъухьэхэрэр гъэшIэгъоны!.. Адэ, Къэрбатыр, наибэм Болэтыкъомэ япхъу 
ратынэу зэраIорэм ущыгъуаза?
- Сыщыгъуаз.
- Адэ ар пшIотэрэза?
- Олахьэ сымышIэ ар къызэрэсIощтыр,- махъулъэмрэ 
шIупщымрэ азыфагу шIулъэгъуныгъэ къэбар Iофыр къызэрэдахьэрэр Къэрбатыр къыримыгъэкIуми, упчIэм шъхьащыкIыгъэп,- умышIэрэ цIыфым ппхъу зэрэфэпщэищтри 
сшIэрэп. Абдзэхэ шъхьэлъытэжьмэ ар яхабзэп... Агу 
рихьыгъапэу къычIэкIын...
- Рихьыгъэр сыда? ЛIэкъолъэшхэр ашыкъ, фэкъолIхэр 
делэ ехъулIагъэх.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Тим,- ХьапIатIэ къэупчIэ,- унагъо 
иIэп?
- ИIэмэ псэлъыхъоныя!..- Трами къахэгущыIагъ.
- Епсэлъыхъох нахь, ежь псэлъыхъорэп, Трам. Адэ, 
Къэрбатыр, наибэр Белл инджылызым зэрэIукIагъэм ущыгъуаза?
- Апэрэу зэхэсэхы,- Къэрбатыр зыщыщынэщтыгъэ 
къэбарым гур къыригъэпхъотагъэми, Iофы зыримыгъэшI 
фэдэу джэуап къытыжьыгъ.
- Зэхэмыхыгъэми къыосэIо. Чэщ-зымафэ зэкIэрысыгъэх.
- Сыд зытэгущыIагъэхэр?
- Бэрзэджымрэ Цэимрэ нэмыкI цIыф ышIэрэп.
- Болэтыкъо зиусхьаныр?
- Ар ягъусагъэп,- Тимэ щхыгъэ.- Сэщ фэд пшIошIа, 
махъулъэ фэхъущтым щэукIытэ аIуагъ. Наибэми Болэтыкъор ибысымыжьэп.
- Хэт наибэм ибысымыр?

--- Page 292 ---

- Цэй Хьатырбай. Джыгэр унэ щишIыфэкIэ Цэир ибысымыщт. АдыкIэ хъурэм теплъын.
- Мыхьамэт-Аминэм иморад шъыпкъэр сшIэрэп,- 
щысмэ зэхаригъэхэу, Къэрбатыр ежь зэреIожьы,- Абдзахэ 
зыщырегъэчъэхыпэ, Инджылызи Убыхи къыгъанэрэп...- 
мыхэмэ зыгорэ зэхаучыблэ,- гукIэ ыIуагъ.- Цэир сишIоп 
шъхьакIэ, Бэрзэджым зыгорэ къызэрэсимыIуагъэр... 
ГъэшIэгъон горэ мэхъу, ау мыры сIонэу сшIэрэп...
- А наибэм зызэригъэпсырэмкIэ, Тыркуми, Французми, Нэмыцми анэсыгъэу къэтлъэгъужьын,- Тими 
зэригъэжагъэхэп, къэтэджыжьзэ, псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Олахьэ, Нурмыхьамэт, дэгъоу тыщысыгъэм. 
УихьакIэхэми зягъэгъэпсэф, тэри гъогу тытехьажьын.
ХьакIэхэри хьакIэгъэкIотэжьхэри унэм къизэрэтэкъугъэх. Шэсыжьын зыщиIощтым, Тимэ Къэрбатыр еджагъ: 
- Мыдэ, махъулъэ, моу зэ къакIолъ,- Iуищыгъ, еIушъэшъагъ,- Цэй Хьатырбай къыпIукIэ шIоигъу.
- Сыдигъу?
- КъызщыпIу.
- КъэкIорэ бэрэскэшхом.
Сыд шъуIуа Цэим сызэрищыкIагъэр ыIозэ, урамым 
техьажьыгъэ шыумэ джыри зэ Къэрбатыр акIэлъыплъэжьыгъ. Шъхьэм имыкIрэ гумэкIыгъомэ Мыхьамэт-Аминэ 
иинджылыз IукIи къахэхъожьыгъ. Чэщ-зымафэм сыда 
зэраIонэуи ашIэрэр?..
НэIуасэ зыщыфэхъугъэ сыхьатым щегъэжьагъэу 
Джеймс наибэр ыгу рихьыгъ. Бэрэ укIэрысыгъэми, удэгущыIагъэми, угу фызэIупхыгъэми, пэблагъэ узфэхъугъое 
цIыфхэр щыIэх. Ахэмэ яцIыф гъэпсыкIэкIи, ядунэе тетыкIэкIи, ящхыкIэкIи, ягущыIакIэкIи Мыхьамэт-Аминэ афэдагъэп. Джа цIыф гуфэбэныгъэу азыфагу къыдэтэджагъэм 
зэрэмышIэ гуфаблэкIэ нэбгыритIури зэрипхыгъэ. Цыхьэ 
зэфэшIыгъо дэдэм тIури нэмысыгъагъэми, ащ зэрэфэкIощтхэм язэIуплъакIэкIи, гупшысакIэкIи уехъырэхъышэжьынэу 
щытыгъэп. Адыгэ, урыс, тырку Iофыгъомэ нэбгыритIур 
атегущыIэ зыхъурэм, ящэнэрэ цIыфыр, Бэрзэдж Джырандыкъо апашъхьэ зэрисыр, ибгъэгъэ чIэгъ зэрэчIэсхэр 
ащыгъупшэу бэрэ къыхэкIыщтыгъэ.
Апэм Джырандыкъо ар къызхигъэщыщтыгъэп, Iофы 
зыримыгъэшIэу, бахъсымэм егугъущтыгъ нахь, зэраIорэми 
зызэрэфашIрэми апылъыгъэп. Ахэзыпэ фэдэу къызщыхъурэм, зыкъаригъэшIэжьэу загъорэ ахэгущыIэ. ИгущыIи 
зыфэгъэхьыгъагъэр адыгэ Iофыгъо гумэкIыгъохэрэп, Iанэм 
тет шхыныр ары.
- Олахьэ сымышIэрэ, мы шъуишхакIэ сыгу еIурэп,- 
Джырандыкъо бахъсымэр Iэгубжъэм из зыфешIыжьы,- 
гъомылэр зыIэмычIэ къычIэкIыгъэ бзылъфыгъэхэми тиIэпэпцIый IэбакIэ емыкIоу къытфалъэгъун. Моу джыри зы 
бжъэ горэ тэжъугъэIэт. Хъохъу къеIуалI, Джеймс. Мы 
шъоным, наиб, тибыслъымэн динкIэ узщымэхъэшэн хэлъэп, 
гъомылэр адыгэ натрыфым хэшIыкIыгъ. НэмыкIынэ чэфкIэ 
дунаим урегъэплъы нахь, Тхьэм ыгу къызэрэобгъэн хэлъэп, 
ы-ы, Джеймс, сщыгъупшэжьыгъи,- ыгу къыдеIэу Джырандыкъо мэщхы,- нэмыкIытхь о угу илъыр… Тэ ти 
Алахьышхо мо тыгъэм фэд, сIорэр тэрэзба, ефэнды?..
- Алахьэу акбэр! Алахьым инэплъэгъу зэкIэ къеубыты,- Мыхьамэт-Аминэ зэригъэжагъэхэп, ыгу зэIугъэ 
инджылызым фыреплъэкIи, IугушIозэ, зыфеупчIыгъэм 
иджэуап къытыжьыгъ,- адэ ары, Джырандыкъу, мохэмэ 
ядинрэ тэ тидинрэ сыдым зэфихьын, мы дунаир зиIэмыр 
ти Алахьышхо тэ зыпэтшIын щыIэп, ащкIэ Джеймс ыгу 
къытерэмыгъабгъ, зытемыт тIорэп.
- Ы-ы, Джеймс? - Бэрзэджыр уцурэп, къеупчIы.
- Наибэм зи мыхъун ыIорэп, Джырандыкъу,- бахъсымэр зылъ щыхъушIэн ригъэжьэгъэ Джеймси мэщхыпцIы, 
нэплъэгъу фабэкIэ тIуми аIогушIо,- губгъэн хэлъэп, уи 
Тхьэ угу илъыныр, ишIошъ пхэлъыныр.
- Ары, ары,- Джеймс игущыIэ лъапсэ зыдигъэзагъэм 
гу лъати, наибэм къыдыригъэштагъ,- хэтрэ цIыф лъэпкъи, 
ядин зэтемыфэми, я Тхьэ зы. Шъыпкъэба, Джеймс?
- Тхьэр зы,- Джеймс инэгушIуагъэ щимыгъакIэу, 
игущыIэ кIэкIы,- ащ инэплъэгъу зэкIэми къыттет.
- Къыттебэнэгъэ джаурхэри ара?
- Ары, Джырандыкъу,- джэуапынчъэ МыхьамэтАминэ заригъэшIрэп,- Алахьым ишIэ зыхэмылъ дунаим 
щыхъурэп, зиусхьан. Адырэ зыфэпIогъэ шъоныр, шъыпкъэ Алахьым игъомылэ хэшIыкIыгъ, ау бахъсымэм зыдемыгъэхьыхмэ нахьышIу, мыщ зыми шIу хихыгъэп.
- Олахьэ ари шъыпкъэм,- Джырандыкъо ыпашъхьэ 
Iэгубжъэр ригъэкIотыгъ,- Сэфэрбый сишъэогъужъ зиусхьаными ар ыIоу бэрэ зэхэсхыгъэ. Шъоныр уц Iэл, уфэмысакъмэ, делэ уишIыщт. Мыдэ, шъумыбэлэрэгъэу, гъомылэм шъухаI.
Занэ Сэфэрбый фэгъэхьыгъэ "сишъэогъужъ" гущыIэр 
зэп-тIоп непэ Мыхьамэт-Аминэ зэрэзэхихрэр. Мы чIыпIэм 
изакъоп, Абдзахэ, тыдырэ лъэныкъо ыгъэзагъэми, Занэмэ, 
ятэрэ ыкъорэ, анэмыкI гущыIэ илъыжьэп. "Занэ Сэфэрбый 
тедэIугъэп, ыIуагъэм теолIэжьыгъ", "шапсыгъэ лIы Iушыр 
тыушъхьакIугъэ", "ежь ышъхьэп, адыгэмэ афэгумэкIы, 
языкIыныгъэ кIэгуIы". Занэм игупшысэмэ адезгъаштэрэмэ 
афэшъхьафэу, адезымыгъаштэу Абдзахэ исыгъэри макIэп. 
Джащ фэдэ цIыф зэе-тIуаехэми гущыIэгъу наибэр Убых 
къыщашIыгъ. Щамилэ Iимамым адыгэ шъолъырым къыгъэкIоным ыпэкIэ Занэ Сэфэрбый ыцIэ мызэу-мытIоу 
къызэрэфыхигъэпсыгъагъэр, сыд ицIыф гъэпсыкIэми 
нэIуасэ зыфэшI, къызгуащ къызэрэриIогъагъэр, блэкIыгъэ 
мафэмэ афэдэу, джыри Мыхьамэт-Аминэ ыгу къэкIыжьыгъ. 
Сэфэрбый зиусхьаным фэгъэхьыгъэ гущыIэ-гупшысэ 
зэпеохэу зэхихыгъэхэри зэкIу-зэмыкIухэу шъхьэм илъых. 
Адэ джары, ыIуагъ наибэм, илъэс пчъагъэ хъугъэми Занэр 
адыгэмэ захэмысыр, игупшысэхэр ащыгъупшэрэп. Ар 
Бэслъыный, Убых зыщызэхэсхрэр. Зыщыщ шапсыгъэ-нэтыхъуаемэ ягугъу сшIыжьрэп. Бжъэдыгъу, КIэмгуй?..
- Олахьэ, Джырандыкъу, уишъэогъу Сэфэрбый 
зиусхьаныр бэрэ Тыркуем къисыгъэм,- Занэм фэгъэхьыгъэ гущыIэ лъыхъоу наибэм къыIуагъ, зи химышIыкIрэм 
фэдэу пигъэхъожьыгъ: - Тыркуем нахьи Сэфэрбый 
зиусхьаныр адыгэмэ нахь ящыкIагъ.
- О-уи-у, ар IуакIэ хъуна!..- Джырандыкъу ынэ шIуцIэшъо къаргъохэр къилыдыкIыгъэх,- Сэфэрбый ышъхьэ 
фитэу Тыркуем искIэ огугъа?! ЛIы шIагъор Тыркуем 
рашIыхьагъ!
- Тыркуем изакъоп ар...- къахэгущыIэмэ зыщыхъущт 
чIыпIэр къызэрэсыгъэр Джеймс блигъэкIыгъэп, ащ упчIэ 
къызэрэкIэлъыкIощтыр къызфигъэнэжьэу, зэпыугъо 
макъэкIэ къыIуагъ.
- Хэт адэ игъусэр? - Джырандыкъу шъхьэр къыпхъотагъ. 
- Игъус Урысыер.
- Сыдэущтэу зэпыитIур зэгъусэщт?
- ЗэпыитIумэ азыфагу, Джырандыкъу, шъорышIыгъэ 
тхьагъэпцIыгъи къыданэ.

--- Page 293 ---

- Мыдэ мыщ ыIорэр, наиб?
- Джеймс игущыIэ, зиусхьан, купкI хэлъ.
- Урысыем адыгэ шъолъырыр зыIэкIигъэхьаным, 
Кавказыр зыIэкIиубытэным пае Тыркуем фимышIэн щыIэп. 
Шъулъэгъурэба шъуипый Урысые джаур хэгъэгур имые 
чIыгухэмкIэ зэрэIэтхъо-лъатхъорэр? ТыгъэкъохьапIэмкIи, 
къокIыпIэмкIи, темырымкIи, къыблэмкIи мэбанэ. Мары, 
шъулъэгъун, Францми, Нэмыцми, Австро-Венгрэми, хэта 
джыри, Китайми, Иранми адэщтэп.
- Инджылызхэр?..
- Инджылызхэри ары, наиб.
- Субхьан Алахь,- Джырандыкъо ынэпцэ Iужъухэр 
дидзыягъэх,- хымэ чIыгукIэ мы урыс пачъыхьэр сыдэу 
нэепсэй!..- тIэкIу тыригъашIи, къэупчIэжьыгъ: - КъызэрэпIорэмкIэ, Джеймс, Iэнэ шIыгъахэм зыпадзэныр якIас?
- Тэмэм,- Мыхьамэт-Амини къадырегъаштэ.
- Адэ джары, тыркумэ аIо зэхъум тыдэщтыгъэп, 
урысмэ яджаур джаурэу къанэ... Мыдэ, Тхьэм пае, Iанэм 
шъухаI. Тэ хъугъа сэIо Цэир? Олахьэ мы Хьатырбай цIыф 
гъэшIэгъоным, Iанэм тыкъыпини, хэхьажьыгъ. Удэ шъуIо, 
шъхьатехъо зытехъуагъэмэ адэжь ихьагъэу зыщэтхъужькIэ сэгугъэ.
- Хьау, зиусхьан,- Iэнэ шъхьагърыт фэкъолIым къыIуагъ,- Хьатырбай щагу фэкъолIмэ ахэт.
- Сыд ахишIыхьэрэр?
- Адыгэ-урыс Iофыгъомэ ахэдаIо.
- Тэщ нахьи фэкъолIхэр адыгэ-джаур Iофыгъомэ нахь 
ащыгъуазэха?! Удэ Iо, тэ тIорэми хэрэдаIу... Хьатырбай 
фэкъолI егъэлъэгъуи, умыгъэшхэжь зыфаIорэм фэд...
VII
Цэй Хьатырбай дэжь зыкIощт бэрэскэшхо пIалъэр 
къэсыфэкIэ Къэрбатыр нэтыхъое чылэгъо заулэмэ адэхьагъ, 
лъэкI зиIэ шапсыгъэ фэкъолIхэми, муртазыкъ зэе-тIуаехэми 
заIуигъэкIагъ.
Мэзмэ пкIашъэр къапытэкъоу, нахь пцIанэ хъухэ къэс, 
адыгэ-урыс зэо Iофым тыдэкIи зыкъыщеIэты. Ащ фэхьазырынхэм фэгъэхьыгъэ Iофыгъуабэ къэтэджы. Ахэр зы 
нэбгырэкIэ зэшIохыгъуаех. Шапсыгъэ хасэр зэфэпхьысми 
ерагъ. Ащи, илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, зыкIыныгъэзэдэIужьыр хэуцорэп. КъекIуалIэрэм пэпчъ ишIошI, зытегущыIэхэрэ Iофыгъом къекIу-къемыкIуми пылъэп, пхыримыщы мыхъунэу мэуцу. Адыгэ къилъэтыгъэ плъырыгъэм 
къамэр къырырегъэпхъоты, онэгум зырырегъэдзэжьы.
ЦIыфыбэр зыхэлэжьэрэ хасэм ыштэгъэ Iофхэр хэткIи 
мышъэфыжьхэми, имыщыкIагъэ къэIо-Iотэжь гущыIэ 
зэблэхыр чылагъомэ къадэтаджэ, фэкъолIхэр зэтырегъэшэхъукIых. АщкIэ муртазыкъмэ къатенэрэр зэрэбэр 
зыIукIагъэ пэпчъ Къэрбатыр агуригъэIуагъ. Зэо IофымкIэ 
хасэм щытшIыгъэ унашъом, ыIуагъ Къэрбатыр, мэфэ лые 
тедгъэшIэжьы хъущтэп. Сыд фэдизэу тыушъэфыгъэми, 
дзэр ещэжьэгъу тимыфэзэ, пачъыхьадзэр къытпэгъокIы. 
Хасэр хасэ тэIо шъхьакIэ, хьакIэщмэ ащытIорэ шъэфхэр 
хэт пыймэ языхьылIэрэр? Ныбэ илърэ хатэ дэлърэ хэт ыгъэбылъын зыфаIорэр шъыпкъэ, ау нэбгыритIу азыфагу 
дэлъыр сыдэущтэу ящэнэрэм IэкIахьэра? ПцIыусынымрэ 
бзэгухьынымрэ тятэ ылъэгъу хъурэп, сэрышъы, джащ 
нахь сшIоIае дунаим тетэп. Ащ хэгъэгу хэсэ Iоф зетымыгъэшIмэ, тишъэфхэр пыимкIэ нафэ хъу зэпытыщтых. Адэ 
урысыдзэм ишъэфхэр тэркIэ нафэ хъухэрэпи? Гъэры 
тшIыхэрэмэ абзэ пытэ, шъыпкъэр пIонэу хъумэ, ашIэри 
макIэ. Адырэ шъхьэегъэзыпIэкIэ къытфэчъэрэ тхьамыкIэхэри ащ фэдэх. ГъэшIэгъоныр, ахэмэ анахьыбэр полякых. 
Урыс пачъыхьэ хэгъэгуми шIу щыIэп Павел зэриIощтыгъэр 
сшIошъ загъорэ хъущтыгъэп шъхьакIэ, бэрэ сяуалIэу 
къыхэкIы. ЕтIани тхьамыкIагъом хэт урыс цIыф къызэрыкIомэ сыд пае япчыпэ адыгэ Iоф тхьамыкIагъом къыпаIэтыжьра? ГъэшIэгъона бзэ зэфэшъхьафкIэ тэгущыIэмэ, 
тидин зэтемыфэмэ? Сыд тифэныкъоныгъэу къэтэхьми, 
тэри цIыфкIи, хэгъэгукIи, тиадыгэ гупшысэкIи дунаим тытеты 
тшIоигъу. Зыми тебэныгъэп, тезэуагъэп, ары пакIошъ, 
ыгуи хэдгъэкIыгъэп...
- Ярэби, Цэй Хьатырбай сыд шъуIуа зыгъэгумэкIрэр? - 
Къэрбатыр иджабгъукIэ къыгот Нурмыхьамэт еупчIыгъ, 
исэмэгу Трам фэкъолIми инэплъэгъу шъэф фычIидзыгъ.
Шылъэбжъэ макъэ нэмыкI къапымыIукIэу шыуищыр 
заулэрэ кIуагъэх. 
- Адэ зи къашъуIорэпи, Нурмыхьамэт?
- Цэир зыгорэм егъэгумэкIэу къыпшIошIа? - джэуапыр 
шIомыIоф фэдэу, Нурмыхьамэт къыIуагъ.
- МыгумэкIмэ, зыкъысIуерэгъакI ыIоныя?..

--- Page 294 ---

- ГумэкIрэм игумэкIыгъо, зиусхьан, арехьылIэ нахь, 
зыкъысIуерэгъакI ыIорэп,- къыIуагъэм Хьагъурыр текIыгъэп.
- ПIорэм купкI хэлъ, муртазыкъ,- Трами Хьагъурым 
дыригъэштагъ. 
Джыри шыуищыр гущыIэнчъэхэу заулэрэ кIуагъэх. 
- Ары Iолъ шъуIорэр...
ГъуситIумэ алъэныкъокIэ джэуап щыIагъэп.
- Аущтэу шъоIомэ, тэрэгъэзэжьа?..
- Ихьау, зиусхьан,- джы Хьагъурым иджэуап кIэкIы,- 
гъогу тытэхьагъэу шхомлакIэм тэкъудыиныр емыкIу. 
Абдзэхэ хэгъэгу тихьагъ, абдзахэмэ тахэхьан, тахэплъэн. 
НаибэмкIи агу илъ шъыпкъэр зэдгъэшIэн.
- Аущтэу шъоIомэ,- зэхихрэр Къэрбатыр игуап,- 
сышъодэIун, сыхэжъугъэукъонэп. Адырэ наибэмкIэ шъуемыхъырыхъышэжь, хъущтыр хъугъахэ. Наибэр абдзахэмэ 
аштагъ, абдзахэхэр тишапсыгъэмэ афэдэкIэ шъогугъа, 
хымэ наибэм ыжэ къыдэзыгъэр чIым нагъэсрэп.
- Арэу, зиусхьан, наибэм иIоф Абдзахэ щыщымыткIэ 
сенэгуе...- бащэрэ пщым игупшысэмэ сахэгущыIэба Трам 
къыригъэкIэу Нурмыхьамэт фыреплъэкIыгъ.
- Сэри аущтэу къысщэхъу,- Къэрбатыр игущыIэ-гупшысэмэ зэпыугъо афимыгъэхъоу, фэкъолIым 
къыриIуагъэм дыригъэштагъ, зэрэмыразэри ыушъэфыгъэп,- ау абдзахэмэ аIорэмрэ ашIэрэмрэ зэтэфэжьрэп 
нахь... Унэ фашIыгъ, къырагъэщагъ, былым-мылъкур 
тыратэкъуагъ.
- Алахьэу акбэр ыIо къэс,- Хьагъурыр гъумтIымыгъэ,- зы былымышъхьэми, зы натрыф кушъоджанэми 
ищагу фыдащэ,- етIанэ зэхихрэр зэримыгуапэр ымакъэ 
къыхэщыгъ: - Ашъыу, абдзахэмэ яIэ тIэкIур рарэтыжь 
фаеми, сыдкIэ сигъэпэн! Хымэ гъогурыкIомкIэ адыгэр 
сыдигъуи джары зэрэщытыр!.. Сэ сымыдэрэ нэмыкI. 
Сэфэрбый зиусхьаным дырамыгъэштагъэр модэ зыгорэм 
къикIыгъэм къабыл дашIыгъ, адыгэхэр къыухъумэнхэкIэ 
щэгугъых... Сегупшысэшъ, зиусхьан, олахьэ мы адыгэхэр 
гъэшIэгъонэу тыгъэпсыгъэм!.. ТиIэр тынэ къыпэIухьэрэп, 
тимыIэм тыфалIэ, зытлъэгъукIэ тытэлIэ...
Шыумэ ягупшысэ зэтефэ-зэтемыфэу ШэхэкIэй 
зэранэкIи, ШъхьэгуащапшъэкIэ загъэзагъ.

--- Page 295 ---

Бжыхьэ пчэдыжьыпэ чъыIэр зисэмэгукIэ аIыгъ псыхъо 
тIуакIэм къыдехы, шыхэри регъэлъэкIоных, онэгумэ 
арысхэми анэкIушъхьэхэр, зэхашIэ-зэхамышIэу, егъэдыих. 
ЯджабгъукIи, ясэмэгукIи бгы нэтIэ шъоф ечъэх чылагъохэу 
къэлъагъорэмэ яостыгъэ зырызхэр чIым къемыхьылъэкIрэ 
пщэ пIуакIэмэ къахэпсых, атэкъэ Iо макъэхэри, хьэ хьакъу 
макъэхэри къадэIукIых. Шхонч зэпео гъощэгъитIу гори 
адырэ Къужъыпс кIэйкIэ ошIэ-дэмышIэу зыкъыщапхъуатэшъ, шъхьэ гъэзэгъу урамыгъафэу мэкIодыжьых.
Нэфшъэгъо уахътэр Шъхьэгощэ Iушъо шъхьащыкIот 
къэсми, чылэгъо унэ зэбгырыдзыгъэхэр модыкIэ-мыдыкIэ 
къащэлъагъох, бжыхьэм ыупцIэнрэ къушъхьэ мэз зэмышъогъухэм къахэщых. Нэплъэгъу чанкIэ Къэрбатыр Iэгъо-благъор къызэпичъыхьагъ. Нэм кIэт IэрымышI сурэтым ишъэбагъэ зыпщегъэгъупшэ, дунаим цIыф зэбэн, лъыгъэчъэ 
зао тетми, ащ цIыфым ищыIэныгъэ ехъункIэми 
къэпшIэжьрэп. Шыумэ яджабгъу лъэныкъокIэ къанэрэ 
чылэ благъэм мэфакIэм пэгъокIрэ адыгэ щыIэныгъэм 
ымэкъэ зэфэшъхьафхэр, ущымыгъуазэмэ къыбгурымыIонэу, къыдэIукIых. ЧылакIэмкIэ ошIэ-дэмышIэ пщынэ 
макъэр къыщыIугъ, ащ пхъэкIычыр къыдэжъынчыгъ, 
хьатыекIо макъэми зыкъыщипхъотагъ.
- Ар сыд шъыу, нэфмышъэу!..- зэхихрэр Трам ыгъэшIэгъуагъ.
- Чылэм нысэщэ джэгу дэт,- хэшIыкI фыриI пIонэу, 
Хьагъурыми къыушыхьатыгъ.
- Арын фае,- Къэрбатыри дэIуагъэ, зэрэхъурэ 
ымышIэу, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, тIэкIу тыригъашIи, зэгупшысагъэм кIэух фишIыгъ: - Адэ джары, зым иджэгу, адырэм 
ихьадагъ зыкIаIорэр...- Пщынэ макъэр нахь цIыкIу охъуфэ 
зэкIохэ уж, пигъэхъожьыгъ.- Хьадагъэрэ нысащэрэ зыдэт 
чылэм дахьэхэ хабзэми, тыдэхьашъунэп.
Къэрбатыр зэгупшысэрэ Iофмэ нысэщэ джэгури, 
чылэгъо пчъэгъэ зэпэIудзыгъэ-зэпэIусхэри, абдзэхэ дунаим 
изы къопэ теплъи, гъогум тезыщэгъэ къэбар шъэфри 
къахэхьажьыгъ.
Узэгупшысэнэу щыIэр макIэп, ыIуагъ Къэрбатыр. 
ЕгъашIэм мы чIыгум адыгэхэр щэпсэухэшъ, гумэкIыгъотхьамыкIагъо къащыфыкъомыкIыгъэу сIорэп. ЩыIэныгъэм 
лIэныгъэр годзагъ, зыр дунаим къытехъо, адырэр ехыжьы, 
хэти ынатIэ илъ уахътэр пэкIэкIы. Адыгэ шъолъырым тэлауи 
353
12 Заказ 027

--- Page 296 ---

къихьагъ, шъогъази итыгъ, зэмыжэгъэ пыйхэр къахэлъадэхэу къыхэкIыгъ. Жьыбгъи, ошъуи, огъуи къатеуагъ, 
мэщыр къызщымыкIыгъэ, былымыр зыщыфэхыгъэ илъэс мэ гъэблаби къахьыгъ, ау ягъунэгъу хэгъэгур Iэшэ къихыгъэкIэ апэрэу къафэкIо. Адыгэмэ ялъытыгъэмэ, Урысыер 
фэдэ пчъагъэкIэ нахьыб, нахь ин. Ихэгъэгу щэрэхъ зэтегъэпсыхьагъэ къызечъэкIрэр зы лIэшIэгъоп, лIэшIэгъуитIоп. 
Идзэ нэбгырэ минишъэхэр зэо мыухыжьмэ ащыпсыхьагъ, 
пцашIор къычIехы, гыныр, Iашэр къешIы. ЧIыгум темыфэу 
хыми щэзао. Урысмэ тялъытыгъэмэ, тэ, адыгэхэр, тыхэт? 
Къэтыухъумэрэ тичIылъэ къытэкIугъэмэ язы паIо фэдиз. 
Я си Алахь, сыд тиамал, кIуачIэ къытхалъхь, лIыгъэнчъэ 
тымышI. Адыгэр илIыгъэ къызэрэкъонэжьыщтым сехъырэхъышэрэп, Iушыгъэр зышъхьащигъэкIотэу, лIыгъэ закъом 
ынэ къыIуригъахъомэ, адыгэ цIыф лъэпкъыр хэт къызыкъонэжьыщтыр? Я си Алахь, мыр адыгэмэ якIодыпIэщта 
хьауми якъызэтенэпIэщта?..
- О си Тхьафоу шапсыгъэ тыгъ!..- ошъочапэм тыгъэ 
къуапэр къызэрэкъоплъэу Хьагъурыр къыхэкуукIи, шым 
зыкъыридзыхыгъ.- Уинэфи, уифаби, уигукIэгъуи егъашIэм 
тхэрэлъ!..- Хьагъурым зыкъыщырамыгъанэу мыдырэ 
шыуитIуми ар дэдэр ашIагъ, яныбджэгъу къыIорэр къыкIаIотыкIыжьэу рагъажьэ.- Тиощх, ти Тхьафо, къытфэгъэщх, тимэщ тфэгъэбагъу, тисабыймэ яхъяр тэгъэлъэгъу, 
тинахьыжъхэр жъышъхьэ мафэ тфэгъэхъу, тихъулъфыгъэмэ лIыгъэ ахэрэлъ, тибзылъфыгъэхэр бжьышIо шъэбэ 
дахэхэу щэрэтых, къытэкIугъэ пыйхэм агуи тфэушъэб!..
- ТатэгъакIу Iо, Хьагъурыр, татэгъакIу!..- зыIэ тыгъэм 
фыдэгъэчъэегъэ Трам къыхэкуукIи, ежь зыфаер къыкIиIотыкIыжьыгъ.- КъытэкIугъэ пыймэ, ти Тхьафо, татэгъакIу!.. 
Адыгэ намысыр...
Адырэ псы нэпкъ джабгъумкIэ шъуй макъэу къиIукIыгъэмэ Трамэ къыригъэжьагъэр къырагъэухыгъэп. ОшIэ-дэмышIэ щынагъом зэресэгъэ-фэхьазырхэу щыми шыбгымэ 
зарадзэжьыгъ.
Къэзэкъ шыу зыхы-зыбл псы чъэр зэфагоу къэплъэх,- 
зэрэгъэщхых, къяшъуих. Ащыщ горэми исэшхо къафегъэлъагъо. Забыт тэмэтелъыр адыгабзэкIэ къякуо:
- Шапсыгъэхэр, шъуи Тхьафо шъуелъэIу, ара?!
- Тышапсыгъэмэ тэ щыпшIэра, хьитIум азыфагу 
къикIыгъ?! - Трами псым зэпырыджыкIыжьыгъ.

--- Page 297 ---

- Шъуишы госыкIэкIэ къэсшIагъ,- шапсыгъэ IуакIэкIэ 
къыкIэнэкIэжьыгъ.
- Зэлъ!.. Хэт сэIо ар?..- Къэрбатыр къякууагъэр 
къышIэжьыгъ: - Некрас Руфатэмэ!..- шым елъэдэкъауи, 
нэпкъым телъэдагъ: - Зихьэ ыцIэ зымышIэжьрэм фэдэу 
укъытэшъуеу, уилъэгъужь шIу, Руфат!
Зэмыжэгъэ гущыIэм Некрас Руфатэ онэгум къыредзы 
фэдэу къыщыхъугъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьи, игъусэмэ 
зэхаригъэшIыкIзэ, урысыбзэкIэ джэуапыр къытыжьыгъ:
- С изменником русской армии я не разговариваю!
- Ощ фэда, Iиман зимыI,- Къэрбатыр иадыгабзи 
текIыгъэп,- сэ къыстэгущыIэрэр, адыгэгур оры джаурмэ 
языщагъэр! - етIанэ урысыбзэкIэ пигъэхъожьыгъ.- Ты 
гяур и изменник земли черкесской, трижды ты его проклял, 
запомни это! Звон черкесской сабли по черепу Ивана, не 
помнящего родства, напомнит об этом тебе! - Къэрбатыр 
кIэкIэу шым къыригъэгъэзагъ, губжыгъэм хэтэу зыкъызэридзэкIыжьи, Руфат кIэлъыджэжьыгъ.- Ащ нахьи 
нахьышIугъ, шъхьэубат, уянэ, пшыпхъу уакъыкIэупчIагъэ мэ!.. МокIэ мэгъхэшъ унэмэ арысых...
Руфат лъаIуагъэр лъыIэсыгъэми, къызхимыгъэщэу 
къэзэкъ шыумэ апэ итэу IокIыжьы.
- А-енасын,- Трам къыкIэгурымыкIыгъ,- джыдэдэм 
сишыбгъэ Некрас Руфат пэзгъэгъокIынэу сшIагъэмэ!..
Хьагъурым ыгу Руфатэ филъыр къызхигъэщыгъэп. 
Заулэрэ кIуагъэхэу зыфэгъэхьыгъэри умышIэнэу, къыIуагъ:
 - Олахьэ сымышIэрэ къытэхъулIэрэр...
- Гъогум тыщыгъощагъэу оIуа? - Трам къэупчIагъ.
- Ихьау, Трам.
- Адэ сыд, Нурмыхьамэт?
- КъызэрэосIощтри сшIэрэп... Мырэущтэу зэлъэпкъэгъухэр, зэIахьылхэр, зэблагъэхэр зэфыщытхэу... Iашэр 
зэпаIэтэу...
- Руфатмэ зигугъу пшIырэр, Нурмыхьамэт,- Къэрбатыр гущыIэ лъапсэр къыубыти, нахьыжъым Iэпыуагъ,- 
земыгъэгъап. Зышъхьэ унэзагъэу дунаим тэтмэ ари зы 
нэбгырэкIэ ахэлъыт. Сыдгущэ мощ итэмэтэлъ, зиш госмэ 
яорэд къеIо...
- Арэу къыпшIошIа, зиусхьан?
- Ары сэIо, Нурмыхьамэт. Оры?
- Олахьэ сымышIэрэ...
355
12*

--- Page 298 ---

- Ашъыу, Хьагъурыр, угу илъыр къаIуи ежьэжь,- 
ныбджэгъум игущыIэ зызэрэригъэукIыхьэрэр Трам 
фэщэчыгъэп,- зыгорэм уегъэгумэкIы о...
- Дунаир бырсыр, узгъэгумэкIыщтыр макIа? Аущтэу 
щытми, сызгъэгумэкIрэр къышъосIон. ЗыгорэкIэ шъугу 
емыIущтми, къысфэжъугъэгъу.
- Тыгу зэмыIурэ закIэба, Нурмыхьамэт, тызхэтыр,- 
Къэрбатыр зэхихыщтым Iофы зыримыгъэшI фэдэу,- ар 
къыхэхъожькIэ, дгъэшIэгъонэп. 
- Сыгу къео, зиусхьан, урысмэ бзэгу къазэрэфэтымыгъотрэр…
- Ар сяти ыгу къеуагъ, Хъанджэрыий ыгу къеозэ 
дунаим ехыжьыгъ, сэри сыгу къео, ы-ы, Трам фэкъолIыр?..
- Олахьэ арым, зиусхьан,- Трами къыдыригъэштагъ,- 
Сэфэрбый зиусхьанми ылъэкI къымыгъэнагъ, Хъанджэрыий 
адыгэ пщышхо зишIы шIоигъуагъ... Урысмэ тэрэп, адыгэхэрэп ящыкIагъэр...
- Адэ сыд, Трам, ящыкIагъэр? - къэмыупчIэн Хьагъурым ылъэкIыгъэп.
- Адыгэ шъолъырым анэ къыфезы! КъыбгурыIуагъа?
- Мыдэ мыщ ыIорэр...- Хьагъурыр щхыпцIыгъэ.- Ащ 
тытэгущыIэжьрэп, титхьарыIо фэдэу ар нафэ.
- Адэ ары, нафэ.- Трамэ ежь зыфаер къеIо.- Гукъаор 
къыздетэхьакIы нахь, зы адыгэ Iэбжыб къытэкIугъэ урыс 
пачъыхьэм тэткъутэрэп.
- МацIэм сыд епшIэшъун? БгъуиплIымкIи тыкъауцухьагъ.
- Тыркуми Инджылызми къыддеIэнхэу аIо.
- АIорэм зи къикIрэп, ашIэрэр ары.
- Ар тэрэз. Ау етIани муарба инджылыз лIыкIохэр 
къытхэхьагъэх.
- Джеймсмэ зыфапIорэр, мэгущыIэ... Адыгэ пхъужъмэ 
дэгъоу япсэлъыхъо.
- Ари тэрэз,- Трам имышэнэу, ныбджэгъум къыIорэмэ 
яуцуалIэ.
- Адэ сыд мытэрэзыр?
- Олахьэ, Нурмыхьамэт, угъэшIэгъоным о, мытэрэз 
закIэба тидунай.
- Ар дэдэр умыIо шъыу, Трам фэкъолIыр,- джы нэс 
зи къэзымыIощтыгъэ Къэрбатыр къахэгущыIэ,- модэ 
зыплъахь, еплъ адыгэ дунай дахэм. Итыгъэ шъабэ, иуашъо 

--- Page 299 ---

шхъуантIэ, ипсыхъо макъэмэ затэкъу, ичIыгушъы - тхъу 
цIынэм фэд.
- Ары, зиусхьан,- пщы макъэм Трам дырегъаштэ,- 
ихъупIэхэри нэм фэплъыкIхэрэп. Губгъэн шъхьакIом адыгэхэр тызэлъикIугъэшъ ары, зиусхьан,- пщым ыпашъхьэ 
Трам щыкIилъэшъужьыгъэп,- шъхьэкIошхыным 
тыхэкIыжьыным игъо къэсыгъ. Сыд тIони бзэгу къафэдгъотыщт къыттэбэнагъэмэ? Хьагъурым ыIорэм тедэIумэ, 
тыкъэщтагъ къытаIон!..
- Укъащтэуи къыхэкIыщт, Трам,- Къэрбатыр ымакъэ 
нахь шъабэ къэхъугъ,- ащ емыкIу хэлъэп. КъэошIэжьа 
мыгъатхэ Абын Iушъо урысмэ тыкъызэрэIуафыгъагъэр? 
ХьапIатIэ ишы лъабжъэ къыкIиутыгъэгъэ мыжъо цакIэм 
унэ къызэрэриуты пэтыгъэр?
- Ащ фэди къыхэкIыгъ, зиусхьан.
- Ащыгъум Хьагъурыр емыгъэз, къыIуагъэми купкI 
хэлъ.
- Къыттэбэнэгъэ урыс пачъыхьэм бзэгу къыфэдгъотыни, тешIунэуи?
- Ащ фэдэ гупшысэри пшъхьэ ибгъэкIы хъущтэп, Трам.
- ФэкъолI мин пчъагъэу хэкIодагъэмэ алъ тщыгъупшэнэуи?
- Зы цIыф ищыIэныгъэ нэмыкI цIыф щыIэныгъэ мин 
пчъагъэр къызэриухъумэщтыр зыщымыгъэгъупш, Трам,- 
Хьагъурым нахь зыкъишIэжьэу къыIуагъ, зэпыугъо бащи 
тыримыгъашIэу, пигъэхъожьыгъ: - О зэрэпIо закIэу 
щыIакIэр зэхэлъэп.
- Олахьэ хьалэмэтым мы шъуIорэр...- хэпшIыкIэу 
Трам ымакъэ къефэхыгъ.- ФэкъолIмэ ар зэхахмэ, адэнэп.
- Пачъыхьадзэр зэкIэкIожьэу Пшызэ джабгъу нэпкъ 
Iугъолъхьажьмэ, тэшIущт,- шъхьадж игупшысэ зыдиIыгъэу 
заулэрэ кIуагъэхэу, ежь зэриIожьрэм фэдэу, Къэрбатыр 
къыIуагъ.
- Урысыем, зиусхьан,- имыхэбзахэу Нурмыхьамэт 
къыхихи, къызIуипхъотыгъ,- ар зэримышIэщтыр сипэIожъ 
ешIэ.
Хьагъурым ипэIожъкIэ зэхихыгъэр ыгу зэрэримыхьрэр 
Къэрбатыр къызхимыгъэщэу, заулэ зытешIэм, къыIуагъ:
- УипэIожъ, Нурмыхьамэт, уасэу иIэр зыфэдизыр 
сшIэрэп, ау УрысыемкIэ ар сигухэлъ. Къыздаштэщт - къыздамыштэщтыр ежьхэм яIоф.

--- Page 300 ---

- Ыджар хъун,- Трами нахь къэчэфыжьыгъ,- ыджар 
Iоф шъхьаф, зиусхьан.
Хьагъурым джэуап зиусхьаным ритыжьы шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, нахь чыжьэу хэхьанэп, иурыс Iахьыл-блэгъагъи 
агу къыгъэкIыжьынэп ыIуи, гъэбылъыгъэкIэ Ракитовым 
зыгъэ Тайсурэ зэрэритыгъагъэр, ащ Iоу къыпытэджэгъагъэр, джы къызнэсыгъэми паIухьэрэр шъхьэм 
къитэджэжьэу, джыри зэ зытеIункIэжьыгъ. Джа гупшысэгумэкI дэдэр ары Хьагъурмэ япхъурэ ямахъулъэрэ зыдыхэт 
лъэныкъомкIэ шапсыгъэ шыумэ къакIэнэкIэгъэгъэ Некрас 
Руфат езымыгъэупчIыгъагъэри...
Нэбгырищми мыхъун зэраIуагъэп, адыгэ IофымкIэ 
хэти ишIошъ, игупшыс, ебгъэзыгъэкIи, еплъыкIэу фыриIэм 
тепфын плъэкIыщтэп. Хьагъурым мы аужырэ илъэс заулэм 
игупшысэхэр зэблэхъугъэ зэрэхъухэрэр, ашъхьэ къыримыхыхэми, ежь зышIуиушъэфыжьыщтыгъэп, ар хэгъэкIи, 
хьакIэщ чIыпIэ зэфэшъхьафмэ щызэхаригъэхыгъ. НепэкIэ, 
нафэ къымышIыгъапэми, Къэрбатыр ыпашъхьэ апэрэу 
къыщыхигъэпсыгъ.
Урысмэ яшIугъэн гупшысэр Хьагъурым къызекIугъэр 
Трамрэ ежьырырэ Тыркуем къызекIыжьхэ уж. Хымэ 
хэгъэ гум щилъэгъугъэмрэ адыгэ шъолъырым къихъухьэхэрэмрэ зэригъэпшэн зыщилъэкIыщт гупшысэгъу уахъти 
тешIагъ. Гъунэгъу хэгъэгушхом къаришIылIэгъэ заом мафэ 
къэс хэкIуадэрэ адыгэлIмэ анахьи игъонэмыс хэзыхрэ 
сабыйхэм, бзылъфыгъэхэм, нэжъ-Iужъхэм ялыуз игукIай. 
Зэо мыухыжьым адыгэ шъолъырыр хэкужъ зэхешIыхьэ. 
ЗэкIэми анахьэу, зыфихьын ымышIэу гопаем хэзгъэтрэр 
Тыркуемрэ Инджылызымрэ янэшIошIыгъ, ащ Франциери 
Австро-Венгриери къыхэхьажьы. ЫнитIукIэ Тыркуем 
щимылъэгъугъэмэ, адыгэ Iофыр федэхэкIыпIэ зэрэхъущтым раIуалIэрэр зэхимыхыгъэмэ, зыгорэм къыIотэжьыгъэкIэ ышIошъ хъуныеп. Адыгэ пэщэ зырызмэ, Зэнэ 
Сэфэрбый зэрахэтыжьэу, Тыркуе лъэныкъомкIэ зызэрагъэзагъэм емыкIу дэди афыхилъагъощтыгъэп. ГуIэрэм 
IэпыIэгъу къызщыратыщтым дэжькIэ зызэригъэзэщтыри 
фиумысыщтыгъэп. 
ЕтIани, Хьагъурым ыIуагъ, мощ фэдиз зичыжьэгъэ 
Тыркур сыд тэ зэрэтищыкIагъэр. Сыд аIорэ цIыфмэ? Гъунэгъур унэгъу, ащ игъунэгъур гъунэгъу. Блэгъэ чыжьэ нахьи 
гъунэгъушIу зыIуагъэм щэрыоу ыIуагъ. Тыркухэм сыдым 

--- Page 301 ---

адыгэхэр благъэ афишIын, гъэшIэгъона зы дин тэлэжьмэ? 
КъурIаным идыухьэ щэтемыфэ тпшъэ дэлъэу, чиристаныщэм тыкъеукIы, сэшхоогъукIэ тшъхьэ шIуеупкIы. Аб дзахэмэ 
янаибэ зилIыкIо Алахьым игукIэгъу адыгэхэмкIэ тэ щыI? 
Титыгъэ нэф ти Тхьашхоу джы нэс рэхьатэу тыщыIагъ, 
быслъымэн диным тынэIу зыфэтэгъазэм, къытэбгыгъ, 
къытфэгубжыгъ. Сыд тэ, тымыутэшъогъагъэмэ, зэрэадыгэ 
лъэпкъэу Тхьэ зэблэхъу тызфежьагъэр? Хьаджэмыкъо 
Аслъанбэчи ар ыдэрэп. Ар зимыгуапи Абдзахи, КIэмгуий, 
Убыхи арыслъэгъуагъ. Сыдэу пшIын, ажэ ппхына?.. 
Трам фэкъолIми, ныбджэгъум фэдэу, игупшысэ зэпеомэ къин рагъэлъэгъу. Загъорэ Хьагъурым игущыIэ шъхьэм 
къыфечъэми, ар зыIуагъэм ыгу ебгъэрэп. Зы шъхьэ нахьи 
шъхьитIу зыкIаIуагъэр шъыпкъэ, гъогу узызэдытехьэкIэ, 
бэмэ уарыгущыIэщт, угу зэмыIун гори зэхэпхыщт. Мары, 
зиусхьанми Хьагъурым къыIуагъэм Iоф зыригъэшIыгъэп, 
мэшъхьаукъэшъ, онэгум ис... 
Къэрбатыр ынапIэ зэтедзагъэми, шъхьэм имыкIрэр 
Хьагъурымрэ Руфатрэ ягущыI. ФыгукIэ жъгъэир зэрэзэхадзэу, хэти къыIуагъэр зэпэкIигъэкIыгъ. ЕмкIи шIумкIи 
къарыкIрэр зэпиплъыхьагъэ, бгъуитIумкIи хигъотагъэр 
зэкIэ гум риубытагъ. Некрас Руфат къыфидзыгъэр ищыпэзэхэхыгъэми, Хьагъурым игупшысэ непэп зызэхихрэр... 
Ащ сэра фэмыер, джыри гур къыпиIонтIыкIзэ, Къэрбатыр 
ыIуагъ, шъукъысэшIуи, сицIыф зышъушI еIо нахь, изекIуакIэ 
тэрэзыджэу зыфилъэгъужьрэп, адыгэ пщытатэм игугъу 
зэхихынри ыдэрэп!.. 
- Мор сыд шъыу!..- тхышъхьэм зытехьэхэм, ШъхьэгощапшъэкIэ къыщылъэгъогъэ цIыфыбэр Хьагъурым 
ыгъэшIэгъуагъ. 
- Абдзахэмэ яхасэ тыкъытэфагъэмэ сшIэрэп,- Трам 
ылъапэ лъэрыгъым имыфэжьэу плъагъэ. 
- Хэсэ Iоф абдзахэмэ яIэу сшIэрэп,- Къэрбатыр шым 
елъэдэкъауи, цIыфхэр зыщызэхэт тхышъхьэ лъэныкъомкIэ ечъэхыгъ. 
Шъхьэгощапшъэ, Мамрыкъо кIэим, Джыгэр къуаджэм 
пэмычыжьэу, щызэхэтыр абдзэхэ хасэп, хьыкум. Iофыр 
ыкIэм фэкIо, сыхьат зыщыплI хъугъэ Юсыф-ефэндым 
зытегущыIэхэрэр. Нэбгыритфи къэгущыIэгъах, яхэнэрэ 
фэкъолIми игущыIэ къеухы пэт. Ащ ыуж Мыхьамэт-Аминэ 
къыIощтым хьыкумым къекIолIагъэхэр пэплъэх. 

--- Page 302 ---

Шыуищыр цIыф шъхьагъышъхьэм емыкIуалIэхэу, 
даIохэмэ къэгущыIэрэр зэхахэу чIыпIэ горэм зырагъэзыгъ. 
Къушъхьэпс чъэрыр зыщыбыжъутэрэ нэпкъ бгъузэ лъагэм 
цIыфыр тиз. Утыгу хэIэтыкIыгъэм кIапсэкIэ зыIи зылъакъуи 
пхыгъэ Юсыф-ефэндыр ис. Нэмыплъ-гуплъыгъэр къызэбэкIрэ цIыф нэгухэр шъхьащытых. КъэгущыIэ рэм ымакъэрэ псыхъо быжъот макъэмрэ нэмыкI Iэгъо благъом 
къыщыIурэп. Ефэндым Iапэ фэзышIрэ фэкъолI жэкIэ-пэкIэ 
нэхаем игущыIэ кIэкIы:
- ...Непэ тэ, адыгэхэр, чIыпIэ къин тызщыхэт зэманым 
Юсыф къумалымкIэ хьыкумым ышIыгъэ унашъом десэгъаштэ, сапэкIэ къэгущыIагъэмэ аIуагъэр адэсэIо. Лыуз 
къытфызимыIэм илыуз зэхасшIэрэп, джэмэхьат,- тыгъэм 
нэмыкI зэрымыт уашъом ыIэхъомбэ джадэ фиупэпцIызэ, 
фэкъолIым къыухыжьыгъ: - ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьрэ ти Алахьышхо илIыкIо Мыхьамэт-Аминэ 
итхьарыIо ситхьарыIо. Абдзэхэ фэкъолI хэгъэгумкIэ уиIо 
тиIо, наиб. УиIашэ тиIашэ, Тхьэм илIыкIу!..
Къэрбатыр апэрэу Мыхьамэт-Аминэ елъэгъу. ЫнапэкIэ 
умышIэми, исарыкъ фыжькIэ зыхэтмэ къахэщы. Адыгэ 
цыер зытырашIыкIыгъэр наибэр ары пIонэу, ыпкъ игъэчъыкIыгъ. Нэ чан стыркIэ щытхэр къызэпеплъыхьэх, лыуз 
ежьми зыфыриIэжьэп, зыпашъхьэ итми афыриIэп. Диныр 
зылэжьрэмэ Iашэ апымылъынэу аIоми, ащ пэмыкI наибэм 
пыплъагъорэп. Тыжьын бгырыпх псыгъом тыжьын къамэр 
къыпэщы, адырабгъукIэ кIэрахъори къыгощы. ПцашIо 
зыпылъ шыукъамыщ кIэкIри, сыдигъуи зэрэфэхьазырынэу, 
Iапшъэм шIолъ.
Наибэм изэрэщыт Къэрбатыр зэригъэшIэфэкIэ, Цэй 
Хьатырбай зыфиплъыхьагъ - ыпшъэкIи, ыкIахэкIи щытмэ 
ахилъэгъуагъэп, ар зыфихьыни ышIагъэп.
Сыдэу мы абдзахэхэр, ыIуагъ Къэрбатыр, цIыф гъэшIэгъоных. Тызылъэпкъ, тлъи, тыбзи зы, тищхыкIэкIи, 
типлъырыгъэкIи, тигъомылэ шIыкIэкIи тызэтекIрэп, ау 
тхэмылъ горэ абдзахэмэ ахэлъ. Мыры сIонэу сымышIэми, 
аущтэу къысшIошIы. Ятеплъа? Ари ары, жэкIэ-пэкIэ нэпэпкъышхо шIуцIэ закIэх, гуих-псэиххэу къыпIоплъэх, ау ацэ 
фыжьхэр къаIупсхэу къызыпIугушIохэкIэ, угу къыпфихьагъэр пщагъэгъупшэжьы. Ящыгъынмэ шIэ? Адырэ адыгэ 
лъэпкъымэ ялыягъэу фэпагъэхэп. ЛIэкъолъэшхэр цые-щазымэкIэ, хъурышъо пэIо-IашэкIэ нахь гъэкIэрэкIагъэх. 

--- Page 303 ---

АщыгъхэмкIэ ахэр нахь зэтекIхэмэ, фэкъолIмэ ящыгъын 
зы шапхъэ тешIыкIыгъэм фэд: гъончэдж пхэлъэ кIыхьэу, 
алъапэхэр цы фыжь е цы шIуцIэ лъэпэдмэ адэупкIагъэхэу, 
цы пхъашэм хэшIыкIыгъэ къэптан шIуцIэу е чIыпцIашъоу 
зыIэгъуапэ Iэнтэгъупэм нэмысышъурэр, ащ къычIэщрэ 
джанэу Iапшъэм чыIуитIукIэ щыгъэупкIэпкIагъэр, мэлышъо 
цы кIыхьэм хэшIыкIыгъэ пэiо шыгу фэкIыхьашъор, Iэшъо 
цуакъэр, къэмэ пыутыр е IэрышI шъэжъыер зыпылъ бгырыпх псыгъор. Сыд етIани, мыхэр тэ къызэрэттекIхэрэр? 
Олахьэ сымышIэрэ, тэ тщымыгъ ащыгъэп, тымышхырэ 
ашхрэп, тымыIорэ аIорэп. Аущтэу щытми, тхэмылъ горэ 
абдзахэмэ ахэлъэу тятэ ыIо зэпытыгъ.
Лъэбэкъу псынкIэ пытэ зытIукIэ наибэр утыгум къызехьэм, Къэрбатыр игупшысэхэр IэкIэзыгъэх, зыкIариIори 
ымышIэу, игъусэмэ афидзыгъ: 
- Джары наибэр...
- БжьышIо,- Хьагъурым осэ кIэкI фишIыгъ.
- ЗышIодэеп,- Трами къыIуагъ.
- Тхьэм илIыкIо, хьаIе, ащ фэдэ раIуалIэрэп,- къыгот 
фэкъолI шыу шъой-цые хьазырым Трам къыфидзыгъ, нэ 
стыркIи къеплъыгъ.
- Олахьэ, сшынахьыкI, сыгу Iае наибэм къыфимыхьагъ...- Трами зиухыижьзэ, къыготым щыхьагъу 
зыкъы ригъэшIыгъэп.
- Армэ хъун, нахьыжъ. Къысфэгъэгъу.
- Зэ шъубыяу,- фэкъолIитIум аIорэр зэхихэу, къикIрэр 
ымышIэу Къэрбатыр къыIуагъ,- наибэм тэжъугъэдэIу.
- Алахьэу акбэр! - наибэм ыкIыб Юсыф-ефэндым 
фэгъэзагъэу уцуи, ыIитIу дигъэчъэягъ, пэблагъэхэми 
пэчыжьэхэми зэхамыхэу мэIупчъапчъэ, загъори 
къыхэкуукIы.- Фатихьа!..
Наибэм ыкIыб щыхъурэр гъэшIэгъоны: къэтэджыни 
дыухьэ къыхьынэу Юсыф-ефэндыр пылъ шъхьакIэ, Iэ-лъэкъо пхыгъэмэ кIуачIэ афигъотрэп. Пкъыр зэредзэжьы, 
къялъэIу:
- Шъубыслъымэнба, сIэ шъутIати, Тхьэм ыпашъхьэ 
дыухьэ къыщэсэжъугъахь!.. СышъолъэIу, Тхьэм ыпашъхьэ 
емыкIу къыщэсэшъумыгъахь!..
Мыхьамэт-Аминэ ыкIыбкIэ къыщапчъырэм ымыгъапэу, 
идыухьэ къэхь щегъэтышъ, Iэ дэгъэчъэегъитIур римыдзыхыжьэу, къеIо:

--- Page 304 ---

- Къумалым ыжэ шъукудэ!..
НэбгыритIу ефэнд пхыгъэм ечъалIэшъ (Къэрбатыри, 
игъусэхэми къашIэжьыгъ - Джэбэгърэ Тумэнрэ), ыжэ 
хъэдэн щыхьагъэ дако.
- Алахьэу акбэр! - наибэм идыухьэ зэпыугъэ къырегъэжьэжьы, цIыфыбэ Iупчъэпчъэ макъэр ашъхьагъ 
къетэджэжьы, тIэкIу зытешIэрэм, щынэгъо-гуих шъэфыр 
цIыфмэ къащыкIошъэгъэнба зыщиIощтым, мэкъэ чан 
пытэкIэ къеухыжьы: - Фатихьа, амин! - зэпыупIэ фимышIэу 
зыкъызэригъэзэкIзэ, къыпедзэжьы.- ФэкъолIмэ агу илъыр 
къаIуагъ, джэмэхьат, къумалым лыуз фытиIэп. Адыгэ бын 
зэдэIужьыр джаурмэ гъоплъэ сомэкIэ языщэрэ къумалым 
лыуз фытиIэп, хэти щэрэщ, орэфэкъолI, орэоркъ, 
орэефэнды, орэпщы, тапэкIи фытиIэщтэп, тынэ къеIэрэм 
ыпсэ тызщеIэжьрэ адыгэ зэман, джэмэхьат, непэ тызхэтыр. 
Адыгэ сабыйхэр зыгъэпцIымамэхэрэм, адыгэ бзылъфыгъэхэр зыгъэгуIэжьхэрэм, адыгашъхьэр джаур пчэгъум 
пызылъэрэм, адыгэ джэныкъом псы пэзыкIэрэм,- тIэкIу 
тешIэ къэсми ымакъэ зеIэты, зэкIещы, егъэкIэзэзы,- адыгэ 
шъолъырыр зезыпхъорэ типыймэ агохьэгъэ къумалым 
фэшъуашэр непэ хьыкумым ыухыгъ. Ащ къэгъазэ фэтшIыжьрэп. Хэтырэ къумали, шъугу ишъуубыт, джэмэхьат, 
ар икIэухыщт. Мо къумалыр зыфэдэр шъошIэ, цIыфыбэр 
зэлъэIурэ Алахьышхом къышъухилъхьэгъэ быслъымэн 
диныр шъуигъэлэжьмэ, къабыл шъушIы ыIозэ, типыймэ 
агохьагъ, тиушъхьакIугъ, тиуцIэпIыгъ. Хэти щэрэщ сIуагъэ, 
сэрми хэтми къумалыныр зинэрыгъ цIыфыр цIыфкIэ тэшъумыгъэлъытэ! Нэпкъым едзых, Тумэн! 
Джэбэгърэ Тумэнрэ къумалыр апхъотагъ, мыжъобгъу 
зэпедзэкIыр ыпшъэ дэлъэу нэпкъым Iуагъэуцуагъ. Лъэкъо 
пхыгъэмкIэ чIым зизгъэнэрэ ефэндым зыщеIункIыщтхэм, 
Тумэн гъусэм фидзыгъ:
- Дэх! Дэхи жэдакор, дунаир зэлъигъэджэжьэу, джаурмэ зэхядгъэхэу етэгъэдзых!.. 
Юсыф-ефэндым икуо макъэ нэпкъым зытырипхъотыкIыгъ, псыхъо бгъузэ тIуакIэм дэуагъ, къыдэужьыгъ. 
Иджэрпэджэжь макъэ къушъхьэ мэзмэ заулэрэ ащызэтеIукIыжьыгъ.
ЦIыфхэр нэпкъым езэрэтэкъулIагъэх. 
Мыхьамэт-Аминэ псалъэ зыщишIыгъэ чIыпIэм ихъыикIыгъэп, къыкIэрыхьэгъэ лIыжъ зытIущмэ адэгущыIэ. Зы 

--- Page 305 ---

тхьамыкIэгъо Iоф горэ ыпкъ къимыкIыгъэ, хэмылэжьагъэ 
фэд. ПцашIор зыпыгъэщэгъэ шыукъамыщ кIакор ыIапшъэ 
къыпылэлэу къушъхьэмкIэ, шапсыгъэ лъэныкъори къыдиубытэу, Iэ ышIызэ, зипчэгу итхэр егъаплъэх.
Ящхы макъи Къэрбатырдыхэм къалъэIэсы.
- НекIо,- язакъоу шыуищыр чIыпIэ къызэринагъэхэр 
Къэрбатыр зыздишIэжькIэ еIо,- абдзахэхэр къэмыожьхэзэ, 
тигъогу тытэжъугъэхьажь. Абдзахэмэ ягопэгъу дагъэкIэу 
зыкъызашIэжькIэ, цIыфылъ рашъугъэу утэшъогъэщтых.
- Наибэм сэлам етымыхэу, тызэралъэгъугъэр 
раIожьмэ, емыкIуба, зиусхьан? - фэе-фэмыеу Хьагъурым 
къыIуи, джэуап емыжэжьэу пщым ыуж ихьажьыгъ.
- Сэлам етхынэу наибэр хэт щыщ? - пщым ычIыпIэ 
Трам фэкъолIым джэуап къытыжьыгъ.
Псыхъо кIэим дэкIхи, тхышъхьэ чапэм техьагъэхэу, 
шыу зыхызыблэу къэзэрэфхэрэм Къэрбатырдыхэм гу 
лъатагъ. Сыд къафыряхьисапыгъэми, шапсыгъэхэр щтэуIугъэх арамыгъэIоным пае къэуцугъэхэп, къызэплъэкI гуцафи 
арагъэшIыгъэп.
- Шы лъабжъэхэр пызыутрэмэ сыд яхьисап сэIо? - 
Хьагъурыр гъумтIымыгъэ.
Къэрбатыр щхыпцIыгъэ нахь, джыри зи къыIуагъэп.
ТIэкIу тыригъашIи, шыу къэзэрэф макъэр нахь къэблагъэ зэхъум, Трам илIыгъэ зыщимыгъэгъупшэу, игумэкI 
макIэ къыхэщыгъ:
- Мы джэгуалъэмэ агу шIу илъа-имылъа?
- Абдзахэхэр шы дэгъу госых,- Къэрбатыр джыри 
щхыпцIыгъэ, фэкъолIым къыIуагъэм зыригъэгъэгумэкIыгъэп.
Шапсыгъэ шыумэ апэ зашIыныри къырамыгъэкIоу, 
абдзахэхэр къызэтеуцуагъэх.
Пщым зызэришIэу мыдыритIуми яшыпэмэ псынкIэу 
къарагъэгъэзагъ Iэшэ теIэбэ Iоф къакIэхьагъэмэ ямыIагъэ ми, ащи Трамдыхэр фэхьазырхэу япщ азыфагу дэт.
Шыумэ анахьыжъыр шыпкъыкIэ къахэкIи, ащкIэ 
шъхьэкIафэ къафишIэу, къыIуагъ:
- Зиусхьан, Мыхьамэт-Аминэ тыкъиIофтагъ. Наибэм 
ыгу къыуабгъэ, Къэрбатыр.
- Сыд пай, фэкъолIхэр?
- Хьа, зигугъу ашIэу зышъхьэ тымылъэгъурэ зиусхьаныр сичылэ къыдэмыхьэу, исэлам тыкIигъэхъопсэу блэкIыгъ, 
къеблагъ къыуеIо.

--- Page 306 ---

- Наибэм сфешъуIожь: тэ гъогу тытэт, чылэ дэхьэ 
гухэлъ тиIагъэп, абдзэхэ хьыкумым тыблэкIышъугъэп, 
икIэух тыхэдэIуагъ. Ар зы. ЯтIонэрэмкIэ, Дагъыстан къикIыгъэ наибэр Абдзахэ, адыгэмэ язы шъолъыр къызихьагъэр 
непэп, тыгъуасэп. Занэ Сэфэрбый адыгэ пщыфом ыкъо 
Къэрбатыр иIанэмэт Шапсыгъэ-Нэтыхъое лъэныкъоми, 
зыщыпсэурэ чIыпIэми щыгъуаз, сэлам кIасэ щыIэп шъуIори 
сфешъуIожь. Шъузэпэш, абдзахэхэр!
- О алейкум сэлам. Зы псалъи кIэмызэу пфетIожьын 
наибэм,- абдзэхэ шыумэ агъэзэжьыгъ.
Къушъхьэ сыджыф къогъумэ акъогъолъхьажьын мурад 
тыгъэм иIагъ, шапсыгъэ шыухэр Джыгэр Iэгъо-благъом 
зехьэхэм.
Мэфэ псаур ахэмэ къакIуфэкIэ бэмэ аIукIагъэх, 
зэмыжэгъэ Iофхэри апэ къитэджагъэх, яIо зыхалъхьагъи 
зыхамылъхьагъи къыхэкIыгъ. Сыдрэ Iоф рихьылIагъэхэми, 
щыIэныгъэм изы лъэныкъо гъэзэгъу зырагъэшIэу, гущыIэ 
зэфэдз-къызэфэдз заулэкIэ тегущыIэхэти, агукIэ зэрашIомыигъуапэр шъхьадж зыхиушъэфэжьзэ, зыщагъэгъупшэжьыщтыгъэ.
Нурмыхьамэтрэ Трамрэ аущтэу КъэрбатыркIэ къащэхъумэ, хэукъох. Некрас Руфати, Юсыф-ефэндри, 
Мыхьамэт-Амини шъхьэм икIрэп. Зыщигъэгъупшэ шIоигъохэми, тегупшысыкIыгъо имыфэзэ, инэплъэгъу 
къычIэхьажьых. Щым язи IуигъэзыкIын ыIомэ, а зы адыгэ 
Iофыгъом щыри епхыгъ. Ау етIани, еIо Къэрбатыр, Руфат 
изекIуакIи, игущыIакIи, Юсыф-ефэндым икIодыкIэ лъапси, 
къытлъырагъэжьэгъагъэ шыумэ ягухэлъыгъи ушъхьагъу 
горэ къыфэогъоты. Мы илъэсым, зыфихьын ымышIэрэр, 
абдзэхэ фэкъолIмэ Мыхьамэт-Аминэ зызаригъэштэгъэ 
шIыкIэр ары. Наибэр къазыхэхьэгъэ мафэм щегъэжьагъэу 
агу еIугъ, ыIорэм зы щэрэчкIэ блэкIхэрэп. Нибжьи имылъыгъэ фэкъолI хабзэ Абдзахэ регъэуцо заIокIэ сшIошъ хъущтыгъэп шъхьакIэ, непэ сынитIукIэ шыхьат сыфэхъугъ. 
Абдзахи, Шапсыгъи, Нэтыхъуаий щагъашIощтыгъэ ефэндым псыхадзэ ришIылIэн фэлъэкIыгъэмэ, нахь чыжьэуи ар 
Iэбэщт. Ефэндыр мысагъэщтын, ау ащ пIэ тепщэеным, 
быслъымэн диныр зылэжьрэмэ ашIошъ бгъэхъуным ыпэ 
лIыгъэ пхэлъын фай. Сыушъэфрэп, фэкъолIмэ къытфамышIыгъэ шъыпкъэныгъэ зыкIыныгъэр нэмыкI чIы къуапэ 

--- Page 307 ---

горэм къикIыгъэм зэрэфашIыгъэр сыгу къео. Ащ фэдэ 
шъхьэкIафэ фэкъолIмэ апашъхьэ сэри, Бэрзэджми, Хьаджэмыкъоми, Цэими щытиIэп. Сыд шъуIуа, фэкъолI къаигъэхэр 
наибэм IэшIэх фэзышIыгъэр? Быслъымэн динра? Исарыкъа? 
Диныр армэ, сарыкъ фыжь тшъхьарымысми, тыгу етыгъэу 
ар тэри фэкъолIмэ адэтэлэжьы, мэщыти афэтэшIы, мылъкуи афычIэтэлъхьэ... СшIэрэп, ащыгъум, адыгэхэмкIэ 
къытэхъулIэрэр...
Гупшысэ гопэгъумэ ащыщ горэ Къэрбатыр ыбгъэ 
къышIудэлъэтынэу ежьагъ, сыд зилIэужыгъор ыIуи, ыгу 
теIункIэжьыгъ. Сэмэркъэу шъорышIыгъэр къызытыригъакIоу, игъусэмэ яупчIыгъ:
- Адэ, шапсыгъэхэр, зи къашъуIорэпи?
- Сыд къэтIон, зиусхьан,- зэ укъэгущыIэжьыгъэмэ 
ары къыригъэкIэу, Хьагъурым къыIуагъ,- Джыгэр хэгъуашъхьэ тыкъихьагъ. Моу тхышъхьэм тызэрэтэхьэу 
Хьатырбай иунэ чэпачIэм къыщылъэгъощт.
- Ярэби, мы тызфэкIорэ Хьатырбай лIэкъолъэшыр 
исына шъуIуа? - адырэ гупшысэмэ къагъэкIэпIыгъэ упчIэ 
гумэкIыр Къэрбатыр къечъэ.
- Къытпаплъэрэр имысэу, зиусхьан, тэ кIон? - Трамэ 
иупчIэ пэгъокIи хьазыр.- Хьыкумым ахэслъэгъуагъэп.
- Абдзахэ щыхъурэмкIэ макъэ зэрамыгъэIурэ цIыфэп 
Хьатырбай,- Къэрбатыр игупшысэ нахь шъхьарытIупщ 
ешIы.- УлIа-сылIа зыIоу Абдзахэ исыр хьыкумым хэтыгъ, 
Хьатырбай синэплъэгъу къычIэфагъэп.
- Абдзахэ изы лIымэ ащыщ гори, зиусхьан, ахэслъэгъуагъэп ащ...- пщым игущыIэ Трам фэсакъыгъ.
- Хэт ащ фэдэу Абдзахэ исыр?
- Некрас Тим, зиусхьан.
- Ащи зыфэсплъыхьагъ сэ… Адэ нэмыкI хэгъэгу 
къикIыгъэ хьакIэр ахэшъулъэгъуагъэба?
- Наибэм исэмэгукIэ Джеймс щытыгъ,- Хьагъурыми 
къыушыхьатыгъ.
- Тыкъимылъэгъугъэу шъушIошъ мэхъуа?
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп,- Хьагъурым къыIорэм 
шIошъ фыриI,- тыкъамылъэгъугъэмэ, шыухэр къытлъырагъэжьэщтыгъэха?
Къэрбатыр щхыпцIыгъэ: 
- Джеймс инэплъэгъу чIэмыфэгъэ цIыф хьыкумым 
хэтыгъэпщтын...

--- Page 308 ---

Шыухэр тхышъхьэм зытехьэхэм, Джыгэр чылэу къэлъэгъуагъэм зытегущыIэхэрэ къэбарыр аригъэухыгъ. Трам 
зыфиIогъэгъэ лIэкъолъэш унэ игъэкIотыгъэр чэпачIэм 
кIэрыт.
Джыгэр зыримытэкъухьэгъапэу, тIуакIэм дэлъ 
жъокIупIэм шъхьасба уигъаIоу, чэпэ нэтIэ дэкIое-ечъэхэу 
тхышъхьэм кIэрыс. Унэгъо шъищ фэдиз хъурэ чылэм урам 
заулэ щызэблэчъы. Цэй лIэкъолъэшым иунэ Iэтыгъэрэ 
ищагу хъоо-пщаурэ хэбгъэкIмэ, адырэ къамыл-орзэшъхьэ 
бгъагъэхэр пIытIыгъэ-фызыгъэхэу чIым шъхьарыуб гъуагъэх. ТхьамыкIэхэми, былымышъхьабэ зэряIэр къырыуигъашIэу пхъэ зэпыдзэгъэ Iэщхэр тыдэкIи къыщэлъагъо. 
Плъэгъурэр къыриушыхьатыжьэу, пчыхьэпэ чылэм купкупэу мэлхэри, чэмхэри, шыхэри дэхьажьых. ШкIэ-чэм 
быу макъэхэми, хьэ хьакъу макъэхэми чIыпIэ-чIыпIэхэу 
чылэм зыкъыщапхъуатэ. Сабый зэрэгъэджэгу макъэхэри 
ахэмэ къахэхьажьы. Ахъшам нэмазыр къызэрэблагъэри 
азэнэджэ мэкъэ псыгъом Тхьэм иIумэтмэ ащигъэгъупшэрэп.
ШыуитIу чылэм къыдэкIыгъ.
- КъытпэгъокIхэмэ сшIэрэп, зиусхьан...- пщым ыгу 
къыщэф шIоигъоу Трам къыIуагъ шъхьакIэ, кIэгъожьыгъ.
- Абдзахэмэ хьэкIэ пэгъокI яIэп,- Хьагъурым шъэогъур 
къыгъэтэрэзыжьыгъ,- бжъэдыгъу шэн, Трам, зигугъу 
пшIырэр.
- Бжъэдыгъумэ хьэкIэ пэгъокI зэряIэмкIэ губгъэн 
атэфэрэп,- Къэрбатыри игъуситIумэ ахэгущыIагъ,- зэшIугъэ къэзэкъмэ къахалъхьэрэ шэнмэ ари ащыщ. Адыгэмэ 
ашIэзэ яхьэкIэщыпчъэхэр зэIухыгъэх.
- Чылэм къыдэхьэрэ хьакIэр къызфакIорэм екIолIэн,- 
Трам зыкъегъэтэрэзыжьы,- ары нахь, хьакIэм упэгъочъымэ, зыфакIорэм тэпхыгъэу хъун.
- Адэ ары,- Хьагъурыми къыдырегъаштэ, адыгэ 
хьакIэм фэгъэхьыгъэ гупшысэр лъегъэкIуатэ.- Икъэлапчъэ 
ублэкIы хъумэ, къеблагъ къыуиIоныр, шъхьэкIафэ фэпшIэу 
уфеблэгъэныр Iоф шъхьаф. Бысымым икъэлапчъэ уIухьэу 
къызыппэмыгъокIыкIэ, къэгъэзэжь.
- Ар дэдэр Хьатырбай лIэкъолъэшым къытишIэнэп...- 
ицыхьэ зытелъыжьэу, Къэрбатыр игъусэмэ аIугушIуагъ.
Хьагъурым зэриIуагъэу, Цэймэ яурам кIыхьэ хьакIэхэр 
къырэкIофэхэкIэ, нэбгрэ заулэмэ сэлам къарахыгъ, адыгэ 
пхэкI теIэтыкI шIыкIэкIи пхъэтэкъэжъмэ атес лIыжъхэми 

--- Page 309 ---

шъхьэкIафэ къафашIыгъ. ШъорышIыгъэ хэмылъэу шъуеблагъ къараIуагъ. КъапэкIэфэгъэ бзылъфыгъэ зытIущми, 
адыгагъэм къызэрихьэу, паIо зыщыгъ хьакIэхэми ягъогупэ 
зэпачыгъэп. Ары пакIо, джыри зиакъыл къэмыкIогъэ пшъэшъэжъые зытIумэ джа дэдэри ашIагъ. Зихьэ банэрэм 
хьакIэмэ апашъхьэ емыкIу зыфилъэгъужьэу, ихьэ фэгубжыжьэуи къыхэкIыгъ.
ХьакIэхэр Цэим икъэлапчъэ зыIохьэхэм, Хьатырбай 
къапэгъокIыгъ: 
- О, шъукъеблагъ, шъукъеблагъ, зимафэ мэфишъэ 
хъун хьэIе мафэхэр!.. Олахьэ, зиусхьан, олахьэ, Къэрбатыр, бэшIагъэм узысымылъэгъугъэр, илъэс тешIэгъэн, 
илъэсыр макIа, унэпэ зэхэлъыкIи тщэгъупшэжьы!.. Сы, 
Тхьэм Iомэ, Къэрбатыр, шъуикъэбар? Уянэ псэуба, узынчъэба? ШъукъызхэкIыгъэхэр, мамырба?
- Тхьауегъэпсэу, Хьатырбай, тяни псау, узынчъэ,- ятэ 
къыкIэмыупчIагъэхэми, игугъу къышIыгъ,- тяти къатхэ, 
сыкъэкIожьыщт еIо. ТыкъыздикIыгъэ лъэныкъом, Хьатырбай, сыд мамыр илъыжьын, пачъыхьадзэр къытпэIулъ, 
мафэ къэс гумэкIыгъо нэмыкI къытажэрэп.
- Тэ талъэныкъуи, АбдзахэкIи, ащ фэд, зиусхьан,- 
Цэим ымакъэ джы нахь къефэхы,- нахьыпэрэ рэхьатыр 
тэ къипхыжьын... Адыгэ хэгъэгур кIодыпIэ чIыпIэ ифагъ. 
ИщыкIагъи имыщыкIагъи къытебэнагъ, урысмэ, тыркумэ, 
инджылызмэ дагъыстанхэри къахэхьажьых, адыгэ пащэ 
зыкъытфамышIы мыхъунэу мэуцух… Хъугъэ уятэ Сэфэрбый зиусхьанри Тыркуем зэрисыгъэр, лIыгъэ къызхерэгъаф, 
къызэхерэтакъуи, адыгэ чIыгужъым къэрэкIожь!..
- Сэфэрбый зиусхьаным лIыгъэ къызхигъэфэн, ащкIэ 
зыми ыкIыб дэуцожьынэп,- Хьагъурым пщым зэримызакъор бысымым къыригъэшIагъ.
- О-уи-у, Хьагъур муртазыкъыр, гущыIэм тыхэт тIозэ, 
сышъутеплъэхъукIыгъ. Фэсапщи, Нурмыхьамэт. Ори ары, 
Трам фэкъолIыр... НекIо, шъуеблагъ, хьакIэщым шъуихь. 
Олахьэ, Къэрбатыр, сигуапэм укъызэрэкIуагъэр. Некрас 
Тимэ игущыIэ ышхыжьыгъэп. УишIупщ ары, зиусхьан, 
уишIупщ зигугъу сшIырэр. Тимэ, уишIупщ, хьаIещым ис. 
УкъакIо заIом, симахъулъэ къакIомэ гъэшIэгъона ыIуи, 
ыпхэкI сфигъэсысыгъэп. Шъузэлъэхэхьагъэмэ сшIэрэп? - 
Къэбарым щымыгъуазэ фэдэу къеупчIы.
- Тызэлъэхэхьагъ, Хьатырбай, тызэлъэхэхьагъ.

--- Page 310 ---

- Тэрэзэу шъушIагъэ. Джырэ дунайкIэ шъушIэрэм 
шъурыкIэмыгъожь. Сы ти Алахьышхо ыIорэр? Егъэзыгъэм 
нэкIмазэр ыукъон фит еIо. Тегъэзыгъэ къодыеп тэ, кIодыпIэ чIыпIэ тифагъ,- джыри гукIэ зыгъэгумэкIрэр Цэим 
къыкIеIотыкIыжьы,- шылым къуалэр зэрэтебанэу Дагъыстани, хэти къыттебэнагъ...
Гъогум къытекIыгъэмэ затхьакIыфэкIэ, Къэрбатыр 
зыхэгупшысыхьэ икъун Цэим игущыIэ пэгъохмэ къахихыгъ.
Хьатырбай непэрэ абдзэхэ хьыкумым, Къэрбатыр 
ыIуагъ, щыIагъэп, ишIупщи ары. ЗэрэхъурэмкIэ, Цэимрэ 
наибэмрэ азыфагу зыгорэ къыдэхъухьагъ. Арымырмэ, 
наибэр игущыIэмэ зытIо-зыщэ къахигъэфэщтыгъэп. Тыркумэ сатегущыIэжьырэп, ахэм Хьатырбай ыгу яIурэп. Урыс 
пачъыхьэр армэ, абдзэхэ лIэкъолъэшым изакъоп, зэрэадыгэ шъолъырэу ар япыи. Сяти къыгъэзэжьмэ шIоигъу. 
Сыд мыхэмэ къяхъулIагъэр? Тятэ игухэлъхэр Цэим 
зырехьылIэм, Болэтыкъомрэ ежьырырэ зэкъолъэдэжьхи, 
ахэмэ лIэкъолъэшхэр къагоуцожьхи, фэкъолIышIухэри 
къызфагъэфедэхэзэ, Адыгэ хэгъэгу зыкIыныгъэ гупшысэр 
къыдырагъэштэгъагъэп. Бэрзэдж закъор ары лIыгъэ къызхэзгъэфэжьыгъэр. Сэ апэ сызэритэу Убыхыр къыжъугосэгъахьэ къыриIогъагъ. Бжъэдыгъухэр фэягъэх, екIолIапIи, хэкIыпIи абдзахэмэ афагъотыгъэп. Джы ячIы гъунапкъэ 
урыс пытапIэхэр къыIутэджагъэхэшъ, шъхьэчъэ-псачъэр 
къахэхьагъ.
Бахъсымэ пытэм Хьатырбай тIэкIу нэкIуплъ къызешIым, 
Iанэм пэтIысхьаным ыпэкIэ Къэрбатыр риIо шIоигъуагъэу 
къыримыгъэкIугъагъэр джы ыгу къэкIыжьыгъ, ащкIэ игъомылэ кIэрыс фэкъолI заулэмэ агу къыдищае шIоигъоу 
къыIуагъ:
- ЕмыкIу къысфэмышI, зиусхьан, уигъусэхэми агу 
къысэбгъэнэп уиIанэ фэкъолIхэр къызэрезгъэблэгъагъэхэмкIэ. Ы-ы, Тим, фэкъолI хэгъэгу тэ тызэрысыр!..- нэгушъхьэ жъоплъ хъужьыгъэу ыгу къыдеIэзэ, Хьатырбай 
щхыгъэ.
Хьагъурымрэ Трамрэ зэхахыгъэм ашъо къыхыригъэхыгъэми, къызхагъэщыгъэп, зым тхьачэт кIэпцыр, 
адырэм копкъыр ыIыгъэу бысымым дэщхы фэдэу зашIыгъ, 
джыгэр фэкъолI зытIуми афычIэплъыгъэх, шIу ешIэ ыIозэ, 
хьарамыгъэ хэлъэу къыIуагъэп къырагъэкIэу, нэплъэгъу 
псынкIэкIэ афаIотагъ.

--- Page 311 ---

- Олахьэ, Хьатырбай,- Къэрбатыр ыгу зэремыIугъэр 
къызхигъэщыгъэп,- шапсыгъэ шъолъырыри мыпщы хэгъэгу - фэкъолI унагъу. Дэгъуба, зэдебгъаштэу, зы Iанэ 
узэдыпэсыныр. ФэкъолIхэр ары тэ къыткIэтхэр, хэгъэгур 
зыIыгъыр, къэзгъэгъунэрэр. Ахэр чыжъые зэхэблагъэу 
къыткIэмытыгъэхэмэ, сыд тэ тыпчэгъу къодыекIэ тишIогъэщтыгъэр? Ар сэIо шъхьакIэ, сигъусэшIухэр, шъугу 
къысэшъумыгъабгъ, шапсыгъэмэ япщы Занэхэри афэIыгъыжьышъухэрэп. Зыр Тыркуем радзэжьыгъ, адырэр, 
адыгэ шъолъырыр зэрипхы шIоигъоу къырекIухьакIышъ, 
шъуапашъхьэ ис,- исэмэркъэуи, ишъыпкъи зэкIоцIыщыхьагъэу аужрэ псалъэхэмкIэ къыухи, щхы фэдэу зишIыгъ, изы 
гъусэ еупчIыжьыгъ: - СIорэр шъыпкъэба, Нурмыхьамэт?
- Ардэдэм уиIоф тэтэпщтын, зиусхьан,- Хьагъурым 
иджэуапи хьазырыгъ.
- КIо джары, Хьатырбай, сыд фэдизэу мыхэр бгъэшIуагъэхэми къыуаIожьыщтыр...- Къэрбатыр шапсыгъэ 
муртазыкъым есэмэркъэужьыгъ, етIанэ ифэкъолIмэ 
ащытхъузэ, ежь зыкъыхигъэщыгъ: - Адэ ары, тхьашъуегъэпсэу, шъукъыткIэмытыгъэмэ, сыжъугъэгушхоу дунаим 
сыхэтыныгъэпи.
- Олахьэ, зиусхьан,- зэхихыгъэм Хьатырбай къыгъэгузэжъуагъ,- мы Iанэм пэс фэкъолIхэрэп зыфасIорэр, 
мыхэмэ сицыхьэ ателъ, абдзэхэ фэкъолIхэмкIэ ар сфэмыIощт. Ахэмэ мы илъэсым зыкъытагъэлъэгъугъэп. Мары, 
Тими, мы щыс фэкъолIхэри сишыхьатых.
- Зыкъамыгъэлъэгъуагъэм блэкIыгъэх, ашъо икIыгъ,- 
Тими бысымым дыригъэштагъ.
- Непэрэ хьыкумым ар хэтлъэгъуагъ.
- ШъунитIукIэ шъулъэгъугъэба, зиусхьан? Адэ джары 
тэ тызхэтыр. Наибэм фэкъолIхэр тшIузэригъэкIокIыгъэх...- 
Цэим мэзэ зытIущым ыбгъэ дэхъыкIрэ гукIаер къырищажьи, 
псынкIэу зыкъишIэжьзэ, кIилъэшъужьыгъ: - Хъугъэ, хымэ 
цIыфым бащэ етэпэсы... Сы шъуалъэныкъо щыкъэбар, 
зиусхьан? Убыххэми сы якъэбарэу мэпсэух? Бэрзэдж 
Джырандыкъуи тыщыгъупшэжьыгъап...
Адыгэ шъолъырым къэбар макIа илъыр? КъыфэкIорэ 
мафэ пэпчъ къэбар пчъагъэ къыздехьы, гушIуагъом нахьи, 
гумэкIыр нахьыб. ЦIыф щыIэныгъэм зы чIыпIэ зыщыримытIагъэми, нысащэмэ хьэдагъэр къатекIо. Заом щыфэхыгъэмэ яхьэдэгъэ заулэ непэ зыдэмыт чылэ ибгъотэжьынэп. 

--- Page 312 ---

Шъыгъо щыгъыныр бзылъфыгъэмэ къябэкIы, щхы макъэр 
тыдэкIи щымакI. Нэшхъэигъор цIыфмэ къатекIо зыхъукIэ, 
сыдрэ гушIуагъуи ытамэ зэпэкIы. Адыгэмэ къафыкъокIыгъэ тхьамыкIагъом хэкIыпIэ зэримыIэр цIыфыбэмэ къагурыIоу рагъажьэ. Ары шъхьакIэ, джа гупшысэ чыжьэр 
аIэкIэзыутрэ къэбарыкIэ гугъэпIэ шъэфхэр ТыркуемкIи, 
ИнджылызымкIи, ДагъыстанымкIи къарэкIых. Къэбар 
гущыIэкIэ адыгэмэ къадэIэпыIэрэр бэ, яшIуагъэ къязгъэкIрэр макIэ. ПIэ дагъэмэ пшъхьэ щыфэжь зыфаIорэм 
фэдэу, аныбэ кIэкъузагъэкIэ зэрафэлъэкIэу яхэгъэгу къаухъумэжьы. Лъэбэкъу пчъагъэу ыпэкIи ыужкIи ашIырэм 
пэпчъ яцIыф пчъагъэ ахэзы, ячылэхэр тырагъэстыкIы, 
яжъокIупIэхэр, ямэкъупIэхэр атырахы. АкIыб дэтхэм IэутIэ 
ашIы, апэ итхэр къаукIых. Адыгэ зыкIыныгъэм тегущыIэрэм 
пэпчъ пэщэныгъэ купэгъур ежь зыфекъудыижьы, къыIэкIэмыхьэ зыхъукIэ икущэрэхъ пхъакIэ дегъанэ. Ифедэ зыхилъагъокIэ, къумалыгъэм пымылъэу, ипыймэ шъэфэу 
агоуцо...
Джацы нэс хьакIэщым щызэхэсыгъэхэми, Къэрбатыр 
Цэим ыдэжь зыфыригъэблэгъагъэм фэшъхьафэу, утыгум 
къырамыхьэгъэ къэбар къагъэнагъэп. Ежь зыфащэгъэ 
цыпэр къыIэкIэхьэгъахэу бысымым къыIощтым Къэрбатыр 
дэмыгузажъощтыгъэми, къызэрэригъэжьэщтыр ымышIэу 
нэмыкI зыгъэгумэкIрэр. Зигугъу бэрэ зэтыраIотыкIыщтыгъэ Руфат икъэбар ары. Ныпчэдыжь ыкъо зэрэIукIагъэр 
ятэ зэрэриIощт шIыкIэм Къэрбатыр егупшысэу нычхьэпэрэ 
пчыхьэм щысыгъ.
Къэбар гушIуагъом игугъу IотэгъошIу, ау ишIупщкIэ 
ар зэрэмыгушIуагъор Къэрбатыр къыгурэIо. Къумалыгъэ 
Руфат зэрихьагъэми, ыл щыщба, ыкъоба? Зыхитхъыжьэу 
тэ ыхьыжьын, ыпIугъэба, ылэжьыгъэба?
- Тим, пцIэ къызэресIорэмкIэ къысфэгъэгъу,- ягущыIэ 
зэпыугъо къыздафэм, Къэрбатыр къыIуагъ,- гушIуагъо 
горэ къыуасIо сшIоигъу.
- Алахьым жэ мафэ урегъэгущыIыкI.
- Непэ Руфат тыIукIагъ.
- А шъхьэубатэр тэ къыхэкIыжьыгъа?..- зэхихыгъэ 
къэбарым Тимэ къызщиIэтыкIыгъэми, къызхигъэщыгъэп, 
нэгу кIыф закъом ыгъэукIытэжьэу, Iофы зыримыгъэшI 
фэдэу къыпигъэхъожьыгъ: - Дагъыстан къыщаукIыгъ аIуи, 
бэшIагъэба ар янэ зигъэежьыгъагъэр...- зыгъэ Жьыубгъо 

--- Page 313 ---

зэуапIэм дэжь къытыращэгъэ тыркъор зытелъ нэкIушъхьэ 
лыпцэр сысыгъэп.
- Ащ фэдэ къэбар щыIэп,- Хьагъурыри, къыушыхьатзэ, 
къахэгущыIагъ,- псау, ишIугъу.
- Унэм къыгъэзэжьыгъа? - Тимэ илъфыгъэкIэ игукIэгъу нахь зыкъыригъэтIатэу регъажьэ.
- Ихьау. Аущтэу хъугъагъэмэ, къэзгъэзэжьрэр Тхьэм 
икIас аIо, джы нэс къыотымыIоу тыщысыщтыгъа? - упчIэм 
Къэрбатыр упчIэкIэ пэгъокIыжьыгъ, ыгу къызэреорэр 
иаужрэ гущыIэмэ къахэщыгъ.- Урыс тэмэтэлъхэр джыри 
зэрэтэлъых...
- Ары Iолъ...- Тимэ игупшысэ хьылъэмэ апхырызыгъ.
Унэм ошIэ-дэмышIэ кIым-сым онтэгъур иуцуагъ. Ар 
хэти зэхишIагъэу аIощтри, ашIэщтри амышIэу заулэрэ 
щысыгъэхэу, ыгу егъужьи, шъыпкъэр пцIыкIэ Къэрбатыр 
къыгъэтэрэзыжьыгъ:
- Зэрэунагъоу къышъукIэупчIагъ, Тим...
- КъыткIэупчIагъэмэ, хьа къызфимыгъэзэжьрэр?! - ар 
зиIуагъэм тIэкIу тешIагъэу, Тимэ кIэгубжыкIыжьыгъ.- Къыгъэзэжьмэ, сижантIэ къыдэзгъэхьажьынэу ешIа хьитIум 
азыфагу къыдэзыгъэм!.. Зэрэадыгэ шъолъырэу хьайнапэ 
сыришIыхьагъ!.. МыукIытэу етIани хьа къыскIэупчIэрэ ар?.. 
Iиман зимыIэ лъэпкъ! Моу сапашъхьэ къихьагъот а шъхьэубатэр! - Некрас Тимэ хэгурымыкIыгъ нахь, хэщэтыкIыгъэп.
ГушIуагъомрэ гомыIумрэ зэголъы зэраIорэр шъыпкъэ. 
НахьышIу ешIы ыIозэ, гомыIур Къэрбатыр хьакIэщым 
къырихьагъ. Некрас Тимэ иадыгэ-урыс плъырыгъэ ымышIэ 
пIонэу, сыд пае ыпашъхьэ ыкъо игугъу къыщишIыгъ? Iэлуцыр шIупщым Iусыдзагъ. Хэт сыригъэзыгъагъ?!
Руфат икъэбар хигъэкIокIэжьын ыIуи, бысымым нэмыкI 
къэбар горэ къырихьыжьагъ шъхьакIэ, ежь зэрэфаеу 
къыфэIотэшъугъэп. Сыд хьакIэщ утыгум щаIуагъэми, 
нахьыпэрэм фэдэу Тимэ къахэгущыIэжьрэп. Мыдырэ 
щысхэми джа гупшысэ онтэгъур къашъхьарыуагъ, нэгушIуагъэ анэгу кIэлъыжьэп.
- Джыгэр кIапщэ дэт,- чылэм щыщ фэкъолI горэм 
къыIуагъ.
КIапщэм кIохэ зэрашIоигъор Трами Хьагъурыми яплъакIэ къыхэщыгъ.
Тимэ къэупчIагъ:
- Сы къехъулIагъэр?

--- Page 314 ---

- Сы къехъулIэн, Тим, Лабэ адырабгъу къэзэкъмэ 
къыщауIагъ.
- ТыжъугъакIу,- нэмыкI фэкъолI горэми къыIуагъ.
- ШъукIу,- зэхихыгъэр Цэим игуап.- Тэ, Къэрбатыр 
зиусхьаныр, Некрас фэкъолIыр, сэры аIоу сыхьат горэмкIэ шъуауж зыкъидгъэнэн. ТыкъызэрэкIощтыр яшъумыIу, 
жьы къыуамыгъэщэжьэу изы къэхъущтых... 
Адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ анэмыкI кIапщэ зиIэ цIыф 
лъэпкъ дунаим тетэпщтын. Мыщ фэдэ илъэсым, лIэшIэгъум 
кIапщэр къахэхьагъ аIонэу къашIэжьрэп. Сыда къазщыхэхьэгъэ мафэр, уахътэр зэрящыкIагъэр? Агу еIоу, шIуагъэ къафихьэу, агу жьы дигъэкIэу ящыIэныгъэ хэлъмэ ары. 
ШIогъэнчъэу, зиягъэ къэкIорэ пстэури, сыд фэдизрэ 
ущытхъугъэкIи, цIыфмэ ягъэштэгъуай.
СыдигъокIи, ежьмэ зыкъызыщашIэжьрэм щыублагъэу, 
къупшъхьэ зэпыкIыгъэ гъэкIыжьынымкIэ, пцэшIощэ, 
къэмэ-сэшхо уIэгъэ гъэхъужьынхэмкIэ адыгэхэр Iэзагъэх. 
Ащ изакъоп, шъорэкIым иапэрэ Iэзэгъу екIолIапIэ къыфэзгъотыгъэ цIыф лъэпкъмэ адыгэхэри ащыщых.
Сымэджэ хьылъэм иуз кIапщэм тырегъэу. ПIэм хэлъым 
илыуз, сыхьат нахь мыхъуми, шъхьазыщын, зыгъэщхын 
сэмэркъэубэ кIапщэм къыщаугупшысыгъ, орэд щхэнхэри 
къыщаIо, джэгукIэ зэфэшъхьафхэри къыщашIых. ГукIэгъу 
зыхэлъи, сэмэркъэу зикIаси, щхылэр зыIупи кIапщэм макIо, 
инэутхагъэ къызэрихьэу хэлажьэ.
КIапщэм пщы, фэкъолI, лIэкъолъэш, оркъ иIэп. Уахътэ 
хигъуатэмэ, макIо, химыгъуатэмэ, сымэджаплъэ, зэ нахь 
къыхэрэмыкI фаеми, кIонэу къытефэ. Ау егъэзыгъэ Iоф 
хэлъэп, хэти илыузрэ, иукIытэрэ, ицIыфыгъэрэ къызэрихь. 
ПшIэрэ Iофым егъэзыгъэ къызыхахьэкIэ, ащ хьалэлыгъэ 
хэлъыжьэп. Ащыгъум цIыф хьалэлыгъэкIэ сыдигъуи 
ушъэгъэ адыгэ кIапщэр кIапщэ хъужьыщтэп.
- Уятэ Хьагъур Мосэ сыдж теонкIэ Iэзагъэу къаIожьы, 
теу, Нурмыхьамэт,- кIэпщэ пчъэIупэм зыIохьэхэм, унапчъэм 
дэжь щыт сыджым екIолIагъэхэу Трам къыIуагъ, чылэм 
щыщ фэкъолI заулэмэ хьакIэмэ шъхьэкIафэ къафашIэу, 
гъогу къаратыгъ.
Хьагъурым сыджым телъ отэжъыер къыштагъ. Игъусэхэми адрэ фэкъолIхэми, шъузэзгъэдэIущтым шъуеплъ, 
сэ мыщ хэшIыкI фысиI ыIоу, нэшIукIэ яплъыгъ. ЫшIэщтым 

--- Page 315 ---

зэрэфигъалIэхэрэр ымыушъэфэу, уатэр тIэкIурэ сыдж 
шъхьагъым, ео-емыуашъоу, щигъэджэгугъ, етIанэ щагум 
дэтхэми, унэм исхэми ашъхьэ къаригъэпхъуатэу, ижъырэ 
орэд жъгъыу макъэр гъучIым къыхыригъэдзагъ.
- Уисыдж теуакIэкIэ, Нурмыхьамэт, сымаджэр пIэм 
къыхэтэджыкIыжьыгъэу унэм тихьанкIэ сенэгуе,- сыдж 
мэкъэмэ дахэр гъучIитIум азыфагу дэкIодэжьыгъо имыфэу, 
Трам шъэогъум есэмэркъэугъ.
- Алахьым ыIомэ, ти Тхьафо ыIомэ, сымаджэр 
хъужьыщт,- ыгу зэтыгъэгъэ Iофым шIуагъэ къызэрихьыщтым фэшъыпкъэу Хьагъурым къыIуагъ, пигъэхъожьыгъ,- 
шъугу шIу ижъугъэлъ, зыгу шIу илъым шIу къыдэхъу. Ти 
Тхьафо зынэшIу къыщыфэн сымаджэми иузи гъучI макъэу 
IукIодыкIыгъэм дэкIодыжьыщт,- гущыIэр игъусэмэ ямызакъоу, къэдэIорэ пстэуми афэгъэхьыгъ.
- Алахьым жэ мафэ урегъэгущыIыкI, хьакIэ,- фэкъолI 
горэми къыIуагъ.
ХьакIэхэр къызэрэлъэгъуагъэм лъыпытэу унэм исхэр 
зэкIэ - ини цIыкIуи - къызэлъытэджыгъэх. ПIэм хэубгъуагъэу къызэралъэгъущтыр шIоемыкIоу, сымаджэри къызэшIотIысхьагъ.
- Шъуипчъыхьэ шIу охъуапщи, абдзахэхэр! - шапсыгъэ шIыкIэ дэдэкIэ Хьагъурым сэлам ыхыгъ.
- Тхьэм шIу уелъэгъу, ынэшIу къыпщеф! - анахьыжъы ми джэуап къытыжьыгъ.- Шъукъеблагъ.
Хьагъурыр сымаджэм кIэрыхьагъ, егъашIэм ышIэщтыгъэм фэдэу риIуагъ:
- Адэ, сшынахьыкI, зыкъэбгъэсымэджагъэмэ сшIэрэп? 
УлIба, пIэм зыхябгъэубытэу, ы? - ынатIэ теIэбагъ, ытамэ 
Iэ щифагъ.- Хъунэп ар, къэтэджи, уиныбджэгъумэ къахэуцожь!..
- Сэри ар сэIо, слъакъо къысэдэIурэп, нахьыжъ...- 
жэкIэ зэхэкIыхьэгъэ шIуцIэм лIыпкъым иуцогъэкIэ сымаджэм 
ынэхэр къыхэлыдыкIыгъэх, ыцэ гъожьышэхэр къыхэпсыгъэх.
- Сыд ыIорэр?
- Джаурыщэр къыстебгъэфагъ еIозы къысэгыи.
- Джаурыщэр къыпкIэхьагъа упекIуагъа?
Сымаджэм апэ хьакIэм игущыIэ къикIрэр къыгурыIуагъэп, етIанэ псынкIэу зыкъишIэжьыгъ:

--- Page 316 ---

- Слъэдакъэ тезгъэплъагъэпти, джаурыщэр къысфэгубжыгъ, нахьыжъ.
- Армэ хъун...- Хьагъурыр щхыпцIыгъэ.- Сыд пцIэр, 
сшынахьыкI?
- Къэнэмэт.
- Сэ сцIэр Нурмыхьамэт, ХьагъуркIэ къысаджэх. 
Мыдрэ къыпшъхьэрытри Трам.
- Шъукъеблагъ, хьаIех,- Къэнэмэт ыIэ джабгъу ыбгъэ 
тырилъхьэзэ, шъхьэщэ макIэ къафишIыгъ,- шъуигугъу 
шIукIэ зэхэсхыгъэ...
Нурмыхьамэт щытмэ ариIуагъ:
- Тэ щыI адэ цэлдаор?! Абдзахэмэ цэлдао яIэба?..
- ТыкъэмыушъхьакIу, хьаIе. Абдзахэмэ яцэлдао мыжъо 
гъэчъыгъэм фэд, пцэхэр пытэхэмэ теплъын,- анахьыжъым 
къыIуагъ.- Модэ, Iялэ, анахь цэлдэо пытэр хьаIем къыфэшъухь.
- Ара, абдзахэхэр, шъузхэхьагъэр? - Хьагъурым ицые 
Iапшъэхэр дищаехэу ыублагъ - КъыпышъушI!..
Цэлдэо хъурэе пытэр къагъэсыгъ, кIэшъо гузэгум 
пашIи, лъэгонджэмышъхьэкIэ утIысмэ ужэ нэсынэу кIапсэкIэ джэхэшъогум къытыратIупщыхьагъ.
Хьагъурыри цэлдаом лъэгонджэмышъхьэкIэ пэIутIысхьагъ, къяджагъ:
- Анахь зыцэ пытэ абдзахэр, лIымэ, къэрэтIыс,- лIыку 
нэхэе хьазырэу, мышъэжъ теплъэ зиIэу къыпэтIысыгъэм 
еупчIы.- Ора, сикъош, зыцэ пытэу къызщыхъужьрэр?
- Сцэмэ лы загъоткIэ, хьаIе, сыкъагъэукIытэжьрэп.
- Цэлдаор шъыхьэлэп, укIэгъожьын.
- Лы дгъотмэ, хьалыгъу тымыгъотыжьэу тесагъэзы, 
сцэмэ уакъышъхьамыс, цэлдаор къэдз!..
- Мыдэ, мыщ ыIорэ зэхэшъоха? - Хьагъурым ынэхэр 
къыригъэкI-чIиукъуащэхэу зеплъыхьэ, пшъэшъэ зэхэтмэ 
янэкIао, купыр егъэщхы.- Ыцэ Iусыутмэ, серэмыгъэмыс!..
- ПсыикIыпIэм унэмысэу, хьаIе, плъэкIапIэ дэмыщай, 
къэдз сIомэ, къэдз!
- Ма, ащыгъум!..- Нурмыхьамэт цэлдао хъураир 
зэкIещэшъ, етIупщы, къыкIэлъэтхъошъ, къеубытыжьы.- 
Зэ, зэ, мыдэ, къыстэмылъхьажьынэу, пцэхэр псаумэ 
сегъэплъ. Мары сэ сцэхэри, дагъо яIэп,- фыIуегъэпсых.
- Мары сэ сцэхэри,- къыфыIуегъэпсыжьых,- къыосIуагъ ядагъуи, хьалыгъу агъотрэп.

--- Page 317 ---

- Машалахь!..- цэ къэбыкIэшхо Iужъухэр зилъэгъукIэ, 
Хьагъурыр къыхэкуукIы.- Ар сыд шъыу, зэрэцэлдаоу 
адырын ахэмэ!.. Олахьэ тэ тцэхэри мыцIыкIух, Цэй Хьатырбай ихьакIэщ нычхьапэ мэлакIэ тыщырагъэлIыхьагъэшъ, 
хьалыгъу яджэгъонэп... Къэубыт, къэсэдзы!.. Зэ, зэ!.. 
ПцIэ сымышIэу лIыгъэшIэпIэ утыгум сыкъыбдихьана?! Сэ 
сцIэр Нурмыхьамэт, Хьагъур хэкIыкIэ шапсыгъэхэр къысаджэх.
- Сэ сцIи къыосIон, МышъэжъкIэ абдзахэхэр къысэджэх,- зышIодахэу зыпыплъыхьажь фэдэу Мышъэжъ 
зишIыгъ, ыпкъи ыкъудыигъ, ынэпэпкъи хэIэжьыгъ, тхьагъэпцIышъо къызтыригъаоу къыпидзэжьыгъ.- ЦIэ дахэрэ 
лъэкъоцIэ дэгъурэ уиI. 
- Хэти итеплъэ елъытыгъэу цIэ фашIы.
- Ари тэмэм, хьаIе. Ау лъэгонджэмышъхьэкIэ сигъончэдж закъо бгъэхъокIэу бащэрэ сыщэогъэсы.
- ТекIорэм гъончэдж фащэфы. УлIмэ, сIуагъэ, пцэ 
Iуемыгъэут, Мышъэжъ!..
ЛIитIум цэлдаор зэфадзы, кIэлъытхъорэм къафэубытрэп, ыIэ зищэйкIэ, щыс-щытмэ адэрэп, зэрэгъэкуох, 
зэрэгъэщхых, зыIупшIэ Iуиутрэми агу фэгъу. Щхы-жъот 
бырсырыр унэм из. Сымаджэри, зыщыгъупшэу, пIэм 
къыхэтIысхьэ, унэм щаIорэмэ адырегъаштэ, зызэрашIэу 
задешIы. Купыр лъэныкъуитIоу гъэзагъэ, зым хьакIэм 
дырегъаштэ, адырэр ячылэлI деIэ. Къэнэмэт сымаджэм 
игъэпсыкIэ-гущыIакIэкIэ къылъихьэгъэ хьэкIэ лъэныкъомкIэ зегъазэ.
Нурмыхьамэтрэ Мышъэжърэ зэрагъэхьрэ щыIэп. 
АIэхэр абгъукIэ кIэгъэкъуагъэхэу, атхи уфагъэу, тIури 
цэлдаом лъэбанэх. Такъыр горэ цэлдаом гозытхърэр 
мэгушIо, къыдэхъугъэр шIодаушэу къегъэлъагъо.
- Зэ, Хьагъурыр,- цэлдаом къыпитхъыгъэ такъырыр 
ыцапэ къыдехышъ, къекуо,- псапэ пшIэ пшIоигъомэ, 
хьалэлэу мы тIэкIур сэгъэшхы. Цэй Хьатырбай ихьакIэщ 
ущагъэмэлэкIагъэзы, къыбдэсыгощын.
- Iулъхьэр тIу зэфашIэу шъэогъумэ яхабзэшъ, сигуапэ, 
пIысхын...
Сыдж тео мэкъэмэ дахэр, Хьагъурым итеуакIэ угу 
къыгъэкIэу, унапчъэмкIэ къыщызэпэжъгъыугъ. КIапщэм 
хэтмэ ашъхьэ апхъотагъ, дэIуагъэх, гушIуагъэх.

--- Page 318 ---

- Ар Цэй Хьатырбай зитеуакIэр,- анахьыжъым къыIуагъ...
Чэщ кIахэ нэс кIапщэм щыIэгъэ хьакIэр Хьатырбай 
къымыгъэущы шIоигъуагъ шъхьакIэ, нэпIэ едзыхыгъо закъо 
нахь имыфэу Къэрбатыр къэущыжьыгъэу пIэм хэлъ.
Тыгъоспчыхьэ, нэбгырищым зызагъэнэгъоджэ уж, 
зэхихыгъэр шъхьэм икIрэп. Сэмэркъэу чэфыгъо зэрызыгъэ кIапщэми ар щибгынагъэп, тIэкIу шIэ къэсми егупшысэ, 
лъапсэ фэхъугъэр къыфэгъотрэп.
Шъхьэм къечъэрэ гупшысэ нафэмэ ежь-ежьырэу 
Къэрбатыр адэхьащхыжьыгъ. Ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп, 
ыIуагъ. Наибэм абдзэхэ лIэкъолъэшмэ, ибысым Цэир апэ 
зэритэу, заригъэгъашIуи, фэкъолIышIухэр къызкъуиубытэхи, адырэ фэкъолI къызэрыкIомэ агу хэтIысхьагъ. Угу 
къеокIэ, Хьатырбай, ащ пкIэ иIэжьэп. Оры, Болэтыкъом 
ыуж, пкъэукIэтынэу иIагъэр, шIыхьаф фэпшIыгъ, унэ игъэкIотыгъэ Жэгъуф щыфябгъэшIыгъ, анахь пшъэшъэ дахэр 
ебгъэщагъ. Сыд джы уцIацIэкIэ наибэм шIупщы фэхъугъэ 
Болэтыкъом укъызэрэридзэжьыщтыр? Плъэгъурэба ышIагъэр, Джыгэр пфыдэсыгъэп, абдзэхэ гупчэ Жэгъуф 
дэтIысхьагъ. КIэмгуепщмэ запэIуидзыгъ, къушъхьэчIэс 
фэкъолIмэ заридзылIагъ. ЗыгорэкIэ пачъыхьадзэм зыщедзыемэ шIэ? Сыдым уигъэшIэн а тхьагъэпцIым ыгу илъыр!.. 
УлIа сылIа зыIоу Бэслъыныий, КIэмгуий, Абдзахи, Убыхи 
арысмэ нэIуасэ зафишIыгъ, зы къопэ гъощагъэ къаринагъэп. Тэ игухэлъ тигъашIэрэп, шапсыгъэхэмрэ бжъэдыгъухэмрэ къытхахьэрэп. КъурIанымрэ джаурымрэ зэпэIуидзэзэ, гумэкIыгъор зыбгъэ диз фэкъолIмэ ыIорэр, ышIэрэр 
арегъаштэ, лIэкъолъэшхэр IуигъэзыкIхэу абдзэхэ шъхьагъышъхьэм енэцIы.
Гупшысэмэ Къэрбатыр щагъэлъыгъэп. Гъогу техьажьыгъэмэ къыщанэ пIонэу псынкIэу къызщылъэти, ынэгу псы 
кIикIагъ. Сэбахь нэмазыр блигъэкIыгъэми, Алахьым ыпашъхьэ уиуцоныр сыдигъуи кIасэп ыIомэ зэушъыижьзэ, иамдэз 
штэни дигъэкIуагъ. Пчэнышъо нэмазлыкъыр къыблэ лъэныкъомкIэ ыгъази, Тхьэм ыпашъхьэ ихьагъ.
Къэрбатыр тхьэ елъэIу, зеуфэ, лъэгонджэмышъхьэкIэ 
мэтIысы, шъхьащэ ешIы, къэтэджыжьы, тIэкIурэ щытыгъэу 
зыредзыхыжьы, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ 
Алахь лъапIэм, Алахь лъагэм ынэшIу къыщифэнэу, адыгэмэ 

--- Page 319 ---

гукIэгъу къафишIынэу, янасып ипыймэ атыригъэкIонэу, 
хэгъэгум мамыр илъынэу елъэIу. 
 Нэмазлыкъыр дэпкъым пылъэжьыгъо Къэрбатыр 
фимыфэзэ, пчъаблэм дэмыфэу, шъхьэр ыуфэзэ, Хьатырбай унэм къихьагъ.
- Уипчэдыжь шIу охъуапщи, Къэрбатыр! Сы ухъугъ 
нычэпэ, утынчыгъэба?
- Сытынчыгъ, моу джыдэдэм Тхьэм ыпашъхьэ сыкъикIыжьыгъ.
- Сы адэ, зиусхьан, Тхьэм къыуиIуагъэр?
- Ы-ы? - бысымым иупчIэ Къэрбатыр къыгурыIуагъэп.
- Тхьэм ыпашъхьэ узехьэм, сы къыуиIуагъэр? - джыри 
Цэим къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Олахьэ сымышIэ ар къызэрэосIощтыр,- Къэрбатыр 
ыIон ымышIэу къызэтенагъ,- цIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьырэ Алахь лъапIэу Алахь лъагэм ыпашъхьэ 
тызихьэрэм, бэ етIорэр, бэ тызэрелъэIурэр... Ащыщэу 
сшIэрэп ныIа зыфапIорэр...
- Наибэр Тхьэм илIыкIу Iоу сшIошъ хъурэпзы ары,- 
Хьатырбай ыгу илъыр ыушъэфыгъэп.- Тхьэм сырилIыкIу, 
Алахьэу акбэр ыIомэ, ыIэхэр дигъэчъаехэзэ, абдзахэхэр 
делэ ышIыгъэх!..
- Олахьэ сымышIэ, олахьэ сымышIэ!..- Къэрбатыр 
зигугъу ашIырэ Тхьэм ищынагъо къышъхьащыхьэу къэгузэжъуагъ, етIанэ гу нахь къызIэпишIыхьажьызэ, къытырицIэлэжьыгъ.- Наибэр Тхьэм илIыкIомэ шъо нахь шъушIэн, 
шъоры апэ IукIагъэр, шъоры Абдзахэ къизыщагъэр, 
фэкъолIмэ ахэзыщагъэр...
- Адэ, ащыгъум, зиусхьан, къыосIон, тыгъопчыхьи 
къыосIуагъ, джыри къыкIэсIотыкIыжьын,- Цэй Хьатырбай 
ынэхэр губжыгъэ жъоплъхэу къызэтэджым, иIэм-лъэмыгъэ унэм из хъугъэ,- наибэм иIоф Тхьэ Iоф хэлъэп, тегъапцIэ... Сэ Алахьым ишIошъ схэмылъэу арэп. ИIуи, ишIи 
сикъабыл, сыгукIи, спсэкIи сштагъэ, сэлэжьы. Ау наибэр 
Тхьэм къытфимыгъэкIуагъэкIэ Тхьэм ыпашъхьэ Тхьэ щэсэIо. 
КъытфэбгъэкIуагъэу сэшIэми, си Алахь, ыгу шIу къызэрэтфимылъым сыщыгъуаз. Зэ Iоф зегъэшIи, си Алахь, адыгэ 
Iофмэ къахаплъ!..- Хьатырбай ыIэ инхэр зыдигъэчъаехэкIэ, 
Къэрбатыр дырегъаштэ, апэм лIэкъолъэшым къыIорэр 
зэхэмышIыкIэу мэIупчъапчъэ, етIанэ зэхэпшIыкIэу макъэр 
етIупщы.- Адыгэ егъэзыгъэмэ унэшIу къащыгъаф, гу кIэгъу 

--- Page 320 ---

къафэшI, ощ нэмыкIрэ гугъапIэ тиIэп, си Алахь! Сыушъэфрэп, къыосэIо: къытфэбгъэкIогъэ наибэр лIыкIо 
пфэхъущтэп, си Алахь. КъызгурэIо, уишIэ хэмылъэу 
Болэтыкъомэ япхъу гупсэ фэхъугъэпщтын. КъытфэбгъэкIуагъэу зыфаIорэ, си Алахь, уиIумэт адыгэпщхэр къыридзэхэрэп, лIэкъолъэшхэр иIум-пэмых. ПщыкIэ, пащэкIэ 
зытимыгъаштэ мыхъунэу уцугъэ.- Цэим тхьэлъэIур къыухи, Къэрбатыр къыриIуагъ: - Адэ джары, зиусхьан, непэкIэ 
тиIоф зытетыр. Хымахьэр къихьи, унахьэр рифыгъ 
зыфаIорэм фэд наибэмкIэ къытэхъулIэрэр! Модэ, Сэфэрбый зиусхьаныр Тыркуем къитэжъугъэщыжь!.. Хъунэп 
адыгэлI хъарзынэр Тыркуем зэрэщалъэхъагъэр!..
Зэ тятэ шъугу къэкIыжьыгъэмэ ары ыIуи, нэшхъэигъэр 
къышIутекIоу, Къэрбатыр гукIэ хэщэтыкIыгъ, Цэйми нэшIукIэ 
еплъыгъ...
VIII
Занэ Сэфэрбый тхьэм ыбгынэжьыгъэ дзэ имыкъу 
ащыгъупшэжьыгъэм ипащэу Эдирнэ къэлэ сэпалъэм дэс. 
Дзэм ифэIо-фашIэхэр къыгодзэгъэ забытым ыпшъэ рилъхьажьыгъэу, ежь адыгэ шъолъырымкIэ къыфикIрэмэ 
афэгумэкIы, адешъо-адешхэ, тIэкIу зыуташъокIэ, сыкъыжъудежьэжьыщт еIошъ мэгъы, зыкIэкIыжькIэ, щэгъупшэжьы.
Сэфэрбый угу ебгъэнэу щытэп.
ЦIыфым ищыIакIэ ежь зэрэщыгугъыщтыгъэу къычIэмыкIыжь хъумэ, гузэгъабгъэмрэ шIошъмыхъуныгъэмрэ 
къебэкIы. ЩыIэныгъэм шъабэ езышIылIэн Iофыгъуабэ 
Сэфэрбый къыфыкъокIыгъэми, зы лъэныкъокIэ ар епIолIэныр тефэрэп, адырэ лъэныкъомкIэ изекIокIэ-шIыкIэмэ 
ицIыф гъэпсыкIэмэ ащ урагъэнэцIы. Илъэс пчъагъэм егъэзыгъэ IофкIэ зи Адыгэ хэгъэгу пэIудзыгъэ Сэфэрбый ыгу 
щышIэрэр макIэп. Зыхэзыгъэ цIыфмэ къахамыгъэхьажьыным, пащэ афэмыхъуным фэшI, Урысыем ылъэкI къымыгъанэу, пцIымрэ тхьагъэпцIыгъэмрэ къебэкIэу, шъэфкIи 
нафэкIи зэрэфаеу дэзекIуагъ. Шъыпкъэ, ыгъэфыкъуагъэп, 
зытекIогъэ хэгъэгум егыймэ-тецIэцIыхьэзэ, ищыкIагъэ 
зыхъурэм, къуалъхьэ фищэйзэ, тэмэтелъри фигъэинзэ, 
имылъэпкъэгъу тыркумэ ахилъэхъэн ылъэкIыгъ. Адыгэ 
шъолъырым зэрепхыгъэгъэ нэрмылъэгъу гугъапIэхэр 

--- Page 321 ---

Урысыем зэпичыпэгъагъэхэми, зы мафэ къыхэкIыщтыгъэп 
Сэфэрбый ынаIэ тыримыгъэтэу. Хымэ хэгъэгум щиIорэм, 
щишIэрэм, зыздигъазэрэм нэс урыс пачъыхьэм нагъэсыжьы. Урысыем иIоф адыгэ шъолъырымкIэ къыщыуцу 
къэс, Сэфэрбый агу нахь къэкIы.
Ежь Сэфэрбый ышъхьэкIэ адыгэ IофымкIэ ылъэкI къыгъэнагъэп. Спшъэ къифэу сыфэулэугъэп ымыIожьынэу 
инамыс пашъхьэ щымыукIытэжьынэу къытефэрэр зэкIэ 
Тыркуем щишIагъ. КъытекIорэ ныбжьым ыгъэпшъыгъ. 
КъыфыкъокIрэ адыгэмэ къыфахьрэ къэбархэр Къэрбатыр 
дэжь къыфырахрэ тхыгъэ шъэфхэр игушIогъо-нэшхъэих.
ГукIаер шъхьащызыхын унагъо Сэфэрбый Тыркуем 
щыриIэп, ибын щызгъэгъупшэн шъхьэтехъо зытехъуагъэ 
бзылъфыгъэ зыригъэгъэпцIагъэп. Зыфэщагъэ хъугъэ 
бахъсымэ ешъоным елъытыгъэмэ, а зымкIэ Тхьэм ыпашъхьэ пытагъэ щыхэлъыгъ. Гур анахь зыщыкIодрэми, адыгэмэ 
язэфэныгъэ-шIошъхъуныгъэ IэкIэзыщтыгъэп.
Мэзэ зытIу хъугъэшъ, Къэрбатыр къыфаригъэхьыгъэ 
тхыгъэм Сэфэрбый гъэретыкIэ къыхилъхьагъ. Адыгэмэ 
афэгъэхьыгъэ гушIогъо къэбар имытыгъэми, гур зыгъэбырсырын, кIочIакIэ къезытын, зыгъэгубжын къэбар 
къырихыгъ. Тыгъуаси тыгъоснахьыпи фэдэу джыри тхылъыпIэм еджэжьыгъ: "…Асалае Мыхьамэт-Аминэ наибэр 
Абдзахэ къызщихьэгъэ илъэсхэм бэ фызэшIокIыгъэр. Апэм 
лIэкъолъэшмэ загуригъэIуагъ, Тхьэм илIыкIокIэ заригъэштагъ, ахэр икъотэгъу-очылхэу, фэкъолIмэ агу ихьагъ. 
Джы лIэкъолъэшхэр зэбгырифхэзэ, фэкъолI къызэрыкIо 
хабзэ Абдзахэ щегъэуцу. Ежь ямылъкукIэ ашIыгъэ мэщытхэм лIэкъолъэшхэр фэкъолIмэ къыщагъэгущыIэжьхэрэп. 
Муртазыкъхэри, хьыкумым хэтыщтхэри фэкъолIмэ къахещых, дзэри зэхещэ, абдзэхэ хэбзашъхьэри арегъэубыты. 
Ахэр зыфишIэрэр фэкъолIмэ наибэр Тхьэ папкIэу алъытэ, 
абдзэхэ лIы пащэ зэрашIыгъэр имыкъоу, зэрэадыгэ лъэпкъэу пащэ фэтшIыщт аIо. АIэмычIэ тычIалъхьаным фэшI 
наибэр зипащэ фэкъолIыдзэр Шапсыгъэ къекIунэу, Бжъэдыгъу ихьанхэу загъэхьазыры, урысмэ апэшIуекIорэ 
щэрихьат заом адыгэхэр къыфеIэтых. Абдзэхэ лIэкъолъэшхэми, тэтыехэми, бжъэдыгъупщхэми ар адэрэп. 
Къыпщэгугъых, къэкIожь къыуаIо. Хы ШIуцIэр адыгэхэмкIэ Урысыем зэпиубытыкIыгъэми, хэкIыпIэ къыфэдгъотыщт, 
къызщыпIорэм тыкъыппэгъокIыщт. Уфаемэ - хымкIэ, 

--- Page 322 ---

Ермэл лъэныкъор арми, ГъурджымкIэ укъежьэми - тыхьазыр. Зымыгъэбэлэрэгъ, тят. Тыркуем къытфишIэн щыIэп, 
къэкIожь!.."
ТхылъыпIэм еджэфэкIи, зегъэтIылъыжьми, къызештэжьми, мызэу-мытIоу Сэфэрбый ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. 
Тырку тэмэтелъыр къехьылъэкIэу къыщыхъугъэти, къэптаныр зыщидзыгъ. Шъоныр зытет мэкIаимкIэ плъагъэ, 
кIэрыхьагъ, къесты къышIошIэу, имыхэбзахэу, ыIэ къыкIэрихыжьыгъ.
- Еплъ наибэм иморадым!..- ымакъэ тIупщыгъэу 
джыри Сэфэрбый къыкIиIотыкIыжьыгъ.- Хымэ хэгъэгумэ 
тябэны тIозэ, хэхэс наибэм адыгэхэр зыIэкIиубытэн ихьисап. 
Ащыгъум Хъанджэрыий сэри хьаулыеу дунаим тытэтыгъэба? Тэри ащ тыфэягъ, абдзэхэ пхъэцмэ къыддагъэхъугъэп нахь. СямылъэIугъа? Сямыушъыигъа? Гыеми 
сыблэкIыгъ, сфэгъэщынагъэхэп. Адэ сыдэущтэу ащыгъум 
зыщыщ амышIэрэ гъогурыкIо цIыфым ахэр шIолIыкIыгъэх, 
къыуфагъэх?! ГъэшIэгъона къурIаныбзэр ышIэу Тхьэм 
сырилIыкIу ыIуагъэмэ! КъурIаным итыр зэбгъэшIэным 
нахьи, къысфэгъэгъу си Алахь, зэрэадыгэ шъолъырэу 
къытэкIугъэ тэхакIомэ закъыщытыухъумэныр непэкIэ 
зэкIэми анахь Iоф. Е-о-ой, адыгэ цIыкIу гущ, сыдыр уигупшысэу, уилIыгъэу дунаим утэт!..
Джэхэшъогур Сэфэрбый къырекIукIы, рекIукIыжьы, 
шъхьаныгъупчъэм Iохьэ, тырку дунаир ежькIэ щымыIэжьыхэу 
адыгэ шъолъырыр инэплъэгъу. Икъушъхьи, имэзи, ижъокIупIи, имэкъупIи, ихыор уалъи, ипсыхъо чъэрхэри зилъэгъукIэ, шIулъэгъу мыухыжьэу афыриIэм ыгу пеIонтIыкIы. 
Ахэр къызщаухъумэщтыгъэ лъыгъэчъэ зэуапIэхэр инэплъэгъу къызчIэхьажьхэкIэ, шъхьаныгъупчъэм кIэрытыжьышъурэп. Шъонмэ якIуалIэшъ, апэ къыIэкIэхьагъэм, 
тумы тхьэ ешI укъезгъэжьагъэм ыIозэ, ешъо. Ришъугъэр 
шъхьэм къызеокIэ, пкъы улэугъэр джыри нахь егъэушъэбы, ау ар иушъхьагъоу шъоным лъыIэбэжьрэп. Зэушъыймэ-зэгыижьзэ адыгэ шъолъырым къыдзыжьыгъэ гур 
хэкIыпIэу щыIэмэ алъегъэхъу. Къэрбатыр зыфиIогъэ 
ЕрмэлымкIи, ГъурджымкIи, хымкIи маплъэ, къыхихыщт 
гъогу кIэкIым егупшысэ.
- Сыдыр сиадыгэ пэщэжь сэ!..- мэкъэ тIупщыгъэкIэ 
джыри унэр зэлъигъаджэу игупшысэ хьылъэмэ къахэужьы, 
къызыщэлъэты. Шъоным лъымыIэбэжьэу, итырку дзэ 

--- Page 323 ---

къэптан къештэ, зыщимылъэу еплъышъ, фэгубжы: - Сызгъэунэхъугъэмэ ори уащыщ!..
КIымэфэ чэщ кIыхьэм Сэфэрбый ынапIэ къефэхыгъэп. 
Зыхэчъыегъэ закъом нибжьи зытемыплъэгъэ МыхьамэтАминэрэ Къэрбатыррэ азыфагу пкIыхьыкIэ дэтыгъ. Мыры 
ыIонэу ылъэгъугъэр къышIэжьрэп. Ау къэмэ зэпэIэтыгъитIумэ ялыдыкIэ ынэгу кIэт.
ПкIыхьапIэм гумэкIыгъоу къыфихьыгъэр шъхьэм имыкIэу, Къэрбатыри игупшысэмэ ахэмыкIэу, Сэфэрбый 
имафэхэр зэрмырых. Пкъы онтэгъур къызэрехьылъэкIрэр 
зэхешIэ, зыгорэм кIоныр, иIоф зэрифэныр хэгъэкIи, 
зыщетIысэхрэм къыщытэджыжьыным дэшъхьахы. Аущтэу 
Сэфэрбый иIоф щытми, Адыгэ хэгъэгум къызэригъэзэжьыщт гъогу кIэкIым еусэ. ЗэкIэмэ анахь дэгъугъэр, еIо, 
тыркудзэм сыхэкIыжьэу сытIысыжьыгъэмэ ары. СызэрящыкIагъэри сшIэрэп, зыгъи сыздагъэгущыIэгъагъэп, мыгъи, 
сэщ нахь бим-башэ ямыIэжь пIонэу, къысфадагъэп. Дзэм 
сыхэмытыжь хъумэ, сшIэщтымкIэ, сызэрэзекIощтымкIэ 
сшъхьэ сыфитыщт. Непэ зысIэтэу адыгэ гъогум сыкъытыраубытэжьмэ дзэр къызэхэптакъуи ухэхьажьыгъ аIони, 
сагъэмысэщт, сагъэтIысыщт. Тырку-урыс зэфыщытыкIэм 
зыкъызэблихъущт тIозэ, тезэщыгъ. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, 
шъыпкъэ, гъазетмэ къызэратхырэмкIэ, Урысыем иIофхэр 
мыгъэ Европэм нахь къыщызэIыхьагъэх. Габсбургмэ ятетыгъо къыухъумэзэ, гъэрекIо Венгрием щызекIогъэ революцием ылъ зэригъэчъагъэм бэмэ дырагъаштэрэп, ащ 
нахьрэ Iоф Инджылызми, Франциеми, Польшэми, Тыркуеми арылъыжьэп. Урыс пачъыхьэр нахь зыпэблэгъэ 
Австриеми, Германыми арылъ къэбархэр зэфэшъхьафых, 
ыдэжькIэ къэгъэзагъэр тIо гощыгъэ. Адэ, тэ тыегъэзыгъэу 
тыпэуцужьыгъ шъхьакIэ, дунаир зэзыгъэфэрэ урыс хэгъэгум утекIон плъэкIына! Хыягъэр талъэныкъокIэ щыI, тихэгъэгу укъимыхь тIуи, нэ-псэ зыфэтшIыгъ. ТыкъызэхишIыкIыгъэп. Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, ичэтэ чIэгъ тычIэкIуадэ, 
ежьри IэшIу ыхьырэп, тешIуныгъи, пщыгъо хэгъэгоу ихэгъэгу кIоцI тыщиштэгъагъэмэ... Ар зытымышIэкIэ, Урысые-Тыркуе шъхьалым адыгэхэр дахьаджыхьащтых. 
Инджылызи, Дагъыстани, мы сызхэтхэми къытфашIэжьын 
щыIэп. Щарихьат зау ыIоу наибэми адыгэ фэкъолIхэр 
ерэмыгъэбырсырых...

--- Page 324 ---

ИлъэсихкIэ узэкIэIэбэжьмэ, 1844-рэ илъэсым ыкIэм, 
адыгэ хасэмэ къащыфеджэнэу фэкъолIмэ афигъэхьыгъэгъэ тхылъым бырсырэу къыпыкIыгъагъэр Сэфэрбый ыгу 
къэкIыжьыгъ. Адыгэхэми, урысхэми еплъыкIэ зэфэшъхьаф 
зыфыряIагъэ тхыгъэр джы къызнэсыгъэм зэрэфаеу бгъуитIумэ агъэфедэ, зыщящыкIэгъэ чIыпIэм щырэгущыIэх. Джа 
тхыгъэм ишIуагъэкIэ, къыхамыгъэщэу, ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ Урысые лIыкIоу Эдирнэ дэс Ващенкэм зэ-тIо 
Сэфэрбый зыIуигъэкIэгъагъ. Ау мыр сигухэлъ ыIоу, хэтрэ 
лIыкIо пстэуми зэрашIэу, зыми ышъхьэ къыфырихыгъагъэп. 
Ежь Сэфэрбый дэдэри, Iоф зыригъэшIэу, пылъыгъэп. Ащ 
ыужи тIури ешхэ-ешъо Iанэхэм ащызэIукIагъ, гущыIэ зырыз 
къызэфэдз-зэфэдзыжькIэ зэбгъодэкIыжьыщтыгъэх. 
Ващенкэр къызэрэфэсакърэр Сэфэрбый ышIэщтыгъэти, 
бащэ римыIоу, зызэрэщидзыещтыгъэр нахьыб. Джы непэ 
ылъэгъугъэмэ, хьау иIагъэп, ышъхьэ къыфыримыхыпэми, 
зыгъэгумэкIрэ гупшысэмэ ащыщхэр риIоныгъи. Джыдэдэм, 
сыхьати тыримыгъашIэу, Ващенкэм IукIэ шIоигъоу ыгу 
къыпылъэдагъ, тэджи, шъхьаныгъупчъэм IухьафэкIэ кIэгъожьыгъ. Сыд хъункIэ-псынкIае зыкIэсшIыщтыр, ыIуагъ, 
ащи чIыпIэ сыфифэн. Сигупшысэхэр апэ зэсхьылIэн фаер 
урысхэрэп, тыркухэрэп, мыщ ис силъэпкъэгъухэр ары.
Сэлэхъур Мыхьамэти, Хърозэр Исмахьилбеий заIуигъакIэмэ шIоигъоу Сэфэрбый ыгу къыпылъэдагъ. Стамбул 
кIощт, адыгэ Iофмэ нахь апэблэгъэ илъэпкъэгъуитIумэ 
заIуигъэкIэщт. Зы шъхьэ нахьи шъхьитIу зэраIоу, адыгэ 
Iофэу, дунэе Iофэу ежь зыщымыгъуазэ гори зэхихын. 
Икъунба зэкIэми ахишIыкIэу, ыни кIэпхагъэ фэдэу хымэ 
хэгъэгу зэрисыр!..
Стамбул зэрэкIощт ушъхьагъур къулыкъушIапIэмкIэ 
къыщигъоти, мафэ горэм Сэфэрбый гъогу техьагъ. Апэрэ 
лъэбэкъур унэм къырихи, фаэтоным зыщырихьылIэщтым, 
зыгорэ къеджагъ:
- Гъогумафэ уежь, Сэфэрбый! - плъэмэ, тыжьын 
бэщ псынкIэр зыгъэджэгоу къекIолIэрэ Ващенкэр ылъэгъугъ, сэлам джэуапым пымылъэу, псынкIэу къыпидзэжьыгъ: - Стамбул окIо аIуагъэти, емыкIу къысфэмышI, 
зиусхьан, лъэIу цIыкIу горэ къыпфысиI, пшIомыхьылъэщтмэ, 
мы тхыгъэр Хърозэр Исмахьилбей сфыIэкIэгъахь, уIукIэнба? 
УIумыкIэми, шъэф итэп мыщ, апэрэ почтэм епхьылIэмэ, 
Эдирнэ-Стамбул гъогум зэрэтетыщтым нахь псынкIэу 
IуагъэкIэжьын.

--- Page 325 ---

- Хърозэр Исмахьилбей сыIукIэщт-сыIумыкIэщтыр 
сшIэрэп,- Сэфэрбый игухэлъ ыушъэфыгъ,- ау ащ къин 
хэлъэп, уилъэIу пфэзгъэцэкIэн. Сыд къэбар, Тхьэм Iомэ? - 
зыгорэ епIон фаеба къыригъэкIэу, зыгъэгумэкIрэр ыбгъэ 
къышIудэкIыгъ.
- Сыд къэбарын, зиусхьан,- сыд мыр зыгъэгумэкIрэр, 
мыщ фэдэ упчIэ къытэу ихэбзагъэп, ыIуагъ Ващенкэм,- 
дунэе къэбарыр зэкIэ гъазетмэ къарэхьэ.
- ШъуалъэныкъокIэ гъазетмэ шIу арытэп.
- Шъыпкъэр уадэжь, зиусхьан.
- Олахьэ сыгу къеом мощ фэдэ Урысые хэгъэгушхом 
зызэриуахьрэр.
- Адыгэмэ яIофмэ...
- Хьау, арэп сызэрэгущыIэрэр,- Ващенкэм къыригъэжьэгъэ гущыIэр Сэфэрбый IэкIихыгъ,- адыгэхэр фимыкъоу, Венгрием лъы зэрэщигъэчъагъэр ары... ХъяркIэ, 
къэзгъэзэжьмэ адыгэ Iофмэ нахь тарыгущыIэн... Ау, 
сыушъэфрэп, егъашIэм адыгэхэмрэ урысхэмрэ тызэгъунэгъу, тичIыгу гъунапкъэхэр зэпэIулъых, сыгу къео шъуихэгъэгу изекIуакIэ... Тихэгъэгу сызесым, урыс пачъыхьэм 
зызэрэIусымыгъэкIагъэмкIэ сыкIэгъожьы...
Сэфэрбый мэфитфэ Стамбул дэсыгъ.
Пчэдыжьрэ, щэджагъо нэс, дзэ къулыкъум пылъ 
IофшIапIэм зыгорэхэр щиIо-щишIэ фэдэу зыщаригъэлъэгъузэ, адырэ къэнэжьрэ уахътэм чэщри дыхэтыжьэу, 
иадыгэ Iофмэ ауж итыгъ.
МэфитIу пыкIыгъэм Сэлэхъур Мыхьамэти Хърозэр 
Исмахьилбеий заIуигъэкIагъ. Апэрэ мафэм Ващенкэм 
итхылъыпIи Исмахьилбей ритыжьыгъ. Шъэф итэп ыIогъагъ 
шъхьакIэ, къырихыгъэм ынапшIэ дыригъэдзыягъ:
- Мыщ итыр ошIа, Сэфэрбый? Урыс пачъыхьэр къыпфэгумэкIы.
- Сыд ыIоу?
- Адыгэхэр къытигъэшIуныр фызэшIокIыщтмэ, ерэгъэзэжь еIо.
- СфызэшIомыкIмэ?
- УрищыкIагъэпщтын...
Сэфэрбый ынэкIушъхьэ-жэпкъышъо шъабэхэр ушъуашъохэу щхыгъэ, уасэ зыфишIыжьэу, ежь зыфиIожьрэр 
игуапэу къыIуагъ:

--- Page 326 ---

- СыримыщыкIэгъагъэмэ, мыщ сыщаригъэлъахъэщтыгъа?!. Ау къызгурымыIорэр, Исмахьилбей, сыд пае 
мыщ нэс къыпфысигъэхьэу, ежь Ващенкэм мыр къысимыIуагъ? Олахьэ мы урысхэри, адыгэмэ зэратекIыгъэ 
щымыIэхэу, гъэшIэгъонхэу гъэпсыгъэхэм. О укъысигъэупчIын нахьи, ежь къысэупчIмэ нахьышIуба, Исмахьилбей? Сыд о ащ хащэ узфишIыжьрэр?
- Ицыхьэ къыптэлъыщтын.
- Хымэ хэгъэгу лIыкIомэ ятхьагъэпцIыгъэ къыжъугурыIорэп,- Сэлэхъур Мыхьамэт къахэгущыIагъ, Iофым 
хэшIыкI зэрэфыриIэр къаригъашIэу щхыпцIыгъэ.
- О нахь пшIэн, ахэмэ уряIофышI,- Исмахьилбеий 
къыдзыгъ.
- Ягупшысэ шъурагъасэ. Бэ шIэн, макIэ шIэн, Сэфэрбый, джа тхылъыпIэм ит упчIэр Ващенкэм къыуитыщт. 
Ежьыри зыфегъэхьазыры, ори урегъасэ.
- Ащыгъум, ащкIэ сигухэлъ шъыпкъэр къышъосIон. 
Урыс пачъыхьэр къысэлъэIукIи-къысэмылъэIукIи ащ нахьрэ 
хымэ хэгъэгум сисыжьышъущтэп. Адыгэ шъолъырым, 
неп, неущ сиIэп, джыдэдэми згъэзэжьыщт!.. Цыхьэ 
къышъу фэсэшIы, сыушъэфрэп.
ГумэкIыгъо шъэфыр унэм из зэрэхъугъэм Сэфэрбый 
гу лъитагъ, фэмыщэчэу къяупчIыгъ:
- Сыд къышъохъулIагъ, шъузфыщысыр?
- Умыхъыжъ, зиусхьан, умыхъыжъ,- Исмахьилбей 
къыIуагъ.
- Сыхъыжъэрэп. Ау ащ нахьрэ слъакъо пхыгъэу сфэлъэкIыжьыщтэп. Зэхэшъухыгъэба Абдзахэ къихъухьэхэрэр?
- Тыщыгъуаз,- Сэлэхъурэми къыIуагъ.
- Сыд, ащыгъум, Дагъыстан наибэм зыфаер адыгэ 
хэгъэгум зыкIырырагъэшIыхьэрэр?
- Къысфэгъэгъу, Сэфэрбый,- сибзылъфыгъэ акъыл 
хъулъфыгъэ Iофмэ къазэрэхаслъхьэрэмкIэ,- адырэ унэм 
Хъури-хъанум къычIэкIыгъ,- ау адыгэ Iофыр паIо зыщыгъи 
шъхьэтэхъо зытэхъуагъи зэдытий,- дышъэпсыр къызпытэкъурэ джэнакIэр тIэкIу дырищэкIи, къызыдэкIыгъэ 
пчъэм пэблэгъэ пхъэнтIэкIу къуапэм пытIысхьагъ, джыри 
зэ нэшIукIэ Сэфэрбый къыIугушIуагъ.- Мы лIитIум, 
Мыхьамэтрэ Исмахьилбейрэ, аIорэм адесэгъаштэ. Тыгъуасэ елъытыгъэмэ, непэ адыгэ Iофхэр нэмыкI шъыпкъэх. 
Инеущи непэрэм фэдэщтэп. Венгрэмрэ Польшэмрэ къарыхъуахьрэ Iофыгъохэр ахэмэ яшыхьат. Инджылызри 
Францыри Тыркум къыгоуцо. Эдирнэ мамыр зэзэгъыныгъэм пкIэ имыIэжьэу неущ къэхъущт. Ар сэ къыосымыIожьми, узхэт дзэм иIофхэм язытэткIэ ори къыбгурыIон 
фае.
- Олахьэ, Хъури, къапIорэр шъыпкъэм,- бзылъфыгъэм 
игъэсэпэтхыдэ ыгу зэремыIурэр Сэфэрбый къызхигъэщыгъэп,- сэри ащ сегуцафэ. Ау тэ, дзэм хэтхэр, тэзао нахь, 
дунэе Iофхэр зэдгъэзафэхэрэп. Икъунба сэIошъы ары 
адыгэ хэгъэгур зэрэзэпкъыратхъыгъэр!.. КIо, сшIэрэп 
ащыгъум хъурэр... ЗыгорэкIэ жъыгъэр къыстэкIомэ, 
тадэжькIэ седзыжьмэ шIэ?
- Хърозэр-пэшэ тхьамыкIэу ахърэтым кIожьыгъэм, 
Сэфэрбый,- Хъури илI Исмахьилбей IугушIуагъ,- пIэм 
илъэс пчъагъэ зэрэхэлъыгъэ пэтэу, жъыгъэ Iоф ыгу къыригъэхьагъэп. Сыоплъышъ, Тхьэм ишыкуркIэ, ар 
къыптэфэрэп. 
- Адэ ары,- Исмахьилбейи шъузым къыдырегъаштэ,- 
уилIыкугъэ къызщысыгъэм, уижъыгъэ уегупшысэ хъунэп. 
ТэркIэ, Тырку лъэныкъомкIэ, дунаир зэокIы, Урысыем 
иошъуапщэ мэушIуцIы. Урысыем пэшIуекIорэ лIы куп мыщ 
къихьагъ, Венгрэм, Польшэм къарыкIыгъэх. Быслъымэн 
динри аштагъ, тыркудзэми хэхьагъэх. Ахэмэ о уащымыгъозэщтмэ, хэт ащыгъозэщтыр, зиусхьан?
- Эдирнэ лъэныкъомкIэ хэт къэбгъэкIощт, джыри 
къэсыгъэхэп, ау сыщыгъуаз.
- Ахэмэ ащыщ горэм, Сэфэрбый, мары икъэсыгъу, 
нэIуасэ уфэтшIыщт. Адыгэ Iофыгъоми лъэшэу егъэгумэкIы, 
урыс Iори япчыпэ фыпыхьан, зыуигъэлIын!..
Пчъэ ихьагъу мэкъэ чыжьэр къэIугъ, Исмахьилбей 
зигугъу къышIыгъэ илъэс тIокIрэ тфырэ горэ зыныбжьын 
кIэлэ плIэIу пытэ ищыгъэр унэм къыращагъ. Пчэгум къимыхьапэу, ылъэкъуитIу зэгуигъапкIи, шъхьэщэ макIэ къафишIзэ, къыIуагъ:
- Лапинскэ Теофил, Польшэм сыщыщ. ТефикбейкIэ 
Тыркум къыщысэджэх!..
- УкъызэкIэмыкIу, Сэфэрбый зиусхьаным ыуж уимыкI,- 
лIымрэ шъузымрэ пIэм зекIужьхэм, чъыяпэ къызэмыкIугъэ 
Хъури къыIуагъ.- Занэм нэмыкI уицыхьэ зытэбгъэлъын 
адыгэ лъэныкъомкIэ щыIэп.
385
13 Заказ 027

--- Page 327 ---

- Абдзахэмэ япащэ Мыхьамэт-Аминэр?
- Занэм ыIу-ымыIоми, ар хымэ цIыф. Сыд фэдизэу 
уешIушIагъэкIи, зыщымыщмэ зэгорэм къызхадзыжьыщт. 
Ащ къизгъэкIрэп Iум-пэм наибэр тшIынэу. Ари, Бэрзэджри, 
Цэйри, Хьаджэмыкъори, Болэтыкъори, нэмыкIхэри зыдэтIыгъхэу, ЗанэхэмкIэ тигухэлъ Адыгэ хэгъэгум щыпхырытщыщт.
- Ары шъхьэкIэ, синэф, Адыгэ хэгъэгур лъэпкъ-лъэпкъэу зэпкъырытхъыгъ... ЗанэхэмкIэ угъоижьыгъуае хъунба?
- Тхьэр зэуагъэр сэры шъхьакIэ, сикIас, сыдэу уигулъытэ чыжьэу мыплъэрэ? Зымафи ащ тырыгущыIэгъагъи...- Хъури пIэм къыхэтIысхьагъ, лIым ышъхьацмэ Iэпэ 
шъэбэ гугъэткIухэмкIэ ахэIэбагъ,- нычхьапэ ащ нахьрэ Iоф 
тиIагъэп. Неп-неущ сIорэп. Тыркумрэ Урысыемрэ яIоф 
зэпызыгъэ хъущт, зэпымызыгъахэмэ. Зэо благъэ зэрэщыIэр дзэм хэтхэми къаIо. Сыд ащкIэ зымафэ Уркварт 
къытиIуагъэр? Инджылызымрэ Францымрэ Тыркум къызыгоуцохэкIэ, урысмэ IэшIу арагъэхьыщтэп. Заор къызежьэкIэ, тидзэпащэмэ ащыщэу адыгэ лъэныкъомкIэ хэт 
агъэзэщтыр?
- Адыгэ лъэныкъор зышIэрэ тэмэтэлъ зытэлъыр арыщтын...
- Джы уигулъытэ тэбгъэфагъ. Занэ Сэфэрбый бимбашыр ары. Урысыем тинасып текIоу адыгэ хэгъэгур 
зэIэкIэтыубытэмэ, хэт ащ илIышъхьагъэ зыфагъэшъошэнэу 
пшIэрэр?
- Занэ Сэфэрбый.
- Ихьау! - къызэрэхихыгъэр ынапэкIэ унэ мэзахэм 
къыщымылъэгъуагъэми, Хъури ымэкъэ чан къыхэщыгъ.
- Адэ хэт? Сэфэрбый зиусхьаныр адыгэпщба?
- Адыгэпщ, ау жъыгъэм игухэлъ кIигъэхьащтэп! Къэрбатыр ныбжьыкI, ятэ нахьи Адыгэ хэгъэгум нахь щыцIыкIоп.
- Мылъку зимыIэр сыдигъокIи алъытэрэп.
- Тырку почтэр пIэмычIэ къыралъхьагъэба?
- Къыралъхьагъ.
- Сыд ащыгъум?!
Хърозэрмэ адэжь щаIуагъэмэ кIочIакIэ къыхалъхьагъэу, 
Сэфэрбый Эдирнэ гъогум техьажьыгъ. Зэо благъэ зэрэщыIэри зыхэхьэгъэ дзэлIмэ аушъэфыжьрэп. Тыркуе-Урысые зэфыщытыкIэхэри ащ зэрэзэпэIуидзхэри мафэ къэс 

--- Page 328 ---

щыIэныгъэм къыщэлъагъо. Гъогум зыдырихьыжьэгъэ 
гъазет заулэми ащ нэмыкI Iоф арытыжьэп. Урысыем иIэкIыб 
хэгъэгу Iофмэ афэгъэхьыгъэу Инджылызым, Францием, 
Германым, Венгрэм, Польшэм, Италием щаIохэрэм шъэф 
ахэлъыжьэп. Швециемрэ Голландиемрэ ямэджлысхэр 
урыс Iофмэ шъхьаихыгъэу щатегущыIэх. Зи къязымыгъэлхэрэр Австро-Венгрэм, Польшэм рафыгъэ цIыфхэу 
Европэм ратэкъуагъэхэр ары.
Мыдэ, мыдэ, Сэфэрбый гукIэ къыхэкуукIыгъ, мы 
гъазетым итыр: "Тыркум имые адыгэ шъолъырыр ытын 
фэягъэп, Урысыем имыер аIихынэу къытефэщтыгъэп". 
Хэт мыр зыIуагъэр? КIэтхагъэр? К. Маркс еIо. Нэмыц. Хэт 
ыIуагъэми, ащ ыIуагъэм фэдэ цIыф ыIожьынэпщтын. Тхьаегъэпсэу. Тизакъоу адыгэхэр дунаим тытет сшIошIыгъ 
шъхьакIэ, Тхьэм ишыкуркIэ, тизакъоп. Мары, Австро-Венгрэм, Польшэм къырафыгъэхэри къыдгоуцуагъэх, тыкъэкIони, тицIыф дзэ зэхэщагъэкIэ тыкъыжъудэзэощт аIо. Ар 
шъоIомэ, Тхьэр разэ къышъуфэхъу, ащ фэдэ цIыфхэри 
тищыкIагъэх. Мэфэ заулэм зыIукIэгъэ ныбджэгъухэри, 
нэIуасэ зыфэхъугъакIэхэри Сэфэрбый инэплъэгъу къыкIэуцожьыгъэх. Ахэмэ акIыб, шъуисыдрэ адыгэ IофкIэ 
тыхьазыр аIорэм фэдэу, Лапинскэ Теофил полякри, Янош 
Бандья мадьярыри къадэплъы. ГугъэпIэ нэпэ шъэфкIэ 
Хъури-хъануми къыIоплъэ. 
Хъури-хъанумкIэ... Ары шъыу, Сэфэрбый ыIуагъ. 
Мерэм пшъэшъэжъыемкIэ къысэхъулIагъэр хьалэмэт. Тэ 
къэкIи лажь зыфаIуагъэр джащ фэд! Сегупшысэ пакIошъ, 
пкIыхьыкIи слъэгъуныеп ар. БзылъфыгъэкIэ сихэукъоныгъэ 
закъо сыкIуи сеолIэжьыгъ, сшIэрэп тапэкIэ къэтыр, ау 
сызэрелъэпэожьыгъэри гъэшIэгъоны... ЕтIани сапашъхьэ 
къитэджэжьыгъэ шъхьатехъор сыд фэд, иIэпс-лъэпс дэхагъэм игугъу сшIыжьрэп, ибзылъфыгъэ акъыл зыдынэсырэмкIэ Занэмэ алъ ыгъэгъуащэрэп. Я си Алахь, цIыф 
цIыкIур дунаим тебгъэтыфэкIэ рыуушэтынэу сыдэу псэ 
пытэ Iуплъхьагъ. ШъхьакIуи, машIуи, гъабли, пси Мерэм 
къябгъэлыжьыгъ, уишIэ зыхэмылъ ынатIэ хъугъэп. УишIэ 
хэлъми, къысфэгъэгъу, си Алахь, Хърозэр лIы шIагъом 
силъэпкъэ гъуитIу рашIагъэр къезгъэкIугъэп, рыджэгугъэх, 
рыбзэджа гъэх. Аущтэу зекIуагъэ пэтзэ, Трам тхьамыкIэм 
къысфыкIэупчIэжьы, ар мыщ щыIагъ зесIокIэ, лIы плIэмыешхо зэриIэу сапашъхьэ ынэпсхэр къыщырегъэчъэхы... 
387
13*

--- Page 329 ---

Адэ джары бзы лъэпкъым къыуишIэжьыщтыр!.. Слъы 
налъэ хэткIуагъ сэIокIэ, хэта мор сэркIэ? Хымэ кIэпхын 
чIэгъым къычIэзыгъ, ащагъ...
"Сэфэрбый, зиусхьан, пIорэр сыд?!" - нэмыкI гупшысэ 
макъэу ежь къыхэIукIыжьыгъэм зыкъыригъэшIэжьыгъ. 
Сфэшъуаш, ыIуагъ Сэфэрбый, сыд гущыIэ мышъо-мыла 
шъхьэм къечъагъэхэри... Алахьым къысфидэнэп, сиуджэгъун. Сыд фэдиз ибзэджэ-нэджагъэми, ицIэIужьыгъэми, 
сымыпIугъэми, сымылэжьыгъэми, зы цIыфыпсэ есымыгъэшIагъэми, синамыс пашъхьэ тэ щысхьыжьын, слъы 
щыщба бзылъфыгъэр!.. УтеукIытыхьанэу делэп, иакъыли, 
игупшыси щэрыу, къызхэкIыгъэ цIыф лъэпкъри щыгъупшагъэп, имылъкукIи, ыкIуачIэкIи къогъанэ сиIэщтэп, сыжъудэIэпыIэщт еIо. Тхьаегъэпсэу ащкIэ... Уинасып къикIыгъэп, 
Трам бетэмал... Мерэм къехъулIагъэр къемыхъулIэу 
унатIэ хъугъагъэкIи, Трам, сыд мыгъор фэпшIэшъуныя 
бзылъфыгъэ цIыкIум? Ебзымэр зыпыурэ фэкъолIым ишъуз 
джэхэшъотетэу, къыодаомэ-уедэожьэу уибгъэгъэжъ 
исыщтыгъ... Къысфэгъэгъу, Трам, сыгу къыуабгъэкIэ арэп, 
зытетыр къыосэIо...
IX
1853-рэ илъэс къихьэгъакIэр урысхэмкIи адыгэхэмкIи 
мамырыгъэп. Дунаим, анахьэу Европэм, Урысыем щызэрихьэрэ Iофыгъохэм хэгъэгубэмэ къыщыдырагъаштэрэп, 
икъотэгъу инджылыз-французмэ яхьатыркIэ Адрианополь 
мамыр зэшIуным лъэгонджэмышъхьэкIэ ыпашъхьэ ригъэтIысхьэгъэгъэ Тыркуеми зыкъешIэжьы. Урысыем зызэрэшIуигъэнэщт ушъхьагъур мафэ къэс къыпеIэты. Адыгэхэми 
къешIун мурад яIэп. ЩэщэнымкIи, ДагъыстанымкIи яIоф 
зы чIыпIэ ит. Польшэми, Финляндиеми, зиреволюцие зэхащытIагъэ Австро-Венгрэми гупсэфыпIэ къыратрэп. Ежь 
икъэрал пщылI хэгъэгуми щытынчэп. ЩыIакIэ зимыIэ 
мэкъумэщышIэмэ зыкъаIэты, гъэпщылIэкIо баймэ яунэхэр, 
яхатэхэр агъэстых, япщылIыпIэ атырахыжьынэу кIэдэух.
Илъэс пчъагъэ зытыригъэкIодэгъэ Кавказ заом нахьи 
Тыркуе, Инджылыз, Францие зэкъоуцуакIэр непэкIэ 
шIоIоф ми, Урысыем зэкIэкIон гухэлъ адыгэ лъэныкъом 
щыриIэп. Заор щызэтыримыгъэуцоми, адыгэхэр зэрэзэтыраIэжэщт шIыкIэм егупшысэу регъажьэ.

--- Page 330 ---

Занэ Сэфэрбый иIофи ахэмэ ащыщ.
ГъэрекIокI щыублагъ Сэфэрбый иIоф урыс пашъхьэм 
къызитэджагъэр. Тыркуем радзэгъэ адыгэпщым ынаIэ 
тырамыхыщтыгъэми, Тыркуе-Урысые Iофхэр къызщыбырсырыгъэ уахътэм ар ямышIу хэгъэгум къызэрэращыжьыщтым, Мыхьамэт-Аминэ зипэщэ абдзахэхэр агъэIэсэным, адыгэ шъолъырыр наибэм зэлъырамыгъэубытыным пае Занэ Сэфэрбый зэрагъэфедэщтым иIофыгъомэ 
ягупшысагъэх. Сыд пае неущ къэзэощт Тыркуем Сэфэрбый зыфидгъэсын фаер аIуагъ. Зэгорэм ежьри къытэшIун 
ихьисапыгъ, адыгэхэм къафэтхэгъагъ, тигухэлъ етымыгъашIэу, дгъэгугъэзэ, илъэпкъэгъухэр зэтыредгъэIажэхэу 
зыдэтIыгъын. Шапсыгъэ-нэтыхъуаемэ япащэ ыкъо Къэрбатыри ятэ ыIорэм блэкIрэп. Ахэр Мыхьамэт-Аминэ пэтымыгъэуцухэмэ гъэтхэ-гъэмафэм блэмыкIэу тиIофхэр адыгэ 
шъолъырым къыщызэIыхьащтых.
Урыс пачъыхьэм ишIэ зыхэлъ Iофым лъэныкъуитIукIэ 
зигъэзагъ - Тыркуе, адыгэ лъэныкъор. Истамбул дэс 
ялIыкIо Титовым Занэ Сэфэрбый Iоф дырагъэшIэщт, мыдыкIэ, адыгэ шъолъырым, анахь инэIуасэ горэ къырагъотэнышъ, ягухэлъ къыхамыгъэщэу, фагъэтхэщт.
Занэ Сэфэрбый адыгэ шъолъырым къыгъэзэжь зэрэшIоигъом ыцыпэ Тыркуем ис урыс лIыкIом зызэхехым, 
тхылъ къызэфэтх-зэфэтхыжьым ыуж псынкIэу ихьагъэх. 
Адрианополь дэс урыс консулэу Ващенкэм Iофыр зытетыр 
гуригъэIуагъ. Ащ ыуж Кавказыр зыIэмычIэ илъ Воронцовым 
къыфэтхэжьыгъ, мыдырэм иштаб иIэшъхьэтет инэралым 
ыпшъэ рилъхьагъ, ащ Занэ Сэфэрбый къызэригъэзэжьыщт 
Iофым еплъыкIэу фыриIэр къыриIонэу апэрэ хы ШIуцIэ 
нэпкъ ухъумэным фэгъэзэгъэ Дебу инэралым тхылъыпIэфирман шъхьаф фитхыжьыгъ. Ащи изабыт нахьыкIэмэ 
пшъэрылъ афишIыжьи, Сэфэрбый фэгъэхьыгъэу адыгэ 
шъолъырымкIэ щыIэр зэраугъоилIагъэ, мыщ фэдэ тхылъи 
раIолIагъ: "…Сэфэрбый ыIэмычIэ илъ чIыгухэр зыдэщыIэхэр Анапэ пэмычыжьэ пытапIэу щагъэпсыгъэм иIэгъу-блэгъухэр ары. Ахэмэ ащыщ Iахьыр Пшызэ Iушъо ыкIыб 
къикощыкIыгъэ урысмэ алэжьы, адырэ Iахьыр гъунэгъу 
адыгэхэм зэрэфаехэу агъэлажьэ... Адыгэхэм Сэфэрбый 
ыцIэ лъэшэу агъэлъапIэ, Урысыем иджэгъогъухэм зэрахьэрэ 
IофтхьабзэхэмкIэ къызыфагъэфедэ. Урысые хэбзашъхьэм 
ифедэрэ ежь илъэпкъэгъухэм ящыIэкIэшIурэ апае ишIуагъэ 

--- Page 331 ---

къыгъэ кIон гухэлъ иIэу Сэфэрбый къызыщыхъугъэ хэгъэгум ыгъэзэжь шIоигъомэ, ащ тэрыкIэ шIуагъэ щэхъу 
къытфихьыныгъэп, ау ащ гухэлъ бзаджэхэр къытфыриIэхэу 
къычIэкIымэ, типыим фэдэу ащ тэ тыфэсакъын фае... ШIу 
ыгу къызэрэтфилъымкIэ гущыIэ пытэ къымытэу Сэфэрбый 
ихэгъэгу ебгъэгъэзэжьыныр щынагъо… Сэфэрбый Керчь 
щыпсэуныр тэрыкIэ нахьышIу. РыщыIэн зэрилъэкIыщтым 
фэдиз ахъщэ ратынэу гъэпсыгъэмэ, ежь ышъхьэкIэ 
ифедэхэмрэ тэ тифедэхэмрэ зэпхыжьыгъэхэу хъуныгъи, 
тигухэлъхэри къыддигъэхъуныгъэхи. Тиджэгъогъухэм 
къушъхьэлъэ чIыпIэхэм тэ къытпэшIуекIорэ Iофтхьабзэхэр 
ащызэрахьэ зыхъукIэ, тэ къэдгъэгъунэрэ чIыгухэм арыс 
адыгэхэм Сэфэрбый ыцIэ къызыфагъэфедэн алъэкIыщтыгъэп. Сэфэрбыйрэ ащ иунагъорэ тэ тIэкIэлъхэ, ащ шIу ыгу 
къызэрэтфилъым тицыхьэ телъ зыхъукIэ, охътэ гъэнэфагъэ зытешIэрэ нэужым ар адыгэхэм тэ тцIэкIэ гущыIэгъу 
афэхъунэу ахэттIупщыхьан тлъэкIыщтыгъэ, тэрыкIэ федэу 
ащ фэдэ шIыкIэм илъэпкъэгъухэм ифэмэ-бжьымэ атыригъэхьан ылъэкIыщтыгъэ..."
Сэфэрбый иIофкIэ адыгэ шъолъырым бэрэ урысхэр 
щылъыхъуагъэхэп. Джы Кавказыр зыIэмычIэ илъ Воронцовым Серебряков Гъэзар Занэ Сэфэрбый зэриныбджэгъугъэр ыгу къэкIыжьыгъ. КIыхьэ-лыхьэ зыримыгъэшIэу 
Гъэзар къаригъащи, ыгу филъри занкIэу риIуагъ:
- ТиIофхэр адыгэ шъолъырым зэрэщыхъурэмкIэ, Занэ 
Сэфэрбый зиусхьаныр мыщ щытищыкIагъ. Сыдэущтэу 
уеплъра ащ?
- Занэ Сэфэрбый адыгэмэ къахэщэжьыгъэн фае 
зысIорэр бэшIагъэ, граф. КъэошIэжьмэ, илъэс заулэ 
тешIагъ, адыгэхэр къытигъэшIу шIоигъоу къафэтхэгъагъ...
- Уигухэлъмэ сащыгъуаз, цыхьэ къыпфэсэшIы.
- Тхьауегъэпсэу, граф.
- Сыд екIолIакIа Сэфэрбый къыфэдгъотыщтыр?
- Нахь тэрэз хъунэу зы гъогу сэшIэ. Тыркум ис тилIыкIомэ ащыщэу цыхьэ къызфишIы горэ дэбгъэгущыIэщт. 
Шъуицыхьэ къыстелъмэ, сэ сыфэтхэщт. СIорэм Занэр 
къедэIунэу сызщэгугъыжьы.
- Пачъыхьэм ицыхьэ къыптелъ.
- Сыд сIони згъэгугъэнэу пачъыхьэм Iизын къытыгъ?
- КъэкIожь, адыгэмэ урящыкIагъ Iо...- Воронцовыр 
къэтэджыгъ.

--- Page 332 ---

- Адыгэмэ урящыкIагъ сIомэ, граф,- Гъэзари къэтэджыгъэти, Iэ фишIи, ыгъэтIысыжьыгъ,- ежь дезгъаштэу, 
адыгэу заорэмэ адезгъаштэу зымышIэрэмэ къащыхъунба?
- Iофым дэтымыублэзэ укъэщтагъа?
- Ащ фэдэ дунай, граф, тызтетыр.
- Ари тэрэз, ау пшIэщтым пачъыхьэм иIо хэлъ. СыкъэкIожьыщт ерэIуи, зыфэе гъогур фызэIутхыщт.
- Сыд сищыIэкIэщт ыIомэ?
- ЗэрэщыIэщт ахъщэр пачъыхьэм къыритыщт. Ау ежь 
къыкIэмыупчIэу мыщ фэдизыщт умыIо. Ахъщэм къыкIэупчIэмэ, къызэригъэзэжьыщтым уицыхьэ тегъэлъ. 
Мэфэл темыгъашIэу Iофым ыуж ихь. ЗыIэкIахьэ пэпчъ 
еджэнэу птхырэр шъхьарытIупщ умышIы,- пчъэм нэсыжьыгъэ адмиралым фигъэпытагъ.
- АщкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ, граф,- сыдэу гъэсэпэтхыдэ къысфеджэра мыр ыIуи, Гъэзар гукIэ щхыпцIыгъэ,- 
хымэ цIыфынэ теплъэнэп...
Гъэзар къыфашIыгъэ пшъэрылъыр зэригъэцэкIэщтым 
ыуж итэу, охътэ шIукIае тешIагъ. Ытхыщтыр ымышIэщтыгъэу арэп. Воронцовым ыуж, апэрэ хы ШIуцIэ пытапIэм 
иIэшъхьэтет Дебу инэралэу ПцIэмэз дэсми ыдэжь Гъэзар 
аригъащи, сыхьатитIо фэдиз къыдэгущыIагъ. Iофыр хьылъэ 
къэзышIырэр тхылъыпIэр Тыркуем зэригъэхьыщт цIыфым 
икъэгъотын, ащ цыхьэ зэрэфишIыщтыр ары. Чабэ кIохэрэ мэ, ахъщэ къолъхьэ шIукIае хэлъэу, инэIосэ цIыф гъэтIылъыгъи къахигъотагъ. Ау тхылъыпIэр ытхыным ыпэкIэ 
Къэрбатыр зыIуимыгъакIэ хъущтэп.
ШыуитIу Гъэзар зэригъэгъуси, Къэрбатыр дэжь кIуагъэ, зыфэкIуагъэм ышъхьэ къыфыримыхэу дэгущыIагъ, 
янэ Бабури зэригъэлъэгъугъ.
Щэджэгъоуж нэс къыщэсыфэкIэ, зыдынэмысыгъэхэ 
къагъэнагъэп. Адыгэ-урыс Iофыгъомэ захэпшъыхьэхэм, 
Австро-Венгрэми нэсыгъэх, хэти ежь къызэрэгурыIоу ащ 
къихъухьагъэ революцием уасэ фашIыгъ, Къэрбатыр 
къыIуагъ:
- Угу къысэмыгъабгъ, Гъэзар, зитэмэтэлъ птэлъ урыс 
пачъыхьэм ибгъэшхъо зекIокIэ-гъэпсыкIэ емыкIу. Зышъхьэ 
къэзыIэтырэ цIыфмэ затырадзэ. Тыди зыщеухьэ. Хъунэп 
ар хэгъэгу щыIакIэ. Шъуеплъыба тэ къыташъушIэрэм. Сыд 
пае рэхьатэу тышъумыгъэпсэура? Хьэм фэдэу тысакъэу 
ячIыгу гъунапкъэ тыIумылъыгъэмэ, тишIуагъэ етымыгъэкIыщтыгъэмэ, тиягъэ Урысыем ныбжьи едгъэкIыгъэп. Сыд 
тихэгъэгу ттыримыхы мыхъунэу тауж къызфихьагъэр?
ХьакIэм джэуап къытыжь шIоигъуагъ, ау сигъусэмэ 
апашъхьэ къыщысIошъунэпыр къыригъэкIэу, икъэплъакIэкIэ 
Къэрбатыр къыригъэшIагъ, щхыпцIыгъэ.
- СэшIэ, сэшIэ къыпфэмыIошъурэр,- Къэрбатыри 
щхыпцIи, ятэ илэгъу нахьыжъым фидзыжьыгъ,- шъухьакI 
шъо, шъуезгъэзрэп. Ау тихьанэ-гъунэ шъуикIыжьэу Анапэ 
пытапIэ шъузекIужьрэм, шъушIосыушъэфрэп, шъупый, 
шъухъункIакIу. Джары адыгэмэ янахьыбэр, зэкIэри сIорэп, 
къызэрэшъоплърэр.
- Ашъыу, Къэрбатыр, уихьакIэмэ ар дэдэр ямыIу,- 
Гъэзар сэмэркъэу зыригъэшIэу щхыгъэ,- ягонахь ухэхьан.
- КъэмыIу, Гъэзар, къэмыIу, нахьыжъ!..- Къэрбатыр 
джыри ыдагъэп.- Адыгэмэ къафэшъухьыгъэ гонахьым ар 
сыдкIэ къыхэщын!.. Урысые пачъыхьэм шъукъытэшIу еIо 
шъхьакIэ, адыгэхэрэп ащ ищыкIагъэр, тичIыгу, тихы ищыкIагъэр. Иныжъым ылъакъо ыкъудыин фалI, ау тэ къытшIуанэ - зедгъэушхурэп! Джары, ишъыпкъапIэ пшIэ 
пшIоигъомэ, тятэ тхьамыкIэр адыгэмэ ахачи, Тыркум 
зыфырадзагъэр!..
- Зымафэ, Къэрбатыр, уятэ итхыгъэ къысIукIагъ,- 
Къэрбатыр къыIуагъэмэ Гъэзар запигъэпкIэжьыгъэп.
- Сыд ыIорэр тятэ? - Къэрбатыр зэхихыгъэм зэм къыкIигъащтэу, етIанэ игуапэу къэгузэжъуагъ.- Псауба, 
узынчъэба?
- Тхьэм ишыкуркIэ сыпсау, сыузынчъ еIо. Мэфэ бащэ 
тесымыгъашIэу сыфэтхэжьы сшIоигъошъ, джа зыфэтIогъагъэр, Къэрбатыр, къэптхыгъэмэ дэгъугъэ, сэсыем 
езгъэгъусэщтыгъэ.
- Тятэ фэзгъэхьынэу зыфэсIогъагъэр, Гъэзар, къэстхыгъ,- Къэрбатыр иплъырыгъэ нахь кIэжъукIыжьыгъэу 
тэджи, тхылъыпIэ тхьапэр мэкIаим телъ КъурIаным къыдихыгъ.- Мары, сиIоф зытэтыр зэкIэ мыщ ит. НэIуасэ 
зыфэпшIын пIомэ, оркIэ шъэф сиIэп.
- Тхьауегъэпсэу, Къэрбатыр, цыхьэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ,- тхыгъэм иеджэн дэгуIагъэп.- Сэри джары 
сызэрэпфыщытыр, уятэ сыриныбджэгъу. Зы илъэсэпилъэ ситIоп тызызэрэшIэрэр. ТигушIуагъуи тигукIаий зэдэддгощэу зэпэIапчъэ тызэфэхъуфэ, къызэдэтхьыгъ. БгъуитIумкIэ непэ тызэпэщытми, мары, тизэфыщытыкIи олъэгъу... 
Гъэзар зэгупшысэн Iаджи зыщыхьэкIагъэм къыщызэхихыгъ. Къэрбатыр ымакъэрэ иплъакIэрэ шъхьэм икIыщтыгъэп. Занэ Сэфэрбый фитхыщт тхылъыпIэм Гъэзар 
зыкIэрэтIысхьэми, джа гупшысэ бжьэпчIыгъэмэ бэрэ 
къабыбыхьагъ, етIанэ гулъэш-IэлъэшкIэ имыщыкIагъэр 
IуигъэзыкIи, къэлэмыр къыштагъ, шъэбагъэр къебэкIэу, 
зыми зыдыримыгъэхьыхэу, тхылъыпIэ тхьэпэм гущыIэхэр 
тыритхэхэу регъажьэ: "СинэIосэжъэу Сэфэрбый Зан 
зиусхьаныр! Уитхыгъэ къысIукIагъ, Тыркуем укъикIыжьыным ифитныгъэ къыуитынэу типачъыхьэ укъызэрелъэIурэм 
лъэшэу сегъэгушIо.
Уихэгъэгу зыубгынэгъэ уахътэм къыщыкIэдзагъэу бэ 
джы зэхъокIыгъэ хъугъэр. Анапэрэ ЦIэмэзырэ къулыкъур 
ащызыхьыхэрэ урысыдзэхэр чIыпIэрыс лъэпкъхэм алъэныкъокIэ зы пэрыохъу горэми емыутэкIыхэу нэтыхъое 
чIыгум бэрэ къыщакIухьэ. Заом хьазабэу къызыдихьырэр 
зыфэдэр икъукIэ зэхэзышIагъэ чIыпIэрыс цIыфхэм яягъэ 
ащ нахьыбэрэ къытагъэкIыжьрэп, акъылыгъэ къызыхагъафэзэ, мамыр щыIэкIэ-псэукIэр агъэлъапIэ, щыIэкIэ фэшIыгъэ яIэу зышIырэ сатыум пылъых... Дзэхэр сигъусэхэу сэри 
ЦIэмэз сыдэкIи, ары пакIошъ, къушъхьэ шъхьаIэхэм акIыб 
- Адагуми, Къудакъи, Псыфи, Абыни, Быгъундыри, Антхъыри, нэмыкI чIыпIэхэми - сащыIагъ. Къушъхьэхэм азэпырыкIхэрэ гъогухэр тидзэкIолIмэ пхыраупкIыгъэх, тыдэкIэ 
загъэзагъэми, пэрыохъунчъэу ягъогу Iухыгъэ хъугъэ.
Типачъыхьэ лъапIэ уишIэпхъаджэхэр къыпфигъэгъухэ 
пшIоигъоу къызэрэпIуагъэм зыкъыфэдгъэзэжьызэ, зишIуагъэ къыокIыщт упчIэжьэгъу сыкъыпфэхъуным сызэрэфэхьазырыр сэ къыосIон слъэкIыщт. Ори ошIэ сэ сыдигъокIи 
сишIуагъэ зэрэозгъэкIыщтыгъэр, шIу къыбдэхъу мэ ренэу 
сшIоигъуагъ, гъогу пхэндж утехьи, узытекIодэщт Iофым 
узэрэпыхьагъэр лъэшэу сыгу къео. Нахьыпэм къыпхэфэгъэгъэ зекIуакIэхэм уафыкIэгъожьынышъ, уишъы пкъэу 
тихэбзашъхьэ уишIуагъэ ебгъэкIын гухэлъ пшIыгъэмэ, мыщ 
фэдэ Iофыгъохэр дэбгъэцэкIэнхэр игъусэу сэ сыпфэлъэIон 
слъэкIыщт: нахьыпэм хэукъоныгъэхэу пшIыгъа гъэхэм 
узэрафыкIэгъожьырэр тхыгъэу къипIотыкIын, ахэр къыпфигъэгъунхэу пачъыхьэм уелъэIун, тапэкIэ пачъыхьэм 
узэрэфэшъыпкъэщтымкIэ тхьэрыIо пшIыщт, Тыркуем 

--- Page 333 ---

укъызыращыжьыкIэ, уиунагъо уигъусэу сэ сыздэщыIэ 
Керчь ущыпсэунэу укъезэгъыщт. Уимылъку ынаIэ тыригъэтынэу Къэрбатыр Iизын ептыщт. Анапэ, ЦIэмэз, фэшъхьафырэ пытапIэхэу адыгэ чIыгум щыдгъэпсыгъэхэм 
уадэхьан плъэкIыщт… Джахэмэ укъязэгъымэ, Тыркуем 
укъырагъэкIыжьынэу, зыгорэм нахь дэеу ущымыIэным 
пае илъэсым тыжьын сомэ миным къыщымыкIэу къыуатынэу сыпфэлъэIон слъэкIыщт… Пкъо Къэрбатыр узынчъ, 
къызэрэпфэшъыпкъэр къыуеIожьы, шъхьащэ къыпфешIы. 
Ащ итхыгъи къыпфэсэгъэхьы. Ситхыгъэ иджэуап сыкъежэ". 
Гъэзар ытхыщтыгъэр зеухым, тхылъыпIэр ыпашъхьэ 
ригъэкIотыкIи, сыд пачъыхьэм ишIэ щыщэу къыхэсынагъ 
ыIоу, заулэрэ егупшысагъ. Джыри зэ тхылъыпIэм хэплъэжьыгъ, цыхьэ зыфимышIыжьэу, къикIрэр зэригъашIэу 
гущыIэ пэпчъ рыкIожьыгъ. ЗэкIэри тэрэз, къыраIуагъэм 
зи хигъэзыгъэп. Ежь Гъэзар ишIэн зишIэгъахэкIэ, къэнэжьрэ 
закъор джэуапыр арышъ, ежэщт.
Ятэрэ ыкъорэ къедгъэшIухэу, Гъэзар ыIуагъ, шапсыгъэхэмрэ нэтыхъуаехэмрэ абдзахэмэ къапытыутыгъагъэмэ, 
тиIоф нахь псынкIэ хъущтыгъэ. Убыхми едгъэIон щыIэп, 
Занэмэ зызэрашIэу Бэрзэджми зишIыщт. АгукIэ мырэзапэхэми, бжъэдыгъухэри кIэмгуехэри къешIугъэх. Тызэрэмыгугъагъэу Мыхьамэт-Амин къычIэкIыгъэр. Абдзахэмэ 
зыкъаригъэшIэжьыгъ, нибжьи хэшIыкI зыфырямыIэгъэ 
хэгъэгу хабзэм ригъэхъопсагъэх. ЛIэкъолъэшхэр хэгъэгу 
Iанэм пегъэкIотых, мылъку зиIэу Iизын зимыIэ фэкъолIышIухэр икъотэгъухэу, адырэ фэкъолI жъугъэмэ 
ашъхьэ къарегъэIэты.
Ярэби, нэмыкI гупшысэ гумэкI Гъэзар техьагъ, мы 
тызфэтхагъэм тигухэлъ тIэкIишIыкIына? ТыкъигъапцIэу 
тызэрищэн ихьисапмэ? Ифедэ зыхэмылъ Iоф Сэфэрбый 
зиусхьаныр ыуж ихьэрэп. Тэри пэкIэ псы тызэремышъори 
ешIэ. Сыд шъуIуа, ащыгъум, къызэригъэзэжьыщт къэбарыр къызкIызыкIигъэIукIыгъэр? Сенэгуе ари наибэм иIоф 
къырифыжьагъэкIэ. Къэрбатыри зымафэ гущыIэ дыскIэ 
наибэм къытегущыIэгъагъ, Бэрзэджми ыгу зэребгъэрэр 
къызхимыгъэщын ылъэкIыгъэп. Аущтэу адыгэпщ пащэхэр 
зэфыщытыщтхэмэ, тиIоф ахэмылъэу ежь-ежьырхэу ахэр 
зэрэшхыжьыщтых. Мэлэхъо къоепсыр зэжэхэзыутхэжьхэрэм тапыIумыкIотэу, якъуае зэрырахыщт пхъэ кIэгъэстыным икъэугъоин лъыхъугъэмэ нахьышIу...

--- Page 334 ---

X
Мыгъэ фэдэу Къэрбатыр ыгу къэкIодэу къыхэкIыгъэп. 
КIымэфэ фыртынэ зехьэм укIэдэIукIэу, хэкIыпIэ зыфэмыгъотрэ гупшысэмэ уахэтыныр хьылъэ. Ныбджэгъу зэпеор 
Iофым къызхэхьажькIэ, зэкIэми анахь гукъау.
Урысыдзэм къазыхэкIыжь уж, Къэрбатыр зэрэфаеу 
иIофхэр хъугъэхэп. Шапсыгъэ-нэтыхъое чIыгум фэкъолI 
зыкIыныгъэр илъынымкIэ Iоф шIукIае ышIагъ. Тыдэ кIуагъэ ми, апэ итэу зэопIэ зэхэлъадэмэ ащызэуагъэми, ыIорэмрэ 
ышIэрэмрэкIэ кIэгъожьыщтыгъэп, ау чылэм къызэригъэзэжьэу, къэбар зэфэмышIу-зэшIоIугъэхэр къыкIэлъычъэжьыщтыгъэх. Зыкъо, зилI, зиIахьыл урысыщэм ыхьыгъэхэм 
анахьыбэр къебгы, зичылэ тырагъэстыкIыгъэ унэнчъэ 
цIыфхэм къахахъо къэс, шъхьэегъэзыпIэ-IыгъыпIэ IофкIэ 
шъузабэхэри къызщечъэхэрэр макIэп. Ащ гъомылэ 
щымыIэр, былымIусынчъэр къыхэхьажьы. Пщы пащэ 
укъызытфэхъугъэкIэ, уисэшхо чIэгъ тыкъызчIэуцуагъэкIэ, 
тищыIэныгъэ пIэ къызитлъхьагъэкIэ тифэIо-фэшIэ фэныкъоныгъэхэр зэхэпшIыкIынэу къыптефэ къыраIо. Хэти 
тызэхэшIыкI, тыкъыпщэгугъы къыреIо нахь, узэхэтэшIыкIы 
ыIоу, ыгу къыдищаерэп.
Ныпчэдыжь "мардж" пIоу дзэ зэхапщэу пчыхьашъхьэ 
узэхэчъыжькIэ, Къэрбатыр ыIуагъ, уичIыгу къэуухъумэжьын плъэкIыщтэп. Тятэ ыIощтыгъэмэ сяолIэжьыгъ: адыгэлIыр, ышъхьэ фэмыгъэхьыгъэу, хэгъэгу IофкIэ ибын 
зыкIэрыпщкIэ, ятIонэрэ мафэм кIочIаджэ мэхъу, иегъэшIэрэ 
шъхьафит тепхыгъэу къыщэхъу. "Тыуцуагъ, тезэщыгъ, 
ащ нахь тфэщэчыжьыщтэп" фэкъолIмэ къамыIоми, 
язекIокIэ-гъэпсыкIэмэ ахэолъагъо, анэгу пшъыгъэмэ 
къакIэщы. Илъэс пчъагъэм хьазаб зытелъ фэкъолIмэ сыгу 
ябгъэрэп. Сыд фэдэрэ IофкIэ хэгъэгудзэ зэтегъэпсыхьэгъэ 
уIэшыгъэм ялIыгъэ пагъэуцу, янамыс къаухъумэ. ЕтIани 
икъунба тызэрэзэуагъэр, тиджэныкъо машIо къэтыухъумэжьызэ псы зэрэпэткIэжьыгъэр икъунба зыIорэмэ сыдэущтэу угу ябгъэщт? Хасэмэ ашIырэ унашъо пэпчъ бгъэцэкIэным егъэзыгъэ Iоф зэрэхэмылъри сэшIэ. Ау ар зыпкъ 
къикIын фаеу сшIэрэр сыдырэ Iофи зэрахьылIэжьрэ хэ гъэгу, 
ащ фэдэ хэгъэгу адыгэмэ тиIэп, ащ изэхэщэн ыуж тихьэ 
къэсми тылъэпэоныр етэгъажьэ. Ушъхьагъум ушъхьагъу 
къыпэтэджыкIы, ар зимыIэм зиушъэфзэ, бгъукIэ дырекIокIы. 

--- Page 335 ---

Пыим пэIут гъунэгъу лъэпкъэгъум илIыгъэ щытхъузэ, 
къехъулIэщтым пэплъэ. Ар тIозэ, бжъэдыгъухэри кIэмгуехэри пыим едгъэштагъэх, нэтыхъуаеми ацыпэ къыпыдгъэIагъэх. Арэу хъумэ, теплъын джы абдзахэмэ зыкъызэраухъумэжьыщтым.
Къэрбатыр игупшысэмэ лъапсэ яI. Ахэр гъэрекIокI 
бжыхьэ заом, нэмыкI щыIэныгъэ Iофыгъомэ дэгъоу къащылъэгъуагъэх. Абдзахэмэ захэхьэм, Убых зэкIом, наибэм 
фэшъхьафэу, зыдэгущыIэгъэ пстэуми аIорэмрэ ашIэрэмрэ 
зэрэзэтемыфэжьрэр ахилъэгъуагъ, гугъэпIэ псау къакIэрихыгъэп. Цэй Хьатырбай закъокIэ абдзэхэ фэкъолIхэр 
джы зэрэмыгъэдэIошъущтыхэри, наибэм къыкIэрыпчынхэ 
зэрэмылъэкIыщтри Къэрбатыр къыгурыIуагъ. Ахэмэ 
гъэрекIо бжыхьэ Абдзахэ къикIыжьхэзэ, Хьагъурым къыриIогъагъэхэри къахэхьажьыгъэх. Ащ ыуж, мэзэ зыщыплI 
тешIагъэшъ, Хьагъурыми зыкъигъэлъэгъожьрэп, Бастыку 
дэтIысхьажьыгъэу зэрэдэс, ыIорэми ышIэрэми ащыгъуазэп...
Сэра, ыIуагъ Къэрбатыр, щыIэкIэ тынч фэмыер? Армэ 
шъузхэхьажьыгъэр, урысмэ афэгъэхьыгъэу сэ сIони сшIэни 
згъотыщт. Ахэмэ тэ, Занэхэм, тамыгъэлъапIагъэмэ, къыташIагъэ щыIэп. Урысыдзэм тыкъызэрэхэкIыжьыгъэ, 
тызэрязэожь пэтзэ, тызкъуащэжьмэ ашIоигъоу тауж итых. 
Гъэзари ымыушъэфэу къэзгъэкIогъэ урыс пачъыхьэм 
игухэлъ ышъхьэ къытфырихыгъап. Пачъыхьэм тешIумэ, 
тичIыгугъэхэри дгъотыжьынэу, тызытIысыжьрэм, иахъщэкIи 
тиIыгъынэу еIо. Ар зэрагъэшъыпкъэжьыщтми сицыхьэ 
телъ. Ау ар тэ тшIэмэ, сыдэущтэу адыгэ пашъхьэм 
тихьажьыщт, сыдынэкIэ зилI фэхыгъэ шъузабэмэ, зыкъо 
кIодыгъэ нымэ, сабый ибэмэ тяплъыжьыщт? ПIэ пIэтыныр 
IэшIэх, ау къызебдзыхыжькIэ, сыд уинамысэу дунаим 
утетыжьыщт? СшIэрэп ащ есIолIэщтыр... Адэ сэрэтIысыжьа?.. СIорэр ахэмыхьэ нэмыIэмэ, сыд фэкъолIмэ 
сызфялъэIущтыр, ежьхэр къэрэлъаIох... Муары, наибэм 
къыIорэр чIым намыгъэсэу абдзэхэ фэкъолIмэ фагъэцакIэ. 
Ар етIани хымэ цIыф, ыгу илъ дэдэми щыгъуазэхэп... Мы 
наибэм абдзахэмэ аришIагъэр мыры сIонэу сшIэрэп. 
ЛIэкъо лъэшхэр жъугъашIо ыIомэ - агъашIох, зэбгырышъуф 
ыIомэ - зэбгырафых!.. Сэри джар дэдэр шапсыгъэ фэкъолIмэ ясIон слъэкIыщт, мохэмэ нэдэплъыпIэ горэ ягъэгъоти, апэ къызэчъэнхэу хэт пшIэрэр? Тэры, пщыхэр, 

--- Page 336 ---

лIэкъолъэшхэр, зышъхьэ къэзыIэтыгъэ фэкъолIышIухэр 
арых. Тэ тызызэхэлъэдэжьыкIэ, ащыгъум, къытэкIугъэ 
пыимэ зыфэе дэдэр афэтэшIэ...
Абдзэхэ лъэныкъомкIэ Къэрбатыр игупшысэхэр джыри 
чъагъэх. Ылъэгъугъи, зэхихыгъэ къэбархэми язэрэщыт 
ынэгу къыкIэуцуагъ, игупшысэмэ ахэмыкIрэ наибэу джы 
нэс гущыIэгъу зыфэмыхъугъэри инэплъэгъу кIэкIрэп. Цэй 
Хьатырбай ин-инэу фэкъолIмэ ахэтэу елъэгъу. Сыд пае 
шапсыгъэ фэкъолIхэмрэ абдзэхэ фэкъолIхэмрэ зы Iорэ 
зы шIэрэ зэдамыгъотра? Джырэ фэдэ лъэхъан къиным сыд 
зэтырахынэу азыфагу дэлъыр?..
ПчъэмкIэ лъэмакъэ къэIугъ.
- Зиусхьан, уянэ къыслъерэхь ыIуагъ,- джэхэшъотетым ным ишIоигъо Къэрбатыр къылъигъэIэсыгъ.
Тыгъужъышъо джэдыгур ыплIэIу ридзи, щагумкIэ 
дэдзэгъэ лъэгуцэ къуапэмкIэ янэ иунэ шъхьаф Къэрбатыр 
ихьагъ:
- Сыдэу ущыт, тян?
- Уезэгъыщт,- Бабурэ кIэкIэу джэуап къытыжьыгъ, 
етIанэ ыкъо ынэгу кIаплъэзэ, еупчIыгъ: - Адэ, сикIал, унэм 
зипшIыхьажьыгъэу уисмэ сшIэрэп? ЧъыIэм уигъэщтагъа 
хьауми уигупшысэмэ узэпакIа?
- Олахьэ, тян, ащ фэдэ Iоф схэмылъ,- Къэрбатыр янэ 
етIысылIи, ыIэ ытамэ тырилъхьагъ,- нычэпэ дэгъоу сычъыягъ. Тхьэм Iомэ гумэкIыгъо щыIэп,- Iаби, пхъэнтIэкIужъыер янэ ылъакъомэ афыкIигъэуцуагъ, шъхьэтехъо 
къолэнышхо фабэми ыкъуапэхэр ыкIыбкIэ щигъэтэрэзыжьыгъэх,- кIымафэм урысыдзэри рэхьат, фэкъолIхэми 
ямэшIо шIыгъэ, ябылым фэIо-фашIэмэ зарагъэгупсэфылIэ. 
Угупшысэн пIомэ, узэгупшысэн макIэп. Узымыгъэпэщтмэ 
зямыгъэгъапэмэ, пшъхьэ зыми ыгъэузыщтэп.
- Ар пфэшIэшъунэу ошIэмэ, сикIал?
- Амал зэриIэу упсэущт. Iофым ишъыпкъапIэ пшIэ 
пшIоигъомэ, тян, тятэ иIоф нэмыкIэу сызгъэгумэкIыжьрэ 
щыIэп.
- Сыд къыохъулIагъэр, сикIал?
- Адэ, сэ лIыгъэкIэ адыгэмэ зыкъязгъэухъумэжьын 
слъэкIына!..- зыгъэгумэкIрэр Къэрбатыр фэушъэфыгъэп.- 
Абдзахэ наибэм щырапэсыгъэр Шапсыгъэ къыщысапэсрэп...
- СызэрэоплъырэмкIэ, сикIал, ушъхьэкIуашт?

--- Page 337 ---

- Тэрэзба сIорэр, тян?
- Тэрэз. Ау ащ еплъыкIэу иIэр зыщымыгъэгъупш.
- СэшIэ, тян, шъхьакIо уимыIэу лIы ухъущтэп зэраIорэр.
- Ащ нэмыкI гущыIэжъи щыI. ШъхьакIо зышхрэр 
шъхьэшхыгъо ефэжьы.
- Ары шъхьакIэ, зышъхьэ уасэ фэзымышIыжьрэр 
осэнчъэ, тян.
- ШъхьэкIомыдэр кIодыгъошIу язгъэIуагъэр сыд? - 
Бабурэ къэупчIи, джэуапым пымылъэу игущыIэ пидзэжьыгъ: 
- УишъхьакIо къызхэкIрэр сэшIэ, сикIал. Къыбдэмыхъурэ 
Iоф пэпчъ шъхьакIо хэпхыныр къекIурэп. Ахэмэ уягупшысэу 
узежьэкIэ, умышIахэу уалъэхъэщт. Адырэ наибэм иIофэу 
зыфэпIуагъэр Iоф шъхьаф, Къэрбатыр. Узфехъопсэни 
узфэмэхъэшэни ащ иIоф хэлъ... Арэп, сикIал, укъызыфэсщагъэр. Нычэпэ дэгъоу сычъыягъ пIуагъэшъ, сигуапэ. 
Уимафи уичэщи рэхьат къэсми, сэри сытынчыщт... Ным 
ыгу махэ, шъабэ зыфаIуагъэр шъыпкъэ, ау ным ыгуи 
чыжьэу маплъэ, шIоуушъэфрэ щыIэмэ, укъишIэщт.
- ОркIэ, тян, ар зыми къысиIолIэн ылъэкIыщтэп.
- Ащыгъум, Къэрбатыр, пхъэнтIэкIур къашти, моу 
сапашъхьэ къитIысхь.
- Сыд, тян, гумэкIыгъо щыIа?
- Унэмэ сакъыкIаплъэ сшIоигъу.
- ТятэкIэ къэбар дэй щыIэмэ шIэ?!
- ЛIы Iофыр апэ лIымэ араIоу хабзэшъ, ащ фэдэ къэбар уятэкIэ щыIагъэмэ, о апэ зэхэпхыщтыгъэ. Тхьэм ишыкуркIэ уятэ лъэныкъокIэ мамыр, гум зи къысиIорэп.
- Адэ сыд, тян?
- Хьагъур НурмыхьамэткIэ зэхэсхыгъэр шъыпкъа?
- Хьагъурым зыгорэ къехъулIагъа?! - Къэрбатыр 
зэхихыгъэм къыгъэгузэжъуагъ.
- ШъуитIо, Хьагъурымрэ орырэ, къышъохъулIагъэр 
ары зигугъу сшIырэр.
- Ара?.. ГъэрекIокI абдзэхэ гъогу щызэтIуагъэра 
укъыз кIэупчIэрэр?
- Хэт шъуитIу язэу мысэр?
- ЗэтIуагъэр къызэрыкIыгъэр адыгэ Iоф нахь, тшъхьэмэ 
афэгъэхьыгъэп.
- Хэт шъуитIу язэу мысэр сIуагъэ, Къэрбатыр?
- Олахьэ сымышIэрэ, тян, къызэрэосIощтыр...

--- Page 338 ---

- УмышIэмэ, пшIэнэу къыптэфэрэр къыосIощт. Непэ 
ушэсынышъ, Бастыку укIощт, Хьагъурым уешIужьыщт.
- Хьагъурымрэ сэрырэ, тян, тазыфагу къыдэхъухьагъэр къыозыIожьыгъэм тэрэзэу къыуиIожьыгъэп... Трам 
фэкъолIра хьауми шъхьэтэхъо зытэхъуагъэу тиунэ исра?
- ТIум язи къысиIуагъэп! Хэт къысиIуагъэми Хьагъурым 
уешIужьыщт.
- Хьагъурым сешIужьынри урысмэ сяшIунри зы, тян!.. 
ТизэмышIуныгъэ лъапсэ ущыгъуазэп, ар сэмыгъашIэ.
- Сыщыгъуаз, Къэрбатыр! Урысмэ тяшIумэ нахьышIу 
зэриIуагъэр фэбдагъэп, ара? ЦIыфым ишIошI къыIуагъ, 
зыгъэгумэкIрэр къыуихьылIагъ. Ащ изакъопщтын ар 
зышъхьэ къитэджагъэр. Хьагъур Нурмыхьамэт зы лIэу 
шапсыгъэ хэгъэгу ис. СIорэр къыздиIуагъэп пIуи, уиш 
уелъэдэкъаозэ, уятэ ишъэогъу гъогум къытеонэшъ, унэм 
укъэчъэжьы. Ар зэхэзыхыгъэмэ сыд аIуагъэу пшIэрэ? Уятэ 
зэхихыжьмэ ыдэнэп, сэри пфэсыдэнэп. Угу хэзгъэкIынэп 
сIуагъэ шъхьакIэ, хэзгъэкIыщт: уизимахъулъэ Некрас Тимэ 
ишэн къызхэогъафэ...
- Некрасхэр, тян, къысэмыхъоныжьыгъэмэ хъуныгъи...- Къэрбатыр гуплъыгъэ-стырыгъэ янэ ыпашъхьэ 
къызщыхимыгъафэу егыигъ.
- Къыосхъонрэп. Зытэтыр къыосэIо,- етIанэ нахь 
шъэбагъэ кIэхъукIзэ,- кIо, хъугъэ, чэм лъакъо шкIэ ыукIрэп 
зэраIоу, ар Iофэп. Некрас Тимэ гуплъыгъащэ урысмэ 
афыриI... Сэ сизакъоп, ыпхъу дэдэми ар ыдэрэп, умышIэу 
зыкъысфэмышI...
- Тян,- Къэрбатыр ымакъэ сэмэркъэу упчIэр къыхэщыгъ,- Гъэзар къызытхахьэм, урысхэмкIэ укъиушхъухьагъэкIэ сенэгуе?
- ПшIэхэнэп, сикIал. Уятэ ишъэогъумэ угу къагъэушъэбыным, къыдащэеным фэIуагъэ щыIэп.
- Уипыйхэми?
- Шъуимафэ шIу охъуапщи зыIоу адыгэм ипчъэIушъхьэ къелъэбакъорэр пыижьэп, сикIал. Гъэзар къытиIуагъэ мэ купкI ахэлъынкIи мэхъу, сыд пае IудгъэзыкIыных? Еми 
шIу хэлъ, аIо. Ар зыщымыгъэгъупш, сикIал.
- ЗэрэхъурэмкIэ, тян, Хьагъурым деогъаштэ?
- Ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп. Зы шъхьэ нахьи шъхьитIу 
язгъэIуагъэр сыд? Угу зыгъэузри узгъэнэшхъэйри сэшIэ 
сэ. ГушIуагъуи гукъауи щыIэныгъэм щызэголъ. Угу зылъыIэсрэм пIэ лъэIэсы пIозэ, зыщыпIэкIэкIри нахьыб. Сыдэу 
пшIын, щыIакIэр зэмышъогъоу зэхэлъы. КIо, сикIал, кIо, 
мэфэл тэмыгъашIэу Хьагъурым ешIужь. Къогъу-къощэ 
ещэкI умышIэу, цIыф шъуапашъхьэ исэу, узфэкIуагъэр 
фиIотыкI...
- Удэ нэфшъагъом къыкIэтэджэнэу Трам макъэ ежъугъэIу,- Къэрбатыр янэ иунэ къызэрикIыжьыгъэм лъыпытэу 
апэ къыпэкIэфэгъэ фэкъолIым риIуагъ.
Нэфшъэгъо атэкъэджэ уахътэм шылъэмакъэ зыщызэхехым, Бабурэ дэIуагъэ, Iушъэшъагъэ: "КIалэм ишылъэмакъ, имысагъэ зыдешIэжьышъ, си Алахь, Хьагъурым 
дэжь ежьагъ. Гъогу техьагъэмкIи, тикъэтхэмкIи, я си Алахь, 
унэшIу къытщыгъаф, агу гъэпытэ, яшылъабжъэ гъэпсынкIэ".
Шыухэр зэкIэмыхьэ-зэкIахьэхэу Къуматыр дэкIыгъэх. 
Тыгъосэрэ пчэдыжьым елъытыгъэмэ, дунаир шъабэ, 
шылъэмакъэрэ шы пырхъэ макъэрэ нэмыкI Iэгъо-благъом 
къыщыIурэп.
ГущыIэгъу шыуитIур зэфэмыхъоу сыхьатым къехъу 
къушъхьэ тIуакIэм дэтыгъэх. Шылъэмакъэр зэпэджэжьы, 
джэрпэджэжьым зеудэгужьы.
- Нэф къэшъы,- Къэрбатыр къыIуагъ.
- Чэщым шъэф иIэжьэп,- Трам джэуап ытыжьыгъ.
КIымэфэ хы гумэкIыр яджабгъу къэгъанэу шыуитIум 
джыри шы илъыгъо зыщыплI ягъогу хагъэкIыгъ. Къэрбатыр 
къыIуагъ:
- Непэ тыздежьагъэр, Трам, ошIа?
- Тхьэм гъогумафэ тытырегъахь, зиусхьан, къапIомэ 
сшIэн.
- Хьагъурым дэжь, Бастыку, тэкIо. Ау гухэлъэу щысиIэр 
къыосIоным ыпэкIэ сыкъыоупчIы сшIоигъу,- Къэрбатыр 
зыгъэгумэкIрэр фэушъэфыгъэп.- Зышъхьэ къыпфисхыщт 
Iофым бгъуитIумкIэ фэгъэкIуатэ зэримыщыкIагъэри 
къыосэIо. О зыр ары Хьагъурымрэ сэрырэ тишыхьатыгъэр, 
оры тызэхэзыфынэу тигугъапIэр...
 - Хьагъурымрэ орырэ, зиусхьан, шъуазыфагу мыбжыхьэкIэ къыдэхъухьагъэр армэ, сишIошI къыосIон - ХьагъурымкIэ умыс.
Къэрбатыр иш къызэтыригъэуцуагъ.
- НэбгыритIум зэшъуIуагъэр,- Трам игущыIэ пидзэжьыгъ,- зэрэзэтэмыхьэрэмкIэ шъузгъэмысэрэп.

--- Page 339 ---

- Адэ сыд?
- Хьагъурыр гъогум къызэрэтэтынагъэмкIэ тIуми 
тымыс.
- Трам! - Къэрбатыр зэхихрэр ыгъэшIэгъуагъ.- Ащыгъум ори тянэ ыгу укъегущыIыкIба?
- Уянэ ыIуагъэм сыщыгъуазэп, зиусхьан.
- О сыд Хьагъурымрэ сэрырэ тимысагъэ укъызэрэхахьэрэр?
- Уауж сыкъызэрилъэдэжьыгъэр симысагъ, зиусхьан.
- Ар шIэ къыосIуагъэп.
- СичIыпIэ елъытыгъэу сызекIуагъ, зиусхьан, Хьагъурым сыкъызэхишIыкIыгъэу къысщэхъу.
- ТизэфэмышIу фэхъугъэ лъапсэм сыд епIуалIэрэр?
- А мафэм зэшъуIуагъэм тэфагъэу игугъу къэсшIыным 
ыпэкIэ, сэ сишIошI къедэIу, зиусхьан.
- СыкъэдаIо.
- Хьагъурым зыфиIогъэ урыс ешIуным, зиусхьан, 
дезгъаштэрэп сэ. Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу Сэфэрбый 
зиусхьаным ыпашъхьи щысIуагъ, джыри къыкIэсэIотыкIыжьы. Тэ зыми ичIыгу текIугъэп къыттэбэнагъэм тешIунэу. 
СэшIэ къытэкIугъэ пыир зэрэлъэшыр, зэрэхэгъэгу цIыфыбэр. Псэр аты, напэр ащэфы зэраIоу, сэшхор къытфырапхъотыкIэ тIэ тфыдэгъэчъэешъунэп, тичIыгуи тимыхэгъэгу 
тфетышъунэп. Уимыхэгъэгу идышъэбг нахьи узщапIугъэм 
ичIыгу IэмычI тятэжъ тхьамыкIэм ыIощтыгъ. Джары сэ о 
пIуагъэм сыкъызкIытеуцорэр. Хьагъурым къыIуагъэр 
IэпэещэкI пшIынэу ищыкIагъэп, ар ежь ишIошI нахь, фэ къолI 
лъэныкъо гъазэп.
Трам къыIуагъэм Къэрбатыр джэуап ритыжьыгъэп. 
Ыгу емыIукIэ арэп. Аужрэ мэзэ зытIум зэгупшысэщтыгъэ 
джэнджэшыр заулэрэ къышIудэоягъ, риутэхыжьыгъ. 
Шылъэмакъэм кIэдэIукIзэ, джыри игупшысэ къогъумэ 
къашIукъоплъыгъ. Ар тэрэз, ыIуагъ, пыир лъэшы, цIыфыбэ 
зэрыс хэгъэгу. Ежь ыIорэр ары нахь, тэ тIорэ хахьэрэп. 
ЗыкIыныгъэ уихэгъэгу имылъ зыхъукIэ, гур махэ пфэзышIын 
Iаджи пшъхьэ къихьащт. Зыгу махэмэ Хьагъурыр ащыщэп, 
ау етIани урысым ешIугъэн гупшысэр къышIудэкIуае. 
Шъыпкъэ, угу илъыр къэпIоным зи фэIуагъэп, ау зы нэбгырэм игупшысэ фэкъолI гупшысэ хъумэ?.. Сэри джэнджэшыбэ сшъхьэ къехьэ, зыми ыпашъхьэ щысIуатэрэп 
нахь... Хэт сыкъызэхэзышIыкIынэу сиIэр? Хымэ хэку 

--- Page 340 ---

сыщытхъэн нахьи, сихэкужъ сыщэрэлIэжь ыIозэ, тяти 
Тыркуем радзагъэу ис, уетIысылIэу гум илъыр фипIотыкIынэп. Мыдрэ сызхэт пщымэ яшыпэхэр зыщыфаем 
дыраIонтIэкIы. Хьагъурым ыIорэр тэрэзынкIи мэхъу. Армэ 
шъузхэхьагъэр, ашъыу, сэри чъыг шъхьапэ сыкъыпызыгъэу 
дунаим сытетэп, сэри зыгорэм сеусэн слъэкIын...
Гупшысэ махэр къызэрэчъагъэмкIэ Къэрбатыр зэгыижьыгъ, зыгъэгумэкIрэмкIэ Трам еупчIыгъ:
- Хьагъурым зыфиIуагъэмкIэ, Трам, сыд фэкъолIмэ 
къахэIукIрэр?
- АщкIэ фэкъолI лъэныкъо гъэзэ дэдэ щыIэп.
Къэрбатыр зэхихыгъэм зи къыпиIухьажьыгъэп.
Щэджэгъо тыгъэ зэндэпIэ уахътэм чыжьэкIэ Бастыку 
къэлъэгъуагъ. Тхышъхьэм ехыхи, къэгъэзэгъум зыкъокIхэм, 
чылэм дэхьагъэх. Хьэблищ зэпачыгъэу Хьагъур Нурмыхьамэт икъэлэпчъэшхо къэлъэгъуагъ. ИшышIоIуи шищ 
кIэрыпхагъ, шымэ ателъхэр адыгэ уанэхэп. Къэрбатыр 
ылъэгъурэр зыфихьын ымышIэу къыIуагъ:
- Хьагъурым къэзэкъ хьакIэхэр иIэхэмэ сшIэрэп…
ХьакIэхэр къызэрэкIуагъэхэр зэрэраIоу Нурмыхьамэт 
Iанэм къыпэкIи, унэм къикIыгъ, азыфагу зэмышIуныгъэ 
нибжьи имылъыгъэ фэдэу нэгушIуагъэкIэ къапэгъокIыгъ:
- Шъукъеблагъ, Къэрбатыр. Шъукъеблагъ, Трам. 
Сыдэу шъущыт, Къэрбатыр? Уянэ сыд ипсауныгъ?
- Тхьауегъэпсэу, Нурмыхьамэт,- Къэрбатыри, абдзэхэ 
гъогум къыщяхъулIэгъагъэм рыукIытэжьэу, нэгуихы гъэIушъэбагъэкIэ Хьагъурым пэгъокIыжьыгъ,- тяни псау, 
узынчъэ. Хьагъур Нурмыхьамэт тадэжь къыдэхьажьрэп, 
икъэбар къызэжъугъашI ыIуи, унэм тыригъэсыгъэп... 
Тазыфагу къихъухьагъэмкIэ, гъогу укъызэрэтэтынэгъагъэмкIэ угу къытэмыгъабгъ, Нурмыхьамэт...
- ЛIымэ Iаджи къяхъулIэ, Къэрбатыр, узэрэгущыIэрэр 
сыд,- Хьагъурым Iофы зыригъэшIыгъэп, псынкIэу хьакIэр 
тырищыгъ,- мыдэ шъукъеблагъ, сигуапэ шъукъызэрэкIуагъэр. Сыд, Трам, шъуипсэукI? УкъызхэкIыгъэхэри псау хэба? 
Олахьэ, Къэрбатыр, моу джыдэдэм уигугъу тшIыщтыгъэм...
- Сигугъу зышIынэу мы къэзэкъышхэр зыемэ ащыщэу 
хэт уибгъагъэ исыр? - ылъэгъурэр зэримыгуапэр къызхимыгъэщ шIоигъуагъэми, Къэрбатыр иупчIэ макъэ къышIухэщыгъ.

--- Page 341 ---

- Ащ фэдэ цIыф дунаим зэрэпфытэтыр унэм уихьэмэ 
къэпшIэн, Къэрбатыр. НекIо, шъуеблагъ.
ХьакIэхэр унэм зэрэращагъэм лъыпытэу Iанэм пэсхэр 
къызэлъытэджыгъэх. АдыкIэ, IэнапшъэмкIэ, щыт урыс 
забытым ыIэхэр щэигъэхэу къыпэгъокIзэ, къыхэкуукIыгъ:
- Карбатыр! Дружище, сколько лет, сколько зим!..
Занэ Къэрбатырырэ Ракитов Павелрэ зызэфадзыгъ, 
IаплI зэращэкIыгъэу акIыб зэфытеожьхэзэ, гущыIэ гъашIохэр 
зэраIох. Бутенко Васильрэ Некрас Руфатрэ яплъых.
Iанэм кIэрытIысхьэхи, гупсэфыпIэ имыфэхэзэ, Руфат 
нахь фэгъэхьыгъэба пIонэу Къэрбатыр къыIуагъ:
- Олахьэ мыщ фэдэ чIыпIэ тыщызэрихьылIэн Iоу 
сымышIагъэ... Сыд шъуищыIакI, шъуикъэбар, Павел?
- ТищыIэныгъэ, Къэрбатыр, нахь дэй мыхъугъэмэ, зи 
хэхъуагъэп, джа зэгорэм зэрэпшIэщтыгъ. КъытэмышIурэм 
тыпэуцужьы, пачъыхьэ пчыпэм ыкIуачIэ етэгъашIэ. Зэ 
Европэм тыфехьэ, зэ къыблэмкIэ тыкъыфехы. УкIакIомрэ 
техакIомрэ сэнэхьат тфэхъужьыгъ. Тикъэбар укъыкIэупчIэшъ, ари мыщ фэд: Дагъыстан тыкъелыжьыгъэти, 
адыгэ пцэшIуащэм тыкъыпэIуадзэжьыгъ. Сыдым фэтшIэна 
тихьадэгъущт мафэр?..
Зэгорэм Къэрбатыр дзэм зыдыхэтыгъэ Павел ары Iоу 
пшIэжьынэп: шъхьацыр фыжьыбз, тхьакIумэкIэ пшъэ 
сэмэгум сэшхо тыркъор къытещы. Забыт тэмэтелъхэр 
зыIэтыщтыгъэ тэмэпкъитIури, нахьыпэм фэмыдэхэу, 
еупсэхыгъэх. Ныбжьым емылъытыгъэу ымакъи, ищхыкIи, 
игущыIакIи жъыгъэм ихьылъэ къатекIо. Павел къырыпшIэжьынэу, щыщэу къыхэнэжьыгъэ закъор игупшысэ 
шъхьафитхэр арых. Дзэ къулыкъумрэ щыIэкIэ мышъхьафитымрэ зэрэрагъэзэщыгъэр ыушъэфыжьрэп. ИгущыIэ 
хэблыхьэ къэсми, нахь къеушъхьафых, урыс пачъыхьэми 
тырку пачъыхьэми зи къаригъэлрэп, хэтрэ цIыф лъэпкъи 
шъхьафит зэриIэн фаем, зыкъызэриухъумэжьын фаем 
тегущыIэ. Бахъсымэм ыбзэ къытIэтагъ пIонти, сыхьатым 
къехъугъэшъ Iанэм зызэдыпэсхэр зыIуигъэфагъэу Къэрбатыр ылъэгъугъэп.
ИгъуситIу цыхьэ афешIкIэ сенэгуе, ыIуагъ Къэрбатыр. 
Аущтэу щымытыгъэмэ пачъыхьэм фэгъэхьыгъэ гущыIэ 
шъхьарытIупщхэр къыIощтыгъэхэп. Бутенкэ Василь исэшхо 
зэрэратыжьыгъагъэр, дахэ зэрэраIогъагъэр Къэрбатыр 
ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Илъэс блэкIыгъэ заулэмэ ялъытыгъэмэ Василь лIыпкъ иуцуагъ, ихьалэлыгъи, ишъэбагъи, 
ицIыфыгъи ынэгу къыкIэщы.
Къэрбатыр инэплъэгъу Руфат зыфидзкIэ, ылъэгъурэр 
фэшъхьаф. Зы чэфыгъи зы рэзагъи къекIурэп, хьадэ 
изыхыгъэм фэдэу зэхихрэм шхъонтIагъэ кIегъэхъукIы. 
Руфатэ ыбзэгу Павел зэраригъэтIысыгъагъэри Къэрбатыр 
ыгу къэкIыжьыгъ. Сыд шъуIуа митIур зэфэзыхьыгъэр? Iоф 
зэдырямыIагъэмэ адыгэ гъогум къызэдытехьаныгъэхэп? 
Урысмэ адэжь Руфат земыгъэзэфэкIэ, нахь адыгэ шъыпкъагъэ хэлъэу, шъхьэкIэфэныгъэр къебэкIэу зы кIалэ 
ДэхапIэ дэсыгъэпщтын. Ятэ-янэкIи, ышыпхъухэмкIи, 
иIахьылхэмкIи лъытэныгъэнчъэу щытыгъэп. Сыд шъуищыIакI 
ыIоу къытэупчIы пакIо, ятэ сыпылъыжьэп, яни ышыпхъуи 
къакIэупчIэрэп. Модэ мо слъэгъурэр!..- Руфат иджэнабгъэ зетIатэм, пшъэм илъ къащ фыжьыр къыдэзыгъэти, 
фэсакъыпэзэ, дилъхьажьыгъ. Хьагъурым игъунэгъу фэкъолIитIум язи ылъэгъугъэр ыгу рихьыгъэп:
- Хъунэп шъыу мы пшIэрэр, Руфат!
- Сыд угу римыхьрэр, нахьыжъ? - Руфатэ зыфаер 
зэхихыгъ пIонэу, мыскъарэ къышI-къымышIышъоу, къеупчIыгъ, ар имыкъоу кIэнэкIалъэ хэлъэу щхыпцIыгъэ.
- Джаур къащыр пшIохэлъагъэу адыгэн укъилъфыгъэба? - адырэми къыфидзыжьыгъ.
- СятэжъкIэ урыс лъэпкъ сыкъызэрэхэкIыгъэри, 
нахьыжъ, зыщымыгъэгъупш...
- Бащэ, фэкъолIхэр, бащэ...- IэжакIо Трам афэхъугъ.
- Сэра фэкъолIыр?! - Руфат Трам къыпыпкIэжьыгъ.
- Адэ ухэт? - ятIонэрэ гъунэгъу фэкъолIри къахэгущыIагъ.
- Ситэмэтелъ, къеплъи, сцIэ къеIу!
- Уятэ хьам регъэубыт, Некрас Мишкэ фэкъолI нахь, 
джаур тэмэтэлърэп укъэзылъфыгъэр! - апэрэ фэкъолIыр 
Iанэм къыпэтэджыкIыгъ, икъэмэ Iапшъи етхъожьыгъ: - 
Уятэжъ Некрас Мишкэ нахь цIыфышIу Абдзэхэ хэгъэгу 
исыгъэп, а тхьамыкIэжъыр къыосымыгъэушъхьакIунмэ!
Къэрбатыр фэшъхьафэу Iанэм пэсхэр къыщызэрэгъэлъэтыгъэх, зэпэуцугъэ нэбгыритIури зэпащыжьыгъэх.
- Iанэм бырсыр пашIыхьэрэп, фэкъолIхэр,- игые Руфат 
нахь фэгъэхьыгъэба пIонэу Къэрбатыр къыIуагъ.
- Мощ фэдэ адыгэ джаурым Iанэм дыпэсрэ фэкъолIмэ 
сащыщэп сэ! - апэрэ фэкъолIым ятIонэрэ фэкъолIри ыуж 
ихьагъ.

--- Page 342 ---

- Мы Iанэм шъуздыпэсыгъэхэр джаурхэба?! - Руфат 
илакъырдыгъэ пчъаблэм Iухьагъэмэ алъыкIэхьагъ.
- Джаурых, ау ощ фэдэ шъхьэубатэ нахьи, ахэр нахь 
къэсэштэх!..
- Мыдэ мыхэмэ къысаIорэр!..- Руфат иIашэ етхъожьзэ, 
къызщылъэтыгъ.
- Поручик Некрасов!..- Ракитов игъусэ фэгубжыгъ…
XI
Тырку гъэзетмэ адыгэ къэбар къарымыхьэу мафэ 
къыхэкIыщтыгъэп. А зы къэбарыр тIо-щэ зэтырамыIотыкIэу 
къызщыхэкIри мэкIагъэп. Адыгэ-урыс Iофыгъомэ сыд 
араIуалIэу, шъэрэ зэтыраIотыкIыгъэми, а лъэныкъор ары 
къэбарыр къыздикIрэр. Мыхьамэт-Аминэрэ Занэ Къэрбатырырэ ягугъу гъэзетмэ афэмыухрэр. Хымэ хэгъэгу 
къикIыгъэ наибэмрэ адыгэпщымрэ хэгъэгу пэщэныгъэр 
зэтырахы, анахь лъэшыр, анахь Iушыр язэрэгъашIэрэп - 
джары, кIэкIэу къэпIон хъумэ, гъэзетмэ арытыр. Кавказ 
заом фэгъэхьыгъэ нэмыкI Урысые Iофыгъохэм къапкъырыкIрэ дунэе къэбар зэфэшъхьафхэм уагъэзэщрэп.
Эдирнэ дэс урыс лIыкIоми Сэфэрбый ыгъэзэщрэп. 
Ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ тIо-щэ тхьамафэм къыфыкъокIы, е урамым, е нэмыкI къэлэ чIыпIэмэ закъыщыIуегъакIэ. 
КъыриIорэ шIагъуи щыIэп, бэдзэр, нэмаз, тучан, ошIу, уае - 
макIа узэрэгущыIэнэу щыIэр! - ыIозэ, адыгэ Iофхэр 
ошIэ-дэмышIэу къыхегъафэх, урысхэри деубых, инджылыз ми яцIацIэ, мадьярхэмрэ полякхэмрэ зи къаригъэлрэп. 
Мысырми нэсых, Чаби къыдырекIокIыжьых. Хьаджэ Iофыр 
заухкIэ, тырку къэбармэ къатырагъэзэжьызэ, хым къызэпырэкIхэшъ, адыгэмэ, урысмэ къанэсыжьых.
Нычхьапи урыс лIыкIор Сэфэрбый дэжь къэкIуагъ. 
Зыдынэмысхэ къамыгъэнагъэми, зэпыугъо къазэрэхафэу 
Ващенкэм къеIо:
- Мадьяр-поляк, урыс-тыркухэми икъун, зиусхьан, 
тазэрэтегущыIагъэр. Сэ сыкъызфэкIуагъэр нэмыкI. ШъуалъэныкъокIэ къикIхэу мыхэр къыпфысагъэхьыгъэх,- "шъуалъэныкъо" гущыIэр нахь фыкIигъэтхъызэ, тхылъыпIэ 
зэтегъэпкIэгъитIу къыфищэигъ.
- Сыд мыхэр? - Сэфэрбый къэгузэжъуагъ.- Сыд пае 
мыхэр джы нэс сшIоуушъэфыгъэх?! - шIузэкIахьэжьынкIэ 
мэщынэ пIонэу лъыIэбагъ.

--- Page 343 ---

- Щэджэгъуашхэм IэшIу тырашхыхьажьы, зиусхьан.
- Олахьэ IэшIум къыщымыуцу мыхэр!..- зырызэу 
зэпеплъыхьэх. Олахьэ сыбгъэгушIуагъэм! Мыр Гъэзар 
итхэкIэ шъыпкъ, мыдрэри Къэрбатыр ихьарыф къэгъэщыгъэх,- дахэу матхэ ыкъо риIолIэныр къыригъэкIугъэп.- 
Гъэзар шъэогъужъыр зысшIэрэм щегъэжьагъэу дахэу 
матхэ,- етIанэ шъхьэр къепхъуатэшъ, къэупчIэ: - Арэп, 
хьакIэ, зэгорэм Гъэзар уишъэогъугъ сыд къызыкIысэпIуагъэр?
- Хэт ышIэра, зиусхьан,- ежь зыфэе гущыIэ лъапсэм 
Ващенкэм тыригъэфагъ,- шъуазыфагу Iаджи къыдэхъухьагъ, шъуикъэмапи зэпэIуты сIуагъэти ары.
- Ухэукъо, хьакIэ. Сыд фэдэ пачъыхьэ Гъэзарырэ 
сэрырэ тазыфагу къыдэхьагъэми, тишъэогъугъэ тшIозгъэкIодын къэхъущтэп. Лъапсэ зимыIэ чъыгрэ шъэогъу зимыIэ 
цIыфрэ адыгэмэ зыфаIорэм фэдэу, Гъэзарырэ сэрырэ 
тызэфыщыт.
- Серебряковымрэ орырэ, зиусхьан, аущтэу шъузэфыщыт Iоу нибжьи сымышIагъэ,- гум илъыр Iупэм темылъэу 
Ващенкэм къыIуагъ.
- УмышIэщтыгъэми, джары тызэрэзэфыщытыр. Сыд 
аIорэр адыгэмэ, шъэогъу зэгъэгъоти бгъотыгъэр гъэгъунэ 
аIо.
- Ащ нахь шъэогъу шъыпкъэ фаIо цIыф ыIожьынэп, 
зиусхьан,- Ващенкэр къэтэджыжьыгъ.- СыкIожьын сэ, 
гупсэфэу къыпфатхыгъэмэ ядж.
ХьакIэр унэм зэрекIыжьэу Сэфэрбый тхыгъэмэ закIэридзагъ. Апэм Къэрбатыр ием еджагъ, къырихыгъэр 
фимыкъоу джыри зэ рычъэжьыгъ - узгъэгумэкIын Iоф 
итэп. КъызхэкIыгъэхэри зэкIэ псаух, сэлам къырахыжьы, 
ипсауныгъэ къыкIэупчIэх, къыфэтхэн зэрэхъугъэ шIыкIэми 
щегъэгъуазэ. Адыгэ-урыс Iофмэ афэгъэхьыгъэу 
"Мыхьамэт-Аминэ наибэм зи ылъэкI къыгъанэрэп" гущыIэ 
закъор умыIощмэ, зэджагъэм ит щыIэп.
"Укъызыщытхэхьажьыщт мафэм тыкIэхъопсы" 
зыфиIорэ гущыIэри тхыгъэм икIэухыгъ.
Сэфэрбый хьылъэу хэщэтыкIыгъ: "Зэ, сикIал, зэ, 
умыхъыжъ. Ари непэ фэдэу къэсын…", Гъэзар итхыгъэ 
лъыIэбагъ.
Зэп-тIоп Гъэзар итхыгъэ Сэфэрбый зэреджагъэр, еджэ 
къэс егъэтIылъыжьышъ, ыIитIу ыкIыбкIэ щагъэу джэхэшъогур къырекIухьакIы. Джыри къыштагъэу ежь зыфэе 
чIыпIэхэр ыгу реубытэх, ар имыкъоу мэтIысышъ, къэлэмыпэкIэ кIегъэтхъы. Загъори IощхыпцIыкIы.
Сыгу къыуабгъэрэп, Гъэзар, Сэфэрбый ыIуагъ, ппшъэ 
къыралъхьагъэ Iофым уигуфэбэныгъи, шIу угу къызэрэсфилъри къыхэщы. Тхьэуегъэпсэу. Урыс пачъыхьэм хымэ 
хэгъэгу сыщаригъэлъэхъагъэшъ, ор-орэу лъахъэр 
зытехыжь ыIозэ, иIункIыбзэ шъэф къысфещэижьы. Адыгэмэ къысфашIыгъэ пшъэрылъым ишIу нэмыкI сыгу имылъэу 
Тыркум сыкъэкIуагъ, джа лъэпкъ лIыкIуацIэр сиIэу сыкъыздикIыгъэ хэгъэгуми згъэзэжьыщт. КъэIо-Iожь, зэфэтхэкъы зэфэтхэжь мыщ ищыкIэгъэжьэп. Мыр сэркIэ ухыгъэхэ 
Iоф!.. КъызгурэIо, шъуиIофхэр къызэхахьэх, джыри нахь 
къызэхэхьащтых…
Джэуап тыжьыным Сэфэрбый дэмыгузажъоу тхьэмафэ 
тешIагъ, мэзэ псауи блэкIыгъ. Джащ фэдизым Гъэзар 
итхыгъэ шъхьэм икIыгъэп, игупшысэ отIыргъофэкIэ къэлэмым лъыIэбагъэп. Пчэдыжьыпэ горэм, 1853-рэ илъэсым 
мартым и 27-рэм, пытэ-пытэу Сэфэрбый тIыси, урыс 
пачъыхьэм илIыкIо Серебряковым джэуап ритыжьыгъ:
"Лъытэныгъэ зыфэсшIырэ зиусхьан! Декабрэм и 9-м 
1852-рэ илъэсым къысфябгъэхьыгъэ тхылъыр къысIукIагъ, 
ащ имэхьанэ икъукIэ къызгурыIуагъ… Урысые хэбзашъхьэм Iизын къыситымэ, "сишIэпхъаджэхэр" къысфигъэгъунэу адыгэ шъолъырым сыкъэкIожьынышъ, уздэс Керчь 
сыщыпсэунэу къысфэотхы. ПцIэмэзрэ Анапэрэ сакъызыдэкIыжь нэужым хэгъэгум зэхъокIныгъэхэр зэрэфэхъугъэхэм, адыгэхэр зыпарэкIи къапэмыуцужьхэу урысхэр 
нэтыхъое чIыгум шъхьафитэу зэрэщызекIохэрэм, Урысыем 
пэшIуекIорэ зекIуакIэ силъэпкъэгъумэ ащыщ горэм къызэрэзыхимыгъафэрэм уитхыгъэ сыщыогъэгъуазэ. Урысыем 
ипачъыхьэ пэшIуекIорэ зекIуакIэ къызыхэсымыгъафэмэ, 
сиунагъо рысIыгъынэу илъэсым тыжьын сомэ 1000 къысатызэ ашIыщтэу къысфэотхы.
Урысые Тыркуе къэралыгъошхуитIумэ мамыр зэзэгъыныгъэ зызэдашIыгъэм къыщегъэжьагъэу шъуипачъыхьэ 
зыкIи сиягъэ зэресымыгъэкIыгъэр гъэнэфагъэ. А хэгъэгухэм 
ащыпсэурэ цIыфхэр зэджэгъогъухэу зэрэщытыгъэхэм 
къыхэкIэу, ахэмэ азыфагу зэо-банэу къихъухьэгъагъэм 
ыуж мамыр зэзэгъыныгъэ зызэдашIым, сэ сихэгъэгу 
щыпсэухэрэм игъоу афэслъэгъущтыгъэр зэо зэпымыужь 

--- Page 344 ---

шIыгъэным нахьи Iофыр мамыркIэ ухыгъэмэ зэрэнахьышIур 
ары, ау ахэмэ тхьэрыIо ашIыгъагъ къэралыгъошхуитIумэ 
Адрианополь щызэдашIыгъэ мамыр зэзэгъныгъэм имэхьанэ 
зэрагъэшIэфэ заор зэпамыгъэунэу, джащ пае ахэмэ ищыкIагъэу алъытагъэр а зэзэгъныгъэм ехьылIэгъэ къэбарыр 
Тыркуем къыщызэзгъэшIэнэу, ащ техыгъэ тхылъ къызыIэкIэзгъэхьанэу пшъэрылъ къысфашIи Константинополь 
лIыкIоу сыкъагъэкIуагъ.
Константинополь сыкъызэсым, ыпшъэкIэ зигугъу къэсшIыгъэ цIыфхэм яшIоигъоныгъэ тегъэпсыкIыгъэу зэкIэ 
Iофхэм язытет Тыркуем илIыкIохэм ясIотагъ, ыпшъэкIэ 
зигугъу къэсшIыгъэ зэзэгъныгъэм техыгъэр, джащ фэдэу 
хэгъэгум сыкъикIыжьынымкIэ ищыкIэгъэ Iизыныр 
къысIэкIэхьэгъахэти, тихэгъэгу сыкъэкIожьынэу, сыкъежьэжьыным сыфэхьазырыгъ, ау Урысые пащэхэм апкъ 
къикIыкIэ,- сэ ащ ехьылIагъэу къышъуфэстхыгъагъ,- Тыркуем сыкъыримыгъэкIыжьынэу унашъо къысфашIыгъ, а 
уахътэм къыщегъэжьагъэу джы къызынэсыгъэми сыкъыригъэкIыжьырэп. Арэу зэрэщытзэ, сэ сигухэлъыгъэ закъор 
ыпшъэкIэ зыцIэ къесIогъэ зэзэгъныгъэмкIэ цIыфхэр зэрэзгъэрэхьатынхэр, ащ ишIуагъэкIэ бгъуитIуми зэрар амыхьыным тегъэпсыкIыгъэу зекIохэмэ зэрэнахь тэрэзыр ашIошъ 
згъэхъуныр арыгъэ. Ау джы зэрэхъугъэм фэдэу хъуныр 
Тхьэм ыIогъагъэу къычIэкIын. Сигухэлъыгъэр зыгорэми 
гурызгъэIон сымылъэкIэу джы къызынэсыгъэм мыщ 
сыщыIэн фаеу мэхъу…
ШIу къыздэхъумэ зэрэпшIоигъор, сижъышъхьэ 
шъхьэкIафэ къызэрэфэпшIырэр уигущыIэхэм сшIошъ 
къагъэхъушъ, пачъыхьэм сиягъэ езгъэкIын гухэлъ горэ 
зэрэсимыIэм имызакъоу, зэфыщытыкIэ дэгъухэм, зэгъунэгъушIухэу тыщытыным зэрадезгъаштэрэм уицыхьэ 
тебгъэлъынэу, ащ зыпарэкIи уемыхъырэхъышэнэу ори 
пшIошъ бгъэхъунэу сыфай. Сэ шIу къыздэхъу пшIоигъомэ, 
ащ ыпэкIэ Адыгэ хэгъэгу лIыкIоу Тыркуем сыкъызэрэкIуагъэр къыдэплъытэзэ, сихэгъэгу сыкIожьыным ифитныгъэ 
къысатынэу усфэлъэIоныр гуапэ сщыхъущт.
О игъоу къызэрэсфэплъэгъурэм тетэу Керчь сыдэсынэу сыкъезэгъэу, илъэсым тыжьын сомэ 1000 къысатэу 
сыкъыданэмэ, ащыгъум, Iо хэмылъэу, шапсыгъэхэми, 
нэтыхъуаехэми, нэмыкIхэми Урысыем сыгохьажьыгъэу 
къащыхъун, ащ ыгъэгубжынхэшъ, яягъэ къысагъэкIэу 
къыздаублэн, Къэрбатыри ахэмэ кIочIэгъу афэхъужьынэп.

--- Page 345 ---

ЫпшъэкIэ къызэрэсIуагъэм тетэу занкIэу тихэгъэгу 
сыкIожьын слъэкIымэ, зэкIэ тилIэкъо 12-мэ шъуихэгъэгу 
тыкъыгохьан зэрэфаер ясIомэ, ахэмэ ащыщ гори къыспэуцужьыщтэп.
Арэущтэу Iофыр мамыр шIыкIэкIэ зэшIохыгъэ зыхъукIэ, 
тэ зэкIэми тызэрэзэхэхьажьыщтым, Тхьэр тиIэпыIэгъоу 
Урысые къэралыгъошхом ытамэ тычIэтэу сатыу зэрэзэдэтшIыщтым, мамырэу тызэрэзэдыщыIэщтым сэ зыпарэкIи 
сехъырэхъышэрэп.
Джащ щэхъурэ гухэлъ симыIэу Тыркуем сызэрэкIогъагъэмкIэ Тхьэр сишыхьат.
ЗанкIэу джэуап къыостыжьыным пае мы къыкIэлъыкIохэрэр къэстхынхэу фиты сыкъэшI: 1) Шъуипачъыхьэ 
пэшIуекIоу зы зекIокIэ дэй горэ сыдигъуи къызыхэзгъэфэщтэп. 2) Сихэгъэгу сырилIыкIоу мыщ сыкъызэрэкIогъагъэр 
къыдэшъулъытэзэ, занкIэу сихэгъэгу сыкIожьынэу Iизын 
къысэшъумытын зыхъукIэ, илъэсым тыжьын сомэ 1000-у 
сфэжъугъэнэфэнэу зыфашъуIорэр пакIошъ (ар пиастрэ 
мини 8 е 10), тыжьын сомэ мини 100 къысатынэу сагъэгугъагъэкIи, къысатыгъэкIи, Керчь сыщыпсэунэу сыдэу 
хъугъэкIи сыкъезэгъыщтэп…
Сэ сыкъызыкIэлъэIугъэм тетэу Iофыр зэшIохыгъэ 
хъунымкIэ уишIуагъэ къысэбгъэкIы пшIоигъомэ, лъэшэу 
сызэрэпщыгугъырэр а Iофым ехьылIагъэу къысэшъутыщт 
тхылъыр хэутыгъэу пачъыхьэм къысаригъэтынэу ары, сыда 
пIомэ о пчIыпIэ фэшъхьаф IофышIэ рагъэтIысхьэмэ лъэныкъуитIумэ ямамыр укъуагъэ мыхъуным, зэзэгъныгъэ 
азыфагу зэрилъэу щытыным пай ар зыкIищыкIагъэр…
Мы тхылъыр къызыпIукIэкIэ, Тхьэр уиIэпыIэгъоу ащ 
итхагъэр къызыбгурыIокIэ, уиныбджэгъу зыщымыгъэгъупш, ащ лъытэныгъэ фэпшIызэ, уипсауныгъэ изытет 
итхагъэу джэуап къетыжь".
Сэфэрбый тхэныр зеухым, ыгу жьы зэрэдэкIыгъэр 
зэхишIагъ, Iэпкъ-лъэпкъхэр псынкIэ хъугъэхэми, ыпашъхьэ 
илъ тхылъыпIэм къыпэмытэджыкIыжьэу, гупшысэ-плъызэу 
заулэрэ щысыгъ. Гум илъыр зэкIэ къыриIотыкIыгъэми, 
тхэным къыгъэкIэпIыгъэ гупшысэмэ къаIэпыкIыжьышъурэп. 
Пкъыр Тыркуем щыIэми, гур адыгэ шъолъырым ит. Тэрэзэу зекIогъэ-земыкIогъэ упчIэрэп Сэфэрбый зыгъэгумэкIыщтыгъэр, ащ джэуап бэшIагъэ зыритыгъагъэр. Адыгэ 
лIыкIуацIэр иIэу къызхэкIыгъэмэ ахэхьажьын фае. Аущтэу 

--- Page 346 ---

мыхъумэ, тхьамыкIэгъо илъэсхэр хьаулыеу Тыркуем 
щырихыгъэба? Ау етIани мамыркIэ иадыгэ шъолъыр гъэзэжьыныр джащ зэрэщиухрэм ыгу ымыгъэузын ылъэкI рэп. ГугъэпIэ закъоу къыфыкъокIыгъэм хэкIыпIэ фыхэгъотагъэп.
Еплъ ахэмэ къысашIэнэу яхьисапым, ыIуагъ Сэфэрбый, 
Керчь сащэнышъ, сыдагъэтIысхьащт. Хы тIуалэм сызэпырыплъмэ адыгэхэр слъэгъухэу, амакъэ зэхэсымыхэу 
сыщагъэIэщт. Тыркуем сигъэрыгъэ щафимыкъу гъэу, 
гъэркIэ Урысыем сащэжьыщт. ГъэшIэгъона, Гъэзар, уиунагъокIэ Керчь удэсмэ? СэркIэ Эдирни Керчи зэра гъэхьрэ 
щыIэп. Адыгэ макъэр зыдэщымыIэр псэупIэ сфэхъугъэп, 
сфэхъунэуи къэтэп!.. СикъэгъэзэжьыкIэ шъугу емыIумэ, 
сэ къызэрэзгъэзэжьыщт шIыкIэм сыщыгъуаз, гъэбылъыгъи ушъэфыгъи хэмылъэу ар зыхъущт мафэр къэблагъэ 
пэт...
Адыгэпщым итхыгъэ Ващенкэм къызIэкIахьэми, ащ 
ыужи, блэкIыгъэ мафэхэми, мазэми мызэу-мытIоу Сэфэрбый зыкъыIуигъэкIагъ, игухэлъ ышъхьэ къыфыримыхэу, 
зиусхьаным ыIорэм ишъыпкъапIэ бэрэ ыуплъэкIугъ, ритIупщыгъэгъэ цIыфхэми алъэкI къагъэнагъэп. Ар ежь Сэфэрбый адишIагъэти, непэ ыIорэр неущ ымыIожьэу, макIэрэ 
зэрищагъэхэп...
Илъэсныкъо уахътэм Тыркуем щыIэ лIыкIоу Титовым 
дэжь къикIзэ, фирман шъэфыбэ Урысые пачъыхьэм 
къыIэкIэхьагъ. Ахэмэ азыщанэр Занэ Сэфэрбый фэгъэхьыгъагъ. Аужрэ тхыгъэм мыщ фэдэ гущыIэхэр итыгъэх:
"...Цыхьэ къызыфезгъэшIыным, нахь тызэпэблагъэ 
сшIыным апае, икъукIэ сысакъызэ, амалэу щыIэхэр зэкIэ 
зэрэзгъэфедагъэхэм яшIуагъэ къэкIуагъэп. Сэ зэфэхьысыжьэу сшIыгъэр Занэ Сэфэрбый Урысыем джэгъогъу 
фыщытыкIэу фыриIэр къэнэжьы. Ащ фэдэ еплъыкIэхэу 
ащ иIэхэм лъапсэ афэхъухэрэр урысыдзэм Кавказым 
щызэрихьэрэ Iофтхьабзэхэм яхьылIэгъэ къэбар зегъэушъом бгъугъэхэу инджылыз, француз журналхэм къыхаутыхэрэр, адыгэхэм лIыхъужъныгъэ нэпцIыхэу зэрахьэхэрэр, 
щытхъум дезыгъэхьыехэрэр, Кавказ иIофхэм яхьылIагъэу 
Тагир-пашар Константинополь дэс француз горэу зылъэкъуацIэ зэзгъэшIэн сымылъэкIыгъэм зэрэфатхэрэр ары. 
Сэфэрбый гугъапIэ къезытырэр ежь ихэгъэгогъухэр 
къазэрэпэуцужьхэрэмкIэ гъэхъагъэ горэ ашIынэу, ащ 

--- Page 347 ---

ишIуагъэкIэ ежьыри къызыщыхъугъэ хэгъэгум зэгорэм 
шъхьафитэу ыгъэзэжьын ылъэкIыщтэу ары. Ау зэкIэ ахэмэ 
анахьи, сэ сишIошIыкIэ, ащ фэдэ гугъапIэхэу ащ иIэхэм 
лъапсэ афэхъурэр инджылыз лIыкIом зэрэIукIэрэр ары. 
Джырэблагъэ инджылыз лIыкIор Сэфэрбый ыдэжь щыIагъ. 
Нафэу зэрэхъугъэмкIэ, илъэситIукIэ узэкIэIэбэжьмэ 
Инджылызым илIыкIоIофшIапIэу Константинополь дэтым 
охътэ гъэнэфагъэм къыкIоцI ащ ахъщэ IэкIигъахьэщтыгъ..."
Ащ нахьыбэрэ фирманым еджэнэу пачъыхьэр фэежьыгъэп. Къэлэмыр къышти, тыритхагъ: "Доселе все личные 
контакты и письменные сношения с черкесским князем 
Зан Сефербеем прекратить".
Урыс пачъыхьэм иIофи, иIэубытыпIи къыхимыгъэщэу, 
1853-рэ илъэсым маим и 8-м Серебряковым мыщ фэдэ 
тхыгъэ Сэфэрбый фигъэхьыжьыгъ:
"...Уитхыгъэ къысIукIагъ, гухэкI нахь мышIэми, ащ 
сшIошъ къыгъэхъугъэр ситхыгъэ имэхьэнэ шъыпкъэ угукIэ 
зэрэмыштагъэр ары. Ситхыгъэ гухэлъ шъыпкъэ зыфэгъэхьыгъагъэр бэшIагъэу тызэрэзэнэIуасэм, ренэу шIу 
къыбдэхъумэ сшIоигъоу сынаIэ къызэрэптезгъэтырэм 
атегъэпсыкIыгъэу уижъышъхьэм щыIэкIэ-псэукIэ рэхьат 
уиIэ хъунымкIэ, уиIахьылхэм уакъыхэхьажьын плъэкIынымкIэ сишIуагъэ озгъэкIыныр ары. Ау адыгэмэ Iофэу адысиIэмкIэ федэ горэ о Керчь удэс зыхъукIэ къызыфыхэзгъэкIын гухэлъ гори сиIэгъахэп, адыгэ пащэхэмэ уаIукIэным 
пае Анапэ, ПцIэмэз, фэшъхьафырэ чIыпIэхэм уащыIэн 
зэрэфаер осIуагъэмэ, ащкIэ сэ сызыфэягъэр урыс хэбзашъхьэм уишIуагъэ ебгъэкIынымкIэ амал горэхэр уиIэ 
зэрэсшIынхэр, ащкIэ зэкIэри къыпфагъэгъуным ригъэгушIунхэм пае ныIэп. ЛIыкIом фэдэу уихэгъэгу укъагъэкIожьымэ зэрэпшIоигъом хэбзэ лъапсэ иIэп. Адрианополь 
мамыр зэзэгъныгъэм техыгъэ тхыгъэр о уиIэмэ плъэгъун 
фае Тыркуем ыIэмычIэ илъыгъэ адыгэ чIыгухэр зэкIэ Урысыем ыIэмычIэ зэрифагъэр, адыгэ лъэпкъыр зыгорэм 
фэIорышIэу зэрэхъугъэм ыпкъы къикIыкIэ илIыкIохэр хымэ 
хэгъэгу ыгъэкIонхэм ифитныгъэ зэримыIэр. ХабзэкIэ уиIэшъхьэтетэу щыт Урысые пачъыхьэм узэрэфэшъыпкъэм 
укъезэгъымэ ары ныIэп укъызыщыхъугъэ хэгъэгум укъэкIожьын зэрэплъэкIыщт закъор.
Уижъышъхьэ згъэрэхьатмэ, уиIахьылхэм адэжь озгъэгъэзэжьымэ зэрэсшIоигъуагъэр къызэрэздэмыхъугъэр 

--- Page 348 ---

лъэшэу гукъао къысщэхъу, псауныгъэрэ жъыгъо рэхьатрэ 
уиIэмэ лъэшэу зэрэсшIоигъор пшIошъы гъэхъу." 
Серебряковым итхыгъэ зеджэм, Ващенкэ консулыр 
нэбэ-набэу къыгъаплъэзэ, мы аужрэ илъэсым зэрэмыщхыгъэу Сэфэрбый щхыгъэ. Нэпс гукIэе-щхэныр ынэ 
кIилъэкIыкIзэ, джыри зэ рычъэжьыгъ, "...Тыркуем ыIэмычIэ 
илъыгъэ адыгэ чIыгухэр зэкIэ Урысыем ыIэмычIэ зэрифагъэр…" зыфиIорэ гущыIэмэ къызэтырагъэуцуагъ. Макъэр 
тIупщыгъэу джыри зэ Сэфэрбый мыщхыжьын ылъэкIыгъэп.
- Сыд, зиусхьан, мышъэфмэ, узгъэщхын фэдэу 
къипхыгъэр? - тхыгъэм итыр ымышIэ фэдэу, Ващенкэр 
къэупчIагъ.
- Адыгэмэ амыдэрэ делагъэр ары мыр къэозгъэхьыгъэмэ джыри къыкIаIотыкIыжьрэр,- Сэфэрбый ышъо 
къызэокIэу тхыгъэр Iанэм тыридзагъ.- Тэ, адыгэхэм, 
егъашIэм Тыркум тырыягъэп, зыми тырыен ылъэкIыщтэп!..- 
Джары, хьакIэ, пшIэ пшIоигъомэ, сшIощхэныр...- игубжIэжагъэ гыер къыхэщэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Урысые 
хэгъэгушхом фэдэм ар къызэрэгурымыIорэр щхэнэп, 
гъэны нахь!.. ЕтIани сыда мыр? - кIэнэкIалъэ ышIзэ, Сэфэрбый урысыбзэкIэ къеджагъ: - "...Желание ваше возвратиться в качестве посла не соответствует народным правам..." ШъумышIэрэмэ сшIэрэп нахь,- нэплъэгъу стырыр 
Ващенкэм фидзыгъ,- Тыркуем сырилIыкIу сIорэп сэ! 
Адыгэмэ мыщ лIыкIокIэ сыкъаIофтагъ, джа цIэ дэдэмкIэ 
сыкъызхэкIыгъэмэ сахэхьажьыщт. Джары сидаор, укъэзгъэкIуагъэмэ сидао зыфэдэр яIожь!..

--- Page 349 ---


ЯТФЭНЭРЭШЪХЬ
I
Кавказ зэо мыухыжьым щыIакIэм илъэныкъо зэфэшъхьафхэр къыгъэкIэпIыгъэх. ЕгъэшIэрэ адыгэ гупсэф щыIэныгъэ кIоцIым нибжьи хэмылъыгъэ Iофмэ ацыпэхэр 
къычIегъэщых. Ахэр ошIэ-дэмышIэу е яшIэ зэхэлъэу 
зызэнэсхэкIэ, шыблэ хъупскIэ машIор азыфагу къыдэзэрэхы. Мысэри, хыери, зафэри къэшIэгъуаеу зыщызэжэхатхъохэрэр макIэп.

--- Page 350 ---

ПщыхэмкIэ, лIэкъолъэшхэмкIэ, фэкъолIышIухэмкIэ, 
фэкъолIхэмкIэ, пщылIыцIэ зиIэ щагу цIыфхэмкIэ, ахэмэ 
азыфагу дэт диным иIофышIэхэмкIэ адыгэ дунаир зэтеутыгъэ. Зыр нафэу, адырэр шъэфкIэ, зыр Тхьэм къызэригъэхъугъэкIэ, нэмыкIыр тхьагъэпцIыгъэкIэ къэралыгъо 
хэбзэ гъэуцугъэ зэрымылъ Адыгэ хэгъэгум щэпсэу. 
ЗэкIэми, пщылIмэ афэшъхьаф, чIыгури, уашъори, тыгъэри, 
жъокIупIэхэри, хъупIэхэри, мэзыпIэхэри зэдыряехэ фэд. 
ХьакIэщмэ арысхэ, чэу пэкIэ къогъумэ акъотхэ, мэщытмэ 
ачIэтхэ, хасэмэ ахэтхэ зыхъукIэ, Тхьэр яшыхьатэу, цIыфыгъэм, лIыгъэм, адыгэ намысым яхьалэлыгъэ-гупцIэнагъэ 
къябэкIэу тегущыIэх.
Адыгэ щыIэкIэ къызэрымыкIом заор къыхэхьажьыгъэшъ, хэти зэрымыт чIыпIэм регъэуцо. Зэрэхъурэр 
умышIэу баир хэунэкIы, тхьамыкIэр хэунахъо. Баимрэ 
тхьамыкIэмрэ агу, фэкъолIышIу цIэр зыфагъэIужьэу, зы 
куп къыдэуцукIы. Ахэмэ яIэ мылъкумрэ лIыгъэмрэ ялъытыгъэу адыгэ щыIэныгъэм чIыпIэ щыряIэп, апэ итмэ яшъугъух, ауж къикIхэрэр, ежьмэ защыгъупшэжьэу, ямыскъарэх.
Зэрэадыгэ шъолъырэу пштэмэ, анахьэу ар пщырэ 
лIэкъолъэшрэ зимэкIэ абдзэхэ къушъхьэ щыIакIэм къыщылъэгъуагъ. БлэкIыгъэ илъэсмэ афэмыдэу, МыхьамэтАминэ наибэм илъэхъан, лIэшIэгъум ызныкъо илъэсмэ ар 
къащыхэщыгъ.
Адыгэ дунаим быслъымэн диныр щыгъэпытэгъэнымрэ 
ицIыфхэр урысмэ къапэIэтыгъэнымрэ зигухэлъыгъэ Щамилэ 
къыIофтэгъэ Мыхьамэт-Аминэм абдзэхэ пхъэцхэр ыгъэдэIонхэмкIэ илъэситIу-щы нахь уахътэ ищыкIэгъагъэп. Апэм 
наибэм пщы-лIэкъолъэш Болэтыкъом, Цэим фэдэмэ 
заригъэштэн ылъэкIыгъ. Ахэмэ заригъэштэфэкIэ, абдзэхэ 
фэкъолI жъугъэмэ ымакъэ зэхаригъэхын, ыпэкIэ щыIэгъэ 
Сулейман-ефэндыр ащигъэгъупшэн фызэшIокIыгъ. Анахь 
Iэшэ-кIочIэ лъэшэу Мыхьамэт-Аминэ иIагъэмэ ащыщыгъ 
быслъымэн диныр. Асэлае наибэм ыпэкIэ Абдзахэ исыгъэ 
наибитIум ислъам диным ыкIуачIэ ахэмылъыгъэу, ащ уасэу 
иIэр фэкъолIмэ ахамылъхьэшъугъэу арэп. Ахэми алъэкI 
къагъэнагъэп, ау Мыхьамэт-Аминэ мыдырэмэ ашIагъэм 
бэкIэ зыкIышъхьарыкIыгъэм лъапсэ иIагъ - наибэм идин-шIэныгъэ гъэсагъ, и КъурIан къеджакI, иныбжьыкIагъ, илIыгъ, 
иIушыгъ, иадыгабз.

--- Page 351 ---

ЗэкIэми анахь мэхьанэ зиIагъэр наибэр зыхэфэгъэ 
лъэхъанымрэ зэрэадыгэ махъулъэмрэ. Сулейман-ефэндыр 
урысмэ зэрагохьажьыгъагъэри мы Iофым хэбдзы хъущтэп. 
Ау ахэмэ апшъэжьыр джы къызнэсыгъэм зы лIы пащэ ыгу 
къэмыкIыгъэ хэгъэгу хабзэм изы пкъыгъохэр Абдзахэ 
къыщырихьыжьэнхэр, зэрэщигъэуцунхэр иакъыл къызэрихьыгъэр ары. Апэрэ илъэс уцупIэм къыдезымыгъэштэгъэгъэ лIэкъолъэшхэр пхъэнтIэкIуныкъо лъыгъэкIотэгъу 
нахь мыхъуми, диным иIофышIэхэмрэ фэкъолI къызэрыкIохэмрэ иIэпыIэгъухэу тетыгъо Iанэм пигъэкIотын ылъэкIыгъ. Адырэ къыкIэлъыкIожьыгъэ илъэсым, фэкъолIышIухэр идэогъухэу, абдзэхэ хэбзэпшъэ пхъэнтIэкIум 
тетIысхьагъ.
АщкIэ Мыхьамэт-Аминэ сыда Абдзахэ щишIэн ылъэкIыгъэр? Зэгорэм, Тыркуем агъэкIоным ыпэкIэ, Занэ 
Сэфэрбый Нэтыхъуаерэ Шапсыгъэрэ къыщырихьыжьэгъэгъэ Адыгэ хэгъэгу зэхэщэкIэ Iофыгъохэу нэмыкI адыгэ 
шъолъыр чIыпIэмэ къыщыдырамыгъэштэгъагъэр наибэм 
IэубытыпIэ ышIи, нахь зэблихъумэ лъигъэкIуатэзэ, къызфигъэфедагъ. ЕтIани адыгэхэр непэкIэ зыхэфэгъэ чIыпIэ 
хьылъэм ар ишыхьат къезэгъыпIэ фэхъугъ, щыIэныгъэм 
хэмылъэгъукIрэ Iофыгъо шъэф зэфэшъхьафхэри ащ 
хэлъы гъэу къычIэкIын. Абдзахэ хэбзэ гъэнэфагъэ илъыным 
пае Мыхьамэт-Аминэ бай, тхьамыкI, гурыт фэшIыгъ ымыIоу, 
унэгъо шъэрышъэ кIэ цIыфхэр зэтыриутыгъэх. Унэгъуишъэ 
пэпчъ иIофыгъохэр зезгъэкIощт тхьэмэтэ-муртазыкъхэр 
ежьмэ зыхадзыжьы. Джа унэгъуишъэхэр зыхэхьэрэ хэкуиплIэу Абдзахэ агощыгъ. Ахэр зэкIэри зэкIолIэжьрэ апшъэ рэ мэхькъамэм рапхыжьыгъэх. МэхькъамиплIым язхэр 
Шъхьэгощэ, Пшъэх, ПкIашъэ, Псэкъупс псыхъохэмкIэ 
гъэзэгъах. Мэхькъамэ пэпчъ къадищ хэт, хэгъэгу хэбзэ-суд 
Iофхэр зэрахьэх, ахэр язымыгъэукъощт шыу уIэшыгъэ 
заули къяпхыжьыгъ. Мэхькъамэм мэщыт, медрысэ иI, 
зыщаусудрэ унэ дэт, бзэджашIэхэр, тыгъуакIохэр, хэбзакIэм епыйхэрэр зыщаIыгърэ мэшэ-чIыуни, уIэшыгъэ 
шыухэри зыщаIыгъ уни, шэщи дэт. Мэхькъамэр зыдэт чылэ 
пэпчъ чIытIыгъэмрэ чэуитIу зэбгъодэтымрэ къаухъурэихьэ, 
топитIумэ къагъэгъунэ, гъозэрыплъэ лъэгапIэм зыщеIэты. 
Мэхькъамэри, ащ иIофышIэхэри, иухъумакIохэри цIыфмэ 
атырэ пкIэмкIэ аIыгъых. Заом Iухьащт зы шыу уIэшыгъэ 
унагъо пэпчъ къызхигъэ кIыныр ипшъэрылъ, ящыкIэгъапэ мэ - тIу е нахьыб. Пыир къызякIукIэ - зэрэчылэу заIэты.

--- Page 352 ---

Усудын Iофыр ижъырэм нахь шъхьарыкIэу, зыхэтхэ 
зэо уахътэм ижъалым къыхэщэу Абдзахэ щигъэпытагъ. 
Нахьыпэрэ усудын Iофмэ, зэщыхьэрэмэ азыфагу зэрагъэшIужьынымрэ гыенымрэ нэмыкI дэмылъыгъэмэ, джы 
уусудыни машэм ибгъэсыныр, укI теплъхьаныр, псыхадзэ 
епшIылIэныр, тыгъуакIом ыIэ пыуупкIыныр къыделъытэ, 
уятэ-уянэ уукIыжьыныр, уилI уфэмышъыпкъэныр, щынэпхэныр, къумалыгъэр, хьакIэм ифэIо-фашIэхэр уукъоныр, 
зэш-зэшыпхъумэ, зэIахьыл благъэмэ алъ зэхагъэхьаныр 
зыумысрэ унашъохэр цIыфмэ ахилъхьагъ. Ахэмэ, нэмыкIхэм язэхэфын щэрихьат судым иIофыгъох.
Хэтырэ цIыфитIу яIэ мылъкум, зэрыт чIыпIэм, зыщыщ 
лъэпкъым емылъытыгъэу азыфагу дэлъын фэе зэфэдэныгъэр, мюрид шIэныгъэм къызэриIоу, наибэм зыфигъэIорышIагъ. Зэфэдэныгъэ-цIыфыгъэ щыIакIэм кIэхъопсрэ 
фэкъолIмэ Мыхьамэт-Аминэ зыфыдырагъэштагъэм ари 
ащыщ.
Ежь наибэм ищыIэкIэ-псэукIи, инэмаз шIыкIи, игущыIакIи, илIыгъи мыапэрэмэ, аужрэ мэхьанэ яIагъэп. 
Зышъхьэ къызэригъэIэтыгъэ фэкъолIмэ псэлъэнчъэ-мэкъэнчъэкIэ лIэкъолъэшмэ зарагъэушъэфыгъ. Абдзахэ нахь 
къыпэгъунэгъу адыгэ лъэпкъхэми яIорэ яшIэрэ ахалъхьэу 
рагъажьэ, наибэм ыцIэ зяIурэм, ашъхьэ къамыпхъуатэу, 
агу мысысэу къызщыхэкIрэр макIэ. Абдзахэ ригъэуцогъэ 
щынагъом ежь Мыхьамэт-Амини хигъахъоу, топитIоу иIэм 
языр къыздырищэкIэу тыдырэ къушъхьэ чIыпIи щыплъэгъущт.
Мафэ горэм, наибэр къэкIо заIом, шъхьатехъо зытехъуагъэмэ анэмыкIэу ДэхапIэ дэс цIыфыр къызэлъыуагъ. 
Наибэм Iуплъэхэ зэрэмыхъущтыр ашIэти бзылъфыгъэмэ 
загъэбылъыжьыгъ - нысакIэмэ, пшъашъэмэ унэм 
зырашIыхьажьыгъ, чэу гъуанэмэ закIэрызгъэпкIэгъэгъэ 
пшъэшъэжъыехэр къыIуатхъыжьыгъэхэу, ныохэр шъхьаныгъупчъэ нэзмэ къадэплъых, шыихъым дыухьэ къыфахьы, 
тхьэ фелъэIух, яадыгэ дунай мамырынэу, ясабыйхэр насыпышIонхэу, шIум ащимыкIухьанэу, ялIагъэмэ, яфэхыгъэмэ 
джэнэт яIэнэу, псаумэ урысыщэр нэшъу къафэхъунэу 
ежьхэри тхьэ зыфелъэIужьых.
Ылъэ тетыр, бэщ зыкIэзгъэкъон зылъэкIыщт хъулъфыгъэр, шъэожъыехэр къятэкъокIыжьыгъэхэу, ДэхэпIэ 
мэщыт пчъэIупэм къыIузэрэтэкъуагъэх, Iумыфагъэр, 

--- Page 353 ---

плъэмэ азанэджапIэр ылъэгъоу, хьэблэ къуапэмэ, урамыбгъумэ къащыуцугъэх. Шъэожъыехэр, япэIо пырэцэ 
фэкIыхьашъохэр къашъхьарыщэу, чэу шъхьапэмэ, чъыгмэ 
апытIысхьагъэх. Шыихъым Iуплъэхэмэ хъужьынхэ зышIошIырэ сымаджэхэри пIэмэ къахащыгъэх, аблыпкъ аIыгъэу 
къыращалIэх, шыплIэкIэ къахьых, наибэр къызэрыкIощт 
урам къэлапчъэмэ аIуагъэтIысхьэх.
Наибэм ишыу уIэшыгъэхэр къэлъэгъуагъэх, ахэмэ ауж 
шыуищым азыфагу дэтыр Мыхьамэт-Амин, ыпи, ыужи 
шыуищ ит, шищ зыкIэшIэгъэ топри къащэ, аужкIи шыу 
щырыщ зэготитIуи къырэкIо.
Мэщыт къэлапчъэм дэжь щызэхэт лIы купыр хьакIэмэ 
гъогу афашIэу, бырсырынчъэу зэлъыIукIотыгъэх. Наибэм 
иапэрэ шыухэми гъогубгъу зашIыгъ, шыуитIу ухъумакIохэри 
IукIотыгъэх, топри, ащ игъусэхэри мычыжьэу къызэтеуцуагъэх. АзанэджапIэм пэблагъэу щыт лIы купмэ лIыжъ 
къопцIэ гъур жэкIэфыр зипэщэ нэбгырищыр къахэкIыгъ. 
Апэ итыр Джымэ Джэбраил, мэхькъамэм итхьэмат, иджабгъукIэ Некрас Тим, чылэ муртазыкъ, исэмэгукIэ къыготыр 
апшъэрэ мэхькъамэм къырагъэкIи, IофшIапIэкIэ ДэхапIэ 
джырэблагъэ къагъэкIогъэ къадый.
Наибэм ылъапэ лъэрыгъым къырихын зырегъажьэм, 
игъуситIумэ лъэсы зашIыгъ, адырэ гъогубгъум къыщыуцугъэ шыуитIум язырэ Тумэн ухъумакIор къэси, наибэм 
ишыIупIэрэ илъэрыгъ къопсырэ ыубытыгъ. Зы мэкъэ гъощагъи къызхэмыIукIыщтыгъэ лIы куп благъи, чыжьи хьакIэм 
шъхьалъытэ гъэшIо макIэ фашIыгъ.
- Фэсапщи, Алахьым илIыкIоу абдзахэмэ я МыхьамэтАминэ пащ, Алахьым шIукIэ укъытхегъахь, къеблагъ 
дэхапIэмэ къыуаIо,- Джымэм сэлам хьакIэм рихыгъ.
- Шъуимафэ шIу охъуапщи, абдзахэ фэкъолIхэр! - 
наибэм ыIэ джабгъу ыгу тырилъхьагъ, шъуигушIуагъо 
сигушIуагъо, шъуинэшхъэи синэшхъэй, зэкIэри жъудэсэгощы къыригъэкIэу, Iэ сэмэгу дэIэтэягъэмкIэ сэлам ыхыгъ,- 
цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьым шIукIэ 
сышъухегъахь, анахьышIум нахьышIужьыр къыжъудэхъунэу тхьэм сышъуфелъэIу, зылъэ тетым гъэретыкIэ къыхерэлъхь, пIэм хэлъ сымаджэр орэхъужьы, унэгъуакIэ 
зышIэгъэ ныбжьыкIэмэ лъэпэ мафэ арэдз, зыдзынэу 
къэтхэми ягухэлъ къадэгъэхъу, шъуисабыйхэр бын дахэхэу 
къышъукIэрэхъухьэх, лIыгъэр тIэдакъэу, Алахьым джаурмэ 
тинасып атырегъакIу. Амин!

--- Page 354 ---

- Амин! - Хъулъфыгъэ хэо-хэпкIэ макъэм зиIэтыгъ.
- Алахьэу акбэр! - наибэм ымэкъэ чан къэIугъ.
- Алахьэу акбэр! - фэкъолIмэ яджэуап зипхъотагъ.
- Ислъам диным дунаир зэлъерэшт!
- Амин!
- КъытэкIугъэ пыйхэр джыхьнэмычIэ орэхъух! - фэкъолIмэ яхьажъ-гужъыгъэ зэкIигъэблэу джыри наибэр 
къэкууагъ, зэпыупIэ тыригъашIи, къяупчIыгъ: - Сы шъуищыIакI, сы шъуипсэукI, фэкъолIхэр? Шъуитхьаматэ шъуегъэраза, къышъуфэраза? 
Наибэм ымакъэ зылъымыIэсрэ фэкъолIхэр къэзэрэгъэбырсырыгъэх, ауж итхэр къызэлъыкIуатэхэу, хьакIэмэ 
апэблагъэхэр къызэхагъэзыхьэу зырагъажьэм, иухъумакIомэ наибэр къаухъурэигъ. 
ФэкъолIхэр ухъумакIомэ зэтыраIажэхи, тIэкIу зызэщагъэкIотхэ уж, нахь пэблэгъаIо горэ къэджагъ:
- АзанэджапIэм дэкIуай, наиб, нахь утлъэгъун, пIори 
зэхэтхын!
- АзэнэджапIэм утетэу цIыфмэ уадэгущыIэныр 
дурысэп. Тхьэм иджагъо хъун.
- Наибэр ионэш тежъугъэтIысхь!..
- Хьайуан тхыцIэкIэ цIыф пашъхьэ уитынри къекIурэп, 
мэщыт дэкIояпIэм сытеуцон.- Мэщыт дэкIоепIэ хэIэтыкIыгъэр Мыхьамэт-Аминэ ылъэгупашъо зызэхешIэм, кIочIакIэ 
горэ пкъышъолым къыхэтэджагъэу къыщыхъугъ, мэкъэ 
чанкIэ къяджагъ: - О джэмэхьат! Алахьталэр зикъабыл 
хъугъэ фэкъолIхэр! Гъогу сыкъытезыщагъэр адыгэ зыкIыныгъэ Iоф. Джаурхэр адыгэ шъолъырым къызэрекIугъэхэм 
сырыгущыIэжьрэп, аущтэу хъунэу Тхьэм ыухыгъ, тызэриуплъэкIун Iофэу ар тынатIэ тетхагъ. Алахьым къысеIо, 
сыгу къыкIеIотыкIыжьы, урыс пачъыхьэм тытекIощт. Ащ 
щэч зэрэхэмылъыр шъори шъошIэ, сэри зэсэIожьы. Тинасып пыим текIонымкIэ тищыкIагъэр адыгэ зыкIыныгъ, 
абдзэхэ фэкъолIхэр Тхьэм ерэгъэпсаух, язэхэшIыкI ины, 
ягулъытэ чыжьэу агъаплъэ. СыкъызэхашIыкIыгъ, цыхьэ 
къысфашIи, ящыIэныгъэ, Алахьышхом ыуж, сIэ къыралъхьагъ, уиIо тиIо, уиIашэ тиIашэ къысаIуагъ. Зы мафэ тешIэрэп 
пцантхьэм фэдэу языкIыныгъэ мычъэу. КъызгурэIо тицIыфыбэ зэуапIэм зэрэIукIуадэри, ау адыгэ фэхыгъэ пэпчъ 
Алахьым иахърэт джэнэт зэрихьэрэри Тхьэм ыцIэкIэ 
къышъосэIо. Зымафэ Убых хэгъэгу тыщыIагъ. КъышъосэIо, 
417
14 Заказ 027

--- Page 355 ---

фэкъолIхэр зэрэ Убыхэу тищэрихьат зао къыгоуцуагъ, 
лIымэ ялIыжъ Бэрзэдж Джырандыкъуи тибыракъ къыддиIатыгъ. Убых лъэпкъым изакъоп, дунэе хэгъэгушхохэми 
тишъхьафит зао къыдырагъаштэ. Ахэр хэт шъуIоми, 
къышъосIон: Инджылызыр, Тыркуер, Францыр. Ахэр 
зэкъоу цуагъэхэу адыгэ Iофыгъом нахь къэмынэу Урысыем 
зэрезэощтхэм сыщыгъуаз. Неп, неущ сIорэп. Ари шIэхэу 
къэсыщт. Шъуицыхьэ тежъугъэлъ, джыри шъуилIыгъэ 
пакIэ зэ шъухэIажь! Мы къышъуасIорэр мышъыпкъэмэ, 
пцIыр зыщысIогъэ мафэр сишыхьатэу, Алахьталэу цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэм къыстырилъхьагъэр 
сихьылъэу абдзэхэ пэщэныгъэр сэгъэIылъыжьы, молэ 
годзэ Iофтабгэу, зыфашъуIорэ шъуфасшIэу чылэм сыдэтIысхьажьы, ар шъумыдэу ухэхэс къысашъуIомэ, губгъэнынчъэу Абдзэхэ хэгъэгур сэбгынэжьы! Ау мыщ дэжьым, 
шъуапашъхьэ къыщыIогъэн фае тизыкIыныгъэ зыгу емыIухэри зэрэщыIэхэр!
- Хэт ахэр, наиб, абдзэхэ пащ? - агъунэкIэ щыт фэкъолIмэ ащыщ горэ къэупчIагъ.
- Абдзахэмэ язакъоп, зэрэадыгэ шъолъыр пащ! - 
къыхэкуукIыгъэ горэм Некрас Тимэ ыгъэплъагъ, наибэм 
иухъумакIомэ ащыщэуи къыщыхъугъ.
- Наибэр адыгэ пащ! - чIыпIэ-чIыпIэмэ къахэкуукIыгъэх, 
нэмыкIхэми къадырагъэштагъ. 
- О джэмэхьат! - къыраIуагъэр наибэм зэригуапэр 
къыхэщэу ыIэ къыIэтыгъ.- Ахэр зыфэдэхэри къышъосIон, 
шъозгъэшIэн: чыжьэу шъумыплъ, благъэу шъуIаб, тигъунэгъу нэтыхъуаехэр, шапсыгъэхэр. Ахэмэ уаблэкIмэ 
джаурмэ яшIугъэ бжъэдыгъухэр, кIэмгуехэр, адэмые-хьатикъуаехэм ягугъу сшIыжьрэп.
- Джаур хъугъэх!..
- Джаурым къыщыуцухэрэп!..- Мыхьамэт-Амини 
тыжьын хъырахъишъэкIэ пкIэгъэ шыукъамыщыр шапсыгъэ 
лъэныкъомкIэ ыгъэлъагъозэ, игущыIэ къыпедзэжьы: - 
Джаурмэ Занэ Сэфэрбый ыкъо Къэрбатыр заIуешIыхьэ. 
Зэрэадыгэри, зэрэпщыхэкIри щыгъупшэжьыгъ. УанэIу 
къытфэгъаз, къыдгоуцу тэIозы, зеудэгу,- имахъулъэ 
игугъу къэзышIрэ наибэр Некрас Тимэ дэжькIэ къэплъагъ 
къышIошIи, ышъхьэ риуфэхыгъ, ар имыкъоу ыкъо Руфат 
урысыдзэм зэрэхэтри, ежьыр шъыпкъэр зэрэурысымкIэ 
къаумысэу къыщыхъугъ, нэплъэгъу шъэфкIэ афычIэплъыгъ,- тIорэм щыщ хахьэрэп, ятэ иадыгэ напэ тырехы, 
зыфэбэнэгъэ Iофыр хьарам ешIы... 
- Шапсыгъэми тякIущт, япщи къедгъэуцолIэщт!..- 
джыри фэкъолIхэр къыхэкуукIыгъэх.
- Ари непэ фэдэу къэсыщт, фэкъолIхэр,- наибэм 
игущыIэ къыпедзэжьы,- шапсыгъэмэ яIуагъэу шъумыхъыжъ. ЗыкIыныгъ!.. ЗыкIыныгъэр ары тэ, адыгэхэмкIэ, 
зэкIэми апшъэр!.. АщкIэ Алахьыр къышъуфэраз, ирэзэныгъэкIэ шъопсэу, шIу зыгу къышъуфимылъ джаурмэ 
шъуинасып Алахьым атырегъакIу, Алахьэу акбэр!..
- Алахьэу акбэр! - зэкIэми къызэдаIозэ, аIэхэр анэIу 
итхэу дыухьэ къахьыгъ, Тхьэм елъэIугъэх, тIэкIу тешIэ 
къэсми Некрас Тими наибэм фычIэплъы.
Дыухьэ къэхьын, Тхьэ елъэIуныр "фатIихьэрэ Алахьэу 
акбэркIэ" заухым, адыгэхэр зэIукIэ-зэфэскIэ е зэрэшIэзэрымышIэ купкIэ зызэхахьэхэкIэ, пщы, лIэкъолъэш, оркъ, 
фэкъолI, фэкъолIышIу зэфэмыдэныгъэ зэрямыIэр, ар 
къыхэбгъэщыныр зэрамыдэрэм щыгъуазэти, наибэр щытмэ 
къяупчIыгъ:
- Хэт къэгущыIэнэу шъухэт? Мы тызтетым къыдэрэкIуай.
Зы нэбгыри купым къахэкIынэу, ыгу илъыр къыIонэу 
рикугъэп, ау къэзэрэгъэкууагъэх:
- УиIо тиIо, уиIашэ тиIашэ, наиб!
Апэ къэкууагъэхэр наибэм иухъумэкIо гъусэхэр арэу 
Некрас Тимэ къыщыхъугъ. Макъэхэр къыздиIукIыгъэ лъэныкъомкIэ плъэнри къыфегъэкIугъэп. Наибэм игущыIэмэ 
зэкIагъэплъэгъэ фэкъолIмэ закъыхэмыгъэщмэ нахьышIу 
ыIозэ, ыгу теIункIэжьыгъ.
- КъэгущыIэн шъухэмытмэ,- Мыхьамэт-Аминэ 
итыжьын сыхьат къышти, зэдигъэпкIыгъ, еплъыгъ,- щэджэгъо нэмазри къэблагъэ, Алахьым ыпашъхьэ тихьан, тыгу 
илъри етIон. СыхьатитIу горэкIэ мэщытым шъукъыщызэрэугъой. Тэри ащ нэс шъуимэхькъамэ Iофмэ татегущыIэн.
Амдэз зыIыгъхэр мэщыт пчъэIупэм, чэу къуапэм 
къыIунагъэх, урамым къытенагъэх. Наибэм игущыIэ стыр мэ ядэIузэ, зызфэмыIэжэжьышъугъэхэр амдэзыштэхэу 
мэщыт псынитIумэ заIуатэкъуагъ. Наибэм ыуж ихьэгъэ 
фэкъолI купми ягъогупэ ухъумакIомэ къыпабзыкIыгъ.
- НекIо, Мыхьамэт-Амин, гъогу укъытекIыгъ, бисмилахь одгъэIон,- фэсакъыпэзэ, Джымэм къыIуагъ.
419
14*

--- Page 356 ---

- ЕтIан, щэджэгъо нэмазым ыуж,- къыраIуагъэм 
наибэр пымылъэу, ыпэ регъэхъу,- мыдэ, ащ нахьи нахьышIу, 
шъуиIофмэ тахэжъугъэдаIуи...- етIанэ шъыпкъагъэ зыхэлъ 
сэмэркъэу гущыIэхэр къыфидзыгъэх: - Тыжъугъэшхэни, 
тыжъугъэтхъэни, тынэ къыпэIушъухъон шъуихьисап, ара? 
Мыдэ, къытфэIуат, Джымэр, фэкъолIмэ тэрэзэу озырыр 
къата?
- Къаты, Мыхьамэт-Амин, къаты.
- Мэхькъамэр рышъуIыгъынэу екъуа?
- Тхьэм ишыкуркIэ екъу, Мыхьамэт-Амин.
- Унагъо пэпчъ дзэлI шыу къызхегъэкIа, муртазыкъ? - 
наибэр Некрас Тимэ къеупчIы.
- Зи къызтырагъанэрэп, къызхагъэкIы,- наибэм ыцIэ 
Джымэм къызэрэриIоу, Тимэ къыриIуагъэп.
- ЗызгъэпшкIужьрэ къыхэкIрэба?
- КъыхэкIы, ау бэп.
- Сы яшъупэсрэ?
- Тэгъэпщынэх, машэм итэдзэх.
- УкI тешъулъхьэрэба?
- Тетэлъхьэ.
- Зымафэ, Мыхьамэт-Амин, ащ фэдэм псыхадзэ 
етшIылIагъ,- наибэм ыцIэ Джымэм дахэу къыреIо, ытх 
феуфэ.
- Псыхадзэ зэтшIылIагъэр къумал, бзэгухь,- Тимэ 
тхьаматэр къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Къумалмэ зи къяшъумыгъэл, шъуукIых, абзэгу 
пышъуупкI.
- Ари игъо зыфэтлъэгъурэм етшIэн,- Тимэ джыри 
наибэм ыцIэ къыриIуагъэп.
- Мо шъуимашэ хэт исыр?
Машэм ышъхьэ къызтырадзым, цIыф пэхъэ гуаор 
къычIэугъ. ЗэпэчIынэтIэ къогъуитIум ажэкIэ-пакIэхэр 
зэхэкIыхьажьыгъэхэу лIитIу къос. Зыр пшъэхъукIэ къопхагъ, 
адырэм ыIэрэ ылъакъорэ пхъэ лъахъэ ателъ.
- Сы мыхэмэ ябзэджагъ?
- Мо къогъум къопхагъэр къумал, укI телъ,- Тимэ 
джэуап къытыжьыгъ.
- Модрэр?
- Ар тыгъуакIо.
- Сы ытыгъугъ?
- Кущэрэхъ ытыгъугъ, цубжь тэмэпкъи диштагъ.

--- Page 357 ---

Тумэн ухъумакIор IэнтэгъупэкIэ Тимэ къетIыргугъ, 
къыфидзыгъ:
- Мы уздэгущыIэрэм цIэ иIэба, муртазыкъ!.. Уиджаурыгъэ къыптекIомэ шIэ?..
ЛIы нэхаем Тимэ нэ IаекIэ еплъыжьыгъ, ау зищыIагъ.
- УкI зытелъым ыбзэгу пыжъугъэчъи, шъутIупщыжь,- 
наибэр мэшэIум къыIукIыжьыгъ,- модырэ тыгъуагъэр 
зэрыIэбэгъэ IитIум яз пышъуупкI!..
II
Некрас Тимэ наибэр ищыпэлъэгъоп.
ГъэрекIуи гъэрекIопагъи IукIагъ, мыгъи мыр ятIо 
зэрэIукIэрэр, дэгущыIэ къэсми, адырэ IукIэгъумэ ямылъытыгъэу, хилъагъорэр фэшъхьаф. Нэпх зыIыгъым фэд: 
ыIорэр арегъаIо нахь, аIорэмэ апылъэп.
Наибэм шIоигъор фэкъолIмэ ариIуи, ежь зыфаери 
аригъаIуи, щэджэгъоужым джэрз топыр ыуж итэу чылэм 
дэкIыжьыгъ.
Абдзэхэ пащэр хэгъуашъхьэм изыщыжьыгъэмэ Некрас Тими ащыщыгъ. Ащ фэдизым Тумэн ынэ Тимэ къытырихыгъэп. Аущтэу фэкъолIыр къызкIыдэзекIорэр ымышIэу 
егупшысэзэ, адырэ шыуитIу ухъумакIори къышIэ жьыгъ - 
Джэбэгъ. Тумэн иплъэкIэ-гъэпсыкIи мыдырэ хъырцыжъитIумэ яплъакIэ текIрэп.
Сыд цIыфых, ыIуагъ Тимэ, наибэр къэзыуцухьэхэрэр? 
Шъэджашъэх, анэхэр мэшIо тэпым фэдэх. Узэпкъыратхъынэу акIуачIэ зыдахьыжьыщтр ашIэрэп. IашэкIи хьацэкъэных, яшхэми, атесхэр угу къагъэкIэу, аколыпцэхэр мэсысых, ягъучI шхоIуи зэпашхыкIы, тхъурбэпс шхъонтIэ-фыжьри 
къаIотIэтIы. Ежь наибэри зытес шыр хьаджэшъо цэкъалэм 
ехьщырэу чIыпIэ изагъэрэп - шхоIум егъу, лъакъор къегъашъо. Шыхэр Iофхэп, уанэр зытелъ сыдырэ шыри джары 
зэрэщытын фаер. Игъусэхэр... ДэхэпIэ фэкъолIхэри, 
Джыгэри, Къуматыри, Жэгъуфи, Бастыкуи адэсхэр 
сэшIэхэшъ, ащ фэдэхэр ахэслъэгъуагъэп. Iофы зыригъэшIэу ахэплъыхьэзэ къахимыхыгъэмэ, сшIэрэп ахэр наибэм 
къыздырихыгъэхэр. Зэфэмыдэ зэдашъорэп, зэмышъогъу 
зэдэуджрэп зыфаIорэр шъыпкъэщтын...
Наибэм фэгъэхьыгъэ гупшысэмэ Тимэ ахэтми, къытыригъэзэжьэу къызэолIэжьрэр гущыIэ гоуитIу: Тумэн 

--- Page 358 ---

къыриIуагъэмрэ, сэлам къырихыжьзэ, наибэм къыфи дзыгъэмрэ. ТIури зэрехьылIэх, зэкIерэхыжьых. Мыры ыIонэу 
зыфихьын ышIэрэп. ЯгумышIуныгъэ къызэрыкIын Iофыгъо, 
ары пакIошъ, абдзахэхэр зыушъхьакIун ышъхьэкIэ зыми 
гуцафэ ригъэшIыгъэп. Тумэн къыфидзыгъэ хьажъ-гужъри 
Тимэ шIоIофыжьэп, зыцэ къыфэзылърэм узыушъхьакIун 
къыуиIощт. "Уимахъулъэрэ пкъорэ пIэкIэкIыгъэх..." наибэм 
къызэрэфидзыгъэр шIошъхьакIу. Джымэми зэхихыгъэ, 
зыфаер къыдэхъугъ, щхыпцIыгъэ. Симахъулъэрэ скъорэ 
уанэмысми, сыд сэ мыхъунэу Абдзахэ щысшIагъэр? Абдзэ хэчIым сыкъихъухьагъ, сыщапIугъ, сыщалэжьыгъ. СипкIэнтIэпси, слъи, сынэпси хэткIухьагъ, урыс сэшхо огъуищи 
скIышъо телъ. Симахъулъи ылъэкI къыгъанэрэп, урысмэ 
апэIут. Зы зэопIэ зэжъу лIыгъэр щыIэкIэзыгъ зыми къыуиIонэп. Яти, ежьыри, къызхэкIыгъэ лIакъоми, зыщыщ 
лъэпкъми анапэ къеухъумэ, ащ фэдиз фэкъолI зэфэс 
пашъхьэм щепIолIэнри, лакъырд щыпшIынри тефэрэп. 
Адырэ скъокIэ къысэпIуагъэм урызгъэмысэрэп, сифэшъуаш. ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьышхом сынатIэ къырилъхьагъэшъ, сыдэу сшIын, сэщэчы. 
СиуIэгъэ мыхъужь закъо укъемытхъон Iоу сшIагъэмэ, 
апэрэ джаур пчыпэм зыпыозгъэлъхьани, наиб!.. Сыд пай 
силъфыгъэкIэ сыкъэуушъхьакIугъ, укъысшъхьамысыгъ?
Сэмай унэм къызехьэм, Тимэ игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- Сыкъэджэ, сыкъэджэ, Тим, зэхэпхырэпщтын?
- Укъэджагъа? Олахьэ зэхэсымыхыгъэ...
- Пчэдыжьышхэр Iанэм тет, мэучъыIыжьы.
- Ара? - игупшысэ джыри зэрэкIэмызыжьыгъэр шъузым ыпашъхьэ щиушъэфэу къэупчIэ, шIомыигъо дэдэу 
къэтэджы.- Пчэдыжьышхэр хьазыр оIомэ, некIо.
Къалмыкъ щаим тIо-щэ нахь хэмыIэу, Iэгубжъэр Тимэ 
IуигъэкIотыжьыгъ, щэлэмэ ныкъори ыгъэтIылъыжьыгъ.
- Тим, наибэр зыкIожьыгъэ уж зыгорэм уегъэгумэкIы.- Сэмай, лIым фэсакъыпэзэ, еупчIыгъ.- Мыхъун горэ 
къыуаIуагъэмэ шIэ?
- Сы къысаIон, Сэмай,- Тимэ нэ шъабэкIэ шъузым 
еплъыгъ, мы тхьамыкIэри ренэу сэгъэгумэкIы, имыщыкIэгъэ гумэкIыгъо унэм къыфисэхьэ, гукIэ Тимэ ыIуагъ,- сшIэн 
фаер сэшIэ, ДэхапIэ щымамыр, ар озгъаIорэр сшIэрэп.
- Тхьамафэ хъугъэзы, сыупщэрыхьэрэм сыбгъэразэу 
ухаIэрэп,- Сэмай ыгу къызэхэхьагъ, ынэмэ акIэлъэ кIыхьажьыгъ,- зыгорэ къысшIооушъэфы.

--- Page 359 ---

- Щыгъэт, Сэмай, щыгъэт. Тхьэм ишыкуркIэ, тызгъэгумэкIын къэбар щыIэп,- Тимэ Iанэм къыпэтэджыкIыжьыгъ,- зэкIэри дэгъу, зыгъэрэхьат. Сэ чылэм 
сыхэхьащт, мэхькъамэмкIэ сыкIощт. Лыгъэжъэгъэ щэджэгъошхэ дэгъу, пIастэри игъусэжьэу сфэпшIмэ, сымышхэмэ 
плъэгъун...- Тимэ шъузым къесэмэркъэуи, унэм икIыгъ.
Наибэм икъэкIуакIэрэ, икIожьыкIэрэ, игъусагъэхэмрэ 
нэмыкI къэбар ДэхапIэ дэлъыжьыгъэп. Тхьамэфэ блэкIыгъэм чылэм щыхъугъэр анитIукIэ алъэгъугъэми, хэти 
зэрэшIошIэу щызэтыриIотыкIы икъугъ. Афэмыухыщтыгъэр 
наибэм ымакъ, иплъакI, ишы тетIысхьакI, тесыкI. Ары 
пакIошъ, ытхьакIумакIэ телъ тыркъо цIыкIум щыкIэкIыжьэу 
гу лъатагъ. Ылъакъомэ яинагъи, ыIэхъуамбэмэ япсыгъуагъи, ыбгы псыгъо ипсынкIагъи анэсыжьэу тегущыIэх, агу 
зэмыIугъэр аушъэфы, хэмылъэу халъагъо ашIоигъуагъэм 
хагъахъо.
Чэу къопэ тыгъэуапIэм дэжь щызэхэт лIы купмэ Тимэ 
ахэхьагъ. Наибэм икъэбар текIыгъэх, гъатхэм ифэмыф 
къэкIуакIи игугъу ашIыгъ, Шъхьэгощэ нэпкъ джабгъукIэ 
урысыдзэм зыкъызэрэщиугъоирэми ыгъэгумэкIыгъэх, 
бжъэдыгъумэ пачъыхьэм ыпашъхьэ ашъхьэ зэрэщауфэри 
афадагъэп, убыхмэ ащытхъухэзэ, шапсыгъэмэ зи къарагъэлыгъэп, бэслъыныемэ анэсыгъэх аIозэ, ячылэ къыдэхьэгъэгъэ абдзэхэ пащэм къеолIэжьыгъэх.
- Олахьэ, Тим, о узэреплърэр сымышIэ,- Бэгъос 
фэкъолI Iэм-лъэм Iужъум къыIуагъ,- ау наибэр лIы пхъаш.
- Джа еплъыкIэ дэдэр сэри хэсэлъагъо, Бэгъос,- Тимэ 
ыгу илъыр къыIоу, фэкъолIым пеожьыгъэп.
- ИухъумакIомэ, Бэгъос, уахахьэ пшIоигъомэ шIэ? - 
нэмыкI гори къесэмэркъэужьыгъ.
- Сэмэркъэу хэлъэп ащ, къысарэIуи, ихьау сиIэп,- 
Бэгъоси зэригъэжагъэхэп,- яинагъэкIэ санахь цIыкIоп, 
яжэкIэ-пакI нэмыIэмэ сэ сыем нахь Iужъухэп. Хьа наибэм 
ухъумакIо сызыфэмыхъущтыр? КъерэIуи, джыдэдэми 
сыхьазыр!.. Ыджа къемышIухэрэ шапсыгъэ цIыкIухэри, 
бжъэдыгъухэр зэрягъусэжьхэу, Iузгъэтэкъуных!.. Ы-ы, 
Тим, сы пIорэ о?
- ПIорэ зэкIэ, Бэгъос, сшIошъ мэхъу.
- Адэ джары!..- Бэгъос ытэмэпкъ зегъэпкъыем 
ыпашъхьэ ит фэкъолIмэ цIыкIу ащыхъужьыгъ, зыгу мышIу 
Тими ылъэгъурэм къыхыригъэхэу фидзыгъ:

--- Page 360 ---

- Симуртазыкъыгъи, Бэгъос, къыгосэлъхьажьы...
- Ы-ы, Тим? - фэкъолIым зыкъишIэжьыгъ.- Уимуртазыкъыгъэ сыкъеIэшъунэп, сызэрэдэсыр ашIэ пэтзэ, ар 
чылэм къыпфигъэшъошагъ, ау зэгорэм ухадзыжьын хъумэ, 
пшIэнэп, урыс лIэкъо Некрасхэра хьауми абдзэхэхэкI 
Дэнэжъхэра чылэр зыдэIэбэщтыр?!
- Сы пIорэр, Бэгъос! - анахьыжъ фэкъолIыр къыфэгубжыгъ.
- Ыгу илъ дэдэр къерэIу Дэнэжъым! - Некрас Тими 
къызэкIэкIуагъэп,- ыIэпкъ-лъэпкъ лыпцэхэр мыжъом 
фэдэу къызэхэчъыхьагъэх. 
- Хьа, зиунагъо бэгъон,- Бэгъос ынэ къыригъэкIыгъ,- 
джаурым быслъымэныр зэрэфамыгъэдэщтыр джы нэс 
пшIагъэба?
Некрас Тимэ ышъхьэ лъы стырыр къеуагъ.
- Сэра джаурыр, Iиман зимыI!..- Тимэ ыIэбжым къызэрихьакIи, Бэгъос ыжэпкъ зэхэт еуагъ, зынэ къизгъэкIыщтыгъэ кIочIэшхор ары Iоу умышIэнэу фэкъолIыр ыпашъхьэ къиукIорэягъ, къызщыпшыжьынэу ежьагъэм ыщахэ 
джыри лъакъокIэ дэожьи, ыгъэмэхыгъ.
ЧIыгум жэхиупцIагъэм Тимэ пымылъэу гъогу 
техьажьыгъ, ау заулэрэ кIуагъэу, щынэгъэ гуцафэ къызфаримыгъэшIыным пае кIэкIэу къыгъэзэжьыгъ, лIищмэ 
къызэшIуагъэтIысхьажьыгъэ Бэгъос ыпашъхьэ иуцуагъ. Iэ 
пытэхэмкIэ Некрас Тимэ еIэбэхи, фэкъолIыр къызщилъэшъужьыгъ, ицые IупэхэмкIэ лIышхор ыгъэсысзэ, джыри 
еупчIыгъ:
- Хэт, Iиман зимыI, сэра ора джаурыр?!
- Ашъыу, Тим, хъугъэ,- зэрэшIомыкIыщтыр къыгурыIоу, Бэгъос зыкъишIэжьыгъ,- сэмэркъэу пшIэрэба, Тхьэ 
нахь сымышIэу сыжэ къыдэлъэтыгъэм укъырысэзао...
- Сэмэркъэу Iофэп ар!..- Тимэ IукIыжьыгъ.
- Ары... Ау къысэпшIагъэр...
- О зэмышIэжьыгъэ къыохъулIагъэп,- Тимэ къыфидзыжьи, кIэлъаIожьрэм пымылъэу мэхькъамэмкIэ ыгъэзагъ.
Мэхькъамэ пчъэIупэм Джымэр къыщыIукIагъ:
- КIэсаIоу, муртазыкъ, IофышIэ укъэкIо...
- Уипчэдыжь шIу охъуапщи, тхьамэтэ маф,- Тимэ 
ыIуагъ нахь, къыфадзыгъэм джэуап ритыжьыгъэп.
- Моу садэжь къычIахь.
- ГумэкIыгъо щыIа?

--- Page 361 ---

- Мафэ къэс тызхэтыр гумэкIыгъу, муртазыкъ, непэ 
къытфихьэгъэ мафэри ахэмэ ахэкIыжьынэп. Ар Iофэп, 
Iофыр зыдэщыIэр нэмыкI къогъуп. Ау зыхъурэм Iофым 
икIэкIыпIэ тырыгущыIэн. Наибэр, муртазыкъ, къыпфэразэп.
Наибэр ДэхапIэ зыдэкIыжьыгъэ мафэм щыублагъэу 
Тимэ къыраIуагъэм гуцафэ фишIыщтыгъэми, щыпэзэхэх 
фэдэу зишIыгъ, еупчIыжьыгъ: 
- Сэра тэра, тхьамэтэ маф, къызфэмыразэр?
- Тэ сы ащ тыкъыхэхьан, муртазыкъ?..- зэхихыгъэр 
Джымэм егъэшIагъо.
- "Тэ" зыфэсIуагъэр мэхькъамэр ары нахь, тшъхьэ 
Iофэп.
- Мэхькъамэр хэгъэгу Iоф, Iофыр зэхьылIагъэр Некрас 
Тим.
- Сы, тхьамэтэ маф, наибэр зэрэсымыгъэрэзагъэр? 
КъызэкIом лъытэныгъэ пэзгъохыгъ, схьэкIагъэ, къэсыухъумагъ, згъэкIотэжьыгъэ.
- ХьакIэн Iофыр унапшIэ темылъхь, муртазыкъ. Наибэр 
ДэхапI зыхьэкIагъэр.
- Зитэнэбз къурмэн язгъэшIыгъэр Некрас Тимэба?
- ШIу пшIагъэмэ, урымыгущыIэжь, муртазыкъ.
- СишIушIэ тIэкIу орэмыкIоды...- Тимэ щхыпцIи, пигъэхъожьыгъ: - Ау етIани, тхьамэтэ маф, шIумышIэ шIуIуалэкIэ 
укъызэзгъэплъы сшIоигъоп.
- Хъугъэ, Некрасыр, уишкIэбз бащэ къеоIуалIэ...- 
Джымэм къыхихыгъ.- Наибэр джы къызыкIорэм, ешхэешъо тIэкIу зэдгъэшIыщтми нахь тегупшысэн... Ар Iофэп, 
Iофыр урысыдзэм хэт пкъо РуфаткIэ наибэр къыпфэразэп.
- Ара?.. Джы къызгурэIо наибэр нэбгъунджыкIэ къызфысэплъыщтыгъэр.
- Тэмэм, муртазыкъ, тэмэм. Хьа Занэ Къэрбатырырэ 
Некрас Руфатрэ Хьагъур Нурмыхьамэт ибгъагъэ зыщыфызэIукIагъэхэр ыIуи, наибэр къысэупчIыгъ.
- Апэрэу зэхэсэхы!..- Тимэ къеIугъэ къэбарыр шIогушIогъо-гумэкIыгъоу шъхьэр къыпхъотагъ, зыфихьыщтыр 
ымышIэу джыри зэ мэхькъамэ тхьаматэм Iуплъэжьыгъ.
- Тэмэм, муртазыкъ, тэмэм,- Джымэм игуапэу джыри 
къыкIиIотыкIыжьыгъ, ыгу хэуIэмэ зэрэшIоигъор къыхэщэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - Наибэм ыгу къызэрэпфэмышIури 
къысиIопагъ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, тхьамэтэ маф,- зэхихыгъэ гушIуагъом джы Тимэ зыкъыригъэшIэжьэу зыкъыригъэпхъотагъ,- кIалэр псэу, узынчъэ. Алахьым жэмафэ урегъэгущыIыкI, сыбгъэгушIуагъ. Сыдигъу ар, тхьамэтэ маф, 
Хьагъурым дэжь зыщыIагъэр?
- ХэшIыкI фысиIэп!..- Джымэм ылъэгъури, зэхихри 
къыгурымыIоу, имыгуапэу къыпиупкIыгъ.- СагъэпцIагъэмэ, 
усэгъэпцIэжьы...
- УагъэпцIагъэп, ымышIэрэм наибэр тегущыIэрэп. 
Тыдэ щыIэми, шъаор псэумэ ары!.. Шъаор щыIэжьэп аIуи, 
гъэрекIокI зэхэсхыгъагъэти, тиунэ ис шъхьэтехъом шIосыушъэфэу джы нэс къэсхьыгъ... Хьагъурым дэжь зэрэщыIукIагъэмкIэ махъулъэм къэбар къызэрэтимыгъэIу гъэр... 
Мы къэпIуагъэр шъыпкъа, тхьамэтэ маф?
- СымышIэрэм, муртазыкъ, сырыгущыIэрэп!..
- Ары, ары, урыгущыIэрэп... Тхьэуегъэпсэу, унэм ис 
гу зимыIэжь тхьамыкIэм макъэ езгъэIун!..
Некрас Тимэ гушIом зэрихьэу мэхькъамэм къыкIэчъыжьыгъ, ошIэ-дэмышIэ къэбарым ынэ зи къыпэIуимыгъахьэу 
къелъэкIонзэ, чэу пэкIэ пхъэтэкъэжъым зизакъоу тес 
Бэгъос фэкъолIым пэIуфагъ, зи къямыхъулIэгъахэ фэдэу 
еупчIыгъ:
- Хьа, Бэгъос, мыщ узфытесыр? НекIо, къэбар щыI.
- Сы къэбар? - ин-инэу къызщытэджыкIыгъ.- ГушIуагъуа, гумэкIыгъуа?
- ГушIуагъо, Бэгъос, гушIуагъо!.. Шъаор псэу, икъэбар къэIугъ. НекIо, янэ дгъэгушIон!..
- ПIорэ гъэшIэгъоны, Тим!..- зыщахэ дэогъагъэхэр 
мы Бэгъос пIонэу улъэбабэу ыуж ихьагъ, гушIом хэтэу 
лъеIо: - Джаурмэ адэжькIэ зызгъэзэгъэ Руфат икъэбар 
къэIугъ, ара?.. Олахьэ пIорэ гъэшIэгъоным, Тим, сыпфэгушIо!..
- Ары, ары, Бэгъос, тхьауегъэпсэу, джаурмэ ахэт 
Руфат икъэбар къэIугъ... Хьагъурэ Нурмыхьамэт дэжь 
щалъэгъугъ аIуагъ, симахъулъэ Къэрбатыри ахэтыгъэу 
аIуагъ!.. Ежь, зиунагъо бэгъон, наибэ шъыпкъэм къэбарыр 
къыпкъырыкIыгъ!..
- Ащыгъум, Руфат джаурмэ къахэкIыжьыгъ!..- Бэгъос 
игушIо къыхэщы, зыщэгъупшэжьы.- Адыгэ нырэ адыгэ 
тырэ уакъыхэкIыгъэу джаурмэ уахэхьагъэкIи, уахэтышъунэп. Ы-ы, Тим, тэмэмба сIорэр?
- Тэмэм, Бэгъос, тэмэм!.. Сы фэдиз чэщ мычъые кIэлэ 
бетэмалым къытигъэкIугъэу пшIэрэ, Бэгъос?

--- Page 362 ---

- Адэ ары, Тим, къышъуигъэкIугъ.
- Тхьапшрэ цIыфмэ тыгу хагъэкIыгъ, тэри агу хэдгъэкIыгъ...
- Адэ ары, Тим...
- Ар зышIэрэр, Бэгъос, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьрэ Алахьышхор ары, ащ къынэуж ян, сэры...
- Лъфыгъэм фэмыгъэгъун щыIэп, Тим.
- Ащ нахь тэмэм цIыфмэ аIожьынэп. Орэпсэу закъори, 
Бэгъос, ащ тэ тызэрэщыгугърэ щыIэп. ГукIэ зыкъигъэзэжьыгъэмэ - тыщэгугъы. А закъор ары тыкъэзыухъумэнэу, тызыIыгъыжьынэу тиIэр.
- Е-о-ой, Тим, ар IуакIа!.. Джырэ фэдэ лъэхъан гугъапIэ уиIэныр мыдэ щыIа!..- урам къэгъэзэгъум зыкъокIхэм, 
тхьачэтмэ шкъун аритэу Сэмай къэлъэгъуагъэти, Бэгъос 
Тимэ елъэIугъ: - Тхьэм пае сымыгъэохъу, гушIуапкIэ къэсэгъэхь... Уимафэ шIу, Сэмай. Уитхьачэтмэ уяшIушIэ, ара? 
Машалахь, Алахьым пфегъэбагъу, зыми ынэ Iае къахерэмыгъахь.
- Тхьауегъэпсэу, Бэгъос,- шкъун Iэгубжъэр гъэмэфэ 
хьаку етIэбаим тыригъэуцуи, лIым игъусэ къыпэгъокIыгъ,- 
къеблагъ. Сы уяни, ори, шъуиунагъокIи шъуикъэбар? 
Шъупсэуба, шъуузынчъэба? Алахьым шIу нэмыкI къышъуемыгъэхъулI.
- Тхьауегъэпсэу, Сэмай,- зыгорэ къэпIокъон къыригъэкIэу Бэгъос Тимэ еплъыгъ,- тяни, тэри тыпсэу, адыгэ 
гумэкIыр тигумэкIэу дунаим тытет. Ар Iофэп,- етIанэ 
къызфэкIогъэ гухэлъыр тырахыжь фэдэу къэгузажъуи, 
къызэпиутыгъ,- уианахь тхьачэт пщэр къытфягъэукI, 
Сэмай!..
- Зи едгъэIонэп, Бэгъос, Iапэ зыфэпшIырэр къэсэубыты,- Сэмаий къесэмэркъэужьыгъ.
- Ащыгъум гушIуапкIэ къэсхьыгъ!.. Руфат псэу, Сэмай, 
узынчъэ! Хьагъур Нурмыхьамэт дэжь, Бастыку щалъэгъугъ. Шъуимахъулъэ Къэрбатыри игъусагъ...
- Ы-ы!..- зэхихыгъэм фыжьыбзэ кIэхъукIэу, Сэмай 
къэкууагъ, Тимэ еупчIыгъ,- Руфат, сикIэлэ нагъо псэу, 
ара?!
- Ары, ары, псэу!.. Бэгъос гушIуапкIэр къыхьыгъ, 
тхьачэт закъокIэ ухэкIыжьышъущтмэ сшIэрэп нахь...
Тхьэчэт закъокIэ Руфат икъэбар Iоф ухыгъэ хъугъэп. 
ГушIуакIомэ тхьачэтым мэлитIуи кIэлъагъэкIожьыгъ. Апэрэ 

--- Page 363 ---

мэфэ зытIущым Тимэ гупсэфыпIэ унэм ригъотагъэп. ЯкъэлапчъэкIэ шы лъэбжъэ макъэ къыщыIу къэс ыкъо къэкIожьы 
къышIошIэу мафэхэр икIыгъэх, махъулъэм анахьэу ыпхъу 
Марие имэкъэ къэмыгъэIукIэ зыфихьыщтыр ымышIэу, 
Къуматыр лъэныкъом плъэзэ, уцуагъэ.
ЛIымрэ шъузымрэ язакъоу къызызэфэнэжьхэкIэ, акъо 
тегущыIэхэзэ, зынэмыс къагъанэрэп. Къырагъэщэщт нысэр 
ары зэкIэми анахь Iофыр. ДэхапIэ дагъотагъэп. Жэгъуфи 
шъхьапырыплъыгъэх, Джыгэри дэхьагъэх, КIэмгуекIи 
загъэзагъ, апхъу нахьыжъ зыщынысэ Убых лъэныкъомкIи 
плъагъэх.
Шъузым игумэкIмэ адыригъаштэу ежь Тимэ зэгупшысэщтыгъэр фэшъхьаф. Шапсыгъэ хэгъэгу, Бастыку щалъэгъугъэ кIалэм ядэжь икъэмыкIуакI. Мэхькъамэ тхьаматэм 
къыриIуагъэр пцIы ыIонти, ащ изакъоп къэбарыр къызпкъырыкIыгъэр. ДэхэпIэ фэкъолI горэми Руфат ылъэгъугъэу 
гушIопкIэ тхьачэт шхыгъо уж макъэ къыригъэIугъ. Ау ащ 
къыхьыгъэ къэбарыр нэмыкI: Бастыку зыщэIэм Руфат 
изэкъуагъэп, урыс забытитIу кIыгъугъ. Къэрбатыр ягъусагъ 
зыфаIуагъэр шъыпкъэп, хьакIэтехьэ губж зэхэкIыжь 
зэфэхъугъэхэуи къеIотэжьы.
Аужрэ къэбарым ишъыпкъапIэ Тимэ шъузым ригъэшIагъэп. Сыд зэрищыкIагъэр ыIуагъ, игушIуафэ шъхьащымыоу тхьамыкIэр хэрэт. ЩэгушIукIы ыIозэ, къин макIа 
шъхьэубатэм ригъэлъэгъугъэр, нысэщэ орэд зэхих къэсми 
ыгу къыпиIонтIыкIэу нэку нэпс гъэбылъыгъэм ынэ рижъыкIыгъ. А-енасын, ори, Руфат, зи къытэбгъэлыгъэп!.. КIо 
Iофэп, зэ къэбгъэзэжьыгъэмэ. Къэзгъэзэжьрэр Тхьэм 
ештэжьы аIо, сикIал. Къин тэбгъэлъэгъугъэми, зэгорэм 
тэбгъэIотэжьын... ЕтIани Тимэ ыгу джэнджэш къехьэ, сыда 
шъаом къыгъэзэжьыгъэмэ урыс забытитIур зыкIигъусагъэр? Сыд губж зэхэкIыжьыкIа зыфаIори?!
- Хъунэп мы сищысыкIэ,- ящэнэрэ мафэм Тимэ зыфэгубжыжьыгъ,- кIалэм икъэбар тыщыгушIукIэу иIоф зытет 
шъыпкъэм тыщымыгъуазэу!
- Сы, Тим, Руфат икъэбар уицыхьэ телъба? - Сэмай 
зэхихыгъэм къыкIигъэщтагъ.
- Хьау,- Тими кIилъэшъужьыгъ,- кIо, моущтэу тIэ 
зэтелъэу тыщысына сэIозы ары... Зы махъулъэ тиIэшъ, 
ащ зегъэзэфэкIэ, къушъхьэтхы мылыр ткIужьын...

--- Page 364 ---

- Махъулъэр махъулъэ шъхьакIэ, сыд типхъу зыфыщысыр? 
- СыкIон сэ ащыгъум Шапсыгъэ…- Тимэ къэтэджыгъ.
- Уизэкъо дэдэу гъогу утемыхь мы дунай Iаем, фэкъолI горэ зэгъэгъус.
- Шапсыгъэ сищыпакIо пшIошIа? Алахьыр сигъусэ, ащ 
къынэуж сигупшысэ сигъусэ, Тхьэм зэриIоу сыхъун. Неущ 
пчыхьэ къэсымыгъэзэжьмэ, укъэмыгумэкI, ящэнэрэ 
пчыхьэр сипIалъэ. Хьа, зи къэмыIорэ адэ?
- Сы къэсIон?.. Гъогумаф. Тхьэр сакъ, зыфэсакъыжь.
- Арэп, сэ зигугъу сшIырэр... Сы типхъу пфесIожьыщтыр?
- Хьа узинысэ Занэмэ афэдэу зызфэушъэфрэр Iори 
сфеIожь. Бабури сэлам сфехыжь... КIалэр къысфэщэжь 
закъуи, Тим, ащ нэмыкI мы дунай нэфым сыфаеп. Зэзакъу 
нэмыIэми сытегъэплъэжь...- Сэмай ыгу къызэхахьи, ынэмэ 
акIэбэнэжьыгъ.
- Щыгъэт, Сэмай, щыгъэт,- шъузым ыгу зэрегъурэр 
Тимэ ымакъэ къыхэщыгъ,- сэрэп, цIыфыбэр зэлъэIоу 
зыми емылъэIужьрэ Алахьышхор ары зынэшIу къытщыфэнэу 
узэлъэIущтыр. Ащ ишIэ хэлъэу тыдэ щыIэми шъаор къыпфэзгъотын, къыпфэсщэжьын. Алахьыр зы, а зымкIэ 
уицыхьэ къыстегъэлъ. Ау зы лъэIу къыпфысиI. Хэт къыскIэупчIэми, Шапсыгъэ кIуагъэ пIоу цIыф емыIу. Наибэм 
бзэгу тыфахьыщт. Жэгъуф кIуагъэ, Джыгэр къыдэхьажьыщт - пIощтыр макIа. Шъаор сигъусэу къэзгъэзэжьмэ, 
Iофым ишъыпкъапIэ арэшI. Хьау пIомэ, ушъхьаса, Джымэм 
зэхихмэ къыкIэщтэн, наибэм дэжь, Мыхьамэт-Аминэ 
шъыпкъэм дэжь кIуагъэ яIу...
Къэрбатыр Убых кIуагъэу къычIэкIыгъ.
Занэмэ яхъулъфыгъэ дэмысыгъэми, сыдигъуи зэрихабзэу, Тимэ иблагъэхэр джэхэшъозечъэ-нэгушIохэу 
къыпэгъокIыгъэх. Унэгъо бгъуитIу къэбархэмкIи зэупчIыгъэх, Тхьэ зэфелъэIугъэх, шапсыгъэхэри, абдзахэхэри, 
убыххэри зэрагъэфагъэх, бжъэдыгъухэми анэсыгъэх.
Тимэрэ Бабурэрэ азыфагу сыд фэдэрэ адыгэ Iоф 
дэлъыгъэми, урыс Iоф, тырку Iоф къыхэмыхьэу къежьэрэп, 
аухыжьрэп. Ащымыгъуазэхэми, нахьыпэрэм фэмыдэу, 
къэIогъэ-IотэжькIэ инджылызхэми, французхэми, къырым 
нэгъойхэми, мадьярхэми, полякхэми ягугъу нахь ашIы, 
хэти ежь зэрэзэхихыгъэу, ыцыпэ къызэрэIэкIэхьагъэу, 

--- Page 365 ---

къэбарым тегущыIэ. Сыд фэдиз зэраIуагъэми, къаухьаухьажьзэ, Мыхьамэт-Аминэ къеолIэжьых. Ежь Некрас 
Тими наибэм ыгу зэрэфэмышIур иблэгъэ Бабурэ ыпашъхьэ 
щиушъэфрэп, абдзэхэ хымэ пащэм тегущыIэ къэсми, 
Сэфэрбый игугъу къыхегъафэ, Цэйри, Бэрзэджри, Хьаджэмыкъори зыщигъэгъупшэхэрэп.
- Адэ сыдэу пшIын, Тим,- Бабурэ хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- адыгэ цIыкIум инасып джары зыфэдэр. Ежьхэр 
зэмызэгъ-зэрэшхыхэу къафакIорэм зэхишхыхьажьыныр 
янасып. Сэфэрбый сыд ыIуагъэми, игухэлъ щыщ къырагъэкIугъэп. Зэгорэм Хъанджэрые тыгу ебгъэщтыгъэ 
шъхьакIэ, иадыгэ зэгурыIожьын Iоф дырагъэштагъэп.
- Умыадыгэу адыгэмэ къыбдырагъэштэщтэп,- Тимэ 
къыIуагъ, етIанэ псынкIэу зыкъишIэжьи, ежь ышъхьэ 
фихьыжьзэ, къыIуагъэмкIэ кIэгъожьыгъ.
- Ар умыIо, тиблагъэ. Дагъыстан наибэм елъытыгъэмэ, 
Хъанджэрые адыгэ, игупшысэкIи, идунэетэтыкIэкIи, ицIыфыгъэкIи, Алахьым зыдэкIожьыгъэм шIу щешI, тхьамыкIэр 
адыгэ шъыпкъагъ. Тэмыфапхъэ тIуагъэмэ Алахьым тигонахь 
къытфегъэгъу.
- НаибэмкIэ ащ нахь шъыпкъэ пIожьынэп, Бабур,- Тимэ 
псынкIэу дыригъэштагъ,- зы IэмкIэ КъурIаныр, адырэмкIэ 
къамыщыр ыIыгъ, нахь жъалым къэмыхъугъэу цIыф жъалым. Зы цIыф фэмыуфэщтыгъэ абдзахэхэр, мыры сIонэу 
сшIэрэп аришIагъэр, уфэ-упцIэ ышIыгъэх. Шапсыгъэ 
тихьащт, Бжъэдыгъу тибэнэщт, Къэрэщае текIущт зиIокIэ, 
якъэмэ къипхъотыгъэхэр зэпагъэдыдых, абдзэхэ къушъхьэхэр зэпагъэджэжьых.
Тимэ игущыIэмэ ауж, зи къымыIожьэу, заулэрэ Бабурэ 
щысыгъ. ОшIэ-дэмышIэу гумэкIыгъом зэрэзэридзэрэр 
къыуигъашIэу, бзылъфыгъэм ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ, 
шэплъ-нэгъыф пIуакIэхэу хэкIокIэжьыгъэх. Лажьэ зимыIэ 
шъхьэтехъоми еIагъ, шъхьацри ыгъэтэрэзыжьыгъ, къеупчIыгъ:
- Угу хагъэкIыгъа, Тим?
- Хэт, Алахьым къынэуж, сыгу хигъэкIынэу мы дунаим 
тет? - Тимэ къыIуи, псынкIэу къеупчIыжьыгъ: - Хьа ар 
озгъаIорэр, Бабур?
- "Умыадыгэу адыгэмэ къыбдырагъэштэщтэп" пIуагъэти ары, Тим.
- Ара?..- ежь Некрас Тими зэхихыгъэр ыгъэшIэгъожьыгъ.- Армэ зыфапIорэр, Бабур, тэ, Некрасхэр, адыгэмэ 

--- Page 366 ---

тахэкIыжьэу тэ тыкIон! Я си Алахь, цIыфыбэр зэлъэIоу 
зыми емылъэIужьрэ Алахьэу мы дунаишхор зиIамыр, сыгу 
имылъ сэIомэ, къысфэмыгъэгъу, сифэшъошэ шъыпкъэр 
сынатIэ къидз. Сыадыг, сыбыслъымэн, си Алахь закъо 
нэмыкI сыгу имылъ!..- зымафэ ДэхапIэ ыгу зэрэщыхагъэкIыгъэр Тимэ ыушъэфыгъ.
- Хэт ышIэра сIуагъэ нахь, ащ фэдэ къизгъэкIыгъэп...- 
Бабури зиухыижьыгъ, нэмыкI гущыIи техьагъ: - Адэ, Тим, 
нысэм, шъуипхъу, укъыкIэупчIэрэпи, пщыгъупшэжьыгъа 
тиунэ зэрисыр? - къесэмэркъэу фэдэу зишIыгъ, джэхэшъотет бзылъфыгъэм еджагъ: - Удэ нысэр къашъущи, 
ятэ ежъугъэлъэгъу.
- Пхъур, Бабур, зыщыщ хъужьрэр зыхэс лIакъор ары 
нахь, къызхэкIыгъэрэп,- Тими блэгъэ гущэфкIэ джэуап 
къытыжьыгъ.- Занэ Сэфэрбый иджэныкъо машIо Iузэгъагъэшъ, шъопIу, шъолэжьы, Тхьэр разэ къышъуфэхъу,- 
гъогу сыкъытезыщэгъэ Руфат икъэбар мыхэр щымыгъуазэхэкIэ сенэгуе, ащ фэдэ щыIагъэмэ, сиблагъэмэ аушъэфыщтыгъэп, ау зыхъурэм, сыд пае имыщыкIагъэу джыри 
зэ шъаор агу къэзгъэкIыжьын, Тимэ ыIуагъ.
Унэм Марие къычIащагъ. Пкъы псыгъор зэкIэзыубытэрэ 
джэнэ куплъ кIыхьэр къекIу. Дышъэ-тыжьын Iудэнэ хъырахъишъэкIэ гъэкIэрэкIэгъэ пэIо хьаплъ хъураеу фэкIыхьашъор джанэм ышъо диштэу шъхьэм тес, шъхьац 
шхъом чышъо блэгъитIур тхым едзыхыгъ. ПаIом ышъо 
декIурэ шъо шъэбэ цокъитIур джэнэ лъапэмэ къачIэщ 
къодый.
Сятэ сыкIэрыхьэу сэлам есхы хъущта зыфэпIощтыр 
къыригъэкIэу, Марие игуащэ дэжькIэ плъагъэ, нэрымылъэгъу Iизыныр иIуплъэ зыхелъагъом, ятэ екIуалIи, IаплI 
фабэ рищэкIыгъ, къызэкIэкIожьи, пчъэмкIэ мыуцоу, игуа щэ ыкIыб дэуцуагъ.
Тими ыгу пхъум филъ фэбэгъэ-шъэбагъэр къызхимыгъэщэу, къыфащагъэм Iофы зыримыгъэшIэу, апэ шъхьэм 
къихьагъэр къыIуагъ:
- Адэ джары, Бабур, дунаир зэрэщытыр... Дунай 
бзэджэжъ адыгэхэр хэфагъэх. Алахьым ынэшIу къытщыфэн, 
тыкъызэхишIыкIын... 
- Ары, Тим. Алахь зизакъор ары гугъапIэу тиIэжьыр... 
Ятэрэ ыпхъурэ шъугущыI амэ, шъугу зэщыжъугъаф, сэ 
моу джэхэшъотэтмэ сахэхьани, къэзгъэзэжьын...

--- Page 367 ---

- Олахьэ, Бабур, щэджагъо мэхъу пэт,- Тимэ къэгузэжъуагъ, къэтэджыжьыгъ,- сэри ащ нахьрэ сыщысыжьышъунэп, моу фэкъолI горэм сыIумыкIэ хъущтэп. 
Дэгъоу тыгущыIагъ, шъуимыхьамели сIуфагъ, АлахьымкIэ 
шыкур, шъори шъуслъэгъугъ, типхъуи слъэгъугъэ. 
Шъопсэу, шъотхъэжь, Сэфэрбый зиусхьаными къыгъэзэжьыгъэу шIукIэ гушIуакIо тыкъышъуфегъакIу. Олахьэ, 
сымыушъэфы, непэкIэ Занэ Сэфэрбый адыгэхэм тищыкIагъэм!..
Трам фэкъолIыр ары зыIукIэ шIоигъоу зышъхьэ Тимэ 
къыримыхыгъэр. ЗэрэIокIэу зыгъэгумэкIрэм зыримыгъэукIыхьэу еупчIыгъ:
- Хьагъурым дэжь шъаор зэрэщыIэгъэ къэбарыр 
зэхэпхыгъа, Трам?
- СшъхьэкIэ сыщыгъуаз.
- Сы етIанэ ыIорэ?
- ШъукъытэшIу еIо.
- Таущтэу?
- Урысыер хэгъэгушху, лIэкъошху, пекIон щыIэп еIо. 
- Ы-ы?! - Некрас Тимэ ымакъэ зэхимыхыжьэу къыкIэкуукIыгъ, етIанэ тIэкIу тешIагъэу, ежь-ежьырэу 
зэриIожьыгъ: - Шъхьэубат!.. Скъо, аIу-амыIоми, джаур 
хъугъапэ!..- къэуплъыжьмэ-къэушхъонтIызэ заулэрэ 
щысыгъэу, къэупчIагъ: - Шъхьэубэтагъэхэр зеIом, хэт 
щысыгъ? 
- Къэрбатыр зиусхьаныр, Хьагъур муртазыкъыр...
- НэкIо, Трам!..- Некрас Тимэ къызщылъэтыгъ.
- Тыд, Тим, тыздэкIощтыр?
- Уадыгэба, Трам фэкъолIыр, нэкIо заIокIэ уздэкIощтым укъыкIэупчIэу!..- Тимэ щагум къыдэкIыжьи, 
шэсыжьыгъэ.
Трам хьэблэ гузэгум дэжь Тимэ лъыкIэхьажьыгъ. 
ЯплIэнэрэ чэу хьэблэ къуапэм зыкъокIхэм, апэрэ къэлапчъэм къыщыуцухи, Тимэ джагъэ:
- ХьапIатI! - кон къогъум къыкъокIыгъэм риIуагъ: - 
НэкIо, ХьапIатI, ори къэшэс!.. 
- Джыдэд!..- ХьапIатIэ Iаби, щагу чэужъыем пылъэгъэ 
уанэр къыпихыгъ, зыуж ихьэгъэ шыумэ закIахьэм, яупчIыгъ: - ГумэкIыгъо щыIа?..
- ГумэкIыгъо закIэба тищыIэныгъэ, ХьапIатI!..- Тимэ 
къыIуагъ нахь, зи къыпигъэхъожьыгъэп.

--- Page 368 ---

Зыгъэ чылагъокIэ Занэхэр къыздэкощыжьыгъагъэхэ 
Тубэхьаблэ шыухэр дэкIыгъэх.
Заулэрэ кIуагъэхэу, мэз Iапчъэм зычIахьэхэм, фэмыщыIэу ХьапIатIэ къэупчIагъ: 
- Арэп, шъумыгущыIэу, сыда шъуитIо къышъохъулIагъэр?
- НэкIо Тимэ ыIуагъэшъ, тэкIо.
- ТыздакIорэм цIэ иIэба?
- ИI, ХьапIатI,- джы нэс дымыIугъэ Тимэ къыIуагъ,- 
Шъэбэжъ пытапIэ тэкIо.
- Ы-ы!..- ХьапIатIэ иш къызэтыригъэуцуагъ.- Къэзэкъмэ адэжьи?
- УлIба, ХьапIатI, шым ужэдаоу!..- Тимэ къызэплъэкIыгъэп.
- СилIыгъэ Iоф шъэфкIэ, Тим, умыушэты,- ХьапIатIэ 
шыумэ ауж ихьажьыгъ,- тызфакIорэр сшIэмэ сшIоигъу. 
Ы-ы, Трам, сыд пIорэ о?
- Сэри ары сIорэр...- Трами къызэплъэкIыгъэп.
- Шъэбэжъ пытапIэ шъхьэубатэр зэрэтесыр орба, 
Трам, зыIуагъэр?
- Сэры, Тим.
- Шъаом сыдэмыгущыIэ хъущтэп...- Тимэ ыгу къызэхахьэба уигъаIоу, къызэрэушъэбыгъэр къыхэщыгъ.
- Къэзэкъмэ япытапIэ тытырагъэхьанэу къыпшIо шIа? - ХьапIатIэ ежь зытещыныхьэрэр къеIо.
- Къэзэкъхэр цIыфхэба?..- шъэогъум икъэупчIакIэ 
Трам ыгу рихьрэп, Тимэ ыгу къыдещае.- Ахэри цIыфых. 
ТыкъызэхашIыкIынэу къысшIошIы, Тим. ИмыщыкIэгъэ 
плъырыгъэ о къызхэмыгъафи.
- Е-о-ой, Трам, сыгу дэхъыкIрэр...
- СэшIэ, Тим, сэшIэ,- къыригъэухыгъэп,- угу еушъыижь. 
Тыдэ пкъо щыIэми упымылъ, Руфат зэрэпсаумкIэ шыкур 
Iо, Тхьэ елъэIу, дунаим щымыхъурэ щыIэп.
- Адэ ары, Трам, адэ ары, Тим, мыхъурэ щыIэп...- 
ХьапIатIи къэгуIэ.
- Ахэр къызгурымыIоу щытэп сэ... Сэ къызгурымыIоу 
сызэлIылIэрэр шъаом ыгу адыгэ лъэныкъомкIэ къызэрэтфызэпыригъэзагъэр ары. Хьаулыеу тпIугъэ, тылэжьыгъэ... 
ГъэшIэгъона, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, Некрасхэр зэгорэм 
урыс лъэпкъыгъэхэмэ!.. Муары, ахэмэ Занэ Сэфэрбыий, 
СултIан Хъанджэрыий ахэтыгъ, къахэкIыжьыгъэх нахь. 

--- Page 369 ---

Тимахъулъэ Къэрбатыри ахэзэгъагъэп ахэмэ!.. Ежь ядзэ 
хэт урыс дэдэхэри къахэчъыжьхэзы, тэ къытхэхьажьых, 
къыддэзаох... Руфат шъхьэубатэр хэукъуагъэу сэшIэми, 
зэ къызэплъэкIыжьын фаеба, хьашхъурэIу дэдэ хъугъа 
мыр!..
- Ашъыу, Тим, зэкIэри дэгъу хъущт,- заулэрэ кIуагъэхэу, шыумэ ямэкъэнчъагъэ ХьапIатIэ къеукъо,- мары 
плъэгъун, сIуагъэ пIожьын, сыгу къысеIо. Тэ зэрэтIо дэдэуи 
а урысхэри щытхэп...- ыIорэм зи къырамыIолIэжьэу тIэкIурэ 
зежэ уж, ХьапIатIэ гыекIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Олахьэ, 
гуIэм сыхэтэу мыхъун сэжъугъэшIагъэм. Пыу-алаурсын, 
сикIэрэхъожъ къысщыгъупшагъ!..
- Сыд кIэрахъу сэIо, ХьапIатI, узэрэгущыIэрэр!..- нэбгъунджыкIэ Трам шъэогъум фыреплъэкIыгъ.
- Хэт ышIэра сэIошъ ары... 
ГъуситIум язи джэуап къытыжьыгъэп.
Дунаим цIыф темытыжь пIонэу, гъэтхэ щэджэгъуапэр 
кIым-сым. КIымэфэ чъыIэм къыкIэзыжьыгъэ чъыг къутамэмэ ягушIуагъо къахэщэу уащызэбгырэплъы. Къушъхьэ нэтIэ чыжьэхэми, тхышъхьэ Iэгъо-благъохэми, шъоф 
жьаупIэхэми ос чIыпIэ мыткIужьыгъэхэр джыри къатещых. 
Тыгъэнэпэ чIышъхьашъомэ уц шхъонтIэ пIуакIэр атепхъагъ. 
Гъэтхэпэ бзыухэр чъыг шъхьапэмэ къарэджыкIых, гъуйкондэ гъогубгъумэ къахэджыкIых.
- ГъэшIэгъоны къэзэкъмэ ащыщ къызэрэмылъагъорэр.- ХьапIатIэ игумэкI къахелъхьэ.
- КъэлъагъохэкIэ, щтэуIугъэ яшъумыгъэлъэгъу,- Тимэ 
мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ игъусэмэ ареIо,- хэт къытIукIагъэ ми, Шъэбэжъ пытапIэ Iоф зэрэщытиIэр сэ гурызгъэIощт.
- ТыкъызэхашIыкIмэ...- ХьапIатIэ мэгъумтIымы.
- Зэ щыгъэт шъыу!..- Трами къыфэгубжы.
- Ашъыу, тыбгъэгущыIэжьыщтба, джаущтэу сIуагъэ 
нахь, о пшъхьэ илъыр сшъхьэ илъэп, Трам. Батырыбжъэр 
зикIасэу, сэ хэсэныр зиджагъоу Тимэ ыпашъхьэ сыщалъэгъуным сыфэяхэп!..
- Армэ хъун...- Трами кIелъэшъужьы.
Тхышъхьэ къэгъэзэгъум зыкъокIхэм, адырэ тхышъхьэм 
тет Шъэбэжъ пытапIэр апашъхьэ къитэджагъ. ХьапIатIэ, 
къызхихыгъэр ымышIэу, къыIуагъ:
- Трам, шъуапэ серэшъи, тигухэлъ мо къэзэкъмэ 
ясэрэгъашIа?

--- Page 370 ---

- Бащэ, ХьапIатI, къэзэкъмэ зашIодгъэшIыжьэу,- Тимэ 
ыдагъэп.- Муары, зэхэоха, ягъучI тео макъи къэIугъ, 
къэлапчъэм къызэрэфхэкIэ сенэгуе.
Шытхырысэу уплъэмэ узшъхьапырыплъырэ къэлэпчъэшхом шыухэр Iухьагъэх. Пхъэ зэхэпцэгъэ пытапIэм тет 
гъозэрыплъэ къэзэкъыр къякууагъ:
- Кто такие?
- Черкесы из Куматыра,- Некрас Тимэ джэуап 
ритыжьыгъ, пытэпIэ кIоцIымкIи шыу заулэ къыщылъэгъуагъ, Руфати апэ ит фэдэу къыщыхъугъ.
- Видать, что черкесы... Что надо?
- Я отец Руфата Некрасова. Мне надо с ним повидаться.
- Так вон сам его благородие Роман Тимофеевич 
едет,- лъэгэпIэ гъозэрыплъэр къэлапчъэм къекIолIэрэ 
шыумэ апэджагъ.- Господин поручик, ваше благородие, 
черкесы из Куматыра, один из них величает себя вашим 
отцом.
Руфат рамыIуагъэми, шыуитIум азыфагу дэтыр 
къышIэжьыгъ. Илъэс блэкIыгъэ заулэм зэримыхэбзагъэу 
ыгу бгъэм къышIудэлъэтыгъ, шъэбагъэмрэ пытагъэмрэ 
ыIэпкъ-лъэпкъ щызэбэны, пшъэ уIэгъэ тыркъори къэузы. 
Некрас Тими ыбгъэ ар дэдэр дэхъыкIы. Ныбжьым 
емылъытыгъэу ыкъо ишъхьац фыжьыгъэ зилъэгъукIэ, ыгу 
къыпеIонтIыкIы.
- Я слушаю вас,- къэлапчъэм иадырабгъукIэ къэуцугъэ Руфатэ къыIуагъэм Тимэ ышъхьэ къырегъэпхъуатэ, 
къыраIуагъэр зыфихьын ымышIэу зеплъыхьэ, джыри 
зэхехы: - Я слушаю вас, господа черкесы.
- Уятэ, уинахьыжъмэ уазэрэпэгъокIыщт шIыкIэр пщыгъупшэжьыгъа, сикIал? - Тимэ ыгукIэ зыгорэу къэхъоу, 
ыкъо еупчIыгъ?
- Говорите по-русски!
- Уадыгэба, хьитIум азыфагу къыдэзыгъ! - Тимэ 
зимышIэжьэу къэлапчъэм шъхьапырыкуукIыгъ.- Хьа арэу 
укъыздэгущыIэрэ, сигъусэмэ апашъхьэ сыкъыщыуушъхьакIура!
- Не базарные слова, а дело говорите! - нэ чъыIэкIэ 
ятэ къеплъзэ, джыри Руфат къызэкIэкIуагъэп.
- Я скажу, Роман Тимофеевич, не помнящий родства,- 
Тимэ ерагъэу зиIажэзэ, зэкIэми зэхахэу урысыбзэкIэ ыкъо 
риIуагъ,- с каким делом я пришел к тебе. С сегодняшнего 

--- Page 371 ---

дня ты не мой сын! Не попадись на моем пути, гяур! - Тимэ 
иш кIэкIэу къыригъэгъэзагъ.- НэкIо, Трам, нэкIо, ХьапIатI!.. 
Джаурыгу зиIэм шъукъызэрезгъэушъхьакIугъэр къысфэжъугъэгъу!..
Некрас Руфатэ шым ригъэгъазэу IукIыжьыгъэп. Яадыгэ 
паIохэр тхышъхьэм къокIодэжьыфэхэкIэ шыумэ акIэлъыплъагъ. Ежьыри, игъусэхэми зы гущыIэ къажэдэзыгъэп.
III
Бэрзэдж Джырандыкъорэ Джеймс Беллрэ ариIон 
икъун Къэрбатыр ешIэ. КъызэхашIыкIмэ, дэгъу, тхьаегъэпсэух. КъызэхамышIыкIмэ, игукъао къатырикъутэни, 
Шапсыгъэ къыгъэзэжьыщт. ЗыдакIорэр янэрэ ишъузрэ 
нэмыкI ымышIэу унэм зекIми, зэшэсми, Бэрзэджмэ якъэлапчъэ нэсыфэкIэ джа гу плъыгъэр зыдиIыгъыгъ. Гъогу 
чыжьэ гъогу благъэм тезыщэгъэ гукъаор зыми ригъашIэ 
шIои гъопти, фэкъолI гъусэ гори зыкIигъэгъугъэп. Хьагъурыр зыдырищэжьэнэу ыгу зэ-тIо къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, 
щигъэзыягъ.
Сыд Хьагъур муртазыкъыр Убых зыдасщэкIэ, Къэрбатыр ыIуагъ, мы аужырэ илъэс зытIум къехъулIагъэр 
сшIэрэп, игъэпсыкIэ къызгурыIорэп. Адыгэ-урыс Iофыгъо мэ афэгъэхьыгъэу тIорэр къыддеIуи, къыддешIи фэд, 
зэуапIэм тыIухьэми, къыддыIохьэ, исэшхо ылъ римыгъэгъачъэу къыIукIыжьрэп, ау етIани урысхэмкIи шъумыхъыжъ 
къытеIо, джэнджэш тыгу къырегъахьэ. КъызгурыIуагъэп 
Ракитов забытри ыдэжь къэкIонэу зэрэхъугъэри. Руфат 
бырсыр къытхишIыхьи, гущыIэгъу тыригъэфагъэп. Нурмыхьамэт сызеупчIыми, урыс шыумэ якъэкIуакIэ зи 
химышIыкIэу къысиIуагъ. Хьагъурым зыгорэ еушъэфы, 
ау мыры сIонэу сшIэрэп.
Къумалыгъэ къыддызэрехьэмэ шIэ? Адэ Ракитовыр 
садэжь къэкIуагъэпи?! Сэщ нахьи Хьагъурым ар нахь ешIа? 
Руфат... Некрас Руфат зыкъызэрэтфишIыгъэр?.. Гухэлъ 
горэ ямыIэу ахэр Бастыку къэкIогъагъэхэпщтын... ТакIыбкIэ Хьагъурым мыхъун горэ щызэрехьэкIэ сенэгуе, ыгу 
илъ шъыпкъэр зэгъэшIэгъэн фае. Наибэр тэгъэмысэ 
шъхьакIэ, къумалхэмкIэ тэрэзэу мэзекIо. Ахэр умыгъэщынэхэмэ, къызэрэоплъынхэ щыIэп, зэрэадыгэ шъолъырэу ащэн, ори утыращыхьажьын...

--- Page 372 ---

Шапсыгъэрэ Убыхрэ зэпэчыжьэхэп, ячIы гъунапкъэхэмкIэ зэпэIулъых. Бэрзэджым ичылэ Шъэчрэ Тубэхьаблэрэ азыфагу мэфэныкъо гъогуи дэлъэп. Хы нэпкъымкIэ 
уремыкIокIэу къушъхьэтхымкIэ узэпырыкIмэ нахьи нахь 
кIэкIыжь. Къушъхьэ гъогур къиныIоми, хы нэпкъ гъогум 
елъытыгъэмэ, бэкIэ нахь гупсэф. Хъырцыжъ горэ къыщыомышэщтмэ, къэзэкъхэмкIэ щынагъоп.
Къушъхьэ гъогур Къэрбатыр къыхихыгъ, Бастыку 
къыпэщылъми, Хьагъурым дэжь дэмыхьанэу рихъухьагъ.
Уизакъоу гъогу утет зыхъукIэ, узэмыжэгъэ гупшысэ 
зэфэшъхьафхэр къыбжэхэбанэх. Сыд фэдэ гупшысэ 
Къэрбатыр къечъагъэми, Убых зыдихьрэ гукъаор щыгъупшэрэп. Ащ фэдэу Джырандыкъорэ Джеймсрэ къыдэзекIонхэу нибжьи Къэрбатыр ышIагъэп. ЯIорэ яшIэрэ 
зэхэлъэу, джа ятэ Сэфэрбый лъапсэ зэрэфишIыгъагъэу, 
джы нэс къахьыгъ. Адыгэ IофыгъохэмкIэ зэмыупчIыжьхэу, 
акъылэгъу зэфэмыхъухэу, мазэм зэ-тIо зэIумыкIэхэу 
къыхэкIыщтыгъэп. Ятэ къыфитхыгъэ тхылъэу иджыбэ илъми 
ар къеушыхьаты. Зымафэ Тыркуем гъэбылъыгъэкIэ къыфырахыгъэ тхылъыпIэм джыри зэ Къэрбатыр еджэжьы 
шIоигъу. Зышъхьэ къыримыхыпэрэ къэбарми гугъапIэ 
къеты.
Къэрбатыр шхомлакIэр онэ къуапэм пидзагъэу тхылъыпIэм еджэ: "…Абдзэхэ фэкъолIхэр пый умышIых, наибэм 
фэсакъ, ащ ыгу илъымрэ ыIупэ телъымрэ зэтефэрэп. 
Тыркум къызэкIом ар еслъэгъулIагъ. Абдзахэ фэкъолIмэ 
наибэм дырагъаштэ аIуагъэшъ, ахэмэ янэрылъэгъоу 
зыщымыдзый, загъорэ тэ, адыгэмэ, къытэкIущтыр даIозэ 
шIы, ау пыщэгъу дэдэ пшIыныр ищыкIагъэп. ТапэкIэ щыIэгъэ наибэмэ Асалае Мыхьамэт-Аминэ афэдэп, бэкIэ анахь 
Iуш, тхьагъэпцI, жъалым, чыжьэу плъэн елъэкIы. Адыгэ 
зыкIыныгъ зыфиIоу зыуж итыр пшIошъ умыгъэхъу, ифедэ 
хелъагъо нахь, ежьри ышIошъ хъурэп. Адыгэ шъолъырыр 
Къырым хъаным, Тыркум, Урысыем зафэмыIорышIагъэкIэ, 
якIодыжьыгъо къэмысыгъэмэ, Дагъыстан нибжьи зэрэфэмыIорышIэщтыр пшIошъ гъэхъу. Ар сэри дэсшIагъ, мы 
сыздэщыIэми къыдашIагъ, Урысыери зэрэщыгъуазэми 
сицыхьэ телъ. Щамилэ игъэзэуат зао адыгэмэ къафихьын 
щыIэп. Ащыгъум зихэгъэгу чIыгу цыпэ къытпэIулъ Урысыем 
тезэгъмэ нахьышIу. Ар зы. ЯтIонэрэмкIэ, Хьаджэмыкъори, 
Бэрзэджри, Цэйри, нэмыкI лIы пащэхэу адыгэ хэгъэгу 

--- Page 373 ---

зыкIыныгъэр зыгу илъ пстэури пыдзы умышIых, уиджэнабгъэ афэмытIэтапэу къызпэгъэблагъэх. Белл Джеймс цыхьэ 
зыфэпшIын дэдэми ащыщэп, инджылыз хэгъэгум икъуанцэ 
елъэшъу, французхэри ары. Адыгэмэ ятхьамыкIагъо нахь, 
хэгъэгу пэпчъ ифедэ хэхыпI. Ящэнэрэр, непэ-неущэу Къырым лъэныкъомкIэ, адыгэ Iофыгъомэ ямыпхыгъэу, хъугъэ-шIагъэ къыщыхъущт, ащ ишIуагъэ къытэмыкIмэ, иягъэ 
къытэкIыщтэп. Мы тхыгъэр къыпIэкIэхьафэкIэ зигугъу 
сшIырэр къежьэнкIи мэхъу. Арышъ, джа хъугъэ шIагъэм 
сикъэкIожьын Iоф къыгъэпсынкIэнкIэ сыщэгугъы. Урысмэ 
имыщыкIэгъэ зао талъэныкъокIэ яшъумышIылIэгу. ТызызэIукIэжьрэм сигухэлъ нахь ущызгъэгъозэщт. ЗэкIэми 
апшъэр - щэIагъ, адыгэ IофымкIэ щэIагъэ къызхэгъаф. 
Узэреджагъэм лъыпытэу мы тхыгъэр зэIытхъыжь. Сигухэлъ ощ нэмыкI цIыф ерэмышI..."
Сэфэрбый игущыIэ кIэухмэ Къэрбатыр ыгу къыпаIонтIыкIыгъ. Тезыхыщт горэм шIуигъэбылъыжьы фэдэу, ятэ 
къызкIэлъэIури ымыгъэцакIэу тхыгъэр ыгъэтIылъыжьыгъ.
Сыд шъуIуа, Къэрбатыр ыIуагъ, тятэ зыфиIорэ Къырым 
хъугъэ-шIагъэр? Адыгэмэ яшIуагъэ къекIынэу еIо. Зиягъэ 
тэ, адыгэмэ, къытэмыкIыгъэ хъугъэ-шIагъэ къэхъугъэу 
сшIэрэп. Аущтэу оIомэ хэшIыкI горэ фыуиI, ау зигугъу 
пшIырэр тыгъуаси, непи къэхъугъэп. Бгъу пстэумкIи Урысыем тыкъидзыхьагъ. Тятэ сызщигъэгъозэнэу сыд гухэлъа 
иIэр? Сыд ышъхьэ къызфыримыхыгъэр? Наибэм фэгъэхьыгъэ гупшысэмэ шъэф ахэлъэп, нэиут-шъхьэрытIупщых...
Джыри тхылъыпIэр Къэрбатыр къыштэжьыгъ, псынкIэу 
зырэчъэ уж, зэIитхъи, пчэдыжьыпэ жьыбгъэ чъыIэм къушъхьэм хыригъэлъэсагъ.
Шылъэмакъэм кIэдэIукIэу заулэрэ кIуагъэу, Къэрбатыр 
ыIуагъ, адырэ зыфэпIогъэ адыгэ лIы пащэхэр армэ, тят, 
Цэй закъор хэгъэкIыжьи, Хьагъурыри зэрахэтыжьэу, ягугъу 
къысфэмышI. Асэлае наибэм къепIолIагъэмэ къахэсымыгъэхъощтмэ, зи хэсыдзын ахэлъэп. Ахэр пфэзгъэцэкIэнхэу 
уицыхьэ къыстегъэлъ. Ау Бэрзэджым икупыкIэ укъысэмылъэIу, ар сфэшIэшъущтэп. Джырандыкъу нэмыIэмэ, 
ынапэ ыщагъ, лIыгъэ тIэкIу хэлъыгъэмэ - наибэм ыпашъхьэ 
щишхыжьыгъ. Асэлаер Убых зэрихьагъэм лъыпытэу, урыс 
къухьэхэр хым къытесыкIынхэкIэ ащыщынэзэ, наибэм 
икIэкIо чIэгъ зычIидзэжьыгъ. ЗыдэшэскIэ, ыныбжь емылъытыгъэу, зылъэгъурэр къыздигъэхьащхэу, исэмэгубгъукIэ мэуцу. Белл Джеймси зыфапIорэм тет. СызэрэхаплъэрэмкIэ, Бэрзэджым изекIуакIэ инджылызым ишIэ 
хэмылъэу щытэп. Ягухэлъ дэдэ зэзгъэшIэнэу, сигукIае 
атескъутэнэу Убых сэкIо, тят. Мыхъун сIэкIэшIакъомэ, 
къысфэгъэгъу... Хьаджэмыкъо Аслъанбэчи сыфэразэп. 
Хъанджэрые илъэхъан, къэошIэжьмэ, зигъэлIыщтыгъ, 
тIорэм къыдыригъаштэщтыгъ. Джы къыпэшIуекIощтыгъэ 
Хъанджэрые псаужьэпышъ, мыхъунэу щыIэр зытырилъхьажьын щыIэпышъ, бжъэдыгъухэр урысмэ аригъэшIугъэхэу тихасэмэ къахэхьажьхэрэп, тылъыкIокIи зытигъэгъотрэп. 
Непэрэзымафэм Пшызэ зэпырыплъызэ, Екатеринодар 
даплъэшъ щыс аIо. Хьаджэмыкъом елъытыгъэмэ, Хъанджэрые лIыгъэ хэлъыгъ, игупшыси чыжьэрыплъагъ!.. 
Укъытхэхьажьмэ, тят, тиIофмэ нахь уащыгъозэн, бгъэшъэо гъурэ Хьагъурыри нахь къыбгурыIон...
Къэрбатыр гукIэ ятэ дэгущыIэ ыIозэ, абдзэхэ фэкъолIхэри ынэгу къыкIэуцуагъэх, шапсыгъэ хэсэ зытIущми 
ащаIуагъэхэри ыгу къэкIыжьыгъэх, цIыф фэхыпIэ-зэопIэ 
бгъуитIури, лъымэу къахэурэм нэс, инэплъэгъу пэкIэкIыжьыгъэх. УIэгъэ щэIу макъэхэр, зичылагъо тырагъэстыкIрэ 
цIыф гуIэ макъэхэр шъхьэм икIхэрэп. Ау ахэр загъорэ 
шъхьэщызыщхэу щызгъэгъупшэжьрэр наибэм иапэрэ 
иаужрэ теплъэ чыжь. Iэджэ-нэджэ-сэраджэу арэп наибэр. 
ЛIы зэкIу пкъы ищыгъэм ащ фэдэ епIолIэн плъэкIыщтэп.
Анахь кIочIэ ушъхьафыгъэ хэлъми, ыIуагъ Къэрбатыр, 
тятэ наибэм къыриIуалIэрэр шъыпкъэ. Сыд фэдэу зишIыгъэкIи, абдзахэхэр зэригъэделагъэхэу, убыхыхэри зэрагуигъэхъожьыгъэу, шапсыгъэхэмкIэ зедгъэгъапцIэ хъущтэп. 
Ащ пае наибэм имэхапIэмэ ащыщ горэ зэгъэшIэгъэн, 
фэкъолIмэ ахэхьэгъэн фае. МэхапIэ зимыIэ цIыф дунаим 
тетэп. Ежь наибэм ыгъэшIорэ фэкъолIмэ цыхьэ афишIрэп, 
тыдэ кIоми топыр къыздырелъэшъокIы. Илъэс заулэм 
наибэм изакъоу цIыф зыригъэлъэгъугъэп. Чылэ горэм кIон 
зыхъукIэ, апэрапшIэу зыдэкIощт лъэныкъом шыу куп 
тыретIупщхьэ е хихыгъэ гъогур ежь нэмыкI ымышIэу 
зэблехъужьы. Шъыпкъэмэ сшIэрэп, ежь яхьщыр цIыфи 
зыдиIыгъэу аIо. Ашъыу нэпхи ерэIыгъ фаеми, сшъхьэкIэ 
ащ схигъотэн щыIэп. ШъхьэкIэфэ фачъэ зэрэфэсымышIырэмкIэ етIани ащ игые къысфарегъэхьыжьы. Ар имыкъоу 
урысмэ запэощытIэ еIошъ, Iэбжым гъэщынэ Iор-IотэжькIэ 
къысфарегъэхьы, шапсыгъэ тебанэкIэ фэкъолIхэр ыгъэщынэнхэ ихьисап. Армэ, зэзакъо Шапсыгъэ ппэ къищай, 
уетхъожьмэ умыгъотыжьэу узырамышIыхьэрэм!.. АщкIэ 
тхьаегъэпсэух, сафэраз - фэкъолIмэ къыздыра гъаштэ. 
Хымэ тхьамэтэ пащэ тищыкIагъэп нахьыбэрэ шапсыгъэ 
хасэмэ ащаIо хъугъэ. Ар наибэм нэсыжьы, абдзэхэ пхъэцхэри еушъхьакIух...
- Занэра сэIо тымышIэжьыгъэр?..
Гъуим къыхэкIыгъэ шыуитIур Къэрбатыр ыпашъхьэ 
къиуцуагъ. ДжабгъумкIэ щыт пэIо пырэцэ нэтIэ чIэплъыр 
ары къеупчIыгъэр. Адырэр блэон шъхьэ узэндыгъэу къыIощхыпцIэ, къыреIо:
- Гъогумафэ уежьапщи, Къэрбатыр. Уизакъоу гъогу 
узэрэтехьашъугъэр?
- ТичIыгу тыщызекIожьын тыфитба? - Къэрбатыр 
къыпэуцугъэ шыуитIур къышIэжьыгъ, Iо къыримыгъэкI 
шIоигъоу, гухэлъышIу зэрямыIэр ышIэзэ, псынкIэуи пигъэхъожьыгъ.- Шъори, Джэбэгъ, гъогумафэ шъуежьапщи!
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан,- ыцIэ къызэрэраIуагъэм 
ихьатыркIэ хэпшIыкIэу Джэбэгъ къэушъэбыгъ, игъусэкIэ 
зиухыижьыгъ: - Мы дунай Iаем уизакъоу ушэсыныр щынагъо Тумэн ыIуагъэти ары. Шъыпкъэба, Тумэн?
- Адэ ары, Джэбэгъ. О пIорэр пыупкIыгъ.
- ТымышIэрэм тырыгущыIэрэп! Ау зыхъурэм зиусхьаным гъогумаф етIон, сы пIорэр, Тумэн?
- ПIорэр, Джэбэгъ, сиIо.
- Адэ ары, Тумэн. Ау укъысэдэIугъэмэ, зиусхьан, 
уизакъоу гъогу утезгъэхьащтыгъэп.
- Сыдэу шъуицыхьэ къыстэмылъ?
- УкъыкIэупчIэзы, тыушъэфынэп, къыотIон, тыпIотэжьынэп. Наибэм ыгу Занэ Къэрбатыр зиусхьаным фэшIоп.
- Ара?..- Iоф зыримыгъэшIэу зэхихыгъэр Къэрбатыр 
къызхигъэщыгъэп, щхыпцIыгъэ.- Сыдэу тшIын, тыгу зыфэмышIу Iаджи дунаим тэт.
- Тэмэм, зиусхьан, ы, Тумэн?
- Беслъынэймэ зэрэджаIэу пэжь, Джэбэгъ.
- Шъо, нахьыжъ, наибэм иухъумакIомэ шъуахэтыжьба?
- Хьа-хьай, тахэт! - Джэбэгъ раIуагъэр дауш-гуапэ 
щыхъоу ынитIу къилыдыкIыгъ, етIанэ шъэфы зыригъэшI 
фэдэу къыпигъэхъожьыгъ: - Тыхэтызы ары уизакъоу гъогу 
утемыхь зыкIатIорэр... Наибэр бзаджэ, КъурIаным зэрэтеIабэрэм уемыплъ, ыгу къэмыкIын щыIэп. Тэ, Тумэнрэ 
сэрырэ, дэеу къытфыщыт тIорэп. Ы, Тумэн?

--- Page 374 ---

- ЫтIэ арашъ, Джэбэгъ.
- Непэ фэдэу, мары, шъутIырай еIозы, загъорэ тэри 
тыкъетIупщы. Ы, Тумэн?
- Адэ ары, Джэбэгъ. Тисэнэхьат тыщыужьынба?..
- НекIо пIомэ, зиусхьан, уздежьагъэм унэдгъэсын, 
уахътэ тиI,- шапсыгъэ пщы пащэм шIу фишIэмэ зэрэшIоигъор Джэбэгъ ымакъэ къыхэщыгъ, нэшIукIи къыIуплъагъ.
- Сышъуигъусагъэу наибэм раIожьмэ сыд ыIон, 
Джэбэгъ? - шъыпкъагъэ зыхэлъ упчIэкIэ Къэрбатыр есэмэркъэужьыгъ.
- Хэт сэIо, Къэрбатыр, наибэм пылъыр... Наибэр хымэ 
хэгъэгу къикIыгъ, о уадыгэпщ!.. Уятэ Сэфэрбый ихьатырми, 
некIо Iори, тыкъыбдэшэсын.
- Тхьашъуегъэпсэу, нахьыжъ. ТызэдэгущыIагъ, тыгу 
илъыр зэтIуагъэ, адыгэ Iофмэ шъори шъуамыгъэгумэкIэу 
щытэп...
- Тыадыгэба, адыгэ Iофмэ тамыгъэгумэкIынэу!.. Ы, 
Тумэн, сы пIорэ о?
- ТхьэмкIэ шыкур, тыадыг!
- Къэрбатыр зиусхьаныр, эй, зиунагъо бэгъон,- 
Джэбэгъ зыфэмыIэжэжьэу къыхэкуукIыгъ,- о слъэгъурэм 
къэбар пшIэрэп!
- Сыд къэбар?
- Зао!..
- Сыд зау?
- Е зиунагъо бэгъон, Тумэн, хьа джы нэс зиусхьаным 
ар етымыIуагъ! Зао щыI, зиусхьан!.. Тыркур, Инджылызыр, 
Францызыр зэгъусэу Урысыем езао!..
- Сыд пIорэ, Джэбэгъ?! - Къэрбатыр зэхихыгъэ къэбарым уанэм къыриIэтыкIэу къыщыхъугъ.- Хэт къыхьыгъ 
къэбарыр?
- Бэрзэджым къытиIуагъ. Урыс къухьэхэри хыIушъом 
IокIыжьых. Заор Къырым лъэныкъу къызIутэджагъэр...
- Урысыдзэр тичIыгу икIыжьынкIэ енэгуягъо...- ицыхьэ 
темылъ фэдэу Къэрбатыр къыIуагъ.
- Ар пыупкIыгъах, зиусхьан,- пщым ышъо къызэокIэу 
Джэбэгъ зелъэгъум, къеупчIыгъ: - Сы, Къэрбатыр, къэбарым угу еIурэба?
- Хьау, Джэбэгъ, ардэдэм сиIоф тэтэп...- Къэрбатыр 
игупшысэ къыхэужьыгъ, ымакъи нахь къефэхыгъ.- КIо, 
етIани зао зыкIаIуагъэр заошъы ары, цIыфылъыр щагъачъэ...

--- Page 375 ---

- Адэ ары, цIыфылъ зыщычъэрэр зао... ТалъэныкъокIэ 
икъунэу адыгэлъыр джаурмэ щагъэчъагъ, шIумэ ерэплъых... Ахэмэ тэ сэбэп тафэхъун тлъэкIыщтэп!.. НэкIо, 
Тумэн. ХъяркIэ, зиусхьан. Алахьыр сакъ, зыфэсакъыжь...
Къэрбатыр гушIощтми мыгушIощтми ымышIэу къушъхьэ гъогум изакъоу къызтенэм, ятэ итхылъ апэ ыгу къэкIыгъэр... Сэфэрбый зыфиIогъэгъэ "хъугъэ-шIагъэр" зэо 
къэбаркIэ Къэрбатыр къеIугъ. Ятэ икъэгъэзэжьыкIэ ынэгу 
къыкIэуцуагъ. Сыд фэдэ къэкIожьыкIэщта ар? Дзэм хэтынэу 
хъумэ, Къырым лъэныкъомкIэ зигъэзэщт нахь, адыгэ 
шъолъырымкIэ къэкIощтэп. Зыми хэмытэу талъэныкъокIэ 
ыгу къыдзыжьмэ - игъогу IэшIэх къыфэхъущт, урыс 
къухьэхэр тихынэпкъ IокIыжьых аIо... Сыд фэдэ гъогу 
терэхь фаеми, тятэ адыгэмэ къахэмыхьажь хъущтэп. 
Урысые Iофыр тIэсхъапIэ зыщыхъурэ лъэхъаным тятэ фэдэ 
цIыф нахь, наибэрэп адыгэмэ ящыкIагъэр. Сэ сизакъокIэ 
хъущтэп, тятэ фэдэ цIыф лъэш апэ итын фаер. Ащ апэрапшIэу шапсыгъэ-нэтыхъое фэкъолIхэр фэухьазырыгъэмэ 
нахьышIу. Тыркум аIофтэгъэгъэ лIыкIор къызэрэкIожьрэр 
арэшI, къытпэблэгъэ муртазыкъхэми яшъузыжъмэ хьарыпIэ адаупIэпIэу щэрэмысых. Шапсыгъэ фэкъолIмэ Хьагъурым, тятэ егъэныбджэгъушъ, заферэгъаз. Нэтыхъуаехэр тэ мыкIэ зыгорэщтэу дгъэдэIоных. Урысмэ яшIугъэхэу 
зыIорэ бжъэдыгъухэми нэбгырэ зытIущ гори ахэдгъэхьан. 
Убых сыкIокIэ пкIэнчъэ, къумалыгъэ шапсыгъэмэ къадызезыхьэгъэ Бэрзэджым тятэ фэсэгъазэ, ежьхэр зэрэзэшIокIыжьышъух.
Къэбарым ишъыпкъапIэ зэригъашIэзэ, хыIушъо лъэныкъомкIэ Тубэхьаблэ кIожьынэу Къэрбатыр иш къыригъэгъэзагъ.
IV
Адыгэ шъолъырым къызэригъэзэжьыщтым ианахь 
Iоф къиныр 1853-рэ илъэсым икIымафэ Занэ Сэфэрбый 
зэшIуихыгъэ. Тыркудзэм къызэрэхэкIыжьыщтым иящэнэрэ 
лъэIу къыфашIагъ. Ащ Хърозэр Исмахьилбеий хэлэжьагъ, 
ау зэкIэми анахьэу Хъури-хъанум зишIуагъэ къэкIуагъэр. 
Тырку султIаным зыIуигъэкIагъ, зыныбжь хэкIотэгъэ Сэфэрбый итIысыжьыгъо зэрэблэкIыгъэр риIуагъ, елъэIугъ.
Тырку тэмэтелъыр Сэфэрбый зытырихыжьыгъэ къодыеу, къэбар гъэшIэгъонхэр гъазетмэ къыхаутэу аублагъ. 

--- Page 376 ---

Урыс пачъыхьэу Апэрэ Николай Тыркуем къыгъэкIогъэ 
А. С. Меньшиковым идао хэгъэгум щаушъэфыгъэп. Даор 
зыфэгъэхьыгъагъэр Тыркуем ис чыристан лъэпкъхэр урыс 
пачъыхьэм ынэIэ шъхьаф чIэгъэуцогъэнхэр, ахэмэ динымкIи нэмыкI IофыгъохэмкIи иIорэ ишIэрэ ахилъхьаныр ары.
Гъэзетым къихьэгъэ урыс даом Сэфэрбый зэреджэу, 
бырсыр къикIыщт ыIуагъ. Ау зыхъурэм псынкIэу адыгэ 
гъогум техьажьыгъэн фае. Тыркуем сыкъизыубытэжьын 
ушъхьагъу щыIэп. Сиунэ армэ, Алахьым тумы тхьэ ешI, 
сычIэтхъыхьагъэп, Iэрылъхьэу ясэты. Илъ хьап-щып тIэкIури 
тесэлъхьажьы. Ау Сэфэрбый иунэкIэ зыфиIуагъэр фэшIэшъугъэп, ыгу пымыкIыкIэ арэп - зэмыжэгъэ щэфакIо 
къыфыкъокIыгъ.
- Сыд пае уиунэ Эдирнэ дэбгъэкIодэн,- Хърозэр 
Исмахьилбей унэ къэбарыр зызэхехым, Сэфэрбый фидагъэп,- лъэпIэ дэдэу умыIощтмэ, пщысщэфыжьын. Гъогу 
техьэрэмкIэ чапычри былымышху. Мы тызхэс лъэпэбыхъу мэ ыпкIэ хэмылъэу псы Iэгубжъэ урагъэшъощтэп. КъаIо 
ыуасэ, джыдэд пIоми, къыостыщт.
- Унэ щэн-щэфым тыхахьэмэ, Исмахьилбей, сиIоф 
кIыхьэ-лыхьэ хъун, имыщыкIэгъэ тIэсхъапIи сигухэлъ хабзэм 
хигъотэн. Олахьэ сымышIэрэ къызэрэосIощтри...
- ТхылъыпIэм мыхъур къытэдзэ къодыери,- джау 
сыдми Хъури-хъанум къыIо фэдэу зишIыгъ,- адырэр зэкIэ 
Исмахьилбей иIоф.
Унэр пыут шъыпкъэу Хърозэрмэ зарищэгъэ мафэр 
ары Сэфэрбый ыкъо Къэрбатыр зыфэтхагъэр, зышъхьэ 
къыримыхыгъэ "хъугъэ-шIагъэм" игугъу зыфишIыгъэри. 
Ау Сэфэрбый зэрэгугъагъэу иIоф псынкIэ хъугъэп. Адыгэ 
шъолъырым кIощт къухьэм икъэгъотын-езэгъыным 
зэмыжэгъэ Iофыбэ къыпыкIыгъ. ГъогупкIэрэп Iофыр 
зыфэкIожьыщтыгъэр, пIалъэу къыфашIрэр зэрэзэблахъужьыщтыгъэр, зыдэпштэн ушъхьагъум зыдемыгъэштэн 
ушъхьагъу къызэрэкIэлъыкIожьыщтыгъэр ары. Ежь Сэфэрбый мэгуIэ нахь, кIымэфэ гъогумкIэ хыр зэрэкъиныр 
къыгурымыIоу щытыгъэп.
Гъогу техьажьынкIэ мэфэ заулэ нахь къэмынэжьыгъэу 
Сэфэрбый игухэлъ Тыркуемрэ Урысыемрэ азыфагу къыдэтэджэгъэ къэбарым къыукъуагъ. Урысыем идао Тыркуем 
ыштагъэп. Ар IэубытыпIэ Урысыем ышIи, хэгъэгуитIум 
азыфагу дэлъ мамырныгъэ зэфыщытыкIэхэр зэпичыгъэх. 

--- Page 377 ---

Ар зыхъугъэм мэфэ зытIущ тешIагъэу, Сэфэрбый Истамбул ащагъ, тыркудзэм хащэжьыгъ.
Ащ фэдэ Iоф хъункIэ-псынкIагъэм къикIыщтмэ Сэфэрбый ащымыгъозагъэми, къикIыщтхэр къыгурыIоу, гукIэ 
адыгэ шъолъырым нахь зыкъидзыжьыгъ. Ау тэмэтелъэу 
къытыралъхьажьыгъэр къызщехьылъэкIырэ чIыпIабэмэ 
арыфэу хъугъэ.
Истамбул защэ уж Сэфэрбый Эдирнэ ыгъэзэжьыгъэп, 
Омар-пашэм идзэпщ гуадзэу ермэл-гъурдж чIыгу гъунапкъэмкIэ агъэкIуагъ. Гъэмэфэ мэфэ фабэхэр зытекIыгъэм 
мазэ тешIагъэу, Тыркуем Урысыем зао ришIылIагъ.
МэзиплI зытешIэгъэ заом Инджылызри, Франциери, 
ащ ыуж Сардиниери хэхьагъэх. Урысыер хэгъэгуиплIмэ 
язэон фаеу хъугъэ. Ятфэнэрэ чIыпIэр Кавказыр, адыгэ 
шъолъырыр, Щэщэн-Дагъыстанри ияхэнэрэ чIыпIагъ.
Сэфэрбый зыхэтыдзэр ермэл Арзурум лъэныкъомкIэ 
бэрэ щыIагъэп, ежь зыфыкIэхъопсыщтыгъэ гъурдж Батум 
лъэныкъомкIэ къащагъ. Батум укъиплъымэ, Абхъазыр 
къэлъагъо, ащ укъышъхьапырыплъмэ, адыгэ шъолъырыр 
тыгъэкъокIыпIэ хы ШIуцIэ нэпкъым Iулъэшъуагъ. Абхъазадыгэ чIыгухэр благъэ фэдэми, зэо гъогухэр IэшIэхыхэп, 
чэщ остыгъэ чыжьэмэ яхьщырых.
Мафэ горэм Омар-пашам Сэфэрбый къыриIуагъ:
- Мыщ фэдэу, зиусхьан, урысхэр зэощтхэмэ, адыгэмэ 
шIэхэу танэсыщт.
- Ары, зиусхьан. Ахацкалаки тызыблэкIыкIэ ары къызылъэгъощтыр,- Сэфэрбый тыркудзэ пащэм гугъапIэ 
ритыгъэп.
- Урысмэ зыкъашIэжьын оIуа?
- Ягъу, ау зыкъядгъэшIэжьы хъущтэп.
- Сэри ары сIорэр, зиусхьан,- Омар-паша къэтэджи, 
пкъы IужъумкIэ нэфынэр зэлъиубытэу, лулэм кIэшъузэ, 
шъхьаныгъупчъэм кIэрыуцуагъ, заулэрэ щытыгъэу, игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Абхъазым тихьаныр псынкIагъо 
къэзышIыщтыр уилъэпкъэгъу адыгэхэр ары. Наибэм, 
Мыхьамэт-Аминэ тыкъызэригъэгугъагъэу зекIомэ, зыкIыныгъэ джаур пэшIуекIо аригъэшIмэ, адыгэ шъолъырымкIэ 
тигухэлъ къыддэхъущт. Щэщэнри, Дагъыстанри щысыщтэп, 
акIыб къыдэуцощт.
Сыд гухэлъ, Сэфэрбый ыIуагъ, мы шъхьэмыгъэзэ пшъэ 
гъумыжъыр зэрыгущыIэрэр? Ар непа, бэшIагъэба тыркумэ 

--- Page 378 ---

зягухэлъыр, къадэхъурэп нахь. ЯчIыгу гъунапкъэ зыпэIулъ 
Урысыем рамытрэр шъо Iэрылъхьэ къышъуфашIынкIэ 
шъогугъэмэ, зышъогъэделэ. Наибэм фэдэ цIыф хымэ ар 
ышIэнкIэ зыуи арэп, ау игухэлъ фыкIагъэхьагъэп. Ярэби, 
ямыщыкIэгъэ зао джыркIэ урысмэ арамышIылIэнэу 
сызэрелъэIугъэ тхыгъэр Къэрбатыр IэкIэхьагъа шъуIо? 
НаибэмкIэ адыгэ шъолъырыр сыда? Тыркуемрэ Урысыемрэ 
ягухэлъхэр зыщызэIукIэрэ зэуапI. ТэркIэ, тиегъэшIэрэ 
чIыпIэ хэхыгъ, тижъокIупI, тикъэхалъ, тищыIэныгъ. Тэ ар 
зыми тетхыгъэп, адыгацIэр дунаим зыщахьырэ мафэм 
щегъэжьагъэу ащ адыгэхэр щэпсэух.
- Адэ зи къепIуалIэрэпи, зиусхьан? - Омар-пашэм 
Сэфэрбый игупшысэхэр къызэпиутыгъэх.- Наибэм уицыхьэ 
телъба?
- Ахацкалаки ыуж ащ нахь тырыгущыIэн,- Сэфэрбый 
тегущыIыкIи, наибэмкIэ пиупкIыгъ: - Наибэм адыгэмэ 
зыкIыныгъэ ахилъхьашъущтэп.
- Сыд озгъаIорэр, зиусхьан? - Омар-пашам лулэм 
икIэшъун щигъэтыгъ.
- Адыгэхэр бгъэIорышIэным пае адыгэн укъилъфын, 
ибыдзыщэ къыпIуфэн, икушъэ орэд зэхэпхын, ихьэдагъэ, 
инысащэ уахэтын фае.
- Ы-ы? - зэхихыгъэр Омар-пашэ егъэшIагъо, лулэр 
диIэтаеу ыIэ ыпшъэ фыблэмыхышъоу къыреIо: - Ащыгъум, 
Наполеон французыгъэп, ышIагъэми еплъ.
- РашIэжьыгъэри зыщымыгъэгъупш…
- Ащи шъыпкъэ хэлъ,- тIэкIу тыригъашIи, ыпашъхьэ 
исыр зэрэадыгэр щыгъупшэжьэу къыпидзэжьыгъ: - Сыд 
рарэшIэжь фаеми наибэм иIо ыгъэшъыпкъэжьынэу тыщэгугъы.
Ахацкалаки зэуапIэм Сэфэрбый Iухьагъу ифагъэп. 
ИщыIэныгъэ ошIэ-дэмышIэу зыкъызэблихъуи, зыфэе дэдэр 
къыдэхъугъ.
Анапэ тыркумэ заштэжьым, илъэс пчъагъэрэ зыпэIудзыгъэгъэ къалэм дэлъыщт дзэм ипэщэ гуадзэу Занэ 
Сэфэрбый къащэжьыгъ.
АщкIэ тыркумэ къыфыряхьисапыр Сэфэрбый ышIэщтыгъэми, къехъулIэгъэ гушIуагъор зэкIэми апшъ. Зэо 
уахътэм хым утетыныр щынагъоми, адыгэ нэпкъыр къэлъагъомэ ыIозэ, Сэфэрбый мэфэныкъом къухьэ натIэм 
IукIыгъэп. Щэджэгъоужмэ адэжь, тыгъэхьажъу зэблэумэ 

--- Page 379 ---

къахэщ-къахэмыщышъоу чыжьэкIэ къушъхьэ шыгуфхэр 
пщэмэ ахэкIуакIэхэу къэлъэгъуагъэх. Бжыхьэ мэз пкIэшъэ 
зэщымыщхэр тхышъхьэмэ къячъэхы, нэпкъмэ къаIохьэ. 
Ылъэгъурэр шIомакIэу зэ-тIо Сэфэрбый къухьэ натIэм 
речъэкIыгъ, къызэтеуцожьыгъ. ЫIэ къэкIэзэзыгъ, ынэпс 
къечъагъ, етIанэ Iупчъапчъэу, тхьэ елъэIоу регъажьэ:
- Я си Алахь!.. Я сиадыгэчI!.. Алахьым шIукIэ тызэIуегъэплъэжь! Ушъхьафитэу, утхъэжьэу, уиуашъуи, уитыгъи 
пшъхьащытэу егъашIэм Алахьым ущегъаI!.. Муары Шапсыгъэр, ащ иджабгъукIэ уIабэмэ, Убых, модырэ къушъхьэ-мэз 
зэхэтым Абдзахэ къыхэщы, исэмэгукIэ бгылъэ тешъом 
Бжъэдыгъу илъ, ащ икъокIыпIэкIэ уплъэмэ КIэмгуер, 
Бэслъыныер, Къэбэртаер IокIоты... Я си Алахь, зэгорэм 
шъхьафитэу, зыкIыныгъэ хабзэм рыпсэоу адыгэ шъолъырыр къэслъэгъужьына?! Тэ къэтымылъэгъужьми тисабыймэ 
къягъэлъэгъужь, си Алахь!..
Къухьэ натIэм Iупчъапчъэу Сэфэрбый Iут шъхьакIэ, 
ыгурэ ыпсэрэ тIэкIу тешIэ къэси нахь къэблагъэрэ адыгэ 
шъолъырым щыI. Тыдырэ лъэныкъо плъэми, игъогу бгъузэхэр, ипсыхъо чъэрхэр, икъушъхьэ сыджхэр, ипсыкъефэххэр, имэз кIырхэр ынэгу къыкIэтаджэх. Ичылэгъо шъэ 
пчъагъэхэр псыхъо нэпкъмэ акIэрытэкъуагъэх, къушъхьэ 
лъапэмэ ачIэсых, яонджэкъмэ пщэфхэр зэпатхъыхэу 
тхышъхьэ лъагэмэ атесых.
Анапэ къэлъэгъуагъ.
Къэлэ пытапIэм имыжъо унэ зэхэгогъэ-зэхэдзыгъэм 
мэщыт азэнэджапIэр къышъхьарэщы. Ар Сэфэрбый ятэ 
Мыхьамчэрые аригъэшIыгъагъ, джыри щыт. АдыкIэ тхышъхьэм узэрехэу, Мыжъоф гъэхъунэм дэжь Къуматыр щыс, 
нэмыкI нэтыхъое чылэхэри къушъхьэ тIуакIэм дэтэкъуагъ.
Шыу шъищкIэ Анапэ къыIуащи, къухьэм рагъэтIысхьи 
Тыркуем зэрагъэкIогъагъэр Сэфэрбый ыгу къэкIыжьыгъ. 
Ащ илъэс пчъагъэ тешIагъ. Илъэс щэкIырэ тфырэм къехъугъ урыс пчыпэм, пцэшIуащэм пэIутхэу адыгэмэ зыкъызаухъумэжьрэр...
Урысыер тэIо шъхьакIэ, Сэфэрбый ыIуагъ, хэт ар зэкIэ 
зыпкъ къикIыгъэр? Мы зитэмэтелъ стелъ тыркухэр арых!.. 
КъыташIагъэр имыкъоу ядзэ къэсэщэшъ, адыгэчIым къэсэгъэзэжьы. Сэфэрбый ыгу зыгорэу къэхъугъ, ыIори, 
ышIэри шIоIаеу зыфэлъэгъужьрэп. Урысхэм анахьи тыркухэр сыд зэрэнахьышIухэр? КъокIыпIэ Благъэм адыгэ 
шъолъырыр ригъэгъусэжь шIоигъу. Урысхэр джыдэдэм 

--- Page 380 ---

чIыпIэ хьылъэ ифагъэх. Хэгъэгу зэкъоуцогъэ заулэмэ, тэри 
тазэрэхэтыжьэу уапэщытыныр IэшIэхэп. ЗыгорэкIэ адыгэ-урыс зэшIуныр къафэсэрэIэтыжьа? ПшIэхэнэп, джы 
къезэгъынхэкIи мэхъу. Ащ нэс тэри тшъхьэ нахь тыпылъыжьын, къиныгъо пашъхьэу тызэрыфагъэр зыдэтшIэжьзэ, 
зыкIыныгъэ къызхэдгъэфэн, тызэкъоуцожьын. Адыгэмэ 
агу дэй зэрафимылъымкIэ Урысыем цыхьэ къызфедгъэшIыгъэнымкIэ Iофыгъо горэм егупшысэгъэн фае.
Анапэ къухьэуцупIэм цIыфэу Iутыгъэ шIагъо щыIэп. 
Къухьэр нэпкъым зесылIэм бжыхьэ тыгъэм къохьан ригъэжьэгъагъ. Тыдэ плъагъэми Сэфэрбый ылъэгъурэр дзэ 
щыгъынкIэ фэпэгъэ тыркухэр ары нахь, адыгэ шъуашэ 
зыщыгъ цIыф къухьэуцупIэм Iуилъагъорэп. Хэти ыпшъэ 
ралъхьэгъэ Iофым игъэцэкIэн ыуж ит - пхъуантэхэр 
зэрахьэх, топхэр зэращэх, фаэтонхэр къыIохьэх, IокIых. 
Iэдэбыныгъэ зэуж-зэлъыкIо ахэлъэу тырку аскэрмэ 
къухьэхэр абгынэх, пытапIэм дэхьэх.
Тырку аскэрмэ Сэфэрбый яплъызэ, Къэрбатыр зыхэтыгъэ урысыдзэу ТифлискIэ къыращыгъагъэр инэплъэгъу 
къыкIэуцожьыгъ. Ежь Сэфэрбыйи фэкъолI куп игъусэу 
модэ мо хы нэпкъ хэIэтыкIыгъэм дэжь тетыгъ... Сыдэу 
тхьамыкIагъу уичIыгу уфимытыжьыныр! ШъхьаегъэзыпIэ 
зимыIэжь адыгэр сыд дунэе тхьамыкIагъу зыхэфагъэр, 
гукIэгъу къытфэшI, си Алахь. О зыр ары адыгэ цIыкIум 
гугъапIэу иIэжьыр... Муары ошIа, адыгэ шыуищ къэлъэгъуагъ, зэгорэм ежь Сэфэрбый зытетыгъэ хы нэпкъ хэIэтыкIыгъэм къытехьагъ, нэмыкI шыуитIуи къакIэрыхьагъ. 
Хэт ахэр? СшIэжьрэ горэ ахэтына?.. Ахэслъагъорэп.
Сэфэрбый ылъапэ адыгэчIым зэрэтыригъэуцоу, къыпэгъокIырэ тырку забытмэ апымылъэу лъэгонджэмышъхьэкIэ зыридзыхыгъ, чIыгум ебэу, тхьэ елъэIу.
- Хэт сэIо мы тырку тэмэтелъэу адыгэчIым шъхьащэ 
фэзышIэу Тхьэ елъэIоу щысыр? - адыгэ шыумэ ащыщ 
горэм къыIуагъ, игъусэхэри ыгъэплъагъэх.
- Олахьэ сымышIэ... АдыгэчIыр зигупсэ тырку тэмэтелъ щыIэу сымышIэ сэ...- анахьыжъым къыIуи, етIанэ 
къыхэкуукIыгъ.- Сымыгъуащэмэ, Занэ Сэфэрбый зиусхьаныр ары!.. 
- Тэмэм! - нэмыкI фэкъолI горэми къышIэжьыгъ. 
- Модэ тащыщ горэ, елбэт, Къэрбатыр лъэрэчъ,- 
фэкъолI анахьыжъым къыIуи, иш жэдэIагъ.- НэкIо, Занэ 
Сэфэрбый зиусхьаным сэлам етэжъугъэх...

--- Page 381 ---

АдыгэчIым ылъапэ къызэрэридзэжьэу ичылэжъ 
чъэжьыгъэ тыркумэ аримыгъэIоным пае, Сэфэрбый апэрэ 
мэфэ зытIущым Анапэ зыщиIэжагъ. Адыгэ IумыкIагъэу 
арэп, апэрэ пчыхьэм, фэкъолI шыумэ ауж, Къэрбатыр 
къылъычъагъ. Илъэс пчъагъэм зэрэмылъэгъугъэ ятэрэ 
ыкъорэ зэраIон макIа, чэщ кIахэ нэс зэкIэрысыгъэх. Бэмэ 
анэсыгъэх, ягукIаий ягушIуагъуи зэфаIотагъэ. Шапсыгъэнэтыхъое-убых Iофмэ анахьи абдзэхэ Iофыгъохэр бэрэ 
азыфагу къыдэтэджагъ. Ащ фэдизым наибэр ажэ дэкIыгъэп, Мыхьамэт-Аминэ лъэпсэ пытэ Абдзахэ зэрэщишIыгъэр ятэрэ ыкъорэ ашIошъхьэкIуагъ, шъхьэихыгъащэ 
хэмылъэу, зэрэпэшIуекIощтхэ шIыкIэм егупшысагъэх. 
Къэрбатыр ыуж мафэхэми сэлам хыкIо-плъэкIо фэкъолI макIэп Сэфэрбый къыфэкIуагъэр. Унэм имыфэхэ 
зыхъукIэ къафикIыти, пчъэIупэм Iутмэ мызэу-мытIоу 
къахэхьагъ, адыгэ хасэ зэрашIэу зэрэхэлэжьэщтыри ариIощтыгъ. 
Сэфэрбый иунагъо къыздигъэзэжьыгъэ Къуматыр 
зэрэкIощтыр цIыф римыгъэшIагъэми, Анапэ зэрэдэкIэу 
къыпэгъокIыгъэ фэкъолIмэ гъунэ яIэп. КIэим дэтыр 
дэфэжьрэп, тхышъхьэмэ атетыр нахьыбэжь. Якъамэхэр 
къырапхъоты, кIэрахъохэр агъаох, гын гъозымэр жьым 
зэрехьэ.
Мощ фэдиз фэкъолIмэ шъхьэкIафэ къыпфашIыныр 
насыпыгъ, ыIуагъ Сэфэрбый, ау насып зиIэ цIыфмэ сэри, 
адыгэ лъэпкъыри тащыщэп. Тыркухэр къыздэсымыщэхэу 
шIукIэ къэзгъэзэжьыгъагъэмэ зыгорэм фэдагъ. Ау сыд 
сикъэкIожьыкIэми, сызэрэшъущымыгъупшагъэмкIэ тхьэшъуегъэпсэу, шъусыушъхьакIунэп, зыми шъуезгъэушъхьакIунэп.
ФэкъолIмэ Iэ къыфашIы, къекуох:
- Фэсыжьапщи, Сэфэрбый!..
- Къеблэгъэжь, зиусхьан, къэт ябгъэIуагъ!..
- УиIашэ тиIашэ, зиусхьан!..
Сыд Iаш зигугъу пшIырэр, бетэмал, Сэфэрбый зэхихыгъэм ыгу еIурэп. Сэ сиIашэ тэмэтелъэу стелъмэ яIаш, сыда 
ар о зэрэуищыкIагъэр, къыпфишIэнэу узэрэщыгугърэр?.. 
Тырку инэрал шъуашэр щыгъэу гъогу зэрэтехьагъэмкIэ 
зэрэхэукъуагъэр джыры Сэфэрбый къызыгурыIуагъэр. 
Зыкъифэпэным ыпэкIэ ари шъхьэм къыфихьэгъагъ, ау 
ядэжь нэмысыжьзэ дзэ шъуашэр зыщидзыгъ тыркумэ 
аримыгъэIоным пае аущтэу ышIэныр къыригъэкIугъэп. 

--- Page 382 ---

Сэфэрбый зыхэт пстэуми шIу къалъэгъурэп. Хымэ цIыфми 
итэмэтелъ иинагъэ зыфэдизми шъуеплъ ыкIыб Iаджри 
щаIо, ежьыри мызэу-мытIоу Тыркуеми къыщыфадзыгъ, 
зэопIэ чIыпIэ зэжъум Iуамыгъэтэу Анапэ къызэрагъэкIуагъэри бэмэ агу рихьыгъэп.
- Урысхэр имыкъоу, Занэр, сыд джыри тырку лъэпэбыхъухэр къызыкIытфэпщагъэр?..- гъогу къэгъэзэгъу 
тхышъхьэм тет шыумэ ащыщ фэкъолI горэ Сэфэрбый 
къекууагъ.
Сэфэрбый зэхихыгъэм шъхьэр къыригъэпхъотагъ, ау 
нэмыкI шыум къыкIэлъиIожьыгъэм гур къыуIагъ:
- Икъунба, Занэр, тыркумэ тызэрябгъэунэхъулIагъэр!..
ГущыIэ гуаохэр зэхимыхыгъэ фэдэу Сэфэрбый зишIыгъэми, Къуматыр нэсыфэкIэ шъхьэм икIыгъэп. ИIахьылхэр 
къызызэхэлъадэхэ охътэ закъор ары ныIэп зыщыгъупшэгъагъэр. ХьакIэщым зэрисэу аужрэ фэкъолI гущыIэ гуаохэр 
шъхьащыкIыщтыгъэхэп.
Щэджэгъоуж пщы гъэпсэфыгъо уахътэмэ адэжь, 
гушIуакIохэр зызэпэухэм, ятэрэ ыкъорэ язакъоу къызызэфэнэжьхэм, Сэфэрбый зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыIуагъ:
- Зымафэ зыфэпIогъагъэм, сикIал, сшъхьэкIэ сеолIагъ.
- Сыд, тят? - Къэрбатыр къыгурыIуагъэп.
- Занэмэ ашIэрэр зыгу римыхьрэ фэкъолIхэри щыIэх.
- Ар озгъэIон, тят, фэкъолIмэ яплъэгъулIагъа?
- ЯслъэгъулIэгъэ къодыеп, зиусхьан,- ыкъо зэрэпщыр 
Сэфэрбый къыкIигъэтхъыгъ, жьы зыIуигъахьэу икъэптаныпшъэ чыIуи къытIэтагъ,- сшъхьэкIэ зэхэсхыгъап... 
"Икъунба тыркумэ тызэрябгъэунэхъулIагъэр" ыIуи, фэкъолI горэм къысфидзыгъ.
- Хэт щыщ шъуIо а шъхьэубатэр?! - Къэрбатыр къыхихыгъ.
- Олахьэ сымышIэ зыщыщри... Шыу купышIу хъущтыгъэх. Зы нэбгырэп етIани ар зыIуагъэр, къызэдырагъэштагъ.
- ЕмыкIу къыуахыгъ, тят, хэт щыщми ар фэсыдэнэп!..
- Бащэ!..- Сэфэрбый хьылъэу хэщэтыкIыгъ, тIэкIу 
тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Ари фэкъолI гукъао 
горэм къыхэкIыгъ...
V
Тырку-урыс заор къызежьэ уж Мыхьамэт-Аминэ 
ылъапсэ Абдзахэ джыри нахь щыпытагъ. ГъэрекIокI апшъэ449
15 Заказ 027

--- Page 383 ---

 рэ хасэм щиIогъэгъэ гущыIэр къэшъыпкъэжьыгъ - заор 
къежьагъ.
Абдзэхэ шъолъырым наибэм иIушыгъэрэ игулъытэрэ 
нэмыкI илъыжьэп. Чылэ хасэмэ къащагъэгущыIэрэ фэкъолIышIу пэпчъ "Мыхьамэт-Аминэ игулъытэ ины, игущыIэ 
къыгъэшъыпкъэжьыгъ, ащ ибыракъ тычIэтын, тыфэшъыпкъэн" еIошъ, къырегъажьэ, ащкIэ еухыжьы. Ежь 
Мыхьамэт-Амини ыкIуачIэ нахь къызэрэхэхъуагъэр, гукIэ 
лъэшы зэрэхъурэр мафэ къэсми зыдешIэжьы. Щытхъу 
тахътэм темысэу, уцуи, тIыси ымышIэу, абдзэхадзэр 
зэрэзэхищэщтым, ар джыри нахь зэригъэпытэщтым ыуж 
ит. Заор къызежьэгъэ илъэсым зыдэмыхьагъэ, зэIукIэ 
зыщимышIыгъэ чылэ Абдзахэ къыринагъэп. Убыхи къызэпикIухьагъ. 
Бэрзэджымдыхэр дэгъоу Убых къыщыпэгъокIыгъэх 
шъхьакIэ, ыгу рихьыгъэхэп, зыгорэ шIуагъэнэгъуаджэу 
къыщыхъугъ. Джеймси къыIугушIо-къыIущхыпцIэу, зэрэщымытыгъэу зыкъыфишIыгъ. Шапсыгъэ гъунапкъэм нэс 
шыу зэIэпыхкIэ къагъэкIотэжьыгъэхэми, зыгорэу щытых, 
цыхьэ афишIрэп.
Мыхьамэт-Аминэ зыгъэгумэкIрэр къышIагъ пIонэу 
Джымэр наибэм еупчIыгъ:
- УздэщыIэгъэ Убых сы щыкъэбар?
- Алахьым зишIушIэ ыгъэбэгъон фэкъолIмэ яшIугъу,- 
сыдигъокIи фэкъолI щытхъур къызэрэригъажьэ хабзэмкIэ 
наибэм къыригъэжьагъ,- хыр къызэIуахыжьыгъэзы, 
мэгушIох. Тхьэм ишыкуркIэ, хыIушъо бэдзэрхэми зыкъашIэжьыгъ. Джаур бэдзэр убытым фэкъолIхэр шIое-цые 
ехъулIэгъагъэх.
- Адэ ары, зиусхьан. Ахэмэ язакъоп, тэри ары. ДэхэпIэ 
фэкъолIхэми хыIушъо бэдзэрымкIэ закъудыигъ. Алахьым 
зимафэ мэфишъэ ышIын наиб, жэмафэ уригъэгущыIыкIи, 
ятIонэрэ заор тырку, инджылыз, францызмэ къызэIуябгъэхыгъ, жьы къэтэбгъэщэжьыгъ.
- Ахэмэ, ефэнды, Сардинри ахэт,- наибэм раIорэр 
игуапэу хигъэхъожьыгъ,- хэти ишIушIэ зыщышъумыгъэгъупш.
- Ары, Сардинри къыдгоуцуагъэу аIуагъ.
- Алахьым къыдгуигъэуцуагъэти, къыдгоуцуагъ. Тхьэм 
ишIушIэ зыщымыгъэгъупш, ефэнды.

--- Page 384 ---

- Ары, наиб, ары. ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьышхом ишIушIэ ины,- Джымэм зыкъигъэтэрэзыжьыгъ, ау еупчIыгъ: - Сы щыщ а Сардиныр?
- Ар сы къызэрэосIощтыр, ефэнды? - зэмыжэгъэ 
упчIэм къыгъэгузэжъуагъэми, хэшIыкI зэрэфыримыIэр 
къызхигъэщыгъэп, джэуапым зыригъэукIыхьагъ.- Мыры 
сIоми къыбгурыIонэп, мыры зыдэщытыр сIоми къэпшIэнэп. 
Ау зыпэ узымыгъэкIонэу хэгъэгу лъэш, Тырку, Инджылыз, 
Францыз хэгъэгумэ зэранахь мыцIыкIур гъэнэфагъэ. Ащ 
сыщыгъозэ шъыпкъ... КъыбгурыIуагъа, ефэнды?
- Ары, наиб, хэгъэгу ин. Алахьыр разэ къыпфэхъу, 
къызгурыIуагъ.
- Адэ джары къыбгурыIуагъэмэ...- наибэм тIэкIу 
тыригъашIи, зыгъэгумэкIыщтыгъэм къыпидзэжьыгъ: - Ары, 
Убыхым сыщыIагъ... Ау сыздэщыIэгъэ Убыхым ипащэ 
сицыхьэ телъэп, ефэнды.
- Алахь, Алахь... Зэхэсхыгъэр, мы дунэе Iаем, хъунэп.
- Бэрзэдж зиусхьаныр ащ фэдэу щытыгъэп. Занэ 
Сэфэрбый тырку тэмэтелъым къызегъэзэжьым ыуж 
Джырандыкъо ащ фэдэу зыхъугъэр...
- Ашъыу хъунэп, Бэрзэджым ар еспэсыныеп...
- Занэмэ алъэныкъокIэ кIуачIэ щыI шIошIэу зафигъэзэжьыгъэмэ, Бэрзэджыр хэукъо,- наибэм ынэхэм мэшIотхъуабзэр къакIихэу, къилыдыкIыгъэх, етIанэ зи акIэмылъэгъожьынэу гъожьышэ-къэрашъоу къэушIоркъыжьыгъэх, 
ежь-ежьырэу зэриIожьэу ыпашъхьэ исми зэхыригъэхэу, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Мы адыгэхэр, якупэгъу зэпакъудыеу, 
цIыф гъэшIэгъоных...
- Ары, наиб, ары, тебгъэфагъ,- къызэогъэ нэкIушъор 
фимыкъоу адырэ нэкIушъори фыкIигъэуцожьэу Джымэр 
къэгузэжъуагъ,- джары, тэ, адыгэхэм, тызэрэщытыр... 
Адырэ Занэу зыфэпIуагъэм тырку тэмэтелъхэр зытырилъхьэхэрэп аIуагъ... Зэрипэсыжьхэрэп аIуагъ... О зыкъыппешIы аIуагъ...
- Зыхэтхэр зэримыпэсыжьхэмэ, лые зэрехыжьы. Сэ 
зыкъыспешIыжьмэ Занэр хэукъо.
- АIуагъ сIуагъэ нахь,- ефэндыр къэгузэжъуагъ,- 
сэрэп зыIуагъэр...
- Хэти ерэIу, ефэнды, зыкъыспешIыжьмэ, лые зэрехыжьы. ПэшацIэ тыркумэ къысфаусыгъэмэ, ежь ахэт нахь, 
сэ ядзэ сыхэтэп. Ау ащи зэгорэм тылъыкIэхьажьын сэIо.
451
15*

--- Page 385 ---

- Адэ ары, зиусхьан,- "зиусхьан" гущыIэм теIункIэу 
джыри фыкIигъэтхъыгъ,- улъыкIэхьажьын. Занэмэ задэмышI, ахэмэ егъашIэм къонцэ шъхьаф зыдалъэшъу, нибжьи ачIэ уагъэшIэщтэп.
Мыхьамэт-Аминэрэ Сэфэрбыйрэ зыгъэ Тыркуем 
зэрэщызэIукIэгъагъэхэр наибэм ыгу къэкIыжьыгъ. ЕгъашIэм 
къышIэщтыгъэ фэдэу Сэфэрбый нэгушIоу Мыхьамэт-Аминэ 
къыпэгъокIыгъагъ. Щэджэгъо-пчыхьэшъхьэ Iэнэ байхэми 
зэдыпэсыгъэх, цIыф лъэрыхь заулэми нэIуасэ афишIыгъ, 
имыгъэкIотыгъэ дэдагъэми, адыгэ Iофыгъомэ атегущыIэгъагъэх. Хърозэрми яунэ рищэгъагъ, Тефикбейи, Мэхьмэдбейи, нэмыкIхэри нэIуасэ фишIыгъэх, Омар-пашэми 
IуигъэкIэгъагъ. Ащ фэдизым Адыгэ хэгъэгум щыхъурэмэ 
Iофы зыригъэшIэу, Сэфэрбый къазэрэкIэмыупчIэрэр 
наибэм шIогъэшIэгъоныгъ. Ары пакIошъ, иунагъо икъэбар 
зэрэзэримыгъашIэрэр зыфихьын ышIэщтыгъэп. Зэзакъо 
Къэрбатыр игугъу зыфыхегъэпсым, щхыпцIи тегущыIыкIыгъагъ нахь, ыгъэгумэкIышъо хилъэгъогъагъэп. Сыд 
фэдизэу наибэм адыгэчIыр къыухъумэу урысмэ язэожьми, 
цыхьэ къызэрэфимышIыщтыгъэр къыгурыIуагъэу Тыркуем 
Мыхьамэт-Аминэ къикIыжьыгъагъ.
- Занэмэ ачIэ зэрэуамыгъэшIэщтыр,- Мыхьамэт-Аминэ 
игупшысэмэ къахэужьыгъ,- сэ бэшIагъэ Тыркуем зыщысшIэгъагъэр, къызхэзгъэщыгъагъэп нахь... Джы,- наибэр 
щхыпцIыгъэ,- ефэнды, фай-фэмыеми адыгэ Iофыгъомэ 
Занэр арыгущыIэн фаеу хъущт. Тэ кIон, сы ышIэн, ежь-ежьырэу, мары плъэгъун, садэжь къэкIон. ШъукъыздэIэпыI, 
джаурмэ тяшъумыгъэхь ыIони, абдзахэмэ адэжь къэчъэн. 
Ары, ефэнды, ары, ыкъо Къэрбатыр пэ дэгъэзыягъи 
игъусэжьэу, тадэжь къызэрэфыщтых. Сэфэрбый пашэм, 
сы гущэр ипаш ащ, щымыIэ папчъэу ахалъытагъ, итыркудзэ тIэкIукIэ Анапэ фэIыгъыщтэп. Сы, ефэнды, ар тыркумэ 
Анапэ къызфагъэкIуагъэу пшIошIрэр?
- ЛIыгъэ фэшъуашэпщтын...- тырегъэфэ-тыремыгъафэмэ ымыш Iэу, фэсакъыпэзэ, Джымэм къыIуагъ.
- Тэрэз, тэрэз, ухэукъорэп, тебгъэфагъ. Тэмэм, лIыгъэ фэшъуашэп. Илъэс тIокIищрэ пшIырэм хэкIыгъэм сы 
лIыгъэ фэшъуаш пэпIэтыжьыщтыр?! Щысэу мэчъые аIуагъ. 
Зэхэпхыгъэмэ, джары Занэм иIоф зытетыр. ЯжъугъашI 
ар фэкъолIмэ!

--- Page 386 ---

- ДэхапIэ сызэрэнэсыжьэу нэмазышIмэ ясIокIын,- 
"ясIокIыныр" шIомакIэу къыкIэщтэжьыгъ,- шъхьэих дэдэ 
афэсшIын!
- Шъхьэих ищыкIагъэп, яIокI. Адэ, ефэнды, ар гъэшIэгъонэп, жъы узыхъукIэ учъыещт, ушъхьахыщт, ащ нэмыкIхэри къыохъулIэщтых. Арэп Iофыр зыфэгъэхьыгъэр. 
Адыгэхэр къыздэгъэзаох, шъуичIыгу къэшъуухъумэжь 
аIуи, Занэр тыркумэ Анапэ къыдагъэтIысхьажьыгъ. Тыркухэр тхьагъэпцIых, Iушых, фэшъошэ дэдэр къырашIэжьыгъ. 
Теплъын Занэм илIыгъэ зыдынэсыщтым.
- Адэ ары, наиб, теплъын...- Джымэр уцурэп, шъхьэр 
егъэсысы.
- Мыдэ, ефэнды, ар Iофэп. Некрас муртазыкъым сы 
игъэпсыкI, сы ищыIакI.
- Олахьэ сымышIэрэ муртазыкъым игугъу къызэрэпфэсшIыщтыр...
- Хьа, шъузэзэгърэба?
- Тызэмызэгъэуи щытэп...
- Сы адэ?
- Олахьэ сымышIэ ар къызэрэосIощтри...
- Имылъэшъухь, ефэнды,- наибэм ынэхэр къиустхъукIыгъэх, пкъым зырищыгъ,- зытет шъыпкъэр къаIо!
- Некрасэм ыцIи, ылъэкъуацIи зэуасэ...
- Джар гущыIэ кIэкI. Сы озгъаIорэр?
- Сицыхьэ телъэп, наиб.
- Ышъхьэ къих.
- Зыщыщ джаурмэ адэжь маплъэкIэ сэгугъэ.
- Огугъа хьауми шыхьат къеота?
- Зыгорэхэр зэхэсхы...
- Сэри Джымэм пае зыгорэхэр къызнэсыжьых, сырыгущыIэрэп нахь!..
- Алахь, Алахь!..- Джымэр къыкIэщтагъ.- Алахьыр 
сишыхьат, сыгу илъ, наибэм сыфэшъыпкъ!..
- Некрасыр... Некрасыр ары тызтегущыIэрэр!
- Зымафэ Некрасыр ыкъо дэжь Шъэбэжъ щыIагъ.
- Сыщыгъуаз.
- НэмыкI дасшIэрэп, зыгорэ зэрэдасшIэу мэкъэнчъэ 
усшIынэп, наиб.
- Некрасым шъыпкъа Цэир зэригъэныбджэгъурэр?
- Шъыпкъэм блэкIы... Уаубы, наиб!..
Мыхьамэт-Аминэ ыгу къистырыкIэу заулэрэ щысыгъ. 
Наибэр къэтэджыгъэти, Джымэр къызщылъэтыгъ. Джэхашъор изыкIукIырэ абдзэхэ пащэм шъхьэр дыригъэзэкIзэ, 
заулэрэ Iуплъагъ, зыгорэ къыриIонба ыIоу ежагъ. Ау 
наибэр ефэндым къыпымылъэу, джэхэшъогур джыри 
заулэрэ рикIукI-къырикIукIыжьи, тIысыжьыгъэ, къыфидзыгъ:
- ТIысыжь. Сы ущыткIэ... Адэ джары, олъэгъуа, 
хъурэр...- ежь-ежьырэу наибэр зыдэгущыIэжьыгъ, етIанэ 
кIэкIэу къеупчIыгъ:- Мы къысэпIуагъэм шыхьат уфэхъуа, 
ефэнды?
- Сыфэхъу, наиб.
- Адэ джары, ефэнды...- Мыхьамэт-Аминэ ымакъэ 
шъэбагъэ къыхэщыгъ.- УифэкъолI уиубыжьыныр емыкIу... 
Сэ Тхьэ нахь сымышIэу джаурыщэм сыпэIут, къэзэкъ 
сэшхом зыпэIусэдзэ, Алахьталэм игукIэгъу ахэсэлъхьэ...- 
наибэм ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ, мэшIо тхъуабзэр ынэмэ 
къакIихэу къызбгырыугъ: - Хэт Некрас джаур хэкIыр 
муртазыкъ зышIыгъэр?!
- ФэкъолIхэр, наиб, фэкъолIхэр...
- Бэгъос фэкъолIым ыжэпкъ джаурым кIеуты, ара?..
Джымэм шъхьэр къыпхъотагъ, апэрэу зэхехы. Нэмазым анахь зыгу етыгъэмэ Бэгъос фэкъолIыр ащыщ, мэхькъамэ къэлапчъэми Iут зэпыт, къетхьаусхылIагъэп. ЕтIани 
Некрас муртазыкъымрэ ежьырырэ зэшIушхох, ишыкIэ 
пыгъэнагъэу къыдекIухьэ, ихьакIэщ икIрэп.
ДэхэпIэ мэхькъамэ тхьаматэм арэп шIогъэшIэгъоныр, 
зыгорэ къызэмыхъулIэрэ щыIэп, шъэогъуитIумэ азыфагу 
мыхъун гори къыдэхъухьэ, зэпыих, зэшIужьых. Чылэ пэпчъ 
къыдэхъухьэрэр, Джымэм ыIуагъ, сыдым наибэм ригъашIэра? Хэт IотэжьакIоу ДэхапIэ дэсыр? Ар зэкIэми анахь 
Iоф. Муртазыкъым фэшъуашэ рамыIуалIэу сIорэп, ау ащ 
нэсыгъэр сэри неущ зблэкIынэп. Олахьэ гъэшIэгъоным мы 
наибэр, Абдзахэ ихъухьэрэ нафи шъэфи ащыгъуаз. Зыбгъэхъыежьын умылъэкIэу, олахьэ, Iоф дэшIэгъуаем мыщ... 
Наибэр зэгупшысэщтыгъэр нэмыкI. Абдзэхэ лIэкъолъэшхэр иIэпыIэгъухэу, ислъам диным ихьатыркIэ къотэгъу 
пытэ къыфэхъухи апэрэ лъэбэкъухэр зэридзыгъагъэхэр, 
лъапсэ зэрэрагъэшIыгъагъэр щыгъупшагъэп. Ау хэгъэгу 
лIы пащэ хъуным пае лIэкъолъэшмэ ялъэбакъуи, фэкъолIышIумэ, фэкъолI къызэрыкIомэ агоуцогъагъ. АщкIэ 
хэукъуагъэп, цIыф къызэрыкIохэр иIэпыIэгъухэу зыфаер 

--- Page 387 ---

къыдэхъугъ. Зишъхьафитыныгъэ кIэхъопсрэ фэкъолIхэр 
ары мыхъугъэмэ бэшIагъэ наибэр адырэ Щамилэ къыгъэкIогъитIумэ афэдэу, лIэкъолъэшмэ иефэнд чIыпIэ зырагъэуцожьыщтыгъэр е ихьэдэкъупшъхьэ Абдзахэ зырамыгъотэжьыщтыгъэр. Тхьэегъэпсэух, наибэм ыIуагъ, фэкъолIхэм 
сыкъызэхашIыкIыгъ. Зыфаехэри афэсэшIэ, сигухэлъхэри 
лъагъэкIуатэ, къаухъумэх...
- Бэгъос фэкъолIымкIэ къэпIуагъэр, наиб, апэрэу 
зэхэсэхы,- Джыри Джымэм къыкIиIотыкIыжьыгъ.- Олахьэ 
сымышIэрэ...
- О умышIэрэ Iэджми тэ тащыгъуаз… УиIорэ уишIэрэ 
зэрымылъ хэгъэгур зещэгъуае, Iоф цIыкIум утеплъэхъукIмэ, Iоф иныр къызэщэкъо. Ппшъэ къыралъхьэгъэ 
мэхькъамэм чылэгъо тхьапш хахьэрэ?
- Чылэгъо шъэныкъорэ щырэ, зиусхьан.
- Джа чылэгъо шъэныкъорэ щырэр уинэплъэгъу игъэт. 
Мафэ къэс уахэлъэдэныр Iоф мышъомылхэмкIэ зябгъэуджэгъуныр ищыкIагъэп. УазыхахьэкIэ, уищынэгъуамэ 
чылэмэ къадан. Жъалымыр жъалымагъэкIэ ащытIэжьызы, 
мэхагъэ зыхямыгъэлъагъу, зэ нахь мыхъуми уилIыгъэ 
зыдягъашI. ЯтIонэрэ дэхьагъум зынэ зыгъэпIыйщтыгъэмэ 
алъэгуанджэхэр кIэсысыхьащтых. Ащ къикIрэп фэкъолIмэ 
зао япшIылIэныр. ЛIэкъолъэшхэр ары, Цэй Хьатырбай 
фэдэхэр ары унаIэ зытемыхыщтхэр. ФэкъолIышIухэми 
афэсакъ. ЯIэ мылъкум елъытыгъэу щыIакIэм чIыпIэ щыряIэпызы, ашъо мэхъу. ФэкъолI къызэрыкIохэм екIолIэкIэ 
тхьагъэпцI къафэгъот, аIудзэ-аIутхъыжькIэ фэкъолIышIу 
псэукIэм егъэнэцIых... ЗэрэпIорэмкIэ, Некрас Тимофей 
имуртазыкъыгъэ фэкъолIмэ алъэныкъо къикIыгъ,- 
Мыхьамэт-Аминэ зытетыгъэ гущыIэм къытыригъэзэжьыгъ.
- Ары, зиусхьан, ары. Джа Некрас Тимофей цIэ дэдэр 
муртазыкъым иурысыцI. АришIагъэр сшIэрэп, фэкъолIхэр 
къыкъотых.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Некрас Тимэ лIыгъэнчъэ-Iушынчъэпщтын?
- Ар сIуапэрэп, наиб. Ау етIани имыхьакъ теплъхьана, 
лIыгъи хэлъ, ичIыпIи ешIэ, зыщыщ урыс шъыпкъэхэми, 
регъэлыящэ умыIощтмэ, апэуцужьы.
- Некрас муртазыкъым фэсакъ, ефэнды, фэсакъ. 
Цэйри иныбджэгъу, Занэхэри иблагъэх...

--- Page 388 ---

VI
Тимэ ыкъо дэжь кIуи Руфат зыфэгубж уж, ыгу жьы 
дэкIыгъэу мэзэ заулэм хэтыгъ. Зэгъорэ дэд ыгу къызыкIыщтыгъэр. Ари ежь ыпкъ къикIыщтыгъэп, Сэмай зыжэ 
дэмыкIыщтыгъэр. Ащи тIо-щэ фэгубжыгъ.
Iэхъомбитфым языр пыупкIыжьыгъуай. Тимэ сыдым 
фит, нэ зыфишIыгъ, псэ зыфишIыгъ, Руфат Iэзэгъу фэхъугъэп. ЛIыкIо фимышIыгъа, димыгъэгущыIагъэха, римыгъэлъэIугъэха, зыми гущыIэ псау къыкIэрихыгъэп. Ным 
фэшIэшъущтри зэкIэ ышIагъ, лIым римыгъашIэу Шъэбэжъ 
пытапIэм кIуагъэ, ыкъо дэгущыIагъ, елъэIугъ, еубзагъ, 
егъылIагъ, Iэ щифагъ, ыгъэмэхъэшагъ - чылэм къыгъэзэжьыным, зыхэкIыгъэ адыгэмэ къахэхьажьыным къыфешIугъэп. Ар имыкъоу фигъэтхагъэх, джэнч фаригъэдзыгъ, ныожъ тхьэлъэIу фаригъэшIыгъ, шхъухьэ уци 
ригъэшхыгъ - зыми къыубытыгъэп. 
ЦIыфмэ апашъхьэ РуфаткIэ шъэф щыриIэжьыгъэпти, 
нахьыпэрэм фэдэу Тимэ ышъхьэ римыуфэхыжьэу, ыни 
къэплъэжьыгъэу хэтыгъ. Ыкъо Шъэбэжъ щыриIуагъэр 
фэкъолIмэ зэхахыжьыгъэу ащ нахь къыкIэупчIэжьыщтыгъэхэп.
Ар Тимэ цIыфмэ ахэт зыхъукIэ ары. Игупшысэмэ 
изакъоу къазыханэкIэ, шъхьэр зыдихьыжьыщтыр ымышIэу 
чIыпIэ ефэ. ШъхьакIом зэрефэ, шIулъэгъу мыгощ фитыгъуаджэм шъэо закъор инэплъэгъу ригъэкIрэп.
Непэ Тимэ изакъу. Илъэс пчъагъэм ымылъэгъугъэ 
Сэфэрбый благъэм дэжь, Анапэ къекIыжьы.
Мэфэ псаум ущысэу, пчыхьэри ащ пыдзэжьыгъэ 
зыхъукIэ, макIа узтегущыIэщтыр, къэбар зэфэшъхьафыбэ 
утыгум къихьащт, икIыжьыщт. Зэгорэм, илъэсипшIкIэ, 
илъэс тIокIыкIэ узэкIэIэбэжьымэ, хэкIыпIэ-ухыпIэ зэрямыIагъэу адыгэ Iофыгъо хьылъэр, уахътэм елъытыгъэу 
зызэблихъузэ, джыри апашъхьэ зэрит. Къушъхьэ пщэгъо 
мыухыжьым ухэсакъыкIзэ, мыжъо цакIэмэ уяутэкIы, уауIэ, 
къуладжэм удэфэ. Адыгэ Iофыр джа къушъхьэ гъогу 
пщэгъо мыухыжьым ехьщыр.
Сэфэрбый цIыф Iуш, Тимэ еIо, а-енасын, адыгэ Iофыр 
зыщыдэй илъэс пчъагъэм къытхэтынэу, тапэ итынэу тинасып къыхьыгъэп. Хэгъэгу мэхъэджитIур зэкъуахьи, илъэс 
пчъагъэм ткIэрычыгъэу Тыркуем рагъэсыгъ. Тэ, абдзахэмэ, 

--- Page 389 ---

зы наибэ горэ къытхэхьагъэшъ, адыгэ зэлъэпкъэгъухэр 
пыи зэфешIых, шапсыгъэмэ тязэощт, нэтыхъуаехэр тедгъэстыкIыщтых, бжъэдыгъумэ тякIущт еIо, КъурIаным 
теIабэ, Тхьэм ыIэ фыдегъэчъае, Iуш-сышым фэкъолIхэр 
хегъэтых, фэкъолIышIухэмрэ лIэкъолъэшхэмрэ натIэкIэ 
зэфычIегъэплъых, цыхьэмышIынымрэ гуцэфэшIынымрэ, 
щынагъори дыхэтыжьэу, хэгъэгур зэлъаштэ. СызэрэхаплъэрэмкIэ, Сэфэрбыий ыгу наибэм фэшIоп. ЗытIо-зыщэ, 
Бэрзэдж Джырандыкъо игугъу къыхидзэгъагъ шъхьакIэ, 
зэхимых фэдэу зишIыгъэу, убыхыпщыр мыуцужьыхэ 
зэхъум, Хьаджэмыкъо Аслъанбэчи фидагъэп. Бэрзэджми 
ифедэ зыдэщыIэм ынэIу гъэзагъэ. Занэ Сэфэрбый къэмыкIожьыфэкIэ, абдзахэхэмрэ шапсыгъэхэмрэ азыфагу 
зыщигъэчэрэгъугъ. Мыщ фэдэ къэгъэзэжьыкIэкIэ Сэфэрбый къыгъэзэжьынэу ышIагъэмэ, наибэр Убых къыригъахьэ 
пакIошъ, благъэу къызэригъэкIолIэщтыгъэп, инджылыз 
хьакIэхэри пыщэгъу фишIыщтыгъэхэп. Тинасып Сэфэрбый 
къызэрэтфэкIожьыгъэр, итырку тэмэтелъ паеп сэзгъаIорэр, 
непэ телъмэ, неущ телъыжьэп, хэта ащ пылъыр, адыгэ 
шъолъырым нахь зыкъишIэжьын, нахь зызэкIиубытэн. 
Сэфэрбый зэриIоу Къырым заом урысмэ нахь зыкъаригъэшIэжьыщт, нэмыкIынэкIи дунаим щызэригъэплъыщтых. 
АкIыбкIэ зао дэтэу, мэхъэшэнхэба, талъэныкъокIэ зызэрэщашIэу къэзэкъхэми зыщашIыжьынэп. АщкIэ Сэфэрбый 
хэукъорэп. Ашъыу, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, тэрэзэп мы 
тиурыс лъэпкъэгъумэ ашIэрэр! Сыд фэIуагъэр адыгэ цIыкIур рэхьатыпIэ рагъэсмэ! Тятэ тхьамыкIэри, ар ыIозэ, 
дунаим ехыжьыгъ, тэрышъ, гумэкIыгъом тыхэкIрэп, тисабыйхэр армэ - ипхъахь-итэкъух.
Тимэ ынэгу Руфат къыкIэуцуагъ, хьылъэу хэщэтыкIыгъ. 
Ыкъо риIогъэгъэ псалъэмэ джыри зэ ыгу къыпаIонтIыкIыгъ. 
КIэгъожьыгъэу арэп, ау ащ фэдэ ыкъокIэ къызэрехъулIагъэр шIошъхьакIу. Урысыдзэм зэрэхэхьагъэр сшIоIофыщтыгъэп, къытэмызаощтыгъэхэмэ. УичIыгу къэзыухъумэрэмэ уахэкIыни, птезыхрэмэ уахэуцоныр къумалыгъэм 
блэкIы. Арэу къычIэкIын мыжыкъыпхъу ибэу къыщагъэри 
бэгъашIэ дунаим зыкIыщымыхъугъэр. АщкIэ Алахьэ 
зизакъом сыфэраз, силъэIу сыфыкIигъэхьагъ, шъэожъые 
закъор къызэрэтфимыгъэзэжьрэр ары нахь сигукъаор. 
Мыгъатхэ янэ зылъысэгъакIоми, сэ спIущт, ыIуи, къыритыжьыгъэп. Къэрбатыри Мариий дэзгъэгущыIагъэх, езгъэлъэIугъэх - къысфаригъэщэжьыгъэп. Ежь къисыдзахэрэп, 
хэта Руфат пылъыр, урыс хъугъэ, тшIокIодыгъ. Шъэожъые 
цIыкIур мыжыкъмэ ахэзгъэкIодэнэу сыфаеп. КъытIэкIэфэжьыгъэмэ, нэ, псэ зыфэтшIыныгъи, Некрасхэр зэрэхъоу 
хъуныгъи... я си Алахь, мыжыкъыпхъум къылъфыгъ нахь 
мышIэми, сабый цIыкIумкIэ гукIэгъу къытфэшI. Урысыгу 
хъугъэ скъо ыгу шъабэ къытфэшIи, шъэожъыер къытIэкIэгъэхьажь. УзэхишIэу, тиадыгэ тхьамыкIагъуи къыгурыIоу, 
фэшъыпкъэу фэтпIун, фэтылэжьын. Ау ар аущтэу къытфэмышIэмэ, угу къысэмыгъабгъ, сыд пэрыохъу къысфэхъу ми, сичатэ згъэбзэщтми, сабый цIыкIур сибгъагъэ 
къычIэзгъэхьажьыщт. Ятэ къыспэтэджми, я си Алахь, 
сижъалымагъэ къысфэгъэгъу, сшIэрэмкIэ сыл узынэп!..
Остыгъэ блэгъумэ адэжь Тимэ чылэ хэгъошъхьэ тхыпэм къытехьажьыгъ. КIэим дэтэкъогъэ чылэм зэрэдаплъэу, 
адырэ тхышъхьэ лъапэм кIэрыс иунэ къышIэжьыгъ, иостыгъэ нэфи ыгу къыгъэчэфыгъ. Уиунэ фэдэ щыIэпщтын, 
зэгорэм ащ щемыпсыхыжьыщтыр, икъэлапчъэ Iузымыхыжьыщтыр, илъэгуцэ темыхьажьыщтыр зекIо ерэмыжь. Тимэ изакъоп, джа гупшысэр нахь зэхишIагъэу 
шыри хэлъэхъукIыгъ.
Шылъэмакъэр къызэреIугъэм лъыпытэу Сэмай унэм 
зыкъырипхъотыгъ, лIым пэгъочъыгъ:
- А Тим, гушIуагъо тиI, Руфат къэкIожьыгъ, шъэожъые ри къыздищэжьыгъ.
- Ы-ы!..- Тимэ уанэм зыкъыридзыгъ, къакъыр натIэм 
кIэрыт шыонэ зэтелъри ылъэгъугъ.
- СыолъэIу, Тим,- тхьамыкIэ-гумэкI напэкIэ шъузыр 
лIым ыпашъхьэ иуцуагъ, еIушъэшъагъ,- Алахьыри осэгъэлъэIу, сэри сыолъэIу, шъэожъыем ихьатыркIэ, ятэрэ ыкъо рэ дахэу шъузэпэгъокI. Ыгу тыкъэкIи, ежь-ежьырэу 
къытфэкIожьыгъ!..
Ахэр Сэмай къыIофэкIэ, Тимэ нахь зыкъишIэжьыгъ, 
бгъэгум къыдэтэджэгъэ гушIуагъор шъузым ыпашъхьэ 
риушъафэзэ, мыгузажъоу шыныбэпхыр ытIэтагъ, уанэр 
тырихи, къакъыр натIэм зыпелъэ уж, адырэшым екIуалIэзэ, 
къэупчIагъ:
- Хьа мы шым уанэр зыфытелъыр?..- шыныбэпхыр 
зэридзи, уанэр тырихыгъ, адырэм фэдэу пилъагъ, шъузми 
риIуагъ: - КIо, унэм ихьажь. Шымэ псы тIэкIу ястыщт сэ...- 
джыри Сэмай лъыджэжьыгъ: - А къытфэкIожьыгъэр хьа 
къызфимыкIрэр? СыкъызэрэкIожьыгъэр ышIэрэба?

--- Page 390 ---

- ЕшIэ... Джыдэд!..
Илъэсибл горэ зыныбжь шъэожъыер ыпэ итэу Руфат 
унэм къикIыгъ, Сэмаий нэбгыритIумэ атенэгуикIэу ауж ит.
ЕгъашIэм ышIэщтыгъэм фэдэу шъэожъыер ятэжъ 
къечъэлIагъ. Тимэ шъэожъыер къыпхъуати, ыбгъэгу кIиубытагъ, нэбгыритIум амэ зызэкIэо уж, еупчIыгъ:
- Тэтэжъым дэжь укъэкIожьыгъа, сикIал?
Шъэожъыер ятэжъ Iуплъагъ, пIорэр къызгурыIорэп 
ыIоу, щхыпцIыгъэ.
- Шъэожъыем адыгабзэ ышIэгущэрэп...- Сэмаий 
къэгузэжъуагъ.
- ЫмышIэмэ, едгъэшIэн. Арба сикIал? - урысыбзэкIэ 
еупчIыгъ.- КъаIо ащыгъум, сикIал, сыд пцIэр?
- Сэ сцIэр,- шъэожъыер ятэ дэжькIэ плъагъэ, къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Сэ сцIэр Алексей Некрасов. Оры?
- Сэ тат пIонышъ, укъысэджэщт, тат Тим пIощт. КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ... Ары шъхьакIэ,Тимофей Некрасов 
пцIэу папэ къысиIуагъ.
- Аущтэу къысаджэхэуи къыхэкIыгъ. Ау Тим НекраскIэ мыщ къыщысаджэх. Ори джаущтэу тат пIозэ укъысэджэщт. Непэ щегъэжьагъэу о Алексееп, АлимбэчкIэ 
тыоджэщт. УрысыбзэкIэ Алимбек Некрасов!
- Ары шъхьакIэ, сэ Алексей къызэрэсаджэхэрэр!..
- Тэ, уянэжъ Сэмайрэ сэрырэ, Алимбэч тызэрэоджэщтыр. Джары сишъэогъу горэм ыцIагъэр,- Тимэ ыкъо 
дэжькIэ плъагъэ,- заом хэкIодагъ ар...
- Зэхэпхыгъа, пап, Алимбэч сэ сцIэщтыр!..
- Удэ, Руфат, шымэ псы ят, зэнтхъ тIэкIуи афитакъу,- 
Тимэ ыкъо пымылъэу унашъо фишIыгъ, етIанэ шъэожъыем 
ыIапэ ыубыти, риIуагъ: - НэкIо Алимбэч, шъынэмэ уязгъэплъыщт, ащ нэс нани Iанэ къытфишIын. Нанэ уигъэшхагъа, 
сикIал? - урысыбзэкIи еупчIыжьыгъ.
- Ары, бэу, бэу щэламэ сигъэшхыгъ.
- Нанэ уигъэшхыгъэм адыгабзэкIэ "щэлам" етэIо.
- Шъо шъубзэкIэ сыда щэм зэреджэхэрэр, тат?
- Тэ тыбзэр о убзэшъ, сикIал, "щэкIэ" теджэ.
- КъызгурыIуагъ "щэ" ешъоIо.
- Аферым, сикIал, къыбгурыIуагъ - "щэ" етэIо.
- Сыдэу гъэшIэгъоны! - Алимбэч ятэжъ ыпэ итэу 
мэлэщым Iулъэдагъ.- Мыхэм, мы фыжь цIыкIухэм сыд 
шъузэряджэрэр?

--- Page 391 ---

- Мыхэр мэлых, сикIал.
- Сыдэу гъэшIэгъона, "мэлы",- Алимбэч къыкIиIотыкIыжьыгъ, джыри еупчIыгъ: - Шъо шъубзэкIэ сыда шымэ 
шъузэряджэрэр?
- Тэ тыбзэкIи о убзэкIи, сикIал, шымэ "шыкIэ" тяджэ...
Дунаим анахь пэблэгъитIум аIорэм кIэдэIукIзэ, Руфатэ 
шымэ зэнтхъ ареты. ИцIыкIугъо ыгу къэкIыжьэу сыд ищагу 
щызэхихми игуап. Ятэрэ ежь ыкъорэ язэфыщытыкIэ, 
зэрэмыгугъагъэу къычIэкIыгъ, щиз хегъахъо. Ятэрэ янэрэ, 
зыдахьын амышIэу, шъэожъыем къызэрэфыщытыщтхэр 
ышIэщтыгъэми, псынкIэу зэпэблагъэ зэрэзэфэхъугъэхэм 
щэгушIукIы. Алексей мыцIышъу зэримышIыщтыр Руфат 
ышIэщтыгъ. ДзэкIолIхэр IууIухьэхэзэ Шъэбэжъ пытапIэм 
щапIугъ. Шъэожъыем янэ зыщимыIэжь мы аужрэ илъэсми 
ахэр арых игушIогъуагъэхэр. Ахэмэ ыбзи атIэтагъ, ишъхьафит гъэпсыкIэ-гущыIакIи къыхалъхьагъ.
Унэм ихьажьрэ нэбгыритIум Руфат акIэлъыплъагъ. 
Илъэс пчъагъэм гум къыфыдэмытаджэщтыгъэ Iахьылыгъэ-фэбагъэм Iэпкъ-лъэпкъыр зэлъиштагъ, шъхьэм къечъэгъэ гукъэкIыжь чъыIэхэми гур паIонтIыкIыгъ. Ау дунаир 
гукъэо закIэкIэ зэхэлъэп, гугъапIэм, нахьышIум цIыфыр 
щегъаIэ. Дэгъоу ышIагъ Ракитовым зэредэIугъэр, Павел 
ары зянэ зимыIэжь шъэожъыер ДэхапIэ ыщэжьынэу къезыIуагъэр. Хьагъур Нурмыхьамэти къыдыригъэштагъ, 
ятэ-янэхэр псаухэу, шъэожъыер кIэлэцIыкIу унэм ритынэу 
ыгу къызэрэкIыгъэмкIэ къегыигъ, сэ закъом нэмыкI адыгэ 
дунаим къытемынэжьыгъэми ар озгъэшIэщтэп къыриIуагъ.
Тхьаегъэпсэух синыбджэгъухэр, Руфат ыIуагъ, мы 
тыздежьэщт Къырым заом псаоу тыкъелыжьыщта, тыкъемылыжьыщта? Тэрэзэу сшIагъэ, тадэжь Алешкэ къызэрэсщэжьыгъэр! Тятэ сыд фэдэ цIэ ферэус фаеми, Алешкэ 
псаоу дунаим тетмэ ары. АпIущт, алэжьыщт. Ау сшIэрэп 
сэ сиIоф зэрясIощт шIыкIэр. Тянэ Алешкэ къыфэзгъэнэни, 
тятэ семыжэу Шъэбэжъ згъэзэжьын фэягъэ. Джы хъурэм 
еплъ, къэзгъэзэжьыпагъэу тятэ мэгугъэкIэ сенэгуе. Сыд 
сIони, щызгъэгъозэщт?
Руфат унэм зехьажьым, ятэрэ Алимбэчрэ Iанэм зэдыпэсыгъэх. Тимэ шхэгъахэу аужрэ пIэстэ Iулъхьэр шъэожъыем щыпс лэгъачIэм зэрэригъэчъыхьажьрэм ежэ. 
Алимбэч зэрэшхагъэм лъыпытэу гушIозэ, ятэжъ риIуагъ:
- Все, одолел!
- Так не говорят, сын мой.

--- Page 392 ---

- А как?
- Шыкур, Алахьым дурилахь говорят. А это значит, 
спасибо Аллаху и всему на свете. Понял, внук мой?
- Да, понял, тат. Шыкур Алхам, как еще там, да, 
дурилах. Правилъно, тат?
- Тэрэз, сикIал, тэрэз.
Сэмаий зэхихыгъэм ыгъэгушIуагъ, нэшIу фабэкIи Руфат 
фыреплъэкIыгъ.
- Джы, Алимбэч, уятэ орэшхэ,- Тимэ Iанэм къыпэтэджыкIыжьыгъ,- отец твой, наверное, проголодался. 
Как ты думаешъ, Алимбэч?
- Джыдэдэм, моу укъыдэмыхьажьзэ, сышхагъ сэ,- 
Руфат къыIуагъ, ыкъо зэхыригъэшIыкIынэу къыпигъэхъожьыгъ,- плотно покушал, сыт я.
- Да, тат, это правда. Папа плотно поел, сыт он.
Алимбэч ятэжъ ылъэгуанджэ тес, Сэмай хьаку натIэм 
кIэрыт, Руфат пэкIор пакIэм тес. Тэтэжъым дэгущыIэрэ 
шъэожъые макъэм нэмыкI унэм иIукIрэп. Ятэрэ ыкъорэ 
азыфагу къыдэтэджэщт гущыIэм Сэмай егъапэ. ЗэрэзэфычIэплъыхэрэ шIыкIэми ыгу еIурэп. Я си Алахь, митIум 
азыфагу мыхъун къыдэмыгъэтадж.
- Алимбэч,- Тимэ къеIо,- нанэрэ орырэ модырэ унэм 
шъучIахь, что-то интересное она покажет тебе. А мы с 
твоим отцом поговорим.
- Хъун, джыри пчыхьэр кIыхьэ, шъузэдэгущыIэн,- 
Сэмай унэм икIы шIоигъоп.
- КIо сIуагъэба, модрэ унэм шъучIахь.
- Пошли, нана, пошли, покажи интересное...
Ятэрэ ыкъорэ язакъоу къызызэфанэхэм, заулэрэ 
щысыгъэхэу, апэ Тимэ къэупчIагъ:
- Сы етIанэ, Некрас Руфат, уищыIакIэр?
- Уезэгъыщт, тят. Сызхэтхэм сыряджагъоп.
- Джы нэс укъызызхамыфыгъэкIэ, игугъу къысфэмышIыжьми, сыщыгъуаз.
- Алешкэ къышъуфэсщагъ,- зэпыугъо тIэкIу тыригъашIи, нэмыкI гущыIэ Руфат техьагъ.
- Непэ щегъэжьагъэу шъэожъыем Алимбэч ыцIэр, 
къыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ, тят.
- КъыбгурыIуагъэмэ, джары,- заулэрэ щысыгъэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - Шъэожъыем янэ зэрэщымыIэжьыр 
тэбгъэшIагъэп.

--- Page 393 ---

- ШъузгъэгумэкIынэу сыфэягъэп.
- ТызэрэбгъэгумэкIыгъэм ар къыхэхьажьыгъэкIэ, 
тыригъэлIыкIыныгъэп.
- Аущтэу IэшIэх хъунэу сыгугъагъэп,- ятэ ыпашъхьэ 
хьылъэу зэрэхэщэтыкIыгъэм пае Руфат укIытэжьыгъэ, 
шъхьэри риуфэхыгъ.
- ЦIыфыр апчым фэд джары язгъэIуагъэр. Нысэм 
тытемыплъагъэми, шъэожъыем янэба, цIыфба, тыгу къеуагъ. Хэт щыщми, Алахьым зыдэкIожьыгъэм шIу щешI. 
Гъэзар иджэхэшъогу зыгъэ теслъэгъуагъэу аIо, ау мыры 
Iоу а бзылъфыгъэ цIыкIум ынапэ къэсшIэжьрэп. Адэ ари 
аущтэу хъунэу Алахьым ыухыгъэу къычIэкIын. УнэшIу 
къытщыгъаф, урысмэ тащыухъум, си Алахь. ШIу зыгу 
илъэу дунаим тет пстэуми гукIэгъу къафэшI, си Алахь. 
Хьазаб хэфэгъэ адыгэмэ унэшIу къащыгъаф,- Тимэ Тхьэм 
зелъэIу уж, заулэрэ щысыгъэу, Руфат еупчIыгъ: - Джы 
къаIо, сы уикъэгъэзэжьыкI?
- Сэ гъогу сытет.
- Гъогу темыт цIыф щыIэжьа джы.
- СыкъызхэкIыгъэмэ неущ пчэдыжь блэмыкIэу сахэмыхьажьы хъущтэп.
- Ащ нахьрэ шъэожъыер тэмыгъэлъэгъоуи? - апэм 
Тимэ къыгурыIуагъэп.
- Алимбэч къышъуфэсщэжьыгъап, тят.
- Оры?
- Сэ Къырым заом сэкIо.
- Уянэ епIуагъа?
- ЫшIэрэп.
- Дэгъоу пшIагъэ зэремыIуагъэр... Олахьэ сымышIэрэ 
къыосIощтыр... АлимбэчкIэ укъэмыгумэкI, ар тэ тызэрэхъоу 
хъун... Адэ сэ уятэ ичэупкъыжъ къэбгъэзэжьыгъэу къысшIошIыгъи? Сыдэущтэу Къырым заом укIощт джы?.. Хэт 
а бэлахьри къезгъэжьагъэр?.. Ащ къесIолIэн сшIэрэп, 
Руфат...- Тимэ къыIорэр ыкъо фэгъэхьыгъэми, ежь-ежьырэу ышъхьэ рэгущыIэжьы: - Сэ уиакъыл къыхьи, къэбгъэзэжьыгъап къысшIошIыгъ. Дэгъу, тхьауегъэпсэу шъэохъу 
цIыкIур къызэрэтфэпщэжьыгъэр... Ау, илъэс пчъагъэ 
хъугъэзы, къызгурыIорэп уиурыс щыIакIэ. Джы къызнэсыгъэм чылэми, зэхэзыхрэми къагурыIорэп. Зао къытэзышIылIэгъэ урыс лъэныкъо зыпшIыгъ, адыгэлъыр къызпычъырэ сэшхор адэогъэсысы. СыоцIацIэрэп, сыоцIэцIэщтэп, пакIэм къымыхьыгъэр жакIэм къыхьыжьыщтэп, ы-ы, 
сикIал,- Тимэ ыгу джы нахь къэушъэбыгъ,- сы ар зытепшIыхьагъэр?
- Ащ лъапсэ фэхъугъэр, тят, къэпIонэу зыхъукIэ...
- Ты Некрас, тыурыс лъэпкъ пIонэу зыхъукIэ, бащэ,- 
ыкъо ыгу илъыр къышIагъэу, Тимэ ыIэ ыIэтыгъ, зэпи гъэугъ,- 
тэ бэшIагъэ тызыадыгэр, уятэжъ шъхьэегъэзыпIэкIэ абдзахэмэ къызякIужьыгъэ блэкIыгъэ лIэшIэгъур ары.
- Ары шъхьакIэ, тят...
- КъэмыIу,- Тимэ къэгузэжъуагъ,- къэмыIу, орырэ 
сэрырэ гъэшIэгъонэп тыурыс лъэпкъмэ, ащ къикIрэп къаныр зыпIугъэм езэожьыныр. Ар хэтрэ цIыфкIи гонахь, 
адыгэмэ тапIугъ тэ!..
- КъызгурэIо, ау сызхэтхэр, тят, сыдэу сшIын, нахь 
спэблагъэх.
- СыкIэ, тхьамыкI, укIакIомэ уапэблэгъэщта?..- Тимэ 
къыхихи, ерагъэу зиIэжагъ, къыпигъэхъожьыгъ: - Олахьэ 
сымышIэрэ уигупшысакIэ зыфэдэр...
- Сэри къызгурыIорэп уиадыгагъэ егъэлыегъащэ, 
тят... Угу къысэмыгъабгъ...
- Хьа сыгу къыобгъэн, угу илъыр къысапIокIэ... О 
сыпфэд пшIошIа, сызщыщ адыгэмэ сахэкIыжьэу тэ 
сыкIожьын!..- Тимэ ынэ шхъуантIэхэр ичэрэгъухьагъэх, 
ятэрэ ыкъорэ азыфагу дэлъ зэмызэгъыныгъэм зи къызэримыкIыщтыр ышIэу щхыпцIыгъэ.- Бащэ, титIо пхъэмбгъу 
ушъорэкIрэ цыпитIум татет... Мыдэ, тадэжь укъызэрэкIуагъэр чылэм щалъэгъугъа, гъогу утыралъэгъуагъа?
- Гъогу хэхыгъэкIэ ДэхапIэ сыкъэкIуагъэп, сызымышIэрэ 
шыу зытIоу къыспэкIэфагъэмэ сиадыгэ шъуашэ сакъыблищыгъ.
- Ары Iолъ...- Тимэ хьылъэу хэгупшысыкIзэ, хэщэтыкIыгъ, тIэкIурэ щысыгъэу къыIуагъ: - Орырэ сэрырэ 
тызэдаокIэ, сикIал, шIуагъэ иIэп. НекIо, тхышъхьэм узэпырысщыжьын.
- Сы пай, тят? Сэр-сэрэу тхышъхьэ мэзым сычIэкIыжьын.
- Уизакъоу гъогу утезгъэхьащтэп,- Тимэ къыпиупкIыгъ.- Къырым заоу шъуздежьэрэр, Руфат, уздэщыIэгъэ 
Дагъыстаным фэдэп, зыфэсакъыжь. АлимбэчкIэ укъэмыгумэкI, шъэожъыер къыздэпщэжьыгъэр ядэжь, тэри, 
адыгэхэри зэрэхъоу ари хъун. Ау упсаоу къэбгъэзэжьмэ, 
уисэшхо адыгэмэ къафимыхынэу сыолъэIу. КъазыфипхыкIэ, зэгорэм къызэрэосIогъагъэу, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, сыл пфэузыщтэп... Мыдэ,- шъузым ыцIэ къыримыIоу, адырэ унэмкIэ Тимэ джагъэ,- орба ар! КIалэр гъогу 
техьажьыщт, гъогу гъомылэ къет.
- А сикIал, а Руфат, укъэмыкIозы сыдэущтэу гъогу 
утехьажьыщт? Уятэ ибгъагъэ убгынэу тыд уздэкIожьыщтыр, 
сикIал? - Сэмай затхъори ымышIэу джэхэшъогум къытелъэдагъ, щэлэмэ лагъэр къыпхъотагъ, къое гъугъэр 
онджэкъым къырихыгъ, лы гъэгъугъэ такъыр заулэ Iалъмэкъым рилъхьагъ.- А Тим, хьа узфыщысыр, кIалэр 
къытхэнэжьынэу зыгорэ еIоба!.. А Руфат, а сикIал, ащ 
фэдэ ашIэрэп, укъытфэкIожьыгъ сшIошIыгъи сэ!..
- Быяу зэ! - шъузым иIупчъэпчъэ-къичъыхьакIэ Тимэ 
ыгу рихьыгъэп.
- Тхьа къысауи, Тим, кIалэм ыгу хэбгъэкIыгъэмэ 
сшIэрэп? Плъэгъурэба ынэкIушъхьэ тыркъоу телъри?..
- Руфатрэ сэрырэ тIощтыр тIогъахэ. ЕтIани мыр бгъэсэжьынэу кIэлэцIыкIужьэп. ЗэрэхъурэмкIэ, хэти инамыс 
къызщиухъумэжьрэ дунай тызтетыр. Уятэ, Алимбэч, сэлам 
ехыжь. Попрощайся с отцом, Алимбек. Он возвращается 
в свой полк.
- А я?..- Алимбэч къызIуипхъотыгъ.
- А ты, сынок, остаешъся с дедушкой и бабушкой. 
Тебе здесь будет хорошо.
- Ладно, я остаюсь с татэ Тимом и с наной. Передай 
привет дяде Павлу, Василию, Андрею, Ивану, всем-всем. 
Я здесь буду, а потом приеду к вам.
- Адэ ары, сикIал, мыщ укъэнэ о, тэ мыгъом укIожьын 
о...- Сэмай ыгу къызэхэхьагъ, ынэмэ акIэтхъожьыгъ.
- Щыгъэт,- Тимэ къэтэджыгъ,- шъэожъыем унэпс 
емыгъэлъэгъу. А я, внук мой,- шъэожъыем ышъхьашъо 
Iэ щифагъ,- отца провожу и вернусь.
- Ты только, тат, долго не будь, вернись.
- Обязательно, сын мой, вернусь, обязательно.
Чэщрэ мэзрэ шъэф щамыIоу хабзэти, Тимэрэ Руфатрэ 
азыфагу нафэкIи, шъэфкIи гущыIэ къыдэмытаджэу ДэхэпIэ хэгъуашъхьэм икIыгъэх. Тхышъхьэ мэз Iапчъэм чIэкIхи 
Шъэбэжъ псыхъо тIуакIэм зыдахьэхэми, ятэрэ ыкъорэ 
псалъэ зэфадзыгъэп. Хэти игупшысэ зыдихьыщтыгъ нахь, 
ыбзэ зыкъыригъэтIэтэн ихьисапыгъэп.
Адыгэ зэхэтыкIэкIэ упсэун хъумэ ар апэ зыпкъ къикIын 
фаер нахьыжъыр ары. Ар ушъхьагъу IэубытыпIэ фэхъугъэу 

--- Page 394 ---

Руфати игупшысэ хьылъэмэ ахэт. Зэгупшысэн макIэп 
пэкIэкIыгъэр, къыпэщылъри зыщымыгъозэ гупшысэ закI. 
Ятэрэ янэрэ апашъхьэ щыриIэгъэ Iофым изакъоми, гу 
уиIахэмэ зи къыозымыгъэлын Iоф. Руфат ятэ феплъэкIыгъ, 
нэфшъэгъо мэзахэм ерагъэу ынапэ хилъэгъукIыгъ, тятэ 
зэриIо дэдэу тэри тыщытэп, ыIуагъ. Ул мыузэу дунаим 
джы утетыжьын плъэкIыщтэп. ГушIуагъор имакIэу гумэкIыр 
ибэу щыIакIэр зэхэлъы хъугъэ - щхырэм уехъуапсэ, гъырэм угу кIехы. Дэгъоу сшIагъэ Алешкэ янэ, Полинэ тхьамыкIэм, икIодыкIэ тятэдыхэм зэрясымыIуагъэр. Сыд япIокIэ, 
къагъэнэхъэжьынэп, къагъэтэджыжьынэп. Алешки зэрэшIотыушъэфыгъэу янэкIэ щэрэI. Адыгэмэ сапашъхьэ уянэ 
къыраукIыхьагъ сIокIэ, сыд шъэожъыем хишIыкIын, ыгу 
згъэузын, ыгу резгъэубытэу къэхъумэ нэмыплъ рязгъэхын. 
Полинэ къызысэщэжьми, Шъэбэжъ къыздытесмэ укIакIохэр 
адыгэх сIоу ясIуагъэп. ЗытэгъэтIылъми, ащ ыужи янэ 
къехъулIагъэр Алешкэ ешъумыгъашI сигъусэмэ ясIуагъ, 
тхьаегъэпсэух, гуцафи рагъэшIыгъэп...
Руфат а гъэтхэпэ мафэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ.
Псыщэ Руфат аIофтагъэти, Полини дэкIуагъ. Псы хэхыпIэр Шъэбэжъ пытапIэм пэчыжьагъэп. Зы бгъу лъэныкъомкIэ нэпкъыр тешъо, лъэбэкъу заулэ ыпшъаIокIэ мэз пырыпыцу гъуир къыIохьэ. Полинэ пхъэчаишъхьэрытэу псы 
щалъэр Руфат къыIихзэ, регъахъо. Загъори лIымрэ шъузымрэ зэсэмэркъэух, ячэф макъэ псы тIуакIэм дэтэджыкIы... Псыр пхъэчаим из зашIым, лIымрэ шъузымрэ 
зэготIысхьэхи, къежьэжьыгъэх. Гъуй мыжъошхом къызынэсхэм, жэкIэ-пэкIэ шIуцIэ нэбгыритIу къыкъолъэти, 
Руфат кум къырадзыгъ, зэкIоцIапхагъ, къызщалъэшъуи, 
мыжъо натIэм кIэрагъэуцуагъ, еупчIыгъэх:
- Орба Некрас Руфатыр?
- Сэры.
- Мы джаурыпхъур уишъуза?
- Сишъуз... ШъулIмэ, сышъутIат джыдэдэм!
- Уишъузмэ, хьам фэд, уишIулъэгъу джаур пцэшIуащэр Iорэф!
Полинэ ыбгъэ етхъожьыгъ, зэхэфагъэ. Руфат зыкъипхъотагъ шъхьакIэ, ныбэчIэ-щэхэ утыным ыгъэмэхыгъ…
Руфат игукъэкIыжь хьылъэ къызхэужьым, лажьэ 
зимыIэ шым жэдэуагъ. Тими шъхьэр къыпхъотагъ, 
къэупчIагъ:

--- Page 395 ---

- ГумэкIыгъо щыIа?
- Хьау, тят. Шыр лъэпэуагъэ...
- Уиш лъэпаоу нэшъуа?! - Тимэ ыдагъэп, гъумтIымыгъэ: - Тесым ыгу мыплъэмэ, шым ылъэ кIэкIрэп зыфаIорэр 
шъыпкъэ...
Зи зэрамыIоу джыри заулэрэ кIуагъэх, нэфшъагъоми 
чэщыбгым нахь зыкъыкIидзэу регъажьэ. Къушъхьэ 
шыгуфхэри ошъо чIэгъым къыхэгуфыкIых. Гъогубгъухэми 
зыхаушъхьафыкIы.
- Сыгу къыобгъэ, Руфат.
- СыкъэдаIо, тят.
- Нысэр лIагъэ пIуи, икIодыкIэ тшIоуушъэфыгъ. УянэкIэ, 
шъэожъыемкIэ тэрэзэу пшIагъэ. СэркIэ, сикIал, зэфагъэ 
зепхьагъэп. НысэмкIэ къэбарэу щыIагъэр шъыпкъэмэ, о 
къыопыйри сэ къысэпыи. Нысэм икIодыкIэ къэбар шъыпкъа?
- ОркIэ шъэф сиIэп, тят, шъыпкъэ.
Тимэ хэгурымыкIыгъ:
- Iиман зимыIэх, мыщ къыташIагъэр!.. Хэт щыщых, 
сшIомыушъэф?..
- СшIэхэрэп.
- Плъэгъухэмэ, пшIэжьыщтха?
- СшIэжьыщтых. Зым урысыцIэ иI сшIошIы... Сымыгъуащэмэ, Туман...
- Ы-ы!..- Тимэ шыр къызэтыригъэуцуагъ.- Тумэнмэ 
шIэ?!
- СшIэрэп!.. ТуманкIэ игъусэр еджэгъагъэу къысщэхъу...
- Къыпщэхъуа хьауми къэошIэжьа?
- Зыр бэслъыныябзэкIэ зэрэгущыIэщтыгъэр къысщыхъугъэп, зэхэсхыгъэ.
Тимэ кIыфыбзэ къызэрэхъурэр, джыри мэзэхагъэ нахь 
мышIэми, гу лъымытэнэу щытыгъэп. Руфати ыIэпкъ-лъэпкъхэр къэкIэзэзхи, нахь пытэ хъужьыгъэх, къэупчIагъ:
- Сы, тят, зыгорэм уегуцафа?
- Хьау, сикIал...- Тимэ ыушъэфыгъ.- Хъырцыжъ 
укIэкIо Iаджи дунаим тет...
VII
Къырым заор къызежьэм, урыс пачъыхьадзэр 
зэкIэкIожьынэу адыгэхэр зэрэгугъэщтыгъэхэр шъыпкъэу 
къычIэкIыгъэп. Мамырым щыгугъыхэзэ, язэфыщытыкIэ 

--- Page 396 ---

нахь зиупэпцIэу, имыщыкIагъэхэр къыхахьэу регъажьэ. 
Ежь адыгэхэм Урысыем зыпаIэты ашIомыигъоми, ар язгъэшIэщтхэр акIыбкIэ къыдэуцох: зыр Тырку-Инджылыз-Францие лъэныкъомкIэ, адырэр Дагъыстан Iимамым дэжькIэ 
къекIы, нэмыкIыр адыгэ щыIэкIэ зэгурымыIом къыпкъырэкIы.
Урысыем пэщыт хэгъэгумэ адыгэхэр заом Iуатакъо 
зэрашIоигъор бгъэшIэгъонэу щытэп. Ягухэлъ къадэхъуным 
пае ашIэн алъэкIыщтыр къагъанэрэп... Ау адыгэ хэгъэгу 
кIоцIым лъэпкъ зэмызэгъыныгъэу илъым зыфаехэр ахэмэ 
къадигъэхъущтыгъэп. Анахьэу зиягъэ къэзгъакIохэрэр 
лъэпкъ пащэхэр арых. Абдзахэмэ Мыхьамэт-Аминэ пащэ 
зафэхъу уж адыгэ шъолъырым зэрэщалъэгъурэр нахьыбэ 
хъугъэ. Занэ Сэфэрбый Шапсыгъэмэ къазыхэхьажьым, 
язэрэмыгъэхь Iофыр нахь къыщыпкъыягъ. Наибэм щыщынэщтыгъэ бжъэдыгъухэми шапсыгъэмэ акIыбкIэ ашъхьэ 
къыщаIэтыжьыгъ. Убыххэми Сэфэрбый зыкъыфакъудыижьэу рагъажьэ. Адыгэ шъолъырым къихъухьащтым 
ыгъапэхэу лъэпэпцIыеу плъэщтыгъэхэ кIэмгуехэри пшъыгъэх.
Наибэм иIоф Абдзахи, Мэхъоши, Убыхи, Бэслъыныий 
къыщикIыгъ. КъыригъэуцолIэнхэу шапсыгъэхэр, нэтыхъуаехэр, бжъэдыгъухэр къыфэнэжьыгъагъэх. Зэп-тIоп дзэкIэ 
зэрякIугъэр. "Наибэм инэмаз, егъэзыгъэ тхьарыIу, наибэм 
ибыракъ, муртазыкъым икъамыщ, ещалIи тхьэ егъаIу, 
еIункIи машэм идз. Тхьэр зэуагъэм наибэр къыфакIу, тыдэ 
мыгъом тыкIожьыхэн!" макIэрэ бжъэдыгъу щаригъэIуагъэп. Ищынагъо афихьэу шапсыгъэ чылэхэри абдзэхэ 
гъунапкъэ щыIуигъэстыкIыгъэх. Бжыхьэ ехъулIэу шапсыгъэхэр зыIэкIиубытэн наибэм ыIозэ, Занэ Сэфэрбый 
къахэхьажьыгъ. Джы Мыхьамэт-Аминэ иIоф зэрэхъурэмкIэ, шапсыгъэпщым уемышIущтмэ, дзэкIэ упэшIуекIожьын 
плъэкIыщтэп. Адыгэмэ ямызакъоу Анапэ дэлъ тыркудзэри 
ыIэмычIэ илъ. Сыдэущтэу тырку лъэныкъори ащ къеплъыщт? Джары Сыхъум дэс Омар-пашэм адыгэ лIыкIуитIур 
ыдэжь зыкIыригъэблэгъагъэр.
Мыхьамэт-Аминэ, макъэ къызэрэрагъэIоу, гъогу 
техьагъ. Занэ Сэфэрбый ежь ычIыпIэкIэ ыкъо Къэрбатыр 
тырку дзэпщым дэжь ыIофтагъ. Сэфэрбый фэягъэп наибэм 
IукIэнэу, гущыIэгъу ышIынэу. Гъойщэе ушъхьагъукIэ, 
къэхъущтым паплъэу, Анапэ зыкъыдигъэнагъ.

--- Page 397 ---

Омар-пашэр зыгъэгумэкIыщтыгъэр адыгэ лъэпкъ 
зэшIуныр арэп. Лъэныкъо-лъэныкъоу зэпэзыкъудыйхэрэ 
адыгэхэр заом хищэнхэр ары.
ИлъэситIу хъугъэшъ, ыIуагъ Омар-пашэм, зы чIыпIэ 
ихъыикIхэу адыгэхэр урысмэ язэуагъэхэп. Тырямыгъусэ 
зэхъум, яшъыпкъагъ, тагоуцуагъэшъ, тшъхьэпхэтыку 
къеплъэх. Зэрэдунаеу урысмэ язао, ежьхэр зэкIэкIэпIэскIожьых. Мы лъэныкъом зыкъэтымыгъэзэфэ, Занэ 
Сэфэрбый зэгоутыгъ, ылъапэ ихэгъэгу къызэрэридзэжьэу 
зигъэгупсэфыжьыгъэу, къыдезыгъаштэрэмэ адыримыгъэштэжьэу, ичылэрэ Анапэрэ азыфагу дэт. Тэ щыIэх гугъапIэхэу къытитыгъэхэр? Зэ моу садэжь къэгъэс ар, ныбджэгъугъэ зэдытиI нахь мышIэми, тызэрэфэмыразэр есIон. 
Ихэгъэгу урыс хэгъэгу мыхъу шIоигъомэ, адыгэхэр щерэмыгъэсых. Мыхьамэт-Аминэ уепый-уемыпыйми, нахь 
чаныгъэ къызхегъафэ, тIорэр къыддеIо, адыгэхэр къызэрэдгуигъэуцощтым иIофмэ агъэгумэкIы, ащкIэ ылъэкI 
къыгъанэрэп. Джырэ дунай, уихэгъэгу къэбгъэгъунэ 
пшIоигъомэ, уипэщэщтым адыг-мыадыг иIэп, шъхьэ шIотэу, 
Iушыгъэ хэлъэу узэрищэмэ ары. Ори уадыг тидзэ ухэтэгъэты нахь. О уизакъоп, Мэхьмэтбыий, Тефтикбыий, 
Къэраджбыий ары. Хэти щэрэщ, тигъусэу урысмэ язаомэ 
тигуапэ, наибэри ахэмэ ахэкIыжьынэп.
Омар-пашэр зэгупшысэн Iоф Сыхъум лъэныкъом 
щыриI. Апэрэ зэо илъэсым елъытыгъэмэ, мыгъэрэ ятIонэрэ 
илъэсыр бэкIэ нахь дэй. Урысмэ зыкъашIэжьыгъэу пхъашэу 
къапыщытых, зэопIэ чIыпIэ зэфэшъхьафмэ къащызэкIафагъэх. ТыдэкIи къерэкI фаеми, IэпыIэгъу ящыкIагъ. Ар 
къыздикIынэу ышIэрэ закъор - адыгэ лъэныкъу.
- Тэ щыIэх къезгъэблэгъагъэхэр? - Омар-пашэр 
къэупчIагъ.
- Мыхьамэт-Аминэ тыгъоспчыхьэ къэсыгъэу къыожэ, 
зиусхьан.
- Занэ Сэфэрбый?
- Ежь ычIыпIэкIэ ыкъо Къэрбатыр къыгъэкIуагъ.
- Сыд ащ къикIрэр?
- СшIэрэп. Ятэ гъойщай ыIуагъ.
- Сыдигъу Анапэ кIорэ къухьэр Сыхъум зыIукIыщтыр?
- Сыхьат пIалъэ иIэжь.
- Занэ Сэфэрбый игъойщэягъэ ишъыпкъапIэ къызэжъу гъашI!.. Iоф ешIа-емышIа? ПIэм хэлъа-хэмылъа? 

--- Page 398 ---

Лъэбэкъоу ыдзырэм пэпчъ къызэжъугъашI!.. УмылIапэу 
пIэм ухэлъми, укъызхэтэджыкIын маф непэ тызхэтыр!.. 
Шъукъядж хьакIэмэ!.. Зэ, Занэ Къэрбатыр апэ шъукъедж. 
Наибэр шъумыгъэзэщ, къалэм зыщежъугъэплъыхь, хым 
тешъущ, къешъущэкI, нэмаз ежъугъэшI, шIоигъор фашъушI.
Тырку султIаным идзэпщ гъэшIогъэ зытIумэ Омарпашэр ащыщ. Ар ежьми зыдешIэжьы, зыхэтхэми 
шъхьакIэфэныгъэр фагъэщы. ЫныбжькIэ хэкIотагъэми, 
илъэс тIокIищрэ пшIырэм зэрэблэкIыгъэр еплъэгъулIэрэп. 
ЛIы пытэ зэхэлъ. ПэкIэ Iужъу кIыр шIуцIэр ынапэ къекIу. 
ГущыIэ зыхъукIэ псынкIагъэ къызхигъафэрэп, гупшысэ 
рэхьатыр къебэкIы. Бэрэ мытэджми, зытэджыкIэ мыгумэкIэу, къыIорэм уасэ фишIэу джэхэшъогур рекIукIы.
Омар-пашэр изакъоу унэм къызенэм, Къэрбатыр 
зэрэдэгущыIэщтым егупшысэу, лулэм кIэшъоу заулэрэ 
щысыгъ. ЕтIанэ тэджи, джэхэшъогур рикIукIэу ыублагъ. 
Лъэмэкъэ шъабэмэ акIэдэIукIызэ, Къэрбатыр ынапэ 
зыфэдэр къызшIуигъэшIыгъ - иныбджэгъу Сэфэрбый 
ынапэ, игъэпсыкIэ блэкIышъугъэп. Шапсыгъэ пэщэ ныбжьыкIэм ынапэ къыфэмыугупшысыщтыгъэми, лIыгъэ 
зэрэхэ лъым щыгъуаз: тырку гъэзетмэ къатхы, IорIуатэкIэ 
икъэбар къынэсы.
Унапчъэр къызыIокIым, зыкIыб къэгъэзагъэу адырэ 
джэхэшъо къуапэмкIэ кIорэ Омар-пашэр къызэплъэкIыгъэп. Зыдежьагъэм нэси, зыкъызызэрегъэзэкIым, пчъаблэм 
дэжь щыт нэбгыритIур, Къэрбатырырэ тырку забытымрэ, 
къылъэгъугъ. ЕгъашIэм зэрэшIэх пIонэу Омар-пашэр, ыIитIу 
щэигъэу, Къэрбатыр къыпэгъокIыгъ:
- Фэсапщи, Къэрбатыр. Сыд, Тхьэм  Iомэ, уятэ ип сэукI? 
Синыбджэгъу Сэфэрбый гъойщай аIуагъэти, лъэшэу сыгу 
къеуагъ. Сыд илажь Сэфэрбый зиусхьаным?
- Тятэ исэлам гуапэ къыпфысигъэхьыгъ, уилъэгъу 
лъэшэу зэрэшIоигъоми сыришыхьат. Уадэжь къежьэн 
ыIозэ, плъыр-стыр къеуалIи, унэм риубытагъ. ШъхьэкIэфэныгъэ гъэшIуагъэ тятэ къыпфыриI, ежь ычIыпIэ, цыхьэ 
къысфишIи, сыкъиIофтагъ. Мы тхыгъэри къыпфысигъэхьыгъ.
- Адэ уныбжь къызыхаIэкIэ, узэмыжэгъэ узхэри къыппыпкI эщтых,- Омар-пашэм къыратыгъэ тхылъыпIэм зеджэ 
уж, къыIуагъ,- Алахьым ихьакI, хъужьын. Апэрэ пшIошIа, 
джыри тызэIукIэн, тыгу зэфилъ Iаджи зэтIон. Моу гупсэфэу 

--- Page 399 ---

къэтIыс, тыгущыIэн, адыгэ Iофмэ тахэгупшысыхьан, 
нахьышIу зэрэхъущтым теусэн.
- Ар тшIэным ыпэкIэ, Iизын къысэптмэ, упчIэ къыпфысиI.
- СыкъэдаIо,- Омар-пашэм зэхихрэр зыфихьын 
ымышIэми, къызхигъэщыгъэп, къуапцIэ умыIощтмэ, сыдэу 
мыр ищытыкIэкIи, иплъакIэкIи, игущыIакIэкIи, ымакъэкIи 
ятэ ехьщыра ыIуи, джыри зэ нэчапэкIэ ыпашъхьэ ит кIалэр 
къызэпиплъыхьажьыгъ,- сыкъэдаIо, Къэрбатыр, сыкъэдаIо. 
Сыд адыгэмэ аIорэр, тым ихабзэ къом ишапхъ, сишъэогъужъ уятэм ублэкIэу тэ укIожьын. Ущымытэу къэтIыс.
- Ихьау, зиусхьан,- Къэрбатыр ымакъэ ипытагъэ нахь 
къыхэщыгъ,- къасIо сшIоигъор сыщытэу къэсIонэу сыфай. 
Тэ тыкъызэребгъэблэгъагъэм фэдэу Мыхьамэт-Аминэ 
наибэри мыщ къебгъэблэгъагъэу зэхэтхыгъэ, хыIушъом 
непэ Iуслъэгъуагъ. Адыгэмэ ацIэкIэ Дагъыстан къикIыгъэ 
хымэ цIыфым узэрэдэгущыIэщтыр къедгъэкIурэп. Джа 
пшъэрылъыр къыосIонэу адыгэмэ гущыIэ къыпфысагъэхьыгъ.
- Зэрэадыгэ шъолъырэу ыцIэкIэ укъэгущыIа, зиусхьан? - Омар-пашэр тахътэм гупсэфыгъо щимыфэзэ, 
къыхэтэджыкIыжьын фаеу хъугъэ.
- Шапсыгъэмэ, нэтыхъуаемэ, убыхмэ ацIэкIэ сыкъэгущыIэ, зиусхьан. 
- Абдзахэхэр, кIэмгуехэр, бэслъыныехэр? Къэппчъыгъэмэ амынахьыбэмэ, анахь макIэхэп.
- Зигугъу пшIыхэрэр Дагъыстан цIыфхэп. Наибэм 
зэригъэзэфэнэу адыгэмэ иIоф ахэлъэп. Джары сигущыIэ 
икIэкIыпIэр.
- Ащыгъум упчIитIу къыпфысиI,- Омар-пашэм ыгу 
къестырыкIми, щэIагъэ къызхигъэфагъ.
- СыкъэдаIо, зиусхьан,- Къэрбатыри зэкIакIорэп.
- Адыгэ лъэпкъмэ азыфагу мамыр зыкIыныгъэр дэуцуагъа?
- ДжыркIэ дэлъэп, ау ащ тыфакIо.
- Сыдигъу ар зыхъущтыр?
- Ар адыгэ хэгъэгу Iоф нахь, хымэ хэгъэгу Iофэп.
- ЯтIонэрэ упчIэр. Мы къапIорэмэ, зиусхьан, уятэ Занэ 
Сэфэрбый хэшIыкI афыриIа?
- Сятэрэ адыгэмэ яшIэрэ зыхэмылъ Iоф сырыгущыIэрэп, 
зиусхьан. Занэ Сэфэрбый адыгэ пащэр мыгъоищэягъэмэ, 

--- Page 400 ---

ар дэдэр ышъхьэкIэ къыуиIощтыгъ. Адыгэ шъолъырым 
зэо-бэнэ зэмызэгъыныгъэр къизгъэтэджэгъэ наибэр адыгэ 
Iофмэ арыгущыIэнэу Iизын зэримыIэр джыри зэу къэсэушыхьаты.
- Къэрбатыр, зиусхьан,- Омар-пашэм щхы фэдэу 
зишIыгъ, нэбгыритIум азыфагу къыдэтэджэгъэ зэфыщытыкIэр нахь ыгъэушъэб шIоигъоу, чIэгъы-чIэлъи хэлъэу 
къесэмэркъэугъ,- шъузезыпхъорэ урысымэ адэжькIэ, 
ы-ы, зиусхьан, угу гъэзагъэмэ сшIэрэп? Шъыпкъэр пIонэу 
хъумэ, адыгэхэр ары нахь Дагъыстанэп тэ тызфэгумэкIрэр. 
Шъощ пай мы заори Урысыем зыфетшIылIагъэри, 
тицIыфхэри зыфыхэкIуадэхэри.
- Сэ зыми сыгу фэгъэзагъэп, адыгэмэ адэжь сыгу 
зыдэщыIэр. Зэгорэм адыгэ тхьамыкIагъом кIэух фэшIыгъэн 
фаеба?
- СшIошъ мэхъу, сшIошъ мэхъу... Сыдэу уятэ иныбжьыкIагъэ сыгу къэбгъэкIыжьра? Тыгу къэкIыжьын Iаджи 
уятэрэ сэрырэ тиI. СултIан пашъхьэми титыгъ, зэо мэшIуаехэми тахэтыгъ, аджал чIыпIабэми Алахь зизакъом тарищыгъ. Моу къэтIыс, Къэрбатыр. Наибэрэп тызтегущыIэрэр, 
земыгъэгъап, ащи етпэсыни къэдгъотын.
Сыд пае едэхэшIэн-ешъэбэкIыным ычIыпIэкIэ зэгурымыIоныгъэ тазыфагу къыдэзгъэхьан, Омар-пашэм ыIуагъ. 
Ятэ шIокIэу мыри наибэмкIэ чыжьэу кIуагъэп. Тыркум 
есыфэкIэ ащ нахьрэ Iоф иIагъэп, къызэкIожьми пидзэжьыгъ. 
ЗэзгъэшIунхэ гухэлъ сиIэу наибэмрэ Занэмрэ зэсщэлIэнхэ 
симорадыгъ. Апэрэ лъэбэкъу мыдзыгъэм зэмышIуныгъэр 
къыдежьэ. Мыхьамэт-АминэкIэ мыхэмэ зыфаIорэм шъыпкъэ хэлъ. Ар бэшIагъэ сэ султIаным зесIогъагъэри. Адыгэмэ 
зы хэгъэгу замышIымэ, тэркIи урысхэмкIи нахьышIу, нахь 
зэкъоутыгъошIухи, IэрыфэгъушIухи хъущтых. Джары 
Хъанджэрыий, Сэфэрбыий ягухэлъ адыгэ зэзэгъыныгъэм 
Урысыери зыкIыфэмыягъэр. Наибэр къахэхьажьыгъэшъ, 
адыгэхэри урысхэри ащ фаехэп. Мыхьамэт-Аминэ шъугу 
емыIуми, ар тэ нахь къытпэблагъ, тызфаер УрысыемкIэ 
етэгъашIэ...
- Шъо, адыгэмэ, шъузэгурыIуи,- Омар-пашэм игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ,- урысмэ шъуапэуцужьи, нэмыкI тищыкIагъэп. Мыхьамэт-Аминэ Тыркурэп къызэрыкIыгъэр, 
Дагъыстан. Аущтэу наибэм фэгъэхьыгъэу шъоIомэ, абдзахэмэ къыжъудаштэнэу шъошIэмэ, сыдкIэ тищыкIагъ, 

--- Page 401 ---

иефэндыпIэ ерэс, тхьэ ерэлъэIу, нэмаз ерэшI. Мы тызэрыгущыIэрэ Iофыр, Къэрбатыр, тазыфагу дэмыкIынэу сыпщэгугъы.
- АщкIэ уицыхьэ къыстэгъэлъ,- Къэрбатыр къешIугъ.
- Адырэ наибэу къезгъэблэгъагъэмкIэ, сыдэу тшIын, 
гъогушхо къызэпедгъэчыгъ, тыгу илъыр мы къыосIуагъэр, 
етымыIуапэми, зэрэтфэлъэкIыщтымкIэ дгъэрэзэн. Ари 
быслъымэн лъэпкъ къызхэкIыгъэр, Алахьым изы цIыфмэ 
ащыщ. Тыркум шъыпкъэныгъэу адыгэмэ афыриIэм тызэрэтемыгущыIэжьрэр джы къыуасIомэ сшIоигъу. АщкIэ, 
адыгэмэ сфяIожь, шъуицыхьэ къыттежъугъэлъ.
- Эдирнэ мамыр зэзэгъыныгъэр? - Къэрбатыр дзэпщым игущыIэ зэпигъэоу, къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.- Джы 
къызнэсыгъэм ар адыгэмэ аштэрэп.
- БлэкIыгъэ Iофмэ тарыгущыIэжьрэп, зиусхьан. Адыгэмэ язакъоп, тэркIи ар мамыр зэзэгъыныгъэ гукъау. 
- Тыркуем тыримыеу Урысыем тыритыгъ,- Къэрбатыр ыгу жьы дигъэкIэу къыIуагъ.
- Къыбдесэгъаштэ. АщкIэ уятэ Сэфэрбый сыготыгъ, 
джыри сыгот. ЕтIанэ тызэрыгущыIэрэр сыда? Эдирнэ мамыр 
зэзэгъыныгъэр непэкIэ щыIэжьэп, Урысыем етшIылIэгъэ 
заом Эдирнэ зэзэгъыныгъэ тхылъыпIэр зэIитхъыжьыгъ!.. 
- Ау етIани адыгэ Iофыр ащ къыгъэлэнлагъэп.
- Аущтэу щытми, зиусхьан, мары, шъуинэрылъэгъу, 
шъощ пае Урысыем тезао. Тизакъоп, Инджылызри, Францыри ары. Шъо шъуIэ зэтелъэу шъущыс. Шъхьафит 
шъухъужьынэу шъуфаемэ, зэрэадыгэ шъолъырэу Урысыем зыперэIэт. Непэ быслъымэн хэгъэгумэ зыкIыныгъэ 
зыхэтымыгъэлъмэ, неущ Урысыем къыблэ лъэныкъомкIэ 
щыIакIэ къыщытитыщтэп. Тэ ащ тыпэуцужьын тэлъэкIы. 
Шъоры, шъощ фэдэхэр ары зэрипхъощтыр, псэукIэ зэримытыщтыр. ЗяшъумыгъэгъапцI, зяшъумыгъэгъэдел, 
Къэрбатыр, джаурмэ, непэ тымышIэрэм неущ тыфыкIэхьажьыщтэп. Хымэ шъумыIоу Асалае наибэм фэдэхэри 
къызфэжъугъэфедэх. Наибэр адыгэмэ къафэзыгъэкIогъэ 
Щамили гъэзэуат заом иIахь хешIыхьэ, ишIушIи Алахьым 
гурэIо. Ау ащ къизгъэкIрэп адыгэмэ хымэ тхьэмэтэ пащэ 
яIэныр,- джыри зэ Омар-пашэм зыкъигъэтэрэзыжь фэдэу 
зешIы,- тыркум Тыркур ий, адыгэмэ Адыгэ шъолъырыр 
яй. Я си Алахь зизакъу, быслъымэн лъэпкъым гукIэгъу 
къытфэшI, джаурмэ тинасып атегъакIу. Быслъымэнмэ 
джэнэт къят, джаурхэр джыхьнэмым хэгъэтых.

--- Page 402 ---

Омар-пашэмрэ Занэ Къэрбатырырэ щэджагъо нэс 
унэм исыгъэх. АIорэр зыщызэдырамыгъаштэри къыхэкIыгъ, 
зыщызэтефэхэри мэкIагъэп. НаибэмкIэ Iофыр зытетыр 
Омар-пашэм къыгурыIуагъэу, къаигъэ зыригъэшIэу пэшIуекIожьыщтыгъэп. Адыгэ Iофым лыягъэ хэпIухьажьынэу 
зэримыщыкIагъэр бгъуитIумкIи къагурыIуагъэу, джау 
сыдми охътэ гъакIоу щысыгъэх.
Тырку дзэпщым елъытыгъэмэ, Къэрбатыр ыIуагъэмкIи, зэрэзекIуагъэмкIи, джэуапэу къыратыжьыгъэмкIи ежь 
зэрэрыразэр ищысыкIэ къыхэщы. ТиIоф тыухыгъэ къызэрэраIоу къэтэджыжьынэу хьазыр. Омар-пашэм къызхимыгъэщми, джа дэдэр ышъхьэ илъ. Мыхьамэт-Аминэ 
зэрэIукIэщтым, риIощтым, зыкъызэрэфишIыщтым 
егупшысэ, хьакIэм IощхыпцIэ.
- Дэгъоу тыщысыгъ, зиусхьан, тыгущыIагъ,- Омарпашэр къэтэджыгъ,- тыгу илъри тыушъэфыгъэп. Шъуадэжь 
зыбгъэзэжькIэ, джыри зэ, умыушъэфэу, мы тIуагъэмэ 
Сэфэрбый зиусхьаныр ахэгъэдэIожь.
- АщкIэ уицыхьэ къыстэгъэлъ,- Къэрбатыр джыри 
пиупкIыгъ.
- Ащ нахьрэ мысымэджэжьынэуи Сэфэрбый зиусхьаным сфеIожь,- пчъэр къызэIукIи, забытитIумэ зэрафахьэу 
пхъонтэшхо горэ унэм къырахьагъ, хьакIэм ыпашъхьэ 
къырагъэуцуагъ.- Мыр тырку султIаным ыцIэкIэ Занэмэ 
араты. ШъуишIушIэ бэгъонэу, шъуичатэ УрысыемкIэ 
чанынэу Тхьэ тышъуфелъэIу. Зэрэтырку дзэпащэр щымыгъупшэнэу, мы дышъэ тэмэтелъыр уятэ Сэфэрбый зиусхьаным сисэлам кIыгъоу сфетыжь.
Джа мафэм щэджэгъоужмэ адэжь, Омар-пашэмрэ 
Мыхьамэт-Аминрэ ягущыIэ упчIэ пэублэкIэ рагъэжьагъ: 
- Адыгэмэ хэшIыкI афыуиIа, наиб?
- Арэу къысшIошIы. Илъэсий хъугъэзы, ягумэкIыгъо 
адэсэгощы.
- Сэ нахь баIу, илъэс щэкIым къехъугъ, ахэр зысшIэхэрэр.
- Хьэм игъэрищ, лIым игъэщэкI адыгэмэ аIо, охътэ 
макIэп… Къысфэгъэгъу, сыкъэдаIо.
- Джыри зы упчI, наиб. Адыгэхэр лъэпкъыбэх, зэзэгъыныгъэ азыфагу дэлъын алъэкIыщта?
- Дэлъыгъэп, дэлъынкIи сыгугъэрэп.

--- Page 403 ---

- Сыд ар озгъаIорэр?
- Хэти инабгъо кIэнкIэ къырехыжьы.
- ЗэрэпIорэмкIэ, пщы пэпчъ зигъэатакъэу ичылэ дэс.
- Ухэукъорэп.
- Занэмэ шъхьагъырыт адыгэ шъолъырым щыряIа? - 
Омар-пашэр Iофым щыгъозагъэми, наибэм еупчIыгъ.
- Ар сIон слъэкIыщтэп. Шапсыгъэмэ, нэтыхъуаемэ 
титхьамэтэ пащэх аIозы, алъытэ, убыхыхэми, бжъэдыгъухэми дэдзых ашIыхэрэп. Тэ талъэныкъо нахьи ахэмэ нахь 
афеплъэкIхэу къысщэхъу. Джы адыгэ лъэпкъмэ япащэхэ 
Бэрзэджми, Хьаджэмыкъоми, Цэйри зэрахэтыжьэу, тиIо 
ахэмыхьэу щытэп, ау ар анэгу тыкIэты зыхъукIэ ары. ТакIыб 
къызэрэтэгъазэу, аIорэр фэшъхьаф.
- Адыгэмэ язакъокIэ сыгугъэрэп ар зидагъор.
- Ар шъыпкъэ. Ау етIани лъэпкъ зэпеор, лъэпкъ 
езэрэмыгъэхьыр адыгэмэ егъэлыегъащэу ахэлъ. Урямылъэпкъэгъоу къыпфашIэн щыIэп.
- Укъагъэтхьаусха, наиб?
- АбдзахэхэмкIэ ар сIон слъэкIыщтэп. Ащыщ сыхъугъэу 
къысшIошIы, шапсыгъэмэ афэдэу хэхэс адыгэ гущыIэ 
дыджыр ажэ сфыдэлъэп. Цэй лIэкъолъэшым фэдэ зырызхэр ахэтэп сIомэ, усэгъапцIэ. ФэкъолIышIу зэе-тIуаехэри 
къысфычIэплъхэуи къыхэкIы, ау фэкъолI къызэрыкIомэ 
сагурэIо.
- Афэсакъ, наиб, ахэр нахьыбэх, бгъэутэшъоных,- 
Омар-пашэр зыщыщ бай лъэпкъмэ афэмыгужъыен ылъэкIыгъэп,- хэбзэ шъхьэтетыгъор нэцIабгэ, аIэкIэуIашIомэ, 
нахьыбэ къытэт, шъушъхьэщыкIот къышъуаIон.
- АщкIэ зыгъэрэхьат, ядгъэIонэп.
Наибэм ынэпцэ шIуцIэ зэхэкIыхьагъэмэ Омар-пашэр 
яплъыгъ, ныбжьым емылъытыгъэу тхъон езгъэжьэгъэ 
жэкIэ-пакIэри кIырыщэп, IупшIэ мыIужъу-мыпIокIэ шэплъы ри къахэщы. Пэ псыгъо мыин тхыщэри нэпэ зэхэтым декIу. 
Адыгэ цыяшхъор пкъым фэшIу, тыжьын хьазырхэми, 
тыжьын къамэми, тыжьын бгырыпх псыгъоми зэдаштэ. 
Зызакъу адыгэ шъуашэм къыдемыкIурэр, Омар-пашэм 
ыIуагъ, сарыкъ фыжьыр ары. Ари наибэм къемыкIоу 
щытэп, ау адыгэ шъуашэм зэрэщымыщыр нэгум къыкIэуцо.
Тырку дзэпщым Мыхьамэт-Аминэ ищыпэлъэгъоп. 
ГъэрекIопагъэ Тыркуем нэIуасэ щыфэхъугъагъ. ИлъэситIу 
фэдиз тешIагъэми, хэкIыгъи хэхъуагъи щыIэп, джа зэрилъэгъугъагъэм фэдагъ. Щымыгъупшахэщтыгъэ нитIури джыри 
нахь къелыдыкIых, уакIаплъэ къэсми, лIыгъэ пытэ наибэм 
зэрэхэлъыр, Iушыгъэр дыкIыгъужьэу, къыуагъашIэ. Ар 
сэIо шъхьакIэ, тырку дзэпщым ыIуагъ, ныпчэдыжь гущыIэгъу къысфэхъугъэ Къэрбатыри мыщ ыкIыб пфыдэуцощтэп. Ышъхьэ къызкIихьагъэри ымышIэу, нэбгыритIум 
анэхэри, апкъыхэри, ащыгъыгъэ шъуашэхэри зэригъэпшагъэх. ЗэрэзэтекIыщтыгъэхэри джы къыгурыIуагъ - Къэрбатыр иадыгэ пэIо мылъэгэ хъурай. ЗэрэфэшIур къырыуагъашIэу, ытхьэкIумэ пакIэхэр пэIо къопитIумэ адэгъэпытагъ. 
Зэфэдэ-зэфэмышIу нэбгыритIур зэрищэлIэн зэримылъэкIыщтыр Омар-пашэм къыгурыIуагъ, къемыупчIыни ылъэкIыгъэп:
- Занэ Къэрбатырырэ орырэ шъузэшIуба?
- ТызэмышIунэу зэтетхырэ тазыфагу дэлъэп,- гум 
илъыр наибэм къымыIоу дзэпщым ыпашъхьэ зыщигъэхыягъ, къыпигъэхъожьыгъ: - А зы урыс тхьамыкIагъор тIуми 
тизэфэд.
- Занэ Къэрбатыр ыIорэр нэмыкI, наиб.
- Сы ыIоми Тхьэр сишыхьат. Сэ зи мыхъун адыгэчIым 
щысIуагъэп, щысшIагъэп. Алахьым игупшысэ ахаслъхьэзэ, 
адыгэмэ ягумэкI сигумэкI хъугъэ, якъабыл адэсштагъ. Зы 
тыжъугъэхъуи Урысыем тыпэжъугъэуцужь, тичIыгу, 
тинамыс къэтэжъугъэухъумэжь сэIомэ, сызафа-сымызафа?
- Занэ Сэфэрбыий джары ыIорэр, абдзахэхэр, кIэмгуехэр къедэIугъэхэп нахь,- Омар-пашэми къыдзыгъ.
- Адыгэхэр дэIон цIыфхэп. Хэти ишъхьафит гъэшIуагъэ 
рыпсэурэ лъэпкъхэр зэгъэзэгъыгъуай, анахь гущыIэшIури 
ахэгъэхьэгъуай.
- Адэ сыд псэбэб афэхъунэу пшIэрэр?
- ТхьагъэпцIыгъэрэ щынагъорэ,- Мыхьамэт-Аминэ 
иджэуап псынкIэ зэпыугъо фимышIэу къыпедзэжьы.- 
Адыгэхэр, ори пшIэн фае, тфэ зэтеутыгъэх. Пщыхэр, 
лIэкъолъэшхэр, фэкъолIышIухэр, фэкъолIхэр, пщылIхэр, 
унэIутмэ сарыгущыIэжьрэп. ФэкъолIхэр зэкIэми анахьыб. 
Пщыхэмрэ лIэкъолъэшхэмрэ фэкъолIышIухэр къызкIагъэтын яхьисапэу фэкъолIмэ къахащыгъэх, яшIушIэх аIозэ, 
къяшIокIхэу аублагъ. Абдзэхэ лъэныкъомкIэ лIэкъолъэшмэ 
ауж ахэр ары сэ апэрэмкIэ къыскъоуцуагъэхэр. ЕтIанэ 
ахэр къызфэзгъэфедэхэзэ, лIэкъолъэшхэр нахь Iордэгъазэ 
сшIыгъэх. ФэкъолIышIухэмрэ фэкъолI къызэрыкIохэмрэ 

--- Page 404 ---

къотэгъу къызыфэзгъэхъухэзэ, хабзэ Абдзахэ щызгъэуцугъ. Ащ къикIрэп, ыпшъэкIэ къызэрэсIуагъэу, зэкIэ 
къысфэразэхэу, анахьэу лIэкъолъэшхэр, фэкъолIышIу 
зырызхэр... Цэй Хьатырбай фэдэхэри къахэкIых...
- Афэсакъ, наиб, фэкъолIмэ, ахэр нахьыбэх, цыхьэ 
афэмышI, хабзэр аIэкIэбгъэуIэшIон, бгъэутэшъоных,- 
Омар-пашэр джыри зэ зэхихыгъэм къыгъэгумэкIыжьыгъ.
- Цыхьэ зыфэпшIынэу щыIэр нэбгыритIу,- ащкIи наибэм 
иджэуапи хьазыр,- апэрэр Алахь закъор ары, ащ къынэуж 
о пшъхьэ.
- Ари тэрэз.
- Адырэ щынагъу зыфэсIуагъэр,- къызэрэдырагъаштэрэм пымылъэу игущыIэ кIещы, - хабзэ зимыIэр бзыпхъэм зэрибгъэзыхьан фаер ары. АщкIэ Урысыем адыгэмэ 
къарашIэрэр тэрэз. Мафэ къэс зыкъарегъэшIэжьы, лъэпкъ 
зэкъоут регъафэх.
- Урысыем зао зыщешъушIылIэгъэ илъэсхэм адыгэмэ 
яIоф ащ тетэп. Урыс лъэныкъомкIэ зыщагъэсысрэп, тэ 
къытпаплъэх. Ори, наиб, адыгэхэр зы хэгъэгу умышIы 
мыхъунэу ауж уихьагъэшъ, Дагъыстан укъызфырагъэкIыгъэ Iофыр, гъэзэуат заор Iэпэдэлэл ошIы. Убыххэми, 
абдзахэхэми яIашэ огъэулъыи.
- Адыгэмэ языкIыныгъэ лъапсэ фэмышIэу, Урысыем 
епшIэн щыIэп...- наибэм къыIуи, Iиман зимыI, сыд сэбгъэшIэн уихьисап, гукIэ игущыIэгъу едысыгъ, тыкъэжъугъэгугъи Iашэ къытэшъутыжьыгъэп, поляк-мадьяр дзэкIолIхэмкIэ шъуддэзэощт шъуIуи, шъухэхьажьыгъ. Тэ щыI Лапинскэ, 
Банья забытмэ якуп? Игупшысэ кIэкIмэ Мыхьамэт-Аминэ 
къахэчъыжьыгъ.- Урысхэр лъэпкъышхо мэхъух, Iэшэ 
дэгъуи аIэкIэлъ. ЗэуакIи ашIэ...
- Тэ Тхьэм тибгынэжьыгъа? - Омар-пашэм къыхихыгъ.
- Алахьым тибгынэжьына?! Ащ ишIэкIэ шъори, тэри 
джаурмэ тапыщыт. ТлъэкI къэдгъанэрэп, ау...- къыригъажьи, кIилъэшъужьыгъ.
- КъыпфэмыIошъурэм, наиб, ышъхьэ къытфих.
- КъысфэмыIошъуи арэп, ау етIани, къызэрэосIощтыр 
сшIэрэп. ЗишIу къыпфэсымышIыщтыр уишъэогъу дэд, 
Занэ Сэфэрбый... Адыгэ шъолъырым къызигъэзэжьыгъэм 
щыублагъэу щыIакIэ къытитрэп. ЫIэмычIэ илъ тыркудзэр 
къызфигъэфедэзэ, убыххэр, бжъэдыгъухэр егъэщынэх. 
Абдзахэ щызгъэуцугъэ хабзэр зэрэзэщигъэкъощтым 

--- Page 405 ---

нахьрэ Iоф иIэп. Ащ Къэрбатыр къызхэхьажькIэ - тыщыIэ 
пкIэнчъ. Ахэмэ урысмэ ямызэожьын гухэлъ яIэкIэ сенэгуе. 
Хьагъур Нурмыхьамэт аIоу Бастыку зы фэкъолIышIу муртазыкъ горэ дэсызы, яурыс лIыкIо фэдэу сеплъы. Урыс 
хащэр Бастыкурэ Къуматырырэ азыфагу дэкIрэп.
- Уимуртазыкъ гори ахэмэ ахэт аIуагъ,- Омар-пашэм 
Iофы зыримыгъэшIэу къыдзыгъ.
- Хэт ащ фэдэ муртазыкъэу Абдзахэ исыр? Исын 
зылъэкIыщтыр? - наибэм ымакъэ ицIацIэ къыхэщэу, 
зэупчIыжь фэдэу зишIыгъ, мы сапашъхьэ исым тиIофмэ 
хэшIыкI афыриI, езыIуатэрэр сшIэрэп, гукIэ зэриIожьзэ, 
пигъэхъожьыгъ.- Ы-ы, Некрас муртазыкъыр арыщтын 
узэгуцафэрэр...
- Сэ зыми сегуцафэрэп,- ихьакIэ къыригъэжьэгъэ 
гущыIэр Омар-пашэм къызэпиутыгъ,- зэхэсхыгъэр къэсэIожькIэ сыпцIыусэп, наиб. Некрасым нэмыкIми ацIэ 
къыраIо.
- Некрас ТимэкIэ зыгъэрэхьат. Ар сыуплъэкIугъэ, ыкъо 
урысыдзэм хэт умыIощтмэ... Адыгэ Iэджми ачIыпIэкIэ 
Некрас Тимофей къэсэштэ, ибыслъымэныгъэрэ иадыгагъэрэ, Алахьыр сишыхьат, ыпшъэ уигъэкIощтэп. ДжитIум 
яз Iори, джаур пашъхьэм зыщыуигъэукIыщт. НэмыкIмэ 
сащыгъуазэп, Цэй Хьатырбай фэдэхэщтын... Ахэми якъон цэ шъхьаф алъэшъу, ау фэкъолIхэр апэчыжьэх. ФэкъолIышIухэр къызготхэу зи къысашIэн алъэкIыщтэп, сихабзи 
аукъощтэп, синамыси лъэпIэщт...
- О пшъхьэп, наиб, Iофыр зыфэгъэхьыгъэр,- зищытхъу къызэбэкIынэу езгъэжьэгъэ абдзэхэ пащэм Омарпашэм зыкъыригъэшIэжьыгъ, мэкъэ теубытагъэкIэ игущыIэ 
лъегъэкIуатэ,- дунаир зыгъэгумэкIырэ Iоф тызытегущыIэнэу укъызыфезгъэблэгъагъэр. Джа урыс гупшысэр 
ары шапсыгъэмэ ялIыкIо Занэ Къэрбатырырэ сэрырэ непэ 
тазыфагу илъыгъэр. Сыгу къео шъузэсщэлIэн зэрэсымылъэкIыгъэр. Занэмэ Iоф къыбдыряIэнэу фаехэп, афэлъэкIмэ, зы мафэ пакIо, зы сыхьат закъуи адыгэ шъолъырым урагъэсыщтэп, зы такъикъкIи жьы къыщыуагъэщэщтэп.
- Ащ сыщыгъуаз.
- Узэрэщыгъуазэр дэгъу, ау пIорэмрэ пшIэрэмрэ, 
наиб, зэтефэрэп,- Омар-пашэр къэтэджыгъ, Iужъу пытэ 
мыгузажъоу джэхэшъогур рекIукIы, Мыхьамэт-Аминэ 
ышъхьэ пIыеу изакъоу щымысыным пае къэтэджыгъэти, 

--- Page 406 ---

бысымым къыфидагъэп: - Щыс о, щыс. Сэ моу силIыжъ 
лъакъохэр тIэкIу тезгъэкIухьащтых. Ары, наиб, зэтефэрэп, 
лIыгъэр, пэрытыгъэр адыгэ шъолъырым щызэтешъухызэ, 
урысмэ шъузэрапхъо. Тырку аскэр мин пчъагъэхэр гъэзэуат заом IокIуадэх, абдзахэхэр чылэгъо дэшIыхьагъэхэу 
къушъхьэмэ ахэсых, хьакIэщмэ къэбар щаIуатэ...- Омарпашэр ичIыпIэ итIысхьажьыгъ, нэ жъоплъ гъожьышэ ланлэхэмкIэ наибэм еплъыгъ, ыпашъхьэ исым иныбжьыкIагъэ 
ехъопсагъ. Ащ нахь къегъэгубжба уигъэIонэу къыфидзыгъ:- Тхьамэтэгъур зыщызэтырахрэ лъэхъанэп, наиб, 
тызхэтыр! Шапсыгъэмэ, нэтыхъуаемэ, бжъэдыгъумэ 
уапымылъэу, къэIэтых абдзахэхэр, кIэмгуехэр, бэслъыныехэр, къэрэщайхэр, нэгъойхэр. Бгъу зэфэшъхьафкIэ 
Урысыем шъуео къэсми, нахь зэхишIэщт, идзи зэпкъырышъутхъыщт.
- Iашэ тищыкIагъ.
- Зыжъугъэзэжьрэм, къухьэ из Iаши къышъукIэлъыкIощт. Тыбыслъымэнба, Тхьэм ыпашъхьэ, инджылызмэ, 
французмэ апашъхьэ, ахэми яаскэр макIэп урыс заом 
IукIуадэрэр, хьайнапэ тыщышъумышI, зэрэдунаеу къытэплъы. Адыгэ хэгъэгу зэфэхьысым ыуж шъуикIыгу, Урысыем 
тытекIомэ, къызэрэдготыгъэм елъытыгъэу, адыгэ хэгъэгу 
пащэ хъущтми, ар тIэ илъ, теусэн.
VIII
Къэрбатыр зы гущыIэ химыгъэзэу Сыхъум щилъэгъугъэмрэ щызэхихыгъэмрэ ятэ риIотэжьыгъ. ЛIыкIо гущыIэ 
къодые мыхъунэу ежь иеплъыкIи Iофым хилъхьагъ, ишIошIи риIолIагъ. Ятэ иныбджэгъу Омар-пашэм тегущыIэныр 
темыфэщтыгъэми, Iахьынчъэу къыгъэнагъэп, дэгъур 
имакIэу, дагъор къебэкIэу уасэ фишIыгъ, икIэухым зиухыижьыгъ:
- Къысфэгъэгъу, тят, уишъэогъум ар къесымыIолIэн 
сфэлъэкIыгъэп.
- Зи мыхъун зэхэсхыгъэп, сикIал,- зи зэхимых фэдэу 
джы нэс щысыгъэ Сэфэрбый игупшысэмэ къахэужьыгъ, 
тIэкIу тешIагъэу къыпигъэхъожьыгъ: - Омар-пашэм угу 
ебгъэнэу щытэп. Ари сэщ фэдэу дунаим щыуцогъэ цIыф.
- Тят!..
- Ары, сикIал, ары. Сыдэу пшIын, жъыгъэр къызыпхаIэкIэ, уимыгъэIон щыIэп. Аущтэу сэIоми, сэ къысэлъытыгъэмэ, Омар-пашэр насыпышIу. КъызыщытекIуагъэхэр 
мымакIэхэми, итекIоныгъэ нахьыб. ТIысыжьмэ зыкъогушхукIын IофшIагъэ ихэгъэгу ыпашъхьэ щыриI! Сэ сигухэлъ 
сыкIэмыхьэу жъыгъэр къысхэIагъ... Илъэс пчъагъэм 
уихэгъэгу уимысыныр, узщыщмэ уахэмысыныр тхьамыкIагъу... СиныбжьыкIагъэ стэзыхыгъэмэ мы дышъэ тэмэтэлъыр къысфарагъэхьы!.. Сыд мыщ къикIрэр, сикIал?.. 
Наибэм итэмэтэлъхэри ары...
- Тырку къэрарыр зыщымыгъэгъупш къекIыщтын.
- Ары, сикIал, цыхьэ къысфашIрэп... Наибэр ятэмэтэлъ кIагъэгушIу, сэ зыкъысагъэшIэжьы... Сыгу ябгъэрэп, 
ахэми яшIэн ашIэ... Е-о-ой, сикIал, синыбжьыкIагъэ тэ 
къисхыжьын, хэт мыгъом къыситыжьын!..
- Тят, адэ сыдэу угужъыегъап?!
- Ихьау, сикIал, ар дэдэр умыIо,- Сэфэрбый зыкъишIэжьыгъ,- моу жъыгъэм тIэкIу зыфэзгъэшIожьыгъэшъ 
ары... Ащ фэди, сикIал, къыхэкIыщт... ЗэрэпIорэмкIэ, 
Къэрбатыр, Омар-пашэм шъоубзэгу зыкъыпфишIыгъ? 
Цыхьэ къысфешIы пIоу, сэ укъысшIолIыкIэу, ыпашъхьэ 
зызэримыгъэгупсэфагъэр дэгъоу пшIагъэ, наибэмкIэ 
зыдебгъэшIэжьыгъ. Ау ащ къикIрэп наибэмкIэ къыуиIуагъэр 
пшIошъ хъунэу. Ащ пае къыуиIуагъэм нахь хигъэхъожьзэ 
ощ паий риIожьыгъ. Тыркумэ ягухэлъ зыфэдэр сэ къызгурыIуагъ: урысмэ ягухэлъ блэкIрэп. Адыгэ хэгъэгум 
изыкIыныгъэ ахэмэ ящыкIагъэп, лъэпкъ зэкъоутыр яфед. 
Зыр зыкъуащэмэ, адырэр зыкъуащэикIмэ, нэмыкIыр 
фагъэблызэ есагъэх. Тыркуем адыгэмэ апае Къырым заор 
Урысыем рашIылIагъ зыфаIорэр шъыпкъэп. Инджылызхэри, 
французхэри, сардинхэм анахь мыхъухэри къытэтхьагъэпцIэкIых. Мы заор адыгэхэмкIэ федэхэкIыпIэ хъун ылъэкIыщтэп. ЗэкIэми анахьышIур, сикIал, урысхэмрэ адыгэхэмрэ 
язэшIун. Ежьхэри тэщ фэдэу непэ чIыпIэ къин итых. Зэ 
джыри къыздэмыхъугъэгъэ Iофыр къэсIэтыжьы сшIоигъу.
- Тыркудзэм ухэтэу урысмэ цыхьэ къыпфашIына, тят?
- Тыркудзэр пIуи?.. Ащи шъыпкъэ хэлъ. Ау ситыркудзэ хэтыкIэ урыс пачъыхьэр щымыгъуазэу ара? Арба 
Тыркум сизыдзагъэр? Непэ сыхэтмэ, неущ сыхэтыжьэп. 
Бэ ищыкIагъа тырку тэмэтэлъыр зытэбдзыжьыным!..
- Адыгэхэми ягопэщт,- Къэрбатыр ятэ дыригъэштагъ,- 
адыгэчIым тыркухэр къырищагъэх аIошъ, узщаумысри 
макIэп.

--- Page 407 ---

- Ащи сыщыгъуаз... Симылажьэ къысаIорэп. Ау сакIыб 
щаIорэр зэрэсимыхьакъри ахэмэ ашIэныр къатэфэ. Тыркумэ адыгэчIыр аштэным ыпэкIэ урысхэр шъэрэ къэсэштэх. 
Анапэ пытапIэр тыркудзэм къеухъумэ пае, сытыркоп 
сэ!..- Сэфэрбый щысышъугъэп, шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьагъ, гупшысэу заулэрэ зыщэт уж къыIуагъ: - Сы тырку, 
сыурыс зыфаIорэр, Къэрбатыр, Iофэп, Iофыр адыгэ чIыгур, 
адыгэ напэр къызэрэтыухъумэщтыр ары. Хъущтыр орэхъу 
тIоу тытIысыжьмэ, адыгэ лъэпкъыр къызэтэтымыгъанэу, 
тэщ нахь лъэш хэгъэгумэ зэрядгъапхъомэ, къыткIэлъыкIощтмэ къытфадэнэп! Е-о-ой, адыг, сыд тхьамыкIагъу узыхэфагъэр!.. Мыдэ, Къэрбатыр, Хьагъурыр къысфыкъокIынэу 
фэIопщ. Ар зы. ЯтIонэрэр, уицыхьэ зытэлъ нэбгырэ заулэ 
Абдзахэ итIупщхь. Мылъку макIэпщтын наибэм тыркумэ 
къыратыгъэр! Адыгэмэ ятхьамыкIагъо зэрэхэбаикIрэр 
абдзахэ лIэкъолъэшмэ, фэкъолIышIумэ, фэкъолI къызэрыкIомэ, унэIутмэ анэсыжьэу, арэшI. Цэй Хьатырбаий, Некрас 
Тими заIубгъэкIагъэмэ дэгъугъэ.
Сэфэрбый изакъоу унэм къызенэжьым, игупшысэмэ 
рэхьатыгъо къырамытэу, заулэрэ джэхэшъогум тетыгъ. 
Урысыем зэрекIолIэщт бгъу лъэныкъом, хыIушъомкIэ 
гъэзэгъэ дзэм ипэщэ Филипсон инэралым зызэрэIуигъэкIэщт шIыкIэм егупшысэщтыгъэми, наибэр щыгъупшэн 
ылъэкIыщтыгъэп.
Наибэм къыратыгъэ тэмэтелъхэмкIэ Къэрбатыр сызеупчIым, Сэфэрбый ыIуагъ, Iофы зыригъэшIыгъэп шъхьакIэ, 
ащ узэгупшысэн хэлъ. ЗэрэхъурэмкIэ, наибэр адыгэ пащэкIэ 
тыркумэ аштэ, цыхьэ къыфашIы, къыщэгугъых. Джары 
ащ фэгъэхьыгъэу Омар-пашэри къызкIысэупчIыщтыгъэр. 
ЫнитIукIэ теплъи гупсэфыжьыгъэщтын. Ыгу рихьыгъ, 
римыхьыгъэмэ, дышъэ тэмэтелъри къыритыщтыгъэп, 
егъашIэм фикъун мылъкукIи къаушъэщтыгъэп. Тыркумэ 
урящыкIагъэу зашIэкIэ, къыпфамышIэн щыIэп. Адэ сыдэу 
пшIын, шыхъужъымрэ къунанымрэ зэпэшIыгъуае, ау 
пэсащэу уанэр зэблахъун яхьисап. Ятырку уанэ егъэзыгъэкIэ сырагъэтIысхьагъ нахь, сэр-сэрэу ялъэрыгъ слъапэ 
изгъэуцуагъэп... Ау хымэ цIыфыр тыркумэ тфагъэшэсынэу 
зежьэхэрэм сэри сыдэнэп, зэхэзыхрэ адыгэхэми къырагъэкIунэп!.. Сыд ар сэIокIэ, муары зыхэхьэгъэ абдзахэмэ 
къырагъэкIу, пэуцужьын зимурадыр мэкIэ дэд!..
Гупшысэ-гумэкIыр къызышъхьащыорэм, Сэфэрбый 
шъхьаныгъупчъэм Iухьаныр, зимыгъэхъыеу иплъыныр 

--- Page 408 ---

икIас. Ау гур зыгъэрэхьатын бжыхьэ пчыхьапэ щагум дэтэп. 
Апчым къытеорэ ощхыцэ макъэм кIэдэIукIэу заулэрэ 
щытыгъэу, Сэфэрбый ежь-ежьырэу зэгыижьыгъ: сэри 
адыгэхэмкIэ тэрэзэу сыпсэурэп, сыд сихэгъэгу сыкъихьажьыгъэу тырку тэмэтелъыр зэрэсищыкIагъэр! Адыгэхэми зыфаIорэр шъыпкъэ - сыгу зыдэгъэзагъэр ашIэрэп. 
Ярэби, сызэхэшъушIыкI, шъощ нэмыкI сыгу зыми фэгъэзагъэп. Шъощ пае, къикIыгъэп нахь, урысми, тыркуми, 
инджылызми зафэзгъэцIыкIугъ, зафэзгъэиныгъ. Зыми 
сыгурыIуагъэп, шъори шъукъызэхашIыкIыгъэп. Хэти тыцу 
жъонэкIонэу тырищыкIагъ. Джа пщы дэдэхэу, лIэкъолъэшхэу сызщыщхэм загъэтIырае шъхьакIэ, бгъуитIум яз 
ыIэмычIэ тызэрэчIафэу, тIорэм щыщ къырадзэжьыщтэп, 
джа фэкъолI дэдэхэр, тиунэIутхэр къытагъэбэныжьыщтых, 
лъэпкъ зэбэным тыхагъэтыщт! Тыдэйми-тыдэгъуми, тикъиныгъуи тигушIуагъуи щызэтлъэгъулIэжьэу, зы хэгъэгу 
зытымышIы хъущтэп. Аущтэу тызымызекIокIэ дунаим 
тызщытекIодыкIын чIыпIэ зэжъу непэ тифагъ. ЗыкIыныгъ, 
зэгурыIожьыныгъ, зы лъэпкъэгъу гупшыс адыгэмэ зыкъызэраухъумэжьыщтыр!.. Ащ нахь хэкIыпIи щыIэп. Ау сыд 
ащ икъежьэпIэщтыр? Мы IофымкIэ, апэрэ мафэм щегъэжьагъэу седэIугъэп нахь, Хьагъурыр нахь Iушэу къычIэкIыгъ. 
Адыгэ хасэм тиIофти, тырку гъогум тытетыгъ ар къысиIокIын 
зырегъажьэм, седэIугъэп. НахьышIум сыпаплъэзэ, шъхьэгугъу гъогу сытехьагъ, адыгэхэри тесщагъэх. Арэп, 
тяшIумэ, аIорэр афатшIэмэ, ташхыщта сэIо мы урысхэм?! 
БгъуитIумкIи тигупшысэ дгъэучъыIэу уахътэ тедгъашIэмэ, 
хъурэм теплъын... Сыд фэдизэу тизэфэныгъэ дгъэбыракъыгъэми, тишъхьафит псэукIэ апэтIэтыгъэми, урысмэ 
татекIон тлъэкIыщтэп. Тимылажьэ къытэхъулIэрэп, тиунэ 
зыщыдгъэсэни хасэм тыхэхьан фэягъэ. ЕгъашIэм шъхьарытIупщ къунанэу псэугъэ адыгэхэр зы хэгъэгуку кIэтымыгъэуцохэ мыхъунэу тежьагъ. Ар зытшIэн фэягъэр 
джырэп, тызэпкъыратхъыным ыпаIу. Джы дунай хэгъэгу 
пэпчъ, тпэчыжьи, тпэблагъи, нэцIабгэ тыфэхъугъ, къытIощхыпцIэ, тегъэгугъэ, тызэрещалIэ, тыригъэуцолIэнэу 
нэрмылъэгъу аркъэныр къытшъхьаредзэ Тыркуери, Урысыери, Дагъыстани имыкъоу, ахэмэ Инджылызри 
къахэхьажьыгъ, Францыри къадеушъэкIы...
Гопэгъу жъоркъэу къыжэхэтэкъуагъэм ынатIэ пкIантIэ 
къытырыригъакIэу, шъхьаныгъупчъэм Сэфэрбый 
481
16 Заказ 027

--- Page 409 ---

къыIукIыжьыгъ. Зы мэфэ закъуи Анапэ дэмысыжьы, тыркудзэм хэмытыжьы шIоигъоу шапсыгъэ фэкъолIмэ адэжькIэ гукIэ зидзыжьыгъ. Рудзевич щыхьагъу къыфэхъуи, 
урысыдзэм Анапэ къызэрэщыхэкIыжьыгъагъэр Сэфэрбый 
ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Непэп джа ныбжьыкIэгъу хъугъэшIагъэр ыгу къызыкIыжьрэр, адыгэ гупшысэм хахьэу 
чIыпIэ къин зифэкIэ, ренэу ар зыделъэгъужьы. КъыфэмыIуапэми, зэгорэм ышIэгъагъэмкIэ зэрэкIэгъожьрэр 
игупшысэ къыхэщы. 
Адэ джары, Сэфэрбый хьылъэу джыри хэщэтыкIыгъ, 
махъшэм тесми хьэр ецакъэ язгъэIуагъэр. Джы нэс урысыдзэм сыхэтыгъэмэ, сизабыт Iофхэр дэхэкIаеу, мы стелъ 
тэмэтелъым нахь мымакIэу, дэсфыещтыгъэ. Тыркумэ 
къыстыралъхьагъэм кIысамыгъэхьэпэгъагъэми, урысыдзэу 
сызхэтыщтыгъэм, тичIыгупэхэр зэпэIулъхэу хэгъэгу гъунэгъуба, сезэгъыщтыгъэ. АдыгэхэмкIэ сишIуагъэ къэмыкIощтыгъэмэ, сиягъэ къэкIощтыгъэп. Джы сыд? Зыми сыщымыщэу пчэгум сыкъинагъ. Урысмэ ясшIэгъагъэр тыркумэ 
яспэсын сIонти, ныбжьыкIэгъу-делэгъум сигъэшIагъэр 
сижъышъхьэм сфэшIэшъуна? Тыркухэр пакIо, урысхэми 
къырагъэкIунэп!.. Мы Iофым бгъу пстэумкIи хэгупшысыхьагъэмэ нахьышIу. Шъэогъу-ныбджэгъу горэми фыхэзгъэпсэу къызэрэгурыIорэм сыхэдаIомэ, иягъэ къэкIонэп. 
Ары шъхьакIэ, сыд сIони упчIэжьэгъу сыфэхъущт? Адыгэ 
тхьамыкIагъо утыгум уихьажьынымкIэ упчIэжьэгъу ищыкIагъа? Ар хъунэп, сыд гупшысэ мыщыуха сижъышъхьэ 
къезгъэ бэкIхэрэр?! 
Нэф къэшъыфэ шIуабэ дашIэу, чэщ реным Сэфэрбый 
ынапIэ ридзыхыгъэп. Игупшысэ зэпеомэ ябэныжьзэ 
нэфшъа гъом къыкIэтэджэжьыгъ. Игупшысэмэ захэпшъыхьэм, шъхьаныгъупчъэм Iухьагъэу ощх уж дунай нэпэ 
тхьакIыгъакIэм хэплъыхьэ. Пепау къушъхьэ сыджым къыкъосыкIрэ тыгъэ къуапэм зыIоплъэм, ыгу зыгорэу къэ хъугъ, 
ыIэ фыдигъэчъэени ишапсыгъатхьэ елъэIу шIоигъоу зыкъишIэжьыгъ, зэрэхъури ымышIэу, ышъхьэ фимытыжьэу а 
дэдэри ышIагъ. Адыгэмэ ыгу къафэшъэбэнэу, зыхэтхэ 
хьазабыр нахь псынкIэ къафигъэхъунэу, гукIэгъу къафишIынэу тхьэ зелъэIу уж ары тырку тэмэтелъыр къызтепIыикIрэ къэптаныр ыплIэIу зэрэридзагъэм Сэфэрбый 
гу зылъитагъэр, ыпкъ къыстэу шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьи, еIэнкIэ шIомэхъэшагъу пIонэу тэмэпкъхэмкIэ зыщидзи, 

--- Page 410 ---

тахътэм тыридзагъ. ГуIэм хэтэу адыгэ шъуашэкIэ зифапэзэ, 
унэм иджыкIыгъ:
- Удэ, Трам шъуIо!
Сэфэрбыйрэ Трамрэ зэшэсхэм, тырку аскэр ухъумэкIо шыуищри ауж ихьагъэх шъхьакIэ, шъусищыкIагъэп 
къыригъэкIэу Iэ къафишIи, аригъэгъэзэжьыгъ. Анапэ 
зыдэкIхэм, Сэфэрбый къыIуагъ:
- Адыгэхэми, урысхэми аIу-амыIоми, олахьэ мы тыркухэмкIэ Iоф тыхэтым...
Зиусхьаным игъусэ хъумэ, Трам зэрихабзэу, зигъусэм 
гущыIэгъу фэхъункIэ псынкIагъэ къызхигъэфагъэп, кIэух 
фэхъущтым ежагъ. Къыригъэжьэгъэ гущыIэм кIэух фишIыным ычIыпIэкIэ, Сэфэрбый къеупчIыгъ:
- Адэ зи къепIуалIэрэпи, Трам?
- УигущыIэ лъапсэ къэсыубытыгъэп, зиусхьан,- пщым 
къыIо шIоигъор къыгурыIуагъэми, ышъхьэ фырихыгъэп, 
узгъэгумэкIрэм нахьыбэрэ урыгущыIэ къэсми тэркIэ 
нахьышIу зыфэпIощтыр къыригъэкIыгъ.
- Къэмыубытыныр гъэшIэгъонэп,- Сэфэрбый ышъхьэ 
фэгъумытIымыжьыгъ,- тэри ар тшIузэхэкIокIэ жьыгъ... 
Аущтэуми, Трам, тыкъызэкIэкIонэп! - шым елъэдэкъауи, 
ригъэлъыгъ.
Щэджагъо мыхъупэу шыуитIур Бастыку нэсыгъ. Лъэгъун зыфыряIэри унэм исэу къычIэкIыгъ, хьакIэмэ нэгушIоу 
къапэгъокIыгъ:
- Шъукъеблагъ, зиусхьан, шъукъеблагъ, Сэфэрбый. 
Зигугъу ашIрэр пчъэIушъхьэм тес зыфаIорэр шъыпкъэ. 
Къэрбатыр къысфиIопщыгъэти, уадэжь сыкъежьэнэу 
зызгъэхьазырыщтыгъ. ГумэкIыгъо щыIа, зиусхьан? Iоф 
зебгъэшIэу пшъхьэкIэ тадэжь укъэкIуагъ, уигумэкI сигумэкIы, уигушIуагъо сигушIуагъо, Сэфэрбый.
- Зигугъу пшIырэ гушIуагъор, бэшIагъэ зысщы гъупшэжьыгъэр, Нурмыхьамэт. НепэкIэ щтэуIугъи гумэкIыгъуи 
щыIэгоп. Ау ащ къикIрэп рэхьатыгъор къытэбэкIэу. 
Урысхэмрэ тыркухэмрэ зэзаох, нахь лъэшыр язэрэгъашIэрэп тIоу тыщыскIэ хъунэп, тыхэукъо. Къытщыгугърэ 
адыгэхэри гъогу пхэндж тэтэгъэтых.
- Сыд тшIэщт, зиусхьан, сыкъэдаIо? - зэхихыгъэм 
джэуап лъапсэу фэхъущтыр ымышIэми, ыгу еIоу Хьагъурыр къэупчIагъ, Трами феплъэкIыгъ.
- Урысмэ тяшIун зыфапIорэм игъо къэсыгъ, Хьагъурыр,- фэкъолIышIум ыIощтыгъэм къызэрекIолIэжьрэр 
483
16*

--- Page 411 ---

шIоемыкIоу къыIуи, нэплъэгъу Iужъур ридзыхыгъ, ари 
къыримыгъэкIоу шъхьэр къыпхъотэжьзэ, игъусэ фэкъолIым 
къеупчIы фэдэу зишIыгъ: - Ы, Трам, сыд пIорэ о?
- Игъом блэкIы, зиусхьан,- Трам иджэуапи кIэкIы.
- БлэкIмэ, тэжъугъэгупшыс. Филипсон инэралым 
сыIумыкIэ хъущтэп.
- КъызщыпIорэм елъытыгъэу тызекIон, зиусхьан,- 
Хьагъурым зэригуапэр хэпшIыкIэу гушIопсыр ынэгу къычIэщыгъ,- Ракитовымрэ Филипсонрэ зэшIу хьазырых. Ау мы 
Iофым зы къыхэхьан ылъэкIыщт.
- Сыд къыхэхьан ылъэкIыщтыр? - Хьагъурым игущыIэ 
Сэфэрбый къыригъэухыгъэп, псынкIэуи джэуап ритыжьыгъ.- Ситырку тэмэтэлъмэ зыфапIорэр, ащ бэшIагъэ 
сызегупшысагъэр, ар тиадыгэ Iоф къыхэхьанэу ищыкIагъэп, 
зыемэ ясэтыжьы!.. Армэ зыхэхьагъэхэр, Нурмыхьамэт, 
ащ икъыстэлъхьакIэ ыджа урыс дэдэхэри хэмылэжьагъэхэу 
къызшIуарэмыгъэшI!.. Ситэмэтэлъэп, сыбгъэ дэлъ гур ары 
сиадыгагъэ зэпхыгъэр! Ащ земыгъэгъэгумэкI, Нурмыхьамэт, пшIэщтымкIэ уицыхьэ къыстэгъэлъ... КъэсшIагъэба, 
Хьагъурыр?
- Къытэбгъэфагъ, зиусхьан.
- Уизакъоп, Хьагъурыр, ащ ыгъэгумэкIрэр, Къэрбатыр 
кIэлэхъури ары... Сыдрэ тэмэтэлъи къыдэхыгъуай, зытэлъхьэгъуай, ау ащ изытэдзыжьын, пшIошъ гъэхъу, зыуи 
арэп!..
IX
Мыхьамэт-Аминэ Сыхъум, Омар-пашэм дэжь, къызекIыжь ужым, Абдзахэ щыриIэ пыймэ къазэрэхахъорэм 
нахь гу лъитэу регъажьэ. Тырку пашэм инэрал дышъэ 
тэмэтелъэу къытырилъхьагъэрэп, шIухьафтын мылъку 
хъущэу къыритыгъэмэ язакъоп, нибжьи узэмыжэн бгъу 
лъэныкъо Iоф Iаджи къыхэхьэ. ЗэкIэми анахьэу адыгэурыс-тырку Iофыр утыгум къетаджэ. Адыгэхэр зыхэкIодэрэ 
заом мафэ къэс мырэзэныгъэхэр къегъэкIэпIых, лъэпкъ 
зэфыщытыкIэри нахь зэкIэречы, гугъэпIэ тIэкIоу азыфагу 
къыдэнэжьыгъэри зэщегъакъо.
Адыгэ зэдемыгъэштэныгъэм узгъэгупшысэн нэмыкI 
Iофыгъохэри къыхэхьэх. Ахэмэ Урысыем зезытыгъэ бжъэдыгъухэри, кIэмгуехэри, щэрджэсхэри, къэбэртаехэри 

--- Page 412 ---

ащыщых. ТIо зэхэутыгъэ адыгэхэри зыщызэпекъудыйхэри 
зыщызэпэуцужьхэри макIэп. Урыс IэмычIэ хъугъэ бжъэдыгъухэмрэ кIэмгуехэмрэ адыгэ Iофым зэримыгъэгумэкIхэрэр абдзахэмэ адэрэп. Мыхьамэт-Аминэ хымэ 
цIыфыр пащэкIэ абдзахэмэ зэраштагъэр шапсыгъэмэ, 
нэтыхъуаемэ ашIошъхьакIу, къырагъэкIурэп. 
Занэ Сэфэрбый ары мыхъугъэмэ, Мыхьамэт-Аминэ 
ыIуагъ, гъэрекIо Къэрэщай тызехьэм исхэр, Козловскэ 
инэралым идзэу щызэхэткъутэгъагъэм зыкъишIэжьыфэкIэ, 
тищэрихьат быракъ чIэгъ къычIэдгъэуцогъагъэх... Шапсыгъэхэр къытэкIухэ зэхъум, Къэбэртае тынэмысэу къэдгъэзэжьын фае хъугъагъэ... Ау зыкIыныгъэ-зэдэIэпыIэжьыгъэ 
адыгэмэ къызхамыгъафэу тиIоф къикIыщтэп. Козловскэ 
инэралым идзэ зыкъызешIэжьым, плъэгъурэба бэслъыные-щэрджэсмэ, адыгэ Iоф зетымыфэ фэдэу, зыкъызэрэтфашIыгъагъэр... Занэхэр, ятэрэ ыкъорэ, къысэшIухэу 
къызгоуцогъагъэхэмэ, адыгэ шъолъырым зыкIыныгъэ 
изгъэуцонти, зы кIочIэ IэтыгъэкIэ адыгэхэр Урысыем пэзгъэуцущтыгъэ, Щамилэ Iимамэри згъэгупсэфыщтыгъэ... 
Дэпкъым пылъэгъэ алрэгъоу зыгъэ Тыркуем къырищыгъэм наибэр кIэрыуцуи, хэшIэгъэ Iашэмэ бэрэ яплъыгъ. 
Iашэмэ яплъымэ, гукъэкIыжьмэ ахэплъыкIзэ зэгупшысэщтыгъэр нэбгыритIу - Щамилэ Iимамымрэ Занэ Сэфэрбыйрэ. Щамилэ дэжькIэ зы къэбар къызимыкIыгъэр 
илъэс ныкъом къехъугъ. Дагъыстан лъэныкъом лъыгъэчъэ 
зао зэрэщыкIорэр, ащи бгъуитIумкIи цIыфыбэ зэрэхэкIуадэрэр урыс гъэрмэ къапкъырыкIэу къылъэIэсы ныIэп. 
КъыздикIыгъэ хэгъэгум урысыдзэр къызэрэIуищыщтыр 
адыгэ зэо IофхэмкIэ игухэлъ шъхьакIэ, зэрэфаеу къыдэхъурэп. АщкIэ Занэмэ адэжькIэ мысэр щыI. 
ГъэшIэгъоных мы Занэхэр, ыIуагъ наибэм, адыгэ хэгъэгур къэтэухъумэ аIозэ, пкъырыпкъэу зэпкъыратхъы. Агуи, 
ягупшыси, яшъэфи зыдэгъэзагъэр къэшIэгъуай. Зэ тыркугу, 
зэ урысыгу, зэ къадэIэпыIэнэу зашIэкIэ, инджылызыгу 
зашIы. Сыд джы Джеймс зыфащагъэу къызфыращэкIрэр?.. 
Хърозэр Исмахьилэ тхьагъэпцIым ыщэфыгъэ дзэр адыгэ 
шъолъырым къызэригъакIорэм икъэбар зэрэзэхихыгъэр 
арыщтын. О уизакъоп, Занэр, тэри ащ тежэ. Теплъын титIу 
язэу апэ зигухэлъ къыздэхъурэм!.. Зэ моу абдзэхэ лIэкъолъэш мыуцужьрэ заулэмэ яIоф сэгъэухы, дунаим щышъушIэрэ щыIэмэ, Занэхэр, къышъозгъэIощт.

--- Page 413 ---

Абдзэхэ лIэкъолъэшмэ яIоф бэшIагъэ наибэм зиухыгъагъэр, гъэрекIокI бжыхьэ щыублагъэу тхьэ папкIэкIэ 
Мыхьамэт-Аминэ абдзэхэ фэкъолIмэ аштэгъагъ. Зэо-банэ 
къыригъэкIыгъэп, быслъымэн диныр агу зырегъэпытыхьэм 
илъэс пчъэгъэ гухэлъыр шъхьэих афишIыгъ: быслъымэн 
диным лIэкъолъэши, фэкъолIи ыIорэп, хэтырэ цIыфи изэфэд. 
Наибэм игущыIэ закъо фэкъолIымрэ пщылIымрэ къызэбэкIрэ адыгэ дунаир, анахьэу абдзахэхэр, нэмыкIыгукIэ 
ригъэгупшысагъэх, анэIуи зыфаригъэгъэзагъ. Ау ащ 
къикIыщтыгъэп адыгэ шъолъырымкIэ наибэм пый щыримыIэу. Абдзахэ лIэкъолъэшмэ язэкъуагъэп ипыигъэхэр, 
зэкIэ адыгэ лIэкъолъэш пстэури ары. Адыгэмэ ямызакъоу, 
тыдырэ лъэныкъуи зэрэщыхабзэу, зытырахрэр кIэгубжыкIы, зыфащэйрэр кIэгушIукIы.
Тыркудзэм зэрэхэтэу адыгэ шъолъырым къыгъэзэжьыгъ нахь мышIэми, джары Занэ Сэфэрбый гугъапIэкIэ 
аушъхьакIурэ лIэкъолъэшхэр зыкIыпэгъокIыгъэхэр. Ау 
илъэс пчъагъэм зыхэмысыгъэ адыгэмэ азыфагу къихъухьэрэр апэрэ лъэбэкъоу ышIырэм щегъэжьагъэу къыгурыIуагъэти, иегъэшIэрэ тхьагъэпцIыгъэ-Iушыгъэ къызфигъэфедэзэ, зыщыщ лIэкъолъэш-пщы лъэпкъмэ адэжькIэ 
ыгу зэрэщыIэр къызхимыгъэщэу, къэзыстрэ мэшIуитIу 
зэфагум дэуцо. Наибэр адыгэмэ зэрэшъхьащигъэзыщт 
шIыкIэм, бгъуитIури пыи зыфимышIэу, еусэ...
Пчъэ макъэ къэIугъ.
- СыкъакIо хъущта, наиб? - пчъаблэм гот лIы жэкIэпэкIэ шIуцIэ пытэр къэупчIагъ, къызлъихьагъэм зэрэпэблагъэр ищытыкIэ-гъэпсыкIэ къыуегъашIэ.
- Ора сэIо, Тумэн?
- Уимафэ шIу охъуапщи, Мыхьамэт-Амин.
- Къэт ябгъэIуагъ.
- СызфэкIуагъэр къэзгъэцэкIагъ.
- КъэIуат.
- Занэ СэфэрбыйкIэ аIорэр шъыпкъэ. Анапэ урысмэ 
аритыжьыгъ.
- Аритыжьыгъа хьауми дафыгъа?
- Филипсон инэралым дифыгъ.
- Ар Iоф шъхьаф...- наибэр мыгузажъоу алырэгъум 
кIэлъырыхьажьыгъ, Iашэмэ ахаплъэу заулэрэ щытыгъэу 
Iаби, сэшхор къыпихыгъ, къызэдихыгъ, Iум-пэм ышIэу 
зэдидзэжьыгъ.- Мы сэшхор Занэ Сэфэрбый иягъ аIуи, 

--- Page 414 ---

зыгъэ къысатыгъагъ... ЗичIыгу къызфэмыгъэгъунэжьрэ 
къэрабгъэм исэшхо сиалырэгъу пызгъэлъынэп. Ма, Тумэн,- 
фидзыгъ,- узфаер ешI...- наибэр заулэрэ джыри алырэгъум кIэрытыгъ, игупшысэ джы зыдэщыIагъэр Занэхэрэп, 
абдзэхэ лIэкъолъэшхэр арых. Сыд аришIэнэу иамал ахэмэ? 
ЗэкIэмэ анахь дэгъугъэр ежь иIоф къыхэмыхьэу, ышъхьэкIэ 
къыхэмыщэу зыгорэ къафиугупшысыгъэмэ ары. Занэм 
ущыгугъкIэ джы ебгъотылIэжьын щыIэп, зыздигъэзэщт 
лъэныкъор ымышIэжьэу урысмэ рашIыхьагъ. ЛIэкъолъэш 
Iофмэ сэ сахэмыхьэу тыркухэр къыхэхьэгъагъэмэ дэгъугъэ. ОшIэ-дэмышIэ гупшысэ псынкIэм наибэм шъхьэр 
къыригъэпхъотагъ, пчъаблэм гот лIэу щыгъупшэжьыгъагъэри инэплъэгъу къышIофэжьыгъ, зэримыгуапэр иупчIи 
къыхэщыгъ.- Джыри ущыта сэIо?
- КъэпIощтым сыкъежэ, наиб.
- Занэ Сэфэрбый икъэрэбгъагъэ фэкъолIмэ ахэшъутIупщхь, иадыгэчI къызэриухъумэрэ шIыкIэр цIыфмэ арэшI.
- Ащ зи едгъэIонэп, наиб!.. Гъоумэ чылагъоми къыщядгъэIон.
- Уегупшысагъэп...- Мыхьамэт-Аминэ къыхэгубжыкIыгъэми, зиIэжагъ.- Къэбарыр талъэныкъо къикIыгъэп, 
къыбгурыIуагъа?
- Сикъэмапэ зэрэпапцIэм фэдэу къызгурыIуагъ, наиб!.. 
Моу пчъаблэм сызэрэдэкIыжьэу сишъэф Iушъашъэ ахэстIупщхьан.
- Арэп, Тумэн,- Мыхьамэт-Аминэ нибжьи къыхэмыфэщтыгъэ щтэуIугъэ шъэф макIэ ыпкъышъол къыхэтэджыкIыгъ, икIыжьрэм лъыджагъ,- укъызблэкIыгъэ 
пчъэблэ кIыбым зы ухъумакIуи щытыжьба?
- ФэкъолIмэ ар япIолIэнэп, наиб, мэплъырых,- Тумэн 
зэхихыгъэр зыфихьын ышIагъэп, къеупчIыжьыгъ: - 
ЗыгорэкIэ гуцафэ уагъэшIыгъа?
- Унэм укъызэрикIошъагъэр сыгу еIугъэп.
- Ара зыфапIорэр?..- Тумэн зэхихыгъэр фадзыгъэми, 
игуап, тIэкIу тыригъашIи, хигъэхъожьыгъ: - УиухъумакIохэр 
сэ къыпфэзгъотыгъэхэ цIыфых, наиб. Уицыхьэ атегъэлъ!..
Мыхьамэт-Аминэ Омар-пашэм тхылъ фитхынэу тIысыгъэ. Апэрэ гущыIэпэ егъэжьэгъур къыфэмыгъотэу 
тхьэпэ зытIущи зэIитхъыжьыгъ. Плъызэу заулэрэ щысыгъэу 
унэм чIэджыкIыгъ. УхъумэкIо нахьыжъэу къихьагъэм гу 
бырсырыр тыриутхыпкIэу фигъэпытагъ:

--- Page 415 ---

- Джынэкъэуж изакъоу зы нэбгырэ садэжь къычIэшъумыгъахь! Хэти щэрэщ, анахь къыспэблагъэуи орэхъу!..
ГущыIэ губжыгъэхэмкIэ наибэм ыгу жьы зыдегъэкIым, 
Омар-пашэм фигъэхьыщт тхылъыр ичIыпIэ икощыкIыгъ. 
Тырку дзэпащэр зэригъэгугъэгъагъэ адыгэ шыу минипшIыр 
зыкIызэхимыщэшъугъэр фыриIотыкIызэ адыгэ Iофыгъуабэмэ анэсыгъ, къиныгъоу къыпэтэджыхэрэм ягугъу 
фишIыгъ, Занэ Сэфэрбый ышъхьэ къыфыримыхыпэу 
шапсыгъэмэ гущыIэ дыс заули ариIолIагъ. Зи къызэримыгъэлыгъэр лIэкъолъэшхэр арых. Ахэмэ алъэкъоцIэ пчъагъэхэри шъхьаихыгъэу тхылъым ритхагъэх.
Наибэм ыгу илъыр зыреIотыкIым ыIэпкъ-лъэпкъхэр 
нахь псынкIэ хъугъэхэу джыри зэ ытхыгъэм еджэжьыгъ, 
Iофы зыригъэшIэуи икIэрыкIэу нахь дахэу кIитхыкIыжьыгъ. 
Цэй Хьатырбай тхылъыр Сыхъум ригъэхьынэу ыгу къызэкIым, Омар-пашэм аригъэукIыщт лIэкъолъэшмэ ылъэкъуацIэ ахэтыгъ нахь мышIэми, мыщ фэдэ гущыIэхэр 
пигъэхъожьыгъэх: "...СэшIэ тырку султIаным пекIорэм 
пэпчъ Алахьым зэриджагъор, лыуз умышIэу ылъ зэрэбгъэчъэщтыр. Ау зыхъурэм, мы тхылъыр къызэзгъэхьырэ 
лIэкъолъэшыр апэрэ адыгэ зэIыгъэхьакIу, фэлъэкIмэ тырку 
лъэпкъыр дунаим тыригъэтыщтэп. УзэрэдэзекIощтыр о 
нахь пшIэн, къыосIощт закъор - сыд еппэсми, къымыгъэзэжьыныр фэшъуаш!"
ЯтIонэрэ мафэм Цэй Хьатырбай къызащэм, риIуагъ: 
- Уицыхьэ къыстемылъми, Хьатырбай, сэ цыхьэ къыпфэсэшIы. Сэ сизакъоп, мы тхыгъэр Омар-пашэм дэжь, 
Сыхъум, нэбгъэсынэу зэрэабдзэхэ хасэкIэ тыкъыпщэгугъы. 
Нахьыжъмэ пцIэ къыраIуагъ. Гъусэ зыфэпшIыщт нэбгырэ 
зытIури пшъхьэкIэ къыхэх, гъогум щыулэущт ахъщэри, 
мары, хьазыр.
- Аущтэу хасэм, нахьыжъмэ аIуагъэмэ, сыхьазыр,- 
Хьатырбай гущыIэ кIэкIыкIэ ин-инэу наибэм ыпашъхьэ 
къитэджыкIи, пигъэхъожьыгъ,- тицыхьэмышIыныгъэ мыщ 
щызэхэтфыныр ищыкIагъэп, наиб. ЗэкIэри уахътэм къыгъэлъэгъощт.
- Ары, зиусхьан, ары,- ежь фэдитIу хъурэ лIы плIэмыешхом "узфаIофтагъэм дэжь унэсмэ къыуагъэлъэгъущт" зыфэпIощт гухэлъыр къызхимыгъэщэу, дыригъэштагъ,- уахътэр хэти иIэзакIу. Гъогумаф, зиусхьан, Омарпашэми, фэстхыгъэм фэшъхьафэу, пшъхьэкIэ, тиабдзэхэ 
сэлами тфехыжь.

--- Page 416 ---

Ар зыхъугъэм мэфэ зытIу тешIагъэу, жьыкIаеу Мыхьамэт-Аминэ ипчъаблэ лIы бырсыр макъэ къыIутэ джагъ. 
Зыфихьын ымышIэу наибэр заулэрэ дэIуагъэ, шъхьаныгъупчъэмкIэ плъагъэ. Гуцафэ зыфэпшIын уаим щымыIэми, 
бырсыр макъэр уцурэп. Мыхьамэт-Аминэ унэм имыджыкIэу, сыдрэ щынагъуи фэхьазырэу пчъэр IуиубгъукIыгъ. 
Плъэмэ, наибэм иухъумэкIуищ Тумэн пэIут, къагъакIорэп.
- Сы мыщ къыIухъухьагъэр?!
- Изакъоу Тумэн уадэжь къытшIучIахьэ, наиб,- ухъумэкIо нахьыжъым къыIуагъ.
- Мыхэмэ яхьисапыр сшIэрэп самышIэжьэу зашIыгъ.
- Ахэмэ угу ямыгъабгъ, яIоф агъэцакIэ.
- Ары шъхьакIэ, цIыфыгъэ щыIэжьба?..
- Сэщ нэмыкIыкIэ мыхэмкIэ цIыфыгъэ щыIэп,- наибэм 
пиупкIыгъ,- Iоф къыздыриIэмэ, Тумэн садэжь къижъугъахь...
Унапчъэр ыкIыбкIэ зэрэщыфашIыжьэу Iушъэшъэ 
макъэкIэ Тумэн къызIуипхъотыгъ:
- Iоф къыбдысиI, наиб, уищыIэныгъэ елъытыгъ!.. 
ЛIэкъолъэшмэ къумалыгъэ-къэрарынчъагъэ къыбдызэрахьэ!..
- Хэт ащ фэдэ зышIэн ылъэкIынэу Абдзахэ исыр?!
- Ис, наиб, ис!.. Цэй Хьатырбай якIэщакIор!
- Сы ямурадыр?
- Чылэгъо шъхьарыкIоу къыракIухьакIы. Асэлае наибэр 
адыгэхэмкIэ хымэ, хэхэс шъхьарыкIу, тызэригъэфэнэу 
къытхэхьагъ аIо. Уитхыгъэ горэ къырахьакIы, мары икъумалыгъэ зыфэдэр аIозы, къемыджэхэу, тхылъыпIэ тхьапэр 
агъэпIыи. Неущ щэджэгъо ехъулIэу лIэкъолъэш хасэ зэхащэн яхьисап.
ТхылъыпIэм игугъу Мыхьамэт-Аминэ зызэхехым, 
кIыфыбзэ хъугъэ, Цэй ХьатырбайкIэ щтэуIугъэ шъэфэу 
къечъагъэм пкIэнтIэ чъыIэр ынатIэ къытырыригъэкIагъ. Ау 
сыд фэдэ щынагъо ыпашъхьэ къызитаджэрэм зэрэпэгъокI 
хабзэу зыкъишIэжьи, лъэбэкъу шъабэхэмкIэ къызэкIакIомэ 
зыфэсакъыжьзэ, къэбарыр къэзыхьыгъэм еупчIыгъ:
- Сы мышъомыл сэIо, Тумэн, узхагъэдэIуагъэр?.. 
Уиакъыл уежьба? УкъэсшIэжьрэп... Моу къэкIуати къэтIыс, 
къэIуат.
- Сиакъыл симыежьыгъэмэ, наиб, мыщ сыкъэчъэщтыгъэп... Узэрыджэгун къэбарэп къэсхьыгъэр. УищыIэныгъи сэ сищыIэныгъи ащ елъытыгъ. Абдзэхэ хэгъэгум 
бырсыр къитэджагъ, цIыфхэр ураммэ къатыращэ. Гопэгъур 
лъфи, наиб, зэгоутыгъор къылъфыгъ зыфаIуагъэр шъыпкъэ... УзшъхьэщыкIын къэбарэп уадэжь сыкъэзыщагъэр!.. 
Мы къэбарыр мэфитIу зытешIэгъэ уахътэкIэ бащэ, узкIыщамыгъэгъозагъэр сшIэрэп нахь!..
- Укъысшъхьэщымытэу къэтIыс, Тумэн...- къэбарым 
фэхъугъэ лъапсэр зыдишIэжьыгъэу, хэкIыпIэм егупшысэзэ, 
губжыгъэ-шъэбагъи хэлъэу Мыхьамэт-Аминэ къыIуагъ, 
псынкIэуи къэупчIагъ: - ЗэрэхъурэмкIэ Цэй лIэкъолъэшыр 
Сыхъум нэсыгъэп?..
- Цэим ылъапэ Абдзахэ ридзыгъэп.
- Ащыгъум, къумалыгъэ къыддызэрихьагъэба!
- Ежьми, лIэкъолъэшми адызепхьагъэу ары аIорэр.
- Хэт зыIорэр? ФэкъолIхэра?
- ФэкъолI къызэрыкIомэ зи аIогорэп, наиб... ЛIэкъолъэшхэмрэ фэкъолIышIухэмрэ зикъэмапшъэ епхъожьхэрэр. Абдзахэмэ язакъоп, шапсыгъэ лIэкъолъэшхэри, 
фэкъолIышIухэри ары. Бжъэдыгъу пщыхэми, лIэкъолъэшхэми, фэкъолIышIухэми афаIопщыгъэу къэбар зэрахьэ.
- Сы Бжъэдыгъу нэзгъэсыгъэхэр?.. Сы агу римыхьрэ?..- 
наибэр къэтэджи, джэхэшъогу икIукIым хэхьагъ, джыри 
къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Сы ахэр Бжъэдыгъу нэзгъэсыгъэхэр?.. Шапсыгъэ лIэкъолъэшмэ сарыгущыIэжьрэп... ЗыгъэдэIонхэр ахэмэ яI... Бжъэдыгъу урысыгу хъугъэхэм сы 
ахэмэ щафагъэIылъыгъэр?!
- Пщы-оркъхэр Бжъэдыгъу щызэпэуцугъэхэу аIуагъ, 
наиб. Оркъ фалIэ лIэрэ Хьанахкъо фэкъолIышIуми оркъ 
лъэныкъо зишIыгъ аIуагъ.
- Ары Iолъ...- Бжъэдыгъу ихъухьэрэр МыхьамэтАминкIэ щыпэзэхэхыгъэпти, Iофы зыригъэшIыгъэп, ау 
къыфэмыIон ылъэкIыгъэп,- бжъэдыгъухэр тIэкIэкIыгъэх... 
Ау зэгорэм ахэмэ Тхьэ язгъэIонэу къэт.- ТIэкIу тыригъашIи 
джыри къыIуагъ: - Ары Iолъ... ЦэимкIэ сызэрэмыгугъагъэу 
Iофыр къычIэкIыгъ. Аущтэу хъунэу цIыфыбэр зэлъэIоу 
зыми емылъэIужьрэ Алахьышхом ыухыгъэщтын. Цэим, 
лIэкъолъэш мыдаIомэ яIоф кIэкIы сэшIы сIозэ, бэщыпэ 
папцIэм зыкъысфиутIэрэбгъужьыгъ. Сы пIуагъэ фэкъолI 
къызэрыкIомэ, Тумэн, аIорэр?
- ФэкъолI къызэрыкIомэ джыркIэ зи аIорэп... ЛIэкъолъэш нэбгыришъэрэ шъэныкъорэ тыркумэ ябгъэукIынэу 

--- Page 417 ---

зэрэпIуагъэр къырагъэкIурэп... Ар зыгу къэкIыгъэм нэмыкI 
джыри ыгу къэкIын аIо... Жъалымым жъалым пэгъокI 
ищыкIагъ зыIохэри макIэп...
- Ар дэдэр аIуа?! - наибэм псынкIэу зыкъызэригъэзэкIыгъ, ынэхэр къиухъурэикIхэзэ къилыдыкIыгъэх: - 
СишIушIагъэ абдзэхэ фэкъолI къызэрыкIомэ шIэхышIоу 
ащэгъупшэжьы... ЛIэкъолъэш нэхэе чIэгъым сэрба ахэр 
къычIэзыщыжьыгъэхэр?! Дунаир зиIэмыр Алахьышхом, 
быслъымэн диным къызэриIоу сэрба цIыф зэфэдэныгъэ 
щыIакIэр Абдзахэ изылъхьагъэр?!
- Оры, наиб, оры...- мэшIо тэпым ехьщыр наибэм 
ынэмэ Тумэн къызщагъэтэджыкIыгъ.
- Сэрмэ, сы абдзахэ фэкъолIмэ къяхъулIагъэр!
- Сэ озгъэшIэжьынэу щытэп, наиб, абдзэхэ шъхьэфитым бэ къыубытырэр.
- Ары, бэ къыубытырэр...- Мыхьамэт-Аминэ иплъырыгъэ рыукIытэжьрэм фэдэу къыIуи, зыкъызэриухъумэщт 
шIыкIэ гупшысэ плъырхэр шъхьэм щызэпеохэу рагъажьэ, 
лъэбэкъу заулэ джэхэшъогум щикIугъэу къэупчIэ: - Сы, 
ащыгъум, тшIэщт?..
- Пшъхьэ зэрэщыбгъэзыещтым уегупшысэщт, наиб...- 
зыдэгущыIэрэм ыгу къилъэдагъэр ышIэрэм фэдэу Тумэн 
къыIуагъ.
- Абдзахэ сшъхьэ исхыжьынэуи?..- зэхихыгъэми, 
къыIуагъэми зэкIигъащтэу, Мыхьамэт-Аминэ къэупчIагъ, 
псынкIэу ежь-ежьырэу джэуап зэритыжьыгъ.- Ар зыми, 
Алахьышхом нэмыкI, Щамилэ Iимамым фэшъхьаф, фэсшIэнэп.
- Ар дэдэр сIорэп, Мыхьамэт-Амин,- Тумэн зиухыижьзэ къыригъэкIугъ,- лIэкъолъэш-фэкъолIышIу бырсырыр 
хэгъэгум шъхьэщызыжьыфэ укъызкъонэжьын лIы пытэ 
горэм дэжь уекIолIэжьыгъэмэ дэгъугъэ.
- Ар Iоф шъхьаф...
- УибынкIи уимылъкукIи уицыхьэ къыттегъэлъ, наиб. 
Уибын, цIыф етымыгъашIэу джыдэдэм Болэтыкъомэ адэжь 
тщэн. Уимылъкуи бадзэ зыщытемытIысхьан чIыпIэ къыфэдгъотын. Умыбэлэрэгъ, джыдэдэм лъэрыгъым иуцу, наиб...
Тумэн зэнэгуягъэр зыфиIуагъэм бэкIэ шъхьарыкIэу 
шъыпкъэу къычIэкIыгъ. Чъыг къутамэм шъхьэщыгупсэфэгъэ бжьэпчъыгъэ Iэлмэ къуанцэкIэ уахаомэ зызэра пхъуатэу абдзэхэ хэгъэгум щыбырсырышху.

--- Page 418 ---

Зым ыIорэр адырэм кIиIотыкIыжьмэ хигъахъозэ, наибэм 
иIоф лъапсэу фэхъугъэр ежь къезыхьыжьагъэми гурымыIожьэу зэтыраIотыкIыгъэ. Цэй Хьатырбай чылэгъо 
гъэлъагъоу къырихьакIыщтыгъэ лIэкъолъэш Iофыр ащыгъупшэжьыгъэу, фэкъолI къызэрыкIохэр чэукъопэ уцупIэмэ 
къащызэрэугъоих, тыгъуасэ цыхьэ зыфашIыщтыгъэ наибэм 
нэмыкI ажэ дэлъэп. Абдзэхэ хэгъэгур тыркумэ шъэфкIэ 
зэрарищагъэм, ар урысмэ ащызыухъумэзэ фэхыгъэ цIыф 
мин пчъагъэмэ якъашъхьэ зэрэщыджэгугъэм, адыгэ намысым къызэримыубытыгъэм, ыIорэмрэ ышIэрэмрэ зэрэзэтемыфэжьыгъэм зэкIэри екIужьы. Наибэм зыдигъэзэгъэ 
лъэныкъор амышIэу, ышъхьэ зэрэщигъэзыежьыгъэ къэбарыкIэр ары хэти къыримыгъэкIугъэр. ПаIо зыщыгъ пакIо, 
шъхьатехъо зытехъуагъэхэми ар къэрэбгъагъэу фалъэгъугъ.
ШъхьэегъэзыпIэ зыфигъотын бысым пчъагъэ Мыхьамэт-Аминэ Абдзахэ щыриIагъэми, мыры ыIонэу къыхихыщтыр ышIэщтыгъэп. Сыд фэдизэу цIыф губжыгъэм жъалымыгъэр къытекIоми, зэгорэм ар зэрэбыяужьыщтым 
щыгъозагъ. Мэфаем сыдигъуи мэфэшIур къызэрэкIэлъыкIощтым игугъапIэ зыхимыгъэзэу, игъусэ пэблэгъитIумэ 
яушъыизэ, мэфэ шъхьарыкIо нэгъоджэгъэ заулэ къахьыгъэу, ДэхапIэ пэмычыжьэ къушъхьэ гъогу къэгъэзэгъум, 
ыуж къэзыфхэрэ лIэкъолъэш-фэкъолIышIу купмэ щаIуупIагъэх. ХэкIыпIэ закъоу къэнэжьыгъэр адыгэгъэ шъхьэегъэзыпIэти, Некрас Тимэ ибгъэгъэ чIэгъ Мыхьамэт-Аминэ 
ышъхьэ чIихьажьын фаеу чIыпIэ зэжъу ифагъ...
X
- Тят, къэбарышIу щыI,- Къэрбатыр хьакIэщым 
къихьагъ.- Абдзахэ щыбырсыр. 
- Абдзахэ изакъуа, зэрэадыгэ шъолъыр!
- Абдзахэхэр наибэм пэуцужьыгъэх.
- Ащ сенэгуягъ сэ!..- Джеймс ышъхьэ нардым къытырипхъотыгъ, IуигъэкIотыгъ, ыIэ чIэлъ кIэнитIури тыридзэжьыгъ.
- Абдзахэхэри, пщы тиIэп аIо шъхьакIэ, адырэ адыгэмэ 
афэдэу, щэ зэтеутыгъэх,- Сэфэрбый мыгузажъоу, хьакIэм 
къычIидзыгъэ кIэнхэм арылъ пчъагъэр ыуплъэкIузэ, къыIуагъ,- лIэкъолъэшых, фэкъолIышIух, фэкъолI къызэрыкIох... Ы, Джеймс, къэбарым угу емыIугъашъоу сыпхаплъэ?

--- Page 419 ---

- Ухэукъо, зиусхьан. Ащ бэшIагъэ сызежэщтыгъэр...
- Хэт джы,- хьакIэм иджэуап Сэфэрбый пымылъыжьэу 
ыкъо еупчIы,- къэспчъыгъищмэ язэу, Къэрбатыр, наибэм 
пэуцужьын зылъэкIыгъэр?
- ЛIэкъолъэшхэр арыщтын...- джыри Джеймс 
игупшысэ кIэух фишIыпэрэп.- ЛIэкъолъэшхэр щыхьагъу 
умышIых бэрэ есIуагъ, къысэдэIугъэп.
- Узэгуцэфагъэм шъыпкъэ хэлъ, Джеймс,- Къэрбатыри хьакIэм дыригъэштагъ,- лIэкъолъэшмэ яIоф ыIозэ, 
"икъэлатыжъ" къыIэкIауи, лые зэрихыжьыгъэ. Ежь зыкъыхимыгъэщэу, тыркумэ лIэкъолъэшхэр аригъэукIын ихьисапыгъ. Ар фэкъолIышIуми адагъэп, фэкъолI къызэрыкIохэри ыгъэбырсырыгъэх!..
- Ежь наибэр тэ щыI?
- АщкIэ щыIэ къэбарыр, тят, хьалэмэт... Некрас Тимэ 
иадыгагъэ къыфэнэжьыгъ аIуагъ...
- А нэбгыритIур сыд шъыу зэфэзыхьыгъэр? - Сэфэрбый ынэ къэргъуашъохэр зэщыкIотыгъэх.- Зы къэбарым 
нахьи адырэр нахь гъэшIэгъоныжь...- Уегъэзыгъэ зыхъукIэ, 
сыдэу пшIын, тыгъужъыIум пшъхьэ дэбгъэбылъхьащт... 
ЗэрэхъурэмкIэ ихьадэгъу ыIэшъхьитIукIэ зыдэзыхьыщтыгъэ Цэир нахь Iушэу къычIэкIыгъ, тхылъыпIэм итыр зэримыгъашIэу гупсэфыгъэп. Адэ джары наибэм къыуишIэн 
ылъэкIыщтыр. ЕгъашIэрэ адыгэ намысыр щызгъэIэрэ 
пщы-оркъмэ, лIэкъолъэшмэ модэ зыгорэм къытфикIыгъэ 
наибэм зао аришIылIэн ихьисапыгъ, ара? - Сэфэрбый 
иабдзэхэ гупшысэ къыхэужь-къыхэмыужьэу къэупчIагъ, 
псынкIэуи пигъэхъожьыгъ.- Олэхьа наибэм къехъулIагъэмкIэ ох-ох сфэмыIошъун, ау Асэлае Мыхьамэт-Аминэ Iушы, 
лIыгъэ хэлъ сIозэ, хэукъуагъ, зытэс къутамэр пиупкIыжьыгъ. 
Iэджри есIуагъ сэ, Алахьу акбар пIокIэ хэшIыкI зыфыуимыIэ 
цIыф лъэпкъым ыпэ уиуцокIэ чыжьэу зэрэфэмыщэщтыр. 
Апэрэ гъогу зэхэкIиблым уIугъощэщт,- Сэфэрбый ныбжьымрэ зэшъогъэ бахъсымэмрэ къытекIоу хьылъэ-хьылъэу 
къэтэджыгъ, ыIэ ыкIыб щагъэу заулэрэ шъхьаныгъупчъэм 
иплъыгъэу къызэриIокIыгъ: - Тызэрэадыгэ пэтзэ, зиунагъо 
бэгъон, тэри ерагъу!..- етIанэ псынкIэу зыкъызэригъэзэкIи, 
ихьакIэ къыриIуагъ: - Ащ къехъулIагъэр, Джеймс, сэшIэ 
сэ... Сэ зытесыдзыжьыгъэ тэмэтэлъэу тыркумэ къыфащэигъэм наибэм цыхьэ фишIыгъащ. Сэри ащ бэрэ сыхигъэукъуагъ. Ары, Джеймс, ары, къэпIощтри сэшIэ, имыщыкIагъэу, тыркумэ цыхьэ афэтшIыгъащ. Бэри къысэпIуагъ, сшъхьэ къизгъэхьагъэп. Ар блэкIыгъэ Iоф, тапэкIэ 
къэтым хэшIыкI зыдытимыIэкIэ тэри, адыгэхэри теунэхъулIэщтых. Ау зыхъурэм, Къэрбатыр,- Сэфэрбый хьылъэ 
зэхэлъэу джэхэшъогум къыщызэтеуцуагъ,- Асэлай 
Мыхьамэт-Амин иIоф аущтэу Абдзахэ зыщыхъугъэкIэ 
адыгэ лъэпкъ зэзэгъыным игъогупэ тытэуцокIэ сенэгуе, 
ащ ифэIо-фашIэмэ ауж джыдэдэм ихьэгъэн фае. Убыхи, 
Бжъэдыгъуи, КIэмгуий, Бэслъыныий лIыкIохэр арышъутIупщхьэх. Абдзэхэ лIэкъолъэшмэ, фэкъолIышIумэ тызэрягъусэмкIэ макъэ яжъугъэIу, фэкъолI къызэрэкIохэри дэдзых 
шъумышIы, шъуиIо ахашъулъхь, жъугъэгугъэх. Гъэрэ 
фэмыдэу адыгэмэ языкIыныгъэ джы зэкIэми апшъ! - урысмэ 
къыддаштэмэ тяшIущт, зыкъэтыухъумэжьыщт гупшысэр 
къыIуагъэмэ къахигъэхъожьын ихьисапыгъ шъхьакIэ, ихьакIэ 
пашъхьэ къыщыригъэкIугъэп, зыщыщ хэгъэгум щытхъугъ,- тизэкъо дэдэу Инджылызыми тыкъигъэнэнэп, ау 
IашэкIэ тыкъызэрагъэгугъагъэм зырагъэукIыхьэ... Шъыпкъэ, ащкIэ тихьакIэ ылъэкI къыгъанэрэп. Хърозэр Исмахьилбей ыугъоигъэ дзэм кIыхьэ-лыхьэ зыригъэшIыгъап. Урысыем зэхикъутэрэ тыркудзэм ущыгугъкIэ пкIэ иIэп.
- Тыркур сшIэрэп, Сэфэрбый,- Джеймс къыхэгущыIагъ,- ау Инджылызым шъуицыхьэ тежъугъэлъ. Хърозэр 
Исмахьилбей иадыгэгу шъукъигъэпцIэнэп. Адырэ наибэм 
фэмышъуашэ зи епIолIагъэп, ащи тIэкIу ицыхьэ зытелъыжьыгъащ, ау ари зыкъэзымышIэжьын цIыфэп, къотэгъу 
къыфэхъун фэкъолIыбэ Абдзахапшъэ къикIынэу сэгугъэ, 
ахэри дэдзых шъосымыгъэшIы сшIоигъуагъ. Ау етIани 
къызгурымыIорэр зы: АбдзэхапшъэкIэ мыкIоу наибэр 
АбдзэхакIэкIэ зыфэкIуагъэр сэгъэшIагъо. Некрас Тими 
шъхьэегъэзыпIэ бысым зэрэфэхъугъэри къызгурыIорэп. 
Ары, зиусхьан, узырагъэзырэм умышIэн щыIэп. Бэрзэдж 
Джырандыкъу ышъхьэ рихьылIэжьыщтыгъэмэ шIэ? ЗыфаIо рэр шъыпкъэмэ, ащ нэмыкI гупшысэ шъхьэм къихьэрэп.
- ДжырандыкъокIэ ухэукъо, Джеймс,- Сэфэрбый 
ыдагъэп, Iанэм къыпэтIысхьажьи, бахъсымэ Iэгубжъэр 
зеунэкIым, къыпигъэхъожьыгъ: - Ащыгъум, наибэм ышъхьэ сэ къысихьылIэжьын ихьисапыгъ тэгъаIо, Къуматыр 
тхышъхьэ зэрэзэпыпчэу ДэхапIэ уфэзэщт. Ар Iофэп, наибэм 
иIоф кIэух зэрэфэтшIыщтыр ары зэкIэми анахь Iофыр. 
Елбэт, Къэрбатыр, къыосIуагъэмэ ауж ихь, ибгъагъэ ечъэжьыгъэм фырихьисап дэдэри зэбгъэшIэнэу Некрас Тими 
лIыкIо фэгъакIу. Тэ, Джеймсрэ сэрырэ, Убых тихьан, 
Бэрзэджым тыфыкъокIын. Къэдгъэзэжьыфэ шапсыгъэ 
фэкъолIхэр хьазырхэу къытпэрэплъэх, IорIотэжь нэпцIыгъэ 
къыхэмыхьэу, Абдзахэ къихъухьагъэмэ ащыжъугъэгъуазэх.
ЗэтеIотыкIыр къебэкIыщтыгъэми, джа къэбар дэдэр 
Убыхи илъыгъ. Шапсыгъэ шыухэр Убых нэсыфэхэкIэ, 
Абдза хэ къихъухьагъэ къэбархэр ары зыщымыгъозагъэхэр. Ахэми зы гущыIэ ахэмызэу, зэригуапэр къыхэщэу, 
Джырандыкъо ихьакIэмэ къафиIотагъ, мыщ фэдэ 
гущыIэхэмкIи къыухыжьыгъ:
- Наибэм имылъкуи зэрапхъуагъэ, иуни зы кIэсэн 
къыхэмынэжьэу агъэстыгъ. СынитIукIэ сымылъэгъугъэми, 
щыгъозэ дэдэм къысиIотагъ. Олэхьа сымышIэ къешъуIолIэщтри, ау Мыхьамэт-Аминэ зэп сиуни къызэрихьагъэр, 
сищыгъу-пIасти, Алахьым хьалэл фешI, Iуфагъ, ау лIэкъолъэшмэ афырихьисапыгъэр еспэсрэп. Ар зыгу къэкIыгъэр 
тэ къызэрэднэсыщтми щэч хэлъэпщтын, ы, Сэфэрбый, 
сыд къепIуалIэрэр, зиусхьан?
- Ащ тэри тырыгущыIагъ,- Сэфэрбый ынэпIэ хьылъэ 
тхъоплъхэр къымыIэтэу къыIуагъ,- щэч хэлъэп,- тIэкIу 
тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Къо укIыгъэм сэшхо 
хасэжьрэп, аущтэу щытми, Джырандыкъу, Абдзахэ 
тимыхьэ хъущтэп. Шапсыгъэ фэкъолIхэр хьазырых.
- Убых фэкъолIми ягухэлъ къышъосIон, алъапэхэр 
лъэрыгъмэ арытых.
- АщкIэ сицыхьэ птэлъ, Джырандыкъу.
- Цыхьэ къызысфамышIыжьрэм, сыщымыIэжьмэ 
нахьышIу, зиусхьан! - къыIуагъэм рыгушхоу Бэрзэджым 
ихьакIэхэр къызэпиплъыхьагъэх, тхьагъэпцIыгъэ щхыпцI 
макIи къечъагъ.- Ащ нахь чыжьаIоуи шъузгъэплъэн ащыгъум... Адэ, Джеймс, зи къапIорэпи о? Адыгэ Iофмэ уядгъэзэщыгъэкIэ сэгугъэ.
- Ащ фэдэ гупшысэ сшъхьэ къихьаныр губгъэн, 
зиусхьан.
- Адэ ары, къихьанэп,- дыригъашти, игущыIэ пидзэжьыгъ.- Нахь чыжьэу шъузгъэплъэн зыфэсIуагъэми игугъу 
къэсшIын. ДэхапIэ щыхъурэр сымышIэу, Некрас Тимэ 
дэжьи сифэкъолI горэ згъэчъэгъагъэ. ГъэшIэгъоны къылъэгъугъэр, Некрас Тимэ ибгъагъэ лIэкъолъэшхэмкIэ къэуцухьагъ. Шъуиадыгагъэ шъущыгъупшэжьыгъа, хэти щэрэщ, 
орэпыи, орэныбджэгъу, зышъхьэ къыозыхьылIэрэм ышъхьацналъэ хэзгъэзын лъэубэкъу сиунэ къишъозгъэдзэщтэп 
еIошъ, Цэй Хьатырбай зипащэ лIэкъолъэшмэ къапэIут.
- Аферым, сиблагъэ,- Сэфэрбый зэхихрэр шIогъэшIэгъонми, игуап,- адыгэ лIыгъэ шъыпкъэ зеохьэ, 
синыбджэгъу. Сэрми, хэтми ар дэдэр ышIэнэу къытэфэ. 
Тынэ лъы къытелъэдагъ, лъымэ къытэугъ тIокIэ, тыкъызхэхъухьагъэ адыгагъэр тшхыжьына!.. Хэта джы урысыгу 
зиIэр, Некрас Тимофея хьауми Асалае наибэра? Тимэ 
гупцIэнэжъым ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ымышIэу наибэм 
ришIыхьэгъагъ, джы еплъ къызэрэпэгъокIыжьыгъэм!..
- Ар шъумыгъэшIагъо, нахь гъэшIэгъони къышъосIон. 
Ибгъагъэ къэзыухъурэихьагъэ лIэкъолъэшхэр мэлакIэ 
ыгъалIэхэрэп, мэли афиукIыгъ…
- Ар зэхэсымыхыгъэмэ нахьышIугъ,- Тимэ изэрэщыт 
Сэфэрбый ынэгу къыкIэуцоу щхыпцIыгъэ,- ащкIэ синыбджэгъу дезгъаштэрэп.
- Сэри ары,- Джеймси къезэгъыгъ,- уибылым 
зыфэптрэри пшIэн фае.
- Ары шъхьакIэ, Джеймс, лIым ынэ рикIыжьына, 
иадыгагъэ зэкIэми апшъ. Джы мы къэбарым кIэух фэхъужьыщтыр къэсIуагъэмэ анахь гъэшIэгъоныжь. Некрас 
Тимэ, къэшъошIэжьмэ, иурыс нысэ цIыкIу аукIыгъагъи? 
Джы урыс бзылъфыгъэ цIыкIум иукIакIо Тумэн хъырцыжъи 
наибэм кIыгъоу, къеухъумэшъ ибгъагъэ чIэс!..
- ПIорэ сыд!..- Сэфэрбый зэхихыгъэр ышIошъ хъурэп.
- Ары, зиусхьан, ары!.. Мыгъэрэзыгъэ Тимэ зылъыхъугъэ Тумэн хъырцыжъыр ары... ХэшIыкI фысиIэп 
Мыхьамэт-Аминэ зыфиIощтыгъэ укIакIор ары!..
Мэфищым къыкIоцI ышхыщтыр фэзыхьрэм нэмыкI 
Мыхьамэт-Аминэ ыдэжь цIыф фычIэхьагъэп. Апэрэ мафэм 
шъхьэр къезыхьылIэжьыгъэ егъэзыгъэ хьакIэм гущыIэ 
заулэкIэ Некрас Тимэ зэрэдэгущыIэгъагъ. ХьакIэм къэбар 
фиIуатэу, римыгъэзэщэу хьакIэщым дисынэу Iоф Тимэ 
иIагъэп. Иунэ къэзыухъурэихьагъэ лIэкъолъэшхэр зэриIэжэщтхэр, мыцIыфыгъэ лъэбэкъу пхэндж зэраримыгъэшIыщтыр зэкIэми анахь шIоIофыгъ. Чылэм намысыр зышIолъэпIэ фэкъолIхэри къыкъотхэу иIэжэкIуагъэх.
Ежь Мыхьамэт-Амини цIыф дэгущыIэнэу фэягъэп, 
нэмазлыкъым тесэу Алахьэм ыпашъхьэ итэу имафи, ичэщи 

--- Page 420 ---

егъакIо. Ащ фэдизым зыпсэ зышIоIэшIу Тумэни наибэм 
ыпашъхьэ ихьан ылъэкIыгъэп, пчъэм зэрэфыдэплъэу зэримыщыкIагъэр IэкIэ къыригъэлъэгъути, пчъэр фыригъэшIыжьыщтыгъэ. Нэмазлыкъым тепшъыхьэу къызытекIыкIэ 
зэрыс унэм хэт шъхьаныгъупчъищым язэу мэз лъэныкъом 
гъэзагъэр иплъапI. Ау пчъэIупэ натIэм фэдэу джа лъэныкъоми лIэкъолъэш паIохэр щыбагъэх.
ГъэрыпIэ машэм ифэгъэ наибэу Тхьэр зигугъапIэм 
игупшысэ джыркIэ лыуз къыфэзымыхьрэ уахътэмрэ ибысымрэ арехьылIэ. Ерагъэу иохътэ зэжъу шъхьащэкIотми, 
нахь охътабэ тешIэ къэсми, ежьыркIэ нахьышIу, зыгу 
къэкIынхи, IэпыIэгъу къыфэхъунхэри зыгорэм ригъэгупшысэнхэба.
Тхьэм къынэуж, наибэм еIо, джа уахътэр зыгу шIу 
илъи, имылъи яIэжакIу, яIэзэгъу. Зыгу хэзгъэкIыгъэ щыIэми, 
шIушIэ сымышIэу дунаим сытетыгъэп. Ахэми Тхьэр яIэпыIэгъоу агу сыкъэкIын, гукIэгъур зимакIэмэ яжъа лымыгъэ 
махэ сфашIын. Урысыгу зиIэ Некрас Тимэу бзэгу къысфахьыщтыгъэри тхьэегъэпсэу, лIэкъолъэшмэ ахэмылъ 
цIыфыгъэрэ адыгагъэрэ къызхигъэфагъ. Сипыймэ бгъэкIэ 
апэIутэу, нахь къыспэблагъэм къысфимышIэщтыр къысфешIэ. КъызгурэIо абдзахэ лIэкъолъэшхэмрэ фэкъолIышIухэмрэ зыфызэгохьагъэхэр. Абдзахэ хэгъэгум сыкъызехьакIэм, зэгорэм фэкъолI къызэрыкIохэу джы фэкъолIышIу хъугъэхэр арба къызготхэу лIэкъолъэш тесыехэр 
шъхьащызгъэкIотыгъэхэр? Джы мылъкум аригъашIэрэр 
нэмыкI. Ежьмэ лIэкъолъэшмэ арашIагъэр, къарашIэжьыным щэщынэх... Хэт зыщыщынэхэрэр? Нэмыплъ къязыхыхэрэ фэкъолI тхьамыкIэхэр ары!.. Ахэмэ зыгорэ 
къызысфамышIэкIэ, IэпыIэгъу къэзытын Абдзахэ къикIыщтэп. Я си Алахь, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ 
си Алахь, гукIэгъу къысфэшI, сишIушIагъэ зимыхьарамыгъэ фэкъолI къызэрыкIомэ агу сыкъэгъэкI, лIэкъолъэшмэ 
зыфаер къазыдэхъукIэ фитынчъэгъэ чIыпIэм зэрэрагъэуцожьыщтхэр къагурыгъаIу, зэхягъэшIыкI, ащ нэмыкI 
хэкIыпIэ IэпыIэгъу джыркIэ сэ сиIэп...
Пчъэ зэпагъом Тумэн къызыдэплъым, наибэр еджагъ.
Мэфищ гузэжъогъу уахътэм зыкIуачIэ зыIэчIэмыфэжьыщтыгъэ хъырцыжъыр ыгъэткIугъ, ыначIэхэр зэхэуагъэх, 
тэмэпкъ зандэхэми хэпшIыкIэу зауфагъ, ибгъэжъ плъакIи 
кIосагъэ, пчъэблэ къогъу мэзахэм къыхэщрэп. Гупшысэ 

--- Page 421 ---

гугъапIэм зыкъезгъэшIэжьын ригъэжьэгъэгъэ наибэм 
иухъумакIо итеплъэ ыгу къыгъэкIодэу нэмыплъ рихыгъ, 
еупчIыгъ:
- Сы къэбар?
- ГугъапIэ щыIэп, наиб.
- Алахьым иIэмыр зэкIэми къыттет. ГугъапIэр зыщигъэгъупшэгъэ цIыфэу Алахьым терэмышI. Тхьэм ыпашъхьэ 
сызехьэм, джары къысиIуагъэри... Ау зыгорэкIэ пшъхьэ 
щыбгъэзые пшIоигъомэ, фит усэшIы, Тумэн, уигонахь 
сыхэхьанэп.
- Псэр IэшIу, уимыгъэшIэн щыIэп. Аущтэу оIомэ, сэри 
тIэсхъапIэ горэм сешэ...
- Сы тIэсхъапI угу къэкIыгъэр?
- Адэ, наиб, лIэкъолъэшмэ якъамэ кIэлъыкIыкIэ макъэ 
тедэIоу тIэ зэтелъэу мыщ тисыщта? Е оры, е сэры ар зышIэщтыр, хьау пIомэ, шъыпкъагъэ къызхэзгъафэ сшIоигъошъ, 
гонахь хэмылъэу, пхъэдз итыдзэн, къыхэпхымэ нахьышIужь, 
сэри етIанэ джыри зыгорэм сегупшысэн...
- ЗемгъэукIыхьэу къаIо!..
- Ашъыу, загъорэ иурысыбзи-иадыгабзи зэхэпхъагъэу 
уадэжь шъао горэ...
- Некрас Алимбэча!..- къеупчIыгъэп, къекууагъ нахь.
- Умыкуу, тыкъызэхябгъэхыщт... Джа ныпчэдыжь 
кIэн уздешIэгъэ мыгъо цIыкIур ары... Урыс щылъфи ар!.. 
Ар титIу яз ыбгъэгу чIиубытэу, къэлатыжъри ышъхьэпхэтыкуи тыриубытэу, лIэкъолъэшми ашIэщтыр амышIэжьэу, 
мэзым ухэхьажьыным фэдэ щымыI! Шъэожъыер...
- Щыгъэт, Iиман зимыI!
- Псэм Iофыр зыфэкIожьрэм, наиб...
- Ужэ зэтелъхь сIуагъэ! - Мыхьамэт-Аминэ хъырцыжъым къыригъэухыгъэп, чыжьэкIэ ыпашъхьэ итым 
мэхъэшагъо горэ ежькIэ къыхэфакъомэ ыIоу, пкIэнтIэ 
чъыIэр ыгу къытырикIагъ, нахь шъабэуи ыухыжьыгъ: - Ащ 
фэдэ джэманыгъэ угу къимыгъахь, кIо, етIан, хъурэм 
теплъын... Сизакъоу сыкъэбгъанэу, узэрыс унэм лъэбэкъу 
имыдз, сишIэ хэмылъэуи умызекIу.
Зэхихыгъэм Мыхьамэт-Аминэ зыкъыримыгъэшIэжьэу 
щэджэгъуапэр рихыгъ, ечэнд уж хъугъэ. Ежь иIоф зытетым 
жъалымыгъэр къебэкIми, наибэм ыпкъ жъалымыгъэр 
къикIыным фэягъэп. Ары пакIошъ, ошIэ-дэмышIэ бысым 
фэхъугъэм игукIэгъу къызэриухъумэщтым нахьрэ Iоф 
инепэрэ гупшысэмэ ахэлъыгъэп.

--- Page 422 ---

Къушлыкъу нэмаз шIыгъом Тхьэм ыпашъхьэ щиIогъэгъэ гугъапIэри IэкIэзыгъэ-IэкIэмызыгъэу щагум къыщыIугъэ макъэм наибэм игупшысэ зэпигъэугъэ, ар зымакъэри 
къышIэжьыгъ, гущтэр къытекIоу дэIуагъэ.
- Тим, емыкIу къытфэмышI,- Цэй Хьатырбай къэлапчъэм къышъхьэпырыджыкIыгъ,- уихьакIэ имэфищ 
хьэкIэ пIалъэ икIыгъ. ТIощтымкIи тшIэщтымкIи тиадыга гъэцIыфыгъэ къэзымыубытыжьын оркIи тэркIи къытфихьагъ. 
Уиунэ ис къумалхэр ор-орэу къытэптыщта хьауми тыкъихьани итщыщта?
- Хьатырбай, хьа гущыIэ гухэкI къысфэпшIра? Сибгъагъэ чIэсыр егъэзыгъэ IофкIэ зышъхьэ къысэзыхьылIэжьыгъэ нахь, хьакIэп.
- Уиунэ исыр, Тим, уипыи,- нэмыкI лIэкъолъэшри Цэим 
ыкIыб къыдэджыкIы,- мары, Омар-пашэм фитхыгъэ 
тхылъыпIэм уит,- къыфегъэсысы.
- СэшIэ, наибэм аригъэукIыщтыгъэмэ сэри сызэрахэтри. Ау сипый сиунэ ишъущыщт зыфашъуIорэр адыгагъэм 
блэкIы, сэ сиадыгагъэ шъушIомылIыкIми, ар зэхэзыхыщтмэ 
яадыгагъэ шъушIолIыкI, сышъумыушъхьакIу. Хэти зэхихэу 
къэсэIо: шъхьакIом икъэмапэ къысишIэщтым игонахь 
шъумыштэ!..
- Къыочъагъэм шъхьакIо иIэп!
- Ар ащ иIоф, Хьатырбай...
Джацы нэмаз ужмэ адэжь Мыхьамэт-Аминэ Некрас 
Тимэ унэм къычIаригъэщагъ, язакъо къызэнэхэм, риIуагъ:
- Алахьым къыстыримылъхьагъэ зэсшIэжьыгъэп, Тим. 
Непэ зигугъу къыпфашIыщтыгъэ тхыгъэмкIэ зи згъэмысэрэп. Абдзахэмэ якъэухъумэнкIэ шIу сэшIэ сIозэ, сэр-сэрэу 
лые зэсхыжьыгъ. Абдзэхэ хэгъэгур къызэрэсыухъумэн, 
лъэпкъэгъу зэпэщытмэ зыкIыныгъэ ахэслъхьан, дэIон 
зимыкIасэ лIэкъолъэшхэр, мылъку кIэугъуаем рыкъэйрэ 
фэкъолIышIухэр щынэгъо чIыпIэ изгъэуцон, цIыф зэфэдэныгъэр абдзахэмэ ахэслъхьан зэрэсихьисапыгъэм сырыкIэгъожьрэп. Щынагъорэ укIытагъорэ зэрымылъ унагъом 
хабзи, дэрмэни илъэп, дэрмэнрэ хабзэрэ зэрымылъ 
уна гъор - хэбзэнчъ, дэрмэнынчъ. Жъалымми шIу хэлъ, 
шIуми жъалымыгъэр къыздехьы. Неущ къыпыщылъыр 
Алахь зизакъом нэмыкI цIыф ышIэрэп. Тхьауегъэпсэу, 
адыгагъи, цIыфыгъи къыздызепхьагъ. Мэфэ пчъагъэ хъугъэзы гумэкI ухэсэгъэты. ШъхьэегъэзыпIэ сфэхъугъэ унэр 

--- Page 423 ---

Некрас Тимэ иун Iоу сшIагъэмэ, птэмэ чIэгъ зыкъызэрэчIэсымыдзэщтыгъэмкIэ пшIошъ гъэхъу. Жъалымыгъэ зэсхыщт 
нэбгырэ пчъагъэм уазэрэхэтым паеп. Хьау, арэп! Сы фэдиз 
гукIэгъу къысфэпшIыгъэми, цIыфыгъэ къыздызепхьагъэми, 
сы фэдэу зыбгъэбыслъымэныгъэми къысфэгъэгъу, сыгу 
илъыр къыосэIо, орырэ сэрырэ тхэтылъыр зэкIун алъэкIыщтэп. Джаурмэ япыйрэ быслъымэнылъым адыгэмэ сакъыхищагъ, ащкIэ сы къысэхъулIэщтми, сырыкIэгъожьрэп. 
Алахьым ынэшIу къытщыфэу неущ нэфлъэ шIу тыкъыригъэкIмэ, тшъхьэ фэшъуашэми тегупшысэн. Сы къысфямурадми, сшъхьэ Iэтыгъэу, ори уясымыгъэу шъхьакIоу, 
ари Алахьым къыстырилъхьагъ, неущ лIэкъо лъэшмэ 
сапэгъокIын... Угу къысэмыгъабгъ...
- Хьа сыгу къыобгъэн, угу илъ шъыпкъэр къысэ пIуагъ,- 
имыунэу, хымэ джэхэшъогу горэм тет фэдэу зышъхьэ 
къезгъэзылIэгъэ наибэм Некрас Тимэ риIуагъ,- пшIэщтыр 
о уиIоф, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьыр 
сишыхьат, уезгъэзрэп. НэфлъэшIу укъекI.
- Тхьэуегъэпсэу. Мыдэ,- пчъаблэм нэсыжьыгъэ Тимэ 
наибэр лъыIушъэшъагъ,- джыри зы къыуасIо сшIоигъу, 
Тумэн хъырцыжъым фэсакъ...
- СичIыфэ зытелъыр сщыгъупшэрэп, наиб... Нэф лъэ шIу 
укъекI.
ОшIэ-дэмышIэ пчэдыжь мафэр Мыхьамэт-Аминэ 
къыфэкIуагъ. IэпыIэгъу къыздикIынэу зыщымыгугъыщтыгъэ лъэныкъом ар къикIыгъ, къегъэжьэкIэ лъапсэ фэхъугъэр Занэ Сэфэрбый.
Мыхьамэт-Аминэ къехъулIагъэр, лIэкъолъэшмэ афырихьисапыгъэр зэрэзэхехэу адыгэхэмкIэ хымэ наибэр 
абдзахэмэ ахэгъэкIодыкIынымкIэ, ежь ипэщэ тетыгъор 
аригъэштэным фэгъэхьыгъэ Iофмэ ауж Сэфэрбый ихьагъ. 
Наибэм зыгу фэплъырэ лIэкъолъэшыби фэкъолIышIуби 
адыгэ шъолъырым ичIыпIэ зэфэшъхьафыбэмэ зыкъыщаIэтыгъ, лIыкIо факIокIи бэ Къуматыр къыфэкIуагъэр. Абдзахэ 
зыкъыщызыIэтыгъэмэ IэпыIэгъу афэхъущт дзэ уIэшыгъэри 
хьазырыгъ. Ау Сэфэрбый игухэлъ абдзэхэ фэкъолI къызэрыкIомэ къыдагъэхъугъэп. ЛIэкъолъэш шъхьэщыгъэкIотэу ашIыгъагъэр къызэкIэкIожьын щынагъо зэрэщыIэр, 
язэфэдэныгъэ зэрэщымыIэжьыщтыр, шапсыгъэ лIэкъолъэшмэ ягухэлъ зашIэм, тызэмысагъэм нахьи тызэсэгъэ наибэр 

--- Page 424 ---

къэтэштэжьы аIуи, абдзахэ фэкъолI къызэрыкIохэр къэзэрэгъэбырсырыгъэх, чылэгъо къэбар къызэпэчъыхьэкIэ 
ДэхэпIэ лъэныкъомкIэ къэзэрэгъэуагъэх. 
ФэкъолI къэзэрыф макъэр пчэдыжьыпэм апэ зэхэзыхыгъэр Хьатырбай. ЛIэкъолъэшмэ яIоф къызэримыкIыщтыр ардэдэм къагурыIуи, зиIоф къимыкIыгъэхэр мэз 
Iапчъэм чIэхьажьыгъэх. 
Мыхьамэт-Аминэ иаужрэ гущыIэхэр Тхьэм фэгъэзагъэу, лIэкъолъэшмэ къырахыщт лыузыр псынкIэу къыфишIынэу, гунахь зэрихьагъэмэ къыфигъэгъунэу елъэIущтыгъэми, урам лъэныкъомкIэ къыщытэджыгъэ бырсырым 
ытхьакIумэ фыкIэгъэзыкIыгъэу унэм Тумэн къызелъадэм, 
къэбарышIу зэрэщыIэр къыгурыIуагъ, ау къызхигъэщыгъэп. 
Нэмазыр зеухым, ыкIыб къызэрэгъэзагъэу къэупчIагъ:
- Сы бырсыр лIэкъолъэшмэ къахэхъухьагъэр?
- УишIушIэ кIодыгъэп, наиб!.. Алахьэм тыкъызэхишIыкIыгъ!.. ФэкъолIхэр къыдгоуцуагъэх!..
- Сы аIорэр? - мыгузажъоу тIысыгъэ, нэмазщыгъыр 
едзы.
- Наибэм игукъао тигукъао аIо.
- ЛIэкъолъэшхэр?
- ФэкъолI губжыгъэм лIэкъолъэш къыубытыжьрэп, 
наиб,- тыгъосэрэ Тумэныр ары Iоу умышIэжьынэу пчъэм 
Iумыфэжьэу ины, нитIур къелыдыкIы,- наибэр къытхэрэхь 
фэкъолIмэ аIо.
- Ар сшIэным ыпэкIэ сибысым Тимэ къысфедж.
Тимэ унэм къычIащагъ, Мыхьамэт-Аминэ къыфэтэджыгъ, къыриIуагъ:
- СищыIэныгъэ сыщыгугъыжьыщтыгъэп, Тим. КъысфэпшIагъэмкIэ тхьэуегъэпсэу,- Мыхьамэт-Аминэ джабгъуIэмкIэ ыгу теIэбэжьзэ, шъхьащэ лъытэныгъэ къыфишIыгъ,- 
дунаим сытетыфэкIэ сщыгъупшэнэп. ЛъэIу уиIэмэ къаIо, 
къыпфэсымышIэн щыIэп.
- Аущтэу оIомэ, наиб, тхьэуегъэпсэу, къыстефэрэр 
сшIагъэ, сиадыгэ чIыпIэ уитыгъэмэ ори ар пшIэщтыгъэу 
къысшIошIы.
- ЕлъэIуба, бетэмал, наибэм къыпфимышIэн щыIэп! - 
Тумэн къэгущыIэрэр зэпигъэоу, къыфэмыIон ылъэкIы гъэп.
- Ау ащ къизгъэкIрэп,- Тимэ зэрэзэпаутыгъэр имыгуапэу хъырцыжъым феплъэкIи, къыIорэм хэлъ гупшысэри 

--- Page 425 ---

ащ зэрэфэгъэхьыгъэр ригъашIэу игущыIэ пидзэжьыгъ,- 
сипый зыфаер зэкIэ фэсшIэнэу. ЛъэIу сиI, наиб, сыушъэфрэп. Ау силъэIу сиунэ джэхэшъогу, сищагу, сичылэ 
къыщысIощтэп. КъэпIопэнэу хъумэ лъэIоп ар - гум идау!..
Шъхьафитыр къыфэзыхьыжьыгъэ фэкъолI шыу шъэ 
заулэмэ апэ итэу ДэхапIэ къыдэкIхи, тхышъхьэ, бжъэпэ 
тIуакIэм зышъхьэщэхьэхэм, Мыхьамэт-Аминэ игъусэхэр 
къызэтыригъэуцуагъэх, ежьри утыгум къихьагъ:
- Некрас Тим, ДэхэпIэ хэгъуашъхьэ тыкъикIыгъ, къаIо 
угу идао, фэкъолI купмэ апашъхьэ къилъхь уигукIае!
- ФэкъолIхэр,- Тимэ шыу утыгум къихьагъ,- непэ 
фэдэ Iоф шъуапашъхьэ къислъхьэ сшIоигъуагъэп. Сы пшIэн, 
сэ сызэрэфаеу сфэгъэхъугъэп, ау слъэкI къэзгъэнагъэп. 
СигукIаерэ сидаорэ Тумэн хъырцыжъым есэхьылIэ, ар 
синысэ иукIакIу!..
Тумэн зытес шыр ыбэкъу дэлъ пIонэу, зэхихыгъэм 
ышъэ рифыгъэу пчэгум къилъэдагъ, хъураеу къыричъыхьакIзэ, фэкъолIмэ ареIо:
- Зэхэшъоха урысылъфым, джаурылъфым къыстырилъхьэрэр?! Сы гонахь, ефэнды, сы джэмэн, наиб, зэхэоха 
къыстыралъхьэрэр!
- Зэхэсэхы, Тумэн, зэхэсэхы...- Мыхьамэт-Аминэ 
ыIуи, фэкъолIмэ яупчIыгъ: - Некрас Тимэ игукIаерэ идаорэ 
хэт шыхьатэу къытеуцорэр?
- Сэ сынитIукIэ слъэгъугъэ,- фэкъолI горэ къахэкIыгъ.
- Сэри ары,- нэмыкI фэкъолIи къыгоуцуагъ.
- Ежь Тумэн дэдэм къысиIотагъ!..- нэмыкI шыуи 
къахэкуукIыгъ.
- Джэбэгъ! - иджабгъукIэ къыгот ухъумакIом наибэр 
еджагъ,- укIакIор зэкIоцIышъупхи, мо бжъэпэ къуладжэм 
ешъудзых!..
ФэкъолI шыухэр гъогу зытехьажьыгъэм бэ темышIэу 
Тумэн хъырцыжъым икуо макъэ къуладжэр къызэпигъаджэу акIыбкIэ къыщыIугъ, ау зыми ышъхьэ фыригъэзэкIыгъэп.

--- Page 426 ---

ЯХЭНЭРЭШЪХЬ
I
1856-рэ илъэсым, Къырым заор заухым, анахьэу 
лIэкъолъэшмэ яIоф Абдзахэ къызыщемыкI уж, Занэ 
Сэфэрбыйрэ Мыхьамэт-Аминэрэ азыфагу мамыр зэрэдэмылъыжьыщтыр бгъуитIумкIи къэнэфагъ. Мыхьамэт-Аминэ 
ипкъыягъэ, гъэрекIо емылъытыгъэу, мыгъэ нахь хэолъагъо, 
фэкъолI шIушIэ гугъу нэмыкI ыжэ дэлъэп.
Сэфэрбый игущыIэмэ щэIагъэ ахэлъми, ипый наибэм 
ыуж зыкъыригъанэрэп. Ау имыхьакъ теплъхьана, абдзэхэ 
фэкъолIхэми, шапсыгъэ-нэтыхъое фэкъолIхэми ягугъу 
IаекIэ ышIырэп, загъорэ ащытхъу фэдэу лIэкъолъэшхэр 
еубых. Некрас Тимэ наибэм дызэрихьэгъэ адыгагъэр гукIэ 
къыримыгъэкIуми, шъхьаихыгъэ мышIур къыхигъэщэу 
зыми ыпашъхьэ щырыгущыIэрэп. "УишIупщ ары мыхъугъэмэ, бэшIагъэ хьаIус наибэр зыхъущтыгъэр", зэзакъо 
Къэрбатыр риIогъагъ.
Адыгэ шъолъырым мафэ къэс зэмыжагъэхэ Iофхэу 
къитаджэрэмэ Абдзахэ къихъухьагъэр шъхьэщагъэкIотыщтыгъэми, Сэфэрбый зы мафэкIи Мыхьамэт-Аминэ ышъхьэ икIрэп. Зы Iоф мыхъун горэ тыдэ къыщытэджыгъэми 
ащ наибэм ишхъухьэшIагъэ репхы, хэмылъыхэми, къыригъэкIоу хеIу. Мыхьамэт-АминэкIэ Iэе дэдэ Сэфэрбый 
зыхъугъэр наибэр Тыркуем къызекIыжь уж.
- Земыгъэгъап, тят, наибэм и Тырку кIуакIэ,- ятэ ышъо 
къэбарыр къызэрэхихыгъапэр зелъэгъум, Къэрбатыр 
зыфэщыIагъэп,- ащ цIыф Iаджи макIо, къэкIожьы.
- Наибэм икIуакIэрэ икъэкIожьыкIэрэ ахэмэ зэрафэмыдэр къыбгурыIорэба, кIал!..
- КъызгурэIо. Ятэмэтэлъ зызэрэтэбдзыжьыгъэр ашIэ 
пэтзэ, уанэIу афэгъэзэ къодыери, къэзгъэзэжьрэр Тхьэм 
икIас аIонышъ, ори къыпIугушIощтых.
- Лъэшэу сищыкIагъэх!.. А зы Iугъор онджэкъым тIо 
икIыжьрэп.
- Ар тIонышъ, тят, урыс пашъхьэм тизакъоу зыкъидгъэнэна?
- Ахэр къытэмышIухэмэ, Инджылызыр къыткъоуцонэу 
хьазыр. Джеймсрэ Лонгвортрэ тхьаегъэпсэух, якъухьэхэр 
IашэкIэ тфэушъагъэхэу Истамбул къухьэуцупIэм Iутых. 

--- Page 427 ---

Ахэмэ ягущыIэ агъэшъыпкъэжьы, Хърозэрым зырегъэукIыхьэ. Ау зэкIэми анахьышIугъэр, Къэрбатыр, урысмэ 
тяшIугъэмэ ары. Субхьан Алахь, Филипсон инэрал къэзэкъыжъым тыкъызэхишIыкIыгъэп!..
- ФилипсонкIэ зы хэукъоныгъэ пшIыгъэ, тят...- фэсакъы пэзэ Къэрбатыр къыIуагъ, зыгорэ къыпигъэхъожь 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, къыригъэухыгъэп.
- СэшIэ, зиусхьан, зэп хэукъоныгъитIу сшIыгъэр. Нахь 
згъэщынэн, згъэдэIон сIуи, Тыркум сырилIыкIоу, ащ ыцIэкIэ 
адыгэ пащэ сашIынэу сIуагъэ, ар имыкъоу ахэмкIэ адыгэмэ 
Тхьэ язгъэIуагъэу, фэшъыпкъэхэуи пызгъэхъожьыгъ. 
Филипсон къысфитхыжьыгъэ1 джэуапымкIэ сыгу ебгъэрэп. 
Джы тиIофхэр зэрэхъурэмкIэ, Къэрбатыр, типыймэ 
шъхьащэ афэтшIын фаеу чIыпIэ тефэ. Наибэм иIоф тыухы1 Филипсон инэралым иджэуап:
"...КъушъхьэчIэс нэбгырищмэ непэ уитхыгъэ къысфахьыгъ... 
УкъысэупчIы: мамыр зэзэгъыныгъэмкIэ адыгэхэмэ тхьэрыIо арагъэшIыгъэмэ, сыда джыри урысыдзэхэр къызыкIэкIуагъэхэр, тичIыгу 
зыкIаIыгъыр... Арэущтэу оIомэ, къысшIошIы, мартым и 18-30-м Урысыем зэзэгъыныгъэу IэкIыб къэралыгъохэм, ахэмэ ащыщэу Тыркуеми, 
адишIыгъэм ущыгъозэн фае. Ащ мары къыщиIорэр: Адыгэ шъолъырыр, 
нахьыпэми фэдэу, Урысые пачъыхьагъум къыIэкIэнагъ,хы ШIуцIэ Iушъоу 
темыр-къокIыпIэ лъэныкъомкIэ гъэзагъэм хымэ дзэхэр Iухьанхэ фимытхэу алъытагъ. Къырым заор къырагъэжьэным ыпэкIэ Урысыем ипытапIэхэу хы нэпкъым Iурагъэхыжьыгъагъэхэр зыпкъ ригъэуцожьынхэу 
фитыныгъэ иIэ хъужьыгъэ. Адыгэ лъэпкъ пстэуми уряпащэу о зыолъытэжьы... ПшъхьэкIэ уифедэ Iофыгъохэм апае, адыгэхэм цыхьэ къызэрэпфашIрэр егъэлыягъэу къызфэбгъэфедэзэ, ахэр къытпэуцужьынхэм фыкIэогъэблых. Лъэу агъачъэрэм, уикъумалыгъэ зекIуакIэхэм 
къахэкIэу адыгэ лъэпкъхэм тхьамыкIагъохэу къяхъулIэнхэ алъэкIыщтхэм 
апае пшъхьэкIэ Тхьэм ыпашъхьэ пшъэдэкIыжь щыпхьыщт. Ау къыпфэсэгъэпытэ: хэбзэ пытэ зэрылъ хэгъэгу пстэуми зэращашIырэм фэдэу 
цIыфхэр къэзыгъэбырсырхэрэм арагъэхьырэ пщыныжьын тихабзэ о 
уигъэхьыщт... Джащ фэдэу ошIэ джыри охътэ гъэнэфагъэм къыкIоцI 
адыгэхэр къэбгъэбырысырынхэ зэрэплъэкIыщтыр, ау ащ пае ахэмэ 
зыпари федэ хябгъэхын зэрэмылъэкIыщтыр гъэнэфагъэ, уижъышъхьэм 
тхьамыкIэгъо щыIакIэм ухэтэу, уащыгъупшэжьыгъэу къэбгъэшIэжьынкIэ 
енэгуягъо. Арэу зэрэщытзэ, уныбжьырэ укъызыхэкIыгъэ лIакъомрэ 
зэряфэшъуашэу уасэ афашIызэ, икъукIэ шъхьэкIафэ къыпфашIын 
алъэкIыщтыгъэ. Адыгэ шъолъырым щыпсэухэрэм гъэнэфагъэу шIуагъэ 
къафэпхьызэ узекIоу ебгъэжьагъэмэ, тэ тихабзэ иIэшъхьэтетхэм ащ 
фэдэ зекIуакIэм ифэшъошэ уасэ къыфашIыныгъи. Сыгу къыздеIэу шIу 
къыбдэхъумэ сшIоигъоу сэ джар игъоу къыпфэсэлъэгъу. Ау тэ къытпэуцужьынхэм адыгэхэр фыкIэбгъэблыхэу къызэребгъэжьагъэр 
къаигъагъэкIэ джыри лъыбгъэкIотэн угу хэлъымэ... сызэрэолъэIурэр 
джы къыщегъэжьагъэу сыд фэдэрэ зэфыщытыкIэхэри къыздыуимыIэнхэу ары..."

--- Page 428 ---

гъэ тIозэ ышъхьэ къыIэтыжьыгъ. Тыркум къырихыгъэ 
тхыгъэр тизакъоу урыс пашъхьэм тыкъыранэрэп ыIозэ, 
къырехьакIы, фэкъолIмэ арегъэлъэгъу, лIэкъолъэшмэ анэ 
кIеIу. Шапсыгъэхэми, нэтыхъуаехэми къахэхьэгъагъ аIуагъ. 
Тэ мыкIэ, ятэрэ ыкъорэ, тIэ зэтелъэу, тыщыс. КIо хъунэу 
сшIэгъэ закъор сыд тхыгъа наибэм къыIэкIэшъулъхьагъэр 
сIуи, тырку султIаным сызэрэфэтхагъэр ары. Ари IэкIэгъахьана-IэкIэмыгъэхьана?.. Адыгэ шъолъырым щынэIогъэ 
наибэм зыгорэ епэсыгъэн фае... Убыххэр къыдгомыуцощтхэмэ, бжъэдыгъухэми, кIэмгуехэми уазэрэщыгугъыжьын 
щыIэп. Хьаджэмыкъо Аслъанбэч нэмыIэмэ, тэ тIорэм 
шъхьэр къыдигъэсысэу ежь Пшызэ зэпырыплъэу мэпсэу. 
Аущтэу щытми, сикIал, Хьаджэмыкъохэр дэдзых тшIыщтхэп. Филипсон инэралым ыгу нахь къытфэшIу зышIын 
Iофыгъо горэм ыуж тихьащт. Ар зытшIэн фаер зыIудгъэкIэным ып. ГугъапIэ еттымэ лIыкIохащэ хъун инэралэу 
сеплъы.
- Аущтэу оIомэ, тят, зы хэкIыпI щыIэр. Асэлае 
Мыхьамэт-Аминэ зэрэтимышIур ерэшI.
- ЫшIэрэба?
- ЕшIэ, ау ышIошъ хъурэп. Наибэр Шапсыгъэ къехьэ, 
зыфаер щеIо. Тазыфагу дэлъыр IашэкIэ къитIотыкIыным 
игъо хъугъэу сеплъы. Арынчъэу урысмэ тыкъызэхашIыкIыщтэп.
- Умыгузажъу, сикIал...- Сэфэрбый ынэпIэ Iужъу 
тхъоплъышъохэр хьылъэу къыIэтыгъэх, ыкъо блэплъызыкIзэ заулэ щысыгъэу пидзэжьыгъ: - Наибэр хымэ цIыф 
шъхьакIэ, зипащэхэр адыгэх. Тэ тызэжэхэбэнэжьмэ, зыфэе 
дэдэр типыймэ афэтэшIэ... Ау етIани, зиусхьан, къэпIуагъэм 
купкI хэлъ. Псым ытхьалэрэр орзапэм етхъо къызэрэтамыIонэу ежь наибэм ар ыпкъ къикIыгъагъэмэ дэгъугъэ.
- Iизын къэотмэ, тят, ащи тэгупшысэн.
- Тыркум къырихыгъэ тхыгъэм итыр апэ къызэгъашI. 
ТхылъыпIэр егъэпIыи нахь, ит шъыпкъэр цIыф ышIэрэп. 
Джеймси ыгу илъыр сшIэрэп, зымафэ мы къэпIуагъэм 
яхьщыр гупшысэ зыфхэсэгъэщым игопагъэп. Наибэмрэ 
ежьырырэ такIыбкIэ зыгорэ щызэкъуадзэмэ шIэ?!
Мыхьамэт-Аминэ къырихьакIыщтыгъэ тхыгъэм, шъыпкъэр пIон хъумэ, Занэ СэфэрбыйкIэ шъэф итыгъэп. Илъэс 
зытIукIэ узэкIэIэбэжьмэ, ежь кIэщакIо зыфэхъугъэ Iофыгъ 
ар. Хърозэр Исмахьилбей имылъкукIэ IэкIыб хэгъэгу лIыкIохэр зыхэтыщт дзэу зэрагъэпэшыгъагъэр илъэсыкIэм 
иапэрэ мазэхэм адыгэ шъолъырым къихьащтым ехьылIэгъагъ. Аухьазырыгъэ дзэр нэбгырэ миниплI фэдиз хъущтыгъэ. Ащ полякхэр, тыркухэр, мадьярхэр, инджылызхэр, 
Тыркуем щыпсэурэ адыгэхэр, французхэр, австрийцэхэр 
хэтыгъэх. Ахэмэ Фэрхьат-пашэр, полковникэу Махьмуд-бей, майорэу Эмин-акъа, Рэщыд-бей, Абдурахьман-акъа, Искандер-акъа, Лапинскэ Теофил, инджылыз 
дзэм хэтыгъэхэ графэу Тур, майорэу Винклер, Осман-акъа 
ыкIи нэмыкI цIыфхэр ахэтыгъэх. Мыхэмэ, иIоф ахимылъхьэ 
фэдэу, Тыркуем ихыдзэ министрэу Мыхьамэт-Али-пашэм 
ынаIэ атыригъэтыщтыгъэ. 
Тыркуем иIоф мыхэмэ зэрахимылъхьэрэр бгъэшIэгъонэу щытыгъэп. Мамыр зэшIуныгъэр Урысыем джырэблагъэ дэзышIыгъэ хэгъэгум ыIэрэ ыжэрэ пхыгъагъэ. 
Сызэхэшъу шIыкI, шъугу къысэшъумыгъабгъ къыригъэкIэу 
ыIэ ыб гъэгу телъэу, сыдигъуи зэрихабзэу, Алахьым 
шъузэрэрегъэлI гукIэ ыIоу урысхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу 
Тыркуер дэтыгъ. Джары ылъэгъун фаери зыкIимылъэгъурэр, имыхъомышIагъэ зырагъэлъэгъукIэ цыхьэ зыфишIырэ 
цIыфмэ ашъхьамысыжьэу, яспэсрэр шъуинэрылъэгъу 
ыIозэ, шъхьэихыгъэ жъалымыгъэ закIыдызэрихьэрэр.
Мыхьамэт-Аминэ ыIыгъ тхыгъэм джа къэбарыр ары 
итыгъэр, ау ар Тыркуем ыцIэкIэ щымытэу инджылыз-французмэ къапкъырыкIрэм фэдагъ. Джары Мыхьамэт-Амини 
ащ ышъхьэ къызкIыримыхыпэщтыгъэр. ЕтIани ежь ишъып къапIэ сыд пэшIорыгъэшъэу Занэ Сэфэрбый зыкIишIапхъэр? 
Сэфэрбыйрэ Къэрбатырырэ зызэдэгущыIагъэм мэфэ 
заулэ тешIагъэу, хъугъэ-шIэгъэ гъэшIэгъонхэр Абдзахи, 
Шапсыгъи, Нэтыхъуаий, Убыхи къарыхъухьагъ. ЗэкIэри 
зыпкъ къикIыщтыгъэр Мыхьамэт-Амин, ащ зэхищэрэ 
хасэхэм щаIуагъэм нэмыкI адыгэ шъолъырым илъэп. Мэзэ 
зытIущым зэо зэпыугъо рэхьат тIэкIу зэрылъыгъэ хыIушъом 
адыгэхэр къыщыбырсырыжьэу рагъажьэ. Хасэмэ ащызэутэкIрэ бгъу лъэныкъомэ зэо макъэр нахь къахэIукIы. 
Губжыгъэ фэкъолIмэ урысхэми, тыркухэми, инджылызхэми, французхэми IэутIэ афашIы. Зыр ащэтхъу, адырэм 
еубых, ящэнэрэм зыфэмыщыIэу икъэлат къырепхъотышъ, 
гыныщэр зэримакIэм пымылъэу, егъао, ащкIэ гопэдэгъэкIыгъо зыфагъоты, яплIэнэрэр, инэплъэгъу къыпэшIуихьэрэр шIогъэшIэгъонэу, мэдаIо, мэщхыпцIы, ибжыхьэкIэ 
IофшIэнхэр шIоIофэу ятфэнэрэр ядэжь мэкIожьы. 
Убых хасэ горэм Сэфэрбый къикIыжьзэ, ШапсыгъэАбдзэхэ чIы гъунэпкъэ бжъэпэ къэгъэзэгъум дэжь шыу 
куп къыкъокIыгъ. ЧыжьэкIэ къэлъэгъогъэ шыухэр ашIуабэу, 
япщи къагъэгъунэу Трамрэ Нурмыхьамэтрэ апэ ишъыгъ. 
ХьапIатIи ауж кIэкIэу ихьагъ шъхьакIэ, Сэфэрбый ыдагъэп:
- Къэгъаз, ХьапIатI.
- Ары шъхьакIэ, зиусхьан, баIоба мохэр?..
- УшыуищкIи зыгу шIу имылъым укъелынэп... Сымыгъуащэмэ, Некрас Тими ахэт.
- Тэмэм, зиусхьан,- ХьапIатIэ иуанэ ыгу ипсэфыхьажьыгъ,- ишылъэкъоф гос.
- Гъогумафэ шъуежьапщи, абдзэхэ шыухэр,- къэсыгъэ шыу зыбгъу-зыпшIым Сэфэрбый сэлам арихыгъ.- 
ГумэкIыгъо щыIэмэ къашъуIо, жъудэдгощын.
- Уадэжь тыкъакIощтыгъ, Сэфэрбый,- Тимэ шыпэкIэ 
зыхэтмэ къахэкIотзэ, къыIуагъ,- абдзэхэ гумэкIыгъом 
онэгу тыкъишIыгъ.
- ГумэкIыгъом щэIагъэ хэфэщтмэ, нэкIо, Къуматыр 
шъукъеблагъ. БэшIагъэ тиIуи-тишIи зызэхэмыхьажьрэр.
- ЩэIагъэ зыхэмыфэжьрэр, Сэфэрбый, машIомрэ 
лIэныгъэмрэ. Ау Абдзахэ къихъухьэхэрэм амыгъапэрэ 
сигъусэмэ ахэтэп. Наибэм зэхищэгъэ хэсэ зытIущмэ тахэтыгъэзы, хъурэр къыдгурыIорэп. Тыркухэр дгокIыжьхи, 
урыс пашъхьэм тизакъоу тыкъинагъа?
- Тыркуер, шъыпкъагъэ хэлъэу, зэгорэм къыдготыгъа?
- Тэмэм, зиусхьан, тэмэм!..- Бэгъос фэкъолIми къыдыригъэштагъ.
- Наибэм иIумэт абдзэхэ фэкъолIмэ сыд аIорэр?
- ЯIо зэтехьэрэп, зэпеох.
- Сыд аIорэр?
- Тыркуеми, Инджылызми, Французми тыфаеп 
зыIохэри щыIэх. Урысыем ешIугъэн зигухэлъхэри макIэп.
- Мы къэпIуагъэхэр сищыпэзэхэхэп, Тим,- тIэкIу тыригъашIи, Сэфэрбый къыпигъэхъожьыгъ: - Узэгупшысэныбэ 
Iофым хэлъ. Шапсыгъэмэ, нэтыхъуаемэ ягухэлъ шъушIэ 
шъушIоигъомэ, неущмыкIэ чылэгъо тхьамэтэ хасэ тиIэщтышъ, зыгу къытфэшIу абдзэхэ фэкъолIхэр къетэгъэблагъэх.
Сэфэрбый зыфиIогъэ къушлыкъу уахътэм ехъулIэу, 
бжыхьэкIэ ос псынкIэ зехь нахь мышIэми, чылэгъо тхьэмэтэ 

--- Page 429 ---

шъищрэ тIокIрэ хырэмэ лIыжъ тIурытIу-щырыщхэр ягъусэу, 
Къуматырэ Мыжъоф гъэхъунэм дэжь къыщызэрэугъоигъэх. Осыцэ псынкIэр тутын Iугъомрэ шы пахъэмрэ уагъэлъэгъужьрэп. ЦIыфмэ аплIэIу иубгъогъэ кIэкIо шIуцIэхэм 
гъэхъунэр зэлъаIыгъэу, къеухъурэикIыгъэ мэз пцIанэм 
бжыхьэ мэзэхамэр нахь тырырагъэхы. 
Абдзахрэ Убыхрэ къарыкIыгъэ фэкъолI шыумэ яхьэкIэ 
чIыпIэ зыдашIэжьэу шапсыгъэ хасэр къызэIузыхыщт 
нахьыжъмэ яджабгъу-сэмэгухэр адаIыгъ. ГъэрекIо ерагъэу 
зэрагъэшIужьыгъэхэ Цэй Хьатырбайрэ Некрас Тимэрэ 
азыфагу, Зэнэ Сэфэрбый пэблагъэу, Бэрзэдж Джырандыкъуи дэт.
Сэфэрбый ыIэ къыIэти, зыхэт шыумэ къахэкIыгъ, къыIо 
шIоигъом кIыхьэ зыригъэшIыгъэп:
- О джэмэхьат, чылэгъо тхьэмэтэ хасэр зыкIызэфэдгъэшэсыгъэ Iофым шъущыгъуаз. Абдзэхэ наибэм Тыркуем 
къырихыгъэ къэбарыр ары. Мыхьамэт-Аминэ шапсыгъэ 
хасэм къедгъэблэгъагъ, шъолъэгъу, тызэрипэсыгъэп. Хасэ 
тшIыщт, тиIофмэ татэгущыIэжьыщт шъуIуагъэти, зыфэтIофтагъэхэр къызэфэсыгъэх. Непэ, джэмэхьат, къызэрэшъуIорэм тэтэу тыпсэущт.
- Зиусхьан, уигущыIэ къэуухыгъэмэ, емыкIу къысфэмышI, упчIэ къыпфысиI,- ибэщыпэ къыIэти, лIыжъ хэкIотэгъэ хьазыр горэ Хьагъурэ Нурмыхьамэт къыгокIотагъ, - 
Къырым заом щытэкIуагъэмэ якъэбар, ярэби, тэгъашIэ. 
Тырку-инджылыз-францызхэр Урысыем тэкIуагъэх 
зыфаIорэр шъыпкъа? Урысыер ракIыгъэмэ, хэт иурысыдз 
тызпэщытыр? ИшъыпкъапI, зиусхьан, ишъыпкъапI сыкъызкIэупчIэрэр?
- ТыкъакIо зэхъум, Хьамдэхъу, Къырым заом икIэух 
къыосIуагъи,- къаигъэкIэ гъусэ къыфэхъугъэ лIыжъитIум 
яз Нурмыхьамэт фидзыгъ.
- Зэ быяу сIуагъэ, кIалэ,- Хьамдэхъу лIыжъым ибэщыпэ 
дидзыеу къыхэгубжыкIыгъ,-тизиусхьан ымакъэкIэ зэхэсхы 
сшIоигъу!..
- Къырым заом зыми тэкIоныгъэ къыщыдимыхэу, 
цIыф хэкIуадэм зэригъэшIугъэх, зигъашIэ кIыхьэ хъун 
нахьыжъ,- Сэфэрбый иш лIыжъымкIэ нахь лъигъэкIуати, 
риIуагъ. Гъоу заулэми пщым иджэуап апхъуати щытмэ 
ахатIупщхьагъ. Сэфэрбый Iэр къызеIэтым, хасэр джыри 
быяугъэ, игущыIи пидзэжьыгъ: - Хасэм иIоф, джэмэхьат, 

--- Page 430 ---

кIыхьэ-лыхьэ тэшъумыгъэшIы, наибэм къытхитIупщхьэгъэ 
къэбарым тытэжъугъэгущыI.
КъыхэзэрэгъэкуукIыгъэх:
- УишIошI къеIуалI, зиусхьан, уишIошI!..
- Тыркум пчэгум тыкъыринэу инджылыз-францызмэ 
таретмэ, хэукъо!
- Ашъыу мы тыркумэ ауж шъуикIи, урысмэ тяжъугъэшIу!..
- Мыдэ мыщ ыIорэр!..
- Некрас Тимэ къыгъэнэжьыгъэ наибэр, абдзахэмэ 
тяжъугъэкIури, тэжъугъэукIы!..
КIэрэхъо омакъэхэр хасэм шъхьарыIукIыгъэх. ЦIыф 
жъот бырсырым зыкъипхъотагъ. Плъырыгъэ къызхэзгъэфэгъэ цIыф зэе-тIуаехэр чIыпIэ рагъэуцожьыфэкIэ, бырсырым хасэр хэтыгъ. Ащ фэдизым зы гущыIэ емыкIу 
Сэфэрбый ыжэ къыдэкIыгъэп, нэкIэ Къэрбатыр игъусэ 
шыу заулэр ыIажэу онэгум ис, мы зыпэ титхэр зыфэдэ 
цIыфмэ яплъ къыригъэкIэу загъорэ Бэрзэджымрэ Цэимрэ 
афеплъэкIы, аIощхыпцIэ. Хасэр мыуцужьыхэ зэхъум, 
Сэфэрбый мыгузажъоу кIэрахъор къырихи, дэоягъ.
Нахьыжъхэр зыдэщыт лъэныкъомкIэ къыщыIугъэ 
кIэрэхъо макъэр зэрэзэхахэу, ащ ежэщтыгъэх пIонэу, 
хасэм зыкъешIэжьы. Ар имыкъоу джыри Сэфэрбый шым 
жэдаIэшъ, зыдырегъэдзые, кIэрахъомкIи жьым хэо, гъоумэ цыхьэ афимышIырэм фэдэу уанэм зыриIэтыкIзэ, 
чыишъхьэм зэрэфэлъэкIэу афедзы:
- Чылэгъо тхьаматэхэр, адыгэ хасэба шъуздэщыIэр 
хьауми шъозехьа шъузхэтыр! ЗышIэн зымышIэу къэкIуагъэ 
щыIэмэ, къыздикIыгъэм ерэгъэзэжь. Адыгэ Iоф тэ непэ 
зэтфэрэр! Абдзэхэ нэибэм имыхъомышIагъэ шъугу зэремыIурэм къикIрэп,- Сэфэрбый хасэм хэтмэ анахьыбэмэ 
агу илъыр къышIагъэу, джы нэс зэжэгъэ гущыIэ лъагъом 
техьагъ,- хасэм Iэдэбыныгъэм зыщикIухьаныр. Сэри сыгу 
еIурэп, дезгъаштэрэп. Тыркум зэкIом ыIощтымкIэ, ышIэщтымкIэ зыцIэкIэ нэмыкI хэгъэгу кIорэ адыгэмэ упчIэ жьэгъу 
афэхъугъэп, къызегъэзэжьми щишIэгъэ Iофми щигъэгъозагъэхэп. ТхылъыпIэу къырихыгъэр егъэпIыи нахь, ит 
шъыпкъэр цIыф ышIэрэп. Сэри, Бэрзэджми, Цэйми, 
Хьаджэмыкъоми ашIэрэп. Сыдигъуа, джэмэхьат, шъуишIэ 
хэмылъэу нэмыкI хэгъэгу сызыкIуагъэр сэ? Тыркуем адыгэ 
лIыкIокIэ сыжъугъакIуи, егъэзыгъэ IофкIэ илъэс пчъагъэрэ 

--- Page 431 ---

хэгъэгуитIум сызыщаIыгъым тхылъыпIэ тхыгъэкIэ сишIэ 
шъухэлъыгъ, къызысэгъэзэжьми, сиадыгэ Iофмэ шъуащызгъэгъозагъ. АщкIэ симыхьакъ зыми къыстырилъхьанэп.
- Тэмэм, зиусхьан, адыгэхэмкIэ узаф! - нахь пэблэгъаIомэ къыдырагъэштагъ.
- Сыд ащыгъум наибэр адыгэхэмкIэ зыфэмызафэр? - 
Сэфэрбый игущыIэ пидзэжьыгъ: - Ащ иджэуап кIэкIы: 
адыгэгу зыфаIорэр ащ ыбгъэгу дэлъэп, джэмэхьат! Джары 
адыгэ лIэкъолъэш нэбгыришъэрэ шъэныкъорэ фэдиз тыркумэ аригъэукIын зыфихьисапыгъэр. Джа ыгъэпIыйрэ 
тхылъыпIэми ыгу зыфэмышIу фэкъолI пчъагъи аригъэукIынэу иткIэ сенэгуе... Адыгэ Iофхэр къызэIэзгъахьэрэ 
наибэмкIэ шъугу илъыр къашъуIо, шъуIорэм зы Iэпэ залэкIи 
сытэкIынэп!.. Сэ сишIошIи къесIолIэнэу шъуфаешъ, ари 
сыушъэфынэп: урысмэ тяшIун шъуIомэ, сышъодэIун, зыгу 
шIу адыгэмэ афимылъ наибэм пIапэ фэщэй шъуIомэ, шъугу 
къысэшъумыгъабгъ, сфэшIэнэп, къумалыгъэкIэ слъытэн!..
Сэфэрбый игущыIэ тыркуи, урыси, инджылызи, французи зэпэкIегъэкIми, анахь чыжьэу Iэбагъэми, къегъэзэжьышъ, Мыхьамэт-Аминэ къеолIэжьы. Адыгэ шъолъырым, Абдзахэ къихъухьэрэ Iофхэр зимыгопэ фэкъолIхэр 
зэкIегъаблэх, къыдезгъаштэзэ, къыхэкуукIрэр нахьыбэ 
мэхъу, ар гуапэ щыхъоу, игущыIэ къеухыжьы:
- Сыгу илъыр, джэмэхьат, сэ къышъосIуагъ, цыхьэ 
къысфэшъошIмэ къызэрышъуIу, джыдэдэми сыхьазыр.
Шапсыгъэ чылэгъо тхьамэтэ хасэр Мыхьамэт-Аминэ 
фэгъэхьыгъэ шъыпкъэу щымытыгъэми, Сэфэрбый ыуж 
къэгущыIэрэ пэпчъ ащ нахьрэ Iоф иIэжьыгъэп. Абдзахэмэ 
заокIэ тякIущт амыIуапэщтыгъэми, наибэр яIэубытыпIэу 
джа гупшысэр хэсэ кIыIум шъхьарыт, тIэкIу шIэ къэсми 
зикъамэ жьым щызгъэдыдрэр нахьыб.
Хасэр ыкIэм факIо зэхъум, Хьагъур Нурмыхьамэт 
гущыIэр аIихыгъ:
- Абдзэхэ наибэм непэ ешъуIолIагъэр фэшъуаш, 
къыжъудэсэгъаштэ. Ау, джэмэхьат, непэ тыкъызфызэрэугъоигъэр хымэ хэгъэгу къытфикIыгъэ наибэп. Илъэс пчъагъэм тфэмыухрэ адыгэ тхьамыкIэгъо Iофыр ары. Тшъхьэ 
къэтыухъумэжьышъун тлъэкIыщта-тымылъэкIыщта? Адыгэ 
лъэпкъ зэтэутыгъэр зы хэгъэгу зыкIыныгъэм фэтщэшъугъа, 
фэтымыщагъа? Неущ къытпыщылъ мафэм къыхьыщтыр 
зыфэдэр тэшIа, тэмышIа? Тисабыйхэр? Тибзылъфыгъэхэр? 

--- Page 432 ---

Тинэжъ-Iужъхэр? УпчIэр бэ, джэуапыр макIэ. ЗичIыгу 
къэзыухъумэжьрэ адыгэмэ ялIыгъэ сыкIэупчIэжьрэп, ау 
лIыгъэ закъоп, акъыли дэтIыгъыжьын фае...
- Сэфэрбый зиусхьаным нахьи унахь Iаза, Хьагъурыр! - 
фэкъолI горэм къедзы.
- Сынахь Iазэп, сызгъэгумэкIрэр къэсэIо. Урысмэ 
тызщяшIущт уахътэр къэсыгъэкIэ сэгугъэ. Тызыфыримыкъущтмэ зызэрядгъэпхъон нахьи, тяшIумэ нахьышIу, 
джэмэхьат. Зыхэтэшъумыгъэгъэукъу, джыри зы жьыщэгъу тиI, гугъэпIэ закъоу къытфэнэжьыгъэр щытэшъумыгъэгъэзый...
- Уиурыс махъулъэ, Хьагъурыр, ыгу укъегущыIыкIы, 
ара? - щытмэ къахэкуукIыгъэ фэкъолIым хасэр къыгъэбырсырыгъ, зикъамэ къизыпхъотыгъэхэри кIэрахъокIэ 
жьым хэуагъэхэри къахэкIыгъ.
Ау Хьагъурым къызэкIэкIон мурад иIагъэп. Хасэр 
быяужьыфэ пытэ-пытэу апашъхьэ итыгъ, етIанэ зэхихыгъэм 
Iофы зыримыгъэшIэу джэуап ытыжьыгъ:
- Хэт ущыщми, силъэпкъэгъу, мы къысфэбдзыгъэр 
апэрэу зэхэсэхы пшIошIа? - Зэпыугъо макIэ фешIышъ, джы 
къэзэрэугъоигъэмэ афэгъэзагъэу игущыIэ педзэжьы: - Шъо 
шъузгъэгумэкIрэм сэри сегъэгумэкIышъ, хэкIыпIэу щыIэмэ 
салъэхъу. ЛIыгъэм Iушыгъэр готэшъумыгъэх, адыгэхэр,- 
къызхэкIотыгъэгъэ хэсэ лIышъхьэ купмэ Нурмыхьамэт 
ахэуцожьыгъ.
Хьагъурым къыIуагъэм зыгу емыIугъэмэ бырсыр 
къахэтэджагъ, якъамэхэри жьым щагъэдыдыгъ, кIэрэхъо 
омакъэхэри къашъхьащыIукIыгъ. Хьагъурым ыуж фэкъолI 
тхьамэтэ зытIущ къэгущыIагъ, къыдезгъэштагъи, къыдезымыгъэштагъи къахэкIыгъ. Цэйри Бэрзэджри къэгущыIагъэх.
Некрас Тими утыгум къызехьэм, наибэм икъэгъэнэжьыкIэ агу къэкIыжьэу къыхэзэрэгъэкуукIыгъагъэх шъхьакIэ, 
зы гущыIэкIэ къыпеуагъэхэр ыгъэрэхьатыгъэх:
- Сэ сызэрыфэгъэ чIыпIэм шъуифэгъагъэмэ, шъуиадыгагъэ шъушхыжьыщтыгъа? ЗышъхьэкIэ къызэмыхъулIагъэр нэмыкI тегущыIэныр тиадыгэ шIыкI... Арзы, сэ сыкъызтегущыIэщтыр зэкIэри тызгъэпэрэ адыгэ Iоф. Сэ сшъхьэкIэ 
хымэ цIыфи, хымэ хэгъэгуи сыфаеп. Тыркухэми урысхэми 
шIу къытфахьыгъэп, инджылызхэми, французхэми, сардинхэри зэрягъусэжьхэу, адыгэ гугъапIэ къытфахьыщтэп. 

--- Page 433 ---

Адыгэмэ зыкIыныгъэ къызхэтымыгъафэу Урысыем тыпырикъущтэп. ЗыкIыныгъэм темыкIоу Пшызэ къызэпырыкIыгъэ пачъыхьадзэмэ тяшIущт зыIорэмэ адезгъаштэрэп, 
тызэкъоуцомэ тыкъызэтенэщт, ар зытымышIэкIэ хьэблэ-хьаблэу адыгэхэр тызэтыраутыщтых. ТяшIуным ыпэкIэ зы 
адыгэ пкъэоу зэ нэмыIэми урысмэ зятэжъугъэгъэлъэгъу.
- Сыд урыс ешIуна мыщ ыжэ дэнагъэр!..
- Урысыгу зиIэм сыд ебгъэIощтыр!..
Хасэр джыри къэзэрэгъэбырсырыжьыгъ, кIэрэхъо 
дэое макъэхэри мэкIагъэхэп, жьым къамэр щызыупэпцIыгъэри нахьыбэжьыгъ. Хэсэ зэфэхьысыжь-зэфэшIыжьыгъор къызэрэсыгъэр Сэфэрбый къыгурыIуагъэу Къэрбатыр нэкIэ ригъашIи, ыIэ къыIэтыгъ:
- Зэ шъубыяу, хасэ!.. Хьагъурымрэ Некрасымрэ 
яIуакIэу щэ-гын щымыIэр хьаулыеу жъугъэкIодкIэ шъуилIыгъи, шъуиIушыгъи, шъуигупшыси къыхигъахъорэп. Тыгу 
илъыбэ хасэм щытIуагъ, тызэгупшысэныби щызэхэтхыгъ. 
Шъори шъуулэугъ, хьакIэхэри дгъэпшъыгъэх. Ау непэ зы 
къызгурыIуагъэшъ, шъуицыхьэ къыстелъмэ сыхэукъонэп, 
фиты сыкъэшъушIмэ, абдзэхэ наибэм зызэредгъэшIэжьыщт 
шIыкIэм тегупшысэн. АдыгэчIым къибэнэгъэ урысыдзэхэми 
шIыкIэ горэ къафэдгъотын.
- Ахэр сыд фэдэщтых, зиусхьан? Ашъхьэ къытфих, 
тащыгъэгъуаз,- фэкъолI горэ къахэкуукIыгъ.
- Хэт къэупчIагъэр? - Сэфэрбый зэхихыгъэм зыкъыригъэпхъотагъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ.- Хэт щыщми 
мыхъун къыIуагъэп... Адэ ары, джэмэхьат, тызегупшысахэкIэ итхъухьагъэ унашъом хэны шъутшIынэп, шъуицыхьэ 
къыттэжъугъэлъ... Ары, ары зимафэ мэфишъэ хъун 
фэкъолI, мыхъун къэпIуагъэп. Джащ хасэр щызэфэсэшIыжьы, бэрчэт босын, зэкIэми гъогумаф шъосэIо, Алахьыр 
зы, ынаIэ къыттэтын!..
ФэкъолIмэ якъамэхэр къырапхъотыгъэх, мэкъэнчъэ 
зэикIыкIэ гъучI чъыIэ лыдхэр кIымэфэ шхъуантIэм ижь 
джыри пхырычъыгъэх.
ЯтIонэрэ мафэм Хьагъур Нурмыхьамэт Бастыку гъогу 
зыщытехьажьыщтым, язакъоу къызэнэхэм, Сэфэрбый 
хьакIэм риIуагъ:
- Филипсон инэралым сыIукIэ зэрэсшIоигъор, Нурмыхьамэт, Iэпэдэлэл умышIы. Ракитов забытми сфеIожь. 
Ау ар зысшIэщтыр, ышъхьэ афимых, наибэм ыуж.

--- Page 434 ---

- Павел цыхьэ фэпшIырэба?..
- Ракитов забытыр адыгэ махъулъэмэ гъэшIэгъона?.. 
Ар Къэрбатыр зишъэогъур...
II
Мыхьамэт-Аминэ фэкъолIмэ шъхьафит зашIыжь уж, 
зи къызэмыхъулIэгъахэм фэдэу Абдзахэ исыгъ. ЦIыф куп 
ыпашъхьэ зихьэкIэ ары ащ фэдэу зызишIыщтыгъэр. 
Игупшысэмэ къазхэнэжькIэ, шъхьэм илъыр, щызымыгъаIэрэр нэмыкI. ЛIэкъолъэш гъэкIодынымкIэ ышIэгъэ хэукъоныгъэр, зэгыижьы пакIо, ыгу къызыкIрэм, зилъэгъужьын 
ылъэкIрэп. Ягунахь хэхьагъэкIэ арэп, фэлъэкIмэ ахэр дунаим 
тырифыщтых. Игупшысэ нахь чыжьэу зэримыгъэплъагъэмкIэ Iэнтэгъупэм ецэкъэжьы - нэсыжьышъурэп. ЛIэкъолъэшмэ зыкъызаIэтым, зыфэшIушIэгъэ фэкъолIмэ мэфэ 
заулэм зи амыIоу зыфыщысыгъэхэр къыгурыIорэп.
ФэкъолIышIуми, наибэм еIо, къызгурыIуагъ, угу ябгъэнэу щытэп, ямылъкукIэ лIэкъолъэшмэ алъэдакъэ ипкIэхэу, 
сыдигъо тызхалъытэна аIошъ, мэпсэух. Бжъэдыгъу къихъухьэгъэ, Пэнэжьыкъуае къыдэхъухьэгъэ пщы-оркъ заом 
ар дэгъоу къыгъэлъэгъуагъ. Плъэгъурэба ахэмэ анахь 
якIэщэкIуагъэр? ЗимылъкукIэ пщымэ апшъэдэкIэу, ЛIыхасэмэ япхъорэлъф Хьанахэкъо Къымчэрый ары. Тетыгъор 
пщымэ атырамыхы мыхъунэу уцухи, зэзэуагъэх, зэрэукIыгъэх. Адыгэ-урыс заор яадыгэ шъолъыр зэритми къыгъэуцугъэхэп, хэти ышъхьэ, итетыгъо, игугъапIэ фэбэнагъ. 
Абдзэхэ лIэкъолъэшхэр, фэкъолIышIу зырызхэр ашъхьэ 
фэбэнэжьыгъэх шъхьакIэ, тетыгъор зыIэкIэстэкъогъэ 
фэкъолI къызэрыкIохэр, шъушIэрэр тэрэзэп арамыIоу, 
сыд зыфыщысыгъэхэр? Мэфэ лые, зы сыхьат тешIэ къэсми 
сищыIэныгъэ пыкIыщтыгъи, зиунагъо бэгъон!.. Тхьаегъэпсэу 
Некрас Тимэ. Урыс, джаур аIомэ, сэри адезгъаштэзэ, 
Некрасыр ары мыхъугъэмэ, зынэ лъы телъэдагъэгъэ 
лIэкъолъэшмэ лые къысахыщтыгъэ. АщкIэ Занэми зыкъагъэлъэгъогъап. Адэ сыдэущтэу ахэмэ, пщы лъэпкъмэ, 
лIэкъолъэшхэр гум ранэных!.. ЗаокIэ абдзахэмэ къякIунхэу зыкъызапхъуатэм, Цэй Хьатырбаеп, ащ ипыщэгъухэр 
арэп ахэр зыфэгуIагъэхэр, ежь яшапсыгъэ фэкъолIмэ 
зыкъызэрарамыгъэIэтыщтыр, агу шхъо къызэрэрамыгъэхьащтыр ары. Ау абдзэхэ фэкъолI тетыгъор зылъэгъурэ 
513
17 Заказ 027

--- Page 435 ---

шапсыгъэ фэкъолIхэр, Занэхэр, сышъохъуапсэрэп, сыд 
фэдэрэ щынагъокIэ шъуашъхьащытми, гъэрэхьатыгъуае 
шъуфэхъуных.
Шылъэбжъэ макъэм кIэдэIукIзэ, шъхьэм илъ гупшысэ 
зэпеомэ кIэухэу афишIыжьыгъэмкIэ Мыхьамэт-Аминэ 
щхыпцIыгъэ. ПскэуIумэ зэхэзыхыщт ухъумакIохэу ыуж 
итхэм язэдегъэштэ шы лъэмакъи къылъыIэсыгъ. ИлъэсыкIэр къызщихьащт мафэхэм кIымафэм зыриутэкIыжьыгъ 
шъхьакIэ, щылэ мэзапэр, зэрэмыгугъагъэхэу, гупсэфэу 
къафэкIуагъ. Адыгэ къушъхьэ дунаир непэкIэ рэхьатми, 
тыгъэпс ос зэпэшIэтым яхьщырэу зэтехъопскIыкIы. Мэзэныкъом наибэр чылэгъуабэмэ адэхьагъэшъ, фэкъолIыбэ 
гущыIэгъу къыфэхъугъ, къэбарыби зэхихыгъэ. ЗэкIэми 
анахьэу абдзэхэ пащэм шIогъэшIэгъоныгъэр къэбар пэпчъ, 
купкIыр къыханэзэ, зэрэзэтыраIукIрэр ары. Сыд фэдэу 
зэтыраIукIми, абдзэхэчIыр къизыкIухьакIырэ къэбарым 
наибэр егъэгумэкIы. Хэгупшысыхьэ къэс ар зэрэIоф 
мы цIыкIу- шъокIур къыгурэIо. УиIашэ къипхэу къыокIугъэ 
урысмэ уязэоным фэдэп ар. Адыгэ лъэпкъитIур зэпэуцужьынхэшъ, азыфагу лъы щыбгъэчъэныр къекIурэп. 
Алахьыми ыдэнэп, цIыфхэми гонахь, хьэрам аIон. Ар 
Занэмэ къагурымыIомэ, наибэм еIо, нибжьи зыхэмыкIыжьынхэ хэукъоныгъэшхо хэфэных, фэкъолIхэри хьазаб 
хадзэных. ЛIэкъолъэшмэ афыхьисапыгъэм ыпкъ къикIыкIэ 
зыгорэхэм, Омар-пашэри зэрахэтыжьэу, агу къысфэмышIукIэ зыкъыстырарэмыгъэ гушху, джыри зэ фэкъолIмэ 
акъогъу сыкъыкъонэжьын, Iофыр лъэпкъ заом зыфакIокIэ, 
хэрэмыукъох, абдзахэмэ шIу акIэрахынэп, кIэмгуехэри, 
бэслъыныехэри къакъоуцоных. Ахэр шапсыгъэ кIэхъукIэчъмэ афэдэхэп, лIыгъи яI, ягущыIи ашхыжьрэп. Цэй 
Хьатырбай зыдэчъэжьыгъэ Бэрзэджым иубых фэкъолIмэ 
апебгъэпшэнри емыкIу!..
- Джэбраил! - Мыхьамэт-Аминэ ыIэ джабгъу Iэтыгъэу 
зэджэкIыгъ.
Джымэр наибэм ыуж ит шыумэ къазхэчъым, Джэбэгъи кIэлъежьагъ, Бэгъоси ауж зыридзагъ. Наибэм ыпэ ит 
шыуищри шы лъэмакъэмэ къызэрагъэплъэкIыгъэх, ау 
щынагъо щымыIэу зашIэм, рэхьатыжьыгъэх. Апэрэ шыуитIур - Джэбраил исэмэгоу адырэ Джэбэгъ иджабгъоу 
наибэм голъэдагъэх, Бэгъоси хьазырыпсэу, шыкIэпыуцоу 
ауж иуцуагъ.

--- Page 436 ---

- Джымэ Джэбраил сищыкIагъэр,- тIэкIу тыригъашIи 
наибэм зеIом, ухъумэкIо шыумэ зыкъыпадзыжьыгъ. 
Абдзэ хэ пащэр заулэрэ кIуагъэу, Джымэм дэгущыIэщтыгъэ фэдэу къыриIуагъ: - СIорэр ары, Джэбраил... Мы 
Жэгъуф щызэхэтхыгъэ къэбарыр шъыпкъэнэп сэIо. ЗаокIэ 
Занэ Сэфэрбый абдзахэмэ къякIунэп... Сыд пIорэ о? 
Сэфэрбый зыхигъэукъонэп шъыу!..
- Занэмэ уицыхьэ атебгъэлъынэу щытэп, наиб,- 
фэсакъыпэзэ, Джымэм къыIуагъ.
- ЦыхьэшIыгъуаджэу уяплъа?
- Олахьэ сымышIэ къызэрэосIощтри...
- КъызгурыIуагъ, уицыхьэ ателъэп.
- Тэмэм, олахьэ атемылъ!..
- Ары Iолъ...- Мыхьамэт-Аминэ хэгупшысыхьэзэ 
ежь-ежьырэу зэриIожьыгъэ, етIанэ джыри тIэкIу тыригъашIи, нахьыпэм фэдэу, емыплъэу еупчIыгъ.- Сы адэ 
Некрас Тимэ ащкIэ ыIорэр?
- Некрас муртазыкъым бэ еIо, наиб...
- Некрас Тимэ бэ еIуа сIуи, сыоупчIыгъэп сэ!
- Къысфэгъэгъу, наиб,- гур Iэпызэу Джымэр къыкIэщтагъ,- сыгу хьарам илъыгъэп... Некрас Тимэ тэ къытфишIагъэм, о къыпфишIагъэм фэдэ...
- Быяу зэ! - мэкъэ лъэш пытэкIэ наибэм Джымэр 
зэпигъэугъ.- СызфыоупчIыгъэм иджэуап, бащэ умыIоу, 
къетыжь.
- Къысфэгъэгъу, наиб. Некрас Тимэ ышъхьэкIэ зыщыгъуазэм зыгорэкIэ угу емыIумэ сIуагъэти ары.
- Сыгу еIущт-емыIущтым земыгъэгъапэу Iофым ишъыпкъапIэ джэуап къет.
- Шапсыгъэхэр къытэкIунхэу яхасэ унашъо ышIыгъ, 
цIыфыби, хьэкIаби хэлэжьагъ.
- Хэт хьакIэмэ ащыщэу?
- Бэрзэджым, Хьаджэмыкъом, Цэим ацIэ къыраIуагъ.
- Лъэпкъэгъу заом гупшысэ зэпео къыхэтэджагъэба?
- Къыхэмытаджэ мэхъуа, наиб? - Джымэм зыкъишIэжьыгъ.- Къыхэтэджагъ, ар тэшъумыгъашIэ, гонахь, 
хьэрам зыIуагъэхэри ахэтыгъэх. ЗэкIэми анэ къырагъэкIыщтыгъ, машIо акIэлъыгъ. Цэйри, Бэрзэджри уцущтыгъэхэп, 
Хьаджэмыкъори адежъыущтыгъ. Имыхьакъ теслъхьанэп, 
Некрас Тимэ зы бгъу лъэныкъокIи зигъэзагъэп, зы гущыIэ 
Iаий къыжэдэкIыгъэп... ЗыкIэкIогъагъэри сшIэрэп...- 
515
17*

--- Page 437 ---

къышIудэлъэтыгъ, 
кIилъэшъужьыгъ.- ЫмышIахэу 
ахэфэгъагъэу къычIэкIын... Занэмэ яблагъэба, ыпхъу 
яныс... Ащ нэмыкIи шапсыгъэ хасэм щаIуагъ, наиб.
- Сы фэд ари? - шапсыгъэ хасэм щаIуагъэм хэшIыкI 
фыримыIэ фэдэу джыри наибэм зишIыгъ.
- Адэ сэ ахэр Некрас Тимэ къыуиIожьыгъ сшIошIыгъи!.. 
Ары, къыпщыщынагъэщтын, къыпшIолIыкIыгъэщтын... 
Къэбарыр мыгушIуагъо зыхъукIэ, цIыфым угу ебгъэ хъущтэп. Урысмэ тяжъугъэшIу зыIуагъэхэри мэкIагъэхэп. 
Зэдырагъаштэ-зэдырамыгъаштэхэу зэхэкIыжьыгъэх. 
Хьагъур муртазыкъри ахэмэ яхащ. Загъорэ Филипсон 
дэжькIэ рекIокIы аIуагъ... Хьагъурыпхъу гори Ракитов 
забытым ишъуз...
Джымэм къыIогъэ пстэури, нэмыкIхэри наибэм ышIэщтыгъэх. Шапсыгъэ хасэм щаIуагъэм, зы гущыIэ хэмызэу, 
ыIофтэгъагъэм къыфиIотэжьыгъ. ИлъэсыкIэм къыздихьыгъагъэ шъыпкъагъэ зыхэлъ къэбар зэтеIукIхэу Абдзахэ 
илъмэ гур агъапэти, икъушъхьэ гъогууанэ ыгъэкIэкI шIоигъоу, Джымэр гущыIэгъу ышIыгъагъ нахь, нэмыкI гухэлъ 
фыриIагъэп. Ау гущыIэгъу зэришIыгъэмкIи кIэгъожьыгъэп, 
игупшысэ зэпео зырызхэми ошIэ-дэмышIэ джэуап зыщаритыжьыгъэ чIыпIи къыщыфыхэкIыгъ, нэмыкIхэри шъхьэм 
къыригъэтэджагъэх. Ау зэкIэми анахь шIогъэшIэгъонэу 
наибэм зышъхьэ къезгъэпхъотагъэр зэмыжэгъэ къэбарэу 
джы зэхихыгъэр ары.
- ЕтIупщыгъэр имафэу шапсыгъэмэ заом зыфагъэхьазыры, наиб.
- Заом уфэмыхьазырмэ, джаурмэ узэрапхъон, ар 
бгъэшIэгъонэу щытэп.
- Шапсыгъэмэ джыдэдэм джаур Iоф яIэп, наиб. Тэры, 
абдзахэхэр ары ашIоIофыр.
- Зао къыташIылIэн оIозы ара?
- СшъхьэкIэ сызщымыгъуазэм сырыгущыIэрэп, наиб,- 
зэрэщымытыгъэу Джымэр онэпкъым пкъые къыщыхъугъ, 
нахь мэкъэ пытэкIэ къыухыжьыгъ: - Непэ-неущэу сIорэп, 
ау заокIэ къытэкIунхэу шапсыгъэмэ загъэхьазыры. 
- Загъэхьазыры пIомэ, сы къибгъэкIрэр?
- Шапсыгъэмэ ямэхькъамэхэр агъэпытэх.
- Тэри тэгъэпытэ.
- Урысыдзэм хъункIэ-тыгъо рамышIылIэжьынэу Занэм 
афигъэпытагъ.

--- Page 438 ---

Мыхьамэт-Аминэ ащ зи къыримыIуалIэу къеупчIыгъ:
- Сы етIани?
- Унагъо пэпчъ зы лIырэ зы онэшрэ къатынэу унашъо 
афишIыгъ.
- Тэри ащ фэдэ унашъоба тиIэр?
- Ары, наиб. Ау ахэмэ унэгъошъхьарыкIэу дзэ гъомылапхъэр арегъэухьазыры, коцыр, натрыфыр ахьаджы, 
гъажъор агу, лыр, къуаер агъэгъу.
- ТалъэныкъокIи ахэр зыщыдгъэгъупшэрэп.
Сыдэущтэу, Джымэм ыIуагъ, мыщ зишIра сэIо? Игугъу 
зыфэсшIрэм пэпчъ ышъхьэ зыфихьыжьэу къыкIеIотыкIыжьы. УиупчIэ джэуап къесэтыжьы нахь, сыгушъхьэ 
къизытхъырэм сигъатхъэкIэ арэп. Абдзахэ къихъухьэрэ 
Iаджи Шапсыгъэ щэхъу, Iофы зедгъэшIэу тарыгущыIэжьрэп 
нахь. Ар тIозэ, лъэпкъ пхъэтэпэмыхьрэ лъэпкъ зэбэнрэ 
тахэкIрэп. СIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, хэт щыща мы наибэр? 
Къызытхэхьагъэм щыублагъэу урысмэ тарегъэбэны, 
лIэкъо лъэш-фэкъолI зэпэIудзэм тыхэкIрэп. УмышIэмэ 
сшIэрэп нахь, сыкъызэрэбгоуцуагъэм зыдемыгъэхьых, 
джа лIэкъолъэш дэдэмэ сащыщ, ар пIозэ фэкъолI шыкозынытхъу хэкIмэ тызэрябгъэпхъожьыщт. Гупшысэ зимыIэ 
тхьамыкIэ-кIэпытхъмэ аIубдзэгъэ хабзэр афэIыгъыщтэп. 
Джа Некрас дэдэри ахэмэ ащыщ, аблэкIэу зыдэкIон щыIэп.
Наибэм ыгу илъыр нэмыкI. Къэбар гомыIоу къеIугъэр 
къызхигъэщырэп шъхьакIэ, гопэгъу къыритэу егъэгумэкIы. 
ГукIэ Абдзахэ ичъи, Шапсыгъи, Нэтыхъуаий, Бжъэдыгъуи, 
Убыхи къызэпичъыхьагъ. Сыдж тео макъэхэри, мыжъошъхьал хьэджэ макъэхэри, шы щыщ макъэхэри ытхьакIумэ 
къиIуагъэх. ГъэрекIо, Супс псыхъо нэпкъым дэжь, шапсыгъэхэмрэ абдзахэхэмрэ яIашэхэр къызэфихыгъэхэу зэрэзэпэуцугъагъэхэр, мэфэ реным, текIуагъэри язэрэмыгъашIэу, цIыф пчъагъэр бгъуитIумкIи щычIанэу зэрэзэзэогъагъэхэр наибэм ынэгу къыкIэтэджагъ. Ащ изакъоп, быслъымэн тхьарыIоегъэшIкIэ бжъэдыгъумэ адэжь мызэу-мытIоу 
зэрэкIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Хьадэгъэ пцIымамэхэри 
хьадэгъэтIылъ купхэри инэплъэгъумэ ащызэблэкIыгъэх. 
Адыгэ-урыс заом цIыф хэмыкIуадэкIэ арыгъэп. Къыопыйрэ 
техакIом уIэкIэкIодэнымрэ лъэпкъэгъу зэпый зэфагум 
удэкIодэнымрэ зэфэдэп.
Адэ, наибэм ыIуагъ, зыгъэ къытэхъулIагъэм щымымэхъашэхэу мыхэр джыри къытэкIунха? Мы Iофым зыгорэ 

--- Page 439 ---

епэсыгъэн фае. ПэшIорыгъэшъ Iоф зытымышIыкIэ, тыкъаутIэсхъынышъ, тыщагъэIэжьыщтэп. ЕтIани къызгурымыIоу щытэп, шапсыгъэхэр зэпыйхэрэр абдзахэхэр арэп, 
сэры, Алахьым ишIэ хэлъэу, Щамилэ Iимамым ишIушIэкIэ 
пащэ афэхъугъэр ары. Занэ Сэфэрбый зи абдзахэмэ 
рашIагъэп, лIэкъолъэши, фэкъолIышIуи, фэкъолI къызэрыкIуи шIукIэ ыцIэ рамыIуагъэмэ, IаекIэ игугъу ашIыгъэп. 
Тыркуем рагъэсыфэ фэгумэкIыгъэх. Сэры ятэрэ ыкъорэ 
афэмылъэгъурэр! Сэри сшIэн сымышIэу адыгэ шъолъырым 
сыкъэкIуагъэп, шъуиадыгэ тхьамыкIагъо фэдэу талъэныкъокIи тхьамыкIагъо щэзекIо. Щэщэныр, Дагъыстаныр 
Урысыем ымыштэ мыхъунэу уцугъэ, лъыпсыр щегъачъэ, 
гонахь къыщехьы. КъыжъугурыIорэп нахь, адыгэ зэмыдэIужьхэр, тэри тишIуагъэ къышъокIы, шъори джаурыдзэр 
тшъхьащышъущызэ, шъуишIуагъэ къытэкIы. Шъори 
шъузэрапхъомэ, тэри тызэрапхъо, шъухэкIуадэмэ, тыхэкIуа дэ. Я си Алахь, унэшIу къытщыгъаф, уишIушIагъэ 
тшъхьэщымых, талъэныкъокIи мы лъэныкъомкIи гукIодыгъо къытхэмылъхь.
- Алахьым ынэшIу къытщыфэнэу, IэкIыб тимышIынэу 
селъэIущтзы, дыухь къахь, Джэбраил,- Мыхьамэт-Аминэ 
шхомлакIэр ытIупщи, кIом дыхэтэу заулэрэ дыухьэ 
къыхьыгъ,- амин си Алахь! - ыIэхэр ыжакIэмэ аригъачъэу 
къыухыгъ, Джымэми къыдыригъэштагъ. Заулэрэ кIуагъэхэу наибэм игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - ЗэрэпIорэмкIэ, 
Джэбраил, талъэныкъо абдзахэ фэкъолIхэмкIэ щызетхьэгъэ Iофыгъохэр Занэ Сэфэрбыий Шапсыгъэ щызэрехьэ, 
тилъагъо къырэкIо.
- Занэхэр тилъагъо къызэрэрыкIорэр сшIоIофэп, наиб, 
зао къытарэмышIылIэри ары.
- Ащ фэдэ къыташIэнэп. КъыташIэми, абдзахэхэр 
зэрэмыцакохэр ядгъэлъэгъун.
- Ары шъхьакIэ, Алахьым жэмафэ ригъэгущыIыкIын 
наиб, аущтэу тызызэпежьэрэм, лъэпкъэгъу гъэкIодыр 
джаурмэ апашъхьэ къыщытхэхьэ... Амал зимыIэ Iоф ар, 
хъунэп!..
- Сэри ары сIорэр. Ау ар сIокIэ къизгъэкIрэп хэти 
зыфаер абдзахэмэ къарашIэнэу. Сэ абдзахэмэ пащэкIэ 
сызаштагъэкIэ, зыми ар къырязгъэпэсынэп. АщкIэ яцыхьэ 
къыстырарэгъэлъ, сшъхьэ згъэIылъыщтми нэмыплъынчъэ 
язгъэшIынхэп!..

--- Page 440 ---

- Амин, си Алахь! - Джымэм къызIуипхъотыгъ.- УиIашэ 
сиIашэ, уигухэлъ сигухэлъ, наиб!
- Тхьауегъэпсэу,- наибэм джэуапынчъэу зыкъигъэнагъэп,- къэрар зафэ къысфызиIэ цIыф пытэх сэ джыдэдэм 
сищыкIагъэхэр. Сы тшIэн, зэрэхъурэмкIэ, Абдзэхэ бгъуитIур къызэдэтыухъумэн фаеу ташIы. АщкIэ зэп-тIоп Занэмэ, 
шапсыгъэмэ тызэрялъэIугъэр, тызэхашIыкIыгъэп... Къогъанэ къысфэмышI, Джэбраил, зыгорэкIэ сыкъыоупчIыщт. 
Анахь лIэкъолъэш лъэрыхьмэ уащыщ, къысэпыйхэрэм 
нибжьи уапэсшIыгъэп, орызы гуцафи сэбгъэшIыгъэп. Уятэ 
Тэтауи, Алахьым зыдэкIожьыгъэ ахърэт джэнэтым щегъэрэхьат, зы лIэу Абдзахэ исыгъэмэ ащыщ, джы къызнэсыгъэм шIукIэ игугъу ашIы. Мы шапсыгъэ-аб дзэхэ зэфыщытыкIэр Сулейман-ефэндым изэман адыгэ лъэпкъитIум 
ахэлъыгъа хьауми сэ сынатIэ къыхэтэджыкIыгъа?
Наибэм сыд Iоф непэ сызхидзагъэр Джымэм ыIозэ, 
шым лъэбэкъу заулэ ригъэдзыгъ. МэшIуитIум азыфагу 
дэфагъэу зызфигъазэрэ лъэныкъор къесты. БгъуитIури 
зэрэмашIом ишъыпкъагъэ нафэ, тIум язэу нахь тIэсхъапIэ 
зыфигъотыщтыр ары ихэкIыпIэщтыр. Наибэм иупчIэ занкIэ, 
сыд амал, джэуап пигъохыщтыр?
- СиупчIэ къин къыпфэхъумэ,- Мыхьамэт-Аминэ 
игъусэ чIыпIэ къин зэрифагъэр къыгурыIоу, нахь шъэбагъи 
хэлъэу къыриIуагъ,- егъэзыгъэ Iофэп, Джэбраил. Ау 
Iофым ишъыпкъапIэ нахьи, гущыIэ шъхьарыгъэкI телъэшъуагъэр нахь сыгу къеощт.
Зыфаер Джымэм зэхихыгъэти, мэшIуитIум яз ыгъэкIуасэзэ, бгъэм дизэу жьы къыщэжьыгъ, зимыухыижьэу, 
ыгу къыдеIэу къыIуагъ:
- Адэ, ары, наиб, узаф. Шъыпкъэр пкъэу, пцIыр цIэлъагъо зыIуагъэм нахь гущыIэ щэрыо ыIожьынэп. Шъыпкъэр пIон хъумэ, Сулейман-ефэндми, адырэ 
Мыхьамэт-ефэндми язэман, сшъхьэкIэ сыщыгъуаз, абдзахэхэмрэ шапсыгъэхэмрэ азыфагу зэмызэгъыныгъэ 
дэлъыгъэу къэсшIэжьрэп, тинахьыжъмэ уяупчIыгъэкIи 
нэмыкI къыуаIонэп. Ау пцIы сIорэп, абдзахэхэмрэ бжъэдыгъухэмрэ азыфагу егъашIэм зэмышIугъэ дэлъ. Абдзахэхэр къушъхьэм чIэкIхэзэ бжъэдыгъухэр нэкъэ-пакъэ 
зэрэрагъэфагъэхэр макIэп, мы о уиилъэсхэм тхьарыIо 
заокIэ тызэрякIугъагъэм игугъу сшIыжьрэп. Ау шапсыгъэабдзэхэ зэмышIур, наиб, къызхэкIрэр сэшIэ сэ - урысмэ 
къыташIылIэгъэ заор ары.
- Сэри ар сэIо,- наибэм псынкIэу дыригъэштагъ, 
хигъэхъожьыгъ,- ау Асэлай Мыхьамэт-Амини илажьэ ащ 
хэлъ...  
- Ащ сы, наиб, уилажьэ зэрэхэлъыр? - ыгу илъыр 
нэмыкIми, Джымэр къеупчIыгъ.
- Уишъыпкъэ Iуагъэ умыгъэкIодыжьы, Джэбраил,- 
наибэр гъусэм феплъэкIзэ щхыпцIыгъэ, етIанэ ынэхэр 
къилыдыкIыгъэх,- ащыгъум, хымэкIэ адыгэхэр къызыфысаджэхэрэр? Ары, ары, апэрэу зэхэпхыгъэу къызшIомыгъэшI...
- Ащ фэдэ зыIонхэр щыIэнхэкIи мэхъу, наиб. Ау 
Алахьыр сишыхьат, ащ фэдэ гущыIэ сапашъхьэ зыми 
щимыIуагъэкIэ. Фэсыдэщта щиIокIэ!..
- СшIошъ мэхъу ащ фэдэ уапашъхьэ зэрэщамыIощтыр, ау зыIонхэри Абдзахэ исых. Цэй Хьатырбай фэдэхэп 
зигугъу сшIыхэрэр, ахэр сипыих, фэкъолIышIухэми, фэкъолI къызэрыкIохэми къызхаIукIы, нэмыкI адыгэ лъэпкъхэми ахатIупщхьэ. КъызгурэIо: Тыркум сызэрэщыIагъэр, 
Омар-пашэм дэжь, Сыхъум сызэрэкIогъагъэр, шIухьафтын тIэкIурэ дышъэ тэмэтелъымрэ къызэрэсатыгъэр ары 
зэкIэри къызэрыкIыгъэр... Тэ, адыгэхэр, тызэрэщытыр 
пшIэрэба? Тимыем тегъапэ, къытэшIушIэкIрэм тызэгуегъэуты. 
- Олахьэ ари адыгэмэ тихьал шъыпкъэм...- адыгэ 
узщыхъугъэр сшIэрэп нахь гукIэ щхыпцIызэ, Джымэм 
зыщиIуагъэм, къушъхьэ гъогу къэгъэзэгъум, наибэм 
иухъумакIомэ афэмыдизмэ, нахь мымакIэу, шыу куп 
къыкъокIыгъ.
Щынагъо щыIэ зыхъукIэ наибэм иухъумакIомэ зызэрашIы хабзэу, япащэ азыфагу дагъэуцозэ, Джэбэгърэ 
Бэгъосрэ шыумэ апэгъочъынхэу ежьагъэхэти, МыхьамэтАминэ къызэтыригъэуцуагъэх:
- Бащэ, цыхьэ зыфэтымышIыжь пIонэу!..
- Мо убых шыумэ апэ итыр, Цэй ШIуцIэжъыкъор аркIэ 
сэгугъэ!..- Джэбэгъ шым жэдэIагъ, зыдыригъэдзыягъ.- 
Ары, тэмэм, Цэй лIэкъолъэшыр ары.
- Хьа убыххэр тихэгъэгу къихьанэу яIофэу илъыр! - 
Бэгъос наибэм ыпашъхьэ жъоплъы къыщыхъугъ.

--- Page 441 ---

- Ар зытIощтыр, абдзах, тихэгъэгу гъунапкъэ зызэфэтшIыкIэ ары,- Мыхьамэт-Аминэ къыIуагъ,- шъумыбэлэрэгъ, ау Iэдэбыныгъэ зыхэжъугъэлъ. Цэим шъупымылъ, 
мохэр убых шыух, хьакIэх.
Шыу купитIур зэбгъодахьэхэ зэхъум, гъогу зэратэу 
аублагъ, азыфагу дэт лIэкъолъэшыр ымылъэгъу фэдэу 
наибэм Iэ джабгъур ыIэтыгъ, яджагъ:
- АбдзэхэчIым, убыххэр, Алахьым лъэпэмафэ къырышъуегъахь.
- Шъори шъугу шIу илъмэ, абдзахэхэр, гъогумафэ 
шъуежьапщи,- Цэй Хьатырбаий наибэм зызэришIыгъэм 
фэдэу зишIызэ, "шъори шъугу шIу илъмэ" зыфиIорэ 
гущыIэмэ атеIункIэзэ, иадыгэ сэлам ыхыжьыгъ. 
Илъэс блэкIыгъэм Мыхьамэт-Аминэрэ Хьатырбайрэ 
апэрэу зэIукIагъэх. ТIуми агу зэфэплъми, лые аримыгъашIэу 
адыгагъэм зэблищыгъэх.
- Хьа мохэр зыуж итхэр джы? - ежь-ежьырэу 
зэупчIыжьрэм фэдэу Джымэм къыIуагъ.
- Морадынчъэр гъогу техьэрэп, Джэбраил. Ахэри 
гухэлъ горэм зэрифэхэу къычIэкIын. ХьэкIапIэ макIох пIонти, 
шыу пшIыкIутфыр баIо. ЗэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныр 
нэмыкI...- Мыхьамэт-Аминэ ынэмэ мэшIо чъыIэр къакIихыгъ,- Цэйми сыпылъыжьэп, ар тэ схьын, сипыи. Адырэ 
исэмэгубгъукIэ къыгот шыур ары згъэшIагъорэр!.. Гу 
лъыптагъа, Джеймси ар!..
- Гу лъыстагъ, наиб. Цэим тыдегъэпыищтын, къытфыреплъэкIыгъэп.
- Адэ джары хъухэрэр... ТыжъугъапцIэзэ тыкъешъощэкIы инджылызым зэресIуагъэр ыгу еIугъэп. АбдзэхэчIым 
плъапэ къимыдзэжь зэресIуагъэри щыгъупшагъэп... Сы 
шъуIуа мохэмэ яморад шъыпкъэр?
- Ахэмэ агу илъыр къэшIэгъуай, ау яшыпэ зыдэгъэзагъэр къыосIон, наиб. ДэхапIэ блэкIыщтхэп, Некрас Тимэ 
ябысымыщт. Ар сэзгъаIорэр, Некрасмэ хьакIабэ къафэкIозы ары... Къысфэгъэгъу, наиб. ТымышIахэзэ Некрасыр 
Абдзахэ лIы ихъухьагъ...
ЗэхихыгъэхэмкIэ Мыхьамэт-Аминэ джэуап къымытыжьэу тхышъхьэ къэгъэзэгъум зынэсхэм, иш къызэтыригъэуцуагъ:

--- Page 442 ---

- Тхьауегъэпсэу, Джэбраил, укъызэрэздэулэугъэмкIэ. 
Бэмэ тягупшысагъ, татегущыIагъ. Джэуап тызфэхъугъэри 
макIэп, къэнагъэри нахьыб. ХъяркIэ, гъэзэжь. Ау къыпфэсэгъэпытэ: Некрас муртазыкъым ыл бгъэузы пакIо, ыгу 
емыIун епIуагъэу зызэхэсхыжькIэ къыпфэсыдэщтэп. Ар 
зы, Алахьыр зы. ЯтIонэрэмкIэ, шапсыгъэ лъэныкъомкIэ 
шъумыбэлэрэгъ, шъуишыонэзэтелъхэр, мардж зэрытIоу, 
хьазырэу щэрэтых. ЯщэнэрэмкIэ, ДэхапIэ зэрэбгъэзэжьэу, 
Некрас Тимэ садэжь, Джыгэр, къысфыкъокIынэу сфеIожь... 
- Шапсыгъэхэр уилъэIу къезэгъыгъэх, наиб,- Некрас 
Тимэ къызэрэсыжьэу Мыхьамэт-Аминэ къыриIуагъ.
- ЛъэIу зыми фэозгъэхьыгъэп сэ...- наибэм къыраIуагъэм "лъэIу" къызэрэхэхьагъэр ыгу римыхьэу, зытес 
тахътэм къытетэджыкIыгъ.- ЛIыкIо Занэмэ уафэзгъэкIогъагъ.
- Ары, наиб, лIыкIо сызфэпшIыгъагъэхэр къезэгъыгъэх,- Тимэ зимыухыижьэу, наибэр зыфэе гущыIэр къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Сы аIорэ шапсыгъэмэ?
- Асэлай Мыхьамэт-Аминэм Iоф къыддыриIэмэ, АбдзэхэчI ШапсыгъэчI гъунапкъэр тазфагоу Супс нэпкъымкIэ 
къырерэкIокI Занэ Сэфэрбый ыIуагъ.
- Сы пIалъ къагъэуцугъэр?
- КъэкIорэ бэрэскэшхор, щэджэгъо нэмазмэ адэжь.
- Шыу тхьапш бгъуитIумкIи тигъусэщтыр?
- БгъуитIумкIи шыу пшIырыпшI, къамэ нэмыкI дголъыщтэп, зы нэбгыри къехъущтэп, аIуагъ.
ЗыфаIогъэ бэрэскэшхо мафэм ехъулIэу наибэмдыхэр 
чIыпIэм екIолIагъэх. Щэджэгъо нэмазшIыгъор къэсынкIэ 
тIэкIу дэдэ иIэжьыгъэти, Тхьэм ифэIо-фашIэ фагъэцэкIэнэу 
бгъуитIури зэзэгъыгъэ.
Супс къушъхьэм псыхъор азыфагоу, лъэныкъуитIумкIи амдэз аштагъ, Iашэ аголъэу Тхьэм ыпашъхьэ имыхьанхэм пае, зыпахыгъэ къамэхэр бгъу зырызмэ ащызэхэлъхэу якIэкIо-нэмазлыкъмэ атеуцуагъэх. Хэти игукIэгъуи, 
игукIаий, игунэси ыпашъхьэ рихьагъэу быслъымэн бгъуитIур Тхьэм елъэIух - аIэхэр анэIумэ аIущэягъэхэу щытых, 
агу илъыр дыухьэкIэ фапчъы, арапыбзэ аятмэ яадыгабзи 
хагъахъо, лъэгонджэмышъхьэкIэ фетIысэхых, шъхьащэ 
фашIы, къэтэджыжьых.

--- Page 443 ---

МодыкIэ адыгэчIым кIыр зэренэкIы, гъэтхэ гугъапIэм 
пэплъэ. Ахэмэ ауж ягъэмафи, ябжыхьи къыкIэлъыкIощт. 
Сыд гухахъуа, гухэкIа, тхьамыкIагъуа, мамыр гугъапIа 
ахэмэ адыгэмэ къафахьыщтыр? Дунай псаур зэдэзыIыгъ 
тыгъэр ошъогум ит, адыгэ зэлъэпкъэгъу пчъагъэмэ афэдэу 
уашъор къафэмыгъэгъунэшъоу, пщэ нэгъыф гъощагъэхэри 
зэхахьэх, зэхэкIыжьых, цыпэ пытхъафэхэмкIи, зэнэмысыжьышъухэу, зэлъэбэнэжьых. НэмазышIмэ яшхэри, 
зикъамэ зыгозыхыгъэм яхьисапыр амышIэу, улэугъэ-уцуагъэхэу нэпкъ зэфэшъхьафмэ ащыхэпырхъыкIых, атхьакIумэхэр кIапхъотыкIхэу загъори мэщыщых. Нэмаз фэIофашIэхэр зыухыгъэмэ якъамэхэр зыгуалъхьажьыгъэх, 
шэсыжьыгъэхэу псыхъо нэпкъ бгъурыбгъум къыIухьагъэх. 
Занэ Сэфэрбый шыумэ къахэкIи, къыIуагъ: 
- Iоф къыддыуиIэу лIыкIо къытфэпшIыгъэшъ, наиб, 
тыкъэдаIо.
- Iоф къыбдысиI, зиусхьан,- Мыхьамэт-Амини шыпкъыкIэ зыхэтмэ къахэкIыгъ,- лIыкIор къэзыIопщыгъэри 
сэры. Ау сиIоф къезгъэжьэным ыпэкIэ мо уигъусэ Цэй 
лIэкъолъэшыр зэрэмышапсыгъэр сигъусэхэми, уигъусэхэми зэхязгъэхы сшIоигъу.
- Шапсыгъэпщ Занэм Цэй Хьатырбай ишъэогъу нахь, 
ощ фэдэ хымэ хэгъэгу къикIыгъэ хэбзэубытым иныбджэгъоп. Цэй Хьатырбай къэзыушъхьакIурэм шъхьакIо къысехы. Ащ укъызыблэкIыкIэ орырэ сэрырэ Iоф зэдытиIэп.
- Сы тшIэн, зиусхьан, сэ сиIон сIуагъэ, о уишIэн пшIагъэ, 
ащ иIоф джыркIэ тэухы. Джы къыуасIомэ сшIоигъор, 
зиусхьан, заокIэ шъукъытэкIунэу шъуихасэ ежъугъэштэгъэ 
унашъор хэбзэнчъэ. Ау ащ тешъуубытагъэмэ, шъухэукъо. 
Сэ зэшитIур зэзгъэзэожьрэмэ сазэрэщымыщыр, Алахьы 
зизакъор сишыхьат, мы щытмэ зэхахэу къыосэIо.
- Абдзэхэ лIэкъолъэшмэ алъ зэрэбгъэчъэн уихьисапыгъэр сыд адэ?
- Ар къыспэмыIат, зиусхьан, ар Абдзэхэ хэгъэгу Iоф.
- Абдзах, Шапсыгъ, Бжъэдыгъу, КIэмгуй, Убых хэгъэгу щыIэп. Тыадыгэшъ, Адыгэ хэгъэгур, Къэбэртаери, 
Бэслъыныери зэрэхэтыжьэу, зэдытий. Абдзахэхэр огъэблыхэшъ, наиб, узфэдэр къыосIон: хымахьэр къихьи, 
унахьэр изыфыгъэм уфэд! УкъыздырагъэкIыгъэ Дагъыстан 
хэгъэгум упсаоу укIожьмэ нахьышIу.

--- Page 444 ---

- СыкъэуушъхьакIугъ, зиусхьан!..- Мыхьамэт-Аминэ 
икъэмапшъэ етхъожьыгъ.
- ШъхьакIо уиIэмэ, наиб, ТIопсэ тIуакIэ къекIу!..- 
Сэфэрбый кIэкIэу ыгъази, игъусэхэр Iуищыжьыгъэх.
Мыхьамэт-Аминэ адыгэ шъолъырым ылъапэ къызыщыридзагъэм щыублагъэу ащ фэдэ шъхьакIо къырахыгъэу 
къышIэжьрэп, шапсыгъэ шыумэ акIэлъыплъэу заулэрэ 
щыти, Занэм фидзыгъ:
- ШъхьакIо зышхрэр шъхьэшхыгъо ефэжьы аIоми, 
къысэпшIагъэр къыпфэзгъэгъунэп!
Занэ Сэфэрбыйрэ Асэлае Мыхьамэт-Аминэрэ язэмышIуныгъэ абдзэхэ-шапсыгъэ фэкъолIхэр хэщагъэхэ 
хъухи, зыщызэпэуцужьынхэ чIыпIэ ифагъэх. ТIопсэ тIуакIэ 
адыгэ зэлъэпкъэгъуитIу-зэгъунэгъуитIур дзэ лъэс-шыу 
уIэшыгъэхэмкIэ щызэутэкIыгъэх. ШъушIэрэр емыкIу Убых, 
Бжъэдыгъу, КIэмгуе лъэныкъомкIи аIуагъэп. Урысыдзэу 
къапэIулъыр армэ, лъэпкъ пэпчъ шъузэрэшхмэ, тэркIэ 
нахьышIу аIозэ, яIоф хамылъхьэу къэхъущтым пэплъагъэх. 
Ахэмэ алъэныкъокIэ Серебряков Гъэзар закъу зымыдагъэр, Iофы зыригъэшIи, игухэлъ Сэфэрбый къыфыригъэIопщыгъагъ шъхьакIэ, игъо фимыфэу, шапсыгъэ-абдзэхэ 
заор рагъэжьагъ. Ау, Занэ Сэфэрбый имыхьакъ теплъхьэ 
хъунэп, мыщкIэ лIыгъэ къызхигъэфагъ: шапсыгъэхэмрэ 
абдзахэхэмрэ азыфагу къыдэхъухьащтым, ар тэ тиIоф, 
шъукъыхэмыхь, шъукъыхэмыгущыI ыIуи, Ракитов забытымкIэ Филипсон инэралым фиIопщыгъагъ. Инэралым 
фаIопщыгъэ къэбарыр ышIошъ зэрэмыхъугъэгъэ закъор 
ары урыс дзэпащэр зэрэбгъэмысэнэу хэлъыгъэр.
ТIопсэ тIуакIэ зэпэуцугъэ дзитIур дэфэжьрэп. Апэ 
къезгъэжьэщтыр амышIэу пчэдыжьыпэр къушлъыкъу 
уахътэм екIугъ. ЦIыфмэ ямызакъоу шыхэри мэгумэкIых. 
Шапсыгъэ гъозэрыплъэ чъыг шъхьапэрысмэ анэ абдзахэмэ 
атырахрэп. Ащыщ горэми къеIо:
- Наибэм нэмаз ешIы!..
- Тырку шIыкIэ дэдэу наибэм нэмаз ешIы, зыгъэхьазыр, 
Къэрбатыр, шIэхэу къежьэщт.
- Тэ пэшIорыгъэшъэу етшIылIэмэ нахьышIуба, зиусхьан? - Къэрбатыр джыдэд пIоми хьазыр.
- НахьышIу, сикIал. Ау апэ зиIашэ къизыпхъотрэр ары 
мысэр... ЗыщаI, зибэ шIагъэм имакIэ щышIэжьын.

--- Page 445 ---

- Наибэм инэмаз ыухыгъ! - гъозэрыплъэр чъыг шъхьапэм къеджыкIы.
- Умыхъыжъ, сикIал, умыхъыжъ.
Уахътэр къушлъыкъум шъхьарыкIыгъ.
Абдзэхадзэр къэхъыягъэп.
- Наибэр щай ешъо, тутыныр зыIуегъэпщы,- гъозэрыплъэ шъэф зэпэджэжьмэ къэбарыр къагъэсыгъ.
- Наибэм уахътэр екъудыи... Умыхъыжъ, сикIал, 
умыхъыжъ. Джыри щэIагъэ къызхэгъаф.
Сыхьатныкъо тешIагъ.
- Мор зихьилагъэм сыд епшIэми фэшъуаш, зиусхьан!..- 
Къэрбатыр онэгу зишIыгъ.
- Наибэр кIэн ешIэ,- гъозэрыплъмэ нэмыкI къэбар 
къагъэIугъ.
- Тят, мафэр тIэкIэкIы!..
- Умыхъыжъ, сикIал, умыхъыжъ, зиусхьан. Мыщ 
нахьрэ мафэ къытфэмыкIожьын пшIошIа? Джыри зэ щэIэныгъ. Сэ джы щай тIэкIу сежъугъашъу, ащ нэс хъурэм 
тэплъын,- Сэфэрбый мыгузажъоу Iэнэ хъураеу ыпашъхьэ 
къырагъэуцуагъэм кIэрытIысхьагъ,- шапсыгъэ щэламэм 
иIэшIугъи тэплъын, къалмыкъ щайми щыбжьый тIэкIу 
хэстэкъон, жэкIоцIыр, ныбэр, кIэтыихэр еукъэбзы... Сыд, 
Тхьэм Iомэ, абдзэхэ лъэныкъом щыкъэбарыр? Наибэр 
джыри кIэн ешIа? ШIуахьыгъэба?
- КIэнхэр наибэм Iанэм тыритэкъожьыгъэх... Мэшэсы...
- Джы къыбгурыIуагъа, Къэрбатыр, наибэм кIэныр 
зыкIышIуахьыгъэр? Къалмэкъ щай сешъоу игъозэрыплъмэ 
фаIопщыжьыгъэшъ ары. Наибэр зышэсыгъэкIэ зэо унашъор 
ытыгъэшъ, джы пшIэщтым уфит, зиусхьан. Алахьыр сакъ, 
зыфэсакъыжь, сикIал!..
Адыгэ зэмызэгъ-зэдемыгъэштэ гуих макъэм ТIопсэ 
тIуакIэ зыщиIэтыгъ. Зикъамэ къипхъотыгъэу жьым щызгъэдыдрэ лъэсыдзэу бгъуитIумкIи нэбгырэ мин фэдиз 
хъурэр зэпэчъэ. Зыр мэлъэпао, къэтэджыжьы, адрэм 
щызыгъэ паIор къештэжьы, нэмыкIым къычIенэ. Гуплъыгъэ-пагъэр зыфэмыIэжэжьрэм имэлышъо джэдыгу кIэкI 
зым зыщырегъэдзы, адрэр гуих-псэих къамэу къыпагъохрэм къызэтырегъэуцо, къэзгъэзэжьхэри макIэп. Ау 
хъулъфыгъэ губжыгъэхэу лъымэр зэхэзышIагъэхэм лъэныкъуитIумкIи къэуцу яIэп. Азыфагу чIэу дэлъыр нахь макIэ 

--- Page 446 ---

хъу къэс, анэмэ лъыр къателъадэ, хэти Тхьэм щэгугъы, 
ыкIуачI, икъулай игугъапIэр.
Апэрэ къэмэ щылыч макъэм зипхъотагъ, нэмыкIхэри 
къыпэджэжьыгъэх, гъучI жъынчым зеушъомбгъу, куо 
макъэхэри, щэIу макъэхэри къыкIэлъэкIох. Къэлат омакъэхэми заIэты, раутрэр иуIагъэ етхъожьы, мэпцIымамэ, 
ыпсэ хэкIы. Зышъхьэ Iузыхыжьрэр, уIагъэуи, щтагъэуи 
орэхъу, хьалъэкъуиплIкIэ куандэм хэпшыхьэ, зикъэмапэ 
текIуагъэр нэмыкI пый тебанэ - зэрэлIых, зэрэтхьалэх. 
ТакъикъкIэ зэпыигъэ цIыф фэхыгъэхэр зэголъых, зэпыщылъых. Гъэретынчъэ хъугъэ уIагъэхэр зэпэщэIух, зэфычIэплъых, зэгыижьых, зэдэожьых:
- Хьа, шапсыгъэхэр, шъотшIагъэр?!
Ащ нэмыкIи къыпэджэжьы:
- Сыд тилажьэу, абдзахэхэр, тызэрэлIы!..
- Наибэм ыныбэ Алахьым къырегъэу!..- АдкIи фэкъолI горэ мабгэ.
- Ужэ емынэ дахь, Занэ хьарылъф!..- нэмыкI гори 
къыфэгубжыжьы.
Лъэсмэ ауж кIэкIэу зизыдзэгъэ шыухэри зэхэлъадэх, 
ясэшхо жъынчи, яшыщыщ макъи тIуакIэм дэтаджэ. Уанэм 
къырадзрэр шыбгъэм реуты, сэшхор теджаго. Лъымэм 
зэшъхьащифыгъэ цIыфмэ, хьайуанмэ зашIэжьрэп - зэжэхэбанэх, зэрэлIых, зэцакъэх.
Къэрбатырырэ Бэгъосрэ шыбгъэкIэ зэжэхэтых. Анэхэр 
плъыжьых, ажэпкъхэр чIэкъощагъэх, яшмэ тхъурбэпсыр 
къажэдэкIы, атх исмэ хьадэгъу гуихэу ясэшхомэ мэшIуачэр 
къахехы. ЗисэшхуапэкIэ шапсыгъэ гъогур пхырызыхрэ 
Джэбэгъи къэкуо:
- Бэгъос, мардж хъужьын, шапсыгъэмэ тыкъямыгъэушъхьакIу, Занэкъом ышъхьэ шIоут!.. Сы узпылъыр 
ори, нэкъикI!..- ыпэкIэ къикIыгъэ шыур Джэбэгъ онэгум 
реутэхы, ардэдэм Хьагъурым исэшхоогъу абдзахэм 
ыпшъэб дэфэ, къызэтхъокIы...- АI-анасын, Хьагъурыр, 
уихьэ сыкъишхи!..
- Бэгъос фэкъолIыр,- Къэрбатыр зыжэхэтым федзы,- 
шым угосыныр ищыкIэгъагъэп!..- сэшхор зыIэкIиуткIэ 
кIеIэжьы шъхьакIэ, къыпэгъокIыгъэ Трам шыбгъэкIэ онэгум 
къыредзы, тэмэпкъ зэхэтым еошъ, шъхьащэкIы.
ОнэшъхьэнэкIэу къэзчъыхьэрэ шымэ къахэхъо, абдзэхэ 
лъэныкъор нахь зэбгырэзы, зэкIэкIо. КIочIаджэ хъурэ 

--- Page 447 ---

лъэныкъом укIыгъэри, уIагъэри къыщенэ. Къэрбатыр 
шапсыгъэмэ яджэ:
- Абдзахэхэр зэкIакIох!.. Трам фэкъолIыр, модэ 
наибэм шъуекIу! ЗэуапIэм ышъхьэ решъумыгъэхыжь!
ТIопсэ тIуакIэ гукIэгъу дэлъыжьэп. Жьым лъымэр 
зэрехьэ. ЦIыф зэрэгъэкуо макъэм, шыщыщ макъэм къуладжэр къегъаджэ.
Гъунэгъу чылэмэ гъоу лIыжъхэр ащэджэх:
- Адыгэхэр зэрэукIых, мардж хъужьын!..
- Зы гукIэгъу закъо горэ адыгэмэ ахэлъыжьмэ, ТIопсэ 
тIуакIэ къыдэхъухьэрэр емыкIу!..
Адыгэ лъэпкъ заор зыщыкIорэ тIуакIэм пэгъунэгъу 
чылэмэ ныохэр къадэзэрэхых. Тхьэр гукIэгъунчъэп, зыкъэшъушIэжь, шъукъэтлъфыгъ, тызэхэшъушIыкI къырагъэкIэу, шъхьатехъохэр апагъодзы.
Занэ Сэфэрбый шыбгъэкIэ шапсыгъэ фэкъолIмэ апэгъокIы, Iэр Iэтыгъэу, игушIуагъуи, имысагъи зэхишIэу яджэ:
- Наибэр зэкIэкIуагъэ, шапсыгъэхэр, тхьашъуегъэпсэу, 
зежъугъэшIэжьыгъ!.. Тыадыг, тызылъэпкъ, абдзэхэ фэкъолIхэр типыйхэп тэ!.. Шапсыгъэ Iашэр, шапсыгъэ гур 
зэрэмыцакор, бгъуитIумкIи тшIэгъэ гонахьэр Алахь 
зизакъом къытферэгъэгъу, лIыгъэ ушэтыпIэм тилIыгъэ 
къыщыдгъэлъэгъуагъ. ЛIыгъэп лъэпкъ зэрэукIыр, ау, сыдэу 
тшIын, гукIэгъу зимыIэ хымэ наибэм тшIагъэр тыфэмыеу 
тигъэшIагъэ. Къытфэжъугъэгъу, шъхьэтэхъо зытэ хъуагъэ 
тянэхэр, тшыпхъухэр,- бзылъфыгъэхэр зыдэщытымкIэ 
зигъази, ыбгъэ теIэбэжьзэ, шъхьащэ афишIыгъ, лIыжъ 
бгъу лъэныкъоми ариIуагъ,- шъори ары, тинахьыжъхэр. 
Зыгу дгъэузыгъэмэ, гонахь къызфэтхьыгъэмэ, афэлъэкIыщтмэ, къытфарэгъэгъу. Джы, марджы хъужьын, "тэтый", 
"тэтыеп" тэшъумыгъаIоу, бгъуитIумкIи тазыфагу щыфыкъуагъэмэ, дэкIодагъэмэ гукIэгъу афэтэжъугъэшI!..
СыхьатныкъокIэ узэкIэIэбэжьмэ зэрэлIыщтыгъэ лъэныкъуитIум хьадэхэмрэ уIагъэхэмрэ зыдиз тIуакIэм 
зыдатэкъуагъ…
Джа мэфэ дэдэм Абдзахи, Шапсыгъи, Нэтыхъуаий 
хьадэгъэ пчъагъэхэр къарытэджагъэх. Сэфэрбыйрэ 
Мыхьамэт-Аминэрэ язэмышIуныгъэ лъэпкъ зыкIыныгъэр 
адыгэ шъолъырым джыри нахь щызэкIэричыгъ.

--- Page 448 ---

III
Шапсыгъэхэмрэ абдзахэхэмрэ азыфагу къыдэхъухьэгъэ заор, лъэныкъуитIуми зиухыижьыщтыгъэми, адрэ 
адыгэ лъэпкъмэ къырагъэкIугъэп. Илъэс пчъагъэм 
Мыхьамэт-Аминэ зыфэерышыгъэ бжъэдыгъухэми ягугъу 
умышIыжьми, кIэмгуехэми, убыххэми, бэслъыныехэми, 
къэбэртаехэми адагъэп. Наибэм имызакъоу Сэфэрбыий 
аумысыгъ.
Ежь абдзэхэ, шапсыгъэ хэгъэгухэми ар къезымыгъэкIугъэ фэкъолIыбэ къарыкIыгъ. ЯлIышъхьэ пащэмэ 
апашъхьэ щамыIотэщтыгъэми, шъэфкIэ зыщаIон чIыпIэ 
къагъотыщтыгъэ. Ахэр Сэфэрбыий, Мыхьамэт-Амини 
зэхахыжьыщтыгъэми, сыд хэпшIыхьажьын, тIури шъхьэкIо 
шхыгъо чIыпIэ изэрэгъэфагъэхэти, агу теIэбэжьхэзэ заIажэ. 
МыщкIэ наибэм, Сэфэрбый нахьи, ушъхьагъу хэкIыжьыпIэ 
IэкIэлъыгъ - абдзахэхэрэп, шапсыгъэхэр ары зэо тхьамыкIагъор зыпкъ къикIыгъэр, Iашэр къыпэзыIэтрэм зыщыпэпIэтыжьын чIыпIэ урегъэуцо, ыIощтыгъэ. Занэ Сэфэрбый 
мыщкIэ нэдэплъыпIэ имыIэу щытэп - зэкIэри къызпыкIыгъэр 
наибэр, лIэкъолъэшхэр зыгъэкIодын зихьисапыгъэр арэу 
еIо.
Шъыпкъэр пIон хъумэ, Iаджми ашIоигъор аIощт, ямыгъэIони плъэкIыщтэп, адыгэ шъолъырым къитэджэгъэ 
къэIо-Iожьрэп Сэфэрбый зыгъэгумэкIыщтыгъэр. Урыс 
лъэныкъомкIэ, Филипсон инэралым дэжькIэ, шIуми 
бзаджэми къэбар зэрэщымыIэр шIоIоф. Заор абдзахэмэ, 
нахь шъыпкъэу къапIомэ, наибэм зырешIылIэ мафэм ыпэкIэ 
урыс инэралым фаригъэхьыгъэгъэ тхыгъэр джы къызнэсыгъэм джэуапынчъ, зэрэщыгугъыгъэу къыгъэпсынкIагъэп.
Ащ изакъоп, Сэфэрбый ыIуагъ, Хьагъурыр ыIэ уIагъэ 
епщэжьэу, кIапщэ зыфаригъэшIэу Бастыку дэтIысхьажьыгъэкIэ сенэгуе. Абдзахэмэ зэрэкIядгъэIэжьыгъэр армэ 
сшIэрэп, Некрас Тими, имыхэбзахэу, унэм зыришIыхьажьыгъ, тэ, адыгэ лъэпкъмэ, тызэзэожьын нахьи, къытэкIугъэмэ защытыухъумагъэмэ нахьышIугъ еIошъ, ащи къэбар 
къысфарегъэхьы. Мыдэ умышIэмэ, зыщыщ урыс лъэпкъым 
ежь къымылъфыгъэ пIонэу, Сэфэрбый щхыпцIыгъэ, ащ 
фэдэ гупшысэ шъхьаихыгъэ инысэ ятэкIэ ыгу къызэрэкIыгъэмкIи зиумысыжьыгъ.

--- Page 449 ---

Я си Алахь, Сэфэрбый тхьэ елъэIугъ, тигунахь къытфэгъэгъу. ФэкъолI лъы хыер бгъуитIумкIи зэрэдгъэчъагъэр 
къызгурэIо. Ахэмэ лажьэ яIэп, ягунахь къыстелъхь, сэгъэщэчы. Ау абдзахэхэр зыгъэблрэ наибэми имыхъомышIагъэ темых. Усишыхьат, си Алахь, абдзахэхэр нэмыкI 
адыгэ лъэпкъмэ пыи афэмышI, зыкIыныгъэм тыфэгъакIуи 
тибыракъ къычIэуцу тхьапшрэ есIуагъ ащ! Быслъымэн 
диныр иушъхьагъоу тэ къытфычIэплъы, бжъэдыгъумэ 
ябэны, кIэмгуехэр егъэщынэх, бэслъыныемэ якIу, къэрэщаемэ язао. Тэ адыгэ лъэпкъым тыщыщ, тыкъилъфыгъ, 
ыпсэ къытхилъхьагъ пэтзэ ерагъ, ежь зэрэхымэр ышIэ 
пэтзэ, пащэ тфэхъуныр иерыш. Ущымыщэу, уимылэжьыгъэу адыгэ тхьамыкIагъор сыдэущтэу къыбгурыIощт? 
Плъэгъурэба абдзэхэ лIэкъолъэшмэ аришIагъэр? Джа 
дэдэр ШапсыгъэкIи, УбыхкIи, КIэмгуекIи щаришIэн ихьисапыгъ!.. Урысмэ, джаурмэ шъуяу, зызIэкIешъумыгъалъхь 
зыIорэмэ, си Алахь, сэри сащыщ. Ау, къысфэгъэгъу, 
цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ си Алахь, мощ 
фэдиз цIыф лъэпкъышхом утекIон плъэкIына? Ащ нахьрэ 
адыгэ хэмыкIодэжьэу ыгу тфэгъэшъаби къытэгъэшIу Урысыер, си Алахь. Гумэхагъэ къысхэфагъэкIэ арэп, адыгэхэр 
къэсэбгъэухъумэ сшIоигъу. Урыс пачъыхьэм ыгу къызытфэмыгъэшIукIэ, псым ыхьрэр орзапэм етхъо зэраIоу, 
Хърозэр Исмахьилбей иполяк-инджылыз-франк-мадьяр 
зэхэпхъэгъэ дзэу къытфигъэкIощтым сезэгъын фаеу хъущт. 
Ар зысшIэрэм, ахэмэ шIу адыгэмэ къафахьыщта, къафамыхьыщта? Iашэм шIу къызэримыхьрэр ори къытэоIо, 
тшъхьэкIи тыщыгъуаз... Сыд тшIэщт? Сыд тиамал? Урысмэ 
сяшIунэу, си Алахь, Iизын къысэт... Урыс гугъэ IэмычIэ 
тымышIэу тигухэлъ тыкIэгъахь. Ар зымыхъукIэ, нэмыкI 
хэкIыпIэ тиIэп, Исмахьилбей фызэшIокIыщтым джыри зэ 
тыкIырыплъын...
- НэкIо, Хьагъурыр, пIэ уIагъэ пIоу ущыскIэ шIуагъэ 
иIэп,- Сэфэрбый шым емыпсыхэу къыпэгъокIыгъэ Нурмыхьамэт риIуагъ,- Филипсон инэралым дэжь, урысмэ 
тахэхьан.
- Фэптхыгъэм иджэуап, зиусхьан, инэралым къытыжьыгъа? - Хьагъурыр гушIуагъэ, Трам еплъыгъ, адрэ 
шыуитIури щыгъупшагъэп, етIанэ иадыгагъэ зэриукъорэм 
ыгъэукIытэжьэу: - О-уий, сшIэрэр емыкIу, шъукъеблагъ, 
зиусхьан, шъухьакI, гъогу шъукъытекIыгъ.

--- Page 450 ---

- Къэшэс, Нурмыхьамэт, къэшэс,- Сэфэрбый къыIуагъ,- моу, уадэжь тыкъакIозэ, гъунэгъу чылэм, лIэкъолъэш Iанэ горэм джыдэдэм тыкъыпэкIыжьыгъ. УкъызкIэупчIагъэми гъогум нахь тыщырыгущыIэн. Умыбэлэрэгъ, 
Бастыку тхышъхьэм тыкъыщыожэн. ПIэ, тхьэм ыIомэ, 
Хьагъурыр, сыдэу щыт?
- Хэт, зиусхьан, Iэм джы рыгущыIэжьрэр?.. Тхьэм 
ишыкуркIэ, кIыжьыгъэ!..
Бастыку тхышъхьэм шыухэр Хьагъурым нигъэсыгъэхэп, чылэм дэкIыгъо римыгъафэхэу акIэхьажьыгъ. Шыуищмэ апэ ит пщым исэмэгубгъу зишIыгъ. Заулэрэ 
кIуа гъэхэу Сэфэрбый къэупчIагъ:
- Сыд шъуикъэбар, Хьагъурыр?
- ТичылэкIэ мамыр, ау...- къыригъэжьагъэр 
къыфэухыжьыгъэп.
- Сыд адэ, муртазыкъыр,- заулэрэ зежэ уж, Сэфэрбый къеупчIыжьыгъ,- къыпфэмыIошъурэр?
- ТичылэкIэ мамыр,- къыкIеIотыкIыжьы,- ау адыгэ 
мыжъошъхьалыжъым тыдэхьаджыхьэ, зиусхьан. Тиадыгэ 
зэзэуакIэ фэкъолIмэ къырагъэкIурэп.
- Ара зыфапIорэр?.. ФэкъолIмэ къырагъэкIурэп, 
ара?..- джыри Сэфэрбый нэмыкI макъэкIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ, етIанэ къыпигъэхъожьыгъ:- Сэри сыгу римыхьрэ 
Iаджи фэкъолIмэ ахэлъ, зи сIорэп нахь...
ЗигущыIэ къэзымыухыгъэ зиусхьаным кIэух къышIыжьынба ыIозэ, Хьагъурым зиIэжагъ. Сэфэрбый ыгу мышIу 
зыхъукIэ, Iогъу-шIэгъу умышIмэ зэрэнахьышIури къыгурыIозэ, зыфыращэжьэгъэ Iофым нахь егъэгумэкIы, 
игупшысэхэр хэо-хапкIэми джэуап гъэтIылъыгъэ зэраритыжьыщтым лъэхъу.
Мы IофымкIэ зэп-тIоп Хьагъурыр Филипсон инэралым 
зэрэIукIагъэр, Сэфэрбый ишIэ хэлъми-хэмылъми дэгущыIагъ, ау нафэкIи, шъэфкIи гущыIэ псау къыкIэрихыгъэп. 
Инэралым ыжэ дэмыкIрэр зы - "адыгэ хэгъэгум ыцIэкIэ 
зэшIу щыIэп. Урысые хэгъэгум щыщ хъугъэ адыгэхэр 
мамыр щыIакIэкIэ къыддэпсэунхэ фае. Ащ нэмыкIрэ Iофыгъуи къыддыряIэп, адытиIэп. Къытэмызэгърэр чэтэ чIэгъым 
къыщедгъэшIущт". Адыгэ Iофым ащ нахь нэдэплъыпIэ 
зэримыIэжьыр Хьагъурым къызгурыIогъагъэр бэшIагъэми, 
ежь ыцIэкIи адыгэмэ ацIэкIи къыбдесэгъаштэ урыс лъэныкъом ариIуагъэп, ары пакIо, Хьагъур махъулъэ Ракитовыми 

--- Page 451 ---

гуцафэ ригъэшIыщтыгъэп. Цыхьэ фимышIкIэ арэп, ащ фэдэ 
цIыфмэ Павел Ивановичыр ащыщэп, ау гукIэгъу зэрэхэлъым 
нэмыкIэу, адыгэ IофымкIэ зэшIокI зэримыIэмкIэ ыушъхьакIунэу фэягъэп. Икъунба тапэкIэ адыгэмэ апае къинэу 
рагъэхъугъэр!.. Джы къызнэсыгъэм адыгэ шъуз зэриIэри 
къыфагъэгъурэп, урыс аскэрхэрэп, зитэмэтелъ дышъэкIэ 
пкIагъэ забыт зырызхэмрэ ахэмэ анахьышъхьэжь инэралхэмрэ щыIакIэ къезымытхэрэр. Зимахъулъэ адыгэмэ 
къарагъэукIыжьы ашIоигъу, янэплъэгъу тырамыхэу адыгэ-урыс зэпео чIыпIэмэ аIуагъахьэ, ау ыкIышъо уIэгъэ 
тыркъо заулэ телъэу иурысытхьи, иадыгэтхьи къаухъумэ. 
Итыркъомэ зэрагъэгумэкIрэм нахьи, адыгэ шъолъырым 
итхьамыкIагъо Павел ыгу нахь егъэузы. ЦIыфым иуIэгъэ 
мыкIыжь щыгъу тептэкъоныр жъалым...
- Джа къэбармэ,- Сэфэрбый игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- сэри къысщакIухьэрэп... Сыдэу тшIын, Алахьэм 
къыттырилъхьагъэр тынатIэ. Афэмыхъоу зэзэожьыгъэ 
зэшитIумэ къяхъулIагъэр тэри, абдзахэхэмкIи шапсыгъэхэмкIи къытэхъулIагъ. Ары, фэхыгъэмэ ягунахь Алахьэм 
къытферэгъэгъу, лажьэр зыпкъ къикIыгъэ наибэм ышъхьэ 
тырерэкъут. Ар тэркIэ, Нурмыхьамэт, блэкIыгъэ Iоф, мы 
тыздежьагъэр къызыздэмыхъукIэ, сшIэрэп тызэусэщтыр. 
Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, Тыркуми, Инджылызми тыкъагъапцIэ, ахэмэ франкхэри, полякхэри, мадьярхэри 
къахэхьажьыгъэх... О-уи-ий, сыд хьазаб тызхэфагъэр! Мы 
тыздэкIорэ Филипсон инэралым, Хьагъурыр, сыдэу зыкъытфишIын? Гъэзари зычIигъэожьыгъ, ари ныбджэгъу 
хъунэп, зыфаер фэсшIагъэпти, зычIигъэожьыгъ!.. А зиунагъо бэгъон, тшъхьэ тыфита? Зэхэпхырэба адыгэ хасэмэ 
ащаIорэр? Хэти ыжэ къыдепхъотышъ, зыфаер къеIо, зым 
къыIуагъэр адырэм реутыжьы, Iушыгъэр зимакIэми Iушыр 
IуегъэкIотышъ, утыгур ашIуеубыты. Е-о-ой, адыг, адыгэ 
шъхьафит!.. Къысфэгъэгъу, си Алахь, зы мыхъун сшIагъэ. 
Шапсыгъэхэр заокIэ абдзахэмэ афэсщэн фэягъэп... Наибэр 
ары зэкIэ зилажьэр... Ау сыд сIокIи, Хьагъурыр, хъущтыр 
хъугъахэ, ар зыфэсшIагъэмэ, ышъхьэ къыпфисэхы, мы 
тызфэкIорэ Филипсонри ащыщ... Наибэри гъэрекIо ыдэжь 
щыIагъэу аIо, зэраIуагъэр аушъэфы...
- Шъыпкъэп, зиусхьан,- Хьагъурым пщым игущыIэ 
къызэпиутыгъ.

--- Page 452 ---

- Сэри ары сIорэр, ау цIыфхэр рэгущыIэх,- Сэфэрбый 
кIилъэшъужьыгъ.
- Ори, зиусхьан, джа къэбар дэдэр пфагъэIу.
- Ар зэрэпцIыр, Алахьэр сишыхьат, къэсэушыхьаты. 
Адэ джары,- Сэфэрбый хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- хэгъэгу 
гъэуцугъэ щымыIэмэ, хабзэ имылъмэ зэрэхъущтыр... 
Филипсон инэралым гущыIэ кIэрытхынэу, Нурмыхьамэт, 
зэшIокI иIэкIэ сыгугъэрэп.
- Филипсон инэралым, зиусхьан, раIорэр егъэцакIэ.
- Ари тэрэз. Пачъыхьэм нэсынкIэ тхьэмэтаби шъхьащыт. Ашъыу етIорэр пачъыхьэ Iоф ерэшIи, ащ нэмыкI 
тыфаеп. Адэ ары пшъхьэ уфимытмэ къыохъулIэщтыр...- 
Сэфэрбый иошIэ-дэмышIэ гущыIэмэ игумэкI къахэщы.- 
Ярэби, Ракитовым сыд икъэбар шъуIуа? Апэ Павел дэжь 
тыдэрэхьа?
- Мы Iофым Павел хэтэмыгъэгъахь, зиусхьан. Нэпчы 
рафэгъап.
- Олахьэ сэри ар зэхэсхыгъэм. ЦIыфым имыхьакъ 
тэплъхьаныр Тхьэм иджагъу, ПавелкIэ Филипсон инэралыр 
хэукъо. Тэри тыгу зыфэшIу Iаджи урысмэ ахэт, лIым ыгу 
адыгэмэ афэшIукIэ, тимахъулъэкIэ, мыIуапхъэ епIолIэныр 
гонахь. Ар урысытхьи адыгэтхьи ыдэнэп. АщкIи Филипсон 
инэралым сыдэгущыIэн сигухэлъ сэ.
Тхышъхьэ къэгъэзэгъум фэкъолI шыуитIу къыкъокIыгъ. 
адыгэ гъогу сэлам къызырах уж, шъхьэкIафэкIэ гъогунапцэм дэхыгъэмэ Сэфэрбый яупчIыгъ:
- Тэ шъукъикIыжьра, тхьэм Iомэ, фэкъолIхэр?
- Анапэ тыкъекIыжьы, зиусхьан.
- Сыд щыI?
- Щыгъу щымыIэм тифыгъ.
- Сыд адэ?
- Бэдзэрым щыгъур тэфэжьрэп.
- Къышъуащагъэба?
- Ихьау, къытащагъ.
- Тэ щыI къышъуащагъэр?
- Мэлышъо зырыз тщагъэти, зиусхьан, щыгъу Iэбжыб 
къырытхъожьыгъ. УкъыIукIагъ, зиусхьан.
- Алахьым рыскъ мафэ шъуфешI. Сыдэу етIанэ къэзэкъмэ зыкъышъуфашIыгъ?
- Олахьэ ягунахь умыIощтмэ, зиусхьан, мамырых... 
Зынэ къытфэзгъэIэягъэхэри ахэтых, ау мамырых...

--- Page 453 ---

- Мамырхэми, ящыгъу лъэпIаIо.
- Тэри ары тIорэр, зиусхьан. Ау зиIэм иIатэ ины.
- Сыд ащ нэмыкIэу щыкъэбар мыжыкъ бэдзэрым?
- ЦIыфым ищыкIагъэу тэмылъ щыIэп. Зэдаох, зэтхьагъэпцIэкIых.
- Ау къыщытаIуагъэр хьалэмэт, зиусхьан,- нахь фэкъолI ныбжьыкIэм къыIуагъ,- адыгэхэр зэзэожьынхэ нахьи 
ябылымышъохэр, яшэф, яшъоу, ямэлыц тагъэщэфыгъэмэ, 
къытахъожьыгъэмэ нахьышIугъ аIуагъ.
- Сыд пIорэр, Щахьбан, мыжыкъ бэдзэрым Iаджи 
щызэхэпхыщт!..- фэкъолI нахьыжъым ымыдэу зэпигъэугъ, 
зиухыижьыгъ.- Зыгу шIу къытфимылъмэ Iаджи аIощт.
- Олахьэ ари шъыпкъэм, Къамболэт,- фэкъолIым 
кIилъэшъужьыгъ.
- Зэхэмыхыгъэ урыгущыIэрэпщтын, Щахьбан? - 
Сэфэрбый фэкъолIыр укIытапIэ рищыжьыгъ.
- Зэп-тIоп етIани, зиусхьан, ар зэрэзэхэсхыгъэр.
- Арэу къычIэкIын...
- УиIашэ тиIашэ, уигухэлъ тигухэлъ, зиусхьан, тыкъыбдежьэн,- игъусэ фэкъолIым джыри мыхъун горэ къыIуакъомэ ыIуи, Къамболэт къэгузэжъуагъ.
- Тхьашъуегъэпсэу, фэкъолIхэр. Гъогумафэх.
Сэфэрбый зыхэгупшысыхьан Iоф джыри ошIэ-дэмышIэу къыфыкъокIыгъ. Щыгъурэп, мэлышъорэп Iофыр. 
Адыгэхэр зэрэзэзэожьыгъэхэр урыс бэдзэрым зэрэтелъыр игуапэп. ФэкъолIхэр рэгущыIэх сэIошъ, Сэфэрбый 
ыIуагъ, сэ сэгъэшIагъо, мыкIэ къытэпыйрэмэ ар къырагъэкIурэп. ЦIыфмэ ажэ узыдахьэкIэ, шъэрэ узэтыраIотыкIыщт. Анахь шъыпкъэ зыхэлъ Iофри пцIыкIэ уапашъхьэ 
къыралъхьащт, уагъэшэхъущт. Филипсон инэралым тшIагъэмкIэ тыкъызэхимышIыкIмэ хэт тыкъызэхишIыкIыщт? 
Ари адыгэн къылъфыгъэп шъхьакIэ, урыс лIэкъолъэшмэ 
къахэкIыгъэба? ТызэхишIыкIыныр тефэ. ЗыгъэгумэкIрэ 
гупшысэхэр Хьагъурым риIон ихьисапыгъ шъхьакIэ, 
умылIэкъолъэшэу, уфэкъолIышIу къодые муртазыкъкIэ 
ар къыбгурыIощтэп ыIуи, тегущыIыкIыгъ:
- Зэхэпхыгъа, Хьагъурыр, щыгъум илъэпIагъэ? Бгъу 
пстэумкIи тыкъаухъурэихьагъэу урыс пачъыхьэм титхьалэн 
ихьисап... Филипсон инэралыр дэсынэу къыпшIошIа?
- УIукIэ зэрэпшIоигъор фэпIопщыгъэмэ, дэсын.

--- Page 454 ---

- Ар сымышIэу гъогу сытэхьанэп, Хьагъурыр!.. Непэрэ 
неущрэ яз, пчэдыжь къушлыкъум блэмыкIэу тыкъэсыщт 
сIуи, фэсIопщыгъагъ.
- Сыд, ащыгъум, зиусхьан, узгъэгумэкIрэр?
- Хэт ышIэра мощ ыгу илъыр, урысым ыгу мафэм блэ 
зэокIы аIо.
- Зэ ыIорэр тIо зыIожьрэмэ Филипсон инэралыр ащыщэп, зиусхьан. Уахътэр къушлыкъум блэкIы, тIэкIу тежъугъэужьыр.
- Сыгу къихьагъэр ары, муртазыкъ,- еужьыр гухэлъ 
зимыIэ Сэфэрбый заулэ тешIагъэу къыIуагъ,- непэкIэ 
инэралыр къытэрэж, узфэчъэн цIыфхэп зао къытэзышIылIагъэхэр... Тэ шъузым иунэкъощ ТIарикъмэ адэжь тыдэхьани, 
чэщ щитхын, ублэкIыгъ ядгъэIонэп. Инэралыр къызэдгъэжэн, гупшысэ-гумэкIыгъо уахъти хэдгъэтын. СыкъэкIощт 
сIоу фэсIопщыгъэмэ гъэшIэгъонэп, ежьхэр армэ, къытэмыупчIыжьхэу тихэгъэгупчъэ IуакIыгъ...
Чэщыр ТIарикъмэ адэжь зыщырах уж, къыкIэлъыкIогъэ мафэм, пIалъэм ехъулIэу Сэфэрбыйдыхэр Анапэ 
нэсыгъэх. Мэзиблэ фэдиз Сэфэрбый зыдэмысыжьыгъэ 
къалэр джыри зэрэзэокIэзыжь. Филипсон инэралыр зычIэсым фэшъхьаф унэ тэрэз бгъэфедэнэу дэтэп. Адрэхэр 
зэхэкъутагъэх е агъэцэкIэжьы. Мэщытыр, азанэджапIэр 
зэрэтыраутыгъэр умыIощтмэ, къызэтенагъ. КъухьэуцупIэми изытет уезэгъыщт. Урыс быракъыр ашъхьэрыбыбэтыкIэу къухьэ зытIущи Iут. Сэфэрбый ылъэгъурэр 
зэкIэ имыщыпэлъэгъуми, шIогъэшIэгъон-тхьамыкIагъоу, 
инэралым икъэлапчъэ зыIохьэхэм, къызэряжэщтыгъэхэм 
ишыхьатэу забытищ къапэгъокIыгъ, ящэнэрэр Сэфэрбый 
къышIэжьыгъ, адритIум сэлам арихзэ, мыдрэм адыгабзэкIэ 
фидзыгъ:
- Синасып уятэ къызэрэздэсымыщагъэр, напэ зимыI!..
Руфат ынэкIушъхьэ лыпцэмэ ащыщ сысыгъэп.
ХьакIэхэр блигъэкIыгъэх, унэпчъэ фыжьышхом нэс 
ыгъэкIотагъэх. Адыгэмэ сыд къыраIуагъэми, Руфат ихьылъ, 
ау ащ фэдэ гущыIэхэр, ышыпхъу зэринысэм игугъу 
ымышIыжьми, Занэ зиусхьаным ыжэ къыдэкIыныр рипэсыгъэп. Адыгэмэ алъыплъэзэ, Алешкэ-Алимбэч цIыкIур 
ыгу къэкIыгъ, ыгу пиIонтIыкIыгъ...
Зэращэгъэ унэ хъоо-пщаум зэгорэм Сэфэрбыий исыгъ, 
хьэкIабэмэ щадэгущыIагъ. Ахэмэ адыгэхэри, урысхэри, 

--- Page 455 ---

тыркухэри, инджылызхэри ахэтыгъ. Иалрэгъу тахъти 
зыдэщытыгъэ чIыпIэм зэрэщыт. ПхъэнтIэкIухэри ары. 
Щыгъын пылъапIэр ежь иягъэм нахь цIыкIуIоу, джа дэпкъ 
дэдэм кIэрыт. Ежь Сэфэрбый имыIагъэу шъхьаныгъупчъитIуми къошын къэгъагъ зэмышъогъухэр атиз. Инэралым 
къэ гъагъ икIасэкIэ сенэгуе, ыIуи, щхыпцIыгъэ.
ХьакIэхэр зыплъыхьагъу-тIысыгъо имыфэхэзэ, адырэ 
унапчъэмкIэ Филипсон инэралыр къычIэкIыгъ.
Лъэпэлъэгэ хьазыр, жэкIэ-пэкIэ фыжьыр ынапэ къекIу, 
ыныбжькIэ Сэфэрбый нахьи бэкIэ нахьыкIэн. Къэрбатыр 
илэгъунэп, ау илъэс зыхы-зыбл горэмкIэ нахьыжъын. 
Шъхьэщэ мэкIэ сэлам къызех ужым, инэралыр нэбгыритф 
Iэпэубытым хэмыхьэу, шъукъэтIыс ариIозэ, хьакIэмэ пхъэнтIэкIухэр аригъэлъэгъугъэх, Сэфэрбый къырагъэлъэгъугъэ 
пхъэнтIэкIупшъэмкIэ, инэралым пэблагъэу зэтIысым, игъусэмэ Iэ къафишIыгъэти, зэкIакIохи, пчъаблэм дэжь уцугъэх. 
Шъхьаныгъупчъэм пэмычыжьэ чIыпIэми, адыгэмэ зызэрашIэу, урыс забытитIуми зыратыгъ. Ящанэрэр Некрас 
Руфатти, инэралым пэмычыжьэу, зэридзэкIрэ гущыIэхэр 
зэхихынэу уцугъэ.
- Мыр, мы урыс забытыр,- аужрэ гущыIэм фытеIункIэу,- зэдзэкIакIомэ, инэрал, сищыкIагъэп. Мыщ иурыс 
бзэгу нахьи, сэ сиадыгэ урысыбзэ нахь цакоп. Сшъхьащыпщыгъэмэ, сигопэныгъэ... 
- Къысфэбгъэхьхэрэ тхыгъэхэр арапыбзэкIэ, тыркубзэкIэ зэхэлъти, зиусхьан, уиурысыбзэ пщыгъупшэжьыгъэ мэ сIуагъэти ары,- забыт зэдзэкIакIом Филипсон инэралыр 
еIэсэкIзэ, риIуагъ.- Вы не понадобитесь, штабс-капитан, 
можете идти... СыкъэдаIо, зиусхьан. Сыд Iоф шъузгъэгумэкIрэр?
- Тхьауегъэпсэу, инэрал, силъэIу къызэрэсфэпшIагъэмкIэ,- Сэфэрбый урысыбзэ къабзэкIэ къыIуагъ.- Тэ 
лъэIу къыпфэтхьыгъэп. Ау тыкъызфэкIуагъэм игугъу 
къэсшIыным ыпэкIэ, зигугъу къэпшIыгъэ къыпфэзгъэхьыгъагъэхэр зэрэтхыгъэ бзэмрэ сиурысыбзэрэ афэгъэхьыгъэу 
гущыIэ зытIу. Тэ, адыгэмэ, КъурIанымрэ Библиемрэ зэратхыгъэ Iелфыбэ тиIэпышъ, арабыбзэр, тыркубзэр, урысыбзэр сэгъэфедэ. Тыбзэ тырылэжьэжьынэу, тырыпсэунэу 
зытигухэлъыгъэ лъэхъаным тапэкIэ къэкIыгъэ Къырымхъа ным, Тыркуем, Урысыем, нэмыкI хъункIэкIо-техакIохэу 
тичIыгу къихьагъэхэм тылъыкIагъэхьагъэп, чатэр къэлэмыпэмкIэ зыщызэблэтхъун уахътэ тырагъэфагъэп. Адыгэ 
лъэпкъым зы хэгъэгу зытшIын зыщытIуагъэм, Урысыемрэ 
Тыркуемрэ ямыжъошъхьал тыдэфагъэу тыдахьэджыхьэ. 
Тыркуер зыпыдгъэзыгъ тIозэ, Инджылызымрэ Франкымрэ 
тиадыгэ-урыс зэо Iоф зыкъыпащытIэ.
- Тэ зыми тезаорэп, зиусхьан,- зи хэмылъ фэдэу 
Филипсон инэралыр къыхэгущыIагъ.
- Хэт адэ, инэрал, зидзэ тичIыгу итыр? - игущыIэгъу 
зызэришIыгъэу джау сыдми Сэфэрбый къеупчIыжьы фэдэу 
зишIыгъ.
- АдыгэчIыр Эдирнэ мамыр зэзэгъыныгъэм къыхэкIыгъ, 
зиусхьан,- инэралым зэхихыгъэр зэримыгуапэр зыфэсакъыжьыщтыгъэми, ымакъэ къыхэщыгъ.
- КъыкIэпIотыкIыжьрэ тырку-урыс орэдым, инэрал, 
тесэжьыгъ,- Сэфэрбый щхыпцIыгъэ.- Апэрэ мафэми 
адыгэмэ атхьакIумэ ар ешIушIагъэп. ЕшIушIэна, шъыпкъэ 
хэмылъэу? Адыгэмэ мыщ фэдэ гущыIэжъ яI: "Шъыпкъэр 
искIыгъ пIоми къыпшIоуцу, пцIыр згъэуцугъэ пIоми, уапашъхьэ къефэжьы". Ау орырэ сэрырэ тызэдэонэу арэп, инэрал, мыщ тыкъызфэкIуагъэр. Фитыныгъэу уиIэр зыфэдизыр сымышIэуи щытэп. Узэрыт чIыпIэм сэри ситыгъ. Урыс, 
тырку тэмэтелъи стелъыгъ. Адыгадзэм тэмэтелъ иIэп 
шъхьакIэ, о уитэмэтелъ нахьи бэкIэ нахь иныIу къысапэсыгъэр. Къысфэгъэгъу, инэрал, усыушъхьакIурэп, зытетыр 
къыосэIо. 
- СыкъэдаIо, зиусхьан.
- Тэ, мы купымкIэ, адыгэ хасэмэ тыкъагъэкIуагъ.
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан,- инэралыр къеIэсэкIыгъ,- 
тара хасэмэ ащыщэу?
- Шапсыгъэ, нэтыхъое, убых хасэмэ ацIэкIэ ары, инэрал. Бжъэдыгъу хасэм илIыкIуи къытхэт. Абдзахэмэ якъэбар укъыкIэупчIэмэ, ащ узэрэщыгъуазэми сехъырэхъышэрэп, зэрэадыгэ шъолъырэу, Инджылызым нэсыжьэу, 
ашIэ, пшIотыушъэфынэп!
- Абдзэхэ-шапсыгъэ заом сыщыгъуаз, зиусхьан.
- Адыгэ пэщэныгъэм кIэхъопсрэ наибэм етшIагъэр 
ошIэмэ, инэрал, тхьэуегъэпсэу, сиIоф нахь кIэкIы къэпшIыгъ. 
Ау Асалае Мыхьамэт-Аминэ адыгэхэмкIэ цIыф хым, 
Алахьым сырилIыкIу ыIозэ егъапцIэх, абдзэхэ фэкъолIмэ 
ащ фэдизэу зэрэдырамыгъаштэри къыосэIо, дезгъаштэхэрэми ягокIыжьыгъо къэсы пэт. Ау тэ тиIоф нэмыкI, 

--- Page 456 ---

инэрал. Адыгэ хасэм иунашъо, урысыдзэр къытэшIуни, 
зэкIэкIожьынэу уипачъыхьэ фэодгъэIопщынэу тыкъэкIуагъ. 
ТшъхьэкIэ, къызщиIорэ мафэм тыIукIэнэу тыфай, тыхьазыр.
- ШъуишIоигъо пачъыхьэм есIожьын, зиусхьан. Ау 
адыгэ чIыгумкIэ, адыгэхэмкIэ типачъыхьэ игущыIэ зэрэпытэри шъушIосыушъэфынэп. Ар шъори шъумышIэу 
щытэпщтын...
- ТэшIэ, инэрал,- Сэфэрбый ымакъэ нахь зыкъипхъотагъ, зыфэIэжагъэп.- Адыгэмэ ягущыIэ урыс пачъыхьэм 
игущыIэ нахьи нахь махэп! - етIанэ нахь шъабэу пигъэхъожьыгъ: - Къысфэгъэгъу, инэрал... Сыд фэIуагъэр цIыфы 
тышIошIэу зэгорэм урыс пачъыхьэм зыкъытIуигъакIэмэ?.. 
Джа зыр тфэбгъэцэкIэнэу тыкъыпщэгугъы, инэрал.
- ЩэкIрэ блырэ илъэсым типачъыхьэ мыщ къэмыкIуагъэуи щытэп... Ау адыгэхэр гугъу фелIыгъэхэп... Ар 
блэкIыгъэ Iоф... Уицыхьэ къыстегъэлъ, зиусхьан. Сыхьат 
лые тезгъэшIэнэп.
- Шъуипачъыхьэ джыри тыкъызызэхимышIыкIыкIэ, 
инэрал, Инджылыз лъэныкъом, хэт щыщми, ыIапэ къытфэзыщэирэм, зыфэдгъэзэн фаеу тыхъущт...- урыс пачъыхьэмкIэ къыфадзыгъэм Сэфэрбый шъхьэщыгущыIыкIыгъ.
- СфэлъэкIмэ, зиусхьан, ар шъозгъэшIэщтэп.
- ЛъэкI тиIагъэмэ, инэрал, хымэ хэгъэгу шъхьащэ 
фэтшIыныя? - Сэфэрбый зыпашъхьэ исым зыфимыгъэцIыкIоу риIуагъ, пигъэхъожьыгъ: - Ау къыташъушIэрэм, 
инэрал, зы адыгэ закъо дунаим къытенэжьыхэщтмэ, къызэремызэгъыщтым сыришыхьат...
Мазэ тешIагъэу урыс пачъыхьэм дэжь мыщ фэдэ 
джэуап къикIыжьыгъ: "...Сыд фэдэрэ мамыр зэзэгъыныгъи адыгэмэ адышъуиIэ хъущтэп. КъытэмыдэIухэрэр, 
къыттебанэхэрэр гукIэгъунчъэу IашэкIэ зэхэшъущытIыхьэх... 
Урысые пачъыхьэм игущыIэ ихэгъэгу щыпсэухэрэ цIыфхэмкIэ унэшъо пыт..."
IV
Бутеневым пачъыхьэм иунашъо къызэрэIэкIахьэу, 
Истамбул къухьэуцупIэм щилъэгъугъэгъэ къухьитIур ынэгу 
къыкIэуцожьыгъ. Зыр инджылыз къухь - "Кенгуру", адрэр 
"Аслъан" - тырку къухь. КъыраIотагъэр шъыпкъэ: 
къухьитIур щэгынкIэ аушъэщт, топихи арытыщт, гъомылапхъи, кIымэфэ, гъэмэфэ щыгъыни арылъыщт. Къухьэмэ 
цIыф арымыс фэдэми, хымкIи нэпкъымкIи къызэрагъэгъунэрэм улъыплъапэмэ, уегуцафэ. Къухьэхэр адыгэ 
шъолъырым зэрэкIощтыхэмкIэ къуалъхьэ зыфишIыгъэ 
цIыфыр къеIушъэшъэгъагъ. Джа къэбарыр сыхьат лые 
тыримыгъашIэу Бутеневым урыс пачъыхьэм IэкIигъэхьагъ. 
Ипачъыхьэ иунашъо къызэрэIэкIахьэу Тыркуем иапшъэрэ 
дзэпащэу Рэщыд-пашэм дэжь Бутеневыр кIуагъэ.
Рэщыд-пашэр, ныбжьымрэ ипщэрыгъэрэ ямылъытыгъэу, псынкIэкIаеу урыс лIыкIом джэхэшъогум къыщыпэгъокIыгъ. ЕгъашIэм зэмызэуагъэхэ, зэмыпыигъэхэ фэдэу 
зэIугушIуагъэх, лъытэныгъэр дыхэтыжьэу сэлам зэрахыгъэ, 
дышъэ хъырахъишъэкIэ пкIэгъэ Iэнэ кIыхьэр азыфагоу, 
зэпэмычыжьэ-зэпэмыблагъэхэу, зэпэтIысыгъэх. Зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх, джыри агу илъхэмкIэ зэрэмышIэхэми, зэIугушIуагъэх. МэIэшIу шъабэр къызпихрэ 
тутыныр хьакIэм фищэйзэ, Рэщыд-пашэр къэупчIагъ:
- Сыд шъуалъэныкъо щыкъэбар, шъуипачъыхьэ псауба, узынчъэба?
- Тхьауегъэпсэу. Типачъыхьи псау, узынчъэ, ицIыфхэри 
къыфэразэх, мамыри, рэхьати ихэгъэгу илъ. Шъо шъуипачъыхьи псауныгъэ пытэ, гъэшIэ кIыхьэ иIэнэу сыфэлъаIо.
- Тхьауегъэпсэу. Тэри псауныгъэ пытэрэ гъэшIэ кIыхьэрэ 
иIэнэу шъуипачъыхьэ тыфэлъаIо. Хэгъэгум мамыр илъыныр, ицIыфхэр зэгурыIонхэр пачъыхьэм ынап, инамыс. 
АщкIэ тэ типачъыхьи, шъо шъуипачъыхьи алъэкI къагъанэрэп. Алахьым агу илъым лъыкIегъахьэх. Сыд, хьакIэ, 
тадэжькIэ бэрэ укъыкъокIэу уихабзэп, гушIуагъуа, гухэкIа 
къытфэпхьыгъэр?
- СыкъызфэкIогъэ Iофым типачъыхьэ ишIэ хэлъ. 
ШъоркIи, тэркIи, мамырыныгъэ-зэзэгъыныгъэ джырэблагъэ зэдэзышIыгъэ хэгъэгуитIумкIи дэгъоп.
- СыкъэдаIо, лъытэныгъэ зыфысиIэ лIыкIу.
- Адыгэ шъолъырым Iашэр зыщэщт къухьитIоу Истамбул къухьэуцупIэм Iутым тимамырныгъэ-зэзэгъыныгъэ 
зэфыщытыкIэ еукъо.
- Зигугъу пшIырэр, лIыкIо, апэрэу зэхэсэхы,- Рэщыдпашэм ышъо зэокIыгъ, сыдым фишIагъ ыIуагъ, ымакъи 
нахь ыгъэлъэшыгъ,- зыфапIорэр шъыпкъэмэ, дзэмкIэ 
тиIоф зэрэхэмылъым сыришыхьат.

--- Page 457 ---

- Шъыпкъэ. Ау зэзгъэпэшыгъэм тыщыгъуазэп. Ари 
шIэхэу къэнэфэн.
- УзгъэгумэкIрэм ыуж, лIыкIо, кIэкIэу сфын. Ау тыркудзэм иIоф ащ зэрэхэмылъыр джыри зэ уапашъхьэ 
къыщысэушыхьаты. Адыгэмэ тиIоф ахэлъыжьэп, шъыпкъэр 
пIон хъуми, тиIоф ахэлъыгъэп ахэмэ. Зэрэбыслъымэн 
закъор ары тызэзыпхрэр, адрэмкIэ тэри, шъори тыряпый. 
ГугъапIэ пшIын цIыфхэп. Псэ, нэ зафэтшIи, тигухэлъ къыддырагъэштагъэп, тичIыгу, тихапIэ, тиуашъо аIошъ, бзыу 
Iэл шъхьэрыбыбым ехьщырэу мэпсэух. Джары типачъыхьи 
ахэмэ закIыпыкIыжьыгъэр, къышъуфегъэшIущтхэмэ, 
шъуштэ зыкIиIуагъэр. Плъэгъурэба мы заом адрэ зэо 
блэкIыгъэми ахэмэ къыташIагъэр, тафэшIушIэ пэтзэ, къыткъоуцожьыгъэхэп. Занэ Сэфэрбый аIоу зы пщы хъокIыгъэ 
горэ зэутэкIрэр ыгъапцIэу пачъыхьэ зыщимышIы хъунэу 
адыгэ шъолъырым иутэшъухьагъ. Ащ изакъоп, Бэрзэджыри, 
Хьаджэмыкъори, Цэйри уицыхьэ зытебгъэлъын цIыфхэп. 
Ахэмэ анахьышIоп абдзахэмэ къахэтэджэгъэ МыхьамэтАмини.
- Ащ игугъу талъэныкъокIэ нахь щашIы,- Бутеневыр 
къыхэгущыIагъ,- хымэ цIыф умыIощтмэ.
- Занэ Сэфэрбый къумалыгъэ къызэрэддызэрихьагъэм пае, лIыкIо, Мыхьамэт-Аминэ нахьи нахь гулъытэнчъ, 
гъэсэгъэнчъэ сфэIощтэп. Сэфэрбый ыныбжь елъытыгъэмэ, 
наибэм ыкуцI из, иакъыл ипытэгъу, нахь лIыгъэ екуныгъи 
къыхэфэ. Занэм икIэлэгъурэ илIыкугъорэ сащыгъуаз, 
дэгъоу къэсэшIэжьы. Тихэгъэгу щымамыр оIо шъхьакIэ,- 
Рэщыд-пашэм ынэмэ тхьагъэпцIыгъэ макIэ къакIихыгъ,- 
адыгэхэр шъузэрэфаеу хъущтхэп, Занэ Сэфэрбый тхьагъэпцIми IэшIу шъуигъэшхыщтэп, рэхьатыгъо къышъуитыщтэп. Къысфэгъэгъу, ахэр гукъэкIыжь гущыIэх...- 
зиухыижь фэдэу зишIыгъ.- Адрэ наибэмкIэ, хымэ цIыф 
оIошъ, къыбдесэгъаштэ. Адыгэмэ, къыосIопэн, хымэ пащэ 
якIасэп, джары шъхьафит бзыумэ шъори тэри тызкIамыштэрэр. КIыхьэ-лыхьэ Iофым зедгъэшIынэп,- Рэщыдпашэр къэтэджы, Бутеневыми гущыIэм кIэух зэрэфашIрэр 
къыгурэIо,- ыуж зесфэнэу усэгъэгугъэ. ЕтIани, лIыкIо, 
Тыркум тщымыщ Iэджми зыкъыратэкъуагъ. Дзэм хэдгъэкIыжьыгъэ Тефикбей-Лапинскэм икуп язакъоми - поляки, 
мадьяри, нэмыци, инджылызи, албани - ахэр бэ мэхъух.
- Лапинскэр джыри сыд зыуж итыр?

--- Page 458 ---

- Полякмэ алъ урысмэ афигъэгъурэп.
Джа мэфэ дэдэм Рэщыд-пашэм дэжь Бутеневыр къызекIыжьым, Тыркуем ихы Iофмэ апылъ IофшIапIэм пчыхьэ 
факIоу щыIагъ, тхьаматэм дэгущыIагъ, нэмыкI тхьамэтэ 
зытIуи заIуигъэкIагъ. ЗыдэгущыIагъэ пэпчъ Рэщыд-пашэм 
зызэришIыгъэм фэдэу, хэшIыкI фырямыIэу къыраIуагъ. 
Цыхьэ афимышIми, къухьэмэ алъэпсэ цыпэ теуцуагъэу, 
тырку султIаным дэжь кIоным пае елбэт Iизын къыратынэу 
ялъэIугъ. Мэфэ зыщыплI тешIагъэу рагъэблэгъагъ.
Къухьэмэ шъэфыр къябэкIыщтыгъэми, яшъыпкъапIэ 
Бутеневым зэригъэшIагъэу, къэIо-Iожь хэмылъынэу, теубытэгъэ пытэ иIэу тырку султIаным, Абдул-Мэджыдэм 
дэжь кIуагъэ. Урыс лIыкIор къызфэкIогъэ Iофым тырку 
пачъыхьэр щыгъозагъ, ау ыпашъхьэ итыр тхыгъэ кIэкIым 
къеджэфэкIэ зи къызхигъэщыгъэп. Бутеневым тхыгъэр 
зыдэлъыр фэсакъыпэу, гупшысэгъу ежьри зыпашъхьэ 
итри ригъафэзэ, зэтырилъхьажьыгъэ, мыгузажъоуи 
фищэигъ.
- Укъызэджэгъэ тхыгъэм итым,- мыгузажъоу тырку 
пачъыхьэм къыIуагъ,- сыщыгъуаз. СиIэкIыб хэгъэгу Iофмэ 
апылъ тхьаматэм макъэ къысигъэIугъ. Ащ фэдэ сихэгъэгу 
зэрэщыхъурэр сыдэнэп. ЗыцIэ къепIогъэ къухьитIур хэт 
зэригъэпэшыгъэми, Истамбул къухьэуцупIэм IуязгъэгъэкIынэп. Мысэм пшъэдэкIыжь езгъэхьын.
- КъухьитIур Хърозэр Исмахьилбей зэригъэпэшыгъ, 
тырку хэгъэгур зиIэмыр пачъыхь.
- А къэбарыри зэхэсхыгъэ. Хэтми, тихэгъэгумэ азыфагу мыхъун къыдэзылъхьэрэм, пшъэдэкIыжь ыхьыщт. 
Тырку пачъыхьэм игущыIэ зэрэпытэр уипачъыхьи сфеIожь,- зэIукIэгъур зэраухыгъэр къикIэу шъхьэщэ макIэ 
тырку пачъыхьэм къызфешIым, ежь зэрыт чIыпIэм елъытыгъэ шъхьэщэ гъэщыгъэ Бутеневым фишIыжьыгъ, 
къыIукIыжьыгъ.
Бутеневыр Тыркуем щызэращэфэкIэ къухьитIур, сыхьат 
зытIу азыфагоу адыгэ гъогум техьагъ. Тырку почтэм 
итхьаматэ Хърозэр Исмахьилбей зызIуегъакIэм, сиIоф 
зыхэмылъымкIэ укъысэмыупчI, сиуахъти сIымых къыриIуагъ.
Инджылыз лIыкIом зыфэтхэм, зыпари химышIыкIыхэу 
джэуап кIэкI къыритыжьыгъ.
Адыгэ шъолъырым кIорэ къухьитIур, тыркумэ аIуамыIоми, зыпкъ къикIыгъэр нэбгыриплI. Уркварт, Лапинскэр, Исмахьилбей, Хъури-хъанум, янэ фиусыгъагъэ 
адыгацIэмкIэ уеджэн хъумэ - Мерэм.
Iашэр зэращэфыгъэр, къухьэхэр зэраубытыгъэхэр, 
агъэзэощт дзэкIолIмэ ахъщэу аратыщтыр, ашхыщтыр, 
зыщалъэщтыр нахьыбэмкIэ къызхэкIыгъэр Хърозэрмэ 
ямылъку. Джеймси Хърозэрмэ акIыб дэуцощтэп, къыздимыгъэгущыIэхэщтри Лапинскэ Теофил гущыIэрыер ары. 
Топхэри, щэгынхэри, къухьитIум язри Джеймс къэзгъотыгъэр. Мэзэ зытIукIэ узэкIэIэбэжьмэ Инджылыз щыIагъэу 
адыгэ шъолъырым къэкIожьы.
Уплъэмэ хым теплъэгъукIынхэу къухьитIур зэуж ит. 
Пчыхьэ тыгъэкъохьагъур иплъэгъоу, Хъури-хъануми къухьэ 
натIэм кIэрыт.
- Мо къохьэрэ тыгъэм,- Джеймс бзылъфыгъэм реIо,- 
тыздэкIорэ адыгэ гъогур къызэпичыгъ. Сыд щыкъэбар 
шъуIуа? - Абдзэхэ-шапсыгъэ заом нэмыкIрэ Iоф мэзэ 
блэкIыгъэм инджылыз гъэзетхэми тырку гъэзетхэми арытыжьыгъэп. Сенэгуягъ сэ аущтэу зэрэхъущтым...
- Занэ Сэфэрбыйрэ Мыхьамэт-Аминрэ адыгэчIыр 
зэтырахы, ара? - Хъури-хъанум къыдэгущыIэрэм къыфемыплъэкIэу къеупчIыгъ, ежь-ежьырэу зэриIожьэу къыпигъэхъожьыгъ:- Анахь зыщымыхъуным сэ адыгэчIым 
сыкъежьагъ...- зэхэмыугуфыкIыгъэ чыжьэрыплъэкIэ 
Трами ынэгу къыкIэуцуагъ шъхьакIэ, къыдэгущыIэрэм бэрэ 
кIигъэтыгъэп.
- УкIэмыгъожь, Хъури. Сыдэу пшIын, угу загъэплъыкIэ, узэжэхэбанэуи къыхэкIыщт. Адыгэ шъолъырым Тыркуемрэ Урысыемрэ рахьагъэр хьазаб. Аущтэу щытми 
тыздакIорэр джэнэт хэгъэгу, сэ къыосымыIожьми ори 
ошIэ, ущалъфыгъ, ущапIугъ...
- Сыдым фэсшIэн, илъэсипшI нахь щысымыгъэшIагъэу...- Хъури шъхьэтехъо къолэн дахэм къычIэзыгъэ 
шъхьацыр ыгъэтэрэзыжьыгъ, етIанэ хэщэтыкIыгъ.- БлэкIыгъэр, Джеймс, блэкIыгъах. ТапэкIэ къытпыщылъыр зэкIэми 
анахь Iоф. Адыгэ пащэхэр тэ къыщытпэгъокIыщтых?
- ТIопсэ тIуакIэ къыщытэжэщтых.
Къытэжэщтмэ, Хъури ыIуагъ, Трам ахэтына шъуIуа? 
Хэт мыгъом уфэкъолIэу, уIахьылынчъэу, ублэгъэнчъэу 
Трам зэрипэсын, гум къэкIыгъэр щхэны Хъури ышIыжьыгъ. 
Ау гупшысэ мыскъарыр шъхьэм къызэречъагъэмкIэ зиумысыжьыгъ. Сыда Трам фэкъолI хэкIмэ, паIо зыщыгъмэ 

--- Page 459 ---

ащыщыжьба? Муары Хърозэр-пашэри мэкъумэщышIэ 
тхьамыкIагъ, илIыгъэ Тыркуе хэгъэгум щыдиIэтэягъ, зэлIэм 
пачъыхьэ шъыпкъэми ыгъэежьыгъ. Алахьым зыдэкIожьыгъэм шIу щешI, гунахь иIэми фегъэгъу, тэри тыхэукъуагъэ мэ, тыкъызэхерэшIыкI. Я си Алахь, сыдэу дунай даха, дунай 
хьылъа тызтетыр! Сэ къызщысшIэжьрэ илъэс тIэкIумкIэ 
хьазаб нэмыкI Трам пэкIэкIыгъэп. Шъхьэзэкъо ибэ щыIакIэм 
зэрэхэт пэтзэ, сэри къыскIэтыгъ, ары мыхъугъэмэ бэшIагъэ, сянэ ыпэкIэ дунаир зысхъожьыщтыгъагъэр. Джы 
къызнэсыгъэми сынэгу кIэт Трам икъэчъакIэ, тырку 
щэфакIоми шыбгъэкIэ зэрэриутыгъагъэр. Тадэжь сыкъызычъэжькIэ хьакур зэрэсфигъэплъыщтыгъэр?.. Сыд 
щыщыми чэщIус тIэкIу къызэрэсфихьыщтыгъэр?.. Натрыф 
зэрэсфигъэтIыпIэщтыгъэр?.. Е-о-ой, Трам, къиныгъэми, а 
лъэхъаныр тыдэ къипхыжьын!.. ЦIыфым ынатIэ илъыр 
пшIэщтэп, хэта зышIагъэр къухьэхэр мыщ фэдэу хым 
щызезгъэкIон слъэкIынэу? Трами хьатыр горэ къомылъыгъэмэ Тыркуем нэс лIыкIокIэ адыгэмэ къагъэкIоныеп... 
Сыдэу сымышIагъэ Тыркуем къызэкIом! Зы нэплъэгъу 
закъо нэмыIэми сытеплъэгъагъэмэ, сыгу жьы дэкIыныгъи. 
Егъа шIэм, ущэIэфэ пфикъун мылъкуи, Трам, къыпIэкIэслъхьаныгъи... Сыда джы нэс унагъо зыфимышIагъэр? 
Сэфэрбыий ар зыфихьын ымышIэу ыIогъагъ. Мылъкунчъ, 
тхьамыкI умыIощтыгъэмэ, нэпэпкъ дэхэ кIэлэ бжьышIо 
кIочIэшхоу къэтэджыщтыгъэ, къехъулIагъэр сшIэрэп. 
Пшъэшъэ жъыезэ шъэо Iэ пытэхэмкIэ Трамэ ыбгъэгу 
зэрэчIифызэгъагъэр IэшIу-IэшIоу Мерэм ыгу къызэкIыжьым, 
хъулъфыгъэпкъыр зимыщыпэлъэгъу бзылъфыгъэпкъыр 
зыгорэ къэхъугъ.
- Адэ зи къапIорэпи, Хъури? - нэплъэгъу плъызым хэт 
бзылъфыгъэм фэсакъзэ, Джеймс еупчIыгъ, ау Хъури 
псынкIэу зыкъишIэжьи, къыIощтым фэхьазырэу джэуап 
къытыжьыгъ:
- Мы къухьэ джэдитIур IэнэкIэу сымытIупщыжьхэ 
сшIоигъуагъ. Бэмэ былымышъо къытIэкIэгъахь къысаIуагъ.
- Былымышъо пае укъэнэщтэп, итэкъуагъэу илъ.
- ЛъапIэ къысфыдэкIына шъуIо?
- Пыутыжъэу къыпфыдэкIыщт. Гын пхъэчайкIэ къухьэм 
из къыпфашIыщт.
- ДгъэкIодыгъэ мылъкур тэрэгъотыжьи, тезэгъы...
- Адыгэ шъолъырыр къэкIопIэшху, цIыфым нэмыкI 
зэкIэри щыпыут, фэдищ-фэдиплI кIэпхыжьыщт.

--- Page 460 ---

- ЦIыфым уасэ щыфашIмэ дэгъу, тэ тыркумэ пыутэу 
таращэгъагъ... Мэлыцри, шэфри, шъоури, шъыпкъэмэ, 
щыхьаулый аIуагъ.
- УагъэпцIагъэп.
- Исмахьилбей хэшIыкI зыфыримыIэ щыIа?.. КъэнацIэзэ 
гъогу сыкъытехьагъ... Зи умыIо, Джеймс, Теофил къэкIо.
Къэмысы рапшIэзэ Лапинскэм къыхидзагъ:
- Мыдэ мыхэмэ зызкъуагъэбылъхьагъэр!.. Джары, 
Хъури-хъанум, Исмахьилбей гъогу утыримыгъэхьанэу 
зыкIиIощтыгъэр... Джары сэ, Джеймс, шъхьэзэкъо-шъузынчъэу дунаим сызыкIытетыр... Бзылъфыгъэмэ сицыхьэ 
ателъэп...
- Ар пIоу, Тефикбей, зымыгъэунэхъужь. Бзылъфыгъэмэ хъулъфыгъэр адэкIэракIэ.
Сэмэркъэу гущыIэ ужым, Лапинскэр къэупчIагъ:
- Сыдигъо адыгэчIыр къэлъэгъощт, Джеймс?
- Зыми тимыгъэохъумэ, мо гъолъыжьрэ тыгъэм икъэтэджыжьыгъо ехъулIэу адыгэ нэпкъым тесылIэщт.
- Тхьэм Iомэ, Джеймс,- гущыIэшIу къэзыIуагъэм 
Хъури IугушIуагъ.
- Тхьэм ишIэ хэмылъэу Iоф зетхьэрэп тэ,- Джеймс 
ычIыпIэкIэ Теофил къыIуагъ, етIанэ гущыIэр тырахы шIошIэу 
къэгузэжъуагъ: - ЗыгорэкIэ сыкъыоупчIы сшIоигъу, Хъури-хъанум. Адыгэ шъолъырым тихьэмэ, шъуикъуаджэ 
къэпшIэжьына?
- Мощ фэдиз илъэс тешIэжьыгъэу хэт ар къэзышIэжьыщтыр!..- Хъури къызэреупчIыгъэр ыгу рихьыгъэп, пхъэтэпэмыхькIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Унэжъ цIыкIу горэм 
тыкъихъухьэгъагъ. Тяни цIэцIэ зэпытэу, зы чэмыжъ гори 
гъуашхэу тищагу дэтыгъ. Сыгу къэкIыжьынэуи сыфаеп!
- Сэ бэшIагъэ тичылэ, Польшэм, сыкъызикIыгъэр, ау 
сынэ кIэпхагъэми сызщалъфыгъэ чIыпIэр къэсшIэжьыщт. 
Тыдэ сыкIуагъэми, сынэгу кIэт хэпIэжъыр...- Лапинскэр 
хэщэтыкIыгъ, игъусэмэ ащыщ горэ къеджагъэти, гущыIэн 
фалIэзэ, IукIыжьыгъ.
- ОдкIи-мыдкIи щымыщэу Тефикбей зытегущыIэрэр 
сшIэрэп!..- Хъури нэ IаекIэ IукIыжьрэм кIэлъыплъагъ, 
кIэлъиIожьыгъ: - Ащ фэдизэу ихэгъэгу шIу елъэгъумэ, 
орэкIожьри ерэс, зэ Астро-Венгр, зэ Тырку, зэ Адыгэ еIо. 
Еттырэ ахъщэр шIомакI.

--- Page 461 ---

- Полякмэ алъэкIэу урысхэр дунаим тырагъэтыщтхэп,- 
Теофил раIолIагъэр Джеймс къыгъэтэрэзыжьыгъ,- урыс 
пачъыхьэм полякылъэу ыгъэчъагъэр ашIэжьы. Муары 
нэбгырэ шъищэу къыугъоигъэм инахьыбэр поляк. Адыгэ 
шъолъырым зихьэкIэ, урысыдзэм хэт илъэпкъэгъухэри 
къахищыжьынышъ, зыдигъэзэонхэ имурад.
- Сихэгъэгу шIу сэлъэгъу пIокIэ, уифедэ зыхэмылъым 
пкIэ иIэп,- Хъури ежь идунэееплъыкIэ кIэух къыфишIыгъ.- 
Илъэс хъугъэшъ, шъхьэуз тыхидзагъ. Шъуадыгэба, модрэр 
тэжъугъаIо, мыдрэр тэжъугъашIэ еIо.
Хъури зэгъолъыжьым гупсэфыпIэ ифэн шIошIыгъ 
шъхьакIэ, гупшысэ шъхьэгугъум хэфагъ. Лапинскэм игущыIэхэр шъхьэм къышIуехьажьых. КъыгъэшIэгъэ илъэс 
тIокIитIум пхырэплъышъ, ищыIэкIэ кIэракIэ къытекIозэ, 
сабыигъо илъэсипшIыр хилъэгъукIыжьрэп. Ным ицIэцIэ 
макъэ ытхьакIумэ ит фэдэми, ынэпэ зэхэлъ къышIэжьрэп. 
Истамбул къыдинэгъэ лIыми, унэми, къызхэкIыгъэ мылъкуми агъапэрэп. Ахэр чIыпIэ пытэ илъых, еIо, зыми ттырихыщтхэп. Адыгэ шъолъырым тиIоф къызэрэщикIыщтыр 
ары зэкIэми анахь Iофыр. Тэрэзэу сшIагъэ Исмахьилбей 
гъогу къызэрэтесымыгъэхьагъэр, икъун Лапинскэм икуп 
къызэрагъэпцIагъэр. Къухьэр сфамыушъэу сIарэх ащыгъум 
ахъщэр!.. ГъэшIэгъоных, сегупшысэшъ, гъогу сыкъыздытехьэгъэ цIыфхэр. Полякылъыр ашIэжьыщт пае къяхъулIэщтыр зыщамышIэрэ зэуапIэм Iохьэх. Сыд ахэр зыщыгугъхэрэр? Джеймси мыхэмэ анахь гъэшIэгъоныжь, илъэс 
пчъагъэм унэгъончъэ-Iахьылынчъэу адыгэ шъолъырым ис. 
Алахьым ешI ар адыгэмэ зэрахэбаикIыгъэр! Уасэу щыIэр 
зэкIэ ешIэ, къухьэ пчъагъэ Инджылызым, Тыркуем, 
Франкым раримыгъэщыгъэкIэ уемынэгуй.
Мары джыри, иIэр шIомакIэу, къыгъэзэжьыгъ. Адэ 
джары, зыр дунаим хэбаикIы, адырэр хэунэхъукIы. Трам? 
Икъэбар, илIыгъэ, ицIыфыгъэ Сэфэрбый къыфэIотыкIыщтыгъэп. Трам тхьамыкIэр, Джеймс Белл, ары пакIошъ, 
Хърозэр Исмэхьилбей нахьи нахь цакопщтын, шъхьахынэпщтын! Ау шъхьэзэкъо фэкъолIэу, зыфэныкъор нахьыбэу 
игъашIэ къехьы. СыкъишIэжьына? Сыдэу зыкъысфишIын? 
Сыдын иапэрэ гущыIэ?.. ОшIэ-дэмышIэ гопэпс фабэр 
ыIэпкъ-лъэпкъмэ арычъэзэ, Трам икIэлэгъу IаплI пытэ 
джыри Хъури ыгу къэкIыжьыгъ. Нэгушъхьэм къечъэгъэ 

--- Page 462 ---

лъым зыIуригъэпщыкIызэ, апэ къыIэкIэфэгъэ платыку 
IэрыIыгъымкIэ жьы зыфыригъэожьыгъ.
Зыщыхэчъыягъэр ымышIэу Хъури гупсэфыгъэ, ау бэрэ 
щылъыгъэп, зыгорэ къетIыргугъэ фэдэу, къэущыжьыгъ. 
Джыри шIункIыгъэми, зэрылъым имызагъэу, псынкIэу 
зифапи, къикIыгъ. Тыгъоспчыхьэ зыIутыгъэ къухьэ натIэм 
Iууцожьыгъ. Къухьэр зыдэкIорэ лъэныкъо мэзахэм пхырэплъы. Гур къытео. Ошъочапэр къызэокIы, нэгъыф 
кIэхъукIзэ, шэплъ шъэбэ макIэкIэ зехъожьы. Нэфшъэгъо 
жьы шъабэри ынапэ зэхишIагъ, шъхьэтехъо нэзым къыдэзыгъэ шъхьац налъэхэри зэрихьагъэх.
Къухьапэр зыдэгъэзэгъэ ошъочэпэ чыжьэм шIуцIэ гъоплъыжьышэ куашэхэр къыщэлъагъох.. Тыгъэр къызщыкъокIрэ лъэныкъор арба, Хъури ыIуагъ, адыгэ нэпкъыр 
зыдэщыIэр? Мары, джыдэдэ, тIэкIу шIэмэ, адыгэ шъолъырыр къэлъэгъощт... я си Алахь, муары адыгэчIыр!.. Икъушъхьэ сыджхэр, осхэр, мэзхэр, пщэфхэр къэлъагъох, 
инэпкъи хым къыхэтэджыкIы!.. Джары сыкъызэрыхъухьэгъэ адыгэчIыр! Къухьэ натIэр фимыкъоу къыречъыхьакIы. 
Бгъэгум къыдэтэджэрэ гушIо-гумэкIымрэ зыщымыгъозэ 
гугъэ къэтымрэ зыдигощын ымыгъот зэхъум, Джеймс 
зэрылъ лъэныкъомкIэ Хъури джагъэ:
- Джеймс, ухэны!.. Муары адыгэ нэпкъыр!.. Я си 
Алахь, шIукIэ сыIугъаплъ!.. А синэнэ цIэцIалэгущ, тыдэ 
мыгъом укъисхыжьын!..- Ынэпс къечъагъ, къыщиутагъ, 
къухьэ натIэм зыкъыIузытэкъорэ хымэ цIыф уIэшыгъэхэми 
апымылъыжьэу ыгурэ ыпсэрэкIэ адыгэчIым щыI...
V
Адыгэ шъолъырым къитIысыкIыщт хымэ уIэшыгъэ 
дзэм Сэфэрбый фэгуитIоу пэгъокIыгъэми, ащ нахь хэкIыпIэ джыркIэ зэрэщымыIэр къыгурыIуагъ. Адыгэмэ къяшIун 
мурад урыс пачъыхьэм иIэп. Шъоры нахь, тэрэп ар зышIэн 
фаер - джары кIэкIэу пIон хъумэ ащ иджэуап пчъагъэмэ 
арытыр. БлэкIыгъэ илъэсмэ афэмыдэу мы илъэсым адыгэмэ нэдэплъыпIэ къаратрэп, Iэшэ заом нахьи тхылъыпIэ 
заор къябэкIы, лъыгъэчъэ тхьамыкIагъори къазэрэкIэлъыкIощтыр аушъэфрэп, шъхьаихыгъэу гъэтхэ мэфэ ошIумэ 
зафагъэхьазыры. Пшызэ къызэпыращрэ Iашэри, цIыфри 
545
18 Заказ 027

--- Page 463 ---

бэ, ар имыкъоу къухьэкIэ Анапи, ПцIэмэзи, Жьыубгъу 
дэжьи къыIуащэ.
Къэхъущтым паплъэхэу адыгэхэри щысхэп: шапсыгъэ 
хасэм иунашъокIэ унэгъошъхьарыкI шыухэр, лъэсхэр 
агъэнафэх, гъомылэр аухьазыры. Мыжъошъхьалмэ, 
гурхъумэ уцу яIэп, коцыр, натрыфыр ахьаджы, фыгур 
агу. Нэжъ-Iужъмэ кIакIохэр, шъхьарыхъоныр, онэ 
псынкIэхэр ашIых, цылъэпэдхэр, Iалъэхэр ахъэх, цуакъэхэр, 
щазымэхэр адых, къамэхэр, сэшхохэр кIыщмэ ащапсыхьэх.
ЦIыфыр гугъэм щегъаIэ шъхьакIэ, Сэфэрбый игугъэ 
хэт зэрихьылIэщтыр? Ащ фэшIэщтыр зэкIэ ышIагъ, зыдынэмысыгъэ къыгъэнагъэп. Iашэр урыс пашъхьэм щигъэтIылъын 
ыIонти, зым зыр къыкIэлъыкIоу хасэхэр ынэгу къыкIэтаджэх, 
щаIуагъэмэ ахэгупшысыхьэ, ичIыгу къызэригъэгъунэщтым, 
ынапэрэ инамысрэ къызэриухъу мэщтым кIэдэу. Илъэс 
пчъэгъэ заом щыфэхыгъэхэр? Ахэмэ сыд ахърэт мафэм 
къыраIощтыр? Къумалыгъэр хэткIи нэпэтехыгъ, ащ уимыуцIэпIмэ, уигъэдахэрэп. Ар сшIэным ыпэкIэ, Сэфэрбый 
ыIуагъ, сикъэмапэ силIыжьмэ нахьышIу!.. Аущтэу сызекIомэ 
сыкъызхэкIыгъэ адыгэ лъэпкъым сыдынэкIэ сеплъыжьыщт?.. 
Сыд ишIуагъ, Гъэзар синыбджэгъужъ оIокIэ, пIорэм 
къикIрэр? Сыдэущтэу зыпэ сизгъэуцуагъэхэр, къысщыгугъхэрэр згъэдэIонхэ слъэкIын? Ахэмэ къагурэIо зэрыфэгъэ 
чIыпIэр зыфэдэр. Мощ фэдиз хэгъэгушхом зэрэтемыкIошъущтхэри ашIэ, ау шъхьакIоу къарахыгъэр афэшхырэп. 
Сыд фэIуагъэр зэгорэм тIорэр Урысыем къыригъэкIмэ? 
ТичIыгу укъимыхь раIозэ, зиIэжэным ычIыпIэкIэ, идзэ 
нахьыбэу къызэрэращэщтым ыуж ит. Ори, Гъэзар, зысшIоогъэбылъми, сэри, адыгэхэри тэ пхьыжьыных. КъызгурэIо узэрыт чIыпIэр, тыл бгъэузыщтэп шъхьакIэ, амал 
уиIэп. ЗэрэхъурэмкIэ, сэри о сыпфэд, сыамалынчъ. ПфэлъэкIыгъэмэ Филипсон инэралри бгъэ дэIоныгъи, урыс 
пачъыхьэми, ащ илIыкIо Барятинскэми пIорэ горэ ахэхьаныгъи. Сыдэу тшIын, махъшэм тесми хьэр ецакъэ зыфаIорэм 
фэдэу адыгэхэмкIэ тыхъугъ. Къэнэжьыгъэ закъор, емыкIу 
зыми къытферэмышI, зыIэ къытфэзыщэйрэмэ тIэ афэтщэижьыныр ары. Мы къухьитIумкIэ къытфитIысыкIхэрэми 
къытфашIэнышхо щыIэп. Ау тэ непэ тызэрыт чIыпIэмкIэ 
шхонч лыий, цIыф лыий тIонэп. IэпыIэгъу къызэрэтфэхъухэрэр Урысыеми ышIэн, дунаими щызэхахын. Мыдэгум 

--- Page 464 ---

зэхихрэр кIиIотыкIыжьын, мынэшъум, ылъэгъурэр 
ыIотэжьын, я си Алахь, непэ мы сшIэрэр сыфаеу сшIэрэп, 
ори къысфэгъэгъу, адыгэхэми сыкъызэхарэшIыкI, уегъэзыгъэ зыхъукIэ, узэмытхъон щыIэп, мыр сиаужрэ гугъапI!..
Къухьэхэр адыгэ нэпкъым къыIухьэхэу зэхэзыхыгъэ 
чылэгъо благъэхэр хыIушъом къэуагъэх. Къухьэмэ джыри 
уцупIэ ашIыгъагъэп цIыфхэр нэпкъым Iумыфэжьхэ зэхъум. 
Шыур - шыу, лъэсыр - лъэсы. Шъхьэтехъо зытехъуагъэри 
макIэп.
Сэфэрбый бэшIагъэп мэфищэ зэжэгъэ къухьэмэ запэгъокIыгъэр. Мыхьамэт-Амини икъэмыкIуакIэ, зэфэрэмышIух фаеми, IэпыIэгъу къафэхъун мурад яIэба, зы зауи, 
зы пыий зыпэIутхэр, зэригъапэрэм пылъыжьэп. Ау шыу 
гъусэ купкIэ къыIухьакъомэ еIошъ, загъорэ фычIэплъы.
"Кенгуру" къухьэр нахь блэгъаIу, ащ зыкъыщыримыгъанэу "Аслъан" къухьэри мычыжьэ-мыблагъэу нэпкъым 
къесылIэ.
Апэрэ къухьэм ошIэ-дэмышIэу топыо макъэр къиIукIыгъ, 
пый къухьэмэ зэрэрагъэсагъэхэу цIыфмэ зауфагъ, чIым 
зыхадзагъ, зэбгырычъыгъэри нахьыб. Шыхэри щыщыгъэх, 
дэпкIэягъэх, кIэбгъулъыгъэх. Топыщэр нэпкъымкIэ къэмыфэу къухьабгъумкIэ хым къыщызэбгырыуи, псы ткIопс 
сапэр зэбгыритэкъугъ.
- Сыд сэIо мыхэмэ топыщэ щымыIэр зыкIыратэкъухьэрэр!..- Бэрзэджым ыдагъэп.- Ащ нахьи нахьышIугъ 
Филипсон инэралым шъужэхэуагъэмэ!..
- Ари ахэмэ къапыщылъ, тэплъын хъурэм...- Сэфэрбый къыIуагъ, Лонгворт феплъэкIыгъ.
- Сыд, зиусхьан, Джеймс къыщэрэмэ уицыхьэ ателъ ба? - инджылызри къеупчIыгъ.
- Ар къызщылъэгъощт чIыпIаби тифэн,- Сэфэрбый 
къызэреупчIыжьыгъэмкIи Iоф зыригъэшIыгъэп,- сыд пае 
псым тынэмысзэ, тлъэкIапIэ дэтщэен... Хэт сэIо мо къуашъом къырагъэтIысхьэрэ шъхьэтэхъо тэхъуагъэр?.. Хъури-хъануммэ сшIэрэп?..
- Хэт щыщми паIо зыщыгъ, сэшхо зыIэтын нахь,- 
Джырандыкъуи ылъэгъурэр шIогъэшIэгъон,- шъхьатехъо 
зытехъуагъэп тищыкIагъэр.
- Ар умыIо, зиусхьан, зищыкIагъэ щыIэнкIи мэхъу,- 
Цэй Хьатырбаий щхыпцIыгъэ.
547
18*

--- Page 465 ---

Къуашъор хы ныджым къызIохьэм, Джеймс бзылъфыгъэр къырихынэу ежьагъ - къыфидагъэп. Хъури псым 
къыхапкIи, ныджым ылъапэ къызэрэтыридзэу лъэгонджэмышъхьэкIэ чIым зытыридзагъ, шъхьащэ фишIыгъ, ебэугъ. 
Поляк, мадьяр, инджылыз, тырку зырызхэм адыгэчIым 
сэлам рахэу къэлаткIэ дэоягъэхэри къахэкIыгъ.
- Фэсапщи, хьакIэхэр,- Сэфэрбый къухьэм къикIыгъэмэ апэгъокIыгъ, игъусэхэри ыуж ихьагъэх.- О-уи-уиу, 
слъэгъурэр гъэшIэгъоны, къеблагъ, Хъури, къеблагъ!..
Хъури ыIэ щэигъэу Сэфэрбый ыбгъэ зыкIидзагъ, щытхэр къыгъаплъэхэу, мэкъэ тIупщыгъэкIэ гъыгъэ.
Сэфэрбый Хъури едэхэшIагъ:
- Хъугъэ, Хъури, зэIун. КъызгурэIо уилыуз, бэ унэгу 
кIэкIыгъэр, Iаджи угу къэкIыжьыгъ... Узщалъфыгъэ чIым 
нахь лъапIэрэ нахь лыузрэ дунаим тэтэп. Сэри джа дэдэр 
къысэхъулIэу къыхэкIыгъ. Шъхьэр Iэти, унэ щизэу уятэжъмэ 
ячI зыщыплъыхь.
Нэм къыпэIухьэрэ цIыфхэр, мэзхэр, къушъхьэхэр, 
уашъор, хыр зыфэдэр джыри Хъури къыгурымыIуапэу, 
шъхьэр уназэу заулэрэ зиплъыхьагъ, етIанэ апэ къыпэкIэфэгъэ шъэожъыем ыIапэ ыубыти, нэпкъым дэчъэягъ, кIэим 
къыдинэгъэ цIыфхэми, адыкIэ щытхэми зэхахэу, мэкъэ 
пытэ IэтыгъэкIэ къяджагъ:
- АдыгэчIым непэ къитIысыкIыгъэ дзэкIолIхэр, хьэзабым хэфэгъэ силъэпкъэгъухэр, мы шъулъэгъурэ адыгэчIым 
сыкъихъухьагъ сэ, ау хымэчIым сыщапIугъ. Мы шъулъэгъурэр зэкIэ сянэ инэплъэгъу, сятэ ихэпIэжъ. Адыгэмэ 
атырахрэ дунаир джы сидунай мэхъужьы. Спсэ хэтыфэкIэ 
сиадыгэчI сыфэшъыпкъэнэу мо тыгъэм, уашъом, хыфом, 
мо нэнэжъмэ, тэтэжъмэ, сшыпхъумэ, сшынахьыжъмэ, 
сшынахьыкIэмэ, адыгэгурэ гукIэгъурэ зиIэмэ ацIэкIэ тхьэ 
сэIо! Я си Алахь, сыкъызэхэх, адыгэмэ ятхьамыкIагъо 
атэхыжь!..
- Зэхэсхрэр гъэшIэгъоны,- Джеймс ымыушъэфэу, 
Сэфэрбый зэхыригъэхэу, Лонгворт риIуагъ,- Хъури-хъанум къызфэкIуагъэмрэ ыIорэмрэ зэтекIы.
- БгъэшIэгъон зи хэлъэп, Джеймс,- Сэфэрбый рамытыгъэ упчIэм иджэуап ытыжьыгъ,- Хъури ычIыпIэ уитэу, 
ащ ыгу щышIэрэр угу щышIэщтыгъэмэ, ори ар къыомыхъулIэныгъэу сшIошъ хъурэп.

--- Page 466 ---

- Ары шъхьакIэ, зиусхьан,- Джеймс къыхэмыкуукIын 
ылъэкIыгъэп,- Хъури-хъанум дышъэм хэгъэпскIыкIыгъи!.. 
Ащ имылъку тырку султIаным имылъку пеIэщт!..
- ЦIыфым ицIыфыгъэрэ инамысрэ къэзыушыхьатрэр 
мылъку закъоп. Ащ фэдэ цIыф тхьапш адыгэ шъолъырым 
къитэджыкIыгъэр! Мо Цэй Хьатырбай мылъку макIа иIэр?
- Цэим имылъку мыщ щытырахы, Хъури-хъанум 
имылъку къыздикIыгъэ хэгъэгум къенэжьы.
- Ухэукъо, Джеймс. Цэим ихэгъэгу тырахы нахь, 
имылъку къенэцIхэрэп. Ямыхьакъ урысмэ атэтэмыгъалъхь. 
Ажэ къыдэкIы пакIошъ, гуцафи тагъэшIрэп. Ашъыу, сIонэп 
сIуагъэ шъхьакIэ, урысмэ зыжъугъэрэхьат, шъупсэу, 
шъулажь, шъушхэжь къытаIо нахь, шъуичIыгу шъуитэфы 
къытаIорэп.
- УичIыгу къихьанхэри ураукIыхьанри зыба?
- Зэп, Джеймс, зэп,- Сэфэрбый къыхихыгъ,- ар 
къыбгурыIоным пае, адыгабзэм урыгущыIэныр, ахэмэ 
уадэзэон закъорэп, адыгэгу пкIоцIылъын фае... Лонгворт, 
зэхэоха? Зэхэохмэ джари гъэзетым тхы. КъыбгурымыIо 
щыIэмэ, нахь чIыпIэ гупсэф тифэмэ, тытэгущыIэн. Модэ 
Тефикбей къаджэ, къухьэхэр тэжъугъэунэкIы еIо.
Хъури ичIыгу, иадыгэ лъэпкъ фыриIэ шIулъэгъу псалъэ мэ апхъотагъэу къэгущыIэфэ зызфиплъыхьэщтыгъэр Трам. 
Ау мыры ыIонэу инэплъэгъу къечъыхьэми, зыми къыщыуцурэп. Ар къэсми, бзылъфыгъэгур къэкIоды, цIыф 
къэуагъэхэр - нэпкъым тети, кIэим дэти, чъыгмэ апыс 
шъэожъыехэри - ынэмэ къапэIухьажьрэп. Адыгэ уашъори, 
тыгъэри, хыри, къушъхьэхэри, цIыфхэри зыгорэу щытых... 
Мыхэр арба Тыркуем зесми, тыгъуаси, непи къухьэ натIэм 
Iут зэхъуми Хъури зыкIэхъопсыщтыгъэр?.. Тэ щыIа Трам? 
Сыда зызкIысшIуигъэбылърэр? УкъысщыукIытэнэу, ар 
дэдэу сыныбжь икIыгъа?.. Мыдэ!.. Хъури ынэплъэгъу Трам 
къычIэфагъ - Сэфэрбый ыкIыб дэт, спэблэгъэ дэд!.. Ары, 
Трам ары!.. Нэбгырэ минишъэм ахэтыгъэми къэсшIэжьыныгъи... ЫжэкIэ-пэкIэ тхъуагъэхэр, ынэтIэ-нэпшIэ зэхэтхэр, 
нахь Iэм-лъэм ищыгъэ зэрэхъугъэр ары умыIощтмэ, джа 
зэгорэм зэрэсшIэщтыгъэ шъыпкъ... Ынэхэр? Сыд, Трам, 
сыд, сишIулъэгъу, пшъхьэ зыфеууфэхыгъэр, укъызфэмыплъэрэр? Оры, шIулъэгъоу пфысиIэр ары симылъку 
къызэхэстакъуи, мощ фэдиз чIыгур къызыфызэпысчыгъэр!.. Сыпщыгъупшэжьыгъа? Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп!..
Хъури ибзылъфыгъагъэ щымыукIытэу, Занэ Сэфэрбый 
зэрэфыщыт шъэфри щыгъупшэжьыгъэу, къэхъугъэр 
зымышIэрэ паIо зыщыгъ нахьыжъхэри зэлъыIуигъэкIотхэзэ, 
Трам еджагъ, ечъэлIагъ:
- Трам!.. Сэри ар!.. СыкъэпшIэжьрэба?! - Хъури 
зыфэмыIэжэжьэу, ежьхэми анэмыкI дунаим темытыжь 
пIонэу куозэ, ыпашъхьэ илъэдагъ шъхьакIэ, Трам ишъырыт 
къэплъакIэ къызэтыригъэуцуагъ, ыIэнтIэгъуитIу пиубытыкIыгъэу егъэсысы: - Сэри ар, сыкъэпшIэжьрэба?! Хъураш 
Айнурэ, сыкъэпшIэжьрэба, сырипхъу...
- УкъэсымышIэжьы мэхъуа, Мерэм...- аужрэ кIуачIэу 
хэлъыжьымкIэ зиIажэу, гури лъэпэрапэу, мэкъэ шъэбэ 
пытэкIэ Трам къыIуагъ. ЫцIагъэр къызэрэриIуагъэм гур 
ыгъэушкъоеу, нахь махи къышIэу, Хъури къыщиути, Трам 
ыбгъэ зыкIидзагъ. Щытхэри къызэлъигъэплъагъэх, нэбгыритIу яшъэф зимыщыкIагъэмэ ащыщхэри IукIотыгъэх, 
адыкIэ щызэхэт шъхьэтехъо купри, къэхъугъэр амышIэу, 
къэзэрэгъэплъагъэх, шъэожъые заули къячъэлIагъ.
- Хъугъэ, Мерэм, зэIун...- Трам зыкъишIэжьи, Хъури 
еушъыигъ: - УкъэсымышIэжьы мэхъуа, къухьэм укъимыкIы рапшIэу укъэсшIэжьыгъ. Уянэ тхьамыкIэ Айнури сщыгъупшагъэп... Къуматыри сыдэс, тихьабли сытэс... Хъугъэ, 
Мерэм, зэIун, чылэр къытэплъы...
- Мо тхьамыкIитIур,- Сэфэрбый къыIуагъ,- зэгъунэгъугъэх, зэдэтхьамыкIагъэх, яцIыкIугъом щыублагъэу 
зэрэлъэгъугъэхэп... ЗэраIон яI, зыкIэупчIэни яхъой, некIо, 
тшъхьэ щытэжъугъэгъэзый...
- Модэ, Трам,- Джырандыкъо къяджагъ,- моущтэу 
шъущытына, унэм шъуихь,- IукIыжьхэзэ, игъусэмэ зэхаригъэхэу зэреIожьы: - Адэ кIэлэгъум нахь лъапIэрэ нахь 
дахэрэ тыдэ къипхын!.. Трам фэкъолIри кIэлэжьэп, Хърозэр 
Исмахьилбей ягуащэ Хъури-хъанумри кIэпсыжьэп... Е 
дунай, дунай жъалым, уигъэтхъэщт, къыпIуитхъыжьыщт…
Бэрзэдж хэгъырэим къызэриIуагъэу хьакIэхэр унэм 
ращагъэх, Трам укIытэр къытекIоу Хъури зыкъыкIэкIигъэз 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, ыIэ хэгъэнагъэу къыфидагъэп:
- Ихьау, Трам, укъызхэкIыгъэ пэIо шъхьарысмэ къысфарэгъэгъу, арэу псынкIэу уахэзгъэхьажьыщтэп. Ахэр 
мафэ къэсми олъэгъух, тэ тиилъэс щэкI ыуж зэ ныIэп 

--- Page 467 ---

тызызэтэплъагъэр... Сыд уищыIакI, Трам? Сыд бгъахъэу 
дунаим утэт? Сэ уикъэбармэ сащыгъуаз, Сэфэрбый 
зиусхьаным къысфиIотагъ... Дунаим сытэтыжь Iоу пшIагъэпщтын, Трам...
- Ихьау, Мерэм. Усщыгъупшагъэп. Тыркум тыкъызагъакIоми, зыпфэсплъыхьэгъагъ...
- А-ей гущ, сыдэу игъуаджэ хъугъагъэ, гъогум 
шъузтэхьажьыгъагъэ ятIонэрэ мафэр ары ныIэп уикъэбар 
Сэфэрбый зиусхьаным къызысиIогъагъэр... Мыр, Трамрэ 
сэрырэ, сшыпхъу цIыкIу,- ежь илэгъу хъунэу унэм къадинэгъэ бзылъфыгъэм Хъури реIо,- зи къызшIошъумыгъэшIыным пае, зы чылэ тыщыщ, тибгъагъэхэри зэпэIутхэу 
тызэдэпсэугъ... Сыдигъу ар? Е-о-ой, сыдэу осэпс къехыгъакIэм фэдэу кIэлэгъур дунаим тежъыукIзэ, псынкIащэу 
кIодыжьра!
- Ар умыIо, сшыпхъу,- бысым бзылъфыгъэми иIо 
къыхимылъхьан ылъэкIыгъэп,- кIэлэгъу-гъэпцIэгъур текIми, 
гум къенэжьы.
- Адэ ары, сшыпхъу. Ары мыхъугъэмэ, Трам фэкъолIымрэ сэрырэ сыдым тызэфихьыныгъи... Сыд, Трам, 
къэIуат уидунай тетыкIэ, ныбжьи сшIагъэп мыщ фэдэу 
тызэфэзэжьын Iоу. КъэошIэжьа натрыф фыжьыбзэр зэрэсфэбгъэтIыпIэщтыгъэр, Трам?
- КъэсэшIэжьы, Мерэм...- Шъхьэр къыIэтыни къеплъынкIэ Трам мэукIытэ, фэмыIэжэжьэу гум зыреутэкIыжьы.
- Тыркумэ сызащэфым, укъызэрэскIэлъычъэщтыгъэр? 
ШыбгъэкIэ узыраутым? - бзылъфыгъэр Хъури щысми 
щыгъупшэжьыгъ, гукъэкIыжьхэр тхьамыкIагъохэми, зэригуапэр ынэкIушъхьэ шэплъ къыхэщы: - Сыкъызэрэплъыджэщтыгъэр?!
- Сэ зи сщыгъупшагъэп, Мерэм...- Трам нэ шъэбэ 
гупсэфхэмкIэ Хъури Iуплъагъ, мышIапхъэ горэ сшIагъэмэ 
къысфэгъэгъу риIорэм фэдэу, бзылъфыгъэу къадисым 
феплъэкIыгъ.
- Сэ сцIэ шъыпкъэр Мерэм, ары аущтэу Трам къызыкIысаджэрэр,- сыд мыщ уинэкъагъэу узфисыр риIорэм 
фэдэу, Хъури бзылъфыгъэм еплъыгъ, къыосIуагъэр къыбгурыIорэба къыригъэкIэу, IугушIожьыгъ, етIанэ ар 
щыс-щымысми пымылъыжьэу, Трам зыфигъэзэжьыгъ: 
- Сэри анахь чIыпIэ къин ситыгъэми, анахь гушIуагъо сиIагъэми, Трам, узщызгъэгъупшагъэп, укъыздесхьакIыгъ, 
пцIэ къесIоу дунаим сытэтыгъ...- Хъури ынэхэр зыгорэу 
къэхъугъэх, илъэс пчъагъэм къыздырихьакIыгъэ гугъэпIэ 
шъэф машIор къакIихэу къилыдыкIыгъэх, игъашIэкIэ гупсэфыгъо къезымытыщтыгъэ Трам ымэ къыкIэуагъ, зэхишIагъ.
- Шъущыс амэ шъо,- бзылъфыгъэр къэтэджыгъ.
- Зэ, сшыпхъу, зэ...- Трам къэгузэжъуагъ,- мары, 
сэри джыдэд...
- Ихьау, Трам...- унэм икIыжьзэ, бзылъфыгъэм 
къыIуагъ, етIанэ Хъури къыIугушIуагъ:- Сэ сыбзылъфыгъ, 
Мерэм. КъызгурэIо. Шъо зэшъуIон Iаджи, ар хэщ-ощэп, 
шъуазыфагу дэлъ...
НэбгыритIур язакъоу унэм къызенэхэм, зи зэрамыIоу, 
хэти игупшысэ бырсыр зэрэфэIажэу, зэIуплъэхэмэ зэIугушIохэу, заулэрэ щысыгъэх. Апэ гумэкI рэхьат нэпцIыр 
Хъури къыкъутагъ:
- Зи къапIорэпи, Трам?
- Сыд къэсIон, Мерэм?
- КъэпIон макIа, сыпсэ закъу?
Трам ыгу къэушкъоигъ. Ащ фэдэ гущыIэкIэ бзылъфыгъэ къеджагъэу къышIэжьрэп. Гур къыIэпыкIэу, укIытэр 
къышIутекIоу, джэуап шъабэ къытыжьыгъ:
- Гум дэлъыр бэ, бзэгум къыфаIорэр макIэ, Мерэм...
- МакIэми, гум илъмэ ащыщ анахь фэбэ закъор къысаIуи сезэгъыщт, синэфын.
- КъыосIуагъэба, Мерэм...
- Моу къакIори, Трам, сыпсэ закъу,- зытес тахътэм 
исэмэгу лъэныкъокIэ фытеуагъ,- садэжь нахь благъэу 
къэтIыс.
- Хъунэп, Мерэм, зыгорэм тыкъилъэгъумэ, емыкIу.
- СыдкIэ упылъ аIощтым, Трам. КъакIо моу, зы та къикъ 
закъу нэмыIэми къызготIысхь.
- Ихьау, Мерэм. Ар сфэшIэшъунэп.
Хъури къызщылъэти, Трам зыдэщысым къэмысыпэу 
къызэтеуцуагъ, етIанэ хъулъфыгъэ Iэ джэдитIур зытелъ 
Iэнэбгъум щетIысэхыгъ. Бзылъфыгъэ Iэшъабэхэр хъулъфыгъаIэмэ занэсым, зэкIихьажьхэзэ, Трам ин-инэу къэтэджыгъ:
- ЕмыкIу къэтэмыгъахь, Мерэм...
ПчъэмкIэ лъэмакъэ къэIугъэти, зэрэхъурэри ымышIэу, 
Трам гушIуагъэ...

--- Page 468 ---

Мэфэ псаум къухьэ унэкIыным пылъыгъэх. Къухьэмэ 
къарахрэ пкъыгъо пэпчъ Лапинскэм ылъытэмэ тхылъым 
дитхэзэ цукукIэ, щыдхэмкIэ Iуаригъэщыгъ, цIыф тэмэрыхькIэ Iуаригъэхыгъ.
Чэщныкъом дэжь Сэфэрбыйрэ Теофилрэ зэдэгущыIэн 
алъэкIынэу чIыпIэ зифагъэхэр.
- СIуагъэр згъэшъыпкъэжьыгъэ, Сэфэрбый,- Теофил 
зыкъиушыхьатыжьэу, зэрэпшъыгъэри ыначIэмэ, ыIэпкълъэпкъмэ къахэщэу къыIуагъ, урыс москальмэ тыбдязэощт. 
- ПIуагъэр бгъэшъыпкъэжьыгъэ, Теофил, ау шъукъэгужъуагъ. Къырым заом ижъобгыпIагъэмэ дэгъугъэ.
- КъапIо пшIоигъор къызгурэIо, Сэфэрбый,- Теофил 
пшъыгъэми, гущыIэн фалIэу ынэхэр къичэрэгъукIыгъэх, 
ытэмэпкъмэ зыкъыдадзыягъ,- сэри ары сызфэягъэр, 
хигъэкIуадэрэ чапычыр къылъытэу, къытэдаоу, тигъэгугъэмэ кIилъэшъужьзэ, Исмахьилбей джы нэс къытигъэкъудыигъ. Ар имыкъоу, олъэгъу, цыхьэ къытфимышIэу, зыми 
шIомылIыкIэу ишъузи къыддигъэкIуагъ, щишIэщтри 
сшIэрэп...
- Зэхэпхыгъэба Хъури къыIуагъэр? ПшIошъ хъурэба?
- Москальмэ сязэонэу тхьэлъанэ сшIыгъэшъ, садэуджы 
нахь, джа нэбгыритIум яунэгъо кIоцI шIошъхъуныгъэ къэрар илъ Iоу сшIэрэп. Ашъыу, Сэфэрбый, ори ащ ущыгъуаз... Джеймсрэ Хъури-хъанумрэ сицыхьэ ателъэп. Сыд 
рашIэми, Исмахьилбей хьарамыжъым фэшъуаш!.. ИлъэситIум сигъэпцIагъ, апкIэ ямытэу къыуажэхэу пфыщысынха, 
аскэр пчъагъэ сшIузэбгыригъэкIыжьыгъ. Уркварти, 
Джеймси, Лонгворти Исмахьилбей нахьышIухэкIэ огугъа? 
Джы къызнэсыгъэм Инджылызым къышъуфырихьисапыр 
сшIэрэп. Сэ сизакъоп, зиджэнакIэ инджылызым фыдэзыдзыерэ Хъури-хъануми ар къыгурыIорэп. Адэ зи къапIорэпи, зиусхьан? МыIуапхъэ горэ къэсэIуа?
- Ихьау, Теофил,- Сэфэрбый зыхагъэдэIуагъэм еплъыкIэу фыриIэм ышъхьэ къырихыгъэп,- угу имылъ къапIорэпщтын. Уитхьалъанэ уфэшъыпкъ... Ау ХъурийкIэ къэпIуа гъэр пшIошъ хъурэба пIуагъэшъ, сыгу къихьагъэр сыушъэфынэп. Адрэ нэбгыритIу азыфагу къэрар зыфэпIуагъэр 
тэркIэ къежьагъэп, тэркIэ ухыжьыгъэ хъунэпщтын, ащ 
тырымыгъэгущыI, ау сырихьылIэмэ хэти фэсыдэнэп. Ау 

--- Page 469 ---

зыхъурэм, непэ Хъури ыгу дэхъыкIыгъэр, неущ ыIожьыщтыр сыд фэсшIэн, къызгурэIо, сшIошъ мэхъу.
- Аущтэу оIомэ, зиусхьан, къухьэ нэкIмэ неущ Тыркум 
агъэзэжьмэ, теплъын Хъури къыIощтым. Тэ къыздэтщэгъэ 
щэгынмэ анэмыкI горэхэри ыхъожьынхэу Хъури-хъануми 
къыздищагъ.
Сэфэрбый зэхихыгъэ къэбарым, адыгэчIым къимыхьэзэ сыд бзэгуба мыщ къыбгъодэкIыгъэр ыIозэ, тегущыIыкIыгъ, еупчIыгъ:
- Сыд, тхьэм Iомэ, неущрэ мафэм къытфихьынэу 
тежэщт, Теофил?
- ТиIоф зэпэфэ, зиусхьан. Неущ, тхьэм Iомэ, 
Мыхьамэт-Аминэ тежэщт, лъыдгъэкIуагъэх.
- Тыгъоснахьыпэрэ, тыгъуасэрэ, непэрэ тыкъызщысыщт мэфитIу-мэфищ пIалъэ фэтшIыгъагъ.
- Ар сыдигъу зыхъугъэр?.. Ащ ыуж ТIуапси псыбэ 
дэчъыгъ. Ущымыгугъ, къэкIощтэп.- Сэфэрбый щхыпцIыгъэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Шъэф хэлъэп, къыосIон. Абдзахэмэ янысэкIэ наибэр къыслъэхахьэрэп. Ихьаджэ сарыкъ 
тэсыутынкIэ мэщынэ...
- Ары Iолъ...- Теофил зыгорэ ыгу къызэрэкIыжьрэр, 
мы сыкъызхэхьагъэхэр сыда къыригъэкIэу къыIуагъ, етIанэ 
гущыIэр тырахынкIэ щынэрэм фэдэу къэгузэжъуагъ.- Адэ, 
шъузызэзэо уж, шъузэшIужьыгъ къысаIуагъи сэ... Хъунэп 
ар, джырэ фэдэ лъэхъан шъощ фэдэ лIитIу зэпыйрэп, 
цIыфми къышъуфадэнэп... Москальмэ шъузэрапхъо, шъо 
шъуитIо мыкIэ шъузэпыи! Сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, 
шъуитIо шъузэзгъэшIужьын, зиусхьан!..
- ПфэлъэкIынэп, Теофил,- Сэфэрбый Iофы зыримыгъэшIэу джыри щхыпцIыгъэ.- УзIукIэрэм, узэрэпсаумкIэ 
гушIо Iори сфеIожь, къэбэртаемэ яIуагъэу, балидыжъым. 
ТызтэгущыIэрэр сыд илIэужыгъу, къыздырагъэкIыгъэ 
Дагъыстаныр къыухъумэзэ, зэрэадыгэ шъолъырэу ыщэщти ащ!..- Лапинскэм зэхихыгъэм ыгу зэремыIугъэр ышъо 
къыхэщыгъ, зэрэхъурэмкIэ, сэри нэмыкI хэгъэгу сыкъикIыгъ, урысмэ сяпыи, ащ фэдашъо къыстеоплъэщтын. 
Сэфэрбый къыIуагъэм Теофил игупшысэ хьылъэмэ къахищыжьыгъ.- Мыдэ ар Iофэп, Теофил. Тэ тиIофмэ татэгъэгущыIи, наибэмкIэ пшIоигъор шIэ фаеми... Зыздэбгъэзэщт адыгэ лъэныкъом яз сшIэ сшIоигъу. Къэпщэгъэ 
нэбгырэ шъищыр дзэ сIонти, мэкIаIо.

--- Page 470 ---

- Ахэмэ афэдитIу джыри непэ-неущэу къэсыщт,- 
Лапинскэм ынэ ущэкуагъэп, къыпигъэхъожьыгъ: - Хэт 
ышIэра Исмахьилбей нэипсыижъым тыкъимыгъэпцIэжьыщтмэ... ТыкъигъэпцIэна ишъуз тигъусэу?..- Сыдэу мы 
бзылъфыгъэр мыщ ыжэ дэнагъа, Сэфэрбый ыIуагъ. Ыгу 
зэремыIурэр къыдишIагъэу Лапинскэми игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Мыхьамэт-АминэкIэ аущтэу оIомэ, сэ мыщ 
сыкъэнэн, ышIэщт дэдэми сеплъын. О Мэхьмэтбей зигъэгъуси, нэбгыришъэрэ шъэныкъорэ зыдещажь, адырэхэмкIэ тэ мы лъэныкъом тыщыIэн, къыткIэлъыкIощтхэми тяжэн. 
Урысыдзэми полякыбэ ахэт, адыгэ гъэрыпIэм ифагъэхэри, 
къушъхьэ чIэгъым чIэхьажьыгъэхэри бэ аIуагъ. Урыс пачъыхьэм епыйрэ аскэрхэри макIэхэп, забытхэри ахэт. Iоф 
адатшIэмэ, гугъапIэ щыI. Ахэмэ талъэныкъокIэ зыкъагъэзэнэу сызэряджэщт тхыгъэри хьазыр, мары,- Теофил 
пхъонтэжъыер къызызэтырехым, тхылъыпIэ зэтеIэкIагъэр 
Сэфэрбый ылъэгъугъ, зы тхьапэ къахихыгъ,- къедэIу итым: 
"Сихэгъэгогъу лъапI! Цыхьэ зыфэпшIы хъущт цIыфхэм 
аIоу зэрэзэхэсхыгъэмкIэ, Польшэ хэгъэгум фэшъыпкъэ 
икъу фыуиIэу ары, джащ къыхэкIэу тидзэ Кавказым зэрэщыIэмкIэ, ащ щыпсэурэ цIыфхэр ягуапэу тэ къызэрэтпэгъокIыгъэхэмкIэ макъэ къыозгъэIумэ сшIоигъуагъ. Тэ 
пшъэрылъэу зыфэдгъэуцужьыгъэр бэшIагъэу дзэм ашIухэкIыжьи, зышъхьэ езыхьыжьэжьыгъэхэу адыгэхэм ахэсхэ 
пчъэгъабэхэр къэтыугъоижьынхэу, ахэр зыхахьэхэрэ дзэ 
купышIу зэхэтщэнэу, тифитныгъэхэм афэгъэхьыгъэу джыри 
Москва тедэонэу ары. Тырызэон тлъэкIынэу тилегионыдзэ 
бэ зэрэхъущтым сицыхьэ телъ. Щыгъынхэу, Iэшэ-шъуашэхэу, лэжьапкIэу сызыфыщыкIэхэрэр Европэм къикIэу 
къысIэкIэхьащтых, гъомлапхъэр арымэ, мыщ ар къытэлыекIыжьэу щытэгъоты",- Лапинскэм ышъхьэ къыIэти, 
Сэфэрбый еупчIыгъ: - Тэрэзба стхырэр? ЗичIыгу къэтыухъумэрэ адыгэхэм тагъэшхэнба сэIо! АщкIэ сэ бысымхэм 
сащэгугъы.- ЕтIанэ Лапинскэм икъеджэн пидзэжьыгъ: - "О 
ущыгъуазэн фае заулэрэ тэ пыим тызэрэIуупIагъэм, тишхончхэм псагъэм дэгъоу зэрэтырагъафэрэр зэрэзэхишIагъэм".- Теофил джыри зэ ышъхьэ къыIэтыгъ: - Сэ пэшIорыгъэшъэу москальхэм тязэуагъэу зыкIэстхрэр пыим 
тызыжэхэIэрэ нэужым мы тхыгъэр язгъэхьын сыгу хэлъышъ 
ары.
- КъызгурэIо, Теофил, къызгурэIо.

--- Page 471 ---

- Адэ джары,- тхыгъэм къыпедзэжьы: - "Сихэгъэгогъу лъапI, джы ошIэ кIэкIэу къэптхын плъэкIынэу щытыгъэр: джащ къыхэкIэу угу къызэрэуиIоу зекIо, хэгъэгу 
Iофым хьалэлэу фэлэжьэрэ полякым зэрифэшъуашэу 
амалэу уиIэмкIэ уигупсэ хэгъэгу къулыкъу фашI. АнахьышIоу 
уишIуагъэ къэбгъэкIон зэрэплъэкIыщтым ор-орэу егупшыс: 
е къош фэдэу къызыщыппэгъокIыщтхэм - тэ талъэныкъо 
зыкъэгъэзэжь, е охътэ гъэнэфагъэм къыкIоцI уахэтынэу 
пыим къулыкъу зэрэфапшIэрэр лъыгъэкIуат, ощ фэшъхьафырэ забытхэм зихэгъэгу шIу зылъэгъухэрэм урягъусэу 
урысхэм уиягъэ зэрябгъэкIыщтым ыуж ит. Амал зэриIэкIэ 
нахь псынкIаIоу макъэ къысэгъэIужь. Усакъын зэрэфаер 
къыосIожьыныр имыщыкIагъэу сэлъытэ. Польшэ хэгъэгум 
уфэшъыпкъэмэ, Тхьэм ынэшIу къыпщэф. Полковникэу 
Лапинскэр."
- Ситхыгъэ сыдэу уеплъра, Сэфэрбый?
- Дэгъоу зэхэплъхьагъэ. ГурыIогъошIу. ИшIуагъэ 
къэкIощтмэ сшIэрэп нахь.
- Уемыхъырэхъыш, зиусхьан. Зы поляк закъо горэ 
ахэтыхэмэ, мары сIуагъэ пIожьын, тадэжькIэ зыкъигъэзэщт. 
Ащ нэмыкI тхыгъаби сиI сэ!.. Неущ, гъогу шъузытехьэкIэ, 
къышъостыщт. Ары, Сэфэрбый, топихым язэу тIур 
къыостмэ хъунба? Топыщэ шъищи, гын пхъэчай пшIыкIутIуи, 
ежьхэм аIыгъмэ анэмыкI шхонч шъэныкъо фэдизи къезгъэгъусэщт. ПшIомакIа, зиусхьан, зи къапIорэпи? 
- Адрэ топиплIмэ сыд афыуихьисап?
- ТIуапси топитIу горэ къыдэдгъэнэнба? СшIэрэп ныIа 
наибэми игухэлъыщтыр, ащи абдзэхэ шъолъырыр къегъэгъунэба?
- Наибэм зигъэсысыфэкIэ, къышъукIэлъыкIорэ 
къухьэхэри къэсыных...
Тыгъуасэ зэхихыгъэмрэ непэ ылъэгъугъэмрэ ахэгупшысыхьажьэу Сэфэрбый бэрэ щылъыгъ. Сыхьат нахьы бэрэ 
мычъыягъэу, щагу-урам макъэм къыгъэущыгъ. ПсынкIэу 
зыкъифапи унэм къызекIым, шапсыгъэ гъогу техьащт 
цIыфмэ загъэхьазыры: цуку зэкIэшIагъэмэ щэгын пхъэчайхэр арытых, топищмэ цухэр акIашIэх, онэшхэри шхоIумэ 
ягъух. Хьагъур Нурмыхьамэтрэ Трам фэкъолIымрэ унэшъошIхэр. Лапинскэми цукухэм къадыречъыхьакIы, 
тхылъым зыгорэхэр детхэх. Сэфэрбый зилъэгъукIэ, 
къечъалIэ:

--- Page 472 ---

- Уипчэдыжь шIу, зиусхьан. Уичъые тыукъонэу 
тыфэягъэп. ТопитIуми зы топ къырагъэгъусэжьыгъ...- 
къеIушъэшъагъ.- Тыгъоспчыхьэ къыосIогъагъи... Джеймс 
шъуалъэныкъокIэ зыкъигъэзагъэти, Хъури-хъануми шъукIэ 
зыкъыришIагъ...
Сэфэрбый щай ешъофэкIэ уIэшыгъэ купым шапсыгъэ 
шыуишъэ фэдиз акIыгъужьэу гъогу техьагъэх.
Унэм Сэфэрбый къызекIым, шыу заулэ нэмыкI къэлапчъэм Iутыжьыгъэп. Адрэ бзылъфыгъэ унэмкIэ шъуз 
зытIущ кIыгъоу Хъури къикIыгъ. ЗэрэфэпагъэмкIэ гъогу 
техьаным тегъэпсыкIыгъ: джэнэ шIуцIэ лъэпэ убгъум шъо 
къэптан гъожь кIако телъ, гъончэдж лъэпэ пхыгъэр 
лъапшъэм нэсыжьэу джанэм къычIэщы, щазымэ лъэдэкъэ 
мылъэгэ тхьаIу кIыхьэри щыгъ, шъхьэтехъо шхъуантIэкIэ 
шъхьэр шIопхыкIыгъ.
Адрэ бзылъфыгъэмэ ямылъытыгъэу Хъури къызэрэзэпиплъыхьагъэр хигъэкIокIэжьэу Сэфэрбый упчIагъэ:
- Сыд, Хъури, адыгэчIым нычэпэ ущырэхьатыгъа?
- Нычэпэ нахь сыгупсэфыгъэу мы илъэсым къэсшIэжьрэп.
- Уихьалэл, уичIыгу Iэзэгъу пфэхъугъ,- игъусэ бзылъфыгъэм къыIуагъ. 
- Тапэ ишъыгъэмэ тэ, Хъури, такIэхьажьын.
- ГъусэкIэ сызэшъупэсрэба, Сэфэрбый?
- Олахьэ сымышIэрэ, Хъури... Ар упчIэ хъунэп...- 
зэнэгуягъэр Сэфэрбый зэхихыгъэ, зи ымышIэрэм фэдэу 
зишIыгъ.- Апэрэу уигухэлъ зэхэсэхы... ЕтIани гъогу укъызэрэддытэхьащт шIыкIэми тэгупшысагъэп. Фаэтонри 
зэдгъэчэпыгъэп...
- Фаэтон сищыкIагъэп сэ!.. Шыонэзэтэлъ горэ адыгэ 
шъолъырым къикIынба?..
- КъикIын, Хъури, къикIын!.. Мыдэ!..- Сэфэрбый 
джагъэ, шыонэзэтелъи къыфыIуащагъ.
Шы IупIэ Iыгъыгъо римыгъафэхэу лъэрыгъым лъапэр 
ригъэуцуи, бзыу псынкIэм фэдэу Хъури онэгу зишIыгъ.
Сэфэрбыйрэ Джеймсрэ азыфагу Хъури дэтэу заулэрэ 
кIуагъэхэу, шапсыгъэпщым зиухыижьыгъ:
- КъухьитIур къэбгъанэу, Хъури, олахьэ сымышIагъэ 
талъэныкъокIэ укъэкIонэу...
- Сэ сырямыгъусэми, Сэфэрбый, ахэр къыздикIыгъэм 
кIожьыных.

--- Page 473 ---

"IэнэкIхэу агъэзэжьына!" Джеймс къыIо шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, Хъури фычIэплъи, зышIолIыкIри, зытещынэхьэри 
ымышIэу, къыригъэкIугъэп.
Лапинскэ-Тефикбей идзэ къухьитIукIэ адыгэ шъолъырым къызетIысыкIым, Занэ Сэфэрбыий зэрапэгъокIыгъэр 
Мыхьамэт-Аминэ зыраIом, щхыпцIыгъэ, ыпэкIэ чIэгъ чIэгъумтIымыхьагъ:
- Нэбгырэ шъищ имыкъурэр дзэ хъунэп...- етIанэ 
зыгъапэрэр къыIуагъ: - Мы Занэмэ сыдэу зыраутэкIыжьыпэра сэIо?.. Зэ сышъошIущт еIозы, урысмэ афэчъэ, зэ 
поляк-мадьярмэ апэгъочъы, зэ тэ, абдзахэмэ къытачъэ...- 
гур къыдемыIэми, щхыгъэ.- Чэтыр зэраукIыщтыр лъабжъэкIэ къычIеупхъукIы зыфаIорэр шъыпкъэ... Адрэ 
бзылъфыгъэу зыфашъуIорэр Хъурий армэ, лъэшэу 
бзылъфыгъэ къабз! СэшIэ сэ а цIэIужь цIыкIур... ЛIыри, 
тырку забытхэри, инджылызхэри фимыкъухэу зигъусэ 
хъулъфыгъэмэ гопэдэгъэкIэу къадэкIуагъэщтын...
VI
Мэфищым ычIыпIэкIэ Лапинскэр тхьамафэм къехъу 
Мыхьамэт-Аминэ ежагъ. Ащ фэдизым хыIушъо лъэныкъоми инэплъэгъу тырихыщтыгъэп. Наибэр тэ хъун адыгэ 
шъолъырым икIыжьэу, ауж къихьанэу щытыгъэ къухьэмэ 
якъэмыкIуакI Теофил зыгъапэрэр. Якъэсыгъо мэфитф 
тешIагъ. Тыркуем е гъогум мыхъун горэ къыщямыхъулIагъэмэ, бэшIагъэ ахэр мыщ зыщыIэн фэягъэхэр.
Урысые лIыкIоу къытлъызычъыхьэщтыгъэм, Теофил 
ыIуагъ, иягъэ къытигъэкIыгъэмэ шIэ? Ащ фэдэ ышIэн зилъэкIыщтыр тиIофмэ хэшIыкI дэгъу афыриIэмэ ары. Сыд шъуIуа 
къэхъугъэщтыр? Уахътэр макIо, непэ тымышIэрэр неущ 
шIэжьыгъуае хъущт. Ахэмэ Мыхьамэт-Аминэ икъэмыкIуакIэ къахэхьажьыгъ. ТыкъызфэкIуагъэр шапсыгъэхэмрэ 
убыххэмрэ язакъокIэ хъущтэп. Абдзахэхэр адыгэмэ анахь 
лъэпкъышхомэ ащыщых. Ахэр тиIоф зыхэзхэкIэ кIэмгуехэри, мэхъошхэри, бэслъыныехэри, абадзэхэри тIэкIэзыщтых, бжъэдыгъухэми заушъэфыпэщт. Сэфэрбыйрэ 
Мыхьамэт-Аминэрэ язэмышIуныгъэ кулъэшъу тфэхъуныр 
тищыкIагъэп. Амал иIэмэ, азыфагу тыдэхьани, зэдгъэшIужьынхэ фае. Ар Хъури-хъанум есIогъагъ, дэгущыIэнэу 

--- Page 474 ---

селъэIугъагъ. Ау дэир Сэфэрбый дэжькIэ Мэхьмэтбей 
зызэригъэзагъэр, тапэ къилъади, тыкъэмыс рапшIэзэ 
Мэзыбэ зэрэдэтIысхьагъэр ары. Плъэгъурэба сыгъойщай 
ыIуи, ушъхьагъу къыгъотыгъэу къызэрэтпэмыгъокIыгъэр? 
Мы лIыр зыфаер къызгурыIон слъэкIрэп, бэ еIо, къыкIэкIрэр 
макIэ. СиIоф къыхасщэ сшIоигъуагъэп, ау къысшIухэхьагъ, 
умыгузажъу, тызэдэкIощт сIозэ, Занэмэ сырагъэблэгъагъ, 
дзэуцупIэр къэсыухьазырыщт ыIуи, адыгэ шъолъырым 
къысшIочъагъ. Австро-Венгрэ заом илъэхъани джары 
игъэпсыкIагъэр. Сыд фэдиз Iо фаеми, мадьярыр мадьярэу 
къэнэжьы. Сэфэрбый пилъэгъуагъэр сшIэрэп, IаплIкъорэгъкIэ къырещэкIы, ыжэ къыдэзрэр епхъуатэ, фешIэ.
Мэфэ заулэм къухьэхэр къызэмылъагъохэм, зэмыжэгъэ мыхъун горэ къызэряхъулIагъэр Лапинскэм къыгурыIуагъ, ау Тыркуем пэчыжь, ишIуагъэ къызщигъэкIон 
чIыпIэ итэп. КъэкIощт мэфэ благъэхэм къахьыщт къэбарым 
щыгугъызэ, адыгэ шъолъырым къэзыщэгъэ Iофмэ ауж 
ихьан закъор арыти къыфэнэжьыгъагъэр ащ нахьрэ хымкIэ плъэу щымысыжьыныр рихъухьагъ. Сэфэрбый зыфэгъэзэгъэ шапсыгъэ лъэныкъом ащ фэдизэу ыгъэгумэкIыжьрэп, ыгу римыхьми, Мэхьмэтбей ицыхьэ телъ, ащ 
Джеймси, Хъури-хъануми игъусэжь, къыздищагъэм 
инахьыбэр аритыгъ. Мыхьамэт-Аминэ икъэмыкIуакIэ шIомытэрэзэу ыIопщыгъэхэми тыгъуасэ къагъэзэжьын фэягъэ, 
непи щыIэхэп. Шылъэмакъэ къэIу къэсми ышъхьэ епхъуатэ, 
мэгумэкIы.
- Теофил,- егъашIэм ышIэщтыгъэ фэдэу Бэрзэдж 
Джырандыкъо къыIуагъ,- о къызэрэпшIомышIэу наибэр 
цIыф тхьагъэпцI, къонцэ шъхьаф горэ елъэшъукIэ сенэгуе. 
Занэ Сэфэрбыйрэ Цэй Хьатырбайрэ, сэри ахэмэ сырягъусэжьэу, хэгъэкIи, ащ ычIэ чIэплъэгъэ цIыф адыгэ шъолъырым къикIыщтэп. ЗыгорэкIэ тхьагъэпцIыжъым ыгу къышъуабгъэ.
- Ыгу къызэрэтэбгъэн зыдэтшIэжьрэп, зиусхьан.
- Ащыгъум ифедэ шъухилъэгъуагъэп.
- Адыгэ тхьамыкIагъом федэхэгъэкIыпIэ хэлъэп!..- 
Теофил нэ шхъонтIэ чъыIэхэмкIэ Джырандыкъо еплъыгъ, 
мэкъэ Iэтыгъащэм рыукIытэжьэу зиухыижьыгъ: - Къысфэгъэгъу, зиусхьан.
- Ари гущыIэ заф. Ау мо къухьэмэ яушъакIэ, Теофил, 
сыд етIолIэщт адэ?

--- Page 475 ---

- Ащ наибэр къызэрэхахьэрэ щыIэп. Щэгын уасэмэ 
апкIэ Хърозэр Исмахьилбей пэIуигъэхьажьыщт. Мафэ къэс 
Iашэм ыуасэ дэкIуае нахь, кIичрэп. ЕтIани, зиусхьан, джырэ 
дунаи тхьэуегъэпсэу къыщыозыIощтыр макIэ.
- Ар хъунэп, Теофил!.. - Джырандыкъо ыдагъэп, 
къэтэджи, шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ.- Ори тхьауегъэпсэу 
адыгэмэ ацIэкIэ къыотэIо, уиаскэрми ятэIо. УзщамышIэрэ 
хэгъэгу ишъхьафит пае аджалыщэм упэIухьаныр цIыфыгъэми лIыгъэми аблэкIы!
- Адэ ары, зиусхьан...- Лапинскэм къыIуи, къыщэгъэ 
аскэрмэ яцIыфыгъэ-лIыгъэ фэшъхьафэу, ахъщэшхо-мылъкушхо зэраритрэр ыушъэфыгъ, пигъэхъожьыгъ: - ТичIыфэ 
москальмэ ателъ тэ!..
Хы нэпкъ лъэныкъомкIэ лъэсхэр, шыухэр чъэхэу зелъэгъум, Джырандыкъо къыIуагъ:
- ХымкIэ цIыфхэр зэрэфых, къэбар щыI.
Лапинскэр къызщылъэтыгъ, шъхьаныгъупчъэм Iулъэдагъ, унэм къилъэдэгъэ фэкъолIми къэбар къыхьыгъ:
- Къухьэр къэсыгъ, зиусхьан.
Къэбарыр гушIогъуагъэми, къыздихьыгъэр ТеофилкIи, 
адыгэхэмкIи дэигъэ. IашэкIэ ушъэгъэгъэ къухьитIур Трапезунд къухьэуцупIэм къыIуагъэкIыгъэп, тырку султIаным 
ыцIэкIэ аубытыгъ. Эдирнэ мамыр зэзэгъыныгъэмкIэ адыгэ 
шъолъырыр зые хъугъэ Урысыем Iашэхэр зыщэхэрэ 
къухьитIур зэрэкIорэ шIыкIэм хэгъэгу лIышъхьэм иIоф 
зэрэхэмылъыр, зэримыдэрэр, тырку-урыс мамырыр 
зыукъорэмэ пшъэдэкIыжь зэраригъэхьыщтыр къыриIотыкIэу ятIонэрэ мафэм гъэзетмэ къарагъэхьагъ.
КъяхъулIагъэр Лапинскэм шIошъхьэкIуагъэми, тыркумэ 
"къаIэпыкIыгъэ" къухьэм къыщэгъэ Iашэмрэ аскэр нэбгырэ 
тIокIиплIрэ хырэмрэ арырэзагъ. Къухьэм илъыр къырахыныр аухыгъэ къодыеу, Абдзахэ аIофтэгъэгъэ шыуищри 
къэкIожьыгъ. Теофил зэрэмыгугъагъэу къэбар дэй къахьыгъэп - Мыхьамэт-Аминэ дэмысэу, Къэрэщай кIуагъэу 
къычIэкIыгъ.
- ЦIыфым имыхьакъ хьаулыеу тетлъхьагъ, зиусхьан,- 
къэбарыр зызэхехым Лапинскэр гушIуагъэ.
- Адыгэ шъолъырым шъукъызысыжьыт уахътэр наибэм 
ышIэщтыгъэба? Адэ сыд, и Къэрэщэе кIон ащ тыримыгъафэ 
хъущтыгъэба?

--- Page 476 ---

- Аущтэу ымышIагъэми хъущтыгъэ... Ау, зэхэпхыгъэба, зиусхьан, лIыкIомэ аIуагъэр? ХьакIэхэр къышъухахьэмэ, дэгъоу шъуапэгъокI ыIуи, къафигъэпытагъ...
- Шъуахэмыхьэмэ къышъупэгъокIыщтхэп, ара?
- Дагъо горэ зимыIэ цIыф щыIэпщтын, зиусхьан. ЗытшIуигъэбылъэу наибэр Къэрэщай кIуагъэпщтын, фэтэжъугъэгъэгъу.
- Зыхэмыгъэукъу, хьакIэ,- Бэрзэджыр щхыпцIыгъэ,- 
о зэрэпIоу мы Iофыр щытэп.
Мы сыкъызхэхьагъэхэр сыдэущтэу гъэпсыгъэх сэIо, 
Лапинскэм ыIуи, джэуап римытыжьэу, тегущыIыкIыгъ. 
Шъыпкъэр пIон хъумэ, адыгэ хэгъэгу кIоцIым къихъухьэрэр 
зэригъэзэфэным джыдэдэм Лапинскэм иIоф тетэп. Мафэ 
пакIошъ, сыхьат пэпчъ Iоф мыублэ къыфыкъокIы, адыгэхэр 
зэрэзэгурыIогъуаехэри, хымэ хэгъэгум къыщыпэщылъри, 
ащ щигъэзэонхэу къыщэгъэ цIыф зэмылъэпкъэгъухэми 
зызэрагъэпсыщтри ышIэрэп.
Абдзахэ зэрэрагъэблагъэрэ къэбарыр лIыкIомэ Теофил къыфахьыгъ нахь мышIэми, зиIэтэу кIуагъэп. СыкIон 
ыIуагъэкIи игъо фифэщтыгъэп. Шапсыгъэрэ Убыхрэ къащыфыкъокIыгъэ Iоф зэфэшъхьафмэ гупшысэгъурэ гъэпсэфыгъорэ къыратрэп. Идзэ иIофыгъомэ Тыркуем зыгъэзэжьыщт къухьищмэ яIоф къыхэхьажьыгъ. Шапсыгъэмэ 
аIыгъыгъэ поляк гъэр шъэныкъорэ блырэри къыратыжьыгъ, къушъхьэ мэзмэ ахэхьажьыгъэ урыс дзэлI нэбгырэ 
тIокIищри къыгоуцуагъ. Аущтэу щытми, Мыхьамэт-Аминэ 
щымыIэу Лапинскэр Абдзахэ ихьащтэп. Сыд фэдэу ежь 
абдзахэхэр къыпэгъокIыгъэхэми, наибэм ыпашъхьэ къыщимыIэтрэр, ар апэ зыхэмылажьэрэр хэгъэгу Iоф хъурэп.
Мэзэныкъо блэкIыгъэм Iоф макIэп Шапсыгъэрэ Убыхрэ 
Теофил щызэшIуихыгъэр. Къуматыр нэмысыгъэми, Мэхьмэтбей зипэщэ дзэр зыдэщыIэ Мэзыбэ кIуагъэ, чэщ-зымафи 
къыдэсыгъ, япсэукIэ-щыIакIэ зэригъэшIагъэ, ежь хэшIыкI 
дэгъу зыфыриIэ топхэми яIыгъыкIэ ыуплъэкIугъ, иаскэрхэми 
адэгущыIагъ, адыгэ чылэгъо зытIущи адэхьагъ. Мэзмэ 
къахэкIыжьыгъэ урыс дзэкIолI заулэ Мэхьмэтбей дэжьи 
къызэрэкIуагъэр лъэшэу Лапинскэм игопагъ, джыри 
нахьыбэ къазэрэфэкIощтым ицыхьэ зэрэтелъри зыфэкIуагъэмэ ариIуагъ. Ау къухьэхэмкIэ къяхъулIагъэр ышъхьэ 
зыфырихыгъэр Сэфэрбый ныIэп, Мэхьмэтбей римыгъэшIэныгоу елъэIугъ. Ар зыфапшIрэр сыда ыIоу адыгэпщри 

--- Page 477 ---

къеупчIыжьыгъэп, шъхьащыгущыIыкI фэдэу зыригъэшIи, 
ятIонэрэ мафэм, къыгъэкIотэжьзэ, къеупчIыжьыгъ:
- КъухьэхэмкIэ къышъохъулIагъэр Мэхьмэтбей зыкIесымыIощтыр, Теофил, къызгурыIуагъэп.
- ИщыкIагъэп, зиусхьан, шIукIи екIи Банья-Мэхьмэтбей 
тикъэбар ышIэнэу...- зыгорэм зэхыримыгъэх шIоигъоу 
Лапинскэм зиплъыхьи, къеIушъэшъагъ: - Исмахьилбей 
ары мыхъугъэмэ, мадьяр бзэгухьэр адыгэмэ къахэсщэнэу 
сыфэягъэп... Огъэныбджэгъуми, зиусхьан, Банья мадьярыр ицIыфыгъэкIэ Мыхьамэт-Аминэу зихэгъэгу джыри 
тлъапэ итэзымыгъэдзагъэм нахьышIоп. Фэсакъ, зиусхьан.
- Ухэукъо, хьакIэ,- "фэсакъ" зыфиIуагъэм Iоф зыримыгъэшIэу, Сэфэрбый ышъо къыхихыгъ,- наибэм адыгэхэмкIэ хэгъэгу зэрэщыримыIэм ущымыгъуазэмэ, къэсэушыхьаты. Шъугу къешъумыгъау, ау шъощ фэдэ 
шъхьэзакъоу, Дагъыстан хэгъэгури къыкъотэу ари къытфэкIуагъ. ТызIэкIилъхьан ихьисап, ау къыдэхъурэп...
- Зиусхьан,- Лапинскэр щхыпцIыгъэ,- сыкъэоушъхьакIуми, къыпфэсэгъэгъу. Ащ фэдэ гухэлъ тиIэу Адыгэ 
хэгъэгум тыкъэмыкIуагъэкIэ. МоскальхэмкIэ тлъы тшIэжьынымкIэ мыщ нахь чIыпIэ дэгъу тимыIэкIэ!.. Тэ тызэуакIу, 
тылъышIэжь, шъуихэгъэгу кIоцI щыхъурэм-щышIэрэм 
тиIоф хэлъэп. Адыгэмэ зэраIоу, шъуиIашэ тиIашэ, шъуихьылъэ тихьылъэ!..
Тыдэ кIуагъэми, сыдрэ Iоф ыуж итми джа гущыIэхэр 
Теофил щыгъупшэхэрэп. Ащ фэдизми Сэфэрбый инэплъэгъу чъыIэ гъэтIылъыгъэ ынэгу къыкIэтаджэ, зыфихьын 
ымышIэрэ цыхьэмышIыныгъэ гори ыгу къыфехьэ. Нэгум 
кIэмыкIыхэри нэIуасэ зыфашIыгъэ Къэрбатыр инэплъэгъу 
мэкъэнчъ. АныбжькIэ зэрагъэхьрэ щымыIэми, чэщ-мэфэ 
псаум ажэ зэфагъазэу, агу илъыр зэраIоу зэдэгущыIагъэхэп. Ятэ зыдэщысым щымытIысэу, зыдэщытым ыкIыб 
дэтэу, нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэр ыгъэлъапIэу къехьы.
ГущыIэ лые къыжэдэмыкIыгъэми, Теофил ыIуагъ, 
итеплъэкIи, ищытыкIэкIи, икIуакIэкIи, ишы тесыкIэкIи лIыгъэ 
гъэтIылъыгъэ зэрэхэлъыр гъуащэрэп. ИщхыкIи къыхэщы. 
ИгупшысакIэ сыд фэд шъуIуа? Ятэ Сэфэрбыий лIыгъэнчъэп, 
илIыгъэрэ игупшысэрэ къебэкIэу мэпсэу. Анахь чIыпIэ къин 
ифагъэми, ихэгъэгу ишъхьафит, инамыс къеухъумэ. Ятэ 
хихыгъэ гъогум ыкъуи тет, цIыфмэ шъхьэкIэфэныгъэ 
зэрэфашIрэр гъуащэрэп.

--- Page 478 ---

- Джеймс,- мафэ горэм, пчэдыжьышхэм пэсхэу, 
Лапинскэм Белл риIуагъ,- дымыIушъо тесштагъ шъхьакIэ, 
Къэрбатыр лIы Iушэу сыхэплъэ.
- Ухэукъорэп, Теофил,- Джеймс къыIуи, къыпидзэжьыгъ.- Адыгэмэ мыщ фэдэ гущыIэжъ яI: тым ихабзэ 
къом ибзыпхъ. Ащ фэд Къэрбатыр ипсэукIэр. ИлIыгъи, 
иIушыгъи зэбгъодэлъы. Загъори ятэ нахьи нахь чыжьаIоу 
маплъэкIэ сэгугъэ. Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, ары зэрэщытын фаери, хэти зыхэт лъэхъаным ицIыф епIу, елэжьы.
- Тыхэукъуагъ, Джеймс!..- ошIэ-дэмышIэу Лапинскэм 
къызIуипхъотыгъ.- Абдзахэ, наибэм дэжь, зыдэтщэнэу 
Къэрбатыр телъэIун фэягъэ.
- УелъэIугъагъэмэ, нахь хэукъоныгъэ пшIыныгъи, 
Теофил, зыгъэрэхьат. Занэ Сэфэрбыйрэ Занэ Къэрбатырырэ яIорэ яшIэрэ зы. Джары Бэрзэдж Джырандыкъуи 
Абдзахэ къызыкIыддэмыкIорэр...
- Сэфэрбый щыщынагъэуи?
- Хьау. Бэрзэджыр зыщыщынэрэ адыгэ шъолъырым 
ис Iоу сшIэрэп. Загъорэ ар Сэфэрбый ыкIыб зэрэдэтым, 
ытэмэ чIэгъ зызэрэчIигъэбылъхьажьрэм уемыплъ. Сэ 
адыгэхэр дэгъоу зэзгъэшIагъэ, сызщыхэукъорэр макIэ. 
Адыгэмэ лIы пэщэ пчъагъэ яI, джары яIоф зымыгъэхъури, 
ятхьамыкIэгъо пчъагъи къафэзыхьри. Адыгэ лIы пащэмэ 
Щамилэ Iимамым къыгъэкIогъэ наибэри зэрахэтыжьэу, 
Занэ Сэфэрбый анахьыжъ. Жъы къодыерэп Iофыр зэлъытыгъэр, ащ Iушыгъэ-акъылыгъэ голъыжьын фае. Ар къызгурыIорэмэ Бэрзэджыри ащыщ. Занэмэ янахьыжъи ар 
щигъэзыерэп. АдыгэмкIэ нахьыжъыгъэм бэ къыубытрэр. 
Ау хэти илIыгъэ ыпашъхьэ зыщихьажьрэм, унахьыжъ ыIоу 
уакIыб къыдэуцощтэп. Адыгэ намысыр къэухъумэгъэнымкIэ, даушыгъэ тIэкIур къашIуебэкIми, зэкIэри апэрэ. 
Адыгэмэ шэн гъэшIэгъоныбэ ахэслъэгъуагъ. ГущыIэм 
фэшI, япаIо тштэн. ПаIомрэ шъхьэмрэ зэпалъытэ. Щыгъын 
шъойцыекIэ фэпагъэми, ипаIо дэгъун, дэхэн фае.
- Сакъызэрэхахьэу ар апэ яслъэгъулIагъэмэ ащыщ.
- Ары. Ори гу лъыптагъ. ЯпаIомэ адыгэхэр арыджэгухэу яини яцIыкIуи слъэгъугъэп. ПаIом фэгъэхьыгъэ къэбар горэм ухэзгъэдэIон. Иныжъмэ нарт Шэбатныкъо 
аукIынэу бэшIагъэ ыуж зитыгъэхэр. Тыдырэ чIыпIэ - къушъхьэми, шъофми, мэзми - щыпэтIысыгъэхэкIи текIон алъэкIыщтыгъэп. Арти, зэхэтIысхьэхи адыгэхэмэ анахь дагъоу 

--- Page 479 ---

яIэм егупшысагъэх. Адыгэм ипаIо щыпхэу епхьыжьэмэ, 
пэIончъэу чылэм, шъузым ыпашъхьэ ихьажьыщтэпти, 
Шэбатныкъо ар рашIагъ. ПаIор иныжъмэ тыдэ ахьыгъэми 
Шэбатныкъо акIэлъыкIуагъ, анахь лIэныпIэ ращагъэми 
язэуагъ, къатыримыхыжьэу унэм къыгъэзэжьыгъэп. Ащ 
фэд ябзылъфыгъэхэмкIи, янэжъ-IужъхэмкIи, ячIыгу-хэ гъэгу 
къэухъумэнкIи, яхьэкIэпэгъокIыкIи...
- Ясабый тыгъугъэ щэн?..- къыфаIуатэрэр шIогъэшIэгъонми, Теофил къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- АщкIэ, Теофил, сыкъэуубытыгъ. Ащ фэди, нэмыкI 
мыхъуни, адырэ цIыфлъэпкъмэ зэрахэлъэу, адыгэхэми 
ахэлъ. Ау ахэр къызхэкIрэмэ лъэпсэ гъэнэфагъи ямыIэу 
щытэпщтын. Узфэзэощтмэ тIэкIу нэмыIэми ашъхьас, Теофил.
- Хьау, Джеймс, сэ ащ зи къизгъэкIрэп. Адыгэ мамлюкхэр сшъхьэ къилъэдагъэхэти ары. Адэ пэщэ зэпэкъудыим сыщыгъозагъэмэ сэри мыщ сыкъэмыкIоныгъэкIи 
мэхъу. Ау, адыгэ пащэхэр зэмышIух сIокIэ москаль пашъхьэм сыщызэкIэкIощтэп. Тэри тынапэ, адыгэ паIом нахь 
мымакIэу, къэтэухъумэжьы. Бэрзэджыр къыддэмышэсы 
пае абдзахэмэ тахэхьан къэдгъэнэнэп. Зэ москальмэ зао 
зятшIылIэкIэ, лъымэм зэшIуи, зэмышIуи ышъхьэ ыгъэунэзэщт... НекIо, Джеймс, пщыхэр тимыгъусэхэми, фэкъолIхэр тигъусэхэу гъогу тытехьан.
- НекIо. Ау пщитф уасэкIэ Хьагъур Нурмыхьамэт 
къыостынэп, лIы Iуш. СыкъыжъудэкIощт ыIуагъэшъ, ари 
зыдэтщэн. Ау мы тызфэкIорэ абдзахэхэри тIо гощыгъэх, 
ащи щыбырсыр...
- Мы тыкъызхэхьагъэхэр, си Тхь, сыд цIыф лъэпкъых!..- 
Лапинскэр Iанэм псынкIэу къыпэтэджыкIы, щытэу къундысыу Iэгубжъэ ешъуи, кIэлъиIожьыгъ: - ЗэуапIэм Iутхэзэ, 
яхэгъэгу кIоцI щызэпэуцужьых!.. Хъунэп ар!..
ХьакIэхэр къэкIох заIом, имыхэбзахэу, МыхьамэтАминэ шыоу Жэгъуф чылэ гъунэм щапэгъокIыгъ. 
ШъхьэкIэфэнчъэу хьакIэхэри чылэм къыгъэнагъэп, шыур 
шыоу, лъэсыр лъэсэу ауж ит, ящагумэ къадэкIыгъэри 
макIэп.
Шапсыгъэ елъытыгъэмэ, Теофил ыIуагъ, Мэзыбэ нахьи 
мыщ нахь цIыфыбэ къащыпэгъокIыгъ. ЖэкIэ-пэкIэ шIуцIэрымэр атырихми, нэгушIох, Iэ къафашIы, сэлам къарахы. 

--- Page 480 ---

ГъэшIэгъонэу къыщыхъурэр Мэзыбэ щилъэгъугъэ бзылъфыгъэхэр урамымэ атырилъагъорэп, къэлапчъэмэ аIуилъагъорэп. Иапэрэ гупшысэ къечъагъэм ышъхьэ инджылызыбзэкIэ Джеймс зыфырехым, къеIушъэшъэжьыгъ:
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, абдзахэхэр къушъхьэчIэс 
шъыпкъэх, хыIушъо гъогум пэIудзыгъэх, ахахьэрэр макIэу, 
хьэкIэ кIэхъопсых.
- Бзылъфыгъэхэр? Ащыщ къэлъагъорэп.
- Быслъымэн диныр зыгу изыубытэгъэ абдзэхэ бзылъфыгъэмэ ялъытыгъэмэ, шапсыгъэ бзылъфыгъэхэр нахь 
шъхьафитхэу мэпсэух.
- Ащыгъум зыдакIорэр ышIэзэ, Хъури-хъанум Шапсыгъэ кIуагъэба? - Теофил щхыпцIыгъэ, ау Джеймс джэуап 
ытыжьыгъэп, гъэмэфэ бэдзэ Iэлыр зыпызыфрэм фэдэу 
риIуагъ: 
- ЕтIан, етIан...
Зыхэхьэгъэ абдзахэхэр Лапинскэм шапсыгъэмэ, 
убыхмэ, нэтыхъуаемэ арегъапшэ шъхьакIэ, яцIыф гъэпсыкIи, яхьэкIэпэгъокIыкIи, ящыгъынкIи, ящагукIи, яунэ кIоцIыкIи, ары пакIо, ящхыкIэкIи зэтекIрэп. ЗыкIэрысхэ Iанэм 
къытырагъэуцогъэ гъомылэм щыкIэкIыжьэу зэфэдэх. 
ЗэрэзэтекIрэ закъор ячэтлыбжьэрэ ящыпсрэ ящыбжьый 
стырыгъ. ЕтIани зы хилъагъорэр: мыщ гъомылэр Iанэм 
къытезгъэуцорэр хъулъфыгъ нахь, Шапсыгъэ фэдэу 
бзылъфыгъэ щилъэгъурэп, загъорэ ныIэп адырэ пчъэ 
кIыбымкIэ амакъэ къызэрэдэIукIрэр.
Абдзэхэ гъогум, къушъхьэм, Iэнэ гъомылэм фэгъэхьыгъэу, джау сыдми, гущыIэ заулэ зэфадз-къызызэфадз 
уж, Мыхьамэт-Аминэ Теофил къыриIуагъ:
- Шапсыгъэ-убых хыIушъом сыкъызэрэIумыхьагъэм 
пае, хьакIэ, шъугу къысэшъумыгъабгъ, сыкъэкIон слъэкIынэу чIыпIэ ситыгъэп,- наибэр Хьагъурым фычIэплъыгъ.- 
ЕлбэткIэ Абдзэхапшъэ сыкIон фае хъугъагъэ.
- Тыожагъ, наиб,- зыфэе гущыIэр зэхихыгъэти, Лапинскэм зэригъэжагъэхэп,- уикъэмыкIуакIэ зытепшIыхьэрэр 
тшIагъэп, ау удэмысэу зытэшIэм, укъыкъокIын тIуи, мэфэ 
заули тыкъыппэплъагъ. Тыркум тызщызэIокIэм тызэрэзэзэгъыгъагъэр къэбгъэшъыпкъэжьыгъэп. Тхьаегъэпсэу 
Занэ Сэфэрбый, ащ иIорэ ишIэрэ зэголъы, пчэгум тыкъыринагъэп.

--- Page 481 ---

Лапинскэм игые Мыхьамэт-Аминэ зэхимых фэдэу, 
гъомылэм теIункIэу регъажьэ, чэт тамэм телъ лы шъэбэ 
тIэкIур тырехы, мыгузажъоу ыжэ регъэкIу, джыри Хьагъурым фычIэплъы, тIэкIу тырегъашIэшъ, къеIо:
- Олахьэ, хьакIэ, а къызэрэпIо дэдэу Iофри щымыт... 
Мыхъун зыхъукIэ махъшэм тесми хьэр ецакъэ аIо, Абдзэхапшъэ фэкъолIхэр къыщыбырсырыгъэхэти, сыкIуагъ. 
Ашъыу, Джеймс, ори ошIэ ар, Цэй лIэкъолъэшым тыщигъэIэжьрэп...- Цэй Хьатырбай фэгъэхьыгъэу инджылыз 
хьакIэм зыгорэ къыригъэIонэу ежагъ шъхьакIэ, зэхимыхыгъэ фэдэу зыкъыфишIыгъэти, Мыхьамэт-Аминэ игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ: - Абдзэхапшъэ сынэсыгъэмэ, бэслъыныехэми, къэрэщайхэми сахэхьан сIуагъэ. Олахьэ, Джеймс, 
тиIофхэр мыхъатэхэм, Къырым заор заухыгъэм щегъэжьагъэу урысмэ дзэр Дагъыстан ратэкъулIэ, лъыпсыр 
щагъачъэ. Тэ мыкIэ, адыгэ лъэныкъомкIэ, тIэ зэтелъэу 
тыщыс. Зигугъу къэшъушIыгъэ Занэми зы къонц елъэшъу. 
Урыс ешIуным нэмыкI ыжэ дэлъэп. Мыдэ ар Iофэп, гъомылэм шъухаI, Алахьым ыдэнэп, бысымгуащэм ыгуи 
къышъобгъэн. Абдзахэмэ ягъомылэ Тхьэ гъомылэкIэ 
алъытэ, стырзэ чэтлыбжьэм шъухаI,- Iанэм пэсмэ афэсакъзэ, шхэгъахэх зыщиIощтым, наибэм ыIэ дигъэчъаий 
къыIуагъ: - Алахьым дурилахь, Алахьым ирыскъ къабыл 
зыфишIын быслъымэнмэ ащыщ тышI. Джы, хьакIэмэ 
Iофыгъо горэмкIэ садэгущыIэ сшIоигъозы, шхэгъахэхэр 
тшъхьащыкIыгъэхэмэ дэгъугъэ,- хьакIэмэ анэмыкIэу нэбгыритфэу щысыгъэр, Джымэри зэрахэтыжьэу, унэм 
икIыгъэх. Лапинскэр, Белл, Хьагъурыр аIоу Iанэм къызыпанэхэм, наибэм къыIуагъ: - Олахьэ, Хьагъурыр, хьакIэмэ 
урягъус нахь мышIэми, тизакъоу тыкъэбгъэнэгъагъэмэ 
нахьышIугъ...
- Мыхьамэт-Амин,- Джеймс зэхихрэр къыригъэкIугъэп,- Хьагъур Нурмыхьамэт тигъусэ тэ, шъэф дытиIэп.
- Хьагъурыр шъуигъусэ къодый нахь, Тыркумрэ 
Инджылызымрэ къарыкIыгъэп. Зи хэлъ щыIэп ащ.
- Наибэр,- зиIажэзэ Хьагъурыр къэтэджыгъ,- сыкъэуушъхьакIугъ, ау хьакIэмэ апашъхьэ шъхьакIор щысшхын. Къысфэгъэгъу, Джеймс, ори ары, хьакIэ, сэ непэкIэ 
Жэгъуф дэсшIыхьажьын щыIэп. Къызыжъугъэзэжьрэр 
ипIалъэу, тыкъыздикIыгъэ Шапсыгъэ гъунапкъэм дэжь 

--- Page 482 ---

сыкъыщышъожэн. Ау наибэм адыгэмэ ашIуиушъэфрэр 
шъэфы зэрэмыхъущтыр къышъосэIо.
Хьагъурыр пчъэ кIыб зэхъум, Джеймс джыри къыIуагъ:
- Ашъыу, Мыхьамэт-Амин, ар хъунэп...
Къахэхъухьагъэм уасэ римытышъоу Лапинскэри 
щысыгъ…
VII
Апэрэ мэфэ зытIум Хъури Къуматыр зыщигъэгъыкIыгъ. 
КъэзышIэжьыгъэхэри чылэм къыдэкIыгъэх, Iор-IуатэкIэ 
бзылъфыгъэм икъэбар зэхэзыхыгъэу, къэзымышIэжьыщтыгъэри мэкIагъэп. Пшъхьэ къытеIэбэн уимыIэу уIахьылынчъэ зыхъукIэ, ащ фэдэхэри къыохъулIэщтых. Ау Хъури 
икъэбар, мылъкушхо иIэу ичIыгужъ къызэригъэзэжьыгъэр 
ашIогъэшIэгъонэу, зышIи-зымышIи ыуж итыгъ. Апэрэу 
елъэгъуми, егъашIэм ышIэщтыгъэу, ипсэпэ шIушIагъэ 
екIыгъагъэу, янэ тхьамыкIи гукIэгъу фишIыщтыгъэу, Iаджри 
псэбэб фэхъугъагъэу адыгэ шъорышIыгъэ-даушыгъэкIэ 
къыдэгущыIэщтыгъэхэри щыIагъэх.
Шъыпкъэр пIон хъумэ, Хъури дэгъоу Къуматыр къыщишIэжьыщтыгъэр нэбгыритIу - ягъунэгъугъэ Трамрэ 
зылъ шъэф хэлъ Сэфэрбый зиусхьанымрэ. Адырэ зыкъезгъэшIэжьыщтыгъэхэри ерагъэу къышIэжьыщтыгъэ хэри пкIыхьы чыжьэ зэхэлъэшъуагъэмэ афэдагъэх. Ахэмэ 
Хъури апылъыгъэп. ФэмыплъыкIрэр ичыл, икъушъхьэ 
Iэгъо-благъохэр, имэзхэр. Ау зэкIэми джыдэдэм апшъагъэр, ахэр щызгъэгъупшэщтыгъэхэр Трам. Такъикъ пэпчъ 
пIоми хъунэу щыгъупшэрэп, гум къыпэлъадэшъ, гопэгъу 
стырым зэридзэжьэу Трам инэпэпкъ зэхэтыр гукIэ зэпеплъыхьэ, шъхьэм фимытыжьэу ешъэбэкIзэ, еIушъашъэ. 
Сэфэрбый зиусхьаным иунэ зэIыхыгъи ынэ къыпэIухьэрэп, 
игъомылэ къабзи ыцагэ дахьэрэп. Трам ерэлъэгъури, 
язакъоу чэщ-зымафэ горэм, агу илъыр зэраIоу, зэкIэрырэсхэри, ащ нэмыкI мы дунай нэфым зыфае щыIэп. 
Мэзэ блэкIыгъэм Трам темыплъагъэу, дэмыгущыIагъэу 
арэп. Сэфэрбый зыдакIорэм Трами дакIошъ, Хъуриий, 
Мариий ягъусэжьэу хьэкIапIэ Некрас Тимэ дэжь, ДэхапIэ 
щыIагъэх. Къызагъэзэжьым, къащымыуцугъэхэми, чылэ 
зытIущмэ адэхьэгъагъэх. Ащ фэдизым Трам чыжьэ-благъэкIэ фыремыплъэкIыщтыгъэмэ, зэкIэрытIысхьэхэу, гупсэ 

--- Page 483 ---

гущыIэ псынкIэ зэфэдзыр хэмытэу, агу илъыр зэраIонэу 
чIыпIэ къафыхэкIыгъэп. 
Ащ фэдэ нэбгыритIу зэIукIэным Трами фэмыягъэкIэ 
арэп, ау бзылъфыгъэм шъэф фыриIэмэ, сыд зэхэзыхрэмэ 
аIощтыр! Алахьыми ыдэнэп, цIыфхэри къыбдэхьащхыных. 
Хъури унагъо зэриIэри, лIы зэрэшъхьащытри ащ къыхэхьажьы. Джы нэс зызыIажэщтыгъэ лIыгур зэгоутыщтыгъэми ар фэшIэнэп. ПкIыхьы IэшIу гумэкIэу ари текIын, 
ошIэ-дэмышIэу къыфэкIогъэ Мерэми къыздикIыгъэм 
ыгъэзэжьын, сишIулъэгъу гъэшIуагъи сыуцIэпIынэп, сэркIэ 
зытетым зэрэтетэу къызфэзгъэнэжьын зыфэпIощт гупшысэхэмкIэ сыд фэдэ къин елъэгъуми, Трам зыкъеухъумэжьы. 
ХъулъфыгъэкIэ Хъури ехьыжьэгъэ хьазырыгъэми, 
шъхьэлъытэ зыфимышIыжьэу, щыIэныгъэм зыхиуцIэпIыхьажьэу, цIыфмэ ажэ зыдигъахьэу, зытыригъэгущыIэщтыгъэхэп. Шъэф иIэни, зыгорэм ишъэф къыгъэгъунэн 
ылъэкIынэуи щытыгъ.
Мафэ горэм Сэфэрбый бзылъфыгъэм ыгу ихъыкIрэм 
егуцафэми, еупчIыгъ:
- Зыгорэм, Хъури, уегъэгумэкIы. Сыд иIэзэгъу, сыдкIэ сыбдэIэпыIэн?
- Ащ иIэзэгъу зы, Сэфэрбый. Тыркум згъэзэжьыщтэп.
- Зэхэсхрэр сыд?! - Сэфэрбый зэмыжэгъэ гущыIэм 
шъхьэр къыригъэпхъотагъ.
- Ары, Iофым утэгущыIэжьынэу щытэп.
- Ары шъхьакIэ, мокIэ Хърозэр Исмахьилбей...
- Ыгу зыдэщыIэм ари щэрэпсэу. Сэ мыкIэ, сызщалъфыгъэ чIыгум сыгуи, сыпси къанэ. ИкIэрыкIэу сищыIэкIэ 
уныкъугъэ щесэгъэжьэжьы. Икъин - сикъин, игушIуагъо - 
сигушIуагъо. Къысфэгъэгъу, зы къысфашI… Ари къызэрэосIощтыр сшIэрэп... Ощ нэмыкI шъэфэгъу сиIэп. Трам 
фэкъолIым зысщерэмыдзый...
- Сыд пай шъэфэгъу зыкIыуимыIэр?.. Зан Къэрбатыр? 
Ар пшыкIэ плъытэрэба? - Сэфэрбый ошIэ-дэмышIэу 
къыIэкIэIуагъэм ыгъэщтэжьыгъэу къыпигъэхъожьыгъ: - 
Ащ къикIрэп, Хъури, Тхьэ нахь зымышIэрэ кIэлэхъум уятэ 
икIэлэгъу-делэгъэ шъэфкIэ ужэхэбэнэныр!.. Ари тIэкIутIэкIоу къэхъущт... Ащи сегупшысэ сэ... Ау Трам фэкъолIым, усэгъэгугъэ, сыдэгущыIэн. Ау шъуазыфагу дэлъ 
Iофым сегуцафэшъ, сыкъызэхэшIыкI, сыIэпыIэгъунчъ... 

--- Page 484 ---

Узщалъфыгъэ хэгъэгум, Мерэм,- апэрэу, зэрэхъугъэри 
ымышIэу, Хъури ыцIэ шъыпкъэр Сэфэрбый къыриIуагъ,- 
сыкъэнэщт оIошъ, къанэ. Насыпи, щыIакIи, адырэхэр 
зэрэхъурэм фэдэу, ори ибгъотэн, тэри, цIыфхэри къыбдеIэных... Ау Тыркум къиунэрэ мылъкур...
- КIодыщтэп ар! - гущыIэ лъапсэр къыубытыгъэу, 
Хъури къыригъэухыгъэп.- Мары, адыгэмэ апэрэ IэпыIэгъур 
къафыкъокIыгъ. ЕтIани хъулъфыгъэмэ язакъоу Адыгэ 
хэгъэгур шIу алъэгъурэп, бзылъфыгъэхэми ащ шIулъэгъу 
фыряI, къэмыгъэущыгъэхэ хъущтэп! Джа бзылъфыгъэ 
лъэныкъом сэ зыфэзгъэзэшт.
Сэфэрбыйрэ Хъурийрэ зызэдэгущыIэгъэ мафэм бэ 
темышIэу, ХьапIатIэ, пчыхьэпэ факIоу, Хъури зыкъыIуигъэкIагъ, къыриIуагъ:
- Нычхьапэ, Хъури, Трамрэ сэрырэ уадэжь тыкъыкъокIыщт.
- Ар шъо шъушIэн нахьи, сэ сэжъугъэшIагъэмэ 
нахьышIугъ.
- Сыдэущтэу? - адыгэ хабзэм къымыубытырэр ХьапIатIэ къыгурыIуагъэп.
- Сэр-сэрэу, хьэкIэ факIоу Трам дэжь, джа зыфэшъуIогъэ пIалъэм ехъулIэу, сыкъыкъокIыщт. Хэщ-ощышхо 
шъушIынри ищыкIагъэп.
Къуматыр мэзахэр къызэрэшъхьащыгъуалъхьэу Хъури 
Трам дэжь кIуагъэ.
Унэм Трамрэ ХьапIатIэрэ нэмыкI исэп. IэпIэ шIагъо 
имылъми, къэбзэ-лъабзэу зэIыхыгъэ. ЕтIэ джэхашъор 
зэрэпхъэнкIыгъакIэр къырыпшIэу, псы теутхэгъакI. Дэгъэ 
остыгъэри "кIып-кIып" ригъаIоу мэсты, унэ мыиныр, узэIуплъэмэ узэрэлъэгъунэу, къегъэнэфы.
- Титэмашъхьэ, Трам, слъапэ къызэрэтэсыдзэу, мыщ 
сыкъызэрэкIорэр арэп,- Хъури къыIуагъ,- сыгу зэхасшIэу 
сысыгъэ, тихэпIэжъыгъэми сызтэплъэми, гум къыпиIонтIыкIыгъ... Сабыигъор, сыд фэдизыр уикъиныгъуагъэми, тыдэ 
мыгъом укъисхыжьын? КъэошIэжьа, Трам, сянэ дэжь 
сыкъызичъыжькIэ, унэ нэкIым симылъыным пае гъолъыжьакIо уадэжь сыкъызэрэчъэжьыщтыгъэр? Натрыф зэрэсфэбгъэтIыпIэщтыгъэр? - пIаплI фабэ сызэрэчIэуубытэгъагъэр къыIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, лIы хымэм ыпашъхьэ 
къыщыригъэкIугъэп.- Сыдэу мэфэ тхъэгъуагъэх ахэр!..

--- Page 485 ---

- Ары, Мерэм. БэшIагъэми ахэр гум къэмыкIыжьын 
ылъэкIыщтэп... Упшъэшъэжъые бзэджагъ... Айнури, 
Тэбэжъи зи къябгъэлыщтыгъэп.
- Тэбэжъ тхьамыкIэми, сяни сыгу ябгъэжьрэп,- Хъури 
гукъэкIыжь хьылъэм хигъэщэтыкIыгъ,- ахэр джы тыдэ 
къипхыжьыных... Хъущтыр хъугъахэ... Шъо сыдэу шъущыт, ХьапIатI?
- Тэри дунаим тытэт. ФэкъолIмэ аIорэр адэтэIо, ашIэрэр 
адэтэшIэ. Тыгу хэзгъэкIрэмэ афаддэрэп. Мары, урыс 
пачъыхьэр къыттэбэнагъэшъ, тыпэуцужьы. Шъоры, Мерэм, 
шъо сыд шъуищыIакIэу Тыркум шъуис? Трам фэкъолIым 
щилъэгъугъэр къыфэIотыкIыжьрэп, шъыпкъэ, нэпс щырамыгъэхэуи къыIорэп...- зэрямыщыкIагъэр ХьапIатIэ къызыгурыIуагъэр бэшIагъэу, ушъхьагъу къыгъотыгъ: - Шъущыс ащыгъум шъо, сэ былымымэ Iус ястын...
- Щысба, ХьапIатI, сыд къэхъугъэр,- Трам къэгузэжъуагъ,- дунаим ынапIэ зэтыридзэгъэ къодый ныIэп!..
- Къэзгъэзэжьынба...
- СыхьатитIу горэмкIэ, ХьапIатI, къэгъэзэжь,- Хъури 
къыIуагъэм теукIытыхьагъэп,- Трамрэ сэрырэ гущыIэ 
заулэ затIо сшIоигъу.
НэбгыритIур язакъоу унэм къызенэм, Трам къыIуагъ:
- ЕмыкIу къэтэогъэхьы, Мерэм...
- ЕмыкIу фэIуагъэп, Трам. ТиIоф ХьэпIатIэ щымыгъуазэу щытэп, оры ыцIэ къезыIуагъэри, лIыкIо къысфэзышIыгъэри,- Хъури зыримыIонтIыхьэу къызфэкIогъэ гухэлъыр 
ыпэ ригъэшъыгъ, къеупчIыгъ:- Сэфэрбый зиусхьаным 
къыуиIуагъэба, Трам, Адыгэ хэгъэгум сыкъызэринэжьрэр?
- КъысиIуагъ, Мерэм.
- КъыуиIуагъэмэ, апэ сыкъизгъэнэжьырэмэ уазэрэщыщыр, Трам, зэгъашIэ. Илъэс пчъагъэм зы мэфэ закъо 
сыгу уикIыгъэп, синэф. ТызызэIукIагъэм щегъэжьагъэу о 
зыкъысщыодзые... СыкъыпфэкIожьыгъэу уидунай сытэтми 
пшIэрэп...- Хъури ынэгушъхьэхэр къэушэплъыгъэх, фэбэстыр гуапэр ыIэпкъ-лъэпкъмэ арычъагъ: - Сэ Занэ зиусхьанымкIэ зыкъыпфэсымыIопщыжьэу сызэхэпшIагъэп, сикIас.
- Ухэукъо, Мерэм... Ащ Iофыр тэтэп...
- Адэ сыд, синэф, уизэтэIэжакIэ?..
- УзшIолIыкIыныбэ щыI, Мерэм.
- Занэра, Къуматыр фэкъолIхэра?

--- Page 486 ---

- Ахэри ары, нэмыкIхэри ары, Мерэм... Ушъхьэзакъоу 
дунаим утэтэп ныIа?..
- Хърозэрыра зигугъу пшIырэр?
- Ари Iофмэ апэ ит, Мерэм. НэчыхьэкIэ Алахьым 
шъузэфихьыгъ...
- А зигугъу пшIырэ нэчыхьэр ары сымышIахэрэр...- 
Хъури игукъэкIыжь хьылъэмэ ащыщ апэрэ егъэзыгъэ 
нэпэтехым хигъэщэтыкIэу, ынэгу кIыфыбзэ къыкIэхъукIыгъ, 
иIоф хэмылъми, хъулъфыгъэ фэмыгъэгъу Iофыр къызэрэрихьыжьагъэмкIи Трам кIэгъожьыгъ, ыпашъхьэ ис бзылъфыгъэм Iумыплъэшъоу, ышъхьэ ригъэзыхыгъ, Хъури 
зыкъишIэжьи зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ау ар, Трам, 
Алахьым ешIэ, сызэхешIыкIы... Арыщтын, Алахьым къыуишIэн, цIыфхэм къыуахъонын язгъэIуагъэр...
- КъыохъулIагъэр мысагъэкIэ зыфэмылъэгъужь, 
Мерэм. Алахьым укъызэхишIыкIыгъэмэ, ищытхъу Iо, 
цIыфым укъызэхаригъэшIыкIын... Сэ бэшIагъэ, Мерэм, 
ащ сызезэгъыгъагъэр...
- Тхьауегъэпсэу, Трам,- Хъури ынэгушъхьэхэр къэушэплъыжьыгъэх. 
- Ащ тхьауегъэпсэу хэлъэп, сигупс,- Трам къызеIом, 
Хъури зыкIэхъопсыщтыгъэ гущыIэм ыгу къыгъэушкъоеу, 
фэбэ-гопэгъу кIочIэ лъэш горэм ыIэти, Трам ыбгъэ пытэ 
чIидзагъэу къыщыхъугъ.
- Тхьауегъэпеэу, Трам...- илъэс пчъагъэ шIулъэгъу 
зэтеIэжагъэр фэмыIыгъыжьэу, джыри Хъури къыкIиIотыкIыжьыгъ: - СыкъызэхэпшIыкIыгъ, джа гущыIэхэр ары 
джы нэс сыщызгъэIагъэр,- Iэпкъ-лъэпкъым къыщызэхишIыхьэгъэ шIулъэгъум къыригъэIуагъ.- Моу къакIуи, 
садэжь къэтIыс, сикIас...
Хъури къызщылъэти, дэгъэ остыгъэр ыгъэкIосагъ, 
бзылъфыгъэ Iэшъабэр Трам зынэсым, зыкъыримыт-зыIуимыщэикIэу къыриIуагъ:
- Ар тэмыгъашIэ, Мерэм. Нэчыхьэ тазыфагу дэмылъэу, 
къезгъэкIурэп, тыгу илъыр зэтIуагъэ, зибэ щышIагъэм 
имакIэ щышIэжьын. Остыгъэр хэтэгъэгъэнэжь, ХьапIатIи 
икъэсыжьыгъу...
- Дэгъу, синэф, дэгъу, сикIас...- Хъури мэкъэ шъэбэ 
IэшIукIэ Трам еIушъашъэ,- моу унэгушъхьэ сынэгушъхьэ 
къынэгъэс... Ары, синэф... Ары, сигупс... КъызгурэIо, 
нэчыхьэ пае тыкъэнэнэп. Зэ мы урысмэ татэжъугъакIу е 

--- Page 487 ---

тяжъугъэшIу... Мы ятIонэрэ такъикъым, къэошIэжьа, илъэс 
щэкI зэпымыом сежагъ. Хэгъэнэжь джы остыгъэр, сишIулъэгъу... Я си Алахь, насыпышIо сышI, мыхъун сшIагъэмэ 
къысфэгъэгъу... Трами, сэри жъалымэу щыIэр тшъхьащыщ, 
тиапэрэ лъэбэкъу, мары, ушыхьат, мыхъун тшIагъэп, мафэ 
тфэгъэхъу...
Лапинскэр сэлам хыгъо имыфэу Сэфэрбый къэупчIагъ:
- Тэ тымышIэу сыд шъэфа наибэм къыжъудыриIэр?
- ТалъэныкъокIэ шъэф щыIэп, зиусхьан,- сыдэу шIэхэу 
нагъэсыжьыгъа ыIоу Джеймс еплъыгъ, Хьагъурыми фычIэплъыгъ.
- Нэплъэгъу мысэ Хьагъурым фэмыдз, ащ илIыгъэ 
къабзэ, къыпкъырыкIыгъэп. СыкъэдаIо.
Сэфэрбый икъэупчIэкIэ-икъэгущыIакIэ Теофил ыгу 
римыхьыгъэми, зиIэжагъ. Джыри зэ Джеймс еплъыжь 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, имыщыкIэгъэ цыхьэмышIыгъэ азыфагу къыдигъэфэнэп ыIуи, къыригъэкIугъэп. Фэмые дэдэу 
адыгэпщым IугушIуагъ, зи къэмыхъугъахэм фэдэу игущыIэ 
пидзэжьыгъ:
- Нурмыхьамэт зафэ, зиусхьан. Ащ ишъхьакIо, тигъусагъэба, тэри тишъхьакIо. Тэри, тигъусэ зыщаушъхьакIугъэ 
чIыпIэм, тыкъэтэджыжьыгъэмэ хъущтыгъэ, ау тиапэрэ 
лъэбэкъукIэ ар тфэшIэшъугъэп, шъэф дэдэ горэ наибэм 
къолъэу тшIошIыгъ.
- Адэ сыд? - Сэфэрбый игуапэу щхыгъэ, зыщыгъуазэр 
къагъэшъыпкъэщт-къамыгъэшъыпкъэщтым ежагъ, зи 
хэзымышIыкIрэм фэдэу щысыгъ.
- Адыгэ шъолъырым шъукъызэрихьэрэмкIэ лъэIу 
тхылъ къысфэшъутх къытиIуагъ.
- Ащ сенэгуягъ сэ!..- нэкIушъхьаплъ кIэхъукIэу джыри 
Сэфэрбый щхыгъэ, етIанэ ышъо къызэокIэу къэупчIагъ: - Ежь адыгэ хэгъэгум къызэрихьагъэмкIэ хэт лъэIу 
тхылъ фитхыгъ?!
- Ежь изакъоу къихьагъэкIэ, зиусхьан, быслъымэн 
диныр адыгэмэ къахихьагъэкIэ елъытэ,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Хьагъурыри къахэгущыIагъ.
- Наибэм ибыслъымэн дин адыгэмэ зэраштэрэр 
армэ...- Сэфэрбый игущыIэ къымыухэу щхыпцIыгъэ, 
етIанэ пигъэхъожьыгъ: - Iашэ голъэу нэмаз ашIыныр, 
Алахьым ыпашъхьэ ихьаныр къыригъэкIурэп, ежь чэтэ 

--- Page 488 ---

ихыгъэкIэ быслъымэн диныр шъуштэ еIошъ, бжъэдыгъумэ 
афакIо, тхьэ арегъаIо. АщкIэ шапсыгъэхэри гурыIохэрэп...
- БжъэдыгъухэмкIэ сшIэрэп, ау шапсыгъэхэмкIэ, 
зиусхьан, пIорэр шъыпкъэ,- Лапинскэм къыIуагъ, Белл 
еупчIыгъ: - КъэошIэжьа, Джеймс, зымафэ шапсыгъэ 
лIыжъым къытиIогъагъэр? Ори, Сэфэрбый, а лIыжъыр 
ошIэ, Кобл Аслъанчэрый ары. Къухьэхэр тыунэкI зэхъум, 
зишIуагъэ къытэзгъэкIыгъэгъэ лIыжъыр ары. Шъо шъузфызэнэкъокъурэ чыристанытхьэмрэ быслъымэнытхьэмрэкIэ шъузафэп къытиIуагъ. Нэм дунаим щилъэгъурэр, псэм щызэхишIэрэр, гум щиштэрэр зы пкъыгъоп. 
Дунаир зэщымыщы закIэу, зым зыр епхыжьыгъэу зэхэлъы. 
Тэ, шапсыгъэмэ, Тхьабэ тиI. Зыр псым, адрэр машIом, 
нэмыкIыр къушъхьэмэ, мэзмэ, цIыфмэ, хьэкIэ-къуакIэмэ 
я Тхь. Сыдэущтэу а зы Тхьэм джы дунаим щытлъэгъурэ 
пстэури зы ышIын ылъэкIыщт? Джа Тхьэ закъом ыцIэкIэ 
тызIэкIалъхьанэу тыркухэри, нэгъойхэри къытфэкIогъагъэх, 
джа Тхьэ закъом ыцIэкIэ Урысыем тигъэпщылIын ихьисапэу 
къытэзаох, джа Тхьэ закъом ыцIэкIэ быслъымэн лъэныкъом 
джа Урысые дэдэм тыпагъэуцужьы, шъори джа Тхьэ 
закъомкIэ Урысыем шъуезау къытэшъоIо. Тыда джы а зы 
Тхьэм ишъыпкъапIэ зыдэщыIэр? Теплъын, тадэжь 
шъукъэкIуа гъэшъ, шъори къытфышъуихьисап дэдэм...- 
Теофил игущыIэ зэпигъэуи, щысмэ ащыщ къыхэгущыIэ 
шIоигъоу дэIуагъэ, кIэух фишIыжьыгъ: - Узгъэгупшысэн 
гущыIэх Кобл лIыжъым къыIуагъэхэр...
Непэп мыщ фэдэ гущыIэхэр Сэфэрбый зызэхихрэр. 
Иакъыл къызщыкIогъэгъэ лъэхъаным щегъэжьагъ, адыгэхэр урысхэмрэ тыркухэмрэ азыфагу зэрэдэсыгъэхэ 
закъор ары нахь, ящыIэныгъэ бгъуитIум щыщ къыхэхьэгъагъэхэп. Адыгэмэ яшъхьафит псэукIэ-щыIакIэ, зыщыпсэурэ чIыпIэм елъытыгъэу, зэо IофкIэ тыркухэмрэ урысхэмрэ 
къыхахьэщтыгъэ нахь, нэмыкI Iоф къадыряIагъэп. Я Тхьэ 
пчъагъэмэ ялъэIухэу адыгэхэр дунаим тетыгъэх, я Адыгэ 
хэгъэгу зэхэтыкIэ фашIэрэ шIагъо щымыIэу шыу шхомлэкIэ 
тIупщыгъэм фэдэу шъхьафитым рыгушхохэу псэущтыгъэх. 
Ари, Сэфэрбый ыгу къыхэуIэу ыIуагъ, адыгэ зэман шъхьарытIупщмэ ащыщыгъ. Дунаир зы чIыпIэ итрэп, непэ умышIагъэм неущ улъыкIэхьажьрэп. Шышъхьэр блэттIупщыгъэу 
джы шыкIэм тылъэтхъожьы. Ятэ чIыгу такъырэу тыркумэ 
арищэгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ, Бзыикъо заори, ащ ипщыоркъ лIыкIохэри урыс пачъыхьэм дэжь зэрэкIогъагъэхэри, 
ахэмэ бэкIэ анахь чыжьэжьэу, Къырым хъаным щимыгъэIэжьхэ зэхъум, яадыгэпхъу урыс пачъыхьэм шъузкIэ 
зэрэратыгъагъэр къыхэхьажьыгъ. Хэт джы, ыIуагъ, анахьэу 
тыгу забгъэрэр? Мысагъэр зыфэтлъэгъущтыр?..
- Кобл Аслъанчэрые сымышIэ мэхъуа,- Сэфэрбый 
игупшысэ хьылъэмэ къахэужьыгъ,- игущыIэхэр купкIынчъэхэп... БаIо шIагъа, хьакIэ, Аслъанчэрые тхьамыкIэм 
гущыIэгъу узфэхъугъагъэр?
- Наибэм дэжь тызщыкIощтым ыпаIу... Сыда, 
зиусхьан,- Теофил зыкъишIэжьыгъ,- "Аслъанчэрые тхьамыкI" зыкIэпIуагъэр?..
- Аслъанчэрые игущыIэ-гупшысэ фагъэгъугъэп...
- Хэт фэзымыгъэгъугъэр?..
- Зымафэ шъуибысымыгъэ наибэр ары! ИлIыкIомэ 
Кобл лIыжъыр иунэ мэфэщэджагъоу раукIыхьагъ.
- Ар сыд емыкIу! - Джеймс ышъо къэчъэкIыгъ.- 
Гупшысэ шъхьаф иIэ пае цIыфыр аукIа?!
- Сыдэу емыкIу зэхэсхыгъэр!.. Сыдэу лIыжъ Iуш 
аукIыгъэр!..- Лапинскэм ыгу къыдеIэу къыхэкуукIыгъ, 
щысхэр мэкъэнчъэ нэгукIэ къызэпиплъыхьагъэх.
Ардэдэм унэм исмэ ашъхьэ къаригъэпхъуатэу пщы 
щагумкIэ хъулъфыгъэ бырсыр макъэ къэIугъ, лъэмакъэхэри хьакIэщ лъэгуцэм къытехьагъэх.
- Сыд уаим, сэIо, Трам?..- игумэкI къызхимыгъэщэу, 
ыгукIэ щагум щыIэу Сэфэрбый къэупчIагъ, унэми Хъустан 
Хъоджэжъ япащэу, Шъхьабэ Исхьакъи ахэтыжьэу, нэбгыритф къихьагъ.
- Сэфэрбый,- сэлам фэIо-фашIэм Хъоджэжъ зыригъэукIыхьагъэп,- къэбарышIу щыIэп. Урысхэр Пшызэ 
къызэпырыкIыгъэх, Адагум къекIугъэхэу лъэмыдж тырашIыхьэ!..
VIII
Къэбарыр Теофил къызеIугъэ мэфэ заулэм уцугъорэ 
тIысыгъорэ иIагъэп. Апэм Iэшэ гъэтIылъыпIэр Мэзыбэ 
щимышIэу Адэрбый къушъхьэ гъогунчъэм - урысыдзэр 
къекIолIэн ымылъэкIынэу! - къызэрихьыжьыгъэм 
щыгушIукIыжьыгъ. Ежь идзэкIэ заор егъэжьагъэ мыхъоу 

--- Page 489 ---

урысмэ апкъ къызэрикIрэр ятIонэрэмкIэ дэгъу. Адыгэ 
лъэныкъори нахь фэгъэхьазырыгъошIу хъущт. Дзэм 
пэIухьащт гъомылапхъэмкIэ ямылъэIужьхэу, лъы зыфигъэчъэщт адыгэмэ джы ежь-ежьырэу къахьыщт.
Джы Лапинскэ Теофил имафэ къэсыгъ. Итопхэр хьазырых, ахэмэ урыс топ чIэдзыжьыгъэ-гъэцэкIэжьыгъэ 
заули къахэхъуагъ.
Лапинскэм иIоф зэрэхъущтым ежь имызакъоу къызхэхьэгъэ адыгэхэри егъапэх. ПцэшIуащэм пэIухьан зигу хэлъ 
хымэ цIыфхэр ащ фэдизэу лIэныгъэм ыпашъхьэ ихьанхэм 
зыфыкIэхъопсхэрэр къызгурымыIори макIэп. Занэ Сэфэрбый ыIуагъэмэ фамышIэн щыIэп зыIохэри нахьы бэжь. 
Аджал зефэхэкIэ яджэхэри зырызхэп. "Сыд сэIо мыхэр 
зилIэужыгъохэр" зыIохэри акIыбкIэ щэщхыпцIых.
Шапсыгъэ хасэм изэхэщэн бэрэ пылъыгъэхэп, ятIонэрэ 
мафэм, нэтыхъуаехэр нахь къябэкIхэу, къэзэрэугъоигъэх. 
Щынагъор благъэти, хасэр нахь кIэкI ашIыгъ. Лапинскэр 
къэгущыIэгъу рамыгъафэу, Iофыр Сэфэрбый къазыхелъхьэм, нахьыжъхэр къэлъэIуагъэх, нахьыкIэмэ, адыгэ шIыкIэу якъамэхэр къырапхъотыгъэх, зэуапIэм зэдыIухьанхэу 
зэдаштагъэ.
А мэфэ дэдэм шыу заулэ зэригъэгъуси, Теофил урысыдзэр къыздикIрэ лъэныкъомкIэ, лъэмыджыр зыщашIрэм 
кIуагъэ, бгъу пстэумкIи чIыпIэр къызэпиплъыхьагъ, ежь 
къызэрэшIошIэу лъэсыдзэми, шыудзэми ячIыпIэхэр ыгъэнэфагъэх. ЗэкIэми анахьэу итопхэр зыдигъэуцущт чIыпIэхэр 
хигъэунэфыкIыгъэх.
Урыс лъэныкъом елъытыгъэмэ, ущызэонкIэ адыгэ 
лъэныкъор нахь дэгъу, мэз тхышъхьэри нахь теIэтыкIыгъ. 
УтеукIмэ, топыщэхэр лъэмыджышIмэ анэсыщт, ары пакIо, 
адрэ нэпкъым тетхэми ахэфэщт. Псыхъо лъэгу бгынэжьыгъэм, къамылъэгъоу, шыу мин фэдиз дэфэщт. Топыщэмэ 
ауж лъэсыдзэр мэзым зыхэчърэм, лъэмыджымкIэ къапэIугъолъхьэгъэ урысыдзэм зыкъэшIэжьыгъо ригъэфэщтэп. 
Игухэлъ къыдэхъумэ, псым къыращыгъэ топ зытIущри 
къаIэкIиутыщт.
- КъыбгурыIуагъа, Лех,- Теофил Станкевич риIуагъ,- 
насып тиI, джыри тхьэм тиуджэгъугъэп.
- Уисэмэгу тэмэпкъкIэ ужъунтхэ,- Станкевич къыIуагъ, 
къащ къыхьыгъ.

--- Page 490 ---

Ежьмэ анэмыкI дунаим темытыжь пIонэу Iушъашъэзэ 
Лапинскэми къащ къехьы, Штохи ауж зыкъыригъанэрэп.
- Сыд сэIо мыхэмэ ашIэрэр?..- ХьапIатIэ къэупчIагъ, 
ежь имыдин Iоф зэрэхэлъым гу лъитагъэу шъхьэр ригъэзэкIыгъ, адрэ игъусэ шыуищми агу емыIоу ар ашIагъ.
- Къащ къахьы, тхьэ елъэIух,- Къэрбатыр гукIэ щхыпцIыгъэ.
- Ащыгъум мы къытфэкIуагъэхэри чыристан джаурых 
зыфаIуагъэр шъыпкъэба? - ХьапIатIи ышъхьэ дыригъэзэкIзэ 
къэупчIагъ, етIанэ зыгорэ тырахрэм фэдэу щытхэр зэкIэ 
къыкIигъащтэхэу, ыIэ дигъэчъаезэ, къыхэкуукIыгъ: - Тэ 
Тхьэ тиIэба!.. Амин шъуIо, Алахьэм шъуелъэIу.
- Умыкуу, бэйтэмал, зыгорэм тыкъызэхебгъэхыщт,- 
игъусэ горэми ыIэ дигъэчъаезэ, къыфидзыгъ.
- Алахь зизакъом нэмыкI тыкъызэхэзыхын дунаим 
тэтэп,- ХьапIатIэ итхьэлъэIу зеухым джэуап къытыжьыгъ, 
Лапинскэми Iэхъомбэшхор фигъэлъэгъуагъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэр апрель мазэм и 19, 1857-рэ 
илъэс. Дунаим идэхэгъу уахътэ къехьэ пэт, уашъом нэмыкI 
шхъонтIэ плъышъом тыдрэ лъэныкъуи зэлъиIыгъ. Чъыг 
пэсэ зырызхэми къэтIэмын мурад зэряIэр пщагъэгъупшэрэп, гулъ зырызхэр, анахьэу пырэжъыер, къыхэунэфыкIых. Гъэтхэ нэфшъагъом мэзыр къыхэущыкIы. Пщэ 
гъощагъи зэрымыт уашъоми сыхьат горэ тешIэмэ, тыгъэ 
плъыжьышхори къитэджэщт. АдыгэчIым сыд къыщыхъугъэми, зыми фимыгъэкIуатэу, ишыхьатыщт.
Пчэдыжьыпэ жьы макIэр зыхэджэгукIрэ мэз Iапчъэм 
топищмэ апэ къыхэщы. Ащ ищэ дзыгъэмэ ауж зизытэкъощт лъэсыдзэри хьазыр. Занэ Къэрбатыр зипэщэ шыудзэми нычэпэ псыхъоIэблэ сэмэгу тIуакIэм зыдигъэбылъхьагъ. Топ омакъэм зыкъызэриIэтэу, ахэмэ запхъотэнэу 
япIалъ. Штох зипэщэ поляк-мадьяр-инджылыз-тырку 
лъэсыдзэ зэхэпхъагъэр бгъашъокIэ мэзым хэцохъуи, 
лъэмыджымкIэ апэIулъ урысыдзэм нахь пэблагъэ зашIыгъ. 
Ахэмэ ауж шапсыгъэ хэшыпыкIыгъэ нэбгыришъэр Лапинскэм ригъэхьан ихьисапыгъ шъхьакIэ, зыфагъэхъыягъэп. 
Теофил зи къызхимыгъэщэу, топхэр зызэхаокIэ теплъын 
шъушIэрэм ыIуи, щхыпцIыгъэ. Сыхьатым еплъыгъ. Къащ 
къыхьэу залъэгъум, адыгэмэ ашъхьэ джыри дырагъэзэкIыгъ. Топгъаомэ ахэт Станкевич Лапинскэм къеджагъ:

--- Page 491 ---

- Теофил, Тхьэр уигъусэ, апэрэ топогъур пфэсэгъэшъуашэ!..
ГумэкIыгъо-щынагъор зыхиушъафэзэ, Теофил топым 
кIэрыхьагъ, къащ къыхьыгъ, апэрэ огъури IэкIэкIыгъ. Адрэ 
топитIуми мэз Iапчъэм зыкъыщаIэтыгъ. Урысыдзэ лъэныкъоми бэрэ зэригъэжагъэхэп, ащкIэ къишъуикIыгъэ топыщэхэр къанэмысыпэхэу къызэгоутых. ЦIыф макъэмэ, 
шыщыщ макъэмэ запхъуатэ. Лапинскэр плъэмэ, ежь 
къыздищэгъэ дзэм нэмыкI зиIэтыгъэп. Топыо макъэр 
зимэкъэгъэIу адыгэ шыудзэми ымакъэ къэIурэп, мэзым 
хэт лъэсыдзэри чIыпIэ ихъыикIрэп. Топыщэхэр зыдафэхэрэ 
урыс лъэныкъомкIэ маплъэх, тефэрабгъоу щызэIыутхэ 
къэсми къыхэзэрэгъэкуукIых, къэмэ къипхъотыгъэхэр 
жьым щагъэдыдых.
Теофил адыгэмэ ячъалIэ, полякмэ ауж ихьанхэу ареIо, 
къеплъых, топыщэмэ ащэгушIукIых, иунашъо ахахьэрэп. 
Шыухэр зыдэщыIэ кIэимкIэ мэдаIо, гуих-псэихэу ащкIи 
щырэхьат. Инасыпышъ итопгъаохэр щэрыох, лъэмыдж 
ныкъошIыр мэсты, урысыдзэм шъхьэчъэ-псачъэр къыхахьэ, зэкIэкIон регъажьэ. Шыумэ зызэраIэтэу пыир псым 
хатэкъощт. Теофил мэкуо, мэцIацIэ, ыIорэм адыгэхэр 
къыпылъхэп, зырызмэ топмэ Iэ афашIызэ Iэхъомбэшхор, 
ХьапIатIэ зэришIыгъагъэу, къыфагъэлъагъо. Теофил мэхъуанэ, мэужъунтхэ, лъэмыджым ечъэрэ идзэлIмэ ащыщхэр къызэхафэхэу зилъэгъукIэ, шым зытыредзэшъ, 
кIэимкIэ мачъэ.
Мэз Iапчъэм щилъэгъугъэр ары кIэйми дилъагъорэр. 
Къэрбатыр апэ зэритэу лъэрыгъ лъэпэпцIыйкIэ шыухэр 
лъэмыджымкIэ зэрэгъаплъэх, алъэгъурэр ягуапэу зэрэгъэкуох.
Зикъамэ къихыгъэ шыу закъом Къэрбатыр къыречъыхьакIы, елъэIу, екуо, урысыдзэ лъэныкъомкIэ къэмапэр егъэлъагъо, сауж шъукъихьэр къыригъэкIэу ечъажьэшъ, къегъэзэжьы.
- Къэрбатыр! ШъуищытыкIэ къызгурыIорэп!.. - Хъури 
шыоу джыри Къэрбатыр къыричъыхьакIыгъ.
- Умыхъыжъ, Мерэм, зиусхьаным къыуиIуагъи...- 
Трам Хъури егыигъэми, IугушIуагъ, фигъэпытагъ: - Зыгъэрэхьат, чыжьэу ускIэрымыкI. Мары, джыдэд... Ау зэкIэми 
анахьышIугъэр, Хъури, укъытэдэIоу, къэдгъэзэжьыфэ 
укъытэжагъэмэ ары...
577
19 Заказ 027

--- Page 492 ---

- КъэмыIу, Трам. Мы зымкIэ сыкъыодэIунэп. Ау мо 
урысхэр,- къэмапэмкIэ Iэ афешIы,- модрэ нэпкъым 
зытетдзэжьрэм, зы щэрэч закъокIи пIорэм сыблэкIынэп, 
тиIуагъэ тэмыгъэукъо!..
- Хъури, быяу зэ!..- Къэрбатыр бзылъфыгъэм 
фэгубжы.- Мы тихьакIэмэ афэшIэщт шъыпкъэм тэгъэплъ.
- ШъуукIытэрэба, сыд шъузыпэтыр!.. Зэхэпхырэба, 
Трам?!
- Умыхъыжъ, Хъури, умыхъыжъ, тшыпхъу...- Къэрбатыр бзылъфыгъэм еплърэп.- О уичIыпIэр мырэп, джэныкъо пакI, къыотIуагъ, укъытэдэIугъэп!.. Модэ, Трам, 
мы къытфэкIуагъэхэр къэрабгъэхэп... ашIэрэм еплъ!.. 
Зэхэлъэдагъэх.
- Узфыщытыр сыд, Къэрбатыр?..- Лапинскэр абгъодэлъадэ, икуо макъэ зэхихыжьрэп.
- Сяплъышъ, къэрэбгъэ кIалэхэп, Теофил, къытфэпщагъэхэр!.. Аферым, узщыгугъын цIыфых,- Къэрбатыр 
мыгумэкIыхэу ыIэгушъо чIэужъунтхэжьы, Лапинскэм 
къыриIорэм пылъэп, сэшхор къырехы, къыбгъодэт фэкъолIым реIо: - Алахьыр осэгъэлъэIу мо шъхьэтэхъом ишыу 
IупIэ убыти, къытлъемыгъажь, хьайнапэ темыгъэшI...
Хъури сэшхо тыкумкIэ маошъ, шхомлакIэр фэкъолIым 
IэкIеуты, зикуо макъэ хэгъуашъхьэр зэлъызгъаджэрэ 
шыумэ ауж елъадэ. Хъури зыуж итмэ зызэрашIэу мэкуо, 
ымакъэ зэхихыжьрэп. Зыуж къинагъэмэ акIэхьэ, агузэгу 
мэхъу. Топыщэхэр ыпэкIэ, исэмэгукIэ, ыужкIэ къыщызэбгырэух, шыхэр кIэбгъулъых, мэщыщых, зэхэфэх. Атесхэр 
къяфэхых, укIыгъэхэр лъэпэ лъэрыгъкIэ зыдалъэшъух. 
Къуашъомэ зарызыдзэжьыгъэ урыс дзэкIолIхэр шхончкIэ 
адыгэ шыумэ къахэох, адрэ нэпкъым къытыращэгъэ топмэ 
ящэхэри къахэфэх.
- Мерэм!..- Трам Хъури екуо, кIэлъэчъэ.- Псыхъо 
нэпкъымкIэ умыкIу, речъэкI!.. Урыс топыщэхэр...
Апэ Хъури къехъулIагъэр къыгурыIуагъэп, блэбгъу 
джабгъур къыхэстырыкIыгъ, сэшхор къыIэкIэзыгъ, 
шъхьэунэзэ мэзахэм уанэм къыридзыгъ...
- Мерэм, сыд къыохъулIагъэр!..- Трами уанэм зыридзыгъ, зыблэбгъу сэмэгу лъым къыриIэгъэ бзылъфыгъэ 
пашъхьэм лъэгонджэмышъхьэкIэ зыщыридзыхыгъ: - ТхьамыкIагъом сенэгуегъагъ сэ!..

--- Page 493 ---

Хъури ынапIэ къызеIэтым адыгэ пэIо куп шъхьащытэу 
ылъэгъугъ. Зы топ омакъи, цIыф макъи дунаим тетыжьэп. 
КIым-сым, шъхьэр мэуназэ. ПаIор зыщыгъмэ анэгу зэхэугуфыкIыгъэп, зэкIэри шIузэхэкIокIагъ. Зыдэхъури ымышIэу, 
мэзэхапцIэм хэкIуадэзэ, ынапIэ къышIуефэхыжьыгъ. ТIэкIу 
тешIагъэу ыIупшIэ къыIуфэгъэ шынэгъакIэм зыкъыригъэшIэжьыгъ, псы гъуаткIом кIуачIэ къыригъэгъотэу, къэупчIагъ:
- Я си Алахь, тыд сыздэщыIэр?.. Сыд къысэхъулIагъ?..
- Зыгъэрэхьат, Мерэм, ухъужьыщт...- Трам Хъури 
ешъэбэкIыгъ.- Тэры ар... Мары, Сэфэрбый зиусхьанри, 
Къэрбатыри, Нурмыхьамэти, ХьапIатIи, Теофили щытых...
- Урысыдзэр? - зэрэбзылъфыгъэр Хъури зыщимыгъэгъупшэу, хъулъфыгъэ пашъхьэм ышъхьац налъэхэр 
ынатIэ Iуихыжьынэу фежьагъ шъхьакIэ, Iэ сэмэгу псаури 
къыфэIэтыгъэп.
- Урысыдзэм, Хъури, тытэкIуагъ,- фэсакъыпэзэ, 
Къэрбатыр бзылъфыгъэ шъхьацыр ыгъэтэрэзыжьыгъ,- 
псыхъом зэпырытфыжьыгъэх...
- Е-о-ой, сшынахьыкI, синасып къыхьыгъэп... Умыгъоу 
дунаим укъытэхъомэ...- Хъури къыригъэжьагъэр къыфэухыгъэп, нэбзыц шIуцIэхэр къэупсэпсагъэх, къачIэзыгъэ 
нэпсыцэхэр нэкIушъхьэ псыгъо кIыф дахэм рычъагъэх.- 
ЕмыкIу къысфэмышI, сшынахьыкI...- нэпсхэр кIилъэкIыкIынэу ыIэ къыIэтынэу Хъури джыри фежьагъ, фэукIочIыгъэпти, Къэрбатыр фишIагъ.- Тхьауегъэпсэу, сшынахьыкI... 
Тэ щыIа уятэ, Къэрбатыр... сшынахьыкI?..
- Мары, Мерэм, мары, сипшъашъ,- Сэфэрбый лъэгонджэмышъхьэкIэ Хъури шъхьащытIысхьагъ, ынэтIэ чъыIэ 
ыIэ тырилъхьагъ.
- Ори къысфэгъэгъу, тят... Сидунэе Iоф ащ щысэухы... 
Я си Алахь, къыскъоуцу. Хьарам сшIагъэмэ, къысфэгъэгъу... Трам, Къэрбатыр. Мыр сиосет... Тыркум щысиIэ 
мылъкоу къыстефэрэр адыгэ тхьамыкIагъом пэIусэгъахьэ... Я си Алахь, адыгэмэ гукIэгъу къафэшI, мамыр 
къафахь... Трам...- Хъури хьылъэу жьы къыщи, Трам 
иаужрэ псалъэу ыпсэ хэкIыгъ.
Мэз Iапчъэм дэжь щызэхэтыгъэ адыги, нэмыкI цIыф 
лъэпкъи гухэкIым ашъхьэ раригъэуфэхыгъ. Трам Хъури 
зегъэплIэжьым, ицые зыщихи хьадэм тырихъуагъ...
579
19*

--- Page 494 ---

Сэфэрбый шъхьэр дыригъэзэкIи, ынэпс кIилъэкIыкIыгъ, 
ишъэф ышъхьэ къыримыхыпэу, зэхишIыкIынэу ыкъо риIуагъ:
- Шыпхъу уиIагъэмэ зэрэбгъэещтыгъэу, мы тхьамыкIэр гъае, Къэрбатыр,- къыIуагъэм телъэшъожь фишIэу, 
етIани Сэфэрбый къыпигъэхъожьыгъ: - ТэркIи, адыгэхэмкIи лъэшэу Мерэм цIыфышIугъ...
Адыгэ лъэныкъом, урыс лъэныкъом фэдэу, укIыгъаби 
уIэгъаби иIагъэми, Лапинскэм идзэ илIыгъэ унэрыхьэ-унэрыкIэу къызэлъичъыхьагъ. Хэлъи, хэмылъи хагъахъозэ, зэоуж 
хьадагъэмэ, кIапщэмэ ащытегущыIагъэх. Адыгэмэ ягугъэ 
къэтхэр Лапинскэм идзэ рапхэу рагъажьэ.
Ежь Лапинскэм фагъэшъошэрэ лIыгъэрэп Теофил 
зэгупшысэрэр. Лъэмыдж заом охътэ шIукIае тешIагъэми, 
адыгэ цыхьэмышI уплъэкIунэу къыфашIыгъагъэм егъапэ.
Iэхъомбэшхор къэогъэлъагъокIэ, топмэ уакъогушхукIыкIэ, ыIуагъ, зи къикIрэп. Топ заулэкIэ, нэбгырэ шъиплI-шъитфкIэ урысыдзэм уапырикъущтэп. Тэ шъуадэжь 
тыкъызфэкIуагъэр тызэрэзэошъурэм шъукъеплъынэу 
арэп, зэрэ Адыгэ хэгъэгоу урысмэ зызэрапэшъуIэтыщтыр 
ары. Аущтэу зымыхъукIэ, тэ сыд тиамал? Тэ шъуапэ титэу, 
шъо такIыб шъукъыдэплъкIэ, зи къыддэхъущтэп. Апэрэ 
зэопIэ Iухьагъум Iэхъомбэшхор къысагъэлъэгъугъэмэ, 
джы къысагъэлъэгъужьынэп сIозэ, джыри зымафэ джа 
дэдэр къысашIагъ. Адыгэмэ лIыгъэ ахэмылъэу ащ къизгъэкIрэп, губжхэу зежьэхэкIэ, апэ къикIрэр тыраупкIэтыкIы. 
Анэ къаплъэзэ, лIэныгъэм пэIохьэх. Ары шъхьакIэ, сэ мафэ 
къэс мохэр згъэгубжынхэ слъэкIына!.. Тэ тызэрэфаеу 
тиIофи хъурэп. Хъури тхьамыкIэм Исмахьилбей сыкъызэхишIыкIыщт ыIуагъ шъхьакIэ, джы къызнэсыгъэм тыкъегъапцIэ. Тифэныкъоныгъэхэр къытфаригъащэхэрэп, 
аскэрмэ ястыщт ахъщэ уасэми хэкIы. ЗэрэтIогъагъэу мыщ 
Iофхэри щыхъухэрэп. Адыгэмэ тшхыщтымкIэ тащэщафэ, 
щэгынкIэ тяхъожьы нахь, зыми къытитрэп. ЗысыушъэфкIэ 
шIуагъэ иIэп, тафэзэонэу такъыфэкIуагъ нахь, тысэдэкъэхэдзэп тэ!.. Сыгу илъыр зэкIэ Сэфэрбый есIон, адыгадзэм изэхэщэн, тидзэ иIыгъыни тегупшысэн, яцыхьэ 
мышIыни харэн, тапэ итхэу орэзаох...
Лапинскэр унэм исышъугъэп, Сэфэрбый дэжь кIуагъэ. 
Мэзыбэ тхышъхьэ къэгъэзэгъум дэжь гъогубгъум щызэхэт 

--- Page 495 ---

шыу сэлам зэхыжьмэ аIукIагъ, Занэ Сэфэрбыий, Бэрзэдж 
Джырандыкъуи, Цэй Хьатырбаий, Некрас Тими, Белл 
Джеймси нэгушIохэу Лапинскэм къыпэгъокIыгъэх. Сэлам 
къырихыгъэми, Мэхьмэтбей Теофил къыпылъыгъэп, егъашIэм зэрэмышIэщтыгъэхэм тIури фэдагъэх.
- СыпфэгушIо, Теофил, сыпфэгушIо,- Джырандыкъо 
къыфэчэфэу Теофил ыIапэ къыубытыгъ,- лIыгъэ зепхьагъ, 
зэхэтхыгъэ.
- ЛIыгъэ зэрихьагъ, ау бзылъфыгъэ закъор къыфэухъумэшъугъэп...- Мэхьмэтбей Лапинскэм къыфидзыгъ.- 
Исмахьилбей макъэ зэредгъэIущтри сшIэрэп...
- Узигъусэмэ лIыгъэ зэрахьэ зэхъум о тэ ущыIагъ? - 
Теофили къыфадзыгъэм иджэуап фидзыжьыгъ, хигъэхъуагъ: - УзфэгумэкIрэ бзылъфыгъэ цIыкIур дгъэтIылъы 
зэхъуми, тэ ущыIагъ?
- Зэ, зэ!.. - зыгу зэфэмышIуитIумэ Сэфэрбый азыфагу 
дэхьагъ.- Шъузэщымыхь... Шъугу хэзэрэшъумыгъэкI... 
ПIапэ епщэкIын мыхъуни Мыхьамэтбей къыIуагъэп. Къеблагъ, Теофил, къеблагъ, ухьакI о. Сыд, тхьэм Iомэ, 
Адэрбый щыкъэбар?..- Сэфэрбый джау сыдми упчIагъэ 
нахь, джэуапым пылъыжьыгъэп, Цэимрэ Бэрзэджымрэ 
зафигъази, Iэпэубытыным хэхьагъ: - ХъяркIэ, Хьатырбай, 
хъяркIэ, Джырандыкъу, тынэ жьы кIэжъугъэугъ, загъорэ 
шъукъыкъокIызэ шъушIы, наибэм шъущымыщын. Ори 
ары, Тим, наибэм ыпсэ къэсыухъумагъ, сиIахьыл хъугъэ 
пIоу зымыгъэшIожь. Гъогумафэх.
ХьакIэхэр агъэкIотэжьхи Сэфэрбыйдхэм къызагъэзэжьым, апэ къезгъэжьэщтыр амышIэу, шыухэр гущыIэнчъэхэу заулэрэ къэкIуагъэх. Лапинскэмрэ МыхьамэтбейБань ярэ азыфагу Сэфэрбый дэт. Зиусхьанымэ аIорэр 
зэхамыхынэу фэкъолI ухъумэкIо шыухэр апэкIи, аужкIи 
итых. Зэфэкъаигъэ хьэкIитIу гупшысэм нэмыкI джыдэдэм 
Сэфэрбый ышъхьэ илъэп. ГукIи, псэкIи, гупшысэкIи узэфэмышIоу, ыIуагъ Сэфэрбый, сыдэущтэу гъогу узэдытехьанышъ, нэмыкI хэгъэгу узэдэкIощта? Мыщ фэдэу шъузэфыщымыт, шъузэмыцэлашх бэрэ тIуми ясIуагъ, ау сIорэр 
ахахьэрэп, шхъо цэкъалэхэу зэпэпкIэх. ЕтIани гъэшIэгъоныр 
цIыф щыт пае къагъанэрэп. Мызгъэгу Мыхьамэтбей мысэ, 
ау Лапинскэри шIоп, угу щыкIынэу зегъэпсы, тихэгъэгу 
къимыхьэ рапшIэзэ тызIэкIимылъхьэмэ мыхъунэу уцугъэ. 
ГъэшIэ гъона лIыгъэ пхэлъмэ, хэта лIыгъэ зыхэмылъэу мыщ 

--- Page 496 ---

исыр? Мэхьмэтбей зэриIоу, аущтэу Тефикбей зигъэпсыщтмэ, наибэр къытигъэштэжьэу, зэрэ Адыгэ хэгъэгоу 
тызIэкIилъхьажьын мыщ! Къимыхьэзэ абдзахэмэ ахэлъэдагъ, убыххэр къызэпичъыхьажьыгъ, бжъэдыгъуми 
анэсыгъ, бэслъыныехэри ыжэ дэкIхэрэп, зэкIэми анахь 
сшIохьалэмэтыр, абхъазмэ ягугъу сшIыжьрэп, гъурдж, 
сванхэм ахэхьэгъэн фаеу зэриIорэр ары. ЕтIани Мыхьамэтбей ыныбжькIи зэрыт чIыпIэмкIи нахьыжъба, симылъку 
зыпэIузгъахьэрэмэ унаIэ атегъэт Хърозэрым къыриIуагъэба...
- Адэ хьадэ изыхыгъэм тыфэдэщта,- Сэфэрбый 
игупшысэмэ тIэкIу зэкIагъэплъыхьагъэу къыIуагъ,- зыгорэ 
къашъуIоба.
- Сыд къэтIон, Сэфэрбый,- зэ укъэгущыIагъэмэ ары 
ыIоу Лапинскэм игые къыфидзыгъ,- шъузэпымыпкI пIуагъэба?
- СIуагъэ, Теофил, сIуагъэ. Мы дунай хьылъэм, цIыфым 
уасэ зыщыфамышIыжьрэ лъэхъаным шъуазыфагу шIу 
дэжъугъэлъ. Сыд хымэ цIыфмэ апашъхьэ шъущызэпыпкIэкIэ?.. КъашъуIо джы, тизакъоу тыкъызэфэнэжьыгъэшъ, 
шъугу илъ щыIэмэ, цыхьэ къысфэшъушIымэ...
- Сыгу илъым къытебгъэфагъ, зиусхьан. Джары уадэжь 
сыкъезыщэжьагъэри...
- СыкъэдаIо, Теофил, сыкъэдаIо.
- Гъогум нахьи унэм тынэсмэ нахьышIуба?
- Гъогум тыщызэдэони, тыгу шIу зэфилъэу унэм тынэсыжьыныр нахь къэсэштэ. Сыд о пIорэр, Мэхьмэтбей?
- Нахьыжъым къыIуагъэр гущыIэ псау, Теофил,- Банья 
иджэуап Лапинскэм фигъэзагъ.
Лапинскэмрэ Баньярэ азыфагу къыдэтаджэрэ зэмышIуныгъэм Теофил къыIощтыр фэгъэхьыгъэу къыщыхъугъ 
шъхьакIэ, Сэфэрбый зэхихыгъэр нэмыкI. Теофил игыерэ 
игукъаорэ зэхьылIэгъагъэр къызфэкIогъэ адыгэмэ ягъэпсыкI. Цыхьэу къыфамышIрэм кIэух зэрэфашIын фаер, 
гъомылапхъэхэмкIэ, шыхэмкIэ, урыс гъэрхэу аIыгъхэмкIэ 
къызэрэдэIэпыIэнхэ фаер ыушъэфыгъэп. Гъэмафэр 
зэрикIрэми, бжыхьэр къызэрэблагъэрэми, кIымафэри 
къызэрэкIэлъыкIощтми, псэупIэ тэрэз зэрямыIэми ягугъу 
къышIыгъ.
- Ара уигукъаор? - Сэфэрбый къэупчIагъ, джэуапым 
ежэжьыгъэп.- Хьэйнапэ тызэрэхъущт горэм сэ сигъэтхьауягъ, о тшIэнэу къыттэфэрэмэ уакъырыгущыIагъ. Ау 

--- Page 497 ---

сишIошIи къэсIон, адыгэ цыхьэмышIыным укъытэмыгущыIэжьми хъущтыгъэ, ар блэкIыгъэ Iоф, къышъукIэлъыплъэжьхэрэп, шъуапэ имытхэмэ, шъуакIыб къыдэплъыжьхэрэп. Шъыпкъэм шъуфаемэ, Тэфтыкбей, Мэхьмэтбей, 
апэрэ мафэхэм, сыушъэфынэп, сицыхьэ шъутэлъыгъэп. 
Пхъэ зыкъутэрэм иощ IэтыкIэ уеплъымэ уасэ фэошIы. 
Тхьашъуегъэпсэу, адыгэмэ яцыхьэмышIын шъуемыхъырэхъышэжь. ГъомылапхъэмкIэ, шыхэмкIэ, къышъухахьэ 
зышIоигъо гъэрхэмкIэ шъугу жъугъэрэхьати, къыттэфэрэр 
къышъуфэтшIэщт. Мары, шъолъэгъу, хасэ унашъомкIэ 
мэхькъамэхэр тэгъэпытэх, зэхэтэщэх, муртазыкъхэми 
алъэкI къагъанэрэп, паIо зыщыгъ унагъо пэпчъ лъэрыгъым 
ылъапэ ригъэуцошъущтмэ, шыу къызхагъэкIы. Дзэм 
пэIухьащт гъомылэри, былымIусри къызхахы.
- АщкIэ адыгэмэ ямыхьакъ атетлъхьанэп,- адыгэпщым 
ыгу къигущыIыкIэу Мэхьмэтбей къыдыригъэштагъ.
- Адэ ары,- зэхихрэр Сэфэрбый игуап, педзэжьы.- 
Адырэ дзэ псэупIэ Iофэу узгъэгумэкIрэм тэри, Мэхьмэтбейрэ сэрырэ, тимыгъэгумэкIэу арэп. Ащ иIоф, мыдырэмэ 
ялъытыгъэмэ нахь къин. КIымафэри къыкIэлъыкIощт, 
псэупIэ тэрэзи шъуиIэп. Унагъомэ шъуахэдгощэн тIонти, 
шъучыристан, быслъымэн диным къекIурэп, муртазыкъхэмкIэ цIыфмэ садэгущыIагъэти, агу зэмыIугъэ къэбар 
къысахьылIэжьыгъ.
- Быслъымэн адыгэмэ тафэзэоныр къекIуа?..- Лапинскэм къызIуипхъотыгъ.
- Сыушъэфынэп, Теофил, джэуап къыостын. Аущтэу 
пIоу зэхахыгъэти, зыщыгъэгъупш а гущыIэр, федэ зыхэмылъ щыIэп, талъыкIуи къэтщагъэхэп къыуаIожьын...
- Я си Тхь, сыд фед зэрэгущыIэхэрэр?..- Лапинскэм 
ынэхэр дигъэчъэягъэх, Банья фыреплъэкIыгъ.
- Теофил, а гущыIэр зыщыгъэгъупш сIуагъэба!..- 
Сэфэрбый ынэмэ мэшIо шхъуантIэр къакIихэу къыхэгубжыкIыгъ, етIанэ нахь мэкъэ шъабэкIэ пигъэхъожьыгъ: - 
Тхьэ нахь умышIэу зыкъысфэмышI... ЕтIани къыосIощтыр 
ары: наибэ лъэныкъом нахь макIэрэ плъэ, ухэукъонэп. 
НекIо джы, тыгу илъыр зэтIуагъэшъ, тыгу зэфэшIоу чылэм 
тыдэжъугъэхьажь...
 Лапинскэм Адэрбый зегъэзэжь уж, мэфэ заулэ тешIагъэу, Мэхьамэтбей-Банья Сэфэрбый еупчIыгъ:

--- Page 498 ---

- Зиусхьан, зымафэ Лапинскэм къысфидзыгъэр ошIа?
- Сыд Лапинскэм къыпфидзынэу ышIэрэр?
- Занэм ыгу урысмэ афэмыгъэшIу къысиIуагъ.
- Урысмэ апае тIуагъэр хэт нэзгъэсыжьыгъэр?
- Урыс ешIун Iофмэ тазырэгущыIэм, титIо нэмыкI 
щысыгъэп.
- Лапинскэм Урысыер зэрипыим нахьи нахь макIэу 
тэри ар типыеп,- Сэфэрбый къыIозэ, къэбарыр азыфагу 
дэзыхыгъэм егупшысэ, Мэхьмэтбей егуцэфэкIзэ, Къэрбатыр зэрэриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ, зыгорэкIэ шъузым фыхигъэпсыгъэмэ ыIуи, Некрас Тими шъхьэм къилъэдагъ,- ау хэкIыпIэ щымыIахэ зыхъукIэ, узэрэукIын нахьи, 
зэшIупIэ зэфэбгъотмэ нахьышIу. Арэу зыхъурэм Лапинскэм 
лIыгъэ къызхерэгъаф, орэзао, дунаир къызэлъерэIэт. 
Урысыер зыгорэм ригъэгупшысэн, тигухэлъ джыри зэ 
етхьылIэн... Ащ нахьрэ ухъумапIэ тиIэжькIэ сыгугъэрэп. 
Ау етIани, Мэхьмэтбей, тазыфагу дэлъ шъэфыр хэт дихыгъэн?..
IX
БлэкIыгъэ илъэс заулэмэ афэмыдэу Мыхьамэт-Аминэ 
иIофхэр мы илъэсым Абдзахэ нахь хьылъэ къыщыхъугъэх. 
НахьыпэкIэ къин щимылъэгъущтыгъэу арэп, цIыфым 
шъхьащыкIыгъэ къиныгъохэр, шъхьац фыжь налъэхэу 
къылъэхинагъэхэм фэшъхьафрэр, уахътэм егъэушъэбых, 
гум къэкIыжьхэ къэсми къызэрэпхэнэжьыгъэм елъытыгъэу 
еплъыкIэ шъхьаф уагъэшIы.
Наибэм гушIогъуаби, гукъэуаби Абдзахэ къыщехъулIагъ. Анахь чIыпIэ зэжъу ифагъэми, ишIошъхъуныгъэ 
гугъапIэ IэкIэзыщтыгъэп. Егъэзыгъэ IофкIэ зыхэхьажьми, 
Некрас Тимэ урыс лъэпкъым ибгъэгъэ чIэгъ чIафи, ипыймэ 
къызауцухьэми, заокIэ шапсыгъэхэр къызекIухэми, нэмыкI 
кIодыпIэхэми игугъэ мыухыжьмэ щагъэIагъ, ыIапэ къыфащэигъ. Нахьыжъ зэрэхъурэр армэ хьауми ежь джырэкIэ 
зыдимышIэжьрэ тIэсхъэпIэ шъэф горэ къыхэкIуашъэмэ 
ышIэрэп, къызэплъэкIзэ, ищыIэныгъэ нахь хэгупшысыхьэу 
регъажьэ, гъэрэ фэмыдэу Дагъыстаныр ыгу къэкIы. Икъушъхьэпс макъэхэр зэхехых, ижьыбгъэ къилъмэ афэзэщы, 
ар зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ есырэ пщэфмэ яхъуапсэ.

--- Page 499 ---

ПсэкIэ, гукIэ зыфэшъыпкъэ Щамилэ ылъэныкъокIэ 
тхыгъабэ къимыкIми, илъэсым зэ-тIо къыIэкIахьэрэмэ, 
нахьыпэрэмэ афэдэу, гугъапIэ арытыжьэп. Тырку лъэныкъор ары, инджылызмэ ягугъу ышIыжьрэп, зиIо зышхыжьыпэрэр. Къырым заом ыуж, урысмэ адашIыгъэ Париж 
къэрар тхылъыпIэм ыкъогъу тыркумэ зыкъуагъэбылъхьэзэ, 
ашIомыигъо дэдэми, агъэцакIэ. Хърозэр Исмэхьилбей 
уеIушъашъэкIэ, ыIуагъ наибэм, Лапинскэм, Банья фэдэхэмкIэ адыгэ Iофыр пфэухыщтэп. Щэгын тIэкIу гъэбылъыгъэкIэ 
къаIэкIэптакъоу Урысыем шъупэуцужь, шъуичIыгу къишъумыгъахь адыгэмэ япIозэ, бгъэблхэкIэ къикIын щыIэп. Мафэ 
къэс Iофыр Дагъыстан нахь дэй щэхъу. Нэтыхъуаемэ 
ялъытыгъэмэ, абдзахэхэр нахь тынчыпIэ чIыпIэ исыгъэхэмэ, 
ятыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо тIэсхъэпIэ закIэ хъугъэ, урысыдзэр Лабэ къызэпырэкIы, Шъхьэгощэ Iушъо къыIогъуалъхьэ. Омар-пашэм тыщигъэIэжьрэп, тхыгъэм ыуж тхыгъэр 
къыкIэлъегъакIо, Тыркуем зэ укъыкъомыкI хъущтэп еIо. 
АдыгэхэмкIэ зызыудэгугъэ хэгъэгум сыкIокIэ сыд къыщысшIэн? Зэгорэм сиIо зыхэзагъэщтыгъэ абдзахэхэри 
Урысые кIуачIэу къафыкъокIрэм зызэбларигъэхъугъ. Ащ 
Цэйри къыхэхьажьы. Лапинскэмрэ Баньярэ ядзэ щыщхэр, 
Занэм дэжькIэ гъэзагъэхэу сыд пае талъэныкъо щымыIэх 
аIошъ, фэкъолIмэ, лIэкъолъэшмэ къысфадзы. Силажь, 
ахэмкIэ хэукъоныгъэ сшIыгъэ... Ау ахэми лъэпсэ пытэ 
Нэтыхъуае щыряIэкIэ сыгугъэрэп, лIышъхьэр язэрэмыгъашIэу, Тефикбейрэ Мэхьмэтбейрэ зэбэных, ахэмэ ямашIо 
Занэми зыщегъэфабэ... Бэ шIэн, макIэ шIэн, тIум яз талъэныкъокIэ зыкъигъэзэщт... Сыд сшIэщт, сыд сиамал? 
УкIэрытIысхьэу угу илъыр зыфипIотыкIын, цыхьэ зыфэпшIын 
цIыфи сиIэп. ЗэкIэри къыпIогушIо, шъхьащэ къыпфашIы, 
уакIыб щаIорэр фэшъхьаф. Сишыихъ устэм ыIощтыгъэмэ 
джы сяолIэжьы. ШъхьэфэшIунымрэ шъхьэухъумэжьынымрэ цIыфыр зэрепхъо зыфиIощтыгъэр шъыпкъэ. ЯчIыгу 
гъунапкъэхэр омамырыфэхэкIэ абдзахэхэр шъэбэрыкIо 
быслъымэн напэхэу щыIагъэх. Фаехэмэ, Лабэ, Пшызэ 
зэпырыкIхэти, Урысые пытапIэхэм, тIысыпIэхэм атебанэщтыгъэх, фаехэмэ сиIо хэлъ-хэмылъми, лIэкъолъэшмэ 
банэ арашIылIэщтыгъэ. Джы еплъ хъурэм, цыхьэ зэфэмышIыр яуз, къысIугушIохэмэ, сыд узфыщысыр, Занэм 
ышIэрэр пфэшIэшъурэба зыфэпIощтыр агу къысфилъэу, 
къысфычIэплъых... Сыд сшIэщтыр? Зэ Тыркум сыкъорэкIа? 

--- Page 500 ---

Абдзахэмэ гын тIэкIу аIумыдзэмэ зэкIокIыпэщтых. Лапинскэм къесхъожьыгъэ гын пхъэчай заулэми ишIуагъэ къэкIогъагъ. Ары шъхьакIэ, ащи федэхэгъэкIыпIэ фэхъугъэу, 
укIытэрэп, щынэрэп, кIегъэлъэхъащэ... 
- Тырку гъогу сытехьэмэ, Джеймс, сыд пIорэ? - рихъухьэгъах нахь мышIэми, Мыхьамэт-Аминэ инджылызым 
еупчIыгъ.
- НэмыкI хэгъэгу укIоныр IэшIэхэп, ау...- гукIэ ымыштагъэм Мыхьамэт-Аминэ рыгущыIэрэпышъ, ар умышIэ 
сфеIошъунэп Джеймс ыIуагъ.
- Сыдэу уиджэуап зебгъэукIыхьэра, Джеймс?
- Тырку гъогур благъэп, наиб.
-Аущтэу щытми, макIох, къэкIожьых.
- Мыхьамэт-Аминэ кIорэ-къэкIожьрэ гъогурыкIомэ 
афэдэп.
- Тхьауегъэпсэу, Джеймс, къызгурыIуагъ. СиIофхэр, 
пшIосыушъэфынэп, Абдзахэ Iофхэр зэрэщыхъухэрэмкIэ, 
Тыркум сымыкIо хъущтэп. СыфэкIэщыгъо дэдэп, 
гущыIэн-гъэпцIэным тезэщыгъ, ау сымыкIо хъущтэп.
- Уигухэлъ сэщ нэмыкIэу хэт щыгъуаз?
- Ощ нэмыкI цIыф ышIэрэп.
- Наибэр Тыркум зэрэкIуагъэр тфэушъэфынэп, ау 
урысхэр хы гъогум къыщыппэмыгъокIынхэм пае, къыпкIэупчIэрэм Бэслъыные лъэныкъом кIуагъэ ятIон. Уркварт 
зыIугъакI, къэстхыщтэп. Мафэ къэс мы лъэныкъом тиIоф 
дэи зэрэщыхъурэм щыгъэгъуаз. Къыблэ Блэгъэ лъэныкъом 
екIурэ Урысыер къэзгъэуцун кIуачIэ зэрэщымыIэжьыр 
инджылыз парламентым къыщарэIэт, дунаим щызэлъарэшI.
Мыхьамэт-Аминэ зэрэмыгугъагъэу Тыркуе кIоныр 
псынкIэ къыфэхъугъ. Чабэ кIорэмэ ахэтэу, къахэмыщэу, 
Истамбул нэсыгъ. Омар-пашэм зыIуигъэкIэным ыпэкIэ 
нэмыкI лъэкъуацIэкIэ, тхылъыпIэу ыIыгъым зэритэу, хьакIэщым зыщаригъэтхыгъ. Истамбул къэлэшху, урамым 
зэрэтехьэу цIыфмэ ахэкIокIагъ.
Омарбей-пашэр нэгушIоу наибэм къыпэгъокIыгъэми, 
ылъэгъурэм ижъыгъэ Iуплъэ къызэкIигъэщтагъ, къызхигъэщыгъэп. Язакъоу къызызэкIэрэнэхэм, пчыхьэ реным 
аIон агъотыгъ. Сыд фэдэ адыгэ Iоф къэтэджыгъэми, ягущыIэ Къырым заомрэ Исмахьилбейрэ къякIолIэжьы. Къырым заор, уахэдаIомэ, хьаулые шъыпкъэу Тыркуеми, 
Инджылызми, Франциеми къафыдэкIыгъ, ымыгъэцIыкIугъэхэмэ, ыгъэиныгъэхэп. Урысыер щагъэсысыгъэми, нахь 
Iушэу заом хэкIыжьыгъ, зыкъишIэжьыгъэшъ, хэт ыIорэми 
пымылъэу Адыгэ хэгъэгум, Щэщэным, Дагъыстан защеухьэ. Адыгэ Iофми Исмахьилбей хэунэхъухьагъ, ишъуз 
хилъхьагъ, имылъку ритэкъухьагъ, ежьыр шъыпкъэми 
тырку султIаным IанатIэм Iуаригъэщыгъ, ыусудыгъ.
- Лапинскэмрэ Баньярэ сыдэущтэу хъущт ащыгъум?
- Ашъхьэ зэрэхахыжьышъу,- Омар-пашэр щхыпцIыгъэ,- тэ къыддэмыхъугъэр, ахэмэ къадэхъущтэп.
- Ахэмэ алъэкI Нэтыхъуае къыщагъанэрэп. Тадэжь 
къытфэпщагъэп аIозы, абдзахэмэ сыщагъэIэжьрэп.
- Зыгорэм ыкIыб дэтынхэ нахьи, ежь адыгэхэр Урысыем пэрэуцужьых. Дунаим ианахь чIыпIэшIу аIыгъэу 
зыкъаухъумэжьышъурэп. КъызгурэIо ори, МыхьамэтАминбэй, ащ угу щыдагъэхъыкIрэр. Сыд пае узыщымыщмэ 
зябгъэгъэлIэжьра? Хэгъэгу хабзэ зэрымылъым щытынчыгъуай, Занэ Сэфэрбый изакъоми, гъэпцIэкIаеу тигъэпцIагъ, 
щэчыгъуай. Тэри къытэубзэмэ, урысми яIушъэшъэкIзэ, 
адыгэ пачъыхьэ зимышIы мыхъунэу уцугъэ шъхьакIэ, зи 
къыдэмыхъузэ, лIыжъ зыкIэмыIэжь хъужьыгъэ,- Омарпашэм тутын хафэ зэрыубэгъэ лулэм кIэшъоу, зигъатхъэу 
Iугъор къызжэдитIупщ къэс, нахь гущыIэрые мэхъу,- 
Алахьым ешI Занэм адыгэхэр зэригъэпцIэрэ купыр? ЫIорэр 
джыри ашIошъ мэхъуа?
- Нэтыхъое-шапсыгъэхэр, Убых кIахэри зэрахэтыжьэу, 
Занэ Сэфэрбый фэдэихэп, сыгу фэшIоп сIокIэ, имыхьакъ 
теслъхьанэп,- Мыхьамэт-Аминэ фэмыяхэуи къыIуагъ, 
пигъэхъожьыгъ,- абдзэхэ лIэкъолъэшхэри фэдэих сIон 
слъэкIыщтэп,- Занэм нахьи, сэ сиIоф тытебгъэгущыIагъэмэ 
нахьышIугъ гукIэ наибэм ыIуагъ, къытыригъэгъэзэжьын 
ихьисапэу къыфидзыгъэ гущыIэм Мыхьэмэт-Аминэ зыпигъэпкIэжьыгъ: - Адрэ сызщымыщмэ зясэгъэлIэжьы зыфэпIуагъэр къыбдезгъаштэрэп, Омар-пашэ. Сызэрэмыгугъагъэу, сызхэфэгъэ цIыфхэр агукIи, апсэкIи къысфэкъабзэу къычIэкIыгъэх, IэпыIэгъу сызэрафэмыхъурэмкIэ 
сымыс нахь, сыгу ябгъэрэп. Адыгэхэр шъхьафит щыIакIэм 
ылэжьыгъэ, ыпIугъэ цIыфых, яжъи, якIи сабыим икъэбзагъэ ахэлъ, тэ хэти тыщэрэщ, тябэныгъэзы, зэхэтэуцIапIэх, 
щыIэныгъэм нэмыкIынэкIэ етэгъэплъых.
- Бащэ, хьакIэ, бащэ. Адыгэхэр сэрэп зэрагъэшIэжьрэр!..

--- Page 501 ---

- Къысфэгъэгъу. Унэгу кIэтхэр шIу умылъэгъун плъэкIыщтэп...- къыфадзыгъэм, зыфихьщтри ымышIэу гур 
пиIонтIыкIзэ, Мыхьамэт-Аминэ кIилъэшъужьыгъ.- Къиныби 
гушIогъуаби адэслъэгъугъ... Сэ алъ схэмылъми, сисабыймэ 
алъ хэлъ.
- Ары, узэрямахъулъэр сщыгъупшэжьыгъи...
Наибэ нэмыкIынэкIэ, зишIэрэм щегъэжьагъэу, джыры 
ныIэп Омар-пашэм зеплъыгъэр. ЗэнэIосэныгъэ илъэсхэр 
нэгум къыкIэтэджэжьхэзэ, зэгорэм зэраригъэукIы пэтыгъэри къыхэхьажьэу, гукIэ щхыпцIыгъэ. Мы лIыр зысшIэрэм 
щыублагъэу, шIу кIэрысхыгъэп. СымышIэрэм фэдэу джыри 
сыкъыфэкIуагъ. Занэ Сэфэрбый лIыжъ сэкъат зыIорэр 
ежь зэплъыжьрэп. Щхыжьышъурэп, щысыжьышъурэп, 
гущыIэжьышъурэп. Мыр дэдэу иIоф тетэу сшIагъэмэ, мощ 
фэдизыр зичыжьэгъэ Тыркуем зы лъэбэкъу пакIо, зы 
щэрэчи къыфэсыдзыныеп. Тынэ упIыцIагъэу ткIуачIэрэ 
тишIошъхъуныгъэрэ тыщыгугъыжьэу дунаим тытет ыIуи, 
Мыхьамэт-Аминэ зыфэгубжыжьыгъ.
- Сыдэу, хьакIэ, укъысэплъыпэра? - ыгу илъыр къышIагъэ фэдэу Омар-пашэр наибэм къеупчIыгъ, щхыпцIы гъэ: - Сэри загъорэ гъунджэм сиплъыхьэмэ, сэра сIозэ 
зысэгъэшIэгъожьы. Ау ащ къикIрэп, адыгэмэ зэраIоу, 
зыхамыIо сипэIожъэу Тыркум сисэу!.. ТиIуи, тишIи ахэтэлъхьэ, дгъэдэIонхи тэлъэкIы. Угу къысэмыгъэкIодылI, 
укIэмыгъожь Тыркум укъызэрэкIуагъэмкIэ. Омар-пашэр 
онэгум имысыжь паекIэ джыри щыIакIэм къызхидзыжьыгъэп. Сэ адыгэмэ сыгу ябгъэми, сишIуагъэ къышъозгъэкIын, 
лъэрыхьмэ уаIузгъэкIэн, ау о зэрэбгъэделэшъух... Джырэ 
дунай джары зэрэщытыр, наиб!.. Модэ! - Омар-пашэр 
унэм иджыкIыгъ, уасэу зыфишIыжьыгъэр къыриушыхьатэу, зытIо-зыщэ Iэгу теуагъ, пчъэм къыдэкIыгъэ джэхэшъотетым риIуагъ: - СихьакIэ анахь фаэтон дэгъукIэ 
къышъуиIорэ чIыпIэм ежъугъэолIэжь. ХъяркIэ, наиб. 
Бэрэскэшхо мафэм садэжь укъэкIо, уищыкIэгъэ нэбгырэ 
заулэмэ уаIузгъэкIэщт...
Абдзэхэ пэщэ Асалае Мыхьамэт-Аминэ Тыркуем 
зэрэщыIэр джа мэфэ дэдэм урыс лIыкIом ышIагъ, къыкIэлъыкIогъэ пчэдыжьым урыс пачъыхьэм ыцIэкIэ тхыгъэ 
тхылъыпIэ тырку султIаным ыпашъхьэ ралъхьагъ. СултIан 
Махьмудэ игущыIэ пхъаши кIэкIыгъэ:

--- Page 502 ---

- Зишъэф зыфэмыухъумэжьрэ адыгэмэ апае сиIуагъэ 
слъэгъу мыхъурэ Урысыем ыпашъхьэ щысыукъощтэп. 
Париж мамыр зэзэгъыныгъэр зыукъорэ Асалае абдзэхэ 
пащэр жъугъэтIыси, танэIу ишъущ!.. Шам шъущэ, нэмаз 
щежъугъэшI. Джыдэд, зы сыхьати тешъумыгъашI, гъэзетми 
макъэ яжъугъэIу... Асалаери Занэм нахьышIоп!.. Тыкъыхэшъумыгъэщэу джаурмэ шъуябэн тIомэ Хърозэр 
Исмахьилбеий хэщ-ощышхо ашIи, тагъэгъэтIысыгъэ...
- Ары шъхьакIэ, титыгъ, Асалае Мыхьамэт-Аминэ...
- Асалаер,- султIаным ыпашъхьэ ит апшъэрэ дзэпащэм 
игущыIэ къызэпиутыгъ,- адыгэмэ ямыпащэми, пащэ 
афэхъун ежьмэ къахэкIын!..
Джа мэфэ дэдэм Мыхьамэт-Аминэ агъэтIыси, Шам 
гъогум тыращагъ. Тырку гъазетхэми къэбарыр пчэдыжьым 
арытыгъ.
X
Лапинскэмрэ Баньярэ зипэщэ дзэм текIоныгъэ ин 
дэдэхэр къыдимыхыщтыгъэми, урысыдзэр зэтыриIэжэн 
зэрилъэкIрэм цыхьэмышIыныр зытыраригъэхыжьын ылъэкIыгъ. ЗэопIэ зэфэшъхьафмэ ицIыфхэри хэкIодагъэх, 
щауIагъэх. Лапинскэмрэ Баньярэ ашъхьэ пае Филипсон 
лъыуасэ ыгъэуцугъ, Екатеринодари, Шэнткъали, Тифлиси 
ащытегущыIэх, пачъыхьэми зэхихыгъ.
Ау гъэхъэгъэ зырызхэр щыбгъэзыехэу угущыIэн хъумэ, 
ежь дзэ кIоцIым Iофхэр щыхъэтагъэхэп. ЩыIэныгъэм 
ифэныкъоныгъэ зэфэшъхьафмэ агъэгумэкIрэ дзэр Лапинскэмрэ Баньярэ азыфагу дэлъ зэмышIуныгъэм зэпетхъыпэ. 
Шъэф зыхэлъыми нафэ хэлъ зэраIоу, адыгэхэмкIи урысхэмкIи ащ шъэф хэлъыжьыгъэп.
Мафэ горэм Банья имыхабзэу губжыгъэ-жъоплъ 
хьазырэу Сэфэрбый дэжь къэкIуагъ, шым къепсыхыгъо 
имыфэу, бжыхьэ щагум дэт пщым риIуагъ:
- Олахьэ, Сэфэрбый, хъурэр гъэшIэгъоным!..
- Джы умыгъэшIэгъон щыIэжьа, Мэхьмэтбей,- ежь 
игубжи кIэкIыжьыгъэ-кIэмыкIыжьыгъэу Сэфэрбый 
къыфэкIуагъэм игущыIэ къыригъэухыгъэп,- чэтыухьаджэ 
плъэгъуми, джы умыгъэшIэгъожьы... Сыд къэхъугъэр?

--- Page 503 ---

- Ашъыу, джыдэдэм къысэхъулIагъэр сэри къызгурыIорэп!.. Некрас Тим ары згъэшIагъорэр...
Сэфэрбый иблагъэ ыцIэ къызыраIом, щхыпцIыгъэ. Ежь 
Тимэ къызэрэриIогъагъэу, гыякIо ыдэжь къызэрэкIогъагъэр 
сэмэркъэукIэ рагъажьи, гузэгъабгъэм зэрэхэхьажьыгъэхэм 
нэс ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Унэм имысыжьышъоу щагум 
къикIыгъэ къодыеу, джыри ащ игугъу зэхихыгъэ, фэмыщыIэу къеупчIыгъ:
- Ори ар къыбнэсыгъа?
- Ы-ы?.. Некрас Тимэ сэлам къысихыжьыгъэп!.. Игъусэмэ, сигъусэмэ апашъхьэ сыкъыщиушъхьакIоу "урысмэ 
ауж шъуикI" ыIуи, къамыщыпэр къысфигъэсысыгъ, къэуцугъэп.
- Ар дэдэр, Мэхьмэтбей, сэри сшIуиушъэфыгъэп.
- Хъунэп шъыу, "шъузэощтмэ шъузау, хащэ тищыкIагъэп" къысфидзыгъ...- тIэкIу шIэ къэсми Банья ыбзэгу 
къетIатэ, къызэкIэплъэ.- ЕтIани ар къызэриIокIыгъ нахь, 
къысфызэплъэкIыжьыгъэп!
- Некрас ТимэкIэ къытэхъулIагъэм сэ силажьи хэлъ,- 
Сэфэрбый зыкъишIэжьэу зиухыижьыгъ.- Тхьэ нахь 
зымышIэрэ нысэри хэсщагъ, Къэрбатыри ыгу хэзгъэкIыгъ. 
Ау, Мэхьмэтбей, тиурыс Iоф тIэсхъапIэ зэрэфэхъугъэм 
щэч хэлъыжьэп.
- Урысмэ таIотэгъэна? Яфедэ хэлъэп.
- Яфедэ хэлъэп пIуи? - Сэфэрбый къэупчIэжьыгъ, 
тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ:- Ар дэдэр умыIо.
- Тазыфагу шъэф дэмыкIынэу Филипсон инэралым 
сыкъигъэгугъагъ.
- Филипсон зыIугъакI. Мы Iофым зыгорэ хэхъухьэ.
- ЗыIузгъэкIэн, Сэфэрбый. Ау мыщкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ.
- Быяу, Мэхьмэтбей!..- Сэфэрбый къыригъэухыгъэп.- 
Сыгу пфимылъ къимыгъахь...
- Ары шъхьакIэ, тишъэф нафэ мэхъуба?..
- Ылъапсэ зэдгъэшIэни, тырыгущыIэн. Некрасым угу 
емыгъабгъ. Ащи ыкъокIэ ыгу щышIэрэр макIэп. Исэшхо 
къихыгъэу къытэзэожьыпэ.
- КъызгурэIо, Сэфэрбый, къызгурэIо,- Банья шъхьэр 
ыгъэсысыгъ, зэпыупIэ фигъэхъуи, къыпидзэжьыгъ: - Ау 
етIани, Некрасым сыгу хигъэкIыгъэкIэ арэп, къысфэгъэгъу, 

--- Page 504 ---

ыгу илъымкIэ мыгущыIэу Тимэ къысшIошIы. Урысыр сыдигъуи урысэу къэнэжьы. Ахэмэ апае тыркумэ аIорэр ошIа?
- Тыркумэ язакъоп, адыгэми аIо: урысым ыгу непэ 
блэ зэокIы.
- Ащ нахь шъыпкъэ аIожьынэп.
- Ау, Мэхьмэтбей, сиблагъэ Некрас ТимэкIэ аущтэу 
огугъэмэ, ухэукъо.
- Алахьым еIу, Алахьым еIу, зи хэсIухьэрэп, ау сицыхьэ 
телъэп.
Банья ыкIыбкIэ къыщекIокIырэ къэбарым шъхьэуз 
ехъулIагъэу, мэфэ заулэ хэтыгъ. Занэ Сэфэрбый раIуалIэрэм ыгъапэкIэ арэп, ежь ыцIэ къызэрэдекIокIрэр шIоIоф. 
Лапинскэм къэбарыр зызэхихкIэ ары зэкIэми анахь 
Iофыжьыр. IэубытыпIэ фалIэ лIэрэ ипыим ар зыIэкIахьэкIэ, 
ыIапэ рищэкIэу тхьэм ешI зызэришIыщтыр! ЗерэшI, зерэлIэжь фаеми, Банья зэушъыижьы, сэрэп Занэ Сэфэрбый 
игухэлъ зыгъэцакIэрэр, къысэлъэIугъэшъ, хащэ сыфэхъугъ, 
сишIошI хэслъхьагъ. Сыд мыхъунэу сшIагъэр?.. Сэфэрбый 
сакIыб дэтэу, адыгэмэ сафэшIушIэу, сахэсэу, сыд Лапинскэ 
нэипсэим къысишIэн ылъэкIыщтыр?.. Филипсон инэралым 
гущыIэ къыситыгъэу, илIэкъолъэшыгъэ зыщигъэгъупшэнэп, 
Сэфэрбый итхыгъэ гослъхьагъэр ифед, ишъэфыпIэ ригъэлъын.
Баньярэ Сэфэрбыйрэ зызэдэгущыIэгъэ уж, тхьэмафэ 
тешIагъэу, Лапинскэм шыуитф Адэрбый къыригъэкIи, 
Мэзыбэ къыгъэкIуагъ, дзэм икIымэфэ Iофмэ татегущыIэщт 
ыIуи, Мэхьмэтбей аригъэщагъ.
Унэм Банья зэрихьагъэм лъыпытэу, Лапинскэр нэплъэгъу чъыIэкIэ къыпэгъокIыгъ, зыIапэ фэзыщэигъэм 
къафидзыгъ:
- Къумалымэ аIапэ сыубытрэп!
- Лапинскэр, машIом урэджэгу?!
- Мыр сыд?! - тхылъыпIэр фищэигъ, зэмыжэгъэ 
тхылъыпIэм Банья зэрэтеплъэу ыгу къэмэкIагъэми къызхигъэщыгъэп, зыкъызщишIэжьыщт уахътэ тыригъашIэзэ, 
Лапинскэм иунашъо зэхихыгъэ: - Iашэр гошъухи, жъугъэтIыс!..
Станкевич япащэу нэбгырищ къечъалIи, Мэхьмэтбей 
Iашэр гуаутыгъ, тэмэтелъыр тыратхъыгъ.
- КъысашъушIэрэр Iизынынчъэ!..

--- Page 505 ---

- Москальмэ уафэтхэнэу1 хэт Iизын къыуитыгъ? - Теофил джыри тхылъыпIэр Банья ынэгу Iуигъэджэгухьагъ.- 
Мыр сыд зыщыщыр?.. Тэ лъыр тэгъачъэ, ежь къумалыгъэ 
къыддызэрехьэ. Петр,- Станкевич еджэ,- къумалыр 
чIыунэм ежъудзых!
- Лапинскэр, цIыфыгъэнчъэ къыздыземыхь, укIэгъожьын! - зыблыпкъ аIыгъэу ращэжьэгъэ Банья къызэджэкIыгъ.
- ТитIу язэу цIыфыгъэнчъэ зезыхьэрэр дзэ судым 
къыщылъэгъощт.
Банья къехъулIагъэр Сэфэрбый зэрэзэхехэу, шыу 
ухъумэкIо шъэныкъо зэригъэгъуси, Адэрбый чъагъэ. Шым 
къемыпсыхэу, унэм къыраригъэщыгъэ Теофил еупчIыгъ:
- МэхьмэтбейкIэ зэхэсхыгъэр шъыпкъа?
- Тара, зиусхьан,- шым къызэрэфемыпсыхрэр Лапинскэм къыхихыгъ,- Банья урысмэ шъэф тхыгъэ зэрадишIрэра 
хьауми зэрэзгъэтIысыгъэра укъызкIэупчIэрэр?
1 "Тызэрэзэфатхэрэм щыщ пычыгъохэр сипыйхэм яягъэ къысагъэкIыным пае къызыфагъэфедэн зэралъэкIыщтым ищынагъо зэрэщыIэм 
пае къэсымыгъанэу, сIапэ кIэмыдзэжьыгъэу сыкъэтхэн щысэгъэзыешъ, 
джыри уахътэ зэрэщыIэзэ, Адыгэ шъолъырымкIи, УрысыемкIи федэу 
щыт мамыр зэзэгъныгъэм фэкIорэ гъогур хэсхынэу тесыубытагъ. 
БлэкIыгъэ бжыхьэмрэ кIымафэмрэ ялъэхъан, сэ зэрэсшIагъэмкIэ, 
Урысые лIыкIо IофшIапIэу Константинополь дэтым щылэжьэрэ капитанэу 
Франкини тырку инэралэу Штейн (Фреген-пашэм) Адыгэ шъолъырым 
фэгъэхьыгъэу заулэрэ дэгущыIагъ, Франкини къызэриIорэмкIэ, а 
IофыгъомкIэ тхыгъэ гъэнэфагъэ Константинополь дэт Урысые лIыкIо 
IофшIапIэм иамалхэмкIэ С.-Петербург щыIэ хэбзашъхьэм ыгъэхьыгъагъ. 
Ащ иджэуап къыратыжьыгъэм сыщыгъуазэп. Сэ Адыгэ шъолъырым 
сыкъэкIуагъ, джащ къыщегъэжьагъэу мыщ сыщыI. ПIопэн хъумэ, 
Урысые хэбзашъхьэм ешIэ Адыгэ шъолъырым мамыр зэзэгъныгъэ 
дэшIыгъэным лъапсэ фэхъун ылъэкIыщтхэр. Ау мыщ фэдэ упчIэ къэуцу: 
Адыгэ шъолъырым мамыр шIыкIэкIэ пытэу ыIэ къыригъэхьаныр зэримыпэсыжьырэмэ, ащыгъум сэ ащ къесIолIэн сшIэрэп. Ащыгъум джыри 
тапэкIэ пкIэнчъэу лъыр арэгъачъ, джыри тапэкIэ гъэзетэу "Инвалид" 
инэкIубгъохэм Кавказым къыщыдахырэ текIоныгъэхэр игъэкIотыгъэу 
къыхарэутых, ау сэ мырэущтэу зэрэхъущтымкIэ къышъуфэсэгъэпытэ: 
къин тыралъагъозэ, лъапIэу къафекIузэ къаугъоигъэ къэбархэр апэрэ 
жьыбгъэу къепщэщтым пшахъом фэдэу IуилъэсыкIыщтых. Сэ Адыгэ 
шъолъыри ащ щыпсэурэ цIыфхэри зыфэдэхэр сэшIэх. Урысыем ащ 
ичIыохыхэр ыубытынхэ ылъэкIын, ау Тхьэм ахэмэ пытэпIэ папкIэу афигъэпсыгъэ къушъхьэхэр ештэфэхэкIэ илъэс пчъагъэ тешIэн. ЕтIанэ 
зэгорэм ар къызыдэхъукIэ, сыда ащ федэу къыфыхэкIыщтыр? Къэ-бэн 
Iуашъхьэхэр, хэгъэгоу цIыфхэр зэрымысыжьхэр, анахьыбэми лъэпкъым 
щыщ мынэбгырабэу напэ зимыIэжьхэр, урыс пытапIэхэр ягъунэгъухэу 
зыщыIэ илъэсхэм къакIоцI къумалыныгъэр зисэнэхьат хъугъэхэр, ты- Тефикбей, зыпашъхьэ уитыр зыщымыгъэгъупш!..- 
Сэфэрбый игубж шым зэхишIэу кIырыугъ, зыкъыдидзыягъ.
- Уишы къемыпсыхыкIэ зыфэсхьын сшIэрэпышъ ары, 
зиусхьан, къеблагъ,- Лапинскэм ыгу зэрэшхми, кIилъэшъужьыгъ,- некIо, Iофым унэм нахь тыщырыгущыIэн.
Сэфэрбый шым зепсыхым, Нурмыхьамэтрэ Трамрэ 
ыуж ихьагъэх. Сэфэрбый Iоф зыримыгъэшIэу къызэриIокIыгъ: 
- О шыумэ, Трам, къахан.
Унэм зэрехьэхэу, Лапинскэм бэ къымыIоу Сэфэрбый 
тхылъыпIэр къыфищэигъ:
- Ма, зиусхьан, сэщ нахьи къэбарым мыщ нахь ущигъэгъозэщт.
ТхылъыпIэм итым Сэфэрбый бэшIагъэми зыщыгъозагъэр, мыгузажъоу рычъагъ, къытыригъэзэжьыгъ. Джэуагъоным, джы къызынэсыгъэм ихэгъэгу къумалыгъэ дызэрихьаным 
къакIакIорэмкIэ щыIагъэхэр арыха? Къумалыгъэм къыкIэкIогъэ сомитIу 
горэу иджыбэ илъыр гъэфэбэгъу имыфэзэ, пытапIэм ыкIыб щыIэ 
зэрэхъоу апэрэ урыс аскэрыр хэзыгъафэрэм сыда Урысыем федэу 
къыфихьын ылъэкIыщтыр? ЧIыгу гъунэнчъэу IэкIэлъым джыри бжызэ 
заулэ къыхигъэхъоныр Урысыем нахь ыгъэлъапIэу къызышIогъэшIыгъуай! Урысыем ищыкIагъэхэр цIыфхэр арых, мыщ дэжьым адыгэхэм 
афэдэ цIыфхэу мацIэм фэдэу багъохэрэр, зэолI хъугъахэу дунаем 
къытехъохэрэр арых. Ау Урысыем ищыкIагъэхэ адыгэхэм афэдэхэр, 
Iэшэ кIуачIэкIэ къызIэкIагъэхьанхэм нахьи нахь пасэу, лъэпсэкIодэу 
агъэкIодынхэкIи пшIэщтэп. Адыгэ шъолъырыр къызыIэкIэбгъэхьан 
плъэкIыщт, ау ар къызэрэзыдэбгъэхъун плъэкIыщтыр мамыр амалхэмкIэ ары ныIэп. Ыпэ рапшIэу Адыгэ шъолъырыр ежьым ыкIоцI гъэпсыкIэкIэ 
зэрэщытын фаем тетэу зэхэщэгъэн, зы лIы пащэм фэIорышIэу гъэпсыгъэн фае. Урысыем ипшъэрылъэу къэнэжьрэр ащ дыригъэштэныр, 
ичIыфэ телъэу ышIыныр ары, адрэ къанэрэр ежь-ежьырэу зэпыфэщт. 
ТхылъыпIэ тхыгъэ сымыIыгъэу а гупшысэр сэ къышъосIон слъэкIыщт, 
сыда пIомэ сшъхьэ фэгъэхьыгъэп сыкъызытегущыIэрэр. Сэ ащ фэдэ 
пащэ егъашIэми сыхъущтэп, сыхъункIи сыфаеп. ШIокI имыIэу а чIыпIэр 
зыубытын фаер адыгэлI. Ау сэ сицыхьэ зытелъыжьэу къэсIон слъэкIыщтыр сифэмэ-бжьымэ икъункIэ адыгэхэм зэратезгъахьэрэм, цыхьэ 
къызэрэсфашIырэм ишIуагъэкIэ сигухэлъхэр пхырызгъэкIын зэрэслъэкIыщтыр ары, сэ сызыфаер ары ахэмэ пащэу хадзыщтыр. ПIон хъумэ, 
Урысыем мымакIэу ежьым илIыкIохэр Адыгэ шъолъырым щыриIэх, 
къасIохэрэр егъэлыегъащэу, шъырытыгъэ ахэмылъэу шъолъытэмэ, 
ахэр яжъугъэуплъэкIунхэ шъулъэкIыщт. Сэ ищыкIэгъэ зэфыщытыкIэхэр 
къыздыряIэнхэр игъо хъугъэу алъытэмэ, гъогур Iухыгъ, джыри нахь 
зэхэугуфыкIыгъэу мы Iофыгъор къисIотыкIыным сыфэхьазыр. Мэхьмэт-пашэ, Адагум, августым и 7, 1857-рэ илъэс".

--- Page 506 ---

пэу ритыжьыщтым егупшысэмэ, уахътэр ыкъудыйзэ, 
къыфищэижьыгъ:
- Олахьэ сымышIэрэ мыр зилIэужыгъор...
- Тэри къыдгурыIорэп, зиусхьан!
- Мыр сыдэущтэу къышъуIэкIэхьанэу хъугъэ?
- Филипсон инэралым къытфаригъэхьыгъ.
- Сыд ыIуи? - Сэфэрбый нэплъэгъу шъэфкIэ Хьагъурым 
фычIэплъыгъ.
- Шъуипащэ мыр изекIуакIэу шъузпылъыр сыд къытиIуагъ.
- Олахьэ хъурэр гъэшIэгъоным... Сыд, Хьагъурыр, 
епIуалIэрэр мыщ?
- Мэхьмэтбей ыIапэ, зиусхьан, кIэдзагъа? - тхылъыпIэм 
хэшIыкI фызиIэ Нурмыхьамэти ушъхьагъу лъыхъу фежьагъ.
- Банья ыIапэ кIэдзагъ,- пщым ычIыпIэкIэ Лапинскэм 
джэуап къытыжьыгъ, кIэух къыфишIыжьыгъ: - Ежь зытхыгъэми ыушъэфрэп.
- Сыд ыIорэр? - ежь Сэфэрбый къыхэщыгъэмэ зэригъэшIэнэу къэупчIэ.
- Адыгэмэ тафэзэон къодыеу тыкъэкIуагъэп, урысмэ 
ядгъэшIунхэри типшъэрылъ, къысиIуагъ. Мы Iофым уишIэ 
хэлъэу еIо, зыкъыпIуигъакIи шIоигъу.
- Къумалхэр зэрэсимыIогъу-шIэгъур сфеIожь!..- 
Сэфэрбый къыхихэу къэтэджыжьыгъ.- НекIо, Хьагъурыр. 
Урысмэ тяшIущтмэ, мадьяр хащэ тищыкIагъэп тэ!..
Сэфэрбый игубж лъэхъу шыухэр Адэрбый къыдищыжьхи, тхышъхьэ дэгъэзыегъум нэс къэсыгъэх. Сэфэрбый ыгу Банья ебгъэрэп, къяхъулIагъэр урыс шашитыгъэм 
ыпкъ къикIыгъ. Джэуапым ежэх аIозэ, Филипсон инэралым 
къаришIагъэр шъхьакIо.
- Джары, Нурмыхьамэт,- язакъоу къызызэгуанэхэм, 
Сэфэрбый шIошъхьакIоу къыIуагъ,- урыс инэралмэ цыхьэ 
афэпшIы зэрэмыхъущтыр... Ащ къыташIагъэр!.. Тэ, адыгэ 
лъэпкъхэр, тызэрэзэтыратхърэр имыкъоу, къыткъоуцуагъэмэ азыфагу къыдэхьагъэх. Тфэшъуаш, Хьагъурыр, 
тфэшъуаш къыташIагъэр!..
- Угу емыгъабгъ, зиусхьан, Павел. ЫлъэкIын къыгъэнагъэп.
- Сыд пае Ракитовым сыгу ебгъэн нахь лъэрыхьхэр 
шъхьащытхэу... КъызэрэтэмышIугъэхэр сшIоIофыжьэп, 
хьилагъэу къыддызэрахьагъэр ары. Гузэгъабгъэ тызщыгугъырэ дзэм къыхалъхьагъ... Сыд Лапинскэмдыхэм 
къахэхъухьагъэми, Хьагъурыр, тиIоф ахэлъэп.
- Ары, зиусхьан, ары.
- ГущыIэ лые къыпкъырымыкIынэу Ракитовым фэгъэпыт. Зи хьакъ зимыIэ Некрас Тими сешIужьын. Ау ащ 
къикIрэп, Хьагъурыр, Урысыем ешIугъэныр зыщыдгъэгъупшэныр. Зэ джыри Лапинскэм идзэ тыкIырыплъыжьын. 
Наибэри Тыркум мыкIозэ, Шам арагъэщэным ыпэкIэ, ащ 
фэдэ гухэлъ шъэф иIагъэу къысаIокIыгъагъ. ЗыкIыныгъ 
тIозэ, адрэ адыгэ лъэпкъхэр урысмэ яшIунхи, тизакъоу 
пчэгум тыкъыранэнкIэ щынагъо. Бэрзэджыми сицыхьэ 
телъыжьэп.
Аужрэ гущыIэр ежь зэриIожьрэм фэдэу Сэфэрбый 
къыIуагъ, етIанэ зэрэхъури ымышIэу, гупшысэ зэпеохэр 
къышъхьарыохэу регъажьэ. Ахэр ищыпэ гупшысэхэп, 
аужрэ мэзэ заулэм шъхьэм икIхэрэп. Ары пакIошъ, адыгэ 
ешIун шъэфыр Филипсон зыраIокI лъэхъанми, Инджылыз 
кIонэу Джеймс фыхигъэпсыгъагъэри, цIыф римыгъашIэу, 
Къэрбатыри ышъхьэ фыримыхэу ежь зыдиIыгъыгъ. 
ЗыгорэкIэ Инджылыз гъогу техьэмэ, зыIукIэщт хэгъэгу 
цIыфмэ апашъхьэ рихьащт Iофмэ ягупшысэу, Урыс лъэныкъом къыIощтым ежэу, джэуапышIу къыратыным 
кIэхъопсэу джы нэс къыхьыгъ.
Джы еплъ къытэхъулIагъэм, Сэфэрбый ыIуагъ. Сызщымыгугъыгъэ къумалыгъэ шъхьаихыгъэр Филипсон 
инэралым къыздызэрихьагъ. Iофым сыкъыхэмыщыгъапэми, 
гуцафэ къысфаригъэшIыгъ. Лапинскэм шъыпкъэ къеIомэ, 
Банья лIыгъэ хэмылъэу къычIэкIыгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, мы 
Iофым пкIэ иIэжьэп. Тыркур ары нэмыIэмэ, иIоф къытхилъхьаныр хэгъэкIи, шъхьаихыгъэу къыттегущыIэнымкIэ Урысыем щэщынэ. Плъэгъурэба наибэм ришIагъэр, ригъэблагъи, зэ сэ къысишIэгъагъэм фэдэу, Шам аригъэщагъ. Хэт 
джы адыгэмэ къакъоуцонэу дунаим тетыжьыр? Тэ талъэныкъо нахьи, Дагъыстан иIоф нахь дэй. Урысыдзэр икъушъхьэмэ ащэзао. Щэщэнми ичIыгу зэлъиубытыгъ. Тыдрэ 
лъэныкъу, си Алахь, уадэжь фэшъхьафэу IэпыIэгъур 
къыздикIыщтыр? Адэ тизэкъо шъхьэмыгъоу дунаим тыкъытенэгъапа? Сыдэущтэу тикIый макъэ дунаим зэхедгъэхыщт? 
Сыфэягъэп, ау Инджылыз лъэныкъом зысымыгъазэ хъущтэп!.. ГукIэгъу зыхэлъмэ тыкъызэрэзэхахынэу тиаужрэ 
шъэлэуат къэхьыгъоу ари дунаим щэрэхъу. Я си Алахь, а 

--- Page 507 ---

зыр джыри сфэукIочIынэу гъэрет къысэт, кIуачIэ къысхалъхь!..
- Джы уицыхьэ зытэлъыщтри пшIэжьрэп...- Хьагъурым къыIуи, иджабгъукIэ щыт Сэфэрбый фычIэплъыгъ,- 
игупшысэ зэпигъэузэ, риIуагъ: - Унэм тыкъикIыжьзэ 
Станкевич къысиIуагъэр ошIа, зиусхьан? ТхылъыпIэр 
къыфэзыхьыгъэр Некрас Руфат...
- Ара Руфат зыдынэмысыгъагъэу къэнэжьыгъэр?..- 
Е-о-ой, Тим, тхьамыкIэжъ, адыгагъэм зебгъэлIылIапэзэ, 
сыдэу адыгэ гъэунэхъу сабый мыгъо къыпхэкIыгъа?.. 
Ашъыу, хъунэп, сехъуапсэрэп,- заулэрэ кIуагъэу къыпигъэхъожьыгъ: - Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, Тимэ тхьамыкIэр 
гузэжъогъу хегъэты, тиныси къыубытрэп, зыми шIолIыкIрэп...
1858-рэ илъэсым, щылэ мазэм и 3-м, Лапинскэ Теофил 
полковникыр зипэщэ дзэ зэIукIэу капитанэу Станкевич 
Петр, поручикхэу Мареки Иосиф, Мариновскэ Иосиф, 
Штох Франц, забыт нахьыкIэу Зломдицкэ Иван, сержантэу 
Линовскэ Оттон, капралэу Мутарскэ Семен, топгъаоу 
Завадскэ Лейсар зыхэтыр Иоанн Банья-де-Иллосфальева 
(Мэхьмэтбей) иIоф тегущыIагъ, къумалыгъэ IофкIэ агъэмысагъ, зэо лъэхъаным зэрэщыхабзэу укI тыралъхьагъ.
Занэ Сэфэрбый зыкъыхимыгъэщ шIоигъуагъэми аужрэ 
такъикъым Банья иIоф хэмыгущыIэн ылъэкIыгъэп. Адыгэ 
чIыгум щаукIыныр хьарам, Тхьэм ыдэнэп ыIуи, зыIэ хъупцIыщтыгъэ Лапинскэм ригъэтIупщыжьыгъ. Чэщ-зымэфэ 
пIалъэу фагъэуцугъэм нэмысэу, Банья Иоанн егъашIэм 
къимыхьажьынэу адыгэ шъолъырыр ыбгынагъ.
Урыс пачъыхьэм, ЯтIонэрэ Александрэм, ишIэ хэлъкIэ 
тырку султIаным Сирием аригъэщэгъэгъэ Асалае 
Мыхьамэт-Аминэ мэзэзакъуи Шам къыдэсыгъэп. ТIэсхъапIэ зэрегъотэу, шы заулэ ионэ чIэгъ чIэкIодэфэкIэ, адыгэ 
шъолъырым къэкIожьыгъ.
- О-уи-у, фэсыжьапщи, Мыхьамэт-Амин,- апэ къыпэкIэфэгъэ фэкъолIыр наибэм пэгъокIыгъ,- олахьэ лIыгъэ 
зепхьагъэм, мощ фэдиз чIыгур къызэпыпчыжьи, укъытфэкIожьыгъ!
- Хьа, Занэ Сэфэрбый сеогъапша, сыздащагъэм илъэс 
пчъагъэ сыкъисынэу!..- наибэм фэкъолIым фидзыгъ, 
еупчIыгъ: - Сы, тхьэм Iомэ, талъэныкъо щыкъэбар?

--- Page 508 ---

- Е-о-ой, шIу илъэп. Урысые мыжъошъхьалым адыгэ 
цIыкIур дахьаджыхьэ, наиб. Джырэблагъэ Занэ Сэфэрбый 
Инджылыз лъэныкъом зигъэзагъэу къэбар къытэIугъ.
- Сы къыщишIэщт?
- Хэт ышIэра, наиб, ащ ыгу илъри?.. Сэ сызщыгъуазэр 
зы: шъыхьэ пащэхэр мэзым щызэпыджых, абжъэкъо 
зэутэкI макъэ тэ тыгу егъэтхытхы. ШIу щыIэп, наиб, шIу 
щыIэп. Урысые мыжъошъхьалыр мэхьаджэ... Сщыгъупшэжьыгъи, Цэй Хьатырбаий игъус ащ.
- Хэт етIани?
- Нэбгырищ мэхъу, наиб. УсымыгъэпцIэщтмэ, 
ящэнэрэм сыщыгъуазэп. Некрас Тимэ ыцIэ къыраIо. Ау 
урыс щылъфэ адыгэ ныкъор ахэмэ сым ахихьащт?.. Ары, 
Белл Джеймс яплIэнэрэу яцупэзещ.
- Джеймс пIуи? - ахэмэ Некрасри сыд ахэзыхьагъэр 
гукIэ ыIоу, ау Iофы зыримыгъэшIэу, инджылызым наибэр 
къыкIэупчIагъ.
- Адэ ары, наиб. Ар ямыгъусэмэ, хэт ягъусэн?..
ХI
Хы ШIуцIэр зэпачэу Истамбул нэсыфэхэкIэ, адыгэ 
лIыкIомэ гъогур къин къафэхъугъ. Бжыхьэм хыр зэрэгумэкIылэм изэкъуагъэп, урыс къухьэ гъозэрыплъэмэ, чэщ 
мэзахэмрэ тырку къухьэ псынкIэмрэ къызфамыгъэфедэщтыгъэмэ, янэплъэгъу чIэкIыгъоягъ.
Къухьэм зэрикIхэу, Джеймс къыIуагъ:
- Джы, тхьэм Iомэ, щынагъо щыIэжьэп. Тыркум тикIэу, 
Францием тынэсэу, Ла-Манш хыдэкIыпIэм тет къухьэм 
титIысхьэмэ, Инджылыз тынэсыгъэкIэ шъулъытэ. Сэ тиунэ 
сихьажьыгъэу къысщыхъун.
- Ар о уиунэ,- Некрас Тимэ щхыпцIыгъэ,- тэры?
- Укъэщтагъэмэ сшIэрэп, Тим? - ишъыпкъи, исэмэркъэуи умышIэнэу Цэир къэупчIагъ.
- Алахьым ишыкуркIэ, Хьатырбай, ащ фэдэ къэбар 
щыIэп,- Тими къыIощтыр хьазырыпс,- мы тызхэхьэгъэ 
тырку фэс паIохэри, мо тыздэкIорэ инджылызхэри, Джеймс 
блэкIхэу тэ кIожьыных, тэ тфэдэ адыгэ цIыфхэм афэдэхэу 
къычIэкIыных. Арба, Сэфэрбый, сы пIорэр, зиусхьан?
Сэфэрбый игъусэмэ джыдэдэм пкъыкIэ ахэт нахь, 
ыпсэрэ игупшысэхэмрэ инджылыз хэгъэгу лIыкIом, Уркварт 

--- Page 509 ---

дэжь щыIэх. Ащи шъхьащэкIхэшъ, игъогупэ зыдэгъэзагъэу, 
ау зыдэщыIэ лъэныкъоу ымышIэрэмкIэ мэбыбых, егъашIэм 
ышIэщтыгъ пIонэу, Инджылыз парламентыр къызшIуигъэшIэу, инэплъэгъу чIэкIрэп. Псалъэ къыщырагъэшIымэ, 
къызэрэригъэжьэщт гущыIэри, зэриухыжьыщтри хьазырыпсых. Ахэмэ азыфагу къыдэфэщтыри зыгорэу хъун, 
ищыIэныгъэ зыхэлъ адыгэ Iоф тхьамыкIагъор ары. КъызэредэIухэрэм елъытыгъэу, ыгу илъ шъыпкъэр ариIон, 
адыгэмэ къарашIылIэгъэ мызэфагъэм щигъэгъозэных, 
ягукъао иджэрпэджэжь нэмыкI цIыф лъэпкъхэми дунаим 
щызэхахын…
- Зыгорэ къэпIуагъа, Тим? - Сэфэрбый зыкъишIэжьэу, 
игупшысэмэ къахэужьы.
- Олахьэ, Сэфэрбый, къэсIуагъэ щымыI... Мы тыкъызтефэгъэ дунаир сэгъэшIагъо. КъаIо зэхъуми сшIошъ 
хъущтыгъэп, субхьан Алахь, сы мэщытыбэ, азанэджэпIабэ, 
уашъом кIаохэу, дэт мыщ!.. Алахьыр шъосэгъэлъэIу, анахь 
мэщытышхо горэм къысфэгъэгъу, Джеймс, о ащ 
чIэпшIыхьан щыIэп, нэмаз щытэжъугъэшI.
- Умыхъыжъ, Тим,- Сэфэрбый игупшысэ нэмыкIыкIэ 
гъэзагъэу, сыдми джаущтэу къеIо,- ащи тылъыкIэхьан.
- Инджылыз лIыкIо унэм дэжь щыт хьакIэщым тыкъыщыуцущтышъ,- Джеймс къеIо,- ащ Истамбул дэт, 
Тыркум ит анахь мэщытышхор пэгъунэгъу. НэмазышIэ 
нэбгырэ мин заулэ чIэфэ.
- Субхьан Алахь, сыдэу ины!.. - Тимэ егъэшIагъо.
- Хъугъэ, Тим,- Цэим ыдагъэп,- нэмазышI Тыркум 
тыкъэкIуагъэп тэ!.. Инджылыз гъогум тытет, тапэкIэ къытпыщылъым егупшыс.
- Тэмэм, Хьатырбай,- Тимэ шъэогъур ешIэти, идыс 
гущыIэ зыфыригъэнагъэп,- ау быслъымэн хэгъэгум орырэ 
сэрырэ, Сэфэрбый зиусхьаным игугъу сшIыжьрэп, апэрэу 
тлъапэ къитыдзагъэу...
- Къызэрэхъу, Тим...- къыIуагъэм ыгъэмэхъэшэжьэу, 
Цэим кIелъэшъужьы.- Къызэрэхъоу тыпсэущт, Алахьым 
ыпашъхьэ тихьащт.
- Адэ ары, Хьатырбай, Тхьэм ыпашъхьэ тимыхьэмэ, 
къытфэрэзэнэп,- Тими ыIорэм текIрэп, гущыIэн фалI, ау 
фаэтонэу къыIулъэдагъэм псэлъэгъу ригъэфагъэп.
Ечэнд уж дунаим изытет, урамым къыщыхъурэм 
Сэфэрбый апымылъэу, игупшысэхэр IэпыкIыгъэхэу, ыпэкIэ 

--- Page 510 ---

мачъэх. Сэфэрбый икъэмыгущыIакIэ ежь Хьатырбай зыгъэпэрэ Iофмэ къахэхьажьы. Хы гъогур къины, пшъыгъэщтын еIо. ЕтIани тэ тшIохьалэмэтхэр мыщ ищыпэлъэгъухэп, 
илъэс пчъагъэрэ егъэзыгъэкIэ рагъэсыгъ. ОшIэ-дэмышIэу 
тпшъэ итлъхьажьыгъэри Iоф цIыкIоп. Ярэби, зэрашIырэм 
фэдэу, джыри Iэхъомбэшхор къытагъэлъэгъущта? Зэхэзыхрэр къыткIэнакIэу, IэнэкI-гумэкIэу къэдгъэзэжьыщта?.. 
Сыгу еIурэп Сэфэрбый икъэмыгущыIакIэ, гъогуныкъор 
къэткIуфэ кIэгупшысыхьэ-кIэгъожь ышIыгъэмэ сшIэрэп... 
Сэфэрбый ащ фэдэлIмэ ащыщэп!.. Игупшысэмэ къахэсщын. Тимэ реIо:
- Олахьэ, Тим, къыпфэсыдэгъагъэп шъхьакIэ, мэщытыбэ Истамбул дэтым... Нэмаз едзыгъо горэ щитымыхэу 
тыдэкIыжьынэп, тызэрэбыслъымэнри, Инджылыз хэгъэгу 
лIыкIо тызэрэкIори ядгъэлъэгъун.
- Нэмаз едзыгъоу зыфапIорэм, Хьатырбай,- гущыIэм 
ежэщтыгъэ пIонэу Сэфэрбый къыIуагъ,- зи пысIухьэрэп, 
ау адыгэ лIыкIокIэ Инджылыз гъогу тызэрэтэхьагъэр зыщыгъэгъупш. Тигухэлъ хэщ-ощ зэрэхъоу, тиIоф тыркухэми 
урысхэми тылъыкIагъэхьащтэп.
- Ары, зиусхьан, ары,- Джеймси дыригъэштагъ,- 
даIорэм нахьи мыщ щыдэIуашэрэр нахьыб. Сэ хьакIэщым 
сыкъыжъудыIухьэрэп, ащ щышъуIощтымкIэ шъузфэсакъыжь. Неущ, щайшъогъум блэмыкIэу, зиусхьан, джа 
зыфэтIогъэ чIыпIэм тыщызэIокIэ, тигъогуи тытехьэ. Сэ 
тищыкIэгъэщт тхылъхэр зэкIэ къэзгъэхьазырыщтых.
- Ары, Джеймс, зыгъэрэхьат. Тэ Чабэ тэкIо, хьаджэ 
гъогум тытэт. Радклиф лордым сэлам сфехыжь, тыIукIэнэу 
зэрэмыхъугъэр тыгу къео, сыдэу пшIын, тшъхьэ тызщыфимыт дунай тызтэтыр.
- Хэт а зыцIэ къепIуагъэр, зиусхьан? - инджылызыр 
зыIокIыжьым, Тимэ къэупчIагъ.
- Инджылыз лIыкIоу Тыркум щыIэр ары.
- Ащи укъешIа?
- ПIорэр гъэшIэгъоны, Тим...- даушыгъэ-гуфэбагъэ 
хэлъэу, Цэим къыIуагъ.- Занэ Сэфэрбый къамышIэнэу, 
чъыг шъхьапэ къыпызыгъэу пшIошIа?..
- Радклиф лордым ишIэ хэмылъэу, тхылъ къыуимытэу,- 
Сэфэрбый фаIорэ щытхъу гущыIэм къыгъэгузэжъуагъ, 
абдзахэм IэкIихыгъ,- Инджылыз хэгъэгум урагъэхьащтэп.

--- Page 511 ---

ЯтIонэрэ мафэм адыгэ лIыкIохэр гъогу техьажьхи, 
агукIэ гупсэфын зыщырагъэжьагъэм, Сэфэрбый, Iоф 
зыримыгъэшI фэдэу, Джеймс еупчIыгъ:
- ТыздакIорэм сыд щыкъэбар, сыд къыщытпыщылъ, 
хэт тыIукIэн?
- Инджылыз пачъыхьэм нэмыкIэу, зэкIэми таIукIэн 
тыфит,- Джеймс игуапэу щхыпцIыгъэ.
- КъэбарышIу, Джеймс, къытэбгъэIугъ, Аджыбэ 
Жэмбэрэс рашIэгъагъэр къытамышIэщтмэ,- Цэим къыIуи, 
джэуап дегъаштэкIэ Сэфэрбый фыреплъэкIыжьыгъ.
ЖэмбэрэскIэ Хьатырбай къыIуагъэр шъыпкъэ, 
убыххэмрэ абхъазхэмрэ ацIэкIэ Аджыбэр Инджылыз 
кIогъагъэ, зыIукIэгъэ шIагъуи щымыIэу, кIуагъэр ыцIэу, 
гъэгугъэгъэ Iалъмэкъ ушъагъэкIэ зыхэкIыгъэмэ къахэхьажьыгъагъ. Джащ щегъэжьагъэу инджылыз цыхьэмышIыныр адыгэмэ ахэлъыгъэми, егъэзыгъэр тхьамыкIэшъ, 
джыри гъогу чыжьэ темыхьанхэ алъэкIыгъэп. Ау къахэхьэгъэ Iом нэмыкI джэуап Сэфэрбый къыритыгъ:
- Ащ фэди щыIагъ... Ау Жэмбэрэс зыкIогъэгъэ лъэхъанымрэ тэ зызыщытIэтыгъэ лъэхъанымрэ зэтэфэрэп. 
Ары пакIошъ, зы мафэм адырэ мафэр шыхьат фэхъужьрэп. 
Шъугу шъумыгъэкIоды, Алахьым къыттырилъхьагъэр 
тихьылъэ. Адыгэ тхьамыкIэм ыпшъэ дэлъ хьылъэм ар 
сыдкIэ щэчэгъу фэхъун!..
- Ари гущыIэ заф, зиусхьан,- Тими къыдырегъаштэ, 
ышIошъ къыреIуалIэ,- шIу тыгу филъэу гъогу тытехьагъ, 
тфашIэрэр тшIэн, тфэмышIэрэм тыраумысынэп.
- Тэмэм. Ау IэнэкIэу къэтымыгъэзэжьыгъэмэ дэгъугъэ,- Хьатырбай шIоигъом кIэух къыфешIыжьы, тIэкIу 
тырегъашIэшъ, къыпегъэхъожьы: - Ашъыу, щэ-гын къухьэ, 
топ заулэ игъусэжьэу къатщэми сезэгъы!..
- Ащыгъум, Хьатырбай, узфаер къыбдэхъугъэу 
лъытэ,- Сэфэрбый мэщхы, етIанэ нэгу тхъоплъыр кIыфы 
кIэхъукIзэ, къеIо: - Щэ-гын къухьэм нахь лъапIэу къысшIошIы адыгэ макъэр дунаим зэхедгъэхыныр. СфэлъэкIынэу, сыкъызэхахынэу сшIагъэмэ, уашъом лъэой есыдзыни, адыгэмэ ятхьамыкIэгъо Iоф дунаим щытезгъэджэщтыгъэ!.. Щэ-гын къухьэри, ащ ибгъэгъусэжьыгъэ топхэри, 
Хьатырбай, инджылызмэ пкIэнчъэу къызэрэтамытыщтыри 
къызгурэIо, ы, Джеймс?.. Ау, къытфэгъэгъу, си Алахь, 

--- Page 512 ---

уегъэзыгъэ зыхъукIэ, умышIэн щыIэпщтын. Тэ, адыгэхэм, 
тиIоф зытэтым, зэкIэ тищыкIагъ. Хэти къытэрэт, типыим 
нэсыжьэу, емыкIу тиIэп, къыIытхыщт...
Адыгэ лIыкIомэ азыфагу къыдэтэджэгъэ гущыIэ 
хьылъэм еплъыкIитIу Джеймс фыриIагъ. АпэрэмкIэ, пкIэнчъэу зыми зи къытитыщтэп Занэм зыриIуагъэм пае гукIэ 
щхыпцIыгъэ, адыгэмэ яхьакIэщыпчъэ, хэт къыIухьагъэми 
зэрэзэIухыгъэм фэдэу, нэмыкIхэр къызшIошъумыгъэшI. 
ПкIэ зыхэмылъ хьэкIэ гъашIор, дунаим тетмэ ащыщэу, 
шъорырэ чIылъэ гъогумэ апэIудзыгъэ цIыф лъэпкъ цIыкIу 
зэе-тIуаещтын къызхэнэжьыгъэр... Мары, илъэс пчъагъэ 
хъугъэшъ, ар сшъхьэкIэ зэхэсэшIэ. Дэгъуа ар? КъышъухахьэрэмкIэ дэгъу, ау шъоркIэ, шъуиIэр атешъутакъоу, 
шъумылъку итэкъухь. ШъорышIыгъа? Хьау, ар шъосIон 
слъэкIыщтэп. Адэ сыд ар? АщкIэ сэ сиджэуап ухыгъэ 
шъхьакIэ, ащ шъо джэуап къешъутыжьынэу джыри 
шъуфэхьазырэп. Аущтэу ахэр зэрэщытхэри, си Тхь, дэгъу, 
цIыфым ишIушIагъэ оры IэкIэзылъхьэри, IэкIэзыхыжьри... 
Адыгэмэ яцIыфыгъэу сызщыгъуазэр, яхьалэлыгъэ, ягупцIэнагъэ, ежьмэ яягъэ къямыкIыжьэу, бэрэ щыгъаI. Адырэ 
ятIонэрэмкIэ, сигъогогъухэр, зиIулъхьэ тIу къысфэзышIрэ 
адыгэхэр, сыд къышъосIон? ШъуитхьамыкIэгъэ гущыIэ 
гъушъэ Iор-IуатэкIэ зэхэзыхырэм сащыщэп, синэрылъэгъу, 
сшъхьэкIэ сыщыгъуаз, шъуизэуапIэмэ къыщыстыращагъэ 
уIэгъэ тыркъохэр сишыхьатых. Спшъэ къыралъхьагъэр, 
сыгукIэ сыфэмыеу, къыжъудысиIэ шъэфым сырыукIытэжьзэ, сыдым сыфит, я си Тхь, къысфэгъэгъу, сэгъэцакIэ. Инджылызым ишъэф, сыд Тыркум ишъэф сызэрэпылъыр; мы гъогу къэрарынчъэм къытесщэгъэ адыгэмэ 
ясэрэIуи, адэсэрэгъэзэжьа?! Я си Тхь, шъхьэм къихьагъэр 
къысфэгъэгъу, тхьапшрэ сызафэ сшIоигъуагъ, ау мы 
дунаим, уишIэ хэмылъэу щытэп, ущызэфэн плъэкIыщтэп!.. 
Мыхэмэ яIоф къызэримыкIыщтыр сэшIэми, зыфаехэр 
къадэбгъэхъунэу, зыIукIэщтмэ агу къафэбгъэушъэбынэу 
сыолъэIу. А зыкIэхъопсыхэрэ щэ-гын къухьэри, топхэри 
къарегъэтых, зэхэшIыкI къотэгъу пыти, урысмэ ашIомылIыкIэу, сихэгъэгу къаферэшI. Мыхэр цIыф зафэх, хьалэлых, 
гупцIанэх, нэхъоих, сыд афэпшIагъэми, атефэ, типачъыхьэ 
ычIыпIэ ситыгъэмэ, сатекIодэнэп, шIуфашIэкIэ сащымыгугъэу сапэIууцонти, зэрэдунаеу къотэгъу афэсшIыныгъи!..

--- Page 513 ---

Сэфэрбый иаужрэ гущыIэхэр ащыгъупшэжьыгъэ 
зыфэпIощтмэ адэжь, къызщыхэужьыгъэри амышIэу, Тимэ 
къыIуагъ:
- Угу умыгъэкIоды, зиусхьан, Алахьым ыIомэ, гукIодыгъо щыIэп.
- Ара джы нэс, Тим, узэгупшысагъэр? - Цэйри, 
игупшысэхэр шъхьащыужьхэу, къэупчIагъ.
- Гъогу чыжьэ узтехьэкIэ, Хьатырбай, Iэджми уягупшысэщт, угуи къэкIыжьыщт. Муары, Сэфэрбый зиусхьаныр 
ищыпэзекIопышъ, игуапэу хэшъхьаукъыкIы. Гъогу техьэрэр 
гъогу тенэрэп аIуагъэзы, тигухэлъ тыкIэхьан, тлъэгъугъэр 
къытфэмыIотыкIыжьэу абдзахэмэ тахэхьажьын.
- Абдзахэмэ язакъуа?
- Хьау, зэрэадыгэ шъолъырэу ары.
- Джар, Некрас, нахь хъун.
- Адыгэ зыкIыныгъэм укъекIолIэжьыгъа, Хьатырбай?
- Ар бэшIагъэ сэ сыгу зилъыр, наибэм тигъэхъурэп 
нахь...
- Асэлаер Истамбул щыI,- наибэр ыгу къэкIыжьэу 
Тимэ къэгузэжъуагъ,- хьа тыIумыкIагъ ащ?
- Сы епшIэщтыр, исарыкъ мэл дэгъэ закIэ хъужьэу!...
- Умыкуу шъыу, Сэфэрбый къэбгъэущыщт.
- Наибэ ыцIэ зэхихэу Сэфэрбый чъыешъущта, ы, 
зиусхьан?
- Ухэукъуагъэп, Цэир,- ынапIэ зэрэзэтелъэу Сэфэрбый щхыпцIи, ышъхьабгъу лъэныкъо фаэтон нэтIэ шъхьантэм 
ригъэкъугъ.
Истамбул икIхи, фаэтон зэIэпыхкIэ, Ла-Манш хыдэкIыпIэри зэрэхэтыжьэу, Лондон нэсыфэхэкIэ, адыгэ лIыкIохэр 
мэфэ тIокIырэ блырэ гъогу тетыгъэх. Европэм итыгъэкъокIыпIэ лъэныкъор зэпачыфэкIэ, бэ алъэгъугъэри, къяхъулIагъэри макIэп. Ау хыдэкIыпIэм зэпырыкIхи Лондон 
зыдахьэхэм, хьакIэщым зефэхэм, гъогу къинри, мы хъомышIэ зэе-тIуаехэу къяхъулIагъэхэри ащыгъупшэжьыгъ. 
Къалэм шъхьащылъ пщэгъо Iужъур ары, Джеймс нэмыкIэу, 
адыгэ нэбгырищым зыфахьыщтыр амышIэрэр. Уахътэр 
щэджэгъуанэм итми, урам, унэ остыгъэхэр зэлъыхэгъэнагъэх, фаэтон зэфэшъхьаф куплIэхэри, акIоцIи остыгъэхэр 
ащэблэх, къалэм дэчъырэ псыхъом тет къухьэхэри зэпэнэфыжьых.

--- Page 514 ---

- Тыркум сыкъыщыодысыгъагъ шъхьакIэ, Некрасыр, 
тижъышъхьэм дунай хьалэмэт тыкъытефагъ. Тыгъэ яIэба 
мыхэмэ?
- ЯмыIэ мэхъуа?
- Тэ щыI адэ?
- Ячэщрэ ямафэрэ зэтефэрэпщтын.
- Мыдэ, Сэфэрбый, мыщ ыIорэр? Некрасым ышъхьэ 
зэкIокIыкIэ сенэгуе.
- Ащ фэдэ Тимэ хэслъагъорэп, ау къыIорэм шъыпкъэ 
хэлъ. Тэ тиуахътэрэ мыхэм яемрэ сыхьат заулэкIэ зэшъхьащэкIоты. ТалъэныкъокIэ джыдэдэм,- Сэфэрбый 
итыжьын сыхьат зэдегъэпкIы,- тыгъэр щыкъохьагъ. Мы 
пщагъор армэ, зешъумыгъэгъап, хэта, зыгорэм къыIоу, 
Джеймс ары, зэхэсхыгъагъэ, игъо къэсыни, текIыжьыщт, 
тыгъэри къэлъэгъожьыщт.
- Алахьым ыIомэ ары, Сэфэрбый,- Тимэ Сэфэрбый 
къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Адэ ары. Ащ ишIэ хэмылъэу зи дунаим щыхъурэп.
- Субхьан Алахь,- Цэим пкъы зандэм шъхьарыс 
шъхьэшхор ыгъэсысэу, шъхьаныгъупчъэм еплъы,- мы 
тыкъыздэкIогъэ дунаир... Абдзахэмэ япIокIи ашIошъ 
хъунэп!..
Инджылыз пщагъор ашъхьэ имыкIэу, Сэфэрбый игъусэхэр гъолъыжьыгъэх, гъогу хьылъэм ыгъэулэугъэхэр 
ардэдэм Iуитхъыгъэх.
Пчэдыжьыпэм инджылыз тыгъэм апэ къыгъэущыгъэр 
Сэфэрбый. Плъэмэ, шъхьаныгъупчъэм пэчIынатIэу бжыхьэ 
тыгъэ плъыжьышхор къыкъокIы. Игъусэхэр къэущынхэмэ 
ыIуи яжагъ шъхьакIэ, къэхъыехэрэп, яджагъ:
- МэкъумэщышIэхэр, инджылыз тыгъэфом шъухэны!..
Цэир апэ къызщылъэтыгъ, шъхьаныгъупчъэм кIэрылъэдагъ, къыIулъэтыжьи, Тимэ етIыргугъ:
- Модэ, Тим, инджылыз тыгъэшхор къыкъокIыгъ... 
Олахьэ, Сэфэрбый, дунэе гъэшIэгъон тытетым!.. Джары, 
Некрасыр, инджылызхэми тыгъэ яI!..
- Сэра яIэп зыIуагъэр?
- Орэп, кIо, етIани сэIо... Ярэби, мыщ ятыгъи тэтыем 
фэда?
Сэфэрбыий Тими зэплъыжьхи, Хьатырбай ыкIыбкIэ 
щыщхыпцIыгъэх, Некрасыр зиусхьаным енэкIауи, Цэим 
риIуагъ:

--- Page 515 ---

- Хъугъэ шъыу, о лIы пцIэнэшхор, шъхьаныгъупчъэм 
къыкIэрыкIыжь, бзылъфыгъэмэ укъалъэгъун.
- Олахьэ арым!..- Хьатырбай укIытэгъэ шIыкIэкIэ ыIитIу 
ыбгъэ ридзэжьыгъэу шъхьаныгъупчъэм къыIучъыжьи, 
зифэпэжьэу ригъэжьагъ, етIанэ Пади-Къалэ хьакIэщым 
щышIуатыгъугъэгъэ цыем зыкъыригъэшIэжьэу гъумтIымыгъэ: - Олахьэ сымышIэ сыцыенчъэу, сыадыгэ шъошэнчъэу сызэрэшъукIыгъущтри... Мыр, пкъыр зэмысагъэр, 
къэптан хъуна!..- къышти, пхъэнтIэкIум тыридзэжьыгъ.- 
ЕмыкIу къысфэшъумышI, Сэфэрбый, силIыкIо Iоф ащ 
щысыухыгъэкIэ сенэгуе.
- Къэптаным уесагъэп нахь, Хьатырбай, дахэу...- лIы 
пкъышхом къемыкIурэ къэптаныр ылъэгъузэ, ыгу къыщэфы 
шIоигъоу къыригъэжьагъ шъхьакIэ, Хьатырбай къыригъэухыгъэп:
- Шъори, Сэфэрбый, мыщ фэдэ зырыз къэшъущэфи, 
сышъухэзэгъэщт... Хъугъэ, ащ тырышъумыгъэгущыI. 
Щыми тызэкIэрышIэгъэн фая? Унэм зыгорэ къерэн, мыхъуми, шъуищыгъынхэр къызэтенэных.
- Арэп,- Тимэ къыIуагъ,- тицые кIырыдгъэплъхэзэ, 
цые пфядгъэдмэ хъущтба?
- Бащэ,- Iофым зи къызэримыкIыщтыр ышIэзэ, Хьатырбай щхыпцIыгъэ,- тхьауегъэпсэу, цые пае мыщ тыкъэкIуагъэп. Модэ тиIофмэ ауж шъуихь, шъуиIо сиIо, 
Джеймси икъэсыгъу. Сэ хэт сыкъишIэра, шъузызгъэкIуатэкIэ, сыбзакоми Iэгъо-блэгъо урамхэр къискIухьакIын, 
Тхьэм къыстырилъхьагъ, зызгъэзэщынэп.
Мэфэ зыщыплIым Сэфэрбыйдыхэм уцугъорэ тIысыгъорэ яIагъэп. Джеймси зэриIогъагъэу, инджылыз лъэрыхь 
нэбгырэ заулэмэ аIуигъэкIагъэх. Сэфэрбый ылъэкъуацIэрэ 
игугъурэ зэхэзыхыгъэ нэбгыритIуи зыIукIагъэмэ къахэкIыгъ. 
Адыгэ Iофым хэшIыкI фызимыIэ цIыф къахэкIыгъэп, ариIуагъэри, зыщигъэгъозагъэри зэхашIыкIыгъэ фэдэу ежьри 
къыщыхъугъ. Щэ-гын-топхэу зыкIэхъопсхэрэмкIи къагъэгугъагъ, зы къухьэп, къухьэ зытIущ къыфаушъэнэуи 
къыраIуагъ. Ахэр Сэфэрбый игопагъэхэми, урыс хэгъэгушхом адыгэмэ къаришIэрэр, ащ Тыркуем ихьилагъи 
дыхэтыжьэу, зэрашIомытэрэзыр, ыгу къигущыIыкIхэ фэдэу, 
топ мин къыраты пIонэу игопагъ. Зыгорэм тыкъызэхешIыкIмэ дэгъу ыIозэ, гушIощтыгъэ. 

--- Page 516 ---

Ау ахэмэ анахьи инджылыз пачъыхьэм иапэрэ IофышIэ 
тхакIо зэрэIукIэщтым, къызэрэпэгъокIыщтым, къыриIощтыр 
зыфэдэм Сэфэрбый нахь егъэгумэкIы. Мэджлыс-Парламентым къызэрэщыгущыIэ шIоигъо Iофри ары зэпхыжьыгъэр.
ЛIы псыгъо лъэпэлъэгэ хьазырэу, ежь нахьи илъэсипшI 
горэкIэ лахьыкIэнэу нэгу ихыгъэкIэ къапэгъокIыгъэм Сэфэрбыи, Хьатырбаий, Тими агу еIугъ. ХьакIэхэр ыпашъхьэ 
ригъэтIысхьэхи, Джеймс ятэлмащэу заулэрэ гущыIагъэх. 
Сыд аIуагъэми хэушъхьафыкIыгъэу Сэфэрбый къыгурыIуагъэр зы: мы лIым, ыIуагъ Сэфэрбый, адырэ сызIукIагъэхэм 
афэмыдэу, адыгэ Iофым хэшIыкI фыриI, къезгъэжьэрэ 
Iофым кIэух фэсымышIзэ, къыгурэIо. ЛIы Iуш, игулъытэ 
ины. Урысыеми зи къыригъэлрэп. Тэ тизакъоп. Урысыем 
Европэр ымыштэ мыхъунэу зэрэуцугъэми игугъу къешIы. 
- Мы мафэхэм,- къыIуагъ Дуглас,- талъэныкъокIэ 
шъузIукIагъэхэм яшъуIуагъэмэ, къышъуаIожьыгъэмэ 
сащыгъуаз. Тэ илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, тышъукIырэплъы, 
Урысые пашъхьэм, дунэе пашъхьэм щызешъухьэрэ лIыгъэр 
тэгъэшIагъо, уасэ етэты, нафэми, шъэфми тлъэкIырэмкIэ 
тыжъудэIэпыIэ, тапэкIи, джа тицIыфмэ къызэрэшъуаIуагъэу, къыкIедгъэчыщтэп, ау къышъуфатшIэрэр, Къырым 
зэшIуным къыдеубытышъ, дунаим щызэлъашIэ тшIоигъоп. 
Аужрэ гущыIэхэу "къышъуфатшIэрэр дунаим щыдгъэбыракъы тшIоигъоп" зыфиIуагъэмэ Сэфэрбый къагъэгумэкIыгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, ыIуагъ, япарламент тыкъыщагъэгущыIэщтэп, ары ащкIэ къытиIомэ шIоигъор... зы 
къухьэп, къухьитIуи, щи былымышъокIэ къышъуфэтыушъэныгъи, адыгэ макъэр шъуипарламент щыдгъэIунэу тшIагъэмэ. Урысыем ашIолIыкIхэшъ, шъхьэихыгъэ макъэкIэ 
Тыркуе парламентым тыкъыщагъэгущыIэрэп. Тыкъамылъэгъугъот аIомэ, заплъыхьэмэ, Iэ къытщафэзэ, тызыкIокIэ 
тыкъатIупщыжьы. Армэ шIэ мыхэми ягухэлъыр... Ежь сапэ 
изгъэшъынэп, есIон...
- Сэ лъэIу къыпфысиIагъ, сэр Дуглас. Тиадыгэ макъэ 
шъуипарламент щыдгъэIу тшIоигъуагъ.
- Парламентым укъыщыгущыIэ пшIоигъомэ, зиусхьан, 
ащ Iо хэлъэп, IашэкIэ тызэрэжъудэIэпыIэщтым игугъу 
къэмышIи, узфаер къыщыIу. Урысыеми нэс, тэри къытшъхьэрыкIу фаеми, Инджылызым, типачъыхьэ умыушъхьакIуи, гущыIэм лъахъэ щытелъэп.
- Зибысым зыубыжьрэм тащыщэп, ау урыс пачъыхьэм 
зи къезгъэлынэп. КъызщышъуIорэм сэ сыхьазыр.
- Джыдэд пIоми тэ тыхьазыр, ау неущ сыхьатыр пшIыкIузым тетыубытэмэ нахьышIу. Сэри зы лъэIу къыпфысиI, 
зиусхьан. УигущыIэ такъикъихым блэкIы хъущтэп. Парламентым хэтхэм такъикъитф яттырэр, о ухьакIэшъ, зы 
такъикъ къыпфетэгъэхъу.
- Гум илъыр бэ, ау хабзэу щыIэм тыблэкIынэп.
ЗыфаIогъэ пIалъэм ехъулIэу адыгэхэр Инджылыз парламентым чIащагъэх. ХьакIэхэр зыдагъэтIыс хэбзэ чIыпIэ 
лъэгъупIэм агъэтIысыгъэх. Сэфэрбый зэрэгугъагъэу парламентыр инэп, нэбгыришъэрэ шъэныкъорэ чIафэми ары. 
Унэ хъурэе лъагэм тегъэпсыкIыгъэу пхъэнтIэкIухэри щытых. 
ЧIыпIэ нэкIхэу къэлъагъохэри макIэп. Парламентым иIофышIэн тхьаматэм къызызэIуехым, адыгэмэ афэгъэхьыгъэу, языкъэухъумэжьын зао ехьылIагъэу къызхедзэм, 
щысхэр хьакIэмэ адэжькIэ къэзэрэгъэплъагъэх, Iэгуи 
къафытеуагъэх. Занэ Сэфэрбый къэгущыIэнэу ыцIэ къызыреIом, къыIорэр къызэридзэкIынэу Белл Джеймси 
къыдэтэджыгъ.
Занэ Сэфэрбый пытэ-пытэу къэгущыIапIэм кIэрыхьагъ, 
щысмэ ахаплъи, мыгузажъоу мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ къыригъэжьагъ:
- ШъхьакIэфэныгъэрэ лъытэныгъэрэ зыфэсшIырэ 
Инджылыз парламентым итхьэмэтэ маф, инджылызмэ 
анэпэ лIыкIо Iушхэр, хыхэмрэ къушъхьэхэмрэ, шъофхэмрэ 
псыхъохэмрэ, мэзхэмрэ былым хъупIэхэмрэкIэ шъупэчыжьэ 
адыгэ хэгъэгум лIыкIуищ тыхъоу Цэй Хьатырбай, Некрас 
Тим, сэры аIоу тыкъырагъэкIи, ясэлам фабэ къышъуфытагъэхьыгъ. Адыгэмэ мыщ фэдэ гущыIэ щэрыо ахэлъ: 
хапIэ къыхэпхыным, унэ пшIыным ыпэкIэ, гъунэгъур къыхахы. Тэ урыс хэгъэгур гъунэгъукIэ къыхэтхыгъэп, ежьми 
тыкъыхихыгъэп, аущтэу дунэе щыIакIэм тичэу цыпэхэр 
зэригъэолIагъэх. ЛIэшIэгъу пчъагъэмэ цыхьэ зэфэтшIымэ 
тызэфэсакъызэ, къызэдэтхьыгъ. Ащ фэдизым тыни зэфэдгъэIэягъэп, тиIаши зэфитпхъотыгъэп. Тыбзи, тидини, тищыгъыни, тиорэди, тикъашъуи, тигъомылэмэ ащыщхэм 
яшIыкIэхэр зэфэшъхьафми, тазыфагу Iо къыдэтымыгъэтаджэу тызэфэмамырыгъ. Джы тигъунэгъумэ къяхъулIагъэр зишъхьафит бзыу шъхьафитым фэзгъэдэрэ адыгэхэмкIэ къыдгурыIорэп, нибжьи тызимыегъэ Тыркум тити, 
ямыер аIызымыхын фэегъэ Урысыер тичIыгу къихьагъ, 
къытэзао, ихабзэ регъэуцо. КъыташъушIэрэмкIэ шъузафэп 
тIоу тапэуцужьмэ, ипцэшIуащэ къытIуетакъо, тибылым 
хъупIэхэр егъэстых, тичылэхэр тырегъэстыкIых, тисабыйхэр, 
бзылъфыгъэхэр, нэжъ-Iужъхэр хэкIуадэх. БгъуитIумкIи 
цIыф лъы хыер щагъачъэ. Зы илъэсэп, илъэситIоп, илъэс 
шъэныкъо фэдиз хъугъэ тхьамыкIэгъо хьазаб тызыхэтыр. 
Гъунэгъурэ гъончэджрэ зыфаIорэм игугъу УрысыемкIэ 
зытымышIыжьрэр бэшIагъэ. Нысащэ нахьи талъэныкъокIэ 
хьэдагъэр нахьыб. Ау ащ къикIрэп адыгэмэ нысэщэ джэгуи 
ямыIэжьэу, сабыий къафэмыхъужьэу. Хэтырэ цIыф лъэпкъи иIэр тэри тиI, непэкIэ тимыIэр гупсэфыгъу, мамыр. 
Зэфагъэм ишапхъэ урыс пачъыхьэм еукъо. ПчъагъэкIэ 
нахьыбэм пчъагъэкIэ нахь макIэр зыIэкIилъхьанэу арэп 
дунаим зы тыгъэфо къызкIыфепсрэр. ТыкъэщтагъэкIэ 
арэп, зимафэ мэфишъэ Алахьым ышIыных, мы гущыIэхэр 
къысэзгъаIохэрэр. ЩтэуIыгъэу шъуадэжь тыкъэкIуагъэп, 
ащ ыпэ лIэныгъэр къэтэштэ. Мызэфагъэм адыгэхэр - 
тицIыкIуи тиини! - еуцуалIэхэрэп, текIодылIэщтми, тэзэгърэп. Джа мызэфэгъэ емыкIур дунаим едгъэшIэнэу 
шъуадэжь тыкъэкIуагъ. Зигукъао шъхьэих зышIрэр егъэзыгъэшъ, емыкIу къытфэшъумышI, Урысые пачъыхьэм 
зыкъимышIэжьмэ, цIыф лъэпкъыбэ екIодылIэщт. АдыгэхэмкIэ тэ тиIо зы: е тылIэн, е тылIын, нэмыкI гущыIи 
джырэкIэ тимыI. Бэрэчэт босын, сигущыIэ тIупщыгъащэу 
къышъущэхъумэ, къысфэжъугъэгъу. Шъуитыгъэ шъуашъхьагъэу, шъхьэгугъу шъуимыIэу, шъугу зылъыIэсрэм шъуIэ 
лъыIэсэу, шъуихэгъэгу мамырэу, шъуисабыймэ шъуадэтхъэжьэу, жъышъхьэ мафэ шъуяхъулIэжьэу Алахьым шъущегъаI. Ори, тхьамэтэ маф,- Сэфэрбый парламентым 
илIышъхьэ зыфигъази, Iэ джабгъур ыбгъэ сэмэгу телъэу 
шъхьэщэ гъэшIо шъабэ рихыгъ,- бэгъэшIэ лIышъхьэ мафэ 
охъу!
Адыгэ лIыкIом игущыIэ къызеухым, парламентым 
чIэсхэр Iэгу теокIэ къызэлъытэджыгъэх, Сэфэрбый зыдэщысыгъэ чIыпIэм джа шъхьэкIэфэ гъашIор даIыгъэу нагъэсыжьыгъ.
ЯтIонэрэ мафэм, гъэзет куп ыIыгъэу, Джеймс хьакIэщым къэкIуагъ:

--- Page 517 ---

- Мары, Сэфэрбый, укъызэрэгущыIагъэр къызэрымыхьэгъэ гъазет Лондон къыщыдэкIыгъэп. Хэгъэгум 
щызэхащэгъэ "Черкес комитетхэми" къыжъудырагъаштэ, 
япчъагъи къыхэхъо.
Итыр къырамыхышъуми, зэIэпахэу нэбгырищми гъэзетхэр зэпаплъыхьагъ. КъыгурымыIуагъэ горэ зэхефыжьы 
пIонэу, анахь тхьэпабэ хъурэ гъэзетым Тимэ джыри хэплъыхьэ, къеIо:
- ЗэрэхъурэмкIэ, Джеймс, хьаулыеу мыщ нэс тыкъэкIуагъэп. Сы о пIорэр, зиусхьан?
- Ухэукъорэп сэIо, Тим.
- Олыхьэ арым сэри сIорэр. Хьа о зи къызкIэмыIорэр, 
Хьатырбай?
- Хьа къэсымыIоу, Тим? Тэмэм сэIо,- Цэир Джеймс 
фыреплъэкIи, щхыпцIыгъэ: - Ау, Тим, а узхэплъыхьэрэ 
чIыпIэр аркIэ сыгугъэрэп адыгэ Iофыр зэрытыр.
- Ы-ы, ар оIуа о?-Тимэ гъэзетыр псынкIэу ыгъэтIылъыжьыгъ: - Адэ, Хьатырбай, къапIорэр тэмэм, инджылызы бзэмкIэ убзэмыIумэ, ащ фэдэхэри пIэкIэшIэщт... Мощ 
Iаджи ит, ит пэпчъ шъхьэм къыубытынэп,- ежьри, игъусэхэри щхыгъэх, ау нэмыкI гущыIэ тырищэхэ шIоигъоу 
къэупчIагъ: - Арэп, Джеймс, тыIукIэмэ, гущыIэ едгъотылIэнэу, анахь лIыIоу хэт мы хэгъэгум исыр?
- Тихэгъэгу улIа сылIа зыIон лIыбэ ис,- Джеймси зэригъэжэжьыгъэп,- ау анахь Iофышхор зэпхьылIэжьынэу зы 
пачъыхьэ бзылъфыгъ тихэгъэгу исыр.
- Шъуипачъыхьэ бза? - Тимэ Джеймс игущыIэ къызэпиутыгъ, къыригъэкIугъэп: - Ашъыу, Джеймс, ар хъунэп! 
Шъхьэтехъо зытехъуагъэр паIо зыщыгъым шъхьащытын 
ымылъэкIынмэ!.. Алахьым къыригъэкIунэп ар.
- ТыкъыздэкIогъэ хэгъэгур, Тим, тиадыгэ бзыпхъэ 
идгъэуцон тлъэкIынэп,- Цэим къыIуагъ,- мыхэмэ япачъыхьэ хъуми бзыми земыгъэгъап, тиIофкIэ къыткъоуцомэ 
ары. Тиапэрэ Iофыгъо лъэбэкъухэри шIукIаех.
- АщкIэ типачъыхьэ зи къызтыригъанэрэп,- Джеймс 
зэхихыгъэ гущыIэхэр игопагъэх,- "Черкес комитетхэр" 
мы илъэсхэм хэгъэгум зэрэщызэхэщагъэхэм иIоф хэмылъэу 
щытэп. Ащ фэдэу Лондон дэтмэ ащыщ горэм хэтхэм 
нычхьапэ къышъуIукIэхэмэ ашIоигъу, Сэфэрбый.
- Дэгъу, таIукIэн. ТиIоф изытети щыдгъэгъозэных, 
тхьэшъуегъэпсэуи ятIон.

--- Page 518 ---

Пчэдыжьышхэ ужым, къалэр къаригъэплъыхьанэу 
Джеймс хьакIэхэр рищэжьагъэх. Тучанмэ ачIищагъэх, 
бэдзэрым тырищагъэх, Темзэ нэпкъым, псыхъом тыралъагъорэ къухьэхэр ашIогъэшIэгъонэу, рекIокIыгъэх, 
Гайд-Паркми дэхьагъэх. Нэбгырэ заулэмэ апашъхьэ, хэIэтыкIыгъэ горэм тетэу, къыщыгущыIэрэ лIыр зелъэгъум, 
Тимэ къэупчIагъ:
- Сы илIэужыгъуа, хьа къыIори мо къэгущыIэрэм?
- Мора? НекIо, тедэIун,- лъэгапIэм тетым кIэрыхьагъэх, 
цIыфхэри къэзэрэугъоихэу аублагъ, Джеймси къыIуагъ: 
- Хэти ыгу илъыр къыриIотыкIынэу мы чIыпIэр ашIыгъ. 
Мыщ ыуж нэмыкIхэри къытехьащтых. Зы нэбгыри щэрэмыт 
фаеми, ыгу жьы дигъэкIэу, гущыIакIэми зыригъасэу къэгущыIэщт. Джы мы къэгущыIэрэм инджылыз парламентым 
иIофшIакIэ къеубы, лэжьэкIо къызэрыкIомэ афэгумэкIрэп, 
ежьмэ ашъхьэ иIоф нэмыкI зэрафэрэп, хэзыдзыгъэ цIыфхэр 
ащыгъупшэжьыгъэх еIо.
ЛъэгапIэм нэмыкI къыдэкIоягъ. МэкIэ-макIэу, пкъыр 
зандэу, шъхьэр Iэтыгъэу, къедэIурэмэ ашъхьапырыплъызэ, 
игущыIэ къырегъажьэ, тIэкIу тешIэ къэсми ымакъэ егъэлъэшы, IэкIэкIынкIэ тенэгуикIы пIонэу лъэгэпIэ къопитIум 
пытэу IитIумкIэ хэгъэнагъ.
- Мыр дунэе Iофым изытетмэ къатегущыIэ,- Джеймс 
къызэредзэкIы,- Инджылызым дунаим щызэрихьэрэ 
Iофыгъохэр зэхефых, Европэм икIыгъ, Америкэм ихьагъ, 
КъокIыпIэ Благъэм зыкъегъазэ. Мы слъэгъурэм икъэгущыIакIэкIэ шъори къыжъунэсынкIэ сенэгуе. Ары, шъуигугъу ешIы. Американцэхэр индейцэмэ зэрадэзекIохэрэм 
фэд Урысыем черкесмэ Кавказ щаришIэрэр еIо. Яхэгъэгу 
атырехы, язао, зэрепхъо. Тэ мыкIэ "Черкес комитетхэр" 
зэхэтэщэх нахь, зэфагъэр дунаим щызыукъорэм уизекIуакIэ тэрэзэп тфеIошъурэп, тIэ зэтедзагъэу тыщыс. 
Черкесхэр зафэх, яшъхьафит, янамыс къаухъумэжьы. 
Зишъхьафитрэ зинамысрэ къэзыухъумэжьрэ цIыфлъэпкъ 
пстэуми шъыпкъагъэмрэ текIоныгъэмрэ адэжь!..
- Ори зыгорэ къаIо, Хьатырбай,- Сэфэрбый къыIуагъ,- зыгорэ ятымыIоу, тызщыщыр ятымыгъашIэу мы 
тыкъызхэхьэгъэ цIыфмэ тахэкIыжьынэп. Олъэгъу, тигугъу 
шIукIэ зышIырэм IэгутеокIэ щытмэ дырагъаштэ.
- Хьа хъущтмэ, къызкIэсымыIощтыр, Сэфэрбый... 
Хъунэу оIомэ, Джеймс, некIо, сигущыIэ афызэдзэкI,- 
609
20 Заказ 027

--- Page 519 ---

Хьатырбай лъэгапIэм кIэрыхьагъ, Джеймси гоуцуагъ: - 
Зимафэ мэфишъэ хъузэ псэунхэ цIыфхэу мы чIыпIэм 
къырихьылIагъэхэр,- Хьатырбай игущыIэ къыригъэжьагъ,- 
шъуимафэ шIу, шIоу щыIэр къышъохъулIэнэу шъосэIо. Тэ 
тыадыг, адыгэ хэгъэгум тырилIыкIу, типэщэ зиусхьан 
Сэфэрбый тигъусэ, шъуипарламент къыщыгущыIагъ, 
къыIуагъэр шъуинепэрэ гъазетмэ къарыхьагъ,- адыгэ 
гугъу зызэхахым, щытхэр Iэгу тезэрэгъэуагъэх, "черкесмэ 
яшъхьафит щэрэI, орэпсау!" ыIуи, зыгорэ къыхэкуукIыгъ, 
"черкесмэ шъуIэ акIэрышъух!" - нэмыкI горэми къыдыригъэштагъ, Хьатырбай ыбгъэгу теIэбэжьмэ, шъхьэщэ 
гъэшIо макIэ афишIзэ, ариIуагъ: - Цыхьэ къызэрэтфэшъушIырэмкIэ, тызэрэзэхэшъушIыкIырэмкIэ тхьашъуегъэпсэу шъотэIо. УмакIэмэ утхьамыкI зыфаIорэ гущыIэжъыр 
адыгэмэ ахэлъми, тэ тытхьамыкIэкIэ зытлъытэжьрэп. 
ШъхьакIо зышхрэр шъхьэшхыгъо ефэжьы тэIоми, къытахырэ шъхьакIом тыпыримыкъоу гъогу тыкъытырищагъэзы, шъузэрэдгъэгумэкIырэмкIэ емыкIу къытфэшъумышI. ЦIыфыр зыгуIэкIэ чыжьэ, благъэ иIэжьэп. Урысые 
хэгъэгушхоу зичIыгу гъунапкъэхэр нэмыкI хэгъэгу цIыкIухэмкIэ лъызгъэкIуатэрэм адыгэмэ щыIакIэ къаритыжьрэп, 
тихэгъэгу, тишъхьафит ттырехы. Илъэс пчъагъэм къытэзао, 
тызэрепхъо. Урысые пачъыхьагъум зишIэжьрэп, ицIыфхэри 
тицIыфхэри еунэхъулIэх. Тэ, адыгэмэ, тфэлъэкIыщтымкIэ 
тишъхьафит къэтэухъумэжьы, ау дзэшхорэ Iэшабэрэ зиIэ 
хэгъэгушхом тыпырикъурэп. Тыркуми, Францыми, 
Инджылызми тыкъагъэгугъэ, ау IэпыIэгъу гъэнэфагъэм 
Iофыр зынэсыжькIэ, аIапэ папIытIыкIыжьы. ЖэкIэ, тхылъыпIэкIэ, лIыкIокIэ тызэращэ. Ау шъушIошъы жъугъэхъущтыр 
зы: сы къытэхъулIагъэми, тишъхьафитныгъэ зыми еттыщтэп, лъэгонджэмышъхьэкIэ зыми ыпашъхьэ тыфитIысхьащтэп! Е тылIын, е тылIэн! - Цэй Хьатырбай игущыIэ къыухи, 
къыIукIыжьын зыщиIощтым, Iэгу къыфытеорэмэ ахаплъэу, 
орэхьатыжьыфэхэкIэ яжагъ, ариIуагъ: - Адыгэхэр хьакIапIэ зыкIохэрэм шIухьафтын ахьэу хабзэ, ау гумэкIым 
тызэрифэу хьэкIэ IофкIэ тыкъышъуфэмыкIуагъэми, емыкIу 
къытфэшъумышI, мыр сигуапэу сэшIэ,- тыжьын сомэ 
Iэбжыб иджыбэ къырихи щытмэ ахитэкъуагъ...

--- Page 520 ---

ЯБЛЭНЭРЭШЪХЬ
I
1859-рэ илъэсыкIэм зы гушIуагъуи адыгэмэ къафихьыгъэп.
Адыгэ лIыкIохэр Инджылызым зэрэкIогъагъэхэм, 
япарламент къызэрэщыгущыIэгъагъэхэм, Iэгу къазэрэфытеогъагъэхэм фэшъхьафэу гущыIэ псау зихьэкIагъэхэм 
къакIэрыкIыжьыгъэп, непэ-неущым нэмыкI мафэхэр 
къыкIэлъэкIох. Ежь адыгэхэр, шъыпкъэр пIон хъумэ, 
ошIэ-дэмышIэ гугъапIэ горэ къафыкъокIынэу ежэжьыщтыгъэхэп. Охътэ гъэнэфагъэ тешIэ къэсми адыгэ лъэпкъхэр 
зэкIэрычыгъэ хъущтыгъэ нахь, зыкIыныгъэ Iоф ахэлъыжьыгъэп. ЗыкIыныгъэм тегущыIэхэ зыхъукIэ, хэти ежь ылъэпкърэ илIакъорэ къызэригъэгъунэжьыщтым пылъыгъ нахь, 
игъэкIотыгъэ адыгэ зыкъэухъумэжьыным нахьыпэрэм 
фэдэу фэкъаигъэжьхэп. Адыгэ хэсэ зэикIыри зызэхамыщэжьыгъэм илъэс тешIагъ. Лъэпкъ пащэ къэс зэшIуныгъэм 
нахьи зэмышIуныгъэу азыфагу къыдэтаджэрэр нахьыб. 
БлэкIыгъэ илъэсмэ зэрашIыщтыгъэу ежь лIы пащэхэри 
зэрэзэхэхьажьхэрэр макIэ. Хьаджэмыкъо Аслъанбэч 
нэмыIэмэ, Бжъэдыгъу зыришIыхьажьыгъап, зиушъэфыжьыгъэу Цэйри ичылэ дэс. Бэрзэдж Джырандыкъу мыуцурэр: 
тыдэ кIоми Джеймс къыздырищэкIэу Сэфэрбыйрэ 
Мыхьамэт-Аминэрэ азыфагу дэт. Ау Инджылызым ыпкъ 
къикIэу сыд фэдэрэ адыгэ Iоф ахилъхьэми, зэпакъудыизэ, 
къыдырагъаштэрэп.
Джы нэс адыгэ пащэмэ зэращагъэхэ, езэщыгъэхэ 
фэкъолIхэми ягугъапIэ аIэкIэкIы. ЦIыф пчъагъэу заом 
IукIуадэрэмэ дзэр зэраIыгъыщт осэпкIэ хьылъэр 
къахэхьажьы, ащ илъэс зытIу огъу лэжьыгъэ къэмыхьыжьри 
къыхэхъожьыгъ. Зичылэ тырагъэстыкIыгъэ цIыфмэ икIэрыкIэ щыIэныгъэ-гъэпсыныр афэукIочIрэп, къулайцыз хъугъэхэр нэмыкI чылэмэ зякIужьхэкIэ, яIэр зэдагощхэми, 
къяхьылъэкIых. Техьагъур, шъорэкIыр, жъэгъэузыр 
щымыIэныгъэм къыздехьы, гъэрекIорэ тэлауми чылэ псаухэр анахьэу Абдзахэрэ Шапсыгъэрэ щыригъэтэкъохыгъэх. 
ЦIыф узым былым узри дыхэтыжьышъ, зи къари гъэлрэп.

--- Page 521 ---

611
20*

--- Page 522 ---

Пшызэрэ Лабэрэ къызэпырыкIыгъэ урысыдзэр къылъыкIуатэ къэс пэуцужьхэзэ шъофрыс адыгэхэр зэкIакIох, 
мэзым, къушъхьэм екIужьых. Хы ШIуцIэ Iушъо шапсыгъэхэми, нэтыхъуаехэми, убыххэми яIоф нахьышIоп. Мафэ 
къэс хы нэпкъым къыIухьэрэ къухьэхэр нахьыбэ мэхъух, 
дзэр къимытIысыкIми, ятопыщэхэр зыдынэсыщт псэупIэмэ 
чылэ къыIуанэжьрэп. Бгъу пстэумкIи къэуцухьагъэ адыгэ 
шъолъырыр хэхьэпIэ-хэкIыпIэнчъ. КъэкIорэ мэфакIэм шIу 
къыхьрэп. Исыхьат, итакъикъ пэпчъ цIыф щыIэныгъэр 
ехъункIэ, щэгыныр дэкIо, къэмэ-сэшхо ихыгъэм нэмыкI 
къаIэкIэмынэжьэу, топхэри, топыщэхэри аIэкIэкIых. Iашэр 
гъэбылъыгъэкIэ Тыркуем, Инджылызым, Францием къизыщрэ къухьэ зэе-тIуаехэр зырыз дэд ныIэп урыс къухьэ 
къэрэгъулэмэ къазэрэIэкIэкIхэрэр. Абхъаз къушъхьэ 
лъэгъо закъори зэпаубытыкIыгъ. Узщыгугъын Iоф Дагъыстан лъэныкъомкIи щыIэжьэп. Илъэс фэдиз хъугъэ зы 
къэбар гъэнэфагъи къызимыIукIыжьрэр. Къэбар гъощагъэ 
гори къанэсмэ, шъэрэ зэтеIукIыжьыгъэу зыбгъодэкIыгъэм 
дэжь къегъэзэжьы.
Мазэм къехъу Мыхьамэт-Аминэ зэрымысыгъэ Абдзахэр фэкIэщыгъо-нэгушIоу къыпэгъокIыгъэми, Iофыгъуабэ-къэбарыби илъыгъ. Анахь къэбар гъэшIэгъон 
мыухыжьмэ ащыщыгъ Лапинскэм изэуакIэ, ащ къыщигъакIэщтыгъэп Занэ Сэфэрбыйрэ европейскэ легионым 
ипащэрэ язэфыщытыкIэ. Зэдэзаохэ нахь мышIэми, Мэхьмэтбей ыуж цыхьэмышIыгъэу нэбгыритIум азыфагу дэлъыр, 
хэмыхъощтыгъэмэ, уцущтыгъэп. Урысмэ сяшIущт-сямышIущтми, сязэощт-сямызэощтми сыд иIоф хэлъ, 
Сэфэрбый еIо, "адыгэхэр къэтыухъумэнхэу, тафэзэонэу 
тыкъэкIуагъ" мыдрэм педзэжьы. Сыд зэфаIуагъэми зэуапIэм зыIууцохэкIэ зэфагъэгъужьы.
НэтыхъуаекIэ, ШапсыгъэкIэ, АбдзахэкIэ а Iофым зэреплъыхэрэр фэшъхьаф. Нахьыпэм, абдзахэхэр урысмэ 
гумэкIыгъо зыхамыгъэтхэм, Лапинскэм идзэ Нэтыхъуае 
зэритыр ащ фэдизэу Абдзэхэ кIоцI къыщырадзэщтыгъэп. 
Мэзаох, нэтыхъуаехэр агъэделэх, рашхыкIых аIощтыгъэ 
нахь, Iофы зырагъэшIыщтыгъэп. Джы игъэкIотыгъэу ятыгъэкъокIыпIэ чIы гъунапкъэ пачъыхьадзэр къызыIогъуалъхьэм, Абдзахэ щаIорэр нэмыкI. Лапинскэм идзэ Абдзахэ 
къырамыщэу Занэм зэрэзыIэкIиубытагъэм МыхьамэтАминэ рагъэмысэ, ыкIыбкIэ щымыIушъэшъэжьхэу тыраубытэшъ раIо. Наибэм имызакъоу фэкъолIмэ мысагъэр 
лIэкъолъэшми афалъэгъу. Джеймси къазыхахьэкIэ гъогу 
рагъэкIожьрэп, егыих.
Абдзэхэ фэкъолIмэ язакъоп. ХыIушъомкIэ гъэзэгъэ 
шапсыгъэхэри, убыххэри разэхэп. Шъхьэихыгъэ щынагъоу 
хымкIэ къафыкъокIыгъэм, щэм ыстыгъэр псым епщэ 
зэраIоу, псэлъэ нэфабэ къарегъаIо. Сэфэрбый фыряIагъэ 
зэшIуныгъэ шъэфми зыкъырагъэтIатэ. Муртазыкъ зырызхэри, лIэкъолъэш зэе-тIуаехэри ахэмэ къагоуцожьых.
- Мы Iофыр къызфэбгъэфедэн плъэкIыщт, наиб,- 
Джеймс къыIуагъ.
Мыхьамэт-Аминэ Джеймс еплъыгъ, Джымэм фычIэплъыгъ.
- ТихьакIэ къыIуагъэм купкI хэлъ, наиб,- Джымэми 
Джеймс дыригъэштагъ.
- Сэфэрбый урысмэ яшIугъэн гупшысэр щыгъэгъупшэгъэнымкIэ ТIопсэ шапсыгъэхэмрэ убыххэмрэ къызфэбгъэфедэн плъэкIыщт,- джыри нахь шъхьаихыгъэу Белл 
къыIуагъ, тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Бэрзэдж ри Занэм къыгоуутыщт, Некрас Тимэ икупи къыбдырагъэштэщт.
- Бэрзэджыр сшIэрэп, ау Некрасыр иблэгъэ Сэфэрбый 
къыгоутыгъуае хъун...- Мыхьамэт-Аминэ зэгупшысэрэр 
къымыушъхьафэу гущыIэм зыригъэкъудыйзэ, щхыпцIыгъэ, 
нэ чан къэргъо шIуцIэхэмкIэ, джыри нэбгыритIур къызэпиплъыхьагъ, шъуемызэщыгъэмэ джыри зыгорэ къашъуIо 
ыIорэм фэдэу аIугушIуагъ.
- Некрас Тимэ хэт пылъыр, наиб!..- Джымэр зыфэе 
онэшым рагъэшэсыгъ.- Уихьэ сыкъеубыты нахь, 
Мыхьамэт-Амин, джаурылъф Некрасым есшIэщтыгъэр 
сэшIэ!.. Сицыхьэ телъэп!.. Егъэзыгъэти, наиб, адыгэ пашъхьэм ынэ щырикIыжьына, ибгъэгъэ чIэгъ укъыщиухъумагъ, 
Алахьым ерэмыд, мыхъун къыщыохъулIэгъагъэмэ, абдзахэмэ дунаим зэрэтырамыгъэтыжьыщтым егупшысагъ... 
Сенэгуе а хьарылъф-къорылъфыр Занэмрэ урысхэмрэ 
якъумэлэ-пщылIкIэ...
- Адэ, хьакIэ, Занэм иIоф икIыгъэу олъыта? - Джымэм 
къыпчъырэм Мыхьамэт-Аминэ апымылъэу къэупчIагъ.
- Ар дэдэр сфэIонэп, наиб.
- Адэ сы?..

--- Page 523 ---

- Занэм джыри адыгэ шъолъырым лъапсэ щыримыIэу 
сIорэп,- Белл щырагъэгъэтыгъэ гущыIэм къыпидзэжьыгъ,- 
нэтыхъуаехэри, бжъэдыгъухэри, шапсыгъэхэри, убыххэри 
къотых, Бэслъыныий, Къэбэртаий игугъу шIукIэ щашIы.
- Абдзэхапшъэ Цэй чылэгъо заулэри зыщымыгъэгъупш,- Джеймс къыпчъырэмэ Мыхьамэт-Аминэ ахигъэхъуагъ.
- Цэй лIэкъолъэшым ынэ тыкIао...- Джымэри къыхэмыгущыIэу щысышъугъэп.
- Занэм зыгу шIу филъи Абдзахэ къикIыщт,- Джеймс, 
Джымэм пымылъэу, наибэм дыригъаштэзэ, игущыIэ пидзэжьыгъ,- ау ащ къикIрэп фыряIэ гугъапIэм нахьыпэм 
фэдэу адыгэ хэгъэгум зыщеушъомбгъукIэ. АпэрэмкIэ, 
Сэфэрбый фашIыгъэ цыхьэр адыгэ пашъхьэм къыщигъэшъыпкъэжьыгъэп. Адыгэхэр урыс мэшIошхом зыщыпэIутыгъэ илъэс пчъагъэм Тыркум зэрисыгъэр къыпаIэтыжьын 
рагъажьэ.
- Шъхьэфитыджэу рагъэсыгъэмэ Занэм илажьа? - гум 
илъыр къымыIуапэу наибэм къыдзыгъ.
- Ори шъхьэфитынчъэу Шам уащэгъагъ, уакъы шIокIожьыгъ нахь...- наибэр зыфэе дэдэр Джымэм къыригъэIуагъ.
- Ари Сэфэрбый паIэтрэмэ ащыщ,- къызэрэдырагъаштэрэр Джеймс игуап.- ЯтIонэрэмкIэ Сэфэрбый жъы 
хъугъэ, иакъыли ипсауныгъи адыгэ Iофыр афэукIочIыжьрэп, 
ышъхьи бащэрэ зэрэфэшIушIэжьрэр цIыфмэ ралъэгъулIэ. 
Ящэнэрэр, сэ къызэрэсщыхъурэмкIэ, зэкIэми анахь Iоф. 
Адыгэ хэгъэгу упчIэжь IэкIэмылъэу Урысыем ешIун зэриморадыр ары.
Мыхьамэт-Амин зэхихыгъэм ыгу зыкъыригъэпхъотагъ, 
ау къызхигъэщыгъэп. Хэта шъуIуа Джеймс зыгу къигущыIыкIрэр, наибэм ыIуагъ. Ежьыр армэ, Iофыр шъхьафы. 
Адыгэ фэкъолIмэ агу къегущыIыкIмэ, ащ иеплъыкIэ нэмыкI 
шъыпкъ. Талъэныкъо ДагъыстанымкIэ къэбар шIагъо къимыкIми, Iофыр зэрэщыдэим укIэупчIэжьынэу щытэп. Урыс 
гъазетмэ къатхырэмэ ямызакъоу тырку, инджылыз, 
француз гъазетми къаушыхьатыжьы. Сирием къыщыдэкIхэрэми ар дэдэр арыт. Мазэ къэс адыгэ шъолъыр 
гъунапкъэмэ къаратэкъулIэрэ дзэмрэ Iашэмрэ къахахъо. 
Зы мафэ Мыекъопэ лъэныкъокIэ, Къужъыпс тIуакIэ 
сыздэкIым сынитIукIэ слъэгъугъэ. Шъо зыфэшъуIо дэдэу 

--- Page 524 ---

Зэнэ Сэфэрбый ичэу гъуанэ дэплъырэп, игупшыси нахь 
чыжьаIу. СызэрегуцафэрэмкIэ Лапинскэм идзи фэежькIэ 
сыгугъэрэп. Сыд ахэмэ ашIэн алъэкIыщтыр? Зэ, тIо, щэ 
урысмэ апэуцужьыных, зы мафэкIэ, тхьамафэкIэ, мазэкIэ 
зэтыраIэжэных. ЕтIанэ? Хэт етIанэ зишIуагъэ къытэкIынэу 
тиIэр? Хэти, тэри тызэрахэтыжьэу шъузау адыгэмэ ятэIо, 
тэгъэблых нахь, хэкIыпIэ афэхъущтым тегупшысэрэп. Сыд 
мэкъумэщышIэ фэкъолI тхьамыкIэмэ ялажь? Лажьэ зиIэр 
Занэм, Бэрзэджым, Цэим, Хьаджэмыкъом фэдэ пащэхэр 
ары. Сэри мыхэмэ, сыкъырамыдзэми, сахэкIыжьэу тэ 
сыкIон? ЗэрэхъурэмкIэ, Урысыем ешIуныр ыгу къихьагъэмэ, Занэм къыгурыIогъап адыгэ Iофым изытет шъыпкъэ. 
Зэрэхъущтыр тшIэрэп нахь тэри ащ зытщикIухьэрэп. Зэ 
моу Дагъыстан щыкъэбар шъыпкъэр, Iимамым игухэлъ 
шъыпкъэ сшIа гъэмэ, тшIэщтымкIэ нахь шъхьафит тыхъущтыгъэ... Мы Джымэри, сынэ кIэзгъэплъагъ, зыщетIысэхрэм тэджыжьыкIэ щишIэрэп, тыжэ пхыгъэу тыщегъэсы. 
Джеймси джау сыдми зэщ IофкIэ Занэм икъэбар къытхилъхьагъэп. Ащ фэдэу Занэм иIоф ТIопсэ шапсыгъэхэмрэ 
убыххэмрэ ащыщытмэ, Iо хэлъыжьэп къагощыгъэн зэрэфаем. Ежьми сиIоф къызщикIыщтмэ адэжь макIэрэ 
Бэрзэджымрэ Хьаджэмыкъомрэ скIэрищыгъэп. Цэир пый 
шIуцIэ дэдэ къысфишIыгъ. Бэслъыныехэри натIэкIэ 
къысфычIигъэ плъыгъэх.
- Сыдигъу, Джабраил, Жэгъуф мэхькъамэм укIонэу 
зыпIуагъэр? - Мыхьамэт-Аминэ тыжьын сыхьатыр къызэдигъэпкIи, уахътэм еплъыгъ.
- Олахьэ щэджэгъоуж уахътэр къэсыгъэм,- Джабраил 
къэтэджыжьыгъ.
- Хьарамыгъэ фэкъолIмэ къызхамыгъэфэнэу сэ сцIэкIэ 
муртазыкъмэ сфяIу,- наибэр Джымэм кIэлъыджагъ,- дзэ 
гъомылэр зэгъэуIугъэн фае, кIым гъэтхэ гъуй-сыир къыкIэлъыкIощт. Мардж хъужьын, тIэ щэигъэу тыхарэмыгъэт.- 
Джымэр пчъаблэм зэрэдэкIэу наибэм игупшысэмэ къапидзэжьыгъ.- Олахьэ, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, Джеймс, мы 
Джымэр цIыф зэхэпцэгъэ къодыем... Уапашъхьэ къигъолъхьанышъ, хьэм фэдэу къыпIуплъыхьэу, бадзэмэ 
жэпкъкIэ яоу, щысыщт. УигъэгущыIэщтэп, зиунагъо 
бэгъон!.. Ары, Джеймс, сэри сагъапэ мы къэпIуагъэмэ. 
Шапсы гъапшъэхэмрэ Шъэчыпшъэ убыххэмрэ Сэфэрбый 

--- Page 525 ---

зэренэ къокъухэрэр сэшIэ, зымафи сахэхьэгъагъ, убых 
хасэ зэхащэ ашIоигъу.
- Адыгэ пащэхэр хагъэлэжьэн яморад,- Джеймс 
къыдыригъэштагъ.
- Ары, сэри пэрыохъу сафэхъугъэп, адезгъэштагъ. 
Моу кIыр къызэрэзэкъооу хасэр аугъоищт. Ау сыкъыоупчIымэ сшIоигъу, Джеймс. Адыгэ Iофыр ыкIэ зэрэфакIорэм 
сы епIуалIэрэр?
- Ащ Iофыр нэсыгъэнэп, наиб, угу умыгъэкIоды.
- Алахьэр щыIэу сыгу кIодынэп, ау етIани тиIофхэр 
хъатэхэп. ДагъыстанкIи гугъапIэ щымыIэжькIэ сенэгуе. 
Орырэ сэрырэ къэнгъэбылъ тызэдешIэнэп, Джеймс, тыгу 
илъыр зэтIон. Занэм иурыс ешIу лъэпсэнчъэп. Сэри мы 
аужрэ мазэхэм ащ бэрэ сегупшысэ. Бэ шIэн, макIэ шIэн 
адыгэ шъолъырыр Урысыем ыштэщт. Ар узэхъырэхъышэн 
Iофыжьэп.
- Наиб, ар о зыпIокIэ, сыд ащыгъум адырэмэ аIощтыр? - Белл ымакъэ ымыгъэлъэшэу, ау пытагъэ хэлъэу 
къеупчIыгъ.
- Тыгу илъыр зэтIонэу тIуагъэба, Джеймс?
- Дагъыстан ешIокIэу сыд адыгэмэ зыкIябгъэгъэпэщтыр? - Джеймс ыгу илъ дэдэр упчIэкIэ къыриIотыкIыгъ, 
сигущыIэ къэсыухыгъэп зыфэпIощтыр къыригъэкIэу Iэ 
къыфишIзэ, къыпидзэжьыгъ: - Сэщ нахьи адыгэхэр нахь 
шIу плъэгъухэу, уафэгумэкIэу къэмыIуат, наиб...
- Угу илъыр, хьакIэ, къэпIоным къикIрэп аущтэу укъыздэгущыIэныр,- Мыхьамэт-Аминэ къыраIуагъэр ымыдагъэми ымакъэкIэ къызхигъэщыгъэп,- зы нэбгырэ сэ, 
Алахьым ыуж, аущтэу къыздэгущыIэнэу сшIэрэр. Алахь 
зизакъом Щамилэ Iимамыр ерэгъэпсэу!
- Къысфэгъэгъу, наиб, угу хэзгъэкIынэу сыфэягъэп... 
Аущтэу щытми Тхьэм къыттырилъхьагъэр титIо дгъэцэкIэн. 
Адыгэмэ яIоф зыщыкъиным запыдгъэчэрэгъукIыжьынэп.
- Ар Iоф шъхьаф,- Мыхьамэт-Аминэ ыгу илъ шъыпкъэр умышIэнэу щхыпцIыгъэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Занэ 
Сэфэрбыий игухэлъ къыдэдгъэхъунэп.
Абдзахэмэ яIо зыхэлъ ТIопсэ хасэмкIэ иIоф къызэримыкIыщтыр апэрэ сыхьатым Сэфэрбый къыгурыIуагъэми, 
губжыгъэ-плъырыгъэ къызхимыгъафэу хэт къэгущыIагъэ ми едэIугъ. ФэкъолIмэ къаIорэм мыхъун хэлъэп, адыгэ 

--- Page 526 ---

напэмрэ намысымрэ къызэраухъумэщтыр ары къэгущыIэрэ 
пэпчъ зыгъэгумэкIрэр.
Ау Сэфэрбый наибэм фычIэплъзэ, Джеймс еIушъэшъагъ:
- ТIопсэ фэкъолIмэ, убыххэри зэрахэтыжьхэу, сцIэ 
къырамыIоми агу къызыкIысабгъэрэр сшIэрэп.
- Сэри ар сэгъэшIагъо, зиусхьан, адыгэмэ апае плъэкI 
къэбгъэнагъэп... Мы Iофым зыгорэ хэхъухьэкIэ сенэгуе, 
плъэгъурэба наибэр зэрэгушIорэр?
- Сэлъэгъу, ау ащ ыпкъ къекIмэ, хэукъо.
- АрынкIи мэхъу, ау сэ сызэгупшысэрэр нэмыкI...- 
Джеймс игущыIэ кIэух фимышIэу джыри къеIушъэшъагъ, 
тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ.- Зэхэоха, зиусхьан, 
Урысые ешIуныр адэрэп...
Заулэ тешIагъэу Хьагъурым зыфэщэIагъэп:
- Шапсыгъэ хьакIуцумэ адэжь, зиусхьан, тыкъэкIон 
фэягъэп... Мыхэмэ, якъушъхьэ пытапIэмэ акъогушхукIхэу, 
заор зыфэдэр джыри ашIэрэп...
- ХьакIуцухэр сшIоIофхэп сэ, мо убыхмэ якъэгущыIакI 
згъэшIагъорэр,- Бэрзэджым зэхыригъэхэу Сэфэрбый 
къыIуагъ, етIанэ зыфигъэзапи, убыхыпщым еупчIыгъ: - 
Сыд гукъау, зиусхьан, убыхмэ къытфыряIэр?
- Сэ сыщыIэу Шъэчыпшъэ убых зытIущ агу имылъ 
къарагъэIуагъэ пае угу къытэмыгъабгъ, зиусхьан. Наибэм 
иазэнаджэ ахэр иджэрпэджэжьых.
- Олахьэ сымышIэрэ, убыххэр такIыб дэлъхэу, нэтыхъуаехэр урыс пэIулъхэу къызэраухъумэрэр армэ 
сшIэрэп... Армэ убыххэри, хьакIуцухэри, абдзахэхэри 
зыхэхьажьыгъэхэр, Лапинскэм икуп ясэтыжьы, зыми лIыгъэкIэ къытэ схыгъэхэп...
- Ашъыу, зиусхьан, зыгорэм ыгу имылъыр къырагъаIо пае угу къытэмыгъабгъ...- Бэрзэджым къыIуи, шым 
елъэдэкъауи хэсэ утыгум илъэдагъ: - Мыдэ, хасэ, шъукъэдаIу!..
Уахътэр пчыхьэпагъэми, Сэфэрбыйдхэр хэсэ ужым 
хьакIуцу къыщымыуцухэу, гъогу техьажьыгъэх. Нэтыхъоепщым фэдэу хасэм зиIо къыщимыкIыгъэ Бэрзэджри ягъус. 
Хэсэ бырсырыр хэти игупшысэу хы нэпкъым зыщырекIокIыщтхэм, Бэрзэджым икIэрыкI кIэгупшысыхьэ губж купым 
къахилъхьагъ, къамыщыпэмкIэ урыс къухьэмэ Iэ афишIызэ, 
ыгъэплъагъэх:

--- Page 527 ---

- Модэ шъуплъэлъ зэ, мо къухьэхэр хьакIуцумэ къямыкIущтых фэд!.. Тэ зыкIыныгъэм тыхэжъугъэт, тыкъызэрэухъумэжьыщт тэIо, ежьмэ наибэ-абдзэхэ лъэныкъомкIэ закъудыи... Сыд сэIо мыхэмэ къяхъулIагъэр? 
Шъэчыпшъэ убыххэр? Хэт ихь ахэми къяцэкъагъэр? Неущ 
щегъэжьагъэу ахэмэ сахэхьащт сэ!.. Тхьэм пае, Сэфэрбый, 
зиусхьан, хасэм щаIуагъэм пае угу къытэмыгъабгъ.
Сэфэрбый зи къыIуагъэп. Шы лъэмакъэ нэмыкI къахэмыIукIэу заулэрэ кIуагъэхэу ятэ ычIыпIэкIэ Къэрбатыр 
джэуап къытыжьыгъ:
- Адыгэ зэмызэгъыныгъэр хьакIуцу-убых-абдзахэмэ 
джыри зэ хасэм къыщаушъхьафыжьыгъэ пае тятэ ыгу 
къышъобгъэнэп, Джырандыкъу. Тяти, ори, сэри ар тищыпэ 
зэхэхэп.
- Ары, Къэрбатыр,- Бэрзэджым къыдырегъаштэ,- 
мафэ къэс тызэмыжэгъэ адыгэ пчэгъу шъхьапэ горэм 
тышIуанэ...
- Сегупшысэшъ, сыдэу мы адыгэхэм тыцIыф зэмыкIу 
зэхэпхъагъэу тызэхэт!..- къяхъулIэгъэ шъхьакIом ыхьэу 
Хьагъурыри къахэгущыIэ.- Зым аужрэ сэшхор тIэкIаутыфэкIэ тызэощт, адрэм тяшIущт еIо, нэмыкIыр зыми 
ымыгъапэу ужэ къыдэплъыхьэ, фэшъхьафмэ агу илъыр 
къэшIэгъуай!..
- Ар зэкIэ, Хьагъурыр,- Сэфэрбый джы къахэгущыIагъ 
ныIэп,- зилажьэр тэры, адыгэ пащэхэр ары. Ахэмэ хымэ 
цIыфхэр, наибэм фэдэхэр, къахэхьажьхи, адыгэ хэгъэгур 
зэтыпцIыным ычIыпIэкIэ лъэпкъ зырызкIэ зэпкъырыттхъыгъэ. Сыд тэ, адыгэмэ, наибэри, Лапинскэри, Тыркури, 
Инджылызри, Францри зэрэтищыкIагъэр? ТигъапцIэу хэти 
тызэрещэ!.. БэшIагъэ Урысыем, тишхыныеп, тызешIун 
фэягъэр... Муары бжъэдыгъухэри, кIэмгуехэри, къэбэртаехэри ешIугъэх, хэз ямыIэу мэпсэух...
II
- Зиусхьан, укъытфэмыеу пIуагъэу зэхэтхыжьыгъэшъ,- Лапинскэр мафэ горэм Сэфэрбый дэжь къэчъагъ,- Iофым ишъыпкъапIэ сшIэ сшIоигъу.
Сэфэрбый щхыпцIыгъэ:
- Зымафэ сIуагъэр сыдэу шIэхэу къыонагъэсыжьыгъ?
- Адыгэ шъолъырым шъэф щаIорэп, зиусхьан.

--- Page 528 ---

- СIуагъэм шъэф хэлъэп.
- Ащыгъум зэхэсхыжьыгъэр шъыпкъэ.
- Непэ фэдэу шъыпкъэ,- Сэфэрбый ынэкIушъхьэ 
лыпцмэ ащыщ сысыгъэп.
- ГъэшIэгъоны къытхэхъухьэрэр...
- Мафэ къэс хьалэмэт закI адыгэмэ къахэхъухьэрэр.
- Аущтэу оIомэ, зиусхьан, тидзэ гукъаоу фыуиIэри 
къыкIэлъыIожь.
- Ори, уицIыфми сыгу шъуабгъэрэп, шъулъэкIын 
къэжъугъэнагъэп, тхьэшъуегъэпсэу. Заор зыми Iэзэгъу 
фэхъугъэп. ХэкIыпIэу щыIэмэ тягупшысэнэу къыттэфэ.
- Москальмэ уяшIуныр хэкIыпIэу олъытэмэ, зиусхьан, 
адыгэхэр гъогу пхэндж теощэ.
- СшIэщтымкIэ сагъэсэжьынэу зыми упчIэжьакIо 
сыфэкIуагъэп,- Сэфэрбый нэ шхъонтIэ-къэргъо жъоплъхэмкIэ Лапинскэм фычIэплъыгъ.
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан, ащ фэдэ гухэлъ сиIэу 
уадэжь сыкъэкIуагъэп. Ау етIани тидзэкIэ Нэтыхъуае къыщытэхъулIэрэр емыкIу. Шъукъытфэмыемэ, сыдэу тшIын, 
абдзахэмэ, ТIопсэ шапсыгъэмэ ялIыкIомэ зэпыу яIэп, а 
лъэныкъомкIэ зыдгъэзэн.
- Зигугъу къэпшIхэрэр адыгэхэба? 
- Адыгэх, ау ахэмэ япащэ Мыхьамэт-Аминэ игупшысэ 
нэмыкI.
- Хымахьэр къихьи, унахьэр рифыгъ джары адыгэмэ 
язгъэIуагъэр.
ПIорэмкIэ зыфэсакъыжь къыригъэкIэу Къэрбатыр ятэ 
Iуплъагъ.
- СыкъэоушъхьакIу, зиусхьан,- Лапинскэм къыхихыгъ.
- Адыгэ гущыIэжъыр къыкIэсэIотыкIыжькIэ амыIуагъэ 
къасIорэп, хьакIэ,- гумэкIыгъо закъо горэ Сэфэрбый ышъо 
джыри къыхэщыгъэп.- Ар о пшъхьэ фэохьыжьы шъхьакIэ, 
зыцIэ къепIогъэ наибэм шъхьакIо щыхъурэп. Адыгэхэр 
гугъу хигъэтхэу мафэ къэс зегъэадыгэ. Шышъхьэр блитIупщыгъэшъ, шыкIэм лъэтхъожьы, ара? Тхьапшрэ есIуагъ 
адыгэмэ языкIыныгъэ умыукъоу уиефэндыгъэ ыуж ихьажь 
сIуи!..
- Адыгэмэ зыкIыныгъэ ахэлъыгъ Iоу сшIэрэп.
- Ухэукъорэп. Ахэтлъхьанэу тызежьэм, абдзахэхэр 
тIэкIиутыгъэх. Джы хьакIуцухэр, убых кIэлъэныкъор 

--- Page 529 ---

егъэделэ, шъузау, шъубан, урысхэр къэшъумыгъакIох 
ареIо. Шам нэмаз зытIу къыщишIи, къэчъэжьыгъэшъ, 
"сыкъэмыкIожьынэу сы Занэ Сэфэрбыеп" зыIукIэрэм 
пэпчъ риIозэ, лIыгъэу зыфелъэгъужьы. ТIопсэ хьакIуцуми 
шъхьакIо зыфаIорэр ашIэрэп нахь, тырку пщылI закъоу 
Сурием, Шам къыздырищыгъэр мэхькъэмэ Iэшъхьэтет 
афешIы. Сыд сэIо, Къэрбатыр, ТIопсэ мэхькъамэм тыригъэуцуагъэм ыцIэр?
- Хьадж-Хьасан.
- КIо джары,- Сэфэрбый щхыпцIыгъэ,- Чабэм нэмысыгъэми, наибэм ишы IупIэ зэриIыгъыгъэм пае ащ ыцIи 
хьаджэ паригъэгъэхъуагъ... Адэ ары,- Сэфэрбый ынэIу 
зи къыпэIумыхьажьэу хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- умылIэжьми 
чэтыу хьаджэ плъэгъун зыкIаIуагъэр...- плъызэу заулэрэ 
щысыгъ, етIанэ зыкъишIэжьыгъ: - ТыкъызэхэзышIыкIрэр, 
зыгу къытэгъурэр макIэ. ЗэкIэми ашъхьэ яфедэ пае урысмэ 
тарагъэзао ашIоигъу.
- Урысмэ тязаоу тшъхьэ хатлъхьэкIэ тэркIэ мыфед...- 
Лапинскэр Къэрбатыр нахь зэхыригъэх шIоигъоу гъумтIымыгъэ.
- О зэкIэри пшъхьэ фэмыхьыжь, хьакIэ,- Сэфэрбый 
джэуапынчъэ зишIыгъэп.- Аущтэу оIошъ, сэ сыгу илъри 
къыосIон. Зифедэ хэмылъ, шъори шъузэрахэтэу, адыгэ 
хэгъэгум къихьэгъэ цIыф сшIэрэп. Умыхъыжъ, хьакIэ, 
умыхъыжъ,- Лапинскэм зыгорэ къыIонэу къыригъэжьагъ, 
ау Сэфэрбый Iэ фишIи, къыригъэIуагъэп,- лъэпкъкIэ уполякба?
- Сыполяк, сырэгушхо.
- Уигъусэмэ янахьыбэр полякба?
- Поляк, зиусхьан, поляк!..
- Адэ сыд ащыгъум, шъуихэгъэгу полякхэр къыщышъуIэтхэу Урысыем шъузфемызаорэр? Адыгэ зэуапIэм 
къыратэкъулIэрэ урысыдзэр тэркIэ макIэ хъуныгъи... О 
тифедэ хэлъэп оIо, ащкIэ наибэм абдзахэхэри егъапцIэх. 
Тыркуми, Инджылызми, Францми урысхэмкIэ ягухэлъ 
фэшъхьафэп, Дагъыстан Iимамым игугъу сшIыжьрэп.
- Тэ адыгэ хэгъэгум, зиусхьан, шъукъытэмылъэIугъэмэ, лIыгъэкIэ тыкъихьагъэп,- Лапинскэри, зыкъиухъумэжьзэ, зэкIакIорэп.
- Тыд, хьакIэ, шъукъыздикIыгъэр?
- Тыркур.

--- Page 530 ---

- ТхылъыпIэ къэрар тызэдыкIэтхагъэу сапашъхьэ къиплъхьан плъэкIына?
- Ащ фэдэ тхылъ тазыфагу дэлъэп.
- Адэ сыд, хьакIэ?
- Къэрар гущыIэ зэдэтшIыгъагъэба?
- Сыдигъу ар, Къырым заор къежьэным ып. Джы нэс 
сыд шъузэжагъэр? Джы адыгэ зэмызэгъмэ, хьакIэ, къяхъулIэщтыр къяхъулIэгъахэкIэ сенэгуе...
- Ащ Iофыр нэсыгъэп, зиусхьан.
- Сыд, тынэ къаплъэу, адыгэ кIодым тызфежэщтыр?
- КъызгурыIуагъ, зиусхьан, къызгурыIуагъ. Ащ сызегупшысэн фэягъэр Банья илъэхъан.
- Сэри сызщыгупшысэн охътэ Iаджи блэзгъэкIыгъ, 
сыфыкIэхьажьрэп. Дунаир джары зэрэщытыр: хэукъоныгъэмэ унэ къагъэплъэжьмэ, пшIагъэм урыкIагъэгъожьмэ 
улъагъэкIуатэзэ, цIыф гъэшIэ кIэкIыр гъэмэфэ чэщ кIакоу 
рыуагъэхы. Ащ нахьрэ Iоф къыздиуимыIэмэ, хьакIэ, тыгу 
зэфилъым кIэух фэтшIын.
- Адырэ илъэситIум къызгурымыIогъэ Iаджи непэ 
къызгурыбгъэIуагъ, зиусхьан, тхьэуегъэпсэу.
- Удэ, Къэрбатыр, хьакIэр хэгъуашъхьэм Iушъущэжь,- 
Iэпкъ-лъэпкъхэр къехьылъэкIми, Сэфэрбый къызхимыгъэщэу къэтэджыгъ, ыIэ фищэигъ.- ХъяркIэ, Теофил. 
Шъхьэихыгъэ шъыпкъэ нэмыкI тыгу зэрэзэбгъэн непэ 
зэтIуагъэп. ЗэтIуагъэу къыпщэхъуми, адыгэ Iоф тхьамыкIагъу тызэрэгущыIагъэр. Егупшыс, адыгэ зэмышIуныгъэ 
гъэбырсырым шъухэмыхьажьэу шъушъхьэ хэгъэгум 
ишъухыжьмэ нахьышIу.
Лапинскэм зи къыIуагъэп, ищазымэ лъэдакъэхэр зэгуигъапкIэхэу шъхьащэ Сэфэрбый къыфишIи, унэм икIыжьыгъ.
Сэфэрбый унэм изакъоу къызенэжьым, ыгу жьы 
дигъэкIыгъэти, ыIэпкъ-лъэпкъхэр къемыхьылъэкIыжьхэу, 
ыIитIу ыкIыбкIэ щагъэу джэхэшъогур рекIукIы. Зы гупшысэм 
нэмыкI гупшысэр къытекIо. ИкIэлэгъум щегъэжьагъэу, 
непэ щыкIэкIыжьэу, зыднэмысрэ къанэрэп. Рудзевич полковникри ыгу къэкIыжьыгъ, дзэм хэкIыжьи Керчь 
дэтIысхьажьыгъэ Гъэзари мы илъэс хьылъэ заулэм зэрищыкIэгъагъэр, загъори къыгъапцIэщтыгъ нахь мышIэми, 
джы нахь зыдешIэжьы. Тырку илъэсмэ захахьэкIэ шъхьэр 
егъэсысы. Къазэрэхэужьыгъэр игуапэу Лапинскэм 
шъхьэихыгъэ IофкIэ непэ сызэрэдэгущыIагъэр дэгъоу 

--- Page 531 ---

сшIагъэ еIо. Наибэм пае сIуагъэри къыгурыIуагъ. Ары 
Iофри зэрэщытыр. Икъунба мы къытэбэныгъэмэ зыкъашIэжьынкIэ!.. ПсыутIэ нэпкъым Iут адыгэ къуашъом 
зырадзэ, рагъэтIысэхы. Ежьхэр сыд? ИпкIыжьынхэшъ тэры 
чIырагъэхьащтыр!.. Зы хъун адыгэмэ афэсшIагъэп, сшIэгъэ 
тIэкIури хьаулые нэрылъэгъу. Ау Алахьыр сишыхьат, сыгу 
шIу нэмыкI сыкъызхэкIыгъэ цIыфлъэпкъым филъыгъэп. 
Мыхъун сIуагъэми, сшIагъэми адыгэмэ сафэшIушIэзэ, 
сыхэукъогъэнкIэ мэхъу. ЗыкIыныгъэрэ зэгурыIожьыныгъэрэ адыгэмэ ахаслъхьэ сшIоигъуагъ, къыздэхъугъэп. Я 
си Алахь, сыкъызэхэшIыкI, адыгэмэ агу къысэмыгъабгъ, 
ягунахь къысIумыгъакI. Адыгэ гупшысэм жъы сехъулIагъ, 
скIуачIэ хэслъхьагъ. Джы къысфэнэжьыгъэ илъэсхэу о 
къыздапшIэхэрэмкIэ сыхэмыгъэукъожь. Икъун адыгэлъыр 
зэрэчъагъэр, адыгэ тхьамыкIэгъо гугъу нэмыкI тичIыгу 
зэримылъыгъэр. ЛIыгъэр армэ, илъэс пчъагъэм ащ тыфэшъыпкъагъ, адыгэ намысыр къырытыухъумагъ. Зы адыгэ 
закъо дунаим къытенэжьыгъэми, джа шIошIхъуныгъэ 
лIыгъэм зэрэфэзэфэщтым сехъырэхъышэжьрэп. Ау лIыгъэ закъокIэ мощ фэдиз зиинагъэ хэгъэгушхо-лъэпкъышхом пэуцужьыгъуай, тлъэкI къэдгъэнагъэп, уапашъхьэ, 
дунай пашъхьэм тыщызаф, тыгу шIу къигъахьи урысмэ 
тяшIун тлъэкIынэу кIуачIэ къытэт, си Алахь. СIощтымрэ 
сшIэщтрэмкIэ сыкIэмыгъэгъожь, тихыягъэ къебэныгъэ 
Урысыеми ыгу къытфэгъэшIу.
Унапчъэм Сэфэрбый игупшысэхэр зэпигъэугъ.
- Ора, сикIал? - Сэфэрбый ыкъо еупчIыгъ, зимылъэгъугъэр бэшIагъэ пIонэу IугушIуагъ.-Сыдэу дэгъуа къызэрэбгъэзэжьыгъэр, Къэрбатыр. Орырэ сэрырэ тыгу 
илъыр зыщызэтIон чIыпIэ тифагъ, сикIал, къыосIощтым 
къедэIу.
- Тят, Лапинскэм епIуагъэм къыпыбдзэжьыщтмэ,- ыгу 
илъыр ятэ дишIагъэу Къэрбатыр къыIуагъ,- къыбдезгъаштэрэп.
Пкъышхо хьылъэкIэ Сэфэрбый джэхэшъогум щызэтеуцуагъ, гугъуемылIыхэу зыкъызэригъэзэкIыгъ, зэхихыгъэм ишъыпкъагъэ зэригъашIэу къэплъагъ, къеупчIыгъ:
- Угу илъыр бгъэкIотэжьыгъэм фипхыгъа, сикIал?
- Сыгу илъыр Лапинскэм езгъэшIэнэу сыфэягъэмэ, 
тят, сыкъышъухэгущыIэныгъи...

--- Page 532 ---

- Тэрэзэу пшIагъэ, зиусхьан. Джы сыкъэдаIо, угу 
зэмыIугъэр сэгъашIэ.
- КъыосIон, зиусхьан, Къэрбатыр къыIощтым уасэ 
ритэу ятэ ипщыгъэ фыхигъэунэфыкIыгъ,- урыс ешIуныр 
къыбдезгъаштэрэп. УкъысэдэIумэ ар озгъэшIэщтэп.
- Ар зыкIапIорэр, зиусхьан, гущыIэ къодыешъ, къысфиIотыкI.
- Урыс ешIуныр уизакъокIэ осымыгъашIэ сшIоигъу. 
Ар Занэ Сэфэрбый зиусхьан закъом ыпшъэ рилъхьажькIэ 
хъущтэп, адыгэмэ къыфадэщтэп.
- СыкъэдаIо, зиусхьан, сыкъэдаIо.
- Мы Iофым, тят, адыгэ зэикI хэсэ зэхэгущыIэжь ищыкIагъ.
- Адыгэ зэикIым сыкIэхъопсэу адыгэ хэсэ тхьапш зэхэсщагъэр? Сыд къыщысаIуагъ.
- Къыбдырагъэштагъэп, зиусхьан.
- Адэ сыд адыгэ зэикI хас джыри зэхэсэбгъэщэщтыр?
- Урыс ешIур Нэтыхъуае къызщежьэкIэ, тят, къумалыгъэ зепхьагъэ къыуаIощт. Шапсыгъапшъэ хьакIуцумэ, 
убыхмэ, абдзэхэ кIахэмэ урыс зэо гъогур афызэIуохы.
- Ащи сегупшысагъ, зиусхьан. Аферым, шъулIба, 
къэшъумыгъакIох къытаIоу, Iэхъомбэшхор къытагъэлъэгъоу икъунба ахэмэ урысыдзэм тазэрэпэIуагъэлъыгъэр!..
- Сыоплъышъ, тят, укъэсшIэжьрэп...
- Адыгэхэр тыкъызэтэнэ пшIоигъомэ, сикIал, ащ нахь 
хэкIыпIэ щыIэп,- гушъэбэныгъэрэ сыкъызэхэшIыкIрэ 
Сэфэрбый къытекIоу джыри къыIуагъ.- Тэ тшъхьэ иIоф 
зетымыфэжьмэ, зыIапэ къытфэзыщэин, Алахьым нэмыкI, 
дунаим тэтыжьэп. Къырым заом Урысыем иIоф къыщимыкIыгъэми, хэлъэшыкIыгъ. Ипкъыягъэ мафэ къэси зэхэтэшIэ. 
Къогъупэм тыкъуамыгъэзыхьапэзэ, ешIун Iофыр талъэныкъокIэ къикIмэ нахьышIу, сикIал. Жъалымым жъалым 
пагъодзыжьрэп, адыгэмэ ащ нахь афэщэчыжьыщтэп.
- Ары шъхьакIэ, тят...
- КIалэ!..- Сэфэрбый фэмыщэIэжьэу къызбгырыуи, 
къызэпиутыгъ, етIанэ нахь мэкъэ егъэтIылъэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Сыдыгу уиIэр, сIорэр къыпхэмыхьэу!.. НепэкIэ 
огугъа мыщ сызегупшысэрэр, нэтыхъое-шапсыгъэ хасэм 
пащэу сызигъэлъэгъогъэ маф. Непэ тиIоф къимыкIмэ, 
неущ къикIыщт, зыгорэм тыкъызэхишIыкIын, гукIэгъу 
къытфишIын сIозэ, джы нэс къэсхьыгъ, сыгуи сшъхьаци 

--- Page 533 ---

къэрабэ хъугъэ. МыщкIэ, сикIал, къыздезымыгъэштэгъэ 
адыгэ пащэхэри, псауи, мыпсаужьи зэхэтэу, зэдэсэгъэмысэ. Адыгэ тхьамыкIагъор Тыркуе, Урысые хэгъэгуитIумэ 
язакъоп зыер, тэри ар тынапэ. Тэ адыгэ лъэпкъхэр тызэмышIухэу, зыгу шIу къытфимылъым зырыз-зырызэу 
зыпэIутыдзагъ. Къытщыгугъхэзэ гугъэнчъэу къэдгъэнагъэ мэ ягонахь сшъхьащых, си Алахь. Адыгэ напэм ыпашъхьэ 
щыфэхыгъэмэ уиджэнэтыпчъэ афыIух, къэнагъэмэ мамыр 
ягъэгъот. Амин, Iо, зиусхьан,- Сэфэрбый ыIэ дигъэчъаий 
дыуахь къыхьыгъ, тхьэм елъэIугъ.- УнэшIу, си Алахь, 
адыгэмэ къащыгъаф, ядунэе хьылъэ псынкIэ къафэгъэхъу. 
Удэ, кIалэ, Гъэзар Анапэ къэкIуагъ аIуагъэшъ, ишъыпкъапIэ къызэгъашI, сыIумыкIэ хъущтэп. Гъусэ сиI, язабытмэ 
сыкъашIэ пIокIэ, цыхьэ афэпшIэу уахэмылъад, шыу бащи 
зыдемыщажь.
- СыкIон,- Къэрбатыр ятэ ыпашъхьэ икIзэ къыIуагъ,- 
Гъэзар тыдэ щыIэми къэзгъотын, къыпIузгъэкIэн, ау уигухэлъ къыбдасштэрэп...
- Зиусхьан, зэ моу къэуцу.
- СыкъэдаIо, тят.
- Мы Iофым хэщ-ощ ищыкIагъэп.
III
ХьакIуцу хасэм къыщыдихыгъэ текIоныгъэм рыгушIоу 
Мыхьамэт-Аминэ хэтзэ, Щамилэ Iимам дэжь къыфырахыгъэ тхыгъэ шъэфым наибэр къыгъэнэшхъэигъ. АрапыбзэкIэ 
тхылъыпIэм мыры итыгъэр: "Наиб, сыгу илъ зыфисIотыкIрэ 
Мыхьамэт-Амин, мы тхыгъэ кIэкIыр къызэрэпIэкIахьэу, 
еджэри, угу иубыт, цIыф емыгъэлъэгъу, гъэкIодыжьы. 
Талъэныкъо къэбарышIу щыIэп. Зэо мыухыжьым цIыфмэ 
агухэр зэфигъэпхъэшагъэх, тэри нэмыкIынэкIэ къытигъэплъыгъэх. Нахьыпэрэ шIошъхъуныгъэ теубытагъэу пшIэщтыгъэр талъэныкъокIэ мафэ къэс нахь макIэ щэхъу. 
Урысые кIуачIэм гъэрэ фэмыдэу зыкъишIэжьыгъ, къытитэкъулIэрэ дзэм гъунэ иIэп. Сиунашъо зыщамыгъэцакIэри 
макIэп. Хэти щэрихьат заом зызэрэIуищэикIыщтым пылъ. 
Къумалмэ сыкъауцухьэ, Алахьым ихьатыркIэ сикъотэгъухэр къысфэшъыпкъэх, ау шъыпкъагъэм Iофыр 
нэсыжьмэ, сицыхьэ зытелъыр макIэ. ТызэкIакIо къэсми, 
тикъушъхьэ пытапIэхэр тфэзэжъу мэхъух. Мыщ фэдэу 
тиIоф щытыщтмэ, тыIэпыIэгъунчъэщтмэ, илъэси тфэкъудыижьынэп. Адыгэ лъэныкъом шъуиIоф зэрэщыхьылъэм 
сыщыгъуаз. Ау зы нэбгырэ иахь къэмынэщтми, адыгэхэр 
урысмэ апэIэт, ямыгъэшIух, жьыщэгъу талъэныкъокIэ 
щытэгъэгъот. Алахьыр тигугъапIэ, уигугъапIэ умыгъэкIоды. 
Щамил."
ГумэкIыгъо хьылъэр къыфэзыхьыгъэ тхыгъэм зеджэм, 
ыгъэкIодынэу Мыхьамэт-Аминэ къыфагъэпытагъэр ыгъэцэкIагъэп. ТхылъыпIэр ыIыгъэу къэтэджи, джэхэшъогум 
зэритэу, джыри зэ еджэжьыгъ, фэсакъыпэмэ гупшысэзэ 
зэтыриуплIанкIи, бгъэджыбэм рилъхьагъ, хэщэтыкIыгъ. 
Гъэтхэ дунаир зыщыбыжъутэрэ шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, 
нэплъэгъум къыхэгушIогъэ чъыг къэгъагъ зэмышъогъумэ 
зыкъыIуашIыхьэ фэдэу къыщыхъуи, гум фэмыштэу, 
шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьыгъ. КIом дыхэтэу бгъэджыбэм тхыгъэр къырихыжьыгъ, гум къыхэуIэзэ, итым джыри 
зэ рычъагъ. Гум къыпиIонтIыкIэу Дагъыстан къушъхьэ 
джашъохэр, ичылэ набгъохэр, ипсыхъо чъэр бгъузэхэр, 
имыжъо цакIэхэр, ипщэф гъощагъэхэр, иазэнэджэпIэ 
лъагэхэр, ахэр пыймэ къащызыухъумэрэ пэIо пырэцэ 
цIыфхэр, сэшхо къихыгъэхэр, щылыч зэутэкI жъынчхэр, 
топыщэ шъуй макъэхэр, уIагъэхэр, укIыгъэхэр ынэгу къыкIэуцуагъэх.
Адыгэ хэгъэгум къызифагъэм щегъэжьагъэу непэ 
фэдэу Мыхьамэт-Аминэ ыгу кIодыгъэу къышIэжьрэп. 
КIодыпIэ Iаджи адыгэ шъолъырым щифагъ, ышъхьэ хырагъэхьажьэуи къыхэкIыгъ. Ау Щамилэ инепэрэ къэбар 
идунайкIодыжьэу къыщэхъу. Адыгэ лъэныкъом иIоф 
щыдэгъугъэмэ, аущтэу наибэм къышIомышIыныгъэкIи 
мэхъу. Сыд иамал, сыдкIэ IэпыIэгъу Щамилэ фэхъун? 
Мыщи, еIо, цыхьэмышIынымрэ къумалымрэ щыб. Адыгэмэ 
хасэр яхъой, ау непэ щаштэрэ унашъор неущ агъэцэкIэжьрэп. ЛIыгъэ ахэлъэп сIон слъэкIыщтэп, ау ар зыдябгъэшIэжьыным пае, хьэм ыкIэ зэрэтеуцохэу, алъапэ утеуцон, агу ухэуIэн, шъхьакIо ябгъэшIын фае. О зи мыхъуми, 
Iимам, узщыщмэ уахэс, уикъушъхьэхэр къыпкъотых, 
къэрар къыпфызиIэхэр къыпшъхьарытых. Зыгу шIу къысфимылъыр сэ хэхэскIэ мыщ къыщысэджэ. Чэщыгъо 
зыщисхрэ чIыпIэм неущ щисхыжьрэп. Занэ Сэфэрбый, 
Цэй Хьатырбай, Бэрзэдж Джырандыкъо афэдэхэм, 
Хьаджэмыкъо Аслъан бэчи мыхэмэ анахьышIоп, яцIыфмэ 
ситIэсхъапIэ зэрагъашIэ, лъэбэкъоу сыдзырэм пэпчъ 

--- Page 534 ---

къалъытэ. ДагъыстанкIэ Iофыр щыдэймэ, адыгэ лъэныкъомкIэ укъэмыупчIэжь. Бэслъыныемэ ячIыгу гъунапкъэ 
афызэIуахи, тызщямыжэгъэ ШъхьэгощапшъэкIэ урысыдзэр къытатэкъулIагъ. Чэтунэ дэлъыгъэ дзэр Лабэ къызэпырыкIыгъ. Мыекъопэ пытапIэри ауIэшы. Шапсыгъэ-нэтыхъуаемэ япэщэ Занэм урысмэ яшIун игухэлъ. Ащ 
ышIэщтым уицыхьэ тебгъэлъ хъущтэп, ау ар зашIэкIэ, тиIоф 
дэй дэдэ мэхъу. Абдзэхэ лъэны къуищри пыимкIэ тIэтагъэ. 
Джаур пIомэ, якъэмапшъэ зэретхъожьыщтыгъэхэу адыгэхэр щытыжьхэп. Зэо мыухыжьым ыгъэпшъыгъэх, ихэгъуашъхьэ пыир пэчыжьэфэкIэ, адрэмэ къагъэкIощтэп 
аIозэ, гугъуелIхэрэп. Адыгэмэ лъэпкъ зэнэкъокъур дэеу 
ахэлъ. Пщы пэпчъ ичылэ пачъыхьэу зыщелъытэ. Лъэпкъ 
пащэ пэпчъ хэгъэгу шъхьаф пачъыхьэу зыкъыщэхъужьы. 
Сямыубзагъа, сямызэуагъа, сямышIушIагъа, хэгъэгу 
зыкIыныгъэр язгъэштэн слъэкIыгъэп. КIо, сэ сыхым, сыхэхэс 
шъхьакIэ, Занэ Сэфэрбый? Сыд пае имыхьакъ теплъхьан, 
псэ зафишIи, нэ зафишIи, сиягъи къэмыкIуагъэу щытэп, 
къедэIугъэхэп. ХьакIуцу хасэм джыри зэ къыщиIэтыжьыгъагъ, дырагъэштагъэп. Джары, Iимам, шъыпкъэр пIон 
хъумэ, тиIоф зытетыр. Илъэсыр сшIэрэп, ау илъэсныкъо 
джыри ткъудыин тлъэ кIыщт. Амал иIахэмэ, сыд тхьамыкIагъо хэтхэми, урысхэр талъэныкъокIэ щызэтетIэжэнхэу 
усэгъэгугъэ. Алахьыр згъэпцIэнэп, ори, Iимам, пшIосыушъэфынэп, урысмэ яешIун гупшысэр загъорэ къысачъэу 
къыхэкIы... Ау сыдэу тшIын, Алахьым къыттырилъхьагъэр 
тихьылъэ. Джыри зэ адыгэмэ "О мардж!" язгъэIожьын.
Мыхьамэт-Аминэ игукъауи игупшыси къызреIотыкIым, 
ыгу нахь псынкIэ хъугъэ. Ау ымышIагъэ горэ ышIэн зэрэфаер зыдишIэжьэу, заулэрэ щысыгъ. Тутыныбжъэр хигъа нэ зэхъум, бгъэджыбэм илъ тхыгъэр ыгу къэкIыжьыгъ. 
Къырихыгъэр машIом рихьылIи, гузэжъогъу хэмылъэу, 
енэшхъэикIзэ, ыгъэстыгъ.
- Мыдэ! - унэм чIэджыкIыгъ. ШIуцIэрымэр тырихэу, 
ынэхэр зечъэхэу Джэбэгъ къихьагъ.- Садэжь зи къишъумыгъахь, тIэкIу зызгъэпсэфыщт.
- Полякыр, наиб, тикъэлапчъэ къыIохьэ пэт.
- Хэт полякыр?
- Лапинскэ гущыIэрыер ары.
- Зэтелъхь! ГущыIэрыемэ тэ щыпшIэра!.. Тэрэзэу 
шъупэгъокI, елбэтэу къишъущ. Хэт игъусэр?

--- Page 535 ---

- Шыу куп игъус.
- Къеблагъ, Теофил, къеблагъ,- Мыхьамэт-Аминэ 
хьакIэм пэгъокIыгъ, зэрэIоплъэу шIу къызэримыхьыгъэм 
егуцэфагъ.- О-уи-у, моу джыдэдэм сыгу укъыпылъэдэгъагъ. Сы укъыздикIыгъэмкIэ щыкъэбар? Олахьэ дэгъоу 
пшIагъэм, тэ зыкъэтымыIэтызэ, укъэкIуагъ, тыбгъэгушIуагъ.
- ТыкъыздикIыгъэм, Мыхьамэт-Амин, гушIуагъо 
щыIэп,- нэгу кIыф пшъыгъэу Лапинскэм къыIуагъ.
- Адэ джырэ дунай, Теофил, тыдэ гушIуагъо 
къипхыжьын. Заор макIо, лъыр щагъачъэ. Къушъхьэ гъогур къыомыкIугъэкIэ сенэгуе, укIыф, Теофил?
- Сигукъао къушъхьэ гъогур сыдкIэ пэпшIын, 
Мыхьамэт-Амин,- Теофил Iупэщх къечъагъ шъхьакIэ, 
къыхэщыгъэп.
- Хэт угу хэзгъэкIынэу адыгэ шъолъырым исыр?
- Нэтыхъуае тыкъырафы, шъутищыкIэгъэжьэп къытаIо.
- Хэт зыIорэр? ФэкъолIхэра?
- Занэ Сэфэрбый зыIорэр. ФэкъолIхэри къытфычIэплъых.
- Сы къяхъулIагъэр Занэмэ? Нэтыхъуаемэ?
- Урысмэ яшIун морад яI, Сэфэрбый ыушъэфрэп. 
Шапсыгъэ кIахэмэ, нэтыхъуаемэ къыдырагъаштэ.
- Урыс ешIуныр Сэфэрбый едгъашIэ хъущтэп! - 
зытенэгуикIрэр тырах фэдэу, наибэр къызбгырыугъ.- 
Орырэ сэрырэ нэмыкI Адыгэ хэгъэгум къимынэжьыгъэми, 
ар Занэмэ ядгъашIэ хъущтэп.- Мыхьамэт-Аминэ джыдэдэм 
ыIэшъхьитIукIэ ыгъэстыжьыгъэ тхыгъэр ыгу къэкIыжьыгъ. 
Ащыгъум, сызэнэгуягъэр Занэмэ ашIэ. Нэтыхъуаехэр 
аущтэу зызекIохэкIэ, адыгэ темыр хэгъэгу гъунапкъэр 
къызэхэтакъо. ЗэрэхъурэмкIэ, Абдзахэрэ Убыхрэ 
къэнэжьрэр. Шапсыгъэ кIахэр зыдакIорэм Шапсыгъапшъэ ри зэрэкIэлъыкIожьыщтым уемыхъырэхъыш. Наибэр 
игупшысэмэ къахэужьыгъ, къеупчIыгъ: - Сы ащ нэмыкIэу 
Занэм къышъупиубытрэр?
- Хымэ зэуакIохэр тищыкIэгъэжьхэп еIо. Тэ тизакъоп, 
тыркухэми, инджылызхэми, французхэми, ори уахэтэу, 
тафаеп еIо.
- Къэрбатыр сы ыIорэр? - Мыхьамэт-Аминэ къэупчIэшъ, 
ежь-ежьырэу адыгэ гущыIэжъкIэ джэуап зэретыжьы: - Сы 
ыIон, къор тым ишапхъ...

--- Page 536 ---

- А зыфапIорэм, наиб, шъыпкъэ хэлъынкIи мэхъу, ау 
Къэрбатыр имыхьакъ теслъхьащтэп. Сэфэрбыйрэ сэрырэ 
тыззэдэгущыIэм, шIукIи екIи иIо къытхилъхьагъэп. ТыкъызегъэкIотэжьми, сэ сыд сIуагъэми, сятэ ыIорэр тэрэз 
къезгъэIон слъэкIыгъэп. Къэрбатыр ыгу илъ дэдэм сыщыгъуазэп, ау ятэкIэ зэрэмыразэр къыхэщыгъ.
- Ар дэгъу, къызфэдгъэфедэщт,- IэубытыпIэ-гугъапIэ 
горэ зэригъотыгъэм наибэр ыгъэгушIуагъ, къеупчIыжьыгъ: - Къыпщэхъуа хьауми гуцафэ фэошIа?
- Сегуцафэ,- Iупэщхыр Теофил ыIупшIэмэ зэрарычъагъэр джы нахь къыхэщыгъ,- ятэ фэдэу зыкъызэрэтщимыдзыерэм, тызэримыгъэпыйрэм сегъаIо... Сыхэукъоми 
сшIэрэп...
- Ухэукъорэп, Теофил. Занэхэр сэ непэп зысшIэхэрэр!.. 
Ащыгъум ятэрэ ыкъорэ азыфагу зыгорэ къыдэхъухьэ. Ар 
тиIэубытыпIэу, урыс ешIун Iофыр нэтыхъуаемэ аIэкIэтыутыщт. Укъырафын аIуагъэкIи, Теофил, зыкъэпIэтэу укъимыкI.
- Ар аIуагъэкIи, гъэтхэ гъогудж, гъэмафэм нэс дзэр 
къисщыжьын слъэкIыщтэп.
Лапинскэмрэ Мыхьамэт-Аминэрэ чэщ кIахэ нэс щысыгъэх. Сэфэрбыйрэ Къэрбатырырэ пый зэрэзэфашIыщт 
шIыкIэми, топ зытфы-зых зигъусэщт нэбгырэ шъиплI фэдиз 
зыхэтыщт дзэр абдзэхэ лъэныкъом къызэрагъэкIощтым, 
щыфыхахыщт чIыпIэми егупшысагъэх. НэмыкI адыгэ Iофыгъохэми анэсыгъэх.
Пчэдыжьышхэм пэсхэр ТIуапсэ къафичъыгъэ шыум 
Iанэм къыпищыгъэх. Мыхьамэт-Аминэ иухъумэкIо нэбгыришъэм фэшъхьафэу, Теофил кIыгъу шыу пшIыкIутфми 
алъапэ лъэрыгъым рагъэуцуагъ. Наибэр зипэщэ шыухэм 
фэкъолIхэри ауж илъэдагъэх.
Жэгъуфрэ ТIуапсэрэ азыфагу сыхьатитIу шыу гъогу 
дэлъыр. Наибэр зыфэчъэрэ къэбар гомыIум шы шъхьас 
иIэжьэп. Хьадж-Хьасан мэхькъамэм къызэрэчIафыгъэм 
Мыхьамэт-Аминэ пылъыжьэп. КъыгурымыIорэр шапсыгъэпшъэмэ зыкъызфаIэтыгъэр ары. Мэзэ заулэ нахь хъугъэп Сэфэрбый IуагъэзыкIи, наибэм къызэрэдырагъэштагъэр. Фэчэфхэу мэхькъамэ ТIуапсэ дашIыхьагъ. Унагъо 
пэпчъ шыу зырызи къызхагъэкIыгъ. Шъэчыпшъэ убыххэми 
адырагъаштэ. Сыда шъуIуа шапсыгъэ бырсырыр зыпкъ 

--- Page 537 ---

къикIыгъэр? Хьадж-Хьасанмэ шIэ? МэхькъамэмкIэ Iэшъхьэтет зафэсэшIым ямыгуапэу сахэплъэгъагъ, къэбар 
зэе-тIуаехэри зэхэсхыжьыгъагъэ...
- Мыдэ! - наибэр чъэм дыхэтэу къызэджэкIыгъ.- Тэ 
щыI къытфэчъэгъэ лIыкIор?- къызфагъэчъагъэм кIэупчIэныр джыры ныIэп ыгу къызыкIыгъэр.
- СыкъэдаIо, наиб. Сэры лIыкIор.
- Шапсыгъэ бырсырыр сы зыпкъ къикIыгъэр?
- ИшъыпкъапIэ сшIэрэп, наиб, елбэт аIуагъэти...
- МэшIончъэу лы агъажъэрэп!.. Хэт зыпкъ къикIыгъэр?
- Сыщыгъуазэп, ау Хьадж-Хьасан муртазыкъыр аIо.
- Сы ышIагъэр?
- ФэкъолIхэмкIэ жъалым аIо.
Плъэхэмэ, чэпэ къогъум шыуишъэ фэдиз къыкъозэрэхыгъ. Ахэмэ апэ ит шыуищмэ къалъэчъэх.
Наибэм Iэ зешIым, игъусэ шыухэр къызэтеуцуагъэх. 
Шыуищмэ язи къашIэжьыгъ. Хьадж-Хьасан муртазыкъыр 
ары. Къызэрэсыгъэм лъыпытэу, тырку шIыкIэм тетэу, шым 
зыкъыридзыхи, Мыхьамэт-Аминэ ыпашъхьэ ыIитIу щэигъэу 
лъэгонджэмышъхьэкIэ зыкъыридзагъ:
- УицыякIэ сипытапIэ, наиб, сауж итхэр зэкIокIыгъапэх!..
Мыхьамэт-Аминэ лъэрыгъым зыриIэтыкIи, къэзэрэфхэрэ шыухэр къызэтеуцонэу Iэ афишIыгъ. Шы лъабжъэмэ етIэргъоир аригъэтэкъоу чIым зыхаригъэтIагъ, 
ыпашъхьэ исым къамыщыпэ фишIзэ, яупчIыгъ:
- Сы, лIымафэ хъун шапсыгъэхэр, мыщ илажьэр?
- Лажьэ зимыIэм, наиб,- анахьыжъыр къахэкIотыгъ,- 
ыуж тихьэрэп. Тырку пщылIыр муртазыкъ къызэрэтфэпшIыгъэмкIэ тыгу уабгъэрэп, Алахьым тыкъызэхишIыкIын, 
къыотэтыжьы. Мощ фэдэ цIыф хымэ нэе-псые Шапсыгъапшъэ къихьагъэу тшIэрэп...
Шапсыгъэ лъэныкъом къыIуагъэм агу емыIоу, наибэм 
ыкIыб дэт абдзэхэ шыухэр къэзэрэгъэбырсырыгъэх. 
Мыхьамэт-Аминэ шъубыяу къыригъэкIэу, ыIэ зандэу дидзыягъ, къыпыщытмэ яджагъ:
- ЗэрэпщылI хэкIэра зэрэнэепсыера пэшъуубытрэр?
- Мэхькъамэм шъукъыфатэрэп сIуагъэкIэ сынэе...- 
Хьадж-Хьасан къыригъэжьагъ, къырагъэухыгъэп.
- Зэтелъхь! - наибэр муртазыкъым фэгубжыгъ.

--- Page 538 ---

- Джа дэгъуитIури тэ, шапсыгъэхэмкIэ, екъу... Ау ащ 
нахь гукъауи къытишIагъ. Шапсыгъэмэ язы пшъэшъэ гъэшIуагъэ сиунэ исын фае ыIуи, ебэныгъ, лIакъом тебэнагъ!
- Сы зэхэсхыгъэр!..- Мыхьамэт-Аминэ къызэрэужъоплърэр къыхэщэу ыпашъхьэ исым текууагъ.- Къэтэдж 
сIуагъэба!..- наибэр шыукъамыщымкIэ Хьадж-Хьасанэ 
жэхэуагъ.- Тауж къихь джыдэдэм!..- етIанэ МыхьамэтАминэ ыIэ джабгъу ыбгъэ сэмэгу тырилъхьи, фэкъолIмэ 
ариIуагъ: - Шъугу къытэшъумыгъабгъ, шапсыгъэхэр!..
Шапсыгъэ шыухэр, кIэкIэу агъази, IукIыжьыгъэх.
Абдзахэхэри наибэм ыуж ихьажьыгъэх.
IV
Илъэс тIокIищрэ пшIырэм къехъурэ пкъыр Сэфэрбый 
къехьылъэкIыщтыгъэми, мэзэ псаум шым къепсыхыгъэп. 
Хьаджэмыкъо Аслъанбэч дэжь, Бжъэдыгъу, щыIагъ. Гъэзар зыцIэ къыриIогъэ забытитIум яз Екатеринодар къыраригъэщи, зыIуигъэкIагъ. Урыс пачъыхьэм зэ фитхыгъэгъэ 
тхылъым джыри нахь гущыIэ шъабэхэмкIэ хэIэзыхьажьи, 
Филипсон инэралым цыхьэ фимышIэу, Санкт-Петербург 
кIорэ забытым ригъэхьынэу IэкIигъэхьагъ. Пшъэрылъ 
фишIыгъэ Iофышхом нахь пигъэлъынэу, тыжьын къами 
къуалъхьэ фишIыгъ, ижърэ адыгэ къэлати кIигъэгъужьыгъ.
Бжъэдыгъу иIоф къызщекIым, Нэтыхъуае къымыгъэзэжьэу, кIэмгуе исэмэгукIэ диIыгъэу, Цэй Хьатырбай 
дэжь, АбдзэхапшъэкIэ кIуагъэ. Ятэ иурыс ешIун дыримыгъаштэу, гу зэхэрэгъэкIым нэмысыгъэу едэо зэпытыгъэми, 
нахьыжъ пашъхьэм ичIыпIэ зыдишIэжьэу, Къэрбатыр игъус.
Гъэрэ фэмыдэу Абдзэхэ къушъхьэм узэрэчIэкIыщт 
гъогур джы бэкIэ нахь щынагъу. Ау ащ нахьи нахь щынэгъуагъ Екатеринодар гъогумкIэ, Ил псыхъо уикIыни, 
Нэтыхъуае уихьажьыныр. Мыщ шы илъыгъо пэпчъ къэзэкъ 
гъозэрыплъэмэ уащыIоупIэ. Дзэ гъолъыпIэшъ, мэз Iапчъэ мэ къачIэкIых, гуцафэ зыфэмышIыщт куандэмэ къахэкIых. 
Анапэрэ ПцIэмэзрэ къарыкIрэ гъогоу Екатеринодар дэкIэу 
Шэнткъалэ кIорэ дзэ гъогур лъэшэу къаухъумэ. Ащ ублэкIэу 
уиджабгъукIи уисэмэгукIи зыбгъазэмэ, гупсэфэу игухэлъ 
лъыкIэхьан къызшIошIрэр хэукъо - джа плъырыпIэ шIыкIэр 
мыхэми анахь щышъэф. Адыгэ шIыкIэу, къыздикIыгъэхэр 
умышIэу, къэзэкъ шыухэр уапашъхьэ къетаджэх. ЗэкIэми 

--- Page 539 ---

анахь гъэшIэгъоныр къэзэкъ шыумэ адыгэхэр зэрахэтхэр 
ары. Зэп-тIоп Екатеринодар гъогубгъумэ ащ фэдэхэр 
Сэфэрбый зэратырилъэгъуагъэр. ЕтIани джа адыгэ дэдэхэр 
къэзэкъмэ анахьи нахь ерышых. КъызыплъежьэхэкIэ, 
уинасыпмэ уатекIон е уиш уIуихыжьын, гукIэгъунчъэх. 
Мыдрэ адыгэхэри, Къэрбатыр апэ зэритыжьэу, адыгэ 
къумалыхэмкIэ шIухэп, гущыIэгъу рамыгъафэхэу жъалымыгъэ адызэрахьэ. Къумалым ыпсэ зэрэхаутрэм имызакъоу, къызэрыкIыгъэ унагъор, къызхэкIыгъэ лIакъор 
зэрапхъо. Урысмэ зязытыгъэ бжъэдыгъумэ, кIэмгуемэ, 
мэхъошмэ ащыщ зыхъукIэ, зэрэчылагъоу тырагъэстыкIы. 
АщкIэ нэтыхъуаемэ анахьи абдзахэмэ яжъалымыгъэ 
гъунэнчъ. ЕгъэшIэрэ абдзэхэ-бжъэдыгъу зэмышIум наибэм 
ибыслъымэн дин къыхэхьажьыгъэшъ, адыгэ лъэпкъитIум 
Iэбжым зэфашIы, зы щыIэныгъэ лъагъуи зэдытетышъухэрэп.
Сэлтыку дэкIхи, Пшызэ ясэмэгоу, Чэтыку Iапчъэ 
зыщычIэхьащтхэм, Сэфэрбый къыIуагъ:
- Амал иIэмэ, бжъэдыгъу чылэмэ тадэмыхьэу, гъогу 
дэгукIэ Абдзэхапшъэ тихьагъэмэ дэгъугъэ. Шъумбэлэрэгъ, 
Къэрбатыр. Шыуищыр тапэ ерэшъ, адрищым тауж зыкъырарэгъан. Алахьыр сакъ, тызфэжъугъэсакъыжь.
- Дэгъу, тят, аущтэу тшIын,- Къэрбатыр щхыпэ къечъагъэми, зи къыпиIухьагъэп, игъусэмэ унашъо афишIыгъ: - 
Трам, тапэ шъуишъ, шъо, ХьапIатI, тауж зыкъижъугъан,- 
ежьыр, ят, Хьагъурыр аIоу къызэнэхэм, Къэрбатыр щхыпэ 
къызфечъэгъагъэм кIэух фишIыжьыгъ: - Хьагъурымрэ 
сэрырэ тыуигъусэу, зиусхьан, угу умыгъэкIоды.
Къэрбатыр къыIуагъэр щыгъупшэжьыгъэнба зыщиIощтым, Сэфэрбый джэуап къытыжьыгъ:
- Тхьэм Iомэ, зиусхьан, гукIодыгъо щыIэп,- етIани 
тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Мо бжъэдыгъу 
Iапчъэм тэщ нахь лIыIохэри чIэкIодагъэх, ащ бгъэшIэгъон 
хэлъэп. Ау гъэшIэгъон сфэхъурэр урысым псынкIэу 
зызэреттыгъэр ары. Урысхэр къытхэхьагъу рамыгъафэхэзэ, бжъэдыгъумэ бэдзэр гущыIэхэр зэрагъашIэх, 
чапычым ычIыпIэкIэ копек аIо, "ми ужэ луди рускэ" аIозэ, 
къэзэкъмэ яубзэх... Адэ сыдэу пшIын, ари щыIэныгъ, ы, 
Нурмыхьамэт, сыд ащ къепIуалIэрэр, муртазыкъ?
- Ары, зиусхьан. Ежь имыем адыгэр фэерыш.

--- Page 540 ---

- Ар аIокIэ,- Къэрбатыр ыдагъэп,- урыс хъунхэп. 
Бэдзэрхэр къышъуфызэIутэхы, шъукъакIу, шъуащыщаф 
къэзэкъмэ къараIозэ, адыгэ гупцIэнэ тхьамыкIэхэр агъэделэх...
- ЦIыфым уIугушIокIэ, зиусхьан,- Сэфэрбый гущыIэр 
ыкъо къыригъэухыгъэп,- делагъэкIэ къыпфилъэгъунэп... 
Адыгэ хасэм щызэхэбанэхэмэ щызэрэшхыжьхэзэ, лIыгъэр 
атэзэрэхзэ, мышIэпхъэ Iаджи тагъэшIагъэ пIомэ, къыбдесэгъаштэ. Тыгу дгъэкIодмэ шыр дгъэлъэпаозэ, шъорышIыгъэ гушхуагъэм, имыщыкIэгъэ адыгагъэм зыдедгъэхьыхзэ, тшIыгъэ хэукъоныгъабэмэ тижъышъхьэм 
талъэхъэжьы. Лъэхъур тIэтэжьынэу тызежьэкIэ, зытфеуфэхыжьрэп, жьы дгъотырэп. Наибэм ыIу-ымыIоми, сыд 
пае илъэс пчъагъэм Тыркум зыщязгъэIыгъыгъ? Сыд пае 
слъэ сытэтэу, скуцI изэу урыс пачъыхьэ IукIэн-ешIуным 
ыуж сызехьэм, Паскевич инэралым зезгъэгъэпцIагъ? 
Вельяминовыр?.. Сыд пае ащи цыхьэ фэсшIэу зезгъэгъэделагъ?.. Филипсонри нэшIоупIыцIэ къыздешIэ...
- Тят,- Къэрбатыр зэхихрэр ыгу римыхьэу, фэсакъыжьзэ, еупчIыгъ,- сыд пае зыуухыжьра? Зигугъу пшIырэр уапаIокIэ Хъанджэрыий къыдэхъугъэп. КъыуиIощтыгъэп 
нахь, зыдэжь тыщыIэгъэ Хьаджэмыкъо Аслъанбэчи ащ 
ыуж итыгъ. Ары пакIошъ, ишъыпкъэпIэ дэди къыосIон, 
Серебряков Гъэзари урыс пачъыхьэ лIыкIо зыкъыригъэшIыни, хэгъэгу лIышъхьэ тфэхъунэу шIоигъуагъ. ПшIомакIэмэ, зиусхьан,- Къэрбатыр ымакъэ нахь пытэ къэхъугъ,- джыри къыпфыхэзгъэхъон, сыд къэхъугъэр, 
пшIагъэм урыкIэгъожьэу?!
ЗыIэпкъ-лъэпкъхэр пытэу зэхэлъ сэмэгу шыум гурышхъо нэгукIэ Сэфэрбый фыреплъэкIыгъ. Щымыщ горэ 
ыкъо хилъэгъожьыгъ пIонэу, джыри зэ шъхьэр фыкIипхъотыкIыжьыгъ. Сыдэу мыр сикIэлэгъу блэкIыгъэ ехьщыр ыIуи 
щхыпцIыгъэ, щыгушхукIызэ, щынэгъо шъэфэу хилъэгъуагъэм тIэкIу къыгъэщтагъэми, Iофы зыримыгъэшIэу 
риIуагъ:
- Адыгэ хэгъэгу лIышъхьэным, зиусхьан, зытэфи 
зытэмыфи зэренэцIыщтыгъэм, джыри зэренэцIхэрэм 
сыщыгъуаз, ау "пшIагъэм урыкIэгъожьа" зыфапIорэм, 
умыхъыжъ, сикIал, къесIолIэщтыр фэшъхьаф. Сыкъызфэхъугъэр, дунаим сызфытэтыр сыда ыIоу кIэгъожьыгъэ 
цIыф Тхьэм ишыкуркIэ сырихьылIагъэп, сырихьылIэми 

--- Page 541 ---

сшIощхэнын. Дагъыстан къикIыгъэ наибэми иахърэт джэнэт 
абдзахэхэр хегъэдаIох нахь, ежьыр дэдэми ишъыпкъапIэ 
ышIэрэп. Ау арэп Iофыр непэ зыфэгъэхьыгъэр... Ощ нахьи 
сынахь ныбжьыкIэIуагъ адыгэ Iофмэ сагъэгумэкIы зэхъум. 
Шъыпкъэр пIон хъумэ, ори дунаим укъысфытэхъоныр, 
сегупшысэ пакIошъ, сшъхьэ илъыгъэп. Адыгэ Iофыр ары 
Рудзевич сыгу зыфебгъэгъагъэри, иурысыдзэ сыкъызфыхэкIыжьыгъагъэри. ШIу слъэгъухэкIэ, зыгорэ къысфашIэнкIэ арэп тыркумэ адэжькIэ зызгъэзэн зыкIэхъугъэр. 
Ащ ыуж, джа адыгэ Iоф дэдэр ары, къэошIэжьмэ, Паскевич дэжь, Тифлис сызфэкIогъагъэр, агу згъэушъэбын сIуи, 
сыфэмыяхэу урысыдзэм узфестыгъагъэр... Ахэмэ ауж 
къысэрыкIуагъэм, адыгэ шъолъырым къарыхъухьагъэмэ, 
ягугъу къыпфэсымышIыжьми, пшъхьэкIэ уащыгъуаз...
- Тят,- зэдэIурэм ыгу зэремыIурэр Къэрбатыр ымакъэ 
къыхэщэу ятэ игущыIэ къызэпиутыгъ,- ахэмэ ягугъу 
пшIыжькIэ сыд, мэшIо кIосэжьыгъэу, блэкIыгъэ Iофых.
- Адэ, о сыд узфаер, зиусхьан? - Iофы зыримыгъэшIэу, 
ау ыкъо икъэгущыIакIэ ыгу зэремыIури Сэфэрбый иупчIэ 
къыхэщыгъ.
- Непэрэ Iофыр ары, тят, тэ тызгъэгумэкIрэр.
- БлэкIыгъэ Iофым ущымыгъуазэу, непэрэ Iофыр 
зэхэшIыкIыгъуай, Къэрбатыр,- Хьагъурыми псынкIэу 
Сэфэрбый дыригъэштагъ, ау ащ нахь чыжьэу игупшыси 
лъигъэкIотэжьыгъэп.
- Арышъ,- зи зэхимыхыгъэ пIонэу, Сэфэрбый мыгузажъоу, игущыIэ зэпагъэугъагъэмэ къапидзэжьыгъ,- илъэс 
тIокIищрэ пшIырэр макIа? Бэ тлъэгъугъэр, бэ тпэкIэкIыгъэр. 
ТаушъхьакIоуи, тыушъхьакIухэуи къыхэкIыгъ. Ау адыгэ 
Iофэу есхьыжьагъэм щыщ зи къызэрэздэмыхъугъэр сшIошъхьакIу, уфаеми кIэгъожь, уфаеми укIэмыгъожь.
- Мы зыуж шъуихьагъэр, Нурмыхьамэт,- ятэ риIонкIэ 
къыримыгъэкIоу, зэхыригъэхэу Къэрбатыр муртазыкъым 
фидзыгъ,- хьаулый, къыжъудэхъущтэп.
- Сыд къэцыгъуан сэIо, зиусхьан, непэ къыоцэкъагъэр? - Сэфэрбый иш зырыригъэтIагъ, нэмыплъ стыри 
ыкъо фидзыгъ, джэуапым пымылъэу пидзэжьыгъ: - Сыд 
кIуачI узщыгугъырэр? Тыркухэра, инджылызхэра, франкхэра, полякхэра? Псым ыхьрэр уарзэм етхъо зэраIоу, 
икъунрэ ахэмэ сэри сащыгугъыгъ, адыгэхэри апэзгъэплъагъэх, зи къытфашIагъэп! Зыгорэм тыпаплъэмэ, хымэ 

--- Page 542 ---

цIыфмэ, хымэ хэгъэгумэ зядгъэгъэделэзэ, о мардж тIомэ, 
тызыфыримыкъущтмэ тилIыгъэ апэIутыдзэзэ, ямыжъошъхьал зыдятэгъэхьаджыхьэ... Сыд уихьисапыр о, тызэмыдэIужьми, тыадыгэба, зы чIыгуба зэдытиIэр, зы адыгэ 
намысба дунаим тытэзгъэтрэр, тынэ къаплъэзэ, тилIыгъэ 
тырыджэгужьыпэзэ, зыдгъэунэхъужьмэ нахьышIуа?!
- Тят...
- Зэтэлъхь сIуагъэ!
Апэ ит шыумэ ягущыIэ Сэфэрбый ымакъэ зэпаригъэгъэугъ, Iэшэгу заригъэшIыгъ. Ау мэз пырыпыцум зыхэзыдзэжьыгъэ шыуитIумэ ауж псынкIэу зырадзагъ.
ШыкIапцIэм тес шъэожъыитIур къыфыIузыщагъэмэ 
Сэфэрбый яупчIыгъ:
- Сыд мыхэр?
- Тызалъэгъум пырыпыцум хэлъэдэжьыгъэхэти, къэтыубытыгъэх.
ШъэожъыитIум ащыгъхэр Сэфэрбый шIогъэшIэгъон. 
Нахьыжъым, илъэс пшIыкIутф горэ ыныбжьын, шъэгъэплъыжь зыхэдэгъэ гъончэдж фэиныIор щыгъ, адырэм, 
нахьыкIэм, къэзэкъ пэIо шыгу плъыжь шъхьарыс, ари 
фэинышъ, ытхьакIумэмэ къамыубытэу, ынэхэр чIигъэбылъхьэ хъумэ, Iэ стхъагъэхэмкIэ паIор дедзыежьы. Ягъончэдж лъапэхэри зыдэупкIагъэхэри урыс дзэкIолI щазымэ 
шъыпкъэх. Сэфэрбый шъэуитIур къызэпиплъыхьагъ:
- Хэтмэ шъуащыщ, тыдрэ къуадж?
- Кушъумэ тащыщ, Очэпщые тэкIожьы.
- Тэ шъукъикIыжьра?
- Шыхэр тедгъэкIуахьыгъэх.
- Наибэм итхьарыIокIэ сыд очэпщыемэ аIорэр? - наибэм 
итхьарыIо очэпщыемэ аригъэштэнэу Мыхьамэт-Аминэ дзэ 
уIэшыгъэкIэ тIо-щэ Абдзахэ къызэрикIыгъагъэр Сэфэрбый 
ыгу къэкIыжьэу щхыпцIыгъэ.
- Наибэм итхьарыIо очэпщыемэ аштагъэп, зиусхьан,- 
къыIорэм шъэожъыер зэрэкъогушхукIрэр къыхэщыгъ, 
къыпигъэхъожьыгъ,- заоджи, лъэIуджи фегъэуцолIагъэхэп.
- Дэгъоу ашIагъ. Гъогумаф, Очэпщые шъокIожьмэ. 
Хэгъуашъхьэм шъуIукIыгъащ, дунай Iай тызтэтыр.
- Зэ моу шъукъэуцу! - Къэрбатыр шъэожъыемэ 
акIэлъыджагъ.- Зэ джыри зиусхьаным ыпашъхьэ шъукъихьажь,- къэхъугъэр зымышIэрэ шъэожъыемэ мэкъэ 
ихыгъэкIэ яупчIыгъ: - Сыд илIэужыгъу мы шъущыгъхэр?

--- Page 543 ---

Апэм Къэрбатыр ариIуагъэр шъэожъыемэ къагурыIуагъэп. Ежьхэри зыпыплъыхьажьыгъэх, зыпашъхьэ ит 
шыухэри къызэпаплъыхьагъэх.
- Мы шъущыгъхэр ары зыфасIорэр!..- Къэрбатыр 
фэкъолI нахьыкIэм ешъхьэшъуауи, ипэIо шыгу плъыжь 
шъхьариутыгъ.- Тэ къипхыгъ мы къэзэкъ паIор?
- Мыр тятэ заом къысфырихыгъ!..- шъэожъыем шым 
зыридзыхи къыпхъотэжьыгъэ паIор джэнабгъэм дикуагъ.
- Зиусхьан, пшIэрэр сыд?! - Сэфэрбый ыкъо текууагъ.
- Мы къэзэкъ гъончэджри тыдэ къипхыгъ?! - ятэ ыIорэм 
Къэрбатыр пымылъэу, икъэмапэ гъончэдж лъапэм пигъани, 
шъхьаIум нэсэу зэгуигъэчъыгъ.- Шъукъэмыхъу рапшIэзэ, 
урысыгу шъухъугъ, Iиман зимыIэх!..
- УзэкIокIыгъа сэIо, Къэрбатыр, пшIагъэр сыд!..- 
Сэфэрбый шым жэдаIэ, ыкъо зыпэIуедзэ.- Сыд хьайнап, 
укъытэмыплъэу сабый пашъхьэм щыпшIагъэр!..- къамыщ 
кIэкIыр пчыкIэ машIоу Къэрбатыр ыкIышъо рычъагъ.
- Тят!..
- Ужэ зэтэлъхь сIуагъэ!..- ыкъо зызэришIрэм ымыгъапэу, зи къахэмыхъухьагъэм фэдэу, мыгузажъоу 
Сэфэрбый зигъончэдж лъапэ зэгуагъэчъыгъэ фэкъолI 
шъэожъыем еджагъ, фищэигъ: - Ма, кIэлэхъу, мы урыс 
сомэр... Къэзэкъ гъончэджи, паIуи, къэптани шъуятэ 
къежъугъэщэф... ТиделагъэкIэ очэпщыемэ емыкIу къытфарэмышI. Мо зиусхьанри ышIагъэмкIэ кIэгъожьыгъэшъ, 
емыкIу фэшъумышI.
Сэфэрбый игъогогъумэ ащыщ горэми ыжэ зи къыдэкIыгъэп, ау Къэрбатыр фэкъолI шъэожъыемэ аришIагъэр 
зэрэмытэрэзым игупшысэ анэгу къыкIэщэу, шыухэр пщым 
ыуж ихьажьыгъэх. Къэрбатыр инахьыкIагъэ къызэрэдилъытэу, Сэфэрбый иджабгъу лъэныкъокIэ щытыжьэп, ащ 
ычIыпIэ Трам ыубытыгъ, пщы сэмэгубгъур Нурмыхьамэт 
зэриIыгъ.
Аущтэу пщым зэрэготхэр Сэфэрбый къызхимыгъэщыщтыгъэми, заулэрэ кIуагъэхэу, ыкъо къыфызэмыплъэкIын ылъэкIыгъэп. Ари джау сыдми ары нахь, Iофы зыригъэшIыгъэп.
ФэкъолI пашъхьэм шъхьакIо къыщезыхыгъэ ятэ къызыфызэплъэкIыр ары Къэрбатыр гу къызызIэпишIыхьажьыгъэр, плъыр-стырыгъэу щыгъупшэжьыщтыгъэр къызэкIэблыхьажьэу шыр къызэтыригъэуцуи, джагъэ:

--- Page 544 ---

- Тят, сыгу къыуабгъэкIи арэп, мы зыуж уихьэгъэ 
Урысые ешIуным къикIын щыIэп!.. Джы нэс сыкъыодэIугъ, 
ау мы зымкIэ орырэ сэрырэ тиIо зэтэкIы. Ахърэт джэнэтым 
ифэгъэ адыгабэр зэкIодылIагъэмэ пэIо шъхьэихкIэ апашъхьэ тэуцо, зятэты. ЕмыкIу къысфэмышI, зиусхьан, сэ 
Нэтыхъуае сэгъэзэжьы,- Къэрбатыр иш кIэкIэу къыригъэгъэзагъ.
Сэфэрбый иш ныкъокъэгъазэу ыкъо къыIорэмэ гу гъуемылIэу ядэIуи, игъогу техьажьыгъ. Шыу гъусэхэр иIэми 
щыгъупшэжьыгъэу, игупшысэ хьылъэмэ зыхащагъ. Я си 
Алахь, ыIуагъ, унэшIу къытщыгъаф. Мы есхьыжьэгъэ 
Iофыр джыри къызыздэмыхъукIэ, тызэрыт чIыпIэр адыгэхэмкIэ бэн тIыгъахэ тфэхъущт. Адыгэ лIы пэщэ зэпеохэм 
непэ упчIитIу къапэуцугъ. Зыр - хэкIыпIэ, адрэр - кIодыпIэ. 
ЛIышъхьэ пащэ хъущтым Iофыр джы фэгъэхьыжьыгъэп. 
Хэт щыщми, хымэ наибэр арми къэсэштэ, адыгэхэр къызэтезгъэнэжьын лIышъхьэ тищыкIагъ. ЗаокIэ адыгэ шъолъырым ипшIыхьажьын щыIэп. ОрэIушы, орэделэ фаеми, 
Урысыем гущыIэ къыдэзгъотын, ешIун зыфэлъэкIын 
лIышъхьэ непэ адыгэмэ ящыкIагъ. Ситхыгъэ зыфэзгъэхьыгъэ пачъыхьэм игущыIэ закъу къызкъонэнхэу адыгэмэ 
къафэнэжьыгъэр. Тызэощт, тичIыгу къэтыухъумэщт, адыгэ 
напэр тинамыс пIокIэ - гущыIэ къодый. Тхьапшрэ ахэмэ 
сэри зязгъэгъэделагъ, гъогу пхэндж зырязгъэщагъ. Адыгэмэ ятхьамыкIагъо, тхьэм къынэуж, хэт ыгъэгумэкIыгъ? 
Тыркуера? Инджылызра? Франкра? Хьауми къытэкIугъэ 
Урысыем тырищыкIагъэу ара? Зышъхьэ щымыIэм ищыд 
хьэмэ ашхы джары цIыфмэ язгъэIуагъэр. Сыд пае мощ 
фэдэ хэгъэгу чIыпIэ шIагъор адыгэмэ арагъэIыгъыщт... 
МыжъуакIэр зэрэIыгъэпышъ, зэбгырэтэкъу... ЛIышъхьэ 
лъэпкъ пащэр зихъоеу зы Iогъэ пытэм емышэсыгъэ Адыгэ 
хэгъэгум джар къехъулIагъ... Сыда чыжьэу узфэкIожьыщтыр, ятэрэ ыкъорэ, плъэгъурэба къытэхъулIэрэр, зы Iо 
зэдэдгъотыжьрэп. Хэти иакъыл псынкIэ къичъыгъэкIэ адыгэ 
Iофым хэгущыIэ, хишIыхьэрэм нахьи зэрэзэIигъахьэрэр 
нахьыб. Сыд пае, кIэлэхъу, зыуж сихьагъэр къыздэмыхъущт? ТышъошIущт, шъукъытэмызау, тызешъумыпхъу 
ятIощт нахь, шъуихэгъэгу мылъкукIэ шъукъыддэгуащ тIоу 
едгъэзхэрэп. Адыгэмэ къыпфадэщтэп, къыбдырагъэштэщтэп оIомэ, ащ Iофыр зынэсыжьрэм, ашъхьэ сымыгъэузэу 
шъузэрэфаеу шъупсэу сIони, Хьаджэмыкъор зэряшIугъэу, 

--- Page 545 ---

сэри нэтыхъуаехэр урысмэ язгъэшIуных. Ау Цэйми, 
Бэрзэджми, нэмыкI пщыхэми, лIэкъолъэшхэми, муртазыкъхэми къыздырагъэштэнэу къысшIошIы. Аущтэу 
зыхъу рэм, фэлъэкIыщтмэ, наибэр изакъоу Абдзэхэ 
кIахэмкIэ Урысыем ерэзау, раутырэ Дагъыстанри, Щамилэ 
зэрахэтыжьэу, къыздырерэгъэIэпыI. Урысыем къытишIэрэр 
емыкIу, шъхьакIо тIозэ, дунаир зэлъыдгъэджагъэу, гъэгугъэ-гугъэнчъэу къытэкIугъэр гъунэнчъ. Сыд, пIон хъумэ, 
Белли, Омар-пашэри, Лапинскэри, Баньяри, Хърозэр 
Исмахьилбеий, Щамилэ илIыкIо наибэри, нэмыкIхэри зэрэтищыкIагъэхэр? Урысыем тешIумэ, зеттымэ, тыхэкIодэнэп, 
егъашIэм, лIэшIэгъу пчъагъэхэм тызэгъунэгъоу, тичIыгу 
гъунапкъэхэр зэфэтымыукъохэу къэтхьыгъ, Тхьэм зэриIоу, 
амал тазэрэфэхъоу захэдгъэзэгъэн, Тыркуми, къырымхъанми нахь дэинэп, урысхэри тэщ фэдэу цIыфых. Я си 
Алахь, урыс пачъыхьэм ынэшIу къытщыбгъафэу джэуап 
тэрэз къыситыжьыгъэмэ, адыги, урыси, наиби, Лапински, 
зыгу шIу къысфимылъмэ синасып атекIощтыгъэ, тхьамыкIагъор зихьазаб адыгэмэ, къяхъулIагъэр ашIошъ мыхъоу, 
язгъэIотэжьыщтыгъэ!.. ЛIыгъэ зетэхьэ пIокIэ, икъун кIодыпIэ чIыпIэ зэритыгъэхэр!..
Гупшысэ къыхэужьыгъом дакIоу, аущтэу зыкIишIыри 
ымышIэу, Сэфэрбый къызэплъэкIыгъ, аужкIэ IукIотрэ 
шыури ылъэгъугъ, къэупчIагъ:
- Хэт сэIо мы шыур?..- ыкъо къызешIэжьым, ыцIэ 
къыриIуагъ: - Къэрбатыр зиусхьанра сэIо,- зыми иджэуап 
емыжэу, гугъуемылIэу къэпсынкIагъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, 
Нэтыхъуае ыгъэзэжьыгъ...- Гум ихъыкIрэр къызхимыгъэщэу, гугъуемылI щхыпцIыкIэ Сэфэрбый иш гъогу тыригъэхьажьыгъ, лъэбэкъу заулэ ригъэдзыгъэу, къызэтыригъэуцуагъ, ыкIыбкIэ щыхъурэм пымылъэу къыIуагъ: - Мо 
зиусхьаным, Трам, зызэришIэу дунай бырсырым зыпэтшIынэп, изакъоу умыгъэкIожьы.
Цэй Хьатырбай чылэм дэмысэу къычIэкIыгъ. Убых 
кIуагъэ къызыраIом, гъогууанэ къызэрикIугъэр, ыкъорэ 
ежьырырэ азыфагу къыдэхъухьагъэр ынэгу къыкIэтэджэжьэу, Сэфэрбый ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, зэрэпшъыгъапэр зыдишIэжьэу, илIыжъ Iэпкъ-лъэпкъхэр къехьылъэкIыгъэх. Шэсыжьын ыIуагъэкIи, ылъапэ лъэрыгъым фимыгъэуцожьышъуным иIоф тетыгъ. Аущтэу ышIэн ихьисапыгъэми, ар адыгэ хабзэм римыгъашIэу, къыпэгъокIыгъэхэмэ 
хьакIэщым чIащагъ.
Гъогум текIыгъэхэр, къяжэщтыгъэх пIонэу, Iэнэнчъэу 
бэрэ щагъэсыгъэхэп. ШхэфэхэкIи, Iэнэ ужым гущыIэ заулэ 
зэфадзыфэхэкIи тыгъуасэ чылэм дэкIыгъэ Хьатырбай 
зэремыжэщтхэр, гъогу зэрэтехьажьынхэ фаер Сэфэрбый 
ышъхьэ икIыщтыгъэп. Къэрбатыр игъэзэжьыкI гупсэфыпIэ 
къезымытыщтыгъэр. ТIэкIу тешIэ къэсми, фэкъолI шъэожъыитIур ыгу къэкIы, зэрэфэпэгъагъэхэри ынэгу къыкIэуцожьы. Ахэмэ ягупшысэ ыIозэ, урыс пачъыхьэм фитхыгъэр 
Санкт-Петербург фэзыхьрэ забытри щыгъупшэрэп. ШIукIэ 
ыгу къэкIы, гумэкI-гупшысэ зэпеохэмкIэ зыфэтхэгъэ пачъыхьэм щэгугъы. Тхыгъэр сыдигъокIи тхыгъэ, гущыIэ 
чъыIэмэ анахьи анэкIэ зэIуплъэхэу зэIукIэгъагъэхэмэ 
нахьышIугъ. Джаущтэу Сэфэрбый иIоф хъугъагъэмэ, ыгу 
пачъыхьэм фырихыщтыгъэ, сыд фэдэу къыдэрэзекIу 
фаеми, адыгэмэ апаемэ, ишIуагъэ якIыщтмэ, ыщэчын. 
Икъун заригъэгъапцIэзэ игъашIэ зэрэзэраригъэпхъуагъэр!.. 
Хэтых етIани ахэр? ЗичIыгу гъунапкъэ нэм къымыубытрэ 
хэгъэгу хымэ чыжьэх. Гъунэгъум ицIыфыгъэ умышIэу, 
иIэшIугъи зэхэпшIэщтэп. Къыттебэнэгъэ урысхэр IэшIух 
сфэIонэп, ау хэт ахэр, сыда зыфитхэр, япачъыхьэ иIо агъэцакIэ, Iизын блэкIынхэ фитхэп. Ау, шъыпкъэр пIон хъумэ, 
мыхъу зыщыхъужьрэм, анахь гъунэгъу Iаери, уеджэмэ 
къыфэчъэн, къэсэштэ. Сыда Тыркум теджагъэкIи, 
Инджылызми, Франкми тыIу афэдгъэзагъэкIи къытфашIагъэр?.. ПIэ дагъэмэ, пшъхьэ щыфэжь зыфаIогъэ чIыпIэм 
адыгэхэр непэ ифагъэх. Зиягъэ къэкIуагъэмэ сэри сащыщ, 
си Алахь. УнэшIу къысщыгъаф, тыкъызэхэшIыкI, мы 
IофымкIэ джыри зэ кIуачIэ къысхэгъаф, адыгэмэ ятхьамыкIагъо щыгъэзыий, ягушIуагъо тыхэгъэплъэжь!.. Зэгорэм 
аущтэу ахэр къэслъэгъужьына шъуIуа? Къэсымылъэгъужьми, сигухэлъ адыгэмэ къадэрэхъуи, сырыраз!..
Сэфэрбый къэтэджыжьыгъ:
- НекIо, тыщыскIэ шIуагъэ иIэп, Хьатырбай зиусхьаным 
тызэрэIумыкIагъэр игъуадж. Убых кIуагъэмэ, талъэныкъокIэ къыкъомыкIэу Абдзэхапшъэ къыгъэзэжьынэп.
- Ухэукъорэп, зиусхьан,- Хьатырбай ыкъо нахьыжъ 
къыIуагъ,- уадэжькIэ, НэтыхъуаекIэ, тятэ къыкъокIын 
имурадыгъ. Наибэм итхьагъэпцIыгъэ шъэф къэбар зэрэзэхехэу, зы сыхьати унэм имысыжьышъоу, шъуалъэныкъокIэ къежьагъ. НаибэмкIэ зэхихыгъэм шъхьэр 
къыригъэпхъуа тэу, Сэфэрбый ылъакъо лъэрыгъым къырихыжьыгъ, зэхэтхрэр сыд гъэшIэгъон къыригъэкIэу, гъусэ 
шыухэри къызэпиплъыхьагъэх, бысымым еупчIыгъ:
- Сыд шъэф наибэр зыуж итыр?
- Урысыем ешIун морад иI.
- Ар уушъэфынэу щыта?..- Сэфэрбый зэхихыгъэ 
къэбарым къыгъэщтэуIугъэми, ыгукIэ игуапэу къызхигъэщыгъэп, а IофымкIэ наибэм дэгущыIагъэмэ хьау имыIэу 
шэсыжьзэ къыпигъэхъожьыгъ: - Ар наибэм зыкIиушъэфыщтыр ары сымышIэрэр... Зэ урысхэмкIэ акъыл къызфигъотыжьыгъэмэ ары... ХъяркIэ, шъузэпэшых.
ОшIэ-дэмышIэ къэбарыр Сэфэрбый зыфихьыщтыр 
ымышIэу, заулэрэ къэкIуагъэх. Ежь зыуж ит гухэлъ шъэфыр, мытIыргъозэ, шIуахьы. Шъхьэм бэ къехьэ, зытрилъхьащтыр ымышIэу, гупшысэ зэпеохэр къыпэтэджых, 
джэуапыр къехьылъэкIы. Къэрбатыри, Тими, Джеймси, 
Фонвили, Лапинскэри гум къэкIых. Ярэби, наибэмкIэ 
зыфаIорэр шъыпкъэна? Ежьра хьауми нэмыкIа ар зигупшысэ лъапсэр? Адыгэхэр щарихьат заокIэ Урысыем пэзыIэтыщтыгъэ наибэм сыд ар ыгу къэзгъэкIыгъэр? Адыгэхэр 
зэрэамалынчъэхэр къыгурыIуагъэу ара хьауми ежь ышъхьэ ыуж ихьажьыгъа? Мы Iофым тымышIэ горэ хэхъухьэ, 
адыгэ шIушIэ ащ зэрэхэмытым щэч хэлъэп, Iофым ишъыпкъапIэ умышIэу узырыгущыIэкIи емыкIу хэпхыщт. Ау 
наибэм фэгъэхьыгъэу сыд емыкIу къэсхьыгъэкIи, сыкIэгъожьынэп. Сенэгуе тхьагъэпцIыгъэ горэм ешэкIэ. Дагъыстан 
Iофыр зэрэщыдэим къыгъэщтагъэмэ шIэ?
- Наибэм ишъэф къэбар сыдэущтэу уеплъра, Нурмыхьамэт? - Сэфэрбый игупшысэ-гумэкIмэ къахэзыжьэу 
къэупчIагъ, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Тэ тигухэлъ 
ткIэкIишIыкIыгъэмэ шIэ?.. Оры, сэры, Къэрбатыр ащ щыгъуазэр.
- Сыгугъэрэп, зиусхьан. Ежь наибэм гухэлъ шъхьаф 
иIэкIэ сенэгуе. ЗыгорэкIэ Лапинскэр армэ шIэ?.. Тышъуфаеп 
Лапинскэм зэрепIуагъэм ыгу джэнджэш къыригъэхьэгъэнкIи мэхъу.
- Ащи сегупшысагъ. Лапинскэр Абдзахэ ригъэблэгъагъэп, ыгъэгугъи, неп-неущ ыIозэ, Шапсыгъэ ригъэкощыкIыгъэп. Джеймси Лапинскэм пае зыкъытфигъэгусагъ, 
къытхэхьажьрэп.

--- Page 546 ---

- Джеймс инджылызмэ заферэгъэгус нахь, тэ ыгу 
къытабгъэкIэ сыд тхихын,- Хьагъурыр гъумтIымыгъэ, 
етIанэ кIэгубжыхьажьыгъ: - АIорэр зэу, ашIэрэр нэмыкIэу, 
тэры инджылызмэ зыгу ябгъэн фаер!.. Хьалэмэтыер, 
зэкIэми ячIыфэ тэ ттэлъ!..
- Тэмэм, муртазыкъ, тэмэм...- Сэфэрбый хьылъэу 
хэщэтыкIыгъ.- Ау етIани наибэм ишашытыгъэ къызгурыIорэп... Модэ, ХьапIатI, шъуепэсэкIи ДэхапIэ шъуекIуалI, 
Некрас Тимэ, Цэим имыгъусэмэ, Убых къыддэкIонэу 
тфешъуIу. Джары наибэм ишъэф ишъыпкъапIэ зышIэщтыр.
V
Мыхьамэт-Аминэ иурыс ешIу апэ ыгу къизгъэхьагъэр, 
Хьагъурыр хэукъуагъэп, Лапинскэ Теофил. Занэ СэфэрбыйкIэ гыякIо наибэм дэжь зэкIо уж. Джа мэфэ дэдэм 
мамыр Iофыр Мыхьамэт-Аминэ ышъхьэ къихьагъ пIонри 
тэрэзэп. Джэнджэш зыфыриIэгъэ гупшысэм нэмыкIынэкIэ 
ригъэплъыгъ. Лапинскэм идзэ Занэр зыфэмыежьыкIэ, 
тхьагъэпцIыгъэ зэрехьэ, ыIуагъ наибэм. Зэгуцэфэрэ къэбарыр НэтыхъуаекIэ къимыкIыщтыгъэми, Сэфэрбый 
изекIуакIэмэ, иурыс Iоф гъэпсыкIэмэ ахэгупшысыхьэзэ, 
игу хэлъмэ нахь апэблагъэ зафишIыгъ. Ежь зэнэгуерэмрэ 
Занэм игухэлърэ зэрихьылIагъэх, ухэгущыIэжьыгъэкIэ 
пфытемыщыжьынэу игупшысэмэ иурыс ешIун ахэпытыхьагъ.
Ар зы Iоф лъэныкъу.
ЯтIонэрэ Iоф лъэныкъом апэрэри щыщ. Кавказ заом 
иIоф гъэрекIуи, илъэситфкIи, пшIыкIи, тIокIыкIи, щэкIыкIи 
зэрэщытыгъэм мыгъэ фэдэжьэп. КъыкIэлъыкIорэ илъэсми 
гугъапIэ къызэримытыжьыщтыр, унабгъэ пакIошъ, унэшъу ми плъэгъущт. Урысыдзэр Дагъыстан зэлъебэныгъэу, зыр 
зым ыуж итэу ипытапIэхэр щызэлъештэх. Сыд фэдэ лIыгъэ 
къушъхьэчIэс цIыфмэ зэрахьэми, илъэсыбэ заом езэщыгъэх. Ар Дагъыстан лъэныкъом изакъоп, адыгэ шъолъырыри ары. Непэ хэплъхьэрэ хатэм неущ укIэмыгушIужьэу, 
уиунагъо удэмылэжьэжьэу, пшъхьэ удэмыпсэужьэу 
сыдэущтэу дунаим утетыщт? Джа упчIэр тыдырэ адыгэ 
лъэныкъокIи къыщэтэджы. Ау ащ къикIрэп урыс ешIуныр 
тыдэкIи щызэдаштагъэу. АбдзахэкIи, НэтыхъуаекIи, ШапсыгъэкIи, УбыхкIи заом имашIо щыкIуасэрэп. Зым зыщыIасэрэм адрэм къыщежьэжьы. Пчыпэ зэхаомрэ хьадэгъэ 
зэхагъэмрэ щыуцурэп. Шъыпкъэр пIон хъумэ, адыгэхэр 
ары джы зэкIэри зыпкъ къикIрэр. Урысмэ яIашэ къырамыхэу непэкIэ зы чIыпIэ исхэми, ячIыгу зэрисхэр, ячылэ 
бгынагъэхэм зэрадэсхэр, япс зэрешъохэрэр, ямэщ зэрэхалъхьэрэр, ямэз пхъэ зэрэщашIрэр афамыдэу зэратебанэхэрэр нахьыб.
ГъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъ зы тхыгъэ гори Щамилэ 
дэжь къикIэу Мыхьамэт-Аминэ къызIэкIэмыхьагъэр. Къэбар зэтеIукIыр хъои, ау ишъыпкъапIэ макIэ. Нахьыбэр урыс 
лъэныкъор ары къызыпкъырыкIрэр, ар етIани адыгэ 
шъолъырым щэ-плIэ щызэтыраIотыкIыжьы. Тырку, инджылыз, француз, урыс гъэзетхэм къыхаутхэри пшIошъ 
хъужьынэу щытэп.
Занэ Сэфэрбый Абдзахэ зэрэщыIэгъэ къэбарыр 
зызэхехым, Мыхьамэт-Аминэ ынэкIушъхьэ лыпцэ къызбгырыугъ, псынкIэу Джымэм еупчIыгъ:
- КъыскIэупчIагъа?..
- Абдзэхапшъ зыдэщыIагъэр,- Джымэр джэуапым 
шъхьащыкIыгъ,- Цэим фэягъ, ыгъотыгъэп.
- Цэир ыгъотына, Убыхыр зэригъэзафэу!..- 
Мыхьамэт-Аминэ зылъэкъуацIэ зэхихыгъэр пхъэтэпэмыхь 
ышIыгъ, пигъэхъожьыгъ: - Абдзахэр фикъурэпызы, иIоф 
зыхэмылъмэ икъонц ахелъашъо!..- наибэр щымысышъоу 
къэтэджи, унэ джэхэшъогур рикIукIыгъ, шъхьаныгъупчъэм 
иплъыгъ, къыIуагъ: - Олахьэ, Джэбраил, Занэр Абдзахэ 
къэкIонэу сшIагъэмэ, зыIузгъэкIэныгъэм... Хьа макъэ 
къысэшъумыгъэIугъ?
- Сэри джыдэд ар зысшIагъэр.
- Тыдрэ къуапэ щалъэгъугъ?
- ДэхэпIэ лъэныкъомкIэ ишыпэ ыгъэзагъэу аIуагъ.
- Некрасым дэжь дэхьанкIи къэнэщтэп. Олахьэ Занэр 
сищыкIэгъагъэм...
- Лъесэрэгъажьэха, наиб?
- Сы пIони?
- Мыхьамэт-Аминэ къыпфэягъ тIон.
Наибэр шъхьаныгъупчъэм иплъызэ щхыпцIыгъэ, тIэкIу 
тыригъашIи, ежь зэриIожьрэм фэдэу, мэкъэ чъыIэкIэ 
къызэриIокIыгъ:
- Мыхьамэт-Амин пIокIэ, Занэ Сэфэрбый укъыридзэнэп, ау гухэлъэу фысиIэр ышIагъэмэ, садэжь блэкIы641
21 Заказ 027

--- Page 547 ---

ныеп... Аущтэуми, елбэт, лъегъажьэх, Некрас муртазыкъым иунэ къыщытажэмэ, тыщыIукIэн. Сионэши жъугъэхьазыр. Сы фэдиз шыу Занэм кIыгъун?
- ШыуипшI нахьыбэ хъурэп аIуагъ.
- МакIэ. ЗэрэхъурэмкIэ, Абдзахэ щызекIонкIэ ицыхьэ 
зытелъыжь...- Мыхьамэт-Аминэ псынкIэу зыкъызэригъэзэкIыгъ, ынэмэ мэшIуачэр къакIихыгъ, етIанэ ымэкъэ 
Iэтыгъэ тIэкIу рэукIытэжьба уигъаIоу къыдзыгъ:
- Абдзахэ хабзэрэ бзыпхъэрэ зэримылъыжьыр ащ 
ишыхьат... Тэри шыуипшI тауж къихьащтыр, зы нэбгырэкIэ 
нахьыбэщтэп!..
Мыхьамэт-Аминэ, зэримыхабзэу, къичъыгъэ IофкIэ 
гъогу зэрэтехьагъэр Джымэм шIоIофыгъэп, Занэм раIощтымрэ рашIэщтымрэ ары зыгъапэщтыгъэр. Сыд зэпыйрэ 
нэтыхъоепщым наибэм шъэфэу дыриIэщтыр? ЗыщишIэхэрэм щыублагъэу зэмызаохэмэ, зэмыбэнхэмэ, зэкIэрыуцохэу гущыIэ фабэ зэраIуагъэу къышIэжьрэп. АнэIу 
зэфагъазэ пакIошъ, акIыбкIи щызэфэшIугъэхэп. ТIум язэу 
мысэр къэшIэгъуай. Джы наибэм ыпкъ къикIыкIэ шэсыгъэх. 
Сыд шъэф мыщ зышъхьэ къыримыхрэр? СерэупчIа? 
КIэнкIэм цы хэзыхрэм фэд наибэр. Гъэрэ фэмыдэу мыгъэ 
тэмэпкъ кIэкI дэдэ хъугъэ, игъусэхэми цыхьэ афишIыжьрэп.
- Къысфэгъэгъу, наиб,- Джымэр зыгъапэрэр фэщыIагъэп,- мы тызлъежьэгъэ Занэр нэпабэу зэхэлъы, тыкъиушъхьакIумэ?
- ШъхьакIо зышхрэр шъхьэшхыгъо ефэжьы. Ардэдэми 
тиIоф нэсыгъэп. Занэр Абдзахэ итыубытагъэмэ ары дэгъугъэр.
- КъэбарышIу-IофышIуа зыуж тихьагъэр, наиб?
КъеупчIрэми къызэреупчIырэ Iофми Мыхьамэт-Аминэ 
апылъэп. Ышъхьэ илъыр, зыгъэпэрэ Iофыр зэкIэми анахь 
шIоIоф. Урыс-Кавказ заор ыкIэм зэрэфакIорэм 
укIэупчIэжьынэу щытэп, наибэм ыIуагъ. Зэо-банэрэкIэ ар 
уухынымрэ жэ зэфэбгъотэу узэшIунымрэ тара нахьышIур? 
Тиунэ, тихапIэ, тичIыгу къэтыухъумэнэу тыгугъагъ, ау 
къыддэхъугъэп. ЗишIуагъэ къэкIуагъэм нахьи зиягъэ къэзгъэкIуагъэр нахьыб. Сэри, Занэри, Бэрзэджри, Цэйри, 
Хьаджэмыкъори ахэмэ тащыщ. Тиакъыл, ткIуачIэ, тигупшысэ 
зы  тфэшIыгъэп. Ащ тынэсы зыхъурэм, тхьапшрэ Iушъэшъэ 
макъэр урысхэмкIи, тыркухэмкIи, инджылызхэмкIи 
къиIукIыгъ? Ежь адыгэхэри зэмышIуныгъэм, лъэпкъ зэбэным тхьапшрэ зэридзэжьыгъэх!.. Джы хэкIыпIэ закъоу 
къэнэжьыгъэр, Занэр къысэдэIущтмэ, урыс ешIуныр ары. 
Тызэощт, зыкъэтыухъумэщт пIокIэ, къэмэ къипхъотыгъэр 
зыIыгъын кIуачIэ Iапшъэм хэмылъыжьмэ - пкIэнчъэ. Сэ 
сигухэлъи Занэм игухэлъкIэ сенэгуе. Арымырмэ, Лапинскэр къаигъэ ышIыщтыгъэп. Я си Алахь, Сэфэрбыйрэ 
сэрырэ тиIо зэтегъафэ, унэшIу къытщыгъаф, тазыфагу 
гукIэгъу къыдалъхь. Сэ адыгэхэмкIэ сызаф, сыкъызфэкIуагъэр ислъам динымрэ щэрихьат заомрэ арыгъэми, сафэхыягъ, сафэшъыпкъагъ. Сакъызэрэхэхьэгъагъэм фэдэу 
цIыф сыкъимышIэу сахэкIыжьыни слъэкIыщт. Ау зищыгъупIастэ къысIуфагъэхэмкIэ, зилIыгъэрэ зихьалэлыгъэрэ 
сынэгу кIэтхэмкIэ, зизэфагъэ фэфэхыгъэхэмрэ фэпсэухэрэмкIэ ар сфэшIэнэп. Я си Алахь, есхьыжьэгъэ IофымкIэ 
Занэм ыпашъхьэ кIуачIэрэ шъырытыгъэрэ щысэгъэгъот. 
Мыр титIоп зищыкIагъэр, зэрэ Адыгэ шъолъырэу ящыкIагъ. 
Сэ сыгу фэдэу Занэми ыгу адыгэмэ шъабэ афэшI.
Джэуапым ежэу Джымэр заулэрэ кIуагъэ. ТIо-щэ 
наибэм фыреплъэкIыгъ, ау кIэупчIыхьажь фишIыжьынкIэ 
щынагъэ, нэмыкI гущыIэ горэм техьанри къыригъэкIугъэп.
Джымэр иш жэдэуагъэми, наибэм фыреплъэкIыгъэми, 
фыхэпскыкIыгъэми, Мыхьамэт-Аминэ игупшысэхэр адыгэ 
шъолъырым илъэтхи, Дагъыстан нэсыгъэх. ИлъэсипшIкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ, ащ зыщыхэтыгъэ зэопIэ хьылъэхэри ынэгу 
къыкIэуцожьыгъэх. Щамил инэплъэгъу кIэмыкIрэр. Я си 
Алахь, зы гущыIэ закъу нэмыIэми Iимамым икъэбар къысфахь. Сыд шъуIуа Iимамым иIоф зытетыр? ЦIыфыбэр 
зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьэ лъапIэу, Алахьэ 
лъагэм гъэретрэ пытагъэрэ хилъхьанэу селъэIу. Дунаир 
зыщыIаии, зыщыдахи IэкIыб тымышI, унаIэ къыттегъэт. 
Джаурхэр тапшъэ зэрэхъухэрэмкIэ тыгу уабгъэрэп, ащ тэ 
тилажьи хэлъ. Аущтэу хъунэу ар умыухыгъагъэуи щытэпщтын. Адыгэ быслъымэнхэмкIэ къыттеплъхьэрэр зэкIэ 
тихьылъэ. Урысмэ тяшIущт сIомэ, ядин тштэныр, уиIэмыр 
тычIэмытыжьынэу къизгъэкIрэп. Зыкъызэтебгъэнэжьыным 
пае гукIэ узфэмые гори пштэнэу къыхэкIы. Сыдэу тшIын, 
сыд тиамал, цIыфым ицIыфыгъэ къызщынэфэрэ чIыпI непэ 
тызэрытыр...
- Зыгорэ къэпIуагъа, наиб?..- Джымэм ыгу зэгоутэу 
къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп, ыIощтыр зеIуахэм, тещыныхьажьыгъ.
643
21*

--- Page 548 ---

- Олахьэ, Джэбраил, зи къэсымыIуагъ, ау къэбарышIу-IофышIукIэ гъогу тытехьагъэмэ пIуи, укъызкIэупчIагъэм сегупшысагъ. КъэбарышIу, IофышIу щыIэжьа джы? 
Плъэгъурэба къытхэхъухьэрэр? Адыгэ Iоф мыухыжьым 
жъы техъулIагъ,- Мыхьамэт-Аминэ ишъэф ышъхьэ къыримых шIоигъоу, зыригъэукIыхьэу ригъэжьагъ,- Занэ 
Сэфэрбый елъытыгъэмэ, сыкIал сIозэ, илъэс шъэныкъом 
сыхэIагъ... Ары, Занэ Сэфэрбый жъы зэхъулIэн илъэсыби 
къыгъэшIагъ, цIыф щыIэныгъаби пэкIэкIыгъ...
- Шым тесыжь къодый,- Джымэр къыхэгущыIагъ,- 
лъэшэу къыхэIагъ аIуагъ.
- ЕтIани Нэтыхъуае икIи, Бжъэдыгъу кIуагъэ, Абдзэхапшъэ къыдырекIожьи, Убых ыгъэзэжьын ылъэкIыгъ... 
Пкъыжъыр, тхьаматэ, сыдигъокIи пкъыжъы, земыгъэгъапцI... Занэ Сэфэрбый гукIэ уцуагъэ нахь, пкъыкIэ уцуагъэп. Олахьэ непэ тызэIукIагъэмэ дэгъугъэм,- Джымэм 
иджэуап зэрэримытыжьыгъэр икъэплъакIэ хилъэгъуагъэти, 
гъогу зыфытехьэгъэ Iофым наибэр шъхьащыгущыIыкIыгъ: - Ашъыу, хъущтэп Занэр Лапинскэм зэрэфыщытыр!.. 
Ар есIомэ сшIоигъуагъ... Адыгэ тхьамыкIэгъо лъэхъаным 
ублыпкъ къыкIэуцуагъэмэ сыпфаеп япIоныр адыгагъэм 
диштэрэп!.. Джа IофымкIэ тызэфэмышIуми, талъэныкъо 
къызыкIогъахэкIэ, сегыин сихьисап. Лапинскэм фэмыемэ, 
гузэгъабгъэ хэмылъэу, Абдзахэ къэсщэжьыщтыгъ, мафэ 
къэс тичIыгу гъунапкъэ урысыдзэр къыIуатакъо.
- Тэмэм, наиб, тэмэм. Тэри хымэ хэгъэгу шъхьарыт 
гори тищыкIагъ. Лапинскэм идзэ хэтхэр топгъэо Iазэх 
аIуагъ. Икъун ахэр Нэтыхъуае зэритыгъэхэр, тэри ятоп 
тыкъерэухъум.
- Адэ ары, тхьаматэ,- сыдэу цIыф тхьамыкI, игупшыси 
чыжьэу мыорэ Мыхьамэт-Аминэ ыIозэ, Джымэм дырегъаштэ,- икъун абдзахэхэр язакъоу урысыдзэм зэрэпэIутыгъэхэр. АщкIэ Занэм сыдэгущыIэнэу сыфай. Лапинскэм 
идзэ ызныкъо къыситми сезэгъыщт.
- Занэр Лапинскэм фэмыежьэу пIуагъэба?
- Ары ежь Лапинскэм къысиIуагъэр.
- Хьа ызныкъо къызкIыIытхыщтыр, зэкIэри ары! Ядгъэшхын, ащытлъэни, тхьэм ыIомэ, Абдзахэ къикIын.
- Сэри ары сигухэлъыр, тхьаматэ. Мафэр тIэкIэмыкIзэ, 
нахь тежъугъэужьыр.

--- Page 549 ---

Гъогум хэкIэу уахътэр кIуатэ къэсми, Мыхьамэт-Аминэ 
игумэкI къыхэхъо. Занэм IукIэмэ, язэмышIуныгъэ 
теIункIэжьыни, ыгу илъыр зэрэриIощт шIыкIэм егупшысэ. 
Джырэ фэдэ лъэхъан хьылъэм нэмыплъым ушъхьа щыкIыни, адыгэ гукIэгъум иIоф уфэшIушIэн фае. Ар зымышIэщт 
цIыфмэ Занэ Сэфэрбый ащыщынэп.
Бгы чапэм зытехьэхэм, кIэим иадрэ чэпэ натIэм шыу 
куп къыщылъэгъуагъ. Наибэр зыдикIрэ лъэныкъомкIэ 
шыуитIу къачъэу алъэгъугъ. Джымэм къыIуагъ:
- Мо шыу зэхэтхэр, наиб, Занэр аркIэ сенэгуе. Къытпэгъочъхэри тэтыех... Ары, наиб, укъашIэжьыгъ, сыхэукъорэп.
Мыхьамэт-Аминэдыхэр къызэтеуцуагъэх. Шы лъэбэкъу 
зытIущкIэ Хьагъур Нурмыхьамэт нэтыхъуаемэ къахэкIотыгъ. Сэлам зэхао амышIыным пае бгъуитIумкIи шъхьэщэ 
макIэ зэфалъэгъугъ.
- Адыгэмэ ялIыпащэу Занэ Сэфэрбый уилъэгъун аIуагъэшъ, наиб, муары,- лъэбэкъуишъэ горэкIэ гъогум 
пэIудзыгъэ мыжъом тес Сэфэрбый дэжькIэ Хьагъурым Iэ 
ышIыгъ. Наибэр шыоу Сэфэрбый дэжькIэ ежьагъэти, 
Нурмыхьамэт ыдагъэп.- Шым къепсых, Iашэр зыгох.
Абдзахэхэр къэзэрэгъэбырсырыгъэх шъхьакIэ, Iэ 
къафишIи, раIуагъэр гущыIэнчъэу Мыхьамэт-Аминэ ыгъэцэкIагъ. ГумэкIыгъо ыпкъ къыхэмыщэу, пытэ-пытэу Сэфэрбый зыдэщыс лъэныкъомкIэ ыгъэзагъ. НэбгыритIум азыфагу лъэбэкъу зыщыплI къыдэнэжьыгъэу, Сэфэрбый 
къэтэджыгъ, Iэ джабгъур исэмэгубгъу тырилъхьи, пщы 
шъхьэщэ макIэ къыфишIыгъ, пэчIынэтIэ мыжьо мыблэ гъэмычыжьэм тетIысхьанэу ригъэлъэгъугъ. Мыхьамэт-Аминэ 
мыжъом тетIысхьафэ ежагъ, гугъуфемылIэу риIуагъ:
- СыкъэдаIо, наиб.
- Зиусхьан, Абдзахэ укъихьагъ аIуагъэти, сыпIукIэ 
сшIоигъуагъ,- Мыхьамэт-Амини гугъуемылIыным зыдырегъэхьыхми, игумэкIыгъо ымакъэ къышIухэщыгъ.
- Абдзахэ сыкъимыхьэгъагъэмэ?
- Хьа, зиусхьан, имыщыкIэгъэ гущыIэр зэпэудзын, 
сызгъапэрэм Нэтыхъуае сыкъищэныгъэкIи къэнэнэп.
- СыкъэдаIо, наиб. Къысфэгъэгъу.
- ЧIыпIэ къин, зиусхьан, адыгэхэмкIэ тызэрыфагъэр.
- Ар непа зыхъугъэр? ЗыкъэпшIэжьыгъэмэ ары, наиб.

--- Page 550 ---

- Илъэс пчъагъэм ар зыдэсымышIэжьэу абдзахэмэ 
сыряпэщагъэп.
- СыкъэдаIо, наиб.
- Урыс-Кавказ заор ыкIэм фэкIо, адыгэ шъолъырым 
кIуачIэ иIэжьэп.
- АщкIэ зиягъэ къэкIуагъэр хэт?
- Сэри, ори - зэкIэ адыгэ пащэхэмкIэ тымыс.
- Зиягъэ нахьыбэу къэкIуагъэмэ уащыщмэ, наиб, 
къыбдэсэштэ. УзгъэгумэкIрэм сыкъедэIу.
- Сэ сызгъэгумэкIрэм, зиусхьан, ори уегъэгумэкIы. 
Адыгэмэ ащ нахьрэ урыс пэуцуныр афэукIочIыжьыщтэп.
- Адыгэмэ яилъэс шъэныкъо лIыгъэ пчэгум къиунэн 
уихьисап, ара?
- Ар зыщысшIэн чIыпIэ пчъагъи сифагъ, сфекугъэп 
нахь.
- СыкъэдаIо, наиб.
- Лапинскэм Нэтыхъуае икI зэрепIуагъэм, зиусхьан, 
къыдесэгъаштэ.
- УизэхэшIыкI сигуапэ, наиб,- Сэфэрбый наибэм игущыIэ лъапсэ къыубытыгъ, ежь ишъэфи римыгъашIэ шIоигъоу зэпыугъо дигъафи, пигъэхъожьыгъ,- ау адыгэ лIыгъэм 
пэсаIоу кIэух фэошIкIэ сенэгуе,- етIанэ ошIэ-дэмышIэу 
еупчIыгъ.- Урыс ешIуныр абдзахэмэ къыпфадэнкIэ огугъа?
- Ащ нахь хэкIыпIэ адыгэхэмкIэ тиIэп, ягонахь къэтэмыгъэхь. Егупшыс, орырэ сэрырэ къытэдэIунхэу адыгэхэм 
сицыхьэ ателъ. Зыгъэгушхуагъэхэри хэзгъэукъуагъэхэри 
титIу. Къызэтезгъэнэжьын, зыгъэкIодын зылъэкIыщтри 
титIу. Егупшыс, Сэфэрбый. УиIушыгъэ ушъхьарымыIэбыкI. 
Мы илъэс къаумэм, Сэфэрбый, хэукъоныгъаби гухэхъуаби 
спэкIэкIыгъ. Ау анахь хэукъоныгъэшхоу сшIыгъэмэ ащыщ 
адыгэ шъолъырыр зыкIыныгъэм фэпIэтзэ, зыгъэ садэжь, 
Абдзахэ, укъызэкIом, сиягъэ къызэрэзгъэкIогъагъэр 
къысфэгъэгъу... Зы хэгъэгу адыгэхэр хъугъагъэхэмэ, мы 
къяхъулIэрэр анатIэ мыхъуныгъэкIи къэнэнэп...
- Ухэукъо, наиб,- заулэрэ щысыгъэу, Сэфэрбый 
шъхьэр ыгъэсысыгъ, апэрэу ыцIи къыриIуагъ,- ухэукъо, 
Мыхьамэт-Амин. Зы хэгъэгу зытшIыгъагъэми, Урысые 
хэгъэгушхом пэуцужьыгъуае тыфэхъущтыгъ. Тыбзыу 
шъхьафит тIомэ, тызтэс чъыг къутамэр пытхыжьзэ, илъэс 
шъэныкъом зыдгъэделагъ. Сыд джы адыгэ зыкIыныгъэм 
тырэгущыIэжькIэ. Фэхыгъэхэр къэдгъэхъужьынхэп, псаумэ 

--- Page 551 ---

тяушъыйкIи тызэхашIыкIыжьынэп!.. Е-о-ой, адыгэ цIыкIу, 
сэри сызэрахэтэу, хэт узымыгъэделагъэу дунаим тэтыр!.. 
Уигухэлъ къызгурыIуагъ, наиб, сегупшысэн.
- Мы зышъхьэ къыпфисхыгъэ Iофым, зиусхьан, орырэ 
сэрырэ нэмыкI щыгъуазэп.
- КъызгурэIо, наиб. Зыгъэрэхьат, сегупшысэн, мэкъэнчъэ усшIынэп, сэ гъогу сытэт,- Сэфэрбый къызэтэджым, Мыхьамэт-Амини къэтэджыгъ, Iэпэубыт 
хэмыхьэхэу, шъхьаф-шъхьафэу тIуми яшыу куп къызщяжэрэ лъэныкъомкIэ агъэзэжьыгъ.
VI
Абдзахэ къызикIыжьыгъэ мэфэ заулэм Сэфэрбый 
ыкъо теплъагъэп, ау тыдэ кIуагъэми, сыд ышIагъэми, ыIуагъэми щыгъуаз. Лъигъаплъэхэу арэп, джау гущыIэ хэ дзэIорIуатэкIэ ежь зыфаем хэшIыкI фыриIагъ. Аущтэу зэрэщыт 
пэтзэ, Къэрбатыр зыкъызэримыгъэлъагъорэр шIогъэшIэгъон, ыгу ыкъокIэ кIэжъукIыжьыгъэми, фэмыщыIэу къаригъэщагъ:
- Сыд, кIалэ, къэбар?
- АлахьымкIэ шыкур, гумэкIыгъо щыIэп, тят.
- Ары Iолъ,- Сэфэрбый гукIэ щхыпцIыгъэ, къыкIиIотыкIыжьыгъ,- гумэкIыгъо щыIэп...
- ЛъэныкъуитIур зэжэхэбанэгорэп къизгъэкIыгъ, тят,- 
Къэрбатыр ятэ игущыIакIэ къыгурыIуагъэу зиухыижьыгъ.
- Есхьыжьэгъэ Iофым кIэух фэхъуфэ урыс лъэныкъор 
мамырынэу сэгугъэ. Филипсон инэралми зымафэ къэбар 
фязгъэхьыгъ. Пчъаблэм угомытэу моу къэтIыс,- Сэфэрбый нэплъэгъу фабэкIэ ыкъо еплъыгъ, ятэ ыпашъхьэ 
итIысхьаныр къыримыгъэкIоу, адырэ пхъэнтIэкIу чыжьэмкIэ зэрэкIорэм пымылъэу, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Адыгэ 
лъэныкъоми ар къыгурыIонэу къысшIошIы.
- Ары шъхьакIэ, тят, уигухэлъ адырэ лъэныкъор щыгъуазэп,- къыдырегъаштэми, къыдыремыгъаштэми 
умышIэнэу, Къэрбатыр къыIуагъ, абдзэхэ гъогури ыгу 
къэкIыжьэу, къыкIэщтэжьыгъ.
- Щымыгъуазэмэ, зиусхьан, сигухэлъ шъхьэих дэдэ 
афэмышIэу щыбгъэгъозэщт, ебгъэсэщт. АщкIэ апэ шIэгъэн 
фаер Лапинскэм Адыгэ хэгъэгур ыбгынэжьыныр ары. Сыд 
Адэрбый щыкъэбар?

--- Page 552 ---

- Теофил Iоф хэфагъ.- Къэрбатыр ащ ежэщтыгъэ 
пIонэу, джэуапым ригъэжагъэп.- Адыгэхэр къысфэежьхэп еIошъ, ыгу къытабгъэ. Илъэс псаум сышъуигъусагъэба, 
сыжъудэзэуагъэба еIо.
- АщкIэ тхьаегъэпсэух... Ау тэри Iэджми тырягъусагъ, 
тадэзэуагъ, уасэ къытфашIыжьыгъэп. Зеухьазырыжьа 
Лапинскэм?
- Наибэм щэгугъы.
- ПкIэнчъ, ерэмыж. Наибэм сэ къыздырегъаштэ!..
- Ы-ы?! - Къэрбатыр къыхэкуукIыгъ, укIытэжьэу къеупчIыгъ.- Наибэм ыIорэр пшIошъ мэхъуа, тят?
- Мэхъу, сикIал, мэхъу...- Сэфэрбый хьылъэу хэщэтыкIыгъ, ежь-ежьырэу зэриIожьрэм фэдэу къыхигъэхъожьыгъ: - НэмыкI хэкIыпIэ тиIэп. Ары, сикIал, щыIэп!.. 
Зымафэ абдзэхэ гъогум щыпшIагъэм фэдэ умышIэжьы. 
Адыгэхэр уцуагъэх, зыфэежьхэ щыIэп. ТфэшIэщтыр тшIагъэ, тшIагъэм зи къикIыгъэп. Наибэм игухэлъ сэщ нэмыкI 
цIыф ышIэрэп, зэхэмыхыгъэу къызшIогъэшI.
- Сэ зи сIонэп, тят, ау наибэм гуцафэ фашIы.
- Акъыл тэрэз зиIэ адыгэ пащэу гуцафэ горэ зыфамышIрэ, ори уахэтыжьэу, зиусхьан, бгъотынэпщтын!..- 
джау сыдми Сэфэрбый къыIуи, ошIэ-дэмышIэу 
къэупчIэжьыгъ: - Хэт къыозыIуагъэр?
- Некрас Тим. Сэри гуцафэ фэсэшIы.
- О-уи-й, Некрасыр зэ орэуцужьба!.. СелъэIугъ, 
сыкъигъэгугъагъ... Арэп, Некрас Руфат зыхэтыдзэр Дагъыстан къызэрэращыжьыгъэр шъыпкъа?
- Шъыпкъэ, тят. Шъэбэжъ тхышъхьэм къыIуатэкъуагъ. 
Дагъыстан щызэрихьэгъэ лIыгъэм пае джыри ятIонэрэ гъучI 
къащыр къыратыгъ.
- КIэлэ бейтэмал, мокIэ уадзэу, мыкIэ укъадзыжьэу, 
сыдэу псэ пытэ уиI!..- гухьа-гужъыгъэ хэмылъ фэдэу, 
Сэфэрбый зэриIожьыгъ, къэупчIагъ: - Сыд ыIорэр Руфат?
- Олахьэ сымышIэ, Руфат Iаджи еIо аIуагъ, ау заом 
ыкIэ Дагъыстан зэрэщыфакIорэр шъыпкъэ.
- Ар дэи, зиусхьан. Щамилэ Дагъыстан зыщигъэпытэ 
къэс адыгэхэмкIэ нахьышIугъ, урыс пачъыхьэр езгъэгупшысэн Iоф щыIагъ. Ярэби, урыс пачъыхьэм ситхыгъэ 
IэкIэхьагъа шъуIуа?
Къэрбатыр ятэ къыIуагъэр зэхимыхыгъэ фэдэу зишIыгъ.

--- Page 553 ---

ЩагумкIэ бырсыр макъэ къыщыIугъ.
Унэм Трам къихьагъ:
- ХьантIэхъу Алэбый ицIыфхэр, зиусхьан, къытэчъагъэх,- Трам къызфэкIогъэ Iофым игумэкI къызхимыгъэщэу, 
пшIагъэм къытфихьыгъэм еплъ къыригъэкIэу, Къэрбатыр 
фыреплъэкIыгъ.
- Сыд ячIыфэ ттэлъ? - Сэфэрбый къэтэджыгъ.
- Зиусхьаныр унэм къерэкI аIо.
- Сыд джыри зыуж итхэр?! - Къэрбатыр къыхихэу 
шъхьаныгъупчъэм Iулъэдагъ, къызэриIокIыгъ: - Къэлапчъэм 
шъуфыIуфышъугъэба мо урыс къумалхэр!..
- Зиусхьан, сыд пIорэр зилIэужыгъор!..- къэлапчъэм 
Iухъухьэрэр джы Сэфэрбый къыгурыIоу, ыкъо фэгубжыгъ.- Удэ адыгэ хабзэр зыщышъумыгъэгъупшэу, 
ХьантIэхъур унэм къишъущ...
- ЯсIуагъ... Зиусхьаныр къытферэкI аIо.
- Зэ, тят, сэ сахэгъахь...
- Быяу, зиусхьан!.. УрящыкIагъэмэ, пцIэ къыраIоныгъи!..- Сэфэрбый мыгузэжъо-гумэкIэу унэм икIыгъ.
Къэлапчъэм дэжь щызэхэт шыумэ зафэIэжэжьрэп, 
ХьантIэхъум макъэ къызэришъыгъэм лъыпытэу пщыр 
зэпкъыратхъынэу хьазырых.
- Къеблагъ, Алэбый, сыд шым шъукъызфемыпсыхрэр? - ШIу зэрэщымыIэр Сэфэрбый къыгурыIуагъэу, 
ХьантIэхъум еупчIыгъ, псынкIэуи пигъэхъожьыгъ: - Хьауми 
гумэкI горэм шъукъищагъа?
- Тыкъищагъ, зиусхьан! Тичылэ нычэпэ къыдэхъухьэгъэ емыкIум тыкъищагъ, зиусхьан. Къэрбатыр къытэкIуи, 
унэгъо заулэ ыхъункIагъ, идзэ къыхэкIыжьыгъэгъэ нэбгырипшIри зэкIоцIыпхагъэу даригъэщыгъ. Тикоци, тинатрыфи, 
тифыгуи тыпылъыжьэп, тицIыфипшI псаоу тэрэгъотыжьи! 
ЗытимыгъэгъотыжькIэ, емыкIу къытфэмышI, зэрэпсаоу 
Къуматыр тэдгъэстыкIыщт!..
- Тэ щыI Къэрбатыр?! - Сэфэрбый псынкIэу зыкъызэригъэзэкIыгъ. Трам, ХьапIатI, фэкъолI заулэ анэмыкI 
ыкIыбкIэ дилъэгъуагъэп.- Моу къашъущэ джыдэдэм!.. 
Зэ! - Къэрбатыр лъыкIорэ фэкъолIым Сэфэрбый кIэлъыджэжьыгъ, етIанэ зыкъызэригъэзэкIыжьи, ыIэ джабгъу 
ыбгъэ телъэу шъхьащэ афишIзэ, шыумэ ариIуагъ: - КъэрбатыркIэ емыкIу къызэрэсхьыгъэр шъукъэзгъэкIогъэ 
фэкъолI джэмэхьатым сфешъуIожь. Джыри зэ шъуигукIае 

--- Page 554 ---

жъудэсэгощы. Непэ, джыдэдэм ежь Къэрбатыр ыIэшъхьитIукIэ шъуицIыфи, шъуигъомыли шъозгъэгъотыжьын. 
Алахьым ыцIэкIэ сышъолъэIу, емыкIу къысфэшъумышI!..- 
Сэфэрбый шъхьакIом ыстэу, жъоплъы хъужьыгъэу кIэкIэу 
ыгъази, къэлапчъэм IукIыжьыгъ.
ХьантIэхъуми ыуж шыухэр ихьажьыгъэх.
Къэрбатыр шIу зэрэщымыIэр зэхишIагъэу шъхьаныгъупчъэм зэрэIут. Тэмэ шъомбгъо пытэм унэм къипсэрэ 
нэфынэр зэлъиIыгъ. Сэфэрбый зи ымыIоу пчъэихьагъу 
дэпкъым пылъэгъэ шыукъамыщыр къыпихыгъ, мыгузажъоу 
Къэрбатыр екIуалIи, кIочIэ тIэкIоу къыфэнэжьыгъэр хилъхьэу еуагъ:
- ХьитIум азыфагу къыдэзыгъ, хьайнапэ сыпшIыгъ! - 
сыд фэдизэу ыл узыгъэми Къэрбатыр къызхигъэщыгъэп, 
къызэплъэкIыгъэп, джыри Сэфэрбый апэрэ огъум ятIонэри, 
ящэнэри кIэлъигъэкIожьыгъ.- Мыр къыуасшIэ сшIоигъуагъэп, зиусхьан, ау сIэ сIыпхыгъ, Алахьыр сишыхьат...- 
къамыщыр пчъэкъуахэм къуидзэжьыгъ.- Удэ, Iиман зимыI, 
къысфэбгъэчъэгъэ фэкъолIмэ яцIыфи, ягъомыли Абын 
афэщэжь! ПIэшъхьитIукIэ, апэ иуцуи, афэщэжь!.. Джыдэд, 
зы сыхьати темыгъашI!..
- Тят, ар сфэшIэшъунэп,- Къэрбатыр къинэу ылъэгъурэр ынэкIушъхьэмэ къахэщыгъ,- ар сшIэным ыпэ сшъхьэ 
шIопхмэ нахьышIу!
- Сэ сшъхьэ Абын фэкъолIмэ апашъхьэ щышIопхыгъах!..- Сэфэрбый ыпкъ къызэрехьылъэкIрэр зыдимышIэжьэу къэтэджыгъ.- Ар о умышIэщтмэ, сэ пфэсшIэн... 
Тэ пщагъэх цIыфхэр?
- Къуматыр чIыунэм чIэсых...
- Гъомылэр?
- Коц кушъоджанэрэ натрыф кушъоджанэрэ ныIэп 
Абын къыдэтщыгъэр, дзэм яттыгъ...- Къэрбатыр пчъаблэм 
дэжь къыщызэтеуцуагъ, къыдзыгъ: - Абын фэкъолIхэмкIэ, зиусхьан, укIэгъожьын!.. Ахэр, ХьантIэхъур апэ зэритэу, 
урыс лъэныкъомкIэ маплъэх... ЗэрэхъурэмкIэ, сэ Къуматыр сиIоф дэлъыжьэп!..
Къэрбатыр пчъэр къыригулIи унэм зекIыжьым, чIыунэ 
зэтешIыхьагъэ горэм изакъоу къычIанагъэм фэдэу Сэфэрбый къыщыхъугъ. Щысышъугъэп, гум пкIантIэр къытырикIэу 
ыкъо зыкIэрытыгъэ шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьагъ. Зыгорэ 
къекIошъылIэрэм фэдэу псынкIэу къызэплъэкIыгъ, пчъэкъуахэм къолъ шыукъамыщри ынэ къыпэшIофагъ. 
ЗэреIэбэхрэр пкъым къехьылъэкIэу къамыщыр къыштэжьи, 
дэпкъым пилъэжьыгъ. Гупшысэ зэпеохэмкIэ джэхэшъогур 
рикIукIи, шъхьаныгъупчъэм кIэрыуцожьыгъ. Сижъышъхьэм, сидунэе ехыжьыгъо къызысрэм, ыIуагъ, Къэрбатыр 
сIэ тесщэен фэягъэп. Сыд пае мо фэкъолI мыIо-мышIэмэ 
апае къыскIэныжьыщт закъом ыгу сыхэуIуагъ, хэзгъэкIыгъ? 
Синасып гуплъыгъэм сыхэтэу фэкъолIмэ апашъхьэ ар 
зэрэщысымышIагъэр!.. Тхьаегъэпсэу ежьыри зи къызэрэсимыIожьыгъэмкIэ, джырэ кIалэхэр тэмэкъ кIэкIых... 
СIорэр сыд сэIо! Чэм лъакъо шкIэ еукIа!.. Зэо-бэнэ 
мыухыжьым шъойцые зэхишIыхьэгъэ адыгэмэ уахахьэкIэ, 
бгъэщынэхэкIэ сыд ахэпхыжьын?.. Хэта джы УрысыемкIэ 
мыплъэжьэу адыгэмэ къахэнэжьыгъэр? ТхьамыкIагъор 
къыздикIрэ лъэныкъомкIэ сыдигъуи пшъэм зыщеуфэ. Тэри 
ар зыхэтэлъэгъожьы, муары наибэми шъхьащэ рагъэшIы, 
тешIущт еIо. Тхьапш ар зыгу илъэу тымышIэрэ адыгэ пчъагъэр! Тызэощт, урысхэр къэдгъэкIощтэп аIокIэ, зэкIэри 
пшIошъ умыгъэхъу, лIыгъэ нэпцIым къыкъоплъыри макIэп. 
Тыркумэ, инджылызмэ аIорэр тшIошъ дгъэхъузэ, зыдгъэунэхъужьыгъ... ГущыIэ пэгъокI закъо пачъыхьэм къысферэшIи, нэмыкI сыфаеп. Джары адыгэмэ къызэтенэкIэ закъо 
афэхъущтыр!.. Iашэми, лIыгъэми кIуачIэ зыщямыIэжь 
лъэхъан адыгэхэр зыхэтхэр... Сэ сыгу цIыкIу, шъабэ, махэ 
зыщыхъугъэ уахътэм, Сэфэрбый кIэгубжыхьажьы, Iиман 
зимыI, адыгэхэр къегъэбырсырых!..
- Трам! - Сэфэрбый унэм чIэджыкIы, шэсын гухэлъэу 
шыукъамыщыр дэпкъым къыпехы, къихьэгъэ фэкъолIым 
реIо: - Модэ чIыунэм чIэсхэр къычIэшъущыжьых, коц 
кушъоджани, натрыф кушъоджани шъуухьазыры, Абын 
тыкIощт. Хьагъурым лъыгъачъэх, Бастыку тхышъхьэм 
къыщытпэрэплъ. ФэкъолI уIэшыгъэ тищыкIагъэп, мамыр 
Iоф тызфэкIощтыр... Тэ щыI Къэрбатыр?
- Шэси, зиусхьан, Адэрбый сэкIо ыIуи, дэчъыгъ.
- Сыд псэбэб Лапинскэр къыфэхъущт?..
Сэфэрбыйрэ Къэрбатырырэ азыфагу Трам дэмыхьэ 
шIоигъоу, ыгукIэ пщы нахьыжъым пэблагъэу джэуап къытыжьыгъэп.
АгъэтIысыгъэ цIыфхэр, атырахыгъэ лэжьыгъэр Абын 
къыщэжьыгъ заIом, Сэфэрбый шъхьащэ зыфишIыгъэмэ 
ямызакъоу, гъунэгъу чылэ фэкъолIхэри къызэлъыуагъэх. 

--- Page 555 ---

Абын фэкъолIмэ апашъхьэ зыухыижь гущыIабэ Сэфэрбый 
къыщиIуагъэп. Тыгъосчэщ Абын къыдэхъухьэгъэ мыхъомышIагъэм, Къэрбатыр ыцIэ бэрэ къыримыIоу, уасэ зырет 
уж, зэо Iоф мыухыжьым игупшысэ фэкъолIхэр хищагъэх. 
Урыс ешIу гугъур шъхьэих дэдэ афимышIэу, адыгэхэр 
къызэрэзэтенэщт шIыкIэм, ащкIэ непэ шIэгъэн фаемэ 
атегущыIэзэ, бжъэдыгъухэри, кIэмгуехэри игущыIэ къыхигъахьэзэ, яупчIыжьы фэдэу игухэлъ ариIоу регъажьэ:
- ...Моу тыщэтыфэкIэ ХьантIэхъу Алэбыйрэ сэрырэ 
гущыIэ заулэ адыгэ IофымкIэ зэфэтыдзыгъэшъ, десэгъаштэ. ТичIыгу къэтыухъумэнымкIэ тлъэкI къэдгъэнагъэп. 
Шапсыгъэхэри, нэтыхъуаехэри, абдзахэхэри, бжъэдыгъухэри, убыххэри, кIэмгуехэри, бэслъыныехэри яадыгэгу къызэриIоу псэугъэх, зыми ыкIыб зыкъуагъэбылъхьагъэп. Заом щыфэхыгъэ цIыф мин пчъагъэмэ анапэ, адыгэ 
намысыр аухъумагъ. Сэри сфэлъэкIыщтымкIэ апэ ситыгъ, 
аIорэр адэсIуагъ, ашIэрэр адэсшIагъ, гужьыдэгъэкIыгъуи 
къа фэсхьыгъ, хэукъоныгъи язгъэшIыгъ. Адыгэ лъэпкъыр 
зы сшIы сшIоигъуагъ, ау, шъуинэрылъэгъу, сфэгъэхъугъэп. 
Зиягъэ къэзгъэкIуагъэмэ сарыгущыIэжьрэп, сэри ахэмэ 
захэсхыжьрэп. Мары, чыжьэу сыIэбэжьынэп, тиIоф къикIын, 
дунаир къызлъыдгъэплъэн сIуи, Лапинскэм идзэ тичIыгу 
къисщагъ. Шъуеплъ джы хъурэм, яшIуагъэ къызэрэтэкIрэм 
нахьи яягъэ къытэкIы хъугъэ...
- Тэрэз, урысмэ ябэдзэр тытырагъэхьажьрэп! 
- Тщыгъын тиIэжьэп!
- Урысмэ ташхынэп, муары, бжъэдыгъухэри, кIэмгуехэри адэпсэух!
ХьантIэхъум къыхэкуукIхэрэ фэкъолIмэ Iэ зафешIым, 
быяужьыгъэх.
- Шъори ар шъоIуа? - Сэфэрбый зэхихрэр игуапэу, 
игущыIэ педзэжьы.- Ары, джэмэхьат, ары, Лапинскэм 
тышъуфэежьэп, тичIыгу шъуикIыжь есэIошъ, зеудэгу.
- Къэрбатыр Лапинскэм дырегъаштэ!..
- Тисабыймэ гъомылэр аIуетхъышъ, афещэ!..
Джыри ХьантIэхъум ыIэ епхъуатэшъ, фэкъолIхэр егъэрэхьатых.
- Ары, сыушъэфрэп,- Сэфэрбый игущыIэ къыпедзэжьы,- Къэрбатыр зиусхьаным а дагъор хэлъ. Ау адыгэмэ ахэкIыжьэу ари тэ кIон! Шъугу жъугъэрэхьаты, 
къышъуишIагъэмкIэ ащ фэшъуашэ езгъэхьыгъ.

--- Page 556 ---

- Тапашъхьэ къипщэн фэягъэ зиусхьаныр!..- лIыжъ 
горэм ибэщыпэ жьым щегъэсысы.- Лъэсэу, шъхьапцIэу!..
- Шъуигукъао зэрэсигукъаор къышъосIуагъ, фэкъолIхэр...- аужрэ гущыIэмэ Сэфэрбый ышъо къыхырагъэхыгъ шъхьакIэ, къызхигъэщыгъэп.- Къэрбатыр зиусхьаныр хэукъуагъ, ау къыгъэзэжьыгъ. Къэзгъэзэжьрэм Тхьэм 
фегъэгъумэ, тэри фэтэжъугъэгъэгъу.
- Адэ, Занэр...- фэкъолI горэм гущыIэр къырищэжьагъ 
шъхьакIэ, къырагъэухыгъэп.
- Зэ лIыр къэжъугъэгущыI!.. КъаIо, зиусхьан, угу илъыр 
къаIо.
- Сэ бэ сыгу илъ, бэмэ сагъэгумэкIы. Адыгэ Iофым 
хэкIыпIэу иIэр тыушэтыгъэ. Къэнэжьыгъэ закъор зы Iофыгъу. Тезэощт шъуIоми, тешIущт шъуIоми, шъоры, адыгэ 
хасэр ары фитыр... Хэта, бжъэдыгъухэри, кIэмгуехэри 
урысмэ ашхрэп, шъуащыщ горэм къыIуагъ... Сэршъы, 
шъуIорэм сыблэкIыщтэп...
VII
 Урыс ешIуныр Мыхьамэт-Аминэ ыгу илъми, Да гъыстан 
щыхъурэм хэшIыкI зэрэфыримыIэм щегъэгъупшэ. Щамилэ 
иIоф зэхэмыфыгъэмэ ягупшысэзэ, Занэ Сэфэрбый ыгу 
къэкIы, ТыркуемкIэ, ИнджылызымкIэ маплъэ, хым нахь 
пэблагъэу Убых кIожьыгъэ Джеймси ягъусэжьэу, егъэмысэх. Хьанцэрэ чэтэнрэ зимыIэжь къуашъоу, зыми 
щымыщэу адыгэ пчэгум къинагъ.
Дагъыстан щыхъущтыр зэ щыхъугъагъот, наибэм еIо, 
тшIэщтымрэ тIощтымрэ тыфитыщтыгъэ. Ащ къикIрэп, си 
Алахь, сиIимам, сакIыб къышъуфэгъэзагъэу, шъуиIо 
къысхэмыхьажьэу. СкIуачIэ къыхьыщти, къымыхьыщти, 
гонахь зыхэлъи, зыхэмылъи, шъхьэгъашIуи, гузабгъи адыгэ 
шъолъырым щысшIагъ. СызфэжъугъэкIогъэ адыгэмэ 
симысагъэ макIэу, сихыягъэ нахьыбэу садыщыIагъ. Зызакъу 
ахэмэ зэрэдясымыгъэштагъэр - зы хэгъэгу зытшIынэу 
Занэ Сэфэрбый къызрехьыжьэм абдзахэмэ, зыщыщ адыгэмэ акIыб фязгъэгъэзэн слъэкIыгъэ. СяпыйкIэ арэп, 
къысфэгъэгъу, си Алахь, сиабдзэхэ пэщагъэ Занэм стырихэу къысщыхъугъ, шъугъо-хъопсэным зыдезгъэхьыхыгъ. 
Зы IэмычIэ зашIэу, зы пэщэ Iуш адыгэхэр едэIугъагъэхэмэ, 
Урысыер нэмыкIынэкIэ къеплъыныгъэкIи мэхъу. Сэ адыгэ 

--- Page 557 ---

пащэ сызымыхъущтыкIэ, сыд пае Занэр ашIын сIуагъэ. Ащ 
нахь пэщэ тэрэз ахэтыгъэп, джыри, жъы умыIощтмэ, 
ахэтэп. СшIэрэмэ ащыщэу джа зыр ары непэрэ адыгэ 
Iофыр къызгурыIоу, ащкIэ шIэгъэн фаер гукIи, псэкIи, 
акъылкIи зыушэтыгъэу ахэтыр. НепэкIэ адыгэ Iашэм, лIыгъэм, намысым пкIэ иIэжьэп, ар Занэми, сэри къыдгурыIогъах. Урыс ешIунымкIэ, къысфэгъэгъу, унэшIу къысщыгъаф, арырэ сэрырэ тызэзэгъыгъах. Ау сэркIэ ар зэлъытыгъэр Дагъыстан. Аужрэ жьыкъэщэгъум нэс Щамилэ 
Iимамым сыфэшъыпкъэщт, урыс пчэгум изакъоу къисынэщтэп!..
Мыхьамэт-Аминэрэ Сэфэрбыйрэ зыщызэIукIэгъэ уж 
чэщ мычъыябэрэ гупшысэ гумэкIыбэрэ наибэм къызэрекIугъэр ынэпэпкъмэ ахэолъагъо, ежьыри зыдешIэжьы.
Мазэм къыкIоцI наибэм тIысыгъорэ уцугъорэ иIагъэп. 
Абдзахэр къызэлъикIухьагъ, ишIуи, ипыий заIуигъэкIагъ. 
Ыгу илъыр ышъхьэ афыримыхэу фэкъолIмэ, фэкъолIышIумэ, муртазыкъмэ, лIэкъолъэшмэ ахэдэIуагъ. ЦIыфмэ 
ахэт дэIуашэмэ къырахьылIэгъэ къэбархэри зэфихьысыжьыгъэх. Гупсэф къезымытыщтыгъэ Мыекъопэ пытапIэм 
фыкъокIыгъ. Урысмэ зыкъытыраIэтыкIмэ, пигъэгъокIыщт 
дзэри фигъэхьазырыгъ. Хьамышх тIуакIи дэхьагъ, Лэбэпшъэ 
лъэныкъуи щыIагъ. ЗыдэщымыIэгъэ закъор Шапсыгъэрэ 
Убыхрэ апэгъунэгъу АбдзэхакIэ лъэныкъу.
Урысыер Шапсыгъэрэ Убыхрэ къашъхьапырыплъми, 
ащ фэдизэу Мыхьамэт-Аминэ ыгъэгумэкIрэп. Лапинскэм 
идзэ Адэрбый гъэзагъэу гумэкIыгъо щыIэп. Дэгъоу сшIагъэ, наибэм еIо, адыгэ шъолъырым уикIыжьынкIэ умыгузажъу Теофил зэресIуагъэр. Къамыщ тхьапэм жьы еубыты 
зэраIоу, иягъэ къэкIощтэп. Ярэби, сыд шъуIуа Занэм игухэлъ шъыпкъэр? Урысмэ тяшIущт зэриIуагъэмкIэ сыкъегъапцIэмэ? ШIэхыщэу къытегушIухьагъ сIомэ, сигулъытэ 
чыжьэрыплъэп. Джа гухэлъ-гугъэпIэ закъор ары адыгэ 
щэрэхъым дэлъ пхъакIэр. Е ащ къызэтыригъэуцон, е 
фэмыщэчэу зэпикIын... Зэ, умыхъыжъ, Занэр, мазэ зыфэпIуагъэр адыгэ IофымкIэ кIэкIыщэ. Сыд ащ мазэ горэмкIэ 
зытэгъэIаж зыкIиIуагъэр? Сыд ащ къикIрэр? ЗыгорэкIэ 
сызэригъэпцIэщт къуанцэ елъэшъумэ шIэ? Олахьэ 
сымышIэрэ къуанцэ зыфэплъэшъун адыгэ Iофым иIэжьэу... 
ЗэкIэри зэолIэжьрэр Дагъыстан, Щамил... Я си Алахь, 
сыдэу а лъэныкъор джэуапынчъэ сфэпшIыгъап! Зы гущыIэ 

--- Page 558 ---

закъу сищыкIагъэр, джа зыр ары сиадыгэ Iофи зэхьылIагъэр... Сыдэу хьылъа ор-орэу уупэпцIыгъэ адыгэ мэстапэм 
упысыжьыныр!..
Джыри зэ наибэм инэплъэгъу Сэфэрбый къыхэтэджагъ, ышъхьэ фимытыжьы пIонэу игупшысэ зэпеомэ 
ахэхьажьыгъ, джыри къыкIеIотыкIыжьы: сыда шъуIуа 
есIуагъэм псынкIэу Занэр къызкIезэгъыгъэр? Урыс ешIун 
морад иI аIоу зэхэсхыгъэп, сицIыфхэми ащ фэдэ къэбар 
Нэтыхъуаий, Шапсыгъи, Убыхи имылъэу аIо. Бжъэдыгъумэ, 
КIэмгуемэ, Бэслъыныемэ къахэIукIрэр IэубытыпIэ пшIы 
хъущтэп, ахэр бэшIагъэ урысмэ зяшIугъэхэр, агу илъи, 
имылъи къызкIэкIатIупщы. Занэм иблэгъэ Некрас Тимэ 
дэжь хьэкIэ-щысакIохэр, сиIоф хэмылъ фэдэу, фыкъозгъэкIыгъагъэх. Ащи урысмэ тязэощт, къэдгъэкIощтхэп еIо 
нахь, ыпхъу зинысэм игухэлъ хэшIыкI фыриIэп. Джымэри 
Хьагъурым IузгъэкIагъ, гуцафэ фишIыгъэп. Зыми хэшIыкI 
фызимыIахэ Цэир, сэ къысэпыеу ичылэ дэс. Олахьэ гъэшIэгъоным мы Занэм икъезэгъыкIэ... Къэрбатыр дэзгъэгущыIэнхэ сIонти, машIо, екIолIэгъуай. Ятэ фэгъэхьыгъэу 
гуцафэ къызыпфишIрэм, дунаим утыригъэтыжьыщтэп. 
Ятэрэ ыкъорэ абдзэхэ гъогу зыгорэ къыщяхъулIагъэу 
стхьакIумэ къыридзэгъагъ шъхьакIэ, ягъусэгъэ фэкъолIмэ 
зафыхагъэпсми, зи амышIэу, ащ фэдэ щымыIагъэу аIуагъ, 
ау Къэрбатыр зыгу хигъэкIыгъэ бжъэдыгъу шъэожъыитIумэ къаIотэжьыгъэр фэшъхьаф... Шъэожъыехэр сыдигъокIи шъэожъыех, ахэмэ аIорэмкIэ упсэун плъэкIыщтэп, 
баджэр тыгъужъы ашIошIыщт... Ау етIани шыблэ гъогъо 
мафэр ощхынчъэпщтын... Мы Iофым зыгорэ хэлъ, ау 
мыры Iоу сшIэрэп... ТичIыгу шъуикIыжь Лапинскэм зэрэриIуагъэр армэ, ащ купкI горэ хэлъ, ау ар IэубытыпIэ 
шIыгъуае. Сыд етIани аущтэу Занэм ар зыкIиIон фаер? 
Занэм икъешIун зы хьилагъэ горэ хэлъ... Сыд ар?..
Наибэм джэхэшъогур рикIукIыгъ, пчъэм дэжь уцуи, 
аущтэу зыкIишIри ымышIэу, заулэрэ дэIуагъэ. ЗыкъызешIэжьым, зэримыпэсыжьэу зэгыижьзэ, шъхьаныгъупчъэм Iууцожьыгъ. Тхышъхьэ мэзым шъхьапырыплъызэ, 
Убых лъэныкъомкIэ гукIэ зидзыгъ. ГъэшIэгъоны, ыIуагъ, 
Риза-пашэм илIыкIо Тыргъут-Забыт тадэжь икъэмыкIуакIэ. 
КъэкIонэу Убых къытфыраригъэхыгъэ къэбарым тхьамафи, 
мэфипшIи тешIэжьыгъ. Адэ нэмыкI хэгъэгу укъикIмэ, о 
зэрэпIоу пшъхьэ уфырагъэтыщтэп. Ау етIани, Занэм IумыкIэзэ, сэ апэ зыкъысIуигъэкIагъэмэ нахьышIугъ. Занэмрэ 
Тыргъут-Забытрэ зызэмышIур бэшIагъэ, Къырым заом 
икIэух, тыркудзэм къумалыгъэ зэрэдызэрихьагъэм щегъэжьагъ. Амал иIэу ащ ыжэ Занэм фигъэзэнэу сыгугъэрэп. 
Ар Тыргъут-Забыт ышIэмэ, Риза-пашэм къыфигъэгъунэп, 
ежьри хьайнапэ ехъулIэн. Ау узэмыжэгъэ Iаджи дунаим 
техъухьэ, зэпыигъэхэр зэшIужьых, зэшIугъэхэр зэфычIэплъых, мохэмэ ашIэщтыр ошIа? Ар ышIэнэп, тызызэнэIуасэм 
щегъэжьагъэу тазыфагу гузэгъабгъэ къыдэхьагъэп... Ау 
сыд етIани ащ Абдзахэ икъэмыкIуакIэ? Алахьым ешI, Джырандыкъорэ Джеймсрэ хьакIэр Убых къыщыращэкIынкIи 
къэнэнэп. Бэрзэджым хьакIэрэ Iанэрэ егъэгъоти, нэмыкI 
ищыкIагъэп. Ары шъхьакIэ, Джеймс сыда зыуж итыр? 
Абдзахэ тыкIон фае ыIоу, сыд хьакIэм зыкIемыIушъэшъэщтыр? ЗыгорэкIэ ахэр Лапинскэм фыкъокIыгъэхэмэ 
шIэ? Шапсыгъэ зихьэхэкIэ, Къэрбатыр IумыкIэнхэ алъэкIыщтэп, мафи, чэщи шытх къепсых иIэп. Ащ IукIагъэхэу 
Сэфэрбый IумыкIэжьхэмэ, мыдрэхэми къырагъэкIунэп. 
ПшIэщтэп ахэмэ ашIэщтыр...
Мыхьамэт-Аминэ унэм исышъугъэп - шыр тыригъэзекIухьанэу ыгу къыпылъэдагъ. Шыукъамыщым еплъэкIыгъо фимыфэу, абдзэхэ къушъхьэмэ къахэтэджыкIэу, 
Дагъыстан хэгъэгур инэплъэгъу къыкIэтэджагъ. Щэщэным 
шъхьарыплъзэ, къумыкъу шъофым ехьэ, ащ иплъыкIзэ, 
Дербент иджабгъу къушъхьэ джашъомэ ахэплъэ, нахь 
кIуатэ къэсми къушъхьэ пытапIэщтыгъэхэу джы урысыдзэмкIэ тIэсхъапIэ хъугъэмэ ахэхьэ. ТыдэкIи, адыгэ лъэныкъом фэдэу, топ-шхонч омакъэхэр, пчыпэ жъынчыр, цIыф 
зэрэукIыр щызэхехы, зэо Iугъуамэр къушъхьэ тIуакIэмэ 
къаделъэсыкIы, урыс бзэгур къыщебэкIы. КъушъхьэчIэсмэ 
чIыгу Iэпэ залэ пэпчъ къаухъумэ, лIыгъэ зэрахьэзэ зэкIэкIох, 
лъэбэкъу зэкIадзэм пэпчъ гугъапIэрэ IэпыIэгъурэ щыIэп. 
АкIыбкIэ щыIэ гъурджхэмрэ ермэлхэмрэ бэшIагъэ урысмэ 
зяшIугъэхэр. Урысыер къыздикIрэ Къэбэртэе лъэныкъори 
гугъэпIэнчъ. Къэнэжьыгъэр Кавказым икъушъхьэ тыгъэкъохьапIэ лъэныкъо Урысыем щыжэхэт адыгэ шъолъырыр 
ары. Я си Алахь, наибэм ыIуагъ, джаурмэ апэIут цIыф 
пстэуми гукIэгъу афэшI. Щамилэ ипытагъэ ицIыфмэ зыхягъашI, ащ щыхъурэ-щышIэрэмэ сащымыкIухь, зы гущыIэ 
закъу нэмыIэми - орэшIу, орэдэи! - якъэбар къыслъыгъэIас, сIофтагъэми игъогу псынкIэ фэшI. Сыд сиамал, 

--- Page 559 ---

Iимам, къиныгъо мафэм сыкъыбгоуцонэу сшIагъэмэ, зыпэ 
къэсымыштэн щыIагъэп!.. Аущтэу щытми, уадэжькIэ 
къикIэу зы къэбар, зы гугъапI сищыкIагъэр!..
- КъэбарышIу щыI, наиб!..- жьы къыфэмыщэжьэу 
Джэбэгъ унэм из къэхъугъ.- ХьакIэшхо къытфэкIо!
- Ы-ы!.. Дагъыстана къыздикIрэр? - Мыхьамэт-Аминэ 
ыгу илъыр къызIуипхъотыгъ.
- Хьау, наиб. Тырку хьакIэр ары. Джеймси игъус.
- Ара?..- наибэм игушIуафэ хэпшIыкIэу къыIузыгъ, ау 
зызIэкIиубытэжьэу къыIуагъ: - Олахьэ дэгъум, зэ Тыргъут-Забыт къэсыгъэмэ ары!.. Къищэх унэм.
- Жэгъуф тхышъхьэм къытехьагъэх ныIэп.
- Адэ, сы гушIуаф узезыхьэрэр?..- наибэм унэм икIыжь 
къыригъэкIэу, Джэбэгъ Iэ фишIыгъ, кIэлъыджагъ: - 
Бэрзэджыр ягъусэба?
- Ахэтлъэгъуагъэп, наиб.
Къэбарым наибэр джэхашъом тыримыгъэтэу ыгъэтIысыжьыгъ, зыцIэ къыраIогъэ нэбгыритIур инэплъэгъоу, 
щымысышъоу джыри шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьажьзэ, 
ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ:
- Олахьэ сымышIэрэ Бэрзэджыр зыкIямыгъусэр... 
Хъунэп мы сищытыкIэ, сапэгъокIын...- кIом дыхэтэу 
шыукъамыщыр дэпкъым къыпихзэ, унэм чIэджыкIыгъ,- 
Мыдэ, сионэш шъуIо!..
Щагум наибэр зыдэчъым, шыу ухъумэкIуипшI ыуж 
илъэдагъ. Тфыр ыпэ ишъыгъ, тфыр ыуж къинагъ. ХьакIэхэр 
чылэ гъунэ бжъапэм къызыщэлъагъохэм, ыпэ итыгъэ 
шыуитфым щыщ шыуитIур наибэм гоуцуагъ, адырэ шыуищыр ыужмэ ахэхьажьыгъ.
- Фэсапщи, хьакIэ! - Мыхьамэт-Аминэ Iэ джабгъу 
Iэтыгъэр ыбгъэ сэмэгу тырилъхьэзэ, шъхьащэ фишIыгъ.- 
Зигугъу зэхэтхэу зышъхьэ тымылъэгъурэ Тыргъут-Забыт, 
Абдзахэ къеблагъ,- игые тIэкIуи пигъэхъожьыгъ,- бэрэ 
тыкъэбгъэплъагъ.
- ЕмыкIу къытфэмышI, наиб,- тырку лIыкIом къыIуагъ,- тыкъызэрэгужъуагъэмкIэ, зыфэтIогъэ пIалъэм 
тфегъэхъулIагъэп.
- Олахьэ, хьакIэ, бэрэ тыкъэплъагъэм, ау о зэрэпIоу 
Iофхэр хъухэрэп тIуи, ушъхьагъу Iаджи къыпфэдгъотыгъ... 
Дгъэмысагъэр орэп, уибысым Бэрзэджыр ары. Ори, 
Джеймс, тыгу забгъэрэмэ уащыщ.

--- Page 560 ---

- Джырандыкъо зи илъэкI къыгъэнагъэп, МыхьамэтАмин,- Тыргъут-Забыт иджэуап псынкIэ,- зыфэтIогъэгъэ 
пIалъэм тыкъырищэжьэгъагъ, чылэ лIыжъ горэ дунаим 
ехыжьи, тыкъыдэкIышъугъэп.
- Хэт щыщми, быслъымэн лъэпкъ, зыдэкIожьыгъэ 
ахърэтым Алахьым шIу щешI,- наибэр лIагъэм тхьэ фелъэIугъ, зэпыугъо фимышIэу къэупчIагъ: - Ежь Джырандыкъу тэ щыI?
- Тыкъежьэн тIозэ,- Джеймс къэгузэжъуагъ,- Лапинскэм къылъигъачъэхи, Адэрбый аригъэщагъ.
Мыхьамэт-Аминэ зэхихыгъэм шъхьэр къыригъэпхъотагъ:
- Сы къэхъугъ?
- ЛIыкIомэ Iофым хэшIыкI фырямыIэу аIуагъ.
- Ярэби, сы шъуIуа Лапинскэм къехъулIагъэр? - наибэм 
джыри кIэупчIыхьажь ышIыгъ.- ЗыгорэкIэ Занэ Сэфэрбый 
игугъу къашIыгъа?
- Хьау,- Джеймс къыIуагъ,- Сэфэрбый Iоф къыхэхьагъэп. Сыда?
- Сэфэрбыйрэ Теофилрэ зэмышIу фэдэу зэхэсхыгъэзы 
ары,- зыщыгъозэ Iофым ышъхьэ наибэм къырихыгъэп.
- Сэри ар зэхэсхыгъэ,- Тыргъут-Забыт къахэгущыIагъ,- сыгу къеуагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, Занэ Сэфэрбый 
шы мыкIо тес, ара?
- Сэри ар зэхэсхыгъэти ары Занэм сыкъызфыкIэупчIагъэр,- джыри наибэм ышъхьэ къырихыгъэп.- А пшIэщтыгъэ Занэр щыIэжьэп, Тыргъут-Забыт. Сэфэрбый идунэе 
тетыкIэ зэблехъу...
- Сыдым ылъэныкъокIэ? - Джеймс къэгузэжъуагъ.
- Жъыгъом ылъэныкъокIэ ары...- наибэм кIилъэшъужьыгъ.- Сэфэрбый лъэшэу къыхэIагъ.
- Ара? - зэхихыгъэр Джеймс ымышIэрэм фэдэу ыгъэшIагъозэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Урысмэ яшIун гухэлъкIэ 
зызэблехъумэ сIуи, сыкъэбгъэгузэжъуагъ.
- ПшIэнэп ащ фэди Сэфэрбый ышъхьэ къихьанкIи...- 
Мыхьамэт-Аминэ джау сыдми къыIуагъ.
- Ар Занэм ежъугъашIэ хъущтэп,- Тыргъут-Забыт 
ынэхэр къилыдыкIыгъэх, анэ кIэмыплъапэми, шыуитIумэ 
афыреплъэкIыгъ, нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ къыухыжьыгъ.- 
Ар къумалыгъ!.. Ар шъушъхьэ къишъумыгъахь!..

--- Page 561 ---

- Ар дэдэр Занэ Сэфэрбый ышIэнэп...- наибэм Сэфэрбый къыгъэгъунэ фэдэу ышIыгъ, ар иушъхьагъоу, тIуми 
зыгъэгумэкIрэ игые упчIэ афидзыгъ: - Ау шъуалъэныкъокIэ, 
Тыркуми, Инджылызми, Франкми IэпыIэгъу къимыкIмэ, 
сыд адыгэмэ ашIэщт? Тэ адыгэ шъолъырымкIэ урысмэ 
тащыпэIутми, ДагъыстанкIэ Iофыр щыдэй дэд. Пачъыхьэм 
ыкIуачIэ Щамилэ рихьылIагъэу Дагъыстан лъыр щегъачъэ. 
Ащ заом иIоф зыщаухкIэ, пачъыхьэ Iашэр тэ къытахьылIэщт. 
Сыд тэ мощ фэдэ хэгъэгу кIочIэшхом тызэрэпырикъущтыр? 
Занэ Сэфэрбый, Асалае Мыхьамэт-Амини афэшIэшъущтыр 
ашIагъ... Занэм ыгу зыгорэ къихьэкIи, нэмыкI еплъыкIи 
непэрэ уахътэм фыриIэкIи, губгъэн фэплъэгъунэу щытэп... 
Адыгэхэри дунаим щыпыбзыкIыгъэх, заом хэуцухьагъэх. 
Зыгу кIодырэм иш чъэжьрэп.
- Умыгузажъу, наиб,- Тыргъут-Забыт наибэр къызэпиутыгъ,- зибэ щышIагъэм имакIэ щышIэжьын.
- Тыргъут-Забыт зилIыкIомэ гугъапIэр къыпфахьы, 
наиб,- Джеймси псынкIэу хьакIэм къыдыригъэштагъ.
- Аущтэу шъоIомэ, дэгъу,- наибэм ыгу илъыр къызхигъэщыгъэп,- зэ шъугу тыкъэкIыжьыгъэмэ ары, хъурэм 
теплъын.
Купыр, зыдынэмысхэ къамыгъанэу, бэмэ атегущыIагъ. 
Тыркуем щыринэIосэ цIыфмэ Мыхьамэт-Аминэ акIэупчIагъ, 
ыпхэкI пхъэнтIэкIум тIэкIу тыриIэтыкIмэ, шъхьэкIафэ 
афишIзэ, сэлам пэгъохи арихыжьыгъ.
Чэщыр хэкIотагъ нахь мышIэми, хьакIэхэми, бысымхэми 
чъыяпэ къякIурэп. Тыркуем нахь мымакIэу адыгэ лъэныкъомкIэ, анахьэу АбдзахэкIэ, цIыфыбэмэ ащыкIэупчIагъ. 
ЗыцIэ къыриIуагъэмэ Цэйри, Некрасри, Джымэри ащыщых. 
ФэкъолI къызэрыкIуи, факъолIышIу заулэхэми акIэупчIагъ. 
Бэслъыныий, КIэмгуий, Бжъэдыгъуи арыхьагъэх. Наибэм 
хэти хэшIыкI зэрэфыриIэу, Джеймси джэуапкIэ бысымым 
IэпыIэгъу фэхъу. ХьакIэм имызакъоу, бысымыми ар шIогъэшIэгъон.
ЗэкIэми анахь гуапэ Мыхьамэт-Аминэ щыхъугъэр 
Дагъыстан фэгъэхьыгъэ къэбархэу тырку лIыкIом къыIотагъэхэр ары. Ахэмэ наибэр ащымыгъозагъэми, адыгэ 
шъолъыр къуапэм зэрэщыIэу гуцафэу ышIыщтыгъэр 
къызэрэшъыпкъэжьрэр ары. Хэукъуагъэп, Дагъыстан 
Iофыр щыкъин.

--- Page 562 ---

- Адэ сыдэу тшIын,- Мыхьамэт-Аминэ хэщэтыкIыгъ,- 
быслъымэн дунаир чIыпIэ хьылъэ ифагъ. Алахьым ишIэ 
зыхэмылъ щыIэп, ари тигъэщэчын, псынкIэ къытфишIын. 
Джыри зэ Iори, тызэблэжьынэп.
- Ары, наиб, ары,- Тыргъут-Забыти къыдыригъэштагъ,- Алахьталэм иIоф, щэрихьат заом гукIодыгъо 
къыхахьэ хъущтэп. АщкIэ сызилIыкIо Ризэ-пашэ сираскирыри къыжъугот. Алахьым иIу, ишI ыгъэцакIэрэр. Ащ 
шъуизакъоу пчэгум шъукъызэрэримыгъэнэщтым 
сыришыхьат. Тыркум изакъоп, Инджылызри ары. Джеймси 
Iофым щыгъуаз.
- УзэрэгущыIэрэм пцIы хэлъэп, Тыргъут-Забыт,- 
Джеймси къыдырегъаштэ.
- Къырым заом илъэхъан Сыхъум тыкъызэсым, 
е-о-ой,- Тыргъут-Забыт джыри хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- 
Занэм тIорэр ышIэу, къумалыгъэ къыддызэримыхьэгъагъэмэ, непэкIэ мыщ фэдэ чIыпIэ адыгэхэр ифэщтыгъэхэп... 
КIо, ар блэкIыгъэ Iоф!.. Джы тиIоф зэрэхъущтым тыпылъын 
фае...
Тыргъут-Забыт сыхьат псаум ыжэ зэтырилъхьагъэп, 
Ризэ-пашэм къыригъэхьыгъэ тхыгъэм имыт Iаджми ягугъу 
къышIыгъ. Анахьыбэми мэзэ имыкъу горэмкIэ Iашэ зэрыз 
къухьэ заулэр Тыркуемрэ Инджылызымрэ къызэрикIыщтым икъэбар къариIуагъ. Лапинскэми IэпыIэгъу къызэрэфэхъущт шIыкIэми хигъэдэIуагъэх.
- Адэ, Хърозэр Исмахьилбей зэрагъэтIысыгъэр шъыпкъа, хьакIэ? - къэбарым наибэр щыгъуазэми, Хърозэрым 
ыцIэ зэрэзэхехэу еупчIыгъ.
- АгъэтIысыгъэр ыцIэу, нэмыкI къалэ къыщырегъэжъукIы...- зытегущыIэрэм ыгу зэремыIурэр, тырку лIыкIом 
ымакъэ къыхэщыгъ.- Хъури тхьамыкIэр дунаим тетыгъэми 
щыгъупшэжьыгъ!.. Сыадыг ыIомэ, адыгэмэ къахиутыщтым 
нахь къэрар имыIэжьэу зедгъэгъэпцIагъ. Ау Урысые пачъыхьэр фэшъуашэу Хърозэрым къыдэзекIуагъ, илъэситфкIэ имылъку тыгъугъэ зэригъэзекIон фимытэу, егъашIэм 
адыгэ лъэныкъом къэмынэцIэжьынэу султIаным даригъэщыгъ. Ау зыдащагъэми... А шашитыжъым къытишIагъэр!.. 
Лапинскэ дзэкIолI шIагъор пчэгум къыринагъ!..
- Ащ етIани Сэфэрбый хэожьы нахь...- Джеймс къыдзыгъ, пигъэхъожьыгъ: - Лапинскэм идзэ фэдэп мы дунэе 
хьылъэм тышъуфэежьэп зэраIорэр...

--- Page 563 ---

УмышIэрэм утегущыIэкIэ сыд зыфэпIощтыр къырагъэкIэу, мыдритIум язи къэгущыIагъэп. Ау гущыIэ хадзэкIэ, 
къытегъэзэ-тегъэзэжькIэ Занэ Сэфэрбый игугъу унэм 
имыкIыхэ зэхъум, Мыхьамэт-Аминэ фэмыщэIэжьэу къыIуагъ:
- Олахьэ, лIыкIо, шъо шъушIэщтыгъэ Сэфэрбый плъэгъугъэкIи умышIэжьын. Джа непэ къызэрэшъосIуагъэу, 
жъыгъэр къыхэIагъ, пкъышхори къехьылъэкIы, щыIэныгъэми щыуцуагъ. Зэ сыIукIагъэти, джаущтэу къысщыхъугъ...
- Занэмрэ орырэ шъузэIокIа, наиб? - Тыргъут-Забыт 
зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ,- Олахьэ, Сэфэрбый сыгу 
фэмышIуми, сигуапэм.
- Илъэс къаумэм тызэфэзыгъэп. Ау мыгъэ ошIэ-дэмышIэу тызэIукIэгъагъ,- наибэр Джеймс фыреплъэкIыгъ, 
хьакIэм дэжь къэплъэжьыгъ.- Гъогум ущызэIукIэкIэ, сыд 
зэпIон, егъэзыгъэ адыгэгъэ сэлам зэтхи, кIэлъыплъэжь 
тимыIэу тызэбгъодэкIыжьыгъагъ.
Джеймс гукIэ щхыпцIыгъэ. Мыхьамэт-Аминэрэ Сэфэрбыйрэ язэIукIакIэ зэрэщыгъуазэр, зэраIуагъэ тIэкIу-шъокIухэр зэришIэрэр къызхигъэщыгъэп. Наибэм итхьагъэпцIыгъэ джыри нахь гу лъитэным пае Убых къикIэу Абдзахэ 
къызэрэкIуагъэмкIэ кIэгъожьрэп. Мыхэмэ азыфагу, 
Джеймс ыIуагъ, тэ тымышIэрэ шъэф горэ дэлъ. Абын, 
Хьабл, Ил, Чэбар, Байчыл, Бэкъан, Тэпад чылэмэ Сэфэрбый ащиIогъэ мамыр гущыIэ шъхьарытIупщмэ узгъэгупшысэныбэ ахэлъ. Наибэм игугъу а чылагъомэ Сэфэрбый 
ащимышIыгъэми, зызэIокIэхэ уж игущыIэхэр шъхьарытIупщ 
зыхъугъэхэр. Ежь наибэм Сэфэрбый фэгъэхьыгъэ гущыIэхэу 
къытиIуагъэмэ ари къаушыхьатыжьы.
- Жъыгъэр къыхэIагъ оIоми, наиб,- Джеймс фэщыIагъэп,- Сэфэрбый Нэтыхъуае сыщыIукIагъэти, ащ фэдэ 
хэслъэгъуагъэп. Ыпкъи, ыжи, игупшыси псынкIэ. Урысыем 
тешIун фае еIошъ, чылэгъошъхьарыкIоу къырекIухьакIы. 
- Истофирлахь,- Мыхьамэт-Аминэ къыхэкуукIыгъ,- 
зэхэсхрэр хьалэмэт!.. Сыдигъу Занэ Сэфэрбый мамыр 
тхьаркъо зыхъугъэр?.. Зы Iэпэ залэкIи урысхэр тичIыгу 
къидгъэхьащтэп ыIомэ, адыгэхэр ыгъэзаомэ ыгъэунэхъузэ, 
джы зыуж ихьажьыгъэр!.. Ы-ы, Джеймс, аущтэу сэIо 
шъхьакIэ, Занэм ышIэрэмкIэ зафэми сшIэрэп?.. СшIэрэп, 
сшIэрэп... ар сфэшIэшъунэп...

--- Page 564 ---

Тыргъут-Забыт зи къыIуагъэп.
Джеймс зэхихрэр зэрэзэщыгъор къаригъашIэу, тыгъолъыжьмэ нахьышIу къыригъэкIэу фышъхьагъэ.
- Ары, ары гъолъыжьыгъори блэкIыгъ,- зыфэе дэдэр 
Джеймс рилъэгъулIэу, Мыхьамэт-Аминэ къыIуагъ, наибэр 
унэми чIэджыкIыгъ.- Мыдэ! ХьакIэхэр яунэмэ арышъущэжьых. Моу зэ, Тыргъут-Забыт, къэуцу, гущыIэ горэ 
къыбдысиI. Чэщ рэхьат къыокIу, Джеймс,- унэм язакъоу 
къызенэжьхэм, пчъэ кIыб хъугъэм лъидзыжьыгъ,- тыуджэгъугъэ шъыу мы инджылыз дэIуашэр… Алахьыр осэгъэлъэIу, хьакIэ, уишъэф емыгъашI... Мы къысфэпхьыгъэ 
тхыгъэм итым Джеймс щыгъуаза? 
- Инджылызыр пакIошъ, сэри сыщыгъуазэп!.. Сэ 
Ризэ-пашэм ипшъэрылъ згъэцэкIагъэ, гущыIэ къодыекIэ 
сфеIожь зыфиIуагъэхэми уащызгъэгъозагъ, неущ, тизакъо 
тыхъумэ, нэмыкIми тарыгущыIэн.
- Дэгъу, хьакIэ. НэфлъэшIу укъекI. Ау, Тыргъут-Забыт 
къысфэгъэгъу, къысфэпхьыгъэм инджылызыр шыхьат 
фэпшIын фэягъэп. Ежьхэм якъэбар зэрэтымышIэу, тэ 
тикъэбари арэмышI!..  
- Тхыгъэм итыр, наиб, Джеймс ымышIэми, хэшIыкI 
фыриI. Къухьэ къикIыгъо сыримыгъафэу къыкIэупчIагъ.
- Мы инджылызмэ апэ зыхэмыщэягъэ щыIэпщтын… 
Ау къысфэптхыгъэм джэуап къызэрестыжьыщтым иIоф 
хэлъэп, итыщтри ерэмышI…
- АщкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ. 
- О сицыхьэ птемылъмэ, хэт телъын!.. Алахьыр зы, 
ащ къынэужыр оры. Дэгъу ащыгъум, инджылызым гуцэфэ 
лые едгъэшIынэп,- наибэр пчъэмкIэ плъэзэ, тырку лIыкIом 
еIушъэшъагъ,- зы упчIэ джыри, Тыргъут-Забыт, къыпфысиI. Мыщ фэдэ тхыгъэ Занэми къыфэпхьыгъа? СшIомыушъэф, зытетыр къысаIу.
- Занэм зи къыфэсхьыгъэп. Сэ къыосымыIожьми, ори 
ошIэ, тыркухэр къыфэшIухэп... 
- Ары, хьакIэ, сэшIэ. Ау етIани мыщ фэдэ тхыгъэ гори 
къыфэпхьыгъ сшIошIыгъ... Къыфэмыхьыгъэмэ, тэ тшIэ 
гори Занэм ерэмышI. КIо, етIани хэт ышIэра сIуи, сыкъыоупчIыгъ.
- ПшIосыушъэфынэп, наиб, Занэм зыIузгъакIэ сшIоигъу.

--- Page 565 ---

- ГущыIэ псэу кIэрыпхынэп. Джеймс зыфиIуагъэм 
шъыпкъэ хэлъ. Ижъышъхьэ нэплъэгъу урыс лъэныкъом 
щыI. Сипый ыжэ сыдахьэ сшIоигъоп, сыкъызэхэшIыкI… 
- Тэри ащ, наиб, тыщыгъуаз. Тыгу филъ шъыпкъэр 
етIон.
Мыхьамэт-Амини ишъэф къыдашIагъ пIонэу къыхихыгъ, 
ау къызхигъэщыгъэп:
- ЕпIоми, изэрар къэкIощтэп. Чэщ рэхьат къыокIу. 
Ахэмэ неущ нахь тарыгущыIэн,- хьакIэр ынэIу зэрэригъэкIыжьыщтым дэгузажъоу, наибэр пчъэмкIэ плъагъэ.
Мыхьамэт-Аминэ изакъоу унэм къызенэжьым, Ризэпашэм итхыгъэ зытIо-зыщэ еджагъ, къытыригъэзэжьмэ 
кIиджыкIыжьзэ, бэмэ аригъэгупшысагъ, адыгэмэ яIофмэ 
язытет зыщызэхамышIыкIрэ чIыпIэмэ гукIэ агъэщхыгъ, 
агъэнэшхъэигъ. Адыгэ шъолъырыр икIэрыкIэу нэплъэгъу 
хьылъэкIэ къызэлъыригъэплъыхьагъ, Щамилэ дэжькIи 
зидзыжьыгъ. Ащ фэдэ чIыпIэ зифэкIэ сыдигъуи зэришэнэу, 
Занэри щыгъупшагъэп. Ризэ-пашэм хэт ышIэрэ ишIуагъэ 
къызэрэтэкIыщтыр ыIуи, итхыгъэ джа чэщ дэдэм джэуап 
ритыжьыгъ. ГъэбылъыгъэкIэ джэуапыр тырку лIыкIом 
IэкIигъэхьажьыгъагъэми, пчэдыжьышхэ Iанэм пэсхэу, 
Джеймс зэхыригъэхэу, Мыхьамэт-Аминэ хьакIэм риIуагъ:
- Олахьэ, Тыргъут-Забыт, нычэпэ щысыкIаеу 
тыщысыгъэти, къэпхьыгъэ тхыгъэм еджэгъу сыфимыфагъ. 
Абдзахэ зыщышъуплъыхьафэкIэ мы мафэхэм нахь гупсэфэу седжэн, сиакъыл зэриштэу джэуапыр Риза-пашэ 
сираскирым естыжьын. Аущтэу сызекIомэ нахьышIуба, 
Джеймс?
- Гузэжъогъу тхыгъэм имытэу оIомэ, нахьышIу...- 
Джеймси къетхьагъэпцIэкIыжьэу, джэуап ухыгъэ къыритыжьыгъэп.
- Гузэжъогъу закIэба тызхэтыр!..- Наибэм ыцэ фыжьхэр ыпэкIэ чIэгъ къычIэпсхэу, ыгуи къыдемыIэу, щхыпцIыгъэ.- Мэфэ заулэ Ризэ-пашэр къытажэкIэ дунаир ушъорэкIыжьынэп...
ШIукIи, екIи Тыргъут-Забыт зи къыIуагъэп.

--- Page 566 ---

VIII
Тыргъут-Забыт Тыркуем зигъэзэжьыгъэм мэзэ заулэ 
тешIагъэу, гъэмафэр икIыгъакIэу, Джеймс Белл Некрас 
Тимэ зыIуигъэкIагъ. Зыуж ит Iофми зыригъэукIыхьагъэп:
- ЦыхьэшIэгъукIэ, Тим, уадэжь сыкъэкIуагъ. КъыосIощтым зы цIыф ышъхьэ фисхыгъэп, тишъэф тазыфагу 
къыдэнэжьынэу сыпщэгугъы.
Тимэ къыраIощтыр зыфэдэр зыфихьыщтыр ымышIэу, 
нэплъэгъу джэуапынчъэкIэ хьакIэм Iуплъагъ. Джау сыдми 
зыгорэ къыIонэу фежьагъ шъхьакIэ, къырагъэухыгъэп:
- Ары, Тим, ары, тишъэф тазыфагу къыдэнэжьынэу 
сыпщэгугъы,- нахь пытагъэ хэлъэу джыри Джеймс къыкIиIотыкIыжьыгъ,- ощ нэмыкI цIыф ышъхьэ фисхыщтэп.
- Тхьауегъэпсэу, Джеймс, укъэзгъэукIытэжьынэп.
- Хьаулыеу Сэфэрбый,- Джеймс зыфэе дэдэр къыIуагъ,- Мыхьамэт-Аминэ зырегъэгъапцIэ. Урысмэ тяшIущт 
риIозэ, тыркумэ афитхрэр фэшъхьаф,- Джеймс джыбэм 
иIэбэжьи, тхылъыпIэ зэтеуплIэнкIагъэ къырихыгъ.- Мыр 
тыгъуасэ гъэбылъыгъэкIэ, тхьэр осэгъэлъэIу, цIыф емыIу, 
Тыркуем къысфырахыгъ. КъедэIу тыркумэ афитхрэм: 
"...Тилъэпкъ ипыеу щыт Урысыем мамыр зэзэгъыныгъэ 
дэтшIымэ тшIоигъо фэдэу зэрэзэхэпхыжьыгъэр уилIыкIо 
къытиIуагъ. Ау, зиусхьан, умышIэу щытэп, ащ зэрэдунаеуи 
щыгъуаз, адыгэмэ егъашIэми яшIоигъоныгъэ закъоу 
щытыгъэр шъхьафитныгъэ яIэныр ары, ащкIэ хэти щигъэзыен ымылъэкIын фитныгъэ тэ тиI. Европэм ихэгъэгушхомэ 
яIэпыIэгъу хэлъэу, игъоу зэралъэгъурэм теткIэ а шIоигъоныгъэр къыддэхъуфэ, мыщ дэжьым тэ тигухэ лъыгъэ 
шъыпкъэми адиштэу, Урысыем мамыр зэзэгъныгъэ дэтшIыныр тшъхьэ къихьанэп. ТишIоигъоныгъэхэр гъэцэкIагъэ 
охъухэфэ егъашIэми тэ тыжэ мамыр гущыIэр къыдэкIыщтэп..." КъыбгурыIуагъа наибэм нэпитIу зэриIэр?..
- Е зиунагъо бэгъон, Джеймс,- зэхихыгъэ къэбарыр 
ымыгъэшIагъоу Тимэ къыхэкуукIыгъ,- урысыбзэ ошIэми 
сшIагъэп!..
- Ащ фэдэ дэгъо тIэкIуи тиI...- Джеймс щхыпцIыгъэ, 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Сэщ фэдэ сатыушIэм бзэ заулэ 
ымышIэмэ, сатыу ышIэн ылъэкIыщтэп.- ЕтIанэ къыIуагъэм 
шъхьаригъэгупшысыкI шIоигъоу, урысыбзэкIэ къеупчIыгъ: - Уфаемэ, Некрас, урысыбзэкIэ тызэдэгущыIэн.

--- Page 567 ---

- Хьа тызэдэмыгущыIэн? Тими зэригъэжэжьыгъэп.- 
ТызэдэгущыIэн, Белл, тызэдэгущыIэн.
- Сыд тызтегущыIэщтыр, сикъош, къаIо?
- ТызтегущыIэн макIа? Урысыбзэр зэрэзэбгъэшIагъэми 
тынэсын.
 - Урысыбзэр сымышIэщтыгъэмэ, щэн-щэфэным 
таущтэу сыхэтыныя? Джары, сикъош, уятэжъхэм абзэ 
мэхьанэу иIэр. Хым сытетэу Урысыеми сынэсэу, сэщ паий, 
сищэфакIохэм апаий зыгорэхэр къыщызгъотхэу къыхэкIыгъ. Къэралыгъо бай, гурыIогъуаеуи щыт... Е-е, ащ 
чъыIэу щыхъухэрэр, шъор къагъэкIэпIы!..
- Iух адэ, къолымэ пыоу сыдыбза тызэрэбгъэгущыIэрэр!..- такъикъ заулэр игопагъэми, Тимэ зыкъишIэжьыгъ, псынкIэуи тегущыIыкIыгъ: - Олахьэ, Джеймс, 
гъэшIэгъоным мы укъызэджагъэр... Ау зи ащ гъэшIэгъон 
хэслъагъорэп...- ежь-ежьырэу зэриIожьзэ, къыхэкуукIыгъ: - Адэ тэрэзба наибэм ыIорэр, урысмэ тяшIущтэп!..
- Ары шъхьакIэ, Тим, Сэфэрбый егъапцIэба?
- Занэ Сэфэрбый урысмэ сяшIущт еIокIэ, ыкъо фидэщта, сэ фэсыдэщта, адрэмэ фадэщта?..
- Ари тэрэз... Ау етIани мы тхылъыпIэр къызысIэкIахьэм, 
згъэшIэгъуагъэ...
- Алахьым укъигъэшIыгъэмэ, Джеймс, тхылъыпIэр 
къысэт..
- Сы епшIэщт? - зэхихыгъэр зэригуапэр инджылызым 
къызхигъэщыгъэп.
- Сыфэещт... Сэфэрбый рызгъэтхьауещт!.. Теплъын 
ащ наибэр ныбджэгъу фэхъущтмэ!..
- Тишъэф тазыфагу къыдэнэжьынэу тIуагъэба?
- Ащ уемыхъырэхъыш.
- ТхылъыпIэр тэ къипхыгъ ыIомэ?
- Руфат къысфаригъэхьыгъ сIон.
- ЫшIошъ хъунэп.
- АщкIэ сы урысмэ аIорэр, Джеймс? Положись на 
меня аIо... КъэмыIу, къэмыIу урыс бзэгукIэ, типыймэ абзэ 
зэхэсхынэу сыфаеп!..
- Зи къасIорэп,- Джеймс иурысыбзэ зэпигъэужьыгъ.- 
Ащыгъум, Тим, джа зэрэтIуагъэу, тишъэф кIыгъоу тиурысыбзэ бзэгуи тазыфагу дэкIодэжьы... Мыр ытхыгъэмэ, 
сыд ащыгъум урысмэ сяшIущт ыIоу Абдзахэ бырсыр 
къызфыригъэтэджагъэр?..

--- Page 568 ---

- Наибэм адыгэхэр егъапцIэхэкIэ сенэгуе...
Джеймс ыуж, Тимэ Iоф хэфагъ. Инджылызым ыпашъхьэ къыринэгъэ къэбарымрэ къыIэкIилъхьэгъэ тхыгъэмрэ 
аришIэщтыр ымышIэу, тхьэмэфэ зытIу текIыгъ, Iофым 
зэремыжагъэу зэгупшысэныбэ ошIэ-дэмышIэу къыфыкъокIыгъ. Наибэм тыркумэ афитхыгъэм дыригъэштагъ 
шъхьакIэ, ыIорэмрэ ышIэрэмрэ зэтефэжьрэп. Хэти щэрэщ, 
нэпитIу зиIэр икIасэп. Арымырми Тимэ апэрэ мафэм щегъэжьагъэу наибэм дыригъаштэрэп, ар иушъхьагъоу, 
къызхимыгъэщэу имуртазыкъыгъи ыгъэтIылъыжьыгъ, джы 
ыIощтымкIи ышIэщтымкIи ишъхьафитыгъэ зыдешIэжьы, 
ау ащ къикIрэп шъхьэихыгъэу абдзэхэ пащэм пэшIуекIоныр. 
ЗэрэхъурэмкIэ, Тимэ ыIуагъ, наибэм бгъуитIури зэдиIыгъ. 
Сыд бгъуитIуа? Бгъуищыри ары: урысхэр, тыркухэр, 
Занэхэр... Занэ сIокIэ, Сэфэрбый нахь, Къэрбатырэп. 
Зыбгъу зыдиIыгъэу, ащкIэ ятэ ыгу фэшIоп. Лапинскэм 
гоуцуагъэшъ, Сэфэрбый ыIорэр къырагъэкIрэп. Сэри 
зэрэдесымыгъаштэрэр ешIэшъ, зыкъысщедзые. Зысымылъэгъугъэри бэшIагъэ, мыгъатхэ щегъэжьагъ. Наибэмрэ 
ежьырырэ яурыс ешIун къэбар зызэхэсэхым, зесэIом, 
сыгу зэрэхигъэкIыгъагъ. Хьау, сыхэукъо. Ащ ыужи Хьагъурым дэжь сыщыIукIэгъагъ, ау тыгу хэзгъэкIын Iоф 
тырыгущыIэгъагъэп. Нурмыхьамэти сыгу ебгъэ. Урыс 
ешIуным Сэфэрбый дырегъэхьыхы, зы Ракитов забыт 
мыгъо горэ махъулъэ ышIыгъэшъ, къыриIорэм Iэпэ залэкIи 
блэкIрэп. Хьагъурым изакъоп ащ ыгъэунэхъугъэр, сэ 
сикIэлэхъуи гъогу пхэндж ригъэкIуагъ, джаурыгу ехъулIагъ.
Тимэ ыкъо ыгу къызэкIым, хэщэтыкIыгъ. Ярэби, ыIуагъ, 
тыдэ щыI шъуIуа кIалэр? Мыгъатхэ икъэбар къызэрэIугъагъ. 
Шъэожъыеми зыричыгъ, игупшысэгъуи къэсыгъ, ятэ къыкIэупчIэ. Сэ зи къысиIорэп, янэжъ щимыгъэIэжьрэр. ГъэшIэгъоныр, джыри урысмэ адэжь зэрэщыIа еIошъ, 
къэупчIэ... Е-о-ой, сикIал, урысмэ адэжь уятэ щыIэ къодыя, 
къытэзэожьы нахь!..
Гъогу темыхьащтым фэдэу, Тимэ мыгузажъоу уанэр 
шым тырелъхьэ, ныбэпхыр Алимбэч шыныбэм кIекъузэ, 
ятэжъ ыгъэшэсынэу шыIупIэр феубыты.
- Модэ, Алимбэч,- Тимэ зышэсыхэкIэ къыреIо,- 
уянэжъ къысфедж.

--- Page 569 ---

Нахьыпэрэм фэмыдэу, щагур къызэлъиIэтэу унэмкIэ 
мыджэу, лIыгъэр къызэригъэбэкIэу Алимбэч макIошъ, 
янэжъ унэм къырещы.
- Сэ НэтыхъуаекIэ сырекIокIыщт, тиблагъэхэми 
сахэхьан,- Тимэ Iофы зыримыгъэшI фэдэу, шъузым реIо,- 
шъукъэмыгумэкI, мэфэ зытIу горэмкIэ къэзгъэзэжьыщт.
- IэнэкIэу тиблагъэмэ уахэхьана,- Сэмай зэхихыгъэм 
къыгъэгуIагъ,- сшIагъэмэ, зыгорэ зыдыозгъэхьыныгъи…
- Блэгъэ факIо сэкIо пшIошIа, Нэтыхъуае Iоф щысиI,- 
Тимэ гугъу елIыгъэп.- Алимбэч, уянэжъ дэIэпыI, ыIорэр шIэ.
- Тат, урысмэ афэсакъ,- къыраIуагъэм нахьи Алимбэч 
зыгъапэрэм нахь Iоф зыригъэшIыгъ,- Шъэбэжъ пытапIэмкIи уремыкIокI.
Анахь къушъхьэ гъогу кIэкIэу ышIэрэмкIэ Тимэ щэджагъо мыхъупэу Нэтыхъуае ихьагъ. Сэфэрбый IукIэмэ 
къэбарэу фихьрэр зэрэриIотэщт шIыкIэм, ар къэзыушыхьатырэ тхыгъэу ыIыгъыр зэрэригъэлъэгъущтым, инджылызыр къыхимыгъэщыным иушъхьагъущтмэ игупшысэхэр 
афэгъэхьыгъэх. Шъхьэм имыкIрэр Асалай Мыхьамэт-Амин. 
Ащ итхьагъэпцIыгъ, изекIуакI, игъэпсыкI. Цэй Хьатырбай 
наибэм фэгъэхьыгъэу ыIорэмэ зыщыдыримыгъаштэрэр 
къыхэкIыщтыгъэми, шъэогъум дэжькIэ шъыпкъэр зэрэщыIэм джы ежь Тимэ ышъхьэкIэ еолIэжьыгъ. Мы къэбарыр 
апэ зышIэн фэягъэр, Тимэ ыIуагъ, Сэфэрбыеп, Хьатырбай 
ары, кIо, ари къэбарынчъэ хъунэп. Еплъ наибэм ышIэрэм, 
урысмэ адэжь мачъэ, къэчъэжьы, тышъошIущт ареIо, 
тыркумэ афитхрэр фэшъхьаф. Сыдигъу шъуIуа мыр 
зафитхыгъэр? ТхылъыпIэр къештэшъ, кIэтхэгъэ мазэм 
еплъы. Сэфэрбыйрэ ежьырырэ зызэIукIэгъэ уж етIани 
мыр зитхыгъэр. Сэфэрбый нахьи апэ махъулъэм зыIузгъакIэмэ нахьышIукIэ сэгугъэ. Урыс ешIун IофымкIэ ятэрэ 
ежьырырэ зэрэзэтекIрэми сыщыгъуаз, мызэу-мытIоу 
ащкIэ къысэтхьаусхылIагъ, Сэфэрбый сыдигъэгущыIэнэу 
Лапинскэри къысэлъэIугъагъ. Ары, Къэрбатыр апэ зыIузгъакIэмэ нахьышIу... СизекIуакIэ Сэфэрбый ыгу къеомэ?.. 
Къерэу фаеми, ежь ышIэрэмэ ялъытыгъэмэ, сэ зи мыхъун 
сшIэрэп... Филипсон инэралым зышIуигъэшIыжьэу лIыкIохэр 
фешIых, ежь зыIуегъакIэ, еубзэ, къыфишIэнэу зэрэщыгугъырэр сшIэрэп нахь!..
Тхышъхьэм зытехьэм, Шъэбэжъ пытапIэмкIэ Тимэ 
мыплъэн ылъэкIыгъэп. Е-о-ой, кIэлэ бетэмал, ори ухэукъо, 

--- Page 570 ---

сэри сыхэогъэукъо, къыпкIэтэджэгъэ кIэлэхъуми укъиубытыжьрэп. Узщымыщмэ захэбдзагъэу, укъызхэкIыгъэмэ 
укъязэожьы. ПшIэрэр Алахь лъапIэм къыпфидэнэп, сикIал. 
Ахърэт мафэм къыоупчIыжьын, адыгэмэ къафэпхьырэ 
гунахьыр къыпфигъэгъунэп, джыхьнэм шъхьэцнэлъэ лъэмыджым утырищэн, джыхьнэм машIом ухигъэфэн!.. Я си 
Алахь, Руфат гъощагъэ, хэукъорэм къебгъэгъэзэжьэу 
уихабзэшъ, джыри кIасэп, сикIэлэхъу зыкъегъэшIэжь, урыс 
ушхъухьагъэр IэкIыб тфегъэшIи, быслъымэн лъэпкъым 
къытхэгъэхьажь!.. Сыкъызэхэоха, сикIал?..
Къуматыр хьанэ-гъунэм ихьэгъагъэп, шыу куп къэзэрэфэу Тимэ зелъэгъум. ЗяупчIым, зэмыжэгъэ къэбар 
къыраIуагъ:
- Абдзахэхэр урысмэ яшIугъэх, Щамилэ Iимамри 
урысмэ Дагъыстан гъэры щашIыгъ. МыкIэ, НэтыхъуаекIэ, 
ШапсыгъэкIэ, УбыхкIэ урысыдзэхэр къытэкIугъэх!..
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщта?! - гузэжъогъу гущыIэу 
апэ Тимэ къечъагъэмкIэ яупчIыгъ шъхьакIэ, пкIэ зимыIэжь 
упчIэм къыпылъыжьыгъэхэп. Ежьыри зэхихыгъэр шIошъхьакIоу, джыбэм илъ тхыгъэми рипэсщтыр ымышIэу, 
хэсакIо Къуматыр кIорэ шыумэ ахэхьагъ.
Мыжъоф гъэхъунэм дэжь IэшIэхкIэ щызэрэугъоигъэ 
хасэм гущыIабэ щаIуагъэп. Занэ Сэфэрбый игущыIэ кIэкIыгъэ:
- О хэсэ маф, Алахьэм ынэшIу къызщыфэн, гущыIэ 
лые мы чIыпIэм ищыкIагъэп. Мы щытмэ зэкIэ зы къэбар 
гомыIу тыгу зыгъэузыгъэр, тыкъызэфэзгъэсыгъэр. Джыри 
зэ урысмэ тагъэпцIагъ, ешIун Iофэу сыгу афилъыгъэр 
къыздагъэхъугъэп, Алахьэр тишыхьат, мыщкIэ тыхый. 
Наибэмрэ сэрырэ урысмэ тяшIунэу тызэзэгъыгъэти, хъугъэр шъошIэ, абдзахэмэ къяшIугъэх, тэ къытэкIугъэх. Мы 
Iофым тымышIэ горэ хэхъухьэ, ау ар зыщызэхэтфын чIыпIэ джыдэдэм титэп. Адыгэ чIыгур къэухъумэгъэнымкIэ 
слъэкI къэзгъэнагъэп, зытэзгъэфагъи, сызщыхэукъуагъи 
къыхэкIыгъ, емыкIу къысфэшъумышI, блэкIыгъэ мафэмэ 
афэдэу непи тыамалынчъ! Сыд тшIэн, сыд тиамал? ШъуишIэ хэлъэуи, хэмылъэуи зэп-тIоп Урысые пачъыхьэм 
сызыфэтхагъэр, къытитэкъулIэгъэ инэралхэми сазэрэдэгущыIагъэр. Сиаужрэ фэтхэгъуи пачъыхьэр къыубытыгъэп, 
джэуапым ычIыпIэкIэ непэ къытишIэрэр шъуинэрылъэгъу. 
Непэ абдзахэмэ къяшIугъэмэ, мары, шъулъэгъун, имамыр 

--- Page 571 ---

гухэлъ сшIошъ хъурэп, чIыпIэ зырыз, бгъу зырызкIэ адыгэ 
лъэпкъ зэпкъырыутыгъэ къызфигъэфедэни, иIоф кIэкIы 
ышIын ихьисап. Сыд тшIэн, сыд тиамал? Джыри зэ, о хас, 
сышъоупчIы. Зыкъэухъумэжьын хэкIыпIэ закъу къытфэнэжьыгъэр. Ау зыхъурэм, о мардж! Е тылIын, е тылIэн, 
адыгэ напэр тищыIэныгъэ нахьи нахь лъапI!..
Елбэт IофкIэ шапсыгъэ хасэр зэбгырыкIыжьыгъ.
Чылэмэ амыгъэзэжьэу, зэуапIэм екIугъэ шыухэри 
нахьыб. Зыгъэзэжьыгъэхэри, яунэмэ арымыхьажьхэу, 
цIыфхэр къызэраIэтыщтхэмрэ зэуапIэм Iутмэ ящыкIэгъэ 
Iашэмрэ гъомылапхъэмрэ яугъоин ыуж ихьагъэх. Урыс 
ешIуныр Сэфэрбый фэзымыдэщтыгъэ Къэрбатырырэ 
Теофилрэ зы зашIыгъэу, Адэрбый лъэныкъомкIэ шыу куп 
ащагъ. Шъэбэжъ пытапIэмкIэ зыгъэзагъэмэ Сэфэрбыий, 
Нурмыхьамэти, Трами, Тими ахэтыгъ.
Тимэ ыIыгъ тхыгъэм къыстэу, къызэрэригъэжьэщтыр 
ымышIэу, гъогуныкъор къыкIугъ, фэщыIагъэп:
- Наибэм тыкъигъэпцIагъ, Сэфэрбый.
- Джыра наибэм тыкъызигъапцIэрэр?
- ЫIорэмрэ ышIэрэмрэ зэтефэжьрэп, зиусхьан.
- АщкIи къыбдесэгъаштэ.
- Зэ моу еплъи наибэм итхыгъэ.
Сэфэрбый тхылъыпIэм рычъагъ, иш къызэтыригъэуцуагъ:
- Сыд мыр зилIэужыгъор?
- Сэри сшIэрэп... Джары иIорэ ишIэрэ зэтефэжьрэп 
сэзгъаIорэр...
- Сыдигъу мыр тырку Риза-пашэм зыфитхыгъэр?.. 
Тыргъут-Забытыр зихьакIэгъэ лъэхъаныр арыщтын. Наибэм 
ишашытыгъэ сенэгуягъ сэ!.. Зэхэоха, Хьагъурыр, наибэм 
тыркумэ ариIорэр, шъуишIэ хэмылъэу адыгэхэр урысмэ 
яшIущтэп еIо.
- Тыркумэ ятымыIожьми, урысмэ тызэрямышIущтыр 
гъэнэфагъэ,- Тимэ ежь зыфаер еIо,- ащкIэ наибэм десэгъаштэми, нэпитIу иI...
- Олахьэ гъэшIэгъоным...- Тимэ къыIорэм Сэфэрбый 
пылъэп, егупшысэ, къыпегъэхъожьы: - Аущтэу щытми, 
наибэм сыкъигъэпцIагъэп, урысмэ яшIугъ... Олахьэ гъэшIэгъоным... Сыда шъуIуа мыщкIэ наибэм игухэлъыгъэр?..

--- Page 572 ---

IX
ЩамилэкIэ къыфахьыгъэ къэбар гомыIур ары мыхъугъэмэ, Мыхьамэт-Аминэ иурыс ешIун IэшIэх ышIыщтыгъэп. Наибэм игухэлъ кIэух фэзышIыгъэ къэбарыр Дагъыстанэп къыздикIыгъэр. Урысмэ гъэры ашIыгъэ Iимамым 
ыIашъхьэкIэ тхыгъэу КавказымкIэ пачъыхьэм илIыкIо 
фельдмаршалэу Барятинскэм ыцIэкIэ Филипсон инэралым 
Мыхьамэт-Аминэ къыфаригъэхьыгъ.
Щамилэ къытхыгъэм гур къыIэпигъэзыгъэми, наибэм 
къызхигъэщыгъэп. А мэфэ дэдэм, зыми емыупчIыжьэу, 
абдзахэмэ яурыс ешIун тхылъ Филипсон инэралым фаригъэхьыгъ, анахь къыпэблэгъэ муртазыкъхэри Iофым 
фигъэхьазырыгъэх. ЯтIонэрэ мафэм ежь Мыхьамэт-Аминэ 
зитхьэмэтэ апшъэрэ абдзэхэ хасэми аригъэштагъ.
Мыхьамэт-Аминэ игухэлъкIэ заом ыгъэпшъыгъэ абдзэ хэ фэкъолIмэ анахьыбэр къызыкъоуцом, хэт ыIорэми 
пылъыжьыгъэп. Щамилэ зыдэщыIэ Урысые лъэныкъом 
зызэригъэзэщт шIыкIэр, ащкIэ шIэгъэн фэе гупшысэмрэ 
Iофыгъохэмрэ шъэфкIэ наибэр зыуж итыгъэр.
Филипсон абдзахэ ешIуным бэшIагъэу фэхьазырыгъэти, зэригъэжагъэхэп, урыс бэдзэрыр адыгэмэ къафызэIуихыгъ. Илъэс пчъагъэм Iашэр зэпэзыIыгъыгъэ цIыфхэр 
зэфэсакъыщтыгъэхэми, егъашIэм азыфагу шIу дэлъыгъ 
пIонэу, шъхьадж ифэныкъоныгъэкIэ зэщэщафэх, мамыр 
къэрарэу зэдашIыгъэр аукъонкIэ мэщынэх, агу зэфилъ 
цыхьэмышIыныгъэ тIэкIури къызхамыгъэщэу зэIогушIох, 
атамэхэм зэфытеуIэх, аIапэ зэрагъэубыты.
Игупшысэмэ ошIэ-дэмышIэкIэ Сэфэрбый къазхахьэм, 
Мыхьамэт-Аминэ щхыпцIыгъэ: "сэ сиIо згъэцэкIэжьыгъэ, 
абдзахэхэр урысмэ язгъэшIугъэх, джы уилIыгъэ къызэрихьэу, пфэлъэкIыщтмэ, шапсыгъэхэр гъэдаIох..." зэрытыгъэ тхыгъэу зымафэ Занэм фигъэхьыгъагъэр ыгу 
къэкIыжьыгъ. Сэфэрбый фатхэ зэхъум, шапсыгъэ лъэныкъом зэо шъхьаихыгъэ-шъхьарытIупщ щымыIагъэми, 
шIэхэу, мэфабэ темышIэу ащ зэрэхэфэщтхэм наибэр 
щыгъозагъ, бэри ежагъэхэп.
Теплъын джы, ыIуагъ наибэм, адыгэ пачъыхьэ узэрэхъущтым. Дунаир къипчъыхьакIи, зи къыбдэмыхъоу, 
узэрытыгъэ чIыпIэм уихьажьыгъ. Адыгэмэ пачъыхьэ 
сафэхъункIэ укъыстенэгуикIзэ, сигъогупэ бэрэ къызэпыпчыгъ. Цэйми, Бэрзэджми, Некрасми, ори, пкъо Къэрбатыри уигъусэжьэу, шъуфэшIэшъущтым тежъу гъэплъ. 
Заом хэкIодэгъэ фэкъолI тхьамыкIэхэр ары нахь, зыкIи 
сыгу шъогъурэп, шъуифэшъуашэр пачъыхьэм къышъуишIагъ. ФэкъолIхэр сэIо шъхьакIэ, замышIэжьэу ахэри 
утэшъогъагъэх, сыд шъуилIыгъ, сыд кIуачIа шъузпэуцужьрэр!.. Дагъыстанри Щэщэнри апырикъугъэп ахэмэ, 
Щамилэ фэмышIагъэр нибжьи шъуфэшIэнэп!.. Зэ дэхэдахэу адыгэмэ тахэкIыжьыгъагъот...
ГущыIэ жъалымымэ Мыхьамэт-Аминэ ащымэхъашэрэп. Щамилэ къехъулIагъэм егупшысэ къэсми, 
зимышIэжьэу иплъырыгъэ къытекIо. Ихьажъ-гужъыгъэ 
къамыщ кIэкIыр ошIэ-дэмышIэу зыригъэпхъуатэкIэ, шыр 
кIэбгъулъы, зыжэдаIэкIэ, зыдырегъэдзые. Джэбэгъи ыIощтри, ышIэщтыри ымышIэу наибэм еплъы. БэшIагъэ мы 
лIым мыщ фэдэ зыримылъэгъулIэжьыщтыгъэр... Абдзахэ 
зао итыжьэп, сыда Мыхьамэт-Аминэ хьайуаным рыджэгоу, 
мыщ фэдизэу зэщызыфрэр?..
- Джэбэгъ,- наибэр къекуо,- тызэпэгъачъ!.. Еу, сапэ 
ишъ!..- зыгуедзэшъ, къамыщ кIэкIымкIэ Джэбэгъ ишы 
тхыцIэ рещы.
Зы шы илъыгъо дэгъу хъурэ къушъхьэ тIуакIэр зэпачыфэкIэ шыуитIур зэпэчъагъэ, хьарамыгъэ наибэм димышхыщтыгъэми, шы шъхьэ заулэкIэ Джэбэгъ къыщинагъ. 
Мыхьамэт-Аминэ къызэджэкIыгъ:
- Адэ, Джэбэгъ, оспэсрэп, сы шымыкIо утес!
- Сиш дэеп, наиб, чIыпIэ къиныбэмэ сакъырихыжьыгъ.
- Хьа ащыгъум сиш къызкIыпыримыкъугъэр?
- Уиш пеIэн адыгэ шъолъырым къикIыщтэп, наиб. 
Хьаулыеу илъэс псаум изэгъэгъотын тыпылъыгъа? Хэти 
щэрэщ, ощ нэмыкI горэм иягъэмэ, бэшIагъэ сэ ащ сызтесыщтыгъэр...
- Еплъ мыщ ыIорэр... Занэми, Цэйми, Бэрзэджми 
яягъэми ара?
- Ахэр пакIозы, Урысые пачъыхьэм иягъэми ары.
- Ашъыу, хъунэп Урысые пачъыхьэм себгъапшэу, 
нахь цIыкIуIо горэм сыпэгъэуцу,- Мыхьамэт-Аминэ раIуагъэр игуапэу, шъырытыгъэри зыщимыгъэгъупшэу, игъусэ 
нэшIукIэ къеплъыгъ.
- СэркIэ, абдзахэхэмкIэ Мыхьамэт-Аминэ Урысые 
пачъыхьэм нахь пачъыхьашху. Алахьым бэгъашIэ уешI, 

--- Page 573 ---

наиб, узфаер зэкIэ къыбдегъэхъу, адыгэхэр къыбдегъэтхъэжьых.
- Тызфаер адыгэ шъолъырым къызщыддэмыхъугъэкIэ, 
урыс гъэрым къыщыбдэхъужьын щыIэп... Адэ сы пшIэн, 
ари тапэ илъ...- гущыIэгъу пшIынэу Джэбэгъ темыфэщтыгъэми, ыуплъэкIоу, зыгъэпэрэ гумэкI шъэф шъхьапсыр 
наибэм къытIатэ фэдэу ышIыгъ.
Джэбэгъ фыхагъэпсыгъэм зи къызыремыIолIэжьым, 
къыгурыIуагъэп ыIуи, наибэр гукIэ щхыпцIыгъэ. Адэ, хъырцыжъыр сэ сиIофмэ сыдэущтэу агъэгумэкIын, ыIуагъ. 
Адыгэмэ сакъыхахьэ зэхъум, къин макIэ слъэгъугъэп, джы 
къызнэсыгъэми сахэгупсэфагъэп, лIэныгъэр къызыщыспыщылъ чIыпIэ къиныби сыщифагъ, ау афэсшIагъэмкIэ сырыкIэгъожьрэп, къысфашIагъэмкIи тхьаегъэпсэу ясэIо, 
нахьыбэр къыскъотыгъ, зыми сырагъэушъхьакIугъэп. Джы 
сыдэущтэу адыгэмэ сахэкIыжьыщт? Щамилэ Iимамыми 
джа упчIэр къысфаригъэхьыгъэм къыщеIэты. Гъогу шъэфкIэ 
Дагъыстан сыкъикIи адыгэмэ сакъызэрэхэхьэгъагъэм 
фэдэу, гъэбылъыгъэкIэ сахэкIыжьыныр къекIурэп. Сыд 
ащкIэ шIэгъэн фаер? Щамилэ урысмэ гъэры зашIыгъэкIэ, 
сыда сэ ащ сызэрэнахьышIур? Щамилэ зыфэсымыгъадэми, 
ащ къехъулIагъэр сэри къысэрэхъулI!.. Ары шъхьакIэ, 
урысхэр къытэзаохэзэ сэ гъэрэу саштагъэп ныIа? Абдзахэ 
гъунапкъэм къызэпырысымыгъэкIхэу мамыр сIуи, сыздэщысым сызэрэщысэу урысмэ сяшIугъ. ЗэкIэми анахьышIугъэр, сэ спкъы къимыкIэу, бырсыр къызпысымыгъэкIэу 
гъэры зязгъэшIыгъэмэ арыгъэ. Зи фэIуагъэп, егъашIэм 
гукIи, псэкIи сызигъусэгъэ Щамилэ сыкIагъэгъужьмэ. 
Ихьылъэ сихьылъэ, ынатIэ илъыр сынатIэ илъ. Адыгэмэ 
янамысыр лIыгъэ, аущтэу сызекIомэ, лIыгъэу къысфалъэгъун нахь, агу къысэбгъэнэп. Сыдрэ Iофи кIыхьэ-лыхьэ 
пшIы хъущтэп, адыгэмэ зыкъамышIэжьызэ, сиIоф кIэух 
фэшIыгъэн фае. Шапсыгъэмэ яIоф урысмэ зэраIоу, абдзахэхэри зэхащытIэщтых. Филипсон инэралыр абдзахэмэ 
къафэгумэкIыкIэ арэп. Дагъыстан лъэныкъом къикIыщт 
урысыдзэр мыщ къызэрэнэс тимамыр ипIалъэр... Е-о-ой, 
адыгэ цIыкIу гущэу шъхьафитрэ гукIэгъурэ зынапэу, 
шъхьалъытэжьрэ намысрэ зищыIэныгъэу дунаим изы анахь 
чIыпIэ дахэ щыпсэурэр, сыдэу Тыркуемрэ Урысыемрэ 
ямыжъошъхьал удахьаджыхьапэра!.. Сыдэу шъушIын, 
дунаим изы хьылъэ Iоф шъузхэфагъэр, ари шъущэчын, 

--- Page 574 ---

шъузысшIэрэм щегъэжьагъэу шъугу кIодыгъэу къэсшIэжьрэп...
Зэмышъогъур зытеджэгукIрэ мэз зэщымыщмэ 
Мыхьамэт-Аминэ ахэплъагъ, псыхъо нэпкъмэ, бгы натIэмэ 
атетэкъогъэ, кIэимэ адэтэкъогъэ чылагъохэри инэплъэгъу 
кIэкIыгъэх, ошъогу нэгъыфри, ащ ит пщэф гупсэф зырызхэри хэзы ышIыгъэхэп, зэрэхъури ымышIэу, ахэр тырахрэм 
фэдэу, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. Адэ сыдэу пшIын, ыIуагъ, 
ахэри, нэмыкI чIыпIабэхэри IэкIыб тшIыщтых, пкIыхьыкIи, 
нафэкIи, гукъэкIыжь зэпымыухэмкIи тищыIэныгъэ хэтыщтых. Я си Алахь, сыдэу мы дунай хьафыр, ахърэт дунай 
дахэм пебгъапшэу цIыфым IэшIу щыбгъэхъура?.. Уидунэе 
IэрышI дахэ, ау ащ нахь ахърэт дунай дахи къытпыщылъ, 
тыхэмыгъэукъу, си Алахь! Джы къызгурэIо адыгэхэр къин 
зыфыхэтхэр. Мыщ фэдэ дунэе дахэр пшIэзэ хьафэу къяптыгъ, си Алахь. Адыгэмэ афэшIэшъущтыр ашIагъ, джыри 
ашIэ, угу ямыгъабгъ... Мыхэмэ афэдэу ячIыгурэ ябгъагъэ рэ шIу зылъэгъурэ цIыф лъэпкъ сигъашIэм сырихьылIагъэп!
- Мы урыс гъэрэу зыфапIорэм сегупшысагъ шъхьакIэ, 
наиб, къикIрэр къызгурыIорэп,- Джэбэгъ къызеIом, 
Мыхьамэт-Аминэ игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- Ы-ы? Ара сэIо, Джэбэгъ, джы нэс узэгупшысагъэр?
- Олахьэ сымышIэрэ, мокIи схьыгъэ, мыкIи къэсхьыжьыгъ. Теслъхьагъ, тесхыжьыгъ, хьа тэ, адыгэмэ, 
укъытхэсэу, урыс гъэр зябгъэшIын?
- Ари тэрэз, абдзахэмэ сыл агъэузы пакIозы, сшъхьац 
налъи хагъэзынэп. Ау етIани, Джэбэгъ, урыс ешIун Iофым, 
тэ тIорэ закъом тыфит пшIошIа, ари къыхэхьэ, къыдалъытэзэ, зыми емыIу, Щамилэ Iимамыр, Алахьым илIыкIо 
изакъоу урысмэ къаIэкIэзгъэнэнэу сыфаеп. Алахьым ишIэ 
хэлъэу Iимамым джаурмэ заритын фаеу хъугъэ. УрымыгущыIэгу, абдзахэмэ агу къеощт.
- Джы нэс уицыхьэ къыстелъыгъ, наиб. Ау Алахьталэм 
илIыкIо Щамилэ къехъулIагъэм абдзахэхэр хэзынчъэ 
фэхъугъэхэп, къэбарыр Некрас Тимэжъым къыхьыгъ, 
зымафэ ДэхапIэ щызэхэсхыгъ... Джары, наиб, къэбарзехьэм ыпсэ Iусэбгъэтхъыгъэп, Тумэн тхьамыкIэр урыс 
щылъфым тебгъэкIодагъ.
- Щыгъэт, Джэбэгъ! - Мыхьамэт-Аминэ зэмыжэгъэ 
къэбарым къыгъэгубжыгъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ, 
ежь ышъхьэ фиIожьэу, мыдрэм зэхыригъэхэу къыIуагъ: - 
673
22 Заказ 027

--- Page 575 ---

Адэ Урысые хэгъэгум инафэ шъэфы пшIын плъэкIына... 
Некрас Тимэ ыпэ зыхэмыщэягъэ щыIэп, ыкъо урыс забытыр арыщтын къэбарыр къэзыхьыгъэр.
- Хьау, Руфатэп. Ракитов забытыр ары къэбарыр 
Абдзахэ къизыхьагъэр,- Джэбэгъ псынкIэу къыIуи, зыгъэгумэкIыщтыгъэ гупшысэм техьажьыгъ: - Олахьэ гъэшIэгъоным къэпIуагъэр... Урыс ешIуным абдзахэмэ япэщэ 
Мыхьамэт-Аминэ гъэры хэхъухьэ... Олахьэ, сэ зыр ары 
нэмыIэми къэнэжьыгъэр ар къыуясымыгъэшIэн, абдзахэми 
ар адэнэп шъыу!..
- Тхьауегъэпсэу, Джэбэгъ, Тхьэр разэ къыпфэхъу, ау 
ащ иIоф ухыгъахэ. Къытфэнэжьыгъэ закъор урыс шыухэр 
къытфакIохэу некIо заIокIэ, орырэ сэрырэ тыфэхьазырынэу 
ары.
- Сэ мы Iофым, Мыхьамэт-Амин, хьа сыкъызэрэхахьэрэр?
- Шъхьэгощэ Iушъо нэс сыбгъэкIотэжьынба сэIозы 
ары.
- Ар Iоф шъхьаф, наиб. О къызэрэпIорэмкIэ, уегъэзыгъ шъхьакIэ, сэ адыгэмэ сахэкIэу Урысыем къыщысшIэн 
щыIэп. Дышъэ Iатэм сытырарэгъэтIысхь фаеми!..
- Мо Къужъыпс тIуакIэ къыщытажэхэрэ урыс забытитIум ар япIокъон, Джэбэгъ.
- Алахьым ерэмыд, наиб, Алахьым ерэмыд, сыдэгу, 
сынэшъу...
Илъэс пчъагъэм шIукIи, екIи игъусагъэм ригъэштагъэр 
зэрэ АбдзахэкIэ аригъэштагъэу Мыхьамэт-Аминэ ыгукIэ 
рэзагъэ.
АбдзахэхэрУрысыем зыщешIугъэ мафэм щегъэжьагъэу, мамыр гущыIэ нэмыкI яхэгъэгу илъыжьэп. Урысхэр 
Шъхьэгощэ нэпкъ джабгъум, Мыекъопэ пытапIэм дэжь 
къыщыуцугъэхэу, егъашIэм къамыгъэгумэкIыжьынхэм, 
гъунэгъу бэдзэр зэфакIор азыфагу дэлъэу зэдэпсэунхэу 
мэгугъэх. Ау джы къызнэсыгъэм Мыхьамэт-Аминэ иурыс 
ешIу къикIрэр, аущтэу хъункIэ-псынкIае зэрэхъугъэр 
фэкъолIмэ къагурыIорэп. Зы адыгэ лъэныкъор машIом 
къыстэу, адырэ лъэныкъом зыригъэоу сыда къызхэкIрэр? 
ТызыцIыф лъэпкъба? Адыгэхэр зы пыйба зезыпхъорэр? 
Мафэ тешIэ къэс джа упчIэмэ Абдзахэ зыкъыщаIэты, бгъу 
лъэныкъокIэ зэошхо зэрашIылIэгъэ шапсыгъэхэми ар 
зыфахьын ашIэрэп.

--- Page 576 ---

Апэрэ мэфэ ешIуным щыублагъэу Мыхьамэт-Аминэ 
зыщыщынэщтыгъэ Iо зэтеIукIым Абдзахэ зыщеушъомбгъу. 
Инасып урысмэ пIалъэу афишIыгъагъэм имафэ нахь къызэригъэблэгъагъэр. НеущмыкIэ урыс шыу шъэныкъор 
къыфэкIонышъ, Iофхэр зэкIэ мамырэу зэшIокIмэ, 
Мыхьамэт-Аминэ Абдзахэ ращыщт. Къыпыщылъми рымыгущыIагъэхэу щытэп, Щамилэ фэдэу ежьри Пшызэ шъолъыр 
ращынышъ, Петербург лъэныкъомкIэ ащэщт. Унагъом 
фэгумэкIыжьрэп, урысмэ яшIуным ыпэкIэ ибын кIэмгуе 
Болэтымэ адэжь, шъузым ятэш фаригъэщагъ. Ежь гъогум 
зыдиштэщт пхъонтэжъыем дэфэщт дышъэри, тыжьынри 
нэмыкI налмэс-налкъутэхэр ыгъэхьазырыжьыгъэх.
Урыс шыухэр къызщысыщт мафэм ехъулIэу, цIыф 
бащи къыримыгъэблагъэу, Абдзахэ тхьамэтэхасэм изэIукIэ 
зэхищагъэ. Гъогу зытехьахэкIэ нахь къыпэблэгъэ чылагъохэу бырсыр бащэ къызщырамышIылIэщт лъэныкъоми 
зэрэрыкIощтми ягупшысагъ.
Чэщым Мыхьамэт-Аминэ ынапIэ ридзыхыгъэп. ЦIыфым 
ищыIэныгъэ ежь зыщымыгъозэ чIыпIэм иуцонэу зыздишIэжькIэ, къини, гушIуагъуи зыхилъэгъогъэ Iофыгъо 
пэпчъ ынэгу къыкIэуцожьы, нэмыкIынэкIэ ахэплъэжьы. 
Уасэ зыщыритри зыщыримытышъури макIэп. Хьау, ыIуагъ, 
Мыхьамэт-Аминэ, хьау, Абдзахэ сыщынасыпынчъагъэп. 
Зышъхьэ уасэ фэзышIыжьрэ цIыф елъытыгъэу, ныбджэгъуи, шъэогъуи, пыий щысиIагъ. ГумэкIи, гупсэфи сыщыхэтыгъ. СищыIэныгъэ идэгъуаби щысшIагъ, ифэныкъуаби 
щызгъотыгъ. СыкъызэхэзышIыкIын бзылъфыгъи къыщыспэкIэфагъ, икъун, къэгъэзэжь Алахьым къысиIомэ, 
сищыIэныгъэ мы дунай хьафым щылъызгъэкIотэн сабыий 
къыщыспыфагъ. ПцэшIуащэкIи, къамэкIи, сэшхокIи, топыщэкIи сыкъыщауIагъэми, имыщыкIэгъэ псалъэр къысфадзэу сыл щагъэузыгъэми, къыздезгъэштагъэхэри, зыдесымыгъэштагъэхэри исхэми, абдзахэмэ сафэраз. Зызакъу, 
си Алахь, сызэрэмыразэр, ащи уишIэ хэмылъэу щытыгъэпщтын, тызэшIонэжьмэ, тызэпыижьмэ, тызэзэожьзэ, 
Адыгэ хэгъэгур къэтыухъумэшъугъэп. Зихэгъэгу фэфэхыгъэхэмрэ ахэмэ къакIэхъухьэхэрэмрэ ягунахь къэтэмыгъахь, си Алахь!..
Мыхьамэт-Аминэ амдэз ышти, сэбахь нэмазкIэ Тхьэм 
ыпашъхьэ иуцуагъ. Дунай нэфыр къемыхьылъэкIынэу, 
къыпыщылъ мафэр фэмэфэнэу, хэшIыкI зыфыримыIэ урыс 
675
22*

--- Page 577 ---

щыIакIэу зыхэхьащтым щымыгъощэнэу, ынэшIу къыщифэ 
зэпытынэу, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахь 
лъапIэм Мыхьамэт-Аминэ елъэIугъ.
Бжыхьэ тыгъэр къушлъыкъум блэкIи ошъочапэм 
Iусыхьан ригъэжьэгъагъ, апшъэрэ абдзэхэ хасэм хэт нэбгырэ заулэмэ апашъхьэ Мыхьамэт-Аминэ ихьакIэщ унэшхо 
зыщеуцом. ГущыIэр къыIоным ыпэкIэ, мыгузажъоу тыжьын 
сыхьатыр зэтыригъэпкIи, уахътэм еплъыгъ - сыхьатыр 
пшIым такъикъ заулэкIэ текIыгъэ къодый. Сыхьатыр зэтыригъэпкIэжьи джыбэм ригъэкIужьыфэкIэ ыкъудыигъэ 
уахътэр шIочарэу, шъхьаныгъупчъэмкIэ плъагъэ, зажэхэрэ 
урыс шыухэр щыIагъэхэп. Ахэр Жэгъуф хэгъуашъхьэ 
къызэрихьэхэу макъэ къызэрэрагъэIущтым фэхьазырыгъ.
ИгъашIэкIэ гумэкI мыухыжьым хэтэу, сыдрэ Iоф хьылъи, 
къызэрыкIуи есэжьыгъагъэми, непэ Мыхьамэт-Аминэ 
мыгумэкIын ылъэкIыщтыгъэп. Ынэ къыпэIутхэр ымылъэгъужьэу, гум теIункIэжьы, зэушъыижьы. ГущыIэмэ заригъэукIыхьэзэ, сыдигъуи зэришI хабзэу, дыухьэ псэлъэ 
пэублэкIэ хасэр къызэIуехы:
- Аузбилахьи щэитIани раджым, бисмилахьи рахьмани 
рахьим, Алахь гукIэгъушIэу, гукIэгъу зыхэлъым ыцIэкIэ, 
ишIи хэлъэу абдзэхэ хасэр къызэIусэхы. Алахьыр тигугъапI, 
нэмыкI тызщыгугъын тиIэп. Абдзэхэ хэгъэгум мамыр 
къизыхьэгъэ Алахь лъапIэм ыцIэкIэ сэлам шъосэхы, шIу 
нэмыкI тыгу имылъынэу, тазыфагу дэлъ мамырыр адыгэхэмкIи урысхэмкIи мафэ тфэхъунэу, фэхыгъэмэ ахърэт 
дунаим джэнэт щыряIэнэу, дунаир зихьафмэ гупсэфыр 
къябэкIэу псэунхэу, тисабыйхэр насыпышIо хъунхэу Тхьэм 
сышъуфелъэIу. Непэ тызтегущыIэщт Iофыгъоми шъущыгъуаз: абдзахэхэмрэ урысхэмрэ ямамыр фэгъэхьыгъэу 
фэ къолIхэр зэрэдгъэпсэущт шIыкIэм тызэдегупшысэн, хэт 
ишIошIи къыриIолIэн. Абдзахэхэмрэ урысхэмрэ язэшIун 
зыукъорэ фэкъолIхэри щыIэх...
- ЛIэкъолъэшхэри ары, наиб,- Джымэр къыхэгущыIагъ,- Цэй Хьатырбай Абдзэхапшъэр ыгъэпсэужьрэп!..
- Ащ фэдэ къэбари мызэу-мытIоу къытэIугъ,- 
Мыхьамэт-Аминэ игущыIэ зэрэзэпаутрэр имыкIасэми, 
мызгъэгу зэхихрэр игуап,- ащкIэ пшъэдэкIыжь зифэшъуашэми едгъэхьыщт. Урысхэр, джаурхэр шIу слъэгъукIэ, 
сафэшIушIэкIэ абдзахэхэр язгъэшIугъэхэп сэ! Ар тэзгъэшIэн 
чIыпIэ хьылъэ титыгъэти, хэкIыпIэ закъо тфэхъугъ,- наибэм 

--- Page 578 ---

зыфэмыIэжэжьэу ымакъэ къыIэпызыгъ, етIанэ нахь шъабэ 
къэхъузэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Зикъамэ къыпфизыхыгъэ 
пыим уикъамэ фиплъхьажьыныр тхьамыкIагъу. Ау ащкIэ 
тисабыйхэр, тинэжъ-Iужъхэр къэтэухъумэжьызы, тырыкIэгъожьрэп. Цэим зэриIоу лъэгонджэмышъхьэкIэ пый 
пашъхьэм тыщетIысэхыгъэп, тэщ нахь лIыIохэри къеуцолIагъэх ащ...
ЩагумкIэ къыщыIугъэ бырсыр макъэм хасэм щыщмэ 
ашъхьэ къаригъэпхъотагъ. Джэбэгъи, зыфэсакъыжьзэ, 
ин-инэу пчъаблэм къыдэкIыгъ:
- Урыс шыу уIэшыгъишъэ фэдиз, наиб, къэкIуагъ.
- КъэкIуагъэмэ, адыгэ хабзэр шъущыгъупшэжьыгъа? 
Ежъугъэблагъэх.
- ЯтIуагъ. Наибэр унэм къерэкI аIо.
Зэхахыгъэм щысхэр къыгъэбырсырыгъэх.
- Зыжъугъэрэхьат,- Мыхьамэт-Аминэ ыIэ къыIэтыгъ, 
гумэкI-гуауи хэмылъэу къыIуагъ: - Ащ хэпшIыхьажьын 
щыIэп, кIэух зимыIи щыIэп, сызэнэгуегъэ пIалъэр къэсыгъ, 
урысхэр къыслъыкIуагъэх.- Къэмэ къипхъот макъэ къэIугъ 
шъхьакIэ, наибэм ыдагъэп: - Шъусамбыр, лIыгъэ шъырытыр къызхэтэжъугъафи, адыгагъэри зыщытымыгъэгъупшэу, унэм тафижъугъэкI. Щэ лыерэ гущыIэ мыщыурэ 
зыIэкIэкIрэр мысэзы, Тхьэм ыпашъхьэ еуцо. Непэ мыхэмэ 
тазэрэпэгъокIрэ шIыкI тапэкIэ тиIофхэр зэрэхъущтхэр. 
НекIо, Алахьыр тигъусэ, Алахьым тыкъеухъумэ.
Унэ лъэгуцэ кIыхьэм Мыхьамэт-Аминэ зипэщэ нэбгырэ 
заулэр къытехьагъ, лъэбэкъу имыкъукIэ къахэкIыгъэ наибэм 
ыкIыб къыдэуцуагъэх.
Щагум фэкъолI уIэшыгъэ лъэсхэр дэтых, урыс шыумэ 
акIыбкIи къэлъагъох, чылэм къыхэчъырэ шыухэри, лъэсхэри 
макIэп.
Наибэр залъэгъум, фэкъолIхэр бгъуитIукIэ рекIокIыгъэх, урысмэ анэмыкIэу, шымэ атес фэкъолIхэр шъхьэкIафэ 
рахэу къыфепсыхыгъэх, Iэ Iэтыгъо имыфэу, щытхэр зэкIэ 
быяугъэх. Мыхьамэт-Аминэ Iэ джабгъур ыбгъэ тырилъхьи, 
шъхьэщэ макIэ афишIзэ, урыс шыумэ апэ ит забытищмэ 
анахьыжъым нахь фэгъэхьыгъэу ариIуагъ:
- ШъухьакI шъо, сэ сцIэкIи апшъэрэ абдзэхэ хасэм 
ыцIэкIи шъукъеблагъ шъотэIо,- урыс забытищым язырэ 
нахьыжъыр ары Мыхьамэт-Аминэ имынэIуасэр, джабгъумкIэ щытыр Некрас Руфат, сэмэгумкIэ къыготыр 
Ракитов Павел.
- Тхьашъуегъэпсэу,- забыт нахьыжъым къыIорэр 
Руфат адыгабзэкIэ къызэредзэкIы,- Урысые пачъыхьэм 
ыцIэкIэ, Филипсон инэралыр зипэщэ урысыдзэм ыцIэкIэ, 
тазыфагу дэлъ мамыр зэшIуным ихьатыркIэ, тэри сэлам 
шъотэхы, тпшъэ къыралъхьагъэр къышъотэIо,- тхылъыпIэ 
уплIэнкIагъэр иджыбэ къырехышъ, къеджэ: - Абдзахэхэмрэ 
урысхэмрэ зэдашIыгъэ зэшIуным къызэриIорэмкIэ, Асалае 
Мыхьамэт-Аминэ наибэр, непэ щегъэжьагъэу, абдзэхэ 
пэщэжьэп, ышъхьэ къэухъумэгъэнымкIэ пшъэрылъ 
зыфишIыжьзэ, псэупIэкIэ Урысые лъэныкъом ыдэжь ещэ. 
Мыр узтегущыIэжьын унашъоп, нафэ къызщытшIыгъэ 
уахътэр ипIалъ. Кавказым итыгъэкъохьэпIэ темыр лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ урысыдзэм ипэщэ инэралэу Филипсон. 
Къэшэс, наиб, Асалае Мыхьамэт-Амин.
Щагум дэт фэкъолIхэри, чэу кIыбым щыIэхэри, ежь 
игъусэ муртазыкъхэри, хэсэхэтхэри къэзэрэгъэбырсырыгъэх, Мыхьамэт-Амини зыхэтмэ пытэ-пытэу къахэкIоти, 
ыIэ къыIэтыгъ, къариIуагъ:
- О джэмэхьат, шъусамбыр. Мы Iофыр ухыгъахэ. 
Абдзахэмэ ацIэкIэ урыс ешIуным сыкIэтхэн зэхъум, мыр 
апэрэ Iофыгъоу къыспагъэуцугъэмэ ащыщыгъ. Ау зыхъурэм сиIуагъи сшыхыжьынэп. Илъэс пчъагъэрэ зилIыгъэрэ зикъэраррэ схэлъыгъэ, сызгъэгушхогъэ абдзахэмэ 
ялъытыгъэмэ, Асэлае Мыхьамэт-Аминэ ищыIэныгъэ зыуи 
арэп. ЕмыкIу къысфэшъумышI. Шъощ паемэ, абдзахэмэ 
апаемэ,- Мыхьамэт-Аминэ ыIэ ыбгъэгу телъэу дунэе 
къопиплIымкIэ зигъазэзэ, гъэшIо шъхьащэ афешIы,- сы 
къыспэщылъми, хьау сиIэп. Шъопсэу, шъотхъэжь, шъуимамыр щыIакIэ Алахьым кIыхьэ шъуфешI, шъуисабыйхэр 
къышъуфегъэхъу, янасып шъуегъэлъэгъу, шъуащегъэгушIукI. Сэ сфэшIэщтыр, скIуачIэ къыхьыщтыр, сиакъыл 
зынэсыщтыр шъуфэсшIагъ, шъугу къызэрэсабгъэрэ 
щыIэмэ, къысфэжъугъэгъу. Алахьэ лъапIэу, лъагэр шъугу 
ижъугъэлъ, ар щыIэу шъугу шъумыгъэкIоды. Мыдэ шъуIо 
сионэш!..
1859-рэ илъэсым иноябрэ мазэ и 20-р Асэлае 
Мыхьамэт-Аминэ наибэм АбдзахэкIэ иаужрэ мэфагъ. 
Урыс гъэрым ащэрэ наибэр адыгэ шыу минитIу фэдизмэ 

--- Page 579 ---

джа бжыхьэ мафэм Шъхьэгощэ псыхъо зэпыращыфэ 
агъэкIотагъ - хэти ыгу филъым елъытыгъэу, аужрэ абдзэхэ 
шъхьэкIафэ рахыжьыгъ.

--- Page 580 ---


ЯЕНЭРЭШЪХЬ
I
Урысые заор Дагъыстан зыщиухыгъэ 1859-рэ илъэсыр 
адыгэ лъэныкъом лъэшэу зэхишIагъ. Ащ абдзэхэ ешIуныр 
къызхэхьажьым адыгэ шъолъырым ихыIушъо шапсыгъэ 
Iофыр дэй дэдэ щыхъугъ. Ар убыхмэ, хьакIуцумэ, нэтыхъуаемэ къагурыIуагъ, зэуапIэм икIыхьапIэкIэ урысыдзэм 
адыгэмэ псэупIэ къаритыжьрэп, хыри, чIыри зыдиIыгъ. 
Сыд фэдэ лIыгъэрэ щэIагъэрэ адыгэмэ къызхагъафэу, 
ежьмэ бэкIэ анахь ин хэгъэгушхом идзэ пэIутхэу зэтыраIажэхэми, чIэнэгъабэ ашIызэ, а зы Iуашъхьэр, гъогур, 
чылэр, псыхъо тIуакIэр, мэз гъэхъунэр, чIыгу залэр зэтырахэу, гъэмэфэ мэзищым къызэкIэкIуагъэх.
Ил, Абын, Бэкъан лъэныкъор бэшIагъэ нэтыхъуаемэ 
затыгъэр. ШэнткъалэкIэ къырекIокIхи, бжъэдыгъу бгылъэр 
къызэпызычыгъэ дагъыстаныдзэхэу къушъхьэ чIыпIэмэ 
ащызэонкIэ Iазэ хъугъэхэм апырикъугъэхэп, ячылагъомэ 
цIыф къадамынэу, яхьап-щыпхэр зыдаIыгъхэу, ябылымхэр 
къыздафхэу, къушъхьэ пытапIэмэ ащыгугъхэрэ адыгэхэр 
къызэкIэкIонхэ фае хъугъэх.
Урысыдзэхэр зэтеIэжэгъэнхэмкIэ Лапинскэм идзэ, 
итопмэ яшIуагъэ къэкIоми, зипчъагъэкIи, зиIашэкIи нахьыбэ 
урысмэ апыримыкъухэу ахэри къызэкIэкIох. Аужрэ илъэс 
зытIум урысыдзэм къыдэмыхъугъэр гъэмэфэ ошIу мэзищым заом икIыхьапIэкIэ къыдэхъугъ. Бжыхьэм иапэрэ мэзэ 
гъушъи мыхъун фэшъхьаф нэтыхъуаемэ къафихьыгъэп.
Бжыхьагум къыздихьыгъэ оялэм зэпыщыт бгъуитIури 
тыдырэ лъэныкъокIи зэтыриIэжагъэ. Ощх чъыIэм осыр 
къыхэсэжьэу зырегъажьэм, гъэрэ фэдэу икIымэфэ щыIакIэ 
зэрегупшысэрэр урысыдзэм къыхэщыгъ, кIымафэм 
паплъэ щтыгъэ адыгэ тхьамыкIэхэри зыкъэшIэжьыгъо 
ригъэфагъэх.

--- Page 581 ---

Филипсон инэралыр къемызэгъыгъэми, Сэфэрбый 
иешIун гухэлъкIэ ылъэкI къыгъанэщтыгъэп. Гъэмэфэ лъы 
гъэчъэ заор кIо пэтзэ, джыри лIыкIохэр фишIыгъагъэх, ау 
Iашэр жъугъэтIылъынышъ, шъхьафитэу шъуичылэмэ 
тадэжъугъэхьаным, шъуикъушъхьэмэ тахэжъугъэхьаным, 
хыIушъо гъогур къызэIушъухыным, Iо хэмылъэу Урысыем 
зешъутын джэуап пыупкIыгъэ нэмыкI къыритыжьыгъагъэп. 
Ащ ыужи, бжыхьэр къызщихьэгъэ уахътэмэ адэжь, ешIун 
Iофыр Сэфэрбый джыри къыIэтыжьыгъагъ шъхьакIэ, а зы 
джэуапыр ары къыфаригъэхьыжьыгъэр. Ау ежь Сэфэрбый 
ышъхьэ фэгъэхьыгъэу зыхэгупшысыхьан IофыгъуакIэ 
къыригъэгъусэжьыгъ: "Если вы, как это сделал абадзехский 
предводитель наиб Магомет-Амин, лично сдадитесь нам, 
мир обещаем натухайцам".
Хьылъэми Занэ Сэфэрбый ышъхьэкIэ фэхьазырэу мыщ 
фэдэ джэуап Филипсон инэралым фаригъэхьыжьыгъ: 
"Согласен на ваши условия, если Черкесия будет свободной от России". Ащи джэуап кIэкI къыкIэлъыкIожьыгъ: "Вы 
свою голову переоцениваете. Прекратим истребительную 
войну только по отношению к туземцам. Черкесия по 
Адрианопольскому мирному соглашению перешла к 
России и безоговорочно она будет ею. Такова воля Божья, 
и Его, великого самодержца российского".
Сэфэрбый игукъэкIыжь хьылъэмэ ышъхьэ лъыр къыдафыягъ, кIочIэ плъырэу лIыжъыпкъым къыхэтэджыкIрэмэ 
шъхьафитынчъэу зыкъырагъэIэтыгъ. Игупшысэ зэпеомэ 
зэпаIыгъэу, джэхэшъогур рикIукIынэу фежьагъ, зэрыкIогъум къыгъэпшъыгъэу, зэрытэджыкIыгъэ чIыпIэм хьылъэу 
щетIысэхыжьыгъ. "Как это сделал абадзехский предводитель наиб Магомет-Амин... Вы свою голову переоцениваете. Черкесия безоговорочно перешла к России и она 
будет ею. Такова воля Божья и Его, великого самодержца 
российского..." Ыгу плъырыгъэм хэзыдзэгъэ гущыIэхэр 
урысыбзэкIэ Сэфэрбый къыкIиIотыкIыжьыгъэх. Еж, хьитIум 
азыфагу къыдэзыгъ, ыIуагъ, нибжьи, адыгэгу зимыIэгъэ 
наибэм ышIэгъэ нэпэтехыгъэр пфэсэшIэфэкIэ!.. Ащыгъум 
хьаулые шъыпкъэу дунаим сытетыгъэба! Адэ джы зы 
IэпыIэгъу горэ дунаим ылъэныкъокIэ щыIэжьба? Я си Алахь, 
сыдэу IэпыIэгъунчъа адыгэ лъэпкъыр!.. Сыд тилажьа, сыд 
тымышIагъэу къыттенагъэр? ТынэIу зыфэдгъазэрэмэ 
тыкъызэхашIыкIрэп, сабыим фэдэу тыкъагъапцIэ, хьафизэм 

--- Page 582 ---

фэдэу тызэращэ. КъыташъушIэрэр хъущтэп зятIокIэ, 
къытэпыих. Дунай псаум зыгу къафэгъурэ адыгэмэ сыд 
яIоф къызкIимыкIрэр? Сыдигъуа, тыда тызщыхэукъуагъэр? 
Тхьэм тыкъызэригъэхъоу дунаим тытет, хэт тиягъэ зэкIыгъэр? Адыгэ лъэпкъыр дунаим тетыфэкIэ, къемызэуагъэхэмэ, ежь ыпкъ къикIэу зыми иIашэ фиIэтыгъэп. 
Егъа шIэм хьэкIэ пэгъокIэу, хьэкIэ гъашIоу къыхьыгъ. Сыд 
адэ цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьышху, 
гум тыкъызфиунэжьыгъапэр?
Унэм Бабурэ къызэрихьагъэр Сэфэрбый ылъэгъугъэ ми, плъызэу щысыгъ нахь, къызхигъэщыгъэп. Шъузри 
заулэрэ щысыгъэу, лIым ищысыкIэ ыгу емыIоу, къеупчIыгъ:
- А Сэфэрбый, сыкъэплъэгъурэба? Сыдэу шъуи, ли 
уимыIэжьых, тхьэ къысауи, усымаджа?
Сэфэрбый зи къыIуагъэп.
- Икъун адыгэ Iофым зызэребгъэухыгъэр,- Бабурэ 
фэщыIагъэп,- къытфэнэжьыгъэ гъэшIэ тIэкIур рэхьатэу 
къэтэгъэхьыжь.
Шъузым къыриIорэр Сэфэрбый зэхехми, игупшысэхэр 
нэмыкIых. Сыд пае урысмэ ятIорэр ахэмыхьэра?.. Тыркухэр?.. Инджылызхэр?.. Сыд пае къытфашIэрэ щымыIэу 
ахэри такIыб къыдэплъхэра? Тэры зэкIэми афэмыухрэр!.. 
Зэ тауж шъуикIыжьи, гупсэфэу тыщыжъугъаI!.. Чэтыу 
зэрымыс унэм цыгъор щэджэгу зыфаIорэр шъыпкъэ. Зы 
хэгъэгу зытэжъугъэшI тхьапшрэ адыгэмэ ясIуагъ. Пщы 
татэр зэтырахзэ, адыгэ лъэпкъым иIоф къырагъэкIыгъэп. 
Хьаджэмыкъомэ урысмэ заратыгъ, Болэтыкъохэр яшIугъэх, абдзахэхэр наибым ыгъэпцIагъэх. Къэнэжьыгъэхэр 
нэтыхъуаехэр, шапсыгъэхэр, хьакIуцухэр, убыххэр... Хэта 
джы апэ зиIашэ зыгозыхыщтыр? Бэрзэджыра?.. СIорэм 
адыгэ лъэпкъ пащэхэр къедэIухэу, апэрэ зэо мафэхэм зы 
зытшIыгъагъэмэ, мыхэр къытэхъулIэщтыгъэхэп. Адыгэхэр 
къулэджэ нэпкъым Iуагъэзыхьагъэх нахь мышIэми, кIасэп, 
джыри зэ адыгэ шъхьафит мэджлысым ыуж ихьажьыгъэн 
фае. Тызэрэ Адыгэ хэгъэгур мэджлыс-парламентым ыцIэкIэ 
дунаим щыIопщыгъэмэ, типыий, тишIуи, тыкъэзышIи, 
тыкъэзымышIи нэмыкIынэкIэ къытэплъыщтых. СэркIи, 
адыгэхэмкIи ар аужрэ гухэлъэу орэхъу. Сыд ащкIэ шIэгъэн 
фаер? Адыгэ хас! Урысмэ яшIугъи, ямышIугъи, фэгуитIуи, 
бгъукIэ фыщытхэри хэрэлажьэх. Ащ кIыхьэ-лыхьэ ищыкIагъэп, кIымафэр ипIалъ.

--- Page 583 ---

- Сызэгупшысэрэр ошIа, Бабур? - Сэфэрбый ынэкIушъхьэмэ акIэмытыгъэ лъыр къакIэхьажьэу къэупчIагъ, иджэуа пи кIэкIы: - Адыгэ шъхьафит мэджлыс-парламентыр ары.
- Сыд мэджлыса, Сэфэрбый, уижъышъхьэм!..- Бабурэ 
егъашIэм лIым ыпашъхьэ зызэрэщимышIыгъэу, ымакъэ 
къышIуIэпыкIыгъ, етIанэ игые нахь шъабэ хъоу къыпигъэхъожьыгъ.- Зэ зыгъэгупсэфыжьи, рэхьатэу Алахьым 
ыпашъхьэ тигъэхьажьба...
- Алахьым ыпашъхьэ тэ зэгорэм тихьажьын, ау адыгэхэр хэгъэгунчъэу къэнэных,- Сэфэрбый игые ежьыри, 
ишъузи афэгъэхьыгъагъ.
- Ар зыпшIэн фэягъэр уижъышъхьэп, илъэс пчъагъэ 
Тыркум укъисыным ыпаIу!..- ошIэ-дэмышIэу Бабурэ къыIуи, 
къэтэджыжьыгъ.
- ТIарикъмэ япхъу, ори ар къысэохъоныжьы, ара? - 
Сэфэрбый ымакъэ губжыгъэ-плъырыгъэ къыхэмыщэу 
къэтэджы шIоигъуагъ, ау лIыжъ пкъы онтэгъур къехьылъэкIызэ, зыкъыфэIэтышъугъэп, иупчIэ шъхьэр дигъэсысзэ, 
джэуап къыритыжьыгъ: - Сыгу уабгъэрэп, сфэмышъуашэ 
къысэпIуагъэп... Ау сшъхьэ сыфитыгъэмэ, мы тызэрэгущыIэрэр, Бабур, къыздэхъуныгъэкIи мэхъу... Мыдэ, ар 
Iофэп, кIалэр Iо.
Пчъэм дэжь Бабурэ къыщызэтеуцуагъ.
 - Къэрбатыр нэфшъагъом къызэрэкIожьыгъ, чъыяпэ 
егъэдз.
- КIалэр сIуагъэ!..
- Зэ мы кIалэм ыуж икI!..
Бабурэ пчъэкъопсым зыщеIэщтым, Къэрбатыр пчъаблэм къыщылъэгъуагъ, зэкIакIуи, янэ гъогу ритыгъ, язакъоу 
къызэнэхэм, къэупчIагъ.
- Сыд, тят, къышъухэхъухьагъэр?
- Уянэ къытэзэщыгъ...- Сэфэрбый зыкъишIэжьэу 
нэшIу шъабэкIэ ыкъо къызэпиплъыхьагъ.
- Тянэ угу емыгъабгъ, тят.
- Сыгуи къэкIыгъахэп. Ари зыгорэм егупшысэ, егъэгумэкIы. Сыд Адэрбый щыкъэбар?
- Урысыдзэр къытатэкъулIэ.
- Лапинскэм ыгу къысабгъэу къычIэкIын?
- Къыуабгъэ, ау къызхигъэщрэп. Наибэм къытихыгъэ 
шъхьакIом хэт игукъауи щигъэгъупшагъ. Джеймс чIыпIэ 
зымыгъотыжьрэр.

--- Page 584 ---

- СыдкIэ ащ Джеймс ыгъэпэн... Ащ нахьи, ыгу хэдгъэкIыгъэ пэтзэ, Лапинскэр къэсэштэжьы, къыддэзао. Адэ 
тапэкIэ илъыр тшIэщтыгъэмэ...- Сэфэрбый хьылъэу шъхьэр 
ыгъэсысыгъ.- ТиIофи къикIыщтыгъ, уяни ыгу къытэбгъэщтыгъэп... Сызэгупшысэрэр ары, Къэрбатыр, Адыгэ 
парламент шъхьафитым къытедгъэзэжьын фае. Наибэр 
ахэтыжьэпышъ, абдзахэхэр къезэгъынхэкIэ сенэгуе.
- Джеймс къыпIукIагъа?
- Хьау. Сыда?
- Мы гухэлъ дэдэм игугъу зымафэ къысфишIыгъагъ.
ОшIэ-дэмышIэ IофкIэ зэхихыгъэ къэбарым Сэфэрбый 
ригъэгупшысагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, ыIуагъ, сэщ нэмыкIхэри 
ащ егупшысэх, Тхьэм Iомэ, джыри адыгэхэр унэхъугъапэхэп. СшIэ-сымышIэми, инджылызым изакъоп, Бэрзэджри 
ащ рыгущыIэгъэщт, Цэйри емыгупшысэгъэнэу къычIэкIынэп. 
Адыгэ парламентым ыцIэкIэ дунаим темыджэмэ, о мардж 
хъужьын, урысхэр тфэгъэуцущтхэп, тыкъызэхашIыкIыщтэп. 
Ар тфызэгъэпэшмэ, тичIыгу шъукъихь, шъузфаер къыташъушI фаеми, ащ ыцIэкIэ тышъошIу, зыкъэтэты Урысыем 
етIон. ТыкIодыщтми, зы хэгъэгу тыхъугъэу дунаим 
тытерэкIодыкI, мыхъужьми тауж къикIрэмэ адыгэмэ шъхьэ 
ашIотыгъ тарихъым къыщытаIожьын.
- Сыд, Къэрбатыр, ащ узэреплърэр?
- Неп пIоми, тят, сыхьазыр.
- Ар оIомэ, зиусхьан, охътэ лые тэтымыгъашIэу, 
джыдэдэм ыуж тэхьэ. Адыгэмэ къыддаштэмэ, хэгъэгур 
хэку заулэкIэ гощыгъэу, лъэпкъ пэпчъ лIыкIо нэбгырэ 
зытIущ мэджлыс-парламентым хэбгъахьэ хъунэу къысшIошIы. Ягухэлъ зэтэфэу, яакъыл зэкIахьэу ащ нэбгыритф 
зыхехыжьышъ, агухэр зэтэмыфэ-зэкIэмыхьэ дэдэми, иягъэ 
къэкIощтэп, хэгъэгу Iофмэ ягупшысэнэу зышъхьащегъэуцо. 
Ахэмэ яхэгъэгу гупшысэ зэригъэзекIонэу зы лIышъхьэ - 
пащэ, пачъыхь Iо фаеми - зыхадзыжьы. А лIышъхьэр 
хэгъэгу псаум илIыкIощт мэджлыс-парламент шъхьафитым 
иунашъо ихэбзэщт, рыпсэущт. Аущтэу мыхъумэ, лъэпкъ 
зэмыдэIужьым адыгэхэр еунэхъулIэщтых...
- ЕмыунэхъулIэгъахэхэмэ, тят.
- Сыд аIорэр,- Сэфэрбый къыIуи, зэпыупIэм дэмыгузажъоу, заулэрэ щысыгъ,- псым ытхьалэрэр уарзэм 
етхъо аIо... Тынэ къаплъэу зычIедгъэхьанэп, ишIуагъэ 
къэкIощтмэ, ащи тылъытхъожьын. НэмыкI хэкIыпIэ ошIэмэ, 

--- Page 585 ---

Къэрбатыр, сыкъэдаIо. Ау егъашIэм адыгэмэ къаухъумэгъэ чIыгум пыйхэр мамыркIэ къызэрихьащтым пае наибэм 
зэришIагъэм фэдэу гъэрэу зыми зестышъущтэп. А 
гупшысэр сишIуи сипыий ыгу къысфэрэмыкI, ащ фэдэ 
гъэшIэ кIэух сиIэным паеп адыгацIэр згъэлъапIэу, зырязгъэушъхьакIоу дунаим сызфытетыгъэр!..
ГущыIэ шъхьакIомэ къафыгъэ нэпсыр Сэфэрбый фэIэжагъэп. Зэрэхъурэри ымышIэу къыIэпытэкъугъэх, къысэхъулIэрэр емыкIу ымыIоу, пкъы онтэгъури зандэу ыIыгъ, 
ижькъэщакIэ хьылъи фэушъэфрэп.
- Тят!..- Къэрбатыр ятэ зыпэIуидзагъ.
- Гузэжъогъу щыIэп, сикIал,- Сэфэрбый Iэ щэигъэмкIэ ыкъо къызэтыригъэуцуагъ, етIанэ, къехъулIагъэм тIэкIу 
рэукIытэжьба уигъаIоу, къыпигъэхъожьыгъ: - Ари цIыф 
щыIэныгъэм изы мэхапIэмэ ащыщ... Тыркум бащэрэ укъисыгъ етIани уянэ къысеIо... Ащ изакъоп, нэмыкIхэри ары... 
Сыд сиамалэу Тыркум сисыгъ, сикIал?.. Адыгэмэ сырялIыкIоти, зэкъохьэгъэ хэгъэгуитIум адыгэмэ садагъэпщынагъ. 
Джары зизэхэшIыкI джырэкIэ мычыжьэ адыгэхэми къысфамыгъэгъурэр, Iиман зимыIэ тыркухэми, урысхэми 
сызфагъэпыйрэр... ПшIошъ гъэхъу, Къэрбатыр, хэт ыIорэми 
уемыдэIу: адыгэмэ сафыщыIагъ, анахь чIыпIэ хьылъэ 
сызщифагъэми, якъинрэ янамысрэ ситхъагъоу къэсхьыгъ, 
адыгэмэ афэсшIагъэмкIэ сырыкIэгъожьрэп. Джыдэдэм 
синыбжьыкIагъэ къичъыжьыгъэми, ыджа гъогу дэдэм нахь 
Iушыгъэ хэлъэу сырыкIожьыни... Фэхыгъэмэ къысфарэгъэгъу, гъогу тэрэз рысымыщэшъугъэмэ, агу шъабэ 
сфэрэхъу. ТхьагъэпцIыгъэрэ шъорышIыгъэрэ адыгэ лъэпкъым фысиIагъэп - икъэрар сикъэрарэу, илIыгъэ силIыгъэу, 
имэхапIэ симэхапIэу, инамыс синамысэу дунаим сытэтыгъ. 
СигущыIэ ишъыпкъэ, сикIал, къыпфэсэгъанэ, ар сыгу илъэу 
Алахь лъапIэм ыпашъхьи сихьажьыщт. Ар сиосыет, Къэрбатыр, зыщымыгъэгъупш, сикIал.
- Тят!..- джыри Къэрбатыр къэгузэжъуагъ.
- Ары, Къэрбатыр… КъызгурэIо, сикIал...- Сэфэрбый 
бэкIэ ыгу нахь псынкIэ хъугъэу, Къэрбатыр къыгъэгущыIагъэп, къэтэджыгъ: - Мыдэ сионэш къэжъугъэхьазыр, 
АдэрбыйкIэ тыдырекIокIыни, Убых тыкIощт. Ащ тикIыни, 
абдзахэми тахэхьан. Урыс кIымэфэ гъэпсэфыгъор къызфэдгъэфедэзэ, тигухэлъ ыуж тихьан.

--- Page 586 ---

Ятэрэ ежьырырэ ошIэ-дэмышIэ гущыIэу азыфагу 
къыдэфагъэр зыфихьын ымышIэу Къэрбатыр къехьылъэкIыщтыгъэми, гъогу тытехьащт къызыреIом, гушIуагъэ, 
ау, гумэкI-гупшысэ зэхэмыф шъэфым зэлъиштэу, дэшэсыгъ.
КIымафэм иапэрэ мазэм ижъобгыпIагъэми, бжыхьэ 
мэфэ гупсэфым фэдэу дунаир тыгъэпс. Къэрбатыр исэмэгоу, Трам иджабгъоу, шыуитIум азыфагу Сэфэрбый 
дэт. Ятэ иш тесыкIэ Къэрбатыр еплъы, непэ пхэмылъыгъэ 
мэхагъэр къызкIыпхэфагъэр сшIэрэп нахь, уиIоф ащ тетэп, 
тят, Алахьым бэрэ утегъаI, еIошъ игумэкI шъхьащыкIэу 
регъажьэ.
- ХьапIатIэ фэкъолIыр чылэм дэмысэу къызэрэчIэкIыгъэр игъуаджэ хъугъэ,- Сэфэрбый къеIо,- Трам фыреплъэкIы, ыкъо фычIэплъыжьы.
- Сыд, зиусхьан, мыхъун горэ къытэхъулIагъа? - пщым 
иупчIэ Трам зыфихьын ышIэрэп.
- Адэ шъуитIо сыд шъузэрэбылымыр? - Сэфэрбый 
джы нахь нэщх-гущхэу игъусэмэ яплъы.- Къэбар къэзыIуатэрэмэ, орэд къэзыIорэмэ шъуащыщэп. Гъогум лъэой 
къешъумыдзэу, шъуишылъэбжъэ макъэмэ шъуакIэдэIукIыжьзэ, шъочъые.
- Тят, ащ фэдэу Трамрэ сэрырэ угу къыттэмыгъэкIодыхь.
- Къэбархэр тшIэрэп,- Трами псынкIэу къыдырегъаштэ,- ау орэд къыхэшъудз пIоми къыхэтыдзэн, шъукъыздежъыу пIоми укъэдгъэукIытэжьынэп.
- КъызгурэIо, Трам, ащкIи сицыхьэ шъутэлъ...- Сэфэрбый къыIуи, ошIэ-дэмышIэу къыхэкуукIыгъ: - Модэ, 
кIалэхэр, шъуплъэлъ, тидунай дахэба!.. Мо къушъхьэ 
сыджхэр, мэзхэр, псыхъохэр, мо тхышъхьэ ретэкъокIтIуа кIэмэ адэтэкъогъэ чылэхэр, уашъор, тыгъэр!.. УнэшIу 
къытщэф, бэгъашIэ адыгэ дунаир тфэгъэхъу, си Алахь. 
Гупсэфрэ мамырырэ адыгэгур щымыгъакI, титхьамыкIагъо 
псынкIэ къытфэшI... Адыгэ мэджлыс-парламент ары, 
Къэрбатыр, адыгэ зыкIыныгъэм лъапсэ фэхъущт парламент-мэджлысыр ары, Трам, джыдэдэм гугъапIэу тиIэжьыр! 
Инджылызмэ джыри тыкъагъэпцIагъ, тазэрэщыгугъыгъэу 
къычIэкIыжьыгъэп. Сыд фэдизэу зыдгъэлIыгъэми, сикIалэх, 
шъугу ишъуубыт, урыс ешIуным нэмыкI адыгэхэмкIэ хэкIыпIэ тиIэжьэп... Зимыгъан, Къэрбатыр, а зымкIэ шъукъысэдэIу... 
Зэхихрэм Къэрбатыр ыгу емыIуми, зыхэгупшысыхьан 
гущыIэхэр дунаим анахь щыпэблэгъэ цIыфым дэжь къекIых. 
Адыгэ парламентым ыIуагъ, бэшIагъэ ыуж тызихьан 
фэягъэр... Ау сыда непэ тятэ къехъулIагъэр? Хэта джы 
адыгэхэр къэзымыгъапцIэу дунаим тетыжьыр!.. ЕтIани 
мощ фэдиз тхьамыкIагъор къыташIагъэу, зэуапIэмэ 
аIукIодэгъэ цIыфхэр тщыгъупшэхэу, сыдэущтэу Урысыем 
тешIун? ЛъэгукIэтын зыкъытфэшъушI еIо нахь, ешIун мурад 
иIахэп... СшIэрэп, тят, уижъышъхьэм укъыкIызэкIакIорэр...
Къэрбатыр къехъулIагъэр ымышIэу шъхьэр къыпхъотагъ, гуIэ-гумэкI нэгукIэ ятэ дэжькIэ плъагъэ, тхы пытэр 
уапэм иукъощагъэу къыщыхъугъ, етхъуагъ:
- Тят!.. Трам, къэубыт, тятэ зыгорэу щыт!..- Къэрбатыр уанэм зыридзи, ятэ ыIэпкъ-лъэпкъ ушъэбыгъэ хьылъэр 
зэхишIэу, шыбгым рихыгъ, ыкокI ышъхьэ илъэу иджэнабгъэ къытIэтагъ, псы гъуаткIо ыIупшIэмэ занэсым, Сэфэрбый 
ынэпIэ хьылъэхэр къызэтырихыгъэх, ерагъэу зэхэпхэу 
къыIуагъ:
- ГукIодыгъо щыIэп, сикIал... Зыгорэу сикъэхъугъ... 
Адыгэ парламентымрэ урыс ешIунымрэ...- Сэфэрбый 
хьылъэу жьы къыщэу ригъэжьагъ, ынэпIэ хъублаблэрэмэ 
нэпсыцэхэр къакIэзыгъэх, ятэ ыIупшIэ IушъашъэхэмкIэ 
Къэрбатыр зэхишIыкIыгъ: - Адыгэмэ агу къысэрамыгъабгъ...- Сэфэрбый игущыIэ кIэухынчъэу ыпсэ хэкIыгъ.
- Тят!..- Къэрбатыр къыщиути, ятэ зытыриуIубагъ.- 
Сыд къытэпшIагъэр, тыдэ укъитхыжьын!..
Асэлае Мыхьамэт-Аминэ урысмэ зызаритыгъэ мафэм 
мазэрэ мэфиблрэ тешIагъэу 1859-рэ илъэсым идекабрэ 
мазэ и 27-рэм дунаим ехыжьыгъэ Занэ Сэфэрбый ынэ 
Трам фэкъолIым, ынэпс къетэкъохзэ, ыгъэплIэжьыгъ...
II
Къэрбатыр ятэ зыщымыIэжьым илъэс тешIагъэми, ыгу 
къэмыкIэу зы мафи рихыгъэп. Шапсыгъэмэ лIышъхьэ 
афэхъугъэ Къэрбатыр изэкъуагъэп, зэрэадыгэ шъолъырэуи 
ары. Игугъу зыщашIрэр нахьыбэу, иIофшIагъэмэ уасэу 
аратрэр къебэкIэу, Сэфэрбый игупшысэхэр Къэрбатыр 
щыIакIэм щыпхырегъэкIых.

--- Page 587 ---

Адыгэ кIодыпIэр къызэрэблэгъагъэр арэу къычIэкIын, 
Адыгэ парламент шъхьафитым изэхэщэн охътабэрэ кIочIабэрэ Къэрбатыр тыригъэкIодагъэп. Сэфэрбый игупшысэ 
Абдзахэ пэрыохъу зыщемыгъотым, Убыхрэ Шапсыгъэрэ 
Iофым кIэух кIэкI щыратыгъ. АщкIэ Бэрзэдж Джырандыкъорэ Цэй Хьатырбайрэ, Хьагъур Нурмыхьамэти Некрас 
Тими ягъусэжьэу, алъэкI къагъэнагъэп. Джеймс Белли, 
Лапинскэ Теофили адыгэ Iофым бгъукIэ фыщытыгъэхэп. 
Урыс щыIэкIэ гупчэм ифэгъэ бжъэдыгъумэ япэщэ Хьаджэмыкъо Аслъанбэчи къэбарынчъагъэп, наибэр зимэхъулъэгъэ Болэтыкъохэри мэкъэнчъэ ашIыгъэхэп. Ары пакIошъ, 
бэслъыныехэми къэбэртаехэми афаIопщыгъ. 
Адыгэ парламент шъхьафитым чIыпIэкIэ ТIуапсэ 
фыхахыгъ. Парламентым хэхьэгъэ нэбгырэ пшIыкIутфмэ 
янэбгырищ лIышъхьи зыхахыжьыгъ - Занэ Къэрбатыр, 
Бэрзэдж Джырандыкъу, Цэй Хьатырбай. Апэрэр парламентым илIышъхь, ятIонэрэр игуадз, ящэнэрэр идзэпщ. 
Адыгэ шъолъырымкIэ парламентыр зыштэрэр нахьыбагъэми, къабыл зымышIыри мэкIагъэп, фэгуитIухэри 
щыIагъэх. Зы бгъум адыгэхэр зэзыугъоилIэщт гупшысэр 
фыриIагъ, шышъхэр блэптIупщэу шыкIэм укIэлъытхъожькIэ сыд ишIуагъ, титхьамыкIапIэ тижъугъэс зыIощтыгъэхэри 
адырэбгъум щытыгъ. 
Урысыери адыгэ парламентымкIэ мэкъэнчъагъэп. 
Мэджлыс къэбарыми, ащ щаштэгъэ унашъоми мафэ 
темышIэу ащ щыгъозагъ. МэфипшI имыкъукIэ Кавказыр 
зыIэмычIэ ралъхьэгъэкIэ Барятинскэм ыпашъхьэ тхылъ 
шъэфи рахьылIагъ, ар зыхъугъэм тхьэмэфитIу тешIагъэу, 
адыгэ Iофым урыс пачъыхьэу ЯтIонэрэ Александрэри 
щыгъозагъ.
Адыгэ парламентыр зэхэщэным ащ фэдэу псынкIэу 
фэкъолIхэр къызкIешIугъэхэм Урысыем ишIуагъи хэлъыгъ. 
Ар апэ зыпкъ къикIыгъэр Кавказым итемыр тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъо иджабгъу зао идзэпащэу Евдокимовыр ары. 
Абдзахэхэмрэ урысхэмрэ язэшIун къэрар азыфагу дэлъыгъ нахь мышIэми, пыидзэр Iофынчъэу щысыгъэп: 
Губскэ, Промежуточнэ станицэхэм яшIын ригъэжьагъ. 
Нижне-Фарсскэ станицэмрэ Хьамкэт кIэйрэ зэзыпхыщт 
гъогукIэр Фарзэ иджабгъу нэпкъ мэзым хеупкIы, мафэ 
къэс адыгэ шъолъырым къекIуатэх, зыщагъэпытэ. Ар 
амыдэу абдзэхэ шыухэр урысмэ защыпэуцужьхэрэр 

--- Page 588 ---

макIэп. Арышъ Евдокимовыри зыфаер, абдзэхэ мамыр 
укъоным иIоф нэмыкI зэрихьэрэп. Абдзахэмэ ар амыдэу 
лIыкIохэр къызфагъакIохэкIэ, изабытмэ яцIацIэ фэдэу 
зешIы, ащ нахьрэ урысыдзэм къымыгъэгумэкIыжьынхэу 
гущыIэ къаретышъ, шъхьэкIэфэшIкIэ къетIупщыжьых. 
Евдокимовым ыгу шIу зэримылъыр адыгэмэ къагурыIуагъ. 
Мамыр къэрарэу зэдыряIэр амыукъоным пае адыгэ парламентым ышIыгъэ унашъомкIэ урысыдзэ пащэм зыIуагъэкIэнэу Цэй Хьатырбайрэ Занэ Къэрбатырырэ лIыкIоу 
зыхигъэкIыгъэх. 
Адыгэ лIыкIохэр 1861-рэ илъэсым июлым и 16-м Лахутин полковникым IукIагъэх. Мэз гъогу пхырыупкIыр щагъэтынэу, идзэ Фэдз псыхъо зэпыращыжьыни, зичIыпIэ 
рафыгъэ адыгэмэ ячылэ тIысыпIэхэр, хъупIэхэр, жъокIупIэхэр 
арагъэгъотыжьынэу, гупсэфэу агъэпсэунхэу раIуагъ. 
Полковникым гущыIэ зырамыгъотылIэм, ежь Евдокимов 
шъыпкъэм зыIуагъэкIагъ.
Адыгэ шыу шъэныкъоу Евдокимовым икъэлапчъэ 
Iухьагъэмэ зи къапэгъокIыгъэп.
- Мы тыкъызфэкIуагъэм, Къэрбатыр, цIыфыгъэ иIэп,- 
макъэ зыфырагъэIугъэм зежэхэрэр тIэкIу шIагъэу Цэим 
къыIуагъ.
- Ащ къытишIэрэмкIэ, Хьатырбай, ицIыфыгъэ урымыгущыIэжь. Зыгъэрэхьат, тигъусэми щэIагъэ къызхарэгъаф. 
Зечъэхэ фэдэу зашIзэ, джыри мыхэмэ тIэкIу тызэрагъэжэщт.
Такъикъ заулэ тешIагъэу, пчъэшъхьаIум нэбгырищ 
къытехьагъ, язырэ забытым къыIуагъ:
- ЛIыкIомэ нэбгырищ къахэрэкIи, графым дэжь 
къерэхь.
Занэр, Цэир, Некрасыр IуалъэсыкIыгъэ къэлапчъэм 
дэхьагъэх.
Евдокимовыр унэ джэхэшъогум къащыпэгъокIыгъ, 
аIапэ къымыубытэу, шъхьэщэ макIэкIэ сэлам къарихыгъ, 
пчъаблэм нахь пэблэгъэ пхъэнтIэкIумэ атырагъэтIысхьагъэх.
- Слушаю вас, господа абадзехские посланники,- 
мыгузажъоу гущыIэ зэпыщыгъэкIэ Евдокимовым къыIуагъ, 
сыд къыраIуагъэми зэрэфэхьазырыр къаригъашIэу, пхъэнтIэкIу бармэкъым гупсэфэу зыригъэкIыгъ. 
- Тэ абдзэхэ закъомэ тырялIыкIоп,- Къэрбатыр урысыбзэ къабзэкIэ къыIуагъ, уикъытпэгъокIыкIэ тищысыкI 

--- Page 589 ---

ыIорэм фэдэу, лъэкъо зэтедзагъэри зэтырихыгъэп,- тэ 
Адыгэ хэгъэгу шъхьафит парламентым тырилIыкIу. Ащ 
иунашъокIэ тыкъыпIукIэнэу уадэжь тыкъэкIуагъ. Лахутин 
полковникым тыкъызэхишIыкIыгъэп.
- Зигугъу пшIырэ парламентым игугъу апэрэу зэхэсэхы,- зэхихрэр пхъэтэпэмыхь зэришIрэр ымакъэ къыхэщыгъ.- Ари сыд лIэужыгъу?
- Мы уикъэупчIакIи уигущыIакIи, граф, тэркIэ щыпэзэхэхэп. ТызIукIэрэ инэрал пэпчъ а зыр иджэуап, ау ащ 
адыгэхэр ыгъэцIыкIухэрэп. Адыгэ лъэпкъым игупшысэ 
парламент шъхьафитым рихьылIагъ, ащ ипшъэрылъ тэ 
дгъэцакIэрэр. Гъунэгъу хэгъэгум иIо шъуштэн-шъумыштэныр шъо шъуиIоф. Адыгэ хэгъэгу шъхьафит парламентым 
ыцIэкIэ абдзэхэ-урыс зэшIу къэрарыр шъуидзэ ээриукъорэр 
къыотэIо. Мэз хэупкI гъогумэ яшIын, станицэмэ, пытапIэмэ 
ягъэпсын щыогъэты, уидзэ Фэдз псыхьо зэпырыощы, 
урыс-адыгэ хэгъэгу гъунэгъу зэфыщытыкIэр зэдэтэгъэлъапIэ, уасэ зэфэтэшIы, шъхьакIэфэныгъэр зэпэтэгъохы. 
Ащ шъукъыземызэгъыкIэ, адыгэ лъэныкъомкIэ Iашэр 
щызэпэтIэтыжьын фаеу чIыпIэ тефэ. Джэуапым тыкъежэ, 
граф. 
- Урыс пачъыхьэм ыцIэкIэ джэуап къышъостынэу Iизын 
сиIэп. Ау къысфэгъэзэгъэ Iофым ишъыпкъапIэ сыушъэфынэп. Тэ мамыр къэрар зыдытиIэр Адыгэ хэгъэгу зыфашъуIорэр арэп, абдзэхэ лъэпкъыр ары. Ау джа абдзэхэ 
дэдэхэр ары апэ тимамыр къэрар зыукъуагъэхэр.
- Урысхэр арба,- Цэй Хьатырбай къэупчIагъ,- тызызэшIугъэ уж абдзэхэчIым къихьанхэр зэпызымыгъэухэрэр?
- Аущтэу мыхъунэу шъуфэягъэмэ, наибэм ыуж пащэ 
узфэхъугъэ абдзахэхэр шапсыгъэмэ, нэтыхъуаемэ, 
убыхмэ - типыймэ! - мамыр къэрар адэпшIын фэягъэп. 
Джары абдзахэмэ мамыр къэрарыр талъэныкъокIэ зыщаукъуагъэр.
- ЗэкIэ а лъэпкъхэр,- Некрас Тимэ, иурысыбзэ иадыгабзэ къыхэщэу, къахэмыгущыIэн ылъэкIыгъэп,- адыгэ 
къэралыгъом илIыкIох, адыгэ мэджлыс-парламент шъхьафитым ишIоигъоныгъэ теткIэ мэзекIох. О, гъэсэныгъэшхо 
зиIэ инэралым, ар пшIэнэу къыптефэщтыгъэ.
- БэшIагъэу адыгэ хъужьыгъэ Некрасов зиусхьаныр, 
тэ адыгэ къэралыгъом Iоф гори дытиIэп, ар тэрыкIэ щымыIэ 
папкI. Адыгэ лъэпкъ итэкъухьагъэхэр, Адрианопольскэ 

--- Page 590 ---

мамыр зэзэгъыныгъэм теткIэ, тэ къытэпхыгъэхэ хъугъэх, 
арышъ, ахэр Урысыем ыIэмычIэ илъых, Iо хэмылъэу, урыс 
къэралыгъор зыIэкIэлъ пачъыхьэшхом ишIоигъоныгъэ 
шъхьэкIафэ фэшIыгъэн фае.
- Ари тэркIэ щыпэзэхэхэп,- Къэрбатыр джэуапым 
Евдокимовыр ригъэжагъэп,- тыкъышъуатынэу тыхьапщыпэп, тыхьайуанэп. Адыгэхэри, урысмэ афэдэх, цIыф лъэпкъ 
шъхьафхэу мэпсэух, лIэшIэгъу минмэ янамыси, якъэрари, 
яцIыфыгъи къазэпырахыгъ, блэкIыгъэ мэфаемэ афэдэу 
зыкъаухъумэжьыгъ, апсэ хэтыфэкIэ джыри зыкъызэраухъумэжьыщтым щэч хэлъэп. ЗэрэхъурэмкIэ, граф, Адыгэ 
хэгъэгу шъхьафитым ипарламент лIыкIомэ Iо къыбдагъотын алъэкIыщтэп?
- АщкIэ ухэукъорэп. Ар Iоф ухыгъах.
- ОркIэ ухыгъэнкIи мэхъу, ау ощ нэмыкI лIышъхьи 
Урысыем къикIын. Кавказыр зыIэмычIэ илъым тетхьаусхылIэщт.
- Ар шъо шъуиIоф.
- Ащ тыкъызэхимышIыкIмэ, Урысые пачъыхьэм дэжьи 
тынэсыщт.
- Ари шъуиIоф.
Евдокимовыр къызэтэджым, ежьхэри ащ нахьрэ 
щысыжьхэ зэрэмыхъущтыр къагурыIуагъ. Адыгэ лIыкIохэр 
пчъаблэм къызщынэсыщтхэм, Евдокимовыр къакIэлъыджагъ:
- Некрасов зиусхьаныр, о пкъо штабс-капитанэу 
Некрасов Роман Тимофеевичыр сэ сэшIэ, ихэгъэгу фэшъыпкъэу, лIыгъэ къызыхигъафэу къулыкъу фехьы.
- Шъо, джаурхэм, ащ шъузэреджагъэу, Некрасов 
Роман Тимофеевичым фэдэ къо сиIэнкIи сшIэнкIи сызэрэфэмыер къыосэIо.
- Тэрэп арэущтэу ащ еджагъэр, ежь-ежьырэу 
зэджэжьыгъэ.
- Шъорымырми,- Тимэ джыри кIэкIэу зыкъызэригъэзэкIыжьыгъ,- ихъяр шъолъэгъу.
Евдокимовыр адыгэ лIыкIомэ къазэрэпэгъокIыгъэм 
икъэбар Абдзахэ из хъугъэ, IорIотэ хэгъахъокIэ шапсыгъэхэми, нэтыхъуаехэми, убыххэми анэсыгъ, бжъэдыгъуи, 
кIэмгуий щикIухьагъэп. Ары пакIошъ, джэуапынчъэ IэнэкIэу 
къэзгъэзэжьыгъэ лIыкIохэр ТIуапсэ къэмысыжьхэзэ, парламентым хэтхэр елбэт IофкIэ зэрэугъоинхэ фаеу хъугъэ. 

--- Page 591 ---

Евдокимовым идзэ зыпэIулъ абдзэхэ чылэхэри абдзэхэ 
шыудзэм, лъэсыдзэм изэгъэпэшын ыуж ихьагъэх.
Лапинскэ Теофил идзэ адыгэмэ къазыхищэгъэ уахътэм 
къыкIоцI, Мыхьамэт-Аминэ урысмэ зызаритыгъэ, Занэ 
Сэфэрбый зыщылIэгъэ илъэсым нахь чIыпIэ хьылъэ ифагъэу 
къышIэжьрэп. Заом къин щимылъэгъукIэ, иныбджэгъухэр, 
къыпэблэгъэ цIыфхэр хэмыкIуадэкIэ, къызэкIамыфэкIэ 
арыгъэп. Бэ ынэгу кIэкIыгъэр, къумалыгъэ пчъагъи ынитIукIэ 
илъэгъугъ, лIыгъэр зезыхьагъэхэми мызэу-мытIоу яшыхьатыгъ, инэшхъэий игушIуагъуи зэголъыгъэ.
Зэо-бэнэ мыухыжьмэ ащыпсыхьэгъэ Лапинскэм 
урысмэ наибэм зызыкIаритыгъэр зыфихьыщтыр ышIэрэп. 
Гум къызэрэкIэу къыхэгубжыкIы: 
- Наибэм икъумалыгъэ зыдынэсыгъэр, Къэрбатыр, 
къызгурыIон слъэкIрэп. Ащ сызэрэфэшъыпкъагъэу зы 
адыгэ цIыфи сыфэшъыпкъагъэп. Ар хэсэгъэкIышъ, къысфэгъэгъу, Къэрбатыр, наибэм пае сидзэлIмэ ащыщ горэм 
Сэфэрбый езгъэкIодылIэнэу Iэджри сыгу къихьагъ.
- Адыгэ шъолъырым шъуиIоф илъыжьэп тятэ къызышъуеIо лъэхъаныр арыщтын ар угу къызыкIыгъагъэр,- 
Къэрбатыр къэбар гомыIум зыримыгъэгъапэу къыIуагъ, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Сыдэу пшIын, уипый фэгъэхьыгъэу 
угу къэмыкIын щыIэп.
- Хьау, Къэрбатыр, хьау,- Теофил къыIуагъэм 
рыукIытэжьыгъэ-рыщынэжьыгъэ фэдэу къыхэкуукIыгъ,- 
Сэфэрбый нибжьи сипыигъэп!.. Ащ иадыгэгурэ илIыгъэрэ 
джыры ныIэп, зыщымыIэжь мафэхэм, къызгурыIоу зыхъугъэр... Наибэр ары мыхъугъэмэ, Адыгэ хэгъэгу зыкIыныгъэм Сэфэрбый зэрэпэблэгъагъэм щэч хэлъыгъэп. Мары, 
адыгэ парламентэу зэхэшъущагъэр ащ ишыхьат. Ар уятэ, 
Сэфэрбый, зэригупшысагъэр Бэрзэджми, Цэйми, ори 
адыгэ хэсэ зэикIым къыщышъуIуагъ, абдзэхэ фэкъолIхэми 
къыжъудырагъэштагъ. Сэфэрбый гухэлъ Iаеу фысиIагъэр 
къэсэзгъэIуагъэр, синасып ар зэрэсымышIагъэр, арэу уятэ 
зыфиIощтыгъэ хымэ наибэм сызэрэфэшъыпкъагъэр ары. 
ЗэрэхъурэмкIэ, адыгэхэри ыгъэпцIагъэх, тэри, тыркухэри, 
инджылызхэри тызэрищагъ. Щамилэ зыIыгъ москальмэ 
IаплIкъорэгъыкIэ заритыгъ. ГъэшIэгъоныр, Риза-пашэм 
зэрэфэшъыпкъэмкIэ зыфатхэ уж, мази тыригъэшIэжьыгъэп, ешIун ушъхьагъумкIэ урысмэ адэжь зигъэзагъ. А 

--- Page 592 ---

нэпитIу зиIэр моу такъикъ заул нэмыIэми къысIэкIэфэжьыгъагъот!.. ТопыщэкIэ зэпкъырязгъэутыщтыгъэ!..
- Ари, адыгэхэмкIэ,- Къэрбатыр къыIуагъ,- блэкIыгъэхэ Iоф. ЗэкIэми анахь Iофыр тапэкIэ къытпыщылъ. 
Урысыем къытишIылIэгъэ заом мамыр хэтлъхьанымрэ 
адыгэ хэгъэгур зыпкъ идгъэуцонымрэ дунаим щызэлъядгъэшIэныр тиапэрэ пшъэрылъ. КъыдгурэIо, адыгэ шъолъырым ызыщанэ зыубытыгъэ Урысыем ар зэримыгопэщтыр, Евдокимовми ар зымафэ зэхытигъэшIыкIыгъ. Ау 
Кавказыр зыIэмычIэ илъым дэжь, Тифлис тыкIощт, 
Инджылызми, Тыркуми, Франкми ятIощт... Тыкъызэхахынба, зыкъэтыухъумэжьынымкIэ тфэшIэщтыр зэкIэ 
тшIэщт! Тхьауегъэпсэу, Теофил, тыгу къыуабгъэрэп, 
пфэшIэшъущтымкIэ укъыддэIэпыIагъ, шъупсэ шъуеблэжьыгъэп, чIэнэгъаби адыгэчIым щышъушIыгъ, шIу зыгу къытфилъэу дунаим ехыжьыгъэ пэпчъ Алахьым иахърэт ерэгъот.
- Джыри илъэсныкъо горэм, Къэрбатыр, адыгэмэ 
тадэзэон, тишIуагъэ ядгъэкIын тлъэкIыщтыгъэ... Ау хэгъэгу 
зызэхэшъущагъэкIэ, Урысыем, нэмыкI хэгъэгумэ IэубытыпIэ амышIыным пае тышъушъхьащыкIыжьмэ нахьышIоу 
тидзэ зэхэгущыIэжьыгъэ. Бжыхьэ хыр къэмыуалъэзэ, 
тшъхьэ щыдгъэзыежьын. Сыдэу тшIын, тигухэлъи шъуигухэлъи такIэхьагъэп... Ау шъуилIыгъэ синэрылъэгъугъ, 
зыушэтыгъэмэ сащыщыгъ…
Поляк шъхьакIомрэ адыгэ шъхьакIомрэ къытекIоу, 
Теофил ыгу къызэхагъахьи, ынэпсхэр фэIэжагъэхэп, кIилъэкIыкIыгъэх. Къэрбатырырэ Теофилрэ IаплI зэрадзи, агу 
дэхъыкIрэр тIуми зэхашIэу сэлам зэрахыжьыгъэ…
Гъэмафэм иаужрэ мазэм ыкIэхэм адэжь Лапинскэ 
Теофил зипэщэ европейскэ легионым иаужрэ дзэлI адыгэчIыр ыбгынэжьыгъ. Хым адыгэ нэпкъыр екIодыкIыжьыфэ, 
ышIагъэм рыкIэгъожьэу, зы нэбгыри инэплъэгъу тырихыгъэп...
Адыгэ лIыкIохэр Евдокимов инэралым IукIэхи, пхъэшэкIаеу зыдэгущыIэхэ ужым, анахьэу Лапинскэр зипэщэ 
европейскэ легионерхэр хым зызэпырэкIыжьхэм, адыгэдзэ 
зэхэщэным нахь ыгъэгумэкIхэу парламентым хэтхэми, 
нэмыкI цIыф къызэрыкIохэми рагъэжьагъ.
Пчыхьэ горэм Трам ихьакIэщ щызэхэсхэ фэкъолI 
зэнэкъокъухэрэмэ ХьапIатIэ къафидзыгъ:

--- Page 593 ---

- Ашъыу, сышъухэдаIошъ, шъуIорэ сыда, адыгэ шыудзэ зэхэшъущэщтмэ, шы пае шъукъэнэна! Ары, шъо 
лIыгъэ зыхэжъугъэлъи, онэш пае шъукъэнэнэп,- джыри 
ХьапIатIэ ытэмэпкъхэр ыгъэпытэхэу игущыIэ теIункIэжьыгъ, 
къызэкIэкIуагъэп: - Сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, зы чэщкIэ 
а шишъэр къышъуфэзгъотын!
Трам шъэогъум къыIуагъэр зыфихьын ымышIэу, зыгорэ 
хэошIыкIа къыригъэкIэу, Хьагъурым дэжькIэ плъа гъэ, джа 
нэплъэгъу упчIэри Тими блихыгъэп. Ныбджэгъухэм тызэхахьи, Iофы зедгъэшIи, Трам ыIуагъ, ерагъэу онэш тэрэз 
зыфэтыучэпыгъэм сыд гугъуа къытхилъхьэрэр? ЕтIани зы 
шы, шитIу ыIорэп - шишъэм рэгущыIэ, шэхъогъу заулэ 
зиIэм фэдэу, купым къепэбжъаоу, пеупкIы. Хэт ишэхъогъу 
джы мыр хьалэл зэхъулIэрэр? СерэупчIа? Сыд сеупчIыкIэ, 
зиджыбэ гъуанэм иджыбэ иIэбэжьыкIэ рилъхьагъэр ригъотэжьынэп.
ХьакIэщым щызэхэсмэ зи къызырамыIом, ХьапIатIэ 
зыфэщыIагъэп:
- Сыд, Трам, пшIошъ хъурэба?
- Сыд пай сшIошъ мыхъун, ХьапIатI,- шъэогъу 
нахьыжъым ыгу химыгъэкI шIоигъоу Трам тIэкIу IущхыпцIыкIыгъ, зэпыугъо мэкIэ ужым, пигъэхъожьыгъ,- къыздипхыщтыр сшIэрэп нахь.
- Къыздисхыщтым зешъумыгъэгъап шъо,- зэкIэми 
афэгъэхьыгъэу бэ пчъагъэм итэу ХьапIатI къыIуагъ,- зыфэсIогъэ шишъэр адыгэ шыудзэм хэтэу шъулъытэ.
- Зедгъэгъэпэныеп, къызхэпщын шэхъогъу уиIагъэ мэ,- Iоф зыримыгъэшIэу Хьагъурми къыIуагъ.
- Хьа мы лIыр нэпч зыкIишъуфыгъэр! - Тимэ рагъэзыгъэм ылъэныкъо зишIыгъ.- Тыдэ тыкIуагъэми къэзэкъ 
шыудзэхэба тызэлъэпаорэр? Ащ нахь адыгэ лIыгъэм цыхьэ 
фэтымышIыжьэу ара?
- Тхьауегъэпсэу, Тим. Мыхэмэ, сишъэогъу нахьыкIитIумэ, сырямыгъусэмэ, силIыгъэ пкIэнчъэу къащэхъу: 
къэзэкъ шыудзэхэмкIэ ухэукъорэп. Ау ащ нахь тIэсхъапIи 
сэшIэ: чIыпIэми амал фысиI, икIэкIыпIи, ихэкIыпIи, икъолаий 
сыщыгъуаз. Мыхэр гъусэ къысфэхъунхэп, ясIоми къысфамыдэнкIи мэхъу, ау ощ фэдэ лIыгъэ зыхэлъ горэ гъусэ 
къысфэхъумэ, джыдэд, митIур адыгэ шыудзэм изэгъэучэпын рэгущыIэфэхэ а зыфэсIогъэ шишъэр Къуматыр Iэгъо благъом къыIудгъэзыхьанкIэ усэгъэгугъэ.

--- Page 594 ---

- Ащ фэдэ тIэсхъапIэ ошIэмэ, къэзэкъмэ тякIущт оIомэ, 
джыдэдэми сыхьазыр! - Некрас Тимэ тхыр ыгъэпкъыягъ, 
къэмэ-кIэрахъор зыпылъ бгырыпхыри ыпчанэ щигъэтэрэзыжьыгъ.
- Шэхъогъу зиIэ къэзэкъ бай горэм дэжь нахь, тщыщ 
адыгэ текIужьына! - ХьапIатIэ игухэлъ шъэф нафэ къышIыгъап.
- Зэ, ХьапIатI, зэ! - зэдезгъэштэгъэ нэбгыритIур шытыгъу гъогу техьэхэу къыщыхъоу, зыдэкIощтхэмкIэ гуцафэ 
ышIэу, Хьагъурыри IэпыIэгъу къызфигъэхъоу Трам къэгузэжъуагъ: - Мыдэ мы ХьапIатIэ ыгу къэкIыгъэр, Нурмыхьамэт!.. ХьапIатIэ ишъэф ышъхьэ къырихрэп нахь, 
зыдэкIощтыр ошIа, Хьагъурыр? Ар шIэри, ХьапIатI, Бутенкэ 
Иуан ышъхьац нэлъэ закъо гъэсысри, ХьапIатI, орырэ 
сэрырэ тызэрэшIэрэп! Джащ тинахьыжъ-нахьыкIэ 
шъхьакIэфэныгъэ щытэухы!
- КIо, джары,- ХьапIатIэ ыIэшхо-Iэгушъо бэлагъыр 
къыIэти, ридзыхыжьыгъ,- мыхэмэ пшIэ пшIоигъор уагъэшIэщтэп... УимыкI-уимыс, уисэуи сыкъимыгъэхьажь!..
- Хьа, Трам, Бутенкэ Иуан уянэ къылъфыгъа ышъхьац 
налъэ тымыгъэсысынэу?! - Тимэ къыхихыгъ.- Адыгэ 
мылъкуба, тичIыгуба а нэкIэпэжъыр зыхэбаикIыгъэр?
- Тим, зэ зыгъэбыяу,- Хьагъурми ыдагъэп,- зи щыгъупIастэ ашхрэм, блэгъэныгъэ-къунакъыгъэ зыдыряIэм 
тебэнэжьхэу адыгэмэ яхабзэп.
- Хьа, Хьагъурыр, сэщ нахьи унахь адыгэу къыпшIо шIа о?
- Хьау, Тим. Ащ фэдэ моради сиIагъэп, сшъхьи къихьагъэп. О къыпфэмыгъэхьыгъэу адыгэгъэ-цIыфыгъэм сырэгущыIэ ныIэп.
- Армэ хъун...- зыкъишIэжьэу Тими ыгу къэушъэбыгъ.
- Ишэхъогъу тытемыоу, лъыгъэчъэ-укI къыхэмыхьэу, 
телъэIумэ, къытитынэу къысщэхъушъ ары...
- Олахьэ зы шыкIэ къуий къыуимытын! - зэхихыгъэм 
Тимэ къезэгъыгъэп.
- Ихьау, Тим,- ХьапIатIэ абдзэхэ хьакIэм дыригъэштагъэп, ыгу игъуаджэ къызфихьэгъэгъэ Бутенкэ Иуан ицIыфыгъэ-хьалэлыгъэ ыгу къыфэкIыжьэу, тIэкIуи фырихьисапыгъэмкIэ укIытэжьэу къыIуагъ,- а зымкIэ къыбдезгъэштэнэп, ыгу шIу къыфилъэп, хьарам сфэIонэп. Ау...

--- Page 595 ---

- "Ау" къыпымыгъэхъожь, ХьапIатI,- Трам гущыIэр 
ХьапIатI IэкIиутыгъ.- Зэхэсхынэу сыфаеп! Къытэпыйрэмэ 
ащыщ сэIокIэ, къэзэкъхэкI сIокIэ цIыфым фэмышъуашэ 
тэшъозгъэлъхьащтэп. Шъугу къэжъугъэкIыжь ыкъо Василь 
къызещэм, инысэщэ джэгу тызыфакIом, игушIогъо нэпс 
фэмыIэжэжьэу къызэрэтпэгъокIыгъагъэр.
- Уипыймэ, узезыпхъорэмэ гушIуакIо уафэкIоныр 
лIыгъэп...- ежь зэриIожьэу, мыдрэми къафидзэу Тимэ 
гъумтIымыгъэ.
- Ежь Быраут фэкъолI нысащэм,- Хьагъурым зи зэхимыхыгъэ фэдэу Тимэ игъумтIымыгъэ блитIупщэу къыIуагъ,- шыонэзэтэлъым чэм лъфэгъакIэр кIыгъужьэу, 
нысэм ищыгъын шъуаши тэлъыжьэу къызэрэкIогъагъэр?
- Ащ фэди ышIагъ, шъыпкъэ,- ХьапIатIэ шъхьэр къымыIэтэу, укIытэжьзэ, Хьагъурым къыIуагъэр къыушыхьатыжьыгъ,- Бутенкэ Иуан, къэзэкъ умыIощтмэ, цIыфышIу... 
кIо, етIани...- зыгорэ къыпиIухьажьын ихьисапыгъ шъхьакIэ, 
Трам зыIоплъэм, щигъэтыжьыгъ...
III
Адыгэ лIыкIомэ Евдокимовым къариIуагъэм ишъыпкъапIэ зэрагъэшIэнэу Барятинскэм зыIуагъэкIэнэу рахъухьагъ.
- СшIэрэп мы зыфашъуIорэм къикIыщтыр,- Цэим 
къыIуагъ,- джыри зэ уятэ, Сэфэрбый тхьамыкIэм, игъогу 
къытедгъэзэжьыщта? Адыгэ парламент шъхьэфит зызэхэтщагъэкIэ, тылъэIощтэп, ащ ыцIэкIэ тыпсэущт.
- Хьатырбай десэгъаштэ,- Джеймс тIэкIу зэрэгузэжъуагъэр къыхэщэу, зыпашъхьэ ис нэбгырищмэ къахэгущыIагъ, сыдигъуи зэрихабзэу дэплъыпIэ къызфигъэнэжьэу 
къыпигъэхъожьыгъ ау ащ къизгъэкIрэп нэмыкI еплъыкIи 
щымыIэу.
- Сэ дезгъаштэрэп,- Бэрзэджым ыужым зэхихыжьыгъэ гущыIэмэ апымылъыжьэу къыпиупкIыгъ.- Евдокимовым зыкъызэрэтфигъэпсыгъэмрэ къытиIуагъэхэмрэ 
яшъыпкъапIэ зэдгъэшIэн фае. Тэ Урысыем ичI тихьагъэп, 
ежьыр ары тызезыпхъорэр. Инэралым къыIорэм тырыпсэунэу, къушъхьэмэ шъуакъыхэкI, хыIушъом шъукъыIукI, 
урыс гъэрхэр къытэшъутыжь, тищыIакIэ шъуишапхъ ыIомэ, 
зыфаер фэдгъэцэкIэнэу хэгъэгу зэхэтщагъэп тэ!.. ИщыкIагъэу тшIэмэ, адыгэ Iофым фэшIушIэнэу тшIэмэ, орэхьазаб, тпэкIэкIыгъэ гъогум джыри икIэрыкIэу тытехьажьыныр 
къэсэштэ.
- Ащ къикIрэп, Джырандыкъу, тятэ игъогу хэхыгъэ 
тыдэмыхынэу,- Къэрбатыри убых лIышъхьэм ылъэныкъокIэ зигъэзагъ, Джеймс иаужрэ гущыIи IуигъэзыкIыгъэп, 
Цэйми фэсакъыгъ,- сыд тIоми, тшIэми, адыгэ парламентым 
ыцIэкIэ тыпсэущт. Барятинскэми тыдэгущыIэщт, мыхъу 
зыхъурэм, аущтэу хъунэу сыгу къысеIо, япачъыхьи лIыкIо 
фэтшIыщт. Ащ изакъоп, Инджылызми, Франкми, Тыркуми 
тихэгъэгу гухэлъ афэтIопщыщт, нэмыкI къыблэ хэгъэгухэми, европэ къэралхэми зызэхядгъэшIыкIыщт. Занэ 
Сэфэрбый зиусхьаныр щымыIэжь пае адыгэ лIышъхьэмэ 
ягухэлъ зэблэхъугъэ хъурэп, охътакIэм елъытыгъэу, джыдэдэм зэрыфэгъэхэ чIыпIэм яфэмэ-бжьымэ къатехьэу 
мэпсэух. Угу къысэмыгъабгъ, Хьатырбай.
- Ащ гузэгъабгъэ хэслъагъорэп, Къэрбатыр. Сыгу 
укъегущыIыкIы.
- Тхьауегъэпсэу, нахьыжъ. Аущтэу шъоIомэ, джыри 
зэ титхыгъэмэ тахэжъугъэплъэжь. Мы Урысыем фэттхыгъэм Инджылызми, Франкми, Тыркуми яер зэратэкIрэ 
шIагъо щыIэп. Тхьауегъэпсэу, Джеймс, Iофышхо пшIагъэ. 
Мэфэл тэтымыгъашIэу зигугъу къэсшIыгъэ къэралыгъомэ 
титхыгъэ аIэкIэдгъэхьан фае.
Барятинскэм фахьыщтым мыгузажъоу, гущыIэухыгъэ 
пэпчъ зэпыугъо фишIмэ, аIуплъэзэ, Къэрбатыр къеджэу, 
адыгабзэкIэ къафызэридзэкIэу ригъэжьагъ. Хэти иеплъыкIэ зэфахьысыжьмэ, зэдыхэплъэжьхэмэ агъэтэрэзыжьзэ, 
сыхьат заулэ кIэрысыгъэх. НэмыкI къэралыгъомэ аратыщт 
тхыгъэмэ анахьи мыщ нахь Iоф дашIэжьыгъ. ШъыпкъэIон ри, лъэIонри, убзэнри, шъхьэлъытэжьыр 
зыщамыгъэгъу пшэу, ятхыгъэ халъхьагъ. Щызэнэкъокъугъэхэми, зэрэгъэIэсэжьхэзэ, а зы гупшысэ гумэкIым къызэдекIужьыщтыгъэх.
Занэ Къэрбатыр зипэщэ нэбгырищ лIыкIор Тифлис 
гъогум техьагъ. Урысыбзэр зэришIэрэм имызакъоу, 
илIыгъи къыдалъытэу, шэсыщтмэ ацIэ къызыраIом, Некрас 
Тими лIыкIомэ ахагъэхьагъ, ау, шъыпкъэ хэлъми сэмэркъэу 
хэлъми умышIэнэу, лIыкIомэ аIапэ ыубытыжьзэ, Бэрзэджым 
Некрасым риIуагъ:

--- Page 596 ---

- Мызгъэгу, Тим, уиадыгэ плъырыгъэ урыс бзэгу 
фэсакъ.
- Мыдэ, мыдэ мыщ ыIорэр!.. Ащ яурыс бзэгу сэ 
зэрэзэхасшIэу, Джырандыкъу, зэхапшIэщтыгъэмэ пIорэр 
пIоныеп... СыодэIун, ау, хэти щэрэщ, орэпачъыхь фаеми, 
а хьэмэ къалъфыгъэмэ зыкъядгъэушъхьакIунэп.
Мыхъун зыхъукIэ махъушэм тесми хьэр ецакъэ зэраIоу, 
адыгэ лIыкIомэ яIоф Тифлис къыщикIыгъэп. Барятинскэр 
зэIэзэжьынэу нэмыкI хэгъэгу кIуагъэу къычIэкIыгъ. Ар 
ешIэти ары Евдокимов инэралыр адыгэ лIыкIомэ пэрыохъу 
закIыфэмыхъугъэр, Лэу Мэмэтджэрый полковникри, 
урысыбзи адыгабзи ешIэ ыIуи, гъусэ закIыфишIыгъагъэр.
Барятинскэм игъусэ Орбелиани инэрал-адъютантым 
зыIуагъэкIагъ. Адыгэ Iофмэ язытет зыщагъэгъуазэ уж, 
ятхыгъэ ратыгъ. Итым еджэу ригъэжьагъ: "Нахьыпэм 
мамыр щыIэкIэ-псэукIэу тиIагъэр зыукъогъэ цIыфхэм 
тапэшIуекIозэ, тэ, абдзахэхэр, убыххэр, шапсыгъэхэр, 
къытфэIорышIэрэ къуаджэхэри зэрэтигъусэхэу, 
тищыIэкIэ-псэукIэ зыпкъ идгъэуцожьыным игухэлъ тиIэу 
тилъэныкъо Iофхэр зэшIохыгъэнхэм пае тызэкъоуцуагъ. 
АщкIэ тэ зыпарэкIи хэбзэ шъхьаф зытшIынэу тыфэягъэп, 
тызыфаеу тызылъыхъущтыгъэр мамыр щыIакIэрэ зэдегъэштэныгъэрэ ныIэп. Джы, Тхьэм ишIуагъэкIэ, пшъэрылъ 
зыфэтшIыжьыгъэр тапэкIэ гъэнэфагъэуи гъэнэгъоджа гъэуи 
къумалыгъэ зекIуакIэ горэ къызыхэтымыгъэфэнэу ары, 
зыгорэкIэ ар къызытхафэрэм, тэ тызэрэзэзэгъыгъэмкIэ, 
ар зилажьэр укIыкIэ дгъэпщынэщт, джащ фэшI тызыщыгугъырэр, зиусхьан, зэкIэ нахьыпэм тIэкIэшIэгъагъэхэр 
тфэбгъэгъунхэшъ, тэри тIэ илъ цIыфхэри уалъэныкъокIэ 
тыгъэзэгъэнэу-тыпштэнэу ары.
Ащ тегъэпсыкIыгъэу Евдокимов графым тыфэтхагъ, 
тичIыгу, тылэжьыщт диным, тищыкIэгъэщт гъомылэм яIоф 
зэшIуихынэу макъэ едгъэIугъ. А лъэIум ипэгъокIэу Евдокимовым дзэ зэгъэуIугъэшхохэр тичIыгу къыритIупщыхьагъ. Ащ идзэхэр зэтыриIэжэнхэу, тикъуаджэхэр зэримыпхъонхэу телъэIугъагъ, ау мэзхэр тыриупкIынхэм, 
гъогухэр аригъэшIынхэм, пытапIэхэмрэ станицэхэмрэ 
тичIыгу щигъэпсынхэм пае а дзэхэр къыритIупщыхьагъэхэу, 
тилъэIуи ыгъэцэкIэн ымылъэкIыщтэу ары къытиIожьыгъэ 
джэуапыр.

--- Page 597 ---

Тэ, къуаджэхэу къытфэIорышIэхэрэр тигъусэхэу, 
тызызэхэгущыIэжьым, мары тыкъызыфэкIуагъэр: тимамыр 
щыIэкIэ-псэукIэ укъуагъэ зэрэхъугъэр талъэныкъокIи 
шъуалъэныкъокIи щыIэ пыймэ ятIого-бзэгуагъэ къикIыгъ. 
Арышъ, тэрырэ урысхэмрэ тазыфагу къумалыгъэ, тIого-бзэгуагъэ, зэрэгъэмысэжьыныгъэ тапэкIэ къимыхьажьынэу зэдедгъэштагъэ.
Джащ тегъэпсыкIыгъэу дзэхэр тичIыгухэм къырямыгъэгъэхьанхэу, пытапIэхэмрэ станицэхэмрэ рямыгъэшIыхьанхэу лъэшэу тыолъэIу, сыда пIомэ, ори узэрэщыгъуазэу, чIыгоу тиIэр зэрэмакIэм къыхэкIэу тэры шъыпкъэми тфикъужьрэп, ар къыдамылъытэжьэу джы станицэшхохэр ащ зыщагъэпсыхэкIэ, тэри тибылымхэри чIыпIэ 
зэжъу дэдэ тифэщтых. Ащ дакIоу ти Адыгэ хэгъэгу Iофхэр 
тэр-тэрэу зедгъэкIонхэу тIэ къиплъхьанэу, тызыфэе диныр 
тылэжьын тыфитэу Iизын къытэптынэу тыолъэIу.
Джащ фэдэу тэри, тишъхьэгъусэхэри, тикIэлэцIыкIухэри тхьамыкIэу тызэрэщыIэмкIэ макъэ къыуагъэIунэу 
уадэжь къэдгъакIохэрэ лIыкIомэ пшъэрылъ къафэтшIыгъ. 
Ахэмэ, тхыгъэм фэшъхьафэу, жэрыIокIэ къыпфаIотэщтхэм 
унаIэ къазэрэтеудзэщтыр, Тхьэм ыкIуачIэкIэ IэпыIэгъу 
укъытфэхъузэ, мамыр щыIакIэ тиIэ зэрэхъужьыным пае 
пачъыхьэм утфелъэIунэу тыпщэгугъы. Тэ талъэныкъокIэ, 
Тхьэр тиIэпыIэгъоу, зэзэгъныгъэу къыддашIыгъэр амал 
зэрэтиIэкIэ дгъэцэкIэщт, тапэкIэ, нахьыпэм къызэрэхэкIыщтыгъэм фэдэу, къумалыгъэ горэ къызыхэдгъэфэщтэп. 
УзэрэтфэлъэIощтым ишIуагъэкIэ, пачъыхьэм ылъэныкъокIэ 
къикIэу гукIэгъурэ мамырырэ къытлъыIэсынхэм тыкъежэ."
Орбелиани тхыгъэм зеджэм, хэплъэжь фэдэу 
егупшысэзэ, заулэрэ щысыжьыгъ, етIанэ теубытагъэ хэлъэу 
къыIуагъ:
- Евдокимов инэралым мыхъун къышъуиIуагъэп.
- Урысхэмрэ абдзахэхэмрэ азыфагу дэлъ мамырыр,- 
Къэрбатыр псынкIэу джэуап ытыжьыгъ,- Евдокимов 
инералым еукъо.
- Ар апэ зыпкъ къикIыгъэр шъуалъэныкъу. Тидзэмэ, 
типытапIэмэ, тистаницэмэ шъуакъытебанэ, тицIыфхэр 
шъоукIых, гъэры шъошIы, тибылымхэр шъотыгъух. 
- ЕмыкIу къысфэмышI, зиусхьан,- Къэрбатыр 
шъхьэкIафэ фишIзэ, джыри фидагъэп,- уипчъэ IузыкIрэм 
къеблагъ раIорэп. Гъэстыныпхъэ угъэхьазырыныр иушъхьагъоу, Евдокимов инэралыр мафи, чэщи имыIэу абдзэхэчIым къекIуатэ, гъогухэр ешIых, псы зэпырыкIыпIэмэ 
лъэмыдж атырелъхьэ, былым хъупIэхэр еубытых. Ар 
тицIыфмэ адэрэп. Ащ шIокIэу адыгэмэ бзэджагъэ ашIэрэп 
тIомэ, зытэгъэпцIэжьы. Ащ фэдэ хъункIэкIо-хъырцыгъэхэмкIэ абдзахэмэ язакъоу бгъэмысэхэ хъущтэп. Ахэмэ 
ячIыгукIэ шапсыгъэхэри, убыххэри къышъокIух. Джы ащ 
фэдэ щыIэжьыщтэп. Зы адыгэ хэгъэгу зытшIыгъ, парламент 
шъхьафити зэхэтщагъэ, зы унашъом лъэпкъ пстэури зэдеубыты, егъэдаIо. Тигъунэгъугъэ зыукъорэ гукIаер къытэшъухьылIэмэ, адыгэ парламентым джэуапынчъэу къызэримыгъэнэщтыр къэсэIо.
- Адыгэ парламентыр зэрэзэхэшъущагъэм тыщыгъуаз,- Евдокимов инэралым фэдэу Орбелиани зыщыгъуазэр ыушъэфыгъэп,- ау ащ ыцIэкIэ шъукъыздэгущыIэмэ, джэуап къышъостыжьынэу зигъашIэ кIыхьэ хъун 
Урысые пачъыхьэм сэ Iизын къыситыгъэп. Ау Кавказыр 
зыIэмычIэ илъ Барятинскэ зиусхьаным шъуиадыгэ гукIае 
къешъухьылIагъэмэ, ащ ипэгъокI нэмыкI. 
Адыгэ лIыкIохэр зэплъыгъэх-къызэплъыжьыгъэх. 
Ягупшысэ нэплъэгъу зэхишIэу, Къэрбатыр джэуап 
ытыжьыгъ. 
- Тэ адыгэ парламент шъхьафитым, зиусхьан, тырилIыкIу нахь, хэшыпыкIыгъэ цIыф куп горэм игукIае къыотхьылIагъэп. Зыщымыгъэгъупш, шъукъызшъхьапырыкIыгъэ 
бжъэдыгъухэри, кIэмгуехэри, бэслъыныехэри адыгэ 
парламентым къегъэгъунэ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, ар Iоф шъхьаф...- лIыкIохэр нэплъэгъу псынкIэкIэ къызэпичъыхьафэкIэ, Орбелиани 
гупшысагъэ, етIанэ мыгузажъоу, ежь зэриIожьрэм фэдэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - Iофым икъежьапIэрэ икIэухрэ 
зэтефэжьрэп. Ау зыхъурэм, непэкIэ тиIоф зэпытэжъугъэгъэуи, неущ джыри зэ тызэIукIэжьын. 
Адыгэ лIыкIомэ къагъэуцугъэ IофымкIэ Орбелиани 
лъэкI имыIагъэми, зыщыщ гъурдж цIыф лъэпкъри зыщимыгъэгъупшэу, егъашIэм ягъунэгъумэ агу химыгъэкIэу, 
зы къафишIагъ:
- Пачъыхьэм иунашъо сыукъон сыфитэп. Ау Кубань 
хэкум пачъыхьэр къэкIонэу тежэшъ, Евдокимов инэралым 
зедгъэIэжэнэу унашъо щыI. ЗыгорэкIэ пачъыхьэм шъуIукIэшъумэ, шъузэрэдэгущыIэщтым сиIоф къыхаслъхьэрэп. 

--- Page 598 ---

Зышъхьэ къышъуфисхыгъэ къэбарым къикIрэп мы тхыгъэр 
къышъосымытынэу.
Урыс пачъыхьэр адыгэ лъэныкъом къызыкIокIэ, ащ 
зэрэIукIэщтхэм егупшысэхэзэ, къэзгъэзэжьыгъэ лIыкIомэ 
1861-рэ илъэсым, августым и 16-м кIэтхагъэу ежьхэмкIэ 
мыапэрэу мыщ фэдэ джэуап къыздахьыгъ: "Зиусхьан 
пачъыхьэм шъулъы ыгъэчъэнкIэ фаеп, шъуидини, мылъку 
унаемкIэ фитныгъэу шъуиIэхэри шIуигъэгъэкIодынхи ыгу 
хэлъэп. ЗэкIэ ежь къыфэIорышIэхэрэм афэдэу шъори 
мамырныгъэрэ щыIэкIэшIурэ шъуиIэнхэр ары ныIэп зыфаер.
Шъо а мамырныгъэр шъоукъо... Нахьыпэм зыIэмычIэ 
шъуилъыгъэ тырку султIаным, зэзэгъныгъэм теткIэ, шъуичIыгухэр Урысые къэралыгъошхом къыритыжьыгъэх. Ар 
шъумыгъэцакIэу тызэрэжъугъэпыирэр зэпыжъугъэущтыгъэп, хы ШIуцIэ нэпкъым тырагъэуцогъэ типытапIэхэм 
шъуакъытебанэщтыгъэ. Иягъэ къышъуимыгъэкIымэ шIоигъоу шъуизекIуакIэ зэблэшъухъуным урыс пачъыхьэр 
бэрэ щыгугъыгъ, шъуилъэпкъ къыфэшъыпкъэным къызэреуцуалIэрэр ыштагъ, нахьыпэм ащ зэкIэ мыхъунэу 
къыришIагъэр шIу ыгу къыфилъэу къыфигъэгъугъ, ау ащ 
фэдэ гупцIэнэ зекIуакIэр лъэпкъым къыгурыIуагъэп. ТидзэкIолI гъэрхэу аубытыгъагъэхэр къытатыжьыгъэхэп... 
ДэIонхэу къезэгъыхэрэ лъэпкъхэр арэущтэу зекIохэрэп, 
ащ фэдэ зекIуакIэхэр пачъыхьэшхом ащ нахьыбэрэ 
ыщыIэнхэ ыгу хэлъэп, джащ къыхэкIэу пачъыхьэшхом мыщ 
фэдэ унашъо ышIыгъ: 1) шъуичIыгухэм щазэпырыкIыхэу 
гъогухэр гъэпсыгъэнхэр, а гъогухэм щынэгъончъэу шъуибзэджашIэхэм ащыухъумагъэхэу дзэхэри, ащ щыпсэухэрэри ащызекIонхэ алъэкIыным пае а чIыпIэхэм къэзэкъхэр ащигъэтIысхьэгъэнхэр. 2) шъузэрэтебанэхэрэм пае 
зыщищыкIэгъэ чIыпIэхэм дзэхэр зыщыпсэущтхэ пытапIэхэр 
ащыгъэпсыгъэнхэр.
Дагъыстан, Щэщэн хэгъэгухэм зэращагъэцэкIагъэм 
фэдэу пачъыхьэм ишIоигъоныгъэ лъапIэ гъэцэкIагъэ хъущт.
Джыри къэсэIожьы, типачъыхьэ изэрар къышъуигъэкIынкIэ фаеп, шъуащыщ пэпчъ хабзэу фагъэуцугъэр 
ыгъэцакIэзэ къытэдэIунэу изыхъухьагъэм мы къыкIэлъыкIохэрэр унашъо афишIыгъ: 1) зыщыпсэун чIыпIэ етыгъэныр, 
2) пэрыохъунчъэу быслъымэн диныр ригъэлэжьыныр, 
шъуикъуаджэхэми, тикъалэхэми мэщытхэр ащыгъэпсыгъэнхэр, 3) къулыкъу щышъушIэнэу урысыдзэм шъуамыщэныр, къэзэкъхэм шъуахэмытыныр, 4) шъуиIофхэр 
зэхафынхэу хьыкумэшIыхэр, муртазыкъхэр къызыхэжъудзынхэр, къуаджэ, лъэныкъо гъэнэфагъэ пэпчъ фитныгъэ етыгъэныр. А хьыкумэшIыхэм яунашъохэр гъэцэкIагъэ хъунхэм, зым адырэм ыгу химыгъэкIыным пае пащэхэр 
къышъуфагъэнэфэщтых. Джары пачъыхьэм ишIоигъоныгъэ зыфэдэр, къытэдэIухэрэм анахь чIыгу дэгъухэр афыпаупкIыщтых, къытэмыдэIухэрэм пачъыхьэм игукIэгъу 
алъыIэсыщтэп, ахэмэ яунэхэмрэ ябылымхэмрэ аIахыщтых, 
агъэкIодыщтых". 
ЛIыкIохэр Тифлис къызекIыжьхэм, мэфэ зытIущ нахь 
темышIэу, Адыгэ парламентым ыцIэкIэ итыр зэфэдэу 
тхыгъэ зырыз Инджылызым, Тыркуем, Францием, Персием афагъэхьыгъ. 
Сыхъум дэс инджылыз консулэу Диксон IэкIагъэхьагъэм мыры итыгъэр: "Узыщыщ къэралыгъошхом макъэ 
ащкIэ ебгъэIужьыным пае, шIуфэс зыотхырэ нэужым 
тиIофхэм язытет зыфэдэр къизыIотыкIырэ тхыгъэр къыоттын фае. ТызэрэолъэIурэр титхыгъэ шъуихэгъэгу пащэ 
лъыбгъэIэсынэу, джэуапэу къыритыжьрэр псынкIэ шъыпкъэу къытIэкIэбгъэхьажьынэу ары.
Хабзэр гъэуцугъэным, шъхьафитныгъэ зэрэтиIэр 
къыщытIоным пае июным и 17-м 1861-рэ илъэсым анахь 
лIы Iушыхэр хахьэхэу Адыгэ шъолъырым Парламент щызэхащагъ. Шъхьафитэу Зыщызэхэсыхэрэ ЗэIукIэшхокIэ ащ 
еджагъэх. Ащ иунашъокIэ лъэныкъо 12-кIэ тихэгъэгу 
зэтыраутыгъэ. Лъэныкъо пэпчъ муфтиехэр, къадиехэр, 
джащ фэдэу муртазыкъкIэ зэджагъэхэ муфтархэр щагъэнэфагъэх. Ахэмэ япшъэрылъыр Парламентым иунашъохэр 
агъэцэкIэнхэу. ЗэIукIэшхом дырагъаштэзэ Iоф ашIэнэу 
зэзэгъыгъэх. Адыгэ шъолъырым ит унэгъуишъэ пэпчъ 
телъытагъэу шыуитф, ащ фэдэ унэгъуишъэ пэпчъ лъэныкъо пэпчъ ихабзэ иунашъохэр агъэцэкIэнхэм, федэхэр 
угъоигъэнхэм, хьакъулахьхэр атегощэгъэнхэм пае джыри 
зы муртазыкъ агъэнэфэнэу рахъухьагъ. Ахэмэ къаугъоихэрэ федэхэр хъарджхэм анахьи нахьыбэ зэрэхъущтыр, 
Парламентым хэгъэгум зэрифэшъуашэу пэщэныгъэ дызэрихьэзэ, ипшъэрылъ зэригъэцэкIэщтыр джы гъэнэфагъэ. 
Арэущтэу Iофхэр зыщыхъугъэхэм тефэу Урысые хэбзашъхьэм Евдокимов инэралыр къытфигъэкIуагъ. Ащ дзэшхомкIэ тызэтыриукIэн гухэлъ иIэу тихэгъэгу лъэныкъуиплIымкIи къыдзыхьагъ. Джаущтэу тиIофхэр зэхъокIыгъэ 
зэрэхъугъэм къыхэкIэу Парламентым шыу хэшыпыкIыгъэ 
1500-рэ ыугъойхи, а инэралым пигъэуцужьыгъ. ЗэрэщыIэщт 
амалхэм алъыхъурэ адыгэхэм мы лъэхъаным хэти зэрар 
къызэрэфамыхьырэр Евдокимов инэралым гурыдгъэIуагъ. 
Адыгэмэ язекIуакIэхэм цIыфым ифитныгъэхэм адырагъаштэ, алъ агъачъэзэ, мары илъэс 60 хъугъэу яшъхьафитныгъэ къаухъумэ. Нафэу зэрэщытымкIэ, къэралыгъо 
инхэм тэщ фэдэ хэгъэгу цIыкIухэм анаIэ атырагъэтэу хабзэ, 
урыс пачъыхьэм хэбзэшхо ыIэ зэрилъым тегъэпсыкIыгъэу, 
тэщ фэдэу псэухэу, хэбзэ гъэнэфагъэм рыгъуазэхэу ежьхэм яIофхэр зезыгъэкIожьхэрэм, хэти зэрар къыфамыхьэу 
яшъхьафитныгъэ къэзыгъэгъунэхэрэм ынаIэ атырегъэты, 
ар ежьыркIи даушыгъэ гъэнэфагъэу щыт. НэмыкI гущыIэхэмкIэ къэпIон хъумэ, тэ тызэрипхъон гухэлъ ащ иIэп, ары 
пакIошъ, ар бэмэ IэпыIэгъу афэхъугъ, джы къызынэсыгъэм 
тэ тазыфагу джэгъогъуныгъэ горэ къихъухьэгъагъэмэ, ар 
зыпкъ къикIыгъэр, тэ нахь къытпэблэгъэ къэралыгъошхоу 
зэрэщытым елъытыгъэу, тишъхьафитныгъэ зытетым тетэу 
къытфигъэнэжьынэу Урысыем телъэIугъ: "Гъогу къытэт, 
тIуагъэ, уидзэхэр зэкIэщэжьых, лъыр умыгъачъэ" тIуагъэ, 
пIопэн хъумэ, мы лъэхъаным къэралыгъохэр зэкIэ мамырэу зэдыщыIэх, зэфэныгъэм тегъэпсыкIыгъэ зэфыщытыкIэхэр ахэмэ азыфагу щагъэпсыгъэу, тэ тихэгъэгу фэдэхэм 
хэхъоныгъэ зэрэрагъэшIыныр ары зыпылъхэр. Инэралым 
тызыдэгущыIэ нэужым, лIыкIохэр Тифлис дгъэкIонхэу 
итхъухьагъ, Iизыни ащ къытыгъ. Тэри Парламентым 
хахьэхэрэм ащыщэу анахь Iушыхэу нэбгырищ къыхэтхи 
тфэлъэIонхэу Тифлис дгъэкIуагъэх. ТилIыкIохэр ащ 
къекIыжьыфэхэ заор зэпыдгъэунэу итхъухьагъ. Ахэмэ 
къызагъэзэжькIэ тэ дэгъоу къытфыщыт Инджылыз къэралышхом телъэIун тыгу хэлъ, IэпыIэгъу ар къызэрэтфэхъущтым тэ зыгорэкIи техъырэхъышэрэп.
Джащ къыхэкIэу, зиусхьан, тызэрэолъэIурэр мы тхыгъэм итыр зыфэдгъэхьырэм зэрэIэкIэбгъэхьащтымкIэ 
тилIыкIо джэуапыр къептыжьыныр ары, джащыгъум тэ 
лъэшэу тыпфэрэзэщт..."

--- Page 599 ---

IV
Адыгэ парламент шъхьафитыр зызэхащэгъэ гъэмэфэ 
мэзищым Къэрбатыр Iофыбэ адыгэ шъолъырым щызэрихьагъ. Тыгъоснахьыпэрэ зэфэсри ахэтэу парламентыр 
щэгъогогъо зэIуигъэкIагъэ. КъэбарышIу дэдэ къамыхьыгъэми, Барятинскэм IумыкIагъэхэми, Орбелиани къаритыгъэ тхыгъэми кIэ имытыгъэми, Урысые пачъыхьэр адыгэ 
лъэныкъомкIэ къызэрэкIощт къэбарыр къыздахьыгъ. Адыгэ 
меморандуумкIэ IэкIыб хэгъэгу зэфэшъхьафмэ шэс 
афишIыгъ. Муфтар зэфэсри зэхищагъэ, хэгъэгум къогъа нэ фамышIынэу, ашъхьэ иIоф къагъанэми, фэшъыпкъэнхэу, 
фэпсэунхэу адэгущыIагъ. Пачъыхьэм IокIэфэхэкIэ, зы урыс 
гъэгумэкI тыдрэ лъэныкъокIи амышIынэу афигъэпытагъ. 
Ащ къикIрэп къыташIылIэгъэ заом тыфэмыхьазырынри, 
ащкIэ адыгэ унагъо пэпчъ къытефэрэр ымышIэнри кIэлъиIожьыгъ. Убыхи, шапсыгъи, абдзахи щызэхащэгъэ хасэми 
ащыIагъ, зыдэмыхьэгъэ чыли къыгъэнагъэп. ЗыIукIэгъэ 
фэкъолI куп пэпчъ ынэгу къыкIэтаджэ, упчIэм ыуж упчIэ, 
джэуапынчъэу къанэри макIэп. 
Тыгъоснахьыпэрэ парламент зэфэсри тIэкIу шIэ къэс 
Къэрбатыр ынэгу къыкIэтэджэжьы. Адырэ зэфэситIумэ 
афэдэу ари рэхьат зэдэIужькIэ кIуагъэ. Нэбгырэ пшIыкIутфым щыщэу къэмыгущыIагъэ къахэкIыгъэп, ятIонэрэ 
гущыIэм къыкIэлъэIугъэхэри ахэтыгъэх. Бэрзэдж Джырандыкъо плIэгъогогъо къыщыгущыIагъ. Сыдрэ IофыгъокIи 
екIолIэкIэ зэфэшъхьаф щыIагъэми, зэдырагъэштагъэ. 
Урысые пачъыхьэм зэрэIукIэщтхэ шIыкIэр ары нахь Iуабэ 
къызэрыкIыгъэр. ХьэкIэпэгъокI гъашIо фашIыщта? Хьауми 
шъхьэлъытэжь Iэжагъэр пагъохыщта?
Адыгэмэ ианахь пыир Iэшэнчъэу икъэлапчъэ къыIухьэмэ, 
къеблагъ риIоу ихабзэшъ, ар амыукъо ашIоигъоу, нэбгырэ 
заулэ къэгущыIагъ. Ятэжъмэ къафагъэнэгъэ зэхэтыкIэ 
шэнмэ анэсыгъэх, ежь яцIыфыгъи зэо хэкIуадэ зэрэхъурэм 
ыгъэгумэкIыгъэх, ясабыйми атенэгуикIыгъэх. Нэбгырэ 
зытIущ къэгущыIэ пэпчъ Джырандыкъо къапэтэджыжьыгъ, 
плъырыгъэ къызхэзгъэфагъэм еушъыигъ, зигупшысэ 
тэрэзым дыригъэштагъ. Зэ къэгущыIи тIысыжьыгъэу, 
псэлъэнчъагъэр Цэй Хьатырбай. Ащ псынкIэу дезгъэштэгъэ Некрас Тими кIэрысыгъ.

--- Page 600 ---

Цэимрэ Некрасымрэ аIорэр тэрэз, Къэрбатыр итыгъосэрэ гупшысэмэ къатыригъэзэжьыгъ, игъусэ шыуищри, 
ДэхэпIэ хэгъуашъхьэм къынэзгъэсыжьрэ Некрас шIупщри 
щыгъупшэжьыгъ. Тэрэз, тэрэз, Урысые пачъыхьэр тэрэп, 
адыгэхэрэп къызфакIорэр, идзэ иIоф зытетыр зэригъэшIэн 
ихьисап. ЦIыфыгъэ къыддызэрихьащтыгъэмэ, сыкъэкIо 
ыIонти, къытфиIопщыщтыгъэ, джары пачъыхьэм зыIужъугъэкIэгъагъэмэ Орбелиани зыкIиIуагъэр... Еплъэлъ, 
зыIужъугъэкIэгъагъэмэ еIо... Ащ нэс Инджылызми, Тыркуеми, Франциеми, Персми, нэмыкI хэгъэгухэми афэдгъэхьыгъэ шэс тхыгъэм иджэуап къагъэхьыжьынба?.. Щэч 
хэлъэп, Урысые пачъыхьэр типыи, тятэ тхьамыкIэр гъэпцIагъэкIэ зэращэзэ, тхьапшрэ къагъэделагъ ахэмэ!.. Джы 
сэра чэзыур къызнэсыгъэр?.. Ау адыгэмэ ахэмылъ шэн 
емыкIукIэ тыпэгъокIыныр къыттефэрэп! Сыд фэдэу тиджэгъогъуми, тигъунэгъу урыс хэгъэгушхом ипачъыхь...
- Къэрбатыр, моу зы гущыIэ горэ къыуасIо сшIоигъу,- 
Тимэ иш къыгъэуцугъ,- ори ары, Джеймс. ЕмыкIу къысфэшъумышI, Нурмыхьамэт, Трам, шъугъогумаф, моу згъэзэжьыным ыпэкIэ мыхэмэ лъэгъун цIыкIу горэ адысиIэзы 
ары...
- Нурмыхьамэт, Трам, шъукъэуцу! - шIупщым къыIуагъэр Къэрбатыр ыгу римыхьэу, игъусэмэ алъыджагъ.- 
МитIумкIэ шъэф сиIэп, мыхэр сятэ иныбджэгъугъэх, 
игупшысэгъугъэх, сэри синыбджэгъух, сиакъылэгъух. 
КъаIо, Тим, цыхьэ къытфэошIмэ.
- Олахьэ, махъулъэ, ащ фэдиз хэлъэу сымыIуагъэ 
сэ... Аущтэу оIомэ, боу мыхэри къыспэблэгъэ дэдэх сэ. 
Зы адыгэ гупшысэ тырыщыI. Амэ, сызгъэгумэкIрэр 
къыосIон. Хэт шъуищ язэу адыгэ парламент шъхьафитым 
итхьаматэр?
- Хэт тищыр? - апэм гущыIэ лъапсэр Къэрбатыр къыгурыIуагъэп, етIанэ егуцэфагъ.
- Бэрзэджыр, Цэир, оры.
- Щыми тиIо зэхэлъы, тыритхьамат.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп,- Тимэ ычIыпIэкIэ, зыгъэгумэкIыщтыгъэ гущыIэ лъапсэр къыубытэу, Джеймс 
ошIэ-дэмышIэу къыIуагъ.
- Сыд пай?
- Дзэм иIэр зы пащ,- Джеймс къызэрэкъоуцуагъэр 
Тимэ игуап.

--- Page 601 ---

- Зы шъхьэ нахьи шъхьитIу зыкIаIуагъэр сыд? - Къэрбатыри ыIуагъэм текIрэп.
- Ящэнэрэр сыдигъокIи зэрэлыер зыщымыгъэгъупш,- 
Джеймс римыгъэлыящэу джэуап къытыжьзэ, Къэрбатыр 
IугушIуагъ.
- Ари зы гущыIэжъ,- Тими къыдырегъаштэ.
Сыда мы гущыIэр модыкIи-мыдыкIи щымыщэу Тимэ 
къызфырихьыжьагъэр, Къэрбатыр ыIуагъ. Гуцафэ 
зыфэпшIын зэфэсым хэслъэгъуагъэп, агу илъыр зэраIуи, 
егъэлыегъэ шъхьакIо хэмылъэу зэдаохи, зэдаштагъэ. 
ЗыгорэкIэ Бэрзэджыр баIорэ къызэрэтэджыгъэр, къызэрэгущыIагъэр армэ шIэ? Мыхъун къыIуагъэп, узгъэгупшысэн игущыIэмэ ахэлъыгъ. Цэир зэ нахь къызэрэмыгущыIагъэр армэ Iушыгъэр къебэкIэу ащи купыр ыгъэIэсагъ. 
Сэрмэ, сэри зэ нахь, парламентыр къызэрэзэIусхыгъэмрэ 
зэрэзэфэсшIыжьыгъэмрэ хэмытэу, сыкъэгущыIагъэп... 
Сыда шъуIуа мы гупшысэр Тимэ ышъхьэ къызфихьагъэр? 
Тэ тызэмынэгуе горэм щыгъуазэмэ шIэ? Тимэ игущыIэ 
Джеймси дыригъэштагъ... Хэгъэгу щыIакIэр етымыгъажьэзэ, Iо къытхэхьэгъэна джы?.. Ар хъухэщтэп, ащ текIодылIэщт!.. 
- Сыд пIорэр, Нурмыхьамэт? Ори ары, Трам?- Къэрбатыр игумэкI джы ымакъэ нахь къыхэщыгъ.- Адэ шъо 
зи къашъуIорэпи? 
- Мы Iофым Тимэ къыгурымыIоу зы хэлъ,- Нурмыхьамэт мыгумэкIыхэу къыIуагъ,- парламент шъхьафитыр адыгэ лъэпкъищмэ зэхащагъэ. 
- Ау ар зэкIэ адыгэмэ зэдыряеба? - Трами зэримыгъажэхэу къэупчIагъ, етIанэ теубытагъэ хэлъэу джэуап къытыжьыгъ: - Парламентым итхьамэтэщтыр, емыкIу къысфэмышI, зиусхьан, хэти щэрэщ, зы нэбгыр. Армырмэ, 
зэпэкъудыигъэ къыхэхьанкIэ щынагъо.
- Ары Iолъ...- Къэрбатыр къыIуагъ, гупшысэгъу 
римыгъафэхэу пигъэхъожьыгъ: - Джырандыкъомэ 
зыфашъуIорэр, инахьыжъыгъэ къогушхукIыгъ.
- Хэгъэгу Iофым нахьыжъ, нахьыкI иIэп,- Тимэ зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iофыр къыригъэжьэжьыгъ,- Цэйри, 
Бэрзэджри зэлэгъух, Iэдэб къызхигъэфагъ нахь. КъыIон 
ымышIэу, лIы делэп, шым тес нэбгырищмэ зы шхомлакIэ 
зэрамыIыгъыр къыгурэIо.
705
23 Заказ 027

--- Page 602 ---

- О-уи-у, Тим,- сэмэркъэу зыригъэшIэу, ащкIэ 
яошIэ-дэмышIэ гущыIэ къыухыжьы шIоигъоу, Къэрбатыр 
къыхэкуукIыгъ,- шъо абдзахэмэ шъузэкъохьажьыгъэу 
къонцэ шъхьаф шъолъэшъукIэ сенэгуе!.. Ащ фэдэ хъун 
ылъэкIыщтэп! ЕтIан, етIанэ ащ тытэгущыIэн... Гъэзэжь, 
Тим. Тэри гъогууанэ къытпыщылъ.
Гъэмэфэ сапэр шыуиплIмэ алъабжъэ къычIэутысыкIэу 
заулэрэ кIуагъэх. Апэ гущыIэр къыхэзыдзэщтым ежэхэрэм 
фэдагъэх шъхьакIэ, Тимэ къахилъхьэгъэ гупшысэм шъхьащымыкIхэу, хэти еплъыкIэ зэтефэ-зэтемыфэ фыриI. Зыгорэ 
ымышIэу, Къэрбатыр ыIуагъ, шIупщым ар къырихьыжьагъэп. Сэри ышъхьэ къих сIуи, сигъусэмэ апашъхьэ щезгъэзыгъ. Нычэпэ уадэжь тызесым, узгъэгумэкIрэр къысэпIокIы 
хъущтыгъэба? Сызигъусэмэ ашIосыушъэфэу арэп, кIо 
етIани, плъэгъурэба хъугъэр, шъхьэихыгъэ-имыхыгъэу, 
тызэбгъодэкIыжьыгъ. ЦIыф щыIэныгъэр къэшIэгъуаеу 
зэхэлъы. КъыпIугушIозэ къыопIэскIурэм фэсакъ ыIомэ 
сигъасэзэ, бэрэ рагъэпцIэжьэу, тятэ дунаим тетыгъ. Цыхьэ 
зыфишIрэм къыгъэпцIэжьзэ, зыфыщыIэгъэ гухэлъыр 
къыдэмыхъоу дунаим ехыжьыгъ. Игупшысэ унэ сэ зэхэспцагъэти, Iо къытхэтаджэу ригъэжьагъ. Чэм лъакъо шкIэ 
ыукIрэп зэраIоу, сыгу къыуабгъэрэп, Тим. УигумэкI лъапсэ 
имыIэу щытэпщтын. Ау етIани къысэмыIуагъэмэ нахьышIугъ, 
имыщыкIэгъэ гумэкI сыхэбдзагъ. Бэрзэджри, Цэйри, 
нэмыкI лIы Iушхэри къыскъомыуцогъагъэмэ, адыгэмэ 
зыкIыныгъэ ахэтлъхьани, мэджлысыр зэхэтщэн тлъэкIыщтыгъэп. Илъэс пчъагъэм наибэм тятэ римыгъэшIагъэр тэ 
мэзэ зытIукIэ зэгурыдгъэIуагъэ, цIыфми къабыл ашIыгъ. 
Ухэукъорэп, Трам фэкъолIыр, парламент шъхьафитыр 
адыгэ пстэуми зэдыряй. Урысыем ыштэгъэ бжъэдыгъухэми, кIэмгуехэми, бэслъыныехэми ар яй. Тхэдзыгъэ хъухи, 
Урысыем нахь зафэзгъэзэгъэ къэбэртаехэмкIи, адыгэхэба, 
парламентыр хымэщтэп, зыпкъ тиуцожьмэ, зы адыгэ 
Iофыгъу ыгъэцэкIэщтыр. Я си Алахь, ар аущтэу зэгорэм 
къэтлъэгъужьына?..
Къэрбатыр иупчIэ къызэкIигъэщтагъ пIонэу игупшысэмэ 
къахэужьыгъ. Игъусэмэ ягущыIэ къызэрэхэзыгъэмкIэ 
укIытэжьэу, джау сыдми зыгорэ къыIон фэягъэти, 
къэупчIагъ:
- Тыгъужъ Iуашъхьэ тыкъыблэкIыгъа?
- Ихьау, зиусхьан,- Трам къыIуагъ.

--- Page 603 ---

- Ары ошIа, мо тхышъхьэ къэгъэзэгъум къот,- Къэрбатыр игупшысэ зышъхьэрыригъэдзэу, шхомлэкIэ тIупщыгъэр шым зэхыригъашIи, ригъэлъэхъугъ. Тхышъхьэ 
къэгъэзэгъум къочъхи зыцIэ къыриIогъэ Тыгъужъ Iуашъхьэр 
къызэлъагъом, Къэрбатыр ыгу зэрэщымытыгъэу къыпиIонтIыкIыгъ. Iошъхьэ лъапсэм кIэрыгъэукIорэегъэ 
мыжъоф джэдитIум затеплъэм, ятэрэ наибэмрэ мы чIыпIэм 
зэрэщызэдэгущыIэгъагъэхэр ыгу къэкIыжьыгъ, шыпэми 
дыригъэIонтIэхыгъ.
Шым епсыхи, ятэ зытесыгъэ мыжъоф къуапэм Къэрбатыр тетIысхьагъ. Модырэ мыжъо къуапэм наибэр тесыгъ. 
Мо гъогубгъум яшыу ухъумакIохэр Iутыгъэх. ДзэпщитIум 
зэраIуагъэм Къэрбатыр щыгъозагъэп, ышIэщтыгъэ закъор 
мыщ ыуж бэ темышIэу, Сэфэрбый игухэлъ къыдэмыхъузэ, 
Мыхьамэт-Аминэ Урысыем абдзахэхэр ригъэшIухи, къыкIэлъыкIогъэ охътэ кIэкIым ежьыри зызэраритыжьыгъагъэр 
ары. Ащ ыуж яти бэ къыгъэшIэжьыгъагъэп, ау наибэм 
къызэригъэпцIэгъэгъэ гукъаом джэуап фимыгъотэу дунаим 
ехыжьыгъ.
Нэплъэгъу гупшысэм къыкIэфэгъэ мыжъом Къэрбатыр 
къыстыгъ. Хьагъурыр мыжъоф къуапэм тетIысхьэу зелъэгъум, екууагъ:
- УтэмытIысхь, Нурмыхьамэт!.. КъэошIэжьа, тятэ 
ыпашъхьэ наибэм ащ къумалыгъэ щызэрихьагъ!..
- Ары, ары, мыжъо хьэрам ар! - Трами нэмыплъ 
мыжъом фидзыгъ.
- НекIо!..- Къэрбатыр ыгу жьы зыдэкIым, къэтэджыжьыгъ.- Наибэр тыдэ щыIэми, Алахьым мы мыжъор 
мыгъо фешI, ыпшъэ дэлъэуи щегъаI,- мыжъом блэкIзэ, 
ыгу тыригъэпщахэу къамыщымкIэ еуагъ.
Нурмыхьамэти, Трами ар дэдэр кIашIыкIыжьыгъ. 
Джеймси, гукIэ щхыпцIызэ, зигъусэмэ зыкъыщаримыгъанэу, мыжъор къамыщышъо ришIыхьагъ. Гъогум къызтехьажьхэм, зэкIэми афэгъэзагъэу Къэрбатыр еупчIыгъ:
- Наибэр джыдэдэм зыдэщыIэр ошIа, Къэрбатыр?
- Тэ щыIэн, иIумэт Щамилэ ытэмэ чIэгъ чIэхьажьыгъэщтын.
- Урысыдзэ IофшIапIэм щагъэфедэу инджылыз гъазетмэ къатхы. Мары шъуеплъ,- исурэт зэрыт гъэзетыр 
Джеймс къарегъэлъэгъу, итыр адыгабзэкIэ къафызэредзэкIы.
707
23*

--- Page 604 ---

Къэрбатыр хэгурымыкIыгъ нахь, джэуап къытыжьыгъэп.
Шыухэр шапсыгъэ-нэтыхъое гъогу зэхэкIым къызнэсхэм, Нурмыхьамэт къыIуагъ:
- НекIо, Къэрбатыр, некIо, Трам, шъукъеблагъ. 
Джеймсрэ сэрырэ Бастыку гъогупэм тыкъыIухьажьыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, Хьагъурыр. Тэри тыкъызхэкIыгъэмэ 
зэ тахэхьэжьын. Сыдигъо, Джеймс, талъэныкъокIэ тыкъыщыожэщт?
- Джа къызэрэосIуагъэу, Адэрбый сыкъызэрекIыжьэу, 
тхьамафэ горэкIэ сыкъыкъокIын, убыхми зэ тахэхьан. 
ХъяркIэ. Ау,- алъыджэжьыгъ,- непэ Тимэ зигугъу къыпфишIыгъэ тхьамэтэныр зыщымыгъэгъупш. 
ЛъыIэсыгъэ макъэм Къэрбатыр къызэригъэплъэкIыгъ, 
джэуап къыритыжьыгъэп. Заулэрэ кIуагъэхэу, Трам 
еупчIыгъ:
- Тимэрэ Джеймсрэ якъэгущыIакIэкIэ, зыгорэ къысшIошъоушъэфкIэ сенэгуе.
- Ихьау, зиусхьан, хьарамыгъэ дэтшхрэп. ПшIэрэба 
адыгэхэр зэрэщытхэр... Хэти ежь илъэпкъ пащэ ыпэ ригъэшъы шIоигъу.
- Ара?.. Ар адыгэхэмкIэ тищыпэзэхэхэп...- Къуматыр 
чыжьэкIэ къэлъэгъуагъэти, Къэрбатыр шыныбэм елъэдэкъэуагъ, къыпигъэхъожьыгъ: - Ащ Джеймс Белл къызэрэхахьэрэр сшIэрэп…
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, Къэрбатыр къызэрэтэджыжьэу ятэ икъашъхьэ техьэ шIоигъоу ыгу къэкIыгъ. 
Трам къаригъащи, риIуагъ:
- НекIо, Трам, къэшэс. Къэм тыкIон. Ори Хъури тхьамыкIэм икъашъхьэ утэхьан. Сэри бэшIагъэ тятэ ыпашъхьэ 
сызимыхьагъэр.
Къэм зэкIохэм, нэбгыритIур Занэ Сэфэрбый икъашъхьэ дэжь Iухьагъэх. Трам ипщыгъэм шъхьэкIафэ зыфешI 
уж, Къэрбатыр къыкIэрыни, адырэ къэ пакIэмкIэ, Хъури 
зыхэлъ лъэныкъомкIэ рекIокIыгъ.
Къэрбатыр мыжъосынышхом къызыкIэрэнэм, ичэщ 
гупшысэ хьылъэ къыщыкIиIотыкIыжьэу ригъэжьагъ: 
ыджары, тят, Iофхэр зэрэхъухэрэр... УзкIэхъопсыщтыгъэ 
адыгэ парламентыри зэхэтщагъэ, зымафи ящэнэрэ зэфэсри щыредгъэкIокIыгъ. ПцIэ шIукIэ джыри къыщыра Iуагъ. 

--- Page 605 ---

Къыбдэмыхъугъэ урыс пачъыхьэ IукIэным игугъу зэфэс 
пчэгум илъыгъэр. ЕплъыкIэ зэфэшъхьафхэр къэтэджыгъагъэхэми, Адыгэ хэгъэгум ыцIэкIэ тыдэгущыIэнэу зэдэтштагъэ. УкъэмыгумэкI, утыушъхьакIунэп. Амал зэриIэу 
Адыгэ хэгъэгу зэхэщэгъакIэм ыцIэкIэ тыпэгъокIын. О 
зэрэпIощтыгъэу, гукIодыгъо щыIэп. Адыгэ парламентым 
сыритхьаматэми, уиныбджэгъу нахьыжъмэ закъыхэзгъэщынэп, ау ар зымыдэхэри щыIэх. Непэ шъхьаихыгъэу 
къысаIокIыгъ. КъызгурэIо, аущтэу сымызекIомэ, лъэпкъы бэ хъурэ хэгъэгу къежьэгъакIэр ылъэ тегъэуцогъуае 
хъущт. КъэошIэжьа адыгэ шъолъырым пэIошъхьэрыхэу 
узэритыгъэр? Зичэу гъуанэ къыдэплъырэ пэпчъ зышIопщэу 
икъунба къызэрэшъухьрэр зэряпIощтыгъэр, тят, джы 
къызнэсыгъэм стхьакIумэ ит… Ярэби, сыд шъуIуа Урысые 
пачъыхьэм зыIудгъакIэмэ къытиIощтыр? Сыд пэдгъохыжьын тлъэкIыщтыр? Ары, ары, адыгэ хэгъэгум ыцI, парламент шъхьафитым иIо хэмылъэу зы лъэбэкъу пэдгъохыщтэп. ЕтIощтым фэшъхьафэу, еттыщт тхыгъэм джыри Iоф 
дэтэшIэжьы. Тызфэтхэгъэ хэгъэгумэ ащыщэу Инджылызми, 
Персми тызэрэзекIорэр ашIотэрэзэу джэуап къытатыжьыгъ. Тыркуми, Франкми зыкъагъэгужъо. Тят, ошIа 
непэ къэбарэу зэхэсхыгъэр? НаибэмкIэ пIуагъэмкIи пшIагъэмкIи угу гъэрэхьаты, ухэукъуагъэп. Урысыдзэ IофшIапIэм щагъэфедэу инджылыз гъазетмэ къатхыгъ. Наибэм 
елъытыгъэмэ, Щамил Iимамыр лIэу къычIэкIыгъ, зыми 
заримыгъэгъэфедэу нэмаз ешIышъ, зыдащэгъэ къалэм 
дэс. Мыдрэр? Мыдрэм илIыгъи, иIушыгъи хьаулый. Ары, 
тят, ар лIыгъэкIэ зыми пфиштэнэп!.. ТадэжькIэ, Зэнэ 
лIакъом кIэ, укъэмыгумэкI, уащыгъупшэрэп. Муары, Трами 
мыщ дэт, Хъури икъашъхьэ шъхьащыт. Ащи ущыгъупшэрэп, 
къыпфэшъыпкъ. ЗэрэпшIэным пае къыосэIо: джыри 
зэрэунэгъончъ...
V
1861-рэ илъэсым игъэмафэ иаужрэ маз.
ХэгъэгуитIур зыщызэпэуцугъэ илъэс шъэныкъом 
мыгъэрэ гъэмэфэ мамыр фэдэ къыхэкIыгъэп. Азыфагу 
зао дэмылъыжькIэ арэп - ЯтIонэрэ Александрэ пачъыхьэу 
къэкIощтым бгъуитIури зэтыреIажэ. Ау мэшIошхо зыдэщыIагъэм пхъэцIэкIэ ныкъостхэри къыхэнэжьыгъэхэшъ, 
пшIэщтэп ошIэ-дэмышIэу ахэр къызэрэзэкIэнэжьыщтхэр...

--- Page 606 ---

Адыгэ-урыс къызэрыкIомэ ящыIэкIэ-псэукIэ гупшысакIэ 
горэ хэлъхьажьыгъуай. Илъэс пчъагъэм заом зыгу зэфэплъы ышIыгъэ мэкъумэщышIэхэр, ашъхьэ зыдахьыжьыщтыр амышIэу, зэпыщытыныгъэ хьазабым, лъымэм, 
жъалымым ыгъэуцуагъэх, бгъуитIумкIи чIэнэгъабэ зышIыгъэ цIыфхэр, шъхьэихыгъэу къамыIуапэми, мамыр щыIакIэм 
шъэфэу агукIэ кIэхъопсых. Ар япащэмэ аIэмычIэ зэрилъри 
ашIэ. Ау адыгэбгъури урысыбгъури гушъэбэ закIэх, джыдэдэм зэфэшIу хъущтых Iогъуае - фэхыгъабэмэ ялъышIэжь 
джыри ушъэбыгъэп, цыхьэшIэгъу зэфимышIхэу зэфычIегъэплъых. Адыгэ шъолъырыр тIо гощыгъэ зэрэхъугъэр 
ащ къыхэхьажьы.
Iэшэгу рашIыхьэгъэ цIыф лъэпкъитIум азыфагу пый 
зэплъыкIэр дэлъми, бгъуитIуми ашъхьэ фыримыгъэтыжьхэу, егъэзыгъэ-фэныкъоныгъэм ригъэгупшысэхэу, 
ящыIэкIэ-псэукIэ, ежьхэр фай-фэмыехэми, щигъэзыерэр 
бэ. Бэдзэрым зэпыйрэ лъэныкъохэр зэрещалIэх, зэIущхыпцIэмэ-зэфычIэплъхэзэ зыфаер зэрагъотылIэ. Бэдзэрмэ, 
ошIэ-дэмышIэ мамыр гъогу зэIукIэгъумэ, тхьамыкIагъомэ, 
гушIуагъомэ къахэкIэу зэнэIосэныгъэ зэфэшIуи азыфагу 
къыдахьэ, къыздизыгъэри амышIэу зэо-бани къахэтаджэ. 
ЗэшIужьых, Iэбжым зэфашIы, етIани зэлъэкIох, зэхэхьэх.
Урысые пачъыхьэр къэкIофэкIэ, ягухэлъ раIофэкIэ 
адыгэхэр мамырынхэмкIэ парламентым ылъэкI къыгъанэрэп. Парламентым хэтхэр, нэбгырэ пшIыкIутфым щыщэу 
пшIыкIутIур фаеу, тIум адыримыгъаштэу, зым бгъуитIумкIи зиIэжагъэу рахъухьэгъэ унашъор зэрагъэцэкIэщтым 
ыуж итых. Къуаджи, хаси, мэщыти, хьакIэщи къагъанэрэп. 
Мамыр зэщыгъакъомэ, хэти щэрэщ фаеми, укIым 
щыкIэкIыжьэуи пшъэдэкIыжь зэрахьыщтым игугъу чылагъо 
пэпчъ гъоу зэпэджэжькIэ лъагъэIэсы.
Гъэмэфэ мэзэ псаум Къэрбатыр шытхым къехыгъэп - 
зыдэмыхьэгъэ чылэ Нэтыхъуае къикIыгъэп, шапсыгъэ 
къушъхьэчIэсмэ адэжь къикIыжьы зэхъуми, убых чылэ 
заулэмэ аблэкIыгъэп. Бэрзэджыр дэсыгъэмэ, Абдзахэ 
мыкIогъагъэмэ, зыдырищэжьэни, нахьыбэрэ къэтыныгъэкIи мэхъу. Убыхмэ япащэ аущтэу ышIэгъагъэми фэIогъагъэ щыIэп - Занэ Къэрбатыр адыгэ парламентым 
итхьамат, ащ ыцIэкIэ ыIощтми, ышIэщтми афит. Занэр ежь 
ышъхьэп, иунэгъо Iофэп зыуж итыр, зэрэадыгэ хэгъэгу 
игумэкI Тхьэм къытырилъхьагъэшъ, ихьын, ихьылъ. Амал 

--- Page 607 ---

зэриIэкIэ хьазаб мыухыжьым хэфэгъэ ицIыф лъэпкъ ынапи, 
инамыси, инепэрэ щыIакIи, иблэкIыгъэ тарихъи, сыд фэдэу 
щэрэт фаеми, иIаий идахи къыухъумэщт.
Къэрбатыр ыпэкIэ ащ фэдэ зыми ышIагъэба? Адыгэ 
лъэпкъыр лIыгъэнчъэу, пэщэнчъэу, гупшысэнчъэу джы 
нэс итарихъ къыпхырыкIыгъа? Тыдырэ лIэшIэгъура 
зыщыхэукъуагъэр, Iушынчъэу къызщыхэкIыгъэр? Сыд, 
тыкъызэплъэкIмэ, такIыб щытлъэгъурэр? ТапэкIэ тыплъэмэ, 
сыд къытпыщылъыр? Зы упчIэм нэмыкI упчIэ къыкIэлъэкIо. 
Ахэмэ джэуап аритыжьынэу Къэрбатыр ылъэкIыгъэмэ, 
гъэмэфэ сапэр къыIутэкъоу, цIыф тхьамыкIагъом ыгу 
ыгъэузэу, зэфэнчъагъэр, гыер, тхьаусхэныр фызэхэмыфэу 
мэзэ псаур шытхыкIэ рихыныгъэп. Джа упчIэхэри, нэмыкI 
упчIэхэри, Къэрбатыр еIо, зыпашъхьэ къитэджагъэу адыгэмэ къахэкIыгъэр макIэп. Ау ежь зэрэфаеу фэмыгъэхъоу, 
къыдэхъурэ тIэкIуми ипсауныгъэ хигъэкIуадэу макIэп дунаир 
зыбгынэжьыгъэхэр. Сыда чыжьэу узкIэIэбэжьыщтыр? 
Хьаджэмыкъо Аслъанбэч ятэ ышнахьыкIэ Батчэрый... 
СултIан Хъанджэрый... Тятэ Сэфэрбый... Урысыем къытебэнэгъэгъэ Наполеоныр?.. Щамил? Мыхьамэт-Амин?.. 
Сэ мыхэмэ анахьи нахь къыспэблагъэр, иIофшIагъэмэ 
хэшIыкI зыфысиIэр тят. Иапэрэ адыгэ гупшысэ щегъэжьагъэу иаужырэ адыгэ гукъао щыкIэкIыжьэу сыщыгъуаз. 
БэкIэ дезгъэштагъ, десымыгъаштэу къызыщыхэкIыгъэри 
макIэп. ЦIыфым имыхьакъ теплъхьэ хъущтэп. Адыгэмэ 
яIофкIэ тятэ тхьамыкIэм фэшIэщти, фэмышIэщти ышIагъ. 
Зыщыхэукъуагъэри нахьыб, ау ищыIэныгъэ фитыгъ. 
Къысфэгъэгъу, тят, къызэрэбдесымыгъаштэщтыгъэ IофыгъохэмкIэ... КъэошIэжьа, Адыгэ хэгъэгум икIыжь Лапинскэм 
зеоIом, угу зэрэхэзгъэкIыгъагъэр? Асэлае МыхьамэтАминэкIи къыбдесымыгъаштэу зэп къызэрэхэкIыгъэр. 
ДжеймскIи, ХърозэрымкIи, ЛонгворткIи, ФонвилькIи, 
УркварткIи ары... Сыдэу пшIын, цIыфым ычIыпIэ уимыуцоу 
зэрыт чIыпIэр къыбгурыIощтэп. Тэрэзэу пIощтыгъэ Урысыем 
тызэрешIун фаер. Сыд фэдизэу зытэгъэлIми, бэшIагъэу 
лIэныгъэ-кIодыпIэм тызэритыр джыры ныIэп, парламентым 
тхьаматэ сызыфэхъур ары къызызгурыIуагъэр. Инджылыз ри, Франциери, Тыркури тищыкIагъэхэп, хьадрыхэ зичыжьагъэмэ сыдкIэ уифэныкъоныгъэрэ уитхьамыкIа гъорэ 
зэхашIыкIын! Апэ уигукъао епхьылIэмэ, укъызэхэзышIыкIыщтыр, гукIэгъу къыпфэзышIыщтыр - чыжьэу щыIэрэп - 

--- Page 608 ---

гъунэгъур ары. Сыд пае Урысые гъунэгъум тебэнын? Джа 
о зэрэпшIыщтыгъэм фэдэу ар Цэйми, Бэрзэджми, нэмыкIхэми агурызгъаIо сшIоигъу. АнэIу сыкIэтмэ, къыздырагъаштэ, сакIыб зэрэхъухэу, ашIэрэр нэмыкI. Некрас Тими, 
джа зэрэпшIэщтыгъэу, икъонц Iахь елъэшъу, ау, ащ угу 
ебгъабгъэ хъущтэп, иурыс хэкI пае ыгу илъи имылъи фэтэгъэгъу. Хьау, ар угу къимыгъахь, иадыгагъэ цыхьэ фэтымышIэу, шъорышIыгъэкIэ тлъытэу арэп. Иадыгагъэ зыми 
римыгъапшэу, егъэлыягъэу пиупкIыпэ зыхъукIэ, агу 
темыфэу иурысхэкI фадзыжьэуи къыхэкIы. Адырэ Хьаджэмыкъоми, Болэтыкъоми, Хьагъурыми сафэраз. Ахэмэ 
урыс ешIунымкIэ талъэныкъокIэ зыкъагъэзагъ. Тыгу илъыр 
зэкIэ зымафэ зэдэтIуагъэ, тIури пачъыхьэ пэгъокIмэ япэщэнэу дгъэнэфагъэ. Сэ джыдэдэм сызфэе закъор, тят, 
Урысые пачъыхьэр къытхэхьафэ, тызэдэгущыIэфэ, бгъуитIумкIи тифедэ зыхэлъ тхылъ унашъо зэдэтэштэфэкIэ, 
адыгэ-урыс зэрэукI къытхэмыхьэу, тызэщимыгъакъоу 
тиIуагъэ къэтыушыхьатыжьы сшIоигъу. Тхьэм ишыкуркIэ 
шапсыгъэ-убых-нэтыхъое лъэныкъомкIэ зэрэмамырым 
сшъхьэкIэ сыщыгъуаз, ау пачъыхьэр зыдэкIощт АбдзэхапшъэмкIэ щыхъурэр сшIэрэп, Цэим абдзахэмэ я Лэбэ 
зэпырыкI хъункIэкIо купхэр зэтыриIэжэнэу сыкъигъэгугъагъ. Урыс пачъыхьэм ифедэ фатшIэзэ зыкъэтымыухъумэжьмэ, адыгэхэр зэунэхъулIэщт нэпкъ гъунапкъэм 
тэр-тэрэу зыIудгъэзыхьажьыщт. Джары адыгэ лIыгъэм 
икIодыпIэкIэ ори, тят, узщыщынэщтыгъэр. Сыд сшIагъэми, 
а зыр адыгэмэ ясымыгъэшIэнкIэ усэгъэгугъэ, ар сфэшIэшъунэу сыгуи къысеIо...
Адэрбый тхышъхьэм тетхэу Мыжъоф гъэхъунэр 
чыжьэкIэ къызэлъагъом, ежь Къэрбатыр зэхишIэжьэу, 
иаужырэ гупшысэ псалъэри къыкIаIэу, мэфэ пчъагъэм 
ылъэгъугъэ мамыр щыIакIэми шIошъхъуныгъэ фыриIэу, 
ыгу псынкIэ къэхъугъ. Ичыли гъэмэфэ шъэбэ щэджэгъоужым къызэрэщылъэгъуагъэр ащ къыхэмыхьагъэу щытэпщтын, нэплъэгъу псынкIэ гушIуагъор Къэрбатыр игъусэ 
фидзызэ, риIуагъ:
- Мыжъоф гъэхъунэр къэлъэгъуагъ, Трам, тыкъэсыжьы пэт.
- Ары, зиусхьан, Къуматыр чыжьэжьэп. Модэ,- Трам 
щыгъупшэгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъэ фэдэу зэплъэкIи, ауж 

--- Page 609 ---

ит шыуищым язым риIуагъ,- зиусхьаныр къызэрэкIожьрэмкIэ пщы унэм макъэ ягъэIу.
- Бащэ, ищыкIагъэп,- Къэрбатыр къыIуагъ.
- Ихьау, зиусхьан,- Трам ыдагъэп,- сэ хабзэу тхэмылъым иIоф зесфэрэп.
- Аущтэу оIомэ, Трам, сэ сызхэхьагъэхэмкIэ сыразэу 
къэсэгъэзэжьышъ, узэрэфай,- Къэрбатыр иошIэ-дэмышIэ 
гупсынкIагъэ джыдэдэм зыми зэщыригъэгъакъо шIоигъуагъэп. ЗэкIэми Къэрбатыр анахь шIогъэшIэгъоныр 
Бутенкэ Иван ыгу къызэрэкIыгъэр ары. Шъэбэжъ пытапIэр 
къызэрэлъэгъуагъэр къыхэхьагъэщтын ыIуи, ХьапIатIэдыхэм 
ягъусэу зымафэ ыдэжь хьакIапIэ зэрэщыIагъэр ыгу 
къэкIыжьыгъ. Ежь Бутенкэмдыхэми къафэмые чылэм 
дэсыгъэми, ХьапIатIэ къызэрищэхэрэр, зэрихьакIэхэрэр 
Къэрбатыр игопагъ, къыIуагъ: - Джыдэдэм сызэгупшысэрэр ошIа, Трам? ХьапIатIэ Бутенкэ лIыжъыр зэригъэблагъэрэр сигуапэ. Тятэ тхьамыкIэми а лIыжъыр ыгъэнэгъуаджэщтыгъэп, шIукIэ игугъу ышIыщтыгъ. Еплъэлъ джы 
хъурэм, ыкъо пачъыхьадзэм хэтэу къытэзао, ятэ тичIыгу 
къитIысхьагъэу къунакъ ыIозэ, адыгэхэр егъэблагъэх. КъаIо 
джы, ошIэмэ, шъыпкъэр зыдэщыIэр?
- Ары, зиусхьан, мы зыуж уихьэгъэ Iофыр озгъэшIэн 
гупшысабэ щыI... Ау Тимэ ыкъокIэ къытэхъулIэри ошIэ...- 
Трам зигугъу къышIыгъэр Къэрбатыр зэришIупщыр псынкIэу 
ыгу къэкIыжьи, къымыIо шIоигъогъэ гущыIэр къышIудэлъэтыгъ: - Ау ХьапIатIэ сицыхьэ телъэп.
- Сыда? - щынэгъо благъэ горэ щыIэ фэдэу Къэрбатыр 
шъхьэр къыпхъотагъ.
- Олахьэ сымышIэ къызэрэсIощтыри...
- КъызэрэпшIошIэу къаIори къызгурыIощт.
- Олахьэ сымышIэ, зиусхьан, бащэрэ Бутенкэм имылъку 
ХьапIатIэ тэгущыIэ... Зыгорэ IэкIэшIакъомэ...
- Ар хъухэщтэп, Трам! Хьайнапэ тэмыгъэшI, фэгъэпыт.
Къэрбатыр гъогу къытекIыжьыгъ нахь мышIэми, 
зэрэпшъыгъэр зэхимышIэу мафэм щыщэу къэнэжьыгъэ 
ечэндри текIыгъ, пчыхьапэр къэси, хьакIэщым къылъихьэгъэгъэ лIыхэми ахэсыгъ. ХьапIатIэ зэрахимылъэгъуагъэми 
егуцэфагъэп. Зэгъолъыжьым, чъыяпэ къемыкIоу Мариерэ 
ежьырырэ зэдэгущыIэхэу, игупшысэ мамырмэ ишъуз 
ахигъэдаIоу, зыщызэзэгъхэрэр нахьыбэу, зыщызэмызэгъхэми тегущыIыкIхэу бэрэ щылъыгъэх.

--- Page 610 ---

Бэрэ е макIэрэ чъыягъэмэ Къэрбатыр къышIэжьрэп. 
КъехъулIагъэр зыдимышIэжьэу гопэгъу хьылъэ горэм 
къыгъэущыгъ. Шъхьэр зыдихьыжьыщтыр ымышIэу 
нэфылъэр къыкIидзэу ылъэгъугъэти, цIыкIу-цIыкIоу, шъузыр къымыгъэущэу, зифапи, унэм икIыгъ. Жьы къабзэм 
зыхахьэм, ыгу нахьышIуIо хъугъэми, шъхьэегъэзыпIэ щагум 
димыгъуатэу шэсыгъэ.
Шыр тыригъэзекIухьагъэу Къэрбатыр къэкIожьызэ, 
Трам къыпэгъочъыгъ.
- Сыд, Трам, къэхъугъэр? - шIу зэрэщымыIэр Къэрбатыр къыгурыIуагъ.
- Сызэнэгуягъэр къытэхъулIагъ, зиусхьан... Шъэбэжъ 
къэзэкъмэ ХьапIатIэ аубытыгъ.
- Сыд ышIагъ?
- Бутенкэ Иуан... етыгъуагъ...
- Ы-ы, ащ фэдэ ашIа?!
- ЗэкIэми анахь тхьамыкIагъор... Бутенкэ лIыжъыр 
IэкIэкIодагъ… 
Джа пчэдыжь дэдэм, Трам нэмыкIэу фэкъолI лIыжъ 
горэ зэригъэгъуси, Къэрбатыр Шъэбэжъ кIуагъэ.
Адыгэ шыухэр Бутенкэм япчъэIупэ Iухьэ зэхъум, щагум 
дэтхэр зэрэгъэбырсырыгъэти, къэзэкъ анахьыжъ горэм 
Iэ IэтыгъэкIэ ыгъэбыяугъэх.
Къэзэкъ хъулъфыгъэ, бзылъфыгъэ купмэ лъэбэкъу 
зыщыплIыкIэ апэчIынатIэу адыгищыр къызэгоуцуагъ, Къэрбатыр фэкъолI лIыжъым риIуагъ:
- Дыухь къахь, тафэгъэтхьаусх, Чэтэжъ.
Чэтэжъ лъэбэкъуитIукIэ ыпэ лъыкIуати, Iэ дэгъэчъэягъэкIэ, игъуситIуми ар ашIэу, щымыIэжьым дыухьэ къыфихьыгъ, Тхьэ фелъэIугъэх, апашъхьэ итмэ ариIуагъ:
- ИгъонэмыскIэ тхэкIыжьыгъэ Бутенкэ Иуан зыдэкIожьыгъэм Алахьым шIу щешI, къыкIэныгъэмэ ужыпкъэ мафэ 
шъуфэхъунэу сышъуфэлъаIо.
ЗигущыIэ кIэкI къэзыухыгъэ Чэтэжъ къызэкIэкIожьи 
зыхэтыгъэмэ къазыхэуцожьым, Къэрбатыр лъэбэкъуитIу 
ыдзи, нахьыжъым адыгабзэкIэ къыIуагъэр урысыбзэкIэ 
афызэридзэкIыгъ, ежь ылъэныкъокIэ, адыгэмэ алъэныкъокIэ къытефэрэр ариIуагъ:
- КъышъохъулIэгъэ тхьамыкIагъор шъо шъуизакъоп, 
тэри титхьамыкIагъу. ТхьамыкIагъор къыздикIыгъэр талъэныкъошъ, емыкIум тшъхьэ шIуехы. Iашэр зэпэзыIэтыгъэмэ азыфагу тхьамыкIэгъуабэу къыдэхъухьэрэмэ афэдэп 
мыр. Зищыгъу-пIастэ къыпIуфэгъэ цIыфым имылъку 
уенэцIыжьыныр, игъонэмыс пшIыныр хэтырэ цIыф лъэпкъ 
щыщи инамыс къыубытрэп, къыубытыни ылъэкIыщтэп. 
Къытфэжъугъэгъу тщыщым имэхъэджагъэ. Мыщ фэдэ 
IофкIэ, къэзэкъхэр, адыгэмэ нэмыплъ къяшъумыхынэу 
тышъолъэIу. УкIакIор шъуадэжь щыIэшъ, ыуж тфырэп, 
фэшъуашэр ешъупэсынэу тефэ. ШъуитхьамыкIагъо 
аужыпкъэрэ мафэ къышъуфэхъунэу джыри зэ къышъотэIожьы, емыкIу зыфэтлъэгъужьэу тыкъыздикIыгъэм 
тэгъэзэжьы.
Джащ фэдизым мычыжьэу щыт чыиф коным ХьапIатI 
ишIыхьагъэу къэдаIощтыгъэ. Адыгэхэр щагум дэкIыжьхэу 
зелъэгъум, къэкууагъ:
- Зиусхьан! Трам! Чэтэжъ! СыцIыфба, сыадыгэба, 
джаурмэ сакъыхэшъонэри!.. Сыд губгъэн, емыкIу Алахьым 
ыпашъхьэ щызешъухьэрэр!..
Нэбгырищым язи зэплъэкIыгъэп.
Зытеуцорэр ымылъэгъоу, шъхьакIомрэ гукIаемрэ 
астэу Трам ионэш къекIолIэжьыгъ, ылъапэ лъэрыгъым 
ригъэуцуи, онэ къопитIур ыIыгъэу заулэрэ щыти, шэсыжьыгъэ. ХьапIатIэ игые-тхьаусхэ макъэ ыгу ыгъэузэу, зигъусэмэ 
ауж кIэкIэу ихьажьыгъ.
Къэзэкъхэр зэхэгущыIэжьхи, ХьапIатIэ укIакIом иIоф 
кIэкIэу аухыгъ: 
- ЗигукIэе-гукъао къытэзыхьылIэгъэ пщым, къыкIэмылъэIугъэ нахь мышIэми, ихьатыр тэжъугъашIэ. Хьадэм 
хьадэ ыкIыIу тэшъумыгъэшI. Мы укIакIор зыщыщмэ аумысыжьыгъэшъ, рашIэн зыфаIорэр рарэшI. Модэ, Павло, 
Прокопий, шыплIэкIэ Шъэбэжъ дэшъухыжьи, шъуешъхьэшъуаи, шъутIупщыжь!
ХьапIатIэ Шъэбэжъ къыздахыжьым, Къэрбатырдыхэр 
чыжьэу IукIыгъагъэхэп. Прокопий IэхъомбитIур ыжэ дилъхьи, зэшъуигъэхэр къызэригъэплъэкIыгъэх, къамыщышъо 
рашIыхьэгъэ ХьапIатIи къызэплъэкIымэ чъэзэ ауж рагъэлъэдэжьыгъ. Хъурэм еплъынхэу къэзэкъ заули Бутенкэмэ 
ячэу цыпэ бжъапэ къытеуцуагъ.
- КъатIупщыжьыгъ!..- Трам къыIуагъ.
- Iиман зимыI...- Чэтэжъи гъумтIымыгъэ.
- ЗыдакIо шIоигъом орэкIо,- Къэрбатыри къэуцугъэп.

--- Page 611 ---

ХьапIатIэ зэхэцунтхъэжьыгъэу, ежь-ежьырэу закъыIэкIиутыжьыгъэм фэдэу, ынэмэ лъыр къателъэдагъэу, 
шыумэ апэ къиуцуагъ:
- Сыда, Занэр, джаурмэ тэ къытамышIагъэу сэ ясшIагъэр? ПфэлъэкIыгъэмэ, сызэIябгъэтхъыщтыгъэ!..
- СанэIу икI, мэхъадж! Уадыгэп, уджаурэп!
- Оры мэхъаджэр! - ХьапIатIэ ыIэшхохэр ынэIу ригъэсысыхьэзэ, Къэрбатыр къыжэхэкIуатэ.- Мохэр джаурых пэтзэ, ощ нахь гукIэгъу яIэу къычIэкIыгъэх.
- ХьапIатI!..- зэхихрэр Трам фэщэчыгъэп, ау зэджагъэм зишIэжьыщтыгъэп.
- СанэIу икI, хьайуан! - Къэрбатыр ынэтIэбгъумэ лъы 
стырыр къяуагъэу, ымакъи зэхимыхыжьэу, ыпашъхьэ итым 
джыри текууагъ.
- Уадыгэп, Занэр!.. Узэрэджаур махъулъэр бгъэгъуащэрэп, пфэлъэкIынэу орэшIи, мо къэзэкъмэ адыгэ 
тIэкIур къурмэн афэпшIыщт!
Къэрбатыр зимышIэжьэу сэшхор къырипхъотыгъ, 
шыбгъэ Iэтыгъэм иефэхыжьыгъо дыригъэхьэу ХьапIатI 
ышъхьэ шIуигъэлъэтыгъ. Къэрбатыр ыгу теIункIэжьызэ, 
игъусэмэ ариIуагъ:
- ЕмыкIу къысфэшъумышI, губгъэн сиIэжьыгъэп... 
Гунахь сшIагъэмэ, Алахьым къысфигъэгъун. Мыр сэ 
сыукIыгъэп, ежь зиукIыжьыгъ нахь...- IукIыжьзэ: - Трам, 
хьадэр чылэм къэшъухьыжь...
- Олахьэ ХьапIатIэ тхьамыкIэм ижъышъхьэ Нэтыхъуае 
щырашIагъэр емыкIум,- адыгэ шъолъырым къихъухьэхэрэр 
зэримыгуапэр Хьатырбай къыхэщэу, Тимэ риIуагъ,- лъэшэу сыгу къеуагъ. Джаурмэ ячэм ыгъэтэджыгъэкIэ, 
шэхъогъум шы горэ къыхиутыгъэкIэ, лIы шIагъор аукIыпхъагъэп... Ащ фэдэ тхьапша илъэс пчъагъэм тэ къэзэкъмэ 
къыташIагъэр!.. Джы къызнэсыгъэми уцухэрэп!..- Цэим 
игущыIэ, ымыгъэушъэбэу, хегъахъо.- Мары, зычэщ 
къякIухи, абдзэхэ унагъо къэзэкъмэ тичылэ щырабзыкIыгъ. 
Тэтыеми, чэщ тырамыгъашIэу, мэфэщэджагъоу, ар дэдэр 
джаур унагъо горэм рашIэжьыгъ.
- Ари зэхэсхыгъэ, Хьатырбай,- Тимэ зыщыгъуазэр 
гукIэгъу хэмылъэу къыушыхьатыжьыгъ, етIанэ жъалымыгъэр къытекIоу къыпигъэхъожьыгъ: - Мохэмэ, шъхьац 
тIыргъо нэкIапэмэ, угу ябгъэгъу хъущтэп, унэ къеIэрэм 

--- Page 612 ---

ыпсэ еIэжь зэраIорэр шъыпкъэ. Тимахъулъэ игухэлъ шъыпкъэр сшIэрэп, джаурмэ зафегъэушъэбыщэ.
- Олахьэ арым, Тим, сыгу илъым къытебгъэфагъ. 
Къэрбатыр ынэгу урысмэ афигъэзэгъащ, амал иIэу бадзэ 
атыригъэтIысхьащтэп. ГъэшIэгъона япачъыхьэ талъэныкъокIэ къэкIомэ. Щыгъупшагъэ къыринагъэп. УиIэр къызэрэбгъэгъунэщтым упылъын фае нахь, стырахыгъэр 
къысфащэижьын пIоу уянэцIы хъущтэп. ЛIэныгъэ чIыпIэ 
уитми, мохэр къызтемыгъэгушхохэмэ нахьышIу.
- ЕтIани, Хьатырбай, тимахъулъэ къыгурымыIорэр, 
Урысые пачъыхьэр ежьхэм ашъхьэ пай нахь, тэ тпаеп 
къызфакIорэр, Къэрбатыр пакIозы, тэ ти Алимбэчи къыгурэIо, зиунагъо бэгъон.
- Ары сэри сIорэр. КъытэшIун морад зимыIэм, хъураибзэу тыкъэзыдзыхьагъэу тыщызымыгъаIэрэм сыдэущтэу сыошIущт епIонзы, зыфэбгъэцIыкIущта? Джеймси 
джары ыIорэр. Бэрзэджыми къыфэIошъурэп шъхьакIэ, 
ар дэдэр, мары плъэгъун, ыгу илъ. Ащ джы къызэрэддыригъэштэщтым сехъырэхъышэжьрэп, адырэхэми нэбгырэ 
заулэ къахэкIыщт. Сегупшысэзы, Занэмэ мы урысмэ 
гушъэбагъэ закIыфыряIэр къызгурыIорэп. Ар ыIомэ, 
тяшIущт ыIозэ, Сэфэрбый тхьамыкIэми илъэс пчъагъэрэ 
тызэрищагъ. Къэрбатыри, ишъэбагъэ зыдимышIэжьызэ, 
зыкъарегъэгъапцIэ.
- Аущтэу щытми, тимахъулъэ игушъэбагъэ ХьапIэтIэ 
тхьамыкIэри къыкъонагъэп. Уятэ ихьатыркIэ сIуи, сэри 
селъэIугъ, чылэри елъэIугъ, зыми къыубытыгъэп. Джаур 
напэм быслъымэн напэр риуцIэпIыгъ,- Тимэ джыри кIэгубжыхьэ ешIыжьы: - Шъэбэжъ зэпырыкIыгъ пIокIэ, мамыр 
укъуагъэр ыцIэу ХьапIэтIэ тхьамыкIэм ыпсэ чылэм ыпашъхьэ щыбгъэгъу хъуна!.. ЗгъэшIагъорэр Трамэ ылыпцэмэ 
ащыщи зэрэмысысыгъэр ары.
- Олахьэ, Тим, Занэм нахьи нахь чIэгъэлъэхъэгъаIоу 
сэпсэуми, ХьапIатIэкIэ ащ ышIыгъэ урыс къурмэныр сфэмышIэшъущт... Хъущтэп ар! Махъулъэм дэгущыI, Тим. 
Адыгэ мэджлыс-парламентыр, адыгэ хэгъэгур къыухъумэ 
шIоигъомэ, урысмэ шъхьащэ аферэмышI, фадэнэп. 
Зэгорэм кIэгъожьын, кIэхьажьынэп.
- Олахьэ, Хьатырбай, сIорэм щыщ хэмыхь махъулъэм.
- Дэи аущтэу зэрэщытыр...- ыгу къеоми умышIэнэу 
Цэим къыIуагъ, етIанэ къыпигъэхъожьыгъ: - Адыгэхэр 

--- Page 613 ---

щыгугъыхэу япэщищ яз ашIыгъ... Яз къодыеп, Тим. НахьыкI, 
гъэсагъэ, урыс бзэгум фэIаз тIуи, Сэфэрбый тхьамыкIэм 
ихьатыркIэ Бэрзэджымрэ сэрырэ, хабзэ хэмылъэу, хэтIэтыкIыгъ. Ар къыгурымыIомэ, хэукъо. Шъыпкъэр пшIэ 
пшIоигъомэ, Тим, аущтэу хъунэу сыфаеп...
Цэим иаужрэ гущыIэмэ Тимэ ыгу щэч къырагъэхьагъ, 
къызхимыгъэщэу зэупчIыжьыгъ: сыдэущтэу хъунэу уфай? 
Сыд мыщ къыфэмыIошъурэр? Зэгуцафэщтыгъэ щтэуIугъэ 
гупшысэ хьылъэр къышъхьарыожьыгъ. Цэим ар зиIокIэ, 
Бэрзэджым сыд ыIожьыщт? Адыгэ хэгъэгушъхьэр зэхэтщагъ тIомэ тыгушIозэ, гупшысэ зэпэкъудыир къытхахьэу 
ригъэжьагъэмэ сшIэрэп. Занэм мамырым тыфэжъугъэсакъ, Урысые пачъыхьэр талъэныкъо къэкIофэкIэ зытэжъугъэщыI зэриIорэр армэ, ар мысагъэ хъунэп. Парламентым щызэдашIыгъэ унашъу. Адэ сыд Цэимрэ 
Бэрзэджымрэ агу римыхьрэр? Мы гущыIэ дэдэхэр зымафэ 
Джеймси къысиIокIыгъэх. Къэрбатыри фэсыдзыгъэгъэ 
гущыIэхэри ары зыпкъ къикIыгъагъэхэр. Сыда махъулъэм 
мыхъунэу ышIэрэр? Адыгэ хэгъэгур зы шIыгъэнымкIэ, 
зэгурыгъэIонымкIэ ылъэкI къыгъанэрэп. Адыгэхэр къэзгъэделэхи, урысмэ зязытыгъэ наибэ къумалыми ащ фэдэ 
раIуалIэу зэхэсхыгъэп. Шъоры, Цэир, Къэрбатыр хэзыIэтыкIыгъэр, шъоры кIэгурымыхьажь фэзышIыжьыгъэу 
кIэлъытхъожьри... Мыхэмэ язакъокIэ сыгугъэрэп Къэрбатыр гущыIэ шъэфхэр фэзгъэIухэрэр. Шъэфа ар? Фэ къолI 
хьакIэщ зытIущмэ щарыгущыIагъэхэуи зэхэсхыгъагъэ... 
Ярэби, Бэрзэджыр? Ащи мыр игупшысэна? ЗыIугъэкIэгъэн 
фае. Арымырмэ, махъулъэр нэбгыритIумэ азыфагу хьайнапэ дэхъухьащт. Хэгъэгу пашъхьэм емыкIу къыщихьыщт. 
Сыда зыкIэнэбгыритIур? Ящэнэрэр щыIэмэ, акIыб дэтмэ 
шIэ? Хэт ар?..
- УкъысэдэIугъэмэ, Хьатырбай,- Тимэ гущыIэ лъапсэр 
къыубытыгъэу игупшысэмэ къахэужьыгъ, зэхихыгъэм 
ишъыпкъапIэ зэригъашIэ шIоигъоу реIо,- ори Къэрбатыр 
удэзгъэгущыIэщтыгъ, унахьыжъ, ятэ урилъэгъу, къин 
макIэп зэдэшъущэчыгъэр.
- Аущтэу сызекIонри сфэшъуаш, сигухэлъ къытебгъэфагъ. Сэфэрбый сырилэгъу къодыягъэп, синыбджэгъу 
шъыпкъагъ, Алахьым зыдигъэзэжьыгъэм шIу щешI. Тэ, 
Бэрзэджымрэ сэрырэ, къытэлъытыгъэмэ, Къэрбатыр 
кIалэ, ар хэукъомэ, тэри тыдыхэукъо.

--- Page 614 ---

Цэим зыдэгущыIэгъэгъэ мэфэ заулэм Тимэ бэмэ 
ягупшысагъ, фэкъолI хьакIэщ заулэми арыхьагъ, Нэтыхъуаий, АбдзэхакIи, Бжъэдыгъуи ащыIагъ, Къэрбатыр 
фэгъэхьыгъэу Iае пакIошъ, шIу нэмыкI зэхихыгъэп. Мамыр 
мэзитIоу адыгэ щыIэныгъэм къыхэфагъэм цIыфмэ абгъэ 
дизэу жьы къаригъащэу регъажьэ. ЯбэдзэрыкIо яфэныкъоныгъэмэ ащыщхэр арырегъэгъоты, пцэшIуащэм зезгъэпхъуатэрэ хьадагъэхэр, нахьыпэрэм фэдэу, чылэмэ 
адэтыжьэп. Ау ащ къикIрэп зэпыйрэ лъэныкъуитIу зэфагум 
сакъыныгъэ дэмылъыныр. 
Къэрбатыр фэгъэхьыгъэ гущыIэ мыщыу горэ, сыдел 
нахь, Тимэ еIо, сэ къысаIона. Махъулъэм ыкIыб щаIори, 
сакIыб щаIори зы. Зыгорэ, зы шIогъэнапIэ горэ щымыIэу 
Къэрбатыр пае Iо къежьагъэп. Ау хэт ар зыIорэр? Зымафэ 
джа хьакIэщмэ ащаIуагъ зыфаIуагъэри, Iофы зыригъэшIи, 
зыкъыхимыгъэщэу кIигъэупчIагъэхэти, къэшъыпкъэжьыгъэп. Цэимрэ Бэрзэджымрэ Занэм тегущыIэх, имыхьакъ 
раIуалIэ аIуагъ нахь, Къэрбатыр зыми ыгъэмысэщтыгъэп. 
ЗэрэхъурэмкIэ, мы Iофым тэ тымышIэ горэ хэхъухьэ. Сэ 
махъулъэм ышIэрэр зэкIэ дезгъаштэу арэп. Джа фыщытыкIэ-еплъыкIэ дэдэри загъорэ Сэфэрбый фысиIагъ, имыщыкIэгъэ урыс ешIунри десымыгъаштэу бэрэ къыхэкIыгъ. 
Ау урыс пачъыхьэр талъэныкъо къэкIофэкIэ Къэрбатыр 
имамыр уахътэ демыгъэштэн плъэкIынэп. Сыда ащ Цэим 
ыгу зыкIемыIурэр? Хьатырбай изакъоп, лIэкъолъэш, пщы, 
фэкъолIышIу зэетIуаеми ар къазэрэхэIукIри Хьагъурыми 
къыриIогъагъ. Олахьэ ари хьалэмэтым, сыда пщымэ, 
лIэкъолъэшмэ, фэкъолIышIу нэIогъакIэмэ афэмыгъотрэр? 
Сыд мылъкупсэжъхэр зытещыныхьэхэрэр? Ахэмэ къагурыIорэба уичIыгу, уихэгъэгу пщылIыпIэм зифэкIэ, уимылъку 
зэрэптырахыщт шъыпкъэр?
Уахътэ тешIэ къэсми, Тимэ игупшысэхэр къэбырсырых, 
хьилагъэ хелъагъо, зэмыжэгъэ упчIэхэр къыхэтаджэх. 
ШIупщыгъэр зыщигъэгъупшэу, Къэрбатыр дэгущыIэным 
ыпэкIэ, Бэрзэджым зыIуимыгъакIэ хъущтэп. Убых щыI 
аIуагъэшъ, Джеймси IукIэнкIэ къэнэнэп. Ау инджылызыр 
шыхьат къафэмыхъугъэмэ дэгъугъэ.
Некрас Тимэ зыфэе дэдэр къыдэхъугъ. Бэрзэдж Джырандыкъо изакъоу ихьакIэщ риубытагъ. Джеймси имысэу, 
Цэим дэжь щыIэу къычIэкIыгъ.

--- Page 615 ---

- ТIуапсэ сыщыIагъэти, Джырандыкъу,- Iоф иIэу 
зэрэфэкIуагъэр Тимэ бысымым шIуиушъэфыгъ,- мыщ 
сыкъэсыгъэу убых пащэм дэжь сыдэмыхьэу ДэхапIэ згъэзэжьынэп сIуи, уадэжь сыкъыдэхьагъ.
- Олахьэ, Тим, дэгъоу пшIагъэм, Тхьэр разэ къыпфэхъу, 
сыбгъэгушIуагъ,- Джырандыкъо зэригуапэр къыхэщы, 
ыжэ дэфэжьрэп.- Олахьэ, Некрасыр, лIэхъупхъэу укъычIэкIыгъэм, сыбгъэгушIуагъ, зиунагъо бэгъон!.. Ау, сишъэогъужъ, ухьакI нахь мышIэми, сэркIэ зыкIэ ухэукъо,- 
мэкъэ IужъукIэ мэщхы, къыIогушIо.
- Тхьэм ыпашъхьэ тобэ къыщысэхьы, сы, Джырандыкъу, убыхмэ ямызакъоу адыгэмэ язы лIы пащ, сызэрэхэукъорэр?
- Ыхь-ы, джы, Тим, къэбгъэтэрэзыжьыгъ, уишъэогъужъ Бэрзэджыр зыфэдэр,- сэмэркъэур зэригуапэр 
къыхэщэу, ыгу нахь къыдеIэу мэщхы,- адыгэмэ язы лIы 
пащ къыпымыгъэхьажьыгъагъэмэ, сыгу къыобгъэщтыгъэ... 
Лъэпкъ цIыкIум ущыщыным елъытыгъэп лъэпкъышхом 
урипэщэныр, Тим,- Джырандыкъо сэмэркъэу макъэм 
текIы,- ар шапсыгъэхэми абдзахэхэми зэхашIыкIыгъэшъ, 
цыхьэ къызэрэтфашIыгъэмкIэ тхьаегъэпсэух, бэрчэт босын 
ясэIо. Ау ащ къикIрэп,- джыри сэмэркъэум деублэжьы, 
зымафэ Цэим къыриIогъагъэ дэдэхэр къыкIеIотыкIыжьых,- 
уимахъулъэ Занэ Къэрбатыр сэщ нахьи, Цэим нахьи нахь 
лIыIокIэ арэп, иныбжьыкIагъэрэ илъэрыгъ псынкIагъэрэ 
яхьатыркIэ тIэкIу къызхэдгъэщыгъ. Ы-ы, Тим? ЕпIожьми, 
сыгу къыобгъэнэп, ау ар ежь Къэрбатыри, лIы делэп, 
ешIэщтын... Мыдэ, Тим, сэмэркъэур Тхьэм икIас зэраIоу, 
ахэр Iофхэп, сыд шъуалъэныкъо щыкъэбар? Сыд шъуищыIакI, шъуипсэукI? УкъызхэкIыгъэхэри узынчъэхэба? 
Алимбэчи илIыгъэ сыдым нэсыгъ?
- Талъэныкъо, Джырандыкъу, джыркIэ, унашъоу 
шъушIыгъэм зэрэтетэу, щымамыр,- Тимэ сэмэркъэукIэ 
къыфадзыгъэм ичIэгъчIэлъыгъэ къыгурыIуагъэу, Цэим 
игущыIэ лъапсэхэри джы къыздикIхэри зэхишIэу, ау зи 
къызхимыгъэщэу къытыратэкъогъэ упчIэмэ джэуап къаретыжьы,- сыкъызхэкIыгъэхэри псэух, узынчъэх. УкъызкIэупчIэрэ Алимбэчи лIыпкъым иуцуагъ.
- Къэсщэщт ыIорэба?

--- Page 616 ---

- Сисэшхо тэ щыI, урысмэ сязэощт еIо.
- Аферым! ЛIы гущыIэ зэхэсэхы. Ари адыгэхэр къызкъонэжьыщтмэ ащыщэу къытхэуцо,- Бэрзэджым иIплъэтеплъэ нэгушIо нэшхъэигъэр къытекIоу зыкъызэблихъугъ, 
зэпыупIаби темышIэу, хьарамыгъи хэмылъэу, гупцIэнагъэр 
къытекIоу къэупчIагъ: - Арэп, Тим, ащ ятэ джыри псауа?
Тимэ ошIэ-дэмышIэ упчIэм къыкIигъэщтагъ. ЗыкъызешIэжьым, гупшысэ-нэшхъэир къытекIуагъ нахь, джэуап 
къытыжьыгъэп. Бэрзэджми имысагъэ зыдишIэжьэу къыриIуагъ:
- Къысфэгъэгъу...- тIэкIу тешIагъэу къыпигъэхъожьыгъ: - Адэ сыдэу пшIын, ари зы адыгэ тхьамыкIагъу...
Некрас Тимэрэ Бэрзэдж Джырандыкъорэ зыщызэдэгущыIэщтыгъэ сыхьат дэдэм Цэй Хьатырбайрэ Белл 
Джеймсрэ мыщ фэдэ гущыIэ азыфагу дэлъыгъ:
-...Къэбарэу Урысыем илъыр ошIа, Хьатырбай? - 
чыжьэкIэ Джеймс къыригъэжьагъ, къырихьыжьэгъэ 
псалъэр IэкIахынкIэ тещыныхьэ пIонэу, джэуап къытыжьыгъ: - ПщылIыгъэр фэкъолIмэ атырахыжьын яхьисап.
- Сы пIуагъи? - хьакIэм игупшысэ лъапсэ къыубытыгъэми, къыгурымыIо фэдэу Хьатырбай къэупчIагъ, етIани 
кIэупчIыхьажьыгъ: - МэкъумэщышIэ фэкъолIхэр шъхьафит 
псэукIэ ашIыжьынэуи?
- ПщылIхэр, мэкъумэщышIэ пщылIхэр ары,- джыри 
Джеймс къыкIигъэтхъыжьыгъ.
- Олахьэ сымышIэрэ, хьакIэ, а къапIорэр зыфэдэр.
- Джары Занэ Къэрбатырдыхэр зажэрэ Урысые пачъыхьэм иморадыр.
- Ар тифэкъолIмэ зэхахы хъухэщтэп!..- Хьатырбай 
гумэкI нэгукIэ хьакIэм Iуплъагъ.- Игугъуи къысфэпшIыгъэп, 
сшIэрэп, къэсшIэжьрэп!.. Ащ фэдэ къэбар зэхэзыхрэ 
фэкъолIыр бгъэдаIо пакIозы, пфэIыгъыжьынэп. Шъхьафит 
къыфэзыхьрэм ешIуныр хэгъэкIи, IаплIыкъорэгъкIэ пэгъочъын.
- ЦIыф гупшысэм щытIыргъогъэ къэбарыр, Хьатырбай, 
Iыгъыгъуае. ЕтIани ар гъазетмэ къызатхыкIэ, унэшъуми 
плъэгъущт, удэгуми зэхэпхыщт,- Джеймс Абдзэхапшъэ 
нэс Iофы зыригъэшIэу къызфэкIогъэ лъэгъуныр ыгъэцэкIагъэу, игущыIэмэ кIэух афишIыжьыгъ.

--- Page 617 ---

 - Джары сэ Урысыем пыщэгъу зешъумыгъэшI зыкIэсIо зэпытрэр. Ары шъхьакIэ, сIорэм щыщ Къэрбатыр 
хахьэрэп.
- Олахьэ арым сэри сIорэр. Бэрзэджри тхьаусхагъэ. 
Нахь чыжьэу хэмыхьэзэ, Занэм дэгущыIэгъэн фае...
- Ары, Хьатырбай, ары. Бэрзэджымрэ орырэ зыIо 
зэрэшъуиIэр Занэм гурыжъугъэIоныр къышъутефэ. 
Армырмэ, игухэлъ къыздэхъукIэ, а сызхаплъэрэр къэубытыжьыгъуае хъущт...
VI
ТIуапсэ кIонышъ, адыгэ мэджлыс шъхьафитым ыпашъхьэ иуцоным ыпэкIэ сыд фэдэ упчIэ къыфэтэджыгъэми 
джэуап ритыжьынэу Къэрбатыр фэхьазыр. Урысые ешIун 
IофымкIэ махъулъэм дыримыгъаштэщтыгъэми, ащкIэ Тимэ 
ишIуагъи къэкIуагъ.
ШIупщым къыфихьыгъэ къэбарым Къэрбатыри щымыгъуазэу щытыгъэп. ШIошъхъуныгъэ зыфыримыIагъэм 
цыхьэмышI гумэкIыр къыхэтэджыкIэу зиублагъэр Убыхрэ 
Абдзахэрэ защыIэгъэ тхьамэфэ зытIущым ыуж. Джы 
шIупщыр ыпашъхьэ къитIысхьи, ыгу филъыр зэкIэ къыриIуагъ. Махъулъэмрэ шIупщымрэ язэдэон кIэм зыфакIом, 
Къэрбатыр ерагъэу зиIажэзэ, Тимэ еупчIыгъ:
- Зыгу къысфэмышIумэ адебгъаштэзэ, къысфэпхьыгъэ къэбарыр сыд зилIэужыгъор? Ащ еплъыкIэу фэсшIыщтыр зыфэдэр къыбгурыIорэба?
- КъызгурэIо! - Тимэ къызэкIэкIуагъэп, теубытагъэ 
макъэкIэ кIэух къыфишIыжьыгъ: - Ащ бзэгухьэ сырыпшIын 
плъэкIынэп.
- ЗэкIэри хэсэгъэкIышъ, тятэ ихьатыркIэ угу хэзгъэкIы 
сшIоигъуагъэп, емыкIу къысфэмышI. Ау етIани шъо зы 
къыжъугурымыIорэр. Ори, Бэрзэджри, Цэйри ары. 
Шъхьафитныгъэр ттэзыхрэ Урысыер сэ шIу слъэгъукIэ 
арэп, къызгурыжъугъаIу, адыгэ зепхъо язгъэшIыным 
сыфаеп!.. Адыгэ-урыс Iоф зэхэщыхьагъэм IэубытыпIэ цыпэ 
горэ къыхэзгъуатэ сшIоигъу. Армырмэ, тилIыгъэ тытэунэхъожьыщт, пчыпэ закъокIэ тэкIоныгъэр къыдахрэп, гущыIэ 
шъабэкIи, шъхьащэ убзэкIи, чыжьэрыплъэ гупшысэкIи 
лъэпкъыр къызкъонэжьыщт хэкIыпIэмэ яусэх.

--- Page 618 ---

- Ар пIоу, табыумэ, Къэрбатыр, цIыф зэхемыгъэх!..- 
Тимэ махъулъэм тенэгуикIэу къэгузэжъуагъ.- ТилIы пащэ 
лIыгъэнчъ къыуаIон, къэрэбгъагъэм мыскъарэ урашIын.
- Сыдэу мы адыгэхэм тытхьамыкI! - гущыIэр шIупщым 
фэгъэзэгъагъэми, ежь-ежьырэу Къэрбатыр шъхьэрыгущыIэ зыфишIыжьыгъ.- ЛIыгъэр тIэкIэмыфэжьэу лIыгъэ 
нэпцIыр къызтэтэгъакIо, шъорышIыгъэмрэ шъыпкъагъэмрэ 
азыфагу тыдэкIуадэ... Я си Алахь, гукIэгъу къытфэшI, 
тыхэмыгъэукъу!..
Анэгу зэIухыгъэу нэбгыритIур зызэдэгущыIэ уж, агу 
жьы дэкIэу хабзэ шъхьакIэ, ащ фэди Къэрбатыр зыхишIагъэп, нахь гумэкI бырсыр хэфагъ. ТIуапсэ зыщекIолIэщт 
мафэр къэблагъэ къэсми, гупшысэ зэпеомэ нахьыбэрэ 
зыкъыжэхатакъо. ШIупщым риIуагъэхэмкIэ кIэгъожьэу 
арэп. Джыдэдэм къырагъэжьэжьыгъэми, нэмыкI еплъыкIэ фыриIэщтэп, зы псалъэ хэмызэу къыкIиIотыкIыжьыным 
фэхьазыр, ар непэ къежьагъэп, ежь игупшыси, ятэ ипсэкIоди, адыгэмэ ягугъапIи зыхэлъ Iоф. Ау етIани уигупшысэ 
уфэшъыпкъэу пIуагъэми, узэмыжэгъэ гупшысэ гори 
къыздихьын ылъэкIыщт. АщкIэ мысагъэ зыфилъэгъужьынри 
къекIурэп.
Къэрбатыр къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIитIурэ хырэм бэ 
пэкIэкIыгъэр. Нэтыхъоепщ фэшIыгъэ унагъо къихъухьагъ 
нахь мышIэми, ишъэожъыегъу щегъэжьагъэу, нэмыкIэу 
къэпIон хъумэ, ятэ адыгэ пащэ зыщыхъугъэм щыкIэдзагъэу 
гушIуагъор имакIэу, гумэкIыр къебэкIэу, ыгу къызыщыдащаерэм нахьи зыщыхагъэкIрэр къытекIоу игъашIэ къехьы. 
Ащ фэдизым, зыкъоIэбэжьмэ Iашэр къызкъуихыжьын 
чIыпIэ зыщифагъэм щыублагъэу, икъамэрэ икIэрахъорэ 
гупсэф голъыкIэр ашIагъэп. Лъымэм хэшIыкI фыримыIэжьэу, ыкIышъо тыркъор темыфэжьэу, адырэ фэкъолI 
егъэзыгъэ жъугъэмэ афэдэу мэпсэу. Иунэгъо мылъкукIи, 
ищагу дэт фэкъолI пчъагъэкIи, ичIыгукIи адырэ пщыхэм, 
лIэкъолъэшхэм, фэкъолIышIухэм зэратекIрэ щыIэп. Нахь 
фэшIыгъабэмэ ацIэ къыщепIонэу Нэтыхъуаий, Шапсыгъи, 
Абдзахи, Убыхи, Бжъэдыгъуи, КIэмгуий, Бэслъыные 
щыкIэкIыжьэу, арысых. Занэхэр адыгагъэм ыухыгъэу, 
ячIыгу, ятыгъэ, яуашъо къызэраухъумэщтым ыгъапэхэу, 
лъэпкъ зыкIыныгъэм шIолIыкIхэу, зы хэгъэгу ашIыным 
кIэхъопсхэу дунаим тетых. Занэ Сэфэрбый щэIэфэ хэукъомэ зигъэтэрэзыжьзэ, адыгэ пэщэныгъэр ыкъо къыфигъани, дунаим ехыжьыгъ.
Сыда мыр? Лъым хэлъа, хьауми Занэ ерышыгъа? 
Къэрбатыр зэупчIыжьы, джэуапым кIэгуIырэп. Ежь зыщыгъуази, ятэ къыпкъырыкIыгъи, нэмыкIмэ къаIотэжьэу 
зэхихыгъи ахэгупшысыхьэ. Урысыдзэм зыхэтым шIукIи, 
екIи къыщилъэгъугъэр, ищыIэныгъэ щыщ хъугъэр щыгъупшэгъошIоп. Адыгэмэ адэзэогъэ Лапинскэр зипэщэгъэ 
дзэм хэтыгъэ зэолIхэри ынэгу щызэпэкIэкIых. Хъури тхьамыкIэм иадыгэ хэпIэжъ къэкIуакIи, ишы тесыкIи, исэшхо 
ихыгъи, икъэуIакIи, илIакIи, Трам игуIакIи икIэрыкIэу гур 
къагъэбырсырыжьы. Ащ фэдэ адыгэ тхьапша зихапIэ, 
зичылэ, зихэгъуашъхьэ, зихэгъэгу къэзгъэгъунэжьзэ, 
ыныбэ етхъожьмэ, ышъхьэ етхъожьзэ урыс пчыпэм, пцэшIуащэм Iуихыгъэр!.. Уинамыси, уишъхьафити, уичIыгуи, 
уиуашъуи къэуухъумэжьыныр адыгэлъым щыщ нахь, Занэ 
ерышэп. Занэхэр адыгэчIым къытехъох, текIыжьых. ШIукIи 
ягугъу щашIэу, екIи щатегущыIэхэу къыхэкIы. Ау тятэжъмэ 
лIэшIэгъу пчъагъэм къаухъумэгъэ адыгэчI шъхьафитым 
шIу нэмыкI раIуалIэрэп, ар шIу зымылъэгъурэм къэзылъфыгъэ ныр ипыижь!..
Сыдэущтэу, Тим, къыжъугурымыIора сэ чIыналъэм 
сызэрэщыщыр, ащ фысиIэ шIулъэгъум, сфэукIочIми, 
сфэмыукIочIми, сэры щыщ шъыпкъэ хъужьыщтыр. СэшIэ, 
сыгу къысеIо Урысые пачъыхьэу зыфашъуIорэм сыкъызэригъэпцIэщтыр, сяти къыгъэпцIагъ, зинамыс фэфэхыгъэ 
цIыф мин пчъагъэхэри къыридзагъэхэп, псаумэ яадыгэ 
гугъапIэ пцэшIощэ удж тыришIыхьагъ, тхьэ нахь зымышIэрэ 
адыгэчIыр дзэ уIэшыгъэкIэ къыуцухьагъэу жьы къыригъащэрэп. ЩтэуIугъи, къэрэбгъагъи къысхафэкIэ арэп, 
шъузэрэфаеу шъукъысэплъ еблэми, джыри зэ Урысые 
пачъыхьэм мамыр лъэбэкъу пэтымыгъохымэ, адыгэ 
гунахьыр къэтэхьы. Мысагъа ар? Мысагъэу къысфэшъолъэгъуми, хьадрыхэ лъэмыджым, адыгэ уашъор сишыхьат, 
щысэштэ!
Къэрбатыр ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. Унэм къикIыгъ. 
Изакъо хъу шIоигъоу къызхэкIрэм зэришIэу, къакъыр 
натIэмкIэ рекIокIи, пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгмэ ахэхьагъ, 
Сэфэрбый икIэсэгъэ мыIэрысэ чIэгъым чIэт пхъэнтIэкIум 
тетIысхьагъ. МыIэрысэ хъугъэхэр къыпызэу зелъэгъум, 
ыпашъхьэ къифагъэр къышти, IэмычIэм чIэлъэу къыдэкIыжьыгъ. Бжыхьэпэ мэфэ шъабэр нэм къыпэIумыхьэу 
унэм къихьажьыгъ. Шъузри къылъихьагъ, къеIэсэкIзэ 
къеупчIыгъ:
- Тятэ зыкIожьыгъэм щегъэжьагъэу чIыпIэ бгъотыжьрэп, мыхъун горэ къыуиIуагъа, Къэрбатыр?
- Ихьау, сыд ар озгъаIорэр, Марий? Уятэ сыгу ебгъэрэп. Тыщысыгъ, тыгущыIагъ. МакIа адыгэ дунаим щыхъурэр?
- Ауми зыгорэ къысшIооушъэфы, Къэрбатыр.
- Ихьау сIуагъи. Ащ нахьи нахьышIу, неущ ТIуапсэ 
сыкIощтышъ, гъогу-гъомылэ къысфэбгъэхьазырыгъэмэ.
Шъузыр иIофмэ ауж ихьажьи Къэрбатыр игупшысэмэ 
къазхэнэжьым, шъхьэм имыкIэу, нэплъэгъум кIэмыкIыщтыгъэр ят. КъыгъэшIагъэм нахьыбэр ятэ исэмэгубгъукIэ 
готэу къыхьыгъэми, ащ игумэкI дигощыщтыгъэми, джыры 
ныIэп Сэфэрбый зэрытыгъэ чIыпIэ къиныр Къэрбатыр 
къыгурыIоу зыригъэжьагъэр. ЫIощтым, ышIэщтым цIыфхэр 
къыпаплъэхэу, ащ изекIокIэ тэрэз адыгэ лъэпкъыр къыщыгугъэу зыхъугъэ лъэхъаныр ары пэщэныгъэм апэ уасэ 
зыфишIыгъэр. Ятэрэ ежьырырэ, илъэс щэкIыкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ, Тифлис зэрэкIогъагъэхэр, урысыдзэм 
зэрэхэхьэгъагъэр, зэрэхэтыгъэр, къызэрэхэкIыжьыгъэ 
шIыкIэр ыпашъхьэ къиуцожьыгъэх. Сэребряков Гъэзари 
сыдэущтэу ахэмэ ахэбгъэкIокIэн плъэкIын? Къахэхьэ, 
ахэкIыжьы - тхьагъэпцI шъхьэфэшIэжь Iушэу ятэ ытэмэпкъ 
къогъу къыкъоплъэу елъэгъу. Урысыдзэм хэт зэхъум, 
къулыкъу дэзышIэгъэ забыт шъэогъухэр? Бутенкэр... 
Василенкэр... Курбатовыр... Савониныр... Анахьыбэр 
адыгэ сэшхом, пцэшIуащэм Iуихыгъ. Гунахь яIэмэ, Тхьэм 
къафегъэгъу, кIэлэ шIагъощтыгъэх... ЦIыф лъэпкъитIум 
азыфагу зэмышIуныгъэ дэлъыныр сыдэу тхьамыкIагъу, 
емыкIу. Хэта ар зилажьэр? Зыпкъ къикIыгъэр? Хэт ыпкъ 
къикIыгъэми, адыгэмэ ар ялажьэп! Тхьэ нахь амышIэу, 
ячIыгу алэжьэу, шIу алъэгъоу, ясабыйхэр апIоу дунаим 
тетыгъэх. Джы еплъ къяхъулIагъэм, мыжъобгъуитIум 
дадзагъэхэу шъхьалым дагъэкIых. Къаигъэ шъукъытфэхъу, 
тичэтэ чIэгъ шъукъыщэгущыIэ, шъуихапIэ къытэшъутрэп 
аIозэ, къаушъхьакIух. МакIэр тхьамыкI егъашIэм адыгэмэ 
аIо. ТымакIэми, тфэшIэшъущтыр джы нэс тшIагъэ. ЛIыгъэм 
тыкъыкъонэщтмэ, илъэс пчъагъэм тлъэкI къэдгъэнагъэп. 
Джы, зэрэхъурэмкIэ, тилIыгъэ амалынчъ, лъэпкъыр 

--- Page 619 ---

зэрэпсаоу екIодылIэжьыным Iофыр IукIагъ. ТызщызэупчIыжьын чIыпIэ непэ тифагъ. Ащ джы ищыкIэгъэ закъоу 
сшIэрэр мамыр лъэбэкъу!.. Джары адыгэ гугъапIэм 
къыфэнэжьыгъэр, мыхъун сэIомэ, къысфэгъэгъу, си Алахь. 
Къыздэоштэмэ, кIуачIэ къысэт, сиIоф псынкIэ сфэшI, 
сигухэлъ къыздэгъэхъу. Фэхыгъэмэ ацIэкIэ, псаумэ анапэкIэ 
сыолъэIу, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ си 
Алахь!..
Бжыхьэпэ шъэбэ ошIути, мэфэ гъогур Къэрбатырдыхэм 
къин къафэхъугъэп. Неущ ТIуапсэ къыщызэIуахыщт Адыгэ 
парламент зэIукIэм фэхьазыр.
Ахъшам нэмазыр къэсыфэкIэ, Къэрбатыр нэбгырэ 
заулэмэ аIукIагъ. Апэ ышъхьэкIэ исэлам зыфихьыгъэр 
Бэрзэдж Джырандыкъу, ащ ыуж - Цэй Хьатырбай. Ахэр 
нахьыжъых, ятэ ыгъэныбджэгъущтыгъэх. Адыгагъэр 
ежьыркIэ къежьагъэп, ежьыркIэ кIодыжьыщтэп. ТIумэ язи 
неущрэ Iофым игугъу къызэрэфимышIыгъэр Къэрбатыр 
шIогъэшIэгъоныгъэми, ащи тызщытегущыIэщт мафэр 
къытпыщылъ ыIуи, Iофы зыригъэшIыгъэп.
Неущрэ Iофыр шъхьэм илъэу Къэрбатыр зэгъолъыжьым, нахьыжъмэ зэраIукIагъэм джыри зэ емыгупшысэжьын ылъэкIыгъэп. ШIупщым ыIу-ымыIоми, мыхэмэ 
зыгорэ агу илъ, шъоубзэгу зыкъысфашIыгъ нахь, неущрэ 
Iофым игумэкI ахэслъэгъуагъэп. Адыгэ шъолъырым ущыгупсэфынэу зао щыкIожьрэба, гухэкI илъыжьба? Пачъыхьэм 
еттыщт тхыгъэм игъэхьазырын рыкIуагъэм, къыщытIэтырэ 
Iофыгъохэр зыфэдэм къыкIэупчIагъэхэп. Сыдэущтэу афэщыIэшъугъа? Сыда ар къызхэкIрэр? ЗыгорэкIэ итым щыгъуазэхэмэ шIэ? Ары шъхьакIэ, джыри нафэ амышIыгъэ 
тхыгъэм итыр нэбгыритIу ныIэп зыIэкIэкIыгъэр. Зыр сэры, 
адырэр Джеймс. ЗэIукIэм къыхэслъхьаным ыпэкIэ цIыф 
етымыгъэшIэнэу тIуми зэфэдгъэпытагъэ. Ары пакIошъ, 
мы Iофым Джеймс зыкъыхимыгъэщ шIоигъуагъэти, 
илъэIу фэзгъэцэкIагъ. Ары ежьри ТIуапсэ къызфэмыкIуагъэр. Адэ зыгорэкIэ Джеймс, имыхьакъ тесэлъхьэми 
сшIэрэп, тиIуагъэ ыукъогъэна? Тхыгъэм Iоф датшIэ зэхъум, 
мамыр гущыIэр бащэрэ хэогъэунэфыкIы ыIомэ, тиIо зэтемыхьэу макIэрэ къыхэкIыгъэп. Нахьыбэрэ ежь адыгэ 
лIыгъэр, емышIун гущыIэр къыщысигъаIо шIоигъуагъ. Сыд 
иныжъым Iэбжым фэпшIыкIэ укъызэрэридзэщтыр?.. 
Аущтэу щытми, теплъын неущ хъурэм...

--- Page 620 ---

Пчэдыжьым, къушлыкъу нэмаз шIыгъокIэ, сыхьатыр 
пшIым, сентябрэ мазэм и 2-м 1861-рэ илъэсым Адыгэ 
парламент шъхьафитым иIофшIэн ригъэжьагъ. ЗэIукIэр 
къызэIуихынэу Занэ Къэрбатыр къызэтэджьым, апэрэ 
зэмызэгъыныгъэм инафэ къахэтэджагъ. 
- Зэ, Къэрбатыр,- Бэрзэджыр къэтэджыгъ,- сэ зыгорэ 
джэмэхьат пашъхьэм къислъхьэ сшIоигъу. Парламент 
шъхьафитыр адыгэ лъэпкъмэ ацIэкIэ зэхэтщагъэ. Ащ нэбгырищ пащэ, джэмэхьат, шъо фэшъушIыгъ. Щыми Iизынэу 
яIэр зы. Апэрэ Адыгэ парламент зэIукIэгъур Цэй Хьатырбайрэ сэрырэ тызэупчIыжьи, нахьыкI, дгъэсэн, тыкIырыплъын тIуи, Занэ Къэрбатыр къызэIуедгъэхыгъагъ. КъэшъошIэжьмэ, тыфэраз, дэгъоуи зэрищагъ. Джы къыздежъугъаштэмэ, ятIонэрэ зэIукIэ къызэIухыгъори, зещэгъури анахь адыгэ лъэпкъышхомэ ащыщ абдзахэмэ япэщэ 
Цэй Хьатырбай фэтэжъугъэгъэшъуаш.
- Бэрзэдж Джырандыкъо упчIэ фысиI,- Хьагъур Нурмыхьамэт къэтэджыгъ.
- СыкъэдаIо, Хьагъурыр,- Джырандыкъо Iэр ыIэти, 
Iо макIэу купым къышъхьарытэджагъэм щыригъэгъэтыгъ.
- ЕмыкIу къысфэмышI, нахьыжъ, Адыгэ мэджлыс-парламентым инахьыжъ нэбгырищ зыхэтэхым, ахэмэ зы 
нэбгырэ пащэ зыхадзыжьыгъэба?
- УиупчIэ емыкIу хэлъэп, Нурмыхьамэт. КъыосIон. 
Нахь кIал тIуи, Къэрбатыр хэтIэтыкIыгъагъ нахь, ащ фэдэ 
пэрытыгъэ Iизын зыми еттыгъэп.
- НэбгырищкIэ шхомлакIэр Iыгъыгъуае хъущт сэIошъ 
ары...- Хьагъурым зиухыижь фэдэу, иупчIэ джэуап къыретыжьы, къыпегъэхъожьы: - ЕтIани зы Iофыгъу, джэмэхьат. Сэ адыгэ шъолъырым ианахь лъэпкъышхомэ сащыщ, 
ау лъэпкъышху, лъэпкъ цIыкIу сфэIощтэп. Адыгэ мэджлыс-парламент шъхьафитыр адыгэмэ яхэгъэгу апшъэрэ 
унэшъошI. Ар зэкIэ адыгэмэ зэдыряй. ДжырэкIэ тхэзыгъэ 
Урысые унэшъо лъэгу хъугъэ Бжъэдыгъухэми, КIэмгуехэми, Бэслъыныехэми, Къэбэртаехэми яй. Лъэпкъ зэхэдз-зэпэгъэуцум тызхэхьажькIэ, тэунэхъулIэжьыпэщт.
Купым Хьагъурым зэрэдырагъэштагъэр Бэрзэджым 
инэрылъэгъути, зиIажэмэ зигъэшъоубзэгузэ, къыIуагъ:
- Тэмэм, Нурмыхьамэт, тэмэм. ТицIыкIуи тиини зы 
хэгъэгу кушъ зыщапIущтыр, тэмэм. Джы сыд тшIэщтыр, 
джэмэхьат, лIым ыцIэ къесIогъах.

--- Page 621 ---

Къэрбатыр гущыIэр аIихыгъ:
- О джэмэхьат, Адыгэ мэджлыс-парламентым илIыкIохэр, тинахьыжъ Джырандыкъо мыхъун къыIуагъэп. 
Дэгъуба Цэй Хьатырбай непэрэ зэIукIэр зэрищэмэ. Сэры 
Урысые пачъыхьэм етхьылIэщт тхыгъэр шъуапашъхьэ 
къизылъхьащтыр, къытэгущыIэщтыр. Арэу зыхъукIэ, 
зэIукIэ зещэныр Хьатырбай нахь Iэрыфэгъу фэхъун. Ау 
Хьагъурым къыIуагъэм купкI хэлъ. Зы нэбгыр шхомлакIэр 
зыIыгъын фаер, Iоф пстэур екIолIэжьэу зы лIышъхь хэгъэгум ищыкIагъэр. Лъэпкъ ин, лъэпкъ цIыкIум пэщэ хэхыныр 
епэсыгъэп...
- Ар зэIукIэ ужым жъугъэцэкIэнэу шъупшъэ къитэлъхьэ!..- къыхэзэрэгъэкуукIыгъэх, нэбгырэ зытIущми Къэрбатыр ыцIэ къыраIуагъ.
Цэй Хьатырбай парламент зэIукIэр зэрещэ. Къэрбатыр 
къахилъхьэгъэ тхыгъэм ыуж нэбгырэ зыщыплI къэгущыIагъ. 
Ахэмэ ауж къыкIэлъыкIогъэ нэбгыритIури апэрэмэ яIо 
текIыгъэп. Парламентым хэтмэ анахьыбэр къызэгущыIахэм, Занэ Къэрбатыр иIоф къызэримыкIыщтыр, зэрэгъэуIушыжь зэрэхэлъыр къыгурыIуагъ, Бэрзэджми псалъэр 
аIихи, Къэрбатыр иIофшIагъэ гущыIэ шIубэ къыриIолIагъ, 
ау къэгущыIагъэмэ ягупшысэ тетэу икIэрыкIэ шъыпкъэу 
кIэтхыкIыжьыгъэн фаеу къыухыгъ, зыкъоIэбэжьи, тхыгъэ 
къыштагъ: 
- Мыдэ, Хьатырбай, зэ къафеджэлъ мыщ, мыр зымафэ 
зы шъхьэ нахьи шъхьитIу зэраIоу, стхыгъагъэ. Тыркубз 
зэрэзэхэлъыр, адыгэ бзэгу къэшIыжь итыр, ащ фэдизэу 
бэп, тхылъыпIэ нэкIубгъуи икъурэп. Парламентым ыштэмэ, 
Къэрбатыр урыс бзэгу ерэшIыжь.  
Бэрзэджым итхылъыпIэ адыгабзэкIэ Цэй Хьатырбай 
къафеджэ: "Укъытэпыи нахь мышIэми, лъытэныгъэ зыфытиIэ урыс пачъыхь! Илъэс шъэныкъом къехъугъ адыгэмэ 
лъыгъэчъэ заор къызяпшIылIагъэр. Джыри зэ къыотэIо: 
тэ, адыгэхэр, зыми тыриеп, илъэс мин пчъагъэм тичIыгу 
тыщэпсэу, къэтэухъумэ. Тыхэгъэгунчъэу, зыми тыримыеу 
шъуIозэ, тышъуушъхьакIугъэти, Адыгэ хэгъэгу зэхэтщагъэ, 
мэджлыс-парламент шъхьафити фэтшIыгъ. Инджылызми, 
Тыркуми, Франкми, Персми хэгъэгу гъэнэфагъэкIэ таштагъэу тхыгъэ тиI. Мамыр гъунэгъу хэгъэгуитIоу тызэдэпсэущтмэ, бгъуитIумкIэ тазыфагу зэшIуныгъэ дэлъын фаеу 

--- Page 622 ---

тэлъытэ. Ащ пае шIэгъэн фаер: 1) Уидзэ зэкIэпщэжьыщт; 
2) ИпшIыхьэгъэ пытапIэхэр тичIыгу ипхыжьыщтых; 3) Тхьэ 
нахь зымышIэрэ унэгъуишъэ пчъагъэхэу хьэрамыгъэ 
зыфытимыIэ уицIыф къэзэкъхэр тичIыгу ипщыжьыщтых; 
4) Хы ШIуцIэ нэпкъым уикъухьэхэр IубгъэкIыжьыщтых; 
5) Гъунэгъу шъыпкъэныгъэ къэрар зэдэтэшIы; 6) ЛъэныкъуитIумкIэ гъэзэгъэ гъэрхэмкIэ тызэхъожьы.
Къэтпчъыгъэ Iофыгъомэ укъызямыуцуалIэкIэ, илъэс 
шъэныкъоп, илъэсишъэ охъуфэкIэ, зы адыгэ закъо дунаим 
тетыфэкIэ тыкъыошIущтэп". 
Цэим къеджэныр зеухым, гуих-гумэкI рэхьатэу унэм 
из хъугъэр Къэрбатыр къыукъуагъ: 
- Уасэ зыфэзышIыжьрэ хэгъэгу, джэмэхьат, мыщ 
фэдэ тхыгъэкIэ нэмыкI хэгъэгу пэгъокIрэп.
- Адэ сы узэрэгугъагъэр о? - Хьатырбай нэ IаекIэ 
Къэрбатыр еплъыгъ.
- Сыд адыгэхэмкIэ мышъыпкъэу, къытэмыпэсыгъэу 
мыщ итыр? - нэшIукIэ джэмэхьатым еплъызэ, Бэрзэджри 
къэупчIагъ.
- Сэ мыщ еплъыкIэу фысиIэр къышъосIон, джэмэхьат,- Къэрбатыр къэтэджи, джэмэхьат пашъхьэм ит 
нэбгыритIумэ азыфагу къыдэуцуагъ,- сыушъэфынэп. 
Пыим ащ нахьрэ Iо дыуимыIэжьынэу, удэмыпсэужьынэу 
щытмэ, итыр тэрэз, мышъыпкъэ ислъагъорэп. Ау мыщ 
фэдэ тхыгъэм нэдэплъыпIэ горэ иIэн фае. Тыхэшъумыгъэукъу, джэмэхьат, пащэ тызфэхъугъэ адыгэ лъэпкъыр 
хьадрыхэ нэпкъым тэтщагъ. ТилIыгъэ къаушъхьакIуми, 
гупшысэрэ гукIэгъурэ къызхэтэжъугъэгъаф...
Урысые пачъыхьэм фахьыщт тхыгъэм мэфищэ Адыгэ 
парламентыр тегущыIагъ. Зэфэгубжыгъэх, зэшIужьыгъэх.
Бэрзэдж Джырандыкъо къыштагъэмрэ Занэ Къэрбатыр иемрэ зэрахьылIагъэх, еупхъухэмэ-къеупхъужьхэзэ 
агъэшъэбагъ, мыбэ дэдэми, нэдэплъыпIэ гори фашIыгъ. 
Джыри зэ гущыIэухыгъэ зырызкIэ тхыгъэр ауплъэкIужьыгъ. 
Пшъыгъэх, пагъэх, зыми фэежьыгъэхэп.
Тхыгъэр зэрэпсаоу аштэнымкIэ алъэкъуацIэхэр зырызэу къызыраIом, гукIэ фэмыяхэу Занэ Къэрбатыр ыIэ 
къыIэтыгъ.

--- Page 623 ---

VII
- Сыд къэбар, Джырандыкъу? - шым къепсыхыжьыгъо римыгъафэу, Джеймс Бэрзэджым еупчIыгъ.
- Олахьэ Занэм тигъэгуIагъэм, ау зыфаер къыдэдгъэхъугъэп,- Джырандыкъо зэрэрыразэр ымакъэрэ 
икIуакIэрэ къахэщэу, мэфэ заулэм къыпэплъэгъэ Джеймс 
ыблыпкъ ыубытыгъ, щхыгъэ.- Нэтыхъоепщым, Джеймс, 
ары, ары, умыгъэшIагъо, янэ ищэIупс къыIучъэу, ар сыдым 
адыгэ пащэ ышIын! Ащ къыгурымыIорэр зы: зыдэщыIагъэм 
тэ бэшIагъэ тыкъызикIыжьыгъэр, ори утигъусагъ. Илъэс 
пчъагъэрэ адыгэ тхьамыкIагъор зыщысигъэгъупшэнышъ, 
къеблагъ Урысые пачъыхьэм рысигъэIощт, нэпэнчъагъэ 
къысигъэхьэу IаплI рысигъэщэкIыщт... Ахэр Iофхэп, 
Джеймс, о сыдэу Убых ущыхъугъ? Бэрзэджмэ угу хагъэкIыгъа? Урагъэзэщыгъа? Хьэцагъэ къызхагъэфагъа?
- Джырандыкъу, а зиусхьан, сыгу хэмыгъэкI, Убых 
сищыпэкъакIуа?
- Армэ хъун,- ыгу къыдеIэу ытамэ теуIэ, мэщхы,- 
гуцафэ горэ уагъэшIыгъэу зысшIэкIэ, Бэрзэдж нахьыкIэхэр 
апэ зэритхэу, зышъо сымыгъэплъын паIо зыщыгъ Убых 
къисынэнэп.
Джырандыкъо икъэгущыIакIэкIэ, еIо Джеймс, рэзэ 
дэдэу къыгъэзэжьыгъ. Къэнэжьыгъэ закъор Iофым ыпэ 
лъыгъэкIотэгъэныр, зэпыугъо-зыкъэшIэжьыгъо мамыр 
гугъапIэ зиIэ лъэныкъом зэретымыгъэшIыныр ары. Аущтэу 
урысхэмкIи адыгэхэмкIи тымызекIо хъущтыгъэп. Азыфагу 
зэшIуныгъэ къызэрэдахьэу Урысыем ылъакъо хы ШIуцIэ 
Iушъом зыщиушхущт. Балканми, Европэми защигъэпытэщт, 
Персие къэлапчъэри Дагъыстан щыIуихыгъ. Занэ Къэрбатыр ятэ ыкъогъу зыкъуигъэбылъхьазэ, зегъэIушы шъхьакIэ, 
чыжьэрыплъэмэ ащыщэп. Адыгэ парламентыр зытегущыIэщт тхыгъэм Iоф датшIэ зэхъум, шъхьаихыгъэ хэмылъэу 
есIокIыгъ, сIуагъэм щыщ хэхьагъэп, е къыгурыIуагъэп, е 
фэягъэп. Дэгъоу сшIагъэ зыкъызэрэхэсымыгъэщыгъэр. 
Ежь зэриIоу сыдэпсэугъ, джы ежь зэрэхэкIыжьышъу. 
Адырэмэ сыдэущтэу парламентым зыщашIыгъ? Сыфэягъэп 
зэхамыщэ рапшIэзэ Адыгэ парламентыр зэхэзыжьыныр. 
Зэбэн-къызэбэныжьхэми, ащ адыгэхэр зэриугъоилIэщтых, 
лъэпкъ хасэкIэ уяубзэн нахьи, джы зэрэтшIыгъэу уадэгущыIэмэ нахьышIу, узфэе нэбгырэхэри щызэпщэлIэнхэ 

--- Page 624 ---

плъэкIыщт. Парламентыр зэбгырызымыгъэзыщт Iофыгъомэ яамалхэми ягупшысэгъэн фае. Адыгэмэ афэдэу 
шъхьафитыр зышъхьэкуцI хэгъэгу Урысыем пэпIыгъынэу 
сшIэрэр.
- Олахьэ, Джырандыкъу, мы къапIохэрэр убыхмэ 
афэмышъуаш,- Джеймс игупшысэхэр къызызэпегъэчъэ 
уж, зи къызтыригъанэрэп, зэIукIэм щаIуагъэр зэригъашIэ 
шIоигъоу пегъэхъожьы: - Сигуапэ шъуиIоф къызэрикIыгъэр, мэфищ зытешIэм, сыкъэгумэкIыщтыгъ.
- ТызщыгумэкIын чIыпIи тифэгъагъ. Хьагъурым къонцэ 
шъхьаф къытхилъашъуи... Ау тхьагъэпцIэу шапсыгъэ 
муртазыкъым сыдэзекIуагъ, седэхашIэзэ зыфаери щызгъэгъупшагъ, ежь Занэ дэдэри талъэныкъокIэ къызфэдгъэшIушIэу хэзгъэлэжьагъ нахь ащ... Модэ пчэнышIу горэ 
къэшъуукI,- щагудэт фэкъолIмэ ареIо,- ешхэ-ешъо тIэкIу 
сшIыжьынэу къыстефэ. Чылэр къэшъумыугъой, Джеймсрэ сэрырэ тизакъоу тыщысы тшIоигъу. Модэ, Джеймс, 
ахэр Iофхэп, убых пчэн од уецэгъун нахьи, Цэим гушIуакIо 
факIу.
- Сыд гушIуагъу Хьатырбай иIэр? 
- Адыгэ мэджлыс-парламент шъхьафит пащэ хъугъэ.
- Занэ Къэрбатыр?
- Ащ ифэшъуашэ къехъулIагъ. МыдаIорэ пэпчъ ар 
къыпыщылъ... Ары, сэры Цэй хьацэжъым мэфищ ешхэешъо зыфишIыжьын фаер. Джыри зэ типэщэщтым, кIо 
зыгорэ, хэти щэрэщ, уапэ итын фаеба, парламент пашъхьэм 
Занэр тIэкIу зыIутэгъэкIотым, Iофым тытегущыIэнэу нэбгырищым тизакъоу тыкъызызэфэнэжьым, Къэрбатыр 
джыри сыкъыщытхъузэ, ыныбжькIэ зиIэжэнэу къытефэ 
сIозэ, Цэим ыцIэ къесIуагъ. ЕтIанэ хъугъэр гъэшIэгъоны, 
Тхьэ нахь сымышIэу сэ сцIи Хьатырбай къыриIуагъ. Плъэгъурэба хъурэр, гузэжъогъащэ. ЕтIани зытемытыр къэсIонэп, Адыгэ хэгъэгушхом убых лъэпкъ цIыкIум илIыкIо 
пащэ фэпшIыныр къезгъэкIугъэп, ар сиIэубытыпIэу сытегъуалъхьи, Цэир пхырысымыгъэкIэу ыуж сикIыгъэп.
- Занэм сыдэу зишIыгъ?
- Хъун къытфиIуагъэп.
- Зы нэбгырэ Iэ IэтыгъэкIэ хъущтэп къышъуиIуагъэба?
- Сыд пай, Цэйми ыIэ къызфиIэтыжьыгъ. Мыхъун 
тшIагъа?

--- Page 625 ---

- Ащ фэдэ зекIуакIэ шъухэслъэгъуагъэп. Ащ фэдэ 
чIыпIэми ащ фэдэ щашIэ. Ау ыIэ къызфиIэтыжьыгъ аIони, 
фэкъолIхэр, зыгу къышъуфэмышIухэр къыжъудагъэхьащхыных, къышъутыригъэгущыIэных.
- Ара зыфапIорэр?..- Бэрзэджым зэхихыгъэр къыридзагъэп.- А Iофым мэджлыс-парламентми шъхьэщыIулIэжь щядгъэшIыгъ. ТшIэгъэ Iофым икIэух къазыхэтэлъхьажьым, зи къемыхъулIэгъахэм, ыIэ апэ къэзыпхъотэгъагъэм фэдэу, Занэр щысыгъ. ШIукIи екIи къызхигъэщыгъэп. ОсIоныр ошIа, Джеймс, сызэрэщымыгугъыгъэу 
Къэрбатыр лIыгъэ къызхигъэфагъ. Зэнэ шэн ар. Сэфэрбый 
тхьамыкIэри джары зэрэщытыгъэр. Ышъхьэ фэбэнэжьыным фэIэджабгъугъэп. Сыд пшIошIра тшIагъэм тызкIытегушIухьагъэр? Занэмэ ар адатшIэти ары.
- КъэпIотагъэр гъэшIэгъоны...- Джеймс ыпашъхьэ 
исыр щыгъупшагъ пIонэу хэплъызыкIыгъ, игущыIэгъу жьыкъэщэгъу римыгъафэу еупчIыжьы: - Парламент зэхэсыгъо 
ужым сыд шъуизэбгъодэкIыжьыкIагъэр?  
- Занэра хьауми мэджлыс-парламентым хэтхэра?
- Занэри ары, адырэхэри ары.
- КъыосIон, IэпэубытышхокIэ тызэхэкIыжьыгъ. Ары 
пакIошъ, Къэрбатыр абдзэхэ гъогу зэхэкIым нэс къыддэкIотэжьыгъ. Тхьаегъэпсэу, нахьыжъитIум тыгу ыщэфыгъ, 
шъхьэкIафэ къытфишIыгъ.
- Къэрбатыр ишъырыт зекIокIэ-гъэпсыкIэ, Джырандыкъу, зи хэплъагъорэба?
- ЛIым имыхьакъ теслъхьана, гуцафэ зыфытигъэшIыгъэп. Ау, къыосIон, игъусищ - Хьагъурымрэ, Некрасрэ, 
Трам фэкъолIымрэ - ягумышIугъэ къахэщыгъэ фэдэу 
сахэплъагъ. Некрас Тимэ сырыгущыIэжьрэп, сыд фэдиз 
пIуагъэми ишIупщба? Ау, зы къыхэсэнэ, Некрас Тими 
УрысыемкIэ тIуагъэм къыдыригъэштагъ, тхьамыкIэм сыгу 
егъугъ, зэрэурыс лъэпкъыр къызхигъэщына, апэ зыIэ 
къыдэз гъэчъэягъэмэ ащыщ.
- ГъэшIэгъоны хъурэр...- Джеймс джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ.
ПщэрыхьэпIэ лъэныкъомкIэ жъэрымэ къиоу ыублагъ. 
Охътэ бащэ темышIэу пщы хьакIэщым пахъэр къышъхьэщихэу пчэн гъэжъагъэр къагъэсыгъ. Iанэм хъоо-пщаоу 
Джырандыкъо кIэрысэу, къытырагъэуцуагъэ пэпчъ зырызэу зыхаIэ уж, къыIуагъ:

--- Page 626 ---

- Чылэр къэшъумыугъой сIуагъэ шъхьакIэ, уизакъоу 
мыщ фэдэ Iанэ укIэрысыныр емыкIу, ы-ы, Джеймс?
- Умыгузажъу, зиусхьан, мыщ къытефэжьын 
хьакIэхэми якъэсыжьыгъу,- Джеймс щхыпцIыгъэ, джы 
нэс ыушъэфыщтыгъэм ышъхьэ къырихыгъ. 
- Хэтырэ хьакIэх? - Бэрзэджым шъхьэр къыпхъотагъ.
- Адэ, Джырандыкъу, уипчэн укIыгъо имыфэхэзэ, 
Iанэм къытехьагъ пшIошIыгъа?
- Олахьэ тэмэмым. Ащи сегупшысагъ. Сыда щагудэт 
фэкъолI бзэджэрылъфмэ къысамыIуагъ!.. Тэ щыI ахэр?..
- Лажьэ зыми иIэп. ГушIуапкIэр сые. Хърозэр Исмахьилбейрэ Фонвильрэ Тыркум къикIыгъэх.
- О-уи-уиу, сыд гъэшIэгъон къысэпIуагъэр!..- Джырандыкъо тыжьын шыукъамыщыр алрэгъум къыпехы.- Ма, 
мыр сигушIуапкIэ. Олахьэ, Джеймс, аIу-амыIоми мы 
инджылызхэр шъутхьагъэпцIым, шъубзэ пытэм, джы нэс 
зэрэпфэщыIагъэр.
- КъэIогъу сифагъэп...- Джеймс бысымым IогушIо,- 
етIани мы тыжьын къамыщым сенэцIыгъагъ, нахь фэIэджабгъу усшIы сшIоигъуагъ.
- Ихъяр олъэгъу. Тэ щыI сихьакIэхэр?
- Моу хыIушъомкIэ тыкъэплъэщт аIуи, рекIокIыгъэх.
- Олахьэ бэшIагъэм Хърозэрыр зысымылъэгъугъэр. 
Сыдигъуа Тыркум сызыщыIагъэр? Къырым заом ыкIэмэ 
адэжь. Исмахьилбей тхьамыкIэр зыщагъэтIысыщт лъэхъаныр ары. Фонвили Франк гъогум зытехьэм, укIон, ау тыгу 
упымыкIэу къэбгъэзэжьын зэресIогъагъэр къехъулIагъ.
- Франкым нэсыгъэп ар.
- Адэ?
- Трапезунд Iоф щыриIагъ.
- Ара?.. НекIо, Джеймс, хьакIэмэ тапэгъэгъокI.
- Iэнэ шIагъом пэкIыгъуай... Якъэсыжьыгъу ахэмэ.
- Ари тэмэм. КъэIэт бжъэр, псауныгъэ пытэ тиIэнэу, 
типыймэ тинасып атекIонэу, етхьыжьэгъэ Iофыр къыддэхъунэу, охъугъэ къытхэмыхьанэу есэIуалIэ,- бахъсымэ 
зешъом, Бэрзэджым ыпэкIэ-жакIэмэ игуапэу ыIэгушъо 
аригъэчъэжьыгъ, пчэныл шъабэм хаIэмэ ежь зэриIожьэу, 
джы нэс зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ кIэух къышIыжьыгъ.- 
Занэм урыс егъэшIу сигъэшIынышъ, урыс хэгъэгу хэбзэ 
унашъом сыригъэуцонышъ, зифэкъолIхэр шъхьафит 
зышIыгъэмэ сифэкъолI дэдэмэ сызэраригъэпхъожьыщт. 

--- Page 627 ---

Махь! - пчэн дагъэ зыпычърэ Iэхъомбэшхор ыIэхъомбитIу 
къыдигъэщыгъ.- ПэкIэ псы семышъомэ сэ!..
- Занэм пщылIхэри, мэкъумэщышIэ фэкъолIхэри яIэх.
- Ахэм яIэмэ сигъапэрэп сэ. СешIущтэп Урысыем! 
ЕзгъэшIущтэп фэкъолIхэр!.. ЯфэкъолI унашъо къыднэмысызэ, тыкъызэIимышIэзэ, хэкIыпIэ горэм егупшысэгъэн 
фае. Ашъыу, сыубытхэу фэкъолIхэр Тыркум исщыжьхэмэ, 
сыд Урысыем къысишIэн! Сыхэмыукъомэ, ежьхэри джары 
зыуж итхэр. Язабытышхо горэм къысиIокIыгъагъ. Олахьэ 
тихьакIэмэ тызфагъэлIэжьыгъэм. Моу гугъапIэ горэ къеIуалIи, Джеймс, джыри мы бжъэр тэгъэIэты, гур пэ зыхъукIэ, 
езыутэхын кIэхъопсы. Мыщ фэдэ Iанэ тызыпэтIысхьэкIэ, 
джары Занэ Сэфэрбый тхьамыкIэм ыIощтыгъэр. Алахьым 
зыдэкIожьыгъэм шIу щешI, ащи, наибэм ебэн зэпытмэ, 
тэри дедгъаштэ фэдэу тигъэтхъагъэп!.. 
Адыгэ лъэпкъ зэмызэгъым иIоф адыгэ мэджлысы 
шъхьафитым къыщынэфагъ.
Лъэпкъ пащэхэра хьауми адыгацIэр зыхьрэ лъэпкъхэра 
ар зыпкъ къикIрэр?
Ежь апэ зэритэу мысагъэр Къэрбатыр лъэпкъ пащэмэ 
атырелъхьэ. Джырэп ащ зегупшысэщтыгъэр, урысыдзэм 
хэты зэхъум щегъэжьагъ. ЕтIанэ ятэрэ наибэмрэ ар ялъэхъан, джы ежь ышъхьэ шъыпкъэкIэ хэлажьэ.
Сыда адыгэ лъэпкъ пащэхэмкIэ, Къэрбатыр еIо, 
къытэхъулIэрэр? Тызышэсрэм, сыдэу шIэхэу тауж итхэр 
зыщыдгъэгъупшэхэра? Адыгэмэ хэгъэгу шъхьаф, мэджлыс-парламент ямыIэу псэухэ зэхъум, зэзыпхынхэ хэбзэ-унэшъошI гъэнэфагъэм пэчыжьэх тIоти, къыддэмыхъурэм тыфалIэу, ушъхьагъу къогъум тыкъосыгъ. Джы 
сыд Адыгэ парламентым къыщытэхъулIэрэр? ГушIогъу 
тимыфэу езэрэмыгъахьым тыхахьэ. КъызгурэIо урыс 
пачъыхьэм ипэгъокIыкIэу сIорэм зыдемыгъэштэн горэ 
хэлъынкIи мэхъу, сэр дэдэми ар зэкIэ гукIэ сштэу арэп. Ау 
тыгъуасэ зэдедгъэштэгъагъэу, непэрэ тхьамэтэ зэблэхъур 
сыда зыщыщыр? Урысыем тешIущт зэрэсIуагъэр ара 
тинахьыжъитIу агу емыIугъэр? Хьауми сикIуакIа, сишы 
тесыкIа, сидунэе тетыкIа? Сыд ащ фэдизэу Iофышхо зырагъэшIэу парламент пашъхьэм сыщаушъхьакIоу къызкIыщысэбэныгъэхэр? Тэ нэбгырищыр тыIофэп, непэ тыгу 
зэфэмышIумэ неущ тызэрэзэIущхыпцIэжьыщтыр зыуи 
арэп, парламентым хэтхэр зэфычIагъэплъыгъэх, гупшысэ 

--- Page 628 ---

къогъумэ акъозэригъэщагъэх, шIошъмыхъуныгъэ азы фагу 
дадзагъ. Дэгъоу сшIагъэ, сыд аIуагъэми къызхэсымыгъэщэу зэрадезгъэштагъэр. ШIушIагъэ горэ къыздызэрахьагъэу зэIукIэ уж Iанэм къыздыпэсыгъэх, хъохъубжъэ зырызи, 
зым нахьи адырэр нахь дэгъужьэу, къысфаIэтыгъ, тяти 
шIукIэ игугъу ашIыгъ. Адэ ары, дунаир гъэшIэгъонэу зэхэлъы, къызщыкъоукIыщтхэр пшIэщтэп тятэ ыIо зыхъукIэ, 
сшIошъ хъущтыгъэп. ПшъхьэкIэ уемыуалIэу, унатIэ къызэгуимыутэу щыIакIэр къыбгурыIощтэп. Апэра ащ фэдэхэр 
Занэмэ къызяхъулIэрэр? Зэгорэм сыд фэIуагъэр Iушы 
тяхъулIэным?! Ау етIани тэрэз сшIагъэр, ямыжъо дзыгъэ 
къуаер пэзгъодзыжьыгъ, зэплъмэ-къызэплъыжьхэу, аIощтри ашIэщтыри амышIэжьэу исшIыхьагъэх...
Къэрбатыр мэфищым къехъугъэшъ, зэушъыижьым 
хэкIрэп. Жъалымыгъэр къызтыригъэкIоным фаеп. Амал 
зэрэфигъотэу, гущыIэшIухэр къызфигъотыжьхэу, зэрэIуигъэзыкIыщтым пылъ.
Анахь гущыIэ шъабэм, гупшысэ ушъыим Къэрбатыр 
лъызгъэхъущтыгъэр къыгурымыIоу щытыгъэп. ЕгъашIэм 
адыгэхэр зэунэхъулIэщтыгъэ лъэпкъ зэгурымыIор ары 
зыцIэ къыфемыIошъущтыгъэр. Джыри ар зымафэ инэрылъэгъугъ, ышъхьэ шъыпкъэкIэ къехъулIагъ. Адыгэ 
хэгъэгу зэхэщэгъакIэм апэрэ лъэбэкъу ымыдзызэ, зэмышIуныгъэм зэбгыригъэтэкъоу регъажьэ. Сыд ащкIэ шIэгъэн 
фаер? Гъогупэм тынэсыгъ тIозэ, джыри икIэрыкIэу пытыдзэжьыщта? Адыгэ лъэпкъ зэмышIуныгъэмкIэ наибэмрэ 
тятэрэ агъэмысэхэзэ, еплъ джы ыкIыб дэтыгъэмэ ашIэрэр!.. 
Хэта шъуIуа ахэмэ акIыб къыдэплърэр?..
Шылъэмакъэу къэIугъэмэ Къэрбатыр игупшысэ зэпагъэугъ. Пчъэм Нурмыхьамэтрэ Трамрэ къыдэкIыгъэх, 
сэлам хыгъо римыгъафэхэу яупчIыгъ:
- Сыд Бжъэдыгъу щыкъэбар?
- Урысые пачъыхьэм ежэх,- Хьагъурыр пшъыгъэ 
нэгукIэ щхыпцIыгъэ,- ащыщэу къыздикIыщт лъэныкъор 
ашIэрэпышъ, егъэгумэкIых.
- БжъэдыгъухэмкIэ тIури зыба пачъыхьэр къыздикIыщт 
лъэныкъор? - зэхихыгъэр ыгъэшIэгъо-ымыгъэшIагъоу 
Къэрбатыр къэупчIэ.
- Бжъэдыгъу тIомэ, зиусхьан, фэкъолIхэрэп,- Трами 
къахэгущыIагъ,- Хьаджэмыкъо Аслъанбэч пачъыхьэ Iофым 
ыгъэгумэкIрэр. Адыгагъэ дызэрихьэ шIоигъу.

--- Page 629 ---

- Хэт ышIэра,- Хьагъурым зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- 
тызэрилъэгъу, тызэрэпэгъокI къызэрэтпэгъокIыжьыщтыр 
еIо.
- Тэрэз, мыхъун ыIорэп. Цэимдыхэм зэхамышIыкIыгъэм, тхьаегъэпсэу, Хьаджэмыкъом гу лъитагъ.
- Мэджлыс-парламентым щыхъугъэм Аслъанбэч 
щыгъуаз. КъызэрэбдыригъаштэрэмкIэ лIыкIо тыкъыпфешIы. 
Ау ари зыкIэ Урысые пачъыхьэмкIэ разэп.
- Сыд къызэрэтэзаорэм нэмыкIэу мыхъунэу дилъэгъурэр?
- ПщылIыгъэ шъхьарытIупщым егъэгумэкIы.
- Ащыгъум, Бэрзэджымрэ Цэимрэ ауж зыкъыригъанэрэп,- Къэрбатыр джэуап къытыжьзэ, Трам дэжькIэ 
плъагъэ, ыгукIэ фэмыягъэми, зыфимытыжьэу, зыгорэ 
тырах фэдэу къыщыхъугъ, етIанэ ежь-ежьырэу зэриIожьэу, 
щысхэми зэхаригъэхэу къыпигъэхъожьыгъ.- Адыгэ тхьамыкIагъом елъытыгъэмэ, пщылIыгъэ шъхьарытIупщыр 
хъярба...

--- Page 630 ---


ЯБГЪОНЭРЭШЪХЬ
I
Урысые пачъыхьэр къызэрэкIощт къэбарым нэмыкI 
адыгэ шъолъырым илъыжьэп. Зытыраубытэгъэ уахътэр 
къэблагъэ къэсми, гумэкIыгъо зэфэшъхьафхэу къыпытаджэрэ Iори нахьыб. Зэпыщыт бгъуитIур зэпиIыгъ, хэти 
зэрэфаеу, ежькIэ зэрэнахьышIоу хегъахъо, хегъэкIы. 
Шъыпкъэмрэ пцIымрэ зэхэкIокIэжьыгъэшъ, зэдэIужьыщтхэр ашIэрэп. Къэхъущтым пэплъэх, зэрэгъэщынэх. ЦIыф 
гъашIэм нахь уасэ зэрыфашIырэр къырыпшIэу, бгъуитIуми 
нахь заIажэ, Iашэр къызэфырахыгъэу зызэхахыкIэ, хэти 
щэрэщ, емыкIу фалъэгъу.
Ау абдзэхэ лъэныкъом елъытыгъэмэ, шапсыгъэ-нэтыхъуае лъэныкъом нахь щымамыр. ШъхьэгощапшъэкIэ 
къикIрэ къэбар гумэкIмэ шIу къызэрамыхьыщтым Хьаджэмыкъо Аслъанбэчи егъапэ. Джырэблагъэ Занэ Къэрбатыр 
илIыкIуитIу ыдэжь щыIагъ нахь мышIэми, ышъхьэкIэ тыридзагъэу Нэтыхъуае макIо, ащ щызэхихрэм елъытыгъэу 

--- Page 631 ---

абдзахэми ахэхьащт, Цэйми зыIуигъэкIэщт, икIэлэ-гъуалэмэ 
яурыс бзэджагъэкIэ егыищт, еушъыищт. Бэрзэджми зыIуигъэкIэгъагъэмэ дэгъугъэ, ащи шапсыгъэмэ акIыбкIэ икъонц 
Iахь щелъэшъу, Тыркуем къыфикIрэ хьэкIэ шъэфмэ имыщыкIэгъэ Iофхэр цIыфмэ къахагъэтаджэ.
Сыд тыркуха, Аслъанбэч ыIуагъ, инджылызха, франкха 
джыри зыуж итхэр? Икъунба такIыб къыдэплъхэмэ, къыткIэкIэIункIэхэмэ, Урысыем Iэбжым фытагъэшIызэ, къызэрэддэпсэугъэхэр? Мыхъу зыщыхъужьрэм, хыкIыбым 
къикIыгъэмэ, имыщыкIэгъэ Iаджи паIухьагъ нахь мышIэми, 
Лапинскэм нахь лIыIо къахэкIыгъэп. Ащ идзэ къыддэзэуагъ, 
итопмэ, ишыумэ, илъэсмэ урысыдзэм зыкъырагъэшIэжьэу 
бэрэ къыхэкIыгъ, нэбгырэ макIэп адыгэчIми къыщычIинагъэр. Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу Сэфэрбый тедэIугъэп 
нахь, зыкIыныгъэ адыгэмэ къызхэдгъэфэгъагъэмэ, тызпыримыкъущтым ыкIуачIэ зыхатшIэу тешIугъэмэ, тызэрыфэгъэ чIыпIэм тынэмысыныгъэкIи мэхъу. Сэри сышIоп, зиягъэ 
къэкIуагъэмэ сащыщ. Тыгу илъымкIэ тыдэмыгущыIэу, Iупэ 
шъорышIыгъэкIэ Занэм тыдэпсэугъ, етIанэ мыхъунэу адыгэмэ къадэхъугъэр зэкIэ тетлъхьэу едгъэжьагъ. Тэ шъущыIагъ шъо, Бэрзэджыр, Цэир? Наибэ къумалым игугъу 
сшIыхэнэу сыфаеп, ори ары, Хьаджэмыкъор, тэ ущыIагъ? 
Сыдрэ адыгэ мыжъо мыгъуа тиш елъэпэон зыригъэжьагъэр? Джы Сэфэрбый афимыкъоу, ыкъо ебэнхэу даублагъ. 
Сыд имысагъ? Урыс пачъыхьэр къэкIофэкIэ зышъуIэжэгу 
зэрариIорэр ара? Ащ утегущыIэнышъ, цыхьэмышIыгъо 
хэплъхьажьын ищыкIагъа? Непэ адыгэ Iофыр нахьышIу 
зэрэхъущт закъу къытфэнэжьыгъэр. Аущтэу тымызекIомэ, 
тызэпкъырызыпэщт.
Бзыикъо нэпкъым зэрэтехьэу, Аслъанбэч шым зыкъыридзыхыгъ, ыуж ит фэкъолI шыуищри къепсыхыгъ. 
Бжыхьэпэ гупсэфыр Нэджыд шъофым ынэгу къычIэплъы, 
чыжьэкIэ, хыIушъо лъэныкъомкIэ, осы шыгу мылъэгэ 
зэбгъутхэр къэлъагъох, Пепау къушъхьэр къахэщы. Пщэф 
IэшкIэ зырызхэр ошъогум щэзепшэх, къушлыкъу тыгъэми 
мыгузажъоу зеIэты. Бзыикъо псыор шкуашкомэ анэмыкI 
адыгэ дунэе жъалымым къытеIукIрэп. Нэджыд шъофыр 
къызэпиплъыхьэзэ, Аслъанбэч ыIэ Тхьэм фыдигъэчъэягъ: 
уишIэ хэмылъэуи мыщ къихъухьагъэр хъугъэп, си Алахь, 
адыгэ зэмызэгъ-езэрэмыгъэхьми Бзыикъо заор ащыщыгъ. 
Лъэпкъ лъыгъэчъэ зэмышIунри мыщ къыщылъэгъуагъ. 
737
24 Заказ 027

--- Page 632 ---

Хэт щыщхэми, фэхыгъэмэ ягунахь атех, непи, неущи, 
таужкIэ къэкIощт цIыфмэ шIурэ зэгурыIорэ нэмыкI ахэрэмылъ. ТапэкIэ адыгэмэ къапыщылъ гухэлъым унэшIу 
шъхьащымых, мыщ къыщытэхъулIагъэми, джыри къытэхъулIэнэу къэтми уигушъэбагъэ хэгъэлъ, икъун Iэшэ 
къихыгъэм, зафэри мысэри уимыгъэшIэжьэу, бгъуитIур 
щызэрэзэпэIутыгъэр.
Джыри зэ ыгу жьы дигъэкIэу Нэджыд пашъхьэ Тхьэ 
зэрэщелъэIугъэр арыщтын, Аслъанбэч ыIэпкъ-лъэпкъхэр 
нахь псынкIэ хъугъэх, ынэ къыпэIухьэрэ дунайри нахьыбэу 
заулэрэ кIуагъэу, игупшысэмэ ахэхьажьыгъ. Сыд сэIо, 
ыIуагъ, Хърозэрымрэ Фонвильрэ, Джеймси ягъусэжьэу, 
афэмыгъотрэр? Сыд тырку-инджылыз-франк IэпыIэгъуа 
фэкъолIхэр зыхагъэдаIохэрэр? Тхьапшрэ ясIуагъ 
Бэрзэджымдыхэм Джеймс фэдэмэ ауж шъуикI, зяшъумыгъэгъэдел сIуи!.. Джыри Iофы зырагъэшIэу къыралъэшъокIых, хасэхэр афызэхащэ, имыщыкIагъэ Iэбжымыр 
Урысые лъэныкъомкIэ афарагъэшIы. Олахьэ гъэшIэгъоным, 
мамыр Iоф горэ адыгэмэ къызэрэрахьыжьэу, мыхэр 
къафэсых...
- Кто иде? - къэзэкъ шыу заулэ гъогубгъумэ къахэкIыгъ, 
къэупчIагъэми къышIэжьыгъ.- Та вин Хаджемыков, бжедугский князь. 
- Все по местам! - унашъо зышIи къахэкIыгъэ забытым, зышIомыдэеу адыгабзэкIэ къыIуагъ: - Гъогумафэ 
уежьапщи, Аслъанбэч! 
- Ора сэIо, Руфат, къэсымышIэжьыгъэр? - ылъэгъурэр 
зэригуапэр Аслъанбэч къыхэщыгъ, ау ыпашъхьэ ит шыум 
иIуплъэ чъыIэ зэхишIэу, ымакъэ нахь къефэхыгъ.- Илъэс 
заулэ хъугъэ узысымылъэгъугъэр... Сыд уищыIакI? 
- ЗэкIэри дэгъу. Къэтэухъумэ урыс гъунапкъэр.
- Ары Iолъ...
- Шъори, бжъэдыгъухэр, ащ шъукъыхеубытэ, 
зиусхьан.
- Ары Iолъ...- джыри Аслъанбэч къыкIиIотыкIыжьыгъ, 
ыпашъхьэ итым ятэ Тими ынэгу къыкIэуцуагъ, ащ нахьрэ 
щымытыжьышъоу еупчIыгъ: - Къэзэкъмэ сябгъукIони, 
Нэтыхъуае сихьан сыфита?
- Уфит, зиусхьан. Заор ыкIэм зэрэфакIорэр уздакIорэмэ 
зэхягъэшIыкI,- етIанэ къэзэкъмэ унашъо афишIыгъ: - 
Пропустить князя Хаджемыкова за кордон, к черкесам,- 

--- Page 633 ---

Аслъанбэч ыкIыб зэрилъэгъоу гузэжъогъу макъэкIэ 
лъыджагъ: - Аслъанбэч, зыгорэкIэ тадэжь удахьэмэ,- яти, 
яни ацIэ къыриIуагъэп,- тызэрэзэIукIагъэр скъо Алексей 
сфеIожь!..- гушъэбагъэу къыхэфагъэр зыщигъэгъупшэу, 
джыри унашъо къэзэкъмэ афешIы.- Пропустить князя к 
черкесам за кордон!..
Хьаджэмыкъом зыфелъэIугъэмкIэ зыгорэ къыIожь 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, ыужкIэ зэхихыжьыгъэ урыс гущыIэмэ 
шъхьэм лъыр къыдафыягъ, гугъуемылIыр къебэкIэу, къэзэкъ шыумэ акIоцIырыкIыгъ. Пщым иплъырыгъэ шым 
зэхишIэщтыгъэми, шхомлакIэр фигъэланлэщтыгъэп. ЫкIыб 
пхырызыжъыкIыщтыгъэ къэзэкъынэхэр Аслъанбэч 
зэхешIэхэми, ахэрэп шIоIофыгъэр - Руфат иIуплъ, ымакъ 
щымыгъупшэщтыгъэр. Сыдыгу мы лIым кIоцIылъыр? Илъэс 
пчъагъэ хъугъэшъ, адыгэ-урыс тхьамыкIагъом зыхэтыр, 
зыми къыуфагъэп, зы шъэбагъи къэзылъфыгъэхэмкIэ 
къыхэфагъэп. ГъэшIэгъоны ыкъо дунаим зэрэтетри ыгу 
къызэрэкIыжьыгъэр. Сэ сыпIофтэжьын нахьи, пшъхьэкIэ 
лIыгъэ къызхэбгъэфагъэмэ нахьышIугъ. КъызгурыIорэп 
Тимэрэ Руфатрэ ядунэететыкIэ, къэмэцитIоу зэпэIулъых. 
ТIум язи уцэкурэп. Ащ Алексей зыфиIогъэ Алимбэчри 
къыхэхьажьышъ, пIощтри пшIэрэп. ЛIымрэ къомрэ азыфагу 
Сэмай тхьамыкIэри дэлIыхьэ. Тими Адыгэ парламент 
шъхьафитым хадзыгъэшъ, Урысые IофкIэ удэгущыIэныр 
гум къэрэмыкI. Сегупшысэшъ, къэзылъфыгъэрэп, зыпIугъэр ары зыфаIорэр шъыпкъэ. Адыгэ дунаим Тимэ къыхэхъухьагъ, щапIугъ, щалэжьыгъ. Адэ урыс лъэкъуацIэр 
зыхьэу адыгэным къыхэкIыгъэ Руфат тыд зыщапIугъэр? 
Адыг пIомэ, зыуигъэукIынэу зэгорэми къэсэшIэжьы. 
Плъэгъурэба ыIорэр: "князя пропустите за кордон к черкесам". Зы IэшIугъэ-шъэбагъэ зыпIугъэ-зылэжьыгъэмэ 
афэгъэхьыгъэу ымакъэ хэлъэп. ТхьамыкIагъоба ар? Къыддырегъаштэ тэIо шъхьакIэ, джа дэдэр зыщыщ урысхэмкIи 
Тими хэлъ. Загъори, ыкъо фэдэу, регъэлыекIыщэба уегъаIо. Сыд ар къызхэкIрэр? Шъыпкъэр пIон хъумэ, Некрас мэ 
татегущыIэныр, шIу тыгу къафихьаныр Хьаджэмыкъо 
лъэпкъхэмкIэ къыттефэрэп. Бзыикъо заом бжъэды гъулъыр 
щызгъэчъагъэмэ Тимэ ятэ Некрас Мишки ащыщыгъ. Хьагъур Мосэрэ Уайкъокъо Тамбырырэ язы чэтэ Iэпшъагъэу 
къаIожьы, тятэш Батчэрые зэкIодылIагъэмэ ахэтыгъ... Зэ, 
зэ, аущтэу угупшысэмэ, Хьагъур Нурмыхьамэти сэлам 
739
24*

--- Page 634 ---

епхы хъунэп, къытэзэогъэгъэ шапсы гъэхэри ахэмэ къадэIэпыIэгъэгъэ абдзахэхэри, мэхъошхэри, кIэмгуехэри дунаим 
терэмытыжьых... Сыд пай шъыу!.. ЦIыф акъылыр хэужъыныхьажьыгъэу, лыжъыр къебэкIы хъумэ, джар къыуигъэхъулIэщт. Джары адыгэхэри зымыгъэхъухэрэр, ятхьамыкIагъуи къызхэкIрэр, зытеуна хъохэри!..
Ыгу зэрэмышIур лъэдэкъэ макIэкIэ Аслъанбэч шым 
зыхырегъашIэм, лъэхъу псынкIэм зыритыгъ. Шъэбэжъ 
тхышъхьэр зэранэкIи, Адэрбый тхышъхьэ лъэныкъо 
зашIыгъ, нэплъэгъуми чыжьэкIэ хыр къычIэфагъ, урыс 
къухьэ къэрэгъулэхэри къэлъэгъуагъэх. Сыхьат уахътэкIэ 
Къуматыр чапэм техьагъэх. Чылэ гузэгум дэт пщы унэшхом 
чэтжъые шъхьэчъэ-псачъэмэ афэдэу фэкъолI бгъагъэхэр 
къетэкъокIыгъэх. Къэрбатыр унэм идгъотэна шъуIуа, упчIэ 
гумэкIыр Аслъанбэч ышъхьэ къитэджагъ, ипшъыгъи, 
игупшыси щыгъупшэу, къэхалъэр исэмэгубгъукIэ къанэу, 
чылэм фиузэнкIыгъ. Заулэрэ кIуагъэхэу, къэхалъэм нэбгыриплI делъагъо: зыр Къэрбатыр, изакъоу мыжъосыным 
кIэрыт, адырэ нэбгыритIуми зы мыжъосыныр анэIу, зыр 
Трам фэкъолIыр, нэмыкIыр инэIуасэп. ЯплIэнэрэр, онэшмэ 
ахэтэу къэхэлъэ дэхьапIэм дэжь щыт, зэрэIоплъэу, Фонвильти, къышIэжьыгъ. Къэхалъэм Iэпэубыт бырсыр Аслъанбэч IуимышIыхьэу франк хьакIэм сэлам рихи, Къэрбатыр зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ кIуагъэ:
- Уимафэ шIу, Къэрбатыр.
- Тхьауегъэпсэу, Аслъанбэч.
- Къэхалъэм шъудэтлъэгъуагъэти, сыкъыдэхьагъ. 
Бирам мафэп, Къурмэнэп сIуагъэ.
- Хърозэрым Хъури икъашъхьэ сыIушъущ ыIуагъэти, 
къэтщагъ.
- Моры Iолъ зигугъу тигъалIэу зышъхьэ тымылъэгъутыгъэр,- Аслъанбэч нахь гуфэплъэ псынкIэкIэ Хърозэрыр 
къызэпиплъыхьагъ, гукъэкIыжь горэм къыхэужьэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ащыгъум Трам фэкъолI тхьамыкIэр Iоф 
хидзагъ...
- Къэхалъэм укъэмыкIу Трам есIуагъ шъхьакIэ, изакъоу 
Хъури шъхьащызгъэтыщтэп ыIуи, сышIокIыгъэп. Алахьым 
ешI джы ахэмэ агу ихъыкIрэр.
- Трамрэ Хъурийрэ язэфыщытыкIэ Хърозэрыр щыгъуаза?

--- Page 635 ---

- Щыгъуаз, ау къызхигъэщрэп.
- Шъыдэу пшIын, тIуми угу ябгъэнэу шытэп. Ау 
Хърозэрыр ятэ ришIэжьыгъэ шIоигъэмкIэ сэгъэмысэ.
- Хъурий ышIагъэр?
- Хъурий тхьамыкIэр егъэзыгъэ чIыпIэ итыгъ.
- Ар Хърозэр лIыжъыр ынатIэ зэхъур ары... ЕтIан?..
- ЕтIанэ шъыдэу пшIын, ныбжьыкIэгум ныбжьыкIагъэм 
зыфещэи...- ежь-ежьырэу Аслъанбэч зэреIожьы, зыкъешIэжьы.- Шъыд сэIо, Сэфэрбый тхьамыкIэм ыпашъхьэ 
щытIорэр?.. Къытфэгъэгъу, Сэфэрбый. IэкIыб пшIыжьыгъэ 
щыIэныгъэм бэ пIэкIигъэIотыр. Алахьым уздищэжьыгъэр 
шIу щыпфешI, тэ зыуж тит адыгэ Iофри цIыфыбэр зэлъэIоу 
зыми емылъэIужьрэм къыддигъэхъунэу тфелъэIу. Тыхэмыгъэукъу, гъогу пхэндж тытемыщ, си Алахь. 
Къэхалъэм шыухэр къыIукIыжьхи, чылэ гъунэ абдзэхэ 
гъогу зэхэкIым къызынэсхэм, Къэрбатыр къыIуагъ:
- Гъогумаф, Исмахьилбей. Абдзэхэ фэкъолIмэ сэлам 
тфяшъухыжь.
- Цэй Хьатырбай? - тыгъосэреным адыгэ шъолъырым 
къихъухьэрэ Iофмэ зэратегущыIагъэхэр имыкъоу, 
Хърозэрым къыдзыгъ.
- Цэйри фэкъолIмэ ахэкIыжьэу тэ кIон...- ЗэпыупIэ 
къыдигъафи, къыпигъэхъожьыгъ: - ЩэIагъэ къызхамыгъафэу адыгэ Iофыр къикIыщтэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Къэрбатыр,- Хърозэрыр ыпэкIэ 
тхъуагъэмэ акIэщхыпцIыкIыгъ,- Урысые пачъыхьэм уIумыкIэзэ, уешIугъах!
- Ар дэдэу адыгэ Iофыр щымытми, аущтэу щытмэ 
нахьышIу.
Фонвили щхыпцIыгъэ нахь, зи къахиIуагъэп.
Заулэрэ къэкIуагъэхэу, Къуматыр дэхьажьыгъом дэжь, 
Аслъанбэч къыIуагъ:
- КъышъохъулIагъэр сшIэрэп нахь, Къэрбатыр, 
уихьакIэмэ яшыкIэ пыпIонтIыкIыгъ?
- Афэмышъуашэ зыдахьыгъэп.
- Ащ сегуцэфагъэти ары сыкъызкIыкIэупчIэрэр.
- Мыхэмэ, Аслъанбэч, яхымэ сэшхо къихыгъащ. 
Къысэгыигъэх, къысэушъыигъэх. Тыркумрэ, Инджылызымрэ, Франкымрэ ацIэкIэ IэпыIэгъу гугъапIэмэ сахагъэдэIуагъ. Урыс пачъыхьэм "хьау" зэретIоу, IэпыIэгъур 
къэсынэу гугъапIэ къатыгъ.

--- Page 636 ---

- Мыщ ыпэджэ тызэрагъэгугъэтыгъэм фэдэу ара?
- Нахь гугъапIи къаты.
- Къэрбатыр,- Аслъанбэч къэгузэжъуагъ,- икъун 
ахэмэ тызэрагъэделагъэр!..
Къэрбатыр зэхихыгъэм зи къыпиIухьажьыгъэп.
Унэм зынэсыжьхэм, къапэгъокIыгъэ фэкъолIмэ Некрас 
Алимбэч ахэтэу Хьаджэмыкъом ылъэгъугъ. Илъэс тIокI 
горэ ыныбжьын, бжьышIо, зыхэтмэ къахэщэу фэпагъэ, 
Iэшэ зэтегъэпсыхьагъи голъ. КIэлэ бжьышIом Аслъанбэч 
гущыIэгъу фэхъунэу, непэ ятэ къыриIуагъэр фигъэцэкIэнэу 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, зэрэхъугъэр ымышIэу, гущыIэм хэтэу 
хьакIэщым ращэн фаеу хъугъэ. Къэрбатырырэ ежьырырэ 
язакъо зэхъум, Аслъанбэч ыгъэшIэгъуагъ:
- Олахьэ, Къэрбатыр, непэ къысэхъулIагъэр къыуасIокIи пшIошъ мыхъун. Мэфэныкъом къыкIоцI Руфатрэ 
Алимбэчрэ, ятэрэ ыкъорэ, саIукIагъ. Аущтэу Тхьэм ыухыгъэу сенэгуе, Алахьым шIу ешI.
- СызэрэпIукIагъэр Алексей сфеIожь къыуиIуагъэба?
- КъысиIогъэ дэд, зиусхьан, тэ щыпшIэра?
- Апэрэп зэрэзэхэтхрэр... Алимбэч ар епIожьыныр 
ищыкIагъэп. Игопэщтэп.
- Ащ сенэгуягъ сэ…
- Олахьэ сымышIэрэ Занэм икъэмыкIуакIэ,- Цэим 
зыфихьыщтри ымышIэу, зэримыгъэпэ дэдэри къыхэщэу, 
тIэкIуи зиухыижьэу, хьакIэхэр къызэпиплъыхьагъэх,- лъыдгъэкIуагъ, рядгъэIуагъ. Сэфэрбый тхьамыкIэм хэмылъыгъэ шэнхэр ыкъо къыхэфэх. Хъунэп ар. Сы тшIэщтыр?
- Джыри мэфэ псэу тапэ илъ,- къыIуагъ Хърозэрым,- 
сыхьат горэм тежъугъаж.
- Ятэ тырилэгъоу тэ, лIыжъышхохэм, зы такъикъи 
тежэнэп,- Бэрзэджым ыдагъэп,- мэджлыс-парламентым 
щытшIыгъэ унашъомкIэ ыгу къытабгъэу тIэкIу-шъокIухэр 
зэхэтхыжьыгъэх. Тэ тшъхьэп, адыгэхэр зэрэхъун тызфыщыIэр. Зы нэбгырэ нэбгырих ежэжьрэп,- Джырандыкъо 
ежь зэрахэтэу, щысхэр нэплъэгъукIэ къыпчъыгъэх, кIэух 
къегъэкIуи къыфишIыжьыгъ: - Тыркуем, Инджылызым, 
Франкым, Бжъэдыгъум нэс къикIыгъэхэр, Нэтыхъуае 
къимыкIышъурэм едгъэжэнхэп.
- Мыщ фэдэ зэфэс шъуиI Iоу сшIагъэп сэ...- Хьаджэмыкъо Аслъанбэч гущыIэ лъапсэм щымыгъозэ дэдэми, 

--- Page 637 ---

къыубытыгъэу къыIуагъ.- Шъузэзгъэлъэгъунэу сыкъышъу хэхьагъ, адыгэ Iоф игъэкIотыгъэм сырыгущыIэнэу 
бжъэдыгъу хасэми Iизын къыситыгъэп, Урысыемджи тиIоф 
зытетми шъущыгъуаз. 
- Адыгэ шъхьафит мэджлысым, Хьаджэмыкъор, 
урагъэблэгъагъ пшIошIа...- Цэим къыдзи, игущыIэ пидзэжьыгъ: - Занэр къытхэсыгъэмэ дэгъугъэ, ау сыдэу 
тшIын, зи къызтедгъэнагъэп... Мэджлыс-парламентым 
тыщыIэп зыкIэсIуагъэр тыгукIэ тышъхьафитэу, хэт сы къытиIона тымыIоу, къытпыщылъ адыгэ Iофым тытегущыIэ 
сшIои гъуагъ. МыщкIэ Занэ Къэрбатыри ишIошI тэшIэ, хэсэ 
заулэмэ къащиIуагъэхэми тащыгъуаз... Урысые пачъыхьэм 
еIогъэн фаер зы: уидзэ Пшызэ нэпкъ къыблэмыщ, зэкIэщэжь. ПытапIэхэр тичIыгу щымыгъэпсых, гъогухэр 
щымышIых, мэз пхырыкIыпIэхэм яиупкIын щыгъэт...
- Сымыгъуащэмэ, зиусхьан,- Аслъанбэч фэмыщыIэу 
Хьатырбай игущыIэ зэпегъэу,- Къэрбатыр игухэлъмэ мы 
къапIохэри ащыщ, мамыр ешIунджэ Адыгэ хэгъэгур къызэтыригъанэ шIоигъу.
- Ащ шIоигъор сэ сэшIэ,- Бэрзэджри къахэгущыIагъ.- 
Адыгэ хэгъэгур типыймэ аритынышъ, адыгэпщ-урысыпщ 
зафишIы шIоигъу... Ы-ы, Джеймс, сыд пIорэ о?
- Теубытагъэ хэлъэу ар дэдэр сфэIонэп, ау ащ фэдэ 
ышIэн ылъэкIыщт.
- Гунахь цIыфым имыхьакъ теплъхьаныр...- Хьаджэмыкъом зэхихрэр зэримыгуапэр агуригъэIуагъ.
- Ащ адыгэ Iофыр джыри, Тхьэм Iомэ, нэсыгъэгоп,- 
Хърозэрым къыIуагъ,- шъуакIыб дэт хэгъэгухэр зыщышъумыгъэгъупшэх.
- Джы нэс тэ шъущыIагъ? - Аслъанбэч хьакIэм IущхыпцIагъ. 
- Адыгэ мэджлыс-парламент шъхьафитым итхыгъэ 
Инджылызым, Тыркум, Франкым зэраштагъэм ущыгъуазэпщтын, зиусхьан,- Фонвиль тхылъыпIэ тхьапитIур 
Аслъанбэч ыпашъхьэ къырилъхьагъ,- мыр Франкым 
иджэуап.
- Мыр тхылъыпIэ къодый, тхылъыпIэ къэрарым къикIрэ 
щыIэп,- ыпашъхьэ ралъхьагъэр Аслъанбэч зэкIигъэкIожьыгъ.- Мыщ фэдэ тхылъыпIэ нэпцIыджэ Тыркум имые 
адыгэхэр Урысыем рищагъэх...

--- Page 638 ---

- Зэ, зэ, Аслъанбэч!..- Цэир къэгузэжъуагъ.
- Мыхэмэ къяхъулIэщтыр ошIа, Хьатырбай? - 
Хърозэрыри къэпсынкIагъ,- адыгэ тIэкIур ичIыгу рарагъэтэкъун яхьисап.
- Шъыдэу?! - Аслъанбэч къыхихыгъ.
- Ащ фэдэ гухэлъи Урысые пачъыхьэм иI,- Джеймси 
тырку-адыгэ хьакIэм къыдыригъэштагъ,- шъубыслъымэн, 
шъузэдиныгъу еIо.
- Ар хъун ылъэкIытэп!..
- Тэ зыгорэ тымышIэу, Аслъанбэч, тыкъызэрэугъоигъэп,- Цэим ыгу илъыр ыушъэфыгъэп,- мыхэмэ аIорэм 
едэIу. Занэми ар зэхедгъэхынэу тыфэягъ. Урысыем тешIу 
хъущтэп, зы адыгэ закъо нахь къэмынэжьыгъэми, Алахьым 
къытитыгъэ чIыгур пыим зэредгъэпхъощтэп, къыщытыухъумэщт!.. Уашъор къеохэу дунаир кIодыжьыфэкIэ 
сичIыгу зыми стырихынэп, зы лъэбэкъу рысигъэдзынэп, 
ащ фэдэ кIуачIи къысфыкъокIынэп!..- Ин-инэу Цэир къэтэджи, икъамэ къырипхъотыгъ, ебэугъ, ыIэтыгъ: - Мыщ 
ыцIэкIэ, адыгэмэ ацIэкIэ, фэхыгъэмэ ацIэкIэ Тхьэ сэIо!..
Цэир тIысыжьыгъэ. КIым-сым гумэкIыр унэм щэчэрэгъу, мэкъэ ефэхыгъэ шъырыткIэ игущыIэ къыпедзэжьы:
- Тыгу илъыр къэтэIозы, Аслъанбэч, ащ нэмыкIи 
къыосIон сэ. ЗифэкъолIмэ шхомлакIэр ажэдэзыхыжьыгъэ 
Урысые пачъыхьэм IэшIу уигъэшхынкIэ ущэгугъа?
- Адыгэхэр къызэтенэнхэу сэрэшIи, сиIэр ястын!
- Ащыгъум, сэдакъэ къыхэбдзэу фэкъолI пчъэIупэмэ 
уаIутэу укъэслъэгъужьын,- Джырандыкъо щхыпцIыгъэ.
- Ашъыу, урысмэ шъуазыкIыщыщынэрэр сшIэрэп 
нахь,- Аслъанбэчи ащ нахьрэ зыфэщыIэжьышъугъэп,- 
шъо зэрэшъуIо дэдэу щытхэп ахэр!..
- Арэп, Хьаджэмыкъор,- Цэим илулэ шIуцIэшхо къызIуипхъотыгъ,- уадыгэба!.. Хьауми урысхэмрэ Занэхэмрэ 
уряочылэу укъытфэкIуагъа?!
- Цэй зиусхьаныр,- Аслъанбэч къэтэджыгъ,- уибгъагъэ сызэрэчIэсымрэ уихьакIэмэ апашъхьэ сызэрисымрэ 
зыщымыгъэгъупш. Сэ зыми сыриочылэп, шъхьэкIошки 
уадэжь сыкъэкIуагъэп. Адыгэ хабзэм о укъимыубытми, 
сэ зысегъэIажэ, емыкIу къысфэшъумышI, хьакIэхэр... 
Модэ, Цэй зиусхьаныр, сионэш къызэтырягъэлъхьажь!

--- Page 639 ---

- Ашъыу, Аслъанбэч, ар хъунэп...- Бэрзэджыр чIыпIэ 
къин зэрифагъэр къыгурыIуагъэу къэтэджыгъ.- Ори, 
Хьатырбай, щэIагъэ къызхэбгъэфагъэп... Джырэ фэдэ 
мафэ тэ тызэфэгубжыжьмэ сыдэущтэу Тхьэм зыпэ тыригъэуцогъэ фэкъолIхэр хъущтых?
- Апэрэу пшIошIа, Хьаджэмыкъор, тызызэрэшIэрэр,- 
Хьатырбай зыкъишIэжьыгъ,- угу хэзгъэкI сшIоигъуагъэп. 
Абдзахэ емыкIу къыщысэмыгъахь, къысфэгъэгъу... 
Некрас Тимэ иIуагъэу, Алахьым мы урысхэр зэпытырыкIо 
ешIых, янэплъэгъу тпэчыжьэми, тызэщахъон алъэкIы. Гур 
плъы хъумэ, лъыр зэщефы, шъхьэр зэтырефы. Ау ащ 
къикIрэп сIорэр сымышIэжьэу... Уионэш зэтырязгъэлъхьажьынэп, зы лъэбэкъу губжыгъи, сиунэ пакIозы, Абдзахи 
иозгъэдзынэп, Аслъанбэч, синыбджэгъужъ. СихьакIэмэ 
ацIэкIэ, укъызхэкIыгъэ бжъэдыгъумэ ацIэкIэ сыолъэIу...
- Хъун шъыу, Цэир, мыщ фэдизэу зымыухыжь...- 
Аслъанбэч тIысыжьыгъэ.- Сэри жэмыIаныгъэ къызхэзгъэфагъэджэ сенэгуе. ТиIо зэтемыфэным зи хэлъ щыIэп.
- ТиIо зэтефагъэмэ нахьышIугъ,- Бэрзэджым къыIуагъ, 
Джеймс фыреплъэкIыгъ.
- Ары, ары,- Джеймс къыдыригъэштагъ, Фонвили 
еплъыгъ,- шъуиIо зэтефэмэ нахьышIу. Сэфэрбый ихьатыркIэ Къэрбатыр шIу сэлъэгъу, илIыгъи иIушыгъи ины, зы 
лIэу Адыгэ хэгъэгум исмэ ащыщ. Ау ащ зэриIоу адыгэмэ 
Iашэр чIадзэу аIэ пый пашъхьэм зыщапхъуатэкIэ, Урысыем 
лъэгукIэтын шъузэришIыщтым щэч хэлъэп. Тэ сыд, тэ... 
Непэ шъутхэтмэ, неущ шъутхэкIыжьыщт шъуIонкIи 
къэнэнэп, зи къэтымыIуагъэми хъущтыгъэ, ау илъэс пчъагъэм шъущыщ хъугъэ гум ар къысимыгъэIон ылъэкIыгъэп...
Адыгэ лIышъхьэ пэщищрэ хымэ хэгъэгу лIыкIуитIурэ 
Абдзахэ зыщызэхэс мафэм къылъызгъэкIогъагъэмэ адэжь 
зэрэщымыIэм егупшысэу Къэрбатыр Къуматыр дэсыгъэп. 
Хьагъур Нурмыхьамэтрэ ежьырырэ адыгэ Iофым ижъобгыпIэ зэрафэу, Адэрбый дэжь щызэхащэгъэ шапсыгъэ 
хасэм ыпашъхьэ итыгъэх
А мафэр - гъубдж, сентябрэм и 4, 1861-рэ илъэс. 
Урыс императорэу ЯтIонэрэ Александрэр къухьэкIэ адыгэ 
гъунэпкъэ Тамань къызщитIысыкIыщт пIалъэм джыри мэфих 
иIэжьыгъ.

--- Page 640 ---

II
Щтэрэм ынэ къызэричэрэгъукIэу, чылэ пэпчъ къэбар 
зэфэшъхьафхэр щызэтыраIукIых. ПаIо зыщыгъ, шъхьэтехъо 
зытехъуагъэ иIэжьэп, хэти къерэIу, зыгорэм къыпкъырыкIмэ ары. Пшызэ сэмэгу нэпкъ, хыIушъом щыкIэкIыжьэу, 
щыпсэурэ адыгэхэр зы нэбгырэ къэмынэу Тыркуем рафыщтых, ячылэхэр, яхапIэхэр, яжъокIупIэхэр, яхъупIэхэр 
къэзэкъ тIысыпIэ, мэщыпIэ ашIыщтых, чиристан диным 
ихьэрэм, къащыр зыпшъэ изылъхьэрэмэ зи араIощтэп, 
фэкъолI шъхьафитхэр пщылIыпIэм рагъэуцожьыщтых. 
Мафэ пакIошъ, пчэдыжьи, щэджагъуи, пчыхьи иIэп ахэмэ 
нэмыкI къэбар гуузхэри къахэмыхъожьхэу. Хэти зэхихрэм 
фэшъхьафэу, ишIошI еIо, ыIорэм уасэ фишIыжьрэп. ЕтIани 
бжъэдыгъу къэбармэ кIэмгуе пачъыхьэ шыу пэгъокI къэбархэр, тыгъоспчыхьэ щегъэжьагъэу, ахэмэ къахэхьажьыгъ. 
КIэмгуепщ Болэтыкъом ыIорэр зы, игъусэ оркъмэ яIушъашъэ нэмыкI, яфэкъолI ухъумакIомэ яшъэф гугъэ 
фэшъхьаф. Ау зызгъэшIожьи, зызлъытэжьи, уасэ зыфамышIи ягумэкI-гупшысэ икъежьапIи, икIэухи зынэсыжьрэр 
зы - адыгэмэ яIоф изытет, Урысые пачъыхьэм икъэкIуакI, 
илъэс пчъагъэ зыкъудыирэ заом иухыкI, ащ къыкIэлъыкIощтыр.
- Олахьэ, Аслъанбэч, зигъашIэ кIыхьэрэ насыпышIорэ 
хъун зиусхьан, Урысые пачъыхьэм икъэкIокIэ къиупхъукIыгъэ сегъэгумэкIым...- пщитIур язакъоу пчыхьэм къызызэфэнэжьхэм, Болэтыкъо Шыкъултыр къыIуагъ.- Тэ 
зыгорэу тыхъун, тыфай-тыфэмыеми тызIэкIэфэгъэ урысмэ 
тясагъ, къушъхьэчIэс абдзахэхэр, шапсыгъэхэр, нэтыхъуаехэр, убыхыхэр ары нахь... Тырку игъэкIэу къытхэтэджагъэри тэ къытишIылIэнэп, тезэуагъэп, тебэныгъэп. Тымыштэгъэ закъор идин, идзэ хэмыхь. АдырэхэмкIэ щыхьагъу 
тыкъызэришIын шIогъэнапIэ иIэп.
- КъэошIэжьмэ, зиусхьан, зэгорэми заом ижъобгыпIэм, Урысые пачъыхьэр талъэныкъоджэ къэкIогъагъ...
- КъэсымышIэжьы мэхъуа,- Болэтыкъом гущыIэр 
Аслъанбэч къыригъэухыгъэп,- къытфэкIогъагъ.
- КъэошIэжьмэ, зиусхьан,- Аслъанбэч зэпыупIэ-мыгузажъокIэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- ащ икъэкIуакIэ 
игъуаджэ нэмыкI адыгэмэ къафихьыгъэп. Ыджары Сэфэрбыий, Хъанджэрыий аIощтыгъэр. Къуахьыр ипсэупIэу адыгэ 
нэпкъым къытехьи, зыщигъэчэрэгъуи, текIыжьы гъагъ.
- Некрас Тимэ Iэбжым зыфешI уж ара? - адыгэ лIыкIо 
пэгъокIхэр ыгу къэкIыжьэу Болэтыкъор щхыгъэ, къеупчIыгъ: - Некрасым иджаур цIэ шъыпкъэр Тимофейба 
сэIо? Ежь зегъэадыгэ, ыкъо адыгэлъыр егъачъэ... КъызгурыIорэп тIуми ягъэпсыкIэ.
- Урысые пачъыхьэм аущтэу адыгэмэ закъызфешI 
уж,- ихьакIэ къыIуагъэмэ апымылъэу Хьаджэмыкъом 
игущыIэмэ къапидзэжьыгъ,- бэмэ сягупшысагъ, джы 
къызнэсыгъэми сягупшысэ. Адыгэ лIыкIомэ адыгагъэ 
зэрамыхьагъэджэ арэп, ар зыщыхъугъэ лъэхъанри зыщыбгъэгъупшэ хъутэп. Шъыпкъэр пIотмэ, тиIоф зытетми а 
лъэхъан хьылъэм тэрэзэу тыщыгъозагъэп. ТилIыгъэрэ 
тизэфагъэрэ тащэгугъти, тичIыгу къэтыухъумэтыгъ... 
ЕтIани, зиусхьан, Тыркумрэ Инджылызымрэ яягъэ къызэрэтэкIыгъэр зыщытэшъумыгъэгъупш.
- Ар Цэимрэ Бэрзэджымрэ зэхямыгъэх, къыпфадэнэп.
- Къысфамыдэми, ыджары Iофыр зытетыгъэр, ыджыри 
зытетыр. Ащ угу римыхьын гори, зиусхьан, къыхэзгъэхъожьыт. Шъуимахъулъэ наибэри лIыгъэнчъэу, Iушыгъэнчъэу 
сфэIошъунэп, ау иягъэ къэтэмыкIыгъэмэ, ишIуагъэ къытэкIыгъэп.
- Наибэм, зиусхьан, игугъу зэхэсымыгъэх! - Шыкъултыр къызэрэхихыгъэр ымакъэ имызакъоу ышъуи къыхэщыгъ.- Типхъурэ типхъорэлъфхэмрэ рищэжьэжьхи, 
Урысыем ихьажьыгъ!.. Адыгэмэ аIу-амыIоми, къумалыгъэ 
къыддызэрихьагъ.
- Адэ ары, зиусхьан. Занэ Сэфэрбый наибэм ебэны 
зэхъум, шъхьаихыгъэу дедгъаштэтыгъэп, зыфиIотыгъэм 
теолIэжьыгъ. Зымафэ Къэрбатыр дэжьджэ сыкъокIыгъагъ. Олахьэ, зиусхьан, урыс ешIуныр Занэм десэгъа штэм сэ.
- Ар Цэимдыхэм зэхямыгъэх!..- Болэтыкъор джыри 
къыхэкуукIыгъ.
- Олахьэ аIотми, ашIэтми симыгъап!.. Адыгэмэ зыкъызэраухъумэжьыт шIыкIэу сымышIэрэр ары сызгъапэрэр.
- Сэри пачъыхьэ пэгъокIым умыкIу Цэимдыхэм аIозэ, 
мары, уинэрылъэгъу, сакъышIокIуагъ. Шъуимахъулъэ 
наибэм ышIагъэр кIэмышIыкIыжьэу ущысышъущтэп ыIуи, 
зиусхьан, Цэим сыкъиушъхьакIугъ... Сэри фэзгъэгъужьыгъэп, ау раIолIэрэ пстэури зыфэшъошэ наибэм пае уикъамэ 
чылэ пашъхьэм щызэфипхына?..
- Урысые пэчъахьым дэмыгущыIэтмэ, шъыд пае Адыгэ 
шъхьафит мэджлыс-парламент тхьамэтэгъур лIыгъэджэ 
ашIуиубытыгъ?
- Пачъыхьэм сыIукIэщтэп ащ ыIорэп, ау шъхьэлъытэ 
лые зезгъэшIэу Iузэжъу нэс тыфэкIонэп ыIуагъ, мощ нэс, 
Бытырбыф нэс, къызикIыгъэкIэ, ар абдзэхэ кIэий къэсыжьышъун ыIуагъ. 
- Цэим ышIэтым ежь фит, ау адыгэмэ урятхьаматэ 
зыхъуджэ, пшъхьэ узэрэфимытыжьри зыщыбгъэгъупшэ 
хъутэп. Ар, зиусхьан, абдзахэмэ, шапсыгъэмэ, убыхмэ 
яIоф. Тэ тиIоф нэмыкI шъыпкъ. Урысые пэчъахьым тызырицIыфыджэ, тиадыгагъэ тшкыжьынэп, Тхьэм къыттырилъхьагъ, тыпэгъокIын, шIоигъу-шIомыигъоми, тызгъэгумэкIрэ горэми хэдгъэдэIон.
- Ары, зиусхьан, сэри сIорэр,- зэхихрэр игуапэу 
Шыкъултыр джы нэс зыгъэгумэкIыщтыгъэу, зыщыгъуазэм 
къыкIэупчIэ: - Арэп, Аслъанбэч, мы пщылI-фэкъолIхэмкIэ 
урыс пачъыхьэм ышIагъэм сыдэущтэу уеплъыра? Тэри, 
адыгэхэмкIэ, а унашъор къыднэса, къыттефа?
- Пачъыхьэм урицIыф зыхъуджэ, зиусхьан, урыс, адыг 
иIэп ащ.
- Олахьэ мыхъущт ар!.. Ащыгъум тлъапсэ къыкIеуты, 
IэнтIрэхъо шъыпкъэу пчэгум тыкъыринэщт. Ары Цэйми 
Бэрзэджми аIорэр.
- Ыджар дэдэр, шъыдэу пшIын, ори сэри тэIо, нэмыкI 
пщыхэми аIо. ЗемыгъэгъэгумэкI, зиусхьан. Ежь урысхэми 
пщы макIэ яIэп, зэрэхъухэу тэри тыхъун.
- Олахьэ сымышIэрэ, Аслъанбэч... Тыркум ащ фэдэ 
хабзэ имылъэу, тапэкIи имылъынэу Хърозэрым ыIуагъ. 
Аущтэу зыхъурэм...- Болэтыкъом къыригъажьи, зэпигъэужьыгъ.
Хьаджэмыкъо Аслъанбэч ихьакIэ ишэн-гъэпсыкIэ 
щыгъуазэти, зыцыпэ къыубытыгъэм дэгузэжъуагъэп, тIэкIу 
тыригъашIи, риIуагъ:
- Къебгъэжьагъэр, зиусхьан, къэух.
- Ащ фэдэ хабзэ Тыркум зимылъкIэ, тичIыгу тимы гъэкI 
тIони, сыд пае джаур пачъыхьэм телъэIун, зыфэдгъэцIыкIун?.. ТиIэр зэрэтиIэу, тимылъкуи зэрэтимылъкоу типщылI-фэкъолIхэри зыдитщыжьыных...

--- Page 641 ---

- Зиусхьан!..- зэхихыгъэмэ Хьаджэмыкъор къызэщачыгъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, 
зиусхьан. Сымакъэ сыкIырыугъащ, емыкIу къысфэмышI.
- КъызгурэIо, Аслъанбэч, къызгурэIо. ТитхьамыкIагъо 
тэмакъ кIэкI тишIыгъ. 
Мы пщы гупшысэр Аслъанбэч ищыпэзэхэхэп. Пщы 
утыгум къэбарыр щаушъэфыщтыгъэми, бгъэбылъын 
плъэкIынэу мастэп, джэхэшъогутет, щагудэт пщылIхэми 
пщымэ яубытылIэгъэ фэкъолIхэми къанэсыгъагъ. Ау 
мыдырэхэр зэригъапэщтыгъэхэу шIушIагъэ зыфашIэхэрэр 
ащ фэдизэу ыгъапэщтыгъэхэп. Тетыгъор чылэмэ ащызыIыгъ зиусхьанмэ ащыщынэхэу арэп, адыгэ хабзэм 
шIолIыкIхэу къызхагъэщыщтыгъэп. Ащ къымыубытхэри 
щыIагъэх, ашъхьэ къамыIэтэу, къэхъущтым паплъэхэу 
къафычIэплъыщтыгъэхэри мэкIагъэхэп. Ау джыркIэ хэтырэ 
фэкъолIи игупшысэ зыдэщыIагъэр иунагъу, ичIыгу, инамыс, 
ишъхьафит икъэухъумэн ары.
Iофыр ышъхьэ зынэсыжькIэ, Аслъанбэч ыIуагъ, хэти 
зыкъегъэгъунэжьышъ, Болэтыкъоми, Цэйми, Бэрзэджми 
аIорэм шъыпкъэ хэлъ, пщылIхэми фэкъолI къытэубытылIагъэхэми ашъхьэ фэгъэхьыгъэу зэхахыгъэм пае аIощтымкIэ 
угу ябгъэнэу щытэп. Ахэри тэ тфэдэх, псэ яI, гугъэ яI. Ау 
Урысые пэчъахьым иунашъо тэ къыднэмысыгъэми хъущтыгъэ. Джы нэс, илъэс псау Iэпэцыпэм, къыднэмысыгъэ мэ, ежь урысхэми, къэзэкъхэми ащ фэдизэу Iоф зырагъэшIырэп, тщикIуахьынкIи къэнэнэп. Пэчъахьым иунашъо 
сэри сигуапэп, ау сыдэу пшIын, нахьышIу щымыIэ зыхъурэм, 
ащи уеуцолIэт. УиIашэ къиппхъотэу кIуачIэ зыфэмыгъотыщтым упэгъочъыкIэ лIыгъэп. Чыжьэрыплъагъэ Iушыгъэр 
къызхэдгъафэу тицIыфхэр къэтыухъумэжьыныр, зыгорэм 
ыпашъхьэ адыгашъхьэр щетыуфэхми, тыгу тытеIункIэжьзэ, 
щыдгъэцIыкIуми, лIыгъэ. Тэрэз Къэрбатыр ыIорэр, икъун 
хымэ акъылкIэ тилIыгъэ зэрядгъэгъэфедагъэр. Джырэ 
дунай, уиакъыл зэхэмылъмэ, зыкъыщыухъумэжьыгъуай. 
Адыгэ гупшысэр зы хъугъэ, мэджлыс зэхэтщагъэ тIомэ, 
тыгушIозэ, купэгъу зэпэкъудыир джыри къытхэхьажьыгъ. 
Ащ фэдэ зэрэхъоу Тыркури, Инджылызри, Франкри, 
нэмыкIхэри къытфачъэх, тIорэр Урысыеми хэмыхьажьыхэ 
мэхъу. Заор ыкIэм зыфэкIорэ лъэхъаным лIыгъэмрэ 
Iашэмрэ уакъыкъонэжьыщтэп, аIорэр умыгъэцакIэу, тыошIу пIокIэ, мо слъэгъурэ Урысыер къезэгъыщтэп. Ар 

--- Page 642 ---

игухэлъыгъэмэ, илъэсипшI пчъагъэм къытпыщытыщтыгъэп. 
Щэщэныр, Дагъыстаныр зеуцолIагъэкIэ, талъэныкъо пкIэ 
щыIэжьэп. Ахэмэ язакъоп, такIыб гъурджхэри, азэрбэджанхэри, ермэлхэри рагъэуцолIагъэх. Тэ зыр ары зышъхьэ пIыеу апэуцужьрэр. Ари лIыгъэ, ау гупшысэ зыхэмылъ 
лIыгъ!..
- Уарзэм тетхъожьджэ,- Хьаджэмыкъор игупшысэ 
чъэрмэ къахэужьыгъ,- къытфишIэжьын щыIэп, зиусхьан. 
Адырэ пщылI, фэкъолI шъхьарытIупщыгъэу узгъэгумэкIрэр 
джырджэ зыщыгъэгъупш... СиIэр къыостыгъэджэ сичIыгу, 
зиусхьан, сызщалъфыгъэ, сызщапIугъэ чIыгур, тятэмэ 
къакIэныгъэ чIыгур, мощ фэдиз цIыфым ыпсэ фэзгъэIылъыгъэр сфэбгынэжьышъунэп. Хьэрам, зиусхьан! Хьэрам!.. 
Къытпэщылъ мафэр зэкIэми анахь Iоф. Пэчъахьым тызпэгъокIрэм епIотым, гущыIапэу фэпшIытым егупшыс.
- Сэри?..- Болэтыкъор къыкIэщтагъ.
- Ары, зиусхьан. Унахьыжъ, къыптефэ. Зымафэ пщы 
заулэ тызэхэгущыIэжьыгъэти, къыуапэсыгъ. Занэ Къэрбатыри апэ зыцIэ къыриIуагъэмэ уащыщ.
- Аущтэу шъоIомэ, къысфэшъогъэшъуашэмэ, тхьашъуегъэпсэу, Алахьыр разэ къышъуфэхъу, сыкъызхэкIыгъэ лIакъоми, кIэмгуехэми ягопэн. Олахьэ мы къысэшъупэсыгъэр Цэйми, Бэрзэджми къыуамыпэсыщт!.. Ау 
Урысые пачъыхьэм етIощтым егупшысэгъэн фае.
- ЕпIотыр, зиусхьан, нафэ. Урысые пэчъахьыр адыгэхэмджэ типыйми, гъунэгъу хэгъэгушхом илIышъхь, ыгу 
шIу къытфимылъми, хьакIэ, апэрэу къытхахьэ. Тэршъы, 
егъэзыгъэ Iофджэ тызIэкIилъхьагъэми, ицIыфмэ тащыщ. 
Адыгэмэ хьэкIэ пэгъохэу яIэр, зыфэтымыгъэцIыкIущэу, 
пэдгъохыныр къыттефэ.
- Тыркум тырифынэу зыфаIорэр? - зэригъэгумэкIрэр 
ымакъэ къыхэщэу, ащыгъупшагъ шIошIэу, Болэтыкъор 
къэупчIагъ.
- Ари епIот, зиусхьан. УелъэIут...- етIанэ псынкIэу 
Хьаджэмыкъом къыпигъэхъожьыгъ: - Ащи тегупшысэн, 
неущ гъогу тытехьэмэ, щэджэгъоужмэ адэжь, Афыпс 
Iушъо къыщытэжэнэу Хьагъур Нурмыхьамэт есIуагъэшъ, 
ащ ишIошIи тыхэдэIон.
Зи къымыIоу зыцIэ къыраIуагъэм Болэтыкъор 
егупшысэзэ, зыфэщыIагъэп:

--- Page 643 ---

- Олахьэ сымышIэрэ, Аслъанбэч, Хьагъур фэкъолIышIум игупшысэкIэ сыпсэушъунэп...
- Ар умыIо, зиусхьан. Пщы, оркъ, фэкъолI, фэкъолIышIу джы щыIэжьэп!.. Адыгашъхьэм тызебэныжьыгъэджэ цIыф зэхэдзым тыхэжъугъэкI. Хьагъурыр зы лIэу 
Шапсыгъэ исмэ ащыщ. ИцIыфыгъэджи, иIушыгъэджи, 
имылъкуджи кIоу зыми ыкIэ уцутэп.
- Ары шъхьакIэ, Аслъанбэч, Алахьым зигъашIэ кIыхьэ 
ышIын зиусхьан, пщыцIэр Алахьым ащ фигъэшъо шагъэп.
- Ар Iофым, зиусхьан, къыхэмыгъахь!.. Джы нэс 
тыкъызкъонэжьыгъэхэр фэкъолIхэр арых. Ахэр арымырыгъэмэ, урыс кIэн хъугъэхэ бжъэдыгъухэри, кIэмгуехэри, 
мэхъошхэри, бэслъыныехэри къэзэкъмэ зэрапхъожьыныгъи...
- Арэп, Аслъанбэч, уигущыIэ пIэпысэхы,- Болэтыкъом 
раIорэм зышъхьаригъэхэу къэупчIэ,- мы тыздэкIощт 
Iузэжъур чыжьа?
- Благъэп, мэфэ гъогу текIодэт.
- Джыри зы упчIэ горэм сегъэгумэкIы, зиусхьан. 
Пачъыхьэ пэгъокIыр урыс-къэзэкъмэ къытфадэщта? Ежь 
пачъыхьэми сыдэущтэу зыкъытфишIыщта?
- Аужрэ упчIэмджэ къезгъэжьэн, зиусхьан. Шъхьэлъытэ зэрэфашIрэр, къысфэгъэгъу, нахьыжъ, имыгуапэу 
цIыф сыIукIагъэп. Адырэ къэзэкъхэр армэ, тигухэлъ 
тапэджэ Екатеринодар афэсхьыгъагъэти, ахэми лъэшэу 
ягопагъ. Ащджи зыгъэрэхьат.
- Ари дэгъу, ари Iушыгъ, Аслъанбэч. Ау джыри 
зыгорэм сегъэгумэкIы. Адыгэхэр зыфэдэхэр ошIэ, гъогу 
утехьагъэу зашIэкIэ, къыбдэшэсыщтыр бэ. Мары, тэри зы 
куп тауж къихьи, зыпыдгъэкIыжьыгъэх. АдыгагъэкIэ тыпсэущтмэ, шыу шъэныкъор, дзэ къашIодгъэшIэу, шыу шъитфми блэкIыщт.
- Ащ фэди хъун ылъэкIыт, зиусхьан.
- Адэ, ащыгъум, зиусхьан, урысыдзэми, гъогубгъу 
чылэгъо къэзэкъхэми сыд къашIошIын, аIон?
- Ахэми, зиусхьан, Екатеринодар щягупшысагъэх. 
ЕтIани пэчъахьыр къэзыухъумэтхэр шыу шъитфэу зыфапIорэм нахь баIу. Пэчъахьыр къызэрыкIот гъогубгъуитIур 
зыдынэсытым нэсыфэджэ зэпаIыгъыт.

--- Page 644 ---

- Истофырлахь!.. Ащ фэдиз урысыдзэ къытатэкъулIагъэуи?! Сыд ащыгъум Цэимдхэм ягухэлъыр?!
Сентябрэ мазэм и 11, 1861-рэ илъэс.
Кавказым итыгъэкъохьэпIэ чIы гъунапкъэ адыгэ шъолъырым ызы цыпэ зэолIэжьрэ Тамань дэжь, Iузэжъу 
нэпкъым нэм къыфэмыубытэу цIыфыбэ Iут - лъэсхэр, 
шыухэр, фаэтонхэр. Гъунэгъу къутырмэ къарыкIыгъэ зы 
шы, шитIу зыкIэшIэгъэ мэкъумэщышIэ кухэр, цукухэр. 
Пачъыхьэм пэгъокIынэу къэкIуагъэмэ кIуапIэ уамыгъэгъотынэу апэм къыпшIошIы шъхьакIэ, дзэм Iэдэбыр 
IэкIэлъ, сатырэ ищыгъэ зыщыплIыкIэ пачъыхьэм фыхахыгъэ 
гъогум пэIутых. Ахэмэ акIыбкIэ чыжьэкIаеу IуагъэкIотыгъэхэу нэмыкI дзэкIолI сатырмэ цIыфхэр щаIыгъых.
Хэти джыдэдэм, ухъумакIохэмрэ къэогъэ цIыфхэмрэ, 
хыр янэплъэгъу. Бжыхьэпэ пчэдыжь шъабэм ихы къытетэджыкIыщтым зэкIэри пэплъэ, егъапэ.
Пачъыхьэ къухьэр чыжьэкIэ хы кIыIум къыщылъэгъуагъ, цIыф макъэми нахь зыкъаIэтыгъ. Бзылъфыгъэмэ 
къащ къызэлъахьы, тэмэтелъ зытелъмэ, Iашэ зыIыгъмэ 
анэмыкIрэмэ, ахэмэ ауж зыкъырагъанэрэп.
Зыми щымыщхэу щытмэ къахэщхэрэр адыгэ шыухэу 
нэфшъэгъо пасэм къухьэуцупIэм нахь пэблагъэу уцугъэхэр 
арых. ЧIыпIэр зэрэмакIэм фэшI, ахэри тIо гощыгъэх. Болэтыкъомрэ Хьаджэмыкъомрэ, ахэмэ ягъусэ Хьагъурымрэ 
зыхэт шыуишъэ нахьыжъмэ нахь кIэлаIохэр акIэпхъагъэхэу 
апшъ, адырэ адыгэ шыу шъитIу-шъищыр гъогубгъум 
зэпырыдзыгъэу тхышъхьэ хэIэтыкIыгъэм щызэхэт. Кавказым иурысыдзэ пащэу Орбелиани зышIомыдэеу, иинэрал 
купмэ ахэдзагъэу, ыIэ ыкIыбкIэ щагъэу, къэуцумэ хымкIэ 
плъэзэ, къыщырекIухьакIы. Тыгъэр зытежъыукIрэ дышъэ 
тэмэтелъмэ уагъаплъэрэп - нэм къыкIэджагох, гур къагъэщтэуIу.
Къухьэр нэпкъым къесылIэн зэрэригъажьэу, Iупэепщэ 
пщынэмэ урыс пачъыхьэр зыгъэшIорэ орэдышъор къыхадзагъ, ащ дзэкIолI орэдыIохэр дежъыух, дырагъаштэ. 
"Ура" макъэр дзэкIолI шъэ пчъагъэмэ ачыишъхьэ щэжъынчы, джэрпэджэжьэу зэтеIукIыжьзэ, ошъо чIэгъым 
чIэкIуадэ.
Я II-рэ Александрэ императорым ылъапэ нэпкъым 
къызэрэтыридзэу дзэм хэтхэмрэ адыгэхэмрэ афэшъхьаф, 

--- Page 645 ---

лъэгонджэмышъхьэкIэ цIыфмэ зырадзыхы, къащ къахьы, 
тхьэ елъэIух. Пачъыхьэм инэрал-адъютантэу Долгорукэ 
зиусхьаныр, Адлерберг графыр, Ламберг графыр, Енохин 
лейб-докторыр, нэмыкIхэр игъусэх. Орбелиани графыр 
пачъыхьэм пэгъокIы, шIуфэс сэлам кIэкI рехы, адырэми 
ыIапэ къыIыгъэу пачъыхьэ гущыIэ къыреIо, къызэрэфэразэр 
къыригъэкIэу, ытамэ къытеуIэ, етIанэ чэзыу-чэзыоу инэралмэ Iэпэубыт сэлам арехы. Пщынэр уцурэп, "ура" 
макъэр зэпыурэп, цIыф шъхьэщэ шIынми, къащ къэхьынми 
гъунэ иIэп.
Заулэрэ къэкIуагъэу адыгэ шыухэр пачъыхьэм зелъэгъум, Орбелиани еупчIыгъ:
- Хэт мыхэр? - джэуапым емыжэжьэу адыгэ шыухэм 
адэжькIэ ыгъэзагъ. Урыс пачъыхьэр къакIэлъырыхьэу 
залъэгъум, зы IэбэкIэ зэдегъаштэкIэ адыгэхэм якъамэхэр 
къырапхъоти, чIым тыралъхьагъ, шъхьэщэ гъашIо къыфашIыгъ. Ардэдэм, зэрэзэзэгъыгъэхэу, Болэтыкъопщыр 
купым къыхэкIыгъ:
- О пачъыхьашху! УнаIэ къызэрэттебдзагъэр насыпышIуагъэ зыфэтэлъэгъужьы. Уидзэмэ ятшIылIэгъэ заом 
укъимыубытэу цIыфыгъэшхо къызыхэбгъафэу цыхьэ 
къызэрэтфэпшIыгъэри тэ насыпыгъэу зыфэтэлъэгъужьы. 
Ащ тэ осэшхо фэтэшIы, типачъыхьашху, непэ щыублагъэу 
тыуицIыф шъыпкъэ дэдэкIэ Тхьэ къыпфэтэIо. ЧIыгушхо-хэгъэгушхом узэрипачъыхьэри тэ тэшIэ, ощ нахь кIочIэшхо 
дунаим зэрэтемытми тыщыгъуаз. Ащ нэмыкIэуи цIыф бэ 
дэдэ зэрэуиIэри тэшIэ, ахэмэ тялъытыгъэмэ, тэ ощхышхом 
иощхыцэ тыфэд, аущтэу щытми, адырэ уицIыфмэ узэряплърэм фэдэу укъытэплъынэу, тафэбгъэдэнэу, тахэплъытэнэу тыолъэIу. Шъыпкъэр пIон хъумэ, джы нэс уидзэмэ 
тязэуагъ, ау тапэкIэ анахь шъыпкъэныгъэ зыхэлъ пщылIмэ 
тафэдэнэу тхьэ къыпфэтэIо. Унашъо къызэрэтфэпшIэу, 
пачъыхь, пшIоигъор зэкIэ пфэдгъэцэкIэнэу тыхьазыр. Тэ 
гъогухэр, пытапIэхэр, уидзэхэр зычIэсыщт унэхэр пфэтшIыщтых, ахэмэ мамырырэ зэгурыIожьынырэ адытиIэнэу 
Тхьэ къыпфэтэIо. Тятэхэр, тятэжъхэр къызщыхъугъэ, 
зыщыпсэугъэ чIыпIэмэ тырямыгъэщын закъокIэ тыолъэIу. 
Непэ щегъэжьагъэу уидзэмэ тырягъусэу тиаужрэ лъы 
гъуаткIо нэс джа чIыпIэхэр пыймэ къащытыухъумэщтых... 
Тырямыгъэщын закъокIэ тыолъэIу, адырэ уицIыф пфэшъыпкъэмэ афэдэу тэри къытэплъ...

--- Page 646 ---

Болэтыкъор къэгущыIэфэ, къыIуагъэр пачъыхьэм 
фызэрадзэкIыфэ, зы мэкъэ лые бгъуитIум яз къыхэIукIыгъэп. ЗэкIэри пачъыхьэм къыIощтым пэплъэ, мыдырэми 
иджэуап кIэкIы:
- Зыжъугъэрэхьат, мамыр псэукIэ къыддызешъухьэмэ, 
тфэшIэн тфэлъэкIыщтымкIэ тыжъудэзекIонэу гущыIэ 
къышъосэты,- я II-рэ Александрэм игущыIэ къызэриухэу, 
кIэкIэу къыIукIыжьыгъ.
Адыгэхэри пачъыхьэ пэгъокI-гъэкIуатэмэ ауж ихьагъэх.
III
Мамыр бжъэдыгъухэмрэ кIэмгуехэмрэ япачъыхьэ 
пэгъокI, яшIуфэс сэлам ехыкIэ-лъэIуакIэ бзыу псынкIэ 
гуIалэу шапсыгъэ, убых хы ШIуцIэ Iушъор къызэлъичъыхьи, 
абдзэхэ къушъхьэмэ, бгылъэ-тешъомэ ахэбыбэжьыгъ. 
Къэбарыр хэти зэрэфаеу цIыфмэ зэтыраIукIыщтыгъэми, 
пачъыхьэ пэгъокI гущыIэ лъапсэр, зыдахьыни, рашIэни 
амышIэу, къахэнагъ. Iофым еплъыкIэ зэфэшъхьафхэр 
фэкъолIхэми, лIэкъолъэшхэми, лIэкъо пащэхэми фыряIагъэхэми, заом кIэух зыщыфэхъущт гугъэпIэ-гупшысэ 
шъэфыр ашъхьэ икIрэп, къэхъущтым пэплъэх, егъапэх.
Къэбарым апэ зыгу емыIугъэр Джеймс, Фонвиль, 
Исмахьилбей. Ахэмэ Бэрзэджым адыригъэштагъ, ау Iофым 
зыримыгъэукIыхьэу, ыгу илъ дэдэри къымыIоу, гущыIэ 
тегъэкI фэдэу къыIуагъ:
- Сыдэу пшIын, щыгъу-пIастэр пагъохыгъэмэ, бжъэдыгъухэмрэ кIэмгуехэмрэ урыс пачъыхьэм ицIыфых, ытэмэ 
чIэгъых...
- Щыгъу-пIастэп пагъохыгъэр...- Исмахьилбей бысымым икъэгущыIэ телъэшъуагъэ ыгу тефагъэп.
- Тыпфэшъыпкъэщт, гъогухэр, пытапIэхэр, уидзэ 
зычIэсыщт унэхэр пфэтшIыщтых раIуагъ,- Фонвиль 
псынкIэу, Исмахьилбей игущыIэ къэухыгъо ригъэфагъэп.
- Адэ ары сIуагъи,- джыри Iофы зыримыгъэшI фэдэу, 
Бэрзэджым джэуап къытыжьыгъ,- узицIыфым, узфэшъыпкъэм Iаджи фэпшIэщт.
- СыкъыодэIушъ, Джырандыкъу,- Хърозэрым зеIажэ, 
ау къызэрэхихрэр къыхэщы,- емыкIу къысфэмышI, мы 
Iофым уигъэгумэкIрэп...

--- Page 647 ---

- Адэ, хьакIэ,- Бэрзэджыр мэщхыпцIы,- сэщ нахьи 
мы Iофым о нахь уигъэгумэкIэу къыпшIошIа?
- Исмахьилбей, зиусхьан,- Хърозэрым ычIыпIэкIэ 
Фонвиль джэуап къетыжьы,- зыгъэгумэкIын адыгэ Iофым 
щыриI. Мылъкубэ пигъэкIуадэу илъэситIум дзэ псау щиIыгъыгъ. Иадыгэ гумэкI пае тырку хьапсми зычIаригъэгъэсыгъ. 
Тэ талъэныкъокIэ, франк хэгъэгумкIэ, мылъку макIэп 
щигъэкIодыгъэр.
- Ащи тыщыгъуаз...- Бэрзэджым ыгу илъымрэ 
къыIорэмрэ зэфэшъхьафы.- Зимафэ мэфишъэ Алахьым 
ышIын Исмахьилбей ылъэкI къыгъэнагъэп, ау Лапинскэм 
икуп къатенагъэр бэ. Ащи икъонц Iахь, Баньярэ ежьырырэ 
зэбэныжьхэу рагъажьи, мыщ щилъэшъугъ. Занэ Сэфэрбый тхьамыкIэр ыкIэм агъэгубжыжьыпи, адыгэчIым 
римыфэу уцугъэп.
- Къэрбатыр ащ кIэ фэзышIыгъэр...- Джеймс ынэ 
шхъонтIэ чъыIэхэмкIэ Бэрзэджым ынэмэ акIэплъагъ, къыпигъэхъожьыгъ: - Лапинскэм идзэ джыри мыщ итыгъэмэ, 
ишIуагъэ къэмыкIощтыгъэмэ, иягъэ къышъокIыщтыгъэп.
- Хъурэм шъуеплъ джы,- Фонвиль игъусэ дырегъаштэ,- Урысые пачъыхьэр къышъутегушхогъап, къэкIуагъэу шъузэрегъафэ.
- Адэ сыдэу тшIын,- Бэрзэджыр щхыпцIыгъэ,- такIыб 
шъукъыдэгущыIыкIы нахь, Инджылызри, Тыркури, Франкри шъукъыдгоуцорэп.
- Къырым заор? - Джеймс къэупчIэ.
- Сыд илIэужыгъу зигугъу пшIырэр, шъоркIи, тэркIи 
сыд ащ шIуагъэу къыхьыгъэр? Урыс хэгъэгур тэркIэ нахь 
пкъые, нахь жъалым хъугъэ. Тинасыпмэ, адыгэ мэджлыс-парламентым тыкъыкъонэн!.. Ары шъхьакIэ, шъолъэгъу къыщытэхъулIэрэр. Ары, ары, хэти икъонцэ Iахь 
елъэшъу! Муары, нахь кIэлаIоу, иакъыли щэрыоу Занэ 
Къэрбатыр къытхэтыгъэти, зигъэгуси тIысыжьыгъэ.
- ТIысыжьыгъэмэ Iофыгъа,- Фонвиль къеIо,- пачъыхьэм пэгъокIыгъэмэ ахэмытыгъэми, Урысыем тешIущт 
еIошъ, цIыфхэр егъэбырсырых, Хьаджэмыкъо Аслъанбэчи 
Болэтыкъо Шыкъултыри егъэIорыжъоры.
- Джырэ фэдэ тхьамыкIэгъо лъэхъан загъэгусэрэп!..- 
Исмахьилбей зыхэдаIорэр имыщыпэзэхэхми, къыхехы.- 
Зызгъэгусэн сIомэ, адыгэ Iофыр сэркIэ гъэгусэгъу закI. 

--- Page 648 ---

Мылъкум сытемыгущыIэжьми, сишъхьэгъусэ Хъури 
тхьамыкIэм ышъхьэ щыхилъхьагъ.
- Ары, ары, Хъури илIыгъэ къызхэмыфэгъэ паIо 
зыщыгъ Iаджи мыщ ис,- Бэрзэджым ышъхьэ ыгъэсысзэ, 
дырегъаштэ,- Алахьым зыдигъэзэжьыгъэм шIу щешI. Ау 
зы къышъуасIо сшIоигъу, Цэйми ишIэ хэлъ, Занэ Къэрбатыр шъуелъэIоу шъумыгъэпагэ, ар тимыгъусэми, Урысые 
пачъыхьэм етIон тэшIэ, тидэо тхылъи цакоу зэхэлъэп.
- Ары шъхьакIэ, Джырандыкъу, зымафи ащ тырыгущыIэгъагъ,- Джеймс нэшIу фабэ гугъапIэкIэ Бэрзэджым 
ынэмэ акIэплъагъ,- Занэ Къэрбатыр жъугомызыгъэмэ 
нахьышIугъ.
- Ары, ау зыми ыкIэ сыкIоу сыуцущтэп, ар Цэйми 
пфишIэнэп, Хьаджэмыкъори, Болэтыкъори, яфэкъолIхэри 
зэрахэтыжьхэу, зышIэныпщи адыгэчIым исэп. Ы-ы, 
Исмахьилбей, ори уадыг, сыдэу узэплъыжьра, шъыпкъэба?.. Е, адыг, адыг, сыдэу гъэшIэгъонэу узэхэпшыхьагъ!.. 
КIо, хьакIэхэр, тиадыгэ дагъо шъоркIэ Iофэпщтын. Шъо 
шъулъэпкъи дагъо имыIэу щытэп, тиIофхэр зэпымыфэхэ 
хъумэ, ащ фэдэхэри зэтэIожьы. Гъогумаф, хьакIэхэр. 
Шъузтехьащтри гъогу чыжь. Алахьыр сакъ, шъузфэсакъыжь.
Убых шыуипшIыр тфырытфэу гощыгъэ, азыфагу шыу 
хьакIищыр дэт.
Гъогум узэмыжэгъэ гупшысэр шылъэмакъэм къыдэтэджэу хабзэ. Исмахьилбей иадыгэ гупшысэ цыпэмэ 
къежьапIэ афэхъугъэр шытхым зефэр арэп. АдыгэчIым 
ылъапэ къыримыдзэу ихы нэпкъ зилъэгъугъэ мафэм нахь 
чыжьаIу. Иадыгагъэ зыздишIэжьыгъэгъэ уахътэрэп, 
Хърозэр сираскирым имылъку шIыгъахэ къыIэкIафи, ащ 
щыщ зыхилъхьани, фэдэ заулэ къызхихыжьын адыгэ хэгъэгу чIыпIэ тырку хы кIыбым зэрэщыIэр зешIэр ары. 
АдыгацIэр ежь зэрихьрэми тыригъэгушхуагъ, ащ тырку 
хэгъэгу Iофри султIан Iофри къызхэхьажьым, къызэплъэкIыжь имыIэу тыригъэгушIухьагъ. Ау хэгъэгуитIу азыфагу удэхьаныр хьаку плъыритIум азыфагу удэтыным 
зэрэфэдэр шIэхэу къыгурыIуагъ. Зыхэхьэгъэ гугъапIэм 
къыхэкIыжьын ымылъэкIзэ, хьапсми дагъэсыгъ, мылъкуби 
IэкIэкIыгъ, зыпIугъэ ятэ къытырихыгъэгъэ шъузми фэмыежьыгъэми, ишъузкIэ кIощтыгъэба, адыгэ шъолъырым 
щыфэхыгъ. Хъури икъашъхьэ джыри зэ техьанрэп ащ 

--- Page 649 ---

гухэлъыпшъэу иIагъэр, Занэ Къэрбатыр икIэрыкIэу зыIуигъэкIэнышъ, Iуплъэмэ, ыгу илъыр зэригъашIэу, шыхьатынчъэу дэгущыIэ шIоигъуагъ. Хэт щыщ ибысымыгъэ Бэрзэдж 
Джырандыкъо? Адырэ Цэй Хьатырбае абдзэхэ пащэр? 
ТIуми ягугъу Тыркум щашIэу зэхихыгъагъэ нахь, ышъхьэкIэ 
ащыгъозагъэп. Мазэм къыкIоцI нэIуасэ зыфэхъугъэ лIитIури, зэфэдэу мыгупшысэхэми, зипщыгъэрэ зихэгъэгурэ 
шIу зылъэгъурэ, лIыгъэ зыхэлъ лIы шъыпкъэх, уаси, 
шъхьэкIафи, цыхьи афашIы.
Ыгу илъыр, Исмахьилбей еIо, озымыгъэшIэн цIыф 
Бэрзэджыр, пIорэм къыбдыригъаштэзэ, ежь зыфаер 
уегъашIэ, игущыIэ нэдэплъыпIэ къыфигъанэу пиупкIыпэрэп. 
Нахьыжъмэ зэраIоу, зыдэщыт чIыпIэм елъытыгъэу зеплъыхьэ, етIысэхышъ мэгупшысэ, ау убых лъэпкъ цIыкIум 
зэрипащэм нахьыбэрэ елъахъэ. Зыкъуимыгъэбылъхьашъу 
хъумэ, къаигъэ ымышIэу, нахь лъэпкъышхом, зиIоф 
къикIрэм гоуцо, иIуи ахелъхьэ. Мыщ елъытыгъэмэ, Цэир 
пкъыяIо, егъэлыягъэу иурыс нэмыплъ къыхэщы, ишъыпкъи 
шъхьаихыгъащ. Мыщ тятэ сыгу къегъэкIы. Ишэн нахь 
хэмылъэу иныбджэгъухэри гозыжьыгъагъэх, тырку султIаным гучъыIэ къыфыриIагъ.
Занэ Къэрбатыр?.. Исмахьилбей инэплъэгъу Къэрбатыр къыкIэуцуагъ. Ар ятэ Сэфэрбый дэжькIэ кIуагъэ, нахь 
чыжьэуи блэIэбыкIыгъ. Мыдырэхэм анахьи Урысыем 
зэряшIугъэн фаер Беллрэ Фонвильрэ агу емыIуми, апэ 
Къэрбатыр къыгурыIуагъ. Мы сигъусэхэр зыпылъхэм 
сапылъэп сэ, тыщэфакIу аIозэ, зыгъапэхэрэ хэгъэгу фэIофашIэхэр къисыдзэхэрэп. СиIоф, симылъку Iоф къерэкIи, 
сыд хэгъэгуитIум азыфагу дэлъыщт зэфыщытыкIэм сызкIигъэпэщтыр? Занэр урысмэ яшIоу, адыгэмэ Iэшъхьэтет 
афашIмэ, сэркIэ, пшIэнэп, нахьышIункIи мэхъу!..
- Исмахьилбей,- Джеймс къызэджэм, Хърозэрыр 
игупшысэмэ къахэужьыгъ,- сыоупчIын сэIошъ, сщэгъупшэ. 
Мазэм къехъугъ адыгэ хэгъэгум укъызыкIуагъэр, уисабыигъо зыщипхыгъэ чIыпIэм уигъапэу, укIэупчIэу зэхэсхыгъэп. Узщалъфыгъэ чIыпIэм ыцIэ къэпшIэжьрэба?
- Сызщалъфыгъэр пIуи?..- зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу Хърозэрыр къэупчIагъ, зэпыугъо фишIи, зиухыижьыгъ: - Хэт ар къэзышIэжьрэр, сыцIыкIугъ а лъэхъаным... 
ЕтIани, Джеймс, хэт ар джы зищыкIэгъэжьыр?

--- Page 650 ---

Белл зэхихыгъэр зыфихьын ымышIэу Фонвиль фыреплъэкIыгъ, къызгурыIорэпыр къыригъэкIэу, ари гъусэм 
къеплъыжьыгъ.
Бжыхьэ тыгъэм идышъэпс шыумэ зэхэдз афимышIэу 
зэлъятэ, мэз зэмышъогъукIэ къушъхьэтхыр IокIоты, тIокIэ 
нэтIитIум чылэ мыин итэкъухьагъэхэр модыкIэ-мыдкIэ 
къатещых, зиормэ арыджэгурэ псыхъо бгъузэми зиIонтIэщантIэу кIэим дэчъы, гъэмэфэ фабэм ыгъэпкIыгъэ уашъо ми джы нахь зыкъишIэжьэу, иIуплъэ самбыр уегъэгупсэфы.
Джеймс къыригъэжьэгъэ гущыIэм фэмыежьыгъэми, 
къымыIон ылъэкIыгъэп:
- Ари тэрэз, гур зыдэщыIэм пкъыри щыI. Ау Хъури 
тхьамыкIэм ар епIолIэн плъэкIыныеп. Ыгуи ыпси мы лъэныкъомкIэ щыIагъ, ищыIэныгъи фитыгъ.
- Шъыпкъэр пшIэнэу уфаемэ, а зымкIэ Хъурийрэ 
сэрырэ тызэкIущтыгъэп. Фэсыдэгъагъэмэ, иIэ мылъку 
тIэкIур федэнчъэу мы лъэныкъом къыгъэкощыжьыщтыгъ. 
Мыщ къэкIонэу зеIом, заор щэкIо, шъозэбэным хэтых, 
зыIаж, хъурэм теплъын есIогъагъ, къысэдэIугъэп. Адэ 
сыдэу пшIын, цIыфыр ихьадэгъу къырефэкIы зыфаIуагъэр 
шъыпкъэ... Ежьыри имыIофым ышъхьэ хилъхьагъ, тэри, 
шъолъэгъу, зи къытигъэлыгъэп... МодкIи-мыдкIи щымыщэу, фэIо-фэшIэнчъэу дунаим къытенагъ.
- Ар умыIо, Исмахьилбей,- Джеймс игущыIэ пкъые 
къэхъугъ,- Трам къыпфидэнэп, Хъури щыгъупшэрэп, къэм 
фыдэкIы, сэдакъэ феты, дыухьэ къыфехьы.
- Ари зэхэсхыгъэ, сынитIукIи слъэгъугъэ. Ау паIухьэрэр 
сыгу еIурэп...
Гъогу къэгъэзэгъум къыкъокIыгъэ шыум ягущыIэ 
зэрэзэпигъэугъэр Джеймси Исмахьилбеий ягопагъ. Ащ 
нахьыбэрэ илI ыпашъхьэ ущытегущыIэнэу Хъури пылъ 
Iофыр щытыгъэп. Джеймс ушъхьагъу дэгъу ыгъотэу 
къыхэкуукIыгъ: 
- Алимбэчба сэIо мыр! - сэлам зызэрах уж, адыгэ 
шIыкIэкIэ еупчIыгъ: - Гъогумафэ уежь, сшынахьыкI. Сыд 
шъуикъэбар, сыд шъуипсэукI? Уятэжъ, тхьэм Iомэ, Тимэ 
псэуба, узынчъэба? Мыр, Исмахьилбей, Некрас Тимэ 
ишъэожъый, ошIэмэ, Некрас Руфат ыкъу.
- Некрас Тимэ зы лIэу Абдзахэ исэу сэшIэ, ау ятэу 
зыфэпIуагъэм игугъу зэхэсхыгъэп.

--- Page 651 ---

- Адэ, Джеймс,- Алимбэч зэхихрэр къаримыгъэухэу 
къэгузэжъуагъ,- тадэжь шъукъыдэмыхьэу шъублэкIри? 
Татэ зэхихыжьмэ, ыгу къышъобгъэн, моу джыдэдэ, сыхьат 
горэ хъугъэми ары, Къуматыр згъэкIотагъэ. НекIо, шъукъеблагъ. Тянэжъи гушIон, ДэхэпIэ лIыжъхэми сэлам 
къышъуахын. 
- Тхьауегъэпсэу, Алимбэч. Уянэжъ Сэмаий, ДэхэпIэ 
лIыжъхэми сэлам тфяхыжь, урыс пачъыхьэ пашъхьэм 
ашъхьэ зандэу щаIыгъынэу тфяIожь. Тэ тишыпэ Къуматыр 
гъэзагъэ, ащ уятэжъ Тимэ тыщыIукIэнкIэ сенэгуе.
Къэрбатыр ихьакIэмэ ягухэлъ ышъхьэ къыфырамыхыщтыгъэми, къызкIыфэкIуагъэхэмкIэ гуцафэ афешIы. Ары 
пакIошъ, тегущыIыкIхэмэ-къытырагъэзэжьхэзэ, щэджэгъоужым щегъэжьагъэу пчыхьэ кIахэ нэс зызэхэсхэм, 
ежь-ежьырэу ышъхьэ къафырихыгъ:
- Непэ адыгэ Iофыр зэрэщытымкIэ сыгу илъри зытэсыубытагъэри къышъосэIо. Зы хэкIыпI тиIэр - Урысыем 
темышIумэ, темызэгъмэ, адыгэхэр зыщыкIодын чIыпIэ 
ифагъэх. Ары, ары, Джеймс, къызгурэIо къапIо пшIоигъор, 
непэп ащ тызифагъэр. Урыс пачъыхьэм тIэсхъэпIэ мызафэ 
къызытешIылIэм, непэ фэдэкъабзэу а лъэхъаными адыгэмэ 
лъэпкъ зыкIыныгъэ ахэмылъыгъэми, кIуачIэ зэдгъотылIэжьэу чIыпIэ титыгъ. А лъэхъаным тизэкъуагъэп, Щэщэнри, 
Дагъыстанри Урысыем пэIутыгъэх, Тыркуми ымакъэ цIыкIугъэп, тыгъэкъохьапIэмкIи поляк-литовцэхэр, нэмыкIхэр 
къедыргъыщтыгъэх. Джы тэ, адыгэхэм, илъэсищ хъугъэшъ 
тизакъоу урыс пачъыхьэ пашъхьэм тыкъинагъ. ШъукъызэрыкIыгъэ Инджылыз, Франк, Тырку хэгъэгумэ афэдэхэр 
мэгущыIэ къодыех. Джы Iэбжым фэпшIкIэ бгъэщынэжьын 
щыIэп. Сэ Урысыер шIу слъэгъукIэ, сыгу апэблагъэкIэ арэп. 
Инджылызми, Тыркуми сицыхьэ ателъыгъэп, джыри 
ателъэп. Тятэ тхьамыкIэми ижъышъхьэм ар къыгурыIуагъэу 
дунаим ехыжьыгъ. Адыгэмэ якъызэтэнапIэр урыс ешIуныр 
ары! Джары урыс пачъыхьэм дэжь симамыр лъэIу джыри 
зыкIыфязгъэхьыгъэр.
КIым-сым онтэгъур хьакIэщым итэу, хэти игупшысэ 
зэпымыфэ-зэтемыфэ къехьылъэкIзэ заулэ щысыгъэхэу, 
Фонвиль къэупчIагъ:
- Сыдигъуа, зиусхьан, уитхыгъэ пачъыхьэм зыфэбгъэхьыгъэр?
- Мэзэ зытIущ хъугъэн...- ышъхьэ къырихыгъапэп.

--- Page 652 ---

- Парламентым итхыгъэ урыс пачъыхьэм зыратыщт 
уж уежагъэмэ нахьышIугъэба, Къэрбатыр? - Джеймс 
игущыIэмэ нахь фэбагъэ акIилъхьэ шIоигъоу къэупчIагъ.
- Мэджлыс-парламентым итхыгъэ сиIоф хэлъыжьэп, 
итми дезгъаштэрэп. Тятэ зыкIэхъопсыщтыгъэ хэгъэгу 
мэджлысыр адыгэ къотэгъу мыхъоу IэнэтIэ зэтэхрэ лIыгъэ 
язэрымыгъэхьрэ чIыпIэ зэрэхъугъэр сыгу къео. Адыгэ 
кIодым машэ фэзытIэу, заом фэкIэщыгъо мэджлысым 
сыхэлажьэрэп, сыхэлэжьэнэуи сыфаеп! Джары, хьакIэх, 
гукъао нахь мышIэми, сиIоф кIэухэу фэхъугъэр. Адэ, 
Исмахьилбей,- Къэрбатыр жэхэлъ гупшысэ онтэгъур 
зышъхьащигъэкIоты шIоигъоу, ихьакIэхэри нэмыкI гущыIэ 
тырищэхэу къэупчIэ,- нычхьапэрэ пчыхьэм о зи къапIорэпи?
- Сыд къэсIон, Къэрбатыр, тIощтыр тIогъахэ... Неущ 
Хъури тхьамыкIэм икъэ джыри зэ сытэхьажьыгъэмэ дэгъугъэ...
- Ари Iофышху, Алахьым къыбдегъэхъу, Исмахьилбей... Хъури зыдэкIожьыгъэм Алахьым шIу щешI,- джау 
гущыIэ тегъэкI фэдэу Белл къыIуи, Къэрбатыр къеупчIыжьыгъ: - Уитхыгъэ урыс пачъыхьэм къыдыримыгъаштэмэ, зиусхьан?
- Къыдыримыгъаштэмэ, хьакIэ, сыдэу сшIын, адыгэхэр 
зэрэхъоу сэри сыхъун...
Къэрбатыр игущыIэмэ ауж адыгэ Iофым зи къызэримыкIыжьыщтыр Джеймс къыгурыIуагъ. Ар дэдэри Фонвиль 
игупшысэ хьылъэми ахэлъыгъ. Хърозэрым ар къыгурыIоу 
регъажьэми, адыгэба, илъэпкъэгъухэр хэт IэкIэфагъэхэми, 
Iо къадигъотын, игугъэпIэ шъэфхэр шъхьэщыкIхэрэп. Ыгу 
къеорэ закъор, кIэсащэу, тэ щыIагъа джы нэс, адыгэ 
шъолъырым ылъапэ къызэрэридзагъэр ары!
Къушлыкъуужмэ адэжь, Къуматыр къэхалъэм нэбгыритIу дэтыгъ. Зыр - Исмахьилбей, адырэр - Трам. 
Мыжъосыныр зышъхьащыт къэр тIуми азыфагу. ЛIитIуми 
аIэхэр анэIу Iущэягъэхэу дыухьэ къахьы. Къэм чIэлъ бзылъфыгъэм тIуми агу филъыр Алахьым нэмыкI ышIэрэп. 
Зидыухьэ къэхьын апэ къэзыухыгъэр Исмахьилбей. ТIэкIу 
тешIагъэу Трами ыIэхэр ынэкIушъхьэ жэкIэ-пэкIэ тхъуагъэмэ аригъачъи, ридзыхыжьыгъэх. ЕIэбэхи, уц гъугъэ 
зытIущ къэ лъапсэм кIэричыгъ. Исмахьилбей ар зелъэгъум, 
къэм хэIабэ фэдэу зишIыгъ. КъызIокIыжьхэм, къыIуагъ:
- Адэ мылIэжьын цIыф щыIэпщтын...

--- Page 653 ---

- Алахьым фэзымыгъэзэжьын къэхъугъэп,- Трам 
пигъохыжьыгъ.
- Тхьэуегъэпсэу, Трам, Хъури зэрэпщымыгъупшэрэмкIэ.
- Тхьэуегъэпсэу ащ хэлъэп. СишIэн Мерэм фэсэшIэ.
- Хэт а цIэр къыозыIуагъэр?! - зэхихигъэм шъхьэр 
Исмахьилбей къыригъэпхъотагъ.
- ЕгъашIэм а цIэр сыгу илъ...
IV
Шапсыгъэ Нэтыхъое кIахэ щегъэжьагъэу Абдзэхапшъэ 
щыкIэкIыжьэу гъоу макъэ нэмыкI темыр-тыгъэкъохьэпIэ 
шъолъырым къиIукIыжьрэп. Абдзэхапшъэ, Мамрыкъо 
кIэй, урыс пачъыхьэр къызыкIогъэ лъэхъаным адыгэмэ 
шъырытыгъэ-Iэжагъэ япыйхэмкIэ къызхагъэфэнэу гъоумэ 
чылэхэр зэлъагъаджэ. Адыгэ лIыкIохэр урыс пачъыхьэм 
зыщыIукIэщт мафэхэм мыхъо-мышIагъэ горэ агу къэмыкIынэу, язэо-банэ зыщагъэгъупшэнэу Тхьэм ыцIэкIэ ефэндхэр нэмазышIмэ адэгущыIэх. ЗилъышIэжь зигушъхьэ 
къыритхъырэ ныбжьыкIэмэ нэжъ-Iужъхэр яунэгъо кIоцIмэ 
ащяушъыих.
Къушъхьэ гъогоу мэфитIум къыкIугъэм Бэрзэдж 
Джырандыкъо ыгъэпшъыгъэми, чэщыбгым блэкIыгъэ 
чэщым зы чъыяпэ къыщекIурэп. Неущ, урыс пачъыхьэм 
зыщыIукIэщт мафэм, къыпэтэджыгъэ Iофыгъо бырсырхэр 
шъхьэм икIхэрэп. Гупшысэм ыуж - гумэкI, гумэкIым 
ыуж - гупшыс. ТIопсэ парламент мэфищыр зэрэкIуагъэм 
шъхьэр зэтыречы. Хэгупшысыхьэ къэсми, нэплъэгъум 
къыкIэтэджэжьрэмэ еплъыкIэ шъхьаф джы къафигъотэу 
регъажьэ. Зыгоуцогъэ бгъум, къыгокIыжьыныр къыримыгъэкIуми, Къэрбатыр ылъэныкъуи зэфагъэ хегъуатэ. 
НэIу ихыгъэкIэ кIэшъо мэзахэм хэплъыхьэ, Тхьэ зыфелъэIужьы: ЗанэмкIэ мышIапхъэ тшIагъэмэ, къытфэгъэгъу, 
ау тэрэзэу зэрэмызекIорэр ежьри зыдегъэшIэжь. Тэ, 
нахьыжъмэ, тIорэм къыддыригъэштагъэмэ, ащ фэдэу 
тыдемызекIоныгъэкIи мэхъу. Ятэ Сэфэрбый ихьатыр тыкъиубытыни... СIорэр сыд, адыгэ Iоф тхьамыкIагъом 
нахьыжъ-нахьыкIагъэ, ныбджэгъу-хьатырыгъэ иIа? Занэ 
Къэрбатыр зыуж ихьэгъэ мамыр Iофыр зафа-мызафа? Ау 
тхьагъэпцIыгъэ нэшIукIэ Урысые пачъыхьэм ытэмэ жьау 

--- Page 654 ---

тычIафэу тычIэунахъомэ? Ащыгъум сыдынэкIэ адыгэмэ 
тяплъыжьын? ТаужкIэ къикIыщтмэ сыд къытаIон? Зишъхьафитрэ зихэгъэгурэ къэзыухъумэжьзэ фэхыгъэ адыгэ мин 
пчъагъэхэр? КъызгурэIо, Къэрбатыр, уикъэмэ къипхъотыгъэ бгъэдыд зэпытын нахьи, рэхьатэу уикъэмалъэ илъмэ 
нахьышIу! Ары шъхьакIэ, къытэкIугъэхэм аущтэу тыщагъаIэрэп, къыопыджрэм пэпчъ, щэIагъэ къызхэбгъафэ 
пшIоигъоми, ул егъэузы. АщкIэ Цэим ыIорэм демыгъэштэн 
плъэкIыщтэп. О епхьыжьэгъэ Iофри шъыпкъэнчъэпщтын. 
Ау етIани тыжэкIэ-пакIэмэ укъямыплъэу, нахьыжъхэр 
мэджлысым къыщызэхэбгъанэхэу губж IофкIэ уахэкIыжьын фэягъэп. Ащ къикIрэр ошIа? Адыгэ хэгъэгум шапсыгъэ-нэтыхъое лъэпкъхэр хэуутыгъэхэу ары. Къытхэхъухьагъэр урыс пачъыхьэм намыгъэсыгъэкIэ огугъа? 
Типыймэ зыфэе дэдэр къадэхъугъ. Сыд шъуIуа, си Алахь, 
непэ адыгэхэмкIэ къытпыщылъыр? УнэшIу къытщыгъаф, 
уигукIэгъу тшъхьащымых. Зафэм игухэлъ къыдэгъэхъу, 
Занэ Къэрбатыр фэдэхэу зигъогу тегъощыхьагъэмэ зыкъягъэшIэжь. Тихыягъэ къыддэолъэгъумэ, ахэри къыдгогъэуцожьых, адыгэ тхьамыкIагъом ихьатыркIэ шэсыгъэ 
лIыкIомэ яморад къадэгъэхъу. Бэрзэджырэп, Цэйрэп, 
Занэрэп, Хьаджэмыкъорэп, Болэтыкъорэп Iофыр зэхьылIагъэр, ощ нахьрэ гугъапIэ зимыIэ гупцIанэхэу мы джэнэт 
чIыпIэр зыфэбгъэшъошэгъэ адыгэмэ ялIыгъ, янамыс, 
яшъхьафит Iофыр зыфэкIожьрэр!..
Шъхьэзэкъо гупшысэ зэфэшъхьафхэмкIэ, зафэми, 
мызафэми, шъхьащыIулIэжь кIэух фимышIыпэу ыгу жьы 
зыдегъэкIым, ошIэ-дэмышIэу Бэрзэджыр хэчъыягъ. Ау 
зызщыгъупшэжьыгъэ уахътэм тешIагъэр зыфэдизыр 
ымышIэу макъэ горэм къыгъэлъэтагъ. ЩтэуIугъэ-щынэгъо 
мыухыжьым ищыIэныгъэ зэресагъэу, Iашэм фэхьазырэу 
пIэм къыхэкIыгъ.
Шъхьаныгъупчъэм зеплъым, бжыхьэпэ нэфылъэр 
къызэкIичын къодыеу нэфшъэгъо пас. Къэлэпчъэшхом 
дэжь шыу куп щызэхэт. Щагу унэ нэтIэ кIыхьэм дэжь Iэнэ 
заулэ щилъэгъугъ, муары, джыри къырахьылIэ. Нэплъэгъум къыпэшIофэгъэ урам къуапэм шыухэри, лъэсхэри 
къыкъокIых. ЧыжьэкIэ, адэ чылэгумкIэ, гъоу макъэри 
къэIугъ, хьэ хьакъу макъэхэми зыкъаIэтыгъ.
Лъэгуцэм къытехьэгъэ убыхыпщым Цэй бысымыр 
пэгъокIыгъ, сэлам ужым пигъэхъожьыгъ:

--- Page 655 ---

- Олахьэ, Джырандыкъу, сыохъуапсэм.
- Сыд, Хьатырбай, зипчэдыжь Алахьым шIу тфишIын 
ныбджэгъужъ, хъопсагъоу схэплъагъорэр? ЗыгорэкIэ 
чылэр къызпэзгъаплъэу сызэрэхэчъыягъэр армэ шIэ?
- Олахьэ, тэмэмым, Джырандыкъу!.. Чылэр къыппаплъэ зыфапIорэм сигъапэрэп. Iофэу къытпыщылъым 
уимыгъапэу узэрэчъыешъугъэмкIэ, уихьалэл, зиусхьан, 
сыохъуапсэ. Сэ нычэпэрэ чэщым чъыяпэ сыдзыгъэп.
Бэрзэджыр заулэрэ шхагъэу джэуап тыжьыгъо зыфырамыгъэфэгъагъэм иIоф Цэим къыфиIэтыжьыгъ:
- Ыджа сыохъуапсэ зыфэпIуагъэмкIэ, Хьатырбай, 
къыосIоныр ошIа, шыблэр гъуагъоу, топмэ зызэтыракъутэжьыгъэми, чъыекIэ, ТхьэмкIэ шыкур, джыри сыпыт. 
Непэрэ мафапэм фэщэу, зыфэсIогъэ уахътэм ехъулIэу, 
сынапIи къызэтесхыжьын слъэкIыщт,- зыгорэ Цэим къыIо 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, къымыгъэгущыIэу Джырандыкъо 
къыпигъэхъожьыгъ: - Адэ ары, зиусхьан. Ежь-ежьырэу 
цIыфым зигъэIорышIэжьыныр шэн фэхъумэ, щыIакIэр 
къехьылъэкIыщтэп. Ар зыIощтыгъэр ошIа? Занэкъо Сэфэрбый.
- Ары, зиусхьан, Занэ Сэфэрбый лIы Iушыгъ, ау игухэлъ къыдэхъугъэп,- Цэим дыригъэштагъ.
- Дунаир хьылъэ, щыIэныгъэр зэжъу, Хьатырбай,- 
Хьаджэмыкъо Аслъанбэч игупшысэ лъапсэ чыжьэкIэ 
къыригъэжьагъ,- о зэрыпIоу Iофыр хъутыгъэмэ, цIыфыр 
зекIотыгъэмэ... Ау етIани Занэ Сэфэрбыйджи, ыкъо Къэрбатырджи къыбдезгъаштэрэп. Ахэмэ адыгэ пашъхьэм 
щашIэгъэ шIушIагъэм, лIыгъэм изакъоми...
- Ары, ары, Аслъанбэч, Занэмэ яшIушIагъэ ины, ащ 
сырыгущыIэрэп... Ау непэрэ адыгэ IофкIэ Къэрбатыр 
имысагъэ зыдишIэжьмэ нахьышIу. Ори ары, Аслъанбэч, 
Болэтыкъо нэплъри ары, Тум-Тэрэкъан пачъыхьэ пэгъокIэу 
щышъушIыгъэм адыгэхэм япщи, япщылIи, яхъулъфыгъи, 
ябзылъфыгъи зэрэщиушъхьакIугъэхэр зыщышъумыгъэгъупш... 
- Зиусхьан, зиусхьан!..- сыд сэIо мы Цэим къырилъэшъожьагъэр ыIозэ, Бэрзэджыр къэгузэжъуагъ, 
шхэныр зэриухыгъэр къыригъэкIэу, Iанэм къыпэтэджыкIыгъ.
- Ар зыIорэм, зыжэ къыдэкIрэм елъытыгъ, зиусхьан,- 
Хьаджэмыкъори къызэкIэкIуагъэп.

--- Page 656 ---

- Ащ шъэф хэлъэп, зиусхьан, зыIорэр сэры,- Цэйми 
зиушъэфыжьыгъэп.
- Ар къысэпIотыти ара къыслъыжъугъакIохи, мощ 
фэдиз гъогу къызкIэсэжъугъэкIугъэр?..
- Мыдэ, зиусхьанхэр, тыгу шIу илъэу Алахьым ыпашъхьэ тижъугъахьи, тиадыгэ тхьамыкIагъо шIукIэ зэшIокIынэу 
тежъугъэлъэIу.
ЩагумкIи, чэу кIыбымкIи, адыкIэ нахь пэIудзыгъэхэми 
якIакIохэр къыблэ лъэныкъомкIэ аубгъугъэх. Пщищыр 
зыпэ ит нэмазышIхэр Iэдэб шъэбэ мэкъэнчъэкIэ Тхьэм 
ыпашъхьэ иуцуагъэх.
Адыгэ лIыгъэр Урысые джаур пачъыхьэм тыри гъэкIонэу 
Цэим дыуахь къехьы. Мамыр Iоф зэшIункIэ адыгэ-урыс 
зэпэщытыныр ухыгъэнымкIэ Алахь гукIэгъушIым дэжькIэ 
Хьаджэмыкъом инэплъэгъу гъэзагъэ, гушъэбагъэ къыхилъхьанэу елъэIу.
Бэрзэджыр пытэ-пытэу Тхьэм ыпашъхьэ ит, ишъэогъумэ азыфагу дэт. Адыгэ лIыкIо гъуситIури - Цэири, 
Хьаджэмыкъори - шъхьаф-шъхьафэу зыгъэгумэкIрэ Iофыр 
ащ ыгу чIыпIэ зырыз щаубыты. Ахэр Тхьэм шIуиушъэфхэрэп, 
тIумэ язэу зыздэбгъазэрэмкIэ сэри зызгъэзэщт еIошъ, 
шъыпкъагъэ реты, елъэIу. Джыри зы Iофыгъо Алахьым 
ыпашъхьэ Бэрзэджым щимышIын ылъэкIрэп. Ар ифэкъолIмэ, ипщылIмэ, иджэхэшъотет унэIутмэ афэ гъэхьыгъ. 
ФэкъолI шъхьарытIупщэу урыс хэгъэгум къитэ джагъэр 
адыгэмэ къанэмысынэу, ежь иемэ зэхамыхынэу бырсыр 
шъхьафит къахэмытэджэнэу дыухьэ къехьы. Алахьэм ишIэ 
хэлъэу урысмэ заIэкIафэхэкIэ чыристан диным зэримыхьашъущтыр, и Тхьэ зэримыхъожьыщтыр шъхьэих 
фешIы, фэкъолIынчъэ-пщылIынчъэ мыхъунэу елъэIу...
ЛIыкIохэр шэсыгъэхэ къодыеу, гъоум иджэ къыпидзэжьыгъ:
- Адыгэ лIыкIохэр Алахьым гъогумафэ тырегъахьэх, 
агу илъыр, адыгэ Iофыр къадегъэхъу! ШъукъызэкIэмыкIу, 
Хьатырбай! Адыгэ лIыгъэр зыфэдэр Урысые пачъыхьэм 
зэхежъугъашI, зэрэабдзэхэ хэгъэгоу къышъукъот, мардж 
хъужьын! Занэ Къэрбатыр зипэщэ шапсыгъэхэм, бжъэдыгъу-кIэмгуехэри зэрахэтыжьэу, пыим шъхьащэ 
фэзышIхэрэм тэ, абдзахэхэр, тафэдэп! Шъуянэмэ лIэу 
шъукъалъфыгъэмэ, абдзахэхэр, шапсыгъэмэ афэдэу 
щтэуIу шъугу къихьагъэкIи, шъукъызэкIэмыкIу! Абдзэхэ 

--- Page 657 ---

къамэр джыри уцэкугъэп! Тизакъоп, мардж хъужьын, 
цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьыр тигъусэ!
- Сыд сэIо, Хьатырбай, гъоум ыIохэрэр?..- Iофы 
зыримыгъэшI фэдэу Бэрзэджыр къэупчIагъ, Хьаджэмыкъоми фычIэплъыгъ.- Мы гущыIэмэ анэмыкI абдзэхэчI 
щызэхэтхрэп, гъоухэр зэрэгъэуIушыжьыгъэхэмэ шIэ?..
- Абдзэхэ гъоумэ, зиусхьан, мыхъун къаIорэп, абдзэхэгум къегущыIыкIых, зыгу ефэхыгъэ щыIэмэ, къаIэтыжьы,- гъоу макъэм щиз хигъахъоу, Цэим джэуап 
къытыжьыгъ.
- Олахьэ сымышIэрэ... Занэми, адырэ тилъэпкъэгъухэми ягугъу къыхэмыхьажьыгъэмэ хъуныгъи...
- Адыгэ Iофым хэти, орэпащэ, орэпщы, орэоркъ, 
орэфэкъолI фаеми, зызэрэщишIрэр цIыф пэпчъ ерэшI, 
уасэ ферэшI!.. Зэхэпхрэр угу емыIуми, зиусхьан, узэрытыр абдзэхэ хэгъэгу!
Ащ нахьрэ гущыIэр кIэпщыжьы зэрэмыхъужьыщтыр 
Бэрзэджым къыгурыIуагъэти, зи къыпиIухьажьыгъэп, ау 
заулэрэ кIуагъэхэу, ауж къихьэрэ шыухэр шIуабэу, 
къэупчIагъ:
- Адэ мы тауж къихьэрэ шыухэр бащэ хъунба, Хьатырбай? Шыу шъэныкъом блэтымыгъэкIынэу Евдокимэм 
къытиIогъагъи...
- Бащэп! - Цэим джыри къыпиупкIыгъ, тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Евдоким инэралым тыфэгъэтIысыгъэп тэ, шъхьэр ерэмыубат. ТичIыгу тит, тиуашъо 
ташъхьагъ, титыгъэ къытфепсы. Тызэрэмышъхьазакъор 
урыс пачъыхьэм ерэшI, ежь ыкIыб дэтыщт дзэм нахьыбэщтэп ахэр!..
- Зиусхьан, Алахьым ыцIэджэ сыолъэIу, Хьатырбай,- 
Хьаджэмыкъо Аслъанбэч зыфэIэжагъэп,- Iэжагъэрэ 
гушъэбагъэрэ къызхэгъаф, тэрэп урыс пачъыхьэр къызфэкIуагъэр, IукIэнэу елъэIугъэри тэры, ы-ы, Джырандыкъу?
Къыдезгъэштэнэу Хьаджэмыкъор зыщыгугъыгъэ 
Бэрзэджым зи зэхимыхыгъэ фэдэ зишIыгъ. Пщымэ ауж 
шыумэ ахэт Некрас Тимэ Цэим дыригъаштэу, бжъэдыгъупщым епэбжъэонэу хьазырыгъ шъхьакIэ, пщымэ 
апашъхьэ къыщыригъэкIугъэп. Ау зыфэе дэдэр Цэим 
къыIуагъ:

--- Page 658 ---

- Ары, ары, урыс пачъыхьэм ыпашъхьэ шъуимыхьэзэ, 
шъхьащэ фэшъушI! - ПсынкIэуи къызэджэкIыгъ: - Адэ о 
зи къапIорэпи, Тим?
- СыкъыодэIузы, къапIорэр зэкIэ тэмэм, зиусхьан! 
Урыс пачъыхьэр шIу тилъэгъоу къытфэмыкIуагъэми, къызэрыхьагъэр, зэрытыр тичIыгу. АдыгэчIым ыцIэкIэ, къызэплъэкIынчъэу удэгущыIэныр къесэгъэкIу.
- Гушъэбагъэм къэрэбгъагъэр къызэрэхэкIрэм иджэуап 
зэхэпхыгъа, Хьаджэмыкъор? - Цэим имыскъэрэ макъэ 
зэкIэми зэхаригъэхэу щхыгъэ.
- Цэир! - Хьаджэмыкъом игъусэмэ ащыщ оркъ 
нахьыжъыр зыжэдэIэгъэ шым зыдыригъэдзыеу, зыхэтмэ 
къахэкуукIыгъ.- Гъогу тыкъызытехьагъэм щегъэжьагъэу 
сыкъыодэIушъ, типщ къэоушъхьакIу, бжъэдыгъухэри 
дэоушъхьакIух! Тэри зы бжъэдыгъу хэгъэгу тыкъекIы, 
тыкIоу абдзахэмэ акIэ тыуцутэп. КъаIо, Аслъанбэч, укъэзыушъхьакIухэрэмджэ угу илъыр, тшIэ тшIоигъу, зиус хьан! - бжъэдыгъу шыу шъэныкъом зыбгъу зашIыгъ.
- Сы Цэеп сэ! Сыабдзэхэ пащ! - Хьатырбай шэу зытесыр кIигъэбгъулъи, зыбгъу зишIыгъ. Абдзэхэ шыу шъэ 
зытIуи ыкIыб къыдэуцуагъ, къэхъугъэр зымышIэу ауж ит 
шыуишъэ заулэри гъогум къыщызэтеуцуагъ, пчэгум 
къыIулъэдагъэхэри макIэп.
- Зэ, зэ! - Бэрзэджри, шыр ерагъэу ыIажэу, къяджагъ: - Сыд емыкIуа тэжъугъашIэрэр!.. БгъуитIумкIи 
зышъуIаж, шъырытыгъэ къызхэжъугъаф, адыгэ плъырыгъэр зыщаушэтырэ чIыпIэп мыр! ШъушIэрэм Алахьым ишIэ 
хэлъми, зыкъэшъушIэжь, ыдэжь шъузищэжьрэм къышъуфидэнэп, шъуигъэпщынэн!..- Ардэдэм Мамрыкъо кIэйкIэ 
урыс шъонтрыпэмрэ сырынэ макъэмрэ, "ура" дзэ зэдегъэштэ макъэхэри дыхэтыжьэу, къыщыIугъ, ащ гъоплъэ 
пщынэ ео мэкъэ чанхэри къахэхьажьыгъ. КъяхъулIагъэр 
ащигъэгъупшэу, адыгэ шыумэ ашъхьэ аригъэпхъотагъ, 
зыдаплъэхэрэ лъэныкъомкIэ Бэрзэджым Iэ ышIыгъ.- Зэхэшъоха, тэ мыкIэ тилIыгъэ тэзэрэмыгъашIэу тызэфычIэплъы, 
мокIэ джаурмэ дзэ уплъэкIу япачъыхьэ тичIыгу щыфырашIыхьэ. Шъырытыгъ, джыри зэ шъырытыгъэ къызхэжъугъэфэнэу Алахьым ыцIэкIэ, адыгэ мэджлысым ыцIэкIэ 
сышъуаджэ. НекIо, адыгэ лIыкIо хьылъэр Алахьым зыпшъэ 
къырилъхьагъэ адыгэх, дыджыгъэ-хэфагъэ къызхэтымыгъафэу, цIыфыгъэ уасэ зыфэтшIыжьэу, Урысые пачъыхьэм 
зыIудгъэкIэн, тыгу филъ шъыпкъэр етIон.
Бэрзэджыр гъогум техьажьыгъ, лIыкIохэри урыс 
зэпэджэжь "ура" макъэр къыздиIукIрэ лъэныкъомкIэ 
зыдикъудыигъэх.
ШъхьакIом Хьаджэмыкъор хэтыгъэми, шъхьэр 
зыдихьыжьыщтыр ымышIэу гузэрэшх бырсырыр бгъэм 
дэт. Шъхьэпэягъэ зэрихьэу гъусэ зыфэхъугъэхэм ахэчъыжьыныр къыригъэкIурэп. Мыхэр мыщ фэдэу зекIощтхэмэ, 
ыIуагъ, адыгэ Iофыр къызэримыкIыщтыр нафэ. Цэим 
игухэлъ ухыгъахэ, къызэкIэкIони зиIэжэни ышIэрэп. Бэрзэ джри зажэрэр къэшIэгъуай, абдзахэхэмрэ шапсыгъэхэмрэ акъогъу нахьыпэм фэдэу убыхыхэр къыкъуигъэнэнэу мэгугъэмэ, хэукъо. Мамрыкъо кIэй нэс къэнэжьыгъэ щыIэп. Тынэсмэ, бжъэдыгъу-кIэмгуе шыумэ зязгъэкIужьын, мыхэмэ къаигъагъэкIэ, сэры зилажьэр, зыми 
сакъыхихьагъэп. Зы адыгэ Iофмэ, тхьамыкIагъомэ зыуж 
титыр сIуи, некIо заIом, сакъыдежьагъ. Къэрбатыр нахь 
Iушэу къычIэкIыгъ, къыддэшэсыгъэп. Ярэби, кIэгупшысахьыжь ышIынышъ, къэкIона шъуIуа?..
ЛIыкIохэр Мамрыкъо тхышъхьэм зытехьэхэм, я II-рэ 
Александрэ пачъыхьэм ыуплъэкIурэ урысыдзэхэр къэлъэгъуагъэх. АдыкIэ псыхъожъыем зэпырыдзыгъэ тхышъхьэм, адыгэ шыухэр куп-купэу тетых. Мэз Iапчъэмэ 
къачIэкIри макIэп. Пачъыхьэр зыдэт кIэир адыгэбгъу лъэныкъомкIэ урысыдзэ уIэшыгъэ сатырищмэ зэлъаIыгъ.
Непэ сентябрэм и 17, 1861-рэ илъэс. Бжыхьэ пчэдыжь 
шъаб. Адыгэ чIыгум лъыгъэчъэ зао имытыгъэмэ, нэм 
къыпэIухьэрэр зэкIэ джэнэт теплъ. "Ура" макъэм зип хъуатэ 
къэсми, пкIэшъэ гъожьышэ-шэплъхэр чъыгмэ къапэтэкъух, 
джэрпэджэжь къутафэмэ къушъхьэ мэзмэ зачIаушъэфэжьы.
- Сы сэIо мыхэмэ къяхъулIагъэр! - зэхихрэмрэ ылъэгъурэмрэ зыгу темыфэрэ фэкъолI горэм къеIо.
- Плъэгъурэба, япачъыхьэ агъашIо!..- игъусэм джэуап 
къетыжьы.
- Тэ тилIыкIохэр тэ щыIэх адэ?
- Муарых, урыс пачъыхьэм Iэ къафишIмэ, фэчъэнхэу 
ежэх.
- Шапсыгъэ-нэтыхъое пащэр, Занэр, ахэслъагъорэп.

--- Page 659 ---

- КъафэкIуагъэп аIуагъ. Ащи къонцэ шъхьаф елъэшъу.
ЗэкIэри зизэфэдэ бжыхьэ тыгъэр тхышъхьэ мэзым 
къыкъокIы, шъхьащэуцо.
Цэими зыфэIажэрэп:
- Арэп, мыхэмэ яшъонтрып тедэIоу тыщытыщта? Модэ, 
тишыу сэшхо зэхаорэ тионэш джэгукIэрэ ятэжъугъэгъэлъэгъу. Зылъэгъугъэмэ джыри зэ агу къэдгъэкIыжьын, 
зищыпэлъэгъухэр рыдгъэтхытхыных.
Адыгэ лъэныкъомкIэ шыуишъэ зырыз фэдиз зэпэуцугъэ. Зы унэшъо шIыгъокIэ ясэшхохэр къырапхъотыгъэх, 
куо-хьау макъэкIэ зэпежьагъэх, зэхэлъэдагъэх. Шыхэр 
мэщыщых, дэпкIаех, кIэбгъулъых, щылычыр мэжъынчы, 
урысхэр къэплъэх. Плъэгъу-зыкъэшIэжьыгъо урамыгъафэу 
сэшхо зэхаор зэбгырэчъыжьы, ащ ыуж шыу зэкъо джыгыт 
джэгукIэр къэтэджы.
Лъэс къэмэ зэхаор къызщежьэщтым, адырэ лъэныкъомкIэ, Урысые пачъыхьэр апэ итэу, шыу куп къыщылъэгъуагъ. Адыгэмэ шыу тIокIищ лIыкIор зыхагъэкIыгъ, 
урысыдзэ сатырищ ухъумакIохэми аблэкIыгъэх.
Я II-рэ Александрэм иинджылыз шы зандэ иджабгъукIэ 
Лорис-Меликов инэралыр къыгот, Лэу Мэмэтджэрый 
зиусхьан полковникыр исэмэгубгъу. Ахэмэ аужкIэ мыблэгъэ-мычыжьэхэу инэралхэр, забытхэр къакIэлъэкIох. 
Пачъыхьэр благъэу къякIуалIи, къепсыхыгъ. Адыгэхэми 
ар дэдэр ашIагъ, утыгу хъурэешхуи къэхъугъ. Пачъыхьэм 
лъэбэкъу зытIу утыгум къырихьи, къариIуагъ:
- Шъузэпэш, абдзахэхэр!
- Бэрэчэт босын,- адыгэ лIыкIохэми джэуап сэлам 
рахыжьыгъ.
- Сэ пый факIоу шъуадэжь сыкъэкIуагъэп,- пачъыхьэм 
игущыIэ къыригъэжьагъ,- гухэлъышIу зиIэ ныбджэгъоу 
сыкъышъуфэкIуагъ. Адыгэ лъэпкъыр къызэтенэнэу, мамыр 
щыIакIэрэ зэкъошныгъэрэкIэ къыддэпсэунэу сыфай. Урысыер хэгъэгушху, ащ тарихъ пшъэрылъышхохэр зэшIуихынэу къыпыщылъ. ТичIыгу гъунапкъэхэр дгъэпытэнхэ, 
нэмыкI хэгъэгумэ тарыхэхьанэу хыр тIэ къидгъэхьан фае. 
Хы ШIуцIэр тIэ имылъэу тыщыIэн тлъэкIыщтэп. АнапэкIэ, 
ПцIэмэзкIэ, ТIуапсэкIэ ащ екIолIэрэ гъогу хэсхынэу Iизын 
къысэшъут. Джа гъогумэ апае IуагъэкIыщт чылэмэ ыпкIэ 
аратыщт. Шъо Урысые пачъыхьэм ицIыф шъухъун фае. 
Ащ шъулъэпкъ ыгъэкIодынэу къикIрэп: шъуишэн-хабзэхэмкIэ шъупсэущт, шъуидин шъуIыгъыщт, шъуилъэпкъ IофхэмкIэ зи къышъухэгущыIэщтэп. ШъуиIэшъхьэтетхэри шъо 
шъущыщ цIыфхэу зыхэжъудзыщтых. Илъэс пшIы пчъагъэм 
лIыгъэ шъухэлъэу шъозао, ау шъуицIыф анахь дэгъухэр 
заом хэкIуадэх, сидзэ инышъ, лъэшышъ, шъуишъхьафитныгъэ къэшъуухъумэжьын шъулъэкIыщтэп.
Урыс пачъыхьэм къыIоу Лэу Мэмэтджэрые адыгабзэкIэ къафызэридзэкIрэм елъытыгъэу адыгэ лIыкIохэр 
зэфычIэплъыгъэх, Цэй Хьатырбай ыкIыб дэт Некрасым 
еупчIыгъ:
- Урыс пачъыхьэм къыIорэр мы абадзэ зиусхьаным 
тэрэзэу къызэредзэкIа?
- ДжыркIэ хьэрамыгъэ дишхрэп.
- Фэсакъ, хьэрамыгъэ зэрэдишхэу тэгъашIэ.
- Заор ыкIэм зэрэфэкIуагъэр къэнэфагъ,- тIэкIу тешIэ 
къэсми, пачъыхьэм игущыIэ теубытагъэ къыхэщы,- Кавказыр урыс зэрэхъущтым щэч хэлъэп. ШъузэунэхъулIэрэ 
заор жъугъэуцужьмэ, шъулъэпкъ къызэтенэщт, нахьышIоуи 
шъупсэущт. Урыс хэгъэгум шъукъиухъумэщт, шъуигухэлъхэми ынаIэ атыригъэтыщт, шъуиуIагъэхэр кIыжьыщтых, 
зэпыиныгъэри уцужьыщт, шъхьакIори шъущыгъу пшэжьыщт, илъэс шъэныкъо горэмкIэ хэгъэгу щыIакIэкIэ 
шъупсэущт, унэшъо зафэр щызешъухьащт. Шъуисабыйхэми, ахэмэ къакIэхъухьащтхэми гъэсэныгъэ-шIэныгъэм 
зыфащэищт, шъощ нахьи ахэр нахь дэгъоу псэущтых. 
Кавказыр Урысыем ие зыхъущт сыхьатым къышъуасIорэр 
къышъупкъырэрэхь, ащ елъытыгъэу шъупсэу, зыкъэшъуухъумэжь. Мы къышъуасIорэр къышъупкъырымыхьэмэ, шъумыштэмэ, илъэс благъэхэм, сыд фэдиз 
кIодыпIэ хэлъми, заор аухынэу сиинэралмэ афэзгъэпытэщт, 
унашъори агъэцэкIэщт, ау лъэпкъгъэкIод тхьамыкIэгъошхо 
ащ къышъуфихьыщт. ШъуапэкIэ къэкIыщт тарихъ ухыпIэм 
еплъыкIэ тэрэз къызхэжъугъафэу шъуегупшыс. Пачъыхьэм 
игущыIэ гущыIэ пыт, сигущыIэ зэрэшъыпкъэр, ащ зэкIэхьажь 
зэрэхэмылъыр, ар сипачъыхьэ унашъокIэ къызэрэзгъэшъыпкъэжьыщтыр сыгу къыздеIэу къышъосэIо.
Урысые пачъыхьэм игущыIэ къызеухым, кIым-сымыр 
цIыфмэ къашъхьэщыуцуагъ. ЗэIуплъэ-къызэIуплъэжь 
шъэф гуихыр Хьаджэмыкъо Аслъанбэч къыукъуагъ:
- Сэ гущыIэ заулэ къэсэжъугъаIу. Сиадыгэ хэгъэгу 
шIулъэгъоу фысиIэр ины, шъыд ыуасэми, ар тисабыймэ 
769
25 Заказ 027

--- Page 660 ---

къафэсыухъумэ сшIоигъу. Тинахьыжъхэр бэрэ тихэгъэгу 
фэбэнагъэх, непэрэ мафэм къытфынагъэсыгъ. Ау ар джы 
Iашэджэ къэтыухъумэнымджэ кIуачIэ зэрэтимыIэжьыр 
сэлъэгъу. Тигъунэгъу хэгъэгу горэм щыщ тызэрэхъутым 
иуахътэ къихьагъ. Тидинджэ Тыркур нахь къытпэблагъ, ау 
уIэшыгъэ IэпыIэгъу къытитырэп. Урысхэр бэ мэхъух, тэ 
тымакI, ткIуачIэхэр зэфэдизхэп, ащ нахьрэ тапэуцужьын 
тлъэкIытэп. СишIошъ шъукъедэIущтмэ, къэсэIо: урыс 
пэчъахьым къытиIуагъэр тэжъугъаштэ. Ащ пае шъушIагъэр 
тэрэзэп Алахьым къытиIонэп. Зыхэтэшъумыгъэгъэукъу, 
адыгэхэр, тежъугъэгупшыс!..
Адыгэ сатырмэ аужкIэ бырсыр макъэ къыщыIугъ, нахь 
зыкъиIэтзэ, пачъыхьэми къынэсыгъ, хэпшIыкIэу ышъуи 
зыкъызэблихъугъ, Мэмэтджэрые къыфызэридзэкIыгъэм 
зедэIум, къыIуагъ: 
- Хьаджэмыкъом къыIуагъэр тэрэз, ау игущыIэ адыгэмэ агу рихьыгъэп.
Цэй Хьатырбай зыхэтмэ къахэкIоти, адыгэхэр къызэпиплъыхьэзэ, бгъу лъэныкъокIэ пачъыхьэм зыфигъэзагъ:
- Мыдэ, Тим, къасIорэмэ зы гущыIи хэмыгъэзэу, 
талъэныкъуи урыс бзэгу зэрэщыIэр ышIэнэу, урыс пачъыхьэм фызэдзэкI. Урысые пачъыхьэм къытиIон фаеу 
къытефэрэр къытиIуагъ. Ащ пае сыгу ебгъэрэп, ау сигущыIэ 
ащ шIоигъом тефэщтэп. ЦIыф лъэпкъыр зэ ныIэп къызэрыхъурэр, зы цIыфкIэ мэпсэу, лъэкIуатэ, жъы мэхъу, 
мэлIэжьы. Зы цIыфым ищыIэныгъэ анахьыбэми илъэсишъ 
икIыхьагъэр. ЦIыф лъэпкъыр пштэмэ, илъэс мин пчъагъэкIэ 
мэпсэу. Тыгъэ чIэгъым егъэшIэрэ мыухыжь щыIэныгъэ 
чIэлъэп. Урыс пачъыхьэм Кавказыр ыгу рихьыгъ, илъэс 
тIокIищ хъугъэзы, ар зэриштэщтым ыуж ит. Ау тэ тихэгъэгуи шIу тэлъэгъу, ащ тищыIэныгъэ къогъанэ фэтшIырэп, 
зэрэтфэлъэкIэу къэтэухъумэ. Тшъхьэ къэтэухъумэжь 
къодый зыми къытиIон ылъэкIыщтэп. Тэ тлъы тэгъачъэ, 
тшъхьи хэтэлъхьэ, ау пщылIыгъэм тиуцон нахьи, тыкIодымэ 
нахьышIу! Тидини, тицIыфыгъэ зэхэтыкIи тиадыгагъи къынэмысынэу тыкъызэтыригъэнэнэу Урысые пачъыхьэм 
тыкъегъэгугъэ. Ау ар аущтэу хъун ылъэкIыщтэп! - Цэим 
адыгэхэр къызэпиплъыхьагъэх, къыпэблагъэхэми, къыпэчыжьэхэми анэ кIэплъагъ, къыдезгъаштэрэ нэплъэгъу 
стырмэ кIочIакIэ къыхалъхьэу пачъыхьабгъу зишIыжьыгъ: - 
ЩыгъуIапIэ пхъэчаипсым хэшъутакъуи, зэрэхэткIухьащтым 

--- Page 661 ---

шъуеплъ. ЦIыф лъэпкъышхом зыIэкIилъхьэгъэ цIыф лъэпкъ 
цIыкIур ащ зэрэхэткIухьащтым щэч хэлъэп! Тишъхьафитыныгъэ зытыухкIэ, тиадыгэ зэхэтыкIи ащ щытэухы. Тэ 
лIыгъэ къызхэдгъафэу, тызэмыблэжьэу тибэнэныгъэ 
лъыдгъэкIотэн фае. Алахьыр ишъыпкъагъ зэрэлъэшыр. 
ЫкIэм тыфэкIофэ тызэощт, зыкъэтыухъумэжьыщт. Тихэгъэгу, тицIыф лъэпкъ, тишIошъхъуныгъэ пае, тидин, тинамыс пае тыфэхмэ, емыкIу къытфыхэкIыщтэп. Кавказыр 
урыс хъункIи мэхъу, адыгэмэ атыкъын лъы итыфэкIэ 
Урысые пачъыхьэм ахэр пщылIыпIэм фиуцощтхэп. Урысые 
пачъыхьэм ыгу шIу къытфилъэу къытеIо. Сыдэу ар хьалэмэт, 
шIу зыгу къытфилъым илъэс тIокIищым гукIэгъунчъэу тлъы 
егъачъэ. Кавказыр щыIэщт, ар шIу тлъэгъурэ тикушъэщт 
е къэ тфэхъущт, тэпсэуфэ ар зыми еттыщтэп! ПщылI 
щыIакIэм нахьи, лIэныгъэр къэтэштэ! Тинахьыжъмэ ялIыгъэ 
щытхъу тыушъхьакIунэп, е тылIын, е тылIэн! Шъыпкъагъэм 
идыдж уихьакIэ ыпашъхьэ щыпIоныр IэшIэхэп, ау урыс 
пачъыхьэм ыгу къытфэшIу, ныбджэгъу факIокIэ къытфэкIуагъ сIон слъэкIыщтэп. Ар егъашIэм тызэмышIун пый, 
тилъышIэжь телъ. Хьаулыеу шъукъысэшIу, стэмэчIэгъ 
шъукъычIэуцу еIозы къытэджэ. Лъэшыр шъхьафитэу малIэ 
нахь, зыми зыритрэп. Ау Хьаджэмыкъом фэдэхэу лIыгъэр 
зимакIэмэ пыим зараткIэ, адыгэ лъэпкъым илIыхъужъмэ 
анапэ тырахын алъэкIыщтэп! ЛIыблэнагъ, типый-техакIомэ 
лIэныгъэр къафэрэкIу! ЩэрэI, зерэушъомбгъу гъэзэуат 
заом! Щытхъур лIыхъужъмэ адэжь!
- Шъыпкъэ!.. Шъыпкъэ!..- нэбгырэ заулэмэ Цэим 
дырагъэштагъ, а гущыIэхэри нэбгырэ шъэ пчъагъэмэ къыкIаIотыкIыжьыгъ, щынэгъо-гуихэу ашъхьарытэджагъ, 
иджэрпэджэжьи къушъхьэ мэзмэ захидзагъ.
ЩтэуIугъэ нэгукIэ пачъыхьэм зиплъыхьагъ, цIыфмэ 
зыкъаIэтыкъомэ аIозэ, иухъумакIохэри зэлъыгумэкIыгъэх. 
Ау Цэим ыIэ къыIэтыгъ, адыгэмэ къариIуагъ:
- Урысые пачъыхьэр непэ тихьакIэ, адыгэхэмкIэ хьакIэр 
зэкIэми апшъ. ХьэкIэ хабзэр абдзахэмэ зэрамыукъощтым 
сицыхьэ телъ,- Цэир Хьаджэмыкъор зыдэщыт лъэныкъомкIэ плъагъэ, етIанэ Бэрзэджым еIушъашъи, игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ: - Пачъыхьэм игущыIэ нэмыкI гупшысэ 
къыпимыгъэхъощтмэ, тэри тигущыIэ джащ щытэухы.
- Урыс пачъыхьэм игущыIэ тIо къыкIиIотыкIыжьрэп, 
пачъыхьэм игущыIэ пыупкIыгъ,- Лэум къызэридзэкIыгъ, 
771
25*

--- Page 662 ---

етIанэ я II-рэ Александрэр шэсыжьын ыIозэ, къызэплъэкIыжьи, Бэрзэджым къеупчIыгъ: - Адэ о зи къапIорэпи?
- Сэ къэсIощтри Цэй зиусхьаным къыIуагъ. Тыгу илъыр 
зэкIэ адыгэ шъхьафит мэджлысым ыцIэкIэ мы тхылъымкIэ 
къэтэушыхьатыжьы.
Пачъыхьэм ычIыпIэкIэ Лорис-Меликов инэралыр 
къэIаби, адыгэмэ ямеморандум Iихыгъ.
- Мощ къыIуагъэр - Цэим къамыщыпэр фишIзэ, 
пачъыхьэм Iофыр къыухыгъ,- шъуитхыгъэ итмэ, сигущыIэ 
кIэкIы - шъукIэгъожьын. Зыкъытэшъоты, къушъхьэмэ 
шъуакъыхэкIы, къышъуагъэлъэгъурэ чIыпIэм шъуетIысхьэ, 
ащ шъукъыземызэгъыкIэ, Тыркум шъуекIыжьы.
Пачъыхьэр бэшIагъэми зыIукIыжьыгъагъэр, адыгэхэмрэ 
урыс забытхэмрэ Iэшэ хъожь-щэн бэдзэрышхо Мамрыкъо 
кIэй къыщызэIуахыгъ. Адыгэмэ аголъ ижърэ IашэхэмкIэ 
мащэх, урысхэр мэщафэх. ЗэIощхыпцIэх, зэдаох, зэфэгубжых, зэшIужьых. АIэгушъо зэрагъэутэкIы. Iашэр зыщэфыгъэм зэпеплъыхьэ. Ахъщэр зыIэкIэфагъэм ратыгъэ 
дышъэ-тыжьын ахъщэм идэгъугъэ цапэкIэ зэрегъашIэ, 
дедзые, къеубытыжьы, хъэдэным кIоцIещыхьэ, джыбэм 
релъхьэ. АшIэрэр зэрэмытэрэзым фэгъэхьыгъэ цIэцIэ 
макъэри адыгэмэ къахэIукIы. Ары шъхьакIэ, мыщ фэдэ 
Iэшэ IугъэкI бэдзэр тыдэ къипхыжьыщт? Мырэущтэу адыгэ 
пащэхэр зекIощтхэмэ, неущ адыгэ шъолъырым къихъухьащтыр хэта зышIэрэр? ЕгъашIэм зэо мыухыжьым хэтынха? 
Тырку ахъщэм нахьи, урыс ахъщэм мыщ нахь уасэ щыриI.
БгъуитIуми афэмыдэу бэдзэрым Некрас Тим къахэщрэр. Адыгэ лIышъхьэхэр IукIыжьхэ зэхъум, сакIэхьажьын 
ыIуи, закъыкIэкIигъэзыгъ. ЗынэIуи, зыкIыби къэгъэзэгъэ 
урыс пэпчъ еупчIы, уикъамэ е уикIэрахъо къысащ къезыIорэм гъумыгъузэ блэкIы, федзы:
- Iашэрэп, бетэмал, Iофыр зыфэгъэхьыгъэр!.. Сэ скъо 
Некрас урыс забытым сылъэхъу.
- Ащ фэдэр,- забыт горэм къыреIо,- Роман Тимофеевич Некрасовыр сэшIэ.
- Тэ щыI ар? Псауа, узынчъа?
- Псау, узынчъэ. Ори плъэгъугъэкIэ сэгугъэ. Пачъыхьэр 
мыщ къыщызгъэгъунэрэмэ ащыщ, моу мыщ дэжьым, 
Евдокимов инэралым ыкIыб дэтыгъ.
- Мыщ дэжьым, пачъыхьэм ыкIыб дэтыгъэуи?

--- Page 663 ---

- Ары, ары. Ори уилъэгъугъ, уиурысыбзэ зэдзэкIыкIи 
зэхихыгъ.
- Тэ щыIэна шъуIуа а бетэмалыр?
- Ар модыкIэ,- пачъыхьэр зыдэкIожьыгъэ лъэныкъомкIэ Iэ ышIыгъ,- щыI.
- Уикъамэ къысапщэмэ, Некрасыр, ахъщэ дэгъу 
къыостыщт.
- Сэ Iашэр зыщэрэмэ сащыщэп, ау скъо псаоу къэбарышIу къызэрэсэбгъэIугъэмкIэ, тэ, адыгэхэм, зэрэтихабзэу, гушIопкIэ фашIэу ар къыостын,- ма, сIых. Янэ къыпаплъэзэ ынитIу зэригъукIыгъэр хьитIум азыфагу къыдэзыгъэ 
къоми сфеIожь. Ыкъо Алимбэчи джыгытыпкъым зэриуцуагъэр, щыгъупшагъэмэ, ыгу къерэгъэкIыжь!..
Некрас Тимэ адыгэ пащэмэ Къужъыпс тIуакIэ къащыкIэхьажьыгъ.
- Арэп, Некрасыр, джы нэс тыдэ ущыIагъа сэIо? - Цэим 
къыдзыгъ.- Хьаджэмыкъом фэдэу ори узщыщмэ 
уахэхьажьы пшIоигъомэ шIэ?
- Цэир, сыкъэуушъхьакIугъ! Узэрэабдзэхэ пащэм 
сыкъигъэнэщтэп, улIмэ, адыгэтрэ адыгэнрэ уакъыхэкIыгъэмэ, уикъамэ къих!..- Тимэ икъамэ къырихынэу, зэраритыгъэр щыгъупшэжьыгъэу, Iэбагъэ.
- ЫпэрапшIэу уикъамэ бголъмэ е пщагъэмэ зэгъашIи, 
пIощтыр Iо, джэгуалъ!..- Цэир шыбгъэ дэдзыекIэ Некрасым къыпэуцугъ.
- ЗиIашэ зыщэжьрэмэ, Цэир, сахэмыгъэкIуакI!. УлIмэ, 
сынапэ зэрэсыухъумэщт къамэр пIашъхьэкIэ къысфэдз!..
- Зэ, мардж хъужьын, зэ, адыгэхэр, тынапэ тешъумых!..- Бэрзэджыр шыуитIумэ азыфагу дэлъэдагъ.- ШъуигущыIи, шъуиIаши жъугъэтIылъ!..
- ЕмыкIу къысфэшъумышI, нахьыжъхэр, шъуицIыфыгъэ сыкъеубыты...- Тимэ ыгу теIункIэжьзэ къыIуагъ, етIанэ 
Хьатырбай Iапэ фишIызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Мощ 
фэдэм гъогогъу сыфэхъун слъэкIыщтэп, сичылэжъ сэгъэзэжьы...
V
Хьаджэмыкъомрэ Болэтыкъомрэ зэгъусэхэу Мамрыкъо кIэй къыдэкIыжьхи, шъхьэгощэ джабгъу тхышъхьэр 
даIыгъэу, кIэмгуе-бжъэдыгъу-абдзэхэ гъогу зэхэкIыпIэм, 

--- Page 664 ---

Мыекъопэ пытапIэм ыпшъаIо нэс, къэкIуагъэх. ПщитIум 
ягупшысагъэр зы - адыгэ-пачъыхьэ зэIукIэгъум кIэухэу 
фэхъугъэр, анахьэу адыгэбгъумкIэ, къырагъэкIурэп. 
Хьаджэмыкъор зэIукIэм къыщыгущыIагъ, игупшысэ ыушъэфыгъэп, зэпыщыт лъэныкъуитIум шъхьэих афишIыгъ. 
Болэтыкъор къэмыгущыIагъэми, тхьапшрэ пачъыхьэм 
ыпашъхьэ къыщыгущыIэщт, ащ игупшысэ хэхыгъи Хьаджэмыкъом къыIуагъэм текIрэп.
Икъунба, зиунагъо бэгъон, Аслъанбэч ыIуагъ, зэгорэм 
лъыгъэчъэ заом кIэух иIэн фаеба? О ппсэ ууджэгъужьыгъэ 
пае, Цэир, зыпсэ зымыуджэгъужьыгъэ, Тхьэ нахь зымышIэрэ 
цIыфыбэ адыгэ шъолъырым ис. Адыгэм илIыгъэ пэпIэт 
къэсми, ицIыфыгъэ шIолIыкIы. Джа шIыкIэмкIэ, Цэир, 
адыгэм удэзекIоныр емыкIу.
- Ы, Аслъанбэч, пачъыхьэм икъэгущыIакIэ сыд епIуалIэрэр о? - Болэтыкъом игупшыси шъхьаих къышIыгъ.
- АдыгэхэмкIэ тызэрыфэгъэ чIыпIэм елъытыгъэмэ, 
зиусхьан, зи мыхъун къыIуагъэп. Егъэзыгъэр зэзэгъын 
чIыпIэ еуцо.
- Олахьэ арым сэри сIорэр. Ау Цэим игущыIакIэ зи 
къысигъэлыгъэп.
- Цэим къыIуагъэмэ угу зыфемыбгъэни ахэлъ.
- Ары, зиусхьан,- Болэтыкъом, Хьаджэмыкъом 
дыригъаштэу, игущыIэ IэкIихыгъ,- къызэфэсыгъэ адыгэ 
нахьыбэхэми дырагъэштагъ...
- Ау нахьыпэм дезгъаштэтыгъэмэ,- Хьаджэмыкъом 
игущыIэ пидзэжьыгъ,- непэджэ Цэим дезгъаштэрэп. Занэ 
Сэфэрбыйрэ Асалае Мыхьамэт-Аминрэ язэман блэкIыгъ. 
Бэ адыгэмэ апэкIэкIыгъэр, Тыркуми, Инджылызми, Францызми тыкъагъэпцIагъ. Хэти ышъхь нахь, ахэр тэ къытфэгумэкIхэджэ арэп. ЕгъашIэм зэо-банэ щыIэн ылъэкIытэп, 
тэри тыуцуагъ, цIыфхэри дгъэуцуагъэх. Ащджэ, Цэимдыхэм ялъытыгъэмэ, Занэ Къэрбатыр нахь Iушэу 
къычIэкIыгъ, къахэхьагъэп. Адырэмджэ, Цэим зэрэдырагъэштагъэр армэ зыфапIорэр, непэп ар зытшIэрэр. Цэир 
къэзэрэугъоигъэмэ анэ кIаплъэтыгъ нахь, ашъхьапырыплъэу къяхъулIэтым хэгупшысахьэу чыжьэджэ плъагъэп. 
ЫIуагъэр зэджэ Алахьым къыфегъэгъу, гущыIэ дыс къысфидзыгъэджэ арэп, адыгэмэ ягонахь къыхьын, тэрэзыджэу 
зекIуагъэ.

--- Page 665 ---

- Тэмэм, зиусхьан, тэмэм!.. Цэим икуп кIэмыгупшысыхьажьмэ, адыгэмэ якIодыжьыгъо мафэ къытфэсыгъ. 
Адырэ Занэ Къэрбатыр итхылъ ешIуи сыгу еIурэп сэ... 
ТичIыгу шъукъимыхьи, сышъошIущт пачъыхьэм реIо.
- Занэм сыошIут еIомэ, Цэир гъэзэотэ заоджэ адыгэмэ 
яджагъ. Зэо гущыIэм нахьи, зэшIун гушыIэр уазыфагу 
дэлъмэ нахьышIу!..
- Тэмэм, зиусхьан, тэмэм. АщкIэ къыбдесэгъаштэ.
Мэз Iапчъэм дэжь адыгэ шыумэ урыс шыухэр къапэуцугъэх, забытыр къяджагъ:
- Хэт шъущыщ?
- КIэмгуе Болэтыпщымрэ бжъэдыгъу Хьаджэмыкъопщымрэ яоркъхэр ягъусэхэу пачъыхьэ зэIукIэгъум 
къекIыжьых,- урысыбзэкIэ Хьаджэмыкъом джэуап аритыжьыгъ.
- КъэбарышIу къишъоха шъукъыздикIыжьрэм?
- КъэбарышIу щыIэп. Абдзэхэ пащэхэмрэ убых 
пащэхэмрэ пачъыхьэм езэгъыгъэхэп.
- Ахэр абдзэхэ-убых пащэ къодыех...- зэхихыгъэр 
ыгу зэремыIурэр къыхэщэу къэзэкъ горэм къыдзыгъ,- 
цIыф къызэрыкIом сыд аIорэр?!
- Къэбар дэих, зиусхьанхэр, къэбар дэих...- къэзэкъ 
забытым шъхьэр ыгъэсысыгъ, игъусэмэ ариIуагъ: - Адыгэ 
мамырмэ япащэхэ зиусхьанхэр блэшъутIупщых. Гъогумафэх! Шъо шъугуи, тэ тыгуи Тхьэм ыушъэбыных.
Мыекъопэ гъогу зэхэкIым къызнэсхэм, Хьаджэмыкъом 
къыIуагъ:
- Гъогумаф, зиусхьан. Ыджа зэрэтIуагъэу сэ Шапсыгъэ, Нэтыхъуае сихьан, Къэрбатыр зыIузгъэкIэн, тыгу илъми 
щыдгъэгъозэн.
- Чэщ хъужьыгъэу тадэжь укъыдэмыхьэу, джацэ нэс 
тынэсыщтыгъэ, узэрэблэкIыщтыр симыгуапэ, зиусхьан. 
НекIо, Аслъанбэч, некIо, зиусхьан, къеблагъ. Ори зыбгъэпсэфын, шыри бгъэгупсэфын.
- Алахьым шIукIэ, зиусхьан, шъуадэжь сыкъыдегъахь. 
Ау, ори ошIэ, адыгэмэ яуахътэ зыщыхьылъэм чэщы, мафэ 
иIэжьэп. Нычэпэ хэзгъэкIрэр сшIомакIэу моу Мыекъопэ 
кIахэкIэ, Шытхьалэ сынэмысыпэу Шъхьэгуащэ сызэпырыкIыни, гъогу кIэкIыджэ нэтыхъуаемэ сахэхьан. ХъяркIэ, 
зиусхьан. Алахьым шIукIэ тызэIуегъакI.

--- Page 666 ---

Бжъэдыгъу шыухэр Мыекъопэ кIахэкIэ, Щытхьалэ 
нэмысыпэхэу, Шъхьэгуащэ зэпырыкIхи, абдзахэхэр ясэмэгукIэ къанэхэу, бжъэдыгъухэр яджабгъухэу шапсы гъэнэтыхъое къушъхьэ мэзмэ ахэхьагъэх.
Чэщ реным укIуагъэкIи унэмысынэу Къуматыр джыри 
чыжьэ. Сыхьат, сыхьатитIу горэм загъэпсэфынэу апэрэ 
мэз гъэхъунэм шыухэр щепсыхыгъэх. КIэкIо убгъугъэр 
яIанэу, гъогу гъомылэм хэIагъэх. Джацы нэмазыр текIыгъ 
нахь мышIэми, амдэз ашти, зэкIэри Тхьэм ыпашъхьэ 
иуцуагъэх.
Хьаджэмыкъо Аслъанбэч итхьэлъэIукIэ игъусэмэ 
ятхьэлъэIукIэ зэрэтекIрэр зызакъу: Цэим ауан сыкъишIынэу 
пачъыхьэ IукIэгъум сыд къыщысIуагъэр, еIо. Цэими ежь 
шIошIырэр ары нахь, адыгэмэ агу къигущыIыкIыгъэу къысщыхъурэп. Джары Бэрзэджми пачъыхьэр къызеупчIым, 
тхылъыпIэр ритыгъ нахь, зи къызкIимыIуагъэр. Бэрзэджыр 
бэкIэ Цэим нахьи нахь Iушэу, нахь тхьагъэпцIэу къычIэкIыгъ. 
Агу илъыр зэу тIури къызэдэкIуагъэхэми, пачъыхьэ пашъхьэм адыгэ къэнгъэбылъ щызэдешIэжьыгъэх. Сыд шъуIуа 
ахэмэ джы агъахъэрэр, язекIуакIэр? Занэ Къэрбатыр 
ебэнхэмэ аубызэ ежьхэр гъогу пхэндж техьагъэхэкIэ 
сэгугъэ. Ежьхэр сшIоIофхэп, ауж зылъащэщт цIыфхэр ары 
сыгу зыфэгъухэрэр. Ашъыу, мары тэри пачъыхьэм иадыгэ 
цIыф мамырхэмкIэ къытаджэх. КIэмгуехэри, мэхъошхэри, 
хьатикъуаехэри, адэмыехэри, еджэркъуаехэри ары. 
Нэтыхъуае ызныкъуи аIыгъ. МодыкIэ бэслъыныехэри, 
къэрэщаехэри зыIэкIалъхьагъ. Щэщэнхэр? Дагъыстанхэр? 
Къэбэртае адыгэмэ сарыгущыIэжьрэп, урыс пачъыхьэм 
готых, идзэ хэтых, къаухъумэх, ежьми зи къызтыригъанэрэп, къеухъумэх. Тыркур быслъымэн хэгъэгу тIокIэ, 
тыщыгугъкIэ сыд ишIуагъэр? Адырэ инджылызхэри, францызхэри анахьышIужьхэп...
Щайшъогъумэ адэжь шыумэ ясэмэгубгъукIэ Пепау 
шыгу фыжьыр ошъо чIэгъым къычIэщыгъ. Къуматыр 
зэрэмычыжьэжьыр къэпшIэнэу янэIосэ тхышъхьэхэр, 
тIуакIэхэр къэлъэгъуагъэх. Хы ШIуцIэри бжыхьэ уашъом 
хэлъэдэжьэу чыжьэкIэ анэ къыпэIухьагъ. Гъогу къэгъэ зэгъу 
благъэми ошIэ-дэмышIэу шыу куп къыкъокIыгъ. Ахэр 
зыщыщхэм укIэупчIэжьынэу щытэп: Белл, Хърозэрыр, 
Фонвиль, Къэрбатыр зипэщэ нэтыхъое шыумэ хьакIэхэр 
къагъэкIотэжьых.

--- Page 667 ---

Аслъанбэч ылъэгъурэр зэримыгуапэр ышъо къыхэщыгъэми, ымакъэкIэ гуцафэ аримыгъэшIэу, апэ сэлам 
арихыгъ: 
- Гъогумафэ шъуежь апщи, куп!
- Шъо шъуигъогуи Алахьым псынкIэ къышъуфешI, 
зиусхьан,- Къэрбатыр ылъэгъугъэр зэригуапэр къыхэщэу 
къыIуагъ, псынкIэуи къэупчIагъ: - Сыд къэбарышIу, тхьамэтэ 
маф, Мамрыкъо кIэй къытфишъухырэр?
- КъэбарышIу щыIэп, зиусхьан!.. Iашэ аIуагъ...
Къэрбатыр ышъо къыпызыгъ.
Белл къызIуипхъотыгъ:
- КъыосIогъагъэба, Къэрбатыр, Iофым зи къызэримыкIыщтыр!..
Къыфадзыгъэм Iофы зыримыгъэшIэу, Къэрбатыри 
къэупчIэ:
- БгъуитIум язэу хэт Iашэ зыIуагъэр?
- Адыгэ лъэныкъу. Цэир ары.
- Цэир адыгэ лъэныкъоп, зиусхьан!..- Къэрбатыр 
ымакъэ къыIэпыкIыгъ, зыкъишIэжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, 
Аслъанбэч... 
- Цэир адыгэ парламентым ыцIэкIэ гущыIагъэ,- Фонвиль Къэрбатыр къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Мэджлысым иIэшъхьэтетыр арба, хьакIэ, уапашъхьэ 
итыр!..- Къэрбатыр къызэкIэкIуагъэп.- Нахьыжъы гъэнахьыкIагъэкIэ Iоф ашIэрэп. Шъуитхыгъи сызэрэкIэмытхагъэм шъущыгъуаз!.. ЕтIани, хьакIэ, мы тызтэгущыIэрэр 
адыгэ Iоф нахь, хымэ Iофэп!.. Икъунба щымыIэ-къэт гугъэм 
тызэрэхэжъугъэтыгъэр!.. ХъяркIэ, Цэйми, Бэрзэджми, 
апэ шъузIукIэрэм яз шъузгъапэрэ Iофым нахь шъущигъэгъозэн... НекIо, Аслъанбэч, некIо, зиусхьан, къеблагъ. 
ЗэIукIэгъум щаIуагъэм нахь сыщыбгъэгъозэн, тиIофми 
тахэгупшысыхьан...
VI
Адыгэ лIыкIомэ урыс пачъыхьэм раIуагъэм пэуцужьрэ 
еплъыкIэхэр Абдзахэ къитэджагъэх, Убыхи ихьагъ, шапсыгъэхэри, нэтыхъуаехэри къыгъэбырсырыгъэх. ФэкъолIхэр 
зэо мыухыжьым зэрэфэмыежьхэр къызнэсыжьым, ячIыгу, 
ябгъагъэ, янамыс къэсэухъумэ, ежьмэ сагъэмысэжьы Цэй 
Хьатырбай ыIуи, зигъэгусагъ, тIысыжьыгъэ. БэрзэджымкIи, ЗанэмкIи, НекрасымкIи, имышIу ХьаджэмыкъомкIи, 
БолэтыкъомкIэ зэ-тIо гукIэ зафищэигъ, ау иплъырыгъэ 
къытекIозэ, заIуигъэкIэныр зэрипэсыжьыгъэп.
Хьатырбай зыгъэгумэкIрэмкIэ ынапэ къэзыщэфыжьын 
къэбар гомыIу Абдзэхапшъэ къитэджагъ. Урысые пачъыхьэм ратыгъэ адыгэ тхыгъэм джэуап къыритыжьыным 
ычIыпIэкIэ Евдокимовым идзэ, бжыхьэ мэфэ ошIухэр 
къызфигъэфедэзэ, Шъхьэгуащэ къызэпырищыгъ. Урысыдзэмэ апэ къифэрэ чылэхэр тырагъэстыкIых, зышъхьэ 
езыхьыжьэжьыгъэ цIыфхэр къушъхьэ мэзмэ ахэхьажьых, 
ябылымхэр зэрапхъох, ялэжьыгъэ Iумыхыжьхэр аулъэгух.
Абдзэхэ чылэмэ гъоухэр ащэджэх, пыим пэуцужьыщтхэ цIыфхэр къыхащых. Шыур шыоу, лъэсыр лъэсэу 
Къужъыпс тIуакIэмкIэ, Пшъэх IушъомкIэ макIох, абдзахэхэр 
ятоп зытIущмэ къакъонэжьынхэ къащыхъоу, заор зыщызэжъу чIыпIэмэ аIуащэх, апэрэ уIагъэхэр, укIыгъэхэр 
бгъуитIумкIи зэуапIэм къыIуащых. Зихьадэ къызфащэжьыгъэмэ яхьэдагъэмэ чылэхэр зэлъагъаджэх.
Абдзэхэпшъэ зэуапIэм Джеймс къэсыгъ. Убых чыжьэм 
иш къызэричъыгъэр гъуащэрэп - пкIэнтIэ пахъэр шъхьащехы, тхъурбэр къыпэзы.
- Урысмэ къэрар зэрямыIэр джары къыозгъэшIэщтыр, 
Джеймс,- топыо макъэхэр къыздиIукIрэ лъэныкъомкIэ 
Цэим Iэ ешIы,- пачъыхьэм тыкъигъэпцIагъ. Джэуап къышъостыжьыщт ыIозэ, тичIыгу къихьагъ.
- Аущтэу зэрэхъущтым шъуфэсакъ сIогъагъэ...- 
Джеймс зеухыижьы. 
- ЗиIо зэзымыгъотылIэжьри олахьэ пачъыхьэ мыхъун... 
Ары, Джеймс, къытэпIогъагъэм тыIукIэжьыгъ. Тинасыпти, 
Евдоким инэрал шашитым имэхъэджагъэ тыфэхьазырыгъ, 
шыу шъитфрэ лъэс минрэ пэдгъэгъокIыгъ. Хьам къылъфыгъэм, илъэсыдзэ фэмыдэу, итопмэ зи къытагъэлырэп. 
Топитфэу пэIудгъэуцуагъэмэ язырэр зэгоутыгъ, нэмыкIым 
щэр инагъ. Ау изы топ гори къыIэкIэтыутыгъ.
- Зиусхьан, АбдзэхэгукIэ шыу шъибл къикIыгъ,- ибайколмэ ащыщ горэ Хьатырбай къыголъэдагъ,- лъэс шъитIу 
фэдизи Хъурджын псыхъомкIэ къикIыгъ.
- ШъитIуа хьауми шъэрэ тIокIиплIра? - лъэсмэ япчъагъэ зыфэдиз зымышIэрэм къыIуагъэр Цэим ыгу еIугъэп.
- Шъэрэ тIокIиплIрэ бгъурэ мэхъу, зиусхьан.

--- Page 668 ---

- Джаущтэу гущыIэзэ шIы, Хьапакъ. ЦIыф пчъагъэр 
лъытэ, мэл Iэхъогъури апчъы. Модэ, шыу шъиплIыр Пшъэх 
Iушъо жъугъакIо, адырэхэр Къужъыпс зэуапIэм щыIэмэ 
акIыб дэрэуцох. Сы, хьакIэ, укъыздикIыгъэ лъэныкъомкIэ 
щыкъэбар? Тэ щыIэх Бэрзэджри, Фонвили, Хърозэрыри? 
Занэм игугъу сшIынэу сыфаеп!
- СыкъыздикIыгъэм шIу щыIэп, зиусхьан.
- Сы къэхъугъэр?
- Убыхи, Шапсыгъи, Нэтыхъуаий урысыдзэр къарэхьэ.
- Ащыгъум пачъыхьэм илIыгъэ къытихьылIэгъапэба?! 
ЗэрэхъурэмкIэ, адыгэмэ ялIыгъэ пашъхьэ тиуцуагъ... Ары 
Iолъ хъугъэр... Бгъу пстэумкIи пачъыхьэм тыкъиуцухьагъ...
- Ары хъугъэр, Хьатырбай. Ау Тыркур, Инджылызыр 
щыIэу шъугу шъумыгъэкIоды. Нафэми, шъэфыми адыгэхэр 
IэпыIэгъунчъэ ашIынхэп.
- Олахьэ а зыфапIохэрэми яшIуагъи къытамыгъэкIыгъ... Ау непэкIэ ахэр, титхьамыкIэгъо лъэхъан, сыдэу 
тшIын, къамыщ тхьапэми жьы еубыты зэраIоу, дэдзых 
тшIынхэп.
- Ары, Хьатырбай. ЧIыпIэ къин шъузщыхэфэгъэ мафэм 
джыри шъуицыхьэ къыттежъугъэлъ. Къухьэ из Iашэ Босфор 
къызэрэдащыгъэр шъыпкъэ.
- Топхэр... Топхэр ары непэ тищыкIагъэхэр!.. Пачъыхьэ 
топмэ чылэхэр тырагъэстыкIых!..
- Ахэри къащэх, зиусхьан. Хърозэрыр Убых хыIушъом 
къыIунагъ. Фонвили хьакIуцумэ адэжь чъагъэ.
- Адэ джары... КъыгурыIуагъа Занэм урыс пачъыхьэр 
зэрэшашитыр? Нэмаз фишIэу, елъэIоу, ежэу ыпашъхьэ 
джэгуалъэр исыгъ!
- А зигугъу пшIырэм, Хьатырбай, урысмэ яшашитыгъэ 
къыгурыIуагъэкIэ сыгугъэрэп. Мы пIорэм игугъу зымафэ 
зыфэтэшIым, тхьашъуегъэпсэу къытиIоным ычIыпIэкIэ 
тыкъиушъхьакIугъ. ТимыIофмэ тарыгущыIэу къытиIуагъ, 
тишIушIагъэ щыгъупшэжьыгъэу хымэкIэ къытэджагъ.
- Ежь Занэхэр!..- Цэим ынэ шIуцIэ тэпитIу къыIэпыкIыгъ.- Ежь Занэмэ якъумалыгъэ ащыгъупшэжьыгъа?! 
Занэ Къэрбатыр ятэжъба Анапэ чIыгур Тыркум езыщагъэр?.. Ятэ Сэфэрбыйба, ежь Къэрбатырба Урысыем 
изабытыгъэхэр?! Занэхэр арба адыгэ шъолъырыр зэIызышIэжьыгъэр?! Джы анапэ адыгэ пашъхьэм щаукъэбзыжьы, ара? Тхьапшрэ Сэфэрбый селъэIугъ тызэкъогъэуцуи Асэлае наибэр абдзахэмэ ашъхьащытэгъэф сIуи, 
Дагъыстан къикIыгъэ хымэм къангъэбылъ дешIэзэ, 
урысхэмкIэ къумалыгъэ къыддызэрэригъэхьагъ, ежь иIоф 
къимыкIэу мыдырэри дунаим ехыжьыгъ. Ыкъуи джаурмэ 
сяшIу ыIозэ, къытаригъэшIагъэр уинэрылъэгъу!..
Абдзэхэ пащэм ицIыф гъэпсыкIэ зыфэдэр непэпти 
Джеймс зишIэрэр, къыIощтыр къеIофэкIэ едэIугъ, хэгущыIагъэп.
Джеймси ыгу шIугъэп. Гъэрэ фэмыдэу ар зыхэгупшысыхьан Iофыгъуби къыпыщылъ. Ахэмэ ащыщ ышъхьэ 
фэгъэхьыгъэ Iоф блэгъэ зырызхэри зэшIуихыгъэх. Къэнагъэхэри зыгорэу хъуных. Дунаир зэрэзэхэтыр Iоф мыухыжь. 
ЗэкIэри пIэ къибгъэхьан плъэкIыщтэп. Адыгэхэр урысмэ 
къапиIэтыщтыгъэми, заом кIэух зэрэфэхъущтыр Къырым 
заом, анахьэу Дагъыстан ыуж, Белл къыгурыIогъагъ. 
Тыркуеми, Инджылызми, Франциеми ашъхьэ ифедэ IофкIэ 
адыгэмэ къумалыгъэу къадызэрахьэрэм щымы гъуазэу, 
ежь иIахь шъэфи ащ хэмылъэу щытыгъэп. Ау ар щыгъупшэжьэу, мощ фэдиз уахътэм зищыгъу-пIастэ ышхыгъэ адыгэмэ яIоф зэрифэу, афэшIушIэу ежь бэрэ къызщигъэхъужьыщтыгъ, ахэр зэригъапцIэрэм фэдэу ежьыри 
зызэригъэпцIэжьыщтыгъэр макIэп. Джы къэнэ жьыгъэр 
ышъхьэ зэрэщигъэзыежьыщтыр ары. АщкIэ адыгэ шъолъырым икIыжьыпIищ иI. ЧIыпIэу зэрыфагъэм елъытыгъэу 
псэущт. Фонвиль зыригъэгъэделэщтэп, хэти ышъхьэ 
зэрэIуихыжьышъу. Хърозэрыр тхьагъэпцIти, Тыркуем нахь 
пэблагъэу хыIушъом зыкъыIуигъэнагъ.
- Адэ зи къапIорэпи, Джеймс?
- Сыд къэсIон, Хьатырбай, къэпIуагъэмэ сахэгупшысыхьэ.
Чапэм зытехьэхэм, цIыфыбэ тхышъхьэ гъогуми тыралъэгъуагъ, тIуакIэми далъэгъуагъ. Лъэсхэр, цукухэр, 
шыухэр, мэлхэр, чэмхэр... Адырэ Пшъэх тхышъхьэмкIи 
джащ фэд.
- Еплъ, Джеймс, пачъыхьэм къытишIэрэм!..- апэкIэ 
къикIыгъэмэ гъогу аритэу, Хьатырбай дэхыгъ.
ЦIыфмэ Цэир къашIэжьыгъ, чылэгъо лIыжъ пэщэ 
заулэмэ къауцухьагъ. Къемыплъхэу зигукIае зыхьхэри 
нахьыб. Цукумэ арыс ныомэ, Iэбжым къыфашIзэ, къецIацIэхэри ахэтых. Агу илъыр умышIэнэу къеплъхэри макIэп. 
Цукумэ уIэгъэ хьылъэхэри, гъэтIылъыжьыгъо зыфимыфэгъэ хьадэхэри арылъых. ЦIыф къэуагъэмэ янахьыбэр 
бзылъфыгъэх, лIыжъых, сабый быдзашъох, Iашэр джырэкIэ 
зыфэмыштэшъун лъэрыкIох.
- Алахь закъом къынэуж тызщыгугъурэ, Хьатырбай, 
сы къытпыщылъ? - игукIае зэрихьэу, лIыжъ горэ къеупчIи, 
бэщыпэр къыздикIхэрэ лъэныкъомкIэ егъэсысы: - Алахь 
зизакъом зэрипхъон пачъыхьадзэмэ тызэрапхъо. Тыгу 
жьы дэзгъэкIын гущыIэ, тэунэхъу, тэкIоды, мардж хъужьын, 
къытаIу!..
- Сы къышъосIон, нахьыжъых...- Цэир зэрыт чIыпIэм 
нахьи нахь чIыпIэ къин ифэжьыгъ, къыраIуагъэр зэхимыхын 
Iоу ышIагъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп.- ЗэрэтфэлъэкIэу пыим тыпэуцужьыгъ, Къужъыпс тIуакIэ пыир къызэрэдэтымыгъэкIыщтыр, Алахьыр сишыхьат, шъосэIо.
- Ар непэп, зиусхьан, зызэхэтхрэр!..- щытмэ акIыбкIэ нэмыкI фэкъолI горэ къыдэджыкIыгъ.
- Ары, нахьыжъ, непэп адыгэ шъолъырым зао зитыр,- 
Хьатырбай имысагъэ зыдишIэжьэу зиIэжагъ,- непэп урысыдзэр зызэтетIажэрэр... Сэ сишъэуитIуи, сшынахьыкIи 
хэкIодагъ... Сэ сынатIэ илъри хэт зышIэрэр... КъызгурэIо 
шъуитхьамыкIагъо. Моу къушъхьэ чылагъомэ захэжъугуащ, ябгъагъэ, ягъомылэ, яджэныкъо къыжъудагощынэу 
ятIуагъ. Шъугу шъумыгъэкIоды, гукIодыгъо щыIэп Алахьым 
къытеIо. Урыс пачъыхьэр, тигъэбэлэрэгъи, къыттебэнэжьыгъ. Зы джаурыпсэ зыгъэгъурэр джэнэтыпчъэм 
зы лъэбэкъукIэ пэблагъэ мэхъу. Алахьым тынатIэ къырилъхьагъэм тышIокIыщтэп, тихьылъэ...
- Цэир, сэ укъызыхъугъэ мафэр непэ фэдэу къэсэшIэжьы, тыкъэогъэгугъэ, ау гугъэнчъэу тыкъэнэ зэпыт, 
мы тхьамыкIагъори тищыпэлъэгъоп, ари тщэчын,- нэмыкI 
лIыжъ горэми къеIо, ылъакъо бэщыпэмкIэ еожьзэ къегъэлъагъо,- мыр олъэгъуа, апэ урысхэр къызтэкIухэм, сэкъат 
сахэхъухьагъ. Сэ сыIофэп, синыбджэгъу Iэджми ашъхьэ 
халъхьагъ... Мы къапIорэр ары Асалае Мыхьамэт Амини, 
Занэ Сэфэрбыий, нэмыкIхэми къытаIощтыгъэр. Адэ мы 
уигъусэ инджылызмэ, тыркумэ сыдигъо шъыпкъэ къытаIощта? СыкъэошIэжьа, Джеймс? Урысмэ укъауIагъэу 
тыкъызаухъурэихьэм, сэры гъэрыпIэм укъизыхыжьыгъагъэр...
- УкъэсэшIэжьы, Джамбот. КъысфэпшIагъэр нибжьи 
сщыгъупшэщтэп.

--- Page 669 ---

- Адэ тэ щыI инджылыз IэпыIэгъур?
- Хъугъэ, Джамбот, сы упчI узхэхьагъэр,- Цэир 
лIыжъым егыигъ.- ХьакIэм ащ фэдэ гущыIэ пагъохрэп, 
уиадыгагъэ умышхыжьы.
- Зэ, зэ, Цэир! - цуку къэуцугъэм цубжъэIыгъ ныор 
къыкIэрыкIыгъ.- Сы сэ къысэпIощт?.. ГугъапIэм титзэ, 
силIыжъи, скъуищи заом IукIодагъ, анахьыжъым ищыпэрылъфи къаукIыгъ, гъэтIылъыжьыгъо тырамыгъафэу 
къыздесщэжьэжьыгъ... Мо кум ис сабый унагъори ахэмэ 
къакIэныгъ, сы тиамалэу дунаим тытет? Хьа, титхьамыкIагъо шъулъэгъурэба, хьа урыс пачъыхьэм шъузфемышIугъэр?! Сэры къыодаорэр, Табэчмэ яныу ары! 
ГущыIэ дысэу фадзыгъэм Хьатырбай ынэхэр къыгъэужъоплъыгъэх, Джеймс еплъыгъ, ышъхьэ къыпхъотагъ. 
Онэгум иплъырыгъэ зыхишIэу, иши тхытхыгъэ, кIэбгъулъыгъ, жэдаIи, зыкъыригъэшIэжьыгъ, зэушъыижьзэ, 
джэуап къытыжьыгъ:
- Табэч яныу, къызгурэIо угучIэ къычIэзытхъырэр, 
тигукIай, титхьамыкIагъу, Алахьыми укъызэхишIыкIын. А 
зыфэпIогъэ урыс пачъыхьэм узэрегъэшIуа? ТешIунэу тIогъагъэми, джа уифэхыгъэ бын сы къытиIони? Адырэ адыгэ 
фэхыгъэ мин пчъагъэхэр?
- Ахэмэ афэшIэщт закъор арти, апсэ тфагъэтIылъыгъ. 
Ау ар зыщашIэрэ чIыпIэм адыгэхэр непэ итхэп. КIэмгуехэри, 
бжъэдыгъухэри урыс пачъыхьэм ышхыгъэхэп, шъуешIугъэмэ, тэри тишхыныеп...
- ЛъэгуанджэкIэ пый пашъхьэм зыщыфетIысэхын 
чIыпIэ адыгэхэр итхэп, Табэч яныу! - Цэим ымакъэ джы 
фэIэжагъэп.
- Адыгэ кIодым нахьи, лъэгонджэмышъхьэ щысыкIэр 
къэсэштэ, абдзэхэ пащ!.. Ар шъуIоу тышъумыгъэунэхъу!..
- НекIо, Табэчмэ яныу! - лIыжъмэ Джамбот къахэкIи, 
къеушъыигъ.- Зыгъэсамбыр. ПIорэм шъыпкъэ хэлъ. 
Адыгэхэр къызкъонэжьыщт закъор мамыр зэшIун... Ау 
сы епIуагъэми Цэим зэхихыщтэп, пкIэ зимыIэжь адыгэ 
лIыгъэ нэпцIым ытхьакIумэ ыкудагъ...
Цэй Хьатырбай лIыгъэ пытэ зэрэхэлъым фэшI пэщэныгъэр фагъэшъошагъэу абдзахэмэ агъэлъапIэщтыгъэ. 
Ащ ыIэ илъэшыгъэ къэзэкъми зэхамышIагъэу щытыгъэп, 
исэшхо лъы макIэп ыгъэчъагъэр, ипцэшIуащи пый макIэп 
Iуихыгъэр!

--- Page 670 ---

Мы аужрэ мазэхэм пкIыхь Iаехэр Хьатырбай елъэгъух - къушъхьэ тIуакIэмэ адэфэ, къадэмыкIыжьышъоу 
пкIэнтIэ чъыIэр ынатIэ къытырикIэу къэущы. Адыгэ тхьамыкIагъом щыIакIэ къыритрэп. Гупшысэ мыухыжьмэ 
зэрадзэ, лIыгъэр Iушыгъэм шIутекIо, гущыIэ гупсэфым 
нахьи Iашэм нахь лъэIабэ, адыгэ лIыхъужъыгъэм, бзыу 
шъхьэфит щыIакIэм нэмыкI ынэ къыпэIухьэрэп, IэкIыб 
хэгъэгумэ къызэрагъапцIэрэр инэрылъэгъуми, неущым 
къыфашIэщтым щэгугъы.
"Зыгу пытэмрэ шIошъхъуныгъэ зиIэмрэ заом 
щытекIорэр" Цэй Хьатырбай ыIо зэпытыщтыгъ, ахэр 
ежьымкIэ гущыIэ къодыягъэхэп, зыщыщ адыгэ лъэпкъым 
ишъхьафитыныгъэ, ихэгъэгу къэухъумэгъэным пае ымышIэн щыIагъэп.
Сыда непэ Цэй Хьатырбай къехъулIагъэр? Табэчмэ 
яныо къыфидзыгъэ гущыIэхэрэп, ахэри къемыгоуагъэхэу 
щытэпщтын, Джамбот лIыжъым "сы епIуагъэми Цэим 
зэхихыщтэп, пкIэ зимыIэжь адыгэ лIыгъэ нэпцIым ытхьакIумэ 
ыкудагъ" зыфиIорэр ары Хьатырбай къэзыуIагъэр. ЕтIани 
ар апэрэу зэхихрэп, зэрэгъэIушыжьыгъэм фэдэу зышъхьэ 
езыхьыжьэжьыгъэ цIыфмэ къыфадзы, адыгэмэ къяхъулIэгъэ лъэпкъкIодыр илажьэу къыфалъэгъу. Адэ джары 
сишIушIэ симыгъо язгъэIуагъэр... ЛIыгъэри къэмэпэ закъом 
къырысыухъумэщт пIокIэ хъущтэп, пчыпэм нэмыкIэу 
укъыз къонэжьыщт лъэбэкъуи гущыIэкIэ уиIэн фае... Ащ 
адыгэ лIыгъэм егупшысэгъу фысигъэшIыгъэп... ЛIыжъым 
къысфидзыгъэ гущыIэмэ шъыпкъэ ахэлъмэ? Сыд ащыгъум 
дунаим сызфытетыжьыщтыр? Адыгэ лъэпкъыр мэкIоды, 
хэгъэгур зэрапхъо...
Цэй Хьатырбай ишъхьакIо зэщыутыгъэ шыныбэм 
тыригъэпщахэу лъэдакъэкIэ ригъэуагъ, зыригъэпхъотагъ. 
Абдзэхэ пащэм игъусэхэр ыуж илъэдагъэх шъхьакIэ, Iэ 
къафишIи, къызэтыригъэуцуагъэх. Гъогу къэгъэзэгъум 
Хьатырбай зыкъолъадэм, ежь-ежьырэу ищыIэныгъэ лIыгъэ уасэ фишIыжьыгъ... КIэрэхъоогъум ыуж шыщыщ 
макъэри къэIугъ, хьадэри зипсыхъуачIэ къижъукIрэ къуладжэм дафэу лъычъагъэхэмэ алъэгъугъ...
Сыд фэдизрэ лъыхъугъэхэми, абдзэхэ пащэм ихьадэ 
къагъотыжьыгъэп.

--- Page 671 ---

VII
Нэтыхъое лъэныкъомкIи адыгэ Iофыр къызэримыкIыщтыр КъэрбатыркIи нэфагъэ, ау чэщ мычъыябэ къыфэзыхьыгъэ гумэкIым ышъхьэ зыми фырихрэп. Урысые 
пачъыхьэм фаригъэхьыгъэ тхыгъэм джы шIу къызэрэкIэлъымыкIожьыщтыр ешIэми, ежь ыпкъ къикIэу апэ Iашэр 
къыштэщтэп. Ащ къикIрэп заом фэмыхьазырыныр. Ау 
къушъхьэм хэдзэгъэ шапсыгъэмэ анахьи, ЕкатеринодаркIэ 
зэуапIэм пэIулъ нэтыхъуаемэ сыдигъокIи пыим фэхьазырхэу 
щэIагъэ къызхагъэфэнэу, чылагъо пэпчъ лIыкIохэр афиIопщыгъэх.
Хасэ тэжъугъэшI зыIуагъэмэ Къэрбатыр афидагъэп. 
Джэуапыр къэзымытыжьыгъэхэмкIэ ар шъхьэихыгъэ 
нэфапIэ хъущт. Армырми Цэим икъэгущыIакIэ урыс пачъыхьэм IэубытыпIэ ышIыгъэшъ, иIо егъэшъыпкъэжьы. 
Къэрбатыри пачъыхьэм зэрэфэтхагъэр ыушъэфыгъэп, 
игухэлъ мэджлыс зэхэбанэми къыщиIуагъ, ар имыкъоу 
абдзэхэ, убых, бжъэдыгъу, кIэмгуе пащэхэми, бэслъыныехэми макъэ аригъэIугъ. Ащи блэкIыгъ, урыс, тырку, 
инджылыз гъэзетхэми къэбарыр къарыхьагъ. Шэнткъалэ 
къыщыдэкIрэ гъэзетэу ар зэрытри ыпашъхьэ илъ. Адыгэмэ 
ямэстэ папцIэ урыс пачъыхьэм иджыбачIэ риушъэфэн 
ылъэкIыщтэп. Фэхъу-фэмыхъуми джэуапынчъэу къыгъэнэщтхэп.
- Ары шъхьакIэ, Къэрбатыр,- Тимэ къыIуагъ,- абдзахэхэр зыщыкIодырэ мафэм пIэ зэтедзагъэу ущысына?
- Сыд сэбгъэшIэщт, Тим? Фонвили ар игумэкIэу Убых 
къысфичъыгъагъ,- Къэрбатыр бэшIагъэу упчIэм фэхьазырти, гукIэгъунчъэ джэуап къытыжьыгъ.
- Махъулъэ, сышIупщ къодыеп сэ,- Тимэ къыхихыгъ,- 
уятэ сырилэгъу, Фонвиль хымэ цIыфым сыфэмыгъад!.. 
БэшIагъэ сытIысыжьын фаеу сыныбжькIэ къызыстефэрэр, 
ау тхьамыкIэгъошхо Адыгэ хэгъэгум итэу ар сфэшIэщтэпти, 
сигумэкI мыблэгъэ факIоу уадэжь сыкъищагъ.
- Къысфэгъэгъу, тхьамэтэ маф,- Къэрбатыр 
шъхьэкIэфэ лъытэкIэ пхъэнтIэкIум зыкъытыриIэтыкIыгъ, 
шъхьэщэ гъашIуи фишIыгъ.
- Ащ тытегущыIэжьрэп... Сэ къасIо сшIоигъор нэмыкI. 
УищысыкIэ, Къэрбатыр, цIыфмэ къагурыIорэп.
- Хэт цIыфхэу, ацIэ къеIу, сэгъашIэ?

--- Page 672 ---

- ЫцIэ къесIон, адыгэхэр ары.
- Ахэр лъэпкъыбэу зэтэфыгъэх.
- Къэрбатыр, сы зэхэсхрэр?!
- Сыд зыфэбгъэшIагъорэр, тхьамэтэ маф?
- МокIэ абдзэхэлъыр мачъэ, о адыгэ лъэпкъмэ уарэгущыIэ!..
Аужрэ мэджлыс зэIукIэр Къэрбатыр ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ. Апэрэ адыгэ хэгъэгу мэджлысым кIэгушIу, 
лъэпкъ зыкIыныгъэм ыуж ит ыIозэ, зышъхьэ къырамыхыпэрэ езэрэмыгъахь лъэпкъ Iофыр ошIэ-дэмышIэу къыщыщычIэугъ. Нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэм лъэпкъ зэбэныр 
хаушъафэзэ, мэджлысым щызэбэныгъэх, цIыфмэ фагъэшъошэгъэгъэ IэнатIэм зы лъэоянэкIэ ежьри къырагъэкIотэхыгъ. Къэрбатыр къырихьыжьэгъэгъэ мамыр 
зэшIум шъхьырагъэгущыIыкIын алъэкIыгъ.
Мыхэмэ Тимэ ащыгъуаз, ышъхьэкIэ ахэлэжьагъ, лъэныкъуитIум язи гоуцуагъэп. Иадыгэгъэ шъхьакIорэ лIыгъэрэ къытекIоу, Къэрбатыр къырихьыжьэгъэгъэ Iофми 
фэгуитIугъ. Ау абдзэхэчI къиогъэ тхьамыкIагъом нэмыкIынэкIэ адыгэ Iофыгъомэ арегъэплъы. Занэм дэжькIэ 
зигъэзэпэнри, урысмэ, зыщыщмэ адырегъаштэ аригъэIонри къыригъэкIурэп. Сыдэущтэу, ынэ къаплъэу, икIэлэгъу щегъэжьагъэу ижъышъхьэ нэс Iэбжым зыфишIыщтыгъэмэ тяжъугъэшIу фэIошъуна!.. Урыс пачъыхьэр Iушъэбагъэми, ежь зэриIуагъэу, къызэрэоплъын щыIэп. БлэкIыгъэ илъэсмэ афэмыдэу кIочIэшху, зэтезыIэжэни щыIэп. 
Тимэ махъулъэм еплъыгъ. Сэфэрбый щыщыбэ ынапэ, 
игущыIакIэ, ищхыкIэ хелъагъо. Къом тыр къегъэшъыпкъэжьы зыфаIорэр шъыпкъэ. Ау РуфаткIэ ар ыIон ылъэкIыщтэп, нибжьи зэрэмыгугъагъэу къыфычIэкIыжьыгъ. 
Пачъыхьэм зыIокIэхэм, лъэбэкъу заул ныIэп ятэрэ ыкъорэ 
азыфагу дэлъыгъэр, къыкIэрыхьагъэп. Ашъыу, къыкIэрымыхьагъэми, къепскэуIэу зыкъыригъэшIэжьыгъэми езэгъыщтыгъэ. Мары, Къэрбатыр гущыIэ къэсми, ятэ игугъу 
къымышIэу къыхэкIрэп.
- Хэт, тхьамэтэ маф, зигугъу пшIырэ абдзэхэ лъыгъачъэр зилажьэр? Ары, ары, Тим, къэошIэжьмэ, аужрэ 
мэджлыс зэIукIэр ащ лъапсэ щыфэхъугъ. Нахьыбэм Цэим 
дырагъэштагъ.
- Хьа аущтэу зыкIэхъугъэр, Къэрбатыр?

--- Page 673 ---

- Нахь лъэшым ыпашъхьэ ашъхьэ щырауфэхыныр 
зэрапэсыжьыгъэп.
- Ар тэркIэ, Къэрбатыр, адыгэхэмкIэ, шIэгъуае.
- ШIэгъуаеми, ащ фэдэ чIыпIэ непэ адыгэхэр итых.
- Тыгъуасэ сы фэдэ чIыпI тызэрытыгъэр, зиусхьан?
- Тыгъуасэ елъытыгъэмэ, непэ нэмыкI дунай, тхьаматэ 
маф!.. Тыгъуасэ Урысыер Наполеон-франк заом къыкIэзыжьыгъэкIагъ, Тырку заом хэтыгъ, Дагъыстан, Щэщэныр 
къыпыщытыгъ, Австро-Венгрэр къепыищтыгъ, Польшэм 
щыбырсырыгъ. Тыркум, Инджылызым, Франкым къырашIылIэгъэгъэ Къырым заор? Адыгэмэ лIыгъэ ахэмылъкIэ 
арэп, ау ахэр ары тэ зыкъогъу тыкъыкъонэгъагъэр. Джы 
хэт? Белла, Хърозэрра, Фонвила? Хърозэрым икъэбар 
ошIа? Урыс пачъыхьэм итопыщэ къызэрыфагъэм лъыпытэу 
ыпшъэ риуфэхи, Тыркум кIожьыгъэ.
- Белли Абдзахэ ралъэгъожьрэп аIуагъ,- Тими къыхигъэхъожьыгъ.
- Бэрзэдж шъэогъум дэжь кIожьыгъэщтын.
- Убыхи рамылъэгъожьыгъэу аIуагъ.
- Ащыгъум Фонвиль нахь лIыIо а нэбгырищым ахэтыгъэп.
- Къитыдзэрэп нахь, ащ ыгу адыгэмэ нахь къафызэIухыгъ. Тыгъоснахьыпэ Абдзэхапшъэ кIозэ, Фонвиль 
садэжь къыдэхьэгъагъ, уикъэбари къысфиIотагъ... Ары, 
Къэрбатыр, зым тытекIы, зым тытехьажьы, етIани а пIорэр 
укъысэдэIущтмэ, озгъэIощтэп. МокIэ абдзахэхэр 
мэунэхъух, мыкIэ нэтыхъуаехэр гупсэфых. ЗыкъэшIэжь, 
урыс лыгъэр ори къыбнэсыщт!..
- Урысые пачъыхьэм шъыпкъэ хэлъэу щытмэ, тхьамэтэ 
маф, ситхыгъэ иджэуап къытыжьыфэ, лыгъэр къызнэсыщтми, сежэщт.
- ЗыогъэпцIэжьы, Къэрбатыр!..
- ЩэIагъэ, тхьамэтэ маф, щэIагъэ къызхэгъаф.
- Олахьэ, Къэрбатыр, Сэфэрбый тхьамыкIэр сыгу 
къэогъэкIым... Дунаир мэсты, адыгэр текIодыкIы!..
- Зымафэ, Тим, Цэим къысфигъэкIогъэгъэ лIыкIомэ, 
ащ мафэ тешIагъэу убых лIыкIомэ ясIуагъэр ори къыосIон.
- Ащ фэдэ лIыкIохэри щыIагъэха?
- ЩыIагъэх. Адыгэр пцIымамэмэ, сыгу мыузкIэ арэп!.. 
Занэ Къэрбатыр ичIыгу къэзыухъумэрэ исэшхо урысылъыр 
тегъушъыкIыгъэкIэ арэп. НэкIо шъуIомэ, къэрэбгъагъэ 

--- Page 674 ---

къыстэшъумыплъэнэу, зэуапIэм сыжъудыIухьан, сызэблэжьынэп. Ау ар непэ адыгэхэмкIэ хэкIыпIэжьэп!..
Къэрбатыр игумэкIыгъо, амал имыIахэ зыхъукIэ, 
зэрихьылIэжьэу дунаим щыриIагъэм щыщэу зы къыфэнэжьыгъэр. КъыгъэшIэгъэ илъэсым инахьыбэр ишъуз 
Марие дигощыгъ.
ЧIыпIэ хьылъэ Iаджми Къэрбатыр арытыгъ. Ау непэ 
фэдэ чIыпIэ, зэрихьылIэми зэмыкIоу, зыкIэрихми мыхъоу, 
къыфыхэкIыгъэп. ЛIыгъэ ушэтыпIэп зэутэкIыгъэр. Ар сыд, 
уикъамэ къызипхрэм, е уатекIо е къыптекIох. ТIумэ яз 
къыохъулIэми, пфэлъэкIыщтыр пшIагъэ аIонышъ, урагъэмысэщтэп. ЕтIани инамыс къыухъумэжьзэ Iэшэ чIэгъым 
чIэкIуадэрэм, къэрэбгъагъэ зэрерэмыхьэ закъуи, гущыIэ 
Iае кIэлъаIожьрэп.
Къэрэбгъагъэр зыфэдэм щымыгъозагъэми, щтэуIугъэр непэ ыгу къызэрихьагъэр Къэрбатыр зыдишIэжьыгъ, 
унэм имысышъоу ыгъэшэсыгъ. Зиусхьаныр зэшэсым, 
Трам ыуж ихьагъэти, къыриIуагъ:
- Бащэ, Трам, гъэзэжь. Сэ шыр моу тезгъэкIухьащт...
Къэрбатыр зэрэпсаоу зыдэщыIэр зитхышъхьэ техьэгъэ 
Къуматырэп, ЕкатеринодаркIэ къикIрэ гъогур ары. Непэ 
мыр мызэгъокI дэдэми, ыIуагъ, урысыдзэкIэ шIэхэу къэбырсырыщт. Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи адыгэмэ амыгъотрэ 
топхэр мо тхышъхьэм ращагъэх, шыудзэхэри, лъэсыдзэхэри рыкIуагъэх.
Мазэм къехъугъэшъ, итхылъ тхыгъэ джэуапынчъ. 
ШIупщым ыIу-ымыIоми, урыс пачъыхьэм зишIэжьрэп. 
Фаемэ, гущыIэрые зыкъытфешIы, фэмыемэ - зеудэгу. 
Ифедэ хэлъмэ, абдзахэмэ аришIагъэм фэдэу, имэзэ охътэ 
Iуагъэ мэфищ пIалъэкIэ реутыжьы. Евдокимов инэралым 
тыралъхьэ шъхьакIэ, пачъыхьэм ишIэ хэмылъэу ар абдзахэхэмкIэ зекIуагъэп. Тэ талъэныкъу адэ? Сыд мохэмэ 
яушъэфыкIэ? Талъэныкъо урыс ушъэфыкIэм силажьэ хэлъ. 
Сэрба апэ зэшIу гугъапIэр аIэкIэзгъэхьагъэр? Хьауми 
бжыхьэм иаужрэ мазэм къыкIэлъыкIощт кIымафэм къушъхьэм щегъащтэха? Абдзэхэ хэгъэгур къушъхьэба? Мы 
Iофым тэ тымышIэрэ шъэф горэ хэхъухьэ. Сыд тшIэщтыр, 
сыдкIэ адыгэхэмкIэ тыамал? Тапэуцужьын, мазэ горэм, 
кIымафэр гъэрэ фэдэу къызфэдгъэфедэзэ, адыгэ лIыгъэри 

--- Page 675 ---

апэдгъэуцужьзэ, джыри илъэсныкъо горэм, илъэскIэ 
урысыдзэхэр зэтетIэжэных. ЕтIанэ?..
Янэрэ ятэрэ зыдэлъ къэм Къэрбатыр блэкIышъугъэп. 
МыжъосынитIум апашъхьэ иуцуи, джа гупшысэ упчIэхэр 
арихьылIагъэх. Ау адыгэ-урыс заом щымыгъозэжьхэр 
сыдкIэ псэбэб къыпфэхъуных, ыгу жьы зэрэдигъэкIыгъэр 
ары умыIощтмэ, ащи джэуапынчъэу къыдэкIыжьыгъ.
Пчыхьэм шъузымрэ ежьырырэ язакъоу къызызэфэнэжьхэм, джа упчIэ дэдэр Марие ыпашъхьэ рилъхьагъ. 
ГъэшIэгъоныр лIым ыгу илъыр шъузым къышIагъэм фэдэу 
джа упчIэ дэдэри къыритыжьыгъ:
- Урысмэ, Къэрбатыр, джыри зэ шъуапэуцужьын, 
цIыфыби хэкIодэн, зэтешъуIэжэных... ЕтIанэ?..
- Сыда етIанэр! - зэхихыгъэм къызэркIигъэщтагъэр 
Къэрбатыр къызхигъэщыгъэп, ар ежь ыгу имылъыгъэ 
фэдэу джыри еупчIыжьыгъ.- Сыда етIанэр?
- ЕтIанэ адыгэхэмкIэ сыд къытпыщылъыщтыр?.. Тырку 
икIыжьэу адыгэмэ къахэхьагъэр ара?.. Мафи, чэщи ямыIэу 
хыIушъом екIух.
- Адыгэмэ ямызакъоу тэ тиунэгъо цIыкIукIэ къытпыщылъыр сшIагъэмэ...- Къэрбатыр иджэуапынчъэ Iуплъэ 
Марие пигъохыжьыгъ.
- Шъуиурыс ешIу талъэныкъокIэ тешъуубытагъэмэ, 
Къэрбатыр, нэтыхъуаехэри, шапсыгъэхэри, тэ тиунагъуи 
къызэтыригъэнэн. Ар джыдэдэм абдзахэхэми, убыххэми 
ящыкIагъ. Адыгэхэми, урысхэми тхьауегъэпсэу къышъуаIон.
- Урысмэ тхьауегъэпсэу къысаIонэу огугъэмэ, Марий, 
ухэукъо. Щамилэ Iимамыми, Мыхьамэт-Амини урысмэ 
арашIагъэр Занэми къазэрэпыщылъыр зыщымыгъэгъупш. 
АдыгэхэмкIэ къыстэфэрэр сшIэу сяшIугъэкIи, джэнэт 
щыIакIэ къысатыгъэкIи Бытырбыф зязгъащэу цIыфхэр 
къыздэзгъэхьащхынхэп! Ащ ыпIэкIэ лIэныгъэр е тырку 
икIыжьыр къэсэштэ.
Марие щтэгъэ нэгукIэ лIым Iуплъагъ, зи риIуагъэп...
Ери, шIури щыIэныгъэм щызэгокIхэрэп. Ар зэрэщыIэр 
зыщыгъупшэрэм ригъэшIэжьэу загъорэ щыIакIэм икъогъупIэмэ, хэти изекIуакIэ елъытыгъэу, джитIур къафыкъокIы. Арыщтын ер зышIэрэм шIу фыщылъэп цIыфмэ 
язгъэIуагъэр. Адыгэ тхьамыкIагъор ем къыхихзэ, Урысые 

--- Page 676 ---

пачъыхьадзэм къызэрихьрэр хэти инэрылъэгъу. Ау ар 
зиIэшIагъэ инэралмэ илъэпкъ, ихэгъэгу фэшIушIэ аIозэ, 
нэмыкI цIыф лъэпкъыр зэрагъэунэхъурэр зышъхьэ къизымыгъахьэу ахэтыгъэхэри, изекIокIэ гухэкI теIункIэжьхэри, 
ижъалымыгъэ хэгупшысыхьажьхэри, иукIытэ-гузабгъи 
ыухыжьыщтыгъэхэри мэкIагъэхэп. Ау хэти ипачъыхьэ 
пэшъхьэ Iуагъэ шIолIыкIэу, шъэфкIэ зэгупшысэрэр 
шъхьафэу, нафэкIэ ышIэрэр нэмыкIэу, зыкъыкъуигъэнэжьыныр шIоигъуагъ... ПшызэкIыб къэзэкъыдзэм ипащэ 
Кухаренко инэралри ахэмэ ахэкIыжьэу тэ зихьыжьыныя...
Кухаренко Яков Герасим ыкъо инэрал лIыжъыр Кавказ 
заом, анахьэу адыгэ шъолъырым, зиIуагъэ лIыхъужъыгъэкIэ пачъыхьэ пашъхьэм щызгъэшъыпкъэжьрэмэ ащыщ. 
Къэзэкъ къызэрыкIоу адыгэ заом щыригъажьи, дзэпэщэ 
тэмэтелъыр къыщихьыфэ ищылыч сэшхо ащ фигъэIорышIагъ. Илъэс пчъагъэм гукIэгъурэ зэкIакIорэ ымышIэу 
ионэгу ис, адыгэ чылэгъуабэмэ ошIэ-дэмышIэу атеозэ, 
Абдзахи, Нэтхъуаий, КIэмгуий, Шапсыгъи щатыригъэстыкIыгъ...
Адырэ чылэмэ афэдагъэми, Нэджыкъохьаблэ Кухаренкэм зэрэтыригъэстыкIыгъагъэр джы къызнэсыгъэм 
щыгъупшэжьрэп... Бжыхьэ чэщныкъо шIункIым чылэшхом 
имэшIобзый быбатэхэр зэрэхэстыкIхэрэм ищынагъуа, 
хьауми сабый-бзылъфыгъэ зэтегъэжь макъэра нэплъэгъум 
чIэмыкIрэр, шъхьэм имыкIрэр? Хьауми жъыгъэм еуцолIэгъэ илъэсхэра гур къэзгъэушъэбрэр? Е илъэс пчъагъэм 
пачъыхьадзэр зэратэкъулIагъэ адыгэ лъэпкъ хыем ищыIакIэ 
нэмыкI гупшысакIэкIэ хэплъыхьа? Сыда Кухаренко Яков 
Герасимович инэралым нычхьапэ къехъулIагъэр? Бжыхьэ 
мэфэ кIаком итыгъэ хъурай плъыжь чапэм зэрэкъуахьэра, 
хьауми зэрыс ку псынкIэм илъэтэ макъа игукъэкIыжь 
зэмыпхыгъэхэр къыжэхэзытакъорэр? СултIан тхышъхьэр... 
Остыгъай... Чэхъ-Пыхъ мэзым дэжь... Ольгинскэ, ГеоргАфыпс пытапIэхэр... Къужъыпс тIуакIэ... Шытхьалэ ыпшъаIокIэ... Мамрыкъо кIэир... Псыбай... Илъэс блэкIыгъэ 
пчъагъэм адыгэ чIыпIэ макIа, пачъыхьэм иIашэ щиIэтызэ, 
ежьачIэ ышIыгъэр? Сыд лъэпкъ гъэшIэгъоных адыгэхэр? 
Уахаплъэмэ лъэпкъ итэкъухьагъэх, зэуапIэм зихьэхэкIэ зы 
нэбгырэх - ичIыгу, ихэгъэгу ыпсэ фегъэтIылъы... Щэщэнми, 
Дагъыстанми зыкъатыгъ, адыгэмэ ясэшхо джыри зэрэIэтыгъ...

--- Page 677 ---

Бжыхьэ пчыхьэ ошIум къэзэкъ ку псынкIэр хэлъэты, 
инэралым иухъумэкIо шыу закъоми ауж зыкъыригъанэрэп. 
Кухаренкэ лIыжъыр имахъулъэ феплъэкIы, еупчIы:
- Герман Вильгельмович, адэ зи къапIорэпи?
- Сыд къыосIон, Яков Герасимович,- Иогансон 
штабс-капитаныр ишIупщ Iоплъыхьэ, зэпыугъо тIэкIу 
фешIышъ, педзэжьы: - Ставрополь узыщэрэмэ къыпфыряхьисапым сегъапэ.
- Къытфыряхьисапыр,- нэхэяшъо зытеорэ инэрал 
нэгум щхыпс шъэбэ макIэ рычъагъ, пэкIэ фыжь Iужъури 
ыгъэхъублэблагъ,- адыгэмэ зяшъогъэукIыхьэ къытаIощт.
- ЛIыхъужъхэмэ, къэрэкIохэри апэрэуцух...
Кухаренкэм джэуап къытыжьыгъэп. Зыцыпэ къэлъэгъожьрэ тыгъэм еплъызэ, хэщэтыкIыгъ. Бжыхьэ мэзахэр 
ку щэрэхъ лъэдакъэм зэрипкIэрэри зэхашIагъ. КIэим дэтхэу заулэрэ чъагъэхэу инэралым къыIуагъ:
- ШIэхэу мэзахэ къэхъугъ...- тIэкIу тыригъашIи, къыушыхьатыжьыгъ: - Ар бжыхьэ мэфэ кIэко нэшан.
- КIэим тыдэкIэу тхышъхьэм тытехьэмэ щынагъо 
щыIэжьэп...
- Герман Вильгельмович,- инэралыр щхыгъэ,- зэхэсхрэр сыд? Укъэщтагъэмэ сшIэрэп. КъэсIуагъэм ащ фэдэ 
къизгъэкIыгъэп.
- КъызгурэIо, Яков Герасимович. Ау адыгэчIыр зэрэщынэгъуапIэри тыушъэфынэп... Шыу ухъумэкIо закъор 
ощ фэдэ инэралкIэ макIэ, къэзэкъ зыщыплI къыздетэбгъэщэжьэн фэягъэ.
- Герман Вильгельмович,- Кухаренкэм егъэшIагъо,- 
къэзэкъ шыу заулэ къысэшIэкIыгъэу сызылъэгъурэмэ, 
хьайнапэ, сыд къысаIон! Къэзэкъхэр хэгъэкIи, джа узэгупшысэхэрэ адыгэхэри къыздэхьащхыных... Сэ сызэгупшысэрэр нэмыкI, Герман Вильгельмович. Мы зэо 
мыухыжьыр... Пачъыхьэм къызэрэшIомышIыгъэу бгъуитIумкIи цIыфыбэ хэкIуадэ... Адыгэхэр ары хэкIодапэхэрэр... 
Зэгорэм зыкъэтшIэжьмэ сыд фэIуагъэр?
- Заор икIэух фэкIо...
- Заор икIэух зэрэфакIорэр нафэ... Ау адыгэхэр ячIыгу 
ифыгъэнхэу пачъыхьэм зыфиIуагъэр жъалымыщ. Мы 
тыздащэрэ Ставрополь дэсмэ тыкъызэхашIыкIыщтмэ, 
сишIошI ясхьылIэн симурад.
- Ары шъхьакIэ...

--- Page 678 ---

Кум икъызэтеуцо кIэкI инэралымрэ штабс-капитанымрэ 
зэридзэжьыгъэх, шыкуаом икуо макъи къэIугъ, къэлат 
омэкъитIуи къыкIэлъыкIуагъ. Кухаренкэр кум къипкIыгъ, 
икъэлатыщэ къэуагъэп, нэмыкIыщэ релъхьафэкIэ адыгащэм ыIэ къыуIагъ, ятIонэрэм ыколыпцэ зэбгыриутыгъ. 
Шыкуаомрэ къэзэкъ ухъумакIомрэ укIыгъэхэу къыIуанэхи, 
Кухаренкэ инэралымрэ штабс-капитанымрэ шыплIэкIэ 
чэщныкъо кIахэм Къэрауд Бэрзэдж зипащэ абдзахэмэ 
гъэритIур Къужъыпс тIуакIэ дэс Къайхьаблэ чылэм ахьыгъ, 
ягъусэ Хьакурынэ Нашхъо иунэ ращэлIагъ.
- Мы къэтхьыгъэ Кухаренкэр,- игъусагъэ нэбгырищмэ 
Къэрауд ариIуагъ,- инэралышху... АдыгэчIым мэхъэджэгъабэ щызэрихьагъ, пкъырыпкъ зэхэупкIатэр фэшъуаш. 
Ау ар тшIэнэп. Арэу зиемэ уасэ фашIэу агъэлъапIэмэ, 
тщарэщэфыжь, тицIыф гъэрхэмкIэ къытарахъожь...
Кухаренкэр адыгэ гъэр зыхъугъэм мэфищ тешIагъэу 
Лабинскэ шъолъырым идзэпэщэ полковникэу Алкиным 
урыс пачъыхьэ инэралыр зыдэщыIэр зэригъэшIагъэ, къаIаригъэхыжьынэу инэIуасэхэ Хьажэкъо Шумафрэ УпкIэшъэкъо Мыхьамэтрэ лIыкIо Къайхьаблэ ыгъэкIуагъэх.
- Инэрал осапкIэр къэшъухьыгъа? - къэзэкъ лIыкIо 
адыгэ хьакIэмэ яфэIо-фашIэхэр запагъох уж, Къэраудыр 
къэупчIагъ.
- Тыжьын сомэ миних Кухаренкэм иунагъо къызкъуихын ылъэкIыщтэп,- Хьажэкъо Шумафэ джэуап къытыжьыгъ.
- Адэ хьа шъукъызфэкIуагъэр? - Хьакурынэ Нашхъор 
къяупчIыгъ.
- Тиадыгагъэ тыкъищагъ.
- Адыгагъэм бэ къыубытрэр, хьакIэ,- Къэрауд щхыгъэ, етIанэ ышъо зэокIэу мэкъэ пытэкIэ пигъэхъожьыгъ: - 
ЗаокIэ къытэкIугъэхэ цIыфыгъэ зимыIэхэр адыгагъэм 
къыубытхэрэп! Ар зы. ЯтIонэрэмкIэ, инэрал осапкIэр 
иунагъо къыIытхынэу тыкIэдэурэп. Илъэс пчъагъэм зыфэзэогъэ пачъыхьэм къерэт!
- Ащи рыгущыIагъэх...- УпкIэшъэкъо Мыхьамэти 
тIэкIу зыщыгъуазэр къыхигъэпсыгъ.- Къафамыдагъэу 
макъэ къарагъэIужьыгъ аIуагъ...
- Олахьэ хъурэр гъэшIэгъоным! - Къэрауд 
къыхэкуукIыгъ.- Пфэзаорэм, щытхъу къыпфэзыхьрэм 

--- Page 679 ---

икъиныгъо уасэ фэмышIыжьыщтмэ сшIэрэп ащыгъум 
хъурэр... Урыс пачъыхьэм иинэрал гъэшIуагъэ шъхьэкIафэ 
фамышIыжьмэ, къытэзэуагъ, тиукIыгъ нахь мышIэми, ар 
тэ тлъытэн, дгъэшIон... Ау арэп Iофыр зэлъытыгъэр, цIыфым цIыфыгъэ фэпшIын фае. ШъуизылIыкIомэ джар 
тфяшъуIожь.
Ар зыхъугъэм мэфиплI тешIагъэу сентябрэм и 27-рэм, 
1862-рэ илъэсым Кухаренкэ Яков Герасимович къэзэкъ 
инэрал адыгэ гъэрым, Къайхьаблэ, щылIагъ. Инэрал хьадэр, 
Иогансон штабс-капитанри игъусэу, ыкъо нахьыжъ Степан 
Кухаренкэм ратыжьи, зылъэгъугъэмэ къызэраушыхьатыжьыгъэмкIэ, октябрэм и 6-м Екатеринодар къэхалъэм 
щагъэтIылъыгъ...
VIII
Некрас Тимэ иш тхъурбэпсыр къыпызэу щагум къыдэхьажьыгъ. Сэмае лIым пэгъокIыгъ:
- Мы дунэе Iаем, Тим, тыгумэкIыгъ, тэ укъыщыхэтыгъ?
- Тыд уздэщымыIагъэр Iори къысэупчI. Модэ, Алимбэч, шы плъыгъэм кIакIор теубгъу. УкъысэмыупчI, Сэмай, 
адыгэ кIодыжьыгъор къытфэсыгъ. Пшъэхэ Iушъо щытхьамыкIэгъошху!.. Абдзэхапшъи Iофыр щыдэй. Адыгэхэр 
тырку икIыжьым ебэныжьыгъэх. Джары урысмэ къыташIэн 
алъэкIыгъэр.
- Тхьа къысауи, пшъэшъэжъыем ибын сы хъун!.. 
Руфати...- лIыр къызIоплъэм, ыкъо пае къыригъэжьэгъэ 
гущыIэр Сэмай щигъэтыжьыгъ.
- Сы хъун, адыгэхэр зэрэхъоу, тэ тызэрэхъоу ащ ибыни 
хъун... джыдэдэм Къуматыр сыкъекIыжьы пэт. 
- Сы Мариедыхэм якъэбар?
- Нэтыхъое хасэм,- шъузым иупчIэ гумэкI Тимэ 
пылъэп,- тимахъулъэ нэтыхъое пэщэныгъэм зыщыпигъэчэрэзыкIыгъ.
- Тхьэ къысауи, нэтыхъуаехэр сы хъущтых? - Сэмае 
иапэрэ упчIи мыщ къыхэхьажьэу, джыри къыкIэкуукIыгъ.
- Урысмэ сяшIун сихьисапыгъ тимахъулъэ ыIокIэ, 
пэщэныгъэ зезыхьэнылI Нэтыхъуае исыжьба?
- Нэтыхъуаехэм тимахъулъэ ыгу хагъэкIыгъэщтын... 

--- Page 680 ---

- Хьау, хэсэ пашъхьэм къырихьэгъэ Iофым зэхэшIыкI 
фашIыгъ. Пэщэныгъэр Трам зинахьыжъ лIы купмэ апшъэ 
ралъхьагъ. Ау тимахъулъэ лIыгъэ къызхигъэфагъ, къэрэбгъагъэкIэ сшIагъэ шъозгъэIонэп ыIуи, фэкъолI шыумэ 
зэуапIэм адыIухьагъ.
- Тхьэ къысауи!..
- Хъугъэ!.. Сы гущыI мы ужэ дэнагъэр! ШIу угу фигъэлъ, дыухьэ къыфэхь, Тхьэ фелъэIу. Пщы, махъулъэ, 
фэкъолI аIоу лIыгъэ пашъхьэм щыкIэупчIэжьхэрэп. Ы-ы, 
Алимбэч, адэ о зи къапIорэпи, сикIал? Урысмэ укъагъэщтагъа? 
Ятэжъ къызэреупчIыгъэм шъыпкъэ зэрэхэмылъыр 
игуапэу Алимбэч щхыпцIыгъэ зи риIожьыгъэп.
Тимэ щэджэгъуашхэ рагъэшIи, Iанэр иунэ къызырахыжьым, Алимбэч ятэжъ дэжь ихьагъ.
- КъакIо, сикIал, къакIо,- Тимэ нэгушIоу къыIуплъагъ,- 
сымэлэкIагъэщтын, уянэжъ IэшIоу сигъэшхагъ. Адэ, сикIал, 
уиунэжъ фэдэ тыдэ къипхын, гупсэфыгъуи, гушъэбагъи 
иогъуатэ,- непэ ылъэгъужьыгъакIэ фэдэу, Алимбэч къызэпиплъыхьагъ, кIэлэ ищыгъэ бжьышIу, тэмэпкъхэр Iэтыгъэх. Ежь Тимэ щыщ кIалэм хелъагъо, ау зытешIыкIыгъэу 
зыфэдэ дэдэр Руфат. Адэ джары, Тимэ ыIуагъ, адыгэ 
Iофмэ тапылъзэ, тфызэхэмыфхэзэ, мыщ яти лIы хъуи, 
урысыбгъу зишIыгъэу егъашIэрэ шъхьэзэгъэбгъэ-гузэгъабгъэ тилIакъо къыфихьыгъ. Мыри лIыпкъым иуцуагъ, 
инасып къэкIогъу, зы мэфэ гушIуагъо къызщыфыхэкIын 
уахъти къекIугъэп. Джы, мары, къыщэни, унагъо ышIэни, 
исабыймэ ащыгушIукIыным ычIыпIэкIэ, адыгэ тхьамыкIагъом 
ишыхьат хъугъэ. Тимэ хьылъэу хэщэтыкIыгъэти, псынкIэу 
зыкъишIэжьи, игупшысэ хьылъэмэ гу алъыримыгъэтэным 
пае зыгъапэрэм игугъу къымышIын ылъэкIыгъэп: - Олахьэ 
сымышIэрэ мы адыгэмэ ятырку икIыжьыкIэ. Сыбыслъымэн, 
быслъымэн хэгъэгум ипчъэ къысфызэIуехы пIокIэ, зыщыщ 
умышIэрэ хэгъэгум таущтэу уисышъущта? СшIэрэп, 
Алахьым ынэшIу къытщегъаф, ащ иджэуапыщтыр... 
Аущтэу шъумышIэ сIомэ, пырамыбжьыр мэшъхьалъэ, 
шъхьадж илъэпкъ еожьы къысаIон, сызэхашIыкIынэп... 
Мыщ Iофыр зыфэкIожьыгъэкIэ, нэтыхъое хасэм ыпашъхьэ 
Къэрбатыр рилъхьэгъэгъэ урыс ешIуныр нахь тэмамы гъэкIэ 
сэгугъэ. Ау мы тырку икIыжьым урыс пачъы хьэм иIоф 

--- Page 681 ---

хэмылъэу сшIошъ хъурэп. Тырку султIанымрэ ежьырырэ 
шъэф зэзэгъ зэдашIыгъэкIэ сенэгуе...
- Ащ фэдэ зыIохэри, тат, ДэхапIэ дэсых.
- Ащыгъум сыхэукъорэп, сикIал...- джы Некрас 
лIыжъым ихэщэтыкI хьылъэ Алимбэч шIуиушъэфыгъэп.- 
ХэгъэгуитIу зызэкъуахьэкIэ, къызэрэоплъынхэ щыIэп.
- Къэрбатыр ар къыгурыIуагъэти арыщтын ипэщэныгъэ зыкIигъэIылъыжьыгъэр,- Алимбэч зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыIуагъ.
- Хьау, сикIал, арэу къысшIошIрэп. Къэрбатыр мэджлысым къызхэкIыжьым, нэтыхъое хасэм щаригъэштэ гъэгъэ 
урыс ешIуным шъыпкъагъэ фыриI. Урыс пачъыхьэм фэдэу 
игущыIэ ышхыжьрэп. Ар лIыгъэу фэсэлъэгъу, десэгъаштэ. 
ЕтIани исэшхо рилъхьажьыгъэп. КIо, сшIэрэп, тэ щысшIэн 
Занэмэ агу илъыр... Зыми щымыгъуазэу уятэшыпхъуми 
къысиIуагъ.
- Тятэ фэдэу, тат, къысфэгъэгъу, Занэ Къэрбатыр 
къызхэкIыгъэ лъэпкъым къумалыгъэ дызэрихьанэп!..
Тимэ шъхьэр къыпхъотагъ, укIытапIэ ифагъэу 
риуфэхыжьыгъ:
- Тхьауегъэпсэу, сикIал... Сыгу уабгъэрэп...
Мы мафэмэ афэдэу ижъыгъэ къехьылъэкIыгъэу Тимэ 
къышIэжьрэп. ЩыIэкIэ гъэшIуагъэ къэзыхьыгъэ цIыфмэ 
Некрасыр ащыщэп. Къинми, гушIуагъоми уасэ зызщыфаригъэшIын чIыпIэ Iаджми арыфагъ, урыс лъэкъуацIэм къин 
макIэп ригъэлъэгъугъэр. Ащ пай зыщыщмэ гуцафэ аримыгъэшI шIоигъоу шъхьащыкIыIоу адыгагъэм зыфыпыгъэнэгъагъэри. Зыгу къыфэмышIумэ, сыд фэдэу зыкъыфашIыгъэми, ятэ Некрас Мишкэ фыхихыгъэ чIыгум фэшъыпкъагъ, ынэтIэгу итхагъэм щымыгъуазэми, къыфэнэжьыгъэ тIэкIум джы нэс рипэсыгъэр джыри фигъэшъошэжьын.
АщкIэ, тят, укъэмыгумэкI, Тимэ щэджэгъо нэмазкIэ 
Тхьэм ыпашъхьэ итэу ыIуагъ, уицыхьэ къыстегъэлъ, укъэзгъэукIытэжьынэп. Алимбэч кIэлэхъуми уицыхьэ тегъэлъ, 
ари зыщыщмэ афэшъыпкъэнэу спIугъэ. СIуагъэр зыхэмыхьэгъэ закъор Руфат... Ежь зэрэзэджэжьыгъэу, Роман 
Тимофеевич... Янэжъ тхьамыкIэм икIэсэгъэ урысмэ 
ахэхьажьыгъэу, ежь ылъи, адыгэлъри егъачъэ. Ащ емыкIу 
фэслъэгъурэп, ори фэмылъэгъу. Аущтэу хъунэу ари 
ухыгъагъэу къычIэкIын. Непэ, зым къыщымынагъэу, адыгэхэмкIэ тиIоф дэи, си Алахь. IэкIыб тымышI, унэшIу 

--- Page 682 ---

къытщыгъаф. Тырку икIыжьым уишIэ хэлъмэ, зи 
пысIухьэрэп, сыкъеуцуалIэ. Ау, уишIэ хэмылъмэ, мы 
зымкIэ къысфэгъэгъу, зичIыгу зыбгынэрэмэ язекIуакIэ 
сшIотэрэзэп. КъызгурэIо джаур щынагъо зэрэщыIэр, ау 
етIани цIыфым цIыф ышхыжьрэп, хэтрэ цIыфкIи Тхьэр зы 
ори оIо. ЗичIыгу бгынэ зыгу къитэджэгъэ адыгэмэ агу 
шъабэ тфэшI, хэмыгъэукъох. Хэукъуагъэмэ къагъэзэжьын 
гухэлъ яIэмэ, гукIэгъу афэшI. КъызгурэIо Руфат фэдэ 
кIэлэхъумэ къэгъэзэжь зэрямыIэр... Ау етIани къэслъфыгъ, 
джыри мыцIыф кIодыгъапэу дэошIэмэ, сэ спаеми, шъэожъыем паеми, янэ паеми, адырэ урыс бзылъфыгъэ цIыкIоу 
хъырцыжъмэ аIэкIэкIодагъэм паеми, гукIэгъу фэшI, хэт 
ышIэра тэри къытпыщылъыр, адыгэ дунэе зафэр урыс 
машIом тырестыкIы... Къэрэбгъагъэр адыгэ лIыгъэм, 
намысым къытекIуагъэкIэ арэп, нахьыбэм, нахь хэгъэгу 
кIочIэшхом, нахь макIэр, нахь хэгъэгу цIыкIур зэрепхъо...
Нэмаз ужым Тимэ унэм исышъугъэп. Чылэм хэхьагъ, 
чэу къуапэм дэжь щыс лIыжъ зытIущмэ аIукIагъ, упчIэу 
аритыгъэм нахьыбэ ежьхэми къыратыжьыгъ. Заом щыфэхыгъэмэ яхьэдэгъэ макъэхэу хьаблэм къыхэIукIхэрэми 
Тимэ ыгу къафызыгъ.
Адырэ чэу къэгъэзэгъум, шыуищ ыуж итэу, цуку 
къыкъокIыгъ. Щысхэр къэтэджыгъэх, ащыщ горэми къыIуагъ:
- Джыри хьадэ къащэжьы, тапэжъугъэгъокI.
Хьэдэгъэ щэкIрэ хырэ ДэхапIэ дэтыгъэти, Тимэ пчыхьэ 
нэс къызэлъикIухьагъ. Унэм къихьажьыгъэ къодыеу, яхьаблэкIи хьэдэгъэ макъэ къыхэтэджагъ. Некрасищри - Тими, 
Сэмаий, Алимбэчи - тхьамыкIагъо къызфыкъокIыгъэ 
гъунэгъум фихьагъэх.
Пчыхьэр кIэсэкIае хъугъэу Тимэ гъунэгъумэ адэжь 
къикIыжьзэ, чылапшъэмкIэ къыщыIугъэ хьэдагъэр зэхихыгъэ, ащ ыуж такъикъ зытIу тешIагъэу, чылэгумкIи нэмыкI 
къиIукIыгъ. Я си Алахь, ыIуагъ, гукIэгъу къытфэшI, унэшIу 
къытщыгъаф. Руфатэ зыгорэ къехъулIэмэ... Ыгу 
теIункIэжьзэ, емыгупшысэ шIоигъуагъэми, къымыIон 
ылъэкIыгъэп: тыдэ ращэлIэжьын, хэт тигъэшIэн...
Пчэдыжьым, нэмаз ужым, пчэнышъо нэмазлыкъыр 
дэпкъым зыпелъэжьым, Тимэ къыIуагъ:
- НекIо, сикIал, некIо, Алимбэч. ТыщыскIэ шIуагъэ 
иIэп!..

--- Page 683 ---

- Тхьэ къысауи, тыд мы кIалэр зыдэпщэщтыр?! - Сэмай 
шъхьатехъор ыгъэтэрэзыжьзэ, унэм икIыгъитIум алъычъагъ.- Тыд шъуздэкIощтыр?!
- Тхьэр осэгъэлъэIу, ныо, бырсыр къытэмышIылI!..- 
Тимэ исэшхо сэмэгубгъум щигъэтэрэзыжьи, шэсыгъэ.- 
ЧылэлIыр зыдэщыIэм, адыгэ напэр къызщаухъумэрэм 
тыкIощт!.. Къэшэс, Алимбэч!..
- Щэ цIынэр къыIучъэу сикIэлэ закъо!..- Сэмай ыIупэ 
Iутхъожьыгъ.
- Нан!..- Алимбэч, нэшIу гугъапIэ хэлъэу, янэжъ къеплъыгъ.- СыолъэIу, укъыткIэлъыгъзэ, тыдэмыгъэкI...
Сэмай ыIэгушъо ыIупэ Iулъэу, Тхьэ елъэIузэ, Алимбэч 
шIоигъуагъэр тIуми афигъэцэкIагъ.
ДэхэпIэ гъогу зэхэкIыпIэ чыжьэм нэсыфэхэкIэ, шыуитIуми зы гущыIэ зэраIуагъэп. Хьэдэзещэ цукухэр, уIэгъэ 
цIыфхэр, тырку икIыжьхэр ягукъаоу абдзэхэ-нэтыхъое 
гъогу зэхэкIым зынэсхэм, Алимбэч къэупчIагъ:
- Талъэныкъуа, тат, зыдэдгъэзэщтыр?
- СэркIэ, сикIал, къыздебгъэштэщтмэ, абдзахэхэри, 
нэтыхъуаехэри тIури зы. Мори мыри Тхьэм къытитыгъэу 
тичIыгу. Адыгэ Iофыр нахь зыщыхьылъэм дгъэзэн.
- УIагъэ нахьыбэу къыздыращырэр Пшъэхэ кIэй.
- Ар оIомэ, сикIал, Пшъэхэ кIэй текIун. ДэхэпIэ шыухэри а лъэныкъомкIэ щыIэх, ахэмэ тахэфагъэмэ дэгъугъэ.
Щэджэгъуапэм Пшъэхэ кIэй къэлъэгъуагъ. Щэгын 
гъозымэрэ лъымэрэ къыдехы, шы щыщ макъэмрэ цIыф 
зэрэукI куо макъэмрэ щызэхэкIокIэжьыгъэх.
- Угу гъэпытэ, сикIал...- шъаом ынэ кIаплъэмэ гумэхагъэ горэ кIилъэгъонкIэ щынэрэм фэдэу, зэуапIэмкIэ 
плъэзэ, Тимэ къыIуагъ, къыпигъэхъожьыгъ: - ЩтэуIугъэ 
къызхэбгъафэу сынапэ темых.
- Тат, уицыхьэ къыстегъэлъ.
ДэхэпIэ шыухэр Тимэрэ Алимбэчрэ къагъотыфэхэкIэ 
пчыхьэм риублэгъугъ. Тими аущтэу яIоф кIыхьэ-лыхьэ 
зэрэхъурэр игопагъ. ЗэуапIэм Iуищэгъэ кIалэм тенэгуикIыжьзэ, Тхьэм зэриIонэу, зэпыщыт бгъуитIури ошIэ-дэмышIэу гупсэфыгъэ. Хьэдэ угъоижь ку макъэрэ уIэгъэ 
щэIу макъэрэ нэмыкI кIэим къыдэIукIыщтыгъэп. Щэгын 
гъозымэри гур къызэIызгъахьэрэ лъымэри бжыхьэ пчыхьэм 
дэтIысыжьэу регъажьэ. Джыдэдэм заом къелыжьыгъэ 

--- Page 684 ---

адыгэлIхэр, аныбжьмэ ялъытыгъэу, макъэ къызэрашъэу 
хьазырыпсхэу, нэбгырэ купхэу зэхэсых.
Заор цIыф кIодыпIэми, лIыгъэшIапIэми, тхьамыкIэгъо 
къежьапIэм узесэжьрэм, щыIэныгъэ къызэрыкIом фэд. 
Сыхьат зытIущэу Некрас Алимбэч зэуапIэм щихьыгъэр 
къыгъэшIэгъэ илъэс пшIыкIуймэ ауас. Непэми, неущми, 
неущымыкIэми, къехъулIэщтым рыраз, къэрэбгъагъэ 
зепхьагъэ, уянэжъ ыкIыб зыкъобгъэбылъхьажьыгъ къырамыIонэу, илэгъумэ къахэзыгъэп. Ежь нахьи нахьыкIэ 
нэбгырэ заули щэ ехьылIэ-шыIыгъхэу мыщ Iутых.
МуIазиным иджэмакъэкIэ джацы нэмаз шIыгъор къэсыгъ. Урыс лъэныкъомкIэ кIэнэкIэлъэ шъуй макъэхэр 
къиIукIыгъэх, шхончыо мэкъэ зырызми зыкъыщаIэтыгъ. 
Ау ащ пае къамыгъанэу нэмаз ашIыгъ.
Чъыер къатекIон зырегъажьэм, Тимэ икIакIо чъыг 
чIэгъым чIиубгъозэ, Алимбэч еджагъ:
- А сикIал, моу къакIо. Алахьым нэфлъэшIу къыригъэкIыщт быслъымэнмэ ащыщ тешI, неущ мэфэ хьылъэ 
къытпыщылъ. СакIыбэп, моу сагупэ къычIэгъуалъхь, сикIал. 
КъэошIэжьа, уцIыкIу зэхъум сызэрэбгъэфабэщтыгъэм 
фэдэу сыбгъэ чъыIэлIэжъ джыри къэбгъэфэбэн. УмыукIыт, 
сикIал. Олъэгъуа мохэр зын къылъфыгъэм фэдэхэу зэрэщылъхэр? ЗэуапIэм цIыфыгухэр шъабэ зэфешIы. Дыухьэ 
къэхь, Тхьэм елъэIу, сикIал. Укъызэхихын, къыпшъхьащытын, укъиухъумэн.
Пчэдыжьыпэм итопыо макъэмэ цIыфхэр къызщигъэлъэтыгъэх. Апэрэ укIыгъэхэри, уIагъэхэри къыздихьыгъэх. 
Некрасхэр псаугъэх, онэгум исыгъэх. Урыс шыухэр къыздичъхэрэмкIэ маплъэх!
- Сэшхо зэхаор къежьэщт, нэрыз-Iэрыз зымышI, 
Алимбэч!.. Сауж къихь, узгомыкI, Алахьыр сакъ, зыфэсакъыжь!..
Пшъэхэ кIэй шылъэмакъэм, шыщыщ макъэм, цIыф 
куо макъэмэ зэлъаштагъ. Щылычыр мэжъынчы, шыхэр 
зэхэфэх, цIыфышъхьэр пэлъэты, зэрэлIых. 
Некрас Тимэрэ къэзэкъ шыу горэмрэ сэшхо ихыгъэкIэ 
къезэрэфэкIых. Тимэ Алимбэч ылъэгъужьрэп, къэзэкъым 
езао, урысыбзэкIэ реIо:
- Ма, къэзэкъ нэкIэпэжъ, адыгэ сэшхом ищылыч 
зыIудз!
- Тыбзэ ошIэмэ сшIэрэп, адыгэ хьажъ!..

--- Page 685 ---

- Шъубзи сыщыгъуаз, джаурыжъ! - Тимэ исэшхоогъу къэзэкъылIыр шым къыреутэхы. Плъэмэ, Алимбэч 
шынчъэ, сэшхомкIэ зыкъиухъумэжьзэ, къэзэкъ шыум 
къырефэкIы.- Алимбэч!.. СикIал!..- Тимэ чъэм дыхэтэу, 
Алимбэч къезфэкIрэ шыум ыблыпкъ сэшхор хегъэлъадэ, 
зэуагъэр къызызэплъэкIрэм, мэкуо: - Руфат!.. АI-анасын 
сикIэлэ бетэмал, тыдэ мыгъом укъикIи?!
Ардэдэм къэзэкъ шыоу блэчърэм зэогъукIэ Некрас 
Тимэ ышъхьэ къышIуегъэлъэтышъ, Алимбэч ыпашъхьэ 
къырегъафэ. Алимбэч IэпыIэгъу зыфэхъущтыр ымышIэу 
щтэгъэ нэгукIэ ятэрэ ятэжърэ азыфагу къыдэнагъ. Жьыкореным фэдэу шыу сэшхо зэхаор, укIыгъи уIагъи бгъуитIумкIэ къыгъанэу, Пшъэхэ Iушъо Iолъэты.
Некрас Алимбэч шъхьапцIэ, ицые ятэжъ теубгъуагъ, 
ыжь зыхэтыжь ятэ ышъхьэ ыкокI илъ. Руфат ынапIэ къызэтырехы, заулэрэ къеплъы, къешIэжьы, урысыбзэкIэ 
къеIушъашъэ:
- СыкъэошIэжьа, Алексей?.. Сэ сы Некрасов Роман 
Тимофеевич... Усят... Некрас Руфат ары...
- Ары, тят... УкъэсэшIэжьы...
- Олъэгъуа, сикIал, сэ щытхъунчъэу сятэ исэшхоогъу 
сызэрилIыкIрэр... Сэ тятэ бэ есIо сшIоигъуагъ...
- Татэ уиукIынэу фэягъэп... Зэхэоха?!
- Ары, сикIал, фэягъэп... Сэри усыукIынкIэ тIэкIу 
иIэжьыгъ... Зэо мыгъу... Скажи маме, бабушке, чтобы 
она простила...- етIанэ ар дэдэр адыгабзэкIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ: - СфеIожь, сикIал, сянэ, зэкIэри къысферэгъэгъу...- урысыбзэкIи къыпигъэхъожьыгъ: - Похороните 
меня с бабушкой Марией рядом...- етIани адыгабзэкIэ 
къыIожьыгъ: - Я си Алахь, я си Тхь, гукIэгъу къысфэшI!..- 
джары Некрас Руфатэ иаужырэ гущыIагъэхэр.
IX
Шъоф чъыгыжъ закъоу зикъутамэхэр жьыбгъэм 
гукIэгъунчъэу пиуджэрэпсыкIрэм ехьщыр адыгэхэр - 
IэпыIэгъунчъэ шъхьэзакъохэу дунаим къытенагъэх. Тыркуем 
ибыслъымэн хэгъэгупчъэ Урысыем ишIэ хэлъэу, къафызэIуихыгъэти, хы ШIуцIэ Iушъом адыгэхэр ебэныжьыгъэхэу 
ящыIэныгъэ хьазаб илъэсрэ ныкъорэ пыкIыгъэу, ащ нахьи 
нахь хьазабыжь 1863-рэ гъатхэр къафихьагъ.

--- Page 686 ---

ИлъэсыкIэм къыхьыгъэ гъатхэми, гъэмафэми адыгэмэ 
зы гугъапIэ къафигъэнагъэп. Илъэс пчъагъэм къушъхьэ 
заом фэIазэ хъугъэ урысыдзэм ыпэ зэрэригъэхъущтым 
пылъ нахь, къызэтеуцо иIэп. ЕтIани илъэсыбэ зытешIэгъэ, 
цIыф минишъэ пчъагъэмэ зышъхьэ халъхьэгъэ Кавказ заом 
икIэух къызэрэблагъэрэм гугъэпIэ-гушхуагъэ урысмэ 
къахелъхьэ.
Адыгэмэ я Тхьэрэ ялIыгъэрэ нэмыкI къафэнэжьыгъэп. 
Мафэ къэс бгъуиплIымкIэ мэшIо лыгъэр къажэхэкIуатэ. 
Чылэгъо псау къушъхьэм къыханэрэп, къушъхьэ мэзым 
чIэхьажьыгъэ цIыфмэ къамыгъэзэжьыным пае тырагъэстыкIы. Дзэ зэхэщагъэрэ дзэ гъэсагъэрэ зимыIэ адыгэхэр 
сыд фэдиз лIыгъэ зэрахьэу пыим пэуцужьхэми, нахьыпэрэм 
фэдэу джыри пчэдыжьрэ зэхахьэхэшъ, пчыхьэрэ 
зэхэкIыжьых. ЛIы пащэу яIагъэмэ анахьыбэр зэуапIэм 
аIукIодагъ, жъыгъэр зыфэмыукIочIыжьхэри макIэп. ГугъэпIэ щымыIэм гури егъэкIоды, лIыгъэри къеуфэ.
АбдзахэкIэ Цэй Хьатырбаий, Некрас Тими, ахэмэ 
анахьыкIэхэри щыIэжьхэп. Фэхыгъэ пащэмэ ачIыпIэ нэмыкIхэри къитэджагъэх. Ау пэщагъэ зыдызепхьажьын зао 
адыгэ шъолъырым итыжьыгъэп. Ыуж ит пыим къыфызэтхъокIзэ зышъхьэ Iузыхыжьрэ цIыфхэр бгъэIэсэнхэр, 
яхэгъэгу къызIэкIэбгъэхьаным уахътэ ищыкIэгъагъ. Ау ар 
къызысыщтыр мыщ фэдэ маф ыIонэу цIыф ышIэщтыгъэп. 
Ащ цIыф пчъагъи, тхьамыкIэгъуаби джыри ищыкIэгъагъ. 
УпэуцужьыгъэкIи къызэтебгъэуцожьын умылъэкIынэу, 
къушъхьэ мыжъокъефэхым фэдагъ.
Ахэмэ Занэ Къэрбатыр ахэгупшысыхьэу зыригъэжьагъэр аужрэ сэшхоогъур къызщырахыгъэ мыгъэрэ гъэмэфэгум ыуж. Къыздэхъухьагъэ Къуматыри дэсыжьыгъэп. 
Нэтыхъуае инахьыбэ зыубытыгъэ урысыдзэмэ къыдафыгъэу Адэрбый ыблыпкъ уIагъэ щегъэхъужьы.
Уизакъоу уигупшысэмэ уакъызыханэкIэ, гум къэмыкIынрэ шъхьэм къимыхьанрэ щыIэпщтын. ГушIуагъуи, 
гукъауи, гузэгъабгъи зэхэты. Сыд гушIуагъуа Къэрбатыр 
ищыIэныгъэ хилъагъорэр? КIэлэцIыкIугъор ымыIощтмэ, 
сыд гушIуагъуа? Адырэхэр - лIыгъэ-езэрэмыгъэхь, зэобэнэ мыухыжь, хьадэ дэхыныр, ныбджэгъу чIэнэныр.
Сыда сигупшысэ къэкIогъу щегъэжьагъэу, Къэрбатыр 
ыIуагъ, дунаим къыщыздэхъугъэр? ФэкъолIмэ зиусхьан 
къызэрэсаIорэр ара? Ар силIыгъэ къыхьыгъэп, Зэнэ лIакъом 

--- Page 687 ---

къыдэкIуагъ, а цIэмкIэ сяти, сятэжъи яджагъэх. Дунаим 
щесхьыжьэгъэ Iоф къыздэхъугъэу, сигъэгушIуагъэу къэсшIэжьрэп. Урысыдзэми сыхэтыгъ, сыфэзэуагъ, слъэпкъ 
ылъ зыщызгъэчъагъи макIэп. ЗыкъызысэшIэжьми, сятэ 
гъусэ сыфэхъугъ, тыркубгъуми сыготэу ылъ сшIэжьыгъэ, 
етIанэ изы пащэ сыфэхъугъ, ихэгъэгу мэджлыс гъэуцупIэ 
сыфэхъугъ, апэрэ зэIукIэгъум Iэшъхьэтет сыфашIыгъ, 
ятIонэрэ зэфэсыгъом сылъыкIамыгъэхьажьэу IэнэтIэ 
IыхыжькIэ сыщаушъхьакIугъ. Ащ ыуж тятэ иаужрэ гулъытэр 
сэри къызгурыIуагъэу сешIу сшIоигъоу Урысые пачъыхьэм 
сыфэтхагъ, джэуапынчъэ ушъхьакIуи къысихыгъ, нэтыхъое 
пэщэныгъэр зясэтыжь уж фэкъолI щыIакIэр адэсыугощэу 
лIэныгъэ чIыпIэмэ сарытыгъ...
АдыгэхэмкIэ тимылажьэ къытэхъулIагъэп. СэгъэшIагъо 
джы нэс дунаим тызэрэтемыкIодыкIыжьыгъэри. Сятэ 
Сэфэрбыйрэ Мыхьамэт-Аминэрэ яIушыгъэрэ яхэукъоныгъэрэ тахэгупшысыхьагъэп, тфэгъэфедагъэп. Аужыпкъэм 
Цэй тхьамыкIэм илIыгъэ гъунэнчъэ адыгэхэр еунэхъулIэжьых. Сыд Бэрзэджым игугъу пшIыкIэ, тятэрэ наибэмрэ 
ялъэхъани, джы къызнэсыгъэми ышъхьэ нэмыкI Iоф зэрифагъэп. Ятэ Бэрзэдж Хьаджэм илIыгъэрэ ицIыфыгъэрэ 
щыщэ къыхэфагъэп. Шъуалъэныкъо НэтыхъуаекIэ къикIхэу 
Убых лъэныкъомкIэ урысыдзэхэр, марджы хъужьын, 
къишъумыгъахьэх ыIуи, зымафэ садэжь къэчъэгъагъ. Ар 
зыIорэм етIани ифэкъолIхэр цIыкIу-цIыкIоу Тыркум регъэкIыжьых, мылъку рарегъэщы. Убых чылагъохэмкIэ 
заIэжэнэу урыс инэралмэ шъэфэу заIуегъакIэ, къуалъхьэ 
афешIы... Ары, ары, шъыпкъэ, адыгэ хэгъэгум зао 
итыжьэп!.. Хэти ышъхь зыпылъыр, зышъхьэ къэзыухъумэжьрэм иIэшэ Iэтыгъ ныIэп джыркIэ къызкъонэжьынэу иIэр...
Къэрбатыри адыгэ шъолъырым къинэжьы хъущтэп. 
КъинэжьыгъэкIи, текIоныгъэм ыгъэутэшъогъэ урысмэ 
рагъэсыщтэп. Ау зыхъурэм, гъэрыпIэм имыфэзэ, 
ежь-ежьырэу зызэкIиуIэпIэжьмэ нахьышIу. Иунагъо шIокIэу 
зыдырихьыжьэни, зыдырищэжьэни иIэп. Адыгэ Iофым 
имылъку химылъхьагъэмэ, хихыгъэп. Ежь Занэ зиусхьаным 
нахьи Трам фэкъолIыр нахь бай.
- Ярэби, Трам къэкIожьыгъэу шъошIа? - Къэрбатыр 
щагу фэкъолIым еджагъ.
- Трам джыдэдэм слъэгъугъэ, зиусхьан.
- Шъукъедж.

--- Page 688 ---

Трам унэм къихьагъ, сэлам къыхыгъ, къэупчIагъ:
- УиуIагъэ сыдэу щыт, зыусхьан?
- СигъэгумэкIыжьрэп,- кIэкIэу Къэрбатыр къыIуи, 
ыпашъхьэ ригъэтIысхьэгъэ фэкъолIыр нэ чан гумэкIхэмкIэ 
къызэпиплъыхьагъ. Ежь нахьи илъэс заулэкIэ нахьыжъым 
иилъэсхэр къыхэIагъэх, ыжэкIэ-пакIэхэр тхъуагъэх, пшъэ 
пытэ зандэми нахь зыкъиуфагъ, еупчIыгъ: - Зыогъэнэгъуаджэмэ сшIэрэп, Трам?
- Ихьау, зиусхьан. Моу джыдэдм шым сыкъепсыхыжьыгъ.
- Сыд якъэбар укъызхэкIыжьыгъэмэ?
- Пыир зэтыраIажэ, зиусхьан... Бжыхьэ нэс къэдгъэкIощтэп аIо шъхьакIэ, тыщызэмыжэгъэ чIыпIэм къыщызэпатхъы, цIыфыби хэкIуадэ. Олахьэ, зиусхьан, заокIи 
уеджэжьы мыхъун ащ... Узфыримыкъущтмэ уапэуцужькIэ, сыд ишIуагъ...
- Ар о оIомэ, Трам, сыд фэкъолIхэр зэуапIэм зыфыIутхэр?
- Тырку икIыжьмэ пыир афызэтыраIажэ.
- Ары шъхьакIэ, тырку икIыжьым урыс пачъыхьэм 
ишIэ хэлъ.
- Хэлъ, зиусхьан!.. Ау быслъымэн гъогум техьэгъэ 
бзылъфыгъэмэ, нэжъ-Iужъмэ, сабыймэ ауж пыймэ зырарагъэтакъо ашIоигъоп...
- Адэ, Трам, тэ моущтэу тыщысыщта? Сыдигъо гъогу 
тытэхьащт?
Трам ышъо къызэокIыгъ, ынапIэ ридзыхыгъ, етIанэ 
зыкъишIэжьэу шъхьэр къыIэтыгъ:
- Сэрмэ, зиусхьан, зыфапIорэр, емыкIу къысфэмышI, 
мыщ сигъогу щыпыупкIыгъ. О теубытагъэ пшIыгъэмэ, 
IэпыIэгъукIэ укъысщэгугъымэ, къыстэфэрэр сшIэн, 
хыIушъом унэзгъэсын, къухьэм уизгъэтIысхьан...
- Тхьауегъэпсэу. Ар сфэшIэнэу, Алахьым ишыкуркIэ, 
чIыпIэ сит. Тыркум уикIыжьмэ, узэрэщыпсэун мылъку 
гъэтIылъыгъэ Хъури-Мерэм тхьамыкIэм тхыгъэ къыпфигъэнагъэу къыбдэсэшIэшъ ары. Хърозэрыри мыщ къэзыфыгъэм ари ащыщ. Бэрэ къысэупчIыгъ, къысэлъэIугъ, ащ 
фэдэ тхыгъэ уимыIэу шыхьат сызыфытэуцом, гупсэфыжьыгъагъэ.
- Сыд къэсымылэжьыгъэ мылъку есшIэн, зиусхьан? 
СыкIалэу, сIэпкъ-лъэпкъмэ сафитэу Сэфэрбый зиусхьаным 
801
26 Заказ 027

--- Page 689 ---

Тыркум сыздакIом, Мерэм фэсымышIагъэр, дунэе мылъкур къысатыгъэкIи, икъэ пашъхьэ нибжьи щысшIэнэп!.. 
СшIагъэмэ, Хърозэр шашитым къысиIогъагъэмэ, Мерэм 
тхьамыкIэм ынап, сэдакъ сIонти, тхылъыпIэ такъырыр 
естыжьыныгъи!.. Сыдэу игъуаджэ ар хъугъэ. Зиусхьан,- 
Трамэ ыгу къэкIыгъэм ынэгу къызэлъигъэнэфыгъ,- Тыркум 
сфыздахьи, тхылъыпIэр Хърозэрым сфетыжь. Сыд пае 
ащ игонахь Мерэм хэзгъэхьан...
- Ар пфэсшIэнэп, Трам. Iыгъ, дунаир Iае, уищыкIагъэ 
зэрэхъущтри пшIэнэп... Мыдырэ тырку икIыжьэу зыфэсIуагъэмкIэ бэ сыкъэзыубытрэр, ау ар непэ сымышIэмэ, 
неущ сырыкIэгъожьыщт. ЛIыгъэп, сыдэу пшIын... ЗанэхэмкIэ къытэхъулIэхэрэр зэкIэ тынатIэу къычIэкIын... Мыбжыхьэ 
Урысыем заор адыгэ шъолъырым щамыухмэ, къэкIорэ 
гъэтхэ-гъэмафэм блэкIыжьыщтэп.
- Илъэс псау, зэрэпIорэмкIэ, зиусхьан, джыри къытпыщылъ. Ащ нэс зыгорэм тыкъызэхишIыкIынба, игукIэгъу 
къогъу тыкъыкъонэнба?
- Ори ащ ущэгугъа, Трам? - Къэрбатыр зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъ.- Жьым ухэIабэмэ, Iэбжыб из къыпфэубытына? Джащ фэд адыгэхэмкIэ гухэлъ-гугъапIэу къытфэнэжьыгъэр... Хэт ыкъогъу тыкъызкъонэжьыщтыр? 
Урыс-тырку мыжъошъхьалыр къэгъэуцужьыгъуай... Тятэ 
ар ыIо зыхъукIэ, сшIошъ хъущтыгъэп.
- Уятэ, Сэфэрбый зиусхьаныр, лIы Iушыгъ, гукIэгъурэ 
зэхэшIыкIрэ зыхэлъ цIыфыгъ,- Трам гукъэкIыжьыр зэригуапэр къыхэщэу, къыIорэм шъхьэр дигъэсысыгъ,- адыгэхэмкIэ зи къызтыригъэнагъэп, ау амалынчъэу дунаим 
ехыжьыгъ. Сэри а урыс-тырку шъхьалым игугъу ышIэу 
зэхэсхыгъэ. Ау мыщ фэдэ дэдэу гукIэгъунчъэу тыдахьэджахьынэу сшIагъэп. Хьаулыеу бзыу шъхьафитым зедгъапшэу дунаим тытэтыгъ... Мытэрэз сэIомэ, зиусхьан, 
къысфэгъэгъу.
- Сыд зыфэтIожьми, тифэшъуаш. ТIорэмрэ тшIэрэмрэ 
зэтемыфэжьэу тыпсэугъ. Ау адыгэ лъэпкъым ипащэ пэпчъ, 
сэри сызэрахэтэу, адыгэ лъэпкъыр еунэхъулIагъ!..
- Зиусхьан, жъалымыщэу огущыIэ.
- Адыгэмэ къяхъулIагъэр ащ нахьи нахь жъалым!..
Адыгэ хэгъэгур бжьэмэтэ зэIэутыгъэ фэд. Хы ШIуцIэ 
Iушъом емыкIурэ гъогушхуи гъогу цIыкIуи иIэжьэп. ЦIыф 

--- Page 690 ---

щтагъэм зызымышIэжьрэ кIуачIэ зыхегъотэжьы, къыпэкIафэрэр реуты, рекIыкIы зыфаIорэр шъыпкъэ. Зипсыдзэ зицIыф нэпкъ шъхьащыкIыгъэ адыгэмэ къэуцурэ 
къызэплъэкIыжьрэ ашIэрэп. ЗыфэукIочIыщти, зыфэмыукIочIыщти тырку гъогум техьагъ. Тыркуер благъэми, 
чыжьэми, нэсыщтхэми-нэмысыщтхэми зымышIэрэр 
нахьыб. КъяхъулIагъэм Тхьэм ишIэ зыхэлъкIэ, ынэшIу къащыфэн. Зыдищэжьрэ быслъымэн хэгъэгум, Iофэп абзэрэ 
яцIыф шэн-гъэпсыкIэрэ амышIэми, зы дин зэдалэжьы, 
гупсэфыпIэ щагъотыныр ягугъапI.
ЛIэшIэгъу мин пчъагъэмэ къащагъэгъунагъэу непэ 
къафэмыухъумэжьышъурэ хэгъэгур? Мо къушъхьэхэр, 
мэзхэр, лэжьыгъэ шIапIэхэр, былым хъупIэхэр, тхышъхьэ 
ретэкъокI, кIэй дэс чылагъохэр... Къэхалъэхэр?..
УпчIэм ыуж нэмыкI упчIэ къэтэджы. Ахэри зэкIэ джэуапынчъэх. Iашэр жъугъэтIылъ япIуагъэкIи, шъхьакIомрэ 
лъышIэжьымрэ зэлъаштэгъэ фэкъолIхэр къыодэIужьыщтхэп. Ежь Къэрбатыри а Iофым ышъхьэкIэ щыгъуаз, нэиутэу 
къырамыIуагъэми, мызэу-мытIоу гу къылъырагъэтагъ. 
Сыда чыжьэу узкIэкIожьыщтыр, Некрас Тимрэ Руфатрэ 
яхьадэ гъэтIылъмэ джа гущыIэм нэмыкI ахэлъыгъэп. Хьагъур Нурмыхьамэти а Iофыр джыри къызхегъэпсым, 
ыныбжьи, илIыгъи емыплъхэу, ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр 
ымышIэу рашIыхьэгъагъ.
Ар зыIохэрэм уяплъыгъагъот, кIуачIи гугъапIи яIэжьэп. 
ЧIыгу щэрэч пэпчъ къагъэгъунэмэ, ашъхьэ халъхьэмэ 
къызэкIакIохэзэ, хьадэ гъэтIылъыным ифэIо-фашIэхэр 
ерагъэу лъыкIагъахьэхэзэ, тырку гъогу хыIушъом екIух. 
Сыд хымэ хэгъэгум адыгэмэ къащыпыщылъыр? Зы нэбгырэм, зы унагъом зиIэтэу гъогу техьэми, Iоф къыпэкIы. 
Мыхъу зыщыхъужьрэм, сыд фэдиз къин плъэгъуми, 
уизакъомэ, зы къогъупэ горэм зыкъобгъэзэгъэн плъэкIын, 
зы гукIэгъу гори къыпфашIын. Ау нэбгырэ минишъэ пчъагъэмэ сыд гукIэгъу къафыряIэу хымэ хэгъэгур къапэгъокIын? Iофыр шъхьэм, ныбэм, хэти ежь ищыIэныгъэ 
зыфэкIожьрэм, анахь гухэлъышIури гугъэпIэнчъэ мэхъу.
Урысыем зыфэе дэдэр, Къэрбатыр ыIуагъ, къыдэхъугъ. СIорэм шъукъемыуцолIэщтмэ, Тыркуем шъуикI 
джары урыс пачъыхьэм адыгэмэ къызкIариIуагъэр. Ащ 
фэдэ гущыIэ дунаим ыпашъхьэ щыпшIыным пае уимыхэгъэгу ишIэ хэмылъэу ар сыдэущтэу къыпфэIощт? Хэгъэгуи803
26*

--- Page 691 ---

тIум азыфагу зэзэгъыныгъэ шъэф зэрэдэлъыр ащ къеушыхьаты. Тырку гъогум техьэгъэ адыгэмэ урысхэр 
пэрыохъу къазэрэфэмыхъухэри, къухьэкIэ яшIуагъэ 
къазэрэрагъэкIри мы Iофым къыхэхьажьы. Пшъхьэ 
Iумыхыжьыщтми, егъэзыгъэ IофкIэ уагъэшIэщт. Бгъэр 
бэрэ омэ, ытамэ зэпэуты аIо, даушыгъэм зедгъэхьмэ, 
лIыгъэм тышIолIыкIзэ, тфэмыукIочIыщт Iофыр илъэс пчъагъэм тпшъэ дэлъыгъ. Тызэдаомэ, тызэзэожьымэ, тызэгуижьзэ тызэунэхъулIэжьыгъ. Тырку гъогум техьагъэмэ 
шъушIэрэр емыкIу, зышъумыгъэдел языIон, зыгъэдэIонхэ 
къытхэкIрэп. Сэри сыжэ пхыгъэ, тырку икIыжьым нэмыкI 
хэкIыпIэ сшъхьэкIи, сиунагъокIи сиIэп!.. Хъунэп сищысыкIэ, 
сыкIон Хьагъурым дэжь. Ащи ыIи, ыжи пхыгъа?
Бастыку гъогум Къэрбатыр тырилъэгъуагъэр гугъэузым къыщыуцурэп. Гум ычIыпIэ бгъэм мыжъо дэлъми, 
фэщэчынэп. Тыркуем ежьэжьыгъэ цIыфмэ гъогум ущызэрагъэкIожьрэп. ЦIыф лIэгъэ-гъэтIылъыгъэмэ якъэхэр 
гъогу гъунэмэ къаIощых, шы, нэмыкI былым лIагъэмэ амэ 
жьым зэрехьэ. Хьэ гъорыкIомэ былымхэр къырафэкIых, 
раутрэр зэпкъыратхъы. Урыс щынагъомрэ къушъхьэ гъогу 
къинымрэ гукIэгъунчъэ ашIыгъэ цIыфмэ ашъхьэ зэрэIуахыжьыщтым нэмыкI къэрар яIэжьэп. Къушъхьэ гъогу 
бгъузэр зэтырахы, зику къутагъэм еплъыхэрэп, дагъэчъэхы. Зэщэхьэх, зэзаох. Тыгъуасэ, непэ пый пашъхьэм 
зэдыIутыгъэхэр ары Iоу пшIэжьыщтхэп. ЕгъэшIэрэ 
шъхьэкIэфэныгъэу бзылъфыгъэм фыряIэри хъулъфыгъэмэ 
ащыгъу пшэжьыгъ...
Сыд тхьамыкIагъуа адыгэмэ къахэхъухьагъэр? Къэрбатыр ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. ХыIушъор зигуIэ нэгумэ ащ 
нахьрэ ахэплъэжьынэу кIуачIэ иIэжьэп, гуми фэщэчыжьыщтэп. Мыщ фэдэ дунэе Iае гъогу утехьэ хъуна ыIуи, зэрэшэсыгъэмкIи кIэгъожьыгъ. Ау зыфэшэсыгъэ Iофым лъыкIэмыхьэу къыгъэзэжьынри къыригъэкIугъэп.
Ку гъогум Къэрбатыр дэхи, къин къызэрэфэхъущтыр 
ышIэзэ, нахь шыу лъэгъо чыжьэм техьагъ. Тхышъхьэ заулэрэ 
кIэй заулэрэ зэпичыгъэу Пшъэдэ бэдзэр гъогу зэхэкIым 
зекIуалIэм, зыщымыгугъыгъэ цIыф зэхэгъэIэгъэ бырсырмэ 
аIуупIагъ. ЦIыфмэ апэIут шыу купмэ зэрахаплъэу, Хьагъур 
Нурмыхьамэт къышIэжьыгъ. Ащ нахьи нахь шIогъэшIэгъоныгъ къэзэкъ шыоу кIыгъумэ Ракитов Павел захелъагъом.

--- Page 692 ---

- ...Тыд шъуздежьагъэр? Хэт Тыркум къыщышъуажэрэр? - ШыбгъэкIэ зыпэуцугъэ цIыфмэ Хьагъурыр яупчIы, 
джэуап аретыжьы.- Тэ зыми тырищыкIагъэп, тызищыкIэгъэ закъор IэкIыб тшIырэ тичIыгу, тихэгъэгу!.. Джэнэт 
чIыгукIэ шъузпагъаплъэрэ хэгъэгум сыщыIагъ сэ, зи ащ 
фэдэ ислъэгъуагъэп, зыхэшъумыгъэукъу!.. Джэнэтыр 
шъугу илъмэ, джэнэтыр шъуихэгъэгу нахь, Тыркурэп!.. 
Шъуисабыймэ шъуяплъ, шъузэплъыжь, шъушъхьэ шъукIэгупшысыхьажь!.. Адыгэхэр зытекIодэщт хьадэгъу лъэмыджым техьагъэх, шъор-шъорэу джэхьнэм машIом 
зыпэшъумыдзэжь!..
- Ащ фэдэ къытпыщылъмэ,- лIыжъ горэ къахэкуукIы,- 
Тхьэм къыттырилъхьагъэшъ, ари тынатIэ!..
- Урыс джэхьнэмым нахьи, быслъымэн джэхьнэмыр 
къэсэштэ! - нэмыкIым къыдырегъаштэ.
- Арэу укъытфэгумэкIмэ, уигъусэ джаурхэу къытпэбгъэуцугъэмэ сыд уазфыгохьагъэр? Икъун Занэхэр, 
наибэхэр, Цэйхэр, Бэрзэджхэр шъуIохэзэ тызэрэжъугъэпцIагъэр!..- Бэщыпэр зыгъэсысырэ апэрэ лIыжъым къытырепчъэ, щытмэ янахьыбэмэ дырагъаштэ.- Илъэс пчъагъэм адыгэ пащэхэр зэгурыIоных, акъыл къызэдагъотын 
тIомэ тяжэзэ, джаурыщэм тыпэIутыгъ, урыс пчыпэм 
зедгъэлIыгъ. Аужым, шъолъэгъу, тыкъэзыухъумэжьынрэ 
тыкъызкъонэжьынрэ тимыIэу пчэгум тыкъинагъ!.. Тхьаегъэпсэу, Тыркум ибыслъымэн хэгъэгу къытфыIуихыгъ, 
икъухьэхэр къытфигъэкIуагъэх...
- СиIо къышъухэмыхьэмэ,- Хьагъурым ымакъэ 
къефэхыгъ,- шъуедэIу ащыгъум урыс забыт лIыкIом...
Ракитовыр зыхэтмэ шыбгъэ имыкъукIэ къахэкIотыкIыгъ:
- Сэ сигущыIэ кIэкIы,- иадыгабзэ къин къыфэхъоу 
къыIуагъ,- мы заор хъункIэкIо-техэкIо зау. Апэрэ мафэм 
щегъэжьагъэу ар сэIо. Тыркум шъуимыкI, шъуичIыгу 
шъумыбгынэ, хэкужъ шъумышIы. Заор ыкIэм фэкIо, Тыркум шъуикIыжь къызэрэшъуиIуагъэмкIи урыс пачъыхьэр 
кIэгъожьыгъ. Ащ ыцIэкIэ шъуапашъхьэ сыкъиуцуагъ. Мары, 
иIизын тхылъи сIыгъ,- бгъэджыбэм къырехы, арегъэлъэгъу.- ЩэIагъэ къызхэжъугъаф, зыхэшъумыгъэукъу!..
ЦIыфхэр самбырыгъэх. Къэрбатыри ыгу, имыхабзэу, 
щынэгъо шъэф горэ къихьагъ. Зэнэгуещтыгъэ бырсыр 
макъэри цIыфмэ къахэтэджагъ, къыхэкуукIхэу ра гъэжьагъ:

--- Page 693 ---

- Хэт сэIо мыщ фэдиз гукIэгъу къытфызиIэ урыс тэмэтелъыр!..
- Тичылэхэр тыригъэстыкIыгъэхэшъ, Iэ къытщефэжьы!..
- ШъуямыдэIу мыхэмэ!..
Хьагъурымрэ Ракитовымрэ яIоф къызэримыкIыщтыр 
Къэрбатыр къыгурыIуагъ. Ащ нахь гъогубгъум Iутыжьынэу, зэдаохэрэ бгъуитIуми амакъэ зэхихыжьынэу фэягъэп. 
Адыгэ пащэмэ афагъэхьыгъэр игукъэо-гупшысэу, Къэрбатыр иш кIэкIэу къыригъэгъэзагъ.
Зытет лъагъор ылъэгъужьрэп, гупшысэ хьылъэ зэпеомэ шъхьэр зэпакIы. Адыгэ пащэмэ афэгъэхьыгъэ гущыIэмэ 
гур къыпаIонтIыкIы. Къыфадзыгъэм шъыпкъэ хэлъми, ежь 
зышIоIофыжьэп, ятэ Сэфэрбый шъхьэм имыкIрэр. ЕтIани 
мыр ищыпэзэхэхэп!.. Адэ сыдэу пшIын, ыIуагъ, адыгэм 
фапшIэрэр зэкIэ уизэмышIэгъу дэкIодыжьы... Тятэ зыгъэмысэрэр игунахь хэхьан!..
Къэрбатыр пчыхьэпэ факIоу ядэжь къэсыжьыгъ. Унэм 
зэрехьажьэу, Марие риIуагъ:
- Ащ нахьыбэрэ тыбэлэрэгъыжьы хъущтэп, Тыркум 
тикIыжьыщт!..
Зэнэ Къэрбатыр 1863-рэ илъэсым сентябрэм и 27-рэм 
иунагъо игъусэу Константиновскэ пытапIэм, Шъэч дэжь 
"Тигр" зыфаIорэ къухьэм итIысхьи, егъашIэм къымыгъэзэжьынэу адыгэ чIыгур ыбгынагъ.
Бжыхьэ отIэ-псытIэ шхъуантIэм Павел игупшысэхэр 
нахь къыгъэхьылъэжьхэу, ионэгу ращытIыхьэ. Зэмыжэгъэ 
Iаджи цIыфым заом къыщехъулIэ, ау лIыгъэмрэ лIэныгъэмрэ азыфагу къыдэфэрэ уахътэр - кIыхьэми, кIакоми - зэхэпфынэу узежьэкIэ, зы гупшысэм адырэр 
къыпэтаджэ, егъашIэм шъхьэм къимыхьэщтыгъэ щыIэкIэеплъыкIэмэ, къыздикIри, къызкIежьэри умышIэу, укъаутIэсхъы, уакъогушхукIэуи уагъэукIытэжьэуи къыхэкIы. Ежь 
Ракитовым ыпкъ къикIэу укIытапIэ изгъэфэн зыдимышIэжьми, къыгъэшIагъэм инахьыбэ зэо мыухыжьым 
зэрэхэтыр шIоемыкIу. Зэпыщыт бгъуитIум язэу зыздигъэзэщтыр ышIэрэп - лъэныкъуитIуми къасты.
ЦIыфым ифэгуитIугъэ, Павел ыIуагъ, шIукIи, екIи уасэ 
фэзышIыжьынэу къызтефэрэр ежьыр нахь, нэмыкIэп. 
Пачъыхьэ пашъхьэм забыт гущыIэу щысшIыгъэм икъэрар 

--- Page 694 ---

зыщысыукъон чIыпIабэ къысфыхэкIыгъэми, аущтэу сызекIоныр къесымыгъэкIоу сикъулыкъу илъэсхэр къэсхьыгъэх. 
СизекIуакIэ сырыукIытэу, адыгащэм сыIуихыныр апэ къасштэу сищыIэныгъэ зэп къызэрэщыхэкIыгъэр. Урысыем 
ицIыфышIу пчъагъэхэр - Бестужев-Марлинскэр, Лермонтовыр, декабристхэр, цIыф къызэрыкIо минишъэ пчъагъэхэр - Кавказ заом IукIодагъэх. Заом икIэух къызщылъэгъогъэ уахътэм джы хъурэр тхьамыкIэгъошху. Зыздагъэзагъэр зэрэ Тырку лъэныкъор ашIэу, къыщяхъулIэщтым 
щымыгъуазэхэу, адыгэмэ заIэтыгъ. ЗытекIуагъэхэр яхэгъэгу екIыжьых, ахэмэ яхапIэ текIуагъэр етIысхьэ. ЕгъэшIэрэ 
адыгэ дунаир, къэзгъэуцунрэ зэтезыIэжэнрэ щымыIэжьэу, 
зэхэтакъо... Илъэс пчъагъэм сиIашэ къихыгъэу джы нэс 
сызэзэуагъэмэ апашъхьэ сиуцоу садэгущыIэкIэ, сыд афэсшIэн, адыгэ кущэрэхъ макъэр хым екIурэ гъогумэ ащэпцIэу - дунаим зыми щызэхихрэп, щызэхишIыкIрэп...
- Сыд гонахьа тызхэхьагъэр, сыд псэкIода тыплIэIу 
итлъхьажьыгъэр? Сыд илIэужыгъо текIоныгъа тызэрэгущыIэрэр? Тизакъоу тыкъызынэрэм, сыд тIони зэгорэм 
тикъэрар пашъхьэ тихьажьын? СыдкIэ тыамал, Нурмыхьамэт,- гум дэуцогъэ гупшысэ хьылъэр ихэщэтыкIэ 
къыуигъашIэу, Павел къыIуагъ,- жьыкореным, тинэрылъэгъоу адыгэр ехьы.
- Жьыкореным ехьы, ионэгу радзыгъэшъ, ичъыг 
шъхьапэ падзыгъэшъ,- адыгэм ишъхьафит бзыум ишъхьафит фигъадэу урыс пачъыхьэм Бэрзэджым зэрэфидзыгъагъэр ыгу къэкIыжьэу Хьагъурым къыIуагъ, нэрэ-Iэрэ 
азыфагу заом иаужрэ илъэс зытIур игупшысэ нэплъэгъу 
хэчъыгъ, етIанэ зышъхьэ езыхьыжьэжьыгъэ цIыфмэ апашъхьэ къащехъулIагъэмкIэ ежь зызэриумысыжьрэр ымакъэ 
къыхэщыгъ: - адыгэмэ угу ямыгъабгъ, Павел.
- Ащ фэдэ сшъхьэ къихьэгъахэп, Нурмыхьамэт. Гузэгъабгъэр зыдэщыIэр талъэныкъу. Адыгэ тхьамыкIагъор 
зыфэгъэзагъэр тадэжь...
- Пачъыхьэм ипсэкIодшIагъэ умыштэ, Павел.
- Пачъыхьэр къызхэкIыгъэр сэ сызщыщ цIыф лъэпкъыр 
арба? IашэкIэ илъэс пчъагъэм сызпэIулъыгъэ адыгэмэ, 
зихэгъэгу къэзыухъумэжьыщтыгъэмэ мыхъун ашIагъэу 
адэслъэгъугъэп. Тхьэ нахь зымышIэу, зисабый зылэжьэу, 
зижъышъхьэ зыгъашIоу, зилIыгъэрэ зишъхьафитрэ зыми 
езымыгъэушъхьакIурэ цIыф лъэпкъыр хэгъэгунчъэ зэрэтшIырэм, Нурмыхьамэт, сырэукIытэжьы. Ар дэгъукIэ зыми 
къытфилъэгъунэп. Илъэс мин тешIэжьыгъэми, Iэшэ мысэм 
къыхьыгъэр шъыпкъэм ыхьыжьын!
- Адэ сыдэу пшIын, Павел, пащэмэ ябзэджагъэрэ 
ямыIушыгъэрэ цIыф лъэпкъмэ екIэ къафычIэкIыжьы.
- Адыгэ пащэхэр мы Iофым къыхэмыгъахь.
- КъытэхъулIагъэм сегупшысэжьышъ, типащэмэ шIу 
къытфахьыгъ сфэIощтэп. Узыпыримыкъущтым Iэбжым 
фэошIыкIэ, утэкIошъущтэп. Ар Занэ Сэфэрбыий, ыкъо 
Къэрбатыри, Бэрзэдж Джырандыкъуи, Цэй Хьатырбаий, 
нэмыкI хэгъэгумэ къарыкIхи, тызгъэпцIагъэмэ ягугъу 
сшIынэу сыфаеп, къагурыIуагъэп. Пачъыхьэ пашъхьэм Цэй 
Хьатырбай къызщэгущыIэ уж адыгэ ипхъахь-итэкъур къызежьагъэр.
- Сихэгъэгу къэсыухъумэщт зыIорэм, сыдэущтэу 
мысагъэр фэплъэгъущт?
- КъызгурэIо, Павел, къапIо пшIоигъор... Занэми, 
Цэими, Бэрзэджми, нэмыкIхэми адыгэ пашъхьэм IофшIагъэ щызэрамыхьагъэу сIорэп. АлъэкI къагъэнагъэп. ЦIыфыр 
сыд фэдэ гъогу тэуцомэ, фэшIэшъущтымкIи фэмышIэшъущтымкIи зыкъызщишIэжьын чIыпIэм зэгорэм егупшысэн 
фае. Тяти ар къыгурыIогъагъ, ау кIэсащэ хъугъэу зыуж 
ихьагъэр фызэпымыгъафэу, дунаим ехыжьыгъ. Цэй Хьатырбаий, Тим Некраси адыгэ лIыгъэм нэмыкI анэ къыпэIумыхьэу еунэхъулIэжьыгъэх. Абдзахэмэ, шапсыгъэмэ 
ятхьагъэпцIэкIэу акIыб дэтызэ, Бэрзэджыми къыхьыгъ. 
Зэгорэм пачъыхьадзэр Убыхым ихьан Iоу ышIагъэп...
- КъызэрэпIорэмкIэ, Къэрбатыри фэшIэшъущтыр 
рагъэшIагъэп,- чIэгъчIэлъыгъэ кIэлъ-кIэмылъышъоу Павел 
къыIуагъ.
- Къэрбатыри ятэ Сэфэрбый фэмышIагъэр фэшIэшъущтыгъэп. Ари адыгэ лIыгъэ нэпцIым рихьыжьагъэу, 
хэти, зыкъызешIэжьым, заор ыкIэм зыщыфакIорэ илъэсым 
сыдкIэ урыс пачъыхьэм ар ищыкIэгъэжьыгъагъ, игухэлъ 
лъыкIагъэхьажьыгъэп. БгъуитIуми ямыщыкIэгъэжьэу, 
изакъоу пчэгум къинэжьыгъ... Сыдэу баща къасIорэр, 
Павел!.. ЕмыкIу къысфэмышI. Гур пэ зыхъукIэ, бэмэ уарегъэгупшысэ, ухигъэукъоуи къыхэкIы... Сэ зысыухыижьэу, 
нэмыкIхэр сыумысхэу укъысэмыплъ...
- Сыд емыкIу зэхэсхырэр, Нурмыхьамэт! Непа тызызэрышIэрэр?

--- Page 695 ---

- ФэкъолI лъэныкъомкIэ зыбгъазэмэ,- шъэбэ шъырытэу Хьагъурым игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- сэри, Трами, 
ХьапIатIи, нэмыкIхэри зэрахэтыжьэу тимысэ Iахь адыгэ 
пашъхьэм щызетхьагъ... Мыхъунэу тшIагъэр, адырэ типащэмэ афэдэу, Алахьым къытфигъэгъунэу селъэIу... НекIо, 
Павел,- Хьагъурым иш кIэкIэу гъогум дигъэхыгъ,- 
хыIушъом екIурэ гъогум ащ нахьрэ сытетыжьын слъэкIыщтэп. ТхьамыкIагъом рифыжьэгъэ цIыфмэ сатэплъэныр 
сыгу фэщэчыжьыщтэп. Я си Алахь, о зыр ары тыкъызфэнэжьыгъэр, гукIэгъу къытфэшI, тыкъызэхэшIыкI, ихыягъэ еунэхъулIэжьрэ адыгэ лъэпкъыр кIодыпIэм ищ, ощ 
нэмыкI шъхьэегъэзыпIэ ащ иIэжьэп...
Шыу лъэгъо закъом тет Ракитовым итхьэлъэIуи джащ 
фэдагъ. ЦIыф шIулъэгъумрэ гукIэгъумрэ, Павел еIо, къызпкъырыкIрэр орышъ, си Тхьэ, унэшIу къытщыф, тызтепщэгъэ гъогум фитгъуаджэкIэ тыдагъэхыгъэшъ, тшIагъэмкIэ уакIыб къытфэмыгъаз. Тэ тиягъэкIэ тхьамыкIагъом 
рифыжьэгъэ адыгэхэр тимылъэпкъэгъухэми, цIыфыцIэр 
зыхьырэ пстэуми уряIэмырышъ, уигукIэгъу апэгъох, 
зытехьагъэхэр зэрэгъогунчъэр зэхягъэшIыкI, яджэнэт 
хэгъэгоу абгынэрэм шIогъэлIыкIхи, яшъхьакIуи, япэгагъи, 
яплъырыгъи зэ нэмыIэми зыщагъэгъупшэнэу яушъый...
- Нурмыхьамэт, сызэгупшысэрэр ошIа? Адыгэ тхьамыкIагъор къэкIощт лIэшIэгъумэ бгъуитIумкIи къытфагъэгъущтэп. Къушъхьэпсым къушъхьэ псау пэбгъэуцугъэкIи ичъэ зэпебгъэгъэун плъэкIыщтэп, дэчъэхыщт е 
чIигъэбзэни, шъхьащычъыщт.
- Къэхъущтыр къэшIэгъуае... Ау адыгэмэ къяхъулIэщтыр къяхъулIэгъах. Джыри къэсэIо, шъуипачъыхьэ сыгу 
ебгъэрэп, сыгу зэмыбгъахэрэр къытитэкъулIэхи, къытигъэзэогъэ цIыфхэр ары. Хэтрэ цIыф лъэпкъи Iэрыщ, зыуи 
арэп ахэр зэрэзепщэщтхэр...
- Типачъыхьэ угу емыбгъэуи?
- Зихэгъэгу фэшIушIэрэм сыгу ебгъэрэп! - Хьагъурым 
къыпиупкIыгъ, ау псынкIэуи къыпидзэжьыгъ: - Тэ типащэхэр? Апэ иуцощтыр язэрэмыгъашIэу зэрэшхыжьхэзэ, 
зы лIышъхьэ пащэ къызхагъэкIыгъэп. Бзыу шъхьэфитымрэ 
адыгэ лIыгъэ нэпцIымрэ, шъугъонымрэ пэгагъэмрэ, ислъам 
динри къахэхьажьи, пэщэ зэмыдэIужьым адыгэхэр еунэхъулIагъэх... Урысые-тыркуе мыжъошъхьалым адыгэхэр 
датакъо, къечэрэгъокIы...

--- Page 696 ---

Мэз гъэхъунэм зехьэхэм, нэбгырэ щэкI фэдиз зэхэсхэу 
ралъэгъуагъ - бзылъфыгъэх, сабыих, лIыжъ-ныожъых, 
къэзэкъ нэбгыритфи ашъхьащыт. ЛIыжъ гъэретынчъэ 
зыхы-зыблым абгъэмэ чъыIэм ыгъэпIыкIэгъэ шъэожъыехэр ачIэсых, ныохэмрэ нахь бзылъфыгъэ ныбжьыкIаIохэмрэ 
Бутенко Василь пэIутых, ецIацIэх.
- Бутенко, сыд мы тхьамыкIэмэ шъуазыкIышъхьащытыр? - Ракитовыр псынкIэу шым епсыхыгъ.
- Мыхэр, Павел Иванович, мэзым къыхэдгъотагъэх. 
Бгъагъэ яIэп, ашхын яIэп. ЗыдгъэлIэжьыщт аIо, къытфыхэкIхэрэп. МашIо афэтшIыгъ, стырыпс аIудгъэфэнэу 
щай афэтэгъажъо. ДзэкIолI пэпчъи хьалыгъу Iахь зырыз 
тIыгъ. Афэтэщэи шъхьакIэ, тIахрэп. Сабыймэ апсэ пытыжь 
къодый…
- ЕмыкIу шъушIэрэр, нахьыжъхэр,- Хьагъурым 
лIыжъмэ ариIуагъ.
- Ащ нахьи нахь емыкIу джаур забыт къызэрэтфэпщагъэр, Хьагъурыр,- лIыжъ нахьыжъым къыфидзыгъ,- 
тызгъэунэхъугъэмэ ори уазэрэщыщыр тымышIэкIэ умыгугъ...
Хьагъурым ылъэкъуацIэ лIыжъым къызыреIом, бзылъфыгъэхэри, хъулъфыгъэхэри къэзэрэгъэплъагъэх - нэплъэгъушIуи, нэплъэгъу Iаий къезытыгъэхэр ахэтыгъэхэми, 
Нурмыхьамэт зэхихыгъэри, ылъэгъугъэри къызхигъэщыгъэп. Гур къыпиIонтIыкIэу сабый нэкIыгъэхэр, бзылъфыгъэ 
IыгъэкIхэр, жьы зыхэтыжь къодые лIыжъхэр къызэпиплъыхьагъэх.
- ТызэунэхъулIагъэмэ ягугъу, нахьыжъ, етIан зытшIыщтыр... Шъуисабыймэ ягунахь Алахьым ыпашъхьэ къыщышъумыхь. Хэт ыIэдакъэ къычIэкIми, хьалыгъум хьарам 
иIэп, шъунэ къаплъэу шъуисабыйхэр шъумыгъалIэх, 
Алахьым ыдэнэп.
Бзылъфыгъэхэр къэIэбагъэх, хьалыгъу такъырымрэ 
псы жъогъэ Iэгубжъэмрэ нахьыжъмэ, сабыймэ афащэих...
ГущыIэ гуаоу къыфадзыгъагъэм Ракитовыр пымылъыжьэу хьалыгъур афегощы, ятэ икIодыкIэ зыщыгъупшэжьыгъэгъэ Бутенкэ Василь ицIыфыгъэ егупшысэ, джары урысмэ 
ягупсагъэ зыфэдэр ыIозэ, зыдэщыт лъэныкъомкIэ фыреплъэкIы, имылъэпкъэгъумэ арихьылIэрэ дэхэIуагъэм 
кIэдэIукIы... ТыцIыф лъэпкъ гъэшIэгъон тэ, тижъалымагъи, 
типсапи зэголъы... ЗымкIэ Тхьэм ишъэбагъэ къащ къэхьынымкIэ къытэбэкIы, адырэмкIэ, тшъхьэ иIоф хэгъэгу Iоф 
зыхъужькIэ, шIур тщыгъупшэу хэти теблэрэп, тэри 
тызэблэжьрэп...
- Сэ сиалъмэкъи гъомылэ илъ,- Павел Бутенкэм риIуагъ,- сабыймэ яжъугъэшх, гъэретынчъэ хъугъэ цIыфхэр 
ядэжь зэращэжьыщт кухэр къэтфыфэкIэ пхъэ машIом 
кIэжъугъэст, чъыIэ шъумыгъалIэх.
Ощх чъыIэ жъгъэим теужьын мурад имыIэми, дунаир 
нахь къэфэбагъэ Нурмыхьамэт къыщыхъоу Павел нэшIукIэ 
еплъызэ, ыIапэ пытэу ыубытыгъ.
Х
1864-рэ илъэсым икIымаф.
АдыгэхэмкIэ адырэ блэкIыгъэ кIымэфэ мамыр гугъапIэмэ ар афэдэп. Пачъыхьадзэр дунаир нахь зыщыфэбэ 
хыIушъо лъэныкъом екIу къэсми, къушъхьэ кIымэфэ гъогу 
хьылъэхэр зэрэщымыIэжьым ишIуагъэкIэ, язао хэпшIыкIэу 
икIэкIыпIэм фэкIо. Адыгэхэми урысыдзэр зэтезыIэжэн 
кIуачIи, ахэр зэзыугъоилIэн пэщэ хэхыгъи яIэжьэп.
Адыгэ лъэпкъхэмкIэ пачъыхьадзэ пэуцужьын къодыемкIэ узщыгугъынэу къызэтенэжьыгъагъэр хыIушъо 
шапсыгъэ кIэлъэныкъомрэ зипчъагъэ мыин дэдэ хъухэрэ 
убыххэмрэ. Ахэри лIэкъо-лIакъоу зэбгырытэкъужьыгъэхэу 
ашъхьэ къызэраухъумэжьыщтымрэ Тыркуем зэрикIыжьыщтымрэ анэмыкI пылъыжьыгъэхэп. Бэрзэдж Джырандыкъуи итхьагъэпцIыгъэ-шъхьэфэшIэжь ритIупщыгъап. 
Пачъыхьадзэм зы лъэныкъокIэ пэуцужьзэ, зы лъэныкъокIэ 
ифэкъолIхэр Тыркуем рищыжьынхэмкIэ, зы чIыпIэ щыригъэтIысхьанхэмкIэ, къуалъхьэхэр афишIзэ, мэфэ заулэ 
зэшIуныгъэхэр адешIых.
Джар зизекIокIэ-гъэпсыкIэ Бэрзэджыр етIани зэуапIэм 
Iумыхьэу зы мафэ къекIурэп. Ипщы лIыгъэ щысэу фэкъолIмэ аригъэлъэгъузэ, блэкIыгъэ мазэм ыкIэмэ адэжь 
сэшхоогъоу ыIэ сэмэгу къытыращагъэр мэхъужьы. УIагъэм 
епщэжьэу унэм исрэп, фэкъолI чылэхэмрэ хыIушъомрэ 
азыфагу дэт. Зымэ къэугъэ гъатхэм егъэгузажъо, мэфэ 
фабэмэ урысмэ закъыдамыIэтызэ, Занэ Къэрбатыр зэрепэсэкIуагъэу, и Тырку икIыжь кIэух фимышIы хъущтэп. 
Джырэп аущтэу зызекIон фэягъэр, гъэрекIу. Къэрбатыр 
ишапсыгъэ фэкъолIхэр урысыдзэм пэIулъхэ зэхъур ары. 

--- Page 697 ---

Джы нэс зажэщтыгъэр, зыфыщысыгъэр ышIэрэп. Нахьыпэрэ илъэсмэ афэдэу гугъапIэ зэрэщымыIэжьыр ышIэ 
пэтзэ, ежь-ежьырэу лые зэрихыжьыгъэ. Джы гуIэнкIэ 
иIофмэ ауж ит, афырикъурэп. ИлъэсыкIэ кIымафэм урысыдзэр зыщызэтыриIэжэгъэгъэ лъэхъаным Джеймс Белл 
зэремыдэIугъагъэмкIэ кIэгъожьыгъэу ихьакIэ реIо:
- Шышъхьэр блэбгъэкIэу шыкIэм укIэлъымытхъожь 
зыфаIорэр, Джеймс, шъыпкъэ. СыодэIугъагъэмэ, бэшIагъэу Тыркум тикIыжьыгъэу тисыщтыгъэ. Занэ Къэрбатыр 
къыстекIуагъ. Адыгэ зэхэтэкъуагъэр сэ сымыугъоижьы 
мыхъунэу сыуцугъэшъ, зызэпесэгъэтхъыжьы. Сыд мы 
сиIуагъи зилIэужыгъор? СIи хэсымылъхьажьыгъэми хъуныгъи… КъэмыIу, Джеймс, къэмыIу... Ори сэри тилажь!.. 
Урысыем тежъугъэшIу, адыгэхэр къызэтетэжъугъэгъан 
Занэ Сэфэрбый зеIом, Мыхьамэт-Амини сэри тедэIугъагъэп, ори ар тымышIэнымкIэ плъэкI къэбгъэнэгъагъэп...
- Адыгэ шъхьафитым, адыгэ лIыгъэм сыщыгугъыгъ, 
сигъэшэхъугъ, Джырандыкъу...- зэнэгуерэр къызэрехъулIэрэм Джеймс егупшысагъ, гукIэ Инджылыз зидзыжьыгъэ къодыеу, джыри нахь упчIэ дыдж къыфадзыгъ:
- Занэ Къэрбатыр мэджлысым къыщиIэтыгъэгъэ урыс 
ешIун Iофыр Цэй тхьамыкIэжъымрэ сэрырэ дешъумы гъашт 
къызэрэтэпIогъагъэр къэошIэжьа, хьакIэ?
- Джыри сыд, Джырандыкъу, къыздапшIэрэр?
- Сэ зыдэсымышIэжьэу о сыд къыбдэсшIэн.
- ЗэрэхъурэмкIэ, адыгэмэ къяхъулIагъэр сэры 
зилажьэр.
- Уизакъоп, тэры Iо... Тыхъугъэп, тэрэзэу тызекIуагъэп!.. Нахь лIышхор, нахь лъэпкъышхор тэзэрэмыгъашIэмэ 
тызэжэдэтхъожьызэ, адыгэхэр унэхъупIэ итыдзагъэх. Тэри 
тымыс, ау апэрэ мафэм щегъэжьагъэу адыгэхэри, шъори 
шъукъыскъоуцогъагъэмэ...
- ТлъэкI къэдгъэнагъэп. Сигунахь охьы, Джырандыкъу.
- ЗэкIэми тлъэкI къэдгъэнагъэп, ау ткIуачIэ къыхьыгъэп, 
тафырикъугъэп. Угу къысэмыгъабгъ, Джеймс. Гур плъы мэ, нэр ыгъаплъэрэп...- Бэрзэджыр шым елъэдэкъэуагъ.
Шыухэр тхышъхьэм зытелъадэхэм, тIуакIэм адырэ 
къушъхьэ нэтIэ гъогум, Тырку икIыжь цукухэр, лъэсхэр, 
шыухэр, былым кортхэр, икIыхьэкIэ къыщылъэгъуагъэх. 
Бэрзэджым шым къыригъэгъэзагъ:

--- Page 698 ---

- Ащ нахьрэ мохэмэ сатеплъэжьын слъэкIыщтэп!.. 
Зэгорэм гъунэ яIэжьыщтба мохэмэ!.. НекIо, мэз чIэгъымкIэ тычIэгъэкIыжь.
Чэщ реным Джеймс ынапIэ ридзыхыгъэп. Адыгэ мафэм 
къыхьрэр узэгупшысэн закI. Ау тыгъуасэ Бэрзэджым 
къыриIуагъэр шъхьэм икIрэп. Ащ фэхьазырыгъэми, ар 
дэдэу ышъхьэ къыфырахыныр ышIэщтыгъэп. Адыгэмэ 
къазыхэхьагъэм щегъэжьагъэу яIоф фэмыулэугъэмэ, 
бгъунджэу фыщытыгъэп, ащыщ шъыпкъэм фэдэу, зэрэинджылызыри загъорэ щыгъупшэжьэу ахэтыгъ. Джы еплъ 
хъурэм - агъэмысэ, къыфычIэплъых.
ГъэрекIокI, ыIуагъ Джеймс, Инджылызым сызэкIом, 
къэзгъэзэжьын фэягъэп. Адыгэмэ яIоф пкIэ иIэжьэп, 
къэнэжьыгъэр охътэ гъэнэфагъ зыIорэмэ къаигъэ сапэуцужьзэ, сиIоф зыщымыIэжь мэшIошхом зыкъэсыдзыжьыгъ... Зи къемыхъулIэу сикъухьэ ушъагъэ тэрэз-тэрэзэу 
Истамбул нэсына шъуIуа? Былымышъори, шъоури, 
натрыфри, мэлыцри тырку бэдзэрым щылъапI. Сыд джы 
цIыфым нэмыкI мылъапIэу щыIэжьыр?!
ХыIушъом Iутэкъогъэ адыгэхэр Джеймс ынэгу къыкIэуцуагъэх. Къухьэхэм яжэх, зэтырахы. ПхэкI залэр 
зытыригъэгупсэфэн чIыпIэ къухьэм щызгъотрэр, къыпыщылъыр ымышIэми, джэнэтым ифагъэм фэдэу мэгушIо.
- Нычэпэрэ чэщым сынапIэ къефэхыгъэп, Джеймс,- 
Бэрзэджым итхьаусыхэ ыпэ итэу унэм къихьагъ.- СиуIагъи 
узыжьрэп, хэт ащ пылъыжьыр! Мы Тырку икIыжьыр сыд 
илIэужыгъуа? Тыда тыздакIори, хэта тызищыкIагъэри?
- ШъуасIощтыгъэм шъукъеуцолIэжьыгъа? - Джеймс 
ынэпIэ хьылъэхэр къыIэтыгъэх, ежь зэхихыжьэу гъумтIымыгъэ: - Езэрэмыгъэхьым шъухэдгъэкIын тлъэкIыгъэп.
- ТыкъеуцолIагъэми, пкIэ иIэжьэп. Сшъхьэ пIыеу 
урысмэ закъыхэзгъэнэщтыгъа? СифэкъолIхэри гъогу тезгъэхьагъэх, тэри ауж тихьажьын. Тыгъуасэ сыгу плъыгъэу 
къэсIуагъэмкIэ угу къысэмыгъабгъ, Джеймс. Мысэм 
тылъыхъужькIэ сыд хэдгъотэжьын?.. Джы тшъхьэрэ тиIофрэ 
тыкъызфэнэжьыгъэр. Урысыдзэм игъогу гъатхэм Iуехы. 
Хэт джы мохэмэ апэуцужьыщтыр?
Бысымым ыгу илъыр дишIагъэу, зы гущыIэ къыIуагъэп. 
Ау адыгэ шъолъырым къащыдэмыхъугъэм игухьа-гужъ 
Бэрзэджым тырикъутэ шIоигъоу Джеймс ыгу хъугъэ. Мыщ 
дэжьрэп, ихьакIэщ имысэу нэмыкI чIыпIагъэмэ зи ригъэIощтыгъэп. Шъо шъуфэмышIагъэр тэ къыттешъулъхьажьын 
нахьи, шъо шъузэплъыжьыгъэмэ нахьышIугъ, ыIуагъ 
Джеймс. Сыд къышъуфэтымышIагъэр? Зэрэдунаеу шъуядгъэшIагъ. ТопкIи, гынкIи шъуддэIэпыIагъ, шъуигукIае 
игугъу шъуилIыкIохэмкIэ инджылыз парламентым щышъодгъэшIыгъ. Европэм идзэу илъэсищым къыжъудэзэуагъэр? 
Лапинскэм изакъоу ар фэукIочIыщтыгъа? Урысыем епыйрэ 
хэгъэгумэ сыд Къырым заор къызфырагъэжьэгъагъэр? 
СэшIэ сэ шъузфэягъэр!.. Iэшэ къихыгъэкIэ шъуапэ титэу 
тышъуфэзэощтыгъа? Инджылызым ари ышIэн ылъэкIыщтыгъ, ау идзэ шъуихэгъэгу къырищэгъагъэмэ, бэшIагъэ 
шъуишъхьафит зышъущыгъупшэжьыщтыгъэр! Къызэрэшъущыгугъыгъэхэу шъукъычIэкIыжьыгъэпышъ, тышъогъэмысэжьы!.. ЕтIани ухэт о, Бэрзэджыр? Сышъумыгъэгузажъоу Тыркум симылъку исэжъугъэщыжь, урысмэ 
яоIо… О къыомылъытыгъэу сшъхьэ закъо фэгъэхьыгъэмэ, 
сэ щэкIэ адыгэ пашъхьэм сыщыгъэпскIыгъ. Унагъорэ бгъагъэрэ щысимыIэу, сисабыймэ сазэрэкIэхъопсырэ гушIуагъом нэмыкI сымышIэу сиилъэс анахьышIухэр мыщ щызгъэкIуагъэх. Сыд сызажэу мыщ сызфисыжьыр? ЗэрэхъурэмкIэ, зыпашъхьэ сисыр къызэрэоплъын щыIэп, тшъхьэ 
Iутхыжьмэ нахьышIу!..
Бэрзэджри ихьакIэ шъхьагъышъхьэ фишIы фэдэу 
дэгущыIэщтыгъэми, ыгу филъыр фэшъхьаф. Ари непэп 
къызфитэджагъэр. Урысыдзэм ылъапэ Убых къызщыридзагъэм щегъэжьагъ. Ситырку икIыжь урысхэр къызэрэпэуцугъэм лъыпытэу, Бэрзэджым ыIуагъ, шъхьащэфыжь 
уасэ урысмэ уафэсшIын. Аущтэу мыхъумэ, тIуми тызэгъусэу тлъапэ тырку къухьэм итэдзэ. Модырэ хы нэпкъым 
тызэрэщыхъурэм елъытыгъэу тиныбджэгъуныгъи, ишIуагъэ къэкIощтмэ, лъыдгъэкIотэн. Ау мы тхьагъэпцIым анаIэ 
тырамыхынэу симуртазыкъмэ афэзгъэпытэщт.
- Сыд сэIо, тиджэныкъо машIо псы зыпэткIэжьрэ 
мафэм, Джеймс, орырэ сэрырэ тызэрэгущыIэжьрэр?! - 
Бэрзэджым къыIуи, ежь игупшыси, инджылызым игупшыси 
зэпигъэугъ, къэтэджыжьыгъ.- Чэщ кIахэ хъугъэ. Тхьэм 
ыIуагъэр тынатIэ. НэфлъэшIу укъекI, Джеймс.
Пчэдыжьым къыхьыгъэ къэбарыр Бэрзэджым ышIошъ 
хъугъэп:
- Ащ фэдэ мэхъуа?!

--- Page 699 ---

- Инджылызыр хьакIэщым исыжьэп, зиусхьан... 
Шъхьантэм ышъхьэ тырилъхьагъэкIи сыгугъэрэп...
- Сыд емыкIу къапIорэр, сиунэ цIыф икIодыкIэу!.. Тэ 
щыIэми къэжъугъот, чIыгур зэгозэу дэмыфагъэмэ...
Белл Джеймс улъыхъугъэкIи бгъотыжьыщтыгъэп. 
Адыгэ Iоф тхьамыкIэгъо зэхэбэнэжьым къыщехъулIэщтым 
егуцафэщтыгъэти, фэхьазырэу Тыркуем кIорэ чэщ къухьэм зыридзагъэу, бэшIагъэ адыгэ нэпкъым зыIукIыжьыщтыгъэр...
Адыгэ шъолъырым щыкIорэ заом икIэух 1864-рэ илъэсым икIымэфэ-гъэтхэ мазэхэм нахь нэрылъэгъу къыщыхъугъ. Заом хэлэжьэгъэ капитанэу С. Духовскоим итхылъэу 
"Кавказ къушъхьэмэ якъыблэ лъэныкъо щыIэгъэ Даховскэ 
дзэр" зыфиIорэм мары къыщитхырэр:
 "...1864-рэ илъэсым февралым и 19-м Даховскэ дзэр 
зэуапIэм Iухьаным фэхьазырыгъ. А уахътэм ехъулIэу дзэм 
хэтыгъэх я 2-рэ Кавказскэ сапернэ батальоным ия 3-рэ 
ротэ, Севастопольскэ дзэм и1-рэ, ия 2-рэ, ия 3-рэ батальонхэр, ия 5-рэ шхончэо ротэр, Кубанскэ дзэм и 1-рэ 
батальон, шхончэо дзэм ия 3-рэ, ия 21-рэ батальонхэр, хы 
ШIуцIэ дзэм и 1-рэ, ия 2-рэ батальонхэр, Таманскэ дзэм и 
1-рэ, ия 2-рэ батальонхэр, Бакинскэ дзэм и 1-рэ батальон, 
я 19-рэ топыо дзэу къушъхьэмэ ащызаорэмэ ятопих. 
Пшызэ шъолъырым идзэмэ япащэ генералэу Евдокимовыри къэсыгъ. Ащ игъусагъэх Къэбэртэе шхончэо батальоныр, Тверской шыудзэм и 1-рэ дивизион, Кубанскэ 
къэзэкъыдзэм щыщ нэбгырэ шъищ, Къэбэртэе милицэ 
нэбгырэ шъитIу, Кубанскэ лъэсыдзэм ия 5-рэ батальон. 
КIэкIэу къэпIон хъумэ, Даховскэ дзэу генералэу Гейман 
зипащэм батальон 13-рэ ныкъорэ, топих, шыудзитIу, нэбгырэ шъитф къыхэхъуагъ. Евдокимовыр къызэрэсыгъэм 
лъыпытэу зигугъу къэтшIыгъэ дзэр къушъхьэм зэпырыкIи, 
хы ШIуцIэ Iушъом фиузэнкIыгъ... 
Тидзэ зылъэгъурэ адыгэхэр мащтэх. ЛъэгапIэм уиплъымэ, километрэ заулэкIэ пыидзэр олъэгъу. "Урысыдзэм 
ипчъагъэ гъунэ иIэп" адыгэмэ аIо...
Тидзэ къушъхьэм дэкIуае къэсми ыпэ къифэрэ пэрыохъумэ япчъагъэ хэхъо. Нэфшъагъом ос цIынэр къылъэсэу 
къыублагъ. Осым нэхэр къызэтырыуигъэхрэп, хъотыр 
зэрехьэ. Гъогу бгъузэ мэзым щыщ чъыгышхо горэм зэкIэри 

--- Page 700 ---

дэплъыех: ащ ышъхьапэ пыс адыгэр чъыIэм тыригъэщтыхьагъ. Шъхьэ упсыгъэр ыбгъэ къефэхыгъ, шъхьарызыгъэ паIор чъыг чIэгъым чIэлъ. Цые цунтхъагъэр пкъы 
щтыгъэм къещэкIыгъ, лъапцIэ. Къытлъыплъэрэ къэрэгъулымэ ар ащыщыгъэн фае.
ТIуапсэ дзэшхо къызэретщэлIагъэм фэшI тызэжэгъэ 
кIэухыр къыкIэлъыкIуагъ. Пчыхьэ къэмыхъузэ урысыдзэр 
зыдэт чIыпIэм шапсыгъэ пащэмэ анахьыжъхэр къэсыгъэх. 
Сыд къяхъулIэнэу щытыми ахэр ащ зэрэфэхьазырхэр 
зэхапшIэщтыгъэ. КъякIугъэ дзэшхор зылъэгъугъэмэ 
анахьыбэр зэгупшысэщтыгъэр ахэмэ апэуцужьыныр арэп, 
яунагъохэр, ямылъку тIэкIу зэрэIуащыщтым ахэр дэгузажъощтыгъэх. Пэрыохъунчъэу хыIушъом нагъэсынхэр, 
Тыркуем рагъэкIыжьынхэу амал аратыныр ары лIыкIохэр 
къызкIэлъэIугъэхэр. ЯчIыгу къызыщабгынэн фэе аужырэ 
мафэри ахэмэ афагъэнэфагъ.
ЯтIонэрэ мафэм адыгэ чылэ пшIы пчъагъэ тедгъэстыкIыгъ...
Февралым и 22-м дзэр километрэ 13-м ехъукIэ лъыкIотагъ.
ХыIушъо шапсыгъэмэ анахь шъхьэкIэфэныгъэ зыфашIырэмэ ащыщэу Шъао Къасполэт тадэжь къэкIуагъ. ЗаокIэ, 
кIуачIэкIэ адыгэхэр къызэрэттемыкIощтыхэр дэгъоу къыгурыIуагъэти, мамыр кIэух Iофым фишIыным пылъыгъ. 
Апэрэ гущыIэхэу лIыкIом къыIуагъэмэ хыIушъо шапсыгъэмэ джы нэс ячIыгугъэхэр урыс пачъыхьэм имылъкукIэ 
алъытэу зэрэхъугъэр, ащ къызэрэкIэмыдэожьыхэрэр нафэ 
къашIыгъ. Ямылъку тIэкIу аIыгъэу цIыфхэр Тыркуем 
икIыжьынхэмкIэ пэрыохъу къафэмыхъун закъор ары 
Къасполэт къызкIэлъэIугъэр...
Адыгэмэ ячIыгужъ абгынэщтыгъэ. Тыркуем икIыжьынхэ 
фэшI ахэмэ аратыгъэ уахътэр ыкIэм фэкIуагъ, ежьхэми 
гущыIэу атыгъэр агъэцэкIагъ. ХыIушъом щызэрэугъоигъэ 
адыгэмэ япчъагъэ хэхъо зэпыт...
Мафэ къэс къухьэ цIыкIумэ цIыфыр арызэу IукIыщтыгъэх. Нэбгырэ пшIы пчъэгъэ зытIущ горэ нахь зэрымыфэщт 
къухьэм нэбгырэ 200-м къыщегъэжьагъэу 300-м нэс 
рагъэтIысхьэ. Ахэми IапIэ гори аIыгъыба! Къухьэм ущызекIоныр хэгъэкIри, зыригъэкIынэу, ылъакъо ыушхунэу 
зыми амал иIагъэп.

--- Page 701 ---

Мартым и 3-м шхончэо батальонищыр псыикIыгъо 
щэнджым зэпырыкIыхи, ТIуапсэ исэмэгубгъу нэпкъ лъэгапIэхэр аубытыгъ. Ахэр Къэбэртэедзэм я 3-рэ, ия 21-рэ 
батальонхэр арых, топыхэри къыздащагъ. Пчэдыжьым 
купищ зэготэу урысыдзэр ежьагъ. Ащ фэдэ гъэпсыкIэ иIэу 
тидзэ Щэпсы псыхъом нэсыгъ. КъяхъулIагъэм еуцолIэгъэ 
адыгэхэри къытпэгъокIыщтыгъэх...
КъохьэпIэ Кавказым зышъхьэ езымыуфэхыгъэу джыри 
къытенэжьыгъагъэр убых лъэпкъыр ары. ТшIэщтыгъэ, 
япчъагъэкIэ ахэр шапсыгъэмэ, абдзахэмэ бэкIэ анахь 
макIэхэми кIочIэшхохэу, пфызэкIэмыкIонхэу зэрэщытхэр.
Мартым и 5-м убыхымэ мыщ фэдэ тхыгъэ пачъыхьадзэм афаригъэхьыгъ: "Урысыдзэм ипащэу генералэу 
Гейман убых лъэпкъым шIуфэс рехы. Шъо абдзахэхэр, 
шапсыгъэхэр къызэрэтфэIорышIагъэхэм, псэупIэкIэ Тыркуем икIыжьынхэу ахэмэ фитныгъэ зэряттыгъэм дэгъоу 
шъущыгъуаз... Шъо, убыхыхэм, шъуизакъоу шъукъэнагъ. 
Шъощ фэгъэхьыгъэу унашъоу щыIэр шъушIэнэу шъуфаемэ, мары ар: охътэ лые темышIэу зэкIэ урыс гъэрэу 
шъуубытыгъэхэр къэшъутIупщыжьыщтых. Джыдэдэм, 
охътэ гъэнэфагъэ шъуемыжэу, Тыркуем икIыжьы зышIоигъохэм хыIушъом шъущызэрэугъоищт. Шъузщызэрэугъоин фэе чIыпIэхэр мыщ фэдэх: Шэхэ псыхъом, Варданэм, 
Шъэч псыхъом якъежьапIэ дэжь..."
ЯтIонэрэ мафэм, щэджэгъоужым убых лIыжъ пшIыкIутф, Бэрзэдж Джырандыкъо япащэу, тадэжь къэкIуагъэх. 
ЗыкъытфагъэцIыкIунэу, ашъхьэ рауфэхынэу убыххэр 
къызэрэтфэмыкIуагъэхэр Гейман ышIэщтыгъэ, дысэу 
яупчIы:
- Адэ, убыххэр, сыда садэжь шъукъызкIэкIуагъэр? 
Тыдэ щыIэха IэпыIэгъукIэ шъузщыгугъыхэу Европэм къикIын 
фэягъэхэр? Тыдэ щыIэха шъуитопхэри? Шъуикъотэгъухэм 
ащыщхэри слъэгъухэрэп.
- Тэ къыдгурыIуагъ,- джэуап къытыжьыгъ нахьыжъым,- тызщыгугъын зэрэщымыIэри, тизакъоу тыкъызэрэна гъэри... Ау тэри лъэпкъ псау тэхъу, тызэрегупшысэрэмкIэ, тиIоф нахьышIу зэрэхъущтым тытегущыIэнэу, 
тыкъызкIэдаорэр къэтIонэу фитныгъэ тиI.
- Шъора, убыххэр ара, тэ къыддэгущыIэщтхэр? Арэу 
шъукIочIэшхомэ, шъулIыхъужъмэ шъукъыттекIоба!

--- Page 702 ---

- ТекIоныгъэм тыкIэхъопсыным джы тыпэчыжь. Джыри 
тышъупэуцужьын тлъэкIыщт, ау ащ тилъэпкъ текIодэщт. 
БгъуитIукIи тиягъэ нахьыбэрэ зэмыкIыжьыным фэшI мамыр ныгъэкIэ Iофыр тыухы тшIоигъуагъ...
- Пшысэхэр къысфэшъумыIуатэх! Боу дэгъоу шъузфэдэр сэшIэ!.. ХыIушъом екIурэ гъогур зыдэщыIэр зымы шIэрэ 
убыхмэ шапсыгъэхэмрэ абдзахэхэмрэ упчIэжьэгъу арэшI. 
ШъоркIэ фэгъэкIотэныгъэ сиIэп, сиIэщтэп! - генералыр 
IукIыжьыгъ.
Убых лIыжъмэ ашъхьэхэр рауфэхыгъ, нэмыз-Iумыз 
хъугъэх...
Мартым и 7-м пчэдыжьыпэм убых чIыгум текIуныр 
тыублагъэ. Апэрэ мэфищым къыкIоцI къушъхьэтх мыинымрэ хымрэ азыфагу илъ чIыналъэм тет чылэхэр зэкIэ 
къэбзэ-лъабзэу тедгъэстыкIыгъэх. Хым пэгъунэгъу къуаджэхэмрэ икIыжьыхэрэр зыщызэрэугъоин фэе чIыпIэхэмрэ 
ары ныIэп къэдгъэнагъэхэр.
Вельяминовскэ пытапIэм дэжь Тыркуем икIыжьыщт 
адыгэхэу щызэрэугъоигъэмэ япчъагъэ бэ дэдагъ. Февралым и 23-м къыщегъэжьагъэу мартым и 9-м нэс ТIопсапэ 
икIыхи, къухьэ мыин 59-рэ кIуагъэх. Шъыпкъэр пIопэн 
хъумэ, лъэпкъышхор ащ фэдэ охътэ кIэкIым къыкIоцI 
1864-рэ илъэсым игъатхэ зэрэдгъэкощыгъэр тэркIи гурыIогъуай...
Нэфшъагъом тидзэ ТIопсапэкIэ дэкIуаеу ыублагъ. 
Къушъхьэмэ уадэкIоеныр тидзэкIэ анахь Iоф къинмэ ащыщыгъ. ДзэкIолI миниблым ехъу, хьылъэхэр зытелъ шы мин 
фэдиз гъогу бгъузэм зэуж титэу тырыкIон фэягъэ. Дзэр 
кIэим икIыхьагъэкIэ лъыкIуатэщтыгъэ. Тигъогупэ тет чылэ 
пчъагъэ тедгъэстыкIыгъ. Къушъхьэмэ анахьыбэрэ защагъэбылъыжьын зэрамылъэкIыщтыр цIыфмэ дэгъоу къагурыIуагъэу, яунагъохэри ягъусэу хыIушъомкIэ янэплъэгъу 
агъазэщтыгъэ...
Мартым и 12-м тидзэ Ашэ псыхъом нэсыгъ. Подполковникэу Клюкифон-Клугенау батальониплI игъусэу Тхьащынагъо псыхъо тIуакIэм исэмэгубгъукIэ къырекIокIыгъ, 
майорэу Шелкачевым Къэбэртэедзэр Ашэ псыхъо джабгъумкIэ къыIуищагъ. А мэфэ закъом адыгэ чылишъэм 
ехъу машIом ыхьыгъ".
Джаущтэу убых лъэпкъыри къехъулIагъэм фэмыхъукIэ 
еуцолIагъ. Даховскэ дзэм ипащэ генералэу Гейман Пшызэ 

--- Page 703 ---

шъолъырым идзэмэ япащэ ыцIэкIэ ыгъэхьыгъэм щыщ 
пычыгъо нэIуасэ шъуфэтшIын: "...1864-рэ илъэсым мартым 
и 25-м, щэджагъом зы шхонч омакъэ тымыгъэIоу Навагинскэ пытапIэр, джы Шъэч, тштагъэ... Адыгэмэ яаужрэ 
набгъо зэхэткъутагъэ... Ау непэ Iофхэр зытетым сыкъытегущыIэ зыхъукIэ, ащ зызарахъокIын зэралъэкIыщтыр 
сфэушъэфыщтэп. Тызэрыт чIыпIэр мыщ фэдэ гущыIэжъкIэ къэтыушыхьатын: "ГъучIым мыплъыкъожьыфэкIэ теу". 
Тыркуем икIыжьынхэм адыгэхэр фэхьазырых. Аущтэу 
щыт нахь мышIэми, ахэр адрэ хынэпкъым зэпырызыщыщт 
къухьэмэ япчъагъэ макIэ. ИкIыжьыщтхэр зэхэугъоягъэхэу 
хыIушъом зэрэIусых. Къухьэ мыинхэр ренэу мэзекIох. 
ТIуапси къухьэшхо къыIохьэ, ау ахэмэ япчъагъэ икIыжьыщтмэ япчъагъэ егъэпшагъэмэ зи арыхэп. Мыщ фэдэ хъун 
ылъэкIыщт: мэзэ зытIу горэ тешIэмэ, чъыг тхьапэхэр къэтIэмыщтых, ашхын горэхэри гъотыгъошIу зыхъукIэ джыри 
хым зэпырамыщыгъэхэ адыгэхэр къушъхьэмэ, мэзмэ 
ахэхьажьыщтых... Ащыгъум джыри кIуачIэ тедгъэкIуадэмэ, 
тицIыфхэр хэдгъэкIуадэзэ, адыгэхэр икIэрыкIэу къушъхьэ 
мэзмэ къахэтфыжьын фае хъущт... СишIошIыкIэ, джыдэдэм икIыжьын Iофым изэшIохын ишъыпкъэу хэгъэгу 
пащэхэр пылъынхэ фае, адыгэхэр хым зэпырызыщыщт 
къухьэмэ япчъагъэ бэкIэ нахьыбэ тымышIы хъущтэп. 
Джыри зэ къыкIэсэIотыкIыжьы, мы Iофым изэшIохын 
зэкIэмэ апэ идгъэшъын фае, армырмэ, титекIоныгъэхэр 
тшIокIодыжьыщтых... УлъыхъуагъэкIи цIыфхэр щыпсэухэу 
зы адыгэ къуаджи бгъотыжьыщтэп! Ау егъэшIэрэ къушъхьэ мэзышхом джыри адыгэмэ зыщагъэбылъы... ТыдэкIи 
шэкIо купхэр къушъхьэ-мэзым чIэтIупщхьагъэхэу, лъэс 
лъагъо пэпчъ къыракIухьакIзэ, адыгэ чIыналъэр укъэбзыгъэн фае..."
- А сикIал, модэ, псынкIэ, Джырандыкъо зыкъегъэшIэжь,- зышъхьэ IитIукIэ зыIыгъэу мыжъо цакIэм тес 
Алимбэч Сэмай еджагъ,- зэхэоха, сикIал, елъэIу, уятэжъ 
ищыгъу-пIэстэ макIэп Iуфагъэр, ыкуашъуи Iэджрэ ущигъэджэгугъ, ишIуагъэ къытигъэкIын! КIо, нынэ, къухьэм 
имытIысхьэзэ, пэгъокI... Сызэрэуигъусэри еIу.
ОшIэ-дэмышIэ гугъапIэу къыфыкъозыгъэм Алимбэч 
къызщиIэтыкIыгъ, цIыфхэр IуагъэзыкIхэзэ гъогу зэратрэ 

--- Page 704 ---

Бэрзэджри ылъэгъугъ, пщым иухъумэкIо куп къыухьи, 
пэгъокIыгъ:
- Зиусхьан!.. Джырандыкъу!.. СыкъэошIэжьа?.. Сэ 
сы Некрас Алимбэч, Некрас Тимэ сятэжъ... МэзитIум 
къехъугъэу сянэжъ Сэмайрэ сэрырэ хым тыIус, уишIуагъэ 
къытэгъэкI...
- Хэт сэIо мы сапэ къиуцуагъэр!..- ипый горэм Тыркуем римыгъэкIыжьрэм фэдэу, Бэрзэджыр къэгубжыгъ, 
етIанэ зыкъишIэжьзэ, ыпашъхьэ ит кIэлэ шъой-цые гъэретынчъэм гукIэгъу фимышIэу, зэрэпэшIуекIори къыхэщэу, 
кIэнэкIэлъэ нэгукIэ щхыпцIыгъэ, еупчIыгъ: - Некрас пIуи?.. 
Олахьэ гъэшIэгъоным уиджаур щылъфыгъэ зэрэпщыгъупшэжьыгъэр!.. Уятэ Некрас Роман Тимофейкъоми сыд 
ыцIэ къызкIемыIуагъэр?.. Уятэжъи, уяти зыщыщ джаурмэ, 
плъэгъурэба, Iиман зимыI, тичIыгу тырафы!..
Алимбэч шъхьакIом къыстыгъ, зимышIэжьэу убыхыпщым фидзыгъ:
- Сятэжъ Некрас Тимэ ыпсэ адыгэчIым фигъэтIылъыгъ!.. Сэри ащ бгъунджэу сыфыщытыгъэп!
- СанэIу икI, джаурщылъф!..
- ЗязгъэушъхьакIурэм Некрасхэр ащыщхэп, 
Бэрзэджыр!..- Алимбэч икъамэ етхъожьыгъ. Пщым 
иухъумэкIо заулэмэ якъами къырапхъотыгъ, Бэрзэджри 
якууагъ: 
- Щыжъугъэт!.. Сыд емыкIу сапашъхьэ щышъушIэрэр! 
- Тхьэ къысауи, Алимбэч, сикIэлэ закъу!..- Сэмай 
жьым зэрихьэу кIалэм зыпэIуидзагъ.- НэкIо, сикIал, нэкIо!.. 
Сэры зилажьэр!.. УзгъэлъэIон фэягъэп... Зи ямыIу 
мыхэмэ,- инэплъэгъу стыр Бэрзэджым фидзыгъ,- адыгэхэр зыщагъэунэхъугъэ лъэхъаным, хэти ежь ышъхь, 
укъызэхашIыкIыщтэп! Мохэмэ, мо адыгэ тхьамыкIэхэу хы 
нэпкъым Iуунахъорэмэ, Бэрзэджыр, ягонахь уигъэкIонэп! 
НэкIо, сикIал, нэкIо... МакIэрэ уятэжъ тхьамыкIэри къаушъхьакIугъэп, зищыIагъ нахь...
Щынэгъо чIыпIэм Алимбэч зэрэрищыжьыщтым Сэмай 
пылъыгъ нахь, акIыбкIэ щыIэм фызэплъэкIыжьыгъэп. 
ЗэплъэкIыгъэми, мэзитIум къыкIоцI ымылъэгъугъэр ылъэгъущтыгъэп: къухьэм Iубэнэгъэ цIыфхэр зэрэшъункIых, 
зэрэгъэкуох. Бэрзэджым фэдэу лъэкI зиIэм гъогу раты, 
зимыIэу ыуж лъибанэхэрэр къамыщышъо рашIыхьэх. 
Зэхафэрэр къэтэджыжьрэп, къэтэджыжьрэр раутыжьы. 

--- Page 705 ---

Хьадэхэми, жьы зыхэтыжь псаухэми, гъэретынчъэ-амалынчъэхэми акIыIумэ арэкIох. Жъалымыгъэм зэщифыгъэ 
цIыф куо макъэмрэ сабый гъы макъэмрэ нэмыкI адыгэ 
хыIушъом Iутыжьэп. Къухьэм итIысхьэрэм икIэрэхъоогъукIэ 
фэмыухъумэшъугъэ чIыгум игопэгъу сэлам рехыжьы, зи 
къызгурымыIорэ сабыир кIом дыхэтэу фырехьыхышъ, 
чIыгум регъэбэу, Iэбжыб зыдештэ.
МыдыкIэ къэзгъэзэжьыщт къухьэмэ яжэхэу хы нэпкъым къыIунагъэмэ яхьэдэгъэ макъэ модыкIэ-мыдыкIэ 
зыкъыщаIэты, ащ щэн-щэфыр къыхэхьажьыгъэу, тырку 
къухьэзефэхэм, урыс дзэкIолIмэ, забытмэ ябэдзэр лъэкIуатэ. Адыгэ дышъэр, тыжьыныр, Iашэр, цыер, бгырыпхыр, 
кIакIор, паIор щыпыут. Гъаблэм ыгъалIэрэ цIыфмэ фыгу 
IэбжыбкIэ, хьалыгъу такъыркIэ къыуамытын мылъку 
яIэжьэп.
Маим и 21-рэ, 1864-рэ илъэс.
Урыс-Кавказ заом текIоныгъэр къызщыдахыгъэ мафэр 
Къэбэдэ тIуакIэ урысыдзэм щыхегъэунэфыкIы.
МэфэкI зиIэмэ дунаир къягоуагъэ фэдэу тыгъэр уашъом 
щызыупIыцIэгъэ пщэ зэикIмэ ощхыцэ жъгъэир чIым къытыратакъо, тыдэкIи бжыхьэ отI-псытIэу къыпщэхъу. Ау 
пачъыхьадзэмэ ар зэхашIэрэп. Илъэс шъэныкъо заом 
къелыжьыгъэ дзэкIолIхэр гушIуафэм зэрехьэх. Ощхым 
пае къамыгъанэу ящазымэхэр, якъэптан чыIухэр, ятэмэтелъхэр лъэкIыгъэх. Дзэ шъхьаф зэхэтмэ яшхонч пчыпэмэ 
адыгэ нэпс пIонэу, ощхыцэхэр къатещых, аначIэмэ къачIэщых.
Романов урыс пачъыхьэ лъэкъуацIэм щытхъу къыфэзыхьыгъэ Эриван лейб-гренадерхэр щытых. Ахэмэ Арапчаерэ Араксрэ ащегъэжьагъэу адыгэ хы ШIуцIэ Iушъом 
щыкIэкIыжьэу Кавказ къушъхьэ пстэуми лъыр щагъачъэзэ, 
пачъыхьэм щытхъу къыфэзыхьыгъэхэри, адырэ гренадер 
дзищмэ ялIыкIохэм къаготых. Щэщэнри, Дагъыстанри 
зыштэгъэ дзэхэри адырабгъукIэ щызэхэтых. Джыдэдэм 
Кавказым илъ дзэмэ япащэу, адыгэ шъолъырым къызэкIом 
инэрал къодыеу щытыгъэ Евдокимовым идзэхэу Самур, 
Севастополь, Къырым, ЧерноморыцIэхэр зиIэхэр дон, 
кубань къэзэкъхэр Кавказыр зыIэмычIэ илъым ыпашъхьэ 
зэрэблэкIыщтхэм, нэшIукIэ къызэряплъыщтым, ищытхъу 
зэрэфаIощтым кIэгушIух. Ахэмэ аужкIэ ежь ягъурдж 

--- Page 706 ---

щыгъынхэмкIэ фэпагъэхэу цебельдинцэхэр, мингрельцэхэр, имеретинцэхэр, гурийцэхэр, пэмыкIыдзэхэри 
щытых.
Кавказ заор текIоныгъэкIэ зэраухыгъэм фэгъэхьыгъэ 
нэмазышI-тхьэлъэIу сыхьатыр къэсыгъ.
Урыс пачъыхьэр ыш инэралхэмкIэ къэухъурэихьагъэу 
чIы хэIэтыкIыгъэм тет. Георгиевскэ къащхэр къэзыхьыгъэ 
дзэкIолIхэри, заом зыкъыщызгъэлъэгъогъэ забытхэри 
инэралмэ акIыб дэтых.
Нэмаз-тхьэлъэIур аухи, быракъмэ дыухьапсыр затыракIэм, зиусхьанышхом тхьашъуегъэпсэу ариIозэ, дзэхэр 
шыоу къызэлъикIухьагъэх. ЕтIанэ Кавказыдзэм ыпашъхьэ 
иуцуи, ариIуагъ:
- КъохьапIэ Кавказыр - Черкесиер шъуIэ къызэрижъугъэхьагъэр, Кавказ заор зэраухыгъэр тыгукIэ инэу 
тигуапэу, блэнагъэу къызхэжъугъэфагъэм осэшхо фэтшIэу 
зэкIэ Кавказ дзэм хэтхэм тышъуфэгушIо. Заохэм лIыхъужъыныгъэ ащызешъухьэзэ, пытагъэ шъухэлъэу къиныгъуабэхэр, чIыпIэ ушэтыпIэхэр зэпышъучыхэзэ, Зиусхьаными, шъуихэгъэгу гупси къулыкъу щэчыгъуаер щысэтехыпIэу афэшъухьыгъ. ТхьамыкIэгъо чIыпIэхэм, зэпыпчын 
умылъэкIыщт къушъхьэ дэкIыпIэхэм, адыгэхэр пхъашэу 
къызэрэшъупэуцужьыхэрэм, чъыIэ лыгъу-лыстым, гъэмэфэ 
огъулыгъаем, сыдырэ къиныгъуи шъукъызэтырагъэуцуагъэп, шъугу мыкIодэу, пкIэнтIэпсрэ лъыпсрэ лъэбэкъу 
пэпчъ фэжъугъачъэзэ, а зэпстэур зэпышъучыгъэ, шъуигухэлъ къыздэжъугъэхъугъ. КIочIэшхо къышъухэзылъхьагъэ Тхьэшхом щытхъур ыдэжь! Шъуихэгъэгу гупсэ, шъо, 
Кавказыр зыIэ къизгъэхьагъэхэм щытхъур шъуифэшъуаш, 
сышъуфэраз! Такъикъ гушIогъошхом, мэхьанэ ин дэдэ 
зиIэ такъикъым лъынэмысхэу зыпсэ зыгъэтIылъыгъэ шъуиныбджэгъухэр егъашIэм тыгу илъыщтых!..
- Сы сэIо, сикIал, а IэутIэ зышIырэ мэкъэхъужъым 
ыIорэр? - къылъыIэсрэ гущыIэмэ къарыкIрэр ымышIэми, 
зэхихрэр Сэмай фэщэчрэп.
- Адыгэ хэгъэгур зэраштагъэмкIэ, текIоныгъэкIэ Кавказ заор зэраухыгъэмкIэ тхьашъуегъэпсэу идзэкIолIмэ 
ареIо, агъэмэфэкIы.
- ЦIыфхэр зэраукIыгъэхэмкIэ тхьашъуегъэпсэу ареIуа? 
АгъэмэфэкIа?

--- Page 707 ---

- Ары, нан. Тэри тазытекIокIэ тыгушIощтыгъэба? 
ДгъэмэфэкIыщтыгъэба?
- КъэмыIу, зэтелъхь, Тхьэм щыщын, шIолIыкI,- Сэмай 
щтэгъэ нэгукIэ шъхьэр къыпхъуати, Алимбэч Iэ фишIыгъ,- 
тэ зэкIэ, ахэри тэри Тхьэм ыпашъхьэ тихьажьыщт, тигукIэгъунчъагъэ къытфигъэгъунэу телъэIужьыщт... Ащ нахьи 
бгъуитIумкIи заом хэкIодагъэмэ ягупшысагъэхэмэ 
нахьышIугъ...
Сырынэ-пщынэ макъэмрэ "ура" мэкъэ зэпэджэжьымрэ 
зыкъапхъотагъ. Пщэ къуапэм къыкъозыгъэ гъэтхэ тыгъэм 
ифэбагъэ адыгэ дунэе егъэзыгъэм зэхишIэщтыгъэп...
Урыс-Кавказ заор аухыгъ. Сэ ситхылъи икIэух фэкIуагъ, 
ау адыгэ лъэпкъым итхьамыкIагъо ащ ухыгъэ щыхъугъэп. 
Къушъхьэ гъогухэмкIэ, лъагъохэмкIэ зэо кIэныжь адыгэхэр, 
апэ илъыри, къяхъулIэщтри амышIэу, анэхэр акIыб щыIэу, 
егъэзыгъэкIэ хыIушъом екIух. Тырку къухьэхэм чIыпIэ 
щагъотыным хэти зэрэфэлъэкIэу кIэгуIы - зэбэных, зэзаох, 
хым хэзэрэтакъох, бгъэкIэ къухьэмэ арэхьэх...
Тырку икIыжьым адыгэмэ къащехъулIэгъэ тхьамыкIэгъо мыухыжьмэ ащыщ горэкIэ тхылъыр сыухы сшIоигъу. 
Илъэс пчъагъэрэ адыгэмэ адэзэогъэ французэу А. Фонвиль 
мары къытхыжьрэр:
"...Мамыр зэзэгъыныгъэхэр урысхэм адэшIыгъэным 
къыкIэдэущтыгъэ куп адыгэхэм зэрахэтыгъэм къыхэкIэу 
тиIофхэр нахь хьылъэ хъущтыгъэх. Тызигъусагъэмэ ягукъэбзагъэ тицыхьэ телъыгъ нахь мышIэми, ащ фэдэ купмэ 
яIоф къызикIыкIэ урысмэ тазэрэратыщтым техъырэхъышэжьыщтыгъэп. Джыры нэмыIэмэ, тэ тятыгъэным нахьыбэмэ къыдырагъаштэ хъугъагъэ, тэри ащ нахьыбэкIэ Адыгэ 
шъолъырым тисыным мэхьанэ иIэжьыгъэп.
Урысхэм ТIуапсэ заубытыгъэм щегъэжьагъэу тырку 
къухьабэхэр адыгэ хы нэпкъымэ къаIухьэщтыгъэх, хэгъэгур зыбгынэжьыхэрэр, осэшхо лъамытэу, Самсун е Трапезунд яIэгъо-блэгъухэм анагъэсыщтыгъэх. Ар тэрыкIэ 
лъэшэу Iэрыфэгъугъ, сыда зыпIокIэ мощ фэдиз къухьэу 
IукIхэрэм ащыщ горэм, зыми гу къытлъимытэу, хы ШIуцIэм 
тызэпырищын ылъэкIыщтыгъ. Лъэпкъ гумыпсэфыр анэIу 
зэрикIыжьрэм ыгъэразэхэу урысхэр зыпарэкIи адыгэхэм 
пэрыохъу афэхъущтыгъэхэп. Тэ хым гъэбылъыгъэкIэ 

--- Page 708 ---

тызэпырамыгъэкIыжьыным пае яшъыпкъэу къухьэхэр 
ауплъэкIущтыгъэ.
Нэбгырэ зырызэу зыдгощынхи, шъхьадж изакъоу 
гъогу техьанэу тетыубытагъ. Ащ ишIуагъэкIэ зэкIэми тызэгъусэу урысхэм таубытын алъэкIыщтыгъэп, зыр аубытыгъэми, тащыщ горэ псаоу Тыркуем нэсыным тыщыгугъыщтыгъ.
Тырку къухьэзефэр нэпкъым къызэрэтехьэу шъхьадж 
иунагъо хым зэрэзэпырищыщт уасэмкIэ ащ зэрезэгъыщтым 
адыгэхэр пылъыгъэх, етIанэ пчыхьэм, жьыбгъэр Iэрыфэгъоу къепщэ зыхъукIэ, къухьэр хым техьэщтыгъэ. Адыгэхэр Тыркуем зэрэнэсынхэм лъэшэу зэрэкIэгуIэщтыгъэхэр 
арыми, тыркухэр зэрэнэипсыягъэхэр арыми къызыхэкIрэр 
умышIэнэу, къухьэхэм цIыфхэр бащэу арагъэтIысхьэщтыгъэх. Фэшъхьафырэ уахътэм нэбгырэ шъэныкъо-тIокIищ 
зэрыфэщтыгъэ къухьэхэм нэбгырэ шъищ-шъиплI ратакъощтыгъэ. Зышъхьэ езыхьыжьэжьыгъэхэм гъомлапхъэу 
зыдаштэщтыгъэр фыгу Iэбжыб заулэрэ псы пхъэчэе цIыкIу 
зытIурэ ныIэп. Хы шъхьэихыгъэм тетэу Тыркуем нахьыбэрэмкIэ зэрэнэсыщтыгъэхэр чэщ-мэфитф-хы, ащ фэдиз 
уахътэм гъогууанэр зэпачыным пае а тхьамыкIэхэм къинэу 
акIэхэкIыщтыгъэр гъунэнчъ.
Хыуаем зыкъызиIэтыкIэ, цIыфхэмкIэ ушъэгъэ къухьэхэм 
афэмыщыIэу хым чIихьэщтыгъэх. Нахь зэтегъэпсыхьагъэхэ 
къухьэхэр е цIыф бащэ зэрымысыгъэхэр хыуаем лъэшэу 
зэрэзэридзэщтыгъэхэм къыхэкIэу насыпынчъэхэу ахэмэ 
ращэжьагъэхэр зыдэкIожьыщтыр амышIэу зэутэкIыщтыгъэх, зэрэпIытыжьыщтыгъэх. Охътэ ошIури ащ нахьышIугъэп - жьыбгъэ зэрэщымыIэм къыхэкIэу къухьэхэр къызэтеуцощтыгъэх, гъомлапхъэр аухыти, насыпынчъэхэр 
гъаблэм ыгъалIэщтыгъэх.
Тырку къухьэзефэхэм тэ къытфаIуатэщтыгъэ ежьхэм 
анэхэмкIэ алъэгъугъэ тхьамыкIагъоу зышъхьэ 
езыхьыжьэжьыгъэхэм апэкIэкIыщтыгъэхэр. Гъогу техьагъэхэр зэрысыгъэ къухьэ заулэ хым чIихьагъ, адрэхэм 
арысыгъэхэм азыныкъоу гъогум телIыхьагъэхэм яхьадэхэр 
хым хадзэжьыгъэх. Арэу зэрэщытзэ, къушъхьэчIэсхэр 
хъатэу ашъхьэ зэрэфэмыгумэкIыжьыщтыгъэхэми лъэшэу 
зэрагъэщтагъэхэми къахэкIэу къызэтемыуцохэу ащ фэдиз 
щынагъо зыпылъ гъогум техьэщтыгъэх. Шъхьадж 
зэгупшысэщтыгъэ закъор къухьэм нахь псынкIэу зэрифэныр ары, ахзмэ къяхъулIэщтыр Тхьэм ыухэсыгъахэу, хым 
тетэу лIэщтхэмэ е хэкIодэщтхэмэ, ащкIэ анэтIэгу итхагъэм 
зыщадзыен амылъэкIынэу аIощтыгъэ.
Хэгъэгум изытет гукIодыгъуагъ. Хынэпкъым щызэрэугъоигъэ адыгэхэр зажэщтыгъэхэр нахь псынкIаIоу гъогум 
зэрэтехьащтхэ къухьэр къэсыныр ары. ЧIыпIэ къинэу 
зэрыфагъэхэмрэ агу зэрэкIодыпагъэмрэ зэрэзыIэкIаубытагъэхэм къыхэкIэу насыпынчъэхэм агу къэкIыхэщтыгъэп 
ощхым е жьыбгъэм защаухъумэнэу чэл горэ ашIынэу. 
Зызакъу ныIэп ахэмэ агуи ашъхьи илъыгъэр - нахь псынкIаIоу Тыркуем зэрэкIожьынхэр ары. Ащ щэхъурэ гугъи 
ахэмэ яIэжьыгъэп, мэфэ реныр зэрагъакIощтыгъэр нэпкъым тет бгышъхьэ горэм тесхэу хым къыщылъагъохэрэ 
къухьэхэм, сыд ишIыкIэми, макъэ арагъэIуныр, нэпкъым 
къыIухьанэу къырагъэзэгъынхэр арыгъэ. Осыр жъужьэу 
къыригъэжьэгъагъэти ащ нахь ыгъэгуIэщтыгъэх. Ахэмэ 
дэгъоу къагурыIощтыгъэ осыр зэрэтекIыгъэм лъыпытэу 
урысхэр а чIыпIэм къызэрэсыщтхэр, а гупшысэм ахэмэ 
агу къыгъэкIодыщтыгъэ.
Къухьэзефэ Якъубэ сыригъусэу Вардан сыкъыдэкIыжьыгъагъ, ыпэкIи ащ бэрэ хынэпкъым сыщыIукIэщтыгъэ, бэри ишIуагъэ къысигъэкIыгъ. ЗэкIэ хъурэр-шIэрэр, 
зыщыслъэгъун слъэкIыщт чIыпIэ ащ сигъэтIысыгъагъ, ау 
зэрэпщэгъуагъэм, ащ ыужи псынкIэу къызэрэмэзэхагъэм 
къахэкIэу зыпари слъэгъугъэп пIоми хъущт. Хъулъфыгъэхэр абгы къэсэу хыпсым хэтхэу яшъхьэгъусэхэмрэ 
якIэлэцIыкIухэмрэ къухьэхэм арахьылIэщтыгъэх, зэкIэ 
яунагъохэр къухьэм зырагъэтIысхьэрэ нэужыр ары ныIэп 
ежьхэр ащ зитIысхьэщтыгъэхэр. Бзылъфыгъэхэр къухьэм 
ращэхыщтыгъэх. ЧIыпIэ нэкI къэмынэныр ары Якъубэ 
зылъыплъэщтыгъэр. ЦIыф егъэзыгъэхэр къухьэм изы 
зэришIыгъэхэзи, джыри зыгорэ къыIухьэмэ, ащи чIыпIэ 
къыфигъотыщтыгъэ. Хъулъфыгъэхэр къухьэ кIыIум хьампIэIоу тесыгъэх, ахэр Iужъоу зэрэзэхэсыгъэхэм ыпкъ 
къикIыкIэ пшъэрылъхэу къафашIыхэрэр агъэцэкIэнхэм пае 
тырку къухьэ IофышIэхэр ахэмэ ашъхьэхэм арыкIонхэ фае 
хъущтыгъэх.
Якъубэ сэ къызготIысхьагъ, къухьэ чэтэнхэр къыIэтыгъэх, тэри гъогум тытехьагъ. Жьыбгъэу къепщэщтыгъэр 
ащ фэдизэу лъэшыгъэп, ау тызэрэкIорэм ипсынкIагъэ 
уезэгъыщтыгъ, пчэдыжьым ехъулIэу хы шъхьэихыгъэм 

--- Page 709 ---

тынэсыгъ. Мыщ дэжьым ары ныIэп къухьэм нэбгырэ 
пчъагъэу къырагъэтIысхьагъэр зыфэдизыр зэзгъэшIэн 
зыслъэкIыгъэр - нэбгырэ шъищрэ тIокIитIурэ блырэ. Щэджагъом дэжь къухьэм бырсыр къыщыхъугъ: чыжьэкIэ 
зы шIуцIагъэ горэ хым къыщылъэгъуагъ, ар къухьэу 
къычIэкIыгъ. Сыгу етыгъэу а къэлъэгъуагъэм сылъыплъэзэ, 
адыгэ лIыхэр яшъыпкъэу къухьэм исхэм япэщэ лIыжъхэм 
ащыщ горэм зэрэдэгущыIэхэрэм гу лъыстагъ.
- Хэта мо лIыжъэу адыгэхэм адэгущыIэрэр? - сеупчIыгъ Якъубэ.
- Зи ыIорэп ащ,- Якъубэ мэкъэ зэхъокIыгъэкIэ джэуап 
къыситыжьыгъ.
- Зи ымыIо хъуна, ары пакIошъ, къызэрэсшIошIырэмкIэ, сэры ащ зыфиIорэр,- Якъубэ дезгъэштагъэп, сыда 
пIомэ салъэныкъокIэ цIыфхэр къызэрэплъэхэрэр слъэгъущтыгъ.- Сыда ащ ыIорэр, умыушъэфыба?!
- Ары, оры ар зытегущыIэрэр, зи шIу къыуиIуалIэрэп, 
джыдэдэм зэкIэри къыбгурыIощт.
Ащ сызэригъэгумэкIрэр хэти къыгурыIонэу щытыгъ, 
сапашъхьэ щыхъу-щышIэрэр зыфэдэр къысиIотэнэу, Якъу бэ джы шIосыубытыкIыгъ.
- Ахэр зыфаехэр хым ухадзэнэу ары,- аужыпкъэм 
ащ къысиIуагъ.- Ау къухьэр урысхэм яеу къызычIэкIыкIэ 
ары арэущтэу ашIын агу зыхэлъыр,- тIэкIу сигъэрэхьатыным пае къысиIуагъ.- Урысхэм мыщ укъызыщагъотыкIэ, 
ежьхэр зэраубытыщтхэм ахэр егъапэх, ау мыщ утемысы 
зыхъукIэ пэрыохъунчъэу зэратIупщыщтхэм рэгущыIэх.
Псаоу сыкъэнэжьыным сыщымыгугъэу, гумэкIым 
сызэлъиштагъэу къэлъэгъорэ къухьэм сылъыплъэу езгъэжьагъ. ШIуцIэгъэ цIыкIур чIыпIэ имыкощыкIы фэдэу къысщыхъущтыгъ, лъэшэу сызэрэплъэрэм къыхэкIэу сынэхэмкIэ зыгори зэхэсымышIыкIыжьэу сыхъугъагъ... Аужыпкъэм 
къухьэм тырку быракъ зэрэщыгъэIагъэр слъэгъугъэ. Ар 
къызызгурэIом сэ лъэшэу сыгушIуагъ. Сэ къысфэгъэхьыгъэу ашIэн агу хэлъыгъэм пае зэрэукIытэжьыгъэхэр адыгэхэм къахэщыщтыгъ. Ахэмэ гухэлъ бзаджэу къысфыряIагъэм гумэкIышхом сызэрэхидзэгъагъэр алъэгъугъэти, 
язекIуакIэ рыукIытэжьхэзэ, къысэубзэжьыгъэх.
Хъугъэ-шIэгъэ хъатэ къытэмыхъулIэу къыкIэлъыкIогъэ 
мафэхэм тигъогу хэдгъэкIыгъ. Апэрэ мэфитIум гухэкI 
хъугъэ-шIагъэ гори къухьэм къытехъухьагъэп, къыкIэлъыкIогъэ мафэр ары бзылъфыгъитIурэ зы сабыйрэ яхьадэхэр 
хым зыхадзагъэхэр - къухьэм цIыф бащэ исыгъэти, ахэр 
щапIытIыгъэх. Ящэнэрэ мафэм джыри зы бзылъфыгъэрэ 
хъулъфыгъитIурэ лIагъэх, яплIэнэрэ мафэм - нэбгырэ 
пшIыкIутф лIагъэ, ятфэнэрэ мафэм - пчэдыжьы сэбахьым 
тырку нэпкъыр къэлъэгъуагъ. Тызэрэпшъыгъэмрэ мэлакIэ 
тызэрэлIэщтыгъэмрэ къахэкIэу кIочIаджэ тыхъугъагъ, 
гъомлапхъэу къызыдэтштагъэр мэфитIукIэ тыухыгъагъэ. 
Джыри ащ фэдизрэ хым тытетын фаеу хъугъагъэмэ, 
ащыгъум къухьэм исыгъэм ызыныкъо Трапезунд нэмысэу 
хэкIодэныгъи.
Азие ЦIыкIукIэ заджэхэрэм икъушъхьэ лъагэхэм акIыIу 
джыри осыр зэрателъыгъ, ау хы нэпкъым тетыгъэ зейтун 
чъыгхэр къэгъэгъэ ежьашъохэм зэлъабгъэгъагъэ. Нэпкъым 
нахь тыпэблагъэ зэхъум гу лъыттагъ къушъхьэхэм къячъэхырэ осыпсыр лъэгуанэхэм къазэрэрылъадэрэр, гъатхэр 
къызэрэблагъэрэр, ащ дакIоуи хэгъэгум фэшъхьаф теплъэ 
иIэу зэрэхъущтыри ащ къыушыхьатыщтыгъ. Тэ нэпкъым 
тыготэу заулэрэ тыкIуагъ, сыда пIомэ, анахь благъэу 
хынэпкъым Iутыгъэ къухьэуцупIэр зыдэтыгъэр Аче-къалэр 
арыгъэ. А цIыф псэупIэм пэмычыжьэу ары тэ благъэу 
нэпкъым текIолIэни щынэгъончъэу бзылъфыгъэхэмрэ 
кIэлэцIыкIухэмрэ идгъэтIысыкIынхэ зыщытлъэкIыгъэр. 
Тырку къоджэ мыинхэу нэпкъым тесыгъэхэм яунэ фыжь 
цIыкIухэмрэ азанэджапIэхэмрэ загъорэ къэлъагъощтыгъэх... ХэгъэгукIэ афэхъурэм шIогъэшIэгъонэу адыгэхэр 
еплъыщтыгъэх. "Алла акбар", "Алла акбар" аIозэ, зэпамыгъэоу ахэмэ къапчъыщтыгъэ, апсэ пытэу гъогу хьылъэ 
зэпачын языгъэлъэкIыгъэ Тхьэм зэрэфэразэхэр раIощтыгъэ.
Нахьыпэм сэ Аче-къалэ сыкIоу къыхэкIыгъ, ащ пае 
тырку пытэпIэ цIыкIоу а къалэм пэмычыжьэу щытыр 
псынкIэу къэсшIэжьыгъ - джары тэ тызэрыс къухьэр 
зыIууцон фэягъэр. Аужырэу Аче-къалэм сыкъызыдэкIыжьыгъэм ыуж а пытапIэр гум ранэжьыгъагъ, пцэжъыешэ 
унэгъо зытIущ ныIэп щыпсэущтыгъэр. А пытапIэр зыдэщытымкIэ джорэхэр аIыгъхэу нэпкъым ылъэныкъокIэ 
нэбгырэ пчъэгъабэ къикIхэу слъэгъугъэ. КъызгурыIон 
слъэкIыщтыгъэп слъэгъурэр зыфэдэр. ЕтIанэ нэпкъым нахь 
тыпэблагъэ зэхъум, ахэр адыгэхэу къычIэкIыгъэх. Бэ 

--- Page 710 ---

темышIэу амакъи зэхэтхыгъэ - хьэдэгъэ макъэхэр къушъхьэхэм алъэныкъокIэ къиIукIыщтыгъэх.
Тэ тызэрысыгъэ къухьэмэ афэдэу къухьэ пшIыкIутIу 
нэпкъым Iутыгъ. Ахэмэ ащыщхэр нэкIыгъэх, тырагъэзэжьынышъ, адыгэ хы нэпкъхэм якIунхэу, гъогу техьанхэу 
загъэхьазырыщтыгъ, адырэхэм къащагъэхэр къырагъэтIысыкIыщтыгъэх. Ахэр тапэ итхэу къэкощыжьыгъэхэ 
адыгэхэр арыгъэх. Анэгухэр кIыфыбзэ зэрэхъугъэхэм 
къыушыхьатыщтыгъ тэщ фэдэу ахэми гъогум къиныбэ 
зэрэтыралъэгъуагъэр.
Гъурзыр етыдзыхи, хъулъфыгъэхэр псым хэтхэу 
бзылъфыгъэхэр, кIэлэцIыкIухэр, хьадэхэр нэпкъым рагъэкIугъэх.
Аужыпкъэм сэри чэзыур къысэнэсыгъ, сызэрэгушIорэр 
гум дэмыфэжьэу нэпкъым сытеуцуагъ. Лъэш дэдэу 
сыпшъыгъагъ, гъаблэми сызэрэригъэзыгъэм къыхэкIэу 
ерагъэу слъакъохэм сахьыщтыгъ. МэфитIу фэдиз хъугъэу 
фыгукIэ къысIуфэгъагъэп, аужырэ чэщ-зымафэхэми 
къакIоцI псы сешъогъагъэп. СкIуачIэ къызэрихьыщтым 
фэдизкIэ селъэкIонзэ, къушъхьэ лъапэм къыкIэчъырэ 
псынэкIэчъым секIуалIи, псыкIэ зызгъэшъокIыгъ. Ащ скIуачIэ зыпкъ къыригъэуцожьыгъ, мо купым хымэу сызэрахэтыр зэхасшIэзэ, Трапезунд нахь псынкIаIоу сызэрэнэсыщтым 
ыуж сихьагъ.
Сэ зэрэсшIагъэмкIэ, тэ къытэмыдэIухэу кIымафэм 
икъихьэгъум мыщ къэкIуагъэхэ адыгэ нэбгырэ мин пшIыкIутIур, зэкI пIоми хъунэу, лIагъэ. Ашхыщт гъомылэр 
афимыкъоу, лъэшэу япсауныгъэкIэ зэкIэкIуагъэхэу мыщ 
ахэр къызэсыхэм, зэпахырэ уз щынагъор - шъорэкIыр, 
тэлаур ыкIи фэшъхьафырэ узхэр Трапезунд къызыдахьыгъэхэу къычIэкIыгъ, ащ къыхэкIэу а къалэм дэс цIыфхэр 
бэдэдэ хъухэу лIагъэх.
Узмэ агъэщтэгъэ тыркухэм адыгэхэм апае хынэпкъым 
чIыпIэ щафагъэнафэу рагъэжьагъ, яхэгъэгу рамыгъахьэхэу 
дзэхэр ахэмэ аIуагъэуцуагъэх.
Азие ЦIыкIум инэпкъ сызытеуцогъэ лъэхъаныр адыгэхэм яикIыжьын ижъотыпIэ тефэгъагъ. Аче-къалэ изакъоу 
а хэгъэгум икIыжьыгъэ нэбгырэ мин пшIыкIутф дэсыгъ. 
ЧъыIэу щытыгъ нахь мышIэми, ахэр зычIэсыгъэхэр зейтун 
чъыг тхьапэхэм ахэшIыкIыгъэ чэлхэр арых ныIэп. Гъомлапхъэу къызыдаштэгъагъэр зэраухыгъэм къыхэкIэу ахэр 

--- Page 711 ---

зэрэщыIагъэхэр Тыркуем загъорэ къаIуидзэрэ гъомылэ 
тIэкIур арыгъэ. А гъомылэр ахэмэ къазэрэфагощырэ 
шIыкIэр слъэгъугъагъэ: хьалыгъухэр зэрылъхэ къошъуищ 
нэпкъым къыIухьагъ, дэкIыпIэ зэжъу къагъани, дзэкIолI 
уIэшыгъэхэр къыщызэгоуцуагъэх. Ащ адыгэхэр, шъхьадж 
къытефэрэ хьалыгъур къызыщыратыщт чIыпIэм екIолIэным 
пае зэрыз-зэкIэужэу дэкIынхэ фэягъэ. Ау а чIыпIэм 
къекIолIагъэ пэпчъ ар инасып къыхьынэу щытыгъэп, сыда 
пIомэ хьалыгъоу къафащагъэр зэрэмакIэм къыхэкIэу 
азыныкъуи фикъунэу щытыгъэп, адырэ къэнагъэхэр 
ятIонэрэ къэщэгъум нэс ежэнхэ фэягъэх. Ар къыкIэлъыкIорэ зичэзыу къэщэгъу мафэр арыгъэ ныIэп зыхъущтыгъэр.
Къэкощыжьыгъэхэр зыщыпсэущтыгъэ чIыпIэхэр зэкIэ 
къызэпэскIухьэгъагъэти, ащ фэдиз хьал-балыкъым пае 
къамыгъанэу зы хэбзэ-шапхъэ горэм тетэу псэунхэм адыгэхэр яшъыпкъэу зэрэпылъыгъэхэр мыщ дэжьым сшIошъ 
хъугъэ. Ахэр лIэкъо-лIакъоу гощыгъагъэх, лIакъо пэпчъ 
чъыг гъэнэфагъэм пэблагъэу тIысыгъагъэ, ящыгъынхэр, 
япIэ техъон-кIэлъынхэр зыдэлъ пхъуантэхэр, фыгу тIэкIу 
зэрылъ шъом хэшIыкIыгъэ дзыохэр - джары зэкIэмкIи 
ахэмэ "ябайныгъэ" зыфэдагъэр. Зыхэм машIо рашIыным 
пае пхъэр къызэпаупкIыщтыгъ, адырэхэм чъыг къутамэхэм 
ахашIыкIыти, чэлхэр агъэпсыщтыгъэ, бзылъфыгъэ ныбжьыкIэхэм псы къахьыщтыгъэ, чэщ гъомылэр агъэхьазырыщтыгъэ, сабыйхэр быдз рагъашъощтыгъэ, зыхэлъыщтхэ 
пIэхэр чъыг тхьапэхэр къаугъойзэ зэрагъэчэпыщтыгъэх. 
Егъэзыгъэ-гуIэн Iофэу зыхэтхэм агу ыгъэкIодыгъэу адыгэ 
бзылъфыгъэхэм анэхэм нэпсыр акIизыгъ. Ныохэр, гъомылэ 
горэхэр агъэхьазырхэу, машIом пэсыгъэх - фыгу тIэкIоу 
къафэнагъэр яунагъохэм афажъощтыгъ. Ау мощ фэдиз 
тхьамыкIагъомрэ гукIодыгъомрэ ахэтыгъэхэми, ахэр 
ащызыгъэгъупшэрэ кIэлэцIыкIухэр джэгущтыгъэх, къашъощтыгъэх.
Тыгъэр къуахьэ зэхъум, муэдзиным диныр зылэжьыхэрэр нэмазым ригъэблагъэхэу ригъэжьагъ. Хъулъфыгъэхэм амдэз ашти, ежьхэм ялIакъо иефэнд дэжь къыщызэрэугъоигъэх, яцуакъэхэр зыщахыхи, якъэптан убгъугъэхэм атетхэу Чабэм анэIу агъэзагъ. Тыгъэу къуахьэрэм 
къыдзыхэрэ нэбзыйхэм ахэр къызэригъэнэфыщтыгъэм 
зы щынэгъошхо нэшанэ горэ къыхилъхьэщтыгъ. 

--- Page 712 ---

Мэкъэ псыгъокIэ муэдзиным КъурIаным иIаятэхэр 
къыпчъыщтыгъэх, зэкIэми ар къыкIаIотыкIыжьыщтыгъэ, 
ардэдэм тефэу лъэгонджэмышъхьэкIэ зырадзыхыщтыгъэ. 
Нэмаз зышIыхэрэм загъэхъыерэм къэс сэшхохэу, къамэхэу, шхончыхэу ашIохэлъагъэхэм дзэкIолI нэшанэ зыхэлъ 
жъынч мэкъэ шъхьаф гъэнэфагъэ къахэIукIыщтыгъ. 
ЗэхапшIэщтыгъэ мы лъэпкъ лъэшым урысхэр текIогъа гъэхэ 
нахь мышIэми, ыкIуачIэ къехьыфэ нэс ащ ишъхьафитныгъэ 
къызэриухъумагъэр, сыдэу хъугъэми, ахэр лIыгъэми, 
къарыуми зэрафыщымыкIэщтыгъэхэр.
ТхьэлъэIум ыуж хьадэхэр агъэтIылъыгъэх. НэбгыриплIымэ атамэ телъэу хьадэр ахьыщтыгъэ, лIагъэ пэпчъ 
иунагъо ыуж итэу лъыкIощтыгъэ, бзылъфыгъэхэр тIэкIу 
аужыIоу итыгъэх, мэкъэ IэтыгъэкIэ лIагъэр агъаещтыгъэ. 
Сэ Адыгэ хэгъэгум щыслъэгъугъагъ лIагъэхэр зэрэщагъаехэрэр, ау Аче-къалэ адыгэхэр жъугъэу зэрэщылIэщтыгъэхэм къыхэкIэу а хьэдагъэхэр щэчыгъуаем нэсыжьэу 
хъугъагъэх - гур къэзыгъэбырсырырэ гъымакъэхэм зэкIэ 
Iэгъо-блэгъу къушъхьэхэр джэрпэджэжькIэ къызэлъагъаджэщтыгъэ...
Бэрэ сызылъыхъугъэ нэужым Трапезунд сызэрэнэсын 
слъэкIыщт амал аужыпкъэм къэзгъотыгъ. Якъубэ нэIуасэ 
сызыфишIыгъэ лIыжъ горэм Трапезунд сынигъэсынэу 
сыкъигъэгугъагъ. Ар Ахьмэд арыгъэ - жэкIэ фыжьыбзэ 
зытет лIыжъ сэмэркъэушIылагъ. Трапезунд пашам икъухьэхэр, зэкIэ ауплъэкIухэу, хым тетыхэ нахь мышIэми, 
Трапезунд сынигъэсынэу ащ гущыIэ къыситыгъ.
- Сэ сыд фэдэрэ чIыпIи сыпхырыкIыщт,- сызэрехъырэхъышэрэм ипэгъокIэу ащ къысиIуагъ,- сэ сиIэнатIэ 
зыфэгъэхьыгъэр Трапезунд пашэм икъухьэхэм гъэбылъыгъэкIэ саблэкIын слъэкIыныр арыба, мары, илъэс 
тIокIитIу хъугъэу ахэмэ ар ясэшIэ. Нычэпэ, мази зыщымыIэм, сэ сыкъаубытыным пае тхьамыкIэгъошхо горэ 
къысэхъулIэн фае.
- Ары шъхьаекIэ, сыдэущтэу ар о зэшIопхыщта?
Джэуап къыситыным ычIыпIэкIэ къэтэджи, иунэ 
пэмычыжьэ къакъырэшхом сычIищагъ, къошъо кIыхьэр 
къысигъэлъэгъугъ. Ар къошъоф нэбгырий зэрысырэ къошъо зэтегъэпсыхьагъэу къычIэкIыгъ. Ар зысэлъэгъум 
сырэхьатыжьыпагъ.
СшIуабэ дашIэу чэщ къызэрэхъущтым сежагъ.

--- Page 713 ---

Гъогу техьагъу уахътэр къызэсым, Ахьмэд зэряджагъэм лъыпытэу къошъоф нэбгырэ пшIыкIутIу къыткIэлъырыхьагъ. Ахэмэ къуашъор хым тыратIупщыхьагъ, тэри 
гъогу тытехьагъ.
ТIэкIу-тIэкIузэ, адыгэхэм амакъэхэр нахь зэхэхыгъуаеу 
къэIухэ хъугъэ, бэ темышIэу япсэупIэ къыщыпсырэ 
мэшIонэфхэр ары ныIэп тинэплъэгъу къыридзэжьыщтыгъэхэр. Трапезунд нахь тыпэблагъэ хъурэм къэс сызэрэгушIорэм нахь лъэшэу хахъощтыгъэ нахь мышIэми, адыгэ 
лъэпкъ насыпынчъэхэу охътэ кIыхьэм къыкIоцI сызихьэкIагъэхэм, IашэкIэ синыбджэгъугъэхэм егъэшIэрэу 
сызыхэкIыжьхэрэм ятхьамыкIэгъо щыIакIэ сыгу къэсымыгъэкIыжьын, сыгу ясымыгъэгъун сфэлъэкIыщтыгъэп. Джа 
чIыпIэ зэжъум ахэр зэрилIыкIыщтхэм IэпыIэгъу сафэхъун 
зэрэсымылъэкIыщтым лъэшэу сигъэгумэкIыщтыгъ.
Зикъуашъо сис лIыжъыр ежь иIоф щэхъу пылъыгъэп. 
Сыд фэдэрэ хъугъэ-шIагъэу ыпашъхьэ щыхъухэрэм ар 
зыпарэкIи агъэгумэкIыщтыгъэп, ынэхэр пщагъом зэрэпхырыплъыщтым щэхъурэ гугъу ащ иIагъэп...
- Мы адыгэ тхьамыкIэхэр, сыдэу ахэр насыпынчъэхэу 
къычIэкIыгъэх,- лIыжъым имыгумэкIыныгъэ ишъыпкъапIэ 
сыушэтымэ сшIоигъоу къэсIуагъ.
- Ащ зи хэпшIыхьан щыIэп, джары ахэмэ Тхьэм афиухэсыгъэр,- мэкъэ рэхьаткIэ къыIуагъ.
- Ары шъхьакIэ, ахэр зэкIэ гъаблэмрэ чъыIэмрэ агъэлIэщтхэба?
- Истамбул бэдзэрым мыгъэ адыгэ пшъашъэхэр, 
сыдигъуи фэмыдэу, щыпыутыщтых,- зыкIи мыгумэкIыхэу 
лIыжъым къыIуагъ..."

--- Page 714 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 715 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том XI
Жернова
Исторический роман
На адыгейском языке

--- Page 716 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректоры: С. Б. Бжемухова, С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 717 ---

ИБ  № 32
Сдано в набор 20.06.2015. Подписано в печать 9.09.2015. Формат 
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать офсетная. Усл. п. л. 43,68. Уч.-изд. л. 42,0. Тираж 500 экз. Заказ 027.
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское 
республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп, ул. Гоголя, 8.
Тел.: (8772) 52-17-03, 52-12-59.
Отпечатано с готового оригинал-макета в ОАО "Полиграф-Юг".
385000, РА, г. Майкоп, ул. Пионерская, 268. 
Телефон для справок (88772) 52-23-92.