--- Page 1 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯПШIЫКIУТIОНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том 
М 53
двенадцатый. Хан-Гирей. Исторический роман.- 
Майкоп: Адыг. респ. кн. изд-во, 2015.- 808 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэр джэс 
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо пре миехэм, 
дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ пре мие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт 
тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0811-0
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2015

--- Page 8 ---

ХЪАН-ДЖЭРЫЙ
Тарихъ роман

--- Page 9 ---

АПЭРЭШЪХЬ

--- Page 10 ---

I
1818-рэ илъэс.
Гъэмаф, пчыхьэ хэкIотагъ.
ХьакIэхэр Пшызэ иджабгъу нэпкъ зытехьажьыгъэхэри 
яунэмэ зарыгупсэфэжьыгъэхэри бэшIагъэ. Гупсэфыгъо 
зимыIэр Мыхьамэт-Джэрый - унэ джэхэшъогур рекIукIы, 
гупшысэ зэпеохэр зэутэкIых, зэхэтакъох, зэпэуцужьых. 
Урысыем къырахыгъэ тхылъыпIэр зэ мэзахэм хэушIуцIыхьэ, 
зэ къыхэщы. БлэкIы хъумэ, фыреплъэкIы - къегъэфабэ, 
къегъэучъыIы. ГукIэ зэупчIыжьы: тиадыгэмэ мыщ къикIырэр къагурыIона шъуIо? Сыгугъэрэп. Пыи къысфэхъущтыри 
нахьыб...
СултIан Мыхьамэт-Джэрые джэхэшъогум щидзырэ 
лъэбэкъумэ афэдэу ынэгу бэ щызэблэкIырэр, къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIищым, гушIуагъуи тхьамыкIагъуи зэхэтэу, 
гукъэкIыжьэу иIэр макIэп. Урыс инэралэу Бибиковыр заокIэ 
Анапэ къызекIум, тырку пытапIэр фэмыштэу ащ идзэ 
хэтыгъэ ятэу Аслъан-Джэрые зэрэIукIодэгъагъэр, ежь 
Мыхьамэт-Джэрыерэ зыныбжь имыкъугъэ ышнахьыкIэ 
Къэплъан-Джэрыерэ урысые пачъыхьадзэм хигъахьэ 
шIоигъоу фэхыгъэм къышIыжьыгъэгъэ осыетыр Гудович 
инэралым ыпашъхьэ зэрэщагъэцэкIэгъагъэр джыдэдэм 
игупшысэмэ апшъэжь. Ащ ыужи зэшитIумэ бэ апэкIэкIыгъэр: урысмэ аготхэу Пшызэ иджабгъу нэпкъ, Екатеринодар пытапIи пэмычыжьэу, Васюринскэм дэжь, щыпсэугъэх. 
Бжъэдыгъухэр Урысыем зеуцуалIэхэм, Мыхьамэт-Джэрыерэ Къэплъан-Джэрыерэ яадыгэгу зыкъаригъэIэти, мыдырэ 
сэмэгу псыхъо нэпкъым къытырищэжьыгъэх, Лъэустэнхьаблэ чылэр яхэпIэ-тIысыпIэ хъугъэ. ЯзекIуакIэ ушъхьагъу 
къыфагъотмэ заухыижьзэ, яурыс гоуцуакIи зыщамыгъэгъупшэу, агукIи, ягупшысэкIи фэхьазырхэу, адыгэ щыIэкIэ 
бырсырым зыхагъэткIухьан алъэкIыгъ. 
Хьаулыеу, Мыхьамэт-Джэрые ыIуагъ, тэ, адыгэхэм, 
бзыу шъхьафитым зетэгъапшэ. Дунаир къэучъыIымэ, 
нэмыкI хэгъэгу фабэ быбыжьэу, гъэтхэ тыгъэм къыдэсыжьрэ бзыур арэп зызэдгъэпшэн фаер. Нэбгъо шIыгъэрэ 
хэгъэгу хэхыгъэрэ зимыIэр тэркIэ щысэтехыпIэп! Е-о-ой, 
адыгэ бетэмалых, тхьапшрэ нэтыхъоепщ Зэнэ Сэфэрбый 
ар къышъуиIуагъ, сэри ащкIэ сышъууджэгъугъ!.. А шъуздаплъэрэр хыкIыб хымэ чыжь, шъутеунэхъощт. Гъунэгъур 
гъончэдж, угуIэмэ, къотэгъу къыпфэхъущт, сыд пае плъэгъурэм ушъхьапырыплъын, зыщыщ умышIэрэ хэгъэгум 
уплъэн. Сыушъэфрэп, Урысыеми тыщыгъуазэп, Тыркуеми 
хэшIыкI фытиIэп. Ау ислъам диным титымэ, нэмыкI дин ит 
пстэури мыцIыфэу, псэ хэмылъэу, лыузынчъэу ара? 
Тигупшысэ адыгэ нэпцитIум дэкъузагъэу тпэ етыупсылIэжьзэ, 
шъхьарытIупщэу дгъаплъэрэп. Тыхэукъо тэ, адыгэхэр, 
тыхэукъо. Шъуинэплъэгъу гъощагъэ щызэблэурэ тырку хэр - Къырым хэгъэгужъэу зэгорэм тилIакъо къыздикIыгъагъэмкIэ угупшысэн хъумэ - шъощ нахьи абзэкIи яшэнкIи 
нахь спэблагъэх. Ау шъо тэ шъусхьыжьын, сятэжъхэри, 
сянэжъхэри, сяти, сятэшыпхъури, сэри ахэмэ сахэтыжьэу, 
шъоры тыкъэзылъфыгъэр. Тиадыгэ зэхэтыкIэ нахь дэгъу 
щымыIэу, загъори нэгъой лъэпкъых къытэшъоIоми, сидунай къэсэхьы, сишъэожъыехэр джа адыгэ намысым рысэпIух, рысэлэжьых. Гъогупэ хьылъэр нэпкъ лъэгитIум 
зячъалIэкIэ, хэкIыпIэм улъыхъоу, нахь къыппэблагъэм, 
Iэрыфэгъу къыпфэхъущтым унаIэ теодзэ, зеодзы. Тэ, 
адыгэхэм, непэ нэпкъитIу занд къытпэуцугъэр. ТIумкIи 
ягухэлъ тэркIэ зэфэдэ - яIашэ узэндыгъэ, ямамыр псалъи 
шъабэ, яорэди зы - егъашIэм зэпыйрэ хэгъэгуитIумэ тызэпакъудыи. ЛIэныгъэ нэпкъым утетмэ, тадырабгъуа хэпхыщтыр? ПIэ пщэймэ, апэ къыбнэсэу укъызэтезгъэнэжь рэм - уричIыфэгъущтми уридэогъущтми! - зебдзыщт. 
СигупшысакIи сизекIуакIи къысфэшъудэрэп шъхьакIэ, тэ, 
адыгэхэмкIэ, хэкIыпIэ закъоу сшIэрэр джары... Мо тхылъыпIэм къысфикIыгъэ къэбарым сыбзэ къыригъэтIупщыгъ 
къызшIошъумыгъэшI, ащ нахь кIуачIэ зыхэлъ мылъкуи - 
шъори шъумышIэу щытэп! - Тыркуем къысфищэигъагъ, 
къыIысхыгъэп нахь...

--- Page 11 ---

- Мыдэ сэIо,- игупшысэ зэпеомэ къыкIагъэщтагъ 
пIонэу Мыхьамэт-Джэрые джэхэшъогум къыщызэтеуцуагъ,- шъыдэу мы унэр мэзахэ, остыгъэр хэзыгъэнэн 
исыжьба!
Пщы макъэм къымыщагъэми, пчъэмкIэ лъэмакъэ 
къэIугъ, унэIутыр къэджагъ:
- Зиусхьан, уятэшыпхъу гощэшхом сыкъигъэкIуагъ, 
садэжь къерэхь еIо.
Пщы щагур зэпичи ятэшыпхъур зэрыс унэ лъэгуцэм 
зытехьэм, Пшызэ иджабгъу нэпкъ тес Екатеринодар пытапIэм иостыгъэ нэгъыфхэр Мыхьамэт-Джэрые инэплъэгъу 
къыпэшIофагъэх, ахэр имыщыпэлъэгъугъэхэми, а лъэныкъом, Матвеев къэзэкъ атаманым дэжь зэрэкъокIын фаер 
джыри ыгу къэкIыжьыгъ, ау нахьыпэ шапсыгъэмэ ахэхьэгъагъэмэ дэгъугъэ, шъэожъыем икъэбар кIэупчIэн, зэригъэшIэн. Хъан-Джэрые шъэожъыем ыгу ымыгъэбырсырэу 
ХъорэлIыкъо Хьамырзэ аталыкъым (Мэрчан чылэм зэрэщыщым пае Хьамырзэ МэрчанкIэ цIыфхэр еджэх), гъунэгъу чылэм дэс Абатэ Бэслъыные ихьакIэщ арми хъущт, 
шапсыгъэ хасэ горэми нахьышIужь, IукIагъэмэ, иаужрэ 
мэфэ гумэкIхэр шъхьащыунхэу мэгугъэ.
Джыри зэ Мыхьамэт-Джэрые ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, 
лъэгуцэ кIэсэныр ригъэубытэу къызэтыригъэуцуагъ, къызэплъэкIыгъ, мэзэгъо щагу зэгъокIыр нэмыз-Iумызэу 
къызэпиплъыхьагъ, Лъэустэнхьаблэ зэрэмыцIыфынчъэр 
къыушыхьатэу азэнэджэ мэкъэ псыгъор чылэм къышъхьащытэджагъ, хьэ хьакъу зытIущмэ зыкъапхъуати, 
псынкIэу амакъэ зыIуатхъыжьыгъ.
- КъакIо, Мыхьамэт-Джэрый, къакIо,- Къэнтат гощэшхом адыгагъэмрэ паIо зыщыгъым фызэрахьэрэ шъхьэкIэфагъэмрэ къаIэтэу къыпэгъокIыгъ, ытамэ Iэ къыщефэ,- 
хьэкIэ фэIо-фашIэмэ уапылъызэ, непэрэзымафэм тызэтеплъагъэп.
- Олахьэ арым, Къэнтат, джыри зэ, шъыдигъуи зэрэуихабзэу, сапэ уишъыгъ. Шъыд уикъэбар? Матвей къэзэкъ 
атаманым къысфигъэкIогъэ хьакIэмэ уагъэгупсэфыгъэпщтын?
- Е-о-ой... Хэтрэ хьакIи хъяр къыдакIо аIо шъхьамджэ, 
непэрэ хьакIэмэ къэбарышIу къытфахьыгъэми, къэпшIагъ, 
сыгуджэ сытынчыгъэп... Къытфахьыгъэ къэбарэр зэмышIу 
бгъуитIуджэ зэхэлъы, Мыхьамэт-Джэрый,- Къэнтатэ 

--- Page 12 ---

шъабэу, ыпашъхьэ исым зэрэшъхьасырэр къыхэщэу, 
хэщэтыкIыгъ, псынкIэуи къыпидзэжьыгъ: - Ары, узэгупшысэн закI, етIани, шъыдэу тшIын. Алахьэм къытитыгъэ 
дунэе хьафым тытет, зым фэзэжъу, зым фэбыхъу, шIури, 
ери щызэголъ. Унэм икIырэм къыгъэзэжьмэ огушIо, къэгужъуагъэм шъхьэм къыфихьэрэр макIэп. ЩыIэныгъэр 
тфэзэжъуми, тфэхъуаоми, нэфылъэ къызэрэтфихьырэмджи тэгушIо. Упсаоу, уузынчъэу уиджэхэшъогу укъытетэджэжьыным, джыри зэ къыпфыкъокIыгъэ тыгъэм 
уIуплъэжьыным нахь тхъагъо шъыд щыIэн! Пшызэ кIыб 
унэIу гъэзагъэми, нахьыкI, ар зыщымыгъэгъупш, уиадыгагъи, уибыслъымэныгъи, нэмыкIмэ удахьыхэу, дэдзых 
умышIы.
- Ащ фэдэ джэнджэш угу къимыгъахь, тятэшыпхъу 
кIас,- а гупшысэ зэфэмышIухэр ежь Мыхьамэт-Джэрые 
ишъхьаузыгъэми, гукIодыгъо щыIэп къыригъэкIэу ымакъэ 
зыкъыригъэпхъотагъ,- дунаер тиадыгэ гъогупэ щызэжъуми, нахьышIум тегупшысэн, типсыикIыпIэ тылъыхъун.
- Адэ ары, Мыхьамэт-Джэрый, адэ ары, нахьыкI... 
ШIум ухигъэукъотэп. Ау шIумрэ емрэ зэрэзэголъэри 
зыщымыгъэгъупш.
Мыхьамэт-Джэрые зэхихыгъэ гущыIэмэ жъыгъом 
езыублэгъугъэ пкъыр къагъэсакъыгъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьи, ятэшыпхъум нэшIукIэ фычIэплъыгъ. Мы тхьамыкIэр, гукIэ ыIуагъ, къыфаIорэп шъхьамджэ, сятэ къыдалъфыгъ, зы унэгъокIоцI тыкъикIыгъ, тэ сихьыжьын, илъэс 
пчъагъэ хъугъэшъ сиIофмэ агъэгумэкIы... Адэ сэри тэ 
усхьыжьын, мэзищ нахь мыхъугъэу унагъо узихьагъэр 
уилI укIыгъэ ионэш къыпфихьыжьыгъ. Бын гъотыгъо узфимыфэгъэ лIакъом сыдэущтэу шъхьэзэкъо ныбжьыкIэу 
уахэсыныя, уятэ иунэжъ къэбгъэзэжьыгъэу укъыскIэрыс, 
усят, усян, усшыпхъу, усиакъылэгъу, тиджэныкъо машIо 
уриухъумакIу. СигушIуагъуи, сигумэкIи есхьылIэнэу хэт 
мы дунаим ощ нэмыкI щысиI?
- КъэсIуагъэмэ зи къяпIолIэжьыгъэп, МыхьамэтДжэрый,- джау сыдми, Iофы зыримыгъэшIы фэдэу, гущыIэ 
дырекIокIэу Къэнтатэ къыIуагъ, къеупчIыгъ: - угу яIугъэба?
- Сыгу зэмыIун тятэшыпхъум къыIуагъэу къэсшIэжьрэп,- шъорышIыгъэ хэмылъэу Мыхьамэт-Джэрые 
къыIуагъ, инэгушIо шъаби иIуплъэ къыхэщыгъ.

--- Page 13 ---

- Ара? - Нэгу бгъузэ дахэр ымыгъэсысэу Къэнтатэ 
ыIупшIакIэмэ щхыпсыр арычъагъ, джыри зэ ынэмэ фэбэпс 
мэкъэнчъэу къакIэтэкъужьыгъ, зэхихыгъэр зэригъэшIагъорэр иупчIакIи къыхэщыгъ, сэмэркъэу шъабэкIэ, гум 
къыфихьагъэм ышъхьэ къыримыхэу, къыгурыIонэу къыухыжьыгъ: - Тхьэ къысати, симэхагъи, сипытагъи, хымэмэ 
къысфалъэгъут делагъэми сшынахьыкIэ ыгу зэреIурэм... 
Адэ тыдэ мыгъом сыпхьыжьын, сиделагъи, сиIушыгъи 
зыер сэрэу, илъэс пчъагъэм укъысэзэщыжьыгъэу, уапашъхьэ сис...- ОшIэ-дэмышIэу Къэнтатэ къыщиутагъ, пкъы 
хэкIотэгъэ псыгъор зыфызрэ къэтэбэ шIуцIэ кIаком исэмэгу 
джыбэ къырипхъотыгъэ дэнэ платыку къолэн цIыкIумкIэ 
ынэмэ акIэбэнэжьыгъ,- лIы закъоу згъотыгъэм гу щысымыфэу, сызхэхьэгъэ лIакъом яIэшIугъи сыкIэмыхьэу, 
шъхьэзэкъо мыгъоу сыкъялыжьыгъ...
- А тятэшыпхъу, а Къэнтат,- Мыхьамэт къызщылъэти, 
ятэшыпхъум етIысылIагъ, зэриубытылIагъ,- шъыд къыохъулIагъэр? Шъыд уигукъау?..
Къэнтатэ игъын ошIэ-дэмышIэу къызэрэщиутэгъагъэм 
фэдэу щигъэтыжьыгъ, игумэхагъэ тIэкIу рыукIытэжьэу, 
ау ипытагъэ къыхэщэу, къыIуагъ:
- Къысфэгъэгъу, Мыхьамэт-Джэрый, уапашъхьэ 
симэхагъэ къызэрисхьагъэр пфэшъуашэп... Адэ гушIуагъом гукъаор къыздехьы языгъэIуагъэр джары... Гум 
илъэр сфэIэжагъэп...
- КъызгурэIо, Къэнтат, къызгурэIо... Сэ силажьи ащ 
хэлъ. Тыркуем илъэIу спшъэ ислъхьэгъагъэмэ нахьышIугъэмэ сшIэрэп...
- Адэ шъыд зыфэмышIагъэр?.. ЗиIоф къытхэмылъмэ 
япIуагъэм урыкIэгъожьа?
- Хьау, сырыкIэгъожьырэп. Узимые тыркумэ ямыер 
аIыохкIэ, шъыд къикIын! Пшызэ Iушъо пэщэныгъэр сызыщыщ адыгэмэ къыщысапэсыгъагъэмэ, Iоф шъхьафыгъ. 
Ау ащ нахь адыгэ упчIэ хьылъи къыпэтэджытыгъ - тэдырэ 
лъэныкъу, бгъуитIумэ язэу, зыдэдгъэзэтэр? Ащ иджэуап 
сэ бэшIагъэ къызызгурыIуагъэр, бгъуитIори амалынчъэ. 
Джа упчIэ амалынчъэми адыгэгор щэу зэтыриутыгъ - 
нахьыбэмэ егъашIэм ямыIэгъэ хэгъэгу зэхащэнэр яморад, 
адырэ лъэныкъуитIумэ ашъхьэпхэтыкухэр зэфэгъэзагъэхэу 
янэплъэгъу зэфэшъхьафы - зыр Тыркуемджэ маплъэ, 
адырэмэ, сэщ фэдэмэ, Урысыер ягугъапI.

--- Page 14 ---

Къэтэбэ пшъэпIэ Iэтыгъэр нахь хэплъэгъукIэу Къэнтатэ 
шъхьэр къыIэтыгъ:
- Джы сигумэкI укъекIотылIагъ, Мыхьамэт-Джэрый. 
Сшынахьыжъ тхьамыкIэр, Аслъан-Джэрые, сыгу къэогъэкIыжьы, зызфигъэзэжьыгъэ Алахьэ пашъхьэм шIу щешI. 
Зэрэхъурэмджэ, Урысые гъогумджэ уицыхьэ зытелъыжь, 
непэ къыбдэхъугъэми урыраз.
- СшIэрэ пстэуми сарыраз, сыни кIэпхагъэп, лъахъи 
стелъэп сIомэ, усэгъапцIэ. КъызгурэIо, гъогу хэхыгъэп 
сызтехьагъэр, ау ащ нахь хэкIыпIэ адыгэмэ зэрямыIэм 
сыщыгъуаз...- Мыхьамэт-Джэрые нахь нэплъэгъу шъабэкIэ 
ятэшыпхъум Iуплъагъ, IугушIуагъ.
- СыкъэдаIо, Мыхьамэт-Джэрый, сыкъэдаIо.
- Сыщыгъуаз сIомэ, къэIогъащэ хъунджи мэхъу,- 
зэхихыгъэ мэкъэ гъушъэм Мыхьамэт зыкъыригъэшIэжьэу 
зэпыупIэ гупшысэ фыригъэшIыгъэми, теубытэгъэ гущыIэкIэ 
къыухыжьыгъ,- ау сыгу къысеIо.
- Уигъогу зэрэхьылъэтэр къызэрэбгурыIорэр сигуапэ, 
нахьыкI. Арэу оIомэ,- ынэгу лыпцэмэ ащыщ мысысэу джы 
нэс щысыгъэ Къэнтатэ ыIупшIакIэмэ тхьагъэпцIышъо щхэпс 
макIэр арычъагъ,- Пшызэ теудзэгъэгъэ пхъэмбгъу зэхэIулIэ 
къуашъор псым зэрихьыгъэм ишъыпкъапIэ сшIоуушъэфыгъагъэу къысщэхъу, джы сыщыгъэгъуаз.
- Къысфэгъэгъу,- Мыхьамэт-Джэрые ышъхьэ 
риуфэхыгъ,- шъхьэгугъу ухэсыдзэнэу сыфэягъэп, сиджэгъогъумэ яIэшIагъ.
- Мыбжьыхьэ тимэл хъущэ зылIыгъэхэр?
- Ари джэгъогъумэ къапкъырыкIыгъ.
- Джэгъогъуха? Пыйха?
- Зыдэзгъэзэгъэ лъэныкъор зымыдэрэ пыих.
- Ыджар джэуап тэрэз, Мыхьамэт-Джэрый. Уятэ 
фамыгъэгъугъэр, Пшызэ иджабгъу нэпкъ къэтыбгыни, 
сэмэгу нэпкъым тыкъекIужьыгъэми, ори къыпфагъэгъурэп. 
Шъыд тIуагъэджи тшIагъэджи, шIушIагъэджэ адыгэмэ 
ахахьэрэп. Зыпэблагъэмэ Iэбжым афашIы, зыпэчыжьэмэ 
янэплъэгъу кIэхъопсых... Ащ уасэ фэошIымэ, нахьыкI, 
къыбгурэIомэ сигуапэ.
- Адэ сыгу илъэр зэкIэ оутхындзыпэри, Къэнтат...- 
Исэмэркъэуи, игыий зэголъэу Мыхьамэт-Джэрые щхыгъэ.
- Узытехьэгъэ гъогур, нахьыкI, сэрджэ зэгъокIэп.- Мы 
IофымкIэ агу зэрэзэфырахыгъэр игуапэу, нахь мэкъэ 

--- Page 15 ---

шъабэкIэ Къэнтатэ къэупчIагъ: - Шъыдыгъу, МыхьамэтДжэрый, урыс пэчъахьым иунашъо орджэ къызыдэкIыгъэр?
- БэкIае шIагъэ.
Заулэрэ Къэнтатэ щысыгъэу, игущыIэ гыер къебэкIыгъ:
- Къыпфамыхьыжьэу бэ тырагъэшIагъ.
- Санкт-Петербург,- Мыхьамэт-Джэрые иурысыбзэ 
гущыIэ нахь теIункIагъ,- мыдэ щыта, чыжьэ. Апэ тхылъыпIэхэр Кавказым иIэшъхьэтетэу Тифлис дэсым дэжь ахьы, 
етIанэ Ставрополь иехэри Екатеринодар иехэри мы лъэныкъомджэ къахьыжьых,- зэпыугъо тIэкIукIэ къыпигъэхъожьыгъ: - шъыпкъэр пIотмэ, сэри ащ, шапсыгъэмэ 
яIуагъэу, сыдэхъыжъэрэп, ежьхэри дэзгъэгузажъохэрэп.
- Адэ тэ зэрэтIоу хэгъэгу Iофхэр IэшIэххэпщтын,- 
Къэнтати зызэрагъэукIыхьэрэ къэрал Iофыгъомэ къахэгущыIэ, аужырэ гущыIэхэр, зэхимыхыгъэ пIонэу, зышъхьаретIупщых.
- Ары, Къэнтат, хэгъэгу Iофхэр IэшIэххэп. Тэ къытэлъытыгъэмэ Урысыер хэгъэгушку, цIыфыби ис, лъэпкъ 
зэфэшъхьафыби щэпсэу.
- Тыркуер?
- Тыркуери хэгъэгу цIыкIоп.
- Арэу къычIэкIын,- Къэнтат гощэшхор зыгъэгумэкIырэ 
упчIэм ежь-ежьырэу джэуап ретыжьы,- Урысыемрэ 
Тыркуемрэ зыфызэзэо зэпытырэр...
- Ащ изакъоп, зэтырахын, зэфамыгъэкIотэн азыфагу 
дэлъышъ ары... Шъыд Урысыем уезаоджэ, французмэ, 
Наполеон, атекIуагъэм зыуи укъыщыхъунэп!..- ЕтIанэ 
Мыхьамэт-Джэрые игущыIэмэ джыри зэпыугъо тIэкIу 
атырегъашIэшъ, тэджыжьын ушъхьагъу лъымыхъуми, 
ятэшыпхъу гъэшIуагъэ шъхьасэу къэупчIэ: - СигумэкI 
мыухыжьмэ, Къэнтат, уязгъэзэщыгъэджэ сенэгуе?
- Хьау, уигумэкIи уигушIуагъуи сэрджэ зы сIуагъэба. 
Адэ, нахьыкI, мыщ фэдизэу тызэрыгущэIэгъэ тхылъыпIэр 
тэ щыI, сэбгъэлъэгъугъэпи?
- Модэ унэм илъ, къыпфэсхьын,- Мыхьамэт-Джэрые 
игулъымытэ зыдишIэжьэу къызщылъэтыгъ.
- Бащэ! - Къэнтат гощэшхом къыпиупкIыгъ.- Джыри 
мафэ щыI. Алахь зизакъом тыкъызэхишIыкIытмэ, шъыд 
пае тыкъызэхимышIыкIын, Урысыемджэ унэIу бгъэзагъэмэ, 
ядин уихьэрэп, джаур ухъурэп шъыдэп, уитхылъыпIи 
сытеIэбэн, сыпфехъохъун. Ау а къэбарыр ежь-ежьырэу 

--- Page 16 ---

адыгэмэ анэмысэу, зыми емыIу, урымыгущаI, уипыймэ 
япчъагъэ къызэрэхигъэхъотэри зыщымыгъэгъупш... Ащ 
къизгъэкIырэп гъэбылъыгъэджэ зытебгъэлъынэри...
- Ежьхэми гузэжъогъу Iофэп ар, пфэлъэкIыфэ адыгэмэ 
афэпсэу, адэлажь, къытфегъэшIух аIо.
- Джыри тIэкIурэ тхылъыпIэр щагъэлъы хъутгъагъэба... 
Ар къалэм джы къызнэсыгъэджэ, адыгэхэмджэ шъэфыжьынэп... Адэ ары,- Къэнтатэ хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- 
къытэдэIугъэп нахь уятэ, сшынахьыжъ тхьамыкIэми ар 
езгъэшIэтгъагъэп... КъытэдэIугъэп!..- Къэнтат гуащэм 
мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыIуи, ынэ гъукIагъэмэ акIэлъэкIыхьажьэу заулэрэ зыщэс нэуж, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Тырку пчыпэм сшынахьыжъ гущэ зэрэпыкIодэтэр Алахьэм 
ынатIэ къырилъхьэгъагъэщтын... Шъуятэ осыетджэ къышъуфыщимынэгъагъэемэ, мы шъушIагъэр сэри шъозгъэшIэтгъагъэп... Адэ ары, нахьыкI, кIо, нынэ, нэфлъэшIу 
тыкъекI, нысэри непэрэзымафэм илъфыгъэмэ къарыкIотым, ныба, агъэгумэкIыщтын, моу садэжь икIыжьыгъэ 
къодыеу, Iэжэгъу сфэмыгъотыжьэу, къыплъызгъакIохи, 
укъязгъэщагъ... Я си Алахь, уигукIэгъу тшъхьащымых, 
унэшIу къытщыгъаф, къытэхъулIэрэм уишIэ хэмылъэпщтын, адыгэхэми, урысхэми агу шъабэ къытфэшI, тямыгъэуджэгъу...
II
СултIан Мыхьамэт-Джэрые иурыс Iоф зынэсрэм хэуIэу, 
зэхэзыхрэм хэпыджэу адыгэ шъолъырым джыри нахь 
къыщыхэпIыикIэу регъажьэ. Гъэтхэ мэфэ блэкIыгъэмэ, 
хагъахъори нахьыбэу, хагъэкIри нахь макIэу, къэбар IорIотэжьыбэ Мыхьамэт-Джэрые къеолIэжьыгъ. Узгъэщхыни, 
узхэгубжыхьани, узхэгупшысыхьани, къимыдзэни ахэмэ 
ахэмытыгъэу арэп, ау зэхэзыхрэм пэпчъ Iофы зыримыгъэшIыщтыгъэми, загъорэ ащыщхэр къыжэхэтэджэжьхэу, 
урыс нэпкъа адыгэ нэпкъа ымыIоу, гъэмэфапэр Пшызэ 
Iушъо къыIухьагъ.
Пчэдыжьыпэ шъабэм, Абэтэ Бэслъыные зызэрэIуигъэкIэщтыр иушъхьагъоу, ренэу зыфэзэщыщтыгъэ ХъанДжэрые шъэожъыем дэжь Шапсыгъэ, Абын лъэныкъомкIэ, Шъэое фэкъолIыр исэмэгубгъоу, Мыхьамэт-Джэрые 
шэсыгъэ.

--- Page 17 ---

ГъэтхакIэм къыпызыгъэ дунаир дахэ, джырэкIэ тыгъэ 
фабэр кIочIэгъу зыфэмыхъурэ шхъонтIэгъакIэм - уцхэр, 
чъыг тхьапэхэр, лэжьыгъэ хьасэхэр, мэкъупIэхэр, пкIыжьын 
зимыгухэлъ огури дыхэтыжьэу - нэр пIэпахы, гупсэр къыпхалъхьэ. ШыуитIумэ ясэмэгубгъукIэ мычыжьэ-мыблагъэу 
шъэбэрыкIо Псэкъупсэ зыкIоцIырычърэ Гъогъэ мэзышхор 
къокIыпIэ лъэныкъом пэIулъэшъуагъ, яджабгъукIэ къанэрэ 
мэз пырыпыцур, зиIэтмэ зигъэлъэпэпцIыйзэ, Тыгъургъой 
мэзым хэхьажьышъ, Пшызэ сэмэгу Iушъом зыIуеубгъожьы. 
Адырэ джабгъу нэпкъым, Козэт чылапшъэм пэчIынатIэу 
Екатеринодар къэзэкъ къэлэ пытапIэр къамылышъхьэ унэ 
фыжь кIэижьыгъэ-кIэмыижьыгъэ зэщымыщхэмкIэ, гъозэрыплъэ лъэгэпIэ пчъагъэхэри шъхьарытыжьхэу, къытеплъыкIышъ, адыгэ бырсыр зэдемыгъаштэм ежь зэрэшIоигъоу 
къыхэплъэ.
Шыумэ янэплъэгъу къыридзэгъэ къушъхьэ зэбгъутхэу 
хы ШIуцIэ лъэныкъомкIэ къэлъагъохэрэр зыми ыгъэгумэкIхэрэп,- зандэх, шыгуфых, пщэф кошэ фэмыф зырызхэр 
ашъхьэщычъыягъэх.
- Шъэуай, адэ зи къапIорэпи? - ЗифэкъолI чIыпIэ зыдэзышIэжьрэ лIы ищыгъэ пытэ зэхэлъэу илъэс щэкI горэ 
зыныбжьым, ионэгу исыкIэ ыгу рихьэу, Мыхьамэт-Джэрые 
еупчIыгъ.
- Шъыд къэсIон, зиусхьан,- жэкIэ-пэкIэ мыкIыр шIуцIэ 
дахэр зынапэ къекIурэ Шъэуае къыIуи, зэпыугъо макIэкIэ 
игуапэу къыпигъэхъожьыгъ,- дунаер дахэ.
- Тэмэм, Шъэуай, тэмэм. Ыджар дэдэр сэри сыгу 
хэлъ. Модэ плъэлъ, мо къушъхьэ шыгуфхэр зэрэгупсэфхэр... Шъоф шхъонтIэ зэикIхэр, мэз зэщымыщхэр... 
Ошъогори, ащ итыгъэ фаби...
- Муары Гъогъуапшъэджэ,- Шъэуаий къыдырегъаштэ,- чэчэнэе лъэныкъом тыгъэхьажъор щэджэгу.
- Ары, Очэпщыий Аскъэлаий, ахэмэ апшъэ абдзэхэ 
къушъхьэхэми, мы тыздежьэгъэ шапсыгъэ лъэныкъоми, 
мэхъош-кIэмгуехэри дыхэтыжьхэу, адыгэ дунаер ащыдах, 
ащырэхьат, ащ фэдэу адыгэгор щытыгъэемэ...- Зыщышэсыгъэ дунай шъабэм емыпэсыгъэу Мыхьамэт-Джэрые 
хьылъэу хэщэтыкIыгъ, къыпигъэхъожьыгъ: - Е-о-ой, ар тэ 
къипхын, адыгэгор гу пшIыкIутIуджэ зэтеIукIы.
- Ахэмэ язэкъуагъэмэ...- Шъэуае ыгу илъым ышъхьэ 
къырихыгъэп.

--- Page 18 ---

- Хэт ябгъэгъусэрэр? - ТIэкIу тыригъашIи, МыхьамэтДжэрые къэупчIагъ.
- Пшызэ джабгъу нэпкъым тет урыс пытапIэм адыгэгор ыгъэрэхьатрэп. Адыгэмэ мыхъунэу къахэхъуахьырэр 
зэкIэ а лъэныкъом къэкIы.
- А пытапIэр Урысыем къызытыремышIахьым, а мыхъуныр адыгэмэ ахэлъыгъэба? - Мыхьамэт-Джэрые 
щхыпцIыгъэ, зэупчIыгъэм емыжэжьэу джэуап къытыжьыгъ: - Адыгэ зэмызэгъыныгъэр непэп къызежьагъэр. 
Арэу оIомэ, Тыркуем ипытапIэу адыгэчIым къырядгъэгъэуцогъэ Анапэри зыщымыгъэгъупш, ари лэжьэнчъэп...
- Зэрэхъурэмджэ, зиусхьан, мэшIуитIумэ азыфагу 
тыдэт, тIуми тыкъасты.
- КъызэрэбгурыIорэмджэ, ары зэрэхъурэр.
- О ащджэ, зиусхьан, шъыд уиеплъыкI?
Сенэгуе, сиурыс Iофмэ мыщ хэшIыкI афыримыIэкIэ, 
Мыхьамэт-Джэрые ыIуагъ. Загъорэ ныIэп Екатеринодар 
къэзэкъмэ сазэрэхахьэрэр, ежьхэри садэжь къызэрэкIохэрэр. Ар сыушъэфрэп, сыушъэфыгъэкIи шъэфы хъунэп. 
Узэгъунэгъоу, тыплъэмэ типаIохэр зэрэлъэгъухэу, тыджэмэ 
тызэхахэу, тиорэд мэкъамэхэр зэлъыIэсхэу, зы псыхъо 
тызэдыхэшхыкIэу сыдэущтэу тызэхэмыхьан. Сэ сизакъоп, 
Iоф зэфэшъхьафкIэ ахэмэ адыгэ Iаджи ахэхьэ, бэдзэрхэри, 
хъожьыпIэ щагухэри якIуапIэх. Iэбжым зэфашIэу зэфычIэплъыхэми, федэ хэхыпIэм бгъуитIури зэрещалIэ, гушъэбагъэ къахелъхьэ, щэIагъэ къахегъафэ. Зыфаехэ IофымкIэ гъотыгъо зифэхэрэм, хэти ежь къызэрэщыхъоу, идини 
ичIыгуи тенэгуикIэу акIыб зэфагъэзэжьы, язэмышIуныгъэ 
къэмапшъэм регъатхъох. Пшызэ джабгъукIэ къапэтIысыгъэмэ язакъоп, хы ШIуцIэм къызэпырысыкIырэ тыркухэми 
джа дэдэр адыгэмэ яфыщытыкI. Ар адыгэхэмкIэ непэ 
къежъэгъэ шэнэп, Къырым хъаныр зэгорэм къашъхьащыты 
зэхъуми, ащ ыпэкIэ авархэр къазытеохэми, Батый идзэ 
мацIэ къазытебанэми, джары адыгэ лъэпкъыр ичIыгукIэ 
зэрэщытыгъэр. Тятэжъмэ къызэраIотэжьытыгъэмкIэ, джа 
фыщытыкIэ дэдэр ары тэри зэгорэм такъызыхахьэм къытфыряIагъэр. Ащыщ ухъужьыгъэу зыолъытэкIи, ежьмэ 
уалъытэщтэп. ХэхэсыцIэр уитамыгъэу, агу къызыщыпфэмышIум къыпфадзэу уигъашIэ адэпхьыщт. Шъэое фэкъолIри непэп зысшIэрэр, ащ ишIэжьи ахэмэ ауж къинэрэп, 
урысхэми, тыркухэми Iапэ афешIы. ЗыкIуачIэрэ зиадыгэ 

--- Page 19 ---

лIыгъэрэ щыгугъыжьрэ Шъэуае, сэ къызэрэсшIомышIэу, 
зышъхьэ къыримыхыпэрэ игупшысэ шъэфхэр чыжьэх, 
зыщымыгъозэ упчIэмэ яджэуапхэм алъэхъу. Мы аужырэ 
тикъэзэкъ зэлъыкIуакIэ къыкIэмыупчIэми, сэркIэ гуцэфэнчъэу сыгугъэрэп. Ау ифэкъолI чIыпIэ зэритым елъытыгъэу, 
къэупчIэшъурэп. Аферым, ари лIыгъэ нахь, мэхагъэп. ПшIэ 
пшIоигъом жашъор ебгъэхъокIэу удэмыгузажъу, ари 
зыщыпшIэщт чIыпIэ уифэн зэраIорэр шъыпкъэ.
- Ащ еплъыкIэ фысимыIэу арэп, Шъэуай,- МыхьамэтДжэрые игупшысэмэ къахэужьыгъ,- къыосIон. Адыгэхэр 
непэ мэшIуитIу зэфагум зэрэдэтхэр тэмэм. Ау джы мэшIуитIумэ язэу тара къэзыстырэр? Ыджар Iоф шъхьаф. МашIор 
шIуджи еджи зэхэлъы. Джэныкъо машIорэ лыгъэ машIорэ 
зэтекIы. Зым укъегъэфабэ, адырэм утырегъэстыкIы. 
ТызэрыгущыIэрэ мэшIуитIор адыгэхэмджэ джэныкъо 
машIуа? Арэу зыхъун ылъэкIытэр бгъуитIумэ гухэлъэу 
палъхьагъэр ары. Зы машIор, акъылэгъу зэфэбгъотэу 
зыбгъэкIуасэджэ, адырэ машIом еппэсын къэбгъотыт. Хэт 
апэ узпэгъочъытэр? Сэрмэ...
Мэз пырыпыцум къыхэкIыгъэ шыуищмэ МыхьамэтДжэрые игущыIэ къырагъэухыгъэп. Шъэуае зипхъуати, 
шыумэ апэуцугъ.
- ФэкъолIыр! - ШыуитIумэ азыфагу дэт жэкIэ-пакIэр 
къэджагъ.- Тазфагу икIот!
- Шъуигухэлъ сыщымыгъуазэу зы лъэбэкъу сыдзынэп! - Шъэуае икъэмапшъэ ыIэ тырилъхьагъ.
- УлIмэ, нэгъой-джаур нэгу, уифэкъолI къогъу къыкъокI! - РаIуагъэм пымылъэу къэджэгъагъэм къыдзыгъ.
- Зиадыгагъэрэ зилIыгъэрэ зышкыжьрэмэ сащыщэп 
сэ! - Мыхьамэт-Джэрые шым елъэдэкъауи, ифэкъолI 
ыбгъукIэ гоуцуагъ.- СыкъэдаIо.
- Адыгэр зыуцIэпIырэ нэгъой хэхэсыр, сыд пае уиурыс 
тэмэтелъ птемылъ? Матвей къэзэкъ атаманым къыпфидэнэп!
- Ара шъузгъэгумэкIрэр?
- Алахьым ащ нахь гумэкIыгъо адыгэхэм къытферэмыхь,- жэкIэ-пэкIэ шIуцIэр щхыгъэ,- непэкIэ ары тигумэкIыр.
- СышъуIукIэнэу сшIагъэемэ, къызтеслъхьани, Матвей 
къэзэкъ атаманри згъэрэзэни. Зэрэхъурэмджэ, емыкIу 
къэсхьыгъ.

--- Page 20 ---

- Уидыс гущыIэ къытпкъырыхьаным ычIыпIэкIэ къыотэIо: уиурыс тэмэтелъ къызэрэтеплъхьэу птэмэпкъитIу 
етыупкIэхыт. ХъорэлIыкъо Мэрчан ебгъэпIурэ пкъо щыри 
утеплъэжьынэп!..
КIэкIэу агъази, мыгузажъохэу шыуищыр къызхэкIыгъэ 
мэз пырыпыцум хэхьажьыгъ.
Зи къямыхъулIагъэ фэдэу заулэрэ шыуитIур кIуагъэу, 
Мыхьамэт-Джэрый къэупчIагъ:
- Хэт щыщых сэIо а джэголъищыр?
- Олахьэ, зиусхьан, сымышIэх,- Шъэуаий игупшысэ 
бырсырмэ къахэужьыгъ.- Хэт щыщхэми шIу зыгу имылъ 
шыух... Языр, джабгъумджэ щытыгъэ нахьыкIэр, ын апэджэ синэIуасэ фэд, зыщыслъэгъугъэр мыры сIонэу 
къэсшIэжьырэп.
- Ахэмэ, хэти щэрэщых, адыгагъи цIыфыгъи ахэлъы жьэп,- Мыхьамэт-Джэрые игуплъыгъэ зэтыриIажэу 
гъумтIымыгъэ, етIанэ теубытэгъэ-фэгъэпытэ хэлъэу, 
къыIуагъ: - Егупшыс, Шъэуай, Iиман зимыIэмэ языр зыщыплъэгъугъэр къэшIэжь. Ахэмэ непэ афэбгъэгъурэр неущ 
къыуагъэгоожьыт... Тащыщынэджэ арэп, ау етIани, Алахьэр 
сакъ, узфэсакъыжьмэ нахьышIу...
Шъэое фэкъолIым раIорэр зэхихрэп, зэгупшысэрэр 
нэмыкI.
СызэренэгуерэмкIэ, Шъэуае гукIэ ыIуагъ, МыхьамэтДжэрые иурыс шъэфхэр непэ нахь къэтIэсхъагъэкIэ сэгугъэ. Жьыбгъэ зыдэщымыIэм къурэ щысысрэп зыфаIорэр 
шъыпкъэ, къыфадзыгъэ тэмэтелъхэр уашъоми къефэхыгъэхэпщтын... Пшызэ рагъэхьыгъэ пхъэмбгъу зэхэIулIэ 
къуашъор?.. Мэлхэр?.. Джы ежь ыпсэкIэ, ишъэожъые 
Хъан-ДжэрыекIэ къагъэщынэ... Адэ урыс тэмэтелъыр, 
ятэ зыхэтыгъэмэ къахэкIыжьыгъ тIозэ, Мыхьамэт-Джэрые 
къызтыраригъэлъхьэгъэна? Ар шъыпкъэмэ, сыдэущтэу 
адыгэмэ анэ тыкIэплъэжьыщт? Джырэ фэдэ охътэ къиным 
зыпхъожьыным къикIрэр сыд?!
- Шъэуай, къысфадзыгъэ тэмэтелъымджэ укъэупчIэрэпи, адэ,- Мыхьамэт-Джэрые иошIэ-дэмышIэ макъэ 
Шъэуае игупшысэхэр зэпигъэугъэх.
- УиIоф зыхэмылъ зепфэнэр емыкIу, зиусхьан,- 
Шъэуае ымакъэ ишIомыигъоныгъэ къышIухэщыгъ, игумэкI 
шым зэхишIэу шхоIум кIырыугъ.

--- Page 21 ---

- Зэрэхъурэмджэ,- Мыхьамэт-Джэрыий гу зылъитагъэм гуцафэ римыгъэшIэу щхыпцIыгъэ,- зиусхьаным 
иIоф ифэкъолI шIоIофэп.
- Ар сIорэп, зиусхьан. Ухэмэ Iаджи аIот...
- АIорэр шъыпкъэмэ,- фэкъолIым игущыIэ МыхьамэтДжэрые къыригъэухыгъэп,- о ащ шъыд епIолIэт?
- Шъыпкъэнэп, зиусхьан.
- Шъыпкъэмэ?
- Зиусхьан, чIыпIэ къин сиодзэ...
- СшIэнэу сыфай! - Мыхьамэт-Джэрые ымакъэ фэIэжагъэп.
- Ащыгъум непэ титIо къытфадзыгъэр тфэшъуашэба, 
зиусхьан? - Шъэуае ымакъэ къышIуефэхыгъ.
- Ащ о шъыд укъызэрэхахьэрэр?
- Сизиусхьан темыфапхъэр сэри стемыфапхъэу сэлъытэ.
- Тхьэуегъэпсэу, Шъэуай.
- Ау, зиусхьан, къытфадзыгъэр шъыпкъэмэ, шъыд 
пае пшIосыушъэфын, сыгу къеот.
- Ары Iолъ... Тырку пашэм ыдэжь сызырегъэблагъэм, 
спшъэ къырилъхьанэу зыфэягъэм сезэгъыгъагъэемэ?..
- Арэу пшIэгъагъэемэ, зиусхьан,- Шъэуае ымакъэ 
фимытыжьэу зыкъышIуипхъотагъ, етIанэ укIытэжьыгъэу 
рифыхыжьыгъ,- олахьэ сымышIэ... ЕмыкIу къысфэмышI, 
сыкъыбгоуцотгъагъэп.
- Адэ шъыд шъуигухэлъэр, модджи мыдджи тыщымыщэу! - Мыхьамэт-Джэрые ыгу илъыр къышIудэоягъ.
Шъэое фэкъолIым тIэкIу тыригъашIи, Iэжэгъэ-шъэбагъэр къыхэщэу, теубытагъэ хэлъэу къыIуагъ:
- Зихэгъэгу мэшIо бгъуитIумэ ащызыухъумэн зигухэлъ 
адыгэмэ сащыщ, зиусхьан.
- Ары Iолъ...- Джыри Мыхьамэт-Джэрые ымакъэ 
къеохыгъэ дэгушъоу къыIуагъ, ау псынкIэу фэкъолIым 
дыригъэштагъ: - Адэ тихэгъэгу къэтымыухъумэу, тыадыгэба! - ЕтIанэ зэпыугъо тIэкIу фишIи, игухэлъ хэхыгъэ 
зэрэтемыкIрэр ежьыри зыфиушыхьатыжьэу, мыдырэми 
риIокIэу къыпигъэхъожьыгъ.- ИкъэухъумэкIэтым тегупшысэшъ ары...
Адыгэ шы Iэлым тытесэу тихэгъэгунчъэ шъолъыр 
къызэпэтэчъыхьажьы тIозэ, Мыхьамэт-Джэрые игупшысэхэр джыри къыжэхэтэкъожьыгъэх, тэ укъикIи, лажь, 

--- Page 22 ---

зэраIоу, нибжьи тызэмыжэгъэ Iоф тыхэфагъ. Бжъэдыгъу, 
абдзах, шапсыгъ, кIэмгуй, къэбэртай, Бэслъыный, адэмый, 
хьатикъуай, мэхъош, еджэркъуай, ахэри хэсэгъэ кIыжьышъ, 
тэ, бжъэдыгъухэр, тIо зызэтетыутыжьыгъэу, чэчэнай, 
хъымыщый тIомэ, тызэфычIэплъэу, анахь лIэкъо Iушыр 
тэзэрымыгъашIэу, тызэкIэнэкIэжьэу тидунай къэтэхьы. Ащ 
фэд абдзахэхэри, шапсыгъэхэри. ЛIэкъо зэмызэгъыныгъэ-зэпэуцужьым къэбэртаехэри Бэслъыныехэри зэтыречых. Ахэмэ язакъоп, къытхэс абадзэхэми, нэгъойхэми, 
адыгэмэ афэдэу, апэрэр язэрэмыгъашIэу, тэри тырящыкIэгъэ-тырямыщыкIагъэу, езэрэмыгъэхьых. Ухэгъэгунчъэ 
зыхъукIэ, ащ фэди фэмыди, егъашIэм уегупшысагъэкIи, 
шъхьэм къимыхьан Iаджи адыгэ шъхьафит щыIакIэм къыхэтэджыкIыщт.
ПаIо зыщыгъ пэпчъ, ахэмэ шъхьатехъо зытехъуа гъэхэри къагоуцожьмэ, апэрэ чIыпIэр зидэогъухэр хэт, ащыгъум, пэщэгъу зыфэхъущтхэр?! ТхьамыкIагъоба чIыпIэ 
дахэ, чIыпIэ гъэбэжъум щыпсэурэ адыгэмэ ацIэкIэ хэгъэгу 
хэхыгъэ шъхьаф уимыIэныр... Ащ нахьи нахь тхьамыкIэгъожь егъашIэм зэпыйрэ Урысые, Тыркуе хэгъэгуитIумэ 
узэтрахыныр, адыгэ зэпэкъудый къаигъагъэм уекIодылIэныр... КъызгурэIо, Шъэуай, къызгурэIо, фэкъолI, уиадыгагъи, уилIыгъи зыфэпщэи пшIоигъор... Тэри тыадыгэнчъэп, 
тылIыгъэнчъэп, а зы намысым тятэжъмэ тыфапIугъ, 
тыфалэжьыгъ, тэри тисабыйхэр адыгэчIым фэшIушIэнхэу, 
фэкъабылынхэу тэгъасэх. Ау пфэмыукIочIыщтым утелъадэ зэрэмыхъущтыр тинахьыжъмэ къызэрэдгурагъэIуагъэри зыщыдгъэгъупшэрэп, къызщекIущтым елъытыгъэу 
тэгъэфедэ. Нахьыжъмэ къытфыщанэгъэ шъхьафит щыIакIэм 
фэIэкIыбыр сэра? Ар непэ чIыпIэ къин зыщифэгъэ лъэхъан 
скIыб фэзгъэзагъэп, зыпсэ фэзыгъэтIылъыщтмэ сащымыщэу зыми гуцафэ езгъэшIы пакIошъ, сшъхьэ джэнджэш 
гъощагъи къизгъэхьагъэп. Къытпэуцугъэ бгъуи тIумэ яз, 
къыосIокIыгъэ урысыбгъум сыгобгъэуцощтэп шъхьакIэ, 
ащ нахь хэкIыпIэ-гъэзапIэ тэркIэ зэрэщымыIэм, тырку 
пашэм дэжь сыкъызекIыжь уж, джа уимыгопэ лъэныкъомкIэ зысигъэгъэзагъ. БгъуитIуми адыгэхэмкIэ ягу хэлъ 
зыми, уимылъэпкъэгъу чыжьэ ынэгу нахьи уимылъэ пкъэгъу благъэ ынэгу нахь зэхэугуфыкIыгъошIу. Ау тIуми 
яз уимыджэгъогъоу хэгъэгу шъхьафкIэ уадэпсэуныр зэкIэми 
анахьышIу. Е-о-ой, адыг, адыгэ мыгъу, ащ фэдэ чIыпIэп 

--- Page 23 ---

непэ тызэрытыр... Сэ сигухэлъи Iоф зэшIохыгъахэу сэлъытэмэ, сыхэукъо, ау сызфэкъабылыр адыгэхэмкIэ къыддэхъумэ, къотэгъу къытфэхъущт урысмэ ящынагъо 
тыркубгъумкIэ ттетыщт, хым къызэпырысыкIхэу къытхахьэхэ пакIошъ, яIуи къытхалъхьащтэп. Сятэ тхьамыкIэм 
ыIо зэпытыщтыгъэр шъыпкъэ, блэкIыгъэ лIэшIэгъу 
мычыжьэм ыкIэ нэс Тыркуем ынаIэ Къырым хъаным къытыригъэтыщтыгъэ, иIуи ишIи къыхилъхьэщтыгъэ, ау, сыдэу 
зишIми, фэIыгъыгъэп. Урысыем IэкIихыгъ, зыхигъэхьагъ. 
Къырым хъаныр зытехьэгъэгъэ гъогум тытехьэ хъущтэп, 
ащ ихэукъоныгъэ гъуазэ тфэхъоу зэшIу мамыр тазфагу 
дэмылъыщтмэ, лъэпкъэгъу зэмызэгъыр зиуз адыгэхэр 
хэгъэгуитIумэ яунэхъулIэщт, тынэ къаплъэу ар ядгъашIэмэ, 
тауж къикIыщтмэ къытфадэнэп...
Мыхьамэт-Джэрые ардэдэм ошъогу бгъэшхъуитIумэ 
язэу зытэмитIу гогъэплIагъэр ыпашъхьэ къыщеохи, лъэбжъэ чанхэр зыхэгъэнэгъэ цыгъор зыIыгъэу зызыIэтыжьыгъэм шъхьэр къыригъэпхъотагъ.
- Ар шъыд шъыу!..- Шъэуаий ыгъэшIэгъуагъ.- Тапашъхьэ къыщеохыгъ, къытшIолIыкIыгъэп!
- Ыджары бгъашхъор бгъэджэ мао языгъэIуагъэр,- 
Мыхьамэт-Джэрые къыIогъэ къодыеу адырэ бгъэшхъо 
лъагэми зыкъыридзыхыгъ, гъогунэпцэ сапэр ыгъэутысэу 
зипхъотэжьыгъ.
- Ари Iахьынчъэ хъугъэп,- джы нахь гупсэфэу гъуй 
лъэныкъомкIэ быбыжьрэм кIэлъыплъэзэ, Шъэуае къыIуагъ, етIанэ мэкъэ IэтыгъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - 
Ошъогу лъэгапIэр зихьэрзапIэм уцым хэс цыгъо цIыкIор 
зэрилъэгъурэр!
- Тыркуе пашэри благъэп,- апэ шъхьэм къыфечъэгъэ 
гурышэр бгъашхъомэ яуакIэ ригъапшэу, адыгэхэр зыпэIут 
хэгъэгуитIумэ афигъадэу, Мыхьамэт-Джэрые къыIуагъ,- 
Истамбул зэрэдэсэу тыкъелъэгъу нахь.
- Урысые пэчъахьэри нахь чыжь,- Шъэое фэкъолIым 
зэригъэжагъэп.- Бытырбыф зэрэдэсэу зыкъыттырещае.
ФэкъолIхэр бащэрэ гъогу зыдытемыщэх, цIыфмэ 
ахэмыщэх, уишъыпкъапIэ ямыгъашI тятэшыпхъум зыкIиIорэм 
джы сеуалIэкIэ сенэгуе, Мыхьамэт-Джэрые гукIэ ыIуагъ. 
Ау Шъэое фэкъолIымкIэ ащ гуцафэ егъэшIыгъуай. 
ГущыIэрые делэрэ дымыIу зэхэушъэфагъэрэ уигъусэн 
нахьи уигъогупэ лъэой къезыдзын къыпкIыгъуныр зымыуасэ щыIэп. Арэу къычIэкIын гъогу сытехьэ къэсми, мы 
фэкъолIым сэри сынаIэ зыкIытесыдзэрэр. Тятэшыпхъур 
бзылъфыгъэ Iуш, ау етIани... Зэхэоха, зиусхьан, Шъэое 
фэкъолIым ыIорэр, ежь-ежьырэу Мыхьамэт-Джэрые гукIэ 
зэджэжьы, "урыс пэчъахьэр Бытырбыф зэрэдэсэу зыкъыттырещае..." А зыфапIорэми шъыпкъэ хэлъ. Илъэс 
пчъагъэ хъугъэшъ Суворов инэрал нэкIу джашъом изэман 
къыублагъэу, урысыдзэр Пшызэ нэпкъ джабгъумкIэ къытпэIулъ. Адыгэхэр арымырэу, Тыркуем пэIулъэу аIо. Ау 
адыгэхэмкIэ Тыркуе чыжьэр къызэрэхахьэрэр сшIэрэп 
нахь... Емынэр зыдэхьан тырку пытэпIэ Анапэр армэ, 
адыгэмэ ячIыгу шъуимыхьэри, яшъуIуи, зы мэфэ закъокIэ 
шъуфызэхакъутэщт... Тыркуер шъуиушъхьагъоу ячIыгу 
шъузэренэцIырэр къыжъудашIэшъ, шъушIэщтымкIэ адыгэмэ яцыхьэ къышъутелъэп... Ау Матвеев атаманыр, сыд 
фэдиз раIуалIэми, Iушэу мэпсэу - адыгэ хъырцыжъ куп 
чэщтеомэ ауж икъэзэкъхэр Пшызэ сэмэгу къызэпыригъэкIхэрэп, цIыф лъэпкъитIумэ азыфагу зэфэмышIу зэобанэ къыдигъэтаджэрэп, мысэм нахьи хыер нахь зэтыреIажэ. Тхьэегъэпсэу урыс пачъыхьэм илIыкIо де-Скаси, 
ащ зэрихьэрэ Iофыгъомэ адыгэхэмрэ къэзэкъхэмрэ азфагу 
мамыр дегъэлъы…
Шъэое фэкъолIри гупшысэнчъэп. Илъэс щэкIым уикIыгъэу, унэгъо шIынри непэ-неущэу къыппыщылъ зыхъукIэ, 
бэ шъхьэм къихьащтыр. Ау арэп Шъэуае непэкIэ зыгъэгумэкIрэр - ежьыри зыдимышIэжьэу, ащкIи зыфэгубжыжьэу, адыгэ Iофыр Мыхьамэт-Джэрые зиусхьаным 
къызыздырищэкIырэ илъэситIум игупшысэмэ къашIутекIоу 
ригъэжьагъ. Цыхьэ къысфэпшI-къысфэмышIышъоу укъыздэгущыIэ, сыоушэты шъхьакIэ, зиусхьан, джа узыгъэгумэкIырэ дэдэм сэри сегъэгумэкIы. Къысфэбдзыгъэ 
пачъыхьитIуми, джа бгъэшхъо Iэлмэ афэдэу, ахэсшIыкIырэ 
щымыIэми, тэркIэ зэрэмызафэхэр къызгурэIо. Ара 
бгъашхъомкIэ къызгурыбгъаIо пшIоигъуагъэр? Къыттебанэрэм пэпчъ тыцыгъо амалынчъэу зедгъахьыщтмэ, 
цIыфыцIэр тиIэу сыд тидунэе тетыкI? Хэгъэгу хэхыгъэ 
тимыIэмэ, тыхэбзэнчъа? Ащыгъум тиадыгацIэ дунаим 
щыхьаулыягъэба... Непэ зигугъу тшIырэ хэгъэгуитIумэ апэ 
хэгъэгу зимыIэ тиадыгэ шъхьафитыгъэ къэсэштэ... О урыс 
тэмэтелъым икъэбар къызфяогъэдзы, укъыкIэупчIэрэп 
оIошъ, укъысэгыи. Сэ сыогуцафэкIэ, сыд къыосIон, еплъыкIэу фысиIэр пшIосыушъэфыгъэп. ДжыркIэ къысфэнэжьыгъэ закъор джа шыумэ къыпфадзыгъэм елъытыгъэщт. 
СищыпэзэхэхыкIэ умыгугъ, непэп, тIэкIу шIагъэ ащ адыгэхэр 
зырыгущыIэхэрэр. Шыуищмэ афэдэу къыппэуцухэу къыуамыIоми, уиурыс Iоф шъэфмэ ахэр ащымыгъуазэхэу 
арэп. Тыркуе пашъхьэм лIыгъэу, адыгагъэу щызепхьагъэмкIэ тыпфэраз, загъорэ къышъуфадзыщтыгъэ шъуинэгъоигъэ тщыгъупшэжьыгъ тIозэ, уишъэф зекIуакIэ 
шъыпкъэу къычIэкIмэ, адыгэмэ, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, дунаим утырагъэтыжьынэп. Ау зыуж уихьагъэр 
адыгэхэмкIэ шIу хъумэ? Аущтэу хъумэ, къысфэгъэгъу, 
сигущыIэ зэкIэсэхьажьы... Ащ фэдэ насып тэ тыдэ къитхын, 
а зигугъу тшIыхэрэр джа бгъашхъомэ анахьышIухэп.
- Онэгум уичъыяхьыгъэмэ сшIэрэп? - Мэкъэ IэтыгъэкIэ 
зиусхьаныр фэкъолIым есэмэркъэугъ.
- Ар сихабзэп, зиусхьан.
- Адэ шъыдэу зыуудэгугъап?
- Моу гупшысэ горэ къыстеогъагъ.
- Ара?.. Узэгупшысэн закI дунаер... Шыуищмэ къысфадзыгъэри гупшысэ псау екъу,- Мыхьамэт-Джэрые 
къыIуи, псынкIэу къеупчIыгъ: - Ори ар гупшысэ пфикъугъэу 
къычIэкIын, ы?
- Олахьэ, зиусхьан, узыгъэгумэкIрэм къытедгъэзэжьыджэ, мышъыпкъэмэ, шъыпкъэ тфэмыIошъун... КIо, 
пшIэрэба, шы лъэбжъэ макъэмрэ онэгу шъхьэгъэсысымрэ 
узягупсэфылIэджэ, гупшысэр къыптебанэ...
- Ары Iолъ...- ИгумышIуныгъэ къыхимыгъэщы шIоигъо зыхъукIэ къыжэдэкIрэ гущыIэр Мыхьамэт-Джэрые 
къыIуагъ, ау къапэгъокIыгъэ шыумэ зэщафыгъэ зиусхьаным ымакъэ къышIудэоягъ: - Сэрэу къычIэкIын уигупшысэмэ 
афэмыухрэр?
- О шъыдджэ, зиусхьан, ащ укъыхэхьан? - Шъэуае 
къыфадзыгъэр зыфихьын ымышIэу ыгъэшIэгъуагъ.
- Шъыд пае сыкъыхэмыхьан!..- Сыадыга сэ?.. Сынэгъой!..
- Зиусхьан! - Шъэое фэкъолIым Мыхьамэт-Джэрые 
фэгъэхьыгъэ "нэгъой" гущыIэр игупшысэмэ къазэрэхэфагъэм рыкIэгъожьэу, къыфадзыгъэми риушъхьакIужьэу 
шыр къызэтыригъэуцуагъ.- Шъыд емыкIу, зиусхьан, 
пшъхьэ къибгъэхьагъэр, сигонахь къэохьы, уакIыб къэбгъазэу Пшызэ джабгъу къэзэкъмэ уагоуцуагъэми, джаурджэ сыоджэн нахь, зигугъу къысфэпшIыгъэ цIэр 
къыосIонэп.
- Ары Iолъ...- Мыхьамэт-Джэрые джыри къымыIон 
ылъэкIыгъэп.
- Ары, зиусхьан, ары, непэ къытэхъулIагъэр сшIэрэп...
- НекIо, Шъэуай, некIо, зыгорэ зэхэпхыгъэ пае умакъэ 
къеохэу... Сыосэмэркъэугъ... Угу къысфилъ шъыпкъэр 
зэзгъашIэ сшIоигъоти, къысфэгъэгъу, анахь гущыIэ дысэу 
скъолъыр къыпфэсыдзыгъ. НекIо, тишмэ жьы акIэтэгъэгъэу,- зиусхьаныр шым елъэдэкъэуагъ,- хъырцыжъмэ 
къытпалъхьагъэри зыпытэгъэдз.
Шъэое фэкъолIыр къызэтеуцогъагъ шъхьакIэ, къамыушъхьакIугъахэ фэдэу, шхомлэкIэ тIупщыгъэкIэ зиусхьаным ыуж илъэдэжьыгъ.
III
ШыуитIур шапсыгъэ тхышъхьэм зытехьэхэм, Абын 
псыхъо нэпкъ мылъагэм пэIудзыгъэ Мэрчан чылэри, ащ 
уц къэшхъо зэикIыкIэ пэIулъэшъогъэ шъофри, мэл Iэ хъогъу 
зэбгырытэкъугъэри, шэхъогъу зэубытылIагъэри, псыхъо 
нэпкъым Iут къамылышъхьэ унэ фыжь хэIэтыкIыгъэри, чэу 
къуапэм пэчIынатIэу джэгурэ шъэожъые купри къэлъэгъуагъэх.
Мыхьамэт-Джэрые ишыпэ зыдигъэзэщт лъэныкъом 
егупшысэзэ заулэрэ кIуагъэу, гъогу зэхэкIыпIэм къыщыуцугъ, инэплъэгъу чылэ гъунэм тыримыхэу къэупчIагъ:
- Шъыд тшIэт, Шъэуай? Мэрчан чылэм тыдэхьата, 
тырекIокIыта?
- КъызэрэпIу, зиусхьан,- джыдэдэм МыхьамэтДжэрые зыгъэгумэкIрэр къыгурыIуагъэу Шъэуае къыIуагъ, 
зэпыугъо тIэкIукIэ, гупшысэгъу ригъафэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Абатэ Бэслъыный дэжьмэ тыздакIорэр, 
Мэрчанэ тыдэкIмэ, Абын гъогур тэрджи, тишыхэмджи 
нахь псынкIэ-благъэ къытфэхъут. ТырекIокIми, шы илъыгъо 
зытIу паеджэ тишылъабжъи пиутынэп. Мэрчан аталыкъым 
тызэреб гъукIуагъэр зэхихыжьмэ, ыгу къытэбгъэн, ХъанДжэрые зиусхьанми игонахь къэтхьын. Мо кIэнашIэ 
шъэожъыемэ ар ахэтджэ сенэгуе.
- Шъыпкъэр пIотмэ,- ежь ышъхьэ фихьыныр МыхьамэтДжэрые къыфемыгъэкIоу, иш тырилъхьэу къыIуагъ,- ыджа 

--- Page 24 ---

шъэожъые битэмалэр ары сиши зэтезыIэжагъэр... ХъорэлIыкъо Мэрчанэ зы лIэу Шапсыгъэ ис. НекIо, аталыкъым 
дэжь тыдэгъахь. Бащэрэ тыкъызэрэлъыкIорэм пае шъэожъыем уфэзэщы, утенэгуикIы къытиIонэп, къыддигъэхьащхынхэп.
- ХъорэлIыкъо Мэрчан ыцIэ къызыраIоджэ, зиусхьан, 
ори ар умышIэу щытэп, хьакIэщым исхэр къызэлъэтэджых, 
лIы Iуш, зилIыгъэ зышкыжьрэ цIыфэп.
- КъапIорэм щэч хэлъэп,- Мыхьамэт-Джэрые фэкъолIым дырегъаштэми, ыгу ихъыкIрэр фэшъхьаф. Тхышъхьэ гъогу егъэзыхыгъэм хэкIоты къэсми, шъэожъые 
кIэнашIэмэ амакъэ нахь къылъэIэсы, хъан цIыкIур ахэтба 
шъуIуа, ащ ымакъэба ар еIо, гумэкIыгъор къызхэтэджэгъэ 
Iэпкъ-лъэ пкъыр шым зэхишIэу кIэкIорыкIы, етIанэ игупшысэ 
IэшIу бырсырхэр Iэжэгъунчъэ къышIохъух.- Ащыгъум, 
Шъэуай, къегъэжьэгъахэшъ, мы шъэожьыемджэ сыгу 
илъы дэдэр къыосIон. Шъэо нахьыжъыми, аужрэ нахьыкIэ 
цIыкIухэми ялъытыгъэмэ, уилъфыгъэмэ зэхэдз афэпшIыныр емыкIу, ауми, Хъан-Джэрые зэрэгупкIэ цIыкIур армэ 
сшIэрэп, нахь сыпэблагъ, сыушъэфрэп, сыфэзэщы, сытенэгуикIы, сыкъы мыгъэпцIэтымэ, лIы хъунэу сыщэгугъы. 
Сымыгъуащэмэ, мо шъхьэ псыгъо цIыкIур арба?
- Тэмэм, зиусхьан,- кIэнашIэмэ нахь апэблагъэ зэхъум, 
шъэожъыемэ ахилъэгъуагъэм зэрэщыгушIукIрэр Шъэуаий 
ымакъэ къыхэщыгъ,- кIэн блэри шIохэлъагъ, нэмыкI блэри 
зыдиIыгъ.
- Олахьэ арым,- Мыхьамэт-Джэрые иш къызэтыригъэуцуагъ,- шIуамыхьыжьытмэ, а купэр къашIуихьыгъэджэ енэгуягъо. Удэ, удэ къуашкIэр кIэнмэ зэратыригъэпсахьырэ шIыкIэр!.. ЗемыгъэукIахь, битэмал, пIэ бгъэпшъыжьынышъ, ублэут.
КъохьэпIэ чапэм зезгъэзыхыжьыгъэ тыгъэм инэбзый 
шъабэхэр зытеджэгукIыгъэ къошкIэ цIашъутэу ХъанДжэрые ыдзыгъэм таумрэ елымрэкIэ ритэкъухьэхэу 
кIэнхэр зэшъхьэщиутыгъэх, ищэрыуагъэ зыгъэшIагъощтыгъэ шъэо жъыемэ апымылъэу къыхьыгъэ кIэнхэр зышъхьэщипхъотыгъэ паIом ритэкъуагъэх.
- Аферэм, Хъан-Джэрый,- шъэожъыем ищэрыуагъэрэ икIэн угъоикIэрэ Шъэуае ащытхъугъ.
- НекIо, шъаор дгъэбэлэрэгъынэп, тэ тыриушъхьагъоу 
кIэнхэр къызшIуихьыгъэмэ къахэчъыжьмэ къыфадэнэп,- 

--- Page 25 ---

ишъэожъые фэмыплъэкIэу, ау гукIэ зиIажэу МыхьамэтДжэрые иш ригъэжьэжьыгъ,- аущтэу зекIоми, тыкъыушъхьакIун.
ШыуитIур зыдэщыIэ гъогумкIэ Хъан-Джэрые ышъхьэ 
къыпхъотагъ, кIэныр зэрыз паIор ыбгъэ кIэубытагъэу, 
Шъэое фэкъолIри ынэ къыпэIумыхьажьэу, ятэ къыпэгъочъыгъ.
- Зэ, битэмал, сыплъэгъужьыгъакIа, хьэйнапэ 
сымышI,- Мыхьамэт-Джэрые етхъохэу ыкъо цIыкIу ишыплIэ дигъэтIысхьэ шIоигъуагъэми, къызхигъэщыгъэп,- модэ 
уисэлам Шъэуае пэгъох, улIыба, уипаIуи зыщылъэжь.
Хъан-Джэрые чы псыгъо ищыгъэ фэдэу шыуитIу пашъхьэм зыщычIисагъ, кIэнхэр псынкIэу игъончэдж джыбэмэ 
аригъэкIуи, мыгузажъоу упкIэ паIор шъхьэм зырепэсыжьым, сэламыр нэбгыритIумэ афэгъэхьыгъэми, ынэIу 
Шъэуае дэжькIэ нахь гъэзагъэу къыIуагъ:
- Фэсапщи, тхьаматэх! Шъыд шъуикъэбар, Шъэуай? 
ШъукъызхэкIыгъэхэр псаухэба, узынчъэхэба?
- Тхьауегъэпсэу, Хъан-Джэрый,- Шъэуаий, ыпашъхьэ 
итыр зэрэсабыир зыщигъэгъупшэу, зэрэпщыхэкIыр фыхигъэщэу, джэуап ытыжьыгъ.- ТыкъызхэкIыгъэхэр псаух, 
узынчъэх, зиусхьан. СултIан лIакъом сэлам къыуахыжьы, 
уипкъэгъу-лэгъуми уащыгъупшэрэп.
Хэтрэ сабыий, орэпщыхэкI, орэфэкъолIхэкI фаеми, 
сабыеу къэнэ. Хъан-Джэрые ипкъэгъу-лэгъумэ ягугъу 
зызэхехым, ынэгу гушIопсыр къыхэщыгъ, зэригуапэр 
ригъашIэу ятэ фыреплъэкIыгъ, акIэупчIэ шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, зигъэлIэу, нахь пэблагъэмэ аблэмыIэбыкIышъоу, 
ау яни, ышнахьыкIи зыщигъэгъупшэу, ятэшыпхъур апэ 
ригъэшъыгъ.
- Опсэужь, сикIал! - Мыхьамэт-Джэрые зэхихыгъэм 
ыгъэгушIуагъ, зыфэIэжагъэп, етIанэ шъхьэихыгъащэкIэ 
игъусэ пашъхьэ "сикIал" зэрэщиIуагъэр къыгъэтэрэзыжьэу, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Тхьэуегъэпсэу, зиусхьан, уизэхэшIыкI 
зыкъеIэты. Нэнэжъ Къэнтати псау, зы сыхьатджи ущыгъупшэрэп, уяни, пшынахьыкIэхэ Сахьид-Джэрыий, АдылДжэрыий ары. Модэ, зиусхьан, укъызхэлъэтыгъэ кIэнашIэмэ 
ахэхьажь, адэджэгу, зышIуямыгъахь. Тэ Мэрчан дэжь 
тыщепсыхыт.

--- Page 26 ---

- Нэгъоир, сыд узпэтыр! - КIэнашIэмэ къахэджыкIыгъэ 
шъэожъые такъырым шыумэ ашъхьэ къаригъэпхъотагъ.- 
УикIэн къытегъэтIысхь.
- АI-анасын, ащ сенэгуягъ сэ!..- Мыхьамэт-Джэрые 
къызIуипхъотыгъ.- ШъыдыцI ар къызэрэоджагъэр!
- Хэт ишъхьэубат сэIо ар! - Шъэое фэкъолIми зэхихыгъэр ыдагъэп, лъэкъо джабгъур лъэрыгъым къырипхъотыгъ.- Сэ ащ ытхьакIумакIэ пыстхъыт!
- Быяу, Шъэуай! Шъэожъыем зыпэтшIынэп.
- Армэ, Пэшъукъ, узхэхьагъэр, кIэн ешIакIэ озгъэлъэгъун,- Хъан-Джэрые кIэкIэу шъэожъыемэ адэжькIэ 
зигъэзагъ, лъэбэкъу зытIущ ыкIугъэу мыгузажъоу зыкъызэригъэзэкIыгъ: - А цIэм зешъумыгъэгъап, зэхэшъухыгъэба, сэри ащ "Пэшъукъ" сызэреджэрэр, зы кIэн къыIэкIэсымыгъанэу къышIосхьынышъ, сыкъэкIожьыт сэ.
Узщыщмэ узхамыIоу, зыщыщ умышIэжьрэмэ ацIэ 
IаекIэ къыпфадзыныр емыкIу. Мыхьамэт-Джэрые ыгу 
къыпиIонтIыкIыгъ. Мыхэмэ "тинэгъоигъэ" зэгорэм ащыгъупшэжьыщтба сэIо! ШIу афатшIэми, дэй афатшIэми 
хъурэп, зыми къыубытхэрэп. Тыхъан лъэпкъмэ, сыд тилажь, 
Къырым хъаныбзым тлъэпкъ нэпч рифыгъэти, шъхьэегъэзыпIэкIэ зыкъышъуфэдгъэзагъ, адыгэ бгъагъэм тычIэфагъ, ищыгъу-пIасти къытIуфагъ, зы "нэгъоигъи", тлъэкъуацIэ фэшъхьаф къытхэнэжьыгъэп. СултIан лъэкъуацIэр 
тиIэ пае тыадыгэба? Ар зэблэтхъугъэкIи шъугу итхыгъэкIи, 
хэхэсыцIэр адыгэмэ агу итхын тлъэкIынэп. "ПэшъукъкIэ" 
Хъан-Джэрые зэджэгъэ шъэожъыеми, модэ, Чэтыкъо 
мэз пырыпыцум къытфыхэкIыгъэгъэ шыухэми, зыгу къытфэмышIу нэмыкIхэми ар ажэ дэлъ. Сыд мохэмэ угу ябгъэкIэ... Ау етIани хэхэсыцIэ "нэгъой" къысфадзын нахьи 
"Пэшъукъ", "Лъэбыц" Алахьэм къысярэгъаIу...
- Адэ джары, Шъэуай, зэхэпхыгъа? - Заулэрэ кIуагъэхэу Мыхьамэт-Джэрые къэупчIагъ.- Бжъэдыгъу 
изакъоп, а цIэр Шапсыгъи къыщытаIо. О шъэожъыем 
ытхьакIумэ гоптхъынэу уежьэ... Шъыд къикIын?.. 
Нахьыжъмэ аIорэр нахьыкIэмэ агу раубытэ... Адэ, узымылъэгъутым шIу зебгъэлъэгъун плъэкIытэп.
- Шъэожъые мыгъасэ горэм ыжэ къыдэзыгъэм 
фэшIджэ, зиусхьан, зымыухыжь,- Мыхьамэт-Джэрые 
игукъао шъхьарихы шIоигъоу Шъэуае къыIуагъ,- Лъэустэнхьэблэ хъаныкъохэр зыми адыгэхэп ыIон ылъэкIынэп.

--- Page 27 ---

- Ащджэ джэнджэш сыгу къизгъахьэрэп, Шъэуай. Сэ 
сфэшIэшъутэр зэкIэ сяни, сянэжъи, ахэмэ къалъфыгъэхэри 
къызхэкIыгъэ адыгэ лъэпкъым фэсшIэт. Ау а цIэр сиджагъо, 
хэти щэрэщ, къысфэзыдзырэм фэзгъэгъутэп... Ярэби, 
шъаом къызэреджэхэрэ цIэм Мэрчан аталыкъэр щыгъуаза?
- Шъэожъые Iофмэ шъыдджэ Мэрчанэ ахэхьан, 
зиусхьан?
- Шъыд пай, ипIур къэзыушъхьакIурэм, тэ тизакъоп, 
ежьыри къеушъхьакIу!
- Ари ары, ау етIани...
- Зэ, Шъэуай, быяу,- чылэ гъунэ чэу пакIэм зыкъокIхэм, Мыхьамэт-Джэрые къыIуагъ,- Мэрчан аталыкъэр 
арба у къакIорэр...
Гъэмэфэ пчыхьэ шъаб нахь мышIэми, ХъорэлIыкъо 
Хьамырзэ-Мэрчан аталыкъым тыгъужъышъо джэдыгу 
пырэцэ кIакор ыплIэIу иубгъуагъ, упкIэ пэIо шIуцIэ Iэтыгъэр 
шъхьарыс, джэдыгу чIэгъым щызэпырыдзыгъэ бэщым 
ыIитIу ателъ, джабгъу лъэныкъом икIыхьэкIэ, жэпкъ чIэгъым 
чIэхьажьэу тещэгъэ тыркъор чыжьэкIэ олъэгъу, лъэкъошхуитIумэ апылъ цокъэзэкIадэмэ къашъхьащыщырэ 
цылъэпэд фыжьмэ гъончэдж лъэпэбыхъухэр адэупкIагъэх, 
джыри ткIун зимыгухэлъ Iэпкъ-лъэпкъ илъэс тIокIищым 
хэкIыгъэм зыгот чэу Iэтыгъэр цIыкIу къыпщегъэхъу.
Шы лъэмакъэмэ ХъорэлIыкъо Мэрчанэ ышъхьэшхо 
мыгузажъоу, къехьылъэкIба уигъаIоу, къырагъэIэтыгъ, 
тхым щызэпырыдзыгъэ бэщыри къытыримыхэу къэуцугъ, 
нэплъэгъу жъэжъэ хьылъэм гушIопсыр къыхэщэу, къыфепсыхрэ шыумэ яджагъ:
- О-уиу, мы слъэгъухэрэр! - Иинагъэ къэзымыушыхьатырэ мэкъэ ихыгъэ дэгукIэ хьакIэмэ ариIуагъ: - ПкIыхькIи 
сшIошъ хъунэп. Шъукъеблагъ, Мыхьамэт-Джэрый, шъукъеблагъ.
Бэщ кIэко гъумыр джэдыгу чIэгъым Мэрчан къызчIехыжьым, тхы уфэгъагъэм зырищыжьи, джыри шапсыгъэ лIыжъым щиз хэхъуагъэ фэдэу Шъэуае къышIошIыгъ - 
Iэхъомбэ гъум кIыхьэхэм, Iэ джэдитIумэ пкъы пытэ зэхэгуагъэр нахь къагъэиныгъ. Шапсыгъэмэ анахьыбэр яинагъэкIэ гурыт лъэпэко закIэу, сыдэущтэу мы зыр къахэкIынэу 
хъугъа ыIуи, шы IупIэхэр зыIыгъэу ауж ит Шъэуае ыгъэшIэгъуагъ, сэмэгубгъур зыIыгъ зиусхьан мыцIыкIуми ригъапшэзэ, джыри зэ тэмэ хъурэе зандэмэ ямыплъыжьын 
ылъэкIыгъэп.
Къэлапчъэм нэмысхэзэ, щагум къыдэкIыгъэ лIышхом 
Мэрчан еджагъ:
- КIалэ, хьакIэмэ сэлам къях, типIур ятэ тихьакIэ. Модэ, 
сэри ащ сылъыкIощтыгъ, шъаор, пшынахьыкIэ, кIэнашIэмэ 
ахэт, къэщэжь. Ахэмэ шъукъябгъукIуагъ, Хъан-Джэрые 
кIэнымкIэ ерыш, къышъомыгуцэфагъэу къычIэкIын,- 
хьакIэхэр унэм рищэхэзэ, Мэрчанэ къыIуагъ.
- Ари, Мэрчан, тфэIонэп,- хэти фэшъошэ чIыпIэм 
елъытыгъэу зэтIыс уж, зэхихыгъэм иджэуап МыхьамэтДжэрые къыритыжьыгъ,- тыкъышIэжьыгъ, сэлами къытпигъохыгъ.
- Ары, ары...- Мэрчан игуапэу щхыпцIыгъэ.- ЗегъэлIы, къыжъудечъэжьэжьыныр къыригъэкIугъэп.
- Олахьэ ар дэдэри хэтымылъэгъуагъ,- МыхьамэтДжэрые ыкъо пае зэхихыгъэр шIоIэшIуми, къызхимыгъэщэу Шъэуае фыреплъэкIыгъ, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ,- а тызхэплъэгъэ кIэнашIэр, Мэрчан, ышъхьэ 
фитыжьджэ сыгугъэрэп.
Мэрчан ынэгу плIэмые шъуамбгъо къызэпызычъыхьэрэ 
щхыпсыр хэплъагъозэ къыIуагъ:
- Ышъхьэ фырагъэтына чылэ кIэлэхъумэ якIэн къашIуихьэу! СызэренэгуерэмкIэ, къытебгъэфагъ, къатIупщыгъэп, джары сэри а лъэныкъом сызыщэщтыгъэр... 
Зэгорэм, бэйтэмал, кIэн куп ягъэхь, уагъэрэхьатын зысIокIэ, 
къысфидэрэп. Аферэм, сипIур сыфэраз: псэрыу, шытхыбл, 
есыкIэ Iаз.
- Ы-ы, зэхэсхырэр хьалэмэт! - Мыхьамэт-Джэрые 
къыхэкуукIыгъ.- Пшызэ ылъапэ нигъэсы пакIошъ, инэпкъ 
сфытехьэтыгъэп.
- Абыныпс нахь шIоIэшIущтын, зэпырэсыкIышъ, къызэпырэсыкIыжьы.
- Хъан-Джэрые цIыкIуба джыри, Мэрчан? - Ты гумэкIылэр зэнэгуещтыгъэр къышIагъэу, ащ ычIыпIэкIэ Шъэуае 
къэгузэжъуагъ. 
- Узэнэгуерэр сыд, Шъэуай, илъэсипшI уныбжьыныр 
мыдэ щыIа! Сэ ащ сызелэгъум, Абын мыжъуакIэу хэлъыр 
зыфэдизыр сшIэщтыгъ. Зы нэпкъым зыщычIэзгъаоти, 
сыздэхъугъэр амышIэу адырэ нэпкъым сыкъыщычIэсыкIыжьыщтыгъ. Усабыйзэ узфагъасэрэр ары узфэIэпэIэсэщтыр. СипIур непэ сабыигъор зыщибгынэщт ныбжьым ит. 
Непэ хэсымылъхьэрэр неущ хэфэжьыщтэп. Ау хъумэ,- 
Мэрчанэ ынэкIушъхьэ тыркъо къытепIыикIэу щхыгъэ,- 
Хъан-Джэрые фэмыукIочIын ыпшъэ ислъхьэу къызщышъумыгъэхъу.
- Олахьэ ар тыгу къэмыкIыгъ, Мэрчан,- гум илъымрэ 
Iупэм телъымрэ зэфэмыдэу Мыхьамэт-Джэрые къыIуагъ, 
етIанэ, тыба, ыпашъхьэ ыкъо къызэрэщыщытхъухэрэр 
игуапэми, хигъэкIокIэжьы шIоигъоу, къыпигъэхъожьыгъ,- 
сигуапэ Хъан-Джэрые кIэлэхъу чанэу къызэрэтэджырэр, 
ау дэгъончъэпщтын, Мэрчан?
- Дагъо зыхэмылъ цIыф къэхъурэп, дунаим ехыжьырэп, Мыхьамэт-Джэрый. Тищи, зигугъу тшIырэ пIурыри, 
тиунагъо исхэри къыддыхэтыжьэу тыдэгъончъэп. Дагъор 
бэкIэ зэтефыгъэ. УIащэу, улъащэу, унащэу Тхьэм укъигъэхъугъэмэ, ар зы. Ащ фэдэу заом укъыщыхъугъэмэ, 
ар фэшъхьаф. Чъыгым укъефэхи е шым уидзи сэкъат 
уехъулIагъэмэ, ар нэмыкI. Ахэмэ уяпщагъэкIи, Iэ ащыпфагъэкIи, уяшIушIагъэкIи япшIэн щыIэп. "Тхьэм къыуишIэн, 
цIыфмэ къыуахъонын" зэраIори шъыпкъэ. Сыда чыжьэу 
узфэкIожьыщтыр, мары шъори шъуинэрылъэгъу, Бзыикъо 
заом къыщыстыращэгъэ тыркъом "нэгуекIэ" къысигъэджагъэх. Зигугъу къэсшIыгъэмэ дэгъо нафэкIэ уяджэми 
хъущт. Джа цIыф дэдэхэми нэмыкI псаухэми мынафэу, ау 
ахэбгъэзыжьын плъэкIынэу, дэгъо зэфэшъхьаф ахэлъ - 
къаигъагъэр, шъугъоныр, кIэнэкIэныр, пцIыусыныр, тыгъоныр, лакъырдыр. Джа къэспчъыгъэмэ ащыщ кIэн ешIэн 
ерышыгъэр Хъан-Джэрыий хэлъ. Ар дагъокIи, дэгъукIи 
сипIур фэплъэгъун плъэкIыщт.
- Шъыдрэ егъэлыегъащэри дэи,- ыкъо ихьакъэу 
зигугъу къашIыгъэм, Мыхьамэт-Джэрые тенэгуикIыгъ, 
аталыкъым фыхигъэщыгъэр ежь зэриIожьырэм фэдэу 
гъумтIымыгъэ, сыдигъуи зызпэIуидзырэ кэртэшIэ зырызхэр 
ынэгу къыкIэуцуагъэх.
- Олахьэ шъыпкъэм,- зиусхьаным дыригъаштэу 
Шъэуаий къэгумэкIыгъ.
- А шъушъхьэ къихьагъэр ишъудз! - Мэрчанэ джабгъу 
IэгушъошхомкIэ жьым хэуагъ.- Арэу шъуегупшысэн Iоу 
сшIагъэмэ...- Къыригъэжьэгъэ гущыIэр зэпиути, зэрэкIэгъожьыгъэр агуригъаIоу зэпыугъо тIэкIум ыуж мэкъэ 
ихыгъэкIэ къыIуагъ: - Хъан-Джэрые кIэн зыдешIэрэ пэпчъ 

--- Page 28 ---

ыгу хигъэкIрэп, къашIуихьыгъэр ятIонэрэ мафэм аретыжьы, 
гузэбгъагъэ азфагу къыдигъэтаджэрэп.
Сыд ащыгъум, Мыхьамэт-Джэрые гукIэ ыIуагъ, "нэгъойкIэ" шъэожъыем къызфеджэхэрэр... Зэгорэм тэри 
тысабыигъ, тязаоуи, къытэзаохэуи, кIэн тшIуахьэуи, 
къашIотхьэуи къыхэкIыгъ, ау а цIэмкIэ къытэджагъэхэп, 
джы зэхэсхыгъэм гужъ хэлъэп сIон слъэкIыщтэп. "Нэгъой" 
шъхьэкIохьыцIэр къыфэзыдзыгъэм ежь зэреджэрэ "Пэшъукъыр" тэ къытиIуагъ нахь, зэкIэми зэхаригъэхэу а цIэ 
IаемкIэ еджэжьыгъэп.
ПIурым ишэнышIуагъэ къыфимыIотыкIэу щыгъуазэми, 
анахь цIэ дыджымкIэ къызэреджэхэрэм аталыкъым хэшIыкI 
фыриIагъэп.
- Зэлъ!..- Мэрчанэ гушIопсыр къечъэу пкъышхор 
пхъэнтIэкIум щиузэндыгъ.- Дунаир фэмыхъужьэу ХъанДжэрые къэкIожьы! Зэхэшъоха кIэн блэр макъэхэр? Неущ 
джэгуакIо къылъыкIощт кIэлэхъумэ аригъэлъэгъуни афигощыжьынэу лъэгуцэ блынкIэм пелъэх.
- Адэ сабыигъом нахь дахэ шъыд щыIэн,- Шъэуае 
къыIуагъ.
- Зэо-бэнэнчъэу, гъаблэ щымыIэмэ ары сабыигъор 
зыдэхэтэри зымэфэтэри,- фэкъолIым игупшысэ шъхьаихыгъэ дыригъаштэу Мыхьамэт-Джэрые лъигъэкIотагъ, джы 
нэс зыгъэгумэкIэу къыфэмыIошъущтыгъэми, тIэсхъэпIэ-пыдзапIэ ригъэгъотыгъ,- ау къытэхъулIэтэр мыры сIонэу 
сшIэрэп, адыгэ шъолъырым мамыр илъэп, Бзыикъо заом 
тыкъыкIэзыжьыгъ тIозэ, тызэмыжэгъэ хэгъэгуитIумэ азыфагу джыри тыдэфэжьыгъ.
- А Iофыр джыркIэ огугъа, Мыхьамэт-Джэрый, къызежьагъэр? - ХъорэлIыкъо Мэрчанэ ыгу къэкIыжьыгъэ, 
ынэгу къыкIэуцожьыгъэ хъугъэ-шIэгъэ хьылъэмэ хагъэщэтыкIыгъ.- Бзыикъо заом ижъобгыпIэ урыс пачъыхьэ 
Катаринэм къытфигъэкIогъэгъэ,- бжъэдыгъупщмэ ялъэIукIэ 
ыIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, ихьакIэмэ яхьатыркIэ къыригъэкIугъэп,- Ермолаем итопитIу къызщежьагъэр, ащ 
къэзэкъ шыуишъи кIыгъужьыгъ.
- Урыс инэралхэу Бибиковымрэ Гудовичрэ ядзэхэр, 
тиадыгэчI зэпыратхъуи, Анапэ заоджэ зэрекIугъагъэхэр? - 
Зигъусэ зиусхьаным ятэ а дзэм зэрэхэтыгъэр, ащ ыуж 
ежьырырэ ышнахьыкIэрэ ахэмэ зэрагохьэгъагъэхэр фимыдзэу гуригъаIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, Шъэуае зэрэмыгугъагъэу Iофыр хъугъэ.
- БлэкIыгъэм урыгущэIэжьджэ шъыд ишIуагъ,- 
Мыхьамэт-Джэрые къыхихыгъ, ау къызхигъэщыгъэп,- 
непэрэджэ зыдэдгъэзэтэр къэшIэгъуай.
- Сыд пае зыдэбгъэзэщтыр умышIэу шъхьауназэ 
зебгъэхъулIэн,- Мэрчанэ иджэуап кIэкIы,- шъори, къэошIэжьмэ, зэ тыркумэ шъукIыб афэжъугъази, урыс лъэныкъомкIэ зыжъугъэзэгъагъ, шъуиадыгэгу шъуакъыхищыжьыгъ нахь. Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп. Шъуятэ Ас лъанДжэрые ихэукъоныгъэ осыет зэрэфэжъугъэцэкIагъэри 
къызэрэжъугъэзэжьыгъэри хьэрамэп. Сэрмэ бгъуитIуми 
зястыщтэп. СичIыгу сылэжьыщт, сыщыпIощт, ищыкIагъэ 
хъумэ, къэсыухъумэщт! Сыд о пIорэ, Шъэуай?
- Сэри ары, Мэрчан.
- Ащыгъум титIо тызэтафэ. Мыхьамэт-Джэрые тэ 
тихьыжьын, дгокIынэп.
ХьакIэщым дис нэбгыритIумэ яадыгэ гупшысэ-гумэкI 
Мыхьамэт-Джэрые ахэгущыIэ шIоигъуагъ, ау къыригъэжьэгъэ гущыIэр пчъэ макъэм зэпыригъэгъэугъ, сыхьат 
горэкIэ ылъэгъугъэгъэ шъэожъыер ары Iоу умышIэжьынэу, 
тыжьын къэмэ мыиныр зыпылъ тыжьын бгырыпхыр цыяшхъом телъэу, пэIо хьаплъри щазымэ пIуакIэхэри ащ декIужьхэу, Хъан-Джэрые унэм къихьагъ, сэлам къыхыгъ:
- Шъуипчыхьэ шIу охъуапщи, нахьыжъхэр! - Сэлам 
ужым, ятэ емыкIуалIэу, аталыкъыр зыдэщыс пхъэнтIэкIу 
сэмэгубгъумкIэ рекIокIи, Iэ едзыхыгъэ, пкъы ихыгъэкIэ 
гоуцуагъ.
Мэкъэнчъэ нэплъэгъукIэ шъэожъыем щэгушIукIых 
аIозэ, унэм из хъугъэ самбырыр Мэрчанэ къыукъуагъ:
- УигущыIэ пIэпахыгъ, Мыхьамэт-Джэрый, зыгорэ 
къапIо пшIоигъуагъ,- пIурыр зэрэготыр игуапэу Мэрчанэ 
къыIуагъ.
- КъасIотыгъэр гъэнэфагъэ, Мэрчан,- сыд митIумэ 
шъэожъыем ыпашъхьэ ущядэожькIэ къикIыщтыр, сэркIи, 
мощкIи хъущтыр хъугъахэ ыIуи, къыухыжьыгъ,- хэти ежь 
зэрэфэлъэкIэу иакъылджи, илIыгъэджи, игурышэджи ичIыгу 
къызэриухъумэтэр къыжъудэсэштэ.
- Акъылым, лIыгъэм, нафэм, гурышэм сыд къибгъэкIырэр, Мыхьамэт-Джэрый? - ЦыхьэмышIыгъэ 

--- Page 29 ---

хэмылъэу, ау гущыIэм ыгу зыкIемыIугъэр ымышIэу Мэрчанэ къэупчIагъ.
- Ащ къизгъэкIрэр, Мэрчан,- къыIо шIоигъом ышъхьэ 
къыримыхыпэми, зиусхьаныр къызэкIэкIуагъэп,- гум 
уемыупчIыжьэу нэр плъэтэп.
- Ар гущыIэ шъыпкъ, гущыIэ тэфабгъу, тхьамэтэ маф. 
Сыд аIорэр "нэр мыплъэмэ, гур плъэрэп".
- Тат, тэрэзэп!
- Сыд мытэрэзыр?
- "Гур мыплъэу нэр плъэрэп" аIо.
- Аферэм, сикIал, хьакIэмэ апашъхьэ сыкъыщыдэпщыжьыгъ.
Адырэ унэ лъэныкъомкIэ, Iанэр къызэрагъэхьазырырэр къырыпшIэу, хьакъу-шыкъу макъэхэр къиIукIыгъэх. 
Мэрчани къыгот пIурым ыкIыб теIагъ:
- КIо, сикIал, тхьауегъэпсэу, уиадыгагъэ пщыгъупшагъэп, уятэ дэжь, мыхъуми, уилIымэ кIэон, ы-ы, МыхьамэтДжэрый! - Ыгу къыдеIэу Мэрчанэ щхыгъэ, лIыпкъым 
имытми, лIы шэныр пкъым зэрэхэлъын фаер зыщызымыгъэгъупшэу ятэ дэжькIэ кIорэ пIурым щыгушхукIэу аталыкъыр кIэлъыплъагъ, Шъэое фэкъолIым фыреплъэкIыгъ.
Гъэмэфэ чэщ гопэгъу кIаком, зэзакъо зэрэхэпэзэгъагъэм фэшъхьаф, Мыхьамэт-Джэрые чъыяпэ къекIугъэп. 
Тыгъуасэ ылъэгъугъэмрэ зэхихыгъэмрэ узхэгупшысыхьан 
закI. НитIур упIыцIагъэу гум зиплъыхьэу пIэм сыхэлъынэп 
ыIуи, нэфшъэгъо кIэтаджэу унэм икIыгъ, щагу кIым-сымыр 
зэпичи, чэу нэзыр диIыгъэу чылэ гъунэм Iухьагъ. Псыхъо 
чъэ макъэр къыздиIукIырэ лъэныкъом ыгъази, зыплъыхьагъу имыфэу, нэпкъ мылъагэм техьагъ. Псыхъо мышъомбгъо-мыбгъузэу фэмыф-фэмыфэу нэпкъитIумэ 
адэсыкIрэм зытеплъэм, нычэпэрэчэщым щымыгъупшэгъэ 
Хъан-Джэрые ыгу къэкIыгъ: ушъэожъыеу мыщ сыдэущтэу 
уисыкIыщта, уфырикъущта, тегузэжъухьагъ.
Нэпкъым Мыхьамэт-Джэрые ехи, псы Iэгушъо зэ, тIо 
ынэгу кIикIагъ. ЕтIанэ псы гъунэм рекIокIызэ, мыжъо хэIэтыкIыгъэ гупсэфыпIэ горэ къызегъотым, тIысыгъэ. Адырэ 
нэпкъым пэIулъэшъогъэ гъэмэфэ мэзым ичъыг тхьэпэ 
зэщымыщмэ ахаплъэми, ынэ зи къыпэIумыхьэу, шъхьэм 
илъыр нэмыкI.
33
2 Заказ 028

--- Page 30 ---

Абын псыхъо ичъэ макъэ фэшъхьаф зыхэмыIукIыщтыгъэ дунаим мэкъэ шъэф горэ къыщеджагъэ фэдэу 
Мыхьамэт-Джэрые зэплъэкIыгъ, бэмышIэу ежь зытетыгъэ 
нэпкъым Хъан-Джэрые тырилъэгъуагъ, гу бырсырыгъэр 
къызхимыгъэщэу риIуагъ:
- Ора, Хъан-Джэрый? Шъыд нэпкъым узфытетэр, 
моу къакIо,- шъаор къызкIэрэхьэм, фыкIэхъопсми, Iофы 
зыримыгъэшIэу къыухыжьыгъ,- жьышIоу укъэтэджы, 
сикIал.
- Жьэу тэджырэм шыкIэ фалъфы, орба, тат, зыIорэр?
Мыхьамэт-Джэрые ыгу къэушъэбыгъ, фэбэпсыр ыIэ пкълъэпкъмэ ахиз хъугъэ.
- Сэры. Тхьэуегъэпсэу зэрэпщымыгъупшагъэмджэ,- 
ау джы игумэкI къышIухэщэу еупчIыгъ: - Уизакъуа?
- Сизакъу. Уятэ псыIушъомджэ кIуагъэ, умыгъэзэщ 
ыIуи, Мэрчан аталыкъым сыкъыплъыригъэжьагъ.
- Армэ хъун, дунаер Iае, хъырцыжъэр бэ, тэ зыгу 
къытфэмышIури макIэп...- Ежь Мыхьамэт-Джэрые 
зэриIожьзэ, шъэожъыем гуригъэIуагъ.
- Зымэфэрэ хъырцыжъхэр армэ зыфапIорэр,- ХъанДжэрые къызIуипхъотыгъ,- умыгумэкI, Мэрчанэ кIочIэшху, 
афырикъут, купэгъор къыпхъуати, къэлапчъэм Iуифыгъэх.
- Ы-ы! - Мыхьамэт-Джэрые зэхихыгъэм къызщиIэтыкIыгъ.- Шъыд яморад, шъыд къыраIуагъ?
- Зэхэсхыгъэр къэсэIожьджэ сыбзэгухьэп,- ХъанДжэрые лIы гущыIакIэ зыригъэшIэу ятэ зэригъэжагъэп,- 
ари къыосIон. Урысмэ агохьэгъэ къумалым ыкъо огъэпIуры 
Мэрчанэ къыраIуагъэти, афидагъэп.- ЕтIанэ шъэожъыер 
нэмыз-Iумызэу ятэ Iуплъи, псынкIэу еупчIыгъ: - Хъырцыжъмэ къытаIолIагъэр шъыпкъа, тат?
- Аталыкъым къыфадзыгъэр ежь ышIошъ мыхъугъэу, 
сикIал, шъыдэущтэу шъыпкъэн! Зыгу къытфэмышIумэ 
Iаджи аIот, ахэр пшъхьэ имыубытэх...
ЗэрэхъурэмкIэ, Мыхьамэт-Джэрые ыIуагъ, тишъэф 
къэтэгъэгъунэ тIозэ, цIыфмэ ажэ тыдэфагъ, тишъыпкъапIэ 
зышIи зымышIи тауж къыригъэхьагъ. Урысмэ мамыр 
цIыфкIэ алъытэрэ бжъэдыгъумэ сащыщэу сихэгъуашъхьэ 
къыщыспэуцугъэгъэ шыумэ сягупшысэмэ згъэшIагъозэ, 
джы зэхэсхыгъэр нахь гъэшIэгъоныжь. Ар шъэожъыеми 
къынэсыгъах. Сыд шъуIуа а къэбарыр Мэрчанэ зыкIысшIуиушъэфырэр? Ахэмэ е къапыкIмэ, сэ сизакъоп, ежьыри 
Iоф хэфэщт. ПкIуачIэ ущыгугъыжькIэ, шIу зыгу имылъым 
ишашитыгъэ уфырикъущтэп. Шъэожъыем инасып къэсэухъумэ сIозэ, лые къырахмэ, сыунэхъун. КъызгурыIорэп 
Мэрчан аталыкъым изекIуакIэ. Игъо ифагъэп сIонти, ащ 
фэдэр ащыгъупшэрэп. КIо сшIэрэп, дгъэзэжьмэ, игугъу 
къытфишIынкIи къэнэнэп. КъыфэмыIошъумэ, сэ ышъхьэ 
фисхын, тэ тшъхьэ къэтымыухъумэжьмэ, джы зэрэхъурэмкIэ, тыкъэзыухъумэнэу щыIэр макIэ.
- А сикIал, мы псым шъыдэу уисыкIышъура? - Шъэожъыер зэрэщыгъупшагъэр мэкъэ шъэф горэм къыфидзыгъ 
пIонэу Мыхьамэт-Джэрые игупшысэмэ къахэужьыгъ, 
зэрэшъхьэщыгупшысыкIыгъэр рыхигъэкIокIэжъэу тегущыIыкIыгъ: - Адэ шъыдэу тшIын, тызщыщ адыгэхэмджэ 
тызхамыIо пэIошху. НекIо, сикIал, бысымэр къытажэ, ятэрэ 
ыкъорэ псыныджым зыдагъэнэгъоджагъ ядгъэIонэп, 
нэмазшIыгъори блэдгъэкIынэп.
Унэм къызагъэзэжьым, Мыхьамэт-Джэрые зыгъэгумэкIырэр арымырэу зэнэгуещтыгъэр сэмэркъэукIэ 
Мэрчанэ къыфидзыгъ:
- Олахьэ Мыхьамэт-Джэрый, къэт тэжъугъэIуагъэм, 
ы-ы, Хъан-Джэрый, ятэрэ ыкъорэ шъузызэрэгъотыжьым 
гум тыкъишъунэжьыгъ тIуи, тыжъугъэхъыжъагъ.
- Ащ фэдэ тшъхьэ къихьагъэп, Мэрчан, тыгу имылъи 
къэмыгъэкI,- щхыщтыгъэми, сэмэркъэум нахьи гыер нахь 
къыхэщэу Мыхьымэт-Джэрые джэуап къытыжьыгъ,- аталыкъым сыкъыплъыригъэжьагъ шъаом ыIуагъэти сигуапэ 
хъугъэ.
- Тэмэм, Мыхьамэт-Джэрый, тэмэм! СишIэ хэмылъэу 
Хъан-Джэрые лъэбэкъу ыдзырэп.
- Адэ ары, дунаер Iае, щынагъо, цахьышIэгъоп,- 
Мыхьамэт-Джэрые зыгъэгумэкIыщтыгъэ шыухэмкIэ къегъэжьапIэ къыIэкIэхьагъэу къыщыхъугъ шъхьакIэ, шIоигъом 
ыцыпэ къыфыхэгъэпсыгъэп.
- Дунаир дэхэ закIэмэ,- хьакIэм ыгу илъым гуцафэ 
фишIыгъ пIонэу Мэрчанэ шъхьащыкIыгъ,- ошъуапщи, 
шыблэ гъуагъуи, жьыбгъи хэмытмэ зэщыгъонба, МыхьамэтДжэрый? Мыдэ амдэз тэжъугъаштэ, нэмаз шIыгъор къэсыгъ.
Нэмаз зашIми, пчэдыжьышхэ Iанэм зыпэсхэми, гъогу 
зытехьажьыщтхэми а зы гумэкIыр Мыхьамэт-Джэрые ыгу 

--- Page 31 ---

35
2*

--- Page 32 ---

илъыгъ къэIо-IотэжькIэ нэбгыритIумэ азыфагу шъаор 
дищэнэу фэягъэпти, зэрэзекIорэр къехьылъэкIэу, непэкIэ 
зиIэжагъ.
ХьакIэмэ аIапэ ыубытыжьи зегъэшэсыжьхэм, зыкIыфэмыразэм ышъхьэ къыримыхэу ХъорэлIыкъо Мэрчанэ 
гъумтIымыгъэ:
- Мы шъузфэкIорэ Абатэ шъхьащытхъужьым сшIэрэп 
кIэрышъухыщтыр...- ЕтIанэ ыгу жьы зыдегъэкIым, лIы 
щытыкIэкIэ ипIур Хъан-Джэрыий къыготэу, ариIуагъ: - 
Шъуишылъабжъи орэпытэ, шъуионэгуи орэшъабэ, шъугъогумаф.
IV
- Мэрчан аталыкъэр шIурышIуджэ ыIуагъэм пфытекIытэп, пфызэкIэкIотэп,- чылэм дэкIхи тхышъхьэм 
зытехьэхэм, Мыхьамэт-Джэрые къыIуагъ.
ГущыIэ лъапсэр къыубытыгъэми, Шъэуае къэупчIагъ:
- Шъыд зигугъу пшIырэр, зиусхьан?
- ШэрэлIыкъо Мэрчанэрэ Абэтэ Бэслъыныерэ азыфагу 
къыдэхьэгъэ зэмышIуныгъэм сегъапэ. Джырэ дунай узэпыин нахьи узэшIумэ нахьышIу.
- Ары шъхьамджэ, зиусхьан, Абэтэ Бэслъыные ХъорэлIыкъо Мэрчанэ нахьи нахьыкIэба?
- НахьыкI, илъэс тIокIи, мынахьыбэмэ, азыфагу дэлъ.
- Нахьыжъым ыпашъхьэ нахьыкIэм щиIорэмджэ зыфэсакъыжьын фаеба?
- Ащ укIэупчIэжьа, ар адыгэ хабз, адыгэ шэн.
- Ары сэри Мэрчанэ зыкIыдезгъэштагъэр.
- СылI, лIыгъэ схэлъ зыIорэ пстэури аумыса?
- Адыгэмэ пащэ афэхъунэу лIыгъэрэ Iушыгъэрэ зыхэлъэу адыгэ шъолъырым хэт исэр ыIоу тыркуе пэчъахьэр 
къызыупчIэджэ, сэщ нэмыкI бгъотынэп епIонэр емыкIу.
- Ар дэдэр Iогъуае хъун, Шъэуай...
ХъорэлIыкъо Мэрчанэрэ Абэтэ Бэслъыныерэ тыркуе 
пачъыхьэм ыпашъхьэ къыщяхъулIагъэм Мыхьамэт-Джэрые 
щымыгъуазэу арыгъэп. Ау Iом Iо пэхъожьы зэраIорэр 
шъыпкъэшъ, ащ хэмылъ гори зэрэхагъэхъожьырэм егуцафэзэ, Мыхьамэт-Джэрые щхыпцIыгъэ. ХъорэлIыкъо 
Мэрчанэ зы лIэу Шапсыгъэ исмэ ащыщ, аущтэу щымытыгъэмэ, шъаор зыкIэрысчэу езгъэпIуныеп, ыIуагъ. Ау Абэтэ 

--- Page 33 ---

Бэслъыные нахьыкIэми, ишэнкIи, илIыгъэкIи, иIушыгъэкIи 
адыгэ шъолъырым щызэлъашIэ, тэрэзэу узекIуагъэп пIоу 
Iапэ фэпшIкIэ зыгорэм ыкIыб пфыдэуцощтэп, зыщымыгугъыжьыщтыгъэмэ, зыфагъэмысэри ыIощтыгъэп. Пыим 
ыпашъхьэ илIыгъэрэ иIушыгъэрэ шъхьэих фэзышIыгъэ 
цIыфым утегущыIэ хъунэп. А зыр, ыгу къысерэмыгъабгъ, 
сиаталыкъ еспэсырэп. Сенэгуе агъэлъырэмрэ зыгъэлъырэмрэ анэхэр, нахь пытэр язэрэмыгъашIэу, зэIуфагъэхэкIэ. 
Нахьыжъыр нахьыкIэм ежэжьзэ, зыщымыгугъыгъэу 
зэхихыгъэм ыгу зэремыIугъэри Iофым къыхэхьэгъэна?
- Адэ зи къэпIожьрэпи, Шъэуай?
- Шъыд къэсIон, къэбарэр тыухыгъэджэ сыгугъагъ.
- Мэрчанджэ зыбгъэзагъэджэ къэбарэр ухыгъэ хъуна, 
сыкъебгъэуцолIагъэп, сшIошъ бгъэхъугъэп. НэмыкI 
лъэбгъу къысэдз.
- Олахьэ сымышIэрэ, зиусхьан... Зэхэпхыгъэба Мэрчанэ шъхьащытхъужьджэ Бэслъыныем зэреджагъэр?..
- ЗэрэгъумтIымыгъэр зэхэсхыгъэ. Ицахь зытелъыжьыгъэмэ, нахь лъэшыIоу къыIони...
- КъыпщыукIытагъэщтын, зиусхьан. Пщы шъаор епIуба, 
елэжьба, Абатэмрэ орырэ шъуазыфагу дэлъ ныбджэгъуныгъэми щыгъуазэба... Ау псым шъукъызэтым, Мэрчанэ ыгу Бэслъыныемджэ тIупщыгъагъэ.
- Зэрэхъурэмджэ,- Мыхьамэт-Джэрые щхыпцIыгъэ,- 
зышъхьэ щымыIэм ищынд хьэмэ ашкы... Ащыгъум, зышъхьэ щымыIэ Абэтэ Бэслъыные ыбгъу сэ сэубыты.
- Джы зэрэхъурэмджэ, зиусхьан,- Шъэуае зыхэфэгъэ Iофым ошIэ-дэмышIэу хэкIыпIэ зэрэхигъотагъэм 
щыгушIукIыгъ,- тицаци мылыцIэу тили жъагъэу, тIури 
язэфагъэ къыкъотэгъэнэжьы.
- Ар сфэшIэнэп, Шъэуай.
- Шъыд пай, зиусхьан?
- Мысагъэми зэфагъэ хэлъ, зэфагъэми мысагъэм 
щикIухьэрэп.
Сыдэу мы лIитIумэ язэмышIуныгъэ, Шъэуае фэкъолIым 
фэщыIагъэп, Iофы зыригъэшIыра! Адыгэмэ пащэ къафашIынэу Тыркуем зэращэгъагъэр гухэлъ къыфызиIагъэмэ 
къаIотэфэ ежь цIыф ригъэшIагъэп. Шъыпкъэр пIопэн хъумэ, 
сыд пае имыхьакъ цыфым теплъхьан, къыпфагъэшъошагъэр къытэппэсыгъэп аIоу зы адыги егыигъэп. Зэхэзыхыгъэхэр щхыгъэх, зэхэзмыхыгъэмэ мэкъэнчъэ зэрэхъугъэхэр агу къеуагъэп. Ежь "нэгъой" къытаIо еIошъ, зыхэсмэ 
ыгу ябгъэ. Къэзэкъ кIопIэ шъыпкъэ зимышIыгъагъэмэ, мы 
сIохэрэр сымыIоныгъэхэкIи мэхъу. ТызагъэгубжыкIэ, тыжэ 
къыдащы нахь, мыхэр тэ тхьыжьыных, тэщ нахьи нахь адыгэ 
хъужьыгъэхэу къытхэсых. Джы ыгу къытфызэIуихыжьыгъ 
тIозэ, джыри Пшызэ джабгъу ынэIу игъэзагъ. Джа дэдэр, 
къегъэжьэпIэ-ухыжьыпIэ имыIэу, ныпчэдыжь Мэрчани 
къысфидзыгъ. Гъогум къыщытпэуцугъэгъэ шыумэ сэ 
ягугъу сымышIэу ежь къекIугъэгъэ шыумэ якъэбар къысфиIотагъ. Шыухэр Iофхэп, "къытэпыйрэм ынэIу фэзыгъэзэжьырэм зэрэсипIурыщтыр сшIэрэп нахь" къызэрэпигъэхъожьыгъэр ары нахь. Ятэрэ ыкъорэ щагум къыдэмыхьажьыгъагъэхэмэ, нэмыкI шъэф гори къысиIон ихьисапыгъ. Чэтыкъо дэжь къыщытпэуцугъэгъэ шыумэ ашъхьэ 
сэ къисхыгъагъэп шъхьакIэ, ежь Мэрчанэ къекIугъагъэмкIэ мыр сыда къэбарынчъэ зыкIишIыгъэр? Агу зэфэшIуба? 
Угу зэфэмышIоу уазыфагу шIу дэлъыщта? ЗыгорэкIэ мы 
Iофым Абэтэ Бэслъыныий къыхахьа? ХьэкIакIо ащ тыфакIо 
зэрэтIуагъэри къыхихыгъ, игопагъэп.
- Шъэуай, пшъхьэ зэ къэIэт, зыгорэм уегъэгумэкIы.
- Ихьау, зиусхьан, ар озыгъаIорэр сшIэрэп.
- Тыгъосэрэ мафэм щыублагъэу къасIорэмэ уашъхьарэгупшысыкIы.
- Мысагъэмрэ зэфагъэмрэ, зиусхьан, зэрэзэсщэлIэтым сегупшысэ,- Шъэуае джэуап къытыжьи, "шъыд сэIо 
мыщ зыкъызыкIыспигъапкIэрэр" ыIуагъ,- зебгъэчъэхыIо мэ, а зыфапIорэми лъапсэ иI. УзэрекIуалIэрэм елъытыгъэу 
уасэ фэпшIын плъэкIыщт. Тыркуем зыгъэ узырагъэблагъэм, зиусхьан, сыIуш, лIыгъэ схэлъ, сэщ нахьылI адыгэ 
шъолъырым исэп о япIуагъэп.
- Сэ тырку лъэпакомэ ясIуагъэр о шъы фэпшIэн, 
Шъэуай.
- Ар умыIо, зиусхьан. Узыгъэмысагъи узыгъэхыягъи 
адыгэмэ ахэт.
- Шышъхьэр блэбгъэкIэу шыкIэм укIэлъытхъожьджэ 
шъыд ишIуагъ,- Мыхьамэт-Джэрые къыIуи, гыекIэ къыухыжьыгъ: - шъыд ащыгъум зиIоф къытхэмылъ тыркумэ 
къысапэсыгъэр адыгэмэ къазыкIыпкъырымыкIыгъэр?
- Адыгэмэ апкъ къикIыгъэмэ, зиусхьан, укъезэгъытгъагъа?
- Ащ иджэуап IэшIэхыгъэп.

--- Page 34 ---

- Шъыд пай, зиусхьан?
- Ар адыгэмэ зыздагъэзэтым, Тыркуера Урысыера, 
елъытыгъ.
- Зы лъэныкъоджи зытымыгъазэмэ хъутба?
- Шъыд зыкIэмыхъутэр, ухэгъэгу шъхьафмэ?
- Тыхэгъэгу шъхьафэпышъ, къытэкIурэм пэпчъ тшъхьэ 
фэтыуфэт, ара?
- Ар дэдэм тынэмысэу, тыкъызкъонэтым ыкъогъу 
зыкъодгъэзэгъэт.
- Зышъхьэ къызфэмыухъумэжьын лIыгъэнчъэ цIыф, 
зиусхьан, ар зышIэн зылъэкIытэр. Зэрэадыгэ шъолъырэу 
пштэмэ, къыбдезымыгъэштэныбэ къикIыт,- шъуятэжъ 
ышъхьэ Къырым къырихи, адыгэмэ къазэрэрихьылIэгъагъэм фэдэмэ узэрэгупшысэрэр, ухэукъо, джырэкIэ жэм 
шъхьэихыгъэу къыримыгъэхьыгъэр гукIэ Шъэое фэкъолIым 
къыIуагъ, нахь упчIэ дыджыкIэ къыухыжьыгъ: - Шъыд 
тыхэгъэгунчъэу джы нэс тызыфыщысыгъэр?
- Ыджар зэрэадыгэ шъолъырэу къытфэгъахьыгъ, 
шъыд пае тыщысыгъ, Шъэуай?
- Угу къысэмыбгъэтмэ, зиусхьан, сэ къызэрэсщыхъоу 
джэуап къестын.
- Адыгэхэмджэ тызэрэхъутым тырэгущаIэджэ, шъыд 
пае сыгу къыобгъэн,- сыд мыщ сыгу зэмыIунэу ышIэрэр 
гукIэ ыIозэ, Мыхьамэт-Джэрые щхыгъэ,- кIэрахъомджэ 
укъэмыори, угу илъэр къаIо.
- УгущэIэты пае,- Шъэое фэкъолIри, зиусхьаным 
зызэришIыгъэу, гум щышIэрэмрэ IупшIэм телъымрэ зэфэмыдэу, щхыпцIыгъэ,- гын щымыIэм кIэрэхъуащэ бгъэсты 
хъуна! Ау етIани сигущыIэ зэкIэсхьажьынэп, тыщыжъугъэсыгъэти, тыщысыгъ.
- Зэхэсхрэр хьалэмэт,- Мыхьамэт-Джэрые шыр къызэтыригъэуцуагъ, елъэдэкъауи ригъэжьэжьыгъ,- тэра 
джы жъугъэмысэрэр!
- Шъоры, зиусхьан. Пщыхэр, оркъхэр, лIэкъолъэшхэр - пащэджэ тапэ къиуцуагъэхэр.
- Мыдэ мыщ ыIорэр! - Мыхьамэт-Джэрые зыфэмыщыIэу ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.
- Тыгу зэмыбгъэнэу Iуагъэ зэдытиIэба, зиусхьан?
- ЗэдытиI, зэдытиI. Сымакъэ къыхихыгъэ пае укъысэгуцафэу! СыкъэдаIо, къебгъэжьагъэр лъэпсэнчъэпщтын, 

--- Page 35 ---

къэухыжь. Зы шъхьэ нахьи шъхьитIу зэраIоу, тизэпео 
шIуа гъэ горэ къыхэкIынджи мэхъу.
- ШIуагъэми сшIэрэп, ау, зиусхьан, сэ озгъэшIэжьынэу 
арэп, тапэ шъукъызиуцуагъэджэ, дунэе гъогум тызытетыджэ, икъунба шъхьэзакъоу адыгэм къызэрихьыгъэр. 
Шъыд пай хэгъэгу шъхьафджэ шъуемыгупшысагъ, тэри 
тыкъыфэшъумыIэтыгъ? Шъорба мылъку кIэугъуаер, гъэсагъэр, фэкъолIмэ ашъхьащытэр? Шъыд пщымэ, оркъымэ 
адыгэ хэгъэгу зэрящыкIагъэр? Анахь пщы цIыкIумрэ пщы 
инымрэ, анахь пщы баимрэ пщы тхьамыкIэмрэ язэрэмыгъашIэу пщы пэпчъ, ябайкол оркъхэр къяшIэкIыжьыгъэхэу 
ячылэ-хэгъэгумэ адэсых. Лъэпкъ-лъэпкъэу, лIэкъо-лIакъоу, 
хьэблэ-хьаблэу тызэтеутыгъэу тызэрэшкыжьышъ, ар 
къытэзылъэгъулIэрэм ытэмэ чIэгъ тычIимыгъэуцо мыхъунэу ыцэ къытфелъы. Шъыд къытфыряхьисапыми, тфэшъуаш. Ыджары Тыркуеми Урысыеми ашъхьэ къызыкIытфаIэтыгъэр. Ау тызэхэзымышIыкIэу, хэт щэрэщ, къытпэуцурэм IэшIу едгъэшкынэп. 
Сишы козын зытхъурэм ишхоIу ыжэ къыдэсхи, зышIозгъэшIыжьыгъэкIэ сенэгуе, зиусхьаным джы нахь къыхихыгъ. 
ГъончэджыпхъэкIэ тIопсэ бэдзэрым къыщысщэфыгъэгъэ 
шъэожъыеу СултIанмэ ящагу къыдэтэджагъэр арба мы 
сисэмэгубгъукIэ къызготыр! Iордэгъэзэ-IорышIэу ткIэзыгъэр къэзыугъоижьэу тыгъуасэ тиIагъэр арба мыр? 
СедэIушъ, шъхьафит гупшысэр къебэкIы, шъхьэм илъыр 
къыфемыхьакIэу зэшIуетхьалыкIы, тхьэшъуегъэпсэу къытиIоным ычIыпIэкIэ, тегъэмысэ. ЗэрэхъурэмкIэ, ыгу 
тытефэрэп. Къызытхэхьэгъэ мафэм щегъэжьагъэу дахэ 
етымыIуагъэмэ, ышъхьашъо Iэ щытымыфагъэмэ, тишъэожъыемэ адэтымыпIугъэмэ, ыгу хэдгъэкIыгъэу, мызэфагъэ дызетхьагъэу къэсшIэжьырэп. Мыхъун горэ губжыгъэ плъыр-стырыгъэкIэ Шъэуае епIолIагъэкIи епшIылIагъэкIи тятэшыпхъум къыпфидэщтыгъа! Ыкъом фэдэу 
епщэмэ-къепщэжьызэ, джы къызнэсыгъэм бынынчъэ 
тхьамыкIэр тенэгуикIы, зэрэфэкъолIхэкIыр, зэрэджэхэшъогутет-унэIутыр щыгъупшэжьыгъэу, "а сикIал", "а 
сыпсэм фэд" ыIозэ, сэ сыемэ зэряджэрэм фэдэу еджэ, 
хьафыбгэри диIыгъыжьэу, ефапэ. Аталыкъым зэрэримыгъэпIугъэ закъор ары фимышIагъэу къэнэжьыгъэр. Тинасып мыхэр тятэшыпхъум зэрэзэхимыхырэр, ыбзэ ыубытыныгъи, зэкIокIыныгъи... Тыгъужъ щырыр сыд фэдизэу 
бгъэшхагъэми, бгъэсагъэми, зыщыщмэ амэ къыкIао...
- КъызэрэпIорэмджэ, Шъэое фэкъолIэр,- МыхьамэтДжэрые игупшысэмэ, шIушIэ зэхэмышIыкIри къыхэхьажьэу, 
къызэщафыгъэми, зыфэсакъыжьзэ, къыIуагъ,- пщыоркъхэр огъэмысэх. Тэри, СултIанхэри, ахэмэ апэ тиогъэшъы, зи къытэбгъэлырэп...
- Сэ, Мыхьамэт-Джэрый, мы къызэрэсфэудзыгъэм 
фэдэу, зиусхьан, пщы-оркъмэ, лIэкъолъэшмэ лъэкъоцIэ 
хэхыгъэджэ сатегущыIэрэп. Къатенэрэр бэ сэIо.
- ФэкъолIхэр? Ахэмэ къатенэрэр хэт иIахь?
- Лэжьэнчъэ цIыф дунаем тетэп, зиусхьан. Ау а укъыз кIэупчIагъэмэ атефэрэр шъхьафитынчъагъэм, шъыд къызкIысэбгъэIуапэрэр, зиусхьан, екIодылIэ.
- Зэрэхъурэмджэ, Шъэое фэкъолIым ишъхьафитныгъэ СултIанмэ, пщыхэкIхэшъ, якIодылIэ.
- ФэкъолI шъхьафитынчъэмэ сэри сащыщ, зиусхьан.
- Шъэое фэкъолIэр! - Шым шъхьэр къыригъэпхъуатэу 
Мыхьамэт-Джэрые къызбгырыугъ.- СIонэп сIуагъэ 
шъхьамджэ, тыгъуасэ нэс шъыдыхь къыоцэкъагъэр?!
- Ыджа зитэмэтелъ къыпфэзыхьыгъэ къэзэкъмэ яхь, 
зиусхьан! - ШхомлакIэ къудыигъэкIэ шым жэдауи зыкъыдыригъэдзыезэ, зиусхьаным ымакъэ нахь мыцIыкIоу, 
Шъэуаий джэуап къытыжьыгъ.
- Ащыгъум тиунэ илъ шъэфыри къыддэошIэба? - 
ФэкъолIым егыйми ецIацIэми умышIынэу МыхьамэтДжэрые ыIэпкъ-лъэпкъхэр къэушъэбыгъэхэми, джэгъогъу 
пашъхьэм зифэкIэ зэрэхъу хабзэу, псынкIэу зыкъишIэжьыгъ.- Ащ фэдэгуджэ шъыд пае гъогу укъыздытехьагъ?!
- НекIо пIуагъэти, сыкъыбдэшэсыгъ.
- Уишъэф бзэгу къыздепхьакIэу усищыкIагъэп! - 
Мыхьамэт-Джэрые лъэхъу цIыкIукIэ ыпэ ригъэхъугъ.
- Узэрэфай, зиусхьан! - Шъэуаий тIэкIу щытыгъэу 
ишыпэ кIэкIэу къыригъэгъэзагъ.- Армырми орырэ сэрырэ 
мыр тиаужырэ шэсыгъуагъ...
Мыхьамэт-Джэрые лъэбэкъуишъи ычъыгъэгъэнэп, 
гъогу къэгъэзэгъум шыуитIу къызыкъолъэтым. Ардэдэм 
Абэтэ зэшитIур - Бэслъыныерэ Убыхрэ - ышIэжьыгъэх.
- Фэсапщи зэраIорэм уфэдэп, Мыхьамэт-Джэрый,- 
Абэтэ Бэслъыные игые ыпэ ит,- зигугъу тигъалIэу зышъхьэ 

--- Page 36 ---

тымылъэгъурэр, ХъорэлIыкъо Мэрчанэ ичэу нэз тыримыгъэкIокIми, нэ закъокIэ ихьакIэ тышIутеплъэн тIуи, сшынахьыкIэрэ сэрырэ тыкъыпфэшэсыгъ. Уизакъомэ сшIэрэп. Хэт 
сэIо мо зиш пхэкI къытфэзыгъэзагъэу IукIыжьрэр? СшIэ-сымышIэми, ар ХъорэлIыкъо Мэрчан! МыгъокIэ тырку пачъыхьэм тызэдыригъэблагъи, сIуагъэми сымыIуагъэми хигъахъуи, сэ сыгу ебгъэным ыпэкIэ, Шапсыгъэ имызакъоу, 
адыгэ шъолъырым мыхъункIэ къыщыстыригъэгущыIагъэх. 
Модэ еплъ, мощ зызэрэшIошIыжьрэр, къызэрэзэмыплъэкIрэр!
- Ухэукъо, Бэслъыный,- Мыхьамэт-Джэрые шыум 
лъымыплъэу къыIуагъ.
- Мыхъун есIуалIэу ара? - Абэтэ Бэслъыные ынэ шхъонтIэ чанхэмкIэ къэупчIагъ.
- Зигугъу пшIырэ шыор Шъэое фэкъолIэр ары.
- Сыд иморадэу ыкIыб къыпфигъэзагъ?
- Адыгэ Iофыгъо горэмджэ тызэщыхъушъутагъ.
- Модэ, Убых, къегъэгъаз а лIы пшъэго кIэкIым!
- Бащэ, Бэслъыный.
- Гъусэм гъусэр, зиусхьан, гум ринэрэп,- нэгу бгъузэ 
одым екIурэ жэкIэ-пэкIэ сырыф мыкIырмэ ыIупшIэ шэплъ 
къахэщэу, пэтхыщэ одри адекIоу Абэтэ Бэслъыные гущыIэм 
фэшъыпкъэу къыIуагъ, нахь мэкъэ пытэкIэ къыухыжьыгъ,- 
шыухэр зыщышэсыгъэм къеолIэжьхэшъ, зэбгырэкIыжьых. 
Хэт ыпкъ къикIыгъэми, зиусхьан, шъуитIо шъутэрэзэп. 
ХъорэлIыкъо Мэрчанэрэ сэрырэ къытэхъулIагъэри адыгэ 
хабзэм къыубытырэп. Хэти зэрэшIоигъоу зекIомэ, сыд 
нахьыкIэмэ ялъэгъупхъэщт?
Шы лъэмакъэхэр аужкIэ къызыщэIухэм, зылъагъэчъагъэм, сыд имысагъэми изэфагъэми, шъхьэкIафэ зэрэфишIрэр къыхигъэщэу, Абэтэ Бэслъыные иш къыригъэгъэзагъ, нахьыжъыгъэ бгъур зыIыгъ Мыхьамэт-Джэрые 
зыдэкIорэ лъэныкъомкIэ ишыпэ зэтыриIэжагъ.
- Уимафэ шIу охъуапщи, Бэслъыный,- зи къемыхъулIэгъахэ фэдэу Шъэуае сэлам къыхыгъ.
- Тхьэм шIу уелъэгъу, Шъэуай,- Абэтэ Бэслъыныий 
Iофым щымыгъозахэ къыщигъэхъоу сэлам ыхыжьыгъ, 
хьакIэмэ ариIо шIоигъуагъэр ышнахьыкIэкIэ агуригъэIуагъ: - модэ, Убых, уиныбджэгъурэ орырэ тапэ шъуишъ, 
хьакIэщым тынэсмэ, мыхэмэ къяхъулIагъэр зэхэфыпIэ 

--- Page 37 ---

тфэхъун.- ШыуитIур апэкIэ тIэкIу зыIокIотым, Бэслъыные 
къымыIон ылъэкIыгъэп: - Мыхэр джыри кIалэх, ашъхьэ 
къихьагъэу амышIэн къэнэнэп... Ар сэIо шъхьакIэ, ХъорэлIыкъо Мэрчанэ сэщ нахьи нахьыжъ, адыгэ хы ШIуцIэ 
нэпкъым ты къызытехьажьым, одкIи мыдкIи щымыщэу, 
ушъхьащытхъужь, усшIэрэп, укъэсшIэжьрэп ыIуи, гум 
сыкъыринагъ... Зыгу къысфэшIумэ ашъхьэ раригъэуфэхыгъ, къысфэмышIухэр къыздигъэхьащхыгъэх.
- Мы зигугъу пшIырэр, Бэслъыный, цIыфмэ ащыгъупшэжьыгъэджэ сенэгуе.
- Ихьау, Мыхьамэт-Джэрый, ихьау. ЦIыфмэ орэд 
дыдж пфаусынри шъхьащытхъужь къыуаIоныри зэфэдэ, 
ащкIэ укъысэмыушъый.
- Ари ары, ау етIани...- Мыхьамэт-Джэрые къыIуи, 
щигъэтыжьыгъ, тIэкIу тыригъашIи, гъогум къыщяхъулIагъэмкIэ кIэгупшысыхьажь ышIыгъ, ежь зыфаер къыригъэкIоу, сыд пае мыхэмэ ажэ зыдэдгъэфэн, къыухыжьыгъ: - цIыфмэ, Бэслъыный, зыгорэ ямыгъэIон плъэкIытэп, 
Мэрчанэ ыIуагъэмджи ышIагъэмджи мысэ, ау укъызэхэзымышIыкIыгъэм зэрэфэбгъэгъурэр сигуапэ, лIыгъэу 
пфэсэлъэгъу. Тэ титIуи, фэкъолIымрэ сэрырэ, гъогум 
къыщытэхъулIагъэр, пIопэн хъумэ, зыуи арэп. Адыгэгур 
джы шъыд зымыгъапэрэр?! О уиIуагъэу, хьакIэщым тынэсмэ, ари зэхэтфын. Сэ непэ адыгэхэмджэ сшIэрэ 
закъор - тызэмыбэнмэ, тызэмышъугъумэ нахьышIу, 
ыджар къыдгурымыIомэ, текIодылIэт.
ХьакIэщым Мыхьамэт-Джэрыерэ Шъэуаерэ язакъоу 
къызенэхэм, зиусхьаныр фэкъолIым еIушъэшъагъ:
- Тэмэтелъмэ ягугъу къэмышI.
Шъэое фэкъолIым риIуагъэр хэхьагъэми хэмыхьагъэми умышIэнэу, зызэхиушъэфагъэу щысызэ, Абэтэ 
Бэслъыные унэм къихьажьыгъ...
V
Дунэе шъаб, пчэдыжьыпэ тынч.
Гъунэгъу акэцэ чъыг лъагэмэ къакъосыкIрэ тыгъэм 
иплъырыгъо къэлэпчъэIу уц къашхъом, ащ щыхъупэшыпэрэ тхьачэт щырмэ, гъэмэфэ чэщым урамым щытегупсэфэгъэ сэпэ ежьашъом, чэу нэз пшэсэн куашэмэ джыри 

--- Page 38 ---

зэхэшIэгъу зыщырамыгъэжьэгъэ, жьы чъыIэтэгъэ пIуакIэр 
улэугъо зыщимыфэгъэ уахът.
Къэлэпчъэжъыемрэ къэлэпчъэшхомрэ зыхэт чэу фыгъэ 
пытэм кIэрыт тетIысхьэпIэ кIыхьэм ХъорэлIыкъо Мэрчанэ 
тес, пчэгъуищыр зэлъызыубытырэ тхы шъуамбгъор нэдэплъыпIэ зимыIэ чы зэтедзагъэмэ ягъэкIыгъ, тыдэ кIоми 
къыздырихьакIырэ кIыбрыдзэ бэщ гъум кIакори кIэрыт. Iэ 
джэдитIур куашъомэ ателъэу, нэпIэ Iужъухэр зэтедзагъэу 
щыс Мэрчанэ, пчэдыжьыпэ шъабэм ыгъэбэлэрэгъыгъэу 
къыпщэхъуми, зыщыщ дунаим зэрэхэмызыгъэр, ащ сыдигъуи ыныбжь хэкIотагъэ емылъытыгъэу, зэрэщыхьазырыр 
исакъыкIэ къыуегъашIэ.
КъэзгъэшIагъэри, слъэгъугъэри макIэп, Мэрчанэ ынапIэ къызэтыримыхэу гукIэ ыIозэ, хьылъэу хэгурымыкIыгъ. 
Силэгъумэ анахьыбэр, адыгэ шъхьафитым фыщыIагъэр, 
сэшхоогъумэ, пцэшIуащэмэ, уIэгъэжъмэ згуахыгъэх, зигъо 
кIэмыхьэгъэ нахьыкIабэми анэ згъэплIэжьыгъэ. 
Сшынахьыжъи бэшIагъэу пчыпэ зэхаом рикIыгъ, сшынахьыкIи джы къызнэсыгъэм, щыIэжьа щымыIэжьа, урыс гъэрым 
къызэрэт. Бзыикъо заом ыуж адыгэ шъолъырым мамыр 
иуцонэу тыгугъагъ шъхьакIэ, тиIофхэмкIэ зэхэфыгъо 
тимыфэзэ, урыс-тырку зэпеом ыгузэгу джыри 
тыдэфэжьыгъ. Илъэс къэси адыгэ лъэпкъ зэтеутыгъэм 
изэхэкIот нахь къыхэIэ. Адыгэ купэгъур зэпакъудыи, нахьыбэмрэ нахь лъэшымрэ, нахь Iушымрэ язэрэгъашIэрэп. Ар 
имыкъоу хымэ хэгъэгуитIумкIэ зыгухэр гощыгъэхэри 
къытхэтых, зыдэзыгъэзэщт лъэныкъор зымышIэхэри макIэп, 
ау тинасыпкIэ лъэпкъым инахьыбэ фэкъолIхэр ячIыгу, яхэгъэгу фэшъыпкъэх. Абэтэ Бэслъыные сыгу Тыркуем щебгъэгъагъ шъхьакIэ, лIыгъэ къызхигъафи, яшъоу бзэгу 
зыдыригъэхьыхыгъэп, къыздыригъэштагъ, адыгэ шъхьафитыр, тыфит-тыфимытми, тэ тпкъы къикIыкIэ ядгъэлъэхъагъэп. Хэт щыщха тыркухэр ашIоигъор къытхалъхьанэу! 
Икъунба Къырым хъан хэгъэгу щымыIэжьымкIэ къызэрэтшъхьащытыгъэхэр. Ари шъэбэрыкIо-шъэф къырекIокIыкIэ яIо къытхалъхьэщтыгъэ нахь, шъхьаихыгъэу къытхэхьанхэкIэ ракущтыгъэп. Зызакъу ныIэп ахэмэ IэубытыпIэкIэ 
къытпаIэтырэр - мыгъокIэ нэтыхъоепщ Занэм арищэгъэгъэ чIыгу такъырэу Анэпэ пытапIэр зытырашIахьыгъэр ары. 
Тыркумэ афэдэу урысхэми яIоф къытхэлъэп. ГъэшIэгъона 
Урысые пачъыхьэу Иуан шъузкIэ Темыркъо пщым ыпхъу 

--- Page 39 ---

ратыгъагъэмэ, сыд тэ ащ тызэрэхахьэрэр, лIэкъуитIур 
зэблагъэ хъугъэмэ, яхъяр алъэгъу, зэрэрэгъэлъапIэх, ау 
ядзэ адыгэчIым къытфыращэнымкIэ, зыпчыхьэ МыхьамэтДжэрые къызэриIуагъэу, ари ушъхьагъу щхэны хъун. 
Зишъао спIурэ Мыхьамэт-Джэрые адыгэхэр, тыркухэр, 
урысхэр еIо нахь, ежь иIоф зытет шъыпкъэм ышъхьэ къырихыгъэп, пшысэжъ тфэхъужьыгъэ къэбармэ джыри зэ 
тахигъэдэIожьи, Абатэр сэщ нахьи нахь гупшысэгъу дэгъу 
къыфэхъун шIошIэу, игъогу техьажьыгъ... Сэ мыдыкIэ 
къумалым ишъао олэжьы аIошъ, шыбгъэкIэ къыспэуцух. 
Сыд ар, шъэожъыем ыгу ыгъэбырсырэу, тазфагу дэлъ 
хабзэри ыукъоу, модкIи мыдкIи щымыщэу садэжь къызфэчъэгъагъэр? Iор-IотэжькIэ къызнэсыгъэ къэбарри Шъэое 
фэкъолIым ыгу къеуапэу зышъхьэ къысфырихыгъэ шъэфри 
зэолIэжьырэр зы. Мыхьамэт-Джэрые джыри зэ УрысыемкIэ зигъэзэжьыгъэмэ, сшIэрэп ащыгъум... Гухэлъынчъэу 
ар гъогу къытехьагъэп, ау ишъэф ышъхьэ сапашъхьэ 
къыщырихышъугъэп, сызэрэхэплъагъэмкIэ, ащ фэдэ чIыпIэ ифэнэу фэягъэп. ЗыгорэкIэ Шъэое фэкъолIыр иIофмэ 
хащэ афимышIы шIоигъуагъэмэ шIэ? Ары шъхьакIэ непэрэзымафэм уиджэхэшъогу тетым, зыIурэ зытхьакIумэрэ 
къыпхэлъ фэкъолIым сыдэущтэу уишъэф шIоуушъэфын? 
ЕтIани къыбдашIэрэ шъэфыр пшъхьэкIэ шъэфы хъужьынэп. 
Ярэби, зымафэ тикъэлапчъэ къыIутэджэгъагъэм икъэбар 
Хъан-Джэрые ятэ риIогъэна шъуIо? РиIуагъэми риIуагъ, 
ащ шъэф хэлъыжьэп. Зыгорэ къызыщысиIон чIыпIэ имыфэу 
зиусхьан шэсыжьыгъэкIэ сенэгуе. Ау зэраIоу Iофыр 
къычIэкIмэ, Мыхьамэт-Джэрыерэ сэрырэ тиIорэ тишIэрэ 
зэхэлъыжьынэп! Гурэ псэрэкIэ пыщагъэ сызфэхъугъэ 
шъэожъыер?!
Къэлэпчъэжъые Iух макъэу къэIугъэм нахьи гупшысэ 
джэмакъэм Мэрчанэ нахь зыкъыригъэшIэжьыгъ, чэум 
егъэкъугъэгъэ тхыми зыкъыригъэузэнкIыгъ. Ныбжьым 
емылъытыгъэу, къыIорэ пшIошъ ыгъэхъоу Хъан-Джэрые 
IупкIэу сэлам къыхыгъ:
- Уипчэдыжь шIу охъуапщи, Мэрчан.
- ШIоу щыIэр къыохъулI, сикIал, къеблагъ,- Мэрчани 
ижъыгъэ емылъытыгъэу къыIухьагъэм, сэлам къэзыхыгъэм 
шъхьэкIафэ зэрэфишIрэр къыхигъэщэу тетIысхьапIэм 
зыкъытыриIэтыкIы фэдэ зишIи иджабгъукIэ тIэкIу лъыкIотагъ,- къэтIыс, сисэмэгубгъукIэ ары. Ыхьы, джы тэрэзэу 
узекIуагъ. СиджабгъукIэ ущысмэ, укъэзылъэгъурэр 
къыпкIэнэкIэн, къэмыхъу рапшIэзэ нахьыжъыгъэ чIыпIэр 
ашIуиубытыгъ къыуаIон, сэри сагъэмысэн.
- Ар сэшIэ,- Хъан-Джэрые мыгузажъоу Мэрчанэ 
исэмэгубгъукIэ тIысызэ, къыIуагъ,- уязгъэгъэмысэнэп.
- Хэт ащ гу лъыуигъэтагъ? - ШIушIэр ежь зыфелъэгъужьми, Мэрчанэ пIурым емыупчIын ылъэкIыгъэп.
- Оры, Мэрчан,- тIэкIу тешIагъэу къыпигъэхъожьыгъ: - 
адыгэ пшысэхэми ащызэхэсхыгъ.
- Ари оIомэ, ащыгъум джэуап къетыжь: мыщ дэжь 
нэбгырищ щыс хъумэ, сыд ячIыпIэщт?
- Мыщ дэжь нэбгырищ щысми, шыуищ хъухэми ячIыпIэтэр,- зэреупчIыгъэр зэригуапэр къыхэщэу Хъан-Джэрые 
къызIуипхъотыгъ,- анахьыжъэр азыфагу, ащ къыкIэлъыкIорэр сэмэгубгъут, нахьыкIэр яжьабгъут.
- Ы-ы? Аферым, сыбгъэрэзагъ. Сыд анахьыкIэр 
зыкIэжьабгъущтыр?
- АнахьыкIэр зыкIэжьабгъори? - Къытыщт джэуапыр 
ымышIэми, зэрегупшысэрэр къыхэщэу зыригъэукIыхьэзэ, 
къэупчIэжьыгъ, етIанэ ынэ шIуцIэ цIыкIухэр чэрэгъоу, 
къехъулIэри тIэкIу зэримыпэсыжьэу, Хъан-Джэрые къыпиупкIыгъ: - Сыкъэуубытыгъ, Мэрчан. СшIэрэп.
- Адэ адыгэ шэн-хэбзэ зэхэтыкIэр,- укъэсыубытыгъ 
адэ къыригъэкIэу Мэрчанэ щхыпцIыгъэ,- кIэн теутыкIэкъэ хьыкI пшIошIа?
- КIэнешIэными хабзэ хэлъ, Мэрчан.
- Хэмылъэу сIорэп сэ. ГущыIитIу-щы къыбжэдэкIми, 
язэкIэлъыкIуакIэ хабзэ хэлъ, арымырмэ къапIорэр агурыIощтэп. Ау непэкIэ тэри зэгорэм къэтэрэхь, укъэсыубытыгъ, Хъан-Джэрый.
- СшIэрэп къыосIуагъи, Мэрчан,- къехъулIагъэр ыгу 
къызэреорэр шъэожъыем ымакъэ къыхэщыгъ.
- КъедэIу, угу иубыт ащыгъум. Адыгэмэ егъашIэм 
яжърэ якIэрэ агъашIо, уасэрэ шъхьэкIафэрэ афашIы. 
ГущыIэм пае, шыуищ уарихьылIэмэ, адыгэ шэн-хабзэм 
зэрэщыгъэнэфагъэу янахьыжъ-нахьыкIэ зэготыкIэкIэ къэошIэ.
- АнахьыкIэр нэбгырищым яджабгъу щыт, Мэрчан. 
Пщыгъупшэжьыгъа тызэрыгущыIэрэр?

--- Page 40 ---

- Сщыгъупшэжьыгъэп: умыхъыжъ. ЕтIани адыгэмэ зы 
шэн дэгъу ахэлъ, нахьыжъыр гущыIэ хъумэ, нахьыкIэм 
зэпигъэурэп.
- Къысфэгъэгъу, Мэрчан,- Хъан-Джэрые зэрэмысэр 
къыригъэлъагъоу, ышъхьэ бгъузэ цIыкIу лIыжъым ытэмэпкъ 
феIэсэкIыгъ.
- Ари угу иубыт. Хьынэп-хьылъэп, щыIэныгъэм ишIуагъэ къыщыокIыщт... АнахьыкIэр нэбгырищмэ яджабгъукIэ 
щытэу агокIыжьмэ е аIофытэмэ, къэнэрэ нэбгыритIумэ 
янахьыжъыгъэрэ янахьыкIагъэрэ аукъорэп. Мы шэн-хэбзэ 
шIыкIэм имэхьанэ къыбгурыфагъа, сикIал?
- Къызгурыфагъ, ау нахьыжъым къыкIэлъыкIорэр 
зыгорэджэ агокIыжьмэ?
- Ащи шIыкIэ иI,- аталыкъым зэхихыгъэр игуап,- 
нахьыжъым ыпэ къэмычъыхьэу, ыужкIэ укъырекIокIышъ, 
исэмэгубгъу укъыгоуцо.
- Мы зигугъу пшIырэ шэн-хабзэмэ афэдэ нэмыкI цIыф 
лъэпкъхэми ахэлъа, Мэрчан?
Зэмыжэгъэ ошIэ-дэмышIэ упчIэу зэхихыгъэр Мэрчанэ 
ымыгъэшIэгъон ылъэкIыгъэп. Шъхьэ онтэгъу иныр сэмэгубгъумкIэ мыгузажъоу дыригъэзэкIи, нэгу шъуашIокIэ 
лIыжъыр шъэожъыем Iуплъагъ, риIуагъ:
- Адэ, сикIал, хэтрэ цIыф лъэпкъи ежь ишэн гъэнэфагъэ дунаим щыхехы, ищыIакIэ хелъхьэ, щегъэпытэ. Укъыз кIэупчIэгъэ нахьыжъ-нахьыкIэ шэн-хэбзэ гъэшIуагъэр нэмыкI 
цIыф лъэпкъхэми ахэлъэу къычIэкIын, ау, мыры сIонэу, 
зыхэлъыр сшIэрэп. Тэ тхэмылъ шэн-хэбзэ дэгъуи, нэ мыкIхэм 
ахэлъынкIи мэхъу, дунаим утетмэ, ущэпIомэ, ущэлажьэмэ, 
дэгъуи дэий къыпхэхьащт. Дэгъур къызхэбгъанэмэ, дэир 
зыхэбдзыжьзэ упсэумэ нахьышIу. Джары тятэмэ, тятэжъмэ 
тэри тызэрапIугъэр, шъори ащ шъурытпIужьынэу къызыкIытхалъхьагъэр. "ЦIыфмэ шIу афэзышIэрэр агъашIо" 
тинахьыжъмэ аIуагъ. Зэхэпхыгъа?
- "ШIу зыгу имылъым шIу къыдэхъурэп" Къэнтэтэ 
нэнэжъым ыIоу Iаджри зэхэсхыгъэ,- къызэреупчIыгъэм 
иджэуап римытыжьэу, ежь ыгу къэкIыжьыгъэр ХъанДжэрые къыIуагъ.
- Ари гущыIэжъ дэгъу, сигуапэ угу зэриуубытагъэр.
- Ащ нэмыкI гущыIэжъ Iаджи нэнэжъым ешIэ,- мэкъэ 
гушIо чанкIэ Хъан-Джэрые къызIуипхъотыгъ.

--- Page 41 ---

- Сыд фэд етIани зэхэпхыгъэр?
- Бзэджэ гъасэм мысэ уехъулIэ.
- Ы-ы, аферым, мыщ адыгэ гущыIэжъхэу ышIэхэрэр!
- Джыри къэсIона?
- СегъэдэIу ошIэмэ.
- Зыпэ мышIум ыужи шIу щыIэп.
- Ащи, къыбгурыIомэ, шыIэныгъэ лъэпсэфо хэлъ.
- Шъыд къызкIыбгурымыIотэр, шIу пшIэмэ, шIу 
уIукIэжьыт.
- Тэмэм, сикIал, тэмэм! - Аталыкъым игушIо фырикъужьырэп.- Адыгэ гущыIэжъым адыгэ гущыIэжъ щэрыокIэ 
тэбгъэфагъ. Адэ сикIал, мыщ фэдэ гущыIэжъым къикIрэм 
имэхьанэ къыпфэубытына: IофышIу зафэрэ гъогу лъэпэ 
занкIэрэ уафытемыкI.
- Ащ укIэупчIэжьа, Мэрчан? - Илъэс пшIыкIутIу зэриныбжьыр пщигъэгъупшэу Хъан-Джэрые къэупчIи, къыраIуа гъэр фызэкIахьэжьыным тенэгуикIэу къыпигъэхъожьыгъ: - КъапIо пшIоигъуагъэр шъхьэих къэпшIыгъах. Ари 
Шъэуае ыIоу Iаджри зэхэсхыгъэ.
- Ы-ы, Шъэое фэкъолIыр адыгэ гущыIэжъхэмкIэ Iаза? - 
Мы сипIур шъэожъыер сыд цIыф сэIо ыIозэ, джау сыдми, 
гупшысэгъу зыригъафэу, къеупчIыгъ, ыгъэшIагъоу къыухыжьыгъ: - Олахьэ сымышIагъэ.
- Ащ ышIэрэ пшысэмэ япчъагъэ къэсэмыгъаIу! - ХъанДжэрые ышъхьэ бгъузэ цIыкIу къыпхъотагъ, ынэ шIуцIэхэр 
мэшIотэп стыритIоу къилыдыкIыгъэх.
- Шъэое фэкъолIыр ащ фэдэу пшысэкIэ Iазэмэ, бэйтэмал, зыпчыхьэ тедэIуныгъи,- Мэрчанэ джы ишъыпкъэми, 
имышъыпкъэми умышIэнэу къыIуагъ.
- Сэри чъыем сырикIыфэджэ сежэгъагъ ащ,- джы 
Хъан-Джэрые игущыIэмэ игые къатекIуагъ,- "тыркухэр, 
урысхэр, адыгэхэр" шъуIозэ, къежъугъэIуагъэп...
Мы шъэожъыер илъэсищым хэхьагъэшъ зыспIурэр, 
Мэрчанэ ыIуагъ, тыгъуасэ дэсшIагъэм нахьи нахь гъэшIэгъонэу непэ сапашъхьэ къетаджэ. Ныбжь макIэм емылъытыгъэу непэрэзымафэм гущыIэгъу пшIыгъэкIи, зы лIы Iуш 
удыщысыгъэ фэдэу, уезэщырэп. Мыщ пэсымышIын лIы 
Iэджи чэмы, чэты, мэлы, шкIэ аIоу, адыгэ гущыIэжъ пакIошъ, 
зы Iушыгъэ горэ къапкъырымыкIэу, тичылэ дэс. Шъэожъыем къытфидзыгъэ "тырку-адыгэ-урыс" Iофхэр мэстапэм паIуми амышIэу, къарыкIрэми щымыгъуазэхэу нэбгырэ 
пчъагъэ къэспчъын слъэкIыщт. БгъэуцугъэхэкIи, бгъэшэсыгъэхэкIи, бгъэтIысыгъэхэкIи мыр къызкIэупчIэрэ 
нахьыжъ-нахьыкIэ чIыпIэм хэшIыкI фызимыIэр макIэп. Мы 
шъэожъыер къэхъумэ, Алахьэм къегъэхъу, "инэгъоигъэ" 
фадзы шъхьакIэ, лIы шъыпкъэ хэкIыщт. Ар МыхьамэтДжэрый къыгурымыIуагъэу щытэпщтын, арэу къычIэкIын 
зыфытенэгуикIырэр. Ара шъуIуа урысыбгъум джыри 
зызфидзыжьыгъэр? Тыркухэри гъэсэныгъэнчъэхэп, ащкIэ 
зигъэзагъэп нахь... Сыда шъуIуа Къырым хъаныр къэзыбгынэгъэгъэ янахьыжъ щегъэжьагъэу мыхэр зыкIэурыс 
нэгухэр? "Мыхэр" сэIо шъхьакIэ, мы шъэожъые Iуш цIыкIур, 
адыгэгу зиIэр сыдэущтэу ахэмэ ахэслъытэн! Сэщ нахь 
къэмынэжьыгъэми, сикIал, уиадыгэгу озгъэгъэпытэн. 
НепэкIэ огугъа адыгэхэр дунаим зэрэтетыщтхэр, ощ 
фэдэхэр, нэмыкIхэр тищыкIэгъэщтых. Зямыгъэгъап а 
къыпфадзырэ хэхэсыцIэ мыщыумэ, ащ фэдэмэ тэри тыкъялыжьыгъ, къыттырагъэнагъэри джы къызнэсыгъэм 
къыздетэхьакIы...
- Ары Iолъ...- ХъорэлIыкъо Мэрчанэ зыхэсыхьэгъэ 
псы куупIэм къычIэужьыгъ, шъэожъыем IугушIуагъ, изакъоу 
игупшысэмэ къакIэрынэжьы шIоигъоу ушъхьагъу лъыхъукIэ 
еупчIыгъ: - Уипчэдыжьышхэ блэогъэкIымэ сшIэрэп, ХъанДжэрый?
- Мэрчан! - Зэхихыгъэр егъэшIагъо.- Орырэ сэрырэ 
пчэдыжьышкэ зэдэтшIыгъи!..
- Ара?.. Олахьэ сыкъэуубытыгъэм...- ЕтIани зышъхьащигъэкIы шъоигъоу еупчIыгъ: - Медрысэ кIогъур 
къэсыгъэба?
- Непэ теджэрэп.
- Сыд пае шъуемыджэрэ?
- Непэ зэрэбэрчэшко мафэри пщыгъупшэжьыгъа? - 
Хъан-Джэрые ыгу къыдеIэу джы щхыгъэ.
- Ар сыд шъыу, непэ зи къысэбгъэлыгъэп! УичIыфэ 
къыстебгъэфагъ, Хъан-Джэрый.
- Ара? - Зыфаер шъэожъыем зэхихыгъэу, аталыкъ 
лIыжъым ыпашъхьэ къиуцуагъ.- Ащыгъум сикIэншIэгъу 
Пэшъукъ икуп къафэмышIагъэм иджэуап къетыжь, теплъын 
къапшIэмэ, ау егупшыс.

--- Page 42 ---

- Ащыгъум, укъысэбэнрэм фэдэу, сапашъхьэ уимыт. 
КъызготIысхьажьи, хъыжъагъи зегъэукIыхьи къыхэмыхьэу 
тегупшысэт.
Хъан-Джэрые лIыжъым зыгуигъэплIэжьыгъ, тхьагъэпцIэу Iуплъыхьэзэ къыIуагъ:
- Тыгъужъэр, мэкъор, мэлэр яягъэ зэмыкIэу шъыдэу 
псым иудзытха?
Шъхьэр хэгъэнагъэу егупшысэрэм фэдэу, гущыIэхэр 
зэпищмэ заригъэукIыхьэзэ, Мэрчанэ упчIэр къыкIиIотыкIыжьыгъ, уишъэф иIэшIугъи пIэкIэзгъэуIэенэп, гукIэ ыIуагъ.
- Моущтэу пшIыми хъурэп, мырэу къэпшIыжьми 
екIолIакIэ ебгъотылIэрэп. Сыд амал яI мыхэмэ? Олахьэ 
сымышIэрэ... Сшъхьэ зэпемыгъэкIы пшIоигъомэ, ХъанДжэрый, хэкIыпIэр къэIуат.
- Зыкъэота, Мэрчан?
- Iо хэмылъэу зыкъэсэты.
- Зыуи арэпи къэмышIагъэр! - Хъан-Джэрые игушIуагъо фэмыIэжэжьми, къызщылъэтырэп, шъхьэ цIыкIур 
гъэкIыгъэу Мэрчанэ Iуплъыхьэзэ, къыфеIуатэ: - Апэ шъынэр 
псыхъом ипхынышъ, бгъэтIысыт. ЕтIанэ мэкъор ипхынышъ, 
шъынэр къыздипщыжьыт. УкъыздэкIожьыгъэ нэпкъым 
шъынэр къытеунэнышъ, мэкъор зыдэщыIэм тыгъужъэр 
иохы. ЕтIанэ тыгъужъым мэкъу ышкына, шъынэм укъылъекIыжьышъ, псыхъом иохыжьы. Джары, Мэрчан, егупшыс 
къызкIыосIуагъэр, зыуи арэп къэмышIагъэр.
- Адэ сыдэу тшIын,- Мэрчанэ шъэожъыем дыригъа штэу мэщхы,- пшIэрэм уриIаз джары язгъэIуагъэр. 
Хьылъэп оIо шъхьакIэ, пшъхьэ зэпызыкIын Iоф къысэпхьылIэгъагъэр. Хэт сэIо ар озгъэшIагъэр, Шъэуаеу 
къычIэкIын?
- Ихьау, ари Къэнтат нэнэжъэр ары.
- Арэу уIушмэ, Хъан-Джэрый, сэри сыкъыоупчIын.
- Ихьау, Мэрчан, узафэп,- шъэожъыер къэгузэжъуагъ,- къэзымышIагъэм къешIэфэ гущаIэ ратырэп.
- Ыджыри укъэупчIэн уихьисапа?
- Ары, къедэIу. ЗэлI-зэшъузхэмрэ зэшыпхъуитIумрэ 
язырызэу хэт хьалыжъуищэр афигощын?
- Ащ иджэуапи нэнэжъа къыпфэзIотагъэр?
- Ар Пэшъукъдыхэм къакIэрысхыгъ.

--- Page 43 ---

- Пэшъукъ нэмыIэмэ къыпфэзыIотагъэр, ащ зи езгъэIонэп.
- Мэрчан, умыхъыжъ, егупшыс.
- Хьалыжъу заIокIэ,- Мэрчанэ мэщхы,- Пэшъукъ 
фэдэу сегупшысэжьрэп, джэуап къесэтышъ, хьалыжъори 
къэсэхьы. КъедэIу сиджэуап: зэлI-зэшъузхэр, зэкIэрыпчынха, 
нэбгыритIу мэхъух. Шъузым ышыпхъу ахэтмэ, япчъагъэ 
щы. Хьалыжъори щы мэхъушъ, язырыз.
- КъэпшIагъ, Мэрчан, къэпшIагъ! Джы чэзыор оуий, 
къыдэпхыгъ.
- Икъунба, джы тызэдэщэпIаст, тызэпэгъужьыгъ.
- Джыри зэзакъу, Мэрчан.
- ПшIосхьымэ?
- Арэуи хъумэ, мыщ ыужджэ тIо тызэдешIэжьынышъ, 
зыхьырэм иеу тыухыжьын.
- Ащ фэдэу упхъашэмэ, къедэIу: зы лIыжъ горэм 
къуитIу иIагъ, шIу ылъэгъущтыгъэх, агу хигъэкIыщтыгъэп. 
ЛIэн зэхъум, тIуми осыет къафишIыжьыгъ: симылъку 
шъуфэзгощырэп, шъори жъугощынэуи сыфаеп. Ау 
шъузэхэкIынэу зишъухъухьэрэм, шъуишхэр къызэдэжъугъачъэхэри, зиш ауж къинэрэм мылъкур ий. ЗэшитIумэ 
ятэ зэлIэм, иосыет агъэцэкIэжьынэу ыуж ихьагъэх. Чылэ 
гъунэм Iохьэхэшъ шыхэр къызэдагъэчъэнхэу аублэ, ау 
егъэжьэгъу имыфэхэзэ, тIуми шхомлакIэр къакъудыишъ, 
яшхэр зэтыраIажэх - тIумэ язи апэ ишъынэу фаеп. Арэущтэу зэшитIумэ бэрэ ашIыгъ. Мафэ горэм шыу блэкI горэм 
лIитIумэ ашIэрэр ылъэгъугъ, ар зытырашIыхьэрэмкIэ 
къяупчIыгъ, джэуап зыратыжьым, гущыIитIу зэшмэ къариIуи, игъогу техьажьыгъ. Ащ нэужым зэшитIумэ яшхэр 
къызэдагъэчъагъэх, зиш ыуж къинагъэм мылъкур ие 
хъугъэ. Сыда, сикIал, а шыум зэшитIумэ къариIуагъэр? 
НэмыкIыкIэ къэпIонэу хъумэ, зэшитIумэ язэу хэт иша 
мылъкур къыдэзыхыгъэр?
Хъан-Джэрые ынэхэр къилыдыкIыгъэх, шъхьэ бгъузэ 
цIыкIоу чэу натIэм егъэкъугъагъэр къыкIэрипхъотыгъ, 
рихьылIэжьыгъ, джэуапым зэрэфыримыкъущтыр тIэкIу 
шIэ къэсми къыхаIэщтыгъэми, игупшысэ лъыхъо щигъэтыщтыгъэп. Аталыкъым къыритыгъэ упчIэмэ язи шъхьэм 
имыкIэу гукIэ къыкIеIотыкIыжьы, ежь иупчIэхэри къыдегъэтэджых, ау амал афэхъурэп, джэуапынчъ.

--- Page 44 ---

- Сыд, Хъан-Джэрый? Псым икIыпIэ фэбгъотырэп, 
ара?
- Зэ, Мэрчан, зэ. Шъыд ащ къариIуагъэр? - ХъанДжэрые ышъхьэ кIэпIэстхъэжьы, гум къитэджэрэ упчIэр 
джы мэкъэ тIупщыгъэкIэ къеIо.- НахьыкIэр кIалэ, мылъкур 
ерэшт ариIогъэна? Нахьыжъыми шъхьэкIафэ фашIы...
- Нахьыжъ-нахьыкIэр Iофым къыхахьэрэп,- пIурым 
игупшысэмэ Мэрчанэ ахэгущыIэ,- гъогу пхэндж зытыремыгъащ. КъэсIуагъ, гу лъыптагъэмэ, осыет къэзышIыжьыгъэмкIэ къуитIури зэфэдэ.
- Зэ, Мэрчан, зэ...- Хъан-Джэрые иджэуапынчъэ 
еуцуалIэрэп.
- Яшмэ ячъэрыгъа Iофэр зэлъытыгъэр?
- УкъекIуалIэ, джыри нахь егупшыс.
- Сегупшысэ, ау хэкIыпIэ къэзгъотырэп,- Хъан-Джэрые 
хьылъэу жьы къыщи, зэрэамалынчъэр шъхьакIо щыхъоу 
тхыкIэ чэум зыкIэридзэжьыгъ, къыхэгубжыкIыгъ: - осыет 
къэзышIыжьыгъэ лIыжъэр Iушэп!
- Сыда дунаим ехыжьыгъэ лIыжъым угу зыкIебгъэрэр?
- Адэ шъыда мылъкор зэфэдэу ыкъуитIу къазыкIыфимыгощыгъэр? - КъызэрэупчIэрэм нахьи гыер нахь 
къебэкIэу Хъан-Джэрые къыIуагъ, кIэгъумыгъухьажьыгъ: - Ахэмэ язакъоп, тэри, о уиIуагъэу, тшъхьэ зэпетэгъэкIы.
- Ыджары ащ щытэгъэух сэ зыкIэсIогъагъэр. Шыу 
Iушым мыры зэшитIумэ къариIуагъэр: шъуишхэр зэблэшъухъухэзэ, къызэдэжъугъачъэх.
- Ахэмэ ариIуагъэр! - ГущыIэ лъапсэр Хъан-Джэрые 
къыубытыгъэу къыхэкуукIыгъ.- Арэу узекIомэ, зэфагъэ, 
зиш хъыбыери къэлъэгъот. УкъыстекIуагъ, Мэрчан. Сэщ 
нахьи кIэнитIуджэ унахьыбэу дэпхыгъ.
- СыптекIуагъ, ау Iушыгъэ горэ ори ащ хэпхыгъэщтын.
- Хэсхыгъ, сыгуи исыубытагъ,- раIокIыгъэр псынкIэу 
мэкъэ IэтыгъэкIэ Хъан-Джэрые къыушыхьатыжьыгъ, етIанэ 
шъэожъые шIыкIэ дэдэкIэ къэлъэIуагъ: - джыри зэ, Мэрчан, щэрыо гупшысэ тызэдегъэшIэжь, зэзакъу ныIэп. 
Пхьымэ, укъыстекIогъап. Сэ схьымэ, зэфэдэ тэхъужьы.
Мы слъэгъурэм ушIокIыщтэп, гукIэ щхыпцIызэ Мэрчанэ 
ыIуагъ. Ерышыгъэ зэрэпхэлъыр, Хъан-Джэрый, дэгъу, 
сигуапэ. Ащ лIыгъэрэ Iушыгъэрэ голъыжьмэ, дунаим 

--- Page 45 ---

ущыпкъыещт. Пкъые пстэуми яIоф къызэримыкIрэми 
тыщыгъуаз, тшъхьэкIэ Iаджыри тырихьылIагъ, ау Iордэгъэзэ-шъэбэ-тIэтIэим уфагъэдэн нахьи, сыдрэ къин плъэгъущтми, ар апэ къэпштэн. Уизэфагъэ къыпкIэтэу, Iуагъэ рэ шIагъэрэ зишIэ цIыф къыуаIоу дунаим утетыныр зымыуасэ щыIэп.
- Ыджы къызгурэIо, Хъан-Джэрый, уикIэн ешIэкIэкъэ хьыкIэ зыфэдэр,- егыйми, щэтхъуми умышIэнэу Мэрчанэ къыIуагъ,- укъэлъаIомэ, джыри зэ щэрыо гупшысэ 
тызэпихьажьын. Хьисапым урыIаза?
- КIэн лъытакIэджэ сыцаку сIон слъэкIытэп,- ХъанДжэрые къызIуипхъоти, шъхьэщытхъужьыгъэм 
рыукIытэжьэу нэмыкI макъэкIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- ау 
къапIорэм елъытыгъэт сиджэуапытэр.
- КъедэIу ащыгъум. Пчъагъэу зыцIэ къесIощт пэпчъ 
угу иубыт, утемыгупшысыкI. МыIэрысэ чъыг горэм шыуипшI 
кIэрыхьагъ: апэрэ шыум зы мыIэрысэ къыпичыгъ, ятIонэрэм - тIу, ящэнэрэм - щы, яплIэнэрэм - плIы, ятфэнэ рэм - тфы, яхэнэрэм - хы, яблэнэрэм - блы, яенэ рэм - и, 
ябгъонэрэм - бгъу, япшIэнэрэм - пшIы къыпачыгъ. Сыд, 
сикIал, упчIэр къыосымытызэ узфэгушIорэр?
- Тхьапша шыуипшIмэ чъыгым къыпачыгъэ мыIэрысэр 
пIотышъ ары! - Хъан-Джэрые зыфэIэжэжьыгъэп.
- Тэ щыпшIэра? - Мэрчанэ ыгъэшIэгъуагъ.
- Ар бэшIагъэ сэ нэнэжъ зысигъэшIэгъагъэр, хьисапэр 
умышIэу мылъку угъоикIэ пшIэтэп еIо.
- Тэрэзэу къыуеIо. Къет ащыгъум упчIэм джэуап.
- ЗэкIэмджи мыIэрысэ шъэныкъорэ тфырэ къыпачыгъэр!
- Аферэм, ухэпчъэкъуагъэп, къытэбгъэфагъ.
- Ау, нэнэжъ иIуагъэу, зы мыIэрысэ закъуи тIуагъэфагъэп нахь,- зэгорэм зэхихыгъэгъэ сэмэркъэумкIэ ХъанДжэрые къыухыжьыгъ, тIури, агу къадеIэу, зэрэгъэщхыгъэх.
Аталыкъымрэ пIурымрэ агу зэфэфабэу, ясэмэркъэуи 
ящэрыо гупшыси зэхэблагъэу зэдыщысхэми, хъырцыжъ 
шыухэу ыдэжь къыIухьэгъагъэхэри ихьакIэмэ гъогум къащыпэгъокIыгъагъэхэри Мэрчанэ щыгъупшэхэрэп. 
Мыхьамэт-Джэрые иурыс тэмэтелъхэр етIанэ ахэмэ апшъэ 
зыхъужькIэ, игупшысэ шъэф зэпеохэр бгъэгум дэзэгъэжьхэрэп, ятэ изекIуакIэ ыпIурэ шъэожъые нэутхэм 

--- Page 46 ---

римыпэсэу, къыпэтэджрэ щыIэкIэ зэхэмыфыгъэм зэрэхэзэгъэщтыр ымышIэу ыгу фэгъу.
Зыдэдгъэзэщтыр, тызэутэкIыщтыр зэхэфыгъуаеу 
дунаим тытет, Мэрчанэ ыIуагъ. Бзыикъо заом илъэхъан 
тиIашэ зыфэтIэтыгъагъэри нэфагъэ - лIэкъолъэш пщы-оркъмэ язекIокIэ-гъэпсыкI. Ари тпэкIэкIыгъэми, тыркъоу 
тыгумэ къатенагъ. Ем уIумыкIэу шIур пшIэщтэп зэраIорэр 
шъыпкъэ. Ащ нахьи нахь шъыпкъэжь гъогунэпцэ сапэм 
мэкъу щеохэрэп, ер зэогъэ чъыгым пкIашъэ къыпыкIэжьрэп 
язгъэIуагъэр. Сыдэу хьалэмэтэу тызэхэлъ адыгэхэм! 
ТимыIоф зетфэу, тиIоф нэмыкIмэ зэрафэу, нэбгырищ 
тызэхахьэмэ, тызэщытхъужьэу, нэбгыритIу тыкъызэкIэрынэжьмэ тящэнагъэр тыубыжьэу тэпсэу. Арэу 
къычIэкIын тызыкIыхэгъэгунчъэри, тызкIэпачъыхьэнчъэри, 
хьэблэ-хьаблэу, лIэкъо-лIакъоу, лъэпкъ зэдемыгъаштэу 
тызыфызэхэтри, хымэ хэгъэгухэми тызыкIызэтырахри... 
Зыгъэ Абэтэ Бэслъыныерэ сэрырэ тырку султIаным ыдэжь 
тызырегъэблагъэм къызэрэтпэгъокIыгъагъэм изакъоми, 
къытэхъулIэрэр узхэгупшысыхьан закI. Урысыер, бжъэдыгъумэ афэдэу зыжъугъэмамырэу, шъуичIыгу къишъумыгъахь, шъупэуцужь, шъуфэмыушъэб, зешъумыгъэгъэдел ыIозэ, къытэубзагъ, сыдкIэ шъо псэбэб шъукъытфэхъущт зетэIом, тыкъыхэмыщэу IашэкIэ, гупшысэкIэ 
тыжъудэIэпыIэщт ыIуагъ, Iушъэбэ шъоу бзэгукIэ къытэIушъэшъагъ. ЗэкIэми анахь хьалэмэтыжьыр зиIоф къытхэмылъыр, сышъумыIуат, сыкъыхэшъумыгъэщ зыIорэр тэ 
къытфишIыщт адыгэ пачъыхьэм тфылъэхъу, ащ фэдэ хъун 
зылъэкIыщтымкIэ къытэупчIы, сэщ нахь лIыIо адыгэ шъолъырым ибгъотэнэп Абатэми регъаIо, сэри ар шъхьащытхъужьыгъэкIэ синыбджэгъу нахьыкIэ фысегъэлъэгъу, 
тазфагу тырку пачъыхьэр къыдэтэгъэлъадэшъ, тэ титIо 
пыи тызэфэхъу... КIо, сыплъырыгъащэми, губжыр зыпкъ 
къикIыгъэр сэрми, сынахьыжъба? Сыд пае есIуагъэри 
фэзгъэIугъэри илъэс тешIэжьыгъэу сфимыгъэгъужьра? 
Джары тэ, адыгэхэм, къытэхъулIэрэр, езэрымыгъэхьым 
тыхэт, тапэ ишъыщтым лъэбгъу етэдзы, тIэкIэкIыгъэр 
тфэлъэгъурэп, тшIолъащ, тшIонащ, тшIоIащ, сэ къысэлъытыгъэмэ, мо зыкIаIэхи агъэшэсыгъэр хэт, акъыл бгъуз, 
тхьамыкI, икIагъ тэIошъ, ыкIыб тыщэIушъашъэ, 
зыщебэджыщт мафэм "ох" тIощтышъ, тешэ.

--- Page 47 ---

- Мэрчан,- Хъан-Джэрые къэджагъ,- тхышъхьэмджэ 
плъэ.
- Сэлъэгъу. Сыд, сикIал, шыумэ укъагъэщтагъа?
- Шъыд пай? Бгым къехых.
- Ары сэри сIорэр,- гугъуемылIы фэдэу Мэрчанэ 
къыIуагъ, ау къыпигъэхъожьыгъэ гущыIэмэ игумэкI къахэщыгъ.- Уятэ зиусхьан Мыхьамэт-Джэрыемрэ Шъэое 
фэкъолIымрэ сIонти, шыуищ мэхъух. ЕтIани ахэмэ къагъэзэжьын морад яIагъэп.
- Мыхьамэт-Джэрые зиусхьанэр ахэтэп,- ятэ ыцIэ 
къызэрэриIорэр зэригуапэр ымакъэ къырыпшIэу ХъанДжэрые къыIуагъ, къыушыхьатыжьыгъ: - ипцIэгъоплъи 
ежьыри ахэслъагъорэп.
- Ара? - ГушхуагъэкIэ ятэ ыцIэ къызэрэриIуагъэмкIэ 
шъэожъыер ымыгъэукIытэжьы шIоигъоу, зэхихыгъэр 
шIогъэшIэгъонэу аталыкъыр къэупчIэжь фэдэ зишIи, къыгъэшъыпкъэжьыгъ.- Тэмэм, сэщ нахьи о унэхэр нахь чаных, 
дэгъоу гу лъыптагъ. Хэт шъуIуа ахэр?
- ШыуитIумэ агузэгу дэтэр - Абэтэ Бэслъыный.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, Хъан-Джэрый! - Мэрчанэ теубытэгъэ пытэкIэ къыIуагъэми, зэхихыгъэр зэригуапэр игые ушъхьагъу къыIотагъ.- Абэтэ Бэслъыные тичэу 
цэпкъ къырекIокIы пакIошъ, тичылэ ылъапэ къыздимыдзагъэр илъэсым къехъужьыгъ, тегъэхьарамы. А зыцIэ 
къепIуагъэр арымэ, сикIал, тэ тикъэлапчъэ блэкIэу ар 
зыIухьащтыр... Икъунба, бэйтэмал, кIыбфэгъазэ лIитIум 
зэрэзэфытиIагъэр...
VI
Гъэмэфэ плъырым ыгъэбэлэрэгъыгъэгъэ пщы щагу 
игъэкIотыгъэр тыгъэ егъэзыхыгъомэ адэжь ылъэ къытеуцожьэу регъажьэ. Ащ изыкъэшIэжьын джыри сыхьатныкъо горэ иIэжьми, сыдигъуи зэришI хабзэу ар Къэнтат 
гуащэм къеукъо. Джэхэшъо чъыIэтагъэм тедзэгъэ пIуаблэм 
телъ Къэнтатэ пIалъэ фэхъугъэ уахътэм блэмыкIэу ынапIэ 
къыщызэтырехы. Заулэрэ жьыф пIокIэ псынкIэмкIэ жьы 
зыфеожьышъ, жьы чъыIэтагъэр ынэгу зыригъачъэкIэ, 
дыси, дауи зыхэмылъ гущыIэкIэ джэхэшъогутет пшъашъэм 
унэм фычIэджыкIы:

--- Page 48 ---

- А Сисур, шъхьаныгъупчъэещалIэр къыIух, тыгъэпс 
тIэкIуи къытIугъаф.
ШъхьаныгъупчъэещалIэр Сисурэ къызыIуихыкIэ, гъоплъэ къумгъан-лэджэн зэпэшIэтыжьхэр къыфычIехьэх. 
Зэлъэгъэ закъуи зимыIэ нэгу къопцIэ од пытэр псым зыригъэучъыIэтагъэкIэ, сыдигъуи джа къызэреупчIы хабзэмкIэ 
къеупчIы:
- Пщы щагор мамырба, Сисур?
- Мамыр, рэхьат,- фэсакъыпэзэ, шъхьац пIуакIэр 
фезыжьыхырэ пшъэшъэ Iэпс-лъэпсым джэуап къетыжьы.
- Чылэр, дунаер?
- Чылэри мамыр, дунаери шъабэ.
- Шъыд пIуагъэми, Сисур, тхьэм ишыкурджэ Iо. Ащ 
ишIушIэ зыщымыгъэгъупш.
- Ары, тхьэм ишыкурджэ, чылэри мамыр, дунаери 
шъабэ,- Сисурэ къыIогъагъэр къыкIеIотыкIыжьы.
- Адэ ары, Сисур, тэ Тхьэм тыриIумэт, тэрджэ ащ 
ишIушIэ ины, шIу зыгу илъым шIу къыпыщылъ языгъэIуагъэри джа Алахьэшкор ары. Джы сшъхьац блэгъэ макIи 
сшъхьэпхэтыку къеутIэрэхъэкIыжьи амдэз сштэни, зынэшIу 
къытщыфэн Алахьэшком ыпашъхьэ сиуцон, сыфэшIушIэн. 
Тхьэуегъэпсэу, Сисур, пIэ къысэкIу, сыпфэраз. МэкъумэщышIэ унагъо укъихъуахьыгъэми пшIэнэп, уIушъаб, ушIыкIашIу, уIэпкIэ-лъапкI, тхьэетагъ зыпашъхьэ уихьатым, 
унагъо зыфэпшIэтми.
- Тхьауегъэпсэу, гощэнан, сыкъызэрэзэхэпшIыкIырэмджэ,- пкъы ищыгъэ псыгъуабзэкIэ зезыуфэхи къумгъан-лэджэныр Iузыхыжьрэ Сисурэ ынэгушъхьэ къэушэплъыгъ,- къыстемыфэрэ гущаIэмэ сагъэукIытэ.
- УзэрэукIытэрэр сигуапэ, ау къыптемыфэри къыуасIорэп, Сисур,- джэхэшъогутет пшъашъэр унапчъэм 
зэрэдэкIыгъэм лъыпытэу Къэнтатэ ыгу къызэхахьэу кIэлъиIуагъ,- шъао горэ сиIагъэмэ, сынасыпынчъэшъ сиIэп, 
пщы-оркъмэ къысаIотым сыпымылъэу къыплъызгъэIэбэни... Ау, къысэдэIутми къысэмыдэIутми, Шъэуае о 
бблэзгъэIэбыкIынэп, зыгорэджэ ар сфимышIэмэ, ыджа 
мафэм щегъэжьагъэу сшIэрэп, къэсшIэжьрэп.
Сисурэ унэ лъэгуцэ хэIэтыкIыгъэм къызтехьэм, ыIуагъэр къыгъэшъыпкъэжьэу пщы щагу хъоо-пщаур мамырыгъ. АдыкIэ, хатэмкIэ дзыгъэ къакъыр кIыхьэ урам 

--- Page 49 ---

пэIутымкIэ фэкъолI зыщыплI щэIэо-лъао: зыр куплIэ Iэтыгъэм кIэрыс, адырэр шъхьащыт, нэмыкIым мэкъу хьандзом 
ылъапсэ реугъоилIэ. Къакъыр къопэ чыжьэм пэIут кIыщымкIэ отэ тео макъэ къеIукIы, пхъэшIомыкI Iугъор плъэ гъуумылъэгъоу шъхьэрэкIошъыкIы. Пщы унэм пэIухыгъэ 
фэкъолI шъхьэзэкъо гъолъыжьыпIэм къыщежьэрэ натрыф 
хьасэм шхъонтIэрымэр тырехы, ечэндыпэ жьы шъэбэ 
макIэм атхьапэхэр зэлъегъэсысых. Чылэр мамырми, 
гъунэгъу хьэблэ лъэныкъомкIи къушъхьэмкIэ IукIотыгъэ 
чылапшъэмкIи шъэожъые зэрэгъэджэгу макъэхэм зыкъыщаIэты. Чэм Iэхъогъумэ якъэкIожьыгъо кIэхъопсрэ шкIэмэ 
ябыу зэпэджэжь зырызхэри зэхэохы. Шъэф-нафэкIэ 
дунаим щызэхэт къушъхьэхэри шыгуф-нэгуф мэкъэнчъэхэу 
хы ШIуцIэ лъэныкъомкIэ къыщэлъагъох, пщэф гъощэгъэ 
нэгъыфхэри зезгъэзыхыгъэ тыгъэм иягъэ рамыгъэкIэу 
ошъогум итых.
Пкъэумэ арыщыгъэ гъучIымэ адэчъэегъэ сэнэшъхьэ 
къутамэхэу пчъэIупэр зэлъызыIыгъмэ тыгъэпсыр хьа лъэгухьалъэгоу къахэщы, чэу кIыбым къыкIэрыт тетIысхьапIэми 
ар жьауIыгъыпIэу шъхьэщэхьэ.
Джыри зэ Сисурэ иIофшIагъэ игуапэу къыплъыхьажьыгъ: сэнэшъхьэ Iэтыгъэ чIэгъыр къэбзэ-лъабз, чъыIэтагъэр къызтекIырэ пчъэIупэр къумгъаныпс хъырахъишъэкIэ 
гъэкIэрэкIагъэ. Мэзэ зытIукIэ IэшIупсыр къызэрыхъощт 
сэнэшъхьэ Iэрам къежьэгъакIэхэр джырэкIэ къутэмэ псыгъомэ къяхьылъэкIырэп. Ахэмэ ягъо къэхъоу къызыхьылъэхэрэм, Шъэуае кIишIэщтых, ыгъэпытэщтых, Сисурэ 
ыгукIэ ыIуагъ. Сыд шъуIуа Шъэуаедыхэм якъэбар? Мыхьамэт-Джэрые зиусхьаным фэмыразэу, ыгу филъыр 
фырихынэу ыIозэ, гъогу дытехьагъ. ИшъыпкъапIэ узщымыгъозэ къэбарым утегущыIэмэ, гухэкI-гузабгъэ хэпхыщт, 
къыпфэдэгъу зиусхьаныр пшIокIодын есIуагъ, къысэдэIущтмэ сшIэрэп нахь. Пшъхьэ ифедэ хэмылъэу щымыIэжь 
адыгагъэм зебгъэгъэлIэжьэу, нэмыкIмэ афэмышIагъэр о 
зэбгъэфэнэу узежьэкIэ, емыкIу нэмыкI хэпхынэп. 
Зиусхьанмэ яфедэ зыхэмылъ лъэбэкъу адзырэп. Дэеу, 
зэфэнчъэу, тхьагъэпцIыгъэкIэ тызиIофышIэхэр къыддэзекIохэкIэ арэп мы сIохэрэр сыгу къизгъахьэхэрэр. СицIыкIугъом щегъэжьагъэу, ощ фэдэу, сэри яджэхэшъогу 
сытетышъ, нибжьи сыгу хагъэкIыгъэу, къыстемыфэрэ 
мыIуапхъэ къысаIуагъэу къэсшIэжьрэп. Орышъы, укъилъфыгъэм фэдэу, узимылъэгъурэм къыпфэзэщэу Къэнтат 
гуащэр къыпшъхьащыт. Мары шъуздэкIыгъэр мэфищ нахь 
мыхъугъэми, хэгъуашъхьэм шъуимыкIызэ, уигугъу ышIыныр къыбдиублагъ, ышнахьыжъ ыкъо нахьи о нахьышIу 
уилъэгъоу загъорэ къысщэхъу...
- Шъыд, Сисур, пшIагъэм ущэгушIукIыжьы, ара? - 
ЫкIыбкIэ къыкъокIыгъэ Бычэ гуащэр, Хъан-Джэрые янэ, 
инэгушIуагъэ гур къыгъэчэфэу, къеупчIыгъ, гум имылъ 
Iупэтелъэтэу къыщытхъугъ.- Къумгъаныпсэр хъырахъишъэ 
дахэджэ чIыгум ебгъэштагъ. Гощэшком узфигъэсэгъэ 
хэдыкIыным узэрэфэIазэр къэбгъэшъыпкъэжьыгъ.
- О уишIушIагъи ащ хэлъ,- зэхихыгъэр зэригуапэр 
ынэгу къэушэплъыгъэмэ къаушыхьатэу, ежь къыфишIагъэри зэрэмыпкIэнчъэр къыхигъэщэу Сисурэ джэуап 
къытыжьыгъ.
- Шъыд сэ ащ сыкъызэрэхахьэрэр, Сисур? Сэ унагъо 
сыкъызехьэм, Хъан-Джэрые джы зэрыт ныбжьым, сымыгъуащэмэ, нахьыбэгъэнэп, пшъэшъэжъые такъырэу, 
хэдыкIыным уфэIазэу тиджэхэшъогу узытеслъэгъогъагъэр.
- Угъощагъэп, Быч,- шъэожъыем ыцIэ зызэхехым, 
хэдыкIын гугъури щыгъупшэжьыгъэу Сисурэ къыIуагъ,- 
Хъан-Джэрые нахьи илъэс пшIыкIутIуджэ сынахьыжъ сэ. 
Зэ зиусхьаным къыгъэзэжьыгъэмэ, ти Хъан дышъэ цIыкIу 
икъэбар тыщигъэгъозэтгъагъэ, бэмышIэми тадэжь къызащэгъагъэр, тыфэзэщыгъ...
- Е-о-ой, шъэожъыемэ яIэшIугъэ тымышIэу хымэ 
цIыфмэ ятэгъэпIу. Адэ Хъани, Сахьиди зыщыпIурхэм дунаер 
ячыжьагъ,- ным ыгу дэхъыкIрэр ыжэ къыдэлъэтыгъ.
- СшIэрэп аталыкъым адыгэмэ къырагъэкIрэр! - Сисури 
къыIуагъ.
- Гощэшком зэхебгъэхыкъон,- Бычэ псынкIэу зэплъэкIыгъ,- къыпфидэтэп.- ЕтIанэ гум дэлъыр зэкIэ къыдыригъэтэкъоу къеIушъэшъагъ.- Гощэшкор ары мыхъугъэмэ, Мыхьамэт-Джэрые бэшIагъэ Хъан цIыкIор къызищэжьытгъагъэр. Илъэси къытфэгъэтыжьын Iоу сшIэрэп...- 
Бычэ унапчъэмкIэ плъагъэ: - Модэ, Сисур, къэлэпчъэжъые 
тетIысхьапIэм сапэр телъэкIыкI, гощэшкор унэм къикIы 
шIоигъу, тыгъэри ащ фэдэу гоожьэп.
Тыжьын хъырахъишъэкIэ пкIэгъэ бэщ дахэр ыIыгъэу, 
джэхэшъогум нигъэс-нимыгъэсышъоу, Къэнтат гощэшхор 

--- Page 50 ---

унэм къикIи, лъэгуцым къытехьагъ, пкъы зандэм фэсакъыпэу, мыгузажъоу нысэм дэжь къызIохьэм, еупчIыгъ:
- ТетIысхьапIэр сфалъэкIыгъа, нысэ?
- Ары, гощэшку. Тыгъэри шъабэ, гоожьэп.
- Пчыхьэшъхьэпэ шIагъом зыхэзгъэнынэп сIуи, сэри 
унэм сыкъикIыгъ. Модэ, Сисур, сижьыф къолэн къысфахь, 
къысщыгъупшагъ, огу зыхэлъыр ары. ГъукIэм итеуи 
щежъугъэгъэт, икъун непэрэзымафэм Iоф зэришIагъэр, 
пчыхьэшъхьэпэ хъарзынэм тиудэгут. Ох-ох, пчыхьэпэ 
шIагъу. Мафэрэ шъхьаныгъупчъэ зэтегъэпытахьыгъэмджэ 
унэм зитэшIахьыжьышъ, жьи пси къытIумыхьэу зитэгъэлIахьыжьы. Жьыфыр къэозгъахьыгъ шъхьамджэ, Сисур, 
пчыхьэпэ жьы макIэм нахь тхъагъо шъыд щыIэн! Пшызэ 
ичъыIэгъакIэ етIысэхыжьрэ тыгъэм инэбзыймэ атекIо. 
Укъысшъхьащымытэу ори къэтIыс, Сисур, зыкъыздэгъатхъ. 
НыбжьыкIэгъум щыптхъырэр ары егъэшIэрэ куцIы пфэхъутыр. Шъыд сэ джы зысэхъатхъэджэ ишIогъэжьыр? 
Сятэрэ сянэрэ сеIэфэджэ сытхъагъ. Мыхьамэт-Джэрые 
зиусхьан гуIэлэжь тхьамыкIэм селIылIэу сIорэп, сижъышъхьэ сегупсэфылIагъ, шъхьэгъусэу ыгъотыжьыгъэ Бычи 
сыфэраз, Алахь зизакъом насыпышIо зэдешIых, азыфагу 
къыдэхъогъэ къо цIыкIуищри къегъэхъух, лIы ешIых, лIэкъо 
бэгъуагъэ егъэхъух. Сызхэмызагъэтгъэр, Iорэ шIэрэ зыдэсымыгъотыгъэр Къырым-Джэрые кIэлэхъу нахьыжъым 
янэу илъэс заулэ нахь къытхэмысыгъэр ары. Джы къызнэсыгъэми тегъэмысэ. Шъыд тIуагъэми, тшIагъэми, нэ-псэ 
зыфэтшIыгъэми, Къырым-Джэрые тхищыжьын ылъэкIыгъ, 
гъэ къэси икъытхахьэ зэпигъэузэ, шъэохъур ткIэригъэкIотыныр фызэшIокIыгъ.
Къэнтат гощэшхом сыдэу непэ имыхэбзахэу ыбзэ 
къытIэтагъа, Сисурэ ыIуагъ. Бычэ елъытыгъэмэ, а зигугъу 
къышIыгъэ бзылъфыгъэр, ыцIэ къесIонэуи сыфаеп, ежь 
ышъхьэ нэмыкI ымылъытэу, уасэ фимышIэу бзылъфыгъэ 
пэгагъ, ебгагъ. СэркIи, фэкъолIхэмкIи, хэткIи гукIэгъунчъагъ, бзэджагъэ, тэры пакIошъ, лIыри къызэрэримыдзэщтыгъэр ишъорышIыгъэ къыхэпIыикIыщтыгъэ. Гъунджэм 
кIэрыс зэпытэу, ынапцэхэр кIичхэмэ ыупэпцIыхьэхэу, сIэ 
ышъхьац хысимыгъэхэу, сигъаблэмэ сигъэтIэтэжьэу мэфэ 
псаур ыгъакIощтыгъэ. ЕтIани кIыб Iотыным, тэрэзэу укъытеIагъэп, бгъэузыгъэ ыIозэ, сыригъэгъалIэщтыгъэ, тхьапшрэ 
ащ пае стхыцIашъо риутыгъ, къысэпIэскIугъ. Ау зыфыримыкъущтыгъэр Къэнтат гощэнанэр ары, сыдэу зишIыгъэкIи 
жьы къыригъащэщтыгъэп, мылъку хъущэ аIихыгъ нахь 
мышIэми, зыми къымыгъэуцоу ытыщ аригъэщэжьыгъ. 
Ащ пае мы ныор сыд ицIыф гъэпсыкIэми, раригъэщыжьыгъэм нахь бзылъфыгъэ бзаджэп, шIу сэлъэгъу, къыстефэуи 
къыстемыфэуи зыфэныкъор зэкIэ фэсэшIэ.
- Шъыд, Сисур, къэсIуатэрэр уиджагъуа, зи къапIорэпи? - ИгукъэкIыжьмэ зидэкIогъу хъугъэ пшъашъэр шIукIи, 
екIи къазэрэхэмыгущыIэрэр шIогъэшIэгъонэу, зыфихьыни 
ымышIэу Къэнтатэ къэупчIагъ.- Ори упшъэшъэжъые цIыкIоу уIэкIафи, IэшIу уигъэшкыгъэп ащ.- ШIуагъэу зыфилъэгъужьрэм етIанэ ыгъэнэгушIоу къыухыжьыгъ: - Шъуинасыпти зэкIэми къотэгъоу шъусиIагъ. Нысэ бзаджэр гощэ 
гъэудж языгъэIуагъэр шъыд? Нысэ мыхъутэр жэнтIачъэ 
мэхъу, машIо мыхъутэр ышъхьэ щэлыды. Тинасыпти, а 
мыгъэсэ шъхьэзандэр зышъхьащыдгъэужьыгъ, лIакъор, 
фэкъолIхэри зэрахэтыжьэу, зэунэхъулIэн, лIы гъончэджрэ 
лIы паIорэ зэппэсын бзылъфыгъи ар! Алахьэм Къырым-Джэрые игонахь къысемыгъахь, зэрифэшъуашэу янэ 
тытегущыIэми, а насыпынчъэр тэ тхьыжьын, тлъы хэлъ, 
титеплъэ щикIуахьыгъэп, тлъэкъуацIэрэ титамыгъэрэ ехьы.
- Шъыд пае къапIорэр сиджэгъон, гощэнан. Къыхэзгъэхъон Iаджи сэшIэ, ау сисабыигъо къин сэзгъэлъэгъугъэр 
сыгу къэзгъэкIыжьынэу сыфаепышъ ары, къысфэгъэгъу.
- Ары гущ, къызгурэIо, сипшъашъ.
Илъэсибл-илъэсий горэ зыныбжьын шъэожьые псынкIэ 
цIыкIур чышым тесэу щагум къыдэлъэтыгъ. БзылъфыгъитIум къапымылъэу Iэгушъор натIэм Iуилъхьи, къохьажьрэ тыгъэм къыгъэушэплъырэ къушъхьэ шыгу зэбгъурытхэмкIэ плъагъэ, чышым елъэдэкъауи, зыкъыдыригъэдзыезэ, кIиIагъ.
- Модэ мощ зызэришIрэр,- Къэнтатэ ыIуагъ, кIэлъыджагъ: - эй, Адыл-Джэрый, тэ уечъэжьагъ?
- Нэнэжъ укъыскIэлъымыдж, зекIо сежьагъ сэ!
- Уздежьагъэр къысаIу. Уятэ зыдежьэтым сыщимыгъэгъуазэу шэсырэп.
- Пшызэ сызэпырысыкIыт, къэзэкъмэ сахэхьат.
- Ори а лъэныкъом оплъа, кIэлэхъу бетэмал,- джы 
сэмэркъэунчъэу Къэнтатэ къыIуагъ,- къэгъаз джыдэдэм! 
Мыдэ, IэшIу горэ къыостыт сэ.

--- Page 51 ---

ТхылъыпIэ дахэм кIоцIылъ IэшIур зыратым, шъэожъыер 
щагум дэлъэдэжьыгъ.
- Мыри аталыкъ горэм егъэпIугъэн фае,- тIэкIу тешIагъэу Къэнтатэ къыIуагъ,- армырмэ шъхьарытIупщ мы гъасэ 
тIэкIэхъуахьыт.
- Хъан-Джэрый, Сахьид-Джэрыий тафэлIэжьыгъэу 
аталыкъмэ апIу,- Сисурэ зыгъэгумэкIрэр къымыIон ылъэкIыгъэп,- Адыл-Джэрыий пIурым зеттырэм... СшIэрэп 
ащыгъум...
- Шъыд, Сисур, ори къысэдыргъхэрэмэ уагота? Бычи, 
Мыхьамэт-Джэрыий, фэкъолIхэри шъузыфаер сэшIэ сэ. 
ШъуешIушIэнэу, шъуедэхэшIэнэу, шъугу жьы дэжъугъэкIынэу шъуфаемэ, тучанмэ нысхъапэ ащащэшъ, къэшъущэф е шъор-шъорэу шъуды. ПаIо зыщыгъ шъэожъыий, 
шъхьатехъо зытехъогъэ пшъэшъэжъыий, пщы-оркъмэ 
ясабыйхэр ары зыфасIорэр, ежь-ежьырэу шкэнрэ ышъхьэ 
ыIыгъыжьынрэ зыщилъэкIытым, ны-ты IэшIу бзэгум 
акIэрычыгъэу адыгэ шэн пытэджэ, фэгъэкIотэ-къыфэгъэкIотэжь щымыIэу, аталыкъ унагъомэ апIумэ, цIыф 
шъыпкъэ хъутых. КIэлэхъухэмджэ ащ Iо хэлъыжьэп. Сэ 
къысэдэIунхэу сшIагъэехэмэ, сашъхьамысэу пшъэшъэжъыехэри язгъэпIутыгъэх. Ары шъхьае джырэ ныхэр, 
тыхэр апхъухэмджэ махэх. Тэ ыджары адыгэ шэн-хабзэм 
тызэрэфагъэсагъэр, тыкъэзылъфыгъэхэр къытшъхьащымытыгъэ пае зыми тихьыгъэп, тишкыгъэп.
- Ары шъхьаджэ, нымрэ тымрэ сабыир кIэрыпчымэ...
- Зи къяхъулIэтэп,- Къэнтат гощэшхом Сисурэ къызэпиутыгъ,- чэм лъакъо шкIэ ыукIырэп зэраIоу, нахьышIухэ 
уалъэгъут. Адыл-Джэрые тыIубзэбзыхьэзэ, тIорэр 
хэмыхьажьэу дгъэсэхъуджагъэ, сеплъытыгъ шъхьэпэежъ 
цIыкIум аталыкъ пашъхьэм зызэрэщишIытыгъэм.
- Аталыкъыр рагъэпIурэ сабыим фэнэхэена?
- ПIурыр мыдаIомэ, бзаджэмэ шъыд пае фэмынэхэен? 
Ышъхьашъуи риутын, ыпхэкIи кIиутын. Ащ зи фэIуагъэп. 
Сиаталыкъыгъэ Щамсэт тхьамыкIэри, Алахьэм шIу щешI 
зыдигъэзэжьыгъэм, ныо шIэгъуагъ, игукIэгъуи, ипхъэшагъи, изэфагъи зэголъыгъэ, сихэдыкIын сыфэмысакъэу 
дышъэ Iуданэр IонтIэ-щантIэу тхыпхъэм тесщэ хъумэ, сIэмэ 
мызэу-мытIоу къяоу, сшъхьи къетIыргоу къыхэкIыгъ. Ащ 
пае, мары сызэрэплъэгъу, Iащи шъхьащи сыхъугъэп.

--- Page 52 ---

- Ары шъхьае ныIэмрэ хымаIэмрэ зэфэдэп,- Сисури 
уцурэп.
- Ары гущ, къызгурэIо, Сисур, къызгурэIо къапIо 
пшIоигъор. Упшъэшъэжъыезэ, нысэ бзаджэм пкIэхихыгъэр 
щыгъупшэжьыгъуай... Ары гущ, шъэожъыемэ уатенэгуикIы, о угу ахэмэ афэмыгъумэ, хэт фэгъун, пшы цIыкIухэу 
тиджэхэшъогу къыбдытетэджагъэх. А узэнэгуерэм, 
сипшъашъ, Iофыр нэсынэп, сикIэлэхъумэ къамылэжьыгъэу 
Iапэджэ анэсыгъэхэу сэрэшIи, зыми фэсыдэнэп, ащджэ 
уицахь къыстегъэлъ. Зыгу шIу къытфимылъ дгъэаталыкърэп тэ... А Сисур, къысфэгъэгъу, уянэрэ уятэрэ 
къэошIэжьха?
- Шъощ нэмыкI нырэ тырэ сиIагъэу къэсшIэжьрэп,- 
Сисурэ ышъо къызэокIэу хэщэтыкIыгъ.
- Ары гущ, уянэрэ уятэрэ тэ къыщыпшIэжьын... Ахэр 
Пшызэ зыхафэхэм усабый быдзэшъуагъ. КъызэраIотэжьыгъэмджэ, къуашъор къызэушъорэкIым уянэ къошъо 
ушъорэкIыгъэм укъытыридзэгъагъэу ары... Ыджащ щегъэжьагъэу укъытхэс, сипшъашъ. Уятэрэ уянэрэ чыжьэу 
укъырахытыгъэджэ сенэгуе, ацIи, ялIакъуи, о пцIи тымышIэу 
дунаим ехыжьыгъэх. Тиунэ укъызырахьэм, шъуиIахьылмэ 
ащыщ горэ къыкъокIынба тIозэ, бэрэ тапэплъагъ шъхьаджэ, 
ащ фэдэ зэмыхъум, Сисурэджэ тыоджагъ. Утипшъашъ 
ыджи, утипIур ыджи, арэу хъунэу Тхьэм ыухыгъагъэу 
къычIэкIын.
- Тхьэшъуегъэпсэу, Тхьэр разэ къышъуфэхъу, къысфэшъушIагъэр нибжьи сщыгъупшэнэп...- Сисурэ ыгу къызэхахьи, ынэмэ акIэбэнэжьыгъ.
- А Сисур, а сипшъашъ, умыгъ, ар къысэкIутэп сэ... 
Адэ шъыдэу пшIын, оуитIур оуищ ыIозэ, цIыф цIыкIур, 
орэбай, орэтхьамыкI, дунаим тет. Ыджары тяти тяни аIотыгъэр. ШIукIи екIи гукъэкIыжь зимыIэ цIыфыр дунаим 
тетыгъэджэ ерэмылъыт. Шъыд икъиныгъэми, игушIуагъоми, игукъэкIыжь ыбгъэ дерэмыгъэшъухь, зыфиIотэн 
ымыгъотмэ, шъхьантэм кIэрэрэтIысхьэри рерэIуат... Модэ, 
Сисур, плъэ, Мыхьамэт-Джэрыедхэр арба мо 
къэкIожьыхэрэр? КIо, нысэм макъэ егъэIу. Гъогум къытекIыжьыгъэхэм ялэджэныпси, яIани къяжъугъэгъэхьазыр. 
ШIэхэу къагъэзэжьыгъ, нычхьапи, неущи сяжагъэп.

--- Page 53 ---

Къэнтат гощэшхор тэджи, пкъы зэндэ одыр ымыгъэсысэу лъэбэкъу зытIущкIэ шыумэ апэгъокIыгъ, тыжьын 
бэщ дахэу ыпэкIэ ригъэуцуагъэм ыIитIу телъэу мыблэгъэ 
дэдэу ыпашъхьэ къыщепсыхыгъэмэ ариIуагъ:
- Фэсыжьапщи, Мыхьамэт-Джэрый. Шъукъеблэгъэжь. 
Шъыд Шапсыгъэ щыкъэбар? - Джэуапым пымылъэу, ежь 
зыгъэгумэкIырэмкIэ, ятэ ыкъокIэ укIытапIэ римыгъафэ 
шIоигъоу Шъэуае еупчIыгъ: - Хъан-Джэрые къэшъулъэгъугъэба, Шъэуай?
- Къэтымылъэгъу мэхъуа, къэтлъэгъугъ, дгъэгушIуагъэ, ежьыри тигъэгушIуагъ, къыпкIэупчIагъ, исэлами 
къыпфытигъахьыжьыгъ, пщы щагумджи къызыкIэмыупчIагъэ къыгъэнагъэп.
- Адэ ары, къыскIэупчIэн. Ипсауныгъэджэ шъыдэу 
щыт, одэп ныIа?
- Ащ фэдэ Iоф щыIэп,- Мыхьамэт-Джэрые пшъыгъэ 
нэгукIэ щхыпцIыгъэ, ащ нахьрэ гумэкI тимыIагъот гукIи 
ыIуагъ.
VII
Пщы унагъомкIэ джыри жьыгъэ нахь мышIэми, 
Мыхьамэт-Джэрые ымакъэ Къэнтат гощэшхор унэм 
рищыгъ. ГумэкIыгъо мэкъагъэп, ау етIани аужрэ илъэс 
зытIум щыIэныгъэм къыхилъхьэгъэ сакъыныгъэм, хэт 
ышIэрэ тхьамыкIагъор къызщыкъоущт лъэныкъор, ар 
римыгъэшIэн ылъэкIыгъэп.
Унэ лъэгуцэ кIыхьэм Къэнтат гощэшхор къызытехьэм, 
къэлэпчъэжьыем пэмычыжьэ шышIоIум Iут онэш закъоу 
Мыхьамэт-Джэрыерэ Шъэуаерэ зыкIэрытыр ылъэгъугъ. 
Лъэрыгъым зылъэпэ сэмэгу изыгъэуцогъэ пщым лъыджэныр къыримыгъэкIоу тыжьын бэщыр, сыдигъуи зэришI 
хабзэу, ыпэкIэ ригъэуцуи, ыIэ одитIу телъэу лъыплъагъ, 
паIо зыщыгъитIумэ яз гу къылъатэнба, яжагъ. Ау МыхьамэтДжэрые имышэн шъхьэзэкъо шэсыр зыфихьын ымышIэу, 
Шъэуае ионэш зыфиплъыхьагъ - шышIоIуми фэкъолIышхэр зыщаIыгъ къакъырми аIуилъэгъуагъэп.
Сисурэ закъу къэлапчъэм Iухъухьэрэр зылъэгъоу, зи 
къызхэзымыгъэщэу, адырэ щагу къуапэмкIэ гыкIыгъэхэр 
кIэпсэжъыем пызылъэщтыгъэр.

--- Page 54 ---

Мыхьамэт-Джэрые онэгум зегупсафэм, къыIуагъ:
- Моу чIыпIэ горэм сынэсыт, бэрэ сыкъэтытэп.
Къэнтатэ къэгумэкIыгъ, хэпскэуIукIыгъ.
- Ора, Къэнтат? - Мыхьамэт-Джэрые къепсыхын гухэлъэу шыр къызэтыригъэуцуагъ.- Олахьэ унэм укъикIыгъ 
Iоу сымышIагъэ.
- Бащэ, Мыхьамэт-Джэрый. Уздежьагъэм кIо, къэмыгъэзэжь.
- Шъыдэу ущыт, Къэнтат? Нычэпэ угумэкIыгъэджэ 
енэгуягъо.
- Ар дэдэр сфэIонэп. Умакъэ зэхэсхыгъэти, унэм 
сыкъикIыгъ,- зэпыугъо тыримыгъашIэу гые шъэбэ кIэкIыкIэ къыухыжьыгъ: - угъусэнчъэу узфэшэсыгъэм нахь 
сегъэгумэкIы.
- Чыжьэп. Тыгъургъой сыблэкIытэп. Онэш дэгъу горэ 
щащэ аIуагъэшъ, зыIэкIэзгъэкIы сшIоигъоп,- зыдежьагъэм 
ишъыпкъапIэ фэкъолIми, ятэшыпхъуми ышъхьэ афырихыгъэп, ушъхьагъукIэ псынкIэу къыухыжьыгъ: - шэри тезгъэкIуахьын, шъхьэзэкъо гупшысэджэ сиIоф гори зэхэсфын.
Мыхьамэт-Джэрые урам къэгъэзэгъум зыкъуахьэм, 
лъэгуцэ ехыпIэмкIэ Къэнтатэ къежьагъ, Шъэуаий псынкIэу 
гощэнанэм IэпыIэгъу фэхъунэу пэгъокIыгъ. Лъэоянэ шъомбгъо пашъхьэм Къэнтат гощэшхор къыщызэтеуцуагъ, 
дысыгъэ хэмылъэу, шъэбагъэр къебэкIэу къыIуагъ:
- Бащэ, Шъэуай, бащэ, сымыгъэгузажъу. СкIуачIэджэ, 
тхьэм Iомэ, джыри сызщэгугъыжьы. Е-е, Шъэуай, Iоф 
мышIэгъэ Iаджи сэ джыри къыспыщылъ. Мыхьамэт-Джэрые 
игъогупэ, ыуж ситми, сыдытеты сшIоигъу, ишъэожъыемэ 
ащыщ горэм ихъяр сыхэплъэжьмэ сигопэт, плIыри армэ 
нахьышIужь. Ори, Шъэуай, тэрджэ ухымэп, утикIал, 
тигушIуагъуи, тинэшхъэигъуи къыддэбгощызэ, лIы укъытхэхъуахьыгъ. Уинасып къэкIогъуи, къызгурэIо, блэкIы. О 
макъэ къызэрэбгъэIу, тэ тыхьазыр. Модэ, нэфмышъэу 
къэлапчъэм дэжь тыIутIысхьанэп, унэм пхъэнтIэкIуитIу 
къырягъэхи, жьым тIэкIу тыхэсын. А Сисур, зэхэоха, пхъэнтIэкIуитIу унэм къытфих.
Сисурэ пхъэнтIэкIуитIур унэм къызырехым, Къэнтат 
гощэшхом Шъэуае фидзыгъ:
- Шъыд узфыщытэр, пшъэшъэжъыем ихьылъэ 
къыIых.- ПхъэнтIэкIухэр къызIахыгъэ Сисурэу пкъы псыгъор Iузыхыжьрэм Къэнтат гощэшхор кIэлъыджагъ: - А 

--- Page 55 ---

сип шъашъ, цы шъхьэтехъошхор къысфахьи, слъэгуанджэмэ 
къатехъу, бэлахьэ зытемыфэнмэ гъэмафи, кIымафи 
чъыIэшхор ахэлъ. Адэ жъы хъурэр хыныгъоми чъыIэ малIэ 
языгъэIуагъэр шъыд? - Къэнтат гощэшхор къэупчIи, хэщэтыкIыгъ, ежь зыфихьыжьыгъ.- Сэ сфэдэ горэу къычIэкIын. 
КъэмыIу, Шъэуай, къэмыIу, сыгу къыдэпщае пшIоигъу 
шъхьаджэ, зыми емыупчIыжьырэ жъыгъом, шъыдэу пшIын, 
уеуцолIэт. Жъырэ къэпыжъ машIорэ зэфэдэ. Зэхэпхыгъа 
ащ фэдэ гущыIэжъ?
- Зэхэсхыгъэ. Ау жъы зимыIэм кIэ иIэп.
- Жъым ыкIапэ кIэм ынап къапIо пшIоигъощтын, 
Шъэуай?
- Нахьыжъ намыс, нахьыкIэ насып гущыIэжъри ащ 
къыбгъодэкIыгъэщтын.
- Ухэукъорэп. Тхьэ сэIо сыгу жьы дэбгъэкIыгъэджэ, 
Шъэуай. Хъан цIыкIури сигуапэу сыгу къэбгъэкIыжьыгъ. 
Я си Алахь, а цIыкIум гущыIэжъхэр, IурыIупчъэхэр, 
къоджэхь-къоджэшкыхэр зэрикIасэхэр. Илъэсищым итыгъ 
сIохэрэр къыкIиIотыкIыжьхэу зырегъажьэм. Ярэби, Мэрчан аталыкъым селъэIугъагъ, ар щигъэгъупшэрэпщтын... 
Арэу хъумэ, сыгу къеот. УкъызхэкIыгъэ лъэпкъым ыбзэ, 
ищэрыуабзэ, игупшысэ, игухэлъышIуи, игумэкIи лъапсэ 
пфэмыхъумэ, уидунай гъозэгъуае пфэхъут. ПIурыпIэм 
щыIэ шъэожъыехэмджэ джащ сегъэгумэкIы. Хъан-Джэрый 
нэмыIэмэ, ыджар имэхэпIэт.
- Мэрчан аталыкъым уицахь тегъэлъ, Къэнтат,- 
Шъэуае гукIэ щхыпцIызэ къыIуагъ,- ори ущыгъуаз, ащ 
иящэнэрэ гущыIэ пэпчъы адыгэ гущыIэжъджэ еухыжьы. 
Ар гумэкIыгъоп, ащ нахь гумэкIыгъо Алахьэм къытферэмыхь,- ошIэ-дэмышIэкIэ азыфагу къыдэтэджэгъэ гущыIэм 
кIэух къыфишIыжьзэ, ежь гукIэ зэриIожьыгъ, зэрэхъурэмкIэ, хъырцыжъ шыумэ мыщ хэшIыкI афыриIэп, МыхьамэтДжэрые ыушъэфыгъ.
- Шъыд, Шъэуай, ар озгъаIорэр, гумэкIыгъо къытфэзыхьын щыIа? - Къэнтатэ итыжьын бэщышъхьэ ыIэ одитIу 
къатыримыхэу пкъыр ыузэндыгъ, нэплъэгъу сакъыр къыфидзыгъ.
- Дунаир хъырцыжъ кIуапI къизгъэкIыгъ нахь, гумэкIыгъо щыIэу арэп,- зыгъэгумэкIырэ Iофыр хъырцыжъхэмкIэ къыхигъэпси, зытет шъыпкъэм ышъхьэ Шъэуай 
къырихыгъэп.

--- Page 56 ---

65
3 Заказ 028

--- Page 57 ---

- Армэ хъун. Зи сшIомыушъэф, Шъэуай. Дунай хьылъ, 
дунай зэхэмыф тызтетэр. Зыдэбгъэзэтэр, узэутэкIытэр, 
къыпфэнэгушIотэр пшIэтыгъэемэ...
Сэ сишъэф нафэ, шъэф зиIэр шъоры, Шъэуае гукIэ 
ыIуагъ. "Мыхьамэт-Джэрые игъогу, ыуж ситми, сыдытеты 
сшIоигъу", зыфэпIуагъэр сыд гъогуа? Шапсыгъэ тыкIозэ, 
хъырцыжъмэ тазыIоупIэ уж, Мыхьамэт-Джэрые къысфыхигъэпсыгъагъэр армэ, тигъогупэхэр бэшIагъэ зызэблэкIыгъэхэр. Ау тэ титIо зэфэтыдзыгъэр, Мыхьамэт-Джэрые 
зиусхьаным къызкIыуимыIуагъэр сшIэрэп, зэфэмыгъэкIотэ 
гупшысэкIэ шъхьадж къыкъонэжьыгъ. Ори аущтэу оIомэ, 
сэ сIорэмрэ шъо шъуIорэмрэ, гухэкI нахь мышIэми, зэтекI 
къодыеп, зэпыщыт шъыпкъэх. Уигунахь къэсэхьмэ, 
къысфэгъэгъу. Шыу шъхьэзэкъо шэсыныр гъэрекIо щегъэжьагъэу зиусхьаным ищыпашIэп, ар зыдежьагъэм ущымыгъуазэпщтын, хэмышIыкIэу къызщыогъэхъуми, уегуцафэ. Зиджэхэшъогу сытетмэ, зиIанэ сыпэсымэ, зибгъагъэ сычIэсмэ, зишIу къысшъхьащытмэ мыхъун ясIолIэныр 
къыстефэрэп, ау адыгэ шъхьафитым, хэгъэгу къэухъумэным Iофыр зыфэкIожькIэ, гукIэ, псэкIэ анахь къыспэблагъэми, емыкIу сферэмылъэгъу, сызэблэн дунаим тетэп. 
Икъунба Пшызэ псырыкI къэзэкъмэ шъузэряунэхъулIагъэр, 
шъуятэжъ Аслъан-Джэрыий якIодылIагъ, ащ иосыеткIэ 
джыри шъузекIощтмэ, шъутеунэхъожьынкIэ енэгуягъо. 
Лъэпкъым хэкIырэр зыми кIэсэн фэхъурэп зыфаIорэр 
шъыпкъэ.
Лъэ шъэбэ нэгу укIытэкIэ унэ натIэм дэжь щысмэ 
Сисурэ къакIэрыхьагъ, къыIуагъ:
- Уипчэдыжьышкэ хьазыр, гощэнан.
- Ара, сипшъашъ? - Къэнтатэ нэшIукIэ Сисурэ Iуплъи, 
тхьагъэпцIыгъэ тIэкIуи кIэлъэу, Шъэуае фыреплъэкIыгъ, 
зыгурэ зыпсэрэ зэфэшIу ныбжьыкIитIур ымыгъэукIытэжьыным пае ежь шIоигъор псынкIэу къыIуагъ: - А Сисур, 
пчэдыжь шIагъом сыщыгупсэфыгъэшъы, сыхэмыщэу, 
си къалмыкъ щай моу къысфахь.
Адыл-Джэрые ымакъэ хатэмкIэ, фэкъолI унэхэр зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ, къыщыIугъ. Чышым тесэу, хьажъущыр 
ныбэшъуцIыкIу гори ыуж итэу, унэ къогъум къыкъочъи, 
пчъэIупэм къыIулъэдагъ. "Шым" жэдаIи, зыкъыдыригъэдзыеу къызэтыригъэуцуагъ. Сабый лъэкъо дэдзыягъэм, 
хьажъу цIыкIур ыгъащтэу кIигъэпцIэукIыгъ.

--- Page 58 ---

- Ар шъыд шъыу! Шым урихьыжьагъа? - Къэнтатэ 
шъэожъыем есэмэркъэугъ.
- Адэ, нан! Плъэгъурэба, шы емылычи мыр! - АдылДжэрые "шым" джыри зыкъыдыригъэдзыягъ, ардэдэм 
шыхьати къыгъотыгъ.- Арба, Шъэуай, о шымэ нахь ахэошIыкIы.
- Арэу уицахь къыстелъмэ, сыкъеуцуалIэ,- Шъэуае 
шхыпцIыгъэ,- шым ужэдэIэгъащэджэ енэгуягъо... Шым 
икъэуцун апэ шхомлакIэмджэ зэхырагъашIэ.
- Ары шъхьаджэ, Шъэуай, унэ къогъум сыкъыкъолъэтыгъи сэ, мыщ дэжь шъущыс Iоу сшIагъэп.
- Тэрэз, пшIагъэп. Ау шым утесы хъумэ, уапэджи 
плъэ, уабгъуи зыщымыгъэгъупш, уишхомлакIи гъэIорышIэ.
- Ары шъхьаджэ, Шъэуай...
- Адыл! - Шъэожъыем къыригъэжьагъэр Къэнтатэ 
къыригъэухыгъэп.- ШъхьакIом сесты, сшъхьэ зыдэсхьыжьытэр сшIэрэп.
- Шъы, нэнэжъ, угу хагъэкIыгъа? - Чышым тесми, 
лIыгъэр къебэкIэу къэупчIагъ.
- Адэ, тэ нахьыжъитIум пчэдыжь сэлам къытэпхыгъэп. 
Пшынахьыжъ Хъан-Джэрыягъэмэ, ар ышIэныеп,- ар ори 
уихэбзагъэп, зыкIыпщыгъупшагъэр сшIэрэп нахь.
- Шъуипчэдыжь шIу охъуапщи! - Гые гущыIэм ежэщтыгъэ пIонэу Адыл-Джэрые къызIуипхъотыгъ.
- Аферым, сикIал, Алахьэм шIоу щыIэр къыуегъэ хъулI, 
ыджар сэлам хыкIэ хъун.
Къэнтатэ ыIэмэ псы апигъэчъынэу къумгъан-лэджэныр, 
IэплъэкIыр Сисурэ апэ къыхьыгъ, ащ ыуж Iанэр къыкIэлъыкIуагъ.
- О уишкэгъуи, Шъэуай, къэсыгъэу къычIэкIын, блэмыгъэкI,- ыIэмэ псы апигъэчъыным ыпэкIэ Къэнтатэ къыIуагъ.
- Шыхэр псашъо Пшызэ пфытхэба, Шъэуай? - АдылДжэрый фэкъолIым кIэлъыджагъ.
- Тыгъэр къэмыплъызэ сфытых.
- Сыздащ.
- Дэгъоу ушкэмэ, уилъэIу къэблэжьын.
- Сисур, сIэмэ псы тIэкIу къатекI,- Адыл-Джэрые 
къыраIуагъэр игуапэу лIы фэдэу иджэнэ Iэгъуапэ дещае.
- Зыгорэм Iапэ фэмышIэу, ор-орэу узфэшIушIэжьмэ 
хъутба? - Зэхихыгъэм рыразэу, икъэIуакIэ шIоIэтыгъащэу, 
67
3*

--- Page 59 ---

тIэкIуи рэукIытэжьба уигъаIоу, Къэнтат гощэшхор шъэожъыем еупчIы.
- Нэнэжъ, упщы кIал зыIорэр хэта?
- Ащ фэди сIуагъэу зыдэсэшIэжьы,- Къэнтат, зэхэоха 
мыщ ыIорэр къыригъэкIэу, Сисурэ IугушIуагъ.
Хэшъэе джэмышх куур Iэ джабгъумкIэ ыIыгъэу, щэлэмэ 
гъэжъэгъакIэр Iэ сэмэгумкIэ диIыгъэу, шъхьэр къымыIэтэу 
Адыл-Джэрые шхагъэ, "шыкур алхьам дурилахькIэ" иджэмышхи къамлыбжъэм къыригъэнэжьыгъ. Шъэожъыем 
игупшысэ шы псы егъэшъон Iофмэ адэжькIэ щыIагъэми, 
нахьыжъыр ошхэфэ Iанэм къыпэтэджыкIыгъэп.
- Джы сыпфэраз, дэгъоу ушхагъ,- Къэнтатэ щхыпцIыгъэ, шъэожъыем IугушIуагъ,- ау устIупщы пшIоигъомэ 
зы къысфэпшIэт.
- Шъыд?
- Зымафэ тфызэмыгъэшIэгъэ IурыIупчъэм зэ къыфэтэгъэгъэзэжь.
- Нэнэжъ, "пэнэ мыгъо, пэнэ папцIэр" армэ, 
къысфэIотэп,- Адыл цIыкIум къыпиупкIыгъ, ау псынкIэу 
ушъхьагъукIэ къыухыжьыгъ,- IурыIупчъэхэр, хырыхыхьэхэр 
зикIасэр Хъан-Джэрый. Модэ зыгорэм яжъугъэщагъэшъы, 
сэ IурыIупчъэхэр къэсэшъогъаIох.
- Е-о-ой, Хъан-Джэрые джы тэ къисхыжьын, шапсыгъэ щапIу, сыфэлIэжьыгъ,- пкъы зандэр ымыгъэсысэу, 
ащ декIурэ нэгу одри ымыгъэхъыеу, ыпашъхьэ ис шъэожъыеу зэIудымыдыщтыгъэри щыгъупшэжьыгъэу чыжьэрыплъэкIэ Къэнтат гощэшхор хэщэтыкIыгъ, нэпсыр къызэчъэгъэ нэкумэ IэплъэкIыжъыемкIэ акIэлъэкIыхьагъ.
Адыл цIыкIуми ыгу къызэхэхьагъ, къэтэджи, нэнэжъым 
IаплI рищэкIыгъ:
- Уфаемэ, нэнэжъ, пкIэгъуалэм фэгъэхьыгъэ 
IурыIупчъэр къыпфэсIон.
- IурыIупчъэхэр уимыкIасэхэу пIуагъэба, сикIал? - 
Къэнтатэ зэхихыгъэм къыгъэгушIуагъ.
- СикIасэп, ау къэсIот.- Къыхидзагъ: - ПкIэгъолэшъо 
кошъо шхъуантIэм дарие шхъуантIэр ишыпшъэпс.
- Тхьэр къысати, аферэм! Апэрэу зэхэсэхы. Хэт уигъэшIагъ, сикIал?
- Хъан-Джэрый! - Адыл игуапэу къызIуипхъотыгъ.- 
Тадэжь къызащэм, сигъэшIагъэ.

--- Page 60 ---

- Ары, ары,- ныоми къыдырегъаштэ,- Хъан-Джэрые 
IурыIупчъ-къоджэхь-къоджэшкыхэмджэ бзаджэ. Мы 
къысфэпIуагъэр Мэрчан аталыкъым иIурыIупчъэмэ ащыщджэ сенэгуе. Дышъэ уанэ зыгъэчъыри гурхъум тет кIэлэхъум еупчIыжьы зыфаIорэр шъыпкъэ. Адэ ыджары, 
сикIал, тызэдыргъ-тыкъызэдыргъыжьызэ, сэ сымышIэтгъэ 
IурыIупчъэ гори непэ сэбгъэшIагъэ, сыпфэраз.
- Ащыгъум, нэнэжъ, Шъэуае псым сыдакIо хъута?
- КIо. Ау псы нэпкъым благъэу уIумыхь, зыбгъэпкIынри 
пшъхьэ къимыгъахь!..
Къэнтат гощэшхор щагум къыдэнагъ. Ныо нэпIэ къэп 
къефэхыгъэр загъорэ хъублаблэу, тыжьын бэщыр зикIэгъэкъон Iэгушъо од зэтелъитIури чъэкIыгъэ, зыкIэдэIукIыщтыгъэ шы лъэмакъэхэри Пшызэ лъэныкъомкIэ IукIотыгъэх. 
Тыгъэри пчэдыжьыпэм шъхьащыкIзэ пщы щагу игъэкIотыгъэм шъхьарыубгъогъэ сэнэшъхьэ тхьапэмэ чIыпIэ-чIыпIэкIэ 
къахэплъэу регъажьэ.
Лъэустэнхьабли мэкъэ зэфэшъхьафкIэ дунаим 
хэтаджэ - чылапшъэмкIэ щэмэдж уIу макъэмрэ шъэожъые 
зэрэгъэджэгу макъэмрэ къеIукIы, ахэмэ чылэгу хьэ хьакъу 
мэкъэ зытIумэ задапхъуатэ. ЧылакIэмкIэ бзылъфыгъэ 
цIэцIэ макъэ горэм зыкъыщиIэти, уцужьыгъэ. Пщынэ 
"цIыргъ-щыргъ" макъэр ары а лъэныкъом щымыпшъыжьрэр. ШкIэ гуIэлэ макъамэми тIэкIу тешIэ къэси 
псыIушъо лъэныкъомкIэ зыкъыщепхъуатэ, ащ нэмыкI гори 
яхьэблэ кIахэкIэ щыпэджэжьы. Зиатэкъагъи зыщызымыгъэгъупшэхэрэр макIэп - зэтемыфэ-зэтефэхэу маIох.
Пшызэ джабгъу нэпкъым щыпсэурэ къэзэкъхэми 
амэкъэ зэтеIукIхэр, ээхэмыугуфыкIыгъэ дэдэхэми, псырыкIым загъорэ къырелъэсыкIых - орэдымрэ шхончонымрэ 
ээрэерышхэр, тхьаумэфэ шыгъачъэхэр ащ къазыхэхьажьыкIэ, зэрэ Лъэустэнхьабл пIоми хъунэу псыIушъо сэмэгум 
зыIуатакъо. Iэбжым зэрэзэфашIыри макIэп, якъэмэ-сэшхо 
зэфэгъэсыси нахьыбэжь. Шхонч зэпеори, ящэхэр зэлъымыIэсхэми, нэпкъитIумэ азыфагу загъорэ къыдэтаджэ. 
Ащ фэдэ мыхъо-мышIагъэхэр нахьыкIэмэ азыфагу къыздахьэкIэ, бгъуитIумкIэ янахьыжъмэ зэпэIуащыжьых. 
Нахьыжъмэ ягумышIуныгъэ зэфамыгъэлъагъоу арэп, ау 

--- Page 61 ---

ныбжьым иIэжагъэ, фай-фэмыеми плъырыгъэм тырагъакIо.
Къэнтат гощэшхом игупшысэхэр зэпео-зэхапкIэхэми, 
непэ дунаир дахэ, мамыр. Мыхьамэт-Джэрые гъунэгъу 
чылэм зэрэшэсыгъэмрэ шъэожъыитIур аталыкъмэ зэрапIурэмрэ анэмыкI гумэкIыгъо джырэкIэ иIэп. Къырым-Джэрые нахьыжъыри, ыл фэмыузэу арэп, ау 
ежь-ежьырэу ышъхьэ ыIыгъыжьынэу, уаси зыфишIыжьынэу 
лIыпкъ иуцуагъ, урысыдзэ лъэныкъомкIэ маплъэ.
Хэт урысхэмкIэ тызыушхъухьагъэр, си Алахь, тилIакъокIэ нэрыгъ-гугъапIэ тфэхъугъэх, Къэнтат гощэшхом 
ыIуагъ. Тинахьыжъми а лъэныкъомкIэ загъэзагъ, тицIыкIухэми япкIыхьэлъэгу. Тыхэукъуагъэмэ, къытфэгъэгъу. 
Аущтэу хъунэу уухыгъахэмэ, пIорэм тыблэкIынэп, унэшIу 
къытщыф, унаIэ ттемых. Ау зыкуцI тыхъужьыгъэ адыгэмэ 
тахэмыгъэз, егъэзыгъэ щымыIэмэ, тащыщ горэ, шъэожъыиплIым яз къахэгъан. Адыгэгу шъыпкъэ зиIэу къэхъурэр 
Хъан-Джэрые шъэожъыер арышъ, иадыгагъэ фыщыгъаI, 
цIыфым ынатIэ илъыщтыр орышъ зиIэшIэгъэщтыр, сыд 
фэуухэсыгъэми, ебгъашIэрэм фыкIэмыгъэгъожь. 
Мыхьамэт-Джэрые ышIагъэм сыришыхьат, фэгуитIу. 
Ежьыри Iоф хэт, сэри сеухы. Адыгэмэ афэшIушIэ ыIозэ, 
ишIушIэ мыгъуагъэ фэхъункIэ сэщынэ...
УрамымкIэ шы лъэмакъэхэр къыщыIугъэх. Шъэуае 
ишыплIэ дэсыгъэ Адыл цIыкIури къэлапчъэм дэжь къыщепкIэхыжьи, щагум къыдэлъэдэжьыгъ.
- Сыд гъэшIэгъонэу къэплъэгъугъ, Адыл?
- Къэзэкъ шыухэр слъэгъугъэх, Iэбжым афэсшIыгъ!
- Шъыд пае, синынэ гущ, ахэмэ уанэсыгъ?
- Ащыгъум, нан, Iэбжым къытфарэмышI!
- Ахэмэ яIэбжым о шъыдкIэ къыонэсра?
- Тыкъарэмыгъэщын! Шъэуаий Iэбжым афишIыжьыгъ.
- ЗапэшъушIыжьын фэягъэп.
- Къытэрэмышъуех ащыгъум!
- Къышъошъуягъэха?
- Адэ!
- "Делэм уIукIэмэ, уипаIо ети блэкI" аIо.
- Естынэп!
- Арэу уерышмэ, сикIал, уикъаигъагъэ уекIодылIэн.
- СекIодылIэнэп, сылъэш сэ!

--- Page 62 ---

- Ары, сикIал, ары, улIэхъупхъ,- Къэнтатэ къыIуагъэр 
хигъэкIокIэжьыгъ, зэпыугъо фишIи, къеупчIыгъ: - адэ, 
сикIал, зымафэ "Пшызэ сызэпырысыкIыт, къэзэкъмэ 
сахэхьат" пIогъагъэба?
- СIожьытэп! - Адыл хэгубжыкIыгъ, етIанэ ичыш 
лъыхъоу ригъэжьагъ.- Тэ щыI сэIо сионэш? Хъан-Джэрые 
дэжь Шапсыгъэ сыкIон фае сэ!
ПаIо зыщыгъ пстэури сыдэу зэфэдэха, зы шапхъэ 
тырашIыкIыгъэха Къэнтатэ ыIуи, чышым зезыдзыгъэм 
кIэлъыплъагъ, фыкIэщхыпцIыкIыным ычIыпIэкIэ нэшхъэигъэ 
гумэкIыр ынэгу къытекIуагъ. Гупшысэ благъэхэри, 
чыжьэхэри зэпэчъэ-зэтечъхэу ыпашъхьэ къыригъэтэджэжьыгъэх. Ахэмэ зэкIэ султIан лIакъом непэкIэ ипкъэу 
Мыхьамэт-Джэрые акIыIужьыгъ.

--- Page 63 ---

Щэджэгъоужми, ечэндыми, пчыхьэшъхьапэми 
Мыхьамэт-Джэрые къэлъэгъуагъэп. Унэми, щагуми, 
къэлэпчъэжъые тетIысхьапIэми чIыпIэ щызымыгъотыжьыщтыгъэр Къэнтат гощэшхор арыгъэми, къызхимыгъэщэу, 
ыIони, ышIэни ыгъотэу тыгъэкъохьагъу нэс къыхьыгъ. Тыгъэ 
плъыжьышхор къохьэпIэ чапэм лъхъэнчабзэу 
зэрекIотэхыжьыщтыгъэр арыщтын Къэнтат игумэкI нахь 
къэзгъэбырсырыгъэр, зыфэмыщыIэжьэу щагум дэкIыгъ, 
мытIысэу, къэлэпчъэжъыем лъэбэкъу зытIукIэ пэчIынатIэу 
тыжьын бэщыр ыпэ ригъэуцуи, зэндэрыкъэу уцугъэ, бэрэ 
щытыгъэп. Урам къэгъэзэгъум Мыхьамэт-Джэрые къыкъокIыжьыгъ. Шыу шъхьэзакъу, лъыригъэжьэгъэ Шъэуаий 
игъусэп. ЩэфакIо зыфэкIогъэ шыри ионэш гошIагъэп. 
Шыур къэлапчъэм къыIохьажьыфэ Къэнтатэ зигъэсысыгъэп, инэплъэгъу мышIуи тырихыгъэп.
Ятэшыпхъум ищытыкIэ-плъакIэ Мыхьамэт-Джэрые 
къагъэгузэжъуагъ:
- ТызэрэмышIэ ошIэ-дэмышIэджэ,- къыпэгъочъыгъэ 
фэкъолIым зиусхьаныр къызэпсыхыжьыгъэ шыр зыIуещыжьым Мыхьамэт-Джэрые зиухыижьзэ къыIуагъ,- непэ 
Iоф ухэсыдзагъ, Къэнтат, къысфэгъэгъу.
- Сиэакъоп, зэрэунагъо Iоф тыхэтыгъ,- кIэкIэу Къэнтат гощэшхом ыгъази, IукIыжьыгъ, ыуж итым къыпымылъэу 
иунэ ихьажьыгъ.

--- Page 64 ---

Мыхьамэт-Джэрые псынкIэу гъогу сапэр зыпигъэтэкъуи, зитхьакIи, Къэнтатэ дэжь ихьагъ.
Пчъаблэм ышнахьыжъ ыкъо зэрэдилъагъоу, зи къемыхьулIэгъахэ фэдэу, паIо зыщыгъым Къэнтатэ пхъэнтIэкIум 
зыфытыриIэтыкIызэ, къыIуагъ:
- КъакIо, Мыхьамэт-Джэрый, моу сапашъхьэ 
къитIысхь.- ЕтIанэ нахь мэкъэ гъушъэкIэ фигъэпытагъ: - 
Джынэкъэуж уизакъоу гъогу утезгъэхьатэп!
- СшIагъэр тэрэзэп, тятэшыпхъушху, къысфэгъэгъу,- 
Мыхьамэт-Джэрые сыдигъуи къэзыщэфыжьрэ Iэзэгъу 
гущыIэмкIэ зыгу кIэжъукIыжьын езыгъэжьэгъэ бзылъфыгъэ гъэшIуагъэм ыпашъхьэ зыщиумысыжьыгъ, ипшъыгъэ 
нэгуи гушIопс шъэбэ макIэкIэ къызэлъынэфыгъ,- сыфэягъэп, 
ау сэ зэрэсымыIоу хъугъэ, шъузгъэпцIагъ.
- Ар уихэбзагъэп,- Къэнтат гощэшхом зэхихыгъэр 
шIогъэшIэгъонэу нэгу бгъузэ одыр джыри нахь лъагэу 
диIэтэягъ, къыраIощтым, дэгъуми дэими, фэхьазырэу 
нэплъэгъур фидзыгъ, етIанэ псынкIэу еупчIыгъ: - гумэкIыгъо щыIа? СыкъэдаIо, Мыхьамэт-Джэрый.
- Тхьэм ишыкурджэ зэкIэри мамыр фэд...- МыхьамэтДжэрые иджэуап къымыухыпэу зэпыупIэ фишIи, шъхьэзэкъо шэсыр зыфишIагъэр къыушыхьатыжьыгъ.- Матвей 
атаманым дэжь сыкIуагъэти, сикъэбар Шъэуаий, хэти 
щыз гъэгъуазэ сшIоигъуагъэп.
Къэнтатэ джыри шъхьэр къыпхъотагъ, къыпиупкIыгъ:
- А "хэти" зыфапIорэмэ сэри сащыща?
- Хьау, тятэшыпхъушху, о ахэмэ шъыдым уахихьан! 
Шъэуаий, нэмыкI фэкъолIхэри, Пшызэ джабгъу нэпкъымджэ мыплъэшъухэрэр ары зигугъу сшIыхэрэр.
- Шъэуаий ар еолъэгъулIа?
- Хэт ышIэра сэIошъы ары...- Мыхьамэт-Джэрые 
ифэкъолIкIэ мы аужрэ мазэхэм ыгу филъыр ятэшыпхъум 
риIо пакIошъ, фыхигъэпсыныр къыригъэкIугъэп.- Уишъэф 
зыгорэм къыбдишIэн нахьи, къыпкъонэжьымэ нахьышIу.
- Ар шъыпкъэ. Ау Шъэуае ахэмэ ахэозгъэлъытэ сшIоигъоп,- Къэнтат гощэшхор хэщэтыкIыгъ,- цахьынчъэ 
уашIынри, нэмыплъ къыуахынри тхьамыкIагъу. Шъэуае, 
пщы щагумкIэ къытэшIэкIыгъэ фэкъолIмэ арэу тяплъмэ, 
адырэ къытфычIэплъырэ купмэ шъыд ятIотэр? Пый уимыIэмэ 
нахьышIу, ау ащ фэдэ дунаеп тызтетэр... Адэ шъыдэу 

--- Page 65 ---

пшIын, дэгъоу пшIагъэ псырыкI къэзэкъмэ уизакъоу 
уазэрэхэхьагъэр. Ау джынэкъэуж пшIэтэр сшIомыушъэф. 
Уятэ тхьамыкIэм сыришыпхъу нахьыкIагъэми, ышIэтым 
сыщимыгъэгъуазэу къыхэкIытыгъэп. Урысыдзэмджэ 
зигъэзэн зэхъум, сэры, сызэрэфэмыер ышIэщтыгъэми, 
апэ дэдэ упчIэжьэгъу ышIыгъагъэр. Е-о-ой, сшынахьыжъ 
тхьамыкIэджэ ари дунай блэкIыгъ. Къырым нэгъой пачъыхьэм нэпч тырифыгъэу, тыркумэ гужъ къыддаIыгъэу, 
адыгэмэ тызхамылъытэ пэIошхоу тятэжъмэ къахьыгъ. 
Тыдрэ лъэныкъу, Мыхьамэт-Джэрый, уятэжъ зыздигъэзэтыгъэр? - Къэнтат гощэшхом зэримызакъор зыдимышIэжьэу, игупшысэмэ захигъэчъыхьагъэу шъхьэр 
егъэсысы: - Адэ шъыд гущэр тиамал, дунай хьылъ, дунай 
мыгъу тызтетэр. Мырэу, тэIошъы, тызэхашIэрэп, морэу 
тэIошъы, тыкъызэхашIыкIырэп... Ары, Мыхьамэт-Джэрый, 
ары... Шъыд етIанэ къэзэкъмэ къыуаIуагъэр?
- Зи япIолIэнэп, нэгушIоджэ къыспэгъокIыгъэх. Мэфэ 
реным яIанэ зэIухыгъагъ, сэщ нахьрэ Iоф яIагъэп.
- Ар хьэкIэ пэгъокI хабзэ ныIэп,- Къэнтат гощэшхом 
зиусхьаным игущыIэ къызэпиутыгъ, нахь мэкъэ гъушъэ 
пытэкIэ къеупчIыгъ: - уазыфыхэхьагъэр, къыуаIуагъэр 
шъыд?
- Узгохьагъэмэ зэгорэм уахэхьан фаеба, Къэнтат?
- Уфэхьазырмэ, игъу, Мыхьамэт-Джэрый.
- ЗэкIакIо зыдэщымыIэм щызэплъэкIыжьхэрэп орба 
зыIорэр, тятэшыпхъушху?
- Ар гуджэ уикъабылмэ, сигуапэ.
- Адыгэ лIыгъэм ылъапсэхэр укъогъошIухэп.
- Тхьауегъэпсэу, нахьыкI.
- Адырэ къысаIуагъэмджэ укъызкIэупчIагъэми ущызгъэгъозэн. Бжыхьэпэ мазэм шIомыкIэу, шапсыгъэ-абдзэхэ 
лъэныкъомджэ хъугъэ-шIагъэхэр къыщытэджытхэшъы, 
уидзэ къулыкъушIапIэ къекIужь, утищыкIагъ къысаIуагъ. 
ЕтIани адыгэ куп чэщтеохэри къэзэкъмэ адэрэп, къыташIэрэр тэри ятшIэжьыт аIо. Ар Матвей атаманым къэзэкъмэ аригъашIэрэпышъ, шъэфджи нафэджи зэпэуцужьых. Ащджэ Ермолов дзэпщымджэ зызгъазэхэри 
макIэп. Матвей къэзэкъ пащэм изекIуакIэ Ермолов дзэпщым 
ыгу зэремыIурэр къыфыригъэхьрэ унашъомэ къахэщы...
Къэнтат гощэшхом ыIэ одитIу зытелъ тыжьын бэщ 
пакIэр къэсысыгъ, тхы бгъузэр нахь къэуфагъэ фэдэу 

--- Page 66 ---

хъугъэ. Гутео макъэр нахь зэхишIэщтыгъэми, къызхимыгъэщэу иупчIэ псынкIэхэр шъхьэм щычэрэгъугъэх. Ау 
ахэмэ апшъэжь хъугъэ-шIагъэр сыд ыIоу къэупчIэрэп. Ежь 
джэуапынчъэми, зэхихыгъэмкIэ зэрэамалынчъэр ынэ 
зэжъушъо сакъымэ къачIигъэщырэп, зэсэжьыгъэ къэбарым фэдэу зеIажэ, зыгъэгумэкIырэр гупшысэ чыжьэкIэ 
къырегъажьэ:
- Адэ шъыдэу пшIына, Мыхьамэт-Джэрый, узием 
уфэIорышIэ язгъэIуагъэр шъыд? Ыджы нэс узэрэщагъэсыгъэри сшIогъэшIэгъон. Неп, неущ амыIоу бжыхьэ пIалъэу 
къыпфагъэуцугъэр, яцIыфыгъэ щыщми, зыфэсхьын 
сшIэрэп, урящыкIагъэпщтын... А Пшызэ зэпырыкIыкIэми,- 
Къэнтатэ къыпигъэхъожьыгъ,- сэри сыгу еIурэп. Зэгорэм 
тызэунэхъулIэжьытмэ ари ащыщ...
Ар сфэIонэп, Мыхьамэт-Джэрый гукIэ ыIуагъ. Шапсыгъэ тызэкIом къыщыслъэгъугъэхэм къазэрэкIэупчIагъэхэ 
шIыкIэр къыпфэсIотэгъагъэмэ, угу джыри нахь къэбырсырыныгъи, тятэшыпхъушху. ГъэшIэгъоныр сызщыгъуази, 
сызщымыгъуази къыкIэупчIагъэх. ЗэрэхъурэмкIэ, яцIыфхэр 
адыгэмэ ахэтых. Армырмэ тэ щашIэра хъырцыжъхэр 
Хъан-Джэрые къызэрекIугъагъэхэр? Арэп згъэшIагъорэр, 
гъогум къыщытпэгъокIыгъэгъэ шыумэ якъэбар хэт къалэм 
нэзгъэсыгъэр? Шъэуаерэ сэрырэ нэмыкI цIыф ышIэрэп. 
ЗыгорэкIэ Шъэуае ыIотэгъэна? РымыгущыIэнэу фэзгъэпытэгъагъ. ПсырыкI къэзэкъхэмкIэ Шъэуае ыгу мышIуми, 
цыхьэ зыфэпшIын, ишъэф зыIыгъышъун цIыф. Ау етIани 
сшIэрэп ышIэщтыр...
- СырящыкIагъэп сфэIонэп, Къэнтат,- МыхьамэтДжэрые зыкъишIэжьыгъ,- ау адыгэмэ ячэщтеохэр къэзэкъхэмджэ амыгъэуцумэ, тиIоф мамырджэ ухыгъэнэу 
къысщыхъурэп. Непэ сызхэхьэгъагъэмэ цахьышIэгъу дэдэ 
самышIми, Пшызэ зэпырыкIыр яушъхьагъоу талъэныкъоджэ зызэрауIэшрэм шъэф хэлъэп.
- Цахьы къыпфамышIэу шъыдэу хъумэ уахэтыт ащыгъум? Шъыд пае узгуащагъ?
- Тятэ ихьатырщтын... Цахьы къысфашIыфэ сахэтын, 
къысфамышIы хъумэ, сиIоф шъхьафы.
- Адыгэхэр?
- Къэзгъэзэжьрэр Тхьэм ештэжьы аIоба?
- АIо. Ау ар адыгэхэмджэ шIэгъуае хъун,- Къэнтат 
гощэшхом къыпиупкIыгъ, псынкIэуи къыпидзэжьыгъ: - мы 

--- Page 67 ---

къэпIуагъэхэр сыгу рихьрэп. Зыгорэ къысшIооушъэфджэ 
сенэгуе...
- Ащ фэдашъо къыстеоштэмэ...
- Сыкъызэпымыут, Мыхьамэт-Джэрый,- Къэнтат 
гощэшхом тхы уфэгъашъор ыузэндыжьэу мэкъэ гъэчъыгъэкIэ къыIуагъ: - Шапсыгъэ укъызикIыжьыгъэ мафэм 
щыублагъэу зыгорэ сшIооушъэфы. Шъэуаий ары.
- Шъыд Шъэуае? - Мыхьамэт-Джэрые къэгузэжъуагъ.- Мыхъун еIуа? Зэфэнчъэу мэзекIуа?
- Арэу щытыгъэемэ...
- Адэ шъыд? Зыгорэджэ шэсэгъу непэ зэрэсымышIыгъэр армэ шIэ?
- ПкIэ ишIэгъэ зэпытына Шъэуае...- Гъусэгъу зэримышIыгъэмкIэ зэрэдыригъаштэрэр Къэнтатэ къыушыхьати, 
псынкIэу кIилъэшъужьыгъ: - кIо, сшIэрэп, Шапсыгъэ 
шъукъызекIыжь уж тIуми сыгу шъоIурэп.
- Шъэуае зыгъэгумэкIын Iаджи къыпыщылъ,- икъэмыщакIэ нахь фэгъэхьыгъэу, ау ышъхьэ къыримыхыпэу 
Мыхьамэт-Джэрые къыIуагъ,- ащ шъыдыджэ Шапсыгъэ 
кIогъур къыхэхьан... Ау Шапсыгъэ мыхъун горэ къыщилъэгъугъэу къыуиIуагъэмэ, сшIомыушъэф.
- А сшIэ гущэрэп, Мыхьамэт-Джэрый, шъуазыфагу 
сыкъыдэхьанэу сыфаеп...
VIII
Гъэмэфэ мэзитIур фэбэ мыухыжькIэ, мафэм нахьи 
чэщыр нахь гопэгъужьэу, текIыгъ. Бжыхьапэм езыублэгъугъэ уахътэм ипчэдыжьыпэ-пчыхьэшъхьапэхэр джы нахь 
чъыIэтэгъэ гужьыдэгъэкIыхэу къыхэкIых. Унэ пчъэIупэмрэ 
тетIысхьапIэм дэжьрэ псынэпс чъыIэ атеутхагъэ хъумэ, 
гупсэфыпIэх.
Дунаир дахэ, гуIэтыпI. СултIан хапIэри, адырэ гъунэгъумэ афэдэу, тынч. Лъэустэнхьаблэ зэрэмызэгъокIыр 
ищыIэныгъэ мэкъэ зэфэшъхьафмэ къаушыхьаты: сыдж 
теом зыщеIэты, атэкъэ макъэхэми защышIошIыжьы, шы 
Iэл гори чылапшъэмкIэ щыхэщыщыкIы, зымакъэ икIыгъэ 
хьэжъ гори псыIушъомкIэ щэбанэ, шъэожъые гори, гур 
ыгъэузэу, тэмашъхьэм щэгъогы.

--- Page 68 ---

- А Сисур,- Къэнтат гощэшхор унэм чIэджыкIы,- тхьэр 
осэгъэлъэIу, псапэ хъун, мо шъэожъыем IэшIу-IушIу горэ 
IэкIалъхь, ымакъэ зэхэсхын слъэкIырэп, зэIугъан.
"ТхьамыкIэр кIэлаб, Iэгу нэкI пэкIэ дашъу" язгъэIуагъэр 
тигъунэгъу фэкъолIым фэдэ горэу къычIэкIын, Къэнтатэ 
ыIуагъ. ТIэкIу тыригъашIи, "тхьамыкIэр сыдигъокIи сабыйкIэ ерыш" гущыIэжъри пигъэхъожьыгъ. Ярэби, сыд шъуIуа 
тишъэожъыемэ якъэбар? Хэт къысиIон, сыщигъэгъозэн? 
Хъан-Джэрыий, Сахьид-Джэрыий ашъхьэ аIыгъыжьынэу, 
зыфэшIушIэжьынэу чIыпIэ итхэми, цIыф хымэмэ ятэгъэпIух. 
АталыкъыгъэмкIэ Сисурэрэ сэрырэ тызэдыргъы, зафэр 
тэзэрэгъашIэрэп, ау ащ ыIорэми шъыпкъэ хэлъ. Уизэкъоным нахь тхьамыкIагъо сыд щыI! ЕтIани узщымыщ унагъом 
уисыныр псынкIагъоп. Бынынчъэ шъхьэзакъоу сызхэхьагъэмэ сакъызыханэм, ащ иIэшIугъэ зыфэдэр къызгурыIуагъ. Ау, сыдэу пшIын, тхьэм къыптырилъхьагъэр пщэчыщт. 
Зэ, Сисур, зэ, сипшъашъ, умыгузажъу, къыппыщылъым 
ори ублэкIынэп, шъхьатехъо зытехъуагъэу ар зыпэкIэмыкIыгъэр мэкIэ дэд. Ащ ыуж къикIыщтыр - дэгъуа, дэя? - 
Джары зэкIэми анахь Iофыр. Тхьэ етагъ о зынатIэ ухъущтым, 
зиунагъо дагъо изымыгъэлъын бзылъфыгъэу сыоплъы. 
Тишъэожъыехэр зэдгъэпIурэ аталыкъ шъузхэр ощ фэдагъэхэмэ, нибжьи сшъхьэ гумэкI къизгъэхьаныеп. ШъэожъыитIури сыл щыщхэми, Хъан-Джэрые сыгу зыкIыфэгъурэр сшIэрэп. Хъан-Джэрые зыдэщыIэ Шапсыгъэ 
зэрэтпэчыжьэр армэ шIэ? Сахьид-Джэрые зыщядгъэпIурэр 
нахь тпэблэгъэ бжъэдыгъу чылэмэ гъэшIэгъона, зыхэсыр 
унэгъо хымэба?! КIо, сшIэгущэрэп, тIуми сыл афэузми, 
апэ Хъан-Джэрые сыгу къэсымыгъэкIын сфэлъэкIырэп... 
ЕтIани ащ лъызгъэплъэгъэгъэ Мыхьамэт-Джэрыерэ Шъэуаерэ зызэрэзэфашIырэм сыгу еIурэп - азыфагу хьам плъыжь 
дэчъыгъэ фэдэу къагъэзэжъыгъ. Шъэуай нэмыIэмэ, 
зыкъысщедзые. Семыджэу, къясымыгъащэу сихьанэ -гъу нэ къихьэрэп. Сисурэ сызеупчIыкIэ, мэщхыпцIышъ, тегущыIыкIы. 
- А нысэ, а Быч,- дысыгъэ хэмылъэу Къэнтат гощэшхор маджэ,- адэ шъыдэу мы унэр зэгъокIы, тыдэ шъухъугъа сэIо непэрэзымафэм?
Адыл-Джэрые унэм къилъэдагъ:
- Укъэджагъа, нэнэжъ?

--- Page 69 ---

- Сыкъэджагъ, сикIал,- Къэнтатэ игуапэу джэуап 
къытыжьыгъ, сыдэу гъэмэфэ мэзитIум мыщ зыричыгъ 
ыIозэ, игушIубзыугъэ плъакIэ Хъан-Джэрые фигъадэу, 
иупчIакIэ Сахьид-Джэрые ригъапшэу джыри шъэожъыер 
нэшIукIэ къызэпиплъыхьагъ, анахь иным зэрэдэгущыIэщтым 
фэдэу риIуагъ,- уян сызфэягъэр, ау орми хъут. Моу 
джэхэшъотетмэ яIори, псы чъыIэ къысфягъахь.
- Ар зышIэтыр сэрмэ хъутба, нэнэжъ?
- Шъыд зыкIэмыхъутыр! Орми нахьышIужь, нахь 
сшIоIэшIун.
Адыл-Джэрые къыгъэсыгъэ псы Iэгубжъэм Къэнтатэ 
ешъуи, тхьэ елъэIугъ:
- Тхьэуегъэпсэу, сикIал, сыбгъэтхъагъ. ЛIы ухъоу, 
псым фэдэу уагъашIоу Алахьым къысегъэлъэгъужь. Джы 
уянэ садэжь къэгъакIу,- къакIо, нысэ, къакIо,- Къэнтат 
гощэшхом игушIо ардэдэм унэм къихьэгъэ нысэм пигъохыгъэми, игые ыпэ ит: - непэрэзымафэм шъуащыщ 
къэлъэгъуагъэп, синасыпти, Адыл цIыкIур сиIагъ, ары 
сыкъызфэнэжьыгъэр. Фабэм шъуигъэулэугъэу унэ чъыIэтагъэм зишъушIахьыжьыгъэщтын.
- Хьау, гощэшху,- нысэм фидзыгъэр къызхигъэщыгъэп,- Хъан-Джэрые цыякIэ фэсэды.
- Ара? Армэ хъун. Шъыд, нысэ, Тхьэм Iомэ, непэджэ 
къэбар?
- Чылэр мамыр, рэхьат, гуащэ.
- Ари дэгъу, ау чылэр сэ сизэхэфынэп,- бэмышIэу 
шъэбагъэу ынапи, ымакъи ахэлъыгъэм чъыIагъэр къышIутекIоу Къэнтатэ къыIуагъ,- унэгъо кIоцIыр ары сыкъызкIэупчIэрэр. Ыджа шъузэрэзгъасэу унагъор ары апэ 
шъунаIэ зытетын фаер. Уиунагъо рэхьатмэ, мамырмэ, 
чылэри, хэгъуашъхьэри, нахь благъи, нахь чыжьи орджэ 
мамырыт. Шъуз пый нахьи чылэ пый зыкIаIуагъэр шъыдэу 
пшIошIыра? Хьау, Алахьым ерэмыд, ушъуз дэй ащ къизгъэкIырэп, ау шъузышIур ары унагъом итынчыгъэ къызщежьэрэр. Ыджа гущыIэжъыр, тянэ шъуз дэигъэджэ арэп, 
зыдэкIожьыгъэм джэнэт щегъот, Iаджри тятэ ыIоу зэхэсхытыгъ. Шъыд, нысэ, пIэкIор натIэм узыфыщытыр, къэтIыс.
Гощэшхом ыпашъхьэ адыгэ хабзэмкIэ зэрэщымытIысыщтыр къиригъэкIэу Бычэ щхыпс мэкIэ шъабэ ыIупэ 
къечъагъ, ау зи къыIожьыгъэп.

--- Page 70 ---

- Адэ ары,- Къэнтат гощэшхом ежь зэриIожьэу игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- сыпфэраз, нысэ, ыджары тэри, 
тлъэкIапIэ пытэмэ зэрегъашIэ пIонэу, адыгэ хабзэм тызэрипIугъэр. Сапашъхьэ щыпшIэрэр ори уинысэмэ, пкъомэ 
къащэу Алахьым янасып уегъэлъэгъу, уапашъхьэ къыщашIэжьыт. Адэ ары... Тэ щыI, нысэ, Мыхьамэт-Джэрые?
- Коцыпкъыр къэсплъыхьат ыIуи, пчэдыжь сипчъэ кIыб 
къыдэджыкIыгъагъ.
- Изакъуа?
- Шъэуае игъус.
- Ащи сыфэраз, сIорэм блэкIырэп. Дунай Iаем, уихьаблэ утемыкIми, уизакъоу ушэсы хъутэп. ЦIыф бзаджэм 
уиджэнакIэ питхъыт. А нысэ, шъхьэнтэжъыер моу сакIыб 
къыдалъхьэлъ, бэлахьы зытемыфэн тхы мыгъор мэдыи. 
ГъэрекIо ащ фэдагъэп, мыгъ сызигъэгумэкIыпэрэр. Тхьауегъэпсэу, пIэ къысэкIугъ, ыджы нахь сыгупсэфыт. А нысэ, 
зыгорэджэ сыоупчIыт, мы аужрэ мэзэ зытIум Шъэуае 
щымыщ горэ, гуцафэ зыфэпшIын хэплъэгъуагъа?
- Икъэщэгъу блэкIы умыIотмэ,- Бычэ псынкIэу къыIуагъ,- нэмыкI хэслъагъорэп.
- Ара? - Къэнтатэ зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонми, къызхимыгъэщэу ежь зыфаемкIэ къеупчIыжьыгъ,- Шапсыгъэ 
къызекIыжьхэ ужа хьауми ыпэджа ар зеплъэгъулIагъэр?
- Ар къэсIонэу сшIэрэп. Шъэуае изакъоп, Сисури 
ащджэ сегуцафэ.
- Ы-ы, нысэ! - Джы шъорышIыгъэ хэмылъэу гощэшхор къыхэкуукIыгъ, ыIэ одхэр зытепшъыхьэгъэ тыжьын 
бэщыр зэригъэтIылъэкIызэ, къэупчIагъ: - Ащыгъум ягонахь 
къэтэхьыба? Зибэ щышIагъэм имакIи щышIэжьын, губгъо 
Iофхэр зэкIатфэхэу бжыхьэм тытехьэмэ, Тхьэм Iомэ, яхъяр 
тыхэплъэн. Ар тэIо шъхьаджэ, нысэ, Шъэуае инэшхъэигъэ 
сыгу еIурэп... Шапсыгъэ уж ар зеслъэгъулIэрэр... 
Мыхьамэт-Джэрые зи къыкIэкIэIукIэу зэхэпхыгъэба?
- ПшынахьыкIэ, гощэшху,- Бычэ илI ыцIэ, адыгэ хабзэпти, къыриIуагъэп,- ори ошIэ, ащ фэдэхэр къыуиIотэп. 
ЗыгъэгумэкIырэ закъоу дасшIэрэр, ари сшIуеушъэфы, 
урысыдзэм зэрэхэхьагъэр ары.
- Къэгъэзэжь зимыIэм, нысэ, тырэгущаIэджэ пкIэ 
иIэп,- Къэнтатэ къыпиупкIыгъ, ау ежь зыгъэгумэкIыри 
дыхэтыжьэу къымыIон ылъэкIыгъэп,- Мыхьамэт-Джэрые 
зезыдзэрэр сэшIэ сэ. Тэры, исабыйщтын. Алахьым ти 

--- Page 71 ---

Гривен чылэжъ тыкъыримыгъэкIыжьыгъагъот. Шъыд 
Лъэустэнхьаблэ тыкъэзыщэжьыгъэр? Чыжьэджэ къытэутыгъэ адыгамэр ары. Ары шъхьаджэ, ыджа адыгамэр джы 
мэ зэфэшъхьафджэ зэтекIы. А-ей, шъыдэу тичылэжъ 
тыщытхъэжьытыгъ. Адыгэмэ тапэчыжьэу адыгагъэм 
тыкIэнэцIэу къэтхьытыгъэми, тиадыгагъэ щытщымыгъупшэу 
тыщыпсэутыгъ. Шъуадыга шъуурыса зыми къытиIуагъэп, 
нэмыплъ къытихыгъэп. Тятэ зытырилъхьэгъэгъэ урыс 
тэмэтелъыр дышъэм е данэм хэшIыкIыгъэми цIыф ыгъапэтыгъэп. Джы тыадыгэп, тынэгъоеп, тыурысэп. ТшIагъэр 
къытфагъэгъурэп, тшIэтым тыфырагъэтырэп...
Унэ лъэгуцэмкIэ Адыл-Джэрые ымакъэ къэIугъ, мыгузажъоу, шыукъамыщ уплIэнкIагъэри ыIэмычIэу, унэм 
къихьагъ, янэ дэжькIэ нахь гъэзагъэу къыIуагъ:
- Шъыд сэIо Шъэуае икъэтыкIэр?
- Шъыд, сикIал,- Къэнтат нанэр шъэожъыем IугушIуагъ,- уфэзэщыгъа?
- Шыхэр псы емыгъашъох, щэджагъо мэхъу пэт.
- Ары гущ, сэри ахэмэ якъэтыкIэ сегъапэ.
- Уегъапэмэ, ыджары, нэнэжъ!.. Сыиныгъэмэ, ХъанДжэрые сыфэдизыгъэмэ, шыхэр псашъо сфытыгъэх.
- Ары гущ, Хъан-Джэрый угу къэкIыгъ, сикIал... 
Сахьид-Джэрыий зыщымыгъэгъупш, ари уянэ къылъфыгъ, 
пшынахьыжъ. ПкIэрытчыгъэхэу уафэтэгъэлIэжьы.
- Ахэмэ анахьыжъи сиI сэ,- Адыл-Джэрые къызIуипхъотыгъ.
- Ы-ы! - Зэхихыгъэр зыфихьын ымышIэу нысэм дэжькIэ плъэзэ, Къэнтат гощэшхом ымакъэ зыкъыIэтыгъ, 
псынкIэуи шъэожъыем ыпашъхьэ зыкъыщишIэжьыгъ: - Адэ 
ары, уиI. Къырым-Джэрые къытхэмысыжьми, шъуанахьыжъ, лIакъом щыщ. Къошыр зыщыбэм бэныр щыбыхъу 
язгъэIуагъэр? Сигуапэ пшыхэр зэрэпщымыгъупшэхэрэр...- 
ЗэIахьылыгъэм гугъэткIу ехъулIэгъэгъэ Къэнтатэ шъэожъыер зыгъэгумэкIыщтыгъэр джыры ныIэп ыгу къызыкIыжьыгъэр, къехъулIагъэр рыхигъэкIокIэжьэу цIацIэ фэдэ 
зишIыгъ: - А синынэ гущ, шыхэр псашъо пщэнхэу, ощ 
нэмыкI паIо зыщыгъ щагум дэтыжьба?!
- Шъыд пае дэмыт, нэнэжъ,- Адыл-Джэрые ащ 
къежэщтыгъэ пIонэу къыIуагъ,- онэш зэблэхъуиплIым 
Шъэуае цахьы афишIырэп нахь...

--- Page 72 ---

- Уятэ удэшэсмэ, адырэ онэшитIури Iэдэжьджэ къыздырещэкIа?
- Нэнэжъ, пIорэ шъыд! Шъэуае зышэсджэ, Къаймэт 
фэкъолIым онэшхэр къыфегъанэх.
- Шъыд ащыгъум Къаймэт фэкъолIыр зыфыщы сыр? - 
Къэнтат нанэм шъэожъыем ыгу ыщэфыгъ: - Шыхэр псашъо 
зыкIимыщэхэрэр?
- Къаймэт фэкъолIыр, нэнэжъ, щыгъущэ кIуагъи.
- Ары, тыгъуасэ дгъэкIуагъэ,- къыдырегъаштэ, етIанэ 
ыгъэшIагъоу къеупчIы: - ащи ущыгъуаза?
- Адэ нэнэжъ, пщы щагум дэкIрэр сымышIэу унагъом 
сыщыщба?
- Ох гущ, сикIал, аферым, сыогъатхъэ. Ыджары 
уилIакъуи, уимылъкуи, уибылыми къызэрэбгъэгъунэн 
фаер! Зэ, шылъэмакъэ къэIу. Мыхьамэт-Джэрыедхэм 
къагъэзэжьыгъэджэ сенэгуе.
- Шъэуаедхэр армэ, нэнэжъ,- Адыл-Джэрые унэм 
илъэтыжьзэ, къызэджэкIы,- онэшхэр псашъо тщэтых.
- Модэ еплъ шъхьэпэежъ цIыкIум зызэришIрэр! - 
ЦIэцIэным нахьи фыриIэ шIулъэгъур къытекIоу, Къэнтатэ 
шъэожъыем кIэлъиIуагъ, игые шъаби гущыIэжъкIэ къыухыжьыгъ: - "Сабыим уIущхыпцIэмэ, пцэ къуае делъагъо" 
ыджары язгъэIуагъэр. ТэгъашIо тIозэ, шъхьэпае тIэкIэхъуахьыгъ. Ащ ищыкIагъэр сэ сэшIэ, ХъорэлIыкъо Мэрчанэ 
фэдэ аталыкъ пытэжъ гор,- Къэнтатэ ардэдэм ХъанДжэрые ыгу къыпылъэдагъ, хэщэтыкIыгъ нахь, игугъу 
къышIыгъэп. Мыхьамэт-Джэрые илъэмакъэ лъэгуцымкIэ 
къызщэIум, гощэшхом ыпашъхьэ лIым щылъэхахьэрэпти, 
Бычэ псынкIэу адырэ унэм чIэхьажьыгъ.
Унэм къихьагъэр Мыхьамэт-Джэрый ары Iоу 
умышIэжьынэу, лIыгъэм зыригъахьэу ятэшыпхъум къыIогушIоми, гукъао горэ къызэрехъулIагъэр ынэгу къыкIэщы.
- Шъыд, Мыхьамэт-Джэрый, тхьэ къысауи, къыохъулIагъэр? - Къэнтатэ къыкIэщтагъ,- зыгорэм емыкIу 
къыуихыгъа?
- Олахьэ сымышIэрэ ар къызэрэосIотэр...
- Тэ щыI Шъэуае?
- Шъэое фэкъолIымрэ сэрырэ тиIоф зэхэлъыжьэп,- 
Мыхьамэт-Джэрые къэхъугъэ щыIэп къыригъэкIэу щхыпцIышъо фэдэу зишIыгъ шъхьакIэ, ыгу къызэрэдемыIэрэр 
къыхэщыгъ.

--- Page 73 ---

- Шъыд къышъохъулIагъ, синынэгущ!
- "Пырамыбжь мэшъхьалъэ, шъхьадж илъэпкъ еожьы" 
зыфаIорэр тазыфагу къыдэхъуахьыгъ. Щхэны джи, гъэны 
джи ащ фэдэ уифэкъолI къыуишIэжьыныр... "Урысыгу 
хъугъэмрэ адыгэгумрэ зэгурыIотэп" ыIуи, шъофым сыкъырини, хэхьажьыгъ.
- Ащ сенэгуягъ сэ!..- Къэнтатэ хэщэтыкIыгъ.- Ау 
Шъэуае ар нибжьи еспэсыныеп...
- Непэджэ огугъа, тятэшыпхъу, ащ фэдэгу къызысфыриIэр?
- Шъыдигъу узегуцэфагъэр? - КъыраIорэр ышIошъ 
мыхъоу Къэнтатэ къэупчIагъ.
- Идао ышъхьэ шапсыгъэ гъогум къыщысфырихыгъагъ.
- Джы нэс ар шъыд пае къысэмыIуагъ? - Къэнтатэ 
ынэхэр джы къилыдыкIыгъэх.- ИIо къытхилъхьанэу шъыд 
ащ фэмыгъотырэр?
- Хэт мощ пылъыр...- Къыримыдзашъоу зишIыгъэми, 
Мыхьамэт-Джэрые игукъао фэмыIажэу хэхьапщыкIыгъ,- 
мощ фэдиз дахэ зэтIуагъэм тыкъызэхишIыкIыжьыгъэп. 
Ыджащ фэдэщтын хьэ мыгъасэрэ цIыф мыгъасэрэ зэфэдэ 
язгъэIуагъэр.
Нэпс къечъагъэхэр Къэнтатэ IэплъэкIжъыемкIэ кIилъэкIыкIыгъэх.
Мыхьамэт-Джэрые ылъэгъугъэр фэщыIагъэп:
- Уизынэпсыцэ, тятэшыпхъушху, фэшъуашэпи а джырмыкъым!
Къэнтат гощэшхом пкъы зандэр ымыгъэсысэу заулэрэ 
щысыгъ, етIанэ шъхьэр дигъэсысэу, къыIуагъ:
- Е-о-ой, Мыхьамэт-Джэрый, нахьыкI, Шъэуай закъоджэ огугъа сэ згъаерэр, сшъхьи дэсэгъэежьы. Ар 
къызэрэтэхъулIэтым, Шъэуае нибжьи сшъхьэ къихьэгъахэп, 
бэшIагъэ сызенэгуетыгъэр... Гривен тыдэсы зэхъум, тятэ 
иурыс гохьакIэ зыгъэшIэгъогъагъэр мэкIагъэ, рыгущыIэхи, 
ащыгъупшэжьыгъагъ. Ыджы о пшIэрэр къыпфадэрэп, 
уятэжъи къыппаIэтыжьыгъэу плъэгъун. Адэ шъыдэу пшIын, 
уятэжъ изэманрэ тэ тизэманрэ зэтекIы... Шъэуаеджэ хьэм 
сишкыгъ, хымэ ныбэ къикIыгъэми, ебэ, псэкIоды, дгъэнэтIупцIэнэп сIуи, уишыплIэ дэсэу тIопсэ бэдзэрым къызиохым 
щегъэжьагъэу спсэ Iуслъхьагъ, арэу къытфычIэкIыжьын 
Iоу сшIагъэп...- Къэнтатэ ШъэуаекIэ къыIуагъэр псынкIэу 

--- Page 74 ---

зэблихъужьыгъ: - А Мыхьамэт-Джэрый, а нахьыкI, чэм 
лъакъо шкIэ ыукIырэп зэраIоу, Шъэуае угу емыгъабгъ, 
ари адыгэ шъхьафитым къырифэкIырэмэ ащыщ, тэ кIон, 
иплъыр -стырыгъэ кIэжъукIыжьыгъэу пчыхьэ нэс къыгъэзэжьынджи къэнэнэп.
- Зы лъэбэкъу пщы щагум къыдидзэнэп!
- А Мыхьамэт-Джэрый, а нахьыкI...
- Ащ къысиIуагъэр, Къэнтат!..
- Шъыд къыуиIуагъэр?
- "Уиурыс тэмэтелъ къызтепIыикIрэ тэмитIур есыупкIэхыт" къысиIуагъ.
- Тхьэ къысауи! - Къэнтат гощэшхор къыхэкуукIыгъ.- 
УкIакIор ащыгъум скуашъо щыспIугъэба!..
IX
Нэбгырищ нахь - Мыхьамэт-Джэрый, Къэнтат, Быч - 
зыщымыгъозэ шъэф сакъым пщы щагур хэтызэ, гъэмафэр 
икIи, бжыхьэр къихьагъ. Ау а охътэ гумэкI блэкIыгъэри 
хъаныкъо унагъомкIэ хъугъэ-шIэгъэнчъагъэп: МыхьамэтДжэрые урысыдзэм итэмэтелъ зыщытырилъхьащт мазэм 
исабыитIу, Хъан-Джэрыерэ Сахьид-Джэрыерэ, яаталыкъхэмкIэ гузэгъабгъэ азыфагу къыдэмыхьэу, пэшIорыгъэшъыкIэ зэриубытылIэжьынхэ ылъэкIыгъ. Ар езгъэшIэн 
нэрмылъэгъу щынагъор, анахь къыпэблагъэми ышъхьэ 
фыримыхэу, зишъэфыгъэр Мыхьамэт-Джэрые закъор 
арыгъэми, зэрэгъэуIушыжьыгъэх пIонэу, шъэо жъыехэр 
пщы щагум димыугъоежьхэу Къэнтат гощэнэнэшхор 
гупсэфыгъэп. Зытещыныхьэщтыгъэр ежьыркIэ шъэфыгъэ, 
ау гум илъыр фэкъолIхэм къагурэIоми, къызхамыгъэщэу 
шъэожъыемэ яхьанэ-гъунэ итыщтыгъэх. Хэт ышIэра, джы 
цыхьэ зыфэпшIыжьыщтыри пшIэрэп ыIоти, ятэ икIэрэхъо 
ушъагъэ, Iабэмэ къызэриштэнэу, итэхътэ кIыб дигъэлъыщтыгъэ, къэмэ зэдэлъри хьазырыгъ.
Бжыхьэпэ мэфэ гумэкI блэкIыгъэхэм ялъытыгъэмэ, 
непэ Къэнтатэ гукIэ рэхьат. Ау дунай гумэкIыгъом щыщэу 
ежь зезыдзэрэр нэбгыритIу - Мыхьамэт-Джэрыерэ Шъэое 
фэкъолIымрэ. Шъэожъыехэр, ежь иIуагъэу, ибгъэгъэ 
чIэгъ чIиугъоежьхи, гупсэфыжьыгъэ... Зэушъыижьы нахь, 
зэриIо дэдэуи иIоф щытэп. Пщы щагур зыфызэгъокIым 
уигъапэу, къэлэпчъэ макъэм пшъхьэ уигъэпхъуатэу, 

--- Page 75 ---

ошIэ-дэмышIэ бырсырэу хьаблэм къытетаджэрэм кIэрахъом, къамэм улъигъэIабэу сыдэущтэу угупсэфын? 
ЕтIани ахэмэ джа паIо зыщыгъ нэбгыритIур апшъэжь. 
Сисурэ иIоф ахэмэ къазыхэхьажькIэ, уфаеми щыс, уфаеми 
тэджы, шъхьэгугъум шъхьэгугъу къыхэхъожьы.
Шъыпкъэр пIощтмэ, Къэнтат гощэшхор зэрэмыгугъагъэу Мыхьамэт-Джэрые иIоф къычIэкIыгъ. А зым 
урыгущыIэ зэпытмэ, жэуз уехъулIэщт зэраIоу, иурыс 
тэмэтелъхэр зыгъэшIэгъуагъи зымыгъэшIэгъуагъи щыI. 
Мазэм къехъугъэшъ, къулыкъушIэкIэ мафэ къэс Екатеринодар макIо, къэкIожьы. Тхьэмафэм чэщитIу, чэщищ 
щырихэуи мэхъу. Итэмэтелъ телъэу, зытемылъыри нахьыбэу къыхэкIы. Сыд пае ахэмкIэ "бжъэдыгъу мамырхэм" - 
джары къэзэкъхэр къызэряджэхэрэр - анэ укIэIэбэн, 
имыщыкIагъэу агу джыри бгъэбырсырыжьын, ежьхэми 
мышIугъэ къызфахьыжьын?..
Джары ежь Къэнтат гощэшхомкIэ Мыхьамэт-Джэрые 
иIоф къызэрэшIошIырэр, ащ нэмыкI гупшысэ гори къышIухэмыхьэу щытэпщтын, ау ышнахьыжъ ыкъо иIоф зытет 
шъыпкъэр хъырцыжъмэ гъогум къыщыфадзыгъагъэр ежь 
зиусхьанымрэ Шъэое фэкъолIымрэ нэмыкI, Мэрчан аталыкъыгъэр тIэкIу къегуцафэщтыгъ умыIощтмэ, цIыф 
ышIэщтыгъэп. Къэнтат гощэшхом инасып ащкIэ цыхьэшIэгъу зэрамышIыгъагъэр...
Ау етIани, адыгэ унэм щызэрэгъэгупсэфыгъэ шъэожъые хэмкIэ зыгу щыIэ Къэнтатэ ыIуагъ, урысмэ тазэрэгохьагъэр тшIэзэ, адыгэ лъэныкъом къэдгъэзэжьын 
фэягъэп, Пшызэ иджабгъу нэпкъ тытесыгъот... Сэ силажъи 
хэлъ ащ! Адыгэмэ тахэзыгъ, тахьыщт, ташхыщт сIозэ, 
лIакъор згъэпсэугъэп. Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэр 
армэ, быяу, умыгузажъу сIомэ сеушъыизэ, урыс пачъыхьэм къыфыдигъэкIыгъэгъэ унашъор илъэс зытIум щызгъэгъупшэгъагъ. Сыд адыгэ лъэныкъом къэдгъэзэжьыгъэкIэ, гухахъоу щытлъэгъугъэр? Тимэлхэр щалIых, тихьэ сэ 
шIагъэхэр щагъэсты, лъэмыджым сырыгущыIэжьрэп. 
Ахэмэ ягугъу сымышIыжьми, сыгурэ спсэрэ зыIуслъхьэгъэ 
Шъэуае къызэрэтфычIэкIыжьыгъэр? Ар сэIо шъхьакIэ, сэ 
къызэрэсщыхъоу Iофыр щымытмэ? Мыхьамэт-Джэрыий 
ыныбжь емылъытыгъэу плъыр-стыр, зыфэщыIагъэп. 
Пщыба, нахьыжъба, нахьыкIэм къыфи дзыгъэм зыдыригъэхьыхыгъ. Урысыгумрэ адыгэгумрэ зэригъэпшэным, 

--- Page 76 ---

дунаим къыщыхъурэмэ ахэгущыIэным, иIоф ахилъхьаным 
Шъэуае иакъыл нэсыгъа? Сицыхьэ зытелъыгъэ фэкъолI 
закъор тхэзыгъ. Тыда джы ар зыдыхэтыр? Хэт ибгъагъ, 
хэт иджэныкъу чIыпIэ фэхъугъэр? Адыгэ хъырцыжъмэ 
Пшызэ адекIми сшIэрэп, ар хъухэнэп!.. МэзитIум уиплъырыгъэ пкIэмыжъукIыжьыныр, узщапIугъэ щагур IэшIугъэ 
горэкIэ угу къэмыкIыжьыныр, ахэр зэкIэ хэсэгъэкIышъ, 
кIо, тэ тыIофэп, Сисурэ гущэу мафи чэщи зыгу къигъыкIырэмрэ зыкъэмышIэжьыныр зыфэсхьын сшIэрэп... Пщы 
щагум плъапэ къыдыуимыгъэдзэнэу Мыхьамэт-Джэрые 
зэриIорэр угу емыгъэкIу, къыфэIо шъу рэп нахь, кIэгъожьыгъэкIэ сенэгуе, чэм лъакъо шкIэ ыукIрэп, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, тикъэлапчъэ оркIэ зэфэшIыгъэщтэп. А 
тэмэпкъ еупкIэхынэу зыфэпIуагъэр Мыхьамэт-ДжэрыекIэ 
пфэшIэшъунэп, умышIахэ гущэу ужэ къыдэлъэтыгъэнкIи 
мэхъу... Ау пIорэр зыдэпшIэжьэу пыигум ар къыбгъодэкIыгъэмэ, къыпфэсыдэнэп, сидэхэ Iуагъэ хъаулые пфэхъун!
Адырэ къыпыт унэм шъэожъыемэ язэрэгъэбырсыр 
макъэ зыкъыщиIэтыгъ.
- А Сисур,- Къэнтатэ джагъэ,- тэ ущыIа? Шъыд унэм 
зырашIахьыжьыгъэу шъэожъыехэр зыфисхэр! Къаймэт 
регъэщых.
Адыл-Джэрые ынэхэр къыIэпыкIхэу, Сисурэ ычIыпIэкIэ, 
унэм къилъэдагъ:
- Укъэджагъа, нэнэжъ?
- Сыкъэджагъ унэм сишъоудэгуахьышъ!
- Сэрэп ар! - Адыл-Джэрые, ихыягъэ ыпэ итэу, къызIуепхъоты.
- Хэт адэ бгъэмысэрэр?
- Хъан-Джэрые ыIорэр ошIа, нэнэжъ?
- Сыщыбгъэгъуазэмэ, сшIэн.
- Сынахьыжъ, шъукъысэдэIу еIо.
- Хъан-Джэрые арэу еIомэ, аферым, мыхъун хэслъагъорэп.
- Ары шъхьаджэ, зымыгъэсысэу пшысэм къедэIу еIо.
- Пшысэ къышъуфеIуата?
- Адэ... IурыIупчъэхэри къытегъаIо... Къоджэхь-къоджэшкыр къызысымышIэджэ, сынатIэ, нэтIэкъау еIошъы, 
щэунае къео...
- Сахьид-Джэрые шъыдэу зишIра? - Къэнтатэ щхын 
фалI, зеIажэ.

--- Page 77 ---

- Сахьид-Джэрыешъы, ащи сынахьыжъ еIо, зыкъыстырегъэпщахьы...-Адьл-Джэрые ышъхьэ риуфэхи, 
IэбжымкIэ ынэмэ акIэIотыхьэмэ Iупчъапчъэзэ, къэгъынэгъагъ.- Оры, нэнэжъ... Шъы ахэр къызфэпщэжьыгъэхэр?.. 
Одырэр къахь, мыдырэр хьыжь, сыкъырафэкIы...
- А-енасын, сяцIэцIэт сэ ахэмэ!.. Мо къакIо, сикIал, 
пчъаблэм угомыт,- Къэнтатэ шъэожъыер зызэреубытылIэм, игъын нахь мэкъэхъукIэ къыхидзэжьыгъ.- Ары 
гущ, пшынахьыжъитIу угу хагъэкIыгъ. ЗэIун, сикIал, умыгъ. 
Уимэхагъэ ямыгъэлъэгъу, ыджыри нахь зыкъыптырагъэпщыхьат. Унэпсхэри моу кIэсэгъэлъэкIыкIых. Ыхьы, 
джы нахь лIышъо къыптеуагъ. Хэти щэрэщ, укъаушъхьакIугъэмэ, къызхэмыгъэщ, укъауIэгъапэу пшIэми, чIыпIэ къин 
уифагъэми, унэпс зыщыухъум, лIыгъэ къызхэгъаф, сикIал. 
Ма мы IэшIу-IушIур, ащ щыщ Хъан-Джэрыий СахьидДжэрыий аIузгъэфэнэп. Тэ щыIэха сэIо ахэр? А ХъанДжэрый, а Сахьид-Джэрый!
Адыл-Джэрые щыгъ джэнэ къолэнымрэ гъончэдж 
пхэлъэ быхъумрэ афэдэ къабзэ ащыгъэу, шъо бгырыпх 
бгъузэкIэ абг зэпыпхыкIыгъэу, а зы хъэдэным хэшIыкIыгъэ 
цокъэ пIуакIэхэр алъакъомэ апылъэу, упкIэ пэIо хъурэе 
зэкIухэри ашъхьарысэу, Хъан-Джэрыерэ Сахьид-Джэрыерэ унэм къихьагъэх. Къызэплъ-зэплъыжьхи, нэнэжъым 
кIэрыгъэпкIэгъэ Адыл-Джэрыеу тхылъыпIэ къолэн цIыкIумэ 
акIоцIылъ IэшIу-IушIур зыIэбжыб чIизым пымылъхэу 
дырекIокIхи, янахьыжъыгъэр зыдашIэжьэу, тэхътэ лъа хъчэм 
тетIысхьагъэх.
- Адыл-Джэрые ыгу къышъуабгъэ,- тIумэ язи ыцIэкIэ 
емыджэу, сэмэркъэу тхьагъэпцIыгъэ тIэкIуи ынэмэ къакIэщэу Къэнтат нанэм къыIуагъ.
- Имысагъэ зыдимышIэжьырэмэ, ыгу къытэрэбгъ,- 
джау сыдми, Iофы зыримыгъэшIы фэдэу Хъан-Джэрые 
къыIуагъ.
- Шъыда, шъыда!..- Янэжъ къогушхукIэу, АдылДжэрые къызщылъэтыгъ.
- Быяу, Адыл. Тхьэ къысауи шъыдэу утэмэкъ кIэкIа?
- Шъы, нэнэжъ, плъэгъурэба Хъан-Джэрые ыIорэр?
- Хъан-Джэрые мыхъун къыIуагъэу зэхэсхыгъэгоп.
- Зэхэпхыгъэба, нэнэжъ, сегъэмысэ.
- Ар зэхэсхыгъэ, ау узэригъэмысэрэр сшIэмэ 
сшIоигъу.

--- Page 78 ---

- КъерэIу ешIэмэ...- Адыл-Джэрые гъумтIымзэ, 
ышъхьэ риуфэхыгъ.
- Нахьыжъым упэгущыIэжьыныр къекIуа, нан? - ХъанДжэрые шъхьэ псыгъо пэгэ IэтыгъэкIэ къэупчIагъ.
- Ар Адыл-Джэрые къерэIу. КъекIуа, сикIал?
- Хьау,- натIэкIэ джэхашъом еплъыхэу, ерагъэу АдылДжэрые къыжэдэкIыгъ.
- Нахьыжъым ишIоигъоныгъэ умышIэныр? - ХъанДжэрые дыригъаштэу Сахьид-Джэрые къэупчIагъ.
- ШIоигъоныгъэр, сикIал, зэфэшъхьафыбэу зэхэлъы,- 
зэхихыгъэр Къэнтатэ блитIупщыгъэп,- ар бгъэцэкIэнэу 
узежьэджэ, узгъэунэни узгъэунэхъуни къыпфыхэкIыт. 
Тара ащыщэу?
Сахьид-Джэрые къыIощтыр ымышIэу къызэшIонагъ.
- Ы-ы! КъыбгурыIуагъа ыджы! - Игухьа-гужъ гушIо 
Адыл-Джэрые къызщигъэлъэтыгъ.
- Зэ, укъэмыхъыжъ, Адыл-Джэрый,- Хъан-Джэрые 
мыгузажъоу, шапсыгъэ гущыIэ "мыхъыжъэри" къыхигъафэу, зыкъигъэмэкъэхъугъ,- армэ узхэхьагъэр, къаигъ, 
уимысагъэ къэозгъэлъэгъужьын. Шъыд псы Iэгубжъэ 
къахь къызыуаIом, къыкIэмыхьыгъэр?
- Ар Iоф шъхьаф,- Къэнтат нанэм игущыIэ зэрзэкIихьажьрэр гуригъаIоу, къыгос шъэожъыем фыреплъэкIыгъ, 
еIэсэкIыгъ: - ащ фэдэ пшIагъэмэ, сикIал, джынэкъэуж 
умышIэжьы.
- Ары шъхьаджэ, нэнэжъ, псы Iэгубжъэ пае цIыфым 
ешъхьэшъуаоха? - Адыл-Джэрые ушъхьагъу къыгъотыгъ.- 
Сахьид-Джэрые Iэшхожъ, гъучIым фэд...
- Нахьыжъыр къызэрэпщыгугърэм лакъырдыгъэ 
епшIылIэмэ, къыошъхьэшъоон ылъэкIыт, адыгагъэм ари 
къеубыты, сикIал. ЗэкIэми анахьышIур адыгэгъэ шэнмэ 
ащымыкIуахьымэ ары. Ащ фэдэ ори, пшынахьыжъхэми 
шъуазыфагу къыдэмыхьажьынэу, хэти инахьыкIагъэрэ 
инахьыжъыгъэрэ зыдишIэжьэу, зым IэкIэзыгъэр адырэм 
къыштэжьзэ, шъузэдэпсэунэу сышъущэгугъы. ШъуIэ 
зэкIэмыдзагъэмэ, дунай хьылъэу тызтетыр къин къышъуфэхъут. ЗэшитIур къэмэ бгъутIуц аIо. Шъо тхьэм 
ишыкурджэ, зэшиплI шъохъу, шъукъэхъумэ, шъуяти 
жъышъхьэ мафэ къышъохъулIэн, Алахь зизакъом ынэшIуджэ СултIан лIакъори бэгъон, адыгэ лъэпкъым хэхъон. 
Сэр гущи, хэт ышIэра къыспыщылъыри, сылIэмэ, сибэн 

--- Page 79 ---

быхъу жъугъэхъун. Шъуашъхьагъ джыри тIэкIурэ ситэу 
шъуинасып Алахьэм къысегъэлъэгъужь. Шъыд ащ нахь 
тхъагъо мы адыгэ дунай бырсырым сэ къыщыслъэгъужьын!..- Къэнтат гощэшхом ошIэ-дэмышIэу ыгу къызэхахьи, ымакъэ къышIуефэхыгъ, сабыймэ апашъхьэ 
къыщехъулIэрэр шIоемыкIоу, пкъы зандэм псынкIэу 
зыкъыригъэшIэжьэу шъхьэр диIэтэежьыгъ, ыпашъхьэ ис 
шъэуитIумэ аIугушIуагъ, гущыIэр зэкIэ зыпкъ къикIыгъэ 
къыгос цIыкIум ышъхьашъо Iэ щифагъ, ариIуагъ: - КIо, 
нынэ, сэ шъукъыскIэрысджэ пкIэ иIэп, бжыхьэ мэфэ шIагъом зыхэшъумыгъэн, жьым шъухахь, шъуджэгу. Хьаблэм 
чыжьэу шъутемыкI. Къаймэти, нэмыкIми аIорэм шъуедэIу. 
Мыдэ, Хъан-Джэрый, Сахьид-Джэрый, зэ шъукъэуцу, 
шъуятэ мы IэшIу-IушIу тIэкIоу къалэм къысфырихыгъэм 
шъори шъухэсынынэп.
Пчъаблэм дэжь Адыл-Джэрые зыщыритIагъ, нэплъэгъу тхьагъэпцIыкIэ Къэнтат нанэм еплъыгъ, ышнахьыжъмэ 
зэрятэрэр зэригуапэр ымэкъэ чан къыхэщми, егыигъ:
- Ахэмэ, нэнэжъ, IэшIу-IушIум щыщ аIумыгъэфэнэу 
пIогъагъэба?
- Адэ, сикIал, мыхэмэ ясымытмэ, о къыосымытымэ, 
шъыдэу хъумэ мыр сцагэ дэхьан, шъуихьалэл. КъызхэкIыгъэри зыхэхьажьытэри шъуятэ идышъэ коныжъ. Алахьым 
шъуизымафэ мэфишъэ шъуфешI.
Шъэожъыехэр унэм икIхи, изакъоу къызенэжьым, 
джы нэс зыфэзэщыгъэ тыжьын бэщ гужьыдэгъэкIыр Къэнтатэ къыштагъ. Гупшысэр къытекIо хъумэ, зэришI хабзэу, 
бэщ пэкIэ хъураем ыIэ одитIу тырилъхьи, иплъызыгъэ 
мыухыжь диублагъ.
Жъыгъо мытхъагъор, къыгъэшIэгъэ илъэсмэ щахэгупшысыхьажьынэу, къогъупэ тынчыпIэ горэм ренэу 
фэерыш. ЩыIэныгъэм езэщыгъэу, зылъэ пытэ тет нахьыкIэмэ хъопсэгъо-шъугъугъэкIэ защидзыеу, цIэцIэлэгъумтIымыгъэр къебэкIэу арэп. Хэтырэ цIыфкIи жъыгъор 
зэфэдэми, икъехьакIыкIэ бэкIэ зэтекIы. Ащ шъхьэзэкъоныгъэр къызыхэхьажьырэм, гур мэкIодышъ, зыми уримыщыкIэгъэжь фэдэу укъэнэ.
Къэнтат гощэшхор жъы узхэмрэ шъхьэзэкъо зэщыгъомрэ аухы озгъэIон чIыпIэ непэкIэ итэп. Илъэс тIокIиплIым 
хэхьагъ пIокIэ, зыми ышIошъ хъунэп - джыри зыкъэзыуфэн 
зимыгухэлъ тхы бгъузэмрэ тэмэ хъураехэмрэ яIэпслъэпсыгъэ, тахътэм тесми, джэхэшъогум тетми, зэдештэ. 
Ынэхэм гур зыгъэцIыкIун гъукIэгъэ-пкIыжьыгъэрэ нэшхъэй 
гъощагъэрэ акIэплъагъорэп. Пщы щагу хъоо-пщаур зылъэ 
тезгъэтырэ гощэшхом, сыд ыныбжьми, шъхьэзэкъоныгъэ 
гукIодыгъор бгъу пстэумкIи епхьылIагъэми, кIэрызэгъэ нэп - ышнахьыжъ ыкъо зиусхьаныр армэ, Iордэгъазэу 
къышъхьащыт, инысэшъ, шэнышIу, Iушъаб, пхъорэлъф 
цIыкIуищыри нэнэжъ гъатхъэу къетэкъокIыгъ.
Бжыхьэ тыгъэ фабэм зыхэзгъэнынэп ыIуи, Къэнтатэ 
унэм къикIыгъ шъхьакIэ, нэмыкI ушъхьагъу заули ащ 
къыхэхьагъ: шъэожъыехэр инэплъэгъу кIэмыт зэпытхэми, 
язэрыгъэджэгу макъэ зэхихэу унэ лъэгуцым тесмэ, нахь 
гупсэфыщт, джы къызнэсыгъэм зихэхьажьыкIэ емызэгъы рэ Шъэуае ищагу дэтыкIэщтыгъэр СисурэкIэ ыгу къыгъэкIыжьэу, гущыIэгъу пшъэшъэжъыер ымышIыщтми, хэт 
ышIэра, ыпсэ зыпэблагъэмкIэ щымыщ горэ къыхафэми 
къыхэмыфэми зэригъашIэу, иIофшIэкIэ-IэбакIэ загъорэ 
фычIэплъэу щысын; зэкIэми апшъэжь Мыхьамэт-Джэрые 
икъэкIожьыгъошъ, къэзэкъ ухъумэкIуитIумэ иунэ къагъэсыжьми, шыу шъхьэзакъоу пщы щагум къыдигъэхьажьынэп, нэшIо-гушIокIэ пэгъокIын.
Тыжьын бэщышъхьэ хъураем Iэ одитIур телъэу унэ 
лъэгуцым тесыныр е пчъэIупэм Iусыныр Къэнтат гощэшхом 
пчэдыжьыпэ-пчыхьэшъхьапэм икIэсагъэми, "сыда мыщ 
ынэ къыттедыкъагъэу, тшIэрэр зэригъашIэу, ыуплъэкIоу 
зыфыщысыр" зыIорэ Iаджи пщы щагум дэтыгъ. Ахэмэ 
язэкъуагъэп, Бычэ гуащэми Сисурэ джэхэшъотетми аIу 
зэфагъазэу ащкIэ зэдэмыгущыIэгъагъэхэми, Къэнтатэ 
ищысыкIэ мыухыжь агу еIущтыгъэп. Жъыгъо шъхьэзэкъоныгъэм къыздихьырэмэ, сыдэу пшIын, ари ащыщ. Ау 
ащ фэдэ Къэнтатэ еIолIэгъуаеми, зэрыфэгъэ чIыпIэм, сыд 
фэбгъэшъошагъэми, хэзагъэ. Ащ пае зистыжьрэп, зишхыжьрэп. НыбжьыкIэгъур насыпынчъагъэми, ижъышъхьэ 
мафэ щэгушIукIы, пщы унагъом зэрипкъэум, адэ ащ зыгори къыхэмыхьан ылъэкIыщтэп, щегъаIэ, шIур ипкIыхьэлъэгоу, мышIур амал зэрэфэхъоу IуигъэзыкIзэ, мэпсэу.
Къэнтат гощэшхом ищысыкIэкIэ ар непэ епIолIэн плъэкIыщтэп. ГъэрекIо, ащ ыпэрэм елъытыгъэмэ, мыгъэрэ 
илъэсым пыкIыгъэ уахътэхэр, бжыхьэ гумэкIри зэрахэтыжьэу, КъэнтаткIэ псынкIэгъуагъэхэп. Адыгэ Iоф зэхэмыфыгъэми, адыгэ бжъэдыгъу унэгъо мин пчъагъэмэ 

--- Page 80 ---

афэдэу, яжь яунагъуи зэрадзэ. Бжъэдыгъумэ язэкъуагъэ мэ Iофыгъа, шапсыгъэхэри, абдзахэхэри, убыххэри, 
кIэмгуехэри, мэхъошхэри, Бэслъыныехэри зым ыIорэр 
зым риутыжьэу, хэсэ мыухыжьмэ ахэтых. Щыным ыкIыIу 
корэшъу зэраIоу, СултIанмэ яунэгъо Iоф, МыхьамэтДжэрые иурыс лъэбэкъу, зыщыпсэурэ чылэм нэмыкIэу, 
гъунэгъу чылэхэми, нахь пэIудзыгъэхэми, зэрэадыгэ 
шъолъыр пIоми хъунэу, бэмэ анэ кIаоу къахэпIыикIы. А 
пстэури имыкъоу, Къэнтатэ ыIуагъ, тиунэгъо мамыр 
щыIакIэ зэщигъакъоу, тызиджагъор къытщигъэгушIукIэу, 
тызикIасэм ышъхьэ рыригъэуфэхэу Шъэуае хьалэ-балыкъ 
къытхигъэтэджагъ. Бырсыр къызпимыгъэкIыгъэми, изекIуакIэ цIыфмэ зэхахыгъэба, ажэ тыдигъэфагъэба. А кIэлэ 
мыгъу, тызгъапэрэмэ ори уакъыхэмыхьажьы хъущтыгъэба! 
Ар умышIэнкIэ сшIа гъэмэ, зыпэ къэсымыштэн щыIагъэп!.. 
Мыхьамэт-Джэрыерэ орырэ зэтешъухыгъэр адыгэ шъхьэфит Iоф шъхьакIэ, сыдэущтэу ащ сэ сыкъыхахьэра? Е-о-ой, 
Шъэуай, сыпщыгугъызэ сижъышъхьэм дунэе Iаем къыщысэпшIэжьыгъэр! Аущтэу оIомэ, уиягъэ къытэмыгъэкIри, 
узфаер Iо, узфаер шIэ, ау мэстэпэ цIыкIукIэ тыл гъэузри, 
сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, мы дунаим утезгъэтынэп! 
Уигухьэ-гужъ къыттепкъутэнэу, синынэ гущ, сыд отшIагъэр?! КъызгурыIорэп мыщ фэдизэу укъытфэзгъэблыгъэр... ЧIыр зэгозэу удэмыфагъэмэ узщыхэтми цIыф 
щыгъуазэп. КIо, сшIэрэп Сисурэ ымышIэмэ. Ари пшъэшъэжъые зэкIоцIылъышъ, Шъэуае иIофмэ зыгорэ ахешIыкIми, 
шIурышIукIэ къыуиIощтэп. Сэ къысщэукIытэмэ сIуи, нысэри 
нэмыкIхэри кIэкIэзгъэупчIыхьагъэх - зи химышIыкIэу къариIуагъ. Сыдэу сшIын, тхьэм къыстырилъхьагъ, джыри зэ 
сшъхьэкIэ сеупчIын.
- А Сисур,- щыбжьый плъыжь блэрхэр коным кIэрытэу 
тыгъэ напэм щызэпырызгъазэрэ пшъашъэм Къэнтатэ 
еджагъ,- пхъэнтIэкIужъыер къысфахь, слъакъохэр пшъыгъэх. Ох-ох, сыгу жьы дэбгъэхьагъ. Моу саплIэIуи зыгорэ 
къидз, бэрэ сыщысмэ, ари мэдыи. Адэ жъыгъор шIугъэмэ, 
жъыгъо аIоныгъа... А Сисур, зэ моу къэуцу, урагъэзэщыгъэми, сыкъыоупчIыт. Шъэуае тхьамыкIэм сегъапэ, 
зыгорэ хэошIыкIмэ, сшIомыушъэф, умыукIытэу къысаIу. 
Ыпсэ пытэу дунаим тетыхэмэ, ащ орырэ сэрырэ гум тыкъызэрэримынэтым сицахьы телъ.

--- Page 81 ---

- Ыджа зымафэ игугъу къызэрэпфэсшIыгъагъэу,- 
укIытапэзэ, Сисурэ къыIуагъ,- Абдзахэ зэрэщалъэгъугъэм 
фэшъхьаф зи хэсшIыкIырэп.
- Ары гущ, нынэ, ары гущ, Сисур,- гукIэгъур нахьыбэу Къэнтат гощэшхор хэщэтыкIыгъ.- КIо, нынэ, уиIофмэ 
ауж ихьажь. Ау зыгорэджэ къыпфыкъокIмэ, мэкъэнчъэ 
сы мышI.
Сисурэ кIэлъаIуагъэм ынэкIушъхьэ къыгъэушэплъыгъ. 
Шъэуае ышъхьэ зэрэщигъэзыягъэм о уиIофи хэмылъэу 
щытэп ыIозэ, щыбжьый блэрмэ Сисурэ якIужьыгъ. ИгукIаемэ джыри гукIае къатехъоу Iэбагъэ, щыбжьыишъхьэ 
пэпцIэ стыр ябгэмэ къастыгъ пIонэу нэпсыци Iэпызыгъ, ау, 
пшъэшъэгу мэхагъэм зыдыримыгъэхьыхэу, псынкIэуи 
зызэтыриIэжэжьыгъ.
ЕгъашIэм бжъэдыгъумэ къяцэлэшхэрэ абдзэхэ стырыжъмэ, Къэнтат гощэшхом кIэгубжыхьажь ышIыгъ, сыда 
Шъэуае ахэзыхьагъэр! Сенэгуе а лъэныкъом щыщыгъэкIэ. 
Адэ шапсыгъэмэ, убыхмэ, кIэмгуемэ адэжькIэ зигъэзагъэпи... Ышъхьэ Iуихыжьыпэ шIоигъуагъэмэ, нахь чыжьаIоу, 
Бэслъыныемэ е къэбэртаемэ адэжькIэ IукIыныгъи. Плъэгъурэба ащ зыздигъэзагъэр, къытэбэнрэмэ янабгъо 
зыридзагъ. Джа жэкIэ-пэкIэ нэ къилыдыкIхэр ары тэри, 
модырэ урысыбгъури щызымыгъаIэхэрэр. Къушъхьэм 
къычIэлъэтхэшъ, къытхэлъадэх. КIо, тэ тыадыгэшъ, къытэтыгъуагъэхэми, къытэзэуагъэхэми, зыгорэм тыкъеубыты, 
зыгорэм тышIолIыкIы, тыкъызэкъонэжьы. Пшызэ джабгъу 
уикIэу чэщтео зэпшIылIэрэмэ ар къыпфадэна? Iэшэ ихыгъэм 
Iашэр ипэгъохыжьэу зэо-банэр азыфагу къыдэтаджэ. Ар 
яушъхьагъоу къэзэкъхэми ядзэ тичIыгу къыряжъугъэщэщт... Сыадыгэгу пIозэ, Шъэуай, хъырцыжъ купмэ 
уахафэмэ, уахэунэхъон. Аущтэу мыхъузэ, талъэныкъокIэ 
зыкъэбгъэзэжьмэ, нахьышIу... Сыд сэIо жэмыIаныгъэм 
къыхьыгъэ Iэе закъор сыгу зыфизгъэлъырэр ыIуи, Къэнтат 
гощэшхор, къызэкIащтэу, зыфэгубжыжьыгъ.
Зы гумэкIыр зыщегъэгъупшэ ыIозэ, нэмыкI гумэкIыр 
тыгъэ тIысыжьыгъом пчыхьэшъхьапэм Къэнтат гощэшхом 
къыфихьыгъ - пщы щагум дэтмэ адэгущыIэмэ, шъэожъыемэ ядэхашIэзэ, Мыхьамэт-Джэрые икъэкIожьыгъо уахътэ 
зэрэблэкIыгъэм зыкъыригъэшIэжьыгъ.

--- Page 82 ---

- Адэ зи къапIорэпи, Хъан-Джэрый? - Шапсыгъэ 
къушъхьэ чыжьэм къокIошъэжьырэ тыгъэ плъыжьыбзэм 
еп лъырэ шъаом Къэнтат еупчIыгъ.
- Зэ, нан, тыгъэм тегъэплъ! - Адыл цIыкIур ХъанДжэрые ыкуашъо тесэу къыхэкуукIы.
- Тыгъэм уеплъына, бетэмал, уятэ икъэкIожьыгъо 
блэкIыгъэу,- Къэнтатэ, тыжьын бэщыр зыкIигъаIэзэ, къызщытэджыкIыгъ,- бжыхьэ мафэр шъыд, чэт лъэкъо псынкI, 
мэзахэ къэхъут. Моу зэ къэIаби, Сахьид-Джэрый, лъэгуцэм сегъэх. Мыщ фэдэ уахътэм шъуятэ къэкIожьыгъэу, 
шкэгъахэу, зитIэкIахьыжьыгъэу унэм исыгъ. А Къаймэт, 
тэ ущыIа ори сэIо!
Унэ лъэгуцым ехыгъо имыфэу шылъэмакъэу къэIугъэм 
Къэнтатэ къызэтыригъэуцуагъ, урамыбгъум пэIу лъэшъогъэ 
къакъыр кIыхьэ къогъум Мыхьамэт-Джэрые шыу шъхьэзакъоу къыкъокIыгъ.
Шъэожъыищыр ятэ пэгъочъыгъ.
Ятэшыпхъум ыпашъхьэ къыпэгъочъыгъэ шъэожъыемэ 
ядэхэшIэныр Мыхьамэт-Джэрые къыримыгъэкIоу ариIуагъ:
- Модэ онэшым ифэIо-фашIэхэр Къаймэт фэкъолIым 
дашъушIэх.
Джы Къэнтат гощэшхор зыгъэгумэкIырэ упчIэри 
нэмыкI:
- А Мыхьамэт-Джэрый, уизакъуа? Тэ щыI уиухъумэкIо 
къэзэкъ шыуитIур?
- Икъунба, Къэнтат, зязгъащэмэ зыкъязгъэщэжьызэ 
зэрэзгъэулэугъэхэр,- Мыхьамэт-Джэрые имысагъэ 
зыдешIэжьми, ушъхьагъукIэ зиухыижьэу ятэшыпхъум 
IогушIо,- тыкъэзылъэгъухэрэми анэ къыкIао, къыддэхьащхыхэри макIэп. Пшызэ зыкъыIуязгъэщэжьи, стIупщыжьыгъэх.
- Анэ укIао, къыбдэхьащхых зыфапIорэм шъыдджэ 
упылъ. Зыгу къытфэшIум нахьи къытфэмышIур нахьыб, 
Алахьыр сакъ, зыфэсакъыжь.
- Зыгу къытфэмышIухэми укъэрабгъэу зябгъэлъэгъу 
хъутэп, тятэшыпхъушху,- лIыгъэм зэрэщимыкIухьагъэр 
ригъэшIэнэу, инэгушIуагъэ ар къыушыхьатыжьэу МыхьамэтДжэрые къыIуагъэми, зэхихрэр фэшъхьаф.
- Ушкахэмэ, садэжь къакIо, Мыхьамэт-Джэрый, 
нэмыкIхэми тарыгущыIэн.

--- Page 83 ---

- А Къэнтат, а тятэшыпхъушху,- заулэрэ МыхьамэтДжэрые щысыгъэу джэуап къытыжьыгъ,- сыадыгэба 
адыгэхэр зыфэдэхэр сымышIэу, гумэкIыгъуи, щынагъуи 
щыIэп, ащджэ уицыхьэ къыстегъэлъ, зыгъэрэхьат. Шъэуае 
зыгорэ ыIуагъ пае сшъхьэ сыблыгучIэ чIэслъхьажьына! Ащ 
иджыркъыгъэ ощ нэмыкI есIуагъэп, езгъэшIэнэуи сыфаеп.
- Ащджэ, Мыхьамэт-Джэрый, уицахь къыстегъэлъ, 
Шъэое фэкъолIым ыIуагъэр, Алахь зизакъор тящэу, орырэ 
сэрырэ нэмыкI, ежь ымыIотагъэмэ цIыф ышIэрэп.
- Мы мэзэ зытIущым ащ фэдэ къэбар къызнэсыжьыгъэп,- иурысыбгъу хэхыгъапэ зымыдэрэ зыщыщ ымышIэрэ 
цIыфмэ мызэу-мытIоу къыфаIопщыгъэ къэбар мышIухэри 
Мыхьамэт-Джэрые ятэшыпхъум шIуиушъэфыгъ.
- А Мыхьамэт-Джэрый, мощ фэдизыр къэбгъэшIагъэу 
шъыдэу, тхьэ къысаогущи, джыри угулъытэнчъ,- Къэнтатэ 
зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ,- хэт къыпкIэрыуцоу дэй къыуиIон! Ау къэзэкъ шыухэр къыбгошIагъэхэу чылэм щямыгъэлъэгъу пшIоигъомэ, ыджа зэрэпIуагъэу, адырэ Пшызэбгъу къыIунэх, ау мыдырабгъуджэ Къаймэт фэкъолIымдхэри къыппэрэгъокIых, ахэмэ, лIыгъэнчъэхэп, ящынагъуи 
къыптетын.
- Ахэми уицахь ателъа, тятэшыпхъушху? - МыхьамэтДжэрые Шъэое фэкъолIыр ыгу къэкIыжьэу щхыпцIыгъэ.
- А сшIэгущэрэп...- КъехьылъэкIэу Къэнтатэ хэщэтыкIыгъ.- ЦахьмышIыр шъыпкъэнчъ зэраIоу, шъыдэу хъумэ, 
цахь тымышIэу тыпсэун.
- Олахьэ ари шъыпкъэм.
- Адэ ары. Алахьыр сакъ, зыфэсакъыжь, МыхьамэтДжэрый,- зыгъэгумэкIырэр джыри Къэнтатэ къымыIон 
ылъэкIыгъэп, тIэкIу тыригъашIи, къыпидзэжьыгъ: - сэ 
ыджыри зыгорэ къыуасIомэ сшIоигъу. Ари сакъыныгъэм, 
цахьшIыным щыщ. Урысмэ агохьагъ, джаурыгу хъугъэ 
къызэрямыгъаIоу, пчэдыжьыпэми, пчыхьэшъхьапэми, 
узщифэрэм мэщытым кIо, нэмазышI фэкъолIмэ ахахь, 
ягопэт, ядин адэпIыгъмэ делэхэп, урысыгу узэрэмыхъугъэр 
къагурыIот. Муары азэнаджэри шъукъакIу, Тхьэм ыпашъхьэ шъуихь еIошъы, къаджэ.
- Олахьэ, Къэнтат, гурэ псэрэ зэрэшIэ зыфапIорэр 
шъыпкъэм,- Мыхьамэт-Джэрые ыжэкIэ-пэкIэ тхъоплъышъомэ къахэгушIукIыгъ,- ыджа дэдэр сэри сигухэлъыгъэм. Сахэхьан, сахэтын, сыгу илъри ясIон, агу къысфилъри зэзгъэшIэн.
- Ары, Мыхьамэт-Джэрый, ары,- Къэнтатэ игушIо 
ымэкъэ чан къыхэщыгъ,- тэ урысмэ тагохьагъэджэ, джыра, 
уятэ итырку пэуцужь изэман, тызщыщ адыгэхэр тыбгынагъэха, гум къитынагъэха! Мары тахэс, тадапIо, тадэлажьэ, 
тадэгумэкIы, ячIыфэ ттелъ зыми къытиIонэп.
- Адэ зыгорэм зыгорэ емыгъэIон плъэкIынэп...- 
Мыхьамэт-Джэрые ятэшыпхъум игущыIэ пыупкIыгъэхэр 
къыгъэушъэбыжьхэу нэдэплъыпIэ горэ арегъэгъоты.
X
БлэкIыгъэ мэфэ шъабэмэ ялъытыгъэмэ, непэ гуIэтынчъэ отIэ-псытI. Къегъолъэхыгъэ уашъор гъынэ-гъыпс, 
къыригъэчъэбзэхэу ыгу жьы дигъэкIырэп. ГугъуемылI 
ощхыпс шхъонтIэ фэмыфкIэ пчэдыжь щегъэжьагъэу 
зэIушъэшъэрэ дунаим зынэмысрэ къымыгъанэу, щэджэгъуапэмэ адэжь зыригъэутIыIугъ. Ащ изакъоп, фэбэпIэ 
тахътэм тес Къэнтат гощэшхори ащ хэныгъэп - шъхьаныгъупчъэ апчым иощхыпс къегъых гукIэ зэхешIэ. Инасыпти, 
изэщыгъуи игумэкI мыухыжьи тезыгъэун хэдыкIын къызфигъотыжьыгъ.
Зымафэ Сисурэ фидыгъэ джанэм ыIэгъопэ бэлагъэ 
дышъэ IуданэкIэ хэзыдыкIырэ Къэнтат гощэшхом имэстэ 
хэхыкIэ Бычэ егъэшIагъо. Нэгъунджэ кIэлъэп, псынкIэу 
мэIабэ, мэстапэр, Iуданэр шэкIым теджэгукIы - тхыпхъэм 
псэ къыпегъакIэ. Бычи тхыпхъэ хэдыкIынымкIэ Iазэ, ау 
имэстэ хэун гощэшхом ыуж къенэ, тыжьын хьакIустэл 
пакоми Iапэр къефызы.
- А нысэ, шъыд сэIо тезыфыжьагъэр? - Ыпашъхьэ 
исым ижъэжъэ IэбакIэ гу лъитагъ пIонэу Къэнтатэ хэдыкIыныр щегъэты.- Сисурэ идэкIогъу екIа? - Ипсэлъыхъо 
Шъэуае тэ щыхэт къыпигъэхъожьыныр ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, нысэм ыпашъхьэ къыригъэкIугъэп.
- А сшIэ гущэрэп, гощэшху. Зэгорэм зидэкIогъу къэмысын щыIэпщтын. Сисурэ типшъашъэм фэд, шIыкIашIу, 
дэхэсурэт, Алахьэм нысыпышIо ешI, шъыдджэ сыфэулэугъэми, сигуапэ,- гощэшхом ыпашъхьэ бащэ къыщысэIомэ 
сшIэрэп, яджэхэшъотет пшъашъэм щытхъуныр Бычэ 

--- Page 84 ---

щигъэтыжьзэ, нэмыкI гущыIэ техьагъ,- уихэдыкI IэбакIэ 
сызIэпищагъэу тIэкIу сыгузэжъуагъэджэ сенэгуе. Зэ еплъи.
- Сэри а пшъэшъэжъыем фэсымышIэн щыIэп, нысэ,- 
Къэнтати къыдырегъаштэ,- шIуджэ зиIэтыгъэу, шIуджэ 
типчъэшъхьаIу елъэбэкъуагъэу Алахьэм къысегъэлъэгъужь, 
ау зыфыщысы гущэр сшIэрэп нахь... Адэ ары... Ары, нысэ, 
уихэдыкI дэхэ дэд, зы къонщагъи хэслъагъорэп, пIэ екIугъ,- 
етIанэ ошIэ-дэмышIэу хэхьапщыкIыгъ: - Шъыдэу непэ, 
тхьэм симыукIи, мэфэ гопэгъу, мы ощх цIынэми зэ щигъэтыжьытыба!
- Ошъо онтэгъур къыохьылъэкIыщтын, гощэшху. 
Угъолъмэ нахьышIуба, гощэшху?
- Ихьау. Моу сакIыб шъхьантэр къыдалъхь, IэплъэкIышхори слъэгуанджэмэ къяхъух. А нысэ, МыхьамэтДжэрые неущмыкIа икъэкIожьыгъор?
- ЧэщитIу тешIэ къэс ящэнэрэ пчыхьэм къэкIожьы,- 
Бычэ къэгузэжъуагъ: - шъыд, гощэшху?
- Ихьау, нысэ. Зимыхэбзэгъэ бырсыр горэ сыгу къызфитэджагъэр сшIэрэп. Псы тIэкIу сегъашъуи, скIэжъукIыжьыт. Ох-ох, гущ, тхьэуегъэпсэу, псыри Iэзэгъу.- Къэнтатэ псы зешъо уж тIэкIурэ щысыгъэу къэупчIагъ: - А нысэ, 
шъэожъыехэр тэ щыIэха, амакъэ зэхэсхырэп.
- Хъан-Джэрые иунэ ис, тхылъмэ ахаплъэтыгъ. НахьыкIитIур Къаймэт фэкъолIым гъучIыр Хьадж-Къэсэй зэригъажъэрэр шъозгъэлъэгъут ыIуи, кIыщым ыщагъэх.
- КIыщыр ящыпэлъэгъуа?! Унэм исынхэп аIуи, ушъхьагъу къагъотыгъ. Ощх къещхми, тыгъэ къепсми, къыткIэрызэгъэтхэп. А Хъан-Джэрый, а нынэ, уизакъоу уимыс, 
моу къакIо.
Лъэпэлъэгэ бгы псыгъоу, мыбжыхьэ нахь зыричы гъэба 
уигъаIоу, Хъан-Джэрые пчъаблэм къыдэкIыгъ, нэнэжъри 
къеджагъ:
- А Хъан, а сикIал, моу пIэ сынатIэ къытелъхьи, сигумэкI 
хэгъэжъукI. Мыщ ыIэмэ, нысэ, яшъэбагъэ уегъэгупсэфы, 
уиузи пхащы, тхьэуегъэпсэу, сикIал, Iэзэгъу укъысфэхъугъ, 
сыгу бгъэпсэфыгъэ. Шъыд тхылъ, нынэ, узхаплъэтыгъэр?
- Зымафэ тятэ къалэм къысфырихыгъэ тхылъыр ары.
- Уеджэшъуа, къыбгурэIуа, сикIал?
- Урысыбзэр ошIэмэ, шъы, нан, ащ къыбгурымыIонэу 
хэлъыр.

--- Page 85 ---

- Ары, сикIал. УицIыкIугъом Гривен щыуагъэшIэгъэгъэ 
урысыбзэр зыщыбгъэгъупшагъэп. Адыгабзэр, сикIал, 
адыгабзэр?
- Шъыд адыгабзэр, нан? Адыгабзэри сэшIэба.
- ОшIэ къодыер арэп, уреджэнэу, урытхэнэу ары, 
сикIал.
- Ащ фэдэ тхылъ щыIагъэмэ, сыреджэни, сырытхэни.
- Е-о-ой, ащ фэдэ насып адыгэмэ тэ къырахыт... Апэрэ 
пщыр, апэрэ фэкъолIыр язэрэгъашIэрэпышъ, хэт шъугохьагъ, хэт шъуипыщэгъу аIошъ, зэо-банэм хэзэрэгъэкIхэрэп. Едж, сикIал, зыгъас, шIэныгъэ зэбгъэгъотымэ, 
уиадыгэ лъэпкъ, зэ мыхэмэ зыкъашIэжьынба, узыщыфэшIушIэн мафэ зэгорэм къыщыпфыхэкIынджи къэнэнэп. Я 
си Алахь, амин зыщыпIотым тефэу жэ мафэ сырегъэгущыIыкI, зыфаер зэкIэ мы шъэожъыем къыдэгъэхъу. А 
нысэ, ори тхьэ елъэIу.
- Алахьэм жэ мафэ урегъэгущэIыкI, гощэнэнэшху,- 
Бычэ тхьэ зелъэIум, ыкъо шъхьэ псыгъо цIыкIу нэ фэбэ 
шъэф IэшIукIэ IугушIуи, къыIуагъ: - СыуимыщыкIэгъэтмэ, 
гощэшху, сэ унэгъо Iофмэ ауж сихьан.
- КIо, нысэ, кIо. Пщы щагур адэ зэгъокI дэдэ пшIына. 
Тэ, Хъан-Джэрыерэ сэрырэ, тызэрэгъэзэщытэп. Адырэ 
лъэкъо кIахьитIури къысфэгъэкIожь, пшысэ горэ къафэсIотэн, къоджэхь-къоджэшк тешIэн. КъаIо, Хъан-Джэрый, 
пшысэджэ уIазэмэ.
- О апэ къегъажь, нан, етIанэ сэры,- Хъан-Джэрые 
игуапэу ипхъэнтIэкIу зытыригъэгупсэфагъ.
- Сэрми хъун. КъедэIу ащыгъум сянэжъ къысфиIотэгъэгъэ къэбар горэм.
- Къэбара, пшыса?
- Къэбар пIоми хъут, мыкIэкуащэмэ, пшысэ пIоми, 
ухэукъотэп. Шъыдджэ уеджагъэми, гупшысэ хэлъмэ ары.
- Гупшысэ зыхэмылъыр пшысэ-къэбар зэхэпцагъ 
Мэрчан аталыкъым ыIотыгъ.
- Тэмэм, сикIал, ары ыджи зэрэщытыр. КупкI зэрымылъ пстэури кIэ нэшъу шъыд язгъэIуагъэр? КъедэIу, федэ 
хэпхынджи мэхъу. ХьэкIэ-къуакIэмэ я Аслъаныпщ зэгорэм 
сымаджэ хъугъэ. ХьэкIэ-къуакIэхэр зэкIэ, яини яцIыкIуи, 
сымэджаплъэ Аслъаным фэкIуагъ, яшъыпкъагъ, кIэупчIагъэх. Ау ахэмэ Баджэр ахэфагъэп. Ащ Iофышхо иIагъ: 
ичIыфэ чэтмэ къаIихыжьытыгъ. Мафэ горэм Аслъаным 

--- Page 86 ---

дэжь Тыгъужъыр кIуагъэ: "Зиусхьан, хьэкIэ-къокIэ пстэуми 
шIу уалъэгъу, лъытэныгъэшхуи къыпфыряI, узэрэсымаджэри агу хэкIы, ау зыгорэм ушIоIофэп, зыпарэджи 
къыплъыкIуагъэп, ары пакIошъы, къыпкIэупчIагъэп". "Хэт 
ар?" - Аслъаныр къеупчIыгъ. "Баджэр ары",- Тыгъужъым 
ыIуагъ. "Ащ ифэшъуашэ сэ езгъэгъотын!" - Аслъаныр 
губжыгъэ. Тыгъужъымрэ Аслъанымрэ аIуагъэр ЧIыкъом 
зэхихыгъэти, Баджэм риIотэжьыгъ. Арыти, Баджэр пщы 
сымаджэм дэжь кIуагъэ. "Шъыда сэщ нахь Iофэу о уиIэр? 
Шъыд пае джы нэс садэжь сымэджаплъэ укъэмыкIуагъ?" - 
Аслъаныр Баджэм къыфилъыгъ...
Хъан-Джэрые къыфаIуатэрэр зэрэшIогъэшIэгъоныр 
инэгушIогъэ сакърэ ышъхьэ псыгъо IэтыгъэрэкIэ къэошIэ. 
Къэбарым щыщ шъыпкъэ хъугъэ, зигъэсысрэп, лыягъэу 
жьы къыщэнкIэ мэщынэ. Къэнтат нэнэжъми ар инэрылъэгъушъ, ымыгъэжьэу, гущыIэ пэпчъ IэшIугъэ горэ кIилъхьэу, IупкIэу, загъорэ зэпыугъо тIэкIу фишIызэ, къеIуатэ.
Я си Алахь, мы шъэожъыер къэгъэхъу, лIы гъэхъу, 
насыпышIо шIы, Къэнтатэ тхьэ елъэIугъ. Сыдэу ищысыкIи, 
икъэдэIуакIи, иплъакIи, инэгушIуакIи сагъатхъэра! Тятэ 
тхьамыкIэр сымыIощтмэ, хэт мыр зэхьщырыр? Ары, иIуплъи итеплъи ятэжъ агъэгъуащэрэп. Тянэ щыщ гори хэлъ, 
ынатIэмэ, ищхыкIэмэ сшIэрэп. Ыпкъ IыгъыкIэкIэ, ышъхьэ 
IэтыгъэкIэ сэри къыскIэрэплъыщтын, сызщигъэгъупшэрэп. 
Ян? Адэ ащ щыщ гори, къылъфыгъэба, хэлъ. Ау зэрэщытэу, 
машалахь, ятэкIэ кIуагъэ...
"О типщышху, о зиусхьан,- Баджэм Аслъаныпщым 
риIуагъ,- Къэнтатэ игупшысэмэ къахэужьы, къыIуатэщтыгъэм къыпедзэжьы,- о усшIомыIофмэ, сэ хэта сшIоIофытэр? О уиIофба сэ джы нэс уадэжь сыкъэкIон сэзымыгъэлъэкIыгъэр. Адырэ къэкIогъэ пстэумэ афэдэу сэри 
сыкъэкIони, сыкъыпкIэупчIэ фэдэу зысшIыни... Ау уиIэзэгъу сылъыхъумэ нахьышIу сIуи, Iазэхэм заIузгъэкIагъ". 
"Къэбгъотыгъа Iэзэгъу?" - Аслъаныр къеупчIыгъ. "Къэзгъотыгъ,- Баджэм ыIуагъ,- Тыгъужъым ылъэкъо кIэн 
пшкымэ ухъужьыт". Аслъаным псынкIэу унашъо ышIи, 
Тыгъужъым ылъэкъо кIэн хахыгъ. Ар хьэкIэ-къуакIэмэ япщ 
рагъэшкыгъ. Лъэкъуищджэ Тыгъужъыр ежьэжьыгъэу 
Баджэм ыпэ зыкъыригъэфагъ, ыгъэшIагъо фэдэу еупчIыгъ: 
"Шъы къыпщышIыгъэр, Тыгъужъ?"

--- Page 87 ---

- Шъы, Хъан-Джэрый,- Къэнтат нанэр къэупчIагъ,- 
къэбар-пшысэм ылъапсэ къэуубытыгъэмэ, Тыгъужъым 
Баджэм къыриIожьыгъэн?
- Тыгъужъым ибзэгухьагъэ зыдешIэжьмэ,- упчIэм 
ежэщтыгъ пIонэу Хъан-Джэрые джэуап къытыжьыгъ,- 
зиумысыжьын.
- Тыгъужъ бзэгухьэм ар фэшIэшъуна, сикIал?
- Шъы ышIэн, машэ зытIырэр машэм ефэжьы.
- Шъыдэу къэбар лъапсэр,- Къэнтат нанэр къыхэгушIукIыгъ,- псынкIэу къэуубытыгъ! Адэ ыджары е пшIэу, 
шIу ущымыгугъ язгъэIуагъэр.- ЕтIанэ тIэкIу тешIагъэу 
къыIуупчIыхьажьыгъ: - А сикIал, мы къэбарыр пшIэтыгъа?
- Хьау, нан,- Хъан-Джэрые тхьагъэпцIыгъэ нэгукIэ 
Къэнтат нанэм IугушIуагъ,- ау мыщ ехьыщыр къэбар 
Мэрчанэ къысфиIотэгъагъ. Ар хьэкIэ-къуакIэп зыфэгъэхьыгъагъэр.
- Ары Iошъ...- Щыпэ къэIуатэ шъэожъыем зэрэфэмыхъугъэм Къэнтатэ ымакъэ къыригъэфэхыгъ, ау къеупчIыгъ: - Шъы адэ зыфэгъэхьыгъагъэр?
- ШъэогъуитIу якъэбар. Уфаемэ, къыпфэсIотэн.
- Шъыд сызкIыфэмыетыр, сикIал. Акъыл хэлъмэ, 
Iушыгъэ къыхэкIытмэ, бо сигуапэу сыкъедэIун.
Сахьид-Джэрыерэ Адыл-Джэрыерэ дунаир къапыхъыкIэу унэм къилъэдагъэх.
- Зэ, зэ, шъыд къышъохъулIагъ! - Къэнтатэ шъэожъые мэ ариIуагъ.- Шъубыяу, шъукъэтIыс, Хъан-Джэрые 
къэбар горэ къытфиIотэт.
- Нэнэжъ,- Адыл-Джэрые къыраIуагъэр имыгуапэу 
Хъан-Джэрые фычIэплъыгъ,- къещхыжьырэп!
- Ара? Зэ зэпыугъэмэ ары. Моу, шъукъэтIыс, ХъанДжэрые къытфиIотэтым тежъугъэдэIу.
- Нэнэжъ, - Адыл цIыкIур уцурэп,- кIыщым тыщыIагъ 
тэ!
- Дэгъу шъущыIагъэмэ.
- ГъучIыр зэрагъажъэрэр, къамэр зэрагъэчъырэр 
къыщытлъэгъугъ.
- Дэгъу сIуагъэ. Хъан-Джэрые къытфиIотэтым зэ 
тежъугъэдэIу.
- ГъучIыр бгъэплъымэ, нэнэжъ, плъыжьыбзэ зэрэхъурэр!
97
4 Заказ 028

--- Page 88 ---

- Орба быяу зэраIуагъэр! - Ышнахьыжъ исэмэгубгъукIэ тIысыгъэ Сахьид-Джэрые зыфэмыщыIэу, нахьыкIэм 
къыфэгубжыгъ.
- Шъы джы, Сахьид-Джэрый, шъы джы!..- Пчэдыжь 
щегъэжьагъэу кIэщыгъошхо зыдыриIэгъэ нахьыжъым егый 
фэдэзэ, кIэкIэу къыпиупкIыгъ: - Армэ узыхэхьагъэр, сэри 
синэнэжъ сыготIысхьан. Арба, нэнэжъ?
- Адэ ары, сикIал. АнахьыкIэр анахь кIас, сэ о укъызгомысытмэ хэт къызгосынэу сиIэр.
- КъыжъугурыIуагъа джы! - Адыл ышнахьыжъмэ 
затырегъэпщыхьэ.
- Быяу, сикIал,- Къэнтатэ шъэожъыер зэреубытылIэ, 
ышъхьэ Iэ щефэ,- зымыгъэшIыкIай. Ыджа гъучIыжъ 
къамэмэ анахьи Хъан-Джэрые къыIотыр, сыщымыгъуазэмэ, апэ къэсэштэ. Къэмэ-чатэр шъыд илIэужыгъу? Псэхэх, хьадэгъу къэкIуапI. Iашэр шэнычъ, чъыезэ, къызбгырэу. Жабзэр бзэрабз, мыулъыижьынэу зэхэлъы. Къегъажь, 
Хъан-Джэрый. Сэри, пшынахьыкIэхэми къытфэIуат.
- ГущыIэм икIахь нахьи, дарием икIэкI! - Адыл цIыкIум 
игухьа-гужъ ащкIэ ышнахьыжъ тыригъэпщахэу къызIуипхъотыгъ, имысагъи зыдишIэжьэу янэжъ ыкъогъу зыкъуидзэжьыгъ.
- Зэхэпхыгъэба, нэнэжь, мощ нахь мыхъурэм къысфидзыгъэр! - Хъан-Джэрые къыхихыгъ.- Армэ узхэхьагъэр, жэмыIан, къэсIотэнэп.
- Зэхэоха, нэнэжъ, Хъан къысиIорэр? ЖэмыIаныджэ 
къысаджэ, Сахьиди къыдырегъаштэ,- Адыл-Джэрые 
гъынагъэу, ынэмэ акIэIотыхьажьы фэдэ зишIыгъ, гъумтIымыгъэ: - анахьыкIэр анахь кIас о етIани оIо, нэнэжъ...
- СэIо адэ усикIасэшъ. ЗэIун, сикIал. Ащ фэдэ цIэджэ 
пшынахьыжъхэр къыоджэжьытыхэп,- Къэнтат гощэшхом 
ымакъэ джы нахь пытэ хъугъэ,- зэхэсхыми, афэсыдэнэп. 
Тэ тилIакъоджэ, нынэ, шъугу ишъуубыт, тятэ-тянэмэ къытфаусыгъэ цIэмджэ тызэджэжьы нахь, цIэ гъэшIуабзэджи 
цIэ лыеджи тызэджэжьрэп, шъори ар шъумышIэ,- "нэгъой" хэхэсыцIэр загъорэ зыгу къытфэмышIумэ къытфамыдзыщтыгъэмэ, Къэнтат гощэшхом гукIэ ыIуагъ.
- Армэ, нэнэжъ, сэ Адыл-Джэрые,- ыцIэ нахь къыкIигъэтхъызэ, сэмэркъэу тIэкIуи хэлъэу Сахьид-Джэрые 
къыIуагъ,- есшIэтыр сэшIэ.

--- Page 89 ---

- Тхьэ къысауи, шъушынахьыкIэ цIыкIу шъыд фыуихьисап? - Къэнтатэ гумэкI фэдэу зишIыгъ, къыгосри нахь 
зэриубытылIагъ.
- Пчъаблэм гозгъэуцонышъ, IурыIупчъитф къезгъэIот.
- Ара? - Зэхихыгъэм Къэнтат нанэр шъабэу къегъэупчIэ,- армэ сыкъезэгъы.
- Хьау, нэнэжъ, IурыIупчъэжъымэ сыбзэгу зэпязгъэкIын нахьи, зи сымыIоу сыкъыпкIэрысмэ нахьышIу.
- Ар Iоф шъхьаф, сикIал,- къыпэчIынэтIэ шъаомэ 
тхьагъэпцIыгъашъокIэ, Iогъу-шIэгъу къэшъумышI къыригъэкIэу, Къэнтатэ яплъыгъ,- лIы гущыIэ къэптыгъ. Зэхэпхыгъа, Хъан-Джэрый? УкIэмыгъожьыгъэмэ къытфэIуат.
- Шъыд пае сыкIэгъожьын,- Хъан-Джэрые тхы бгъузэр 
нахь ыузэнди, зи къэмыхъугъахэ фэдэу, къыригъэжьагъ: - 
Пэчъахь горэм зэшъэогъуитIу горэ иблэгъагъ. Зы шъэогъум 
адырэ шъэогъур пэчъахьэм къыкIэричыни, ежь изакъоу 
кIэрытынэу рихъухьагъ. Мафэ горэм, пэчъахьым дэжь 
зыщыкIотхэм, хьилагъэ зыгу къихьэгъэ шъэогъум бжьыныфыбэ, щытхъу-къыщытхъужьзэ адырэ шъэогъум ригъэшкыгъ. Бжьыныфыр зэрагъэшкыгъэм пэчъахьыр 
къызеджэм, бжьыныфымэр Iуигъэонджэ шIоемыкIоу, 
зыкъыIуищэикIмэ ынэгу ригъэзэкIызэ, пэчъахьым дэгущыIагъ. Пэчъахьым ар ыгъэшIэгъуагъ, аущтэу зыфишIагъэмджэ адырэ шъэогъум еупчIыгъ. "А сишъэогъум 
типачъыхь ыжэ мэ Iае къыдехы, укIэрытын плъэкIырэп" 
еIо. "Ара а хьэм къылъфыгъэм къыздэгущыIэ зэхъум 
зызыкIыIуигъэзыкIытыгъэр?" Пэчъахьыр губжыгъэ. Аубыгъэр пэчъахьым къаригъэщагъ, тхылъыпIэ зэтегъэпкIагъэ 
горэ рити, ядэжь ыIофытагъ. ТхылъыпIэр зыхьырэм мыдырэ 
шъэогъур ыпэ къифагъ. "Тэ укIора?" "Пэчъахьым ядэжь 
тхылъ горэ сегъэхьы". "Уфаемэ, а тхылъыпIэр сэри къыбдэсхьын, пэчъахьым ибайкол нахьыжъ шэнычъэжъышъ, 
зыкъызэрэпфишIытэр къэшIэгъуае, сэ синэIуасэшъ, сIашъхьэджэ пфестын". "НекIо, пIашъхьэджэ ет, сэрджэ тIури 
зы, зыфэтхьырэм IэкIахьэмэ ары." Пэчъахьым ибайкол 
нахьыжъ ыпашъхьэ зыкъыщызгъэлъагъо шIоигъуагъэм 
тхылъыпIэр ритыгъ. ТхылъыпIэр къызэтырихи зеджэм, 
"мы тхылъыпIэр къышъозытыгъэр ащ лъыпытэу шъуукIы" 
къикIыгъ. Арыти, пэчъахьым иIо байколмэ агъэцэкIэнба, 
тхылъыпIэр къызIэкIэкIыгъэм ышъхьэ пагъэлъэтыгъ.
- Ащ къехъулIагъэр! - Сахьид-Джэрые къыIуагъ.

--- Page 90 ---

99
4*

--- Page 91 ---

- КъехъулIагъа, ежь зэришIэжьыгъа? - Хъан-Джэрые 
къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- Ыджары шIу зыгу имылъым шIу къыдэхъурэп язгъэIуагъэр, арба, нан? - Сахьид-Джэрые зигугъу къышIырэм 
щымыгъозэ дэдэми, упчIэкIэ джэуап къетыжьы, къыздеогъашта ыIорэм фэдэу къеупчIыгъэм Iоплъыхьэ.
- УкъекIолIагъ, Сахьид-Джэрый, укъекIолIагъ,- Къэнтат нанэми нэшIукIэ шъаом джэуап ритыжьыгъ, къэбарыр 
къэзIотагъэми фыреплъэкIыгъ: - Хъан-Джэрые къыриIолIэтэр сшIэрэп нахь.
- Шъы къесIолIэн,- Хъан-Джэрые къэбарыр къызеIуатэм, нахь Iушы хъугъэ пIонэу, тIэкIуи зышIошIыжьэу щхыпцIыгъэ,- Мэрчанэ зэриIоу, сэ сиIон сIуагъэ, шъо шъуишIэн 
ыджы шъушIэ.
- Машэ зытIырэр машэм ефэжьы язгъэIуагъэр ыджащ 
фэдэ гор. Гупшысэ зыхэлъ къэбар дэгъу, сэ узэзгъэдэIугъэм мынахь дэй къытфэпIотагъ. Алахьэм Мэрчанэ аталыкъыр, сыфэраз, жъышъхьэ мафэ ешI. Адэ, сикIал, о зи 
къапIорэпи,- зызыутIыIугъэу къыкIэрыс Адыл цIыкIур 
Къэнтатэ ыгу къэкIыжьыгъ,- бзэгухьэм къыщышIыгъэм 
уигъэщтагъа?
Адыл-Джэрые къэгъыгъ.
- Шъыд, сикIал, къыохъулIагъэр? - Къэнтати шъэожъыитIури къыкIэщтагъэх.
- Сыбзэгухьэп сэ, нэнэжъ!..
- А сикIал, а нынэ, ар о шъыджэ къыбнэсыра?! Орэп 
ар зыфэгъэхьыгъэр, о джыри укъэхъу пэт, угупцIан, ухьарамыгъэнчъ. Мыдэ, Сахьид-Джэрый, къоджэхь-къоджэшк 
тежъугъашI. Хэт апэ къыхэзыдзэтыр?
- Сэры! - Зи къемыхъулIэгъахэ фэдэу Адыл-Джэрые 
къызщылъэтыгъ.- КъашъушIэ: къау-къау лъэрычъ, чылэр 
къэзычъахь, къэзышIэрэм къоджитф естыт.
Къоджэхь-къоджэшхым хэтхэр Бычэ зэпигъэугъэх:
- Щэджэгъуашкэр блэкIы, гощэшху.
- Щэджагъо хъугъа? - Къэнтатэ шъхьаныгъупчъэмкIэ 
зигъэзагъ, къыкIидзыжьыгъэ бжыхьэ тыгъэри унэм къеплъыхьэ.- А нысэ, Iэнэшхор къысфягъэшI, шъэожъыехэри 
зыдэзгъэшкэтых, дунаир гопэгъугъэми, непэ сигопэгъу 
шъэожъыемэ стырагъэугъ, сагъэтхъэжьыгъ.
- Пшкырэр пцагэ дагъэхьанэп, гощэшху.
- Ихьау, нахь IэшIухэ къысщыхъут.

--- Page 92 ---

Хьаблэр зэтыричэу пщы щагумкIэ Сисурэ икуо-кIый 
макъэ къыщыIугъ.
- Тхьэ къысауи, шъыд къэхъугъэр?! - Къэнтат гощэшхор кIочIэ щынагъо горэм къызщиIэтыкIыгъ, цIыкIуи, ини 
унэм къизэрэтэкъугъ, фэкъолIхэри къызэлъычъагъэх.
Мыхьамэт-Джэрые ионэш пэбзджын пшъыгъэкIэ кIэщыщыкIэу къэлапчъэм кIэрыт, зиусхьан укIыгъэр бгъэкIэ 
онэгум едзэкIыгъ...

--- Page 93 ---

ЯТIОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 94 ---

I
Мэфиблыр цIыфымкIэ, дунаим къыхилъхьэгъэ кIуачIэмкIэ бгъэпсэущтымэ, зыуи арэп,- сыхьатибл пакIошъ, 
такъикъибли хъурэп. ЕтIани ар игъонэмысэу дунаим хэзыгъэмэ, иIахьыл-благъэхэмкIэ, ныбджэгъу-шъэогъухэмкIэ 
гукъэо мыухыжь. ЗышIэщтыгъэхэмкIэ, ишIугъи имышIугъи, 
ащ фыряIэгъэ фыщытыкIэм елъытыгъэмэ, гукъэкIыжь 
зэфэшъхьаф, къэбар зэтеIукI.
Сыдэу пшIын, джары дунаир зэрэзэхэлъыр: е мафэ е 
чэщы, е огъу е ощхы, е тыгъэпс нэф е хыое гуих. ЩыIэныгъэри джащ фэд - гушIогъо-гукъау, нэшхъэй-зыкъэшIэжь. Хэти ынэтIэгу итхагъэр къехъулIэфэ дунаим къыщырехьакIы - шым тесри къефэхы, лъэсри мэшэсы, 
зимыIэтышъуми, гукIэ чIылъэм щыбыбри макIэп, хьилагъэкIэ, къулайкIэ щытхъэри бэ, кIочIэрыпсэукIэ, пкIэнтIэ 
нэгукIэ щыпыхьэри нахьыб.
Хьадэдэх мафэм, зэрэ Бжъэдыгъу пIоми хъунэу, 
тхьаусхэкIо кIоныр зытефэрэр зэкIэ, орэхъулъфыгъ, 
орэбзылъфыгъ, тхьамыкIэгъошхо зиIэ СултIанмэ адэжь 
къэогъагъ. Нахь чыжьи - Абдзахэ, Шапсыгъэ, Нэтыхъуае, 
КIэмгуе, Бэслъыные, Пшызэ псырыкI къэзэкъ купи къикIыгъагъэх. СултIанмэ якъин адэзыIэтырэ цIыфыбэмэ ашъхьэ 
рауфэхэу, епэгъогъохыхэ фэдэ зашIэу къэбарыхьэ-плъакIохэри, ары пакIошъ, укIыгъэм зыгу фэмышIугъэхэри 
ахэтыгъэх, укIэкIо купмэ ащыщ горэми пчэгур щиIыгъыгъ...

--- Page 95 ---

Хьэдагъэри, хъярыри бэкIэ зэтекIхэми, къэбарыпIэ-зэтеIукIыпIэкIэ анахь гомыIури, гушIуагъори, пцIыри, шъыпкъэри къащежьэхэу зэфэдэх. Хьэдагъэм зыл узырэ 
Iахьыл-благъэхэр, шъэогъу-ныбджэгъухэр щэгъых, щэшъыгъох. Нэшхъэим къыщэгъэ тхьаусхакIомэ сыдэу пшIын, 
ари щыIэныгъ, нэгушIуагъэр щызэтыраIажэ, ошIэ-дэмышIэ 
щхы макъэр къызIулъэтыгъэм къызэкIэщтэжьыгъэу зыIуеушъэфэжьы. ТхьамыкIагъом, цIыфыгъэм, гукIэгъум, 
шIугъэм анахь цIыф гугъуемылIми, жъалымыми джыри 
зэ макъэ къафешъы, хэти зыхегъэплъэжьы, регъэгупшысэ, 
азыфагу шъэбагъэ къыделъхьэ, нэмыкIынэкIэ зэIуегъаплъэх. Хьэдагъэм елъытыгъэмэ, хъярым пщынэ щеох, 
щэчэфых, орэд къыщаIо, къыщэшъох, щэпсэлъыхъох. 
Хъохъубжъэр заIэтыкIэ, псаур гъэрет пытэкIэ щыIэнэу, 
насыпыр къебэкIэу, хъярым щымыкIэу, илъэсыбэ ылъэ 
тетэу къыгъэшIэнэу, щымыIэжьмэ апсэ джэнэт чIыпIэ 
хъунхэу, иIахьылхэр насыпышIо-бэгъашIэкIэ дыщыIэнхэу 
фехъохъух.
Лъэустэнхьаблэмэ янепэрэ щыгъынIухыжьи адыгэ 
дунаим щызэблэкIыгъэ хьэдагъэхэми щыгъынIухыжьхэми 
атекIрэп. Тыгъуасэ щегъэжьагъэу ныпчэдыжь пыдзэжьыгъэу щыгъынIухыжьым ифэIо-фашIэхэр пщы щагу игъэкIотыгъэм щызэрахьэх, былымхэр зэIахы, сэдэкъэ Iахьыр 
аухьазыры, унэгъошъхьэрыкIэу, чыжьи благъи, къыщырахьакIы, хъулъфыгъэ нахьыжъхэр зыщагъэшхэщт Iанэхэр 
унэм рахьэх, нахьыкIэмэ яехэр щагум щызэпагъэуцох, 
бзылъфыгъэ Iанэхэри гъомылэр зиIэшIагъэхэм зыщагъэгъупшэрэп.
Ефэндыр зипэщэ къурIанэджэ лIыжъ купри, анахьыкIэхэр ашъхьащытхэу, пчъэIупэ сэнэшъхьэ Iэтыгъэ чIэгъым 
щызэхэс - мэкъэ мыIэтыгъэ зэкIукIэ дунаим ехыжьыгъэ 
СултIан Мыхьамэт-Джэрые ясин феджэх. Унэ лъэгуц 
кIыхьэу зыкъуапэ къурIанэджэ лIыжъмэ адэжькIэ гъэзагъэм 
пэмыблэгъэ-пэмычыжьэу ежь фэдэ пщы гощэшхуитIу, 
аныбжьыкIэ нахьыкIаIохэу, къызэгъэтIысэкIыгъэ Къэнтат 
гощэшхор шъыгъо щыгъын шIуцIэкIэ фэпагъэу щыс. Сыдигъуи зэришэнэу, тыжьын бэщ пэкIэ хьураим ыIэ одитIу 
телъ, пкъы псыгъор ищыгъ, тхьамыкIагъор къызэхъулIэгъэ 
лIакъом иныо гъэшIуагъэ щэIагъэр иосэфэшIэу шъхьэтехъо 
шIуцIэр къызэкIурэ шъхьэ псыгъо пагэр ыIыгъ, къурIанаджэмэ яясын гукIэ къадеIо, мэдаIо. Къэнтат гощэшхом 
ишIоигъоныгъэ горэ къызэриIоу фэзгъэцэкIэщт Сисури 

--- Page 96 ---

мычыжьэу щыт, Къаймэт фэкъолIри хьазырыпсэу илэгъумэ 
ахэт.
Унэ лъэгуц къуапэм дэжь, Къэнтат нэнэжъым 
пэмычыжьэхэу, Мыхьамэт-Джэрые къыкIэныгъэ пщы 
шъаохэр - Хъан-Джэрый, Сахьид-Джэрый, Адыл-Джэрый,- 
аныбжь елъытыгъэу щызэготых, тымкIэ анахьыжъ Къырым-Джэрые иилъэс тIокI зыдешIэжьми, тхьамыкIэшъоибашъо теоу апэIудзыгъэ-изакъоу щыт.
Къэнтат гощэнанэр Сисурэ фыреплъэкIыгъ.
- А Сисур,- шъхьэр ынэIу къыIузыщэегъэ джэхэшъотет пшъашъэм еIушъэшъагъ,- модэ Къырым-Джэрые 
ышнахьыкIэмэ апшъэджэ агуигъэуцонэу Къаймэт фэкъолIым сфеIу.
Къаймэт зэIушъэшъэгъэ Къырым-Джэрые инэплъэгъу 
Къэнтатэ къыубытыгъ, пщы нахьыкIэмэ апшъэкIэ къэуцу 
къыригъэкIэу еплъыгъ, ышIэрэр зэрэшIомыигъо дэдэр 
къыхэщэу адырэри къылъыкIотагъ.
А си Алахь, Къэнтатэ ыгучIэ къыритхъэу ыIуагъ, сыдэу 
мы пщы шъаом тщыщ горэ къыхэмыфагъ, игучъыIагъэкIэ 
янэ ылъэныкъокIэ зигъэзагъ. Сыд мыгъор тилажь, уянэ 
ипэгагъ укъытхэзымыгъэзэгъагъэр. ЛIакъор IокIэ зэтырич 
зэхъум, хэт ар къыпфидэн, тэри фэтыдагъэп. Сыд пае уянэ 
мэхъэджэжъ ишъхьэкIо мышх пае сэри, пшынахьыкIэхэри, 
зэрэлIакъоуи тыбгъэмысэра? Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ 
тызтеууджэгъорэ уянэ псау, ишIугъу, пхъужъ ягъэщэным 
фэд, уятэ тхьамыкI игъонэмысэу дунаир зыбгынэжьыгъэр, 
ащ ихьатыр нэмыIэми непэкIэ зэ зыкъытфэуф...
Къэнтатэ игупшысэ хьылъэмэ ыгу къафызи, ащ Къырым-Джэрые зызэришIи мыдырэ тхьамыкIагъори къыхэхъожьыгъэу, ынэпсыцэ джабгъунэм къыIэпызыгъ, адырэ 
лъэныкъоми фэIэжагъэп. Къыгос пщы гуащэмэ яз ар 
зелъэгъум, ынэмэ акIэIэбэжьыгъэти, Къэнтат гощэшхом 
ыдагъэп:
- Быяу, Кулсым, щыгъынIухыжь мафэм гъыхэрэп!..
Хъулъфыгъэмэ анахьыбэмэ ашъхьэ къэлэпчъэшхо 
IухыгъэмкIэ запхъуатэм, къурIанэджэ лIыжъмэ яжъобгыпIагъ. Урам чэу цэпкъым тет къакъырым ыкIыбкIэ къэзэкъ 
шыухэр къыкъокIыгъ. Апэрэ шыуитIумэ азыфагу Табанец 
подполковникыр дэт. ХьэдэгъэтIылъ мафэм Матвеев къэзэкъ атаманым къыгъэкIогъэгъэ тхьаусхэкIо лIыкIомэ ар 

--- Page 97 ---

япэщагъэти, пщы щагум дэтмэ псынкIэу ашIэжьыгъ. ДжабгъумкIэ къыгот Перекрестов капитанри ары. Сэмэгубгъур 
зыIыгъ поручикми, дзыо зэпедзэкI дзыо зырыз зишыплIэ 
дэлъ адырэ къэзэкъ шыуищыми хэшIыкI афыряIагъэп.
Къэзэкъ хьакIэхэр къэлапчъэм къызIохьэхэми, щагум 
къыздащэхэми, дзыуищмэ арылъ IэшIу-IушIухэр къыздахьэхэми, къурIанаджэмэ яясин еджэн нахь мэкъэ лъэшкIэ 
зэдырагъаштэу хъугъэ умыIощтмэ, зэпыгъэу яIагъэп.
Екатеринодар къэзэкъхэр афэтIысыгъэхэп, замыушъхьафэу, хъулъфыгъэ куп зэхэтмэ ахэуцуагъэх. ГущыIэгъу 
джыри зэфимыфэгъэ цIыф зэмылъэпкъэгъухэр, тхьамыкIагъор гушъэбагъэкIэ зэдагощэу зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх. Адыгэ лъэныкъомкIэ, агу илъ-имылъми, 
къаIугушIуагъэр багъэ, зышъхьэ IузгъэзыкIыгъэхэри езыуфэхыгъэхэри мэкIагъэп. АдыкIэ щыт фэкъолIмэ ащыщ 
гори гъумтIымыгъэ.
- Шъыд мыхэр зыуж итхэр?.. КIуапIэ тыкъашIыгъап...
Абэтэ Бэслъыные зыкIыб къэзгъэзэжьыгъэ Бамбэт 
дэжькIэ плъагъэ. АдыгабзэкIэ къаIуагъэм къикIрэр 
зымышIэрэмэ афыхегъэкIокIэжьы пIонэу Бэслъыныер 
къэзэкъмэ къякIуалIи, Табанец пхъэнтIэкIур ригъэлъэгъузэ, 
урысыбзэкIэ риIуагъ:
- ШъукъэтIыс, тыщыткIэ шIуагъэ иIэп,- IугушIуагъ, 
етIанэ пигъэхъожьыгъ: - шъо, къэзэкъмэ зэрэшъуIоу, 
ущытыным шъыпкъэ хэлъэп.
- Ари тэрэз,- Табанец жэкIэ-пэкIэ тхъоплъ зэхакIэр 
тIэкIу къыхэгушIукIыгъ, игъусэ забытитIуми тIысынэу ариIуагъ. Заулэрэ щысыгъэу, ыгу къызэреорэр къырыпшIэу, 
ышъхьэ ыгъэсысыгъ: - Мыхьамэт-Джэрые пщыр цIыф 
дэгъугъ, зэраукIыгъэр тыгу къео, тикъэзэкъ атаман пащэу 
Григорий Кондратьевич Матвеевыр ары нэмыIэмэ старшинам къехъулIагъэр зыфихьын ышIэрэп... А мафэм 
Мыхьамэт-Джэрые атаманым дэжь щыIагъ, сэри сыригъусагъ. Щэджагъо мыхъупэу къэзэкъ гъозэрыплъэ чIыпIэ зытIущ псы нэпкъымкIэ къызэдэтплъыхьи тызэбгъодэкIыжьыгъагъ.
- Джа мэфэ дэдэр ары,- Абэтэ Бэслъыные къеушыхьаты,- къызэраIорэмкIэ, щэджагъо хъугъагъэ, 
Мыхьамэт-Джэрые укIыгъэу иш къызихьыжьыгъэр.
- Игъусэгъэ къэзэкъ ухъумэкIуитIумэ къызэраIожьыгъэмкIэ,- Табанец подполковникыр нэмыз-Iумызэу Абатэм 

--- Page 98 ---

къыIуплъагъ,- джа уахътэр ары Мыхьамэт-Джэрые Пшызэ 
къызикIыжьыгъэр. Мэфэщэджэгъуагъ, щынагъуи щыIагъэп, къехъулIагъэр сшIэрэп нахь.
- КъехъулIагъэр нафэба,- фэкъолIмэ ащыщ горэм 
адыгабзэкIэ къыIуагъ,- ихьадэ шым къыхьыжьыгъ. Игъусэгъэ шъуикъэзэкъмэ уицахь атебгъэлъ хъунэу пшIошIа?..
- Сыд мо къонакъыр зэрымыразэр? - Iофы зыримыгъэшIы фэдэу Табанец къэупчIагъ, къыпигъэхъожьыгъ: - 
ТхьамыкIагъомкIэ зыгорэм гуцафэ фешIа?
- Хьау,- къэзэкъ хьакIэм адыгабзэкIэ къыфадзыгъэр 
ыушъэфэу ежь шIоигъор Абэтэ Бэслъыные къыIуагъ,- 
Мыхьамэт-Джэрые къехъулIэгъэ тхьамыкIагъор Бамбэт 
фэкъолIым ыгу къео, хэт гуцафэ фишIын...
- Абэтэ тэлмащым фэдэ сищыкIагъэп сэ! - Зэхихыгъэр 
Бамбэт ымыдэу джы урысыбзэкIэ къызIуипхъотыгъ, етIанэ 
нахь мэкъэ шъабэкIэ къыIуагъ: - УкъэупчIагъэшъ, хьакIэ, 
адыгабзэкIэ къэсыдзыгъэм ишъыпкъапIэ ущызгъэгъозэн. 
А къэзэкъ ухъумэкIуитIоу зыфэпIуагъэмэ уицахь ателъа?
- Ахэмэ сицыхьэ ателъ, ау ар озгъаIорэр сшIэрэп.
- Ари пшIосыушъэфынэп. Пшызэ иджабгъу нэпкъ 
икIыхьагъэкIэ шъукъытпэIугъолъхьагъэу, тышъулъэгъу 
мыхъоу шъуIулъ.
- Бамбэт! - Губж хэмылъэу мэкъэ лъэшкIэ мычыжьэу 
щыт Тыгъужъкъо Къызбэч къыIуагъ, къыухыжьыгъ: - 
Гъунэгъу къытфэхъугъэ къэзэкъхэмрэ тэрырэ тазфагу 
къыдэхьэгъэ зэмышIуныгъэр зыщызэхафырэ чIыпIэп мыр.
- Къысфэжъугъэгъу, нахьыжъхэр, ори ары, хьакIэ,- 
Бамбэт зыкъишIэжьыгъ,- сыгу илъыр къэсымыIон слъэкIыгъэп.
ОшIэ-дэмышIэу гущыIэ зэпеор, къызэрежьагъэм 
фэдэу, зэпыужьыгъ. КъурIанаджэми яясин еджэни ыкIэ 
фэкIуагъэти, къекIолIагъэмэ аIэ, къэзэкъ хьакIэмэ анэмыкIмэ, дыухьэ къэхьыным къаригъэIэтыгъ, заулэ тешIагъэу 
нэгушъо IэрыгъачъэкIэ аухыжьыгъ.
КъурIанаджэ анахьыжъмэ ахамыгъэтIысхьэхэу, Абэтэ 
Бэслъыные, Тыгъужъкъо Къызбэч, нэмыкI фэкъолI зытIу 
зигъусэ къэзэкъ хьакIэхэр агъэшхэнхэу унэ шъхьаф ращагъэх.
- Зэрэхъурэмджэ, Бамбэт, тэ тиIанэ нахь гупсэф,- 
Къаймэт фэкъолIым къыIуагъ,- Тыгъужъкъо Къызбэч 
къызыуаджэм, хьакIэмэ адэжьджэ зыбгъэзагъэп.

--- Page 99 ---

- Олахьэ, Къызбэч, тхьаматэр къысэлъэIунэу къыстемыфэщтыгъ сэ, хьакIэхэри, хэти щэрэщ, Iофы зырагъэшIэу 
къытхэхьагъэх, симыпыих. Ау етIани Абатэм фэдэу зыгу 
къытфэмышIумэ зы Iанэ садыпэсыныр къезгъэкIурэп. Мы 
зищыгъын Iутхыжьырэм яхьщырэу зы дзэ садыхэтыныр, 
Алахьэу зыфэкIожьыгъэм къыфидэщтмэ, шIу ешI, къасштэрэп.
- Адэ Тыгъужъкъо Къызбэч шъыдэу хъут? - ФэкъолI 
горэм къыдзыгъ.
- Сыд Тыгъужъкъо Къызбэч? - ТхьагъэпцIышъокIэ 
Бамбэт щхыпцIыгъэ.- Сэ сыздэщыIагъэм бэшIагъэ Къызбэч къызикIыжьыгъэр, сэщ фэд пшIошIа, илIыгъэрэ иадыгагъэрэ зэпещэчы. Къэзэкъмэ Iанэм адыпэтIысхьагъэджэ, 
ащ ыгу шъабэ ахэмкIэ хъущтэп. Джа Iанэм зэрэпэсэу некIо 
Iори, джыдэдэми Пшызэ къыбдызэпырысыкIыт.
- Хъугъэ,- IэнапшъэмкIэ щыс фэкъолI нахьыжъым 
ыдагъэп,- ар шъуIомэ, чэщтео яшъушIылIэзэ, къэзэкъхэр 
Пшызэ къытфижъугъэкIытых. Мыдэ, Мыхьамэт-Джэрые 
тхьамыкIэм фашIыгъэ Iанэм ыпашъхьэ амин щытэжъугъаIу, 
гонахь иIэмэ къыфигъэгъунэу, джэнэт къыритынэу тхьэ 
тыфежъугъэлъэIу,- дыуахь къызехь уж, къыухыжьыгъ,- 
шъухаI гъомылэм, Iанэм тет пэпчъ шъухаI, шъумышкэкIыгъэу, гонахь, шъумытэджыжь.
Ефэндым щыгъынIухыжь кIэух гущыIэр къызешIыжьым, 
цIыфхэр зэбгырыкIыжьыхэу рагъэжьагъ. Нахь чыжьэ 
къикIыгъэмэ ащыщхэри гъогу техьажьыгъэх. Iахьыл-благъэхэр, ныбджэгъухэр, нэмыкIхэр джыри пщы щагум 
къыдэнагъэх.
- Къаймэт, мы шъуикъэзэкъ хьакIэмэ,- Бамбэт ащ 
нахьрэ зыфэщыIэжьыгъэп,- сыд яморад, кIожьын гухэлъ 
яIэба?
- КъэкIо-кIожь зимыIэжьытыр Мыхьамэт-Джэрый 
нахь,- Къаймэт упчIэм иджэуап ригъэжагъэп,- мохэр 
шъыд, къэкIуагъэхэмэ, кIожьыных. Плъэгъурэба, Къэнтатэ 
дэжь щызэхэсых. ХъорэлIыкъо Мэрчани къеджагъэх.
- Адэ арба сэри сIорэр, ХъорэлIыкъор СултIанмэ 
яаталыкъыгъ шъхьакIэ, шъыд мы Iофым, Абэтэ Бэслъыные 
игугъу сшIыжьрэп, ащ ыпэ зэкIэми ахэIугъ, Тыгъужъкъо 
Къызбэч зэрахэтыр? Шапсыгъэ гъогу чэщ тытыригъэхъухьащт. Абын хьакIэщ горэми фэкъолI куп къыщытэжэщт 

--- Page 100 ---

тэ... Тыкъеджэжьын тIонти, тимыадыгагъэ СултIанмэ япхъу 
гощэшхо ыдэнэп. Тыгъужъкъо Къызбэчмэ, шъхьакIо 
етхыгъэу къытфилъэгъун...
- Ащ фэдиз хэшIыкI адыгагъэм фыуиIэмэ,- игъусэ 
шапсыгъэ фэкъолIым къыриIуагъ,- сыд узфэхъыжъэрэр, 
тежэн. Зыхэсмэ ящыкIагъэщтын.
- КIо, джары, Къаймэт, зысIокIэ къысфабдэрэп 
шъхьакIэ, Агоир сыжэ дэс, ылъэкIмэ, сыкъигъэгущыIэтэп... 
Тежэн адэ, Пщымаф. Куп зезыщэрэр куп ыуас язгъэIуагъэр 
сыд, Тыгъужъкъо Къызбэч темыжэмэ, хэт тызэжэнэу 
адыгэ шъолъырым лIэу ис!
Унэ лъэгуцым щашIыгъэ Iанэм лагъэхэр тезыхыжьрэ 
Сисурэ ыбг ищыгъэ псыгъо Бамбэт зелъэгъум, етIанэ нэгу 
къопцIэ кIыфыр къызегъазэм, зэрэхъури ымышIэу ыгу 
къызэхэтэкъуагъ, егъашIэм иягъэм фэдэу, IукIыжьрэ 
пшъэшъэ ягъэщэн гохьыр зыгорэм тырихэу къыщыхъугъ. 
Бгъэгум зыкъызыщызышIэжьыгъэ гум икъытео гумэкI 
макъэ нахь зэхихэу ригъэжьагъ. Iофы зыримыгъэшIэу, 
щытхэми зэхаримыгъэхэу Къаймэт еупчIыгъ:
- Хэт щыщ мо пхэкI хъурэе шъхьац кIыхьэр?
Сисурэ раIолIагъэр Къаймэт фэкъолIым ыгу римыхьэу 
шъхьэр дыригъэзэкIыгъ, зыгорэ къеджагъэ къызщигъэхъоу 
къэлапчъэмкIэ плъагъэ, ау Бамбэт шIокIыгъэп:
- КъыуасIорэр зэхэпхырэба, Къаймэт?
- Шъыд къысапIорэр?
- Мо Iанэр Iузыхыжьрэ гугъатхъэр хэт?
- Шъыд епшIэт?
- СшIэтыр сымышIэу сыкъэупчIа?
- Икъунба, бетэмал, зэ быяужь!
- Ашъыу, джау сыкъэупчIагъ, сыфитба?
- Шъыд пай узкIыфимытыр...- Къаймэт щхыпцIыгъэ,- 
ау... Зэ моу къакIуи, Бамбэт. Мы укъызкIэупчIагъэр 
тиджэхэшъотет пшъэшъэжъый.
- Шъуиджэхэшъотетмэ дэгъу,- Бамбэт ыцэ зэпахъэхэр 
къыIупсыгъэх,- сэркIэ нахьышIужь... Iуи, шIи къыпыкIынэп...
- Пшъхьэ делагъэ къимыгъахь, уиIэр зыфигъэкъу!
- КъурIаным шъузиплI еIо.
- Адыгэмэ ахэмылъ хабзэр къахэмыхь!
- Быслъымэн динри адыгэмэ яеп, къахэхьагъ нахь.

--- Page 101 ---

- Бамбэт, имыщыкIагъэ умыIо, сэри сэмыгъаIо.
- Ашъыу, гухэлъ фыуиIэмэ гъэшIэгъона, гухэлъ закIэба 
дунаир...
- Бамбэт фэкъолIыр,- Къаймэт цэлышъхьэ зэрэгъэшхыкIэ зиIажэу къыIуагъ,- а пшъэшъэжъыер сшыпхъум 
фэдэу сэлъытэ. ЕтIани умышIэмэ зэгъашIэ, Шъэуаерэ 
Сисурэрэ Iэужджэ зэтагъэх. Ащ Iапэджэ нэси, дунаим 
утезгъэтынэп!
- Олахьэ мы дунаир гъэшIэгъонэу зэхэлъым,- шъхьэм 
къыфечъэгъэ лъэпсэнчъэм зэкIэхьажь фимышIэу, зэдаорэм 
ыгу зэрэхэуIэрэр игуапэу, джау сыдми щхыпцIызэ, Бамбэт 
къыIуагъ,- Шъэое фэкъолIым СултIанмэ япщкIэ къаришIэтыр къаришIи, хэхьажьыгъэшъ, джы япхъу фагъашIо...
- ПIорэ шъыд!..- Къаймэт зэхихыгъэм къыкIигъэщтагъ.
- Ары, уашъом укъефэхыгъэу зыкъысфэмышI...
Къаймэт джыри зыгорэ къыIо шIоигъуагъ, ау унэ лъэгуцым къытехьэгъэ къэзэкъ хьакIэмэ щагъэгъупшагъ. 
Бамбэти ошIэ-дэмышIэ гухьа-гужъыкIэ ыгу жьы зэрэдигъэкIыгъэр игуапэу Къаймэт фыреплъэкIмэ IущхыпцIэзэ, 
зыхащыгъэгъэ фэкъолIмэ ахэхьажьыгъ. Тыгъужъкъо 
Къызбэч пэгъокIи, егыигъ:
- Зэ зыкъэшъуIэтыжьыгъэмэ ары...
Къызбэч зэхихыгъэр имыгуапэу, къегыигъэм фыреплъэкIыгъ. Ащ къикIрэр къыгурыIоу Бамбэти, ежь нэмыкI 
зэхимыхэу, зиумысыжьыгъ.- Типыйхэр тэгъэшIуащэмэ 
сшIэрэпышъ ары...
Къэзэкъхэр зышэсыжьыгъэхэм сыхьатныкъо фэдиз 
тешIагъэу Къэнтат гощэшхор джыри, адырэ гъэкIотэжьыгъохэр зэришIыгъэм фэдэу, унэ лъэгуцым къытехьагъ, 
тыжьын бэщыр ыпэ ригъэуцуи, ыIэ одитIукIэ зытыригъакIэзэ, 
щагум къыдэнэжьыгъэ хъулъфыгъэмэ ахэплъагъ, ариIуагъ:
- Тикъин, титхьамыкIагъо къызэрэддэшъущэчыгъэмджэ, тигукъао ихьылъэ къызэрэддэшъуIэтыгъэмджэ, 
псынкIэ къызэрэтфэшъушIыгъэмджэ СултIан лIакъом 
ыцIэджэ, сэ сцIэджэ зэкIэми тхьэшъуегъэпсэу, тхьэр разэ 
къышъуфэхъу шъосэIо, тшъхьащышъухыгъэ къиныр 
Алахьэм шIуджэ шъуфытегъэшIэжь, гъогу техьажьын 
зиморадым гъогумаф етэIо.
Iэпэубытыжьым ычIыпIэкIэ шъхьэщэ мэкIэ гъашIо 
къафэзышIыжьыщтыгъэ фэкъолIитIум яз унэ лъэгуц хэIэтыкIыгъэм тет гощэшхор къеджагъ:

--- Page 102 ---

- А Бамбэт, емыкIу къысфэмышI, лъэIу къыпфысиI. 
Зыгорэджэ Шъэуае уIукIэмэ, къыгъэзэжьынэу сфеIу.
- ЕсIон згъотмэ... Ау ар тыдэ къипхыжьын джы?..
Бамбэт къыIогъэ гущыIэмэ Къэнтат гощэшхом ыгу 
зэрэрахыгъэм Iэ одитIур зытегъэкIэгъэ бэщышъхьэ сысыкIэмкIэ щытмэ гу лъатагъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьи, мэкъэ 
ефэхыгъэкIэ къыIуагъ:
- Ары Iолъ... Ар псаугъэмэ, ситхьамыкIагъо къысфихьыжьыни,- етIанэ зиухыижьэу къыпигъэхъожьыгъ: - 
кIо, зыгорэджэ, хэт ышIэра, уIукIэмэ сэIошъ ары.
- АщкIэ уицыхьэ къыстэгъэлъ, шъхьэкIафэ зыфэсшIырэ 
гощэшху. Къымыгъэзэжьынэу сшIэмэ, сишыплIэ дэлъэу 
къыпфэсхьыжьын!
- Ихьау, ихьау, икъун зы тхьамыкIагъор, ащ шъухэмыхь…

--- Page 103 ---

Тыгъужъкъо Къызбэч зипэщэ шыумэ зи зэрамыIоу 
Лъэустэнхьаблэ къыдэкIыжьыгъэх, чылэ хэгъуашъхьэри 
къызэранэкIыгъ. Чэтыкъо гъогу зэхэкIыпIэм нэмысхэу, 
Шапсыгъэ кIожьынхэм ычIыпIэкIэ гъуй пырыпыцу къамыл 
зэхэтымкIэ яшыпэмэ кIэкIэу арагъэгъэзагъ.
Бжыхьэ гъушъэм икъамыл гъугъэ тхьапэхэр жьы макIэм 
зэрегъэтхьаусхылIэх. Къамыл зэндэ бгъуитIумэ захэзыушъэфэгъэ ку гъогум тет шымэ алъабжъэмэ загъорэ 
темэн бзыумэ зарагъэпхъуатэ, якъэбар зыми рамыIуатэ 
ашIоигъу пIонэу, бэрэ мыбыбхэу, зырадзыхыжьы. Бзыуми, 
хьантIаркъоми, блэми, нэмыкI псэушъхьэми умышIэнэу 
мэкъэ ишъугъэ псыгъо гумэкIыр темэн гузэгумкIэ къыщэIу, 
нахьи нахь мэкъэ зэпытхьалыкIыгъэкIэ нэмыкI гори къыпэджэжьы. Шыухэр нахь кIуатэхэ къэси, псы шъугъэмрэ 
уц бгъотагъэмрэ амэ жьым къехьылъэкIы, сэепс пшIапшIэкIэ 
темэнри хэIоржъорыхьэ. Ау арэп Бамбэт зэгупшысэрэр: 
Тыгъужъкъо Къызбэч идымыIукI, ионэш тесыкI. Зыгорэ 
къерэIу, зерэмыушъэф!..
- Сыд етIанэ, Бамбэт,- игъусэ зыфэгумэкIрэр къышIагъ 
пIонэу Къызбэч ошIэ-дэмышIэу къызэджэкIыгъ,- уанэм 
узфихъублэблыхьэрэр? Бжыдзэ кIуапIэ тэмэным ухэхъухьагъа?
- Ихьау, Къызбэч. Ащ фэдэ Iоф щыIэп,- Бамбэт къыгот Агой Пщымафэ фыреплъэкIыгъ.

--- Page 104 ---

- Сыд адэ?
- Зэ укъэгущыIэжьыгъэмэ сэIошъы ары.
- Ара? Ащ уегъапэмэ, сэри сыкъыоупчIы сшIоигъу. 
Сыдэу ШъэуаекIэ непэ СултIан гощэшхом гущыIэрые 
уехъу лIэгъагъ? ЗыгорэкIэ Шъэуае икъэбар ущыгъуаза?
- Ихьау. Мы гъэмафэ Абдзахэ зэрэщыслъэгъугъагъ.
- Адэ сыд ныо тхьамыкIэр зыкIэбгъэтхьауерэр?
- КIо, джаущтэу... Хэт ышIэра Шъэуае къехъулIагъэри 
къехъулIэнэу къэтри...
- УмышIэрэм утэмыгущыI.
- Ары, тэмэм, ау сымыIон слъэкIыгъэп.
Агой Пщымафэ зэпыугъом тыригъафи, къыIуагъ:
- БлэкIыгъэ мазэм Лэбапэ икIыгъэгъэ абдзэхэ шыуишъэмэ Шъэуае ахэтыгъэу аIо. КъыгъэзэжьыгъэкIэ сыгугъэрэп.
- Хэт зыIуагъэр? - Къызбэч иш къызэтыригъэуцуагъ.
- Зымафэ ХъорэлIыкъо Мэрчанэ ихьакIэщ щызэхэсхыгъ.
- Сыд адэ ар икъанмэ зыкIаримыIуагъэр?! - Бамбэт 
къызIуипхъотыгъ, етIанэ ежь-ежьырэу зэгъумтIымыжьыгъ: 
къэбар гомыIур зэраримыIощтым пае сэ сегъэIорыжъо ры... Сфэшъуаш!
- Олахьэ мыхъугъэ кIэлэ шIагъом къехъулIагъэр...- 
Тыгъужъкъо Къызбэч шыуитIумэ апэ иуцожьыгъ, заулэрэ 
кIуагъэу къызэджэкIыгъ: - Шъэуае икъэмыгъэзэжьыкIэ 
сыд къэбар пылъ?
- Сыд къэбар пылъын...- ЗэупчIыгъэм ычIыпIэкIэ 
Бамбэт къыIуагъ.- Адырэ адыгэлIмэ къяхъулIагъэр ащи 
къехъулIагъэщтын... ЫнэIу типыйхэм афэгъэзагъэу фэхыгъэмэ, зыдигъэзэжьыгъэм Алахьэм шIу щешI.
- КъызэраIуагъэмкIэ, къэзэкъмэ аIэкIэфагъэу ары.
- Ар хъухэщтэп! - Бамбэт къэгузэжъуагъ, ардэдэм 
Сисури ынэгу къыкIэуцуагъ.- Къэзэкъмэ якъощ сыдэсын 
нахьи, лIэныгъэр, пцэшIуащэр апэу къэсэштэ.
- О зэрэпIоу зэкIэри дунаим щыхъущтыгъэмэ...- 
Къызбэч къыIуи, иш нахь хигъэкIукIыгъ, ыуж итхэми дырагъэштагъ.
Заулэрэ кIуагъэхэу, Бамбэт фэщыIагъэп:
- Къызбэч, мы тыздапщэрэм цIэ иIэба?
- ГумэкIыгъо щыIэп, укъэмыщт.
- Ар къысалъэгъулIэмэ, сыщэрэмыIэжь.

--- Page 105 ---

- ДжыркIэ ащ фэдэ отлъэгъулIагъэп, Бамбэт,- Тыгъужъкъо Къызбэч мэкъэхъу IужъукIэ щхыгъэ, етIанэ 
игухэлъ ышъхьэ къырихыгъ: - Ашъыу, къэзэкъ гъозэрыплъэмэ ятIэсхъапIэ тыуплъэкIузэ, Пшызэ Iушъо тырекIокIыни, Шапсыгъэ тихьажьын симорад.
- Адэ аущтэу Iоба, Къызбэч. БэшIагъэ мы лъэныкъоми 
тызщымыIагъэр. Муары къэзэкъмэ яплъапIэхэри джабгъу 
нэпкъым къытепIыикIых, къызэрэушIункIэу яостыгъэхэри 
тхышъхьэм къытецIыукIыщтых... Арэп, Къызбэч, тхьаузи, 
мышъэфмэ, а къэзэкъ цIэплъым сыд къежъугъэIуагъэр?
- Шъэф зэшIоушъэф зэдызиIэхэр зэдэшэсхэрэп, 
Бамбэт. Ар тятэжъмэ къадежьэгъэ Iофышъ, къыосIон. 
Пщы щагум тыдэт зэхъум, тIуагъэр зэхэпхыгъэ, Iанэм 
тызпагъэтIысхьэми, тхьэ телъэIугъ, тышхагъ, псыIэшIу 
тешъуагъ, тызэшхэм, тхьэ телъэIуи тыкъэтэджыжьыгъ.
- Къэзэкъхэр?
- Ахэри, джаур тэIо шъхьакIэ, цIыфых, ядин агъэлъапIэ, къащ къахьыгъ, шхагъэх.
- Ы-ы!.. Сыд, Къызбэч пIорэр!..- Бамбэт ынэ джыри 
къышIуикIотэу шым жэдаIи, къыгъэуцугъ.-Алахь зизакъоу 
зэкIэри зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэм ыпашъхьэ, къышъуфигъэгъунэп, гунахь къыщышъухьыгъ... Хьарам!.. 
Хьарам!..
- Сыд пае гонахь къэтхьын. Титхьэ ыпашъхьэ тэ тишIэни 
щытшIагъ, ежь яем ыпашъхьэ ежьми щашIэщтри щашIагъ. 
Ащ зи хэлъэп. Угу шIу илъмэ, тхьэм къабыл пфишIыщт.
- Ари ары, ау етIани... Къащ къэзыхьрэм дэшхэгъуай...
- Мыдэ мыщ ыIорэр! - Къызбэч мэкъэхъу IужъукIэ 
джыри щхыгъэ.- Сыдэущтэу ащыгъум къэзэкъмэ къяпхъожьырэ щыгъури шъоущыгъури пшхышъура? ЯшэкI хэшIыкIыгъэ щыгъынри зыщыбгъэгъышъура?
- Ащыгъум къэзэкъхэр плъэгъу зыкIэмыхъурэр къысаIу, Къызбэч.
- Дин зэфэшъхьаф зэрэтIыгъым тэолъхьэмэ, Бамбэт, 
ухэукъо. Тыркухэмрэ тэрырэ зы дин зэдэтэхьми, тичIыгу 
къидгъахьэхэрэп. Къэзэкъ Iофым дин Iоф къыхэмыхьэу 
сIорэп. Ау тичIыгу, тишъхьафитыныгъэ ттэзыхын зигухэлъым, хэти щэрэщ, фэсыдэщтэп. КъэошIэжьа Бзыикъо 
заом илъэхъан урыс пачъыхьэ Екатеринэм къыгъэкIогъэгъэ къэзэкъ шыухэмрэ топыхэмрэ къыташIэгъагъэр? Джащ 
къыщыублагъ ахэр тичIыгу къызенэцIхэрэр... Джы тыкъадзыхьэгъап.

--- Page 106 ---

- Тэрэз, Къызбэч, тэрэз. АщкIэ мыхъун пIорэп, къыбдетэгъаштэ. Ау быслъымэн Iэнэ пашъхьэм къэзэкъмэ къащ 
къызэрэщяжъугъахьыгъэм сыхэтэп... Шъуигонахь шIагъэ 
къышъуфигъэгъунэу Алахьэм шъуелъэIу, сэри сышъуфелъэIун. Ори, Агоир,- фиусыгъэгъэ НыбаджэкIэ еджэн 
ихьисапыгъ шъхьакIэ, зиIэжагъ,- зыщымыгъэгъупш. Олахьэ 
хьалэмэтым хъурэр... Адэ, Къызбэч, СултIанмэ ягощэнанэ 
ыдэжь шъузфаригъэщэгъагъэм игугъу къэпшIыгъэпи?
- Ари сыушъэфынэп. Ау шъуиуанэмэ зарыжъугъэпытахь.
- Алахьэм тырихьакI, ари сыд джы?! - Агоир къыкIэщтагъ.
- СултIан Мыхьамэт-Джэрые Матвей атаманым фитхыгъэгъэ осыет лъэIум къыфеджэжьыгъэх.
- Сыд ыIорэр?! - Бамбэт щхыпцIыгъэ.- Олахьэ мы 
СултIан пщы купхэр гъэшIэгъонэу мэпсэухэм!
- Зыгорэ къысэхъулIэмэ, сыщымыIэжь хъумэ, сисабыйхэр урысыдзэм сфыхашъущэх ыIуи, Ермолов инэралым 
елъэIугъ.
- Истофирлахь, зэхэсхырэр хьалэмэт! - Пщымафэ 
къыхэкуукIыгъ.
- Ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп, Агоир,- Бамбэт мыгузажъоу, осыетыр ышIэщтыгъэ фэдэу къыIуагъ,- пырамыбжь мэшъхьалъэ, шъхьадж илъэпкъ еожьы. ЗэрэхъурэмкIэ, а нэгъой къумалыр зэраукIыщтым тэщынахьыщтыгъ... Джары, Къызбэч, сыд фэдизэу тыгъужъыр 
бгъэшхагъэми, мэзым екIужьы зыкIаIорэр... Сыд адэ 
СултIан ныо мэхъаджэм къэзэкъ лIыкIомэ ариIуагъэр?
- Ормэ сыд япIон? Тхьэшъуегъэпсэу, тэгупшысэн, 
тызэхэгущыIэжьын ариIуагъ.
- Сэрмэ,- Бамбэт ынэ чъыIэхэр къидыкъыкIыгъэх,- 
къыосIон. Къэзэкъмэ Iэбжым гъэлъэгъоныр якIасэшъ, сэри 
ар дэдэр сIитIукIэ язгъэлъэгъущтыгъэ!.. Ары Iолъ... ЗыфаукIыщтыр раIо пэтзэ, мощ къыугупшысыгъэр!..- ЕтIанэ 
зымэфэрэ мэз Iапчъэр ынэгу къыкIэтэджэжьзэ, нахь мэкъэ 
шъэфкIэ Бамбэт гъумтIымыгъэ: - Дэгъу, арэу шъуигухэлъ 
шъукIагъэхьащтмэ...
II
Екатеринодар къэзэкъ пытапIэр Пшызэ нэпкъ зытырашIыхьагъэр илъэс тIокIырэ тфырэм къехъугъ. ЛIэшIэгъу 

--- Page 107 ---

плIанэм къыкъоцI - Чепигэ Захар, Котляревскэ Тимофей, 
Бурсак Федор къащегъэжьагъэу непэрэ Матвеев Григорий 
щыкIэкIыжьэу - адыгэмэ къапагъэуцугъэ гъозэрыплъэ 
пытапIэм зэхъокIыныгъабэ фэхъугъ. Зэгорэм Чепигэ изэман, ары пакIошъ Бурсак иапэрэ атаманыгъо илъэсхэм 
ялъытыгъэмэ, урыс пачъыхьэм ыцIэ зыфаусыгъэ Екатеринодар плъэгъугъэкIи пшIэжьыщтэп: темэнылъэ чIым 
Iугъоищ онджэкъ псыгъо кIыхьэхэмкIэ къышъхьащыщыгъэ 
чIыунэмэ ачIыпIэ орзэшъхьэ-къамылышъхьэ чыиф е сэман 
унэ Iэтыгъэхэр щыолъэгъух. Ахэр хэтэ хъоо-пщаухэмкIэ, 
пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг зэхэтхэмкIэ зэпэIудзыгъэх, 
былым хъупIэ, чэт шыпэпIэ уц къашхъохэмкIэ зэкIэрыдзыгъэх. ПытэпIэ гузэгум пхъэ зэхэIулIэкIэ щагъэуцугъэ чылысыр тыдэкIи къыщэлъагъо. Ащ ыбгъуиплIыкIэ дзэ IофшIэпIэ унэхэр къыкIэрытых, ахэмэ акIыбкIэ урам игъэкIотыгъэхэмкIэ апэIудзыгъэ къэзэкъ унагъохэр къегъэтIысэкIыгъэх. ТаманькIи, СтаврополькIи, ДонкIи, адыгэ лъэныкъомкIи гъэзэгъэ пытэпIэ къэшIыхьагъэмэ якъэлапчъэхэр 
зандэх, пытэх, шъуамбгъох - тыдырэ лъэныкъокIэ укъикIыгъэми, къэзэкъ къэрэгъулэмэ уамыуплъэкIоу лъэбэкъу 
дыуагъэ дзэщтэп. Пшызэ нэпкъ лъагэмкIэ, адыгэ лъэныкъомкIэ, уекIу къэсми къэзэкъ ухъумэкIо шыу купмэ, лъэсмэ 
нахь уаIокIэ, нэбгырэ тфырытф-пшIырыпшIхэу зэкIыгъух, 
гумэкIыгъокIэ зэджэжьхэмэ зэлъыIэсынхэу зэдэплъырых. 
Пхъэ зэхэIулIэгъэ лъэгапIэмэ чэщи, мафи къэзэкъхэр атетых, топгъэо нэбгырэ заулэхэри алъапсэх.
Къэзэкъ гъозэрыплъэмэ Пшызэ джабгъу нэпкъ закъоп 
къагъэгъунэрэр. Екатеринодар пытапIэм икъокIыпIэ-къыблэкIэ речъэкIырэ Къэрасыу псыхъожъыери яплъапI, ащ 
ыпшъэ-икIахэкIэ пэIулъэшъогъэ чъыгэе мэзри янэплъэгъунчъэп. ЕтIэ лъэмыдж закъоу шъхьащытми топ узэндыгъэкIэ пэIусых. Пашкэ куреным ублэкIэу Лэбапэ унэсми, 
ащ ыпшъэкIэ, Прочноокоп нахь чыжьэжьэуи Ставрополь 
нэсыжьэуи джащ фэд. Пшызэ джабгъу нэпкъыр дэпIыгъэу 
Екатеринодар икIахэкIэ уикIэу Тамань унэсыфэкIи къэзэкъ 
гъозэрыплъхэмкIэ уезэщыщтэп. Къэзэкъ пэIо шыгу плъыжьымрэ нэкIэпэ тIыргъомрэ тыди щыхъой, украинабзэри 
жьым хиз.
Пшызэ зыми иягъэ римыгъэкI шIоигъу пIонэу зиIонтIэщантIэзэ цIыф зэмылъэпкъэгъуитIумэ азыфагу дэчъы. Хэт 
шъущыщ, сыд шъуидин, щьуигупшыс, шъуигухэлъ, сыдыбз 

--- Page 108 ---

шъуIулъыр ыIоу яупчIырэп, ашъхьагъ ит тыгъэм ихьалэлыгъэ фэдэу ари псы гъуаткIокIэ ящыIэныгъэ ешIушIэ. А зы 
ощхыр ашъхьащэщхэ, зы жьыбгъэр афыкIэпщы, а зы 
шыблэр ашъхьэщэгъуагъо, зы ошъогур зэдыряй. ЯнысащэхэмкIэ, яхьэдагъэхэмкIэ, яорэдхэмкIэ зэтекIхэми, ячэфыгъэкIэ, янэшхъэигъэкIэ зэхьщырых.
Непэ Матвеев атаманыр сыхьатныкъокIэ нахьыжьэу 
IофшIапIэм къэкIуагъ. Илъэситф хъугъэшъ зыкъэзэкъ 
пащэр, ащ фэдэкIэ зекIуагъэу цIыф къышIэжьрэп. Ежьыри 
ар шIогъэшIэгъонэу тыжьын сыхьатыр ибгъэджыбэ къырихи, мыгузажъоу зэтыригъэпкIыгъ. Бжыхьэ пчэдыжь 
уахътэр блым такъикъ заулэкIэ пыкIыгъагъ.
Джыдэд ныIэп унэм сыкъикIэу зысихэбзагъэр, Матвеевыр ежь-ежьырэу зэгыижьыгъ. Сыд фэдиз афэпшIагъэми, 
ппсэ аIуплъхьагъэми, къэзэкъхэр гъэрэзэгъуаех. Федор 
Яковлевич Бурсак атаманыр ара ахэмэ афэмышIушIагъэр!.. 
Шым тесыфэ, ылъэ тетыфэ орэд фаIуагъ, щытхъугъэх. 
Жъыгъор къытекIуи онтэгъу къызэхъум, джа зытх фэзыуфэщтыгъэ дэдэхэм "зэ танэIу уикIыжьыгъэмэ ары" 
лъаIожьыгъ. Федор Яковлевичым ычIыпIэ сыхадзын зэхъум, 
зыкъызэрэсфашIыгъагъэр сынэгу кIэт. Сэри къэзэкъ пэщэныгъэм сыфэе дэдагъэп, ау пцIэ къызыраIокIэ, "хьау" 
Iогъуай, къысфагъэшъошагъэм сезэгъыгъ... Къысфэмыягъэхэр щыIагъэхэми, сшIагъэмкIэ сыкIэгъожьрэп. ТызпэIулъ 
адыгэ лъэныкъоми сизипэщэ къэзэкъхэми мыхъун къахэзгъэтэджагъэп. Ахэр зэтемыохэу, зэхэмыбанэхэу, зэфэмышIу бырсыр горэ азыфагу къыдэмыхьэу сIорэп. Адыгэ 
тыгъокIо куп Пшызэ къызэпырыкIмэ, сэркIэ ар къежьагъэп, 
Суворов генерал-аншефым илъэхъан зыщыублагъэр, 
тапэуцужьы, яфэшъуашэ ятэгъэгъоты. Ау адыгэмэ запэтшIэу ячIыгу тихьэрэп, арэу тэри тадэзекIожьын фае 
зыIохэрэми, ары пакIошъ, зыIэмычIэ тыралъхьэгъэ Ермоловми, сыпэмыуцужь дэдэми, Дон къысфыращыгъэ Власов къэзэкъ генералыри къыситIупщыгъапэми, ащкIэ 
дезгъа штэрэп. "ШъуичIыгу къихьэрэм, къышъутеорэм 
ичIыгу шъуихьажь, шъутеожь" еIошъ, гущыIэкIи, тхыгъэкIи 
къысфарегъэIопщы. Ащ къыгурымыIорэр зы: ежь зыдэщыIэ чэчэн лъэныкъом адыгэ шъолъырыр зэрэфэмыдэр 
ары. Шъыпкъэ, адыгэмэ ащыщ хъункIакIохэри згъэхыехэрэп, ахэри нэIуагъэх, къытэсагъэх... Санкт-Петербург 
къытфикIыгъэ де-Скаси лIы Iуш, лIы заф, ыIорэми ышIэрэми 

--- Page 109 ---

ахэудзын ахэлъэп: "Iэшэ зэдэIэтыгъэм шIу къыхьыщтэп, 
цIыф зэмылъэпкъэгъуитIумэ азыфагу щэн-щафэ дэлъмэ 
зэхищэщтых, зэригъэблэгъэщтых, зэригъэшIущтых".
Матвеев атаманыр ыныбжькIэ лIы хэкIотэгъэ мыин 
пытэ зэхэлъ. ЖэкIэ-пэкIэ фыжь мыкIыр, шъхьэ хъурай, 
пшъэгъум. Iэ кIэкуитIур пкъы ушъагъэм декIурэп. Къэзэкъ 
пэIо шыгу плъыжь Iэтыгъэмрэ щазымэ лъэдэкъэ лъагэмрэ 
джэхашъом къытыраIэтыкIы. Исэшхо чIыгум нэмысми, 
икъэмапэ лъэгуанджэм темыхьэми, зэрэлIы гъэтIылъыгъэр 
иджэхэшъо тетыкIэ къеушыхьаты. Загъорэ шъхьаныгъупчъэмэ зырызэу якIуалIэ, акIэрэты. Зэгупшысэрэ 
Iофыгъом хэкIыпIэ фимыгъот зыхъукIэ, мыгузажъоу 
къыIокIыжьышъ, шъэбэрыкIокIэ джэхашъом техьажьы. 
Игупшысэхэр IофшIэпIэ унэм екIых, Пашковскэ, Васюринскэ куренхэм аблэкIы, Лэбапэ шъхьащэкIышъ, Прочноокоп 
къызэринэкIзэ, Ставрополь нэсы, ащи дэмызагъэу, чэчэн 
гъогумкIэ техьэшъ, Къэбэртае зэринэкIзэ, хы ШIуцIэ къэзэкъыдзэр гъэрекIо зыIэмычIэ ралъхьэгъэ Ермолов генералэу хэушъхьафыкIыгъэ Кавказыдзэм ипащэм дэжь 
къыщэуцух. Ащ ыпашъхьэ игупшысэхэр щыфэмыIажэхэ 
зыхъукIэ, Тамань лъэныкъом, адыгэ сэмэгубгъур диIыгъэу, 
гукIэ зыкъедзыжьы. Ау мы лъэныкъоми гупсэфыгъо 
щигъотырэп, урыс Iофымрэ адыгэ Iофымрэ исыдрэ гупшыси 
къахэтэджыкIы. ГумэкIыгъор къызщежьэрэр адыгэ лъэныкъор арми, шIоIофыжьэп, щызымыгъэIэжьыхэрэр 
Ермолов генералыр ары.
Илъэс нахь мыхъугъэми Ермоловым тызфагъэзагъэр, 
Матвеевым гукIэ ыIуагъ, охътэ кIэкIым къыкIоцI игъэкIотыгъэу адыгэмэ тазэрэпэуцужьыщт шIыкIэхэр зэрыт тхыгъэ пчъагъэхэр къытфигъэхьыгъэх, "зышъуушъэфыгъэу 
шъущыс, къышъутеорэ адыгэ хъункIэкIо купмэ шъуилIыгъэ яжъугъэлъэгъурэп, ячылагъомэ шъуякIурэп, яфэшъуашэ яжъугъэгъотырэп" еIошъ, къыттепхъэшыхьэ. 
Тикъэзэкъыдзэ ыуплъэкIунэу къызытфэкIоми, тилажьи 
тимылажьи къытимыIолIагъэ щыIэп, адыгэ гъэрищи ыпашъхьэ щытигъэукIыгъ, ежь исэшхуи зэрэмыцакор яплIанэрэмкIэ къытигъэлъэгъугъ. Адыгэхэр Пшызэ къызэпырыкIхэмэ, 
тэри джа дэдэр ятшIэжьыщт ыIозэ, чэщищэ афэплъырыгъ, 
ау тинасыпти бгъуитIури тынчыгъэ. Ари имыкъоу Екатеринодар пытапIэр шIотIэсхъапIэу, Медведовскэ куреным 
ымыхьыжьы мыхъунэу уцугъэ. Тикъэзэкъ нахьыжъхэри, 

--- Page 110 ---

ахэмэ къакIэлъыкIохэри, нахьыкIэхэри делэхэп - сыдэу 
зишIыгъэми пачъыхьэм фэтхагъэми фадэрэп. Сэщ нахь 
къэмынэжьыгъэми, къэзэкъ къутыр пэпчъ къызэлъысIэтын, 
а зыр фэсшIэнэп. Джа урыс-адыгэ зэмышIуныгъэкIэ тызфигъэблырэ Iофми тхьамыкIагъо нэмыкI къытфихьыщтэп. 
Гъунэгъумэ ячэтхэр зэхэлъадэхэ, ябылымхэр зэхахьэхэ 
пае, яшъэожъыехэр загъорэ зэжэхэбанэхэ пае зэпыижьхэрэп. Тэ типачъыхьэ иунашъокIэ тэпсэу - тиурыс чIыгу 
гъунапкъэ тыриухъумакIу. Адыгэхэмрэ тэрырэ тазыфагу 
зао дэлъыгъэмэ, ащ еплъыкIэу фытиIэщтыгъэр, Iо хэлъыжьэп, нэмыкI.
ЩагумкIэ, адыгэ шъолъырымкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм Григорий Кондратьевичыр Iууцуагъ. Бжыхьэ 
пчэдыжь тыгъэр ошъопщэ нэгъыф-шIуцIашъомэ къакъоплъы, акъо хьажьы. Тыгъэм игъэпсыкIэ елъытыгъэу дунаир 
мэпсэу - зэ къызэлъэнэфы, зэ къэушхъонтIы. Бжыхьэм 
къыкIэлъыкIощт кIымафэр джыри мазэ фэдизкIэ чыжьэми, 
чъыгмэ янахьыбэмэ заутыныжьыгъ, къытпыщылъ чъыIэм 
тыфэхьазыр аIорэм фэдэу, тIэкIуи укIыташъохэу къутэмэ 
пцIанэхэмкIэ жьым хэтых. ПкIэшъэ итэкъухьанымкIэ 
мыхьалэл чъыг гори гъунэгъу хатэм, къамылышъхьэ бгъэгъэ Iэтыгъэ пчъэ Iупэм дэжь, къыщэлъагъо. НэмыкI гори 
укIытэн чъэ-пцIэнабзэу пэчIынатI. Хэтэ хъоо-пщаури ащ дэт 
унэри, пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэри зие Табанец подполковникыр атаманым ыгу къэкIыгъ.
ГъэшIэгъоны, атаманым ыIуагъ, Табанецым зыкъызэригъэгужъорэр. СицIэджэгъу Григорий Кондратьевичым 
ар ихэбзагъэп. ЗыфэсIогъэ пIалъэм зы сыхьаткIэ къыпэшIуекIоу ишэныгъ, непэ къехъулIагъэр сшIэрэп. Къамыгъэзэжьыгъэмэ шIэ? Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! Адыгэхэр 
тишIухэп тэIокIэ, сыд пае ямыхьакъ атетлъхьан, егъашIэм 
ямыхэбзагъэр тилIыкIомэ къапагъохынэп. Апэра тазэрэхахьэри къызэрэтхахьэхэри? Тхьэмафэ хъугъэ ныIэп Табанецыр зипэщэ лIыкIохэр Мыхьамэт-Джэрые ихьэдагъэ 
зыщыIагъэхэр. ЗэрэдгъэкIогъагъэхэм фэдэу, къыщалъэгъугъэр ашIогъэшIэгъонэу, къагъэзэжьыгъагъ. Тыгъуаси 
мыхъун къяхъулIагъэпщтын. Мы сигумэкIи сэ сиягъэ хэлъ. 
"ЩыгъынIухыжьым шъукъызэрекIыжьэу, сыд фэдэ уахъти 
орэхъу, тэ сыщыIэми сыкъэжъугъот, Iофым сыщыжъугъэгъуаз" ясIуагъэп. Згъэулэунхэп сIуи, сашъхьасыгъ, 
сихьалэлыгъэ имыщыкIэгъэ гумэкI къысфихьыжьыгъ. Джа 

--- Page 111 ---

хьалэлыныгъэр ары симышIу къэзэкъ IэнэтIэ фалIэмэ гу гъуемылIыгъэкIэ къысфалъэгъурэр, адыгэмэ сакъыхэкIыгъ 
пIонэу затесIэтыкIыщэу, онэгу зысшIынкIэ сыщынэу, 
сылIыжъ хьакъ-сакъэу сагъэлъагъо. ХъункIэкIо-зепхъокIэ 
Пшызэ къызэпырыкIыгъэ адыгэ макIа сисэшхо, сикъамэ, 
сипцэшIуащэ Iуихыгъэр! КъэрэбгъагъэкIэ сикIэлэгъуи 
сижъышъхьи къязгъэушъхьакIугъэп. Ау хы ШIуцIэ къэзэкъ 
дзэ псаур, ащ яунагъохэр пIэ къызыралъхьэкIэ, узэгупшысэныбэ уапэкIэ къыщэтэджы, Iашэр зыщепхьыжьэщтми, 
лъэбэкъу зыщыбдзыщтми урегъэгупшысэ. Акъылым 
сыкъеубыты нахь, онэгу зысымышIышъуным сынэсыгъэп... 
Сикъэзэкъ пащэмэ ащыщэу Ермоловым, Алексей Петровичым, зыкъуиубытэгъэ Власов закъор ары сиIо зыхэмыхьэу 
ахэтыр. Ермоловымрэ Власовымрэ адыгэхэмкIэ зы 
ныбэкIоцI къимыкIыгъэхэу пшIэнэп. Зыны къылъфыгъэхэми 
ягупшысэ зэтекIы, митIур ары зыгу зэтемыIукIырэр!.. Зэ 
укъэхъыягъэмэ ары, Табанец подполковникыр къелъэкIонзэ 
унэ натIэм къыкъокIыгъэу зелъэгъум, атаманым ыгукIэ 
ыIуагъ. Ежь атаманри псынкIэу шъхьаныгъупчъэм къыIукIи, 
гузэ жъогъукIэ чъыгаем хэшIыкIыгъэ пхъэнтIэкIушхом 
тетIысхьажьыгъ, ицыебгъэ чыIу тIэтIагъэр ыгъэупкIэпкIэжьыгъ, ипаIо нахь зыщигъэпытыхьагъ, тхылъыпIэ тхыгъэ 
заулэ, Ермоловым иер акIыIу ышIи, ыпашъхьэ рилъхьагъ, 
зыпэ пыгъушъыкIыгъэ къэлэмри атырилъхьажьыгъ. Ыпашъхьэ ит одыджыным ыгу тыригъэпщахэу теуагъ, къычIищэгъэ есаулым риIуагъ:
- Табанец подполковникыр садэжь къэкIонэу щытышъ, 
къысэрэж. Сэ мы тхылъыпIэ тхыгъэм иджэуап елбэтэу 
есымытыжьы хъущтэп,- атаманым тхылъыпIэр ыпашъхьэ 
ригъэкIотыгъ, унэм икIыжьрэм кIэлъиIожьыгъ: - де Скаси 
къыIухьэмэ, занкIэу садэжь къычIэгъахь.
Есаулыр унэм зэрикIыжьыгъэм лъыпытэу атаманыр 
мэкъэнчъэкIэ жэкIэ-пэкIэ мыкIырмэ ахэщхыкIыгъ. СипчъэIупэ тIэкIурэ Iорэс, къысэрэж, гукIэ ыIуагъ. Икъун 
хэтыкIи зэрэIуубгъукIыгъагъэр, шIу пшIэ зэпытмэ къыогоожьы зыфаIори шъыпкъэ. Табанецым къыфаIорэп шъхьакIэ, 
Власов генералым дэжькIэ ыгу гъэзагъэ. Iизын ети, а 
зыдэзгъэкIогъэ адыгэ чылэр, зыми емыплъэу, тыригъэстыкIын. Тикъэзэкъыдзэ гъусэ къыфэхъугъэ старшинам 
итхьамыкIагъо хэзгъэтыгъэ пэтзэ, гушъэбагъэкIэ къыгъэзэжьыгъэп. Къылъэгъугъэр, ынэ къыпэIухьагъэр шIоIэягъ. 
Ащ фэдэ гукIэ дунаим утеты хъущтэп.

--- Page 112 ---

Адыгэхэри шIухэп, де-Скасирэ сэрырэ, ахэр къызтетымыгъэоным пае, сыд афэтымышIагъ! Нахь тызэшIун, 
зэгъунэгъугъэ мамыр псэукIэр тазфагу дэлъын тIуи, Пшызэ 
сэмэгубгъум пэгъунэгъухэу ячылэхэр къэдгъэтIысыгъэх, 
щэн-щэфэ щагухэр талъэныкъокIэ къафызэIутхыгъэх. 
АфэтшIэгъэ шIум къымыубытхэу хъункIэкIо тхьапш 
гъэрекIуи гъэрекIопагъи къутырмэ къатеуагъэхэр, цIыфхэри 
аукIыгъэх, гъэрхэри зыдащагъэх, былымышъхьэ шъэ пчъагъэхэри Пшызэ зэпырафыгъ. Мы илъэсым икIымафи, 
игъат хи зыщэ-зыплIэ чIыпIэ зэфэшъхьафхэм къыщыттеуагъэх. Власовым ыIорэми шъыпкъэ хэлъ, тэ ятшIэжьрэм 
нахьи ежьмэ къытахрэ тхьамыкIагъор нахьыб. Апэрэ 
Александрэ пачъыхьэми ащ илIыкIо де-Скаси сыд къышъуашIагъэми шъуапэуцужь, шъуяу нахь, ячIыгу шъуимыхь, 
дунай хэгъэ гумэ, Тыркуер, Инджылызыр апэ зэритхэу, 
бырсыр къытяшъумыгъэшIылI аIо. ГъэшIэгъоныр, Тыркуем 
иIоф адыгэ шъолъырым зэримылъыр ашIэрэп ахэмэ. 
Адыгэмэ яхъункIэкIо зекIуакIэ фэгъэхьыгъэу Анапэ тырку 
пытапIэм дэс пашэм тызегыим, къытхыжьыгъагъэр щхэны: 
"Адыгэхэр хъункIакIох, къызышъутеохэкIэ къэшъуубытыхи, 
апшъэ мыжъо пышъушIи, Пшызэ ежъугъэтхьалэх, шъори 
зэрэшъуфэлъэкIэу шъуичIыгу гъунапкъэ къэшъуухъум". 
Адыгэмэ Тыркуер къызэрэрамыдзэрэр, яIофи къазэрэхэмылъыр ащ къегъэлъагъо, тэ Анэпэ пашэм Iоф дытиI 
тэIошъ, зытэгъэпцIэжьы. Аущтэу щытми, амал зэриIэу, 
тичIыгу гъунапкъэ къэдгъэгъунэщт, Пшызэ адырабгъуи, 
сыд тиIоф илъ, тызэпырыкIынэп. Типачъыхьэ унашъо къытфишIымэ, зэрэкъэзэкъыдзэу зыфэтIэтын, ау сыд фэдэу 
Ермоловым зыкъысфишIыгъэкIи, икъаигъагъэкIэ 
сызекIонэп... Де-Скаси, аIу-амыIоми, шъыпкъагъэ зимыIэ 
адыгэмэ афишIыгъэ гушъэбагъэмкIэ тIэкIу зэрэушъыижь, 
ары нахь къытэпыихэрэмэ хэгъэгу пашъхьэм емыкIу 
къыщытагъэ хьыщт... Сэ Потемкин дзэпащэм сыфэшъыпкъагъ, Очакови, Измаили, Березани зыштагъэхэм сащыщыгъ, Головатэм сыригъусэу Персиеми сыщызэуагъ, 
Бурсаки сыготыгъ, Поливадэр зэфэхым, лъэсыдзэм сырипащэу Дунай псыхъо шъолъырым сыIутыгъ. Рушкэрэ 
Журжейрэ адэжь Георгиевскэ къащри къыщысхьыгъ, 
Наполеон пэшIуекIогъэ заом къыщысхьыгъэ тынхэу Владимирырэ Аннэрэ сиIэхэу подполковникэу сыкъыхэкIыжьыгъ. Сэра лIыгъэрэ шъыпкъагъэрэ зезымыхьагъэр?! 

--- Page 113 ---

Ау зао зыдэщымыIэм, хэти ыгу къысерэмыгъабгъ, 
сыщылIыхъужъын слъэкIыщтэп...
Атаманыр имыхабзэу, гузэжъогъукIэ къэтэджыгъ, 
пкъы ушъагъэр пытэ-пытэу тхьэ сурэтым рихьылIи, щэ 
зэлъыпытэу шъхьащэ фишIызэ, къащ къыхьыгъ, гунахьышIагъэ зэрихьагъэмэ, мыхъун ышIагъэмэ, къыфигъэгъунэу 
елъэIугъ. Ыгу жьы зэрэдигъэкIыгъэр, Тхьэм ыпашъхьэ 
зэритыгъэр арыщтын, разэу итIысыпIэ екIолIэжьыгъ. Уахътэм зыригъэукIыхьэу тIэкIурэ зыщэс уж, одыджын-цырицаум IэдэкъэIужъу пщэрымкIэ теуагъ, пкъы гъум кIакомкIэ гупсэфэу пхъэнтIэкIу бармэкъым зыригъэкIыгъ, сыхьатым еплъыгъ.
Трофименко есаулэу унэм къихьагъэм фидзыгъ:
- КъычIэрэхь садэжь Табанец подполковникыр. Хэт 
етIани къысажэрэр?
- Васюринскэ куреным къэзэкъищ къыпфикIыгъ, 
атаман.
- Сыд зыфаехэр? Хэтмэ ащыщых?
- Зыфаехэм ышъхьэ къырахырэп, атаманым тыIукIэмэ 
етIощт аIо. Зыр Качура, адырэр Паденко, ящэнэрэр Ткаченко.
- ЗылъэкъуацIэ къепIуагъэхэр синэIуасэх, зилIыгъэ 
фэшъыпкъэ къэзэкъых. Амал иIэу ахэр зыми ипчъэIупэ 
пфыIутыщтхэп. ГумэкIыгъо горэм къыгъэшэсыгъэхэщтын. 
Табанецым ахэри къыдычIэрэхьэх.
Къэзэкъхэр къызэлъагъохэм, Матвеевыр апэгъокIыгъ, 
Табанецым блэкIи, ыуж ит къэзэкъ къызэрыкIомэ ацIэ 
къыриIомэ шIуфэс арихызэ, аIапэ ыубытыгъ, етIанэ чэзыур 
жэкIэ-пэкIэ тхъоплъ лIы Iэпкъ-лъэпкъышхо подполковникым 
нэсыгъ. Пчъэ ихьагъумкIэ щыт пхъэнтIэкIумэ атетIысхьанхэу фежьэгъэ къэзэкъхэм атаманым афидагъэп:
- Къэзэкъхэр, ар шъумышIэ. ШъукъыздэкIуагъэр 
шъуиунэ, шъукъызфэкIуагъэр шъуиатаман. МыкIэ мо, 
сицIэджэгъу Григорий Кондратьевичыр зыдэтIысыгъэмкIэ, 
пхъэнтIэкIумэ затежъугъэгупсаф.
Еплъ атаман тхьагъэпцIыжъым къэзэкъмэ зызэрафишIырэр, Табанецым ыIуагъ. Ахэмэ агу ощэфы, зяогъаштэ 
пIозэ, адыгэмэ тызэряогъапхъо, типыймэ афэгъэхьыгъэу 
къыуатIорэм щыщ къыпхахьэрэп. Де-Скаси пачъыхьэм 
илIыкIу пIомэ ыIорэр фэбгъэцакIэзэ, ыкъогъу укъыкъоплъы. 
Модэ фэе-фэмыяшъоу тикъэзэкъыдзэ хэтыгъэ адыгэпщ 
горэ аукIыгъэшъ, Iофышхо пшIыгъэ, зэхэтлIыхьанхэм 

--- Page 114 ---

ычIыпIэкIэ тIогъогогъо зыгу къытфэмышIумэ тахэбгъэхьагъ, 
нэшхъэй шъхьащэ афэтэбгъэшIыгъ. СултIан старшинар 
зыгорэм гъогум тыриукIыхьагъэмэ гъэшIэгъона, ащ нахь 
лIы дэиха тэ мафэ къэс тхэкIодыкIхэрэр!.. Сшынахьыжъи, 
сятэшнахьыкIи, нэмыкI къэзэкъ шъэ пчъагъэхэми алъ 
тшIэжьыгъэп. Тихъулъфыгъэ, бзылъфыгъэ гъэр тхьапш 
Пшызэ кIыб адыгэмэ щаIыгъыр!.. Ахэмэ алъ пшIэжьыным 
ычIыпIэкIэ, мыхэмэ "шъукъыздэкIуагъэр шъуиунэ, шъукъыз фэкIуагъэр шъуиатаман, шъукъычIахь, шъукъэтIыс" шъорышIыгъэ гущэфкIэ яоIо. Сэ мыхэмэ ачIыпIэ ситыгъэмэ, 
бэшIагъэ мы унэм узычIэсыдзыщтыгъэр. Къэзэкъ къызэрыкIохэми, нахь лъэрыхьхэми, къэзэкъыдзэм ипащэхэми 
зыфаер ябгъашIэу, ашъхьэ Iоф зэрябгъафэу, мылъкукIэ 
зябгъэгъэбаеу ебгъэсагъэхэшъ, типачъыхьэ къытфишIыгъэ 
чIыгу гъунэпкъэ къэухъумэныр Iэпэдэлэл ашIыгъап. Джары 
адыгэхэри зыгъэутэшъуагъэхэр. Джары Ермоловыми 
Власовыми амыдэрэр. Ахэмэ язакъоп, тэри ары!..
- Сыд шъуалъэныкъо, Васюринскэ куреным, щыкъэбар? - Атаманыр къэзэкъмэ яупчIыгъ.- Шъуихэтэ-чIыгу 
лэжьыгъэхэр Iушъухыжьыгъэхэба? Сыд фэдиз пуд пчъагъ 
коцым, зэнтхъым, семчыкым къарышъухыгъэр?
- Тикоци, тизэнтхъи, тисемчыки къатыгъэм уезэгъыщт,- къыIуагъ Качурэ къэзэкъым, ау къыIо шIоигъор 
атаманым къыригъэухыгъэп:
- Картофри мыгъэ бэгъуагъэ аIуагъ.
- Картофри, семчыкри, коцри, зэнтхъыри, типхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэри мыгъэ къытэшIушIагъэх,- Паденко 
къэзэкъым Качурэм ычIыпIэ джэуап къытыжьыгъ,- ау 
щыIэкIэ-псэукIэ тиIэжьэп.
- Сыда шъузгъэгумэкIырэр? - КъыраIощтым егуцафэзэ, атаманыр къэупчIагъ.
- Адыгэхэр къытэсэгъапэх, тыщагъэIэжьрэп.
- Сыда адыгэмэ къышъуашIэрэр? - Зэхихыгъэр зэримыгуапэр атаманым ымакъэ къышIухэщэу джыри упчIэкIэ 
зыригъэукIыхьагъ.
КъыраIорэм фаеп, Табанецми къызхимыгъэщэу IугушIукIыгъ, къешъуIу, шъумыушъэфы, нахьыби къешъуIу, 
шъукъыжэхагъ. ЗигъэшIожьэу, зышIолIыжъ дахэу щыс 
нахь, шъо шъуигукIае ыгъэгумэкIрэп. КъешъуIу, джа дэдэр 
тэри етэIо, тыкъыридзэрэп, шъужъалымыщ ыIомэ, типачъыхьэ исакъыныгъэ IэубытыпIэ къытфишIызэ, къытэгыижьы.

--- Page 115 ---

Сыд сэIо мыхэмэ афэмыгъотырэр, Матвеев атаманыр 
гукIэ къызэгоутыгъ. Ялэжьыгъэ бэгъуагъэ, ябылымышъхьэ 
пчъагъэ афэлъытэжьрэп, япхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэри 
хьалэлэу къятагъэх... Адыгэхэр къышъосэгъапэхэмэ, 
шъуичIыгу гъунапкъэ чэщи мафи къэшъуухъум, шъумыбэлэрэгъ, шъуигъозэрыплъапIэхэр чIэшъудзыхэу шъуишъузмэ чэщрэ шъуагомыгъолъхьажь, псэлъыхъуакIуи 
шъухэмыхьажь. Мыр шъуитхьаусыхэу сшIагъэмэ, Табанецым ыпашъхьэ къыщышъозгъэIоныеп. Армырми мыхэмэ 
"къысаIолIэщтри къысашIэщтри ашIэрэп - аIапэ ращэкIын 
горэ ягъэгъоти, тхъэжьыщтых. Ау сыд къысаIолIагъэми, 
къыстефэрэр сэгъэцакIэ, сипачъыхьэ сыфэшъыпкъ.
Матвеев атаманыр тегупшысыкIыгъэ фэдэу къыщыхъуи, Паденкэ къэзэкъым игущыIэ зэпигъэугъ.
- СыкъэдаIо, сыкъэдаIо,- атаманым зыкъишIэжьыгъ, 
ыгу илъмэ ямылъытыгъэу адырегъаштэ,- шъуигукIае 
къызгурэIо, сегупшысэ, хэкIыпIэмэ салъэхъу. Къэзэкъ 
къулыкъур къызщыланлэрэ чIыпIэр адыгэмэ ятIэсхъапI. 
Ащ фэдэр Тыгъужъкъо Къызбэч фэдэ хъункIакIомэ къыпфагъэгъущтэп. Шъыпкъэба, Григорий Кондратьевич?
Табанецым шъхьэгъэсыскIэ атаманым къыдыригъэштагъ нахь, зи къыIуагъэп.
- КъэкIорэ тхьэмафэм шъуадэжь, Васюринскэм, 
тыкъэкIощт,- ащ нахьрэ адыгэ Iофмэ заримыгъэукIыхьэ 
шIоигъоу, атаманым къыIуагъ,- армырми ар сшIэн сигухэлъыгъ. Сагъэразэрэп шъуалъэныкъо къикIрэ къэбармэ. 
Прокудин майорми, Наливайкэ есаулми, нэмыкI къэзэкъхэми яIофшIакIэ сыгу еIурэп. ТыуплъэкIущтых, зэхэтфыщтых. Курень зэхэхьагъуи тшIыщт.
- Тхьэуегъэпсэу, Григорий Кондратьевич, тыбгъэрэзагъ,- Качурэ къэзэкъым зэпыугъо зэригъотэу атаманым 
риIуагъ,- ау тхьаусыхэ Iофэп тыкъызфэкIуагъэр, тикъэзэкъ 
пащэхэми тагъэразэ...
- Адэ сыд, шъуипащэмэ шъуагъэразэмэ,- шъхьэ 
хъурэе онтэгъур Матвеевым къымыIэтэу щхыпцIыгъэ,- 
тадэжь шъукъызфэшэсыгъэр?
- ЛъэIу къыпфытиI, атаман.
- СыкъэдаIо. Адыгэ Iофым тыхэмыхьэзэ, сыд пай ар 
ыпэ ишъумыгъэшъыгъ?
- Адыгэмэ ари япхыгъ, Григорий Кондратьевич,- зыжэ 
пхыгъэ пIонэу къэдаIощтыгъэ Ткаченкэр джы къахэгущыIагъ.

--- Page 116 ---

- МэзитIум къехъугъэу, Григорий Кондратьевич,- 
Качурэ къэзэкъым игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- адыгэ гъэр 
тIыгъ. Мы сигъунэгъу Паденко Савелий Петровичым ишъао 
адыгэмэ Пшызэ зэпыращыгъ. УишIуагъэ къытэбгъэкIыщтмэ, тигъэркIэ гъунэгъу шъаор къэтхъожьыщтыгъэ.
- Уишъао зыдащагъэм ущыгъуаза? - Табанец подполковникыр Паденкэм гукIэгъунэкIэ еплъызэ еупчIыгъ, 
фэсакъми, гуплъырыгъэр къышIухэщэу атаманым риIуагъ: - Джары, Григорий Кондратьевич, адыгэмэ къыташIэрэр...
- Тэ тызэрэфаеу дунаир щытыгъэмэ...- Матвеев 
атаманым подполковникыр зэреIэсэкIыгъэр къыгурыIуагъэми, къэзэкъмэ апашъхьэ къыщиIогъэ гущыIэхэр ыгу 
зэрэримыхьыгъэхэр ынэ шхъонтIэ пшъыгъэмэ къаIотагъ, 
гъумтIымыгъэ: - Ишъао зыдащагъэр ышIэщтыгъэмэ, тэ 
тыхамыгъахьэу ежьмэ къащэфыжьыщтыгъэ.
- Абдзахи, Бжъэдыгъуи щакIэдгъэупчIагъэх...- 
Паденкэр мэкъэ щытхъагъэкIэ къэгузэжъуагъ, Iэхъомбэ 
стхъагъэмкIэ ынэмэ акIэбэнэжьыгъ,- чIыр зэгози дэфагъ... 
Згъотыжьынэу сшIагъэмэ, сиIэ тIэкIур ястыщтыгъэ.
- Яптын адэ! - Качурэ къэзэкъым ынэ къарэхэр жэкIэпэкIэ шIуцIэмэ къахэлыдыкIыгъэх.
- Пкъо ыцIэ, ыныбжь къаIо,- Матвеевым къэлэмыр 
къыштагъ.
- Пантелей! - Ащ ежэщтыгъэ пIонэу Ткаченкэ лIыжъым 
къызIуипхъотыгъ.
- Пантелей Савельевич шъаом ыцIэр, Григорий Кондратьевич, илъэс пшIыкIуй хъугъэ къодый... Икъэхъугъу, 
сишъэожъые закъо...- Паденкэм зыфэмыщыIэу джыри 
къыщиутагъ.
- Щыгъэт, Савелий Петрович,- гукIэгъу мэкъэ шъабэкIэ 
атаманыр къэзэкъым еушъыигъ,- уигукIае къыдгурэIо, 
зэхэтэшIэ, сабый зимыIэ, зыл мыузын къытхэсэп. Непэ 
Кубань кIыб щытиIэ адыгэ нэIуасэмэ макъэ ядгъэIун, дгъэлъыхъоных, тыдэ щыIэми, пкъо къэдгъотыжьын. АщкIэ 
шъуицыхьэ къыттежъугъэлъ, шъузхэхьажьыщт къэзэкъхэми ар сфяшъуIожь.
Васюринскэ къэзэкъищыр атаманым иунэ зекIыжьхэм, 
Табанецым къыIуагъ:
- Джы нэс Паденкэм макъэ къызэрэрамыгъэIугъэр 
адыгэмэ яхабзэп.

--- Page 117 ---

- Фэзыгъэхэпщтын,- джау сыдми, игупшысэмэ зэрахэтэу, атаманым къыIуагъ.
- Охътабэ тырагъэшIагъ. Ахэмэ ящэнэрэ мафэр япIалъ.
- Сыд адыгэ хъункIакIомэ япIалъэми ямыпIалъэми,- 
Матвеевым ыпашъхьэ илъ тхылъыпIэхэр IуигъэзыкIыгъэх,- 
Паденкэ Савелий Петровичым игукIае пчэгум къитынэ 
хъущтэп, къэзэкъмэ къагурыIощтэп.
- Джар гущыIэ псау, Григорий Кондратьевич,- зэхихрэр 
игуапэу Табанецым атаманым дыригъэштагъ.
- Ащыгъум ори ыуж ихь, сэ ястыгъэ гущыIэри згъэшъыпкъэжьын, де-Скаси адыгэхэр иблагъэхэшъ, къыхэзгъэлэжьэн.- Адэ джары дунаим тетыгъошIоп тятэжъмэ 
зыкIаIощтыгъэр... Сыд етIанэ шъуздэщыIагъэм щыкъэбар?
- Сыд щыкъэбарын хьэдагъэм, Григорий Кондратьевич, басурманхэр КъурIан еджэхи, шхэхи, Iэ дэгъэчъэягъэкIэ ятхьэ елъэIужьхи, зэхэкIыжьыгъэх... Сыд афэтшIагъэми 
тафэнэшхъэигъэми, тафэшIушIагъэми, талъэгъу хъурэп... 
КъытIощхыпцIэхэми, нэжъкIэ къытфычIэплъых.
- Пшызэ къызэпырыкIырэмэ ащыщхэм укъашIэжьыгъэу къычIэкIын,- Матвеевыр щхыпцIыгъэ, етIанэ ышъхьэ 
онтэгъу къыIэти, къеупчIыгъ: - зыгорэм шъукъиушъхьакIугъэмэ шIэ?
- Хьау, Григорий Кондратьевич, адыгэмэ хьакIэр агъэлъапIэ. А хабзэр тэри къыддызэрахьагъ. Ау етIани та лъэгъу 
хъурэп!..
- Ар Iоф шъхьаф,- зэпыугъо тIэкIу фишIи, атаманым 
къыIуагъ, етIанэ ежь зэриIожьэу, игущыIэгъу зэхыригъэхэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - тэ тазэрэфыщытэу ежьхэри къытфыщытыжьых.
- Ары шъхьакIэ, Григорий Кондратьевич, тэрэп Пшызэ 
зэпырыкIхэрэр, ежьхэр ары.
- Котляревскэ, Бурсак атаманмэ язэман угу къэгъэкIыжь. Тэра Пшызэ зэпырымыкIыщтыгъэр? Тэра, о апэ 
узэритэу, адыгэмэ афэшъэбагъэр? Адэ джары... ЯтымышIагъэ къыташIэжьрэп. Ау ар Iоф шъхьаф. Сыд етIанэ 
СултIан Мыхьамэт-Джэрые къэзэкъ старшинам иосыеткIэ 
ятэшыпхъум къышъуиIуагъэр?
- Тхьэшъуегъэпсэу къытиIуагъ. "Мыхьамэт-Джэрые 
Ермоловым къыфигъэнэгъэ тхыгъэ-осыетым тегупшысэн, 

--- Page 118 ---

тызэхэгущыIэжьын, зигъо тлъэгъурэ гъогум тытехьан" 
къытиIуагъ. Ау тизакъоу тыкъыззэкIэрэнэм, ежь иеплъыкIэ шъхьаф къыпфихьыни, Григорий Кондратьевич, уадэжь 
къэкIонэу ыIуагъэшъ, къыосэIожьы...
Iэпэ хъурэе пакохэмкIэ ыпашъхьэ илъ тхылъыпIэмэ 
Матвеевыр атеджэгухьэу заулэрэ щысыгъ. Игупшысэ 
псынкIэмэ дунаим ехыжьыгъэ СултIан Мыхьамэт-Джэрые 
старшинари, Васюринскэ зыгъэзэжьыгъэ къэзэкъищри, 
къызхэзымыгъэщэу къепыйрэ Власов генералри, Паденкэм 
ишъаоу Пшызэ зэпыращыгъэри, иадыгэ гъэри зэтелъэ дэзэтечъхэкIэ ащызэблэкIыгъэх. ЕтIанэ къыухыжьыгъ:
- КъызэрэпIорэмкIэ, хьакIэ тиIэщт. Дэгъу, тедэIун, 
зыфэе шъыпкъэр къедгъэIон. Ау илъэпкъэгъумэ ашIомылIыкIэу тадэжь къэкIонэу зэриIорэр сшIогъэшIэгъон... 
ЗэрэхъурэмкIэ, сыд фэдэу зыкъытфашIыми зафэтшIыжьми, 
тызэфыщэкIэ...
III
ЯтIонэрэ мафэм Матвеев атаманым Елизаветинскэ 
къыфырагъэчъыгъэ шыум къэбар гомыIу къыфихьыгъ:
- Адыгэ хъункIакIохэр, атаман, нычэпэ Елизаветинскэм 
къытеуагъэх!
- УкIыгъэ, уIагъэ щыIа? - Атаманыр шэсызэ, къызэджэкIыгъ.
- НэбгыритIу укIыгъэ, нэбгырищ къауIагъ,- ыуж илъэдэгъэ лIыкIоми иджэуап кIэкIы.
- Гъозэрыплъэ къэзэкъхэр тэ щыIагъэх?
- Апэрэ гъозэрыплъэ лъэгапIэм тетыгъэх къаукIыгъэхэри къауIагъэхэри. Зы къэзэкъи агъотыжьрэп. Пшызэ 
зэпыращыгъ зыIохэри щыIэх.
ГузэжъогъукIэ шыу зытIущмэ зызапхъуатэрэм, ауж 
къэзэкъхэр илъадэхэу хэбзагъэти, етIани хы ШIуцIэ къэзэкъыдзэм ипащэ ащ фэдэ IофкIэ зышэсыгъэкIэ, Екатеринодар пытапIэм шылъэбжъэ макъэу нэфшъагъом дихырэм, 
одыджын мэкъэгъэIоу шъхьащытэджагъэм бэмэ онэгу 
заригъэшIыгъ.
Матвеев атаманыр къызызэплъэкIым, шыуишъэ фэдиз 
ыуж рилъэгъуагъ, нэмыкIхэри урам зэфэшъхьафхэмкIэ 
къахэлъадэщтыгъэх. ОшIэ-дэмышIэ гумэкIыгъом къызэлъиIэтыгъэ шыумэ яелбэтыгъэ атаманым игопагъэми, иш 
къызэтыригъэуцуи, закъыфигъэзагъ, гузэгъабгъэ къызхэмыкIыщт гые IасэкIэ къариIуагъ:
- Къэзэкъхэр, тхьашъуегъэпсэу шъуиелбэт шэсыкIэкIэ. 
Ау тхьамыкIэгъо ужым мыщ фэдиз купкIэ течъалIэмэ, ар 
къызэхъулIагъэмэ лIыгъэкIэ къытфалъэгъунэп. ТипытапIи, 
хэт ышIэра къэхъущтыр, тIэсхъапIэ тэшъумыгъэшI. Къэзэкъ 
шыуипшI къызхэжъугъэкIи, адырэхэр ячIыпIэ ерэкIужь. 
Елизаветинскэм къыдэхъухьэгъэ тхьамыкIагъомкIэ мэкъэнчъэ шъутшIынэп. ТалъэныкъокIэ мысэмэ ПшъэдэкIыжь 
ядгъэхьын, укIыгъэми уIагъэми атефэрэр афэтшIэн.
- Хэта мысагъэр зыфэплъэгъурэр, атаман? - Забруйнэ 
къэзэкъ лIыжъыр шыумэ къахэджыкIыгъ, къамыщыпэр 
жьым хигъэсысыхьэмэ псырыкI лъэныкъомкIэ ыгъэлъагъозэ, нахь мэкъэ лъэшкIэ къэупчIагъ: - Тэра, къэзэкъхэр 
ара, хьауми адыгэ хъункIакIохэр ара бгъэмысэрэр?!
Къэзэкъ атаманыр зэрэмыгугъагъэу Iофыр къычIэкIыгъ. 
Шъхьэихыгъэ гущыIэ къыIуагъ, ау къызхигъэщыгъэп. Мыри, 
ыIуагъ, сызымылъэгъурэмэ ащыщ, Табанецым гот, Власовым ицIыф, ренэу къыспэгущыIэжьы. ЦIыфыр зыфэдэр 
итеплъэкIэ къэошIэ. Хьагъу-шъугъум ышхыгъ, ыгъэгъугъ. 
Сыд фэпшIагъэкIи тхьауегъэпсэу къыуиIощтэп. Непи, адырэ 
мафэхэм афэдэу, къэзэкъмэ апашъхьэ Iогъу-шIэгъу 
зыщезгъэшIынэп. Сэ укъыспэуцужьын пIозэ, къиуцукI 
къыпфэхъунхэри зэгорэм къыпфыкъокIыных.
- Трофим Кудинович,- дысыгъэ хэмылъэу атаманым 
къыIуагъ,- тэ зыми тытеорэп, тичIыгу гъунапкъэ къэтэухъумэ, типачъыхьэ тпшъэ къырилъхьагъэр тэгъэцакIэ. 
Пшызэ шъузэпырыкI ыIомэ, тэра зэпырымыкIыщтыр! - 
Урыс пачъыхьэм игугъу Матвеевым къызырегъажьэм, 
къыхэкуукIыщтыгъэ къэзэкъ заулэмэ заушъэфыжьыгъ, 
ежь ыгуи нахь Iэсагъэ, къыIорэми нахь теубытагъэ къыхилъхьагъ, ыпшъэ гъуми, ышъхьэ онтэгъуи, ытэмэ хъураеми заригъэIэтыгъ, ымакъи ыгъэлъэшыгъ.- Арышъ, тэ 
пачъыхьэм тырицIыф, ащ ицIыфыгъэ тызкъуеубытэ, 
мышIапхъэ тигъашIэрэп. Мыщ ыпэкIэ, къэзэкъхэр, къышъосIуагъ, джыри къышъосэIо: типачъыхьэ, Апэрэ Александрэм, иунашъо зымыгъэцакIэрэм, хэти щэрэщ, сэр 
шъыпкъэми къысфэшъумыд, фэсыдэщтэп. Хыери, мысэри 
сымышIэу арэп, спшъэ къыралъхьагъэм, куокIо купэу 

--- Page 119 ---

тиIэмэ анахьи нахь чыжьаIоу сегъаплъэ. Сэра, шъуиатаман 
къэзэкъ паща, зыл мыузырэр?! Арышъ, сыкъызэхэшъушIыкI, сыгу шъукъыхэмыуI...- Матвеевым IэплъэкIыжъые фыжьыр къышти, ынэмэ акIэбэнэжьы фэдэ 
зишIыгъ, къыухыжьыгъ: - Джа зэрэсIуагъэу, къэзэкъ 
нэбгырипшI горэмкIэ сауж шъукъихь, адырэхэм жъугъэзэжь. О, Трофим Кудинович, Елизаветинскэм къыздакIу, 
Власов генералыри Табанец подполковникри а лъэныкъом 
щыIэхэшъ, къыщыхъугъэм тыщызэдегупшысэн.
Забруйнэ есаулыр зыдыращэжьагъэми, итэмэтелъ 
къогушхукIэу къэзэкъ атаманым гоуцуагъэп. Ежь зыхэфэгъэ шыуипшIымэ анахь лъэрыхьыгъэми, закъыхигъэщыщтыгъэп. ТхьагъэпцIыгъэ гущыIэу атаманым къыдишIыгъэр 
къыгурыIоу, ежь шIоигъо горэ пигъохыжьыщтыгъэми, 
зигугъу къыфашIыгъэ пачъыхьэм ихьатыркIэ зиушъэфыгъэу 
игупшысэхэр зэхэо-зэдэо шъэфыгъэх.
Тэ къызэрэтшIошI дэдэу, ыIуагъ Забруйнэ есаулым, 
тиатаман щытэп. Симахъулъэ Табанецри хэукъо. Власов 
генералми зетэгъэгъэделэ. Сыд фэдэу тыдэзекIуагъэми, 
имызэфэ чIыпIэ итыубытагъэми, псым ианахь куупIэ хэдгъэзыхьагъэми, пцэжъыем фэдэу тIэкIэкIыжьы. КъыIорэм 
шъыпкъэ хэмылъэу щытэп. Мары, джыдэдэми къэзэкъ 
купыр ыгъэдэIон ылъэкIыгъ, сэри нэмыкIынэкIэ къысигъэплъыгъэх. Сыд мыхъунэу сIуагъэр? Пшызэ къызэпырыкIырэ адыгэ куп пэпчъ теубзэщта? КъыташIэрэр, тэри 
тызэпырыкIынышъ, ятшIэжьыщт зытIокIэ, плъэгъурэба 
ыIорэр, пачъыхьэр иIэубытыпI. АщкIэ, зи сIорэп, шъыпкъагъэ зэрехьэ, тэ дблэIэбыкIэу адыгэмэ афегъэкIуатэ сIон 
слъэкIынэп, ау етIани унэшъо закIэкIэ тищыIэныгъэ зэхэлъэп, 
тызфэмыий къыхэфэ, тшIомыигъуи тегъашIэ. Михаил 
Григорьевич Власовым адыгэмэ ячIыгу ихьагъэу зэгорэм 
зыдягъэшIэжьыгъэн фае зыфиIорэри тэрэз. Бурсак атаманым изэман шапсыгъэ-нэтыхъое чылэ заулэ зытетэгъэстыкIым,- былымышъхьэ пчъагъэу, унэгъо мылъкоу 
Пшызэ къызэпырытщыгъагъэр,- къыкIэлъыкIогъэ илъэсхэм 
тырэхьатыжьыгъагъ. Зы тыгъокIо куп горэ къыттеожьыгъэп 
сIорэп, ау мы илъэс зытIум псэукIэ зэрэтимыIэжьым фэдагъэп... ЕшъуIоба, шъуегыйба пачъыхьэм, ари цIыфы, 
къыгурыIон, тызэхишIыкIын. Тимылъэпкъэгъу де-Скаси 
ыIорэмкIэ тыпсэун тлъэкIыщтэп. Тинасыпмэ, зымафэ 
Алексей Петрович Ермоловым зэриIуагъэу, пачъыхьэм 

--- Page 120 ---

фэтхэн, тикъэзэкъ гукIаехэр фиIотэных. Арымырмэ бусурманмэ тяIэсэкIы тIозэ, тяунэхъулIэщт...
Къэзэкъ шыухэр Пшызэ нэпкъ готхэу заулэрэ чъагъэхэу, Елизаветинскэр чыжьэкIэ къызщылъэгъощтым 
атаманыр къызэджэкIыгъ:
- Забруйнэ есаулыр, сыд сабгъукIэ укъызкIэмыуцурэр? 
Угу къысабгъа, Трофим Кудинович?
- Сыд пае сыгу обгъэн,- шым елъэдэкъауи атаманым 
исэмэгубгъукIэ зыголъадэм, Забруйнэм зышIомыдэеу 
къыIуагъ,- узфымитым сыфит пIогъагъэмэ, сыгу къыобгъэни. КъызэрэпIуагъэмкIэ, ары зэрэщытри, лажьэ уиIэп.
- Ар къызэрэбгурыIорэр дэгъу, сигуапэ, есаул. Ау 
мы тыздакIорэм, тхьамыкIагъо къызэхъулIагъэмэ сызэрагъэмысэщтым щэч хэлъэп. Къэзэкъхэр къэзэкъых 
язгъэIуагъэр яшъхьафит щыIакI, ягупшысакI, ягущыIакI. О 
къысфэбдзыгъэ дэдэри, зэхэпхын, мыщи къыщысфадзыщт.- Ахэр атаманым къеIофэ къыготым фыреплъэкIыгъэп, етIанэ шъхьэшхо онтэгъур фыригъэзэкIи, IущхыпцIагъ, къыпигъэхъожьыгъ: - Къэзэкъхэр аущтэу щымытхэмэ, къэзэкъхэп ныIа?..
- Ари шъыпкъэ,- Забруйнэм зэхихыгъэр зэригуапэр 
ымакъэ къыхэщыгъ, къыушыхьатыжьыгъ: - Аущтэу тыщымытыгъэмэ, Запорож тыкъикIыни, мыщ нэс тыкъэкIоныгъа!..
- Шъхьафитыныгъэм тыкъырифэкIызэ,- сэмэркъэуми 
шъыпкъэми умышIэнэу Матвеевым къыIуагъ,- шъхьафитныгъэр егъашIэм зишылъэбжъэ адыгэ къаигъэмэ таIуупIагъэкIэ сенэгуе.
- Ащи шъыпкъэ хэлъ.
- Адыгэхэмрэ къэзэкъхэмрэ ащкIэ тызэфэдэу къысщэхъушъ ары сэзгъаIорэр.
- Мыбусурманыгъэхэмэ,- Забруйнэр гъумтIымыгъэ,- 
нахь тызэкIуныгъэкIи мэхъу.
Къэзэкъ шыухэр пырэжъыелъэ Iошъхьэ къэгъэзэгъум 
зыкъолъэтхэм, гъогу закъоу Елизаветинскэм дахьэрэмкIэ 
дэлъэдагъэх. Къамылышъхьэ-орзэшъхьэ унэ зыщыплI 
зэранэкIи, цIыфхэр зыIуиз гъозэрыплъэ лъэгапIэм екIугъэх.
Шыу-цIыф зэхэтмэ Матвеев атаманым Власов генералымрэ Табанец подполковникымрэ ахилъэгъуагъ. Хьэдэ 
зэголъитIур къызэраплъыхьэрэмкIэ, бэшIагъэп ахэри 

--- Page 121 ---

къызысыгъэхэр. Зышъхьэ шIопхыкIыгъэ уIэгъищым язырэм 
нычэпэ къэзэкъмэ къяхъулIагъэр къеIуатэ. ЦIыфхэр зэлъыIукIотхи, атаманым гъогу ратыгъ. УкIыгъэмэ акIэрыс, 
ашъхьащыт бзылъфыгъэхэми япащэ залъэгъум, ягъынпчъэн нахь рагъэхъугъ. Власовымрэ Табанецымрэ шъхьэщэ 
мэкъэнчъэ шIуфэс къырахызэ, Матвеевым ыIапэ къаубытыгъ.
- Сыд етIанэ, къэзэкъ, нычэпэ къышъохъулIагъэр? - 
Матвеев атаманыр, хэфагъэр ымакъэ къебэкIэу, зышъхьэ 
пыпхыкIыгъэ лIым еупчIыгъ, ау псынкIэу, мысагъэри 
зыдишIэжьэу, еIэсэкIыжьыгъ: - КъэIуат, къэIуат къышъохъулIагъэр... УиуIагъэ къыохьылъэкIа?
- Хьау, ащ фэдэ уIэгъэшхо стелъэп, тIэкIу рицытхъагъ 
ныIэп.
- Адэ пшъхьэ тепхагъэр сыдэу Iужъу? - Зэхихыгъэр 
зэримыгуапэр Власовым ымакъэ къыхэщыгъ, Табанецыми 
фыреплъэкIыгъ.
- Мыра? Мыр шъузым, си Марусэ лIыгъэкIэ къысшIутырипхагъ,- гу къызIэпишIыхьажьыгъэу зэплъэкIи, хъэдэныр зышъхьэщилъэшъужьзэ, шъузым егыигъ: - КъыосIуагъи, Маруська, къыздэмыгъэхьащхых.
- Хэт лIыгъэ зиIэу, Грицко, мыщ къыбдэхьащхынэу 
ахэтыр? - Бзылъфыгъэ гъугъэ пIокIэ цIыкIур зыхэтмэ 
къахэджыкIыгъ.
- Цыц, Марус! - Зышъхьабгъу лъы тIэкIу тегъухьэгъэ 
Грицко лIы плIэмыешхом ыдагъэп.- Хы ШIуцIэ къэзэкъыдзэ атаманым ыпашъхьэ ащ фэдэ щаIорэп, синыбджэгъу 
фэхыгъэми шъуашIолIыкI...- Грицко ыпашъхьэ илъ укIыгъэмэ затеплъэм, ымакъэ къыщитхъагъ, ау псынкIэу 
зыкъишIэжьи, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Сыд къыосIон, 
Григорий Кондратьевич, олъэгъу, нычэпэ, чэщныкъомэ 
адэжь, тхьамыкIагъо къытэхъулIагъ, адыгэхэр къытэкIугъагъэх...
- Нэбгырэ тхьапш хъущтыгъэх? - Табанецым зыфэщыIагъэп.
- Хэт ар зылъытагъэр... Нэбгырэ тIокI фэдизыгъ...
- Шъоры? - Табанецыр джыри уцурэп.
- Тэ нэбгырих тыхъущтыгъ.
- Адырэ нэбгыриплIыр тэ щыIагъ? - Джыри Табанецыр 
къэупчIэ.

--- Page 122 ---

- Ахэр тхьэмэфэ псаум яунэмэ арыхьажьыгъагъэхэпти, гъолъыжьакIо ттIупщыжьыгъагъэх,- Грицко тхьэм 
къызэригъэхъугъэу Iофым изытет къыIуагъ.
Табанец подполковникым иупчIэ зэпымыухэр ыгу 
зэремыIурэр Матвеев атаманым инэплъэгъукIэ ригъэшIагъэти, щигъэтыжьыгъ. Ардэдэм хьадэщэжь кухэри 
къыIухьагъэх. ЦIыфхэри къызэлъыкIотагъэх, бырсыр макIи 
къащышъхьэтэджагъ.
Хьадэщэжь кухэм ауж Iахьыл-благъэхэр ихьагъэх. 
Къызэхэнэгъэ купыр бзылъфыгъэхэмкIи нахь макIэ хъугъэ. 
Куахъохэр атамэу, сэшхо къихыгъэхэр зыIэдакъэхэу 
къэчъэгъагъэхэ къэзэкъ лIыжъ заули гъумтIымымэ, адыгэмэ яцIацIэмэ, атаман пащэри шъэфкIи, нафэкIи дырагъэхьызэ, IукIыжьыгъэх. ПсырыкIым щыпсэурэ адыгэмэ 
IэутIэ афэзышIыщтыгъэ ныо купри, шъэожъыехэр ягъусэхэу, ахэмэ ауж ихьажьыгъэх. Ныо лъэпэлъэгэ нэхае горэ 
зэ къызэплъэкIыгъ, тIо къызэплъэкIыгъ, етIанэ къызэтеуцуи, 
къыдзыгъ:
- Джары, атаман, Григорий Кондратьевич, уигугъуемылIыныгъэ къэзэкъмэ къафихьрэр!.. Зэгорэм басурманмэ зягъэшIэжьба, ощынэмэ, мо силIыжъ лъащэу 
зылъакъо адыгэмэ къызэпаутыгъэм сыригъусэу сыкъыбдэшэсын!
ХэлъэщыкIызэ IукIыжьрэ лIыжъыр тыгъужъ плъакIэкIэ 
къэзэкъ пащэмэ къяплъыжьыгъ нахь, иныо зи риIуагъэп.
ТыкъакIо зэхъум, къыосIогъагъэба сызфимытым 
сызэрэрагъэмысэщтыр къыригъэкIэу Матвеев атаманыр 
Забруйнэ есаулым фыреплъэкIыгъ. Шъори, къышъуфэIошъурэп нахь, ар шъугу илъ ыIоу Табанецми Iуплъагъ. 
Власов генералри зыщигъэгъупшагъэп. Зышъхьэ къэзымыухъумэжьышъугъэ къэзэкъ гъозэрыплъэмэ ащыщ 
Грицко ыгу ебгъэу нэмыплъ шъэф рихыгъ, тхьэмэфэ псаум 
тиунагъо тихьажьыгъэп, тишъузмэ таголъыжьыгъэп 
шъуIомэ, шъуешъомэ, орэд къашъуIозэ, зыкъэжъугъэгъунэжьыным ычIыпIэкIэ мыхъунэу щыIэр къытэшъогъэхъулIэ, ажэ къыдахьэрэр укIытэнчъэ къэзэкъ ныомэ къытяшъогъаIо, лIыжъхэр къытэшъогъэхъоных. Къэзэкъмэ 
аIу-амыIоми, адыгэмэ язекIуакIэ хъущтэп. Мыхэмэ Бурсак 
атаманым тыригъусэу ячылэмэ тызэрякIущтыгъэр, зэрэтедгъэстыкIыщтыгъэхэр джы къызнэсыгъэм ащыгъупшэрэп! 
Ем е къехьыжьы зыфаIорэр шъыпкъэ. Мо Андрющенкэ 

--- Page 123 ---

129
5 Заказ 028

--- Page 124 ---

лIыжъ лъащэм имэхъэджагъэ къыфихьыгъэ ныкъо-тыкъор 
телъхьапIэ иныо зыгорэм фешIыжьы. Пщыгъупшэжъыгъа, 
шъхьэзэндэ жэмыIан, цуитIурэ шитIурэкIэ уилIыжъ, 
ышнахьыкIэ укIыгъи зэригъусэу, адыгэмэ къызэрятхъожьыгъагъэр?.. Власовым сытегущыIэрэп, мыр Дон къытфыращыгъ, бэшIагъэп къызытхэхьагъэр, тэри, адыгэхэри 
тэрэзэу тишIэрэп, сызэрэхэплъагъэмкIэ, тишIэнэуи фаеп. 
Ау зыфэIэджабгъум фэIэсэмэгу сфэIонэп, адыг, тырку, 
нэгъой иIэп, гъэзаори, лъымэ кIэгъаори, умыгъэшхэжь. 
Еплъ ащ зи къымыIоу зызэрэзэкIоцIигъэнагъэм, ищазымэ 
шъхьаIу къамыщкIэ еожьы нахь, ыгушхьэ зэрэшх къызжэдитIупщырэп... Власовыр Дон къытфикIыгъ шъхьакIэ, оры, 
о сыд, Табанец, нахьыкI-нахьыжъ умыIоу щытхэр къэмыгъэгущыIэжьхэу угу къызфижъэжъыкIрэр? Сэщ нахьи ул 
нахь узэу Власов генералым ыпашъхьэ зыкъыщыбгъэлъагъо пшIоигъуа? Хьауми сиатаманыгъэ укъыкIэнэцIа? 
Аужрэр армэ, сэркIэ ар мыIэшIуми, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, ащ утезгъэплъэнэп! Гужъ зиIэр, лъышIэжьым зынэ 
къытырихъорэр атаман IэнатIэ пакIошъ, гъозэрыплъэмэ 
пащэ афэпшIы хъущтэп.
- Атаман, Григорий Кондратьевич,- къэзэкъхэр зэлъыIукIыжьхэзэ пIуакIэ къызэрэхъурэм, изакъоу дзэпащэмэ 
апашъхьэ къызэринэрэм щыщтыхьэу Грицко къыIуагъ,- 
сыуимыщыкIагъэмэ, сшъхьэ къэуназэ, сытIупщыжь, 
Маруськи къысэжэ...
- Грицко, а сыпс, а сикIас,- Марусэ къэгузэжъуагъ, 
лIым къыкIэрылъади, ыблыпкъ кIэуцуагъ,- пшъхьэ унэзэн 
адэ, ууIагъи о!.. Моу уиуIагъэ, хьаулыеу къытепхыжьыгъ, 
пытэу сэгъэпхы.
- Маруся, щыгъэт! ЦIыфхэр къытэплъых...- Грицко 
шъуз псыгъо цIыкIум зыкъыIэкIехы, ин-инэу ыдэжь 
къыIокIоты.
- Ары, ары, Грицко,- ыгу жьы зыдегъэкI уж, джы 
нахь гушъабэкIэ Матвеев атаманым къыIуагъ,- пшъхьэ 
уназэмэ, унэм укIожьын... Тхьашъуегъэпсэу, лIыгъэ зешъухьагъэ, гъозэрыплъэ лъэгапIэм хъункIакIохэр блэжъугъэкIыгъэхэп, чылэм дэжъугъэхьагъэхэп. Сыд ылъэкъуацI 
пIуагъэ Пшызэ зэпыращыгъэ къэзэкъым?
- Бурунчук Андрей, атаман,- Грицко къэгушIуагъ,- 
Семен къэзэкъым ыкъу. Адыгэхэр къызыттеощтмэ адэжь 
ар мо мыжъом дэжь щыплъырыщтыгъ. Икуо макъэ 

--- Page 125 ---

зызэхэтэх уж, тэзэофэкIи адыгэмэ псыкIэим зыздатэкъожьми тытеплъэжьыгъэп.
- Унэгъончъа, Iахьыл иIэба? - Атаманым зэхихыгъэр 
ыгъэшIагъоу къэупчIагъ.- Сыдэу Бурунчук къэзэкъмэ 
ащыщ къэмылъэгъуагъ?
Власов генералми, Табанец подполковникми, Забруйнэ 
есаулми, нэмыкI къэзэкъхэми джы нэс агу къэмыкIыгъэ 
упчIэм зыкъаригъэшIэжьыгъ. ТхьамыкIагъо къызэхъулIагъэр зэращыгъупшагъэр ашIоемыкIоу щытмэ анахьыбэмэ 
заплъыхьагъ.
- Шъулъымыхъу ащ,- кохъокIыр ыжэпкъ кIэгъэкъуагъэу щыт къэзэкъ лIыжъ цIыкIум къыIуагъ,- адыгэ лъэныкъом щыIэп ар... Шъузым иджэнэ чIэгъ шъущылъыхъу!
- Ар сыдэущтэу къыдгурыIощт, къэзэкъ? - Власов 
генералым ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.
- Узэрэфаеу, генерал, къызгурыгъаIу. Къэрабгъэм 
рапэсрэр фэшъуаш, бзэгу къышъуфэсхьыкIэ арэп. Сэ 
сызщыгъуазэр къышъосIуагъ,- куахъор ытэмэ бгъузэ 
ригъэкIужьи, мыгузажъоу IукIыжьызэ, къызэтеуцожьыгъ, 
къяпхъэшэкIыгъ: - Зэо утыгум къэзэкъыр къизынэрэр 
къэзэкъыжьэп!
- Бурунчук къэзэкъымкIэ зэхэшъухыгъэр шъыпкъэмэ, 
мышъыпкъэн ылъэкIыщтэп! - КIэгубжыкIыжьзэ Матвеев 
атаманыр Власовым фыреплъэкIи, Табанецым фигъэпытагъ: - Джыдэдэм зэрэ Елизаветинскэ ылъэгъоу жъугъэтIысы! Дзэ судым иIоф ежъугъаIу. Джыдэд, зы сыхьати 
тешъумыгъашI!
Табанец подполковникымрэ Забруйнэ есаулымрэ 
зипэщэ шыуитфыр зыIолъэтым, Матвеев атаманыр зыдэщыт лъэныкъомкIэ Власов генералыр къэкIотагъ, пэIо 
пырацэм чIэпыхьэгъэ шъхьэ упсыгъэм IэплъэкIжъые 
фыжьыбзэкIэ телъэкIыхьагъ, етIанэ мыгузажъоу зышъхьэщилъэжьыгъэр зегъэтэрэзыжьым, гугъуемылI фэдэу, 
джау сыдми къыIуагъ:
- Джары, Григорий Кондратьевич, къытэхъулIэрэр... 
Къэзэкъхэм, аIу-амыIоми, псэукIэ яIэжьэп, тэ тIэ едзыхыгъэу тыщыс.
Власовым къыIуагъэр мэкъэ IэтыгъэкIэ къымыдзыгъэми, МатвеевымкIэ щыпэзэхэхыгъэп. Атаманым къытыраубыти къыраIуагъэр тхьакIумэ блэтIупщ ышIыгъэми, 
гукIэ мыгъумытIымын ылъэкIыгъэп: мыр къысфэбдзыщтыти 

--- Page 126 ---

131
5*

--- Page 127 ---

ара джы нэс ужэ псы дэгъэхъуагъэ пIонэу къэзэкъ губжыгъэмэ къысаIощтым упаплъэу узфыщытыгъэр? Хы ШIуцIэ 
къэзэкъыдзэ атаманыгъэ ПшъэдэкIыжьыр сэхьыфэ, узфаер 
озгъэшIэнэп, укъысщымыгугъ.
- Къэзэкъ-адыгэ Iофыр, Михаил Григорьевич,- джау 
сыдми къызэрэраIокIыгъэ шIыкIэм фэмыдэу, атаман мэкъэ 
лъэшкIэ, щытмэ зэхаригъэхэу, джэуап ытыжьыгъ,- зыщызэхафырэ чIыпIа мы тыздэщытыр! Садэжь, хы ШIуцIэ 
къэзэкъыдзэм иатаман дэжь укъакIомэ,- зэрэкъэзэкъ 
атаманыр фыкIигъэтхъыгъ,- хэти иПшъэдэкIыжь зыфэдэр 
нахь щызэхэтфын... Модэ, фэхыгъэмэ, уIагъэмэ яфэIофашIэ афашъушI, шъуиIофмэ ауж шъуихьажь! Мыщ 
фэдэхэр къытэмыхъулIэжьынхэу шъупшъэ къыралъхьагъэр 
жъугъэцакIэ... Мыдэ, тэ щыI сионэш?
Мы слъэгъурэм зызэришIырэмкIэ, шэсыжьрэ къэзэкъ 
атаманым еплъызэ, Власов генералыр гукIэ щхыпцIыгъэ, 
Алексей Петрович Ермоловым иунашъо джыри къыIэкIэхьагъэп...

--- Page 128 ---

IофшIапIэм къызекIужьым, адыгэ уIэшыгъэ лIитIур 
зыкIэрыт файтоныр Матвеев атаманым зыфихьын ышIагъэп. Апымылъ фэдэу зишIыгъэми, янэплъэгъухэр зызэнэсхэм, щыми шъхьэгъэсыс макIэ зэрамыхын алъэкIыгъэп. 
Ухъу мэкIо къэзэкъищыр атаманым икъэгъэгъунэн пылъыгъэх: къэзэкъитIур адыгитIумэ апэуцуи, адырэ къэзэкъыр 
ыпэ итэу атаманыр IофшIапIэм чIащагъ, мыдырэхэри, зи 
мы хъугъахэм фэдэу, ауж ихьажьыгъэх.
- Сыдэущтэу мыхэмэ загъэпсыра сэIо? - Хьадж-Къэсэй къыIуагъ.
- Плъэгъурэба,- Къаймэт джэуап къытыжьыгъ,- 
Матвей атаманыр къаухъумэ.
- Олахьэ гъэшIэгъоным,- Хьадж-Къэсэй щхыпцIыгъэ,- 
типщ байколми мыщ фэдэу загъэпсырэп. МыхьамэтДжэрые тхьамыкIэм нахь лъэрыхьа мы тыкъыздэкIуагъэр?
- Ащ нахьрэ хэшIыкI фыуимыIэу непа, Хьадж-Къэсэй, 
дунаим укъызтехъуагъэр? ПIорэр сшIэрэп!.. Мылъэрыхьыгъэмэ, тигощэшхо мыщ нэс къэкIотгъагъа?!
- Олахьэ ари шъыпкъэм... Зэрэхъурэмджэ, Къаймэт, 
мы зигугъу ашIэу зышъхьэ тымылъэгъутыгъэр къэзэкъ 
гъончэдж быхъумэ япэчъахь.

--- Page 129 ---

- Ар дэдэуи щытэп, ау япащ.
IофшIапIэм зэрэчIахьэу, ипчъэ дэжь щыс бзылъфыгъэу 
илъэс пчъагъэм, Гривенскэ ыуж, ымылъэгъугъэр Матвеев 
атаманым ышIэжьыгъ, шъыгъо щыгъынкIэ зэрэфэпагъэм 
инэгушIуагъэ ыIажэу, IитIу щэигъэкIэ пэгъокIыгъ.
- Канитат Асхад-Гиреевна, ора?..
- Сэры, Григорий Кондратьевич, сыкъэпшIэжьыгъэмэ, 
сэры,- урысыбзэ къабзэкIэ къыIозэ, Къэнтат гощэшхор 
пхъэнтIэкIум къытетэджыкIынэу фежьагъэти, атаманым 
ыдагъэп:
- Щыс, щыс, Канитат Асхад-Гиреевна,- къымыгъэтэ 
джэу исэмэгубгъукIэ готIысхьагъ, адырабгъукIэ къыгос 
шъэожьые шъхьэ псыгъо такъырым еплъыгъ.- Хэт мы 
пщы шъаор?
- Мы пщы шъаор, Григорий Кондратьевич, ХъанДжэрый. Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэр къызкIэлъэIужьыгъэ къуиплIымэ яз. Мы къэзэкъ пащэм,- Къэнтат гощэ шхом 
адыгабзэкIэ къыIуагъ,- уятэ къулыкъу дишIагъ, шъхьакIэфэ 
сэлам пэгъох, сикIал.- Янэжъ урысыбзэкIэ зэрэгущыIэрэм 
нахь мыдэеу, къызщытэджыкIи, къыраIуа гъэр IупкIэу 
Хъан-Джэрые ыгъэцэкIагъ.
- Шъори, тэри Мыхьамэт-Джэрые дзэ старшинамкIэ 
хъун къытэхъулIагъэп, Канитат Асхад-Гиреевна. ШъухэкIодыкIыгъэр аужыпкъэ шъуфэрэхъу, Мыхьамэт-Джэрые 
къыкIэныгъэ сабыймэ уадэтхъэжьынэу сыпфэлъаIо.
- Тхьэуегъэпсэу, Григорий Кондратьевич. Садэмытхъэми, алъэ тезгъэуцохэмэ сезэгъы.
- ТалъэныкъокIэ, УрысыемкIэ зыкъагъазэмэ, тадэIэпыIэн, ятэ, ятэжъ яхьатыркIэ къыттефэрэр афэтшIэн. Джар 
дэдэри Алексей Петрович Ермоловми иджэуап.
- Тэри джа Iофыр ары уадэжь тыкъэзыщагъэр. Мы 
пщы шъаом Екатеринодар сыщежъугъадж еIо.
- Ащ фэдэ гухэлъ иIэмэ, дзэ гимназием щедгъэджэн. 
Сыд мыщ тызфыщысыр? НекIо, садэжь шъукъычIахь.
Хъан-Джэрые Екатеринодар ищегъэджэн Iоф тегущыIэгъахэхэу, рахъухьэгъахэу, зынэмысыгъэхэмэ ащыщ 
горэ ыгу къэкIыжьэу, ар игупшысэмэ зэрахэзыгъэр шIоемыкIоу Матвеев атаманыр къэгузэжъуагъ, Хъан-Джэрые 
фыреплъэкIыгъ, Къэнтат гощэшхом джэуапынчъэ нэплъэгъукIэ Iуплъагъ:

--- Page 130 ---

- Анахь Iофыгъо къиныр тщыгъупшагъ, Канитат 
Асхад-Гиреевна.
- Сыд фэд? - Къэнтатэ зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.- 
КIымафэр къин тфэхъун пIуагъэшъ, а лъэхъаным фэтэр 
тыубытыщт, сэри синэплъэгъу тесымыхэу мы цIыкIум, 
Алахьэм ыIомэ, сыкIыгъущт. ЕгъэджапкIэр армэ, ар къызхэкIын мылъку Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэм къытфыщинагъ.
- Джа "Алахьэм ыIомэ" зыфэпIогъэ тхьэ Iофыр ары 
тызтемыгущыIагъэр. Тидзэ гимназие урыс диныр ары 
щахьырэр...
- Урыс диныр пIуи? - Къэнтатэ къыкIэщтагъэми, къызхигъэщыгъэп, ежь зэриIожьрэм фэдэу, гузэгъабгъи 
хэмылъэу зыпашъхьэ исым гуригъэIуагъ: - Ар тэ къытэкIущтэп... Сыд тIони тибыслъымэн дин зэблэтхъун, Григорий 
Кондратьевич? Ащ фэдэ хьарам IофкIэ шъэожъыем игунахь 
сыхэхьанэп, джыри мыр кIалэ, къэхъу пэт.
- Ари тэрэз,- чIыпIэ къинэу зэрыфагъэхэм Матвеевыр 
хэгупшысыхьэзэ, къыIуагъ,- о пфэмышIэщтыр нэмыкIым 
ебгъэшIэныр емыкIу, хьарам. Ар тэ тидини шъо шъуидини 
къытфадэнэп.
- Ар зышIэрэм шIокъабылэу, ыгукIи, ыпсэкIи ыштэмэ 
ары зымыхьарамыщтыр,- Къэнтатэ атаманым дыригъаштэщтыгъэми, ишъэожъыекIэ ар пыупкIыгъэхагъ, ежь и 
тхьэ ыгу илъэу, мыхъунэу ыIорэр къыфигъэгъунэу елъэIузэ, 
къыухыжьыгъ,- ау хэти ышIошъ хъугъэ диныр ылэжьэу 
щэрэI.
- ЦIыф зэмылъэпкъэгъухэм ядинхэр зэпэмыуцужьыщтыгъэхэмэ дэгъугъэ...- Атаманыр зыгъэгумэкIыщтыгъэ 
адыгэ-къэзэкъ Iофыгъомэ ежь иеплъыкIэ къарифылIагъ, 
тэрэзба сIорэр къыригъэкIэу Хъан-Джэрыий IугушIуагъ.
- Зы дин закъокIэ дунаир псэущтыгъэмэ, цIыф щыIакIэр 
гъэшIэгъоныныгъэп, Григорий Кондратьевич.
Мыщ игупшысэ зынэсырэр, атаманым зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъ. Адэ ары, уашъори шхъонтIэ зэпытмэ 
зэщыгъо, шъоф зэикIми нэр егъэпшъы, пшэхъолъэ гъунэнчъэми гур егъэкIоды... Адыгэ IэлкIэ мыхэмэ тяджэ шъхьакIэ, 
ежь ялъэпкъ гупшысэ дунаим къахилъхьагъэу, тэ къызэрэтшIомышIэу мэпсэух. "Шъухэгъэгунчъ, шъупачъыхьанчъ" 
ятэIоми, а зы джэмакъэм, къыздиIукIырэр зэхашIэу, къызэлъеIэтых. Жьыбгъэм фэдэу, бзыум фэдэу шъушъхьафит 
яIуи, къэмэ-сэшхо-кIэрахъор агогъэлъи, щэгын ягъэгъоти, 
шым тегъэсхи мылIэжьынхэу, дунай хьафыр яджэнэтэу 
къащыхъущт. Ахэмэ мы бзылъфыгъэри ахэкIыжьына, 
"хэти ежь идин ерэлэжь" еIо. ДинымкIэ игупшысэ нэмыкI ми, пщы шъаор тадэжь къыщагъ. Ау зэмыжагъэхэ Iоф 
шIонагъэхэми, ягухэлъ аIэкIэтыутынэп. Адыгэ шъэожъые 
закъор тигимназие чIэлъ тхьэ Iофым емыджэкIэ зыми ыгу 
къытэбгъэнэп.
- Ядин ычIыпIэ,- адыгабзэкIэ Хъан-Джэрые нэнэжъым 
еIушъэшъагъ,- урысыбзэр нахь щызэзгъашIэмэ хъутба?
- Сыд пщы шъаор зыгъэгумэкIырэр? - Атаманыр 
джыри нэшIукIэ шъэо псыгъо нэ чаным IугушIуагъ.
- Мыщ къыIуагъэми, Григорий Кондратьевич, шъыпкъэ 
хэлъ. Урыс диным ычIыпIэкIэ урысыбзэр гимназием нахь 
щызэзгъашIэмэ хъущтба, еIо.
- Тыбзэ, урысыбзэр пшIоIофмэ, зэбгъэшIэщтмэ, сыд 
зыкIэмыхъущтыр! - Къапэтэджыгъэгъэ Iофым ошIэ-дэмышIэу кIэух зэрэфигъотыгъэр игуапэу Матвеевым шъхьэ 
онтэгъур къыпхъотагъ.- Арэу укъытфаемэ, пэрыохъу 
тыпфэхъунэп, уидини узщыщхэри пщыдгъэгъупшэнэп.
- Тхьэуегъэпсэу, Григорий Кондратьевич, тыкъызэхэпшIыкIыгъ. Сэри, Алахьэм ыIомэ, сэпсауфэ, шъуадэжькIэ зыкъэзгъазэрэ пщы шъаом сынаIэ тезгъэтын, джа 
зыфэпIорэ тидини тызщыщ лъэпкъыри щызгъэгъупшэнэп. 
ТыкъызфэкIогъэ лъэIумкIэ тыбгъэрэзагъ, джыри зэ тхьауегъэпсэу. Ащ нахьыбэрэ уиуахътэ пшIодгъэкIодынэп, 
неущ щегъэжьагъэу еджакIо Екатеринодар тыкъакIозэ 
тшIын, тиIоф зэрэхъурэм тетэу, тыгу къызэриIоу тыпсэун,- 
Къэнтатэ иаужырэ гущыIэмэ "Алахьэм ыIомэ" джыри 
къахигъафэ шIоигъуагъ, ау имыдинэгъу пашъхьэм бащэрэ 
ащ игугъу щишIыныр къыригъэкIугъэп.
- Сэри зы Iофыгъо горэм сегъэгумэкIы, Канитат 
Асхад-Гиреевна,- язэдэгущыIэн зыщаухыщтым Матвеевым 
къыIуагъ,- уишIуагъэ къытэбгъэкIыщтмэ...- КъыпфэсшIагъэм илъэIу пэгъокI къыригъэкIэу, ныкъокъаIокIэ къыухыжьыгъ.
Къэзэкъмэ зэрящыкIэгъэщтыр ымышIэу, шIогъэшIэгъонэуи, игуапэуи Къэнтат гощэшхом къыIуагъ, ошIэ-дэмышIэу сакъыныгъэм ынэгу зыкъызэрэкIидзагъэр ышъо 

--- Page 131 ---

къыхэщыгъэми, зыпашъхьэ ис атаманыр римыгъэгуцэфэнэу 
нэгушIо нэплъэгъур къызтыригъэкIуагъ:
- СыкъэдаIо, Григорий Кондратьевич. ЗэшIокI сиIэу 
шъукъысщэгугъмэ, зи къызтезгъэнэнэп.
- Тхьэуегъэпсэу, Канитат Асхад-Гиреевна, тыкъыпщэгугъы,- Матвеевым ымакъэ нахь теубытагъэ хэлъыгъэми, 
зимыухыижьын ылъэкIыгъэп,- тызгъэгумэкIырэр хъулъфыгъэ Iоф, угу къытэмыгъабгъ, къыпщыукIытэных, уихьатыр къыубытыных, сэIошъ ары. Васюринскэ куреным щыщ 
къэзэкъ Паденкэм ыкъо, къызараIуагъэмкIэ, мы пщы 
шъэожъыем нахьи илъэситф горэмкIэ нахьыжъын, сыд 
илъэс пшIыкIуир щэкIэп, тIокIитIоп зэраIоу, шъуалъэныкъокIэ,- джы нахь зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- адыгэ лъэныкъом ахьыгъ. Паденкэмэ язакъоп, зэрэ Васюринскэ къэзэкъ 
куренэу егъэгумэкIы, бырсыр хэтых. Тыгъуасэ лIыкIуищи 
садэжь щыIагъ. ЗыгорэкIэ, Канитат Асхад-Гиреевна, къэзэкъ шъаом икъегъэгъэзэжьынкIэ уишIуагъэ къытэбгъэкIыгъэмэ...
- Пшызэ къэзэкъи къызэпырахы, адыги зэпыращы, 
Григорий Кондратьевич,- Къэнтат гощэшхом ыгу илъыр 
къыIуагъ: - Ащ фэдэ зэфыщытыкIэ тазфагу дэмылъыгъэмэ 
нахьышIугъ. Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэри ащ ыгъэгумэкIыщтыгъ, сэ сыгуи ыдэнэп, адыгэмэ янахьыбэмэ ар зэрямыгуапэми сыщыгъуаз. КъежьапIэ зиIэм ухыжьыпIэ иIэн 
фаеба? Ау ар зифедэр мыры сIонэу сшъхьэ къыхьрэп. 
Мыхьамэт-Джэрые пщым загъорэ зэриIощтыгъэу, сегуцафэ, ау узэгуцафэрэ пстэури къэшъыпкъэжьырэп... Ори 
угу къысэмыгъабгъ, Григорий Кондратьевич,- псынкIэу 
Къэнтатэ зыкъешIэжьы,- сиIоф зыхэмылъмэ сыд пае 
сахэхьан, хэти ибзылъфыгъапIэ исыныр къытефэ, ау къегъэжьагъэ хъугъэти, тызгъэгумэкIрэм сыкъыхэмыгущыIэн 
слъэкIыгъэп. Укъысщэгугъмэ, гугъэрэм гугъапIэ ипэгъокI 
аIошъ, къэзэкъ шъаор зыхьыгъэр, зыдахьыгъэр ошIэмэ, 
ар зышIагъэм цIыфыгъэ горэ хэлъыжьмэ, сихьатыр къылъэгъун, уилъэIуи пфэзгъэцэкIэн.
- Зыхьыгъэр, зыдахьыгъэр тшIэщтыгъэмэ, Канитат 
Асхад-Гиреевна, тигумэкI Iоф нахь IэшIэх хъуныгъи. Ау 
тиIоф къэзгъэпсынкIэни щыI. Къэзэкъ лIыкIомэ къызэраIуагъэмкIэ, Паденко Савелий Петрович иунагъо адыгэ гъэр 
щаIыгъ, ишъаокIэ, сыд фэдиз мылъку тырилъхьэми, ахъожьын алъэкIыщт.

--- Page 132 ---

- Хэт щыщ шъуIуа аIыгъыр? - Зигугъу къашIыгъэ 
гъэрым зыкIигъэгумэкIрэр ежь нэмыкI ымышIэнэу Къэнтатэ 
къэупчIагъ.
- Къэзэкъ шъаор зыхьыгъэм игъусагъ. Зэрэадыгэр 
ары нахь, ыцIи, ылъэкъуацIи, къыздикIыгъэ лъэныкъори 
къариIорэп.
- Ащыгъум, Григорий Кондратьевич, гумэкIыгъо щыIэп. 
Адыгэмэ гъусэр гум ранэу яхабзэпышъ, бэ шIэн, макIэ 
шIэн игъусагъэр къыкъокIыжьыщт. ШIукIа, екIа? Джар 
сшIэрэп.
- А зигугъу пшIырэр, Канитат Асхад-Гиреевна, къыкъокIыжьынкIэ сыгугъэрэп.
Хъан-Джэрые ышъхьэ псыгъо цIыкIу къызэрипхъотагъэм фэдэу Къэнтат гощэшхом зэхихыгъэм къыгъэупчIагъ:
- Сыд ар озгъаIорэр, Григорий Кондратьевич?
- ЦIыфыгъэ зыхэмылъ гъусэшъ ары. Игъусэ уIагъэ 
укIыфаокIэ къыхэпыджэжьи, къэзэкъ шъаор ишыплIэ 
дэлъэу Iучъыжьыгъагъ.
- Сыд ащыгъум жъалымагъэ къыдызезыхьагъэм ыцIэ 
къызкIыримыIорэр?
- СышъутIупщыжьри, жъалымагъэ къыздезыхьагъэм 
къысишIагъэр есэжъугъэшIэжь, шъуикъэзэкъ шъауи 
шъозгъэгъотыжьыщт еIо, ау цыхьэ фашIырэп.
- Хэт щыщми, а лIым шъыпкъагъэ хэлъ,- зэпыугъо 
тIэкIукIэ Къэнтат гощэшхом къыIуагъ.- КъызкIэлъэIурэр 
фашIэмэ, иIуагъэ ыгъэцэкIэжьыщт, сицыхьэ телъ. Ау 
уилъэIу мыбзылъфыгъэ Iофми, Григорий Кондратьевич, 
пфэзгъэцэкIэн, ныбджэгъумкIи, къэзэкъ шъаомкIи жъалымагъэ зезыхьагъэм сыкIэупчIэн, къызэрэзгъотэу макъэ 
къыозгъэIун, ащ фэдэм сыд рашIэми ифэшъуаш.
Нэнэжъым игущыIэмэ Хъан-Джэрые ышъхьэ цIыкIу 
джыри къырагъэпхъотагъ, ау зи къыIуагъэп. Ащ фэдэ 
шъхьэ пхъотакIэм пщы шъаом къыригъэкIрэр ымышIэми, 
Матвеевыми гу лъитагъ. Къэнтат гощэшхори ащ гуцэфэнчъэ фэхъугъэп...

--- Page 133 ---

Файтоныр Пшызэ къызэпырадзыжьи псыхъо ныбэм 
къыздэкIыжьым, джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ ХъанДжэрые шъхьэгугъу фэхъугъэ гумэкIыгъомкIэ нэнэжъым 
еупчIыгъ:

--- Page 134 ---

- Хэта, нан, къэзэкъмэ аIыгъ адыгэлIыр?
- А сшIэгущэрэп, Хъан-Джэрый. Ыджа узхэдэIуагъэр 
ары сэри зэхэсхыгъэр... Хэт щыщми, тхьэ зэуагъэ гор... 
Шъыд, сикIал, укъызфыкIэупчIэрэр? Ул фэуза?
- Ары, нан,- Хъан-Джэрые къызIуипхъотыгъ, тIэкIу 
тешIагъэу пигъэхъожьыгъ: - Умышъхьафитыныр дэгъоп...
- Ары, сикIал, ары,- етIанэ кIэгупшысыхьажькIэ 
еупчIыжьыгъ: - Адыгэ закъор ара? Къэзэкъ шъаом угу 
фэгъурэба?
- ТIуми сыгу афэгъу, нан... Ау етIани...
- Шъыда, сикIал? - Къэнтатэ къызэкIэщтагъ.- Зыгорэм 
гуцафэ фэошIа?
- Хьау, нан. Ау... Шъэуаеми сшIэрэп сэIошъы ары,- 
фэсакъыпэзэ къыухыжьыгъ.
Къэнтат гощэшхор хэгурымыкIыгъ, бгагъэ.
- Уятэджэ, цIыфмэ зэраIоу, Шъэуаемэ тызгъэунэхъугъэр, Алахь зизакъом къызхэмыкIыжьын джыхьнэм машIо 
хедз... ЫцIэ зэхэсэмыгъэх, сигонахь къэпхьын, сикIал...- 
Заулэрэ файтонышхор чъагъэу зигупшысэхэр зэбэнрэ 
Къэнтатэ шъэожъыер ыгу къэкIыжьи, ыIуагъэмэ къыкIагъэщтэжьыгъ: - ЗишъыпкъапIэ сымышIэрэм сырэгущыIэми 
сшIэрэп, Хъан-Джэрый, Алахьэм къысфидэнэп... Адэ зи 
къапIорэпи, сикIал? Сыгу рихьытми римыхьытми упымылъ, 
угу илъ шъыпкъэр къысаIу. О зыр ары паIо зыщыгъэу, 
Хъан-Джэрый, упчIэжьэгъу сызфэхъунэу сэ непэджэ 
къысфэнэжьыгъэр... Угу умыгъэкIоды, сикIал, Алахьэм 
ыIомэ, гукIодыгъо щыIэп. Зыгорэм уегъэгумэкIы, ХъанДжэрый, угу илъыр сшIомыушъэф, сикIал. Къэзэкъ дзэ 
гимназием узэрэщеджэтыр армэ шIэ узгъапэрэр?
- Хьау, нан.
- Адэ шъыд, сикIал?
Нэнэжъым иушъый гущыIэмэ Хъан-Джэрые ыбгъэ 
зыкъырагъэтIэтагъ:
- Григорий Кондратьевичым къэзэкъ шъаомкIэ илъэIу 
фэбгъэцэкIэта?
- Спшъэ ифэмэ, Iо хэлъэп, ащджэ уицахь къыстегъэлъ. 
Шъыда, Хъан-Джэрый, укъызкIысэупчIырэр?
- Хэти ибзылъфыгъапIэ исмэ нахьышIу пIуагъэшъы 
ары, нан...
- Ары, сIуагъэ. Ау тхьамыкIагъом бзылъфыгъэхъулъфыгъэ Iоф иIэп.- ТIэкIу тешIагъэу къыпигъэхъожьыгъ: - ЗипаIо къонцIэу зыщыгъ тихъулъфыгъэ купмэ 
аIотэр сшIэрэп нахь... Ори, уикъэупчIакIэджэ, ащ уегъэгумэкIэу къычIэкIын, сикIал...
АщкIэ Хъан-Джэрые ыгу илъыр умышIэнэу, зи къыриIолIэжьыгъэп. Файтоныр пщы къэлапчъэм дэжь къыщыуцугъэти, джыри зэ шъэожъыем IуупчIыхьажьыныр 
Къэнтат гощэшхом къыригъэкIугъэп.
IV
- А нысэ, а Быч, шъыдэу ори мы унэм зиуудэгухьагъа?! - Пчыхьэ хэкIотагъэ горэм, ыгу пэ хъумэ зэришI 
хабзэу, Къэнтат гощэшхор унэм чIэджыкIыгъ.- Сисурэ 
псэлъыхъохэр къыфыкъокIыгъэ пае зэрэпщы унагъоу 
зытыушъэфыжьыта, синынэгущ! НахьыкIэхэр гъолъыжьыгъэх шъхьаджэ, шъыд пае Хъан-Джэрые гъолъыжьакIо 
садэжь къэмыкIожьыра? Неущ гимназием еджакIо зэрэкIотыр щыгъупшэжьыгъа?
- Неущ еджэхэрэпи, гощэшху,- Бычэ гукIэ щхыпцIыгъэми, къызхигъэщыгъэп.- Неущ тхьаумафи.
- Ара сэIо,- ыгу нахь кIэжъукIыжьэу Къэнтатэ къыIуагъ,- сщыгъупшэжьыгъ... МыкIотми, шъыд зэрифэрэр,- 
ымакъэ кIигъэлъэшыкIыгъ,- иунэ къэрэкIожьри, зерэгъэгупсэфыжь, сэршъы, сизакъу. Шъыд узфэщхыпцIырэр, 
нысэ?
- Хъан-Джэрые, гощэшху, Iоф хэфагъ.
- Шъыд Iоф, синынэ гущ?!
- Сисурэ тхьамыкIэм икъэрэгъул.
- Ащ сенэгуягъ сэ... Дэгъужъыр къехъулIагъ... Ары 
гущ, Сисурэ къызкIэритIупщрэпщтын... Хэт къылъихьагъэхэр? ТитхьамыкIагъо мэфэ лые горэ тырагъашIэ хъутыгъэба а пэкIэ нэгумэ? Ежьхэм къагурымыIомэ, Сисурэ 
ариIомэ хъутба?
- АриIуагъ, гощэшху. Тыщысынэу тыкъэкIуагъ нахь, 
нэмыкI гухэлъ тиIэп къыраIожьыгъ.
- Iиман зимыIэ хъулъфыгъэ лъэпкъых, ахэри!..- Губжыгъэми-мыгубжыгъэми умышIэнэу Къэнтатэ къыхэкуукIыгъ, етIанэ нахь къешъэбэкIзэ, къеупчIыгъ: - Ар о хэт 
къыонэзгъэсыгъэр?
- Адыл-Джэрые ахэлъэдэгъагъэти, зэхихыгъэ.
- Ары Iошъ. Къаймэт фэкъолIыр тэ щыI?

--- Page 135 ---

- Ари алъихьагъ.
- Армэ хъун. Хэт пIуагъэ, нысэ, а щысакIо къытфэкIуагъэхэр?
- Шапсыгъэ Бамбэт, ащ пэIошхо горэ игъус.
- Шъыд, синынэгущ, Шапсыгъэ Бамбэт зыфэмыуцужьрэр? Икъунба зэрэпсэлъыхъуагъэр, къызэрищагъэр? 
Пшъэшъэ тхьапш ащ ыпэкIэ Iужъумэ агъэунэхъугъэр!.. 
Ери шIури тидунай хьаф щызэголъ, хэти ежь зэрэфаеу 
щегъэIорышIэ. Ары Iошъ, нысэ... Сисурэ тхьамыкIэм дэжь 
ахэр щысакIо къэкIуагъэхэми, сэры Шапсыгъэ Бамбэт 
зищыкIэгъапэр, моу Iофыгъо горэмджэ сыдэмыгущаIэ 
хъутэп. Джэхэшъотетмэ ащыщ горэ Iофыти, икъун зэрэщысыгъэхэр, Хъан-Джэрые гъэр цIыкIури шъхьафит 
хъужьын, Сисури ипсапэ къэтхьын, модырэ унэм къысфычIэхьанэу сфырягъаIу.
Сыда джы ыгу къэкIыгъэр, Бычэ ыIуагъ. МыхьамэтДжэрые икIодыкIэ армэ, ащ тырымыгущыIэнэу, тызишIуи 
тызиджагъуи ажэ бащэрэ зыдэтымыгъэлъынэу тIуагъэба... 
Ар къытэзышIагъэр, хэти щэрэщ, типый. ТитхьамыкIагъо 
тэ нибжьи тщыгъупшэнэп, ау къыкIэныгъэ тисабыймэ, 
тынаIэ атетымыхмэ, тафэсакъмэ нахьышIу... О ХъанДжэрые ощэшъы, къэзэкъмэ яоты, гъэшIэгъона шъэожъыем седжэт еIомэ, ахэмэ адэжь щемыджэ пае, Iушымэ, 
иIушыгъэ хэкIынэп, муары лIы мыдэй Iаджи, апшъэ сыд 
иплъхьагъэми зэрахьэнэу, адыгэ шъолъырым щэпсэу, 
урысыбзи тыркубзи зымышIэрэр нахьыб, икъунба сишъэожьые нахьыжъ зыхэптIупщхьагъэмэ тызэряунэхъулIагъэр. 
Ар имыкъоу къэзэкъмэ адэжь фэтэр щыфэуубытынышъ, 
ори удыдэIыстэжьынэу зыогъэхьазыры. Мыщ къыугупшысыгъэр: зэ гупсэфыжьба, тэри рэхьатэу тыгъэпсэу...
- А нысэ, зыгорэ къысапIо пшIоигъуа?
- Хьау, гощэшху,- Бычэ укIытэжьэу къыкIэлъэтагъ.
- А нысэ, моу зэ къэтIыс. ГущыIэ заулэ къыуасIо 
сшIоигъу.
- Хьау, гощэшху, уапашъхьэ сыщытIысына!
- Сэ къэтIыс зысIоджэ, нысэ, къэтIыс, унэмэ сакъыкIаплъэмэ, угу рихьри римыхьри акIэслъэгъонэу, сапашъхьэ къитIысхь. Ы-ы-хьы, сыбгъэрэзагъ. Жъы хъурэр тхыдэбаIо, емыдэIухэмэ зегъэгусэ къысэмыIу. Цур жъы хъумэ, 
шкIэмэ ахатIупщхьажьы зыкIаIуагъэри сымышIэу арэп, 
нысэ.

--- Page 136 ---

- Жъым ыкIапэ кIэм ынап, гощэшху.
- Тхьэуегъэпсэу, нысэ. Ащ фэдэ зэфыщытыкIэ зэдытимыIагъэмэ, орырэ сэрырэ унэм тызэдисышъуныеп. Ау 
тазыфагу дэтыгъэ Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэми тыкъимыубытыгъэр сфэIонэп. Къамыщ тхьапэми жьы еубыты 
зэраIоу, ащ ижьауи къыттетыгъ. Джы нысэшIурэ ныошIурэ 
къызщылъэгъощт чIыпIэ титIо тызэдифагъ. БэлагъыкIыр 
тIупщыгъуай, ау шъхьэтехъо зытехъогъитIумэ а зы бэлагъыкIыр зэдаIыгъыни алъэкIытэп. ПаIо зыщыгъ тазыфагу 
зыдэмытыжьым бэлагъыкIыр зэрэфэмытIупщытыр, гузэбгъагъэ хэмылъэу, къыбгурызгъаIомэ сшIоигъу.
- А гощэшху, къысфэгъэгъу, узэпысэуты, зыгорэджэ 
угу къысабгъа? - Бычэ нэмыз-Iумызэу гощэшхом Iуплъагъ.
- Алахьэм ерэмыд, сэри пфэсыдэнэп ащ фэдэ къыбдасшIэмэ. Унэр зыкIабгъэрэр губгъэныр илъынэу арышъ, 
зэмышIуныгъэ горэ тазфагу къыдахьэмэ, ары пакIошъ, 
зэфычIэплъ закъуи ошIэ-дэмышIэджэ къытхафэмэ, унэм 
итхы хъутэп. Тиджэхэшъотетмэ язакъоп, ыджа уныбэкIоцI 
къикIыгъэ дэдэхэми гуцафэ ядгъэшIы хъутэп. ТхьамыкIагъом унагъор зэтыречы зыщаIогъэ чIыпIэ тэри тифагъэшъ, 
Алахьэр сакъ, тызфэсакъыжьмэ, тиджэгъогъумэ анэ 
иткIын, тызикIасэхэр нэшIуджэ къызэдгъэплъыных. Ары, 
нысэ, ары, Тхьэр сишыхьат, сыгу къыуабгъэрэп. Ау ХъанДжэрые еджакIо зэрястыгъэр угу емыIу фэдэу, уигонахь 
сыхэхьанэу сыфаеп, къысщэхъу.
- Сыгу илъ тIэкIур къэпшIагъ, гощэшху. Ау ащ 
тыфитэп...
- Шъыд тызфимытыр? - Къэнтатэ нэ чъыIэкIэ нысэм 
еплъыгъ, еупчIыжьыгъ: - Хъан-Джэрые къэзэкъмэ зэрястыгъэр ара?
- Хьау, гощэшху,- Бычэ къэгузэжъуагъ,- арэп сэ ащ 
къизгъэкIыгъэр... Типщышхо ыкъо къышIыжьыгъэ осыетыр 
ары.
- Ара? Армэ хъун,- Къэнтатэ ыгу кIэжъукIыжьэу 
къыIуагъ, заулэрэ щысыгъэу, ежь зыфигъэпытэжьэу къыпигъэхъожьыгъ: - Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэр псаугъэмэ, сэщ нахь къэмынагъэми, ар езгъэшIэни... Ары 
Iошъ, нысэ... Ау пшIошъ гъэхъу, нысэ, бэ шIэн, макIэ шIэн, 
непи, неущи сIорэп, урысмэ тызщызыIэкIалъхьажьыщт 
зэман адыгэхэмджэ къытэкIут. Арэу зыхъутым тэ тапэгъокIмэ нахьышIуба? Е-е-о-ой, нысэ, нысэ, ыджары тэ 

--- Page 137 ---

адыгэ цIыкIур тызэрэщытри... Тятэ тхьамыкIэм зэриIотыгъэу, Мыхьамэт-Джэрыий бэрэ къыкIиIотыкIыжьытыгъ, 
дунаир зэрэпсаоу тыбгъэ дизэу, тышъхьафит лъэхъагъэу 
тэпсэу... Узхэгупшысахьын закI тиадыгэ дунай. Адэ ары, 
нысэ, непэ нахьи неущ нахь мэфэ дэгъу къэхъут ыIозэ, 
цIыфыр гугъэм щегъаIэ, тэри тызэрэхъоу тыпсэут, тисабыйхэри тпIутых. Тиурыс гъогу е зэпытына, нахьышIу 
къытпыщылъынджи пшIэнэп. Алахьэм Хъан-Джэрыий 
адырэ цIыкIухэри лIы хъугъэхэу, насыпышIохэу къытегъэлъэгъужьых. Сэ сшIэгущэрэп, ау о ар къэплъэгъужьын. Мыдэ, 
нысэ, а зыфэсIогъитIур унэм къысфычIягъащэх.
Къэнтат изакъоу унэм къызенэм, жъы пстэуми зэряхабзэу, гупшысэ мыухыжьмэ зыкъыжэхатэкъуагъ. Нысэм 
ыпашъхьэ ыгу жьы зэрэщыдигъэкIыгъэм ишIуагъи къэкIуагъэп. Къаригъэщэнхэу зыфиIуагъэхэм зэрадэгущыIэщтми 
къыубытэу инепэрэ-инеущрэ гупшысэхэр шIузэхэлъэдэжьыгъэх. Зым телъадэ, адырэм течъыжьы. Ау игупшысэ 
зэпеохэр зэкIужьхэрэр зы: иурыс гъогу, Хъан-Джэрые 
иIоф, ипщ щагу зэзэгъыныгъ, ячэу цэпкъ шъхьапырыплъэу 
нахь чыжьаIоу плъэмэ, адыгэ-къэзэкъ зэхау...
А сшIэгущэрэп, Къэнтат ыIуагъ, нахьышIум тыпаплъэ 
шъхьакIэ, неущ къытэхъулIэщтыри тшIэрэп. Хъан-Джэрые 
шъэожъые Iуш шъхьакIэ, адырэ къыкIэлъыкIоритIур? Зыкъытщызыдзыерэ Къырым-Джэрые нахьыжъыр? НахьыкIитIур цIынэзэ, чыр зэрауфэу сIонтIэн. Ахэри делэхэп, 
сIорэр ахахьэ. Тхьаегъэпсэу нысэри, сIорэм блэкIырэп, 
имыгопэ дэдэми, къызхигъэщрэп. Зыми къымыубытыхэрэр 
Къырым-Джэрые янэ нэшIошIыжъ, нэепсыежъ, кIалэм ятэ 
къыкIэныгъэ мылъкур къыздарэгощ еIошъ, шъхьэ пэпцIэ 
укIытэнчъэм къэбар къысфарегъэхьы. Сыдэущтэу сыбдэгощэщт, нэпэнчъ? Икъунба зыдэплъэшъугъэ купыр? Къырым-Джэрый пIозэ, СултIан лIакъор ипшхыкIыгъ. Мыхъу 
зыщыхъужьрэм чэм лъакъо шкIэ ыукIырэп, Къырым-Джэрые тлъы хэлъба, къытхэнэжьын, о ащ зыкъызэрэпыпшIэрэр ары сшIощхэныр. Зэ тауж икIыжьри, сабыищ 
тилIакъо къыхэзыхьэгъэ нысэр гъэгупсэфы!.. Бычэ къэбарым хэшIыкI фыриIэп, ау ошIэ-дэмышIэкIэ къыIуамыдзэзэ, 
фэгъэхьазырыгъэмэ нахьышIу. Хъан-Джэрые лIы мэхъу 
пэт, ари щэрэгъуаз. ПэIо закъом пэIуищыр дэзгъэгощэнышъ, мылъкунчъэхэу къэзгъэнэщтых, ара? Зы мэлышъхьи, зы ку щэрыхъи, зы чIыгу зали, зы чъыги утезгъэплъэнэп!..
Унэ лъэгуцымкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэмэ Къэнтатэ 
игупшысэ зэпагъэугъ. Хъулъфыгъэхэр къыгот унэм зэрэщыгупсэфыщтхэр ышIэ пэтми, гукIэ адэкIотагъ. ПхъэнтIэкIу 
тIыркъ-щыркъыр къемыIужьыфэкIэ яжагъ, къаригъэщагъэхэр къызэрежэхэрэр игуапэу, шIодаушэу джыри заулэрэ 
щысыжьыгъ, етIанэ ыгу щиз хэхъуагъэу, мыгузажъоу 
къэтэджыгъ. Тыжьын бэщыр джэхашъом нигъэс-нимыгъэсышъоу хъулъфыгъэхэр зэрыс унапчъэм Iухьагъ, 
бэщыпэмкIэ зытIо-зыщэ пчъэшъхьаIум зетIыргу уж ихьагъ.
Къэнтат гощэшхор пчъаблэм зэрэдалъагъоу хъулъфыгъищыри къыфэтэджыгъ.
- ШъутIыс, шъутIыс,- бэщыпэмкIэ зыдэтIысыжьыщтхэр аригъэлъэгъузэ, Къэнтатэ хъулъфыгъэмэ аблэкIи, 
жантIэм дэт тахътэм тетIысхьагъ, пщы ныом ичIыпIэ зыригъэгупсэфэфэ мыдырэхэри тIысыгъэхэп, Къаймэт фэкъолIым Къэнтат гощэшхом ыпашъхьэ Iоф зэрэщыримыIэжьыр къыригъэкIэу унэм икIыжьынэу ежьагъэти, 
фидагъэп: - Тэ уежьагъ, Къаймэт? КъэтIыс, шъэф тиIэп.
- Сыщытми хъун,- Къаймэт пчъаблэм дэжь къыщыуцугъ.
- Мы лIитIумэ апашъхьэ сыкъыщымыушъхьакIу, Къаймэт, пчъаблэм къыгокI, къэтIыс, укъызэрэтщыщри хьакIэмэ 
ягъашI. Шъыд етIанэ, Бамбэт, шъуалъэныкъоджэ, Шапсыгъэ щыкъэбар?
- Сыд щыкъэбарын, Къэнтат,- зышIомыдэеу, ау 
иадыгагъи чIимынэу Бамбэт къыIуагъ,- шапсыгъэхэри 
бжъэдыгъухэри зэфэдэх, яцIыкIуи яини езэрэмыгъэхьым 
тыхэт, зипаIо нахь лъагэм тешъугъу.
- Ары Iошъ,- Къэнтатэ тIэкIу тыригъашIи, щхыпцIызэ, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Адэ шапсыгъэхэри бжъэдыгъухэри 
зэфэдэных, тыадыгэхэба! Ари тызэунэхъулIэрэмэ ащыщ.
- Къытэбгъэфагъ, Къэнтат,- Бамбэт ыбзэ нахь зыкъыригъэтIупщыгъ, сыд джы мы ныо удыжъым къытфырихьисапыр, Сисурэ ыпашъхьэ тыгу пэш охъуфэ тыригъэсыгъэп, 
гукIэ ыIуагъ,- ыджар дэдэм сэри сеухы. Сипкъэгъулэгъумэ 
ясэIо, нахьыкIэмэ афэсэдзы, нахъыжъмэ ясэIокIы, ау зыми 
сыкъызэхихрэп. Абдзахэхэр армэ, япIокIрэр хэгъэкIи, 
уясэмэркъэугъэкIи, къэгубжыщтых нахь, къагурыIощтэп! 
Тинасыпти, къэзэкъхэр къытпэIугъолъхьагъэх, ахэр гужьыдэгъэкIыпIэу тимыIагъэмэ, тызэхэлъэдэжьынхи, тэр-тэрэу 
тызэрэукIыжьыщтыгъэ.
- Ары Iошъ,- джыри Къэнтат гощэшхом къыIуагъ, 
сыдэу ба мыщ къыжэдэкIырэр, нахь лIыIу сшIошIыщтыгъ, 
къызхимыгъэщэу шъхьэр дыригъэзэкIи, адырэ лIым 
еупчIыгъ: - Оры, хьакIэ, о хэтмэ уащыщ, шъыд пцIэр?
- Сэри шапсыгъэ сыкъекIы, Нашъхьэ чылагъом, Тыгъужъыкъо Къызбэч зыдэсым сыщыщ, тилIакъокIэ АгойкIэ 
къытаджэх. Зы лIэу Шапсыгъэ ис Къызбэч, тичэу цэпкъхэр 
зэхахьэхэу, сыригъунэгъу.
- Зэ, Ныбадж, мы Тыгъужъыкъо Къызбэч ыуж икIри, 
пцIэ Къэнтатэ еIу.
- Алахь-Алахь, адыгэ цIэ шъыпкъэ уиI,- Къэнтат гощэшхор щхыпцIызэ, зэупчIыгъэм нэшIукIэ фыреплъэкIыгъ.
- Адыгэ цIэ шъыпкъэ узэупчIыгъэм иIэмэ тэ щыпшIагъа, 
Къэнтат? - Бамбэт зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу ыцэ къэбыкIэхэр къыIуигъэпсыгъэх.
- Уигъусэ ыцIэ къепIогъахэшъ укъыкIэупчIэжьа? - 
Къэнтатэ упчIэм упчIэ пигъэхъожьыгъ.
- Ара сэIо? - Бамбэт джыри ыцэ ин гъожьышэхэр 
къыIуигъэпсыгъэх, хэкIыжьыпIи къыгъотыгъ: - Олахьэ 
арым. Адэ уишъэогъу бгъашIомэ, ыцIи къепIон...- Сыд 
сэIо тызфэбгъэIорыжъорырэр, Бамбэт гукIэ къыхэгубжыкIыгъ, ащ нахьышIугъ шъуипщы шъхьэ псыгъо цIыкIу къэзэкъ пытапIэм дебгъэшIыхьэрэр, къэзэкъхэр къызэрэшъубзэихьэрэр къытфэпIотагъэмэ. А шъхьэпаем бамыкIым 
фэдэу Сисурэ зыхигъани тфыкIэрыкIыгъэп, унэм тфикIыгъэп. Мы Къаймэт нэкIутIэшхори тыжэ къыдэплъыхьэмэ 
щхыпцIэу къыткIэрысыгъ. Сыда ащ фэдизэу яджэхэшъотет 
бзылъфыгъэм зыкIытенэгуикIхэрэр? Шъэуае рагъажэшъ 
ара? Ащыгъум бэрэ шъуежэн! КъызгурэIо джы мыщ 
тыкъызфаригъэщагъэр... Армэ шъузхэхьагъэр, сэшIэ сэ 
къышъо сшIэщтыр!.. Ау щытми, мы пIоблэ гъэчэрэгъугъэу 
тапашъхьэ исым тыкъаригъэщагъ, ыгу къытфилъ шъыпкъэмкIэ сеупчIын, къытиIорэм елъытыгъэу джэуапи 
естыжьын.- ЕтIани, Ныбаджэ ыцIэр адыгэцIэ шъыпкъ оIо, 
ежь шIоIай, шIопхъэтэпэмыхь.
- Ихьау, Бамбэт, ухэукъо, сцIэ шъыпкъэр нэмыкI.
- Ы-ы? Зэхэсхырэр хьалэмэт! Сыд пцIэр адэ, Ныбадж?
- КъыосIон, сянэрэ сятэрэ ПщымафэкIэ къысэджагъэх. 
Ау сипщымэфагъэ ары нэмыIэмэ...- ежь-ежьырэу шIощхэныжьэу щхыпцIыгъэ.- СицIыкIугъом Ныбаджэу сыкъэтэджыгъэти, шъэожъыемэ "Ныбаджэ" къыстырагъэнагъ. Хэт джы цIэм пылъыжьыр, сыд фэди орэхъу, къызэрэоджагъэм пшъхьэ къыуигъэIэтмэ ары.
- Олахьэ, Ныбадж, тызызэрэшIэрэм щегъэжьагъэу 
ащ нахь гущыIэ тэфэрабгъо къэмыIуагъ. Ашъыу, сэри 
"КъэзэкъкIэ" къысаджэх...- даушыгъэр къебэкIэу Бамбэт 
къыIуагъ, етIанэ зыгъэгумэкIырэм ышъхьэ къырихыгъ: - 
Къэнтат, тцIэхэр зэбгъэшIэнэу арэпщтын уадэжь тыкъызфябгъэщагъэр? УзыгъэгумэкIырэ щыIэмэ, къытаIу, тпшъэ 
зэрифэнэу тыппэгъокIыжьын. Ы-ы, Ныбадж, сыд пIорэ о? 
Къысфэгъэгъу, сшIагъэп, непэ щыублагъэу пцIэ шъып къэкIэ 
сыкъыоджэщт.
- Тэрэз, Бамбэт,- Къэнтат гощэшхом цIэ зэхэфынымкIэ иIоф къыгъэпсынкIэу дыригъэштагъ.- ЛIакъом къыхэкIыгъэ цIэр зэблэмыхъумэ нахьышIу. Пщымафэри адыгэ цIэ 
шъыпкъ, цIэ дах, цIэ гъэбэжъу, Iум ифэрэп, жэм дафэрэп. 
Ау Пщымафэ ыцIэ зэрэзэблахъугъэм лъапсэ зэриIэм фэдэу 
ори "Къэзэкъджэ" къыоджагъэхэшъ, силъэIу о пцIэ нахь 
пэблэгъэт.
- ТыкъэдаIо, Къэнтат,- къызэрелъэIурэр зэригуапэр 
Бамбэт ымакъэ къыхэжъыукIыгъ.
- Васюринскэ щыщ шъао горэ Пшызэ къызэпырахыгъэу аIуагъэшъ,- Къэнтатэ римылъэшъухьэу, ыпашъхьэ 
исыр къызэреупчIыгъэ шIыкIэ дэдэмкIэ ежь зыгъэгумэкIрэми ышъхьэ фырихыгъ,- зыфащагъэм, къехъулIагъэм, 
илъэс пшIыкIуй нахь ыныбжьэп, джыри ныбжьыкIэба, 
сегъэгумэкIы.
- Къэнтат, угупцIан, угумах нахь, зигугъу пшIырэм 
уфэгумэкIы хъуна, къэзэкъ ныбжьыкIэхэр, бгъэлэжьэщтхэр, кIэпшIэщтхэр, осэшхо къызлъатыщтхэр ары нахь тэ 
тызашэрэр, къэтхьырэр, цэ зыIумытыжь лIыжъмэ сыд 
ятэбгъэшIэщтыр...- Зэхихыгъэм Бамбэт къыкIигъэщтагъэми, къызхимыгъэщэу, мыр зынэсыгъэр, нибжьи бгъотынэп, сигъусагъэр ары нэмыIэмэ, икъупшъхьэ-лъашъхьэ 
утеплъэжьынэп, гукIэ хигъэкуукIми, нахь Iоф зыригъэшIэу 
къеупчIыгъ: - КIалэм ыцIэрэ ылъэкъуацIэрэ ошIа, Къэнтат?
- СымышIэ мэхъуа! - Къэнтат ишъэф ышъхьэ къырихыгъэп.- Васюринскэм дэжь тыщыпсэу зэхъум, нэIуасэ 
къытфэхъугъэгъэ Паденкэ къэзэкъым ишъау, Пантелей 

--- Page 138 ---

ыцI, адыгэ гущыIэ заули едгъэшIагъэу шъэожъыешIу цIыкIугъ...
- Паденк пIуагъа? Пантелей, ара ыцIэр?
- Ары, Бамбэт, зыгорэджэ зэхэшъухыгъэмэ, игугъу 
ашIэу шъурихьылIэмэ, мэкъэнчъэ сышъумышI. Ыджары 
силъэIур. ЗыIыгъыр шъыд мылъку къыкIэлъэIугъэми, 
зыфаер ятэ-янэмэ пагъохынэу аIо, сэри садэIэпэIэт...
- Пантелей ыцIэр...- Бамбэт щымыгъуазэ фэдэу 
зишIымэ, ышъхьэ кIэпIэстхъыхьажьызэ, джыри зэ шъаом 
ыцIэ къыриIожьыгъ, етIанэ игъусэ зыфигъази, еупчIыгъ: - 
Зэхэпхыгъа, Пщымаф, ащ фэдэ къэзэкъыцIэ?
- Олахьэ апэрэу зэхэсэхым,- Агой Пщымафи зытет 
шъыпкъэр къыIуагъ, пцIы къыусыгъэп.
- Пыу алаурсын, шъуинэIосэ къэзэкъ унагъом игъуаджэ къехъулIагъэм! Тхьэуегъэпсэу, Къэнтат, узгъэгумэкIырэм тызэрэщыбгъэгъозагъэмкIэ. Къэзэкъ тэIо шъхьакIэ, 
бгъэшIэгъон хэлъэп, ахэри тэщ фэдэ цIыфых. А къэзэкъ 
шъаор, Къэнтат, псаоу дунаим тетыжьмэ, чIы гъуанэм 
рагъэтIысхьагъэми, зиемэ къафэдгъотыжьын, джаур нахь 
мышIэми, Алахь зизакъоу цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэм ыпашъхьэ тэри тыщыпсэпэнчъэнэп...- ГъэшIэгъоны Шъэуае къызэрэкIэмыупчIэрэр, Бамбэт гукIэ 
щхыпцIыгъэ. НэшIукIэ теплъыгъэкIи, тыIугушIуагъэкIи, 
тегыигъэкIи Сисурэ ар щыдгъэгъупшэн тлъэкIырэп, ежь 
ыпIугъэм, иджэхэшъогу тетыгъэм пымылъыжьэу кIэлэжъ 
горэм иIоф зэрефэ, шIэхышIоу ори къумал гъогум утыращагъ, ау сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, а шъхьэ псыгъожъ 
цIыкIоу къэзэкъмэ ахэпщагъэри, ори а гъогум IэшIу тешъоз гъэлъэгъонэп...
V
Къакъыр зэтешIыхьагъэм Шъэуае илъ, игупшысэхэр 
мэзахэм нахь шIункIых. Къэзэкъым къыуIэгъэ лъакъомрэ 
Бамбэт икъамэ къызхисэгъэ блэбгъумрэ агъэгумэкIыжьрэп.
КIышъом тыркъо къытенэми, уIагъэр мэкIыжьы, 
шъхьакIом иуIагъэ егъэшIэрэ мыкIыжь. Шъэуае ишъхьафит 
тезыхыгъэ гъучI пшъэхъумрэ Бамбэт имыцIыфыгъэрэ 
зыухырэр. УпчIэм ыуж упчIэ, джэуапым адырэ джэуапыр 
реутыжьы. Мысэ-хые гупшысэ зэхэкIухьажьыгъэмэ шъхьэр 
нэкIы зяхъулIэкIэ, гужьыдэгъэкI ушъхьагъукIэ хэгурымыкIы. 

--- Page 139 ---

Ау дунаим иошIэ-дэмышIэ макъэ горэ къылъыIэсэу, 
игупшысэ хьылъэ зыIэкIиутырэм, игъучI лъахъэ тезыжьыгъэ фэдэу мэгушIо.
Тыгъоспчыхьэ, тыгъоснахьыпэ пчыхьэ, ащ ыпэкIи, 
блэкIыгъэ мазэм ипчыхьэмэ афэдэу, Пшызэ нэпкъ лъэныкъомкIэ къэзэкъ орэдым зыкъыщиIэтыгъ. НэмыкI купи 
чылапшъэмкIэ къыщыхадзагъ. Хъулъфыгъэ ешъогъитIу 
гори чыишъхьэ мэкъэ итхъыкIэ ахэмэ къапэджэжьыгъ.
Мы къэзэкъхэм, Шъэуай гукIэ ыIуагъ, тэ къызэрэтшIомышIэу ядунай гъэшIэгъоны, яшъэфи янафи шъхьарытIупщэу зэголъы. Шырэ орэдырэ, Iашэри телъыжьэу, 
аркъ тIэкIу игъусэжьэу аIудзэри, умыгъэшхэжьых. Iофынчъэ-дэлъынчъэх сIорэп, мапIох, мэлажьэх, яхэгъэгу ухъумэ 
Iофи фэшъыпкъэх. Бамбэт фэдэ цIыфыгъэнчъэмэ ялъытыгъэмэ, гукIэгъунчъэхэп. СиуIагъэ охъужьыфэ, янэмыплъ 
фэшъхьаф, гущыIэ Iае зэхэсхыгъэп. Тыгъо-хъункIэ зэтшIылIагъэхэр, зишъао зышIуахьыгъэхэр - сыгу ябгъэрэп, 
къысэхъулIагъэри сфэшъуаш, емынэм сызэрифэщты гъэп! - СыдынэкIэ къыоплъыных!.. Ау блэкIыгъэ тхьамафэм 
Паденкэ къэзэкъ нэхэежъым къехъулIагъэр сшIэрэп, 
дунаим сытыригъэтыжьырэп - нэкIэ сызэрилIырэр сшIоIофыжьэп, къысэдысы, къысэтIыргу, къамыщкIи къызжэхао. 
Ар имыкъоу, къэзэкъ ешъогъэ плъакIохэр къысфещэх, 
къыздегъэхьащхых, къысегъэужъунтхых, гъурбым рагъэпшыхьажьыгъэ хьэм пчэгъупэкIэ зэрепыджхэу, сэшхопэ 
дыскIэ сипчъэ гъуанэ къысфыдэпыджыкIых. ЗэкIэри арэп, 
зыл къысфэузи гугъу къысфемылIи ахэт, ау етIани...
КъакъырыпчъэмкIэ къэIугъэ макъэм Шъэуае игупшысэ 
зэпигъэугъ, джацы уахътэм ыдэжь къыIухьэ зихабзэр 
урысыбзэкIэ къеджагъ:
- Уиса, адыгэ шъхьэпцIэжъ?
- Сис, сис...- Шъэуае адыгабзэкIэ къакъырым иджыкIи, етIанэ мэкъэ шъэфкIэ, игумышIугъи тырикъутэу, 
Паденкэ къэзэкъым фыпигъохыжьыгъ,- къолышкыжъ...
- "Сис", "сис"...- Адыгабзэ гущыIитIоу зэсагъэмкIэ 
игъэр зыпишIыжьызэ, Паденкэри гъумтIымыгъэ, IукIыжьызэ, 
къыфызэплъэкIыжьыгъ.- Джыри зэ къыосэIо, ухэхьажьын 
гухэлъ пшъхьэ къимыгъахь.
Шъэуае къыфадзыгъэм пымылъэу IукIодыкIыжьрэ 
лъэмэкъэ шъхьафитым кIэхъопсызэ, шъхьэр кIэгъэзыкIыгъэу, тхьакIумэ чанмэ къамыубытыжьыфэ, дэIуагъэ. 

--- Page 140 ---

Лъэмэкъэ шъхьафит IэшIур къылъымыIэсыжьы зэхъум, 
нахь зэхихын шIошIи, къызэшIотIысхьагъ, ау ари, ащ ыпэкIэ 
къылъыIэсыщтыгъэ орэдри, хъулъфыгъэ ешъогъэ мэкъэхъуитIури чылэм, дунаим текIодыкIыжьыгъэхэу ышъхьэкIуцI 
уцуагъэ "ижъужъужъу" макъэ нэмыкI зэхихыжьыщтыгъэп. 
Ащи фэдэгоу, нэ упIыцIэгъэ гугъуемылIыр къышIутекIоу 
заулэрэ щысыгъ.
ЗыдэсшIэжьыщтыгъэп нахь, Шъэуае хьылъэу хэщэтыкIыгъ, сыдэу сынасыпышIуагъ! МэзитIум ехъугъэшъ, 
слъэмакъи сишылъабжъи зэгорэм чIым теIукIыщтыгъэми 
сшIэжьрэп. Сыд шъуIуа Бжъэдыгъу щыкъэбарыр? Джырэ 
фэдэм Лъэустэнхьаблэ, тищагу, зэгъокIы хъоу хабзэ. 
Сисури шъэбэрыкIо мэкъэнчъэкIэ Къэнтат гощэшхом игъолъыжьын фэIо-фашIэхэр зэрехьэхэу къычIэкIын. ХъанДжэрыий, Сахьид-Джэрыий, Адыл-Джэрыий гъолъыжьыгъэхэщтын, игъом ахэр япIэмэ ямыкIужьхэмэ, Къэнтат 
нэнэжъым ыдэщтэп. ЕтIанэ Сисурэ адыкIэ щагум дэдзэгъэ 
унэ цIыкIум, пщэрыхьэкIо бзылъфыгъитIумэ апэчIынатIэм, 
зыришIыхьажьынышъ, бэрэ иостыгъэ ыгъэблэщтэп, жьыртэджышъ, гъолъыжьыщт. КъысэхъулIагъэр хэт Сисурэ 
ригъэшIэн? А зыр ары къысфэгумэкIынэу СултIан щагум 
къыдэсынагъэр... Къаймэт, Хьадж-Къэсэй фэкъолIхэр? 
Ахэр цIыф дэйхэп, ау сэщ фэдэу делэхэп, Мыхьамэт-Джэрыерэ Къэнтатэрэ аIорэм блэкIыщтхэп. Сэ сыщызымыгъэIэрэ 
адыгэ-къэзэкъ Iофым ахэри ымыгъэгумэкIыхэу арэп, ар 
тыжэ дэмыкIэу чэщ мычъые тхьапш дгъэкIуагъэр... Сигухьэгужъ сызигъэрмэ атескъутэным ычIыпIэкIэ 
Мыхьамэт-ДжэрыекIэ сыгу жьы дэзгъэкIи, укIакIо 
къысфэхъущт Бамбэтыжъыр уцогъу сшIыгъэ, сэр-сэрэу 
мы гъучI пшъэхъури зытеслъхьажьыгъ. Пшызэ кIыб сиIоф 
щыIагъэп, Бамбэт иакъылкIэ сыпсэугъ, зезгъэгъэделагъ. 
Хэт джы Сисурэ нэмыкIэу къысфэгумэкIынэу дунаим 
щысиIэр? Ар сэIо шъхьакIэ, сшыпхъоп, сянэп зэраIоу, 
Сисурэ сыда сэ къызэрэсфыщытыр? Гуфэбэныгъэ тазфагу 
дэлъышъ ара? Уишъуз пэтзэ ерагъ, унагъо зыдэмышIагъэм, 
бын зыфэмыгъотыгъэм сыдкIэ ыгу укъэкIыжьын, апэ 
къыIугушIорэм IугушIожьмэ, Iофыр ухыгъэ... ЗэкIэми, 
Къэнтатэ фэдэу, лIымкIэ шъыпкъэныгъэ ахэлъ пшIошIа? 
Ащи итхьамыкIагъо къызехъулIэ уж, пщыхэкI горэ ыгу 
еIунэу къыфыкъокIыгъагъэмэ зэрэзекIощтыгъэр хэт 

--- Page 141 ---

ышIэра?.. Бзылъфыгъэмэ уицыхьэ атебгъэлъы хъущтэп, 
хъулъфыгъэхэри ары. Эй, Шъэуай, Шъэое фэкъолIыр, 
ежь-ежьырэу зыкъешIэжьышъ, зыфэгубжыжьы, зыми 
цыхьэ фэмышIыжьэу хэт ихь къыоцэкъагъэр?! Непэ чIыпIэ 
къин уифагъэкIэ уигумышIуныгъэ зыгорэм тебгъэкIэныр, 
ащкIэ зыуухыжьыныр емыкIу, Алахьэм къыпфидэнэп, 
уиджэгъогъухэри къыбдэхьащхыных, шIошъхъуныгъэ 
зимыIэжьыр гугъэнчъэшъ, дунаим тетыжьэу умылъытэ.
Паденкэмэ ягъунэгъу Качурэмэ яхьэ хьакъу макъэ, 
зигъэрмэ яери апэ зэритэу, нэмыкIмэ заригъэпхъотагъ, 
чылапшъэмкIи чылакIэмкIи къыпэджэжьыгъэх. Шхонч 
омэкъэ зытIуи къылъыIэсыгъ, шылъэбжъэ макъэхэри 
зэхихыгъэ фэдэу Шъэуае къыщыхъугъ.
ЗыгорэкIэ адыгэ куп къэзэкъмэ къатеогъэн шъуIуа, 
гугъэ шъхьафит благъэу къышIошIырэм Шъэуае ышъхьэ 
къыригъэпхъотагъ, ау а гупшысэ IэшIур унэм къикIыгъэ 
Качурэ къэзэкъым ихьэ текууакIэ IэкIигъэзыжьыгъ:
- Сыд, Борзой, чылэр къэпIэтэу уихьакъукIэр, щыгъэт!
Унэм къикIыгъэ Паденкэри къэджагъ:
- Ора ар, Иван Хведорович?
- Сэры, Савелий Петрович. Хьэхэр зэрэгъэпцIэжьыгъэх.
- Хьэхэр Iофэп, адыгэхэр къыттемыуагъэмэ.
- Ащ фэдэ щыIэп, чылэр рэхьат,- къакъыр натIэм 
Качурэр къырекIокIыгъ, етIанэ кIэгупшысыхьажькIэ къеупчIыгъ: - Сыда, уигъэр пшIуахьыжьынкIэ утенэгуикIа?
- Сигъэр Iофэп, нэмыкI рамыгъэгъусэмэ...
- ТихьитIу теIэфэ, тэ тыщэIэфэ, сигъунэгъу, ащ фэдэ 
пшъхьэ къимыгъахь, Пантелей изакъоу псыIушъом шыхэр 
щимыгъэхъущтыгъэмэ, басурманмэ тхьамыкIагъор къыташIэн алъэкIыщтыгъэп. Муары, язи къэтыубытыгъ.
- Къэтыубытыгъ игъусэ укIыфаоу къеожьыгъэти,- 
Паденкэр хьылъэу хэхьапщыкIыгъ,- моу тутын тегъашъу.
Тутыныр зэгъунэгъуитIумэ зэIахи, апэрэ къудыигъом 
ыуж, Качурэм иупчIэ джэуап къыритыжьыгъ:
- Тищэба ылъакъо тефагъэр?
- Ары, тикъэзэкъыщ.
- Сыд ащыгъум, гъунэгъу, уигъэр икъэубытын адыгэмэ 
шIушIэкIэ закIыфэплъэгъурэр?

--- Page 142 ---

- Игъусэ къемыожьыгъагъэмэ, Пшызэ зэпырысыкIыжьын ылъэкIыщтыгъэ, ежьыри джары ыIорэр, къырашIэгъэ шъхьакIом есты.
- Сыд ащыгъум, Савелий Петрович, къеожьыгъэм 
ыцIэ къызкIыримыIорэр?
- Ежь ыцIэкIи тегъапцIэкIэ сенэгуе.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, Ибрахьим еIоба ыцIэр?
- Ибрахьим еIо, ау ыцIэ шъыпкъэр ыушъэфэу къысщэхъу.
- Мы адыгэхэри!.. Ахэмэ зызэкIоцIаушъафэкIэ, шъыпкъи пцIи ябгъотылIэжьыщтэп! Тэ щыI ар? Эй, басурман 
хъункIакIу,- къакъырыпчъэ егъэтыгъэм Качурэр IэбжымкIэ тео,- сыд зи къыкIэмыIорэр, уишхъухьэшIагъэ укъыкIигъэщтэжьыгъа! Еплъылъ ащ, ипшъэхъу лъэхъу макъэ 
зэхэсэхы, зи къызэримыIорэр!.. Эй, адыгэ шъхьэпцIан, 
орба сызаджэрэр!.. Еплъ дэгу-псыгу зызэришIыгъэр! 
Савелий, тхьэм ыцIэкIэ сыолъэIу, моу къакъырыпчъэр 
къысфыIухи, сыхэгъау!
- Ыуж икI, Иван Хведорович, укъызэхихыщтэп.
- Сыда?
- Джырэ фэдэм нэмаз ешIышъ ары.
- ГъэшIэгъона нэмаз ешIымэ, ытхьакIумэхэр иежьхэба? 
Орба заджэхэрэр, басурман, сыд зызыфэуудэгугъэр! - 
Губжыгъэм хэтэу Качурэ къэзэкъым тутыныр зыжэдидзи, 
Iэбжым теоным лъакъори ригъэгъусэжьыгъ.
- Иван Хведорович, бащэ, быяу. Тхьэм елъэIурэм, 
хэти щэрэщ, игонахь ухэмыхь, ижъалымагъэ егъэгъэушъэб,- щэIагъэ зыхэлъ макъэкIэ Паденкэр гъунэгъум 
еджагъ.
- Савелий, ора ар? - Зэхихыгъэр Качурэ Иван ыгъэшIэгъуагъ, тепхъэшыкIыгъ: - Пантелей зыхьыгъэ тыгъокIохъун кIакIомэ ащыщба мы узтешъэбыкIрэр?
- Ащыщ, Иван Хведорович, ащыщ...- Паденкэ къэзэкъым ымакъэ къыщытхъагъ.- СытешъэбыкIы пакIошъ, 
сытеплъэнэуи сыфаеп!.. Ау сишъао ищыIэныгъэ мыщ 
епхыгъ... ЕтIани тыцIыфба, тычиристанба... Тимытхьэми 
зыпашъхьэ итыр, нэмаз зышIырэр тымыгъэохъумэ 
нахьышIу. Жъалымагъэ тыгу къитэмыгъэгъахь, Тхьэми ар 
къытфидэнэп.

--- Page 143 ---

- А зыфапIорэми, Петрович, шъыпкъэ хэлъ,- Качурэ 
Иван къакъырыпчъэм къыкIэрыкIыжьзэ, ыгу имылъми, 
къыIуагъ. ЕтIанэ ежь нэмыкI зэхимыхэу гъумтIымыгъэ: 
"джы къызгурэIо мы тидин ипыим узкIытенэгуикIрэр, 
къэплъфыгъэм уимыгъэшIэн щыIэп зыфаIори оркIэ 
къежьагъэп, сыдэу пшIын... Ау сипшъэшъэжъые Анфискэ ар къехъулIэгъагъэмэ, сыкъызэрэнэжьыщтыгъэр 
сшIэрэп!" - НекIо, тэри, тыгъолъыжьыным ыпэкIэ, дыуахьышIукIэ Тхьэм ыпашъхьэ тигъахьи, мэфэ гупсэфкIэ 
тыкъигъэтэджыжьынэу тегъэлъэIу. Тинахьыжъмэ, 
"пчыхьэм нахьи пчэдыжьыр нахь Iуш" аIуагъ, нэфлъэшIу 
шъукъекI, Савелий Петрович.
- Шъори ары, Иван Хведорович,- Паденкэм риIожьи, 
гъэрымкIэ азыфагу лые къызэримыхъухьагъэр игуапэу, 
унэм ихьажьыгъ.
Гупшысэ шъхьаф зыдиIыгъэу Качурэ къэзэкъри чэу 
цэпкъ рекIокIыкIэ ищагу дэхьажьыгъ, къакъыр кIыбым 
зыщебгъукIощтым къыщыпэгъочъыгъэ хьэшхом ышъхьашъо Iэ щифэзэ, еупчIыгъ:
- Сыд, Борзой, тыбгъапцIи, зыбгъэрэхьатыжьыгъ ара? 
Ухьакъуми, упцIэуми, уджэгуми, шъыпкъэныгъэ зыхэгъэлъ. Арымырмэ зыми ицыхьэ къыптелъыжьыщтэп. Жьы 
къемыпщэу чъыг тхьапэ сысрэп, армэу шIыкIэкIэ ухьакъугъэпщтын,- Качурэм тутыныр ыщыхьагъ, машIо кIигъэнагъ, 
тутын Iугъор бгъэм диз охъуфэ ыкъудыий, къызжэдитIупщыгъ, гъунэгъу Паденкэм, ащ игъэри акIэнакIэу ыгу жьы 
дигъэкIыгъ: - Нэмаз рагъэшIы... Инэмаз къытеплъэшъуни 
уукIыным ычIыпIэкIэ ешIушIэх, "бащэ, быяу, игунахь ухэмыхь" къысаIо. МахъулъэкIэ тызщыгугъыщтыгъэ пкъо 
закъо адыгэ гъэрым щыпыхьэу, Качурэ Иван гукIэ къызбгырыугъ, сыд гунахьа узэрэгущыIэрэр, Петрович! О шIой 
хэкIыр огъашхэ, иуIагъэ огъэхъужьы, уеIэсэкIы, модыкIэ 
ти Пантелей, ти Пантюхэ тхьамыкIэ адыгэмэ алIыгъэми 
пшIэрэп! Адыгэмэ уялъэIукIэ, уяубзэкIэ, къикIын щыIэп. 
Сэра ахэр зымышIэхэрэр?.. Тятэжъ заIэкIафэм, къащытщэфыжьыфэ къинэу рагъэлъэгъугъэр зэрэ Качурэ лIакъоу 
егъашIэм тфикъущт. Ащ къытфиIотэжьыщтыгъэм елъытыгъэмэ, мыр Савелий ыIэгу исэу къырехьакIы, инэмаз 
умыукъо еIо!.. Гъэрыр къакъырым имысыжьми сшIэрэп! 
Ипшъэхъу макъэ зэхэсхыгъэ сIуагъэ шъхьакIэ, къысщыхъугъэмэ шIэ? Хьэхэри Iофынчъэ-дэлъынчъэу хьакъухэрэп, 
шхончыо зэпэджэжьыхэри ары...
Качурэ къэзэкъыр къакъыр натIэм, зымафэ Анфискэ 
зэрыплъыхьэщтыгъэ гъуанэу ыгъэпытэжьыгъагъэм екIошъылIагъ, дэIуагъэ. Макъэ гори къимыIукIыхэ зэхъум, 
"хэхьажьыгъэми сшIэрэп" ыIуагъ, "скъо къысфищэжьынэу 
сэрэшIи, зы сыхьат закъуи тесымыгъашIэу стIупщыжьыщт" 
Паденкэм зэриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. УкъимыгъэпцIэнэу ошIэмэ, ащ фэдэуи удэзекIон, ау мыхэмэ уащыгугъынри огъум ощх къещхынри тIури зы.
- Уиса, адыгэ шъхьапцIэжъ? - Паденкэр игъэр 
зэреджэрэ шIыкIэу Качурэ къэзэкъри джагъэ, ихьи хьакъу зэ, къакъыр натIэм зыриусэигъэти, фэгубжыгъ: - IукIот, 
Борзой, сыгъэдаIу. Уиса сIуагъэ, адыгэ шъхьапцIэжъ?
- Симысэу тэ сыбгъэкIот, къолышкыжъ! - Шъэуае 
гъумтIымыгъэ.- Шъыд бырсыр нычэпэ къысэпшIылIагъэр...
- Ис ошIа...- Качурэр, гушIощтми цIэцIэщтми ымышIэу, 
щхыпцIыгъэ, къакъырым исым пымылъыжьэу, унэм 
ихьажьзэ, къызэриIокIыгъ: - УтемыплъэхъукI, Борзой, а 
джэгуалъэм!
Унапчъэр къызырагулIыжьым, къэзэкъ щагури, хьаблэри, Iэгъо-благъори ШъэуаекIэ гупсэфыжьыгъэх. ЫшIошъ 
мыхъоу къакъыр мэзахэм щыхэдэIукIыгъ. Бгъэгъэ зэтегъэпытыхьагъэм зэрисзэ, ежь къызэрэщыхъоу, бжыхьэ 
чэщыр зэхишIэу регъажьэ - нэ упIыцIагъэмэ амылъэгъурэр 
гукIэ къеубыты.
Непэ, щэджэгъоужмэ адэжь, Шъэуае ыIуагъ, пщэхэр 
ошъогум къыщызэрэугъоищтыгъэхэми, хьэмэ яхьакъукIэкIэ, къэзэкъ лIитIумэ ящагу дэтыкIэкIэ бжыхьэ ощх 
къахьыгъэкIэ сыгугъэрэп. Ащ фэдэ гуцафи ситыркъомэ 
тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, непи зэхысагъэшIагъэп. БлэкIыгъэ гъэмафэм иаужрэ мазэ иощх тыуджэгъугъагъэр, 
мэзэныкъом къыттебыбэмэ-ттебыбыкIыжьзэ, зэпыу иIагъэп. Гъэмэфэ ощхыр Iофа, бжыхьэ мэфэ цIынэхэр ары 
нахь. Ахэми кIымэфэ чъыIэр къакIэлъыкIощт. Сэ сыд 
ощхырэ ос чъыIэрэ нэмыкIэу къысфахьыщтыр? Паденкэхэри нэмыкI къэзэкъхэри дгъэунэхъугъэ шъаом фэгумэкIых, 
лъэхъух, лъатыщт уасэри хьазыр... Сэры, сэ хэт къысфэгумэкIынэу, осапкIэ къысфитынэу дунаим щысиI? Шапсыгъэ Бамбэт ары къысэхъулIагъэм щыгъуазэу дунаим тетыр. 
Сыд ащ ущыгугъыкIэ, къэрарынчъэм нибжьи шъыпкъэ 

--- Page 144 ---

ебгъотылIэжьынэп. СшIагъэмкIэ сышыхьатынчъ, "сыкъэзышIэн щыIэп" ыIоу, къэрарынчъэр хьакъу-жъокъоу 
хэтыщт. Паденкэ шъаоми сцIэ ышIэрэп, "сызэраукIыгъэри" 
ылъэгъугъэп, къысэхъулIагъэми щыгъуазэп. СцIэ ымышIэми, 
"сызэраукIыгъэр" ылъэгъугъагъэмэ, бэ шIэн макIэ шIэн, 
сикъэбар ыIуатэщтыгъ... Ярэби, а шъаор Бамбэт псыхэдзэжъым IэкIэрэмыкIуади, нэмыкI сыфаеп. Джаурыпсэр 
бгъэгъумэ джэнэтым укIощт Бамбэт нэипсэижъым еIоми, 
хьау, хьау, ар ышIэнэп!.. ЗыкIэхъопсырэ джэнэтым нахьи 
шъэожъыем кIихыщт мылъкум нахь къыубытыщт. Я си 
Алахь, а шъэожъыем игунахь къэзыхьыгъэмэ сэри сащыщ, 
къысфэгъэгъу. ЗыгорэкIэ мыпсаужьмэ, ичиристан джэнэт 
ягъэщэжь. Псаумэ, унэшIу щыгъаф, мыхэр мыбыслъымэнхэми, ежь ашIошъ хъурэ Тхьэ яIэу уидунай тетых, 
гукIэгъунчъэхэп, яшъао ягъэгъотыжь. АщкIэ быслъымэнмэ 
ягунахъ къэсхьымэ, уидунай хьаф сытебгъэтыфэ сыпфэпщынэн.
Шъэуае ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, узыр зыхэчъыжьым, 
нахь псынкIэу къытеоу ригъэжьагъ, жьыщэнри къехьылъэкIэу ынатIэ пкIэнтIэ чъыIэр къытырикIагъ. Шъхьэр уназэ 
зыхъукIэ зэришI хабзэу, ынэхэр упIыцIагъэхэу къакъыр 
дэпкъым кIыбкIэ зыригъэкIыгъ, шъхьэпхэтыку чъыIэри 
чыиф ятIэм ригъэгупсэфылIагъ. Лъакъомэ ателъ гъучI 
пшъэхъур чIыгум телэлагъэу джы нахь къепсынкIэкIыми, 
гукIэ щыгъупшэрэп. КIэзэзрэ лъэкIапIэхэм пшъэхъунэхэр 
агъэсысых, къапыIукIырэ жъгъыу мэкъэ дэгур къакъыр 
мэзахэм хэшъхъэшъхъыкIы. IэгушъуитIур лъэгуанджэмэ 
затырилъхьэкIэ, гум темыфэрэ пшъэхъу макъэр зэпэу. 
Зэушъыижьмэ зэгыижьзэ сыхьатныкъо горэм зыщыскIэ 
ыIэпкъ-лъэпкъымэ зыкъашIэжьы, IэкIэзыгъэгъэ гупшысэри 
тIэкIу-тIэкIузэ къечъэжьы.
Ощх къемыщхмэ, пщэкIэ уашъор мыупIыцIагъэмэ, 
ыIуагъ Шъэуае, огум жъуагъор изыщтын. Гъэмэфэ жъуагъохэмрэ бжыхьэ жъуагъохэмрэ зэрагъэхьрэ щымыIэми, 
яфэбэгъэ-чъыIагъэкIэ зэтекIых. Ахэр къызэтэкъокIыгъэ 
мазэри ары. Мазэм из хъункIэ къэнэжьыгъэ щыIэкIэ сыгугъэрэп. Мэфэ зытфых горэ щэкIэжьыщтын. Фэхъун ыгъотэу хъураибзэ-нэгушIуабзэ зыхъукIэ, итыжьыныпс чIым 
тырикIутэзэ, зиуныкъужьэу регъажьэ. Джацы уж уахътэм 
ебгъапшэмэ, ар джыдэдэм сикъакъырышъхьэ къышъхьащыуцуагъэкIэ сенэгуе. ТIэкIу тешIэмэ, къохьапIэмкIэ, 

--- Page 145 ---

Бжъэдыгъу лъэныкъомкIэ ригъэзыхынышъ, Лъэустэнхьаблэ шъхьащыхьащт, сищагугъэми дэплъэщт, инэфыпс 
шъабэкIэ шъхьаныгъупчъэмэ арыпсэщт, Сисури IугушIощт, 
Хъан-Джэрыий, Сахьид-Джэрыий, Адыл-Джэрыий ячъые 
IэшIумэ атещхыкIыщт. Къэнтат нэнэжъым Iупсэщт, 
Мыхьамэт-Джэрые икъэптанэу пхъэнтIэкIу бармэкъым 
пылъагъэм икъэзэкъ дышъэ тэмэтелъмэ атежъыукIыщт... 
Сыдэу сыкъаигъ, сыдэу сыжэмыIан, сиIоф зыхэмылъым 
сибэлагъ хэсIоу, сыд пае Мыхьамэт-Джэрые икъэзэкъ 
IофхэмкIэ Iогъу-шIэгъу сшIыгъагъэ, емыIуапхъи есIуагъ!.. 
Хэт ащкIэ къэзгъэгъунэщтыгъэр? Бамбэт фэдэ адыгэхэр 
ара?.. Хэт джы гъунэ къыслъызыфыжьынэу сиIэр? СултIан 
лIакъом агу зыфыхэзгъэкIыгъэ адыгэхэр ара? Яж ахэмэ 
агу укъэкIыжьыфэ, гъунэ къыплъафыфэ!.. Зэ, зэ, сыд сэIо 
сшъхьэ къизгъахьэхэрэр, Бамбэтрэ сэрырэ зетфэгъэ Iофыр 
сыд адыгэ шъхьафит Iофмэ зэряпхыгъэр? МыхьамэтДжэрые ышIэрэмкIэ адыгэмэ сафэшIушIэ, яшъхьафит 
икъэухъумэн сыпылъ еIо. Сэры? Сэ сизэхэмышIыкI гуплъыгъэ сиадыгэ шъхьафит сщигъэгъупши, мыщ сыкъищагъ, 
хэти изекIокIэ-гъэпсыкIэ епэсыгъэу сыщалъэхъагъ. Сэ 
етIани Паденкэ къэзэкъым есшIагъэр зыдэсымышIэжьэу 
сыгу ебгъэ, Качурэ къэзэкъми нэмыплъ есэхы. Матвеев 
атаманми сыгу фэплъы, Мыхьамэт-Джэрыий ахэмэ адэсэгъэкIожьы, "сищагугъэр" сIозэ сэнацIэ. Хэта, Бамбэта, 
сиукIакIуа зишъэф къэзгъэгъунэрэр? СышъутIупщыжьмэ, 
шъуишъао шъозгъэгъотыжьыщт сэIо нахь, зыхьыгъэм, ер 
къызэрыкIыгъэ Бамбэтыжъым ыцIэ ясIорэп. МыхьамэтДжэрые сыпэгущыIэжьыгъэкIэ, къысшIошIырэр фэсыдзыгъэкIэ сыд есшIагъ! - СызэрифэкъолIыгъэр мыхэмэ 
афыхэсэрэгъэпс закъори екъу... Сагъашхэ, спсэ схагъэты 
сэIокIэ, мырэущтэу сызэкIоцIыпхагъэу, къакъыр гъуанэм 
къысфыдэплъырэ Анфискэ нахь тхъагъо симыIэу, ари 
скIэрафыжь зэпытэу, къэзэкъ къакъырым сисына!.. Спсэ 
къеIэн фэягъэм сэри ынэ сеIэжьын, Бамбэт ытхыцIэ сишъхьафит лъэмыджэу Пшызэ сырикIыжьыни, талъэныкъокIэ 
згъэзэжьын. Къэзгъэзэжьрэр Тхьэм ештэжьы аIошъ, 
сызщыщмэ саштэжьмэ, сахэхьажьын!.. СIощтыри, сызтегущыIэщтыри, зэзгъэфэщтыри джы нахь сшIэн, нахь 
гупсагъи зыхэзгъэлъын...
Гупшысэ зэпео хьылъэмэ агъэпшъыгъэу, зыдэщыс 
чIыпIэм Шъэуае щыхэчъыягъ. БлэкIыгъэ чэщхэм афэдэу 

--- Page 146 ---

зы пкIыхьи ылъэгъугъэп, зы гумэкIыгъуи къыгъэущыгъэп, 
ау пчъэ гъуанэм къыдэпсыгъэ тыгъэнэбзыир ынашъэ къызыкIахьэм, къэлъэтагъ, инэфшъэгъо нэмаз зэрэблигъэкIыгъэми гу лъитагъ. Лъэхъу телъми щыгъупшэжьыгъэу 
псынкIэу къэтэджи, амдэз ыштагъ, къэптаныр инэмазлыкъэу Тхьэм ыпашъхьэ иуцуагъ, нэмаз едзыгъуищыр зеухым, 
лъэгуанджэкIэ зэрэщысэу, Iэ щэигъэри ынэгу кIэтэу адыгабзэкIэ лъаIоу ригъэжьагъ: "Я си Алахь, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэр оры, сыолъэIу гонахьшIагъэу 
къыздапшIэрэр къысфэбгъэгъунэу, мыхъун сIуагъэмэ, 
сшIагъэмэ, орышъ фитыр, стехыжь, уиIорэ уишIэрэ садэмыхэу, укъысэджэжьэу уадэжь сыпщэжьыфэ, сыпфэшIушIэн. КъысэхъулIагъэм уишIэ хэмылъэпщтын, сыгу 
къыздеIэу мы лъэныкъом сыкъэкIогъагъ, ау укъызэрэздэзекIуагъэр сизекIуакIэ елъытыгъэу къычIэкIын е нэмыкIынкIи 
мэхъу, хэшIыкI зыфысимыIэм сытеуцорэп, чIыпIэ къинэу 
сызэрыбгъэуцуагъэм зыкъысигъэшIэжьыгъэшъ, къысфэгъэгъу, унэшIу къысщыфи, сыкъызхэпхыгъэ быслъымэнмэ 
сахэщэжь. СилъэIу къысфапшIэмэ, егъэшIэрэ чIыфэу 
стелъын, ау сыгу къитэджэгъэ жьалымагъэр сэрэп, орэп 
зилажьэр, БамбэткIэ къыспэмыубыт. Зэз зыбзэгу телъми 
IэшIу зымышIэжьрэми сыфэдэп, мы зымкIэ пэрыохъу 
укъысфэмыхъу. УмышIэ пIуагъэкIи, сыушъэфрэп, къысфэгъэгъу, сыкъиубытыщтэп".
ТхьэлъэIур Шъэуае ыухи къэтэджыжьыгъэ къодыеу, 
Качурэ къэзэкъмэ ящагу дэхьэрэ къакъыр нэтIэ гъуанэм 
къиплъыхьэрэ пшъэшъэ нэ шхъуантIэм IугушIуагъ, иадыгэбзэ-урысыбзэ зэхэпхъагъэкIэ риIуагъ:
- Ора, Анфиска?
- Сэры, Ибрахьим. Хьалыгъу къыпфэсхьыгъ,- хьалыгъу бзыгъэшхом лы такъыр телъэу Анфискэ гъуанэм 
къыдигъэщыгъ,- ма, сIых.
- Уятэ къыпфидэнэп, пшъэшъэжъый,- къыфащэигъэр 
къыIихзэ, Шъэуае ыIуагъ.
- Сяти, сяни исхэп, тхьаумэфэ бэдзэрым кIуагъэх.
- Ара, Анфиска? Джы сыгу бгъэрэхьатыгъэ.
- Паденкэхэри бэдзэрым щыIэх.
- ЗэрэхъурэмкIэ, тизакъоу тыкъагъэнагъ.
- Хьау, Васеки ары.
- Тэ щыI адэ ар?
- Муары, пчъэIушъхьэм тет, къыпщэщынэ.

--- Page 147 ---

- Оры, о укъысщыщынэрэба, пшъэшъэжъый?
- Сэри?..- Анфисэ ынэхэр, зэрэщымытыгъэхэу, 
шъэбэгъэ-фэбагъэм зэлъакIухэу къэупчIагъ, етIанэ укIытэ 
шъабэр ымакъэ къыхэщэу, къыпигъэхъожьыгъ.- Сэ... 
Сыгу къыогъу...
- Тхьауегъэпсэу... ГукIэгъу зэрэпхэлъыр бэшIагъэ 
зысшIагъэр, пшъэшъэжъый.
- Сыпшъэшъэжъыеп сэ! - Анфискэ фыкIагъэтхъыщтыгъэ "пшъэшъэжъыер" ыгу емыIоу ынэ шъэбэ шхъуан тIэхэр къакъыр гъуанэм Iуипхъотыжьыгъэх.
Шъэуае къехъулIагъэм гурыIогъу фимыфэзэ, джа нэ 
шхъонтIэ дахэхэр джыри гъуанэм къыIухьажьыгъэх, 
зыщишIэрэ мэзитIум къыкIоцI нибжьи зэмыжэгъэ гущыIэр 
Шъэуае къылъыIэсыгъ:
- Сызэрэодым уемыплъ, Ибрахьим, илъэс пшIыкIухым 
сихьагъ сэ... ПшIошъ мыхъумэ, къакъыр гъуанэм сыIукIотынышъ, къысэплъ...- Нэ шхъонтIэ лэб дахэхэр Iузыхыжьыгъэ Анфисэ къэджагъ: - Адэ сыда укъызкIэмыплъэрэр, 
мары сэ...
Анфисэ илъэIу къикIырэр къыгурыIоу, ау зыфихьыщтыр 
ымышIэу, Шъэуае заулэрэ щытыгъ, етIанэ хъулъфыгъагъэр 
къытекIоу къакъыр гъуанэм Iуищагъ.
Апэ лъэдэкъэ инкIаехэр зыкIэт цокъэ шIуцIэ папцIэмэ 
арыт лъэкъуитIур, кIэпхын кIапэр къызтехьэрэ лъэгонджэ 
хъураехэр, ко пытэхэр Шъэуае ынэмэ къапэшIофагъ, ащ 
нахь лъэгаIор ымылъэгъужь зэхъум, чыиф гъуанэр зэIифынэу ыIэмэ зафэмыукIочIым, еджагъ:
- Джыри нахь IукIот. Джыри... Джыри... Джыри... 
Икъущт! Джы дэгъоу усэлъэгъу.
Щэлъэ мыин горэ ыIыгъэу Ткаченкэ гъунэгъу къэзэкъыр 
къакъыр натIэм къызкъокIым, Анфисэ зызэришIырэр 
зыфихьын ымышIэу къызэтеуцуагъ, щагур къызэпиплъыхьагъ, еупчIыгъ:
- Хэта уздэгущыIэрэр, Анфиска?.. Сыдэу гъэшIэгъонэуи уфэпагъа?
- Васек пIыраго сыдешIэ, Сидор Кузьмич,- Анфискэ 
зэрэхэкIыжьыщтыр псынкIэу къыугупшысыгъ,- къысфедзы, 
фэсэдзыжьы.
- Ара? ПшынахьыкIэ цIыкIу унаIэ зэрэтетыр, зэрэбгъэджэгурэр дэгъу,- Ткаченкэ къэзэкъыр Паденкэмэ якъэлапчъэ Iухьагъ, зыгорэ щыгъупшэжьыгъэ фэдэу, нахьыбэмкIэ ежь зэриIожьэу къэупчIагъ.- Ибрахьимэ пчэдыжь 
нэс шхагъэп, бырсырыгъэба?..- ГъумтIымызэ дэхьагъ: - 
Гъаблэм ригъэгъэлIэным ычIыпIэкIэ, тыдэсыщтэп, сфэ гъашх 
еIошъ, Савелий къысэлъэIу... Адыгэхэр бгъэшхэнхэ нахьи 
уукIынхэ, тебгъэстыкIынхэ нахь атефэ, хьэкIэ-къуакIэх 
ахэр!..
VI
- А Хъан-Джэрый, а сикIал, къэтэдж, нынэ,- аужрэ 
мафэхэм кIалэр изакъоу зэрылъ унапчъэм Къэнтат нанэр 
Iут,- еджэпIэ кIогъур къэсы, зыптхьакIыни ушкэни фаеба?
- Къихь, нан,- Хъан-Джэрые мэкъэ чанкIэ унэм 
къычIэджыкIы,- сэ бэшIагъэ сыкъызытэджыжьыгъэр,- 
янэжъ зэрилъэгъугъэм лъыпытэу пхъэнтIэкIум къытелъэтышъ, къыпэгъочъы, шэны зэрэфэхъугъэу, IаплI къырещэкIы.
- Шъыдигъуа укъызытэджыжьыгъэр, сикIал? Шъыдэуи 
зэхэсымыхыгъа? - Тхылъ зэгохыгъэм Къэнтатэ еплъы.- 
Шъыда мыр? Тыгъоспчыхьэ уфэзагъэпщтын, уеджэтыгъэу 
къычIэкIын.
Хъан-Джэрые шъхьэ псыгъор къыIэти, нэ шъабэхэмкIэ 
янэжъ къыIуплъагъ, Къэнтатэ зыгъэрэхьатын джэуап къыритыжьыгъ:
- СыкъэпшIагъэп нахь, уикъэмытэджыкIэ сигъапэти, 
къысфэгъэгъу, уипчъи сыкъыдэплъыгъагъ.
- Ара, сикIал? Ары гущ, нычэпэ пкIыхьэпIэ Iаемэ сагъэчъыягъэпти, сыхэчъыежьыгъагъэу къычIэкIын. Адэ мы 
дунэе хьафыр тэ зэрэтIоу щытыгъэмэ...- Къэнтатэ хьылъэу 
шъэожъыем ыпашъхьэ зэрэщыхэщэтыкIыгъэмкIэ кIэгъожьэу, нэмыкI горэ къыIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, Хъан-Джэрые 
гу лъити, зэпигъэугъ:
- Сидесэхэри, нан, тыгъоспчыхьэ зэзгъэшIагъэх. Мы 
тхылъыр зытхыгъэр ошIа? - Хъан-Джэрые ынэхэр къилыдыкIыгъэх: - Россинский Кирилл Васильевич. Мыщ итыр 
дэгъоу зэбгъашIэмэ, нан, урысыбзэмджэ ишIуагъэ 
къэкIощт, узэрэтхэтымджи, узэреджэтымджи ухигъэукъотэп. Тыгъуасэ къеджэнымджэ "дэгъу дэдэ" зысфегъэуцум, зэкIэми зэхахэу къысщытхъуи, мы тхылъыр 
Кирилл Васильевичым къыситыгъ. Мыщ итхэр зэрэгъэшIэгъонхэр, нан! Урысыбзэмрэ латынымрэ тезгъэджэрэ 

--- Page 148 ---

толмачев Василий Емельяновичри къыщэтхъу ащ. Мыщ 
ыцIэр, нан,- урысыбзэкIэ тхылъым тетхагъэм къеджэ: - 
К. В. Россинский. "Краткие правила российского правописания",- тхьагъэпцIыгъашъокIэ къеупчIыжьы: - КъыбгурыIуагъа, нан?
- УрысыбзэкIэ къэпIуагъэм къикIырэр къызгурыIуагъ,- 
джа тхьагъэпцIыгъэ шIыкIэмкIэ Къэнтат нанэми джэуап 
ытыжьыгъ,- Алахьэм ишыкурджэ адыгэ къэзэкъ чыл 
сыкъыздэхъуахьыгъэр. Ау итыр IупкIэу о зэбгъашIэу 
къысфэпIотэжьмэ, нахь хэшIыкI фысиIэн.
- Кирилл Васильевичым итхылъ итыр зэзгъашIэмэ, 
нан,- Хъан-Джэрые къызIуипхъотыгъ,- охътэ бащэ тетымыгъэкIодэным пае, къызыщыпфэсIотэтыр ошIа? Екатеринодар гъогур ары.
- Ары, сикIал, ары,- Къэнтатэ зэхихыгъэр шIогъэшIэгъон, игуап.- Тифайтон щэрэхъхэр Екатеринодар очъэфэкIэ, ар дэгъоу къэуугупшысыгъ, уидесэхэри къысфэпIотэжьыных, зы шъхьэ нахьи шъхьитIу зэраIоу, уикIэлэегъаджэ ыпашъхьэ нахь псынкIэ къыщыпфэхъун...
Джыри зэрэжьыр унэм къызекIыр ары Къэнтат къызгурыIуагъэр. Къэлэпчъэшхом дэжь щыт файтоныр нэфшъэгъо пщэгъо нэгъыфым ерагъэу къыхэщы, ащ кIэшIэгъэ 
шитIумэ япырхъы макъи къэIу. Къаймэтрэ Хьадж-Къэсэйрэ 
куплIэмкIэ щытых, Бычи, Сисури унэ лъэгуцым къытеплъых. 
Хъан-Джэрые тхылъыр зыдиз пхъонтэшхор ыкIыб илъышъ, 
ышъхьэ псыгъо цIыкIу къыкъощырэп. Ащ хэти, игукIэгъу 
къызэрихьэу, ыл фэузы.
Къэнтат нанэри, Бычэ ныри, Сисури, Къаймэти, 
Хьадж-Къэсэий, файтонышми анэсыжьэу, зыфэгумэкIхэрэ 
Хъан-Джэрые идунай, зыхэхьэгъэ пчэдыжь цIынэми къыдечъэкIрэ цIыфхэми ямылъытыгъэу, нэмыкI шъыпкъ. "Жьэу 
къэтэджы, ичъые икъурэп, тэрэзэу шхэрэп, мэфэреным 
еджапIэм къэты, мэпшъы" Хъан-Джэрые пае аIо шъхьакIэ, 
зыфаIорэм яз унэ лъэгуцым къечъэхырэ пщы шъаом 
хэплъагъорэп,- зыдэкIорэ гимназием зэрэфэкIэщыгъор 
икIокIэ-шIыкIэ къыхэщы.
- Умыгузажъу, сикIал, умыгузажъу,- шъэожъыем 
Къэнтат нанэр тегуIыкIы,- джыри жьы, игъо тифэт. А 
Къаймэт, а Хьадж-Къэсэй, Iышъух, ыкIыб ишъух шъаом 

--- Page 149 ---

тхылъ пхъонтэшхор. Шъыдэуи хьылъэ, синынэгущ, а пкIыб 
илъыр, быты уехъулIэн...
- КъыосIуагъи, нан, тхылъыр къызэрэсэмыхьылъэкIрэр! - ЗызгъэлIырэ Хъан-Джэрые къыпэгъокIыгъэ 
фэкъолIхэм тхылъ пхъуантэр ыкIыб раригъэхыгъэп.
- Ят, сикIал, ят, Хъан-Джэрый,- Къэнтат нанэри 
уцурэп,- ощым зеIэтыфэ пхъэм зегъэпсэфы зэраIоу, 
файтоным унэсыфэджэ зыбгъэпсэфын.
Нэнэжъым къыIорэмэ Хъан-Джэрые апымылъэу къыпэгъокIыгъэ фэкъолIитIумэ ябгъукIошъ, файтон дэкIояпIэм 
зынэскIэ къэуцу, тIэкIу IукIотызэ, шъхьэкIэфэ гулъытэкIэ 
реIо:
- ИтIысхь, нан.
- Я си Алахь, мы шъаом ежь ыIорэр ары нахь, о пIорэр 
къыригъэкIытэп,- гые фэдэу зешIыми, зэхихыгъэр Къэнтат 
гощэшхом игуапэу мыгузэжъо-гъэшIогъэ зыфэсакъыжькIэ файтоным етIысхьэ.
Къаймэтрэ нэмыкI фэкъолI шыурэ кIэкIэу зыуж ит 
файтон шъабэр Пшызэ зэпырыкIыгъом Iолъэдэфэ зи къэзымыIощтыгъэ Къэнтат нанэм, фэсакъыпэзэ, Хъан-Джэрые 
риIуагъ:
- Нан, непэ угу шIоп.
- Ы-ы? - Къэнтатэ игупшысэхэр ардэдэм Iэпызыгъэх, 
шъэожъыем игулъытэ ыгъэшIагъоу Iуплъагъ.- Шъыда ар 
озгъаIорэр, Хъан-Джэрый?
- Зыгори къапIорэп, оплъызышъ ары.
- Ара, сикIал?..- Къэнтатэ игупшысэ къыхэужьэу ХъанДжэрые дэжькIэ фыреплъэкIызэ, IугушIуагъ.- Ащ фэди 
загъорэ къысфыхэкIы, Тхьэм ишыкурджэ гукIодыгъо щыIэп. 
Адэ жъы узыхъуджэ къыппыщылъым нахь уегупшысэ. Сэ 
сыIофа, шъоры, сикIал, шъоры сишъхьагугъур... Моу 
шъулъакъо шъутезгъэуцогъагъэмэ, Алахьэм сынатIэ 
къырилъхьагъэр шъыд ихьылъэми сщэчын.
Псыхъо зэпырыкIыпIэм адыгэ шыуиплIырэ пхъэ зэрылъ 
куитIурэ адырабгъу нэпкъ изыдзыщтхэ пхъэмбгъу зэхэIулIагъэу къафакIорэм ежэщтыгъэх.
- Гъогумафэ шъуежьапщи, Къэнтат,- шапсыгъэ Бамбэт шыумэ къахэкIи, файтоным къекIолIагъ, ишъхьэкIэфэныгъэ пщы ныом фыкIигъэтхъэу, бзылъфыгъэм ыпашъхьэ 
щепсыхыгъ, шыкуаоми ариIуагъ: - Моу шъуIукIоти,- "пщы 

--- Page 150 ---

файтоныр" ымыIоу,- бзылъфыгъэр зэрысыр шъуапэ 
ижъугъэшъ.
- Бащэ, Бамбэт,- Къэнтат гощэшхом сэлам зехыжь 
уж, къыпаригъэгъохынэу зыфежьэгъэ шъхьэкIафэр Бамбэт фидагъэп,- хьылъэзещэ кухэр умыгъэгумэкIых. Щыгъу 
хъожь макIохэщтын...
- Олахьэ ахэмэ яморад сымышIэ, Къэнтат, сшIэрэ 
закъор уамыгъэплъэжьэу уапэ къызэриуцуагъэхэр ары. 
Тэ уасэ къыпфэтымышIэу хэт уасэ къытфишIыжьын. Адыгагъэр зытIэкIэзыкIэ зэкIэми пшъэхъунэ зырызэу тызэхэзыщт. Тижъмэ къытфыщанэгъэ хабзэм тызэхещэ, тызэрещхы. Ар мо къыбгос пщы шъаом фэтымыIуатэмэ, тисабыймэ ятымыгъашIэмэ, тыкIодыпэн. Шъыпкъэба, Къэнтат? 
Ы-ы, Хъан-Джэрый?
Сыд сэIо мыр гъэсэпэтхыдэ къызыкIытфеджэрэр, 
Къэнтат гощэшхом гукIэ ыIуагъ, ау къызхигъэщыгъэп. 
УпчIэр джэуапынчъэу къыгъэнагъэп:
- Адыгэ хабзэм, шъыпкъэ, бэ къыубытырэр. Ар 
зыпшъэ ифи имыфи къытхэт. Шъыдэу пшIын, тэ тызэрэфаеу щыIакIэм щыхъутыгъэемэ...
- Ары шъхьаджэ, нан, кухэр тапэ къыIухьагъэх! - ХъанДжэрые къэгузэжъуагъ, ымэкъэ Iэтыгъащи рыукIытэжьыгъ.
- Ары, сикIал, мыхъун къэпIуагъэп. Апэ къэхъугъэр 
нахьыжъ, къыкIэлъыкIорэр нахьыкI. ЩыIэныгъэм укъыхэпIыикIы зыхъуджэ, узэдиштэтэп.
- Ари тэмэм, Къэнтат, тэфэрабгъоу къэоIо, пщы 
шъаори дахэу опIу, игулъыти ины, сыфэраз. МыхьамэтДжэрые тхьамыкIэри цIыф Iушыгъ, ащ къызэрэхэкIыгъэр 
ыгъэгъуа щэрэп, ау хэти ежь зэрыт чIыпIэр зыдишIэжьмэ 
нахьышIу, зы пщэу Бжъэдыгъу исмэ уащыщ, убзылъфыгъэба, ебзымэ къызпыурэмэ,- аужрэ гущыIэхэр нахь 
мэкъэ шъэфкIэ къыIуагъ,- ягулъытэ мыинми, шъхьэкIафэ 
къыпфязгъэшIы сшIоигъуагъ.
- Тхьауегъэпсэу, Бамбэт. КъысфапшIэ пшIоигъуагъэр 
сэрджэ екъу. Ау "ебзымэ апэу" зыфэпIуагъэмэ афыуиIэ 
еплъыкIэр мыщ щызэхэтэмыгъэф. Сэ джыдэдэм сызгъэгумэкIрэр нэмыкI, Бамбэт. Зыпчыхьэрэ силъэIу пщыгъупшэжьыгъэджэ сенэгуе.
- Ихьау, Къэнтат, ащ фэдэ нэкIэ укъысэмыплъ. ЗиIорэ 
зишIэрэ зэтэмыфэжьырэмэ Шапсыгъэ Бамбэт афэдэп. 

--- Page 151 ---

Мы мэфэ заулэм ащ нахьрэ Iоф сиIагъэп, сыздынэмысыгъэ адыгэ шъолъырым чIыпIэ къизгъэнагъэп. АдыгэчIыр 
зэгози Пантелей къэзэкъ шъаор дэмыфагъэмэ сшIэрэп, 
сызэупчIыгъэмэ хэшIыкI фыряIэп. Къэзэкъмэ, пшIэрэба 
ахэр зыфэдэхэр, Iаджи аIо, ежьхэр зэрэукIыжьхи, адыгэмэ 
ямылажьэ къатыралъхьэгъэнкIи мэхъу.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIытэп, Бамбэт.
- Сыда?
- Пантелей къэзыхьыгъэм игъусагъэр Васюринскэм 
щаIыгъ.
- Ы-ы? - Бамбэт зэхихыгъэр къэмапэкIэ къыхэдысагъэми, гыекIэ хигъэкIокIэжьыгъ.- Сыд ар джы нэс къызкIысэмыIуагъэр, тиIоф нахь кIэкI къэпшIыныгъи...- Зылъакъо уIэгъэ Шъэуае псыхъо нэпкъым къызэрепшылIэжьыщтыгъэр, укI фаокIэ ыпашъхьэ илъ гъусэм ыблэбгъу 
зэреожьыгъагъэр Бамбэт ынэгу къыкIэуцожьыгъ, ишхъухьэшIагъэ зыгори химышIыкIы фэдэу, къэупчIагъ: - Хэт 
шъуIуа къэзэкъмэ аIыгъыр?.. ЫцIэ ошIа, Къэнтат?
- ЫцIэ тшIэтыгъэмэ...- Зэрэщымыгъуазэр ыгу къеоу 
Къэнтатэ къыIуагъ.
ЗэрэхъурэмкIэ, гукIэ Бамбэт ыIуагъ, къэзэкъмэ къауIэгъэгъэ Шъэое бзэджэрылъфым псибл Iулъ, джары 
гукIэгъуми гугъум ухедзэ язгъаIорэр, сызеом, ыпсэ 
сфыIухыгъэп, джы кIэсшIыкIыжьын фае хъугъэ. Армэ 
къызэзгъэшIэн...
Пхъэмбгъу зэхэIулIэгъэ плIэмыешхор нэпкъым къесылIэ 
зэхъум, щытхэр зэлъыхъыягъэхэти, ылъэгъурэр игуапэу 
ариIуагъ:
- Гъогумафэ шъуежьапщи!
- Шъыд узыфыщытыр, некIо,- файтон ужым ит Къаймэт Бамбэт фидзыгъ.
- ШъукIу, шъукIу,- Бамбэт ыгушъхьэ зэрэшхэу 
гъумтIымыгъэ,- тэ шъощ тыфэдэу къэзэкъ благъэ тиIэп...
Пщы файтоныр нэпкъым техьэфэ, Пашкэ гъогур акIуфэ, 
чъыгэе мэзыр къэлъэгъофэ, зэримышэнэу зыгори къэзымыIоу щысыгъэ Хъан-Джэрые Къэнтат нанэр фыреплъэкIыгъ, игупшысэ зыфихьыщтыр ымышIэми, щхыпцIыгъэ, 
еупчIыгъэп. Ежь къытеогъэ гупшысэхэми зэлъаIыгъэу 
файтон шъабэр заулэрэ чъагъэу, къыгос шъэожъыер 
джыри зэ ыгу къэкIыжьыгъ, ау гукIэгъу шъхьасыр къытекIоу 
джыри ыгъэгумэкIыгъэп.
161
6 Заказ 028

--- Page 152 ---

Къэмыхъу рапшIэзэ, мы шъэожъыери, Къэнтатэ ыIуагъ, 
едж, умыджэгу, едж, умыбзадж, едж, умышъхьах тIозэ, 
Iоф хэтыдзагъ. Бычи Сисури аIу-амыIоми, ным иIэшIугъэрэ 
унагъом ифэбагъэрэ акIэрычыгъэу къетэгъахьы. Сэри, 
зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи, сабыймэ сатеубгъогъащэу, мыр шъуитIысыкI, мыр шъуитэджыкI, мыр Iушыгъ, 
мыр делагъ, мыр адыгагъ, мыр нэпэнчъагъ сIозэ, агу 
зэпыскIэу зязгъэуджэгъумэ? Сыда мыр джы зэгупшысэрэр? 
Гупшысэ, сикIал, гупшысэ. Зэщымыщ зэпыгъащ, зэфэмыдэ 
зэдегъэкIу! Тэри егъашIэм джары тызхэтыр. Тшъхьац 
фыжьы ешIми, тимышIэ бгъэшIэгъон хегъахъо, нахь Iэхъулъэхъоу тегъаплъэ... Ары, сикIал, ары, уятэ ищагу ущызгъэджэгуным, уиныбджэгъумэ уахэзгъэтыным ычIыпIэкIэ 
къэзэкъ шъэожъыемэ уахэсыдзагъ. Ара шъуIуа узэгупшысэрэр, хьауми нэмыкIа? Ар сэIо шъхьакIэ, ахэмэ 
афэмыкIэщыгъуагъэмэ, медрысэр къыхихыни, мыщ 
еджакIо къэкIоныеп... Сыд шъуIуа сыхьатым къыкIоцI 
Хъан-Джэрые шъхьэгугъу щыхъугъэр? ЗыгорэкIэ Бамбэтмэ? Мыхъун зэтIуагъэп, шъхьэкIафэ къытфишIыгъ, тэри 
фэтшIыжьыгъ, тызгъэгумэкIрэмэ татегущыIагъ... Шыумэ 
ятэ тхьамыкIэр ыгу къагъэкIыжьыгъэмэ шIэ? Е-о-ой, сикIал, 
паIо зыщыгъ закъоу къытшъхьащытыгъэр джы тэ къитхыжьын, ар уишъхьагугъумэ, гугъум уихьэу уигъашIэм 
къэпхьын.
- А сикIал, а Хъан-Джэрый,- Къэнтат нанэр игумэкIмэ 
къагъэгузэжъуагъ,- сызэхэоха?
- Шъыд, нан? - Хъан-Джэрые лIы фэдэу, мыгузажъоу, 
игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- ТиIуагъэ непэ дгъэшъыпкъэжьырэп.
- Сидесэхэр армэ, къыпфэсIотэжьын. Ау сызэгупшысэтыгъэр ошIа, нан?
- СшIэ сшIоигъу,- теубытагъэ хэлъэу Къэнтат нанэм 
къыIуагъ.
- Зэхэпхыгъа, Къаймэт некIо зеIом, Бамбэт къыриIожьыгъэр?
- Шъыд къыриIожьыгъэр? КъыушъхьакIугъа?
- Ар хэти къызэрэгурыIу, нан. "Шъощ тыфэдэу къэзэкъ благъэ тиIэп" къыриIожьыгъ.
- Ара, сикIал, узэгупшысэтыгъэр?
- Шапсыгъэ Бамбэт, нан, цIыф дэгъоп,- зыфеупчIыгъэ 
дэдэр арымырми, зыгъэгумэкIыщтыгъэм иджэуап ХъанДжэрые къытыжьыгъ, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ:- 
Зыпчыхьэ Сисурэ дэжь зесми, непи игущыIакIэ сыгу еIугъэп, 
ащ фэдэмэ "ыбзэгу IэшIущэ" Мэрчан аталыкъым ареIо. 
ЕтIани мыщ ымакъэджэ, къэошIэжьа къыосIогъагъэр, 
Мэрчанэ дэжь гъэщынакIо къэкIогъагъэмэ ахэтыгъэу 
къысщэхъу...
- А сикIал, а Хъан-Джэрый,- Къэнтатэ къыкIэщтагъ,- 
а сыпсэм фэд, ухэукъомэ шIэ? ЦIыфым имыхьакъ телъхьэгъошIу...
- Къысщэхъу сIуагъэ нахь...
- Ары, ары, Хъан-Джэрый, къыпщэхъу...- Къэнтатэ 
гуIэ макъэкIэ пщы шъаом дырегъаштэ, етIанэ нахь гущыIэ 
шъабэкIэ хегъэкIокIэжьы.- Шъыдджэ Iогъу-шIэгъу ащ 
тыкъишIын тэ... Гуцафэ фэпшIыгъэми, узщымыгъуазэр 
пшъхьэ имыгъэлъ... А Хъан-Джэрый, еджэгъу ужым орырэ 
сэрырэ тшIэтыр ошIа, Матвеев къэзэкъ атаманым, Григорий Кондратьевичым тфаригъэубытыгъэ фэтэрым, дэгъу 
аIуагъ, гимназием пэчыжьэп, теплъыт. Тыгу еIумэ, сикIал, 
оры, сэры, Сисур, Къаймэт, Хьадж-Къэсэй, пщэрыхьакIори 
аIоу, файтонри тигъусэжьэу, къэкIорэ тхьэмафэм Екатеринодар тыкъэкIожьыт.
- Къэппчъыгъэ купыр, нан,- лIыжъ шIыкIэу тIэкIу зыхэгупшысэ уж Хъан-Джэрые къыIуагъ,- баIо хъунба, 
къытэхьылъэкIынба, тызхэсыт къэзэкъмэ шъыд аIон?
- Мылъкур армэ зыфапIорэр, укъэмыщын. ЕгъашIэм 
тфикъун мылъку тятэжъмэ къытфыщанагъ. Уятэ тхьамыкIэм къыткIимыугъоягъэмэ, ритэкъуахьыгъэп. Ори ащ 
Iофы зебгъэшIэу, уиакъыл къызэрихьэу узэригъэгумэкIырэр сигуапэ. Ар зы. ЯтIонэрэмджэ, Урысыем ипэчъахь 
иунашъоджэ, къэзэкъмэ тахэсытми нахь чыжьаIо, Санкт-Петербург нэс тыкIотми, тыфит. Ар угу иубыт, ащджэ уифитныгъэ зыми къемыгъэушъхьакIу. Ящэнэрэмджэ хъулъфыгъэ ухъумакIуи тищыкIагъ, щынагъо щыIэп, ау къыбгурыIо сшIоигъу...- Зыгъапэщтыгъэр зэкIэ Къэнтатэ къымыIуагъэми, ыгу жьы дигъэкIыгъ, зытещыныхьэрэр джыри 
нахь шъабэу къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Щынагъо щыIэп, сикIал, 
ау къыбгурызгъаIо сшIоигъу...
- УмыгумэкI, нан, къызгурыIуагъ.- ЛIы гущыIэ къэзышIыгъэ Хъан-Джэрые тIэкIу щысыгъэу, сабый кIэгупшы163
6*

--- Page 153 ---

сыхьажькIэ къэупчIагъ: - Ары шъхьаджэ, нан, чылэр, сян, 
сшынахьыкIэхэр, адыгэхэр?.. ЕгъашIэм мыщ тыдэсыта?
- А сшIэгущэрэп, Хъан-Джэрый...- Къэнтатэ зэмыжэгъэ упчIэмэ къыкIагъэщтагъ, ау зыкъишIэжьыгъ: - Шъыд 
пай? Уигъэмэфэ, бжыхьэ, кIымэфэ, гъэтхэ гъэпсэфыгъо 
мафэхэм чылэм дгъэзэжьзэ тшIын...

--- Page 154 ---

Бамбэт нибжьи зэмынэгуещтыгъэ къэбар гомыIоу 
къылъыIэсыгъэм хэкIыпIэ-кIэухэу фишIыщтым егупшысэзэ, 
ушъхьагъу къыгъоти, зигъусэгъэ шыумэ къахэкIыжьыгъ. 
ЫужкIэ къыщыIугъэ шылъэмакъэм зэригъэплъэкIыгъ, 
къылъежьэгъэ Агой Пщымафэ риIуагъ:
- Непэ орырэ сэрырэ тызэдэхъущтэп, Ныбадж.
- Мы цIэмкIэ укъысэмыджэнэу тIуагъэба, Бамбэт?
- Олахьэ тIуагъэм, ау къыдэлъэтыгъ.
- Непэ уигъэпсыкIэ сыгу еIурэп.
- Сэ сыгу зэмыIурэ пэпчъ сIотэнэу хъумэ...
- Сыд сэIо, къыохъулIагъэр? СултIанмэ яныо укъиушхъухьагъа?
- УмышIэрэм урымыгущыI.
- Сызыщымыгъуазэмэ, Бамбэт, шъыпкъэ, сатегущыIэрэп, ау къыослъэгъулIэрэм сегъапэ. Зыгорэ сшIооушъэфы.
- Хъугъэ, Агоир!..- Бамбэт иш зырыригъэтIагъ, етIанэ 
губжыгъэм хэтэу жэдаIи, зыдыригъэдзыягъ.- Сауж икI!..
- Шапсыгъэр, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ,- Агой Пщымафэ 
къызэтечыгъ,- уитэмэкъ кIэкIыгъэ зэ щыгъэтыжь! ЦIыфыгъэ къыбдызесхьэу сыкъыплъежьагъэмэ, згокI пIомэ, 
сызыгопфынэу, къытлъыплъэхэрэр къыздэбгъэхьащхэу, 
сынэнау цIыкIу пшIошIа!.. Мо Тыгъургъой гъогу зэхэкIым 
тынэсмэ, хэт ишыпи зыдигъэзэщтым фит.
Бамбэт къыфэгубжыгъэ шыум шIукIи, екIи зыгори 
римыIожьэу иш ыгъэлъэхъугъ. Пщымафи зыкъыщыригъэнагъэп. Заулэрэ чъагъэхэу мэзгъунэ гъогу зэхэкIыгъом 
дэжь зынэсхэм, Бамбэт къыIуагъ: - Угу къысэмыгъабгъ, 
Пщымаф, чIыпэ горэм сынэмысы хъущтэп. ТIэкIу шIэмэ, 
оркIэ шъэф сиIэп, къэбарым ущызгъэгъозэжьын.
- Адэ аущтэу Iоба, бэйтэмал...- Пщымафи ыгу кIэжъукIыжьэу Бамбэт кIэлъиIожьыгъ, етIанэ зишытх мэзым 

--- Page 155 ---

хэкIодэжьрэм кIэлъыгъумтIымыгъ: - Узфэдэ цIыфыр 
сымышIэу къызшIомыгъэшI... Гугъу горэм узэрефэ.
Зикорэшъу къизгъэкIыжьыным щыщынэрэ цIыфмэ 
Шапсыгъэ Бамбэт зэращыщыр ишы тесыкIэкIэ къэошIэми, 
шъхьэгугъу гумэкI зэрэхэфагъэр, шъхьэзэкъо егъэзыпIэ 
чIыпIэ зэрэлъыхъурэр, Агой Пщымафэ "гугъу горэм 
узэрефэ" зэрэкIэлъиIуагъэу, инепэрэ зекIуакIи, игущыIакIи, 
игъэпсыкIи къыхэщы. Ытэмэпкъмэ, ышъхьэ, ынэпашъо 
къяорэ чъыг къутамэхэр зэхишIэрэп, нахь чыжьэ зэрэIукIыщтым, къызщамылъэгъущт чIыпIэ зэрекIущтым дэгуIэшъ, 
ыхьрэм игукъэо-гумэкI дырегъаштэ пIонэу, пшъэр кIищэикIмэ шъхьэр ыуфэзэ, тыгъокIогукIэ иши хэкIукIы.
Нибжьи сызэмыгуцэфэщтыр къысэхъулIагъ, Бамбэт 
ыIуагъ. Мы илъэсныкъом ШъэуаекIэ хэукъоныгъитIу сшIыгъэ. Мыхьамэт-Джэрые къумалым фысиIэгъэ гухэлъым 
щызгъэгъозэн фэягъэп. КъызкIызгъэгъуни, егъашIэм 
ымыушъэфы мыхъунэу ыIашъхьэ лъы закIэ сшIын сIогъагъэ шъхьакIэ, сшIагъэр ымылъэгъугъэми, сишъэф 
къыхэдаIуи, "ищагу сыщапIугъ, ищыгъу-пIастэ сщыгъупшагъэп, ятэшыпхъури сянэм фэд" ыIуи, ушъхьагъуишъэкIэ 
сIэкIэкIын ылъэкIыгъ... Ау пщымрэ ежьырырэ пыи зэрэзэфэхъугъэхэр цIыфмэ къахэнагъ... Пщы укIэкIуацIэр 
телъэу дунаир езгъэбгынэнэу сыфэягъ, ау къыздэхъугъэп!.. 
Зэ, Бамбэт, зэ, ащ фэдизэу зымыухыжь, уилъэрыгъыпси 
зэпычыгъэп, уишылъабжъи пыутыгъэп, уищэрыуагъи 
кIосагъэп. Сэра Васюринскэ къэзэкъмэ адэжь нэмысышъущтыр? Паденкэмэ аIыгъ гъэрыр Шъэуаемэ, ащ ыпсэ зэогъукIэ щыIуезгъэхыжьын. Бгъэгум щигъашIощтыгъэ Сисурэ 
пшъэшъэжъыцIэр дунаим щезгъэхьынэп, ары пакIошъ, 
непэ файтоным ислъэгъогъитIури, "сянэм фэд, сшынахьыкIэм фэд" зыфиIохэри кIэлъызгъэкIожьыных...
Бамбэт ипаIо чъыг къутамэм зышъхьащеутым, зыкъишIэжьыгъ, зыригъэлэлэхи, къэмапэкIэ къыштэжьыгъ. 
ШъэуаекIэ фэмыгъэхъугъэ къэмапэм гужъ фыриIэм фэдэу 
еплъи, къэмалъэм ридзэжьыгъ.
Зэ, зэ, Шъэуаемэ зыфаIорэр, Бамбэт заулэрэ кIуагъэу 
гукIэ хэкуукIыгъ, сыда ИбрахьимэкIэ ар зыкIызэджэжьыгъэр!.. Мы Iофым сымышIэ горэ хэхъухьэ. Паденкэ ПантелейкIэ хэукъохэрэп, ащ ыцIи, ылъэкъуацIи сыщыгъуаз, 
сэры къэзыхьыгъэр, мы сызэрыс онэ шъабэмкIэ ятIонэрэ 

--- Page 156 ---

мафэм сэры зыхъожьыгъэр... Я Пантелей афэсхьыжьынышъ, "ИбрахьимэкIэ" ясхъожьынэу ежь Паденкэхэри 
Васюринскэ къэзэкъхэри къысэжэх, мыдырэ ныо гъугъэжъми, паIо щыгъыным ычIыпIэкIэ шъхьатехъо зытехъуагъэм, иIоф зыхэмылъмэ ибэлагъэ ахесэ, къыпфэсымышIэн щыIэп еIошъ, лIыкIо-лъыхъокIэ адыгэ шъолъырым 
сыритIупщхьанэу къэлъаIо... Шъулъыхъу, шъулъыхъу, 
хъурэм теплъын... Ибрахьим зыIорэм зыгорэ игухэлъ... 
Ащ ишъыпкъапIэ зэзгъэшIэным ычIыпIэкIэ сыд шъхьэ чъэпсачъа непэ сызхэхьагъэр?! - Бамбэт иш жэдаIи, кIэкIэу 
къыригъэгъэзагъ.
VII
Нычэпэ Паденкэмэ адэжь къыдэхъухьэгъэ ошIэ-дэмышIэ хъугъэ-шIагъэм нэмыкI щэджэгъопэ хъугъэ-шIагъи 
Васюринскэ куреным къыщыхъугъ. Апэрэр, Качурэ къэзэкъым ихьэ Борзой ихьатыркIэ Паденкэмэ яадыгэ гъэр 
псаоу къэнагъ. Ащ икъэбар чылэм хэхьагъу имыфэгъагъэ ми, IорIуатэкIэ гъунэгъу хьаблэм хэлъыгъ, нэмыкIми яIущтыгъ. Ари, ащ нэмыкI Iофыгъохэри къызщытэджыщт 
ятIонэрэ хъугъэ-шIагъэм, Матвеев атаманыр Екатеринодар 
къызэрикIыгъэм пае, Васюринскэ курень къэзэкъхэр къырищэлIагъэх.
Чылэ гъунэм, Пшызэ лъэныкъом нахь пэблагъэу, былым 
гъэхъупIэм дэжь, цIыфрэ онэшрэ Iуиз. Зырыз-тIурытIоу, 
куп-купэу чылэм къыдэкIри макIэп. Бзылъфыгъэхэр, цIыкIуми инми, хъулъфыгъэмэ анахь макIэп. Ахэмэ амакъэ 
тыдэкIи къиIукIэу къыпщэхъу. Хъулъфыгъэмэ япаIохэр 
шIуцIэх, фыжьых, ашыгухэр плъыжьых, ягъончэджыбгъу 
дадзэхэм якусэ плъыжьхэри япэIо шыгумэ адештэ. Якъэмалъэхэми, ясэшхуалъэхэми, якIэрэхъолъэ къумпIырхэми, 
ябгырыпхыхэми ателъ тыжьынхэм зигъо икIотыжьрэ 
бжыхьэм итыгъэпсхэр мыфэбэ-мычъыIэу атежъыукIых. 
Онэш зэмышъогъухэми ашъохэр зэпэцIыух, асэкухэмкIэ, 
акIэхэмкIэ, яшъхьэ IэтыкIэкIэ, атхы ищыгъэхэмкIэ зэтекIых. 
ЗэрэшIэжьхэми-зэрэмышIэжьхэми, акIуачIэрэ ячъэры гъэрэ 
зыдашIэжьэу, кIэщыщыкIых. Бжыхьэ шъоф пкIыжьыгъэр 
бзылъфыгъэ шъхьатехъо къолэн зэщымыщмэ, джэнэ 
зэфэшъхьафмэ пщагъэгъупшэ. Ныомэ, пшъэшъэ зищэгъумэ, къежьэгъакIэмэ анахьи бзылъфыгъэ гурытыр 

--- Page 157 ---

нахьыб. Зызфэмыхьыжьрэ пщэрмэ анахьи пкъы псыгъо 
зэкIур къябэкIы. Хъулъфыгъи, бзылъфыгъи ялIакъокIэ, 
язэнэIосакIэкIэ, язэблэгъагъэкIэ зэхэпхъагъэх.
Матвеев атаманри, ащ игодзэ Власоври, урыс пачъыхьэм илIыкIо де-Скаси, Табанец подполковникри, Васюринскэ куреным иатаманэу Качурэ къэзэкъри, ащ иIэпыIэгъу Ткаченкэри, зыныбжьыкIэ ахэмэ анахьыжъ къэзэкъ 
гъэшIогъэ зыщыплIи ягъусэу, куп шъхьафитэу зэхэтых.
- Къэзэкъ утыгур къызэIух, Иван Хведорович,- къэзэрэугъоигъэхэм амакъэ нахь рэхьатыгъэ фэдэу къызщэхъум, Матвеев атаманым Качурэ риIуагъ.
- Ары, ары, къэзэкъ утыгур къызэIухыгъэн фае,- 
атаманыр къызэрэфыреплъэкIыгъэм пымылъэу, къыримыдзэ фэдэу ежь Власовым иIуи къахилъхьагъ, къыухыжьыгъ: - Сыд пае уахътэр хьаулыеу дгъэкIон, тэ джыри 
Iофыбэ къытпыщылъ, къызэIух, атаман.
Ежь Iизын гущыIэмэ къакIэлъиIожьыгъэ гущыIэ купмэ 
Матвеевым гуцэфэ лые зэрэрагъэшIыгъэр де-Скаси дэжькIэ зэрэплъагъэм, гум къыфихьагъэр пачъыхьэм илIыкIо 
нэплъэгъукIэ зэрэфиIотагъэм къаушыхьатыгъ. Зидэбжъыкъу шIуцIэ тIыргъо кIырхэр зыжэпкъ еолIэжьрэ 
де-Скаси зэхихыгъэмрэ ылъэгъугъэмрэ япэгъокIэу, шэны 
фэхъугъэ шхъонтIашъор зытырилъашъоу гукIэ щхыпцIызэ, 
зи къызхигъэщыгъэп.
- Тэрэз, Михаил Григорьевич, тэ, къэзэкъхэм мыщ 
тыщызэхэтыкIэ, адыгэхэр рэхьатыщтэп,- Табанец подполковникым къыIогъэ гущыIэмэ шъхьэр де-Скаси къырагъэпхъотагъ,- тызэпырыкIынышъ кIуапIэ тыкъамышIыжьынэу татеон фае!
- Григорий Кондратьевич, ищыкIагъэп ар...- Матвеев 
атаманым ыдагъэп, етIанэ нахь пытагъэ хэлъэу еIушъэшъагъ,- сыд пае зыгу плъыгъэ къэзэкъхэр бгъэIэлхэра?
Матвеев атаманым ымыдагъэм нахьи, Табанецым 
къыIуагъэр пэблагъэхэми, пэчыжьэхэми нахь зэхахыгъ, 
бырсыр макъэкIэ къадзырэ гущыIэхэмкIэ къыдырагъэштагъ. 
Ау Качурэ атаманым ыIэ Iэтыгъэ къэзэкъхэр ыгъэрэхьатыгъэх.
- Курень утыгур къызэIух, Хведорович, къызэIух,- 
къэзэкъ лIыжъ гъэшIуагъэмэ ащыщ горэм къыIуагъ,- адыгэ 

--- Page 158 ---

Iофыр апэ имыгъэшъ, бжыхьэ Iофмэ татегъэгущыI. Уауж 
гущыIэ къысэт.
Качурэ курень пчэгум къызехьэм, щытхэр быяугъэх, 
къариIуагъ:
- Васюринскэ къэзэкъ куреныр, Тхьэм ынэшIукIэ, ишIэ 
хэлъэу къызэIусэхы. Черномор къэзэкъыдзэм иатаманэу 
Григорий Кондратьевич Матвеевыр непэ тихьакIэ. Ащ тыгу 
къыддеIэу тишъхьэкIэфэ шIуфэс етэжъугъэх. Любо, къэзэкъхэр!
- Любо! - Зэдаштэ-зэдамыштэу къэзэкъмэ къызадаIуагъ, бзылъфыгъэ мэкъэ псыгъо зырызхэри чIыпIэ 
зэфэшъхьафмэ къащыхэIукIыгъ, шъэожъыехэми пшъэшъэжъые зэе-тIуаехэми ятэ-янэмэ ауж зыкъырагъэнагъэп.
- Непэ къэзэкъ пчэгум тыкъызыфызэрэугъоигъэр 
IофыгъуитIу,- Качурэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Апэрэр 
тибжыхьэ Iофыгъохэр, ятIонэрэр тикъэзэкъ-адыгэ зэфыщытыкIэхэр ары. Апэрэ бжыхьэ IофыгъохэмкIэ къасIо 
сшIоигъор...
- Зэ, Хведорович, зэ,- къэзэкъ лIыжъ горэм бэщыпэр 
зышъхьэщигъэсысыхьэзэ, зыхэтмэ къахэкIыгъ,- тапашъхьэ къипхьэрэ Iофыгъомэ упчIэ афысиI!
Къэзэкъ лIыжъым еплъыкIэ-фыщытыкIэу фыряIэм 
елъытыгъэу щытмэ ащыщхэр зэрэгъэщхыщтыгъэх, къецIацIэри, сэмэркъэу къыдэзышIхэри мэкIагъэп, зибэщыпэ 
зыгъэсысыщтыгъэ лIыжъыр, зышIомыдэеу, Черномор 
къэзэкъыдзэ атаманым, пачъыхьэм илIыкIо, къэзэкъ генералым, нэмыкI къэзэкъмэ, Васюринскэм дэсхэми, мафэ 
къэси ынэгу кIэтхэм зызэраригъэлъэгъущтыр шIодаушэу, 
Матвеев атаманым ыпэшъхьэ дэдэ, бгъукIи тIэкIу фыщытэу 
къихьагъ, мыгузэжъуахэу ибэщ пакIэ ыжэпкъ кIигъэуцуагъ.
- СыкъэдаIо, Бардадымыч, сыкъэдаIо,- зыкъыригъэшIэжьы шIоигъоу Качурэ курень атаманыр лIыжъым къеджагъ.
- УкъысэдэIун адэ Iизын къысэптыгъэмэ,- джы къыримыдзашъоу, бгъукIэ зыфигъэзэжьэу Качурэм фидзыжьыгъ,- мары, ощ нахь лIыIохэри, Григорий Кондратьевич Черномор къэзэкъыдзэ атаманри апэ зэритыжьэу, 
къысэдэIух сэ. Сэрба, Шугайло Никихфор Бардадымычба, 
Тимохфей Котляревскэ Черномор дзэ къэзэкъ атаманым, 
Бурсак Хведор Яковлевич Черномор къэзэкъ атаманым 
дэзэуагъэр! Сэрымырмэ, мы Никихфор Бардадымычмэ, 

--- Page 159 ---

хэта тырку лъэпэбыхъумэ Анапэ дэжь щязэуагъэр, пчыпэ 
зао щауIагъэр!
- Бардадымыч! - Анахь къэзэкъ кIэлаIомэ ащыщ горэ 
къекуо.- Тыда, убгъэгуа, ппхэкIа тырку пчыпэр къызхаIугъэр?!
- Цыц, укIытэнчъ! - Шугайло Никифор псынкIэу зыкъызэрегъэзэкIышъ, дысы гущыIэр къыздиIукIыгъэмкIэ 
бэщыпэр егъэсысы.- Заор, уихэгъэгу пыим къызщыуухъумэрэ чIыпIэр, кIэнэкIалъэп. Сыушъэфырэп, тикъэзэкъ 
пчыпэ тилIыгъэ Iаджри рытыушэтыгъ, пый пчыпэми Iаджри 
тыкъырифыжьагъ. СиуIагъэхэр плъэгъу пшIоигъомэ, курень 
хьамамэм неущ къыздакIу. Сыбгъэгуи, скIыби, спхэкIи 
плъэгъун, стелъ уIагъэмэ къысфэбдзыгъэр джынэкъэуж 
къыуагъэIожьынэп!..
- Никихфор Бардадымыч,- Качурэ атаманым джы 
ыгу нахь шъабэ хъоу къыIуагъ,- упчIэ къысфыуиIагъ, 
сыкъэдаIо.
- СиIагъ...- ГущыIэ дысыр къызфадзыгъэгъэ Шугайло 
ыгу жьы дигъэкIыгъэу, игукъэкIыжьмэ къауIэжьыгъэу 
къэзэкъ пчэгу мэкъэнчъэм тIэкIурэ ити, къыухыжьыгъ: - 
СиIагъ, ау джы сиIэжьэп...- Пчэгум икIыжьзэ цIыфмэ 
захэхьажьым, зыкъызэригъэзэкIи, зыгъэгумэкIырэр къариIуагъ: - Нахьыжъ-нахьыкI шъхьэкIэфэныгъэм, хэти 
ихэгъэгу пашъхьэ щишIагъэм ифэшъуашэу, непэ мыщ 
тыщытегущыIагъэмэ дэигъэп.
- Тэрэз, Бардадымыч, тэрэз,- зыхэхьажьыгъэ къэзэкъхэми, нэмыкI чIыпIэ щытхэми къыдырагъэштагъ: - 
Никихфор шъыпкъэ къеIо, тэ уасэ зыфэтымышIыжьмэ, 
зыми уасэ къытфишIыщтэп,- нэмыкI лъэныкъомкIи къыщыхэкуукIыгъэх.
Зыуи арэп Iофыр къызэрэзэIэбгъэхьан плъэкIыщтыр, 
Власов генералым гукIэ ыIуагъ, Шугайло лIыжъым, сыгу 
къигущыIыкIынэу дэгъоу къыригъэжьэгъагъ. Бжыхьэ 
IофхэмкIэ къядэон ихьисапыгъ. Бжыхьэ Iофэп тэ мыщ 
тыкъызыфащагъэр, адыгэмэ тикъэзэкъхэм къарашIылIэрэ 
мыхъо-мышIагъэмэ афэгъэхьыгъ. Бжыхьэ Iофхэмрэ 
къэблэгъэрэ кIымафэмрэ къатегущыIэрэ Качурэ ар игухэлъыгъэп. Матвеев бэджэ тхьагъэпцIыжъым идырещэкI 
Iушъэшъэ шъэф, сшIэ-сымышIэми, къыхьыгъэр къыфэухырэп. Хэти ихатэ зэриукъэбзырэр-зэримыукъэбзырэр, 
ичIыгу ыжъуагъа-ымыжъуагъа, бжыхьасэм ыуж ихьащтмэ-имыхьащтмэ, гъэстыныпхъэ ыухьазырыгъэмэ-ымыухьазырыгъэмэ тэ тиIоф ахэлъэп... Зэхэоха джы зыуж 
ихьагъэр? Аркъ гъэжъоным егъапэ. Аркъ амыгъажъоу, 
емышъохэу къэзэкъхэр пфыщыIэщтха? СшIогъэшIэгъон 
Васюринскэ къэзэкъмэ яшъырытыгъэ, къызэрэжэдэмыохэрэр?.. Урам гъэкъэбзэным нэсыгъ джы. Урам 
етIэпсымэ къохэр зэрахэлъхэри ыдэрэп, шъуищагу IыгъыпIэмэ адэжъугъэт, шъуихэтэ чэухэри къэшъушIыхьэх, 
шъуипчъэIупэхэри жъугъэкъабзэх еIо.
- Сыдэу бэ сэIо мыщ къыжэдэкIрэр...- Власовыр 
Табанецым еIушъэшъагъ.
- Илъэс псаум амышIагъэр къэзэкъмэ аригъэшIэжьын 
имурад,- Табанецми риIожьыгъ.
Васюринскэ къэзэкъмэ ямышэныгъэу, Власов генералыр джыри гукIэ мэцIацIэ, сыдэу шэнышIо ехъулIагъэх 
мыщ! ЗэрэхъурэмкIэ, ариIорэр зэкIэ ядагъу... Ащыгъум, 
мы курень атаман гущыIэрыер япащэу ефыжьагъэкIэ 
тадэжь къэчъэгъагъэх, къэзэкъмэ къаIофытэгъагъэу аIогъагъ. КъэзгъэкIуагъэхэми къэкIуагъэхэми ятхьамыкIэгъо 
Iоф шIэхэу ащыгъупшэжьыгъ. ЛIыгъэ къызхигъафэу, 
къэзэкъмэ ащыщ горэ къызэрэжэдэмыIэрэр!.. Тэ щыIа 
адыгэмэ тхьамыкIагъо къызэрахыгъэ Паденкэ къэзэкъри? 
Ишъао гум ринэжьыгъа? Муары, зиушъэфыгъэу щыт... 
Модэ еплъэлъ зэ, де-Скаси дунаир фикъужьрэп. Адыгэмэ 
ягугъу IаекIэ къэмышI закъори, узыфаем тегущыI, 
къедэIущт. Шугайло лIыжъым дэгъоу къыригъэжьэгъагъ 
сIуагъэ шъхьакIэ, мышъомыл гущыIэхэр, модыкIи-мыдыкIи щымыщэу, къырилъэшъуажьи, къэзэкъмэ къаIощтыр 
къаригъэIуагъэп. Нахьыжъ-нахьыкIэм зыригъэгъэпэн нахьи, 
иунэ исыгъэмэ нахьышIугъ.
Качурэ курень атаманым ыуж къэзэкъищ къэгущыIагъ. 
Апэрэм къыIуагъэр къыкIамыIотыкIыжьыгъэмэ, кIэ къыхагъэхъуагъэп. Ау къэгущыIагъэ пэпчъ, Iэдэб къызхагъафэу, щытхэр едэIугъэх. Матвеевыр апэрэ IофыгъомкIэ 
къэмыгущыIагъэми хъущтыгъэ, ау зэкIэ черномор къэзэкъмэ уряпащэу, Екатеринодар укъикIыгъэу, къыгот 
Власовым егуау нэмыIэми, иIо ахимылъхьаныр къыригъэкIугъэп. Бжыхьэ-кIымэфэ Iофыгъомэ, къэзэкъ щыIэкIэ-зэхэтыкIэм къатегущыIэ ыIозэ, дзэ Iофыгъом, адыгэ-къэзэкъ 
зэфыщытыкIэм хэхьагъ.
- Сигуапэ,- гущыIэ пэублэ заулэмэ ауж Григорий 
Кондратьевичым ыIуагъ,- Васюринскэ куреным шъырытыгъэ-щэIагъэ къызэрэзыхагъафэрэр. Тэ мы куреным 
икъэзэкъмэ тицыхьэ ренэу ателъыгъ, джыри ателъыщт. 
ЛIэшIэгъу плIанэм къехъугъэшъ мы лъэныкъом урысые 
пачъыхьэм тыкъызигъэкIуагъэр, къытфигъэуцугъэ пшъэрылъыр щытхъу хэлъэу тэгъэцакIэ. Къэзэкъыдзэм ухэтыныр, уихэгъэгу гъунапкъэ къэбгъэгъунэныр, уибын-унагъуи, 
уихэтэ-губгъо Iофхэри дэпIыгъыжьынхэр IэшIэхэп. ЕтIани 
узпэIулъ гъунэгъумэ уамыгъэгупсэфы хъумэ, зэкIэми 
анахь къиныжь. Шъыпкъэ, сыушъэфырэп,- Матвеевыр 
Власовымрэ Табанецымрэ зыдэщыт лъэныкъомкIэ ремыплъэкIын ылъэкIыгъэп,- адыгэмэ тагъэгупсэфырэп, Пшызэ 
къызэпырэкIых, чэщтео къыташIылIэ, тибылымхэр рафых, 
тицIыфхэр ращых...
- Тэри IашэкIэ, лIыгъэкIэ тыцакоп,- къэзэкъмэ ащыщ 
горэ къыхэкуукIыгъ,- бгъэкIэ тышъумыIыгъ, адыгэмэ 
къыташIэрэр ячIыгу щятэжъугъэшIэжь!
- Ары, ары, къапIорэм, къэзэкъ, шъыпкъэ хэмылъэу 
щытэп,- къыфадзыгъэм губжыгъэ пимыгъодзыжьэу 
Матвеевым игущыIэ педзэжьы,- ащ фэдэхэр къызыщытфыхэкIырэр макIэп. Мары, Паденкэ Савелий Петровичым 
итхьамыкIагъо шъори тэри тыщыгъуаз. Ишъао иIоф зетэфэ, 
псаоу дунаим тетыхэмэ, сыд уасэ къыпагъэуцугъэми 
къыфэтщэжьыщт.
- Пантелей тхьамыкIэр мыпсаужьмэ?!
Ащ нэмыкI къэзэкъ гори къыпэджэжьыгъ:
- Иадыгэ гъэр зэхэтыупкIэтэщт!..
- ЛъышIэжьым тынэшъумыгъэс,- Матвеев атаманым 
ымакъэ зы гумэкIыгъо къыхэмыщэу джэуап къытыжьыгъ,- 
тэ, къэзэкъмэ, егъашIэм лIышIэжь тхэлъыгъэп. Пыир 
тэркIэ пыи, гъунэгъур - гъунэгъу. Тикъэзэкъ щыIакIэ джы 
нэс ымыштагъэр гужъкIэ тштэмэ, тинахьыжъ щымыIэжьхэми ягунахь къэтхьын, тинепэрэ нахьыжъ гъэшIогъэ Iушхэми ар къытфадэнэп. Ащыгъум, ар тибыракъ чIэгъ чIэтыубытэмэ, зэпыщыт лъэныкъуитIуми тызэрэукIыжьыпэн. 
Ау тэри адыгэхэми цIыф дэй, тыгъокIо-хъункIакIо тхэмытэу 
сIорэп. ЦIыф дэй нахь, лъэпкъ дэй щыIэп! Ар зытщыгъупшэкIэ, дэир хьазыр, ащ пащэ зыкъытфишIыщт. Мыр сэрэп, 
Черномор къэзэкъыдзэ атаман Матвеевыр арэп къэзыугупшысыгъэр, типачъыхьэ лъапIэу Тхьэм пащэ къытфишIыгъэм иIизын дгъэцакIэрэр. Джа Iизыныр ыгъэцэкIэнэу 
де-Скаси талъэныкъо Iофы зыригъэшIэу къыгъэкIуагъ. 

--- Page 160 ---

Де-Скаси иIофшIагъэхэр зымыдэхэри къытхэт, ау сыдэущтэу пачъыхьэм иIо ублэкIын, ащ иIофшIакIи тинэрылъэгъу. 
Хъожь щагухэр тичIыпIэ зэфэшъхьафмэ къащызэIуихыгъэх. 
Узэпыин нахьи, щэн-щэф IофкIэ узэхахьэмэ нахьышIу. Тэ, 
къэзэкъмэ, тищыкIагъэхэр адыгэ лъэныкъом къекIых, 
адыгэмэ ящыкIагъэхэр талъэныкъуи щыIэх. Ащ нэмыкIэу, 
адыгэ-къэзэкъ унэгъо къонакъыгъэмэ яIоф зэрефэ. Ащ 
фэдэмэ тазфагу мамыр къыдалъхьэ, нахь тызэхащэ, 
тызэхащыжьы, гъунэгъу зэфыщытыкIэ дэгъумэ тарагъэгупшысэ. Зао нахьи, пчыпэ зэхэпыджэ-зэрэлI нахьи, тазфагу 
зэгурыIо дэлъмэ нахьышIу, щэIагъэрэ Iушыгъэрэ къызхэжъугъэфэнэу си Черномор къэзэкъыдзэ атаманыгъэ 
ыцIэкIэ сышъоджэ. Джар къышъосIонэу, сышъоушъыинэу, 
шъуигушъэбагъэрэ шъуипытагъэрэ джыри зэ шъуахэзгъэгупшысыхьажьынэу ары, къэзэкъ утыгу, шъуадэжь 
сыкъызфэшэсыгъэр. О уищэIагъи, уицIыфыгъи, уизэхэшIыкIи, Савелий Петрович, непэрэ лыгъэ дзынымкIэ мэхьанэ 
иI, зыфэсакъыжь, къыоIушъашъэрэм пэпчъ ытамэ пшъхьэ 
темылъхь. Мы къэзэкъ пчэгум ыпашъхьэ пкъо къэдгъотыжьынкIэ, адыгэмэ гъэрым укI зэрэтырамышIыхьэрэм 
сыщыгъуаз, гущыIэ къыосэты.
Матвеев атаманыр къэгущыIэфэ къыIорэм щыщ Власов генералым пкъырымыхьэу, гур къыфижъэжъыкIэу 
щытыгъ. Мыщ ыуж укъэгущыIэжькIэ шIуагъэ иIэжьэп, 
къэзэрэугъоигъэр зэкIэ адыгэхэмкIи нэмыкI IофхэмкIи 
ыгъэдэIуагъэх, атхьакIумэхэр ыкудагъэх ыIозэ, Власовыр 
мыгузажъоу, зышIомыдэеу, шыукъамыщ уплIэкIагъэр 
ыIэмычIэу пчэгум къиуцуи, къыIуагъ:
- Сэ бэ къэсIощтэп, Григорий Кондратьевичым ыуж 
сыкъэмыгущыIагъэми хъущтыгъэ. Къэзэкъ атаманым 
къыIуагъэмэ шъыпкъабэ ахэлъ, ау зызакъокIэ дезгъаштэрэпышъ, тинахьыжъ ыгу къысерэмыгъабгъ. Тэ, Черномор 
къэзэкъхэмкIэ, типачъыхьэ къытфигъэуцугъэ пшъэрылъыр 
тэгъэцакIэ, Ставрополь, Прочноокоп, Усть-Лаба, Васюринск, Екатеринодар, Тамань щыкIэкIыжьэу верст мин 
фэдиз хъурэ урысые гъунапкъэр къэтэухъумэ. АщкIэ 
тикъэзэкъхэр псэемыблэжьых. Ау, къысфэгъэгъу, Григорий Кондратьевич, тикъэзэкъ мамырмэ джа узэIэсэкIырэ 
адыгэмэ къарашIэрэр сшIошъхьакIу. Чэщ къытэкIурэп 
хъункIэкIо купхэр къыттемыохэу. КъытэкIущтха-къыттебэнэщтха тэIошъ, тапэIус. Де-Скаси зиусхьаныр 

--- Page 161 ---

къызфагъэкIуа гъэмкIэ Iофынчъэп сIорэп, ащи тефэрэ горэ 
ешIэ. Ау адыгэхэмкIэ тиIоф зытет шъыпкъэм типачъыхьэ 
тэрэзэу щимыгъэгъуазэу къысщэхъу. Къышъуаорэм 
шъуемыожь, шъупсэ къеIэрэм ыпсэ шъуемыIэжь типачъыхьэ ыIуагъэп, нибжьи ыIощтэп. Икъун тIэ зэтелъэу 
тызэрэщысыгъэр, Бурсак атаманым илъэхъан шъугу 
къэжъугъэкIыжь, къэзэкъхэр! КъытфызэпырыкIырэ 
хъункIэкIо купхэр Пшызэ зэпырифыжьмэ ячылэмэ адигъэзыхьажьмэ, тыригъэстыкIхэмэ, талъэныкъокIэ къэплъэнхэкIэ щынэхэу ыгъэбыяугъагъэх. Арынчъэу тагъэпсэущтэп 
ахэмэ!.. Сыгу илъыр, сызгъэгумэкIырэр, шъхьэихыгъэу 
къэсIуагъэмэ, курень утыгум емыкIу къысферэмышI...- 
ЫIэ джабгъу ыбгъэ сэмэгу телъэу Власов генералым 
шъхьэщэ макIэ къышIи, зэкIэкIожьыгъ.
Адыгэ IофымкIэ Власоври Табанецри зэрэгугъагъэхэу 
курень пчэгум къычIэкIыгъэп. Къэзэкъ генералым ыуж 
нэбгырэ заули къэгущыIагъ. Iофым щыщэу зыр ары Власовым къыдезгъэштагъэр. ХьакIэм ыгу зэрэхимыгъэкIыщтым ари пылъыгъ нахь, генералыр зыгъэгумэкIыщтыгъэ 
адыгэ Iофым гущыIэ хадзэкIэ тегущыIыкIыгъ. Адырэмэ 
якъэгущыIакIэ, зэрэгъэуIушыжьыгъэх пIонэу, Матвеев 
атаманым игущыIэ тегъэпсыкIыгъагъ. Паденкэм ихьылъэ 
зэрэфагъэпсынкIэщтым, ыгу зэрагъэушъэбыщтым, ыкъо 
зэрэпсаумкIэ ишIошъхъуныгъэ зэрэIэкIамыгъэзыщтым 
хэти пылъыгъ. Матвеев атаманым шъыпкъагъэ зэрэхэлъыри, ыIорэмкIэ теубытагъэ зэриIэри къыхагъэфагъ. 
Де-Скаси ылъэкъуацIэ нахьыбэм къафэмыIошъущтыгъэми, 
ащ ыцIи къырамыIон алъэкIыгъэп.
Джыри Матвеев тхьагъэпцIыжъыр къыстекIуагъ, Власовым ыIуагъ. Зэ Ермоловым, Алексей Петровичым, 
зыфиIогъэ тхылъыр мыщ истол къуапэ теслъэгъогъагъэмэ, 
нэмыкI сыфэягъэп. ЕтIанэ фэшъхьаф гущыIэ зэфэтшIыщтыгъэ... Сыгу емыIурэр, адырэ мафэхэм афэдэу, джыри 
къызхэзгъэщынэп, ушъхьагъу горэ къэгъотыгъэу тызэбгъодэкIыжьыгъэмэ дэгъугъэ, яIани сыдыпэтIысхьанэуи 
сыфаеп. Аркъ жъогъэ тIэкIу горэ къызытIуфэкIэ, гум илъыр 
бзэгум къыIотэщт. Ежь ыпэ, сыныбжькIи ситэмэтелъкIи 
сынахьыкI, секIолIэн, къыIорэм, зызэришIырэм сеплъын.
- Къэзэкъ пчэгур мамырэу кIуагъэ, Григорий Кондратьевич,- атаманым риIуагъ.

--- Page 162 ---

- Къэзэкъмэ хьалбалыкъ ахэлъ зыIорэмэ,- Матвеев 
атаманыр нэгу хъурэе шъуашIокIэ шъабэу IущхыпцIыкIыгъ,- 
сырягъусэп, Михаил Григорьевич...- ЕтIанэ тхьагъэпцIышъо-сэмэркъэушъокIэ псынкIэу къыухыжьыгъ: - Ау ар о 
пшъхьэ фэмыхьыжь. Табанецым фэдэмэ ателъхь. Сыд 
етIанэ непэкIэ шъуигухэлъ?
- О къызэрэпIу, Григорий Кондратьевич,- Власовым 
зэригъэжагъэп,- тыкъызэдэкIуагъ, тызэдэкIожьын. Ау, 
тыптIупщыжьмэ, къэзэкъ гъозэрыплъэхэр Пшызэ Iушъо 
щытыуплъэкIухэзэ, Екатеринодар текIужьын. КъызэрэпIу, 
Григорий Кондратьевич.
- Къэзэкъ Iофыр зэкIэми апшъ, Михайло Григорьевич,- зэритIупщыжьыщтыр ежьмэ апкъ къызэрикIрэр 
Матвеевым игопагъ,- гъозэрыплъэмэ якъэбар неущ 
сащыжъугъэ гъозэн. Тэри Васюринскэм бэрэ тыдэтыжьыщтэп, моу чIыпIэ горэм тыкъокIынышъ, гъогу 
тытехьажьыщт,- Паденкэм игъэр зызэрэIуигъэкIэщтым 
шъхьащыгущыIыкIыгъ, сэмэркъэукIи тырицIэлэжьыгъ: - 
Мы тызихьакIэмэ къеблагъ яIэнба? Нэфшъагъом Екатеринодар тыкъызэрэдэкIыгъ, шъори шъунэкIэу гъогу шъутырагъэхьажьынэпщтын, сыд пIорэ, Иван Хведорович?
- Тхьашъуегъэпсэу,- Власов генералыр къэгузэжъуагъ,- тэ зекIо гъогумэ тясэжьыгъ, гъозэрыплъэ чIыпIэ 
горэм щэджэгъуашхэ щытшIын...
Матвеевымрэ де-Скасирэ язакъоу къызызэкIэрэнэжьхэм, атаманым къыIуагъ:
- Щэджэгъуашхэ тышъущэным ыпэкIэ адыгэ гъэрыр 
зэзгъэлъэгъу сшIоигъу.
- Ар чыжьэп, Григорий Кондратьевич,- Качурэм 
джэуап къытыжьыгъ,- щэджэгъуашхэр тэзгъэшIыщт 
Савелий Петровичым ищагу щаIыгъ.
- Ара? Ащ тиIоф нахь псынкIэ къышIыгъ,- Матвеев 
атаманым, шэсызэ, къыIуагъ: - Къэзэкъ бащэ, тиухъумакIохэри ары, тауж къихьанэу ищыкIагъэп.
Къэзэкъ шыухэр Паденкэмэ адэжь зыщепсыхыщтым 
Анфисэ къапэгъочъыгъ:
- Атаман, сыолъэIу, Ибрахьимэ цIыф дэгъу...
- Анфиска, цыц,- ятэ Качурэм фидагъэп,- сыд къыохъулIагъэр, IукI!.. Мыр, Григорий Кондратьевич, сэ сипшъэшъэжъый, адыгэ гъэрым есагъ, емыкIу фэмышI, ыгу 
фэузы...
- Сыд пае, Иван Хведорович, пшъэшъэжъыем емыкIу 
фэсшIын, гукIэгъу хэлъ. Тхьэуегъэпсэу, Анфиса, насыпышIо 
охъу. КъызгурыIуагъ къысапIо пшIоигъуагъэр...- Паденкэр 
къакъырыпчъэм ечъэлIагъэу IункIыбзэ къэбыр Iуихэу 
зелъэгъум, игъэр къызэрэфырищыщтым гу лъитагъэти, 
еджагъ: - Савелий Петрович, мыщ дэжьэп, унэм къишъущ, 
цIыфыгъэ етэжъугъэх.
Бэрэ памыгъэлъэу пчъэIушъхьэмкIэ къыщыIугъэ 
пшъэ хъу макъэр зызэхехым, гъэрыр къызэращэрэр 
Матвеевым къыгурыIуагъ, лъахъэр зэрэтырамыхыгъэр 
ыгу къызэреорэр нэкIэ де-Скаси ригъэшIагъ.
Зэгорэм зэрэпытагъэр итеплъэкIэ къырыпшIэу, лIы 
жэкIэ-пэкIэ шъхьац зэхэкIыхьэгъэ мыцIыкIу-мылъагэр 
пчъаблэм къыдащыгъ, нэ шIуцIэ чанкIэ ыпашъхьэ рилъэгъуагъэхэр къызэпиплъыхьагъэх, къыпыщылъым щымыгъозагъэми, ыгу рэхьатыжьэу ригъэжьагъ.
- ПхъэнтIэкIу къыфэшъухь,- Матвеевым къыIуагъ, 
пхъэнтIэкIу пакIэм тетIысхьагъэм етIанэ еупчIыгъ: - Сыд 
пцIэр?
- Ибрахьим.
- ПлъэкъуацIэр?
- Бэрэкъэт,- ари джыдэдэ Шъэуае къыугупшысыгъ.
- Хэтмэ уащыщ, убжъэдыгъуа, ушапсыгъа, унэтыхъуая?
- Сыабдзах,- нахь чыжьаIоу Пшызэ Iушъо IукIыгъ.
Ащ фэдэ лIакъо адыгэмэ зэряIэр зэришIэрэр къыригъэкIэу, дыригъаштэу де-Скаси шъхьэр ыгъэсысыгъ.
- Хэта уигъусагъэр? Паденкэм яшъао зыхьыгъэр? 
УзыукIын зихьисапыгъэр? - ПсынкIэу, жьыщэгъу римыгъафэу Матвеев атаманыр къэупчIагъ.
- Нычэпэ къысэкIугъагъэр ары,- Шъэуае ынэхэр къилыдыкIыгъэх, сиукIыжьын игухэлъыгъ... Шапсыгъэ Бамбэт!..
- Паденкэ Пантелей псауна?
- Псау.
- Тэ щыпшIэра?
- Адыгэмэ гъэрыр аукIырэп.
- Ащ тыщыгъуаз,- Матвеев къэзэкъыдзэ атаманым 
непэ курень утыгум къыщиIуагъэр къызэриушыхьатыгъэр 

--- Page 163 ---

игопагъ, етIанэ мыщ фэдизэу къызфиухьэщтыгъэмкIэ 
шъхьэихыгъэу еупчIыгъ: - Паденкэ къэзэкъмэ цыхьэ къыпфашIэу уатIупщыжьымэ, яшъао къафэбгъотыжьына?
- СIэшъхьитIукIэ къафэсхьыжьын! - Шъэуае игукъэкIыжь хьылъэмэ хагъэгурымыкIыгъ, ышIэщтыри ыушъэфыгъэп: - СызыукIын зихьисапыгъэри дунаим тезгъэтынэп!
- Мы лIым сицыхьэ телъ,- заулэрэ щысыгъэу Григорий 
Кондратьевичым къыIуагъ,- шъутIупщыжь, Пантелей 
къышъуфищэжьыщт...

--- Page 164 ---

Пчыхьэпэзэхэогъумэ адэжь, хьакIэхэр гъогу 
зытехьажьыгъэхэм ыуж, Паденкэмрэ Качурэрэ Шъэуае 
къакъырым къыращыгъ, гъучI пшъэхъур ылъакъо тырахи, 
раIуагъ:
- НекIо, псым уитщыжьыщт.
Лъахъэр зытырахыжьыгъэ лъэкъо дыигъэмэ ицыхьэ 
атемылъэу Шъэуае пчъаблэр IитIукIэ ыубытыгъ, къяплъыгъ.
- Шъхьафит усэшIыжьы,- Паденкэ Савелий къыриIуагъ, къеушъыигъ,- лъэбэкъу заулэкIэ плъакъомэ зыкъашIэжьыщт.
- НекIо, Ибрахьим, некIо,- Качурэ Ивани къыреIо, 
тырегъэгушIухьэ,- къуашъори псыхъом къыщыожэ.
Шъэуае джы зэрэшъхьафитыр къыгурыIоу лъэбэкъу 
ыдзыгъ, ылъакъохэри къедэIугъэх. Къэлапчъэм зыдэкIым, 
къызэтеуцуагъ, къялъэIугъ:
- Анфисэ къысфашъущ.
- Сыда Анфискэ зэрэуищыкIагъэр? - Зэхихыгъэр 
зыфихьыщтыр ымышIэу Качурэ къэзэкъыр къэупчIагъ.
- Сэлам есымыхыжьмэ, сэри, шъори ыгу къытэбгъэщт... А зыр къысфэшъушIэжь.
- Зэхэсхырэр гъэшIэгъоны...- Иван Федоровичыр 
гъумтIымыгъэ, зыхэфэгъэ Iофыр къыгурымыIоу, Паденкэ 
Савелий фыреплъэкIыгъ, къыхэгубжыкIыгъ: - ПчъэIушъхьэм къытезгъэкIыщтэп!
- Сезэгъы...
- Анфиска! - Иван Федоровичыр унэмкIэ джагъэ.- 
КъикI унэм!
Зэреджэщтхэм ежэщтыгъэ пIонэу, Анфискэ унэм 
къилъэтыгъ, яти пшъэшъэжьыем фигъэпытагъ.

--- Page 165 ---

- ПчъэIушъхьэм укъемых! - ЕтIанэ Шъэуае ри Iуагъ: - 
Ехыжь джы уисэлам...
- Анфиска! - Шъэуае джагъэ.- ХъяркIэ, тхьауегъэпсэу... СэкIожьы сэ... СатIупщыжьыгъ...
- Ибрахьим!..- Анфискэ къыхэкуукIи, пчъэIушъхьэм 
къечъэхыгъ, ятэ риутыщтым фэдэу блэчъи, Шъэуае зыжэхидзагъ.
Пшъэшъэжъые къежьэгъакIэм икIэзэзыкIэ Шъэуае 
зызэхешIэм, зыкIэрищэикIыгъ. Ардэдэм Качурэ Ивани 
ыпхъу текууагъ:
- Анфиска! Нэпэнчъ! Унэм джыдэдэм ихьажь!..
Пшызэ къуашъокIэ зэпыращыжьи Шъэуае затIупщыжьым, Качурэ къэзэкъым кIэлъиIожьыгъ:
- Адыгэр, сызэхэоха? Джынэкъэуж плъапэ мы псым 
къибдзыгъэу сэмыгъэлъэгъужь!..
Паденкэ гъунэгъум зэхихыгъэм шъхьэр къыригъэпхъотагъ, шъхьэихыгъэ джэуап дыс фидзыжьынкIэ зэришIыщтыри ымышIэу гукIэ хигъэкуукIыгъ: ащыгъум ти Пантелей 
хэт къытфищэжьыщт!..
VIII
Чэщым Паденкэм икъакъыр зэтешIыхьагъэ Бамбэт 
укIакIо кIуагъэу Борзой къызызэхецунтхъэм, сыгу-сыбгъэ 
ыIозэ Пшызэ къызэпырыкIыжьи, шыр зыхипхэгъэ чIыпIэр 
ерагъэу къыгъотыжьыгъагъ.
Хьэм къызэхишхыхьэгъэ пхэкIым Iэзэгъу фэхъущт 
уцым Бамбэт бэрэ лъыхъугъэп, ау игъэхъужьын тхьэмэфэ 
псаурэ пылъыгъ. Инасыпти, адыгэ онэ шъхьантэр шъэбагъэ - пхэкI кIэлъэныкъо IэтыгъэкIэ ШапсыгъэкIэ зимыгъэзэжьэу, ПшызапшъэкIэ дэкIуаезэ, Хьатикъуае зынэсым, 
зипчыхьэшъхьэпэ онджэкъ Iугъо къырихрэ унагъом 
ихьакIэщыпчъэ Iухьагъ. Чэщ гупсэф зыщырехым, "тхьэшъуегъэпсэушхокIэ" шэсыжьи, АдэмыекIэ зигъэзагъ. 
Мэфэ-чэщ уахътэр ащи зыщегъакIом, Пщыкъуйхьаблэ 
блэкIотырэ мэзымкIэ Бжъэ дыгъу ихьажьыгъ, исэмэгукIэ 
плъэмэ, чыжьэкIэ шапсыгъэ къушъхьэхэр къэлъагъох, 
иджабгъукIэ - шы илъыгъо зыщыплIыкIэ унэсынэу Васюринскэ къэзэкъ чылэри Пшызэ нэпкъ лъагэм къытещы.

--- Page 166 ---

Васюринскэ лъэныкъомкIэ Бамбэт плъагъэ, ыгуи къыпиIонтIыкIыгъ, чэщтео зэришIылIэгъэгъэ Шъэуае ыгу фэгъукIэ арэп, къехъулIагъэр шIошъхьэкIуагъ.
Хьэм бырсыр къысимышIылIэгъагъэмэ, гукIэ зэушъыижьыгъ, зэдысыжьыгъ, къакъырышъхьэ уарзэр пхырыстхъунти, сихьащтыгъэ... Джы сикъамэ, нахьыпэрэм фэмыдэу, ытыкъын рызгъэчъэщтыгъэ!.. А-янасын, сыдэу а хьэр 
бзаджэу къычIэкIи!.. Лы такъырэу фэсыдзыгъэр зыIуигъэфагъэп, къэмэ къипхъотыгъо сыримыгъафэу зыкъысидзыгъ... А хьэм джы есшIэщтыр сэшIэ, чэщ горэм 
Iуезгъэхынышъ, къыкIэлъыкIорэ теогъум Iусхыщтыр 
Шъэуае ыпсэщт... Армырмэ, гъусэм есшIагъэр адыгэмэ 
къысфадэщтэп...
Шапсыгъэ Бамбэт джыри зы зыфэягъэр, унэр нэкIми, 
нэсыжьэу, ипIэ екIужьыгъэмэ, гупсэфыпIэ-гупшысапIэ 
ифэгъагъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп. Ары шъхьакIэ, 
бжыхьэ пчэдыжьыпэр дунаим щыдах, щыошIу, щытыгъэпс, 
ежь изакъу. Ибгъагъэ чIэфэжьмэ, укъэкIожьыгъа къезыIон, 
къыIугушIон иIэп. Шъузищэу иIагъэмэ, сабый зырыз акIэсэу ашъхьэ Iуахыжьыгъ. Аужрэ шъузыр, Нэтыхъуае 
щыщыр, илъэсрэ ныкъорэ нахь зымыныбжь шъэожъые 
зыкIэсыр, джыри лъэрымыхь.
Алахьэм ешI, Бамбэт щхыпцIыгъэ, ащи зыгорэ къысфихьыгъэн фае. Хэт шъуIо, шъэожъыя, пшъэшъэжъыя? 
Хэтми, ушъхьаса, дунаим терэт, мыхъуми, адыгэхэр джыри 
зы шъхьэкIэ ыгъэбэгъоных, къэзэкъмэ зы нэбгырэкIэ 
анахьыбэ тыхъун!.. Сыд а шъхьэ папцIэм фэмыгъотыщтыгъэр, сиунэ зыфимысыгъэр? Гъомылэ щызгъэкIагъа, 
зыщилъэн есымыгъэгъотыгъа, силIыгъэ пIэм щызэхимышIагъа?.. Бзылъфыгъэ лъэпкъыр, тэ къытфэмыдэу, гъэшIэгъонэу зэхэлъы. Зэпкъырыпхэу зэхэплъхьажьыгъэкIи, 
къыбгурыIощтэп. Хъулъфыгъэ шъыпкъэмэ тэрэзэу аIо: 
бзылъфыгъэм ынэ къэбгъаплъэ хъущтэп. УаIугушIомэ, 
пшъхьэ къытетIысхьэх. ЛIым ыпашъхьэ укIытэ щашIырэп, 
щынэ зыфаIорэр анэ къыкIэщрэп. Плъэгъурэба икIыжьыным ыпэкIэ ужэ мэ Iае къыдэу къысиIуагъ... Сабый къазыфэхъукIэ зашIэжьырэп, ятIонэрэр, ящэнэрэ зытыралъфыхьажьыкIэ, яджэнакIэ икIыхьагъэм фэдиз яделагъэ 
мэхъу. Къысфыригъэпшыщтыгъэ ныбэр къызфисымыгъэугъэр сшIэрэп зызыгъэбылъи зышъхьэ Iузыхыжьыгъагъэм!.. Олахьэ, сыд сIоми, шъхьэзэкъо псэуныр мыдэим! 

--- Page 167 ---

Узщыфаем укъэтэджы, узщыфаем огъолъыжьы, чъыепырхъэ уеомэ, зи къыотIыргурэп, уфаемэ, зызэпырэогъазэ, уфаемэ, зыкъызэогъэзэкIы, уиIэр ошхы, уимыIэр 
къэогъоты... Муары, мо бзыури изакъоу мэпсэу. Зыфэныкъо щыкIэщтыгъэмэ, орэд къыIощтыгъа! Ащ сыфэд 
сэри, сыфаемэ - сэшэсы, сыфаемэ - сепсыхы, сыфаемэ - 
сэщхы, сыфаемэ - сэгъы. Тхьэм къытитыгъэ дунаир тхъагъо! Тыгъэр къыщепсы, мазэр щэнэфы, ощхыр къыщещхы, 
жьыбгъэр щыкIэпщы, уци къыщэкIы, оси къы щесы, сыд 
пIорэ о, сишыгъо цIыкIу, оры сызэупчIырэр, Лъэкъоф?..
Ку гъогум кIэкIэу егъазэшъ, мэзым хэлъадэ, илъыгъо 
имыкъукIэ гъэхъунэр къэлъагъо. Щэджэгъопэ нэмазыр 
къэмыблагъэщтыгъэмэ, Бамбэт гъэхъунэм щемыпсыхыныекIи мэхъу. Шапсыгъэ, нэтыхъое мэзхэми мы бжъэдыгъу гъэхъунэ дахэм фэдэхэри яхъоих. Абдзэхэ къушъхьэ-мэзхэри нахь дэхэжьых. Ау мы дунай хьафыр къыозытыгъэ Тхьэм ыпашъхьэ уиуцоу щэджэгъо нэмаз пшIымэ, 
зэкIэми анахь дурыс.
Чъыгэежъ лъапсэм дэжь речъэкIырэ псынэкIэчъыр 
Бамбэт зелъэгъум, Сисурэ къумгъаныпсыр къыфихьыгъ 
пIонэу, ынэгу кIэмыкIэу амдэз ыштагъ, ыIэнтэгъупэхэр 
жьым хэтэу ыIитIурэ ылъакъорэ ыгъэгъушъыфэкIэ егупшысагъ. Тхьэм ыпашъхьэ иуцоным ыпэкIэ, къэптан-нэмазлыкъыр ежь ыпашъхьэ риубгъозэ, зэриIожьыгъ: ащ 
ытх псыгъорэ ыбгъэ хъурай пытитIурэ скIышъо пцIанэ зэ 
нахь нэмыIэми ескъузылIэгъагъэмэ, мы бжыхьэ дахэм ыпэ 
къэсштэни...
Апэрэ нэмаз едзыгъор зыщиухыщтым Бамбэт шылъэмакъэхэр къеIугъэ фэдэу къыщыхъугъ, ау Тхьэм ыпашъхьэ 
итым зэпигъэун фитэпти, ар ышIагъэп. Дыухьэр къыпчъымэ, 
зиуфэмэ лъэгуанджэкIэ тIысызэ шъхьащэ ышIыщтыгъэми, 
ыкIыбкIэ шыуитIу къызэрэIухьагъэм Бамбэт гу лъитагъ. 
Хэт щыщхэми, быслъымэнхэмэ, нэмазым тесыр аукIы 
хабзэпти, ыкIыб щыхъурэм пымылъэу кIэдэIукIызэ, ятIонэрэ, 
ящэнэрэ нэмаз едзыгъори ыухыгъ, къэтэджыжьыгъ, язырэр къышIэжьыгъ:
- Пщымаф, ора сэIо?
- Олахьэ сэрым, Бамбэт, ухэукъуагъэп,- зыцIэ къыраIуагъэми джэуап къытыжьыгъ, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Мэзэ псаум зытэбгъэгъотырэп, тэ ущыхэт?

--- Page 168 ---

- СышъуищыкIэгъагъэмэ, сыкъэжъугъотыни... СыдкIэ сышъуиджэуап?
- Къаштэ гушIуапкIэ.
- Сыд пай? КъаIо.
- ГушIуапкIэ къэштах.
- Олахьэ хьалэмэтым мыщ ыIорэр...- Бамбэт щхыпцIыгъэ, етIанэ гъумтIымыгъэ: - Сэ гушIуапкIэ зыфэстын 
гушIуагъо сиIэу зыдэсшIэжьрэп!..
- УиI, бэйтэмал!.. Шъао къыпфэхъугъ!
- Ы-ы! Армырми шъэуищ сиI! - Джы нахь зыкъогушхукIыжьэу Бамбэт къыIуагъ.
- ЯплIэнэрэ шъаор ящэнэрэ шъузым къыпфихьыгъ.
Зэхэоха мыщ къысфидзырэр, Бамбэт гукIэ ыIуагъ. 
Тхьэм къыуишIэн, цIыфмэ къыуахъонын. Мыхъун зыхъукIэ 
шъузищэп, утефэфэ яплIэнэрэ, ятфэнэрэ, япшIэнэрэ шъузым щыкIэкIыжьэу къэпщэщт. Тхьэм къыптырилъхьэрэр 
пщэчыщт. Джы нэс Сисурэ иIоф сымышIэу сызыфыщысыгъэр сшIэрэп. ЯплIэнэрэ шъаор къызэрэсфэхъугъэр, 
ари Алахьэм къегъэхъу, унэрыхьэ-унэрыкIэу Шапсыгъэ 
къикIынышъ, Бжъэдыгъу къихьащт, зэкIэми зэхахыщт, 
сызымышIэщтыгъэми саригъэшIэщт. Сыд есIуагъэми, сыд 
фэсшIагъэми, ар Сисурэ гурызгъэIошъунэп, къытезгъэнагъэу, Iэуж зэттыгъэу сэшIэми, зиутIэрэбгъужьын, СултIанмэ яныожъ гъугъи ибэщ къысфигъэсысын, пщы щагур 
къыспигъэуцун... ГушIуапкIэ нахьи гугъэузыпкI, хъушъэным 
ихьагъэу лIагъэ къысэпIуагъэмэ нахьышIугъ... Мы 
Ныбэджэжъым къыготыри бзакуа сэIо, ыжэ псы дагъэхъуагъэм фэд, сыкъызэпеплъыхьапэ. Гуцафэ горэ къызэрэсфишIырэ щыIэмэ шIэ?
- Арэп, нахьыкI, пцIэр сыд? - Бамбэт къэбарым зэрэтегущыIыкIын ушъхьагъу къыгъотыгъэу еупчIы, зыригъэукIыхьэу къыпегъэхъожьы: - Апэрэу усэлъэгъукIэ енэгуя гъо, хэтмэ уащыщ?
- Сэ "АдыгэкIэ", тхьамэтэ маф,- къыIуагъ шъэо лъэпэлъэгэ псыгъом,- сызэджэжьы, сицIыкIугъом "ПсэзакI" 
ыIоти, сянэ къысаджэщтыгъэ, ау тичылэ Бурсак къэзэкъыжъым тыригъэстыкIи, ибэ хъураеу сыкъызэнэм, сшъхьэ 
къызщысIэтыгъэм щегъэжьагъэу джа къыосIогъэ цIэмкIэ 
сызэджэжьы, адыгэмэ ямызакъоу къэзэкъхэри къызэсэгъаджэх. ЛIакъокIэ Тазэмэ сащыщ, ау сыабдзах, сышапсыгъ, 
сыбжъэдыгъу, сыкIэмгуй пIоми хъущт.

--- Page 169 ---

- Убэслъыныенэу, укъэбэртаинэу уфаеба? - Лакъырдыгъэ хэлъми умышIэнэу щхыпцIызэ, Бамбэт зыцIэ къогушхукIырэ кIэлакIэм еупчIыгъ.
- Ар о къызэрэпIу, тхьамэтэ маф,- зытетым Тэзэ 
Адыгэ текIыгъэп.- Сыкъэбэртай, сыбэслъыный пIоми, 
сымэхъош пIоми сезэгъы. Сы Адыг сэ, нэмыкIыцIэкIэ укъысэмыдж, сигопэщтэп! - къыпиупкIыгъ.
- УикъэгущыIакIэкIэ,- Бамбэт джыри щхыпцIыгъэ,- 
упхъаш о...
- Нахьыжъ, къысфэгъэгъу, ау сыкъэоушъхьакIу,- 
Адыгэ къыхихыгъ,- уигущыIэ зэкIэхьажь.
- ЗэкIэсымыхьажьмэ?
- Нахьыжъ, джыри сыкъэоушъхьакIу!
- Ашъыу, укъимыжъукI, нахьыкI,- нахь гушъэбагъэкIэ 
джы Бамбэт къыIуагъ,- усыушэтын сIуагъэ нахь, усыушъхьакIун Iоф сиIагъэп.
- Ар Iоф шъхьаф, нахьыжъ. Ори сиплъырыгъэ къысфэгъэгъу.
- Модэ амдэз шъуштэ,- нэмыкI гущыIэ техьэмэ шIоигъоу, къыIуагъэри быслъымэн хъулъфыгъитIумэ аригъашIэ шIоигъоу Бамбэти зыкъызэблехъу,- щэджэгъо 
нэмазыр блэшъумыгъэкI.
Агой Пщымафэ раIуагъэм фэхьазырэу псынэкIэчъымкIэ ежьагъ, зызымыгъэхъыягъэу щыт Тазэ Адыги къыфызэплъэкIыгъэп. Шапсыгъэ Бамбэт нахь гуфэбагъэ хэлъэу 
къэупчIагъ:
- Сыд, сшынахьыкI, узфыщытыр? Уахътэр блэкIы.
- Сэ нэмаз зышIырэмэ, нахьыжъ, сащыщэп.
- Ы-ы? Зэхэсхыгъэр сыд?! Убыслъымэныба, уадыгэба?
- Сыадыг, нахьыжъ. Ау къэсIуагъэм бгъэшIэгъон 
хэлъэп. Тыркумэ ябыслъымэныгъи къэзэкъмэ ячиристаныгъи сыфаеп.
- Тхьэ уимыIэу, шIошъхъуныгъэ уимыIэу сыд дунаим 
уитетыкIэщт?
- Ащ фэдашъокIэ укъысэмыплъ, нахьыжъ. Сэ Тхьэ 
симыIэу щытэп.
Мы сызэрихьылIагъэр сыд ыIуи, Бамбэт гукIэ ыгъэшIэгъуагъ. Къэмыхъу рапшIэу игущыIакIэ укъызэпеупкIы, зэо 
утыгум зифэкIэ ыгъэхъэщтыр сшIэрэп нахь. ЛIыгъэшIапIэ 
уифагъа сIоу сеупчIынти, мыIуапхъэ горэ къыжэдэкIмэ, 
сыкъиушъхьакIун, фэсыдэнэп. НыбжьыкIашъо тесэштэ 

--- Page 170 ---

шъхьакIэ, сятэжъ ымышIэн ешIэ, итеплъэкIэ илъэсипшI 
горэкIэ сэщ нахьыкIэн. Сэ зысымылъэгъугъэ мэзэ закъом 
Агоим мыр тэ къырихыгъа? Джары зыбгъэнэгъуаджэу 
ухэхьажьмэ къыохъулIэщтыр. Сэ Шъэуай, Сисур, СултIанмэ 
яныо Къэнтат гъугъэжъыр, ащ къэзэкъмэ аригъэпIурэ 
Хъан-Джэрые шъхьэ псыгъожь цIыкIур сэIошъ, мыкIэ 
сыхэт, дунаим щыхъурэмэ, синыбджэгъумэ, сишъэогъумэ 
къя хъулIэрэмэ сащыгъуазэп.
- Олахьэ, сшынахьыкI, сымышIэ,- Бамбэт игупшысэмэ 
къахэужьыгъ, къегыигъ,- быслъымэныгъэ угу имылъэу 
узэрэадыгэщтыр... Хэт уи Тхьэр ащыгъум?
- Тыгъэри си Тхь, уашъори си Тхь, ТхьачIэгъ мэзым 
хэт тхьалъэIупIэ чъыгэешхори си Тхь, адыгэ чIыгури 
зэрэпсаоу си Тхь.
- Ащыгъум, бэйтэмал, ушапсыгъэба! - Зэхихыгъэр 
Бамбэт игуапэу къыхэкуукIыгъ, кIэкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - 
Ушапсыгъэ шъыпкъ о!
- СышапсыгъэнкIи мэхъу,- гугъуемылIэу Тазэм къыIуагъ,- ау тапэкIэ къыосIуагъэм сытекIырэп,- сы Адыг!
- Олахьэ, сшынахьыкI, къэпIуагъэр шъыпкъэ закIэм,- 
Бамбэт нэмаз зышIырэ Пщымафэ ыкIыб иплъагъ, зыдэгущыIэрэм гуцафэ ригъэшIэу IущхыпцIыкIыгъ,- сэри сышапсыгъэ шъыпкъ, слъэкъуацIи къеушыхьаты, ау быслъымэн Алахьыфом зеттыгъэми, титыгъэ Тхьэфи тиошъо 
Тхьэфи зыщызгъэгъупшэрэп, мы дунаим къысфашIэрэ 
шIагъо щымыIэми, ахърэт дунаир сигугъапIэ. Ащ пае, джа 
гугъа пIэм пае джаурхэр, ахэмэ шъхьэгъэщ афэзышIырэ 
адыгэ кIодыгъэхэр есэгъэтэкъохых. АщкIэ орырэ сэрырэ 
тызэфэдэкIэ сенэгуе, сшынахьыкI. ТызэгурыIомэ, джаурмэ 
апсэ Iутхызэ, джэнэтыпчъэр зыфыIуядгъэхыщт.
- Орырэ сэрырэ, нахьыжъ, къысфэгъэгъу,- фэсакъыпэу, ау къыIорэм ицыхьэ телъэу, джэуап къытыжьыгъ,- 
а зыфапIорэмкIэ тызэгурыIонкIэ сыгугъэрэп.
- Сыд ар озгъаIорэр, нахьыкI?
- О быслъымэн диным игъэзэуат укъегущыIыкIы, 
гунахь зымышIагъэм игунахь къэмыхь сэ си Тхьафомэ 
къысаIо... О гунахь зышIагъи зымышIагъи, орэджаур 
къодыери, зэкIэри уизэфэд. Ар тянэ тхьамыкIэми ыдэщтыгъэп, сэ сыгуи ыштэрэп.

--- Page 171 ---

"Хьалэмэт зэхэсхырэр...- Ежь Бамбэт зэриIожьыгъ, 
ащи щыфэухыгъэп: - Шъыпкъэ хэмылъэуи сIорэп, ау 
етIани..."
Агой Пщымафэ нэмазлыкъым къытекIыжьи, рэзэгъэ 
нэгукIэ къыIухьажьыгъ. Тазэм лIыжъ IокIэ шъыпкъэкIэ 
къыIуагъ:
- Бамбэт нахьыжъымрэ орырэ, Пщымаф, шъузэрэгъотыжьыгъэкIэ сенэгуе. Непэ гъогогъу тызщызэфэхъугъэ 
сыхьатрэ ныкъорэм уилъэой гъогу сигъэрэзагъ, сызщымыгъозэ Iэджми гу алъысэбгъэтагъ, тхьэуегъэпсэу. 
Шъузэпэш, нахьыжъых, сэ джы сышэсыжьын.
- Олахьэ сымышIэ, Адыг, Бамбэтрэ сэрырэ тызэрэгъотыжьыгъэми, непэ ошIэ-дэмышIэкIэ тызэрэзэIукIагъэу, мы 
синыбджэгъужъыми мыщ сыщыIукIагъ. Уежьэжьынэу 
оIомэ, гъогумаф. Дунаир Iае, плъырыгъэ къызхэмыгъаф. 
Мэзым, шъофым, чъыг къогъум зыкъозгъэбылъыхьэрэ 
цIыфыр ары зэкIэми анахь щынагъор. Мыдэ зэ, Адыг, 
шыхьат укъысфэхъугъэшъ, Шапсыгъэ Бамбэт игушIуапкIэ 
уапашъхьэ къыщысерэт. Къаштэ, Бамбэт, гушIуапкIэр. 
Ушъхьагъу дэгъу къэбгъотыгъэу усIэкIэкIыжьын уихьисапыгъ.
- Ашъыу, Пщымаф, тэ, лIыжъышхом, хьэйнапэ 
тымышI... Къыпфэсщэин гушIуапкIи симыIэу сIорэп, къэмэ 
закъор, бгырыпх закъор, пэIо закъор, сищазымитIу къыосымытыщтмэ… къэзэкъ горэм ыпсэ Iусыутмэ, къыпысхырэ 
щыIэмэ къыостын, уичIыфэ къызтэзгъэнэнэп. Зэ моу Пшызэ 
адырабгъу тикIыгъагъэмэ...
- Шъо шъуитIо чIыфэ зэрэзытешъумыгъэлъыщтым 
сыщыгъуаз,- зэшъэогъумэ язэфэдз-къызэфэдзыжь Тазэм 
ыгу емыIу зэхъум, къыIуагъ: - ХъяркIэ, нахьыжъхэр.- 
КъызэплъэкIыжьыгъ.- Джыдэдэм, Пщымаф, уигушIуапкIэ 
Бамбэт къыIыхыжь.
- Ар хьэрамыжъым ебгъэшIэфэ бэрэ уежэн,- Пщымафэ щхыпцIыгъэ, ау къыIощтыр тырахыжьыщт пIонэу, 
къэгузэжъуагъ: - УиIуагъэ зыщыбгъэшъыпкъэжьыщт 
чIыпIэр, улIмэ, Шапсыгъэр, къэблагъэ.
- Тыд, сыдигъу? - Бамбэт къызIуипхъотыгъ.
- Умыхъыжъ, джыри уахътэ щыI,- дзэр аугъои ныIэп.
- Хэт типэщэщтыр?
- Щырыхъукъо Тыгъужъ.
- Ар дзэпащэ хъун! БаIо тэхъуа?

--- Page 172 ---

- Мызгъэгум тымэкIэщтэп, нэбгырэ минитIу фэдиз 
тыхъущт аIуагъ. Шапсыгъэхэри, нэтыхъуаехэри, жанэхэри 
тызэхэтыщтых.
Бамбэт итыгъужъынэхэр къилыдыкIыгъэх, кIосэжьыгъэх, джыри нахь стырыбзэу, Агой Пщымафэ къызэхастыхьэу, къызэкIэблэжьыгъэх. Щыгъупшэжьыгъо зыфимыфэщтыгъэ шъхьакIоу Васюринскэм къыщехъулIэгъагъэм 
джыри нахь емыкIукIэ зыкъыжэхидзэжьыгъ. А гупшысэр 
шъхьащыкIыгъо имыфэзэ, пкъы ищыгъэ псыгъо дахэкIэ 
Сисури ынэгу къыкIэуцуагъ, къыздизыгъэхэри ымышIэу 
Къаймэти, Хьадж-Къэсэий пшъашъэм ыкIыб къыдэуцукIыгъэх, ыIэ одитIу бэщышъхьэм телъэу Къэнтати ащ 
къыхэхьажьыгъ. А пстэур къызэпичъыхьэзэ, агокIыжьыгъэ 
шыоу гъогу къэгъэзэгъум къохьажьрэм Бамбэт кIэлъымыплъэн ылъэкIыгъэп. Сыд ащ къытиIуагъэр, щхыпцIыгъэ, 
щэ цIынэр джыри къызIучъырэм лIышхуитIум тыкъигъэсэжьи, ткIэрыкIыжьыгъ. Ари адыгашъхьэ зышIот псэушъхьэу къэтэджрэмэ ащыщкIэ сенэгуе. Ежь зыгъапэрэр 
шIогохьэу, тэ тызгъапэрэр шIомыщыоу хэт ишъхьаубат 
ар? Хэта, Алахьэм семыукIи, ащ сыгу къыгъэкIыжьрэр? 
Псибл зыпыт Шъэоежъыр армэ сшIэрэп... Ары! Олахьэ 
арым, игущыIакIи, игупшысакIи, ищхыкIи, зы ны къылъфыгъэ фэдэх. Мощ фэдэр уапашъхьэ къыщыбгъэгущыIэ 
хъуна, ышъхьашъо исыутын фэягъ!..
- Шапсыгъэр! Бамбэт, орба сызаджэрэр,- Агой 
Пщымафэ иныбджэгъу игупшысэхэр къызэпиутыгъэх,- зэ 
дунаим къытэхьажь, сыд къыохъулIагъэр? О слъэгъурэм 
зыгорэм уегъэгумэкIы.
- Олахьэ къытэбгъэфагъэм, Агоир,- Бамбэт щхыпцIыгъэ, къезыфэкIыщтыгъэ гумэкIмэ ашъхьэ къыримыхэу, 
абгъодэкIыжьыгъэ шыумкIэ хэкIыжьыгъ,- сегъапэ, шъыпкъэр пIощтмэ, мо шыу пэщыныцIэм зыкъызэрэтфишIыгъэм. 
Тэ къыщыбгъотыгъ сэIо ар?
- Аущтэу озгъаIорэр сшIэрэп нахь, мыхъун хэслъэгъуагъэп, Бамбэт. Непэрэ шъаомэ ягупшысэ тэ тигупшысэмэ 
къатэмыфэнкIи мэхъу. Ау ари адыгэ Iофмэ агъэгумэкIы. 
Къэбыгын ышхэу ибгъагъэ чIэсын нахьи, игупшыси игъэпсыкIи къэсэштэ. Ащ фэдэхэр нахьыбэу тиIэ хъумэ, лIыгъэрэ щэIагъэрэ къызхагъафэмэ, адыгэ чIыгур алъэгу нахь 
чIэгупсэфэщт.
- Олахьэ, Агоир, сыоплъышъ, уцIыф хьалэмэтым!

--- Page 173 ---

- СыплъэгъужьыгъакIа?
- Мазэрэ тызэтэплъагъэпти, СултIан Мыхьамэт-Джэрые 
иукIэкIо Шъэуае къызэбгъэгъотыжьи, укIыгъугъэмэ сшIэрэп, уигупшысэхэр зэблэхъугъэх...
- Бамбэт, зымафи къыосIогъагъ, джыри къыосэIо,- 
Пщымафэ гугъуемылI фэдэу джэуап къытыжьыгъэми, 
игумэкI зыхиушъэфэн ылъэкIыгъэп,- сэ адыгэ IофымкIэ 
сигупшысэхэр а зы чIыпIэм зэритых, сыушъэфырэп, СултIанмэ яныо Къэнтатэ къызэрэтэлъэIугъагъэу, Шъэуае 
сылъыхъугъ, згъотыгъэп, къэзэкъ шъаоми сыкIэупчIагъ, 
икъэбар цIыф ышIэрэп, ау Шъэуае игунахь къэохькIэ сенэгуе... Iофым ишъыпкъапIэ ущымыгъуазэмэ, цIыфым 
имыхьакъ тэмылъхьэмэ нахьышIу.
- О-о-уй, Агоир,- Бамбэт зытегущыIэрэм ыгу фежъэжъыкIми, игуапэу къыхэкуукIыгъ,- джары сэ уцIыф 
хьалэмэт сэзгъаIорэр! Сыдэущтэу Шъэуае игунахь къэсхьын, Лъэустэнхьэблэ мэз Iапчъэм ипщ къумал зэрэщиукIыгъагъэр ежьыр шъыпкъэм къысфиIотэжьыгъагъэу, 
зэрэ Бжъэдыгъоу ащ рэгущыIэри, Абдзахи, Шапсыгъи, 
КIэмгуий а къэбарыр арылъ, Бэслъыныий нэсыгъэнкIи 
къэнэнэп... Ашъыу, Шъэуаий ар ыушъэфыщтыгъэп, зыкIызэхэмыхыгъэр сшIэрэп нахь...
- СултIан Мыхьамэт-Джэрые укIакIо горэм зэрекIодылIагъэм сыщыгъуаз. Ау ШъэуаекIэ къэпIуагъэр апэрэу 
зэхэсэхы.
- Сыдэущтэу, бэйтэмал, апэрэу зэхэохы? - Бамбэт 
раIуагъэр къыригъэкIугъэп, ау шIэхэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - КъыбгурыIуагъэп нахь, мыбжыхьапэ къыосIокIыгъагъи...
- Ар Iоф шъхьаф, Бамбэт,- къэбар шъхьэихыгъэр 
зэримыгуапэр къыхэщэу, ау джы нахь шъабэу Пщымафэ 
къыIуагъ, къыухыжьыгъ: - КъысэпIуагъэмрэ къысэпIокIыгъэмрэ зэфэдэп.
- Адэ джы мы Iофым,- Бамбэт плъырыгъэр къышIутекIуагъ,- сэра гъэпцIакIо хэхъухьэрэр?! Зэхэмыхыгъэми, 
зэхэпхыгъэп, къыбгурымыIуагъэми, къыбгурыIуагъэп!.. 
Ежь Шъэое шъыпкъэм къысиIуагъэр сишъэогъу Агой 
Пщымафэ есэIожькIэ сыбзэгухьа, сыпцIыуса? Ащыгъум, 
си къошыжъ, сыдэущтэу цыхьэ зэфэтымышIыжьэу мы 
дунаим тытетыщта? ТыдэкIэ тыкIоми, тыплъэми, нэпэнчъагъэм, цыхьэмышIыным, гугъэнчъэм тэлъэпао, уасэ 
зэфэтшIыжьрэп, тыкъэзэрэухъумэжьрэп, зым ыIорэр 
адырэм реутыжьы...
- Ашъыу, Бамбэт, мыщ фэдизэу зымыухыжь. КъэпIуагъэр сшIошъ зыкIэмыхъурэр Шъэуае ар зышIэн цIыфэпышъ ары... Оры пакIошъы, ежь къысиIуагъэкIи сшIошъ 
хъуныеп.
- Адэ, бэйтэмал, СултIаныпщыр Шъэуае ымыукIыгъэмэ, сэ сыукIыгъа? КъыуаIошъ, пшIошъ хъурэп, цыхьэ 
къыпфашIышъ, зэхэпшIыкIырэп... Ащыгъум СултIанмэ 
яныо еупчIи, Шъэуае зыфыхэхьажьыгъэр къыуиIон... 
Шъэуае ышIагъэмкIэ згъэмысэу къызшIобгъэшIыкъон, 
Агоир. Зы лIэу фэкъолIмэ ар къытхэкIыгъ, аферым, къумалым тэфэрэр, ифэшъуашэр ригъэгъотыгъ. НекIо, 
Къэнтат гощэшхом тэупчIын, Сисурэ цIыкIури къызэдгъэлъэгъун, ыгу дгъэIэсэн.
- Олахьэ, Шапсыгъэр, сишылъабжъэ дышъэ нал къыкIэплъхьагъэкIи СултIанмэ якъэлапчъэ сыIумыхьан.
- Сыд къыохъулIагъ, бэйтэмал, яхьэ къыоцэкъагъа?
- Пшызэ къызэпыращыжьи, губжыгъаеу зифайтон 
псыныбэм къыдэлъэтыжьыгъэ Къэнтатэ непэ озгъэлъэгъугъагъот!..
- Сыд къэзэкъ бадз къецэкъагъэр?
- О слъэгъурэм тикъэзэкъ гъунэгъумэ къахэхъухьагъэм хэшIыкI фыуиIэп.
- Сыд къахэхъухьагъ? - Бамбэт ынэхэр къицIыукIыгъэх.
- Къэзэкъ атаманыгъор къыфагъани, Черномор дзэ 
пэщэ IэнатIэр Матвеевым Iахыгъ.
- Ы-ы? ПIорэр хьалэмэты... Хэт дзэ пэщагъор ратыгъ?
- Джа пшIэрэ Власов къэзэкъ пшъагом ыIэмычIэ ралъхьагъ.
- Мыдэ, мыдэ, къэзэкъхэм ашIагъэр.
- Къэзэкъхэр арэп, Ермолов дзэпщым ыпкъ къикIыгъ 
аIуагъ.
- Ем уIумыкIэу шIур пшIэщтэп зыфаIуагъэм адыгэхэр 
еутэкIынхэкIэ енэгуягъо, Пщымаф. Бурсакыжъым изэман, 
зэрэхъурэмкIэ, зыкъытфегъэзэжьы...
- Адэ сыдэу пшIэра о Щырыхъукъо Тыгъужъ дзэр 
зыфиугъоирэр!.. Елизавет лъэныкъомкIэ къэзэкъыдзэр 
Пшызэ къызэпырищыгъэу адыгэ псыIушъо мэзыр икIыхьэкIэ 

--- Page 174 ---

IуаупкIы, типсыикIыпIэхэр ауджэшъух, тишъэфхэр нэфапIэ 
ашIых.
- О-о-уи-й, сэ Пантелей къэзэкъым сылъэхъу сIозэ 
мыхэмэ къыташIэрэр! Олахьэ сэщ нахь къэмынагъэми, 
Агоир, ар мыхъун!.. НекIо, сыд тызфыщытыр, тэгъэгъэзэжь чылэм, Щырыхъукъо Тыгъужъ тыгогъэуцу!..
IX
Шапсыгъэ-нэтыхъое хасэм ижъобгыпI.
Абын чылэ гъунэр цIыфкIэ, онэшкIэ зэлъыбгъагъэ. 
Лъэсми, шыуми ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ IукIыжьрэр 
макIэп. Шапсыгъэ Бамбэтрэ Агой Пщымафэрэ фэдэу 
гужъуагъэу къекIуалIэхэри нахьыбэжь. ЦIыф IужъукIэ 
къэухъурэигъэ хэсэ утыгум къыщыгущыIэрэм ымакъэ, 
лъыкIуатэхэ къэсми, нахь къалъэIэсы. Ау ащ къыщаIорэм 
нахьи чылэм зыгъэзэжьрэ лъэсмэ, шыумэ Бамбэт нахь 
агъапэ, фэмыщыIэу апэ къифэгъэ шыуитIумэ яупчIы:
- Сыд шъузфэхъыжъэрэр, нахьыжъхэр, хасэм къыщаIорэм шъугу еIурэба?
- Ащ фэдашъо, сшынахьыкI, сыд пай къыттэплъэ ра? - Мэлышъо пэIо пырэцэ шIуцIэ зыщыгъ лIы кIэко зэхэгуагъэм раIуагъэр ыгу рихьыгъэпти, иш къымыгъэуцоу 
нахь гущыIэ лакъырди къызэриIокIыгъ: - Арэу улIымэ, 
некIо, тауж къихь, тыздакIорэм къакIо.
- Хэт сэIо мы зычыишъхьэ шъхьамысыжьрэр! - Бамбэт шым жэдаIи, къыригъэгъэзагъ.
Агой Пщымафэ ишхомлакIэ къыубытыгъ:
- Быяу, Бамбэт! Уащымыхь!
- Сыд пае лакъырд сыкъишIыгъ?
- Нахьыжъмэ узэрапэгъокIыгъэу къыппэгъокIыжьыгъэх.
- Яшы пхэкIхэр, ашъхьэпхэтыкухэр хасэм фэгъэзагъэхэу IокIыжьых,- шыуитIум алъежьэн гухэлъ Бамбэт 
имыIагъэми, шъэогъум ыпашъхьэ зыщегъэлIы, ишхомлакIэ 
амыIыгъыгъэмэ, акIэхьанти, апэ зыщыритIэныгъэу зегъэпсы.- Адыгэ дунаим къэзэкъмэ машIо къыкIадзагъ, мэсты, 
ежьхэр гугъуемылIых, хъуна ар!
- Хъугъэ, Бамбэт, ахэмэ яIоф тизэхэфынэп, чылэр 
къытэплъы...

--- Page 175 ---

- Ари тэмэмым...- ушъхьагъу дэгъукIэ Бамбэти илIыгъэ кIилъэшъужьыгъ.
Бамбэтрэ Пщымафэрэ хэсэ шыумэ акIыб дэуцуагъэх.
ХъорэлIыкъо Мэрчанэ ин-инэу хэсэ утыгум къыщэгущыIэ. Гузажъорэп, зыритэкъухьэрэп, къыIорэм лые 
хэмылъэу къедэIурэмэ алъегъэIэсы. Апашъхьэ итым 
лъытэныгъэ-шъхьэкIафэ зэрэфишIырэр хасэм иIэдэбыныгъэ къеушыхьаты - къыхэкуукIыхэрэп, кIэрахъокIэ дэуаехэрэп, якъамэхэр къырапхъотырэп, зэдэмыштэ-къаигъэ 
зэфэхъу къахэкIырэп. Бамбэт зэхихрэм зызшIобгъэнэн 
хэмылъми, ежь гукIэ зэриIоу, адыгэ дунаир зыщыстырэ 
мафэм, къэзэкъхэр Пшызэ къызэпырыкIыгъэхэу псыIушъо 
мэзыр зыщыIуаупкIырэ уахътэм хасэм игупсэфыкIэ 
зыфихьын ышIэрэп. Къыпэгъунэгъумэ анэгу кIэплъэ, 
зеплъыхьэ, къыдезгъэштэн инэплъэгъу къыпэшIуафэрэп, 
нэтыхъое хасэр зыугъоигъэ Щырыхъукъо Тыгъужъ рэхьат, 
ащ къыгот Абэтэ Бэслъыный нэмыIэмэ, къэзэрэугъоигъэмэ 
иIоф ахэмылъых пIонэу, гугъуемылI. Ахэмэ яджабгъукIэ, 
ясэмэгукIэ щытхэри ащ фэдэх. Сыд сэIо мыхэмэ къяхъулIагъэр, хьэдагъэм щыIэха хьауми ялIыгъэшIапIэ къызщаушыхьатыщт хасэм хэлажьэха? Хэта хэсэ лIышъхьэ купмэ 
ахэсымылъагъорэр?..
- Арэп, Агоир, Тыгъужъыкъо Къызбэч слъэгъурэп, 
сыда хасэм зыкIыщымыIэр? - Бамбэт шъхьэр къепхъуатэшъ, 
Пщымафэ еупчIы.
- Тхьамэтэфор уIэгъэфо телъэу унэм илъ,- зэупчIыгъэм ычIыпIэкIэ къыгот шыу горэм джэуап къытыжьыгъ.
- Адэ ар сыдэу къысэмыIуагъ, Агоир, пшIэщтыгъэба? - 
Бамбэт ныбджэгъум егыигъ.
- СшIэщтыгъ, сымышIэу мэхъуа, икIапщи мызэу-мытIоу 
сыхэтыгъ,- Пщымафи иджэуап кIэкIы,- Къызбэч тхьамэтэфом укъыкIэупчIагъэпти, къыосIуагъэп.
- Сыдым фэсшIэн Къызбэч тхьамэтэфом къехъулIагъэр, олахьэ игъуаджэм непэ къызэрэтхэмытыр... Тэ 
къыщауIагъ?
- Къэзэкъмэ ямэз тэупкI афидагъэпти,- Пщымафэ 
къыIуагъ.
- Ори урягъусагъа? - Зэхихыгъэ пэтзэ, римыпэсы 
фэдэу Бамбэт къеупчIыжьыгъ.
- Сырягъусагъ адэ! - Пщымафи зышIомыдэеу джэуап 
къытыжьыгъ, нахь мэкъэ хэIэтыкIыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - 

--- Page 176 ---

Къызбэч тхьамэтэфом къеогъэ къэзэкъ джадэми ыпсэ 
фыIусхыжьыгъ!
- О-о-уи-й, сызыдэмысыгъэ закъом сызхэныгъэр!..
- Зэ шъубыяу,- апэ ит шыум зыкъызэригъэзэкIи, 
къариIуагъ,- тхьамэтэфом тэжъугъэдэIу.
"Къэзэкъмэ аголъэдагъэмэ япщы шъао зыпIугъэр ара 
тызэбгъэдэIущтыр" къегыигъэм Бамбэт зыпигъэпкIэжьы 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, зиIэжагъ. Сыд мо пэIо хъокIыгъэм 
седыргъыжьыкIэ кIэрысхыщтыр, ыIуагъ. Хасэр къэзгъаплъэу упчIэ зэстыщтыр а къэгущыIэрэр ары. КъысишIагъи 
щыIэп, ау къумалым иаталыкъ сыгу тезгъэпщэхэщт. Зэхэоха 
етIани ащ къэзэкъмэ къариIуалIэрэр!.. КъаIо, къаIо, дэуакIо 
уадэжь къыпфэкIогъэгъэ сишъэогъуитIоу ыужым къэзэкъ 
сэшхо чIэгъмэ ачIэкIодагъэхэр, купэгъукIэ уикъэлапчъэ 
къызэрэIупфыгъагъэхэр къыпфэзгъэгъущтэп. Ахэр ушъыекIуагъэх нахь, узэрапхъон яхьисапыгъэп. Джы СултIан 
къумалымэ афэпшIэщтыр афэпшIэгъахэшъ, тапашъхьэ 
укъиуцуагъэу къэзэкъхэр къытфэоубых.
- ...Джыри зэ, хасэ, къыкIэсэIотыкIыжьы,- ХъорэлIыкъо Мэрчанэ игущыIэ къеухми, зэрэкIищыгъэм фэдэу 
гузажъорэп, къыIорэм лые хэлъэп,- Пшызэ псырыкI къэзэкъмэ къыташIэрэр емыкIу, хэбзэнчъэ, Бурсак изэман 
зыкъызэрэтфашIыщтыгъэр къырагъэжьэжьыгъ. Пшызэ 
къызэпырыкIыгъэх, типсыIушъо мэз IуаупкIы. Власов инэралым зыкъытфегъэхьазыры. Зыч-зыпчэгъоу къэзэкъмэ 
тызапэмыгъокIыкIэ, къыттэгушхощтых. Шапсыгъэ дзэ 
зэхэщэным Тыгъужъкъо Къызбэчи Щырыхъукъо Тыгъужъи 
дэрэмышъхьахых. Сэри - сыкъызыхъугъэри зы мафэ, 
сызылIэжьыщтыри зы мафэ! - Ныбжь хэкIотагъэм шъуемыплъэу цыхьэ къысфэшъошIмэ, къамыщ тхьапэми жьы 
еубыты аIо, сыкъыжъугоуцо. Ори ары, Бэслъыный, адыгэ 
IофкIэ зыгъэ тызэтэхъушъутыгъагъэми, хэсэ пашъхьэм 
къыпфэсэгъэгъу, улIыгъэнчъэп, къакIори моу къызгоуцу. 
Джары сигущыIэ, лъытэныгъэ зыфысиIэ шапсыгъэ-нэтыхъое-жанэхэр, шъузэпэшых.
- Зэ, зэ, зимафэ мэфишъэ хъун, тхьамэтэ маф,- утыгум икIыжьрэ Мэрчанэ Бамбэт еджагъ, ыпэ итхэми ариIуагъ,- моу шъуIукIоти, шыухэр, Мэрчан тхьамэтэфом зы 
упчIэ есэжъугъэт. СыкъыоупчIы хъущта, тхьамэтэфо?
- СыкъэдаIо, сыд пае мыхъущт,- ХъорэлIыкъо Мэрчанэ къызэрэлъыджагъэр зэримыгуапэр къызхимыгъэщэу 

--- Page 177 ---

зыдынэсыгъэ чIыпIэм къыщызэтеуцуи, джэуап къытыжьыгъ: - Ора сэIо, Бамбэт?
- Сэры, зимафэ мэфишъэ хъун нахьыжъ, къысфэгъэгъу,- хасэм зэхыригъэхэу ыцIэрэ ылъэкъуацIэрэ кIэгъэтхъыгъэ мэкъэ пытэкIэ къыриIуагъ.- Шапсыгъэ Бамбэт 
ары. Къэзэкъмэ апае къэпIуагъэхэр гущыIэ шъыпкъэх, 
сыкъыбгоуцо, уапэкIи мы хэсэ утыгум къыщыгущыIагъэхэми мыхъун къаIуагъэп, адесэгъаштэ, къэгущыIэнхэу 
къэтхэми сигупшысэ пэшIорыгъэшъэу ясэты, етIани мыщ 
къесIолIэжьыщтыр...
- УпчIэр,- фэкъолIмэ ащыщ горэ ыцIэ къыримыIоу 
Бамбэт къекууагъ,- Мэрчан тхьамэтэфор къыожэ! Шым 
епсых, угомыс!
- Ары, ары, тхьамэтэфо, къысфэгъэгъу,- Бамбэт 
фадзыгъэ адыгэгъэ-шъхьэкIэфагъэм уанэм зыкъырырегъэдзышъ, шхоIур еубыты,- мы упчIэр къыосымытын 
слъэкIыщтэп, нэузырэу зытэслъхьажьыгъэшъ, сыолъэIу, 
стэхыжь... СултIан къумалмэ яшъэо Хъан-Джэрые узэриаталыкъыгъэмкIэ укIэгъожьрэба?
Хасэр къэзэрэгъэбырсырыгъ. Шъубыяу къыригъэкIэу 
Щырыхъукъо Тыгъужъи ыIэ къыIэтыгъ.
- Мыхъун къэпIуагъэп, Бамбэт, зымыухыжь,- Мэрчанэ 
щхыпцIыгъэ, етIанэ телъэшъуагъэ хэмылъэу джэуап къытыжьыгъ: - Лъэустэнхьаблэ СултIан адыгэмэ нэгъойкIэ 
яджэхэри къытхэтых, ау ар зыIорэмэ адэзгъаштэрэп, ахэмэ 
янэгъоигъи янэгъоилъи, алъэкъуацIэ фэшъхьаф, 
къыхэнэжьыгъэп. Ар зы. ЯтIонэрэмкIэ, СултIанмэ янахьыжъ 
щегъэжьагъэу Мыхьамэт-Джэрые щыкIэкIыжьэу агу УрысыемкIэ зэрэгъэзэгъагъэр къызэрамыIощтыгъэр ары нахь, 
хэтыкIи шъэфыгъэп. Мыхьамэт-Джэрые мы Iофым зэрэфэгуитIугъэми тыщымыгъуазэу щытыгъэп. Ежьыри ышIагъэм 
тэкIодэжьыгъ. Ащ икIодыкIэ лъапсэ фэхъугъэри къэзэкъ 
Iоф закъокIэ сыгугъэрэп. КъэшъошIэжьмэ, тыркуе пашэм 
фимышIагъэр къыхэхьажьыгъэкIэ енэгуягъо. Ау сэ шъукъысэупчIымэ, СултIан Мыхьамэт-Джэрые Тыркуем 
зыкъы зэрэримыгъэгъэпцIагъэр лIыгъэкIэ фэслъэгъугъ, 
адыгэгу иIэу къэзэкъмэ адэжь зигъэзэгъагъ, джа адыгэгури 
иIэу дунаим ехыжьыгъ, зыдигъэзэжьыгъэм Алахьэм шIу 
щешI, ащ иахърэт Iоф тэ тизэхэфынэп. ЯщэнэрэмкIэ, джа 
пстэуми сазэрэщыгъуазэр ашIэзэ, цIыфы сышIошIэу 
Мыхьамэт-Джэрые ишъэожъые аталыкъ сыфэхъунэу 
къысищэлIа гъэти, гуапэ сщыхъоу Iысхыгъ, зиемэ ащэжьыфэ 

--- Page 178 ---

спсэ Iуслъхьагъ, спIугъэ, сылэжьыгъэ. Къэзэкъ пытапIэм 
щеджэ ыIоу ыгу хэзыгъэкIырэм, жъалымыгъэ зыгу къыфихьэрэм, хэт щыщми, о апэ узэритэу, Бамбэт, фэсыдэщтэп. Адырэ упчIэ шъыпкъэмкIэ къыосIощтыр кIэкIы. 
КъэзгъэшIагъэм сызфыкIэгъожьын Iоф зесхьагъэп, сфэлъэкIыщтмэ, ори ар озгъэшIэтэп, Бамбэт. Джар къызгурыгъаIу.
- КъызгурыIуагъ, Мэрчан, къызгурыIуагъ,- Бамбэт 
джэуап рырамыгъэтыжьын къышIошIэу къэгузэжъуагъ,- 
абрагъу мыжъофо, нахьыжъ, скIыб иудзыжьыгъ, тхьэуегъэпсэу.
- Ау тынэ къеIэрэм ыпсэ темыIэжьыныр къэсIуагъэмэ 
къарыкIырэп, хасэ,- Мэрчанэ къыIуи, Бамбэт игущыIэмэ 
апымылъэу ичIыпIэ уцужьыгъэ.
Щырыхъукъо Тыгъужъ джыри Мэрчанэ ыуж нэбгырэ 
заулэ къыгъэгущыIагъ. Шапсыгъэхэри, нэтыхъуаехэри, 
жанэхэри, лъэпкъыбэ лъэпкъ макIэм емылъытыгъэу, 
гущыIэ аритыгъ. Шапсыгъэ Бамбэт фэдэхэу, тIо-щэ хэсэ 
утыгум къиуцо зышIоигъуагъэхэм афидагъэп. А зыр къыкIаIотыкIыжьы зэхъум, Щырыхъукъо Тыгъужъ хасэм 
щаIуа гъэр зэкIэ гущыIэ зэфэхьысыжьыкIэ, ХъорэлIыкъо 
Мэрчанэ икIэух псалъэ щысэкIэ къыгъэлъагъозэ, къыухыжьыгъ.
- Шъыпкъэ, Мэрчанэ зэриIуагъэу, щэч хэлъэп, тынэ 
къеIэрэм ыпсэ тэIэжьыщт. Шапсыгъэ хэсашъхьэм иIорэ 
ишIэрэ хэмылъэу куп-куп жъгъэйкIэ къэзэкъмэ шъуямыкIу. 
ТиIорэ тишIэрэ зымэ, зи къызтэдгъэкIощтэп. Мардж тIомэ, 
шъукъэшэсынэу шъуиIаши шъуионэши ренэу орэхьазыр. 
Джащ тинепэрэ хасэ щытэухы, чыжьэу къикIыгъи ,благъэу 
къикIыгъи шъузэпэшых, гъогумаф, сыхьатмаф шъотэIо.

--- Page 179 ---

Хасэр заухым, хэти игъогу техьажьыгъ. Мэрчанэ чылэм 
щыщхэм янахьыбэр адыгэ еблагъэм хэтыгъэх. КъушъхьэчIэс 
чыжьэмэ ялIыкIохэр, пчыхьэпэ гъогу тебгъэхьажьынха, 
нэбгырэ зырыз-тIурытIухэу бысымымэ зэбгыращыгъэх, 
нэмыкI чылэ благъэхэм ащагъэхэри макIэп.
Бамбэти чыжьэу къикIыгъэмэ ащыщ горэ ригъэблагъэ 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, бзылъфыгъэ зэрымысым сыдэущтэу 
хьакIэ ипщэщт, ышъхьэ риуфэхи, Агой Пщымафэ дэгущыIэ 
ыIозэ, IукIыжьыгъ. Икъэлэпчъэ гъэпытагъэ зынэсхэм, 
Бамбэт къыIуагъ:

--- Page 180 ---

- ШъорышIыгъэ хэмылъэу, Агоир, тиунэ исри-имысри 
ошIэ, нычэпэ тадэжь ущыIэни, неущ уи Нэшъхьэ гъогу 
утэхьажьын, Абэтэ зэшитIумэ яшыкIэ упышIагъ пIонэу ауж 
уимыхьажьми хъун.
- Тхьауегъэун, Бамбэт, моу тхышъхьэм сытэхьэмэ 
тичылэ слъэгъоу, нычхьапэ ащ тыхэхьанэп. Угу къысэмыгъабгъ, шъхьатэхъо зытэхъуагъэ горэ къытпэгъокIэу 
къеблагъ къысиIогъагъэмэ, сышIолIыкIыныгъэкIи мэхъу. 
НекIо тадэжь, сыд унэ зэтэгъэпытыхьагъэ чъыIэм ипшIыхьащтыр? Бысымгуащэм стырыгъакIэ горэ зыIутигъэлъхьан. 
Сэ тадэжь укъыздэкIон сшIошIи, сызхэтыгъэмэ хьакIэ 
къахэсщыгъэп. НекIо, некIо, сыд ипшIыхьащт, утэплъагъэ мэ хъугъэ.
- Тхьэуегъэпсэу, синыбджэгъужъ. Сэри уилъэIу пфэзгъэцэкIэнэп, уибысымгощэ Цэцэ бэрчэтыми сисэлам 
сфехыжь, ищыгъу-пIасти сIуфагъ, сигъэтхъагъ. Сибгъэгъэжъ бэдзэ закъо нахь имысми, сикъэлапчъэ сыблэкIышъунэп. Укъемыпсыхыщтмэ, гъогумаф ащыгъум. НэфлъэшIу тыкъикIымэ, сымэджаплъэ Тыгъужъкъо Къызбэч 
дэжь сыкъыкъокIыщт.
ХъопсанэкIэ зыкIэлъыплъэщтыгъэ шыум Бамбэт лъыджагъ:
- Пщымаф, зэ моу къэуцу,- иш зэрэтесэу ынэхэр 
къилыдыкIхэу пэгъокIыгъ,- тхьагъэпцIышъо гуапэкIэ еIушъэшъагъ: - Агоир, ори зи къэпIуагъэп, ХъорэлIыкъо 
Мэрчанэ хэсэ пашъхьэм сыщытэкIуагъэба?
- АщкIэ, Бамбэт,- Пщымафэ зэхихыгъэм ыгу зэремыIугъэр ышъо къыхэщыгъ,- олахьэ къыосIон сымышIэ... 
Нычэпэ тэгупшысэн, неущ тытэгущыIэн...
- Егупшыс фаеми, сэ сишIэн сшIэгъахэ!..- Бамбэт 
щхызэ, ишыпэ къыригъэгъэзэжьыгъ, етIанэ зиш хэзыгъэгубжыкIи Iулъэтыжьыгъэм кIэлъиIожьыгъ: - Джары, ситхьамыкIэжъ, узэщысфыгъ шъхьакIэ, зидагъо зыдэзымышIэжьрэмэ зызэрябгъэшIэжьын фаер!..- ЕтIанэ шым 
риIуагъ: - НекIо, Лъэкъоф, о закъор ары мы дунаим 
сызэхэзышIыкIэу щысиIэр... Сэ сымышхэми хъун, о мэкъу 
IэшIу дэгъукIэ нычэпэ узгъэшIощт...
Шым ифэIо-фашIэхэр, зэригъэгугъагъэу, Бамбэт апэ 
зэригъэкIуагъэ. Шым ыпшъэ заулэрэ Iэ щифи, къакъырым 
къычIэкIыжьыгъ. Щагум заулэрэ зыщигъэчэрэгъуи, унэм 
ихьажьи шIомыигъо дэдагъэми, тэ кIон, пчыхьэшъхьапэм 

--- Page 181 ---

зыкъызэхимышIыхьапэзэ, остыгъэр хэзгъэнэн ыIуи, унэм 
ихьажьыгъ. Пхъэ пIэкIор зэтелъэу шъхьэнтэ закъор зыкIыIу 
тесым ичъыIагъэ зэригъашIэрэм фэдэу теIаби, блэкIыгъ. 
Хьакурыгъачъэр Iуихи, мэшIо шIыным пыхьагъ. Шъхьэзэкъорыпсэум есэгъэ Iэпэ псынкIэмэ пхъэ гъугъэр хьакум 
рагъэкIугъ, мэшIо зэкIэблэ макъэри унэм къиIукIыгъ, тIэкIу 
шIагъэу фэбамэри иуцоу ригъэжьагъ.
Щаипсыр къэжъофэ ежэу Бамбэт щысыгъэп. Дэгъэ 
остыгъэ нэшъур хигъэнагъ, Iэпэпс макIэ зытыриутхэгъэ 
джэхашъор сапэм зыкъыщыримыгъэIэтэу къыпхъэнкIыгъ. 
Iанэр, пхъэнтIэкIу зытIущыр ылъэкIыхьагъ. Шъхьаныгъупчъашъхьэмэ ателъэкIыхьанэу зырегъажьэм, бжыхьэм 
иапэрэ бэдзэ лIагъэхэр ынэ къыпэшIофагъэх, щхыпцIызэ, 
джары сэ зы бэдзэ закъо нахь имысми, сиунэ сихьажьыщт 
сIозэ, сыкъышъулъычъэжьыгъ, шъо пынджыр чъыIэм 
псэхалIэ шъуишIыгъ. Адэ джары дунай хьафыр зэрэщытыр. 
Зыр малIэ, адырэр къэхъу. Зыпсэ Iуахыгъэм, СултIан 
Мыхьамэт-Джэрые фэдэу, къэгъэзэжь иIэп, Шъэуае фэдэу 
афэмыукIыгъэр, къэзэкъ хьажъыр икъэрэгъулэми, дунаим 
жьы къыщещэ... Е-е, Шапсыгъэ Бамбэт, Бамбэт, зыогъэлIы шъхьакIэ, унасыпынчъ... Агой Ныбаджэ нахь мыхъурэм 
фэди ухъурэп. Ибгъэгъэжъ ихьажьмэ, ишъуз "укъэкIожьыгъа, Пщымаф", ыIозэ къыпэгъокIы, зэтырахызэ, исабыищи 
къыпэгъочъы. Аужырэ шъэожъыер къысфэзыхьыгъэм 
къезгъэгъэзэжьыгъэми хъущтыгъэ, удэмыпсэунэуи щытэп. 
Зэ, зэ, Шапсыгъэр, Сисурэ иIэшIугъэ теплъыхэмэ, шъуз 
дэгъу ар зэрэхъущтым сицыхьэ телъ, ау хэт ышIэрэ, 
бзылъфыгъэ лъэпкъмэ укъызэрагъэпцIэщтыр зыуи арэп, 
къыпIущхыпцIэхэмэ къыпIугушIохэзэ узIэкIалъхьэ, етIанэ 
ппшъэ къыдэтIысхьажьых. ЗыгорэкIэ сэ зэрэсIоу Сисурэ 
мыхъумэ...
Пхъэ пытэ машIом унэр къыгъэфэбагъ, къалмыкъщайри хьазыр къэхъугъ. Бамбэт IэшIэхкIэ зэрыхэкIыжь 
хэбзэ къое гъугъэри онджэкъым къырихыгъ, хьакушъхьэм 
щыкIэшIэгъэ Iалъмэкъыжъыеми хьалыгъу бзыгъэ гъэгъугъэхэр къырихыгъэх. Къуаери хьалыгъури щаим ригъэгъэушъэбымэ гупшысэр къышIуебэкIызэ, мыгузажъоу шхагъэ. 
Джацыр къызэсым, амдэз ышти, пчэнышъо нэмазлыкъкIэ 
Тхьэм ыпашъхьэ иуцуагъ. Зэгъолъыжьми, мэфэреным 
пшъыгъагъэми, чъыяпэ къекIущтыгъэп.
193
7 Заказ 028

--- Page 182 ---

Адэ шъхьэзэкъо мыгъоу дунаим утет зыхъукIэ, Бамбэт 
ыIуагъ, къыпкIэIэн уимыIэу унасыпынчъэщт. Дунаир хьафми, 
гур къыдэзгъэчъын чэфыгъо горэ тебгъуатэ пшIоигъощт. 
ЦIыфмэ апашъхьэ сыщэсэмэркъэу, зыщысэгъэлIы, зыщысэгъэIэпкIэ-лъапкIэ шъхьакIэ, унэм къызызгъэзэжьрэм, 
сызIуплъэрэ пстэури, хьаку мэшIошIыгъэм нахь тхъагъо 
симыIэу сэпсэу. ЕтIани сэ зыгорэм седыргъы, сыкIэнакIэ, 
сепIэскIу... Сыд пае чылэмэ ялыягъэу ХъорэлIыкъо Мэрчанэ 
лIы шIагъом ыгу хэзгъэкIыгъ, сыд иаталыкъыгъи зэрэсищыкIэгъагъэр? СултIанхэми къэзэкъхэми сыд зызкIязгъэгъапэрэр?.. Хьау, хьау, Шапсыгъэр, ащ фэдэ гупшысэхэр 
пшъхьэ къимыгъахьэх, о джаурмэ апашъхьэ укъызыщытхыокIэ, адырэмэ сыдэу зашIыщт, быслъымэн жъугъэр хэт 
къыкъонэщт? Ары шъхьакIэ, сэ зэкIэми запэIусыубгъон, 
зэкIэри къэсыухъумэн слъэкIына!.. Сэри фэбагъэ горэ, 
шъэбагъэ горэ, мыхъу зыщыхъужьырэм, сыгъучIэп, сыкъызкъонэжьын къотэгъу гори сищыкIагъ. Зэ, зэ, Шапсыгъэр, цыхагъэ къызхэмыгъаф, Алахь гукIэгъушIэр орба 
зикъотэгъур! - Бамбэт зэушъыижьмэ, зэгыижьмэ, зыфэгубжыжьызэ хэчъыягъ…
Бамбэтрэ Пщымафэрэ, тыгъуасэ зэрэзэзэгъыгъэхэу, 
Нашъхьэ щызэIукIэхи, щайшъогъу ужмэ адэжь сымэджаплъэ Тыгъужъыкъо Къызбэч фихьагъэх.
Къызбэч зэрыс унэр зэгъокIы. Пчъаблэм лIитIур 
зыделъагъом, Къызбэч тэхътэ мылъагэм къытетэджыкIыгъ. 
Бамбэти ылъэгъурэр ыгъэшIэгъуагъ:
- О шIуфежьэжь, титхьамэтэ маф, зимафэ мэфишъэ 
хъун, сэ пIэм ухэлъ сшIошIыгъи адэ! Олахьэ зэрэ Шапсыгъэ 
хэгъэгоу игъуаджэ къытэхъулIагъэм, къэзэкъмэ емыкIу 
къытахэу ащ фэдэ мэхъуа,- Бамбэт игукъао гъунэ имыIэу 
Къызбэч иджабгъу тэмэпкъ псау фэсакъзэ Iэ щефэ, 
зеухыжьы, фагъэлъэгъогъэ пхъэнтIэкIум дэжь зыщыретIэжьышъ, кIэгубжыкIыжьы: - Сэщ нахь паIо зыщыгъ 
адыгэмэ къахэмынэжьыгъэми, къэзэкъмэ къыташIагъэр 
афэзгъэгъунэп!
- Аущтэу укъэнэныр Алахьыфом ерэмыд, Бамбэт,- 
пэтхыщэ фэкIыхьашъомрэ IупшIэ мыпIокIэ-мыIужъумрэ 
жэкIэ-пэкIэ тхъуагъэмэ къахэщэу Къызбэч щхыпцIызэ, 
ихьакIэ къыреIожьы,- шъутIыс, шъущымыт. Сыгъунэгъу 
пIоу, Агоир, пчъэшъхьаIумкIэ умытIыс, моу мыкIэ къылъыкIуат.

--- Page 183 ---

- Олахьэ игъуаджэм къэзэкъмэ къыташIагъэр,- Къызбэч гъунэгъум зэрэфэгумэкIырэм пымылъэу, къызэрэхагъэщри имыгуапэу Бамбэт джыри уцурэп, зыфаер 
къеIо: - ЕмыкIу къытахыгъ... КIо, сэ сыуигъусагъэп 
шъхьакIэ, Къызбэч, укъэзыухъумэн горэ уакIыб дэтыгъэба? 
Хэти ежь ышъхь джары язгъэIуагъэр...
- Сэ къысэмыкIущтыр ары, Бамбэт, джы къапIорэр,- 
Тыгъужъыкъо Къызбэч ышъо къызэокIыгъ, ау зэримыгуапэр ымакъэ къыхимыгъэщын ылъэкIыгъ,- укъаухъумэщтмэ, бэйтэмал, сыд пае ушэсын, уипыймэ яIаши бгъэхьаулыен. Ау зэо утыгум ущызэдэIэпыIэжьыныр армэ узтэгущыIэрэр, ар Iоф шъхьаф. АщкIэ Пщымафэ сыфэраз,- 
нэшIукIэ зигугъу къышIырэм феплъэкIыгъ,- сакIыбкIэ 
къэуагъэр онэгум риутэхыгъ, ишыплIэкIэ зэуапIэми сыкъыIуихыжьыгъ.
- Адэ укъыIуихыжьын,- Бамбэт къыхэкуукIы,- ощ 
фэдэ цIыф, ощ фэдэ дзэпэщэфо къэзэкъыгум къырана! - 
КъыIуагъэр джы шIомыIофыжьэу къышIуIэпыкIыгъэ макъэм 
тIэкIуи рыукIытэжьыгъэу зыкъиухыижьыгъ.- Ашъыу, 
тимыIофмэ тапылъзэ, абдзэхэ къушъхьэмэ чъыIэ къащысхэхьагъ...- ЩыситIум яз къеупчIын гухэлъ ямыIагъэми, 
гущыIапэр къахидзагъ: - Зыуж ситыгъэми укъытэгущыIэнэу 
былымэп. Ори, Къызбэч, ащ икъэбар, Пантелей ары шъыу, 
зэхэпхыгъэнкIи мэхъу, уигъунэгъу синыбджэгъужъ Агоим 
къыуимыIуагъэмэ...
- Тэмэм, зигугъу къэпшIырэ Пантелей шъаор армэ, 
икъэбар зэхэсхыгъэ. Пщымафи сэри тигъэгумэкIыгъ, 
тыкIэупчIагъ, джыри тыкIэупчIэ сисымэджаплъэхэми ясэIо, 
ау игъогупэ тытэхьагъэгоп.
Бамбэт ышъо къыпычъыгъ, ау зыкъишIэжьыгъ:
- СултIанмэ яныо илъэIу ори, тхьамэтэфо, къыплъигъэIэсыгъа?.. Еплъ ащ ышIэрэр!.. ЗэрэхъурэмкIэ, Агоир, 
тэ тизакъоп, зэмылъэIурэ къыгъанэрэп...
- Ихьау! - Къызбэч щхыпцIи, игущыIэгъу къызэпиутыгъ, 
етIанэ нахь мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ риIуагъ: - МыхьамэтДжэрые зытэгъэтIылъым ыуж, Къэнтатэ сытэплъагъэп. 
Ау ащ зи хэлъэп, Бамбэт. ЯнэIосэ къэзэкъ шъаом Iофы 
зыригъэшIыгъэу зэрэлъыхъурэр сигуапэ. КъысэмылъэIугъэ пэтызэ, сиуIагъэ унэм сыримыубытэгъагъэмэ, сэри 
сы лъыхъуни. Моу слъакъо лъэрыгъым изгъэуцон зыслъэкIырэм, ари фэсшIэн.

--- Page 184 ---

195
7*

--- Page 185 ---

- Ы-ы!..- Бамбэт ишъорышIыгъэ гумэкI нахьи ежь 
зыдиIыгъ шъэфым нахь къыкIигъащтэу къызIуипхъотыгъ, 
ушъхьагъуи къыгъотыгъ: - Къэзэкъмэ мощ фэдэ уIэгъэфо 
къыптыращагъэу, ар пфэшIэшъуна, Къызбэч?! Олахьэ 
сымышIэ... Аущтэу оIомэ, тхьамэтэфо,- нэмыкI пэкIэ 
лъэныкъокIэ, гые тIэкIуи хэлъэу игущыIэ къызэпыригъэзагъ,- тэри тыгукIэгъунчъэп. Тэрышъы, Агоимрэ сэрырэ 
апэрэ лъэIур СултIанмэ яныо къызэрихьылIагъэр, тигуапэу 
тыкъыбгоуцон, ы-ы, Пщымаф?
- Къызбэч тхьамэтэфом иIо сиIо,- ишъхьэкIэфагъэ 
шапсыгъэ пащэм рыфыхигъэщзэ, пхъэнтIэкIум Пщымафэ 
тIэкIу зыкъытыриIэтыкIы фэдэу къеупчIыгъэм дыригъэштагъ.
- Тхьэшъуегъэпсэу,- Къызбэчи джэуп къытыжьыгъ.
- Арэп сэ непэ сызгъэгумэкIырэр,- щытхъу фаIокIэ 
ежь зыкъызэрэхигъэщыщтым нахь Iоф Бамбэт иIэп,- тыдэ 
щыIэми а къэзэкъ шъхьэпаер, утигъусэщтмэ, сыд едгъэIон, 
къэдгъотын. Ау хэсэ-зэIукIэм узэрэхэмытыгъэри, Власовым икъэзэкъмэ тазытэорэм, Щырыхъукъор къызэрэбгомытыщтыр сыгу къео. ТыкъэцыхэкIэ арэп, ихьау, ар 
тшъхьэ къидгъэхьахэрэп, укъытхэтыгъэмэ, лъэшэу тигопэщтыгъэ. Ау, тхьамэтэфо, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, 
плъы зэрэ сшIэжьыщтымкIэ уицыхьэ къыстэгъэлъ. Сисэфо 
къэзэкъ-джаурмэ ашъхьэ шIуимыгъэлъэтыщтымэ, къэуIуIэжь ышIэщтэп.
- Ар пIоу, Бамбэт, къэзэкъхэри цакохэп, лIыгъэнчъэхэп, плъырыгъащэ къызхэмыгъаф. Зэо утыгум плъырыгъэмрэ лIыгъэмрэ щызэпэчыжьэх...- къесэмэркъэуми 
шъыпкъэ къыреIоми умышIэнэу, Къызбэч къеушъыигъ.- 
Мыдэ, Шапсыгъэр, сыкъыоупчIын сэIошъ, сщыогъэгъупшэжьы,- Къызбэч игые-ушъый къыхимыгъэщыпэу, ау 
бащэ Бамбэт къызэриIорэр гуригъэIонэу риIуагъ,- мы 
мэзэ зытIущым Шъэуае сытэплъэжьрэп, игугъуи зэхэсхырэп, тэ щыIа а лIы шIагъор?
Бамбэт пкъыкIэ къэцыхагъ, ау зиIэжагъ, щхыпцIыгъэ:
- Тэри, тхьамэтэфо, Шъэуае тыфэлIэжьыгъ...- "Сыд 
джы ащ узфынэсыгъэр", Бамбэт гукIэ гъумыгъугъэ, къэщтэуIугъ, ау ежь зыфаер ариIокIыныр ащ пае къыгъэнагъэп.- СултIанмэ япщ заукI уж, хэщэгъагъэкIэ енэгуягъо, 
Къэнтат гощэшхори ащ егуцэфэжь къодыерэп... Абдзахэ 
зыщигъэпшкIужьыгъ аIуагъ. Бжъэдыгъухэри шапсыгъэхэри 

--- Page 186 ---

бэйтэмалым щыгъупшэжьыгъэх...- Тыгъуасэ Шъэуае пае 
къыIогъагъэм джы нахь зэрэтекIырэр зыдишIэжьэу, ишъыпкъапIэ дэдэ ущызгъэгъозагъэпышъ, къысфэгъэгъу къыригъэкIэу Бамбэт Пщымафэ фыреплъэкIыгъ, нэмыкI мэкъэ 
теубытагъэкIи къыухыжьыгъ: - ЛIыгъэ горэ хэлъыжьыхэмэ, 
абдзахэмэ афэсIопщыгъ, къэзэкъ тэом къытхэхьанкIэ 
сэгугъэ...
X
Шапсыгъэ шыу минитIурэ шъитфырэ фэдиз, бжъэдыгъу мамырмэ ячIыгу имыхьэхэу, мэз Iэпчъэ чIэкIыкIэ, 
адыгэ къумалхэр зыIэтыгъо рамыгъэфагъэхэ къащыхъоу, 
пчыхьэм ехъулIэхэу, Екатеринодар кIахэкIэ, Петровскэ 
къутырмэ якIугъэх.
Бжыхьэ пчыхьэм темэн пщагъом шышъхьэр умылъэгъужьэу зыкъызэхиутIэрэхъагъ. Пшызэ зыхэзытэкъощт 
шыухэр джыркIэ лъэсых - шыхэм апэбгыхэр пхыгъэх, 
Щырыхъукъо Тыгъужь къытыщт макъэм зэкIэ ежэх. Загъорэ псым къыхэурэ пцэжъыемэ анэмыкI Iэгъо-благъом 
макъэ къыщыIурэп. Адыгэ нэпкъыри къэзэкъ нэпкъыри 
гумэкIыгъо шъэфым зэлъиIыгъ.
Пшызэ зэпырыкIыхэ хъумэ, шыухэр зэрэмыгъэохъунхэу зэтеутыгъэхэу чIыпIэ-чIыпIэхэу щытых - хэти пэщэ 
ушъхьафыгъи годзэ гъэнэфагъи иI.
Щырыхъукъо Тыгъужъ дзэпащэр зыпэ итыщт шыумэ 
Агой Пщымафэ ахэт шIоигъуагъ шъхьакIэ, загощы зэхъум, 
Шапсыгъэ Бамбэт къеIушъашъи, "апэрэр сыдигъуи мэшIуапэм пахьэу хабзэшъ, умыхъыжъ" къыриIуи, япшIыкIубгъонэрэ шыуишъэмэ, ахэуцуагъ.
ЧыжьэкIэ, мэз гупчэмкIэ тыгъурыгъу гуих-псэих макъэр 
зытIо-зыщэ къыщыгъи, Iуитхъыжьыгъ, псэ зыхэт гори 
къыпэджэжьыгъэп. ТIэкIу шIэ къэси уашъор къегъолъэхы, 
шIуцIашъо хъурэ пщагъом шыхэри, цIыфхэри къыхэщыжьрэп.
- Сыд сэIо тызажэрэр? - Бамбэт зыфэмыщыIэжьэу 
Пщымафэ зыфещэишъ, ытхьакIумэ еIушъашъэ.
- Игъо къэсыгъэпщтын...- ныбджэгъум ишIыкIэкIэ 
Пщымафи джэуап къетыжьы.
- Пшызэ тызыхахьэкIэ, зымыгъэшъужь, лъэгуанджэкIэ 
онэгум уисэу шым зырегъэх.

--- Page 187 ---

- Апэрэу къыпшIошIа, Бамбэт, Пшызэ тызэрикIрэр...
- Олахьэ арым, ау етIани...
Ардэдэм апэкIэ псыхэхьэ макъэхэр къыщыIугъэх, 
ежьхэми запхъотагъ. Сыд фэдэу шыумэ заушъэфыщтыгъэми, шымэ япырхъ макъэ пIэжэн плъэкIынэу щытыгъэп. 
Адыгадзэм зэщиутыгъэ псыдзэ макъэр къэзэкъ нэпкъ 
лъагэм дэлъэтэягъ, шхончэо зырызхэм зыкъаригъэпхъотагъ, ахэмэ нахьыби къапэджэжьэу регъажьэ, лъэгапIэмэ 
ащыплъырырэ къэзэкъхэр, адыгэ щынагъо зэрэщыIэр 
къыраушыхьатэу, топгъаокIэ зэджэжьых...
Джа уахътэм, сыхьатыр бгъум ыныкъомэ адэжь, 
адыгэхэр Пшызэ зыщызэпырыкIыгъэ чIыпIэм шы илъыгъо 
зытIукIэ пэчыжьэ яплIэнэрэ Петровскэ къэзэкъ плъырыпIэм 
Власов генералыр уплъэкIун IофкIэ щыIэу къычIэкIыгъ.
Адыгэ шыумэ апэ къифэрэ пстэури Iурагъэхзэ, Петровскэ къутырмэ алъэныкъо загъэзагъ.
- ПсынкIэ,- Власов генералым Журавль старшинам 
риIуагъ, уикъэзэкъхэр зыдещажьэхи, адыгэмэ ауж ихь, 
шъуяу. Адыгэмэ апэкIи абгъукIи Табанецым икъэзэкъхэр 
къапэуцущтых. ТIэкIу зытешIэрэм, шъукъэщтагъ ашIожъугъэшIи, къыкIэшъуIэжь, тэ мыдыкIэ такъыпэтIысыщт.
Журавль старшинам фагъэуцугъэ пшъэрылъыр ыгъэцэкIагъ. Шы илъыгъо зытфы-зыхкIэ адыгэмэ акIахьэхи, 
акIыбкIэ шхонч зао арашIылIагъ. Славянскэ уцупIэм топищ 
ягъусэу къэзэкъхэр къизыщыгъэ Залесскэ есаулыри, 
Табанецым иемэ аготэу, адыгэмэ апэкIэ къиуцуагъ, къахэуагъ. Ахэмэ къадырагъаштэу шъофым итэкъогъэ къэзэкъ 
плъырыпIэмэ ямашIо, чэщ шIункIыр къызэлъагъэнэфэу, 
къызэлъыкIагъэнагъ, ятоп-шхонч омакъэхэми, яшы лъэбжъэ зэпэджэжьхэми, цIыф зэрэгъэкуохэми зыкъыщапхъотагъ. Бгъу пстэури мэшIо пчыпэ зэхау, шыбгъэ зэутэкI, 
щэ шъуй макъ...
- Сыд джыхьнэм машIу тызхэфагъэр! - Щырыхъукъо 
Тыгъужъ ыкIыбкIэ гукIодыгъо макъэ щызэхихыгъ.
- Щыгъэт, Iиман зимыI! - фэгубжыжьыгъ.- УлIба "аI" 
пIожьэу, яу джаурмэ, ашъхьэ шIогъэлъэт!
Сыд фэдэу дзэпащэмэ зашIыгъэми, къажэхэкIотэрэ 
машIомрэ къатырапхъэнкIэрэ пцэшIуащэмрэ адыгэ шыухэр 
къагъэщтагъэх, зэкъэчъыхьагъу имыкъукIэ, апэ зыгу 
къэкIыгъэри умышIэнэу, къагъэзэжьыгъ.

--- Page 188 ---

Джары Власов генералри зыфэягъэр. НэмыкI къэзэкъ 
чIыпIэмэ къарычъыгъэ топ зыIыгъ шыухэмрэ лъэсыхэмрэ 
нахь гуих-псэихэу къапэуцугъэх. Топыщэхэмрэ пцэшIуащэхэмрэ зэхаукIыхьэрэ адыгэ шыумэ ясэмэгубгъукIэ 
агъэзагъ, бжыхьэ чэщ шIункIым Къылыщтыку темэн зэхэшъухьагъэм, къэзгъэзэжьхэрэр аужкIэ къикIрэмэ раутыжьхэзэ, хитэкъуагъэх. Шыхэр, цIыфхэр темэным зыхелъашьох, зэрэгъэкуох. Темэн пшIапшIэм къыхэпшыжьрэмэ 
къэзэкъ сэшхор, къамэр атыракъутэ, мэзахэм щалъэ гъущамылъэгъуми, зыпсэ кIэбэныжьрэ цIыфмэ шхончаохэр 
ашъхьащытых, ящэмэ ашъхьасхэрэп, хъыерэмэ агу атырагъэпщахэ, аIапэ къафэзыщэйрэмэ шхонч лъэбкIэ яох. 
ЕтIэпсым къыхэпшыжьрэмэ сэшхоогъукIэ ашъхьэ шIуагъэлъэты, лъапэкIэ темэным хадзэжьы...
Шыхэр мэщыщых, цIыфхэр мэкуох, зэлъэтхъох, зыр 
зым ышъхьэ тепшыхьэ. Бжыхьэ чэщым зыкъызэкIих къэсми, 
темэн заом итхьамыкIагъо къэнафэ.
ЛIы цIыкIу ушъэгъэ пытэу Власов инэралыр къэзэкъмэ 
апэ ит, сэшхор ихыгъэу темэн гъунэр къыречъыхьакIы, 
зышъэ икIыгъэ къэзэкъхэр кIодыпIэм ифэгъэ адыгэ IэпыIэгъунчъэхэм атырегъэгушIухьэх:
- Шъуяу, къэзэкъхэр! ШъуукIых, темэным ежъугъэтхьалэх басурманхэр!
Щырыхъукъо Тыгъужъ иш бгъэкIэ зыригъэдзымэ 
зэхэфэжьызэ, сэшхори зэриIыгъэу, темэным къыхэпшыжьы, 
ишыкIэ зыкъыпызышIэгъэ лIышхом къыгъакIорэп. Къэзэкъмэ ар алъэгъугъэшъ, ясэшхо къипхъотыгъэхэр фагъэлъагъо, кIэнакIэх, дэхьащхых, екуох.
- КъакIо, къакIо, зэ темэн гъунэм къынэс, адыгэ 
шъхьэпцIэнэжъ!..
- Модэ, кIэзыIэжьыгъэ шыур шъумыгъакIо!..
Затхъохэмэ-къызэтхъожьхэзэ саем чIезэрэгъэлъэшъорэ адыгэмэ сыд пае пкIэнчъэу щэр атебгъэкIодэжьын 
аIомэ адэхьащхыхэу нэмыкI къэзэкъхэри темэн гъунэм 
Iутых.
Темэным чIилъэшъорэ шым ыкIыIу лъэгонджэмышъхьэкIэ тесыр онэгум къетэджыкIышъ, ыIэхэр дэгъэчъэягъэхэу, псы шъугъэм къыщыхъурэм пымылъыжьэу, маджэ:
- Алахьу акбар! Алахьу акбар!..
- Мо нэмазышIыр къешъуутэх! - Залесскэ есаулым 
къэзэкъ горэм ишхонч къыIэкIетхъы.

--- Page 189 ---

- ИщыкIагъэп, есаул,- Табанец полковникым ыдэрэп,- 
тIэкIу шIэмэ, ыжэ саем ыкудэщт. Модэ мо къыхэпшырэ 
шыум шъуфэсакъ.
- Ар зыми кIощтэп, Григорий Кондратьевич,- Залесскэм къыреIожьы, ынэгу къыкIэуцуагъэм къыхегъэкуукIы: - 
Модэ еплъ мохэр яхьэдэгъу зэрэпэгъокIыхэрэм!..
Сэнджалэ зэшитIум ятэ азыфагу дэтэу мэкъэнчъэ Iэ 
зэрэIыгъкIэ саем зычIырагъахьэ. КъипшIэпшIыкIырэ сэепсыр 
ажэпкъ къызыблэкIырэм, аужрэ гущыIэр ятэ ыкъомэ 
ареIожьы:
- Шъугу къысэшъумыгъабгъ, сикIалэхэр... Цыхагъи 
пый пашъхьэм къызыщыхэшъумыгъаф...
- Сыд мохэмэ, басурманмэ, ялIыгъэ теплъэу тызфыщытыр, къамылым машIо кIэтэжъугъадзи, хэтэжъугъэгъэстыхьэх! - ащыщ горэм къыIуагъ.
Щырыхъукъо Тыгъужъ иш ыкIэ пышIэгъэ лIым Агой 
Пщымафэ фэгубжыгъ:
- Тхьамэтэфом ишыкIэ тIупщ, тэмэным хэгъэкI!
Хьадэгъум зынэ лъы къытыригъэлъэдэгъэ лIышхом 
епIорэр зэхихыжьынэу щытыгъэп. Щырыхъукъо Тыгъужъ 
иш джыри зепхъуатэ - чIыпIэ икIырэп, бгъэкIэ зэхэфэжьы. 
Темэныбгъум Iут къэзэкъмэ Iэ къыфашIы, къыкIэнакIэх.
- Армэ, Алахьэм къысфегъэгъу, узгъэохъури джаур! - 
Щырыхъукъо Тыгъужъ сэшхоогъукIэ ишыкIэ пышIагъэм 
ышъхьэ шIуегъэлъэтышъ, нахь шъхьафит зешIы, ар зылъэгъугъэ къэзэкъхэри зэтырегъакъэх.
Власов генералым Щырыхъукъо дзэпащэр къешIэжьы:
- Щырыхъукъо Тыгъужъ ар!.. Псаоу къысIэкIэжъугъахь!
- А зыр пфэшIэнэп, Власэжъыр! - Тыгъужъ игухьагужъ ежьыри, иши, къыгот Агой Пщымафи кIочIакIэ къахилъхьэу адыгабзэкIэ къызбгырыугъ.- НекIо, Агоир, 
Алахьэм ыIорэр хъун, мо къэзэкъмэ Iэ пцIанэкIэ таубытынэу 
яхьисапышъ, шыбгъэкIэ, сэфокIэ тягъау!
Щырыхъукъо Тыгъужърэ Агой Пщымафэрэ ошIэ-дэмышIэ илъыгъокIэ темэным зыкъыхадзыгъ. Ащ фэдэ 
хъуным емыжэгъэ къэзэкъмэ ахэлъэтхи, Пшызэ лъэныкъокIэ задзыгъ. Къэзэкъ шыухэр алъежьагъэх, акIэлъыуагъэх. Тыгъужъ къызызэплъэкIым, ежьмэ анэмыкIэу адыгэ 
шыу гори ауж итыгъ, ащ къыкIэхьэ-къыкIэмыхьашъохэу 
къэзэкъ шыухэри къалъычъэщтыгъэх.

--- Page 190 ---

Щырыхъукъо Тыгъужъ къызэкуокIыгъ:
- УиджабгъукIэ гъазэ, Агоир, сэ нэпкъым себгъучъэщт, къэзэкъхэр зэбгырытымыщмэ, къыткIэхьащтых!
Агой Пщымафэ иджабгъукIэ кIэбгъулъыгъ, джа дэдэри 
ыуж ит шыуми ышIагъ, нэпкъ мылъагэм епкIэхыхи, псым 
хэпкIагъэх. Нэпкъым зыщизытIэгъэ къэзэкъ шыу зыщыплIыр 
адыгэ шыумэ алъыощтыгъэх шъхьакIэ, адырэ нэпкъым 
ядзэ пащэ зыдэчъэрэ лъэныкъор янэплъэгъу гумэкIэу 
техьажьыгъэх.
Щырыхъукъо Тыгъужъ итхьагъэпцIыгъэ, ежь зэрэгугъагъэу, къыдэхъугъ. Къэзэкъ шыу нахьыбэу Залесскэ 
есаулымрэ Журавль старшинамрэ зипащэхэр зылъищэхэзэ 
заулэрэ чъагъэу, нахь нэпкъ тешъом зынэсым, кIэкIэу 
ыгъази, Пшызэ хэпкIагъ, шыIупIэм гошIагъэу адыгэ нэпкъым 
есылIэжьыгъ. АдыгэчIым ылъапэ къызэрэтыридзэжьэу, 
къэзэкъмэ апымылъыжьэу, Къылыщтыку темэн шъугъэмкIэ плъагъэ, къамыл мэшIошхори ащ хэстыхьэрэ 
адыгэхэри ынэгу къыкIэуцуагъэх, зыфэамалынчъэ тхьамыкIагъом ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.
Мэз чIэгъ зэрэхъоу, Щырыхъукъо Тыгъужъ ищыгъынмэ 
псыр къазэрэпыжъожъурэм, зэрэшъхьапцIэм гу лъитагъэми, игъусэгъитIур къызэригъотыжьыщтым еусэу чъыг 
къогъу зишIи, дэIуагъэ. Нэфшъэгъо мэзым изэгъокI загъорэ бжыхьэ къолэбзыу зырызмэ къаукъо нахь, ежь 
зыкIэхъопсырэ цIыфымэ гори хэурэп. Сигъусагъэ горэхэр 
згъотыжьыгъэмэ дэгъугъэ, ыIуагъ. Ардэдэми, ыгу илъыр 
къашIагъ пIонэу мэзыгум къыщыджагъэм ыцIэ къыриIуагъ, 
Агой Пщымафэ ымакъи ышIэжьыгъ, зыпэгъокIыгъэм 
еупчIыгъ:
- Уауж итыгъэр тэ щыI, Агоир? Псауба?
- Псау, Тыгъужъ, псау. КIэлэ чанэуи къычIэкIыгъ, машIо 
къешIы.
- Хэтмэ ащыщ?
- Олахьэ сымышIэ, нэIуасэ тызэфэхъугъэп.
- МашIо пIуи?.. Мы дунай цIынэм тыдэ машIо къырихыщт?
- Сэри ар сIогъагъэ,- Пщымафэ ынэгу пшъыгъэ щхыпэ 
тIэкIу къечъагъ,- ау ипэIо шыгу иIэбэжьи къырихыгъэ 
штаукIитIумэ зэогъукIэ бзыуцыф шъагъэм машIо хыригъэдзагъэу уиджэмакъэ сыкъыкIэрищыгъ.

--- Page 191 ---

- Олахьэ машIо тищыкIэгъагъэм, ау!..- Тыгъужъ 
зыгъэгумэкIырэм ышъхьэ къырихыгъэп, заулэрэ кIуагъэхэу 
къыIуагъ: - Мыщ фэдэ тхьамыкIагъо къытэхъулIэн Iоу 
нибжьи сымышIагъэ... Къэзэкъмэ зи къытагъэлыгъэп... 
Алахьэм фэхыгъэмэ, тэмэным хэкIодагъэмэ ягунахь къысфегъэгъу... Чэщтэом бэрэ зыфэдгъэхьазырыгъ, ау къумалхэр къытпэшIуекIуагъэхэкIэ сенэгуе... Тыгъужъыкъо 
Къызбэч тхьамэтэфор типэщагъэмэ, ар къытэмыхъулIэныекIи мэхъу... СыдынэкIэ цIыфмэ апашъхьэ сихьажьыщт, 
фэхыгъэмэ ясабыймэ, янэмэ, яшъузмэ саIуплъэжьыщт? 
СипаIо къызщысынагъэм сшъхьи къыщысынэн фэягъэ!..
- Зымыухыжь, тхьамэтэфо, тэ тизакъоп тхьамыкIэгъофор къызэхъулIагъэр... Сыдэу тшIын, тынасыпынчъ... 
УмакIэ зыхъукIэ, утхьамыкI, тэ зэкIэри къытэнэцIы, ташхы... 
ЕтIанэ, о уизакъопи шапсыгъэ-натыхъое-жанэ дзэм пащэу 
иIагъэр? Лъэпкъ пэпчъы пэщэ заулэ, ауж итхэми апэ 
зашIыжьэу, иIагъ.
- Ары шъхьакIэ къыбгурыIорэба, Пщымаф, дзэ пэщэгъур зэрэпсаоу сэри зыпшъэ илъыгъэр...
- КъызгурэIо, нахьыжъ, къызгурэIо, тхьамэтэфо... 
Ау ПшъэдэкIыжьыр уизакъоп, зэкIэми зэдэтэхьы... Бжыхьэ 
чэщ шIункIым о къызэрэпшIошIэу, тэмэным ащ фэдиз 
хэмыкIодэгъэнкIи мэхъуба... Мары, тэри тыкъыхэкIыжьыгъ, 
нэмыкI шыухэри, лъэсхэри хэкIыжьхэу слъэгъугъэ...
Тыгъужъ исэмэгубгъукIэ къыгот шыу ушъыякIом 
къыIорэр ышъхьэ имыхьажьэу, зэкIэри зэфэзыхьысыжьырэ 
иадыгэ шъхьэкIо гукъао джыри зэ хьылъэу хигъэщэтыкIыгъ, 
ежь фэшъхьаф къэмынэжьыгъэ пIонэу зэгыижьыгъ:
- Щырыхъукъор, зи хъун къыохъулIагъэп, улIыгъэнчъэу, уакъылынчъэу укъычIэкIыгъ... Ппсэ къызыолыжьым, 
бэйтэмал, уипаIуи къыолыжьын фэягъэ... Сыдэущтэу 
ушъхьапцIэу чылэм удэхьажьыщт, шъузым ыпашъхьэ 
уихьажьыщт?!
Агой Пщымафэ ошIэ-дэмышIэу шым зырыригъэтIагъ, 
зэрэщыгъупшэжьыгъэр шIоемыкIоу къыхэкуукIыгъ:
- Тхьамэтэфо, къэзэкъмэ непэ дейлэ сашIыгъэмэ 
сшIэрэп, къысфэгъэгъу, уипаIо мары, сионэкъуапэ пылъ!..
- Ы-ы! - Щырыхъукъо Тыгъужъи иш зырыригъатIи, 
къыдигъэпкIэягъ.

--- Page 192 ---

- Е зиунагъо бэгъон, зимафэ мэфишъэ хъун Пщымаф, 
уянэ лIэу укъилъфыгъ, сшъхьэ къэпщэфыжьыгъи! Тхьэуегъэпсэу, сшынахьыкI!..
Щырыхъукъо Тыгъужъ зэу адыгэ тхьамыкIагъор щыгъу пшагъэу ипаIо ыбгъэ сэмэгурэ ынэкIушъорэ анигъэси, 
зэрэцIынэу зыщилъэжьыгъ, нэшIукIэ къыфэзыхьыжьыгъэм 
къыфыреплъэкIыгъ. Дэжъые чъыг куашэмэ захэкIхэм, 
мэшIуамэр шыуитIумэ къакIэуагъ, ыгъэгушIуагъэх. Гъончэдж чIэгъычIэлъ пIонэкIэу машIом зезгъэурэ кIалэм 
нахьыжъхэр зелъэгъум, гузэжъо-гумэкIыкIэ чъыгэе къогъум зыкъуидзагъ.
- Ар умышIэ, сикIал,- Щырыхъукъо дзэпщым къыIуагъ,- тинахьыжъыгъэ адыгагъэ къызэрепхырэмкIэ тхьэуегъэпсэу, цIыф укъыхэкIыгъ. Ау джы непэ тызэрыфэгъэ 
чIыпIэм тищи зэфэдэ тишIыгъ. А пщыгъри, чIэгъчIэлъ нахь 
мышIэми, гъончэдж, сикIал, къыкъокI, уилIыгъэ нэгу зэ 
сыкIэгъаплъ, тызхэфэгъэгъэ джэхьнэмым зыкъыхэпхыжьын 
ппшъэ ифагъ, афэрым.
- Ащ фэдэ гущыIэшIухэр, нахьыжъ, къыстэфэрэп 
сэ...- илъэс пшIыкIубл-пшIыкIуй зыфэбгъэшъошэн кIэлэ 
ищыгъэ пэшхор укIытэзэ, чъыгэе къогъум къыкъокIыгъ, 
иджанэ игъончэдж чIэгъычIэлъ пэIуихъуагъ.- Шы чан 
сыгости, сыпсынкIэти къэзэкъхэр шъо къышъупылъ аIозэ, 
тэмэным сыкъыхихыжьыгъ, шъуауж сыкъихьагъ... Къэзэкъ 
шыухэр зэбгырышъущыгъэти, тхьэуегъэпсэу, нахьыжъ, 
сыкъялыжьыгъ.
- Шыу зэбгырыщмэ ахэошIыкIа? - Пщымафэ зэхихыгъэр шъаом римыпэсэу еупчIыгъ.
- Шыу зэбгырыщмэ ахэсымышIыкIыщтыгъэмэ, нахьыжъ, титхьамэтэфо къэзэкъ шыухэр зызылъещэхэм, 
уауж сыкъилъэдэщтыгъа!..- КIэгупшысыхьажь псынкIэкIэ 
игъончэджи иджани зыщилъэжьыгъ.
- Мы къэпIуатэрэмэ, сикIал, хэт гу алъыуигъэтагъ? - 
щыгъын цIынэхэр зэрэщыгъхэу машIом зезгъэущтыгъэ 
Тыгъужъ еупчIыгъ.
- Зимафэ мэфишъэ хъун ХъорэлIыкъо Мэрчан ары.
- Аущтэу оIомэ дэгъу, сикIал. Тхьэуегъэпсэу, сыгу 
къыдэощае. Джы узщыщыр тэгъашIэ.
- ХъорэлIыкъо Мэрчан ичылэ Мэрчанэ сыщыщ. СцIэр 
Къэгъэзэжь. Чылэм къызэрэщысаджэхэрэр, шъушIосыушъэфынэп, Пэшъукъ. Къыстэзгъэнагъэри Хъан-Джэрый 

--- Page 193 ---

зыцIэ СултIанмэ япщы шъаоу Екатеринодар къэзэкъ пытапIэм щырагъаджэрэр ары. Зэ моу зэопIэ утыгуми гъогупэ 
зэхэкIми зэгорэм сыщыIугъакI, ипэшъукъыгъи икъумалыгъи зыдезгъэшIэжьэу, Шъэое фэкъолIыр ятэ зэрэдэзекIуагъэм фэдэу, сэри ащ ыпэтх зэпысыутыщт!
Щырыхъукъо Тыгъужърэ Агой Пщымафэрэ шъэо 
къежьэгъакIэм иаужрэ гущыIэ гукъаомэ зэфычIагъэплъыгъэх. Ау Пщымафэ зыгъапэрэмкIэ емыупчIын ылъэкIыгъэп:
- ЗыгорэкIэ Шапсыгъэ Бамбэт ошIа?
- СымышIэу! - раIуагъэр шIогъэшIэгъонэу Пэшъукъ 
къызIуипхъотыгъ.- Тыгъоспчыхьэ Пшызэ къыддисыкIыгъэмэ ахэтыгъи ар. Къызготэуи ынаIэ къыстэтэуи къэзэкъ 
нэп къыми къыздыдэчъэегъагъ, къэзэкъ уцупIэм текIу 
зэхъум, сшIокIодыжьыгъ. Ари лIы пхъаш, шы дэгъуи госыгъ.
- Джа лъэхъаным, тызэрэшIэщтыгъэп нахь, сэри 
сышъуигъусагъ, тызэшIомыкIодыным пае тызэджэжьыщтыгъэ.
- Ора, нахьыжъ, "Бамбэт" зыIо зыпытыщтыгъэр?
- Олахьэ сэрым, къытэбгъэфагъ... Ярэби, псауа шъуIуа 
а тхьамыкIэжъыр?
- АщкIэ, нахьыжъ, узгъэпцIэнэп, къыосIон сшIэрэп...

--- Page 194 ---

ЛIыхэр зыфэгумэкIыщтыгъэхэ Бамбэт ищыгъынмэ 
темэн етIэпси, гын гъозыми къакIэмыуагъэу, гъушъэбзэ-къабзэу, зигъусагъэмэ къызагъэзэжьыкIэ, тэри тызэуагъ, лъыри дгъэчъагъэ, сэшхо чIэгъми тыкъычIэкIыжьыгъ 
ыIозэ ахэхьажьынэу, Къылыщтыку адыгэмэ къыщяхъулIагъэм щымыгъуазэу, мэзым икуупIэ хэсыгъ. Сыд 
силажьэр, тыгъоспчыхьэ Бамбэт ышIагъэм гукIэ зыригъатхъэу, лы гъэгъугъэ чъыIэр мэшIуашъхьэм щигъэфабэзэ, 
щхыпцIыгъэ, нэбгыритIоп, нэбгырэ тIокIэп, мощ фэдиз 
мацIэу зишылъэбжъэ макъэ зэхэзымыхыжьрэмэ сахэмыты 
мыхъунэу... Адыгэ цIыкIур егъашIэм лIыгъэм еукIышъ, 
къэрэбгъагъэкIэ къызытезгъэгущыIэнэп сIуи, садежьэгъагъ... Алахьым ешI а сызхэфэгъэгъэ мацIэм цIыфми 
шыми къэзэкъ шъофым къыринэщт купыр... Агой Пщымафи ипэIожъ шъхьащыушъуашъоу исабый бынмэ ахэзымыгъэсыри, ишъузыжъ джадэ икIэпхын къогъу къозымыгъэсыри сшIэрэп. Ащ илажьэкIэ, тхьэ нахь сымышIэу, 

--- Page 195 ---

нэмазым сыкъытырищи, мы бырсырым сыхидзагъ... А 
лIы къэбзэжъым Тыгъужъыкъо Къызбэч ыпсэ къэзэкъ 
сэшхом къыщиухъумагъэба, уIагъэуи шыплIэкIэ 
къыхьыжьыгъ. Эй, силIыхъужъ, ащыгъум тыгъоспчыхьэ 
Пшызэ тызэпырыкIыным ыпэкIэ, кIэзэзэу къызготыгъ. Мощ 
фэдэ къэрабгъэхэм урягъусэу чэщтео укIо хъуна!.. ЛIымэ, 
Щырыхъукъо Тыгъужъышъ ипащэр, къерэгъэгъун. Ары, 
ащ фэдэ лIыгъэ ыпшъэ ифэн - гъэгущыIэ, гъашхэ, ишъузыжъ кIэрыгъэс. Тэ щыI джы ар? Петровскэ къутырым 
даукIыхьагъэу къо цуем хэлъынкIи пшIэнэп. ЦIыфым ежь 
зэримышIэжьырэр къехъулIэрэпышъ, сыдкIэ ащи зезгъэгъапэра? Шъэуае икъэбар зэридзэрэмэ Агоири ащыщыгъ, 
джы ахэмэ япчъагъэ зы нэбгырэкIэ нахь макIэ хъун...
Бамбэт мыгузажъоу, лы гъэгъугъэ улэбыжьыгъэм 
ифэбэгъэ-IэшIугъэ зэхишIэу, игупшысэхэри ежь зэрэшIоигъоу зэхифхэу, пчэдыжьышхэ ышIыгъ. Псы гъэжъогъэ 
стырыри, бжыхьэ пчэдыжьыпэ чъыIэр зыхыригъэфэу, 
тыришъухьажьыгъ, тIэкIурэ машIом зыригъэоу щысыгъэу, 
мэзым изэгъокIрэ Пшызэ Iушъо игупсэфрэ ящынэгъо шъэф 
къышъхьащыуагъ, зыгори ынэ къыпэIумыхьажьэу, дэIуашэзэ къызщытэджыкIыгъ. Жьы къымыщэу, шъхьэр унэзэфэ, дэIуагъэ. Гуцафэ горэ езыгъэшIын зэхихыгъэп. ЕтIанэ, 
Пшызэ Iушъо чыжьэкIэ, Къылыщтыку темэн кIэимкIэ 
макъэ хэр къыщыIухэ фэдэу къыщыхъугъ, шIу зэрэщымыIэм 
егуцэфагъ.
- НекIо, Лъэкъоф, псыIушъомкIэ тыкъэгъаплъ,- Бамбэт шым риIуагъ,- тхьамыкIагъо къытэхъулIагъэкIэ енэгуягъо!.. Джары сэ сIорэр, делэу къысэрэмыплъых сэзгъаIорэр!..
Пшызэ Iушъо Бамбэт екIу къэсми, адыгэ-къэзэкъ 
зэпэджэжь макъэхэр, шхонч омакъэхэр зэхехых. Къенэпэшъоорэ чъыг къутамэмэ ыли амыгъэузыжьэу шыр 
хигъэчъыкIзэ, адыгэ-къэзэкъ купитIур зыщызэпэIут чIыпIэм 
пэчыжьэкIаеу, ау зэфадзырэр къылъыIэсэу Бамбэт псы 
Iушъом Iулъэдагъ. Онэгум зыкъыридзи, шым ыбгъэрэ 
ылъакъорэ атеуIи, чIым зырыригъэдзыхыгъ, ежь пцел 
зэхэкIыхьагъэмэ ахэтэу мэдаIо.
- Къэзэкъхэр! - адыгэ нэпкъым урысыбзэкIэ теIукIы.- 
Къылыщ темэныр къышъуфэдгъэгъущтэп!
- Темэн шъугъэрэ пцэшIуащэрэ шъудырыщтмэ, джыри 
шъукъызэпырыкI,- адырэ нэпкъыми къытеджыкIыжьых.

--- Page 196 ---

"Хэт щыщых ахэр!" - зыIэхэр пхыгъэхэу къэзэкъмэ 
афырэ адыгэ нэбгырэ тIокI фэдизыр Бамбэт зелъэгъум, 
гукIэ хэкуукIыгъ.
- ТыкъэшъошIэжьмэ, тызэрэпсаур тибынмэ тфяшъуIожь! Тэры, нэмыкI нэбгырэ заул тэмэным хагъэзыхьэгъэ 
адыгадзэм къахэкIыжьыгъэр!..- Ардэдэм лIы мэкъэшхо 
горэ гъэрмэ къахэджыкIыгъ, къэзэкъ шхонч лъэб огъури 
ыпшъэ дэфагъ.
Адыгэ гуIэ макъэхэр мыдырэ нэпкъым теджыкIыжьыгъэх:
- ШъукъэтэшIэжьы, Ахьмэд!..
- Зыжъугъэпыт, Исмахьил!..
- Къэзэкъмэ шъуакъыIытхыжьыщт, Щахьбан!..
ЫIэ зэрэпхыгъэу, лIы кIэко цIыкIу горэ гъэрмэ къахэлъэтыгъ:
- Къэзэкъ гъэрым сыщыIэн нахьи псым серэтхьал!
Лъэбэкъу дзыгъо заулэ нахь имыфагъэу, къыкIэлъежьэгъэ шыум сэшхоогъукIэ хигъэфагъ. Ащ нэмыкI лIы 
Iэм-лъэм горэми къылъычъэхэзэ, нэпкъым къепкIэхыгъ, 
псым къычIэужьыгъэп. Къэзэкъхэми сэшхо ихыгъэ-шхонч 
къэщагъэхэмкIэ адыгэхэр къаухъурэигъэх.
Ащ нахьрэ Пшызэ Iушъо зэрэIумытыжьышъущтыр, 
тыгъоспчыхьэ зыхэтыгъэ адыгадзэм къехъулIагъэр Бамбэт 
къыгурыIуагъэу, псаоу къызэрэнагъэм кIэгушIущтмэ, 
зигъусагъэмэ анахьыбэр темэным зэрэхэкIодагъэр ыгъэещтмэ ымышIэу, шым зыкъыридзи, Пшызэ Iушъо къыIулъэтыжьыгъ.
ЧIыпIэ къин зифэкIэ зэкIужьырэ тIысыпIэм Бамбэт 
зынэсым, чIы тIыгъэм чIэмыхьэу, чъыгэе пхъэтэкъэжъ 
джашъом зэрэтетIысхьэу ыгу Iэсэжь фэдэу хъугъэ, ау 
Пшызэ нэпкъ тырилъэгъуагъэхэр ынэгу къызкIэуцожьхэм, 
ышъхьэ етхъожьэу къызщылъэтыгъ. Лъэкъофым ечъалIи, 
ныбэпхыр фигъэлэнлагъ, етIанэ шэсыжьын гухэлъкIэ ыгъэпытэжьыгъ. Нэ чан-нэшхъэйкIэ къеплъырэ шым ышъхьэ, 
ыпшъэ Iэ щифагъ, еупчIыгъ:
- Сыд тшIэщтыр, Лъэкъоф? ЗысэгъэтхьагъэпцIы сIозэ, 
сэр-сэрэу Iоф зыхэсыдзэжьыгъ...- Бамбэт ытэмэ ефэхыгъэхэр ошIэ-дэмышIэу къыдэоежьыгъэх.- "Ары шъхьакIэ, 
аущтэу тыгъоспчыхьэ сымызекIуагъэмэ, Къылыщтыку 
тэмэны шъугъэм ори сэри хьадэу джы тыхэлъыщтыгъэ! 
ГушIо, ситхьамыкIэжъ, тызэрэпсаумкIэ!.. Сыдигъуа уи 

--- Page 197 ---

Бамбэт хэкIыжьыпIэ зимыIагъэр? Ащ фэдэ Iэджми тыкъялыжьыгъ",- Iалъмэкъым къыринэгъэ зэнтхъ тIэкIури 
Бамбэт шым ритыжьыгъ,- "апэм машIом тешIушIэн. 
Тэмэным щызэуагъэмэ тахэмытыгъэу тызылъэгъурэми 
къашIорэмышI. МашIор къызэзгъэчэпыфэкIэ, зыгъатхъ о, 
ситхьамыкIэжъ. Мо темэныр олъэгъуа? Ащ сыхэпхьанышъ, 
зытIо-зыщэ сыкъыщепхьакIыщт, сыкъыхэпхыжьыщт. ЕтIанэ 
зыдгъэгъушъын, ащ нэмыкIи теусэн... Упсаоу укъызынагъэкIэ, темэным узимытхьэлагъэкIэ, а тIэкIу-шъокIури 
пщэчын..."
МашIор зызэкIегъэнэ уж Бамбэт ыIэгушъо кIэужъунтхи, 
зэлъэегъукIэ онэгу зишIыгъ, сэшхо къипхъотыгъэр ыгъэдыдызэ, темэным хэлъэдагъ, шым шъхьамысэу, бгъэкIэ 
зыщыригъэдзэу заулэрэ къыщырифэкIыгъ. Темэн етIэпсыр 
къапытIэтIэу тIури къыхэкIыжьыгъ, ар имыкъоу, бгырыпх 
пхыпIэм нэс чIигъабзэу, ежь Бамбэт изакъоу темэным 
хэхьажьыгъ, зыхилъашъо хъуи, сыгу-сыбгъэ ыIозэ, ерагъэу 
къыхэпшыжьыгъ.
- Джы сшIэщтыр ошIа, Лъэкъоф?..- Бамбэт мэшIо 
пашъхьэм зызщегъэпсэфым, шым риIуагъ: "ар зысымышIэкIэ, сылIэп... ЛIыгъи схэлъэп... Хэти цыхьэ къысферэмышIыжь... СшIэщтым укъеплъыныр ищыкIагъэп. 
Уфаеми, къеплъ, о узэрэбзэмыIум фэдэу адырэ сиджэгъогъу купри бзэмыIугъот... Моу ско сэмэгу лъэныкъо, 
шIой хэмыхьаным пае, тIэкIу сытелъэкIыхьан... Лъы бащэ 
къимычъынэу скопкъ пыспхыкIын... УIагъэр зэрыспхыжьыщтыр? - Бамбэт джанэр зыщиути, джэнэ чIэгъычIэлъыр 
зэгуитхъыгъ. Джэнэ кIыIутелъыр зыщилъэжьи, бгырыпхымкIэ сэмэгу копкъыр пипхыкIыгъ, зэдысыжьыгъ: - Ары, 
моу мыщ дэжьыр, мы лыпцэр ары!.."
Бамбэт илыуз куо макъэ мэзыр зэтыричи, зыкъызэрипхъотагъэм фэдэу ошъо чIэгъым, кондэ цунэмэ, темэнылъэ чIыпIэмэ захиушъэфэжьыгъ. Пхъэтэкъэжъым 
зызыредзыхым, лъыр къызэрычъырэ кошъо уIагъэр 
ыIыгъэу заулэрэ чIым зыщигъэчэрэгъугъ, етIанэ лъэкъо 
джабгъумкIэ пкIэзэ, къыричъыхьакIыгъ, чъыгым кIыбыкIэ 
зыригъэкIи, цIацIэмэ хъуанэзэ, уIагъэр ыпхыгъ, уIэгъэшхо 
зэрэзытыримыщэжьыгъэм гу къызыIэпыригъэшIыхьажьыгъ. 
НапIэхэр едзыхыгъэу, ыIупшIакIэ IуишхыкIыжьэу Бамбэт 
лъыр уцуфэ чъыг лъапсэм исыгъ. Ащ ыужи пхыгъакIэр 
зэригъэушIоищтым пае етIэ цIынэр тырилъхьэмэ 

--- Page 198 ---

тырихыжьызэ, щэджэгъо тыгъэр чъыг шъхьапэмэ къашъхьэщэуцофэ щысыжьыгъ. ЕтIанэ пкIэзэ ионэш зекIуалIэм, 
зэрэхэукъуагъэр къыгурыIуагъ: аI-анасын, сызэрэшэсыжьыщт лъэрыгъ лъакъом сеIэн фэягъэп... Алахь зизакъом 
ащ нахьрэ къин къысферэмыхь, ащи хэкIыпIэ имыIэу щытэп. 
НекIо, Лъэкъоф, ситхьамыкIэжъ, пхъэтэкъэжъым къекIуалI..."
Пшызэ Iушъо екIурэ гъогур зэрэзэгъокIыр Бамбэт 
шIогъэшIэгъон, тэ хъугъэха къэзэкъмэ къялыжьыгъэ адыгэхэу пчэдыжь мыщ хэтыгъэхэр? Сэщ фэдэ гъощагъэ гори 
къакIэкIэзыгъэнба? Къэуцугъ, дэIуагъэ, мэзыр зэгъокIы, 
джагъэ:
- Эй, шапсыгъэхэр, сызэхэшъоха, тэ шъущыIа?
- Хэт сэIо мэзым куо-хьау хэзышIыхьагъэр?! - яши 
ежьхэри темэн мэIу зэхэхъухьажьыгъэхэу ыкIыбкIэ зэкIэкIэситIу мэзым къыхэкIыгъ.
- Шъора, Бэчмыз!.. Гъэзалый!..- Лъэкъо уIагъэр 
лъэрыгъым имылъэу, егъэлъагъо пIонэу, Бамбэт апэгъокIыгъ.
- Тэры, Бамбэт, тэры, Алахьэм шIукIэ тызэфехьыжь!.. 
Оры, о сыдэу ухъура?
- Сэри сызэрэшъулъэгъу, скъошыжъ тхьамыкIэх, 
Къылыщтыку тэмэным1, е-о-ой, джэхьнэм чIыпIагъ ар... 
Сыкъелыжьыгъ...
1 Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум иятIокIэнэрэ илъэсхэм шапсыгъэмэ я Къылыщтыку темэн хэкIуадэ анахь тхьамыкIэгъошхоу къяхъулIагъэмэ ащыщ. 
Ар 1821-рэ илъэсым, октябрэм и 2-м ибжыхьэ чэщ зыхъугъэр. "Матвеев 
атаманым илъэхъан Черномориер" зыфиIорэм ар мырэущтэу къыщетхы: "Адыгэмэ ятхьамыкIагъо нэфшъэгъо пчэдыжьым къыушъхьафыгъ: Къылыщтыку темэн шъугъэм шапсыгъэ шъэ пчъагъэр хэIэкIагъэу 
хэлъ. Зыпсэ зытырэ цIыфхэмрэ шыхэмрэкIэ темэныр мэушъуашъо, 
къепIонкIыкIы. ЕтIэпсым чIихьэрэмэ яхьэдэгъу щэIурэ якуо макъэрэ 
тыдэкIи щызэхэохы... Джа тхьамыкIэгъо мафэм Къылыщтыку темэным 
пыибэ хэкIодагъ, ежь шапсыгъэмэ къызэраIорэмкIэ, нэбгырэ 1200-м 
къехъоу ары. Ащ нэмыкI адыгабэмэ Петровскэ къутырхэм яхьадэгъу 
щагъотыгъ, ядзэпэщэ 20-ми ядэжь агъэзэжьыгъэп. А чэщ закъом 
исыхьат зыщыплIым къэзэкъмэ шапсыгъэ быракъи 2, зы дзэпщ, дзэлI 
42-рэ гъэры ашIыгъ, шы дэгъу 516-рэ нэмыкI Iэшэ зэтегъэпсыхьагъабэрэ 
къаIэкIэхьагъ. Ащ къыкIэлъыкIогъэ мафэхэми, мазэхэми адыгэ сэшхохэр, къамэхэр, шхончхэр, ашъоджанэхэр, уанэхэр темэным къыхах 
зэпытыщтыгъэх.
Власов генералым итекIоныгъэ осэшхо фишIызэ, Кавказым и 
Апшъэрэ штаб иIэшъхьэтет мырэущэу Ермоловым фетхы: "...Власов 
генералым апэрэ уасэ зиIэ Аннэ иорден къыфэжъугъэшъошэнэу сышъолъэIу. Ащ нэмыкI орден пчъагъэхэри иIэх. Ящэнэрэ уасэ зиIэ Георгий 

--- Page 199 ---

ЯЩЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 200 ---

I
Къылыщтыку тхьамыкIагъор адыгэ шъолъырым бзыу 
шIуцIэу шъхьащыбыбагъ.
Шъэуае Абдзахэ щыIэу Тэзэ Адыгэ ихьакIэщ къэбарыр 
къызыщеIум, гур къыпиIонтIыкIыгъэми, къэзэкъ шъаор 
джы тэ къисхыжьын ыIуи, апэ Пантелей ыгу къэкIыгъ, етIанэ 
ар зыпкъ къикIыгъэ Бамбэти ынэгу къыкIэуцуагъ. Ари а 
чэщым темэным хэкIодагъэмэ, силъышIэжькIи, сызфэлъыхъорэмкIи, гущыIэу стыгъэмкIи сыхьаулыягъ, сиегъэшIэрэ чIыф.
Шъэуае ынэтIэбгъу лъы стырыр къеуагъ, Iэпкъ-лъэпкъыр къызэкIигъэплъагъ, къызщиIэтыкIыгъ, блэбгъу тыркъори къыхэузыкIыгъ, чэщ мэзахэм къыукIынэу Бамбэт 
къызэрэфэкIогъагъэр, гъунэгъумэ яхьэ къызэригъэнэжьыгъэр джыри ыгу къэкIыжьыгъ, Анфиси ынэгу 
къыкIэуцуагъ.
Бысым ныбжьыкIэм ыпашъхьэ плъырыгъэ къызэрэщыхэфагъэр Шъэуае тутын хэгъэнэнкIэ хигъэкIокIэжьы 
шIоигъоу джэныкъо машIом дэтIысхьагъ, пхъэцIэкIэ ныкъостыр къыпихыгъ. Тутыныбжъэр хигъэнагъэу зытIо-зыщэ 
ыкъудыигъагъэми, пхъэцIакIэр ыIыгъэу, еплъымэ шъхьэр 
ыгъэсысэу заулэрэ щысыгъ, етIанэ ыгу жьыдэкIыгъо физгъэфэгъэ пхъэцIакIэр ичIыпIэ ригъэкIужьыгъ, мэшIо тхъуабзэри нахь зэкIэблагъ.
- Шъэуай, тихьакIэ,- Тэзэ Адыгэ къыIуагъ,- къысфэгъэгъу, нахьыжъ, уигупшысэ зэпысэгъэу, ау ныпчэдыжь 
тихэгъуашъхьэ нэIуасэ тызщызэфэхъугъэм щыублагъэу 
зыгорэм уегъэгумэкIы, хьылъэ къыпфэхъу. КъызгурэIо, 
КъылыщтыкукIэ адыгэмэ къытэхъулIагъэр тхьамыкIэгъошху, ащ сыд фэдизрэ тытегущыIагъэкIи псынкIэ тфэхъунэп. 
Ау ащ фэшъхьафи къыохьылъэкIы.
иордени къыфагъэшъошагъ. Сэ джы сыкъызкIэлъэIурэ орденыр сызфэлъаIорэм фэшъошэ шъыпкъ. СилъэIу тхыгъэ къызщысыухыщтым, 
Черномор къэзэкъыдзэр Тамань зыщитIысыкIыгъэм щегъэжьагъэу 
мыщ фэдэ текIоныгъэ джы нэс адыгэмэ атыришIыхьагъэп..."
Урысые пачъыхьэу Апэрэ Александрэ Аннэ иорден лъапIэ блэIэбыкIи, ятIонэрэ уасэ зиIэ Владимир иорден Власовым къыритыгъ..."

--- Page 201 ---

- Олахьэ, сшынахьыкI,- Шъэуае ынэгу упсыгъэкIэ од 
ерагъэу щхыпцIышъор рычъагъ,- тидунай гумэкIыгъо 
закIэджэ зэхэлъым... Ащ гушIуагъуи гужьыдэгъэкIыгъуи 
къыхэмыхьэу сIорэп, ау жъалымагъэр нахьыбэрэ къыщытекIо...- игъомылэ сапашъхьэми, нэIуасэ тызызэфэхъугъэм 
сыхьат заулэ нахь темышIагъэу сикъэбар дэдэ езгъэшIэнэп 
ыIуагъ, псынкIэуи нэмыкI гущыIэ техьагъ: - Пхъэм, машIом, 
чIыгум, псым бэрэ сягупшысэ. Тыгъэри, уашъори, жьыри, 
жьыбгъэри, мафэм икъэкIуакIи, чэщым икIожьыкIи ары. 
ЦIыфым ихьалэлыгъи, ижъалымагъи, ишъэфи, инафи ахэмэ 
ялъытыгъэджэ сенэгуе.
- Адэ ары, Шъэуай,- ихьакIэрэ ежьырырэ гукIэ зэрэзэпэблагъэхэр игуапэу Адыгэ къызIуипхъотыгъ,- тэри а 
дунаим тыщыщ. ТыщэгушIо, тыщэнэшхъэи, тыщызэрэукIы... 
Тэ, адыгэмэ, тизакъокIэ сыгугъэрэп, Шъэуай. Тыркухэри 
урысхэри ары. Къэзэкъхэми къытхэс нэгъойхэми зэмышIуныгъэр ахэлъ. Ащ къикIрэп цIыфитIу, цIыф лъэпкъитIу 
зэпэуцуныр, зэрэукIыныр.
- Ы-ы, ори арэу оIуа, Адыг?
- СэIо, Шъэуай.
- Ащыгъум а гупшысэмджэ орырэ сэрырэ тызэтефэ,- 
Шъэуае ынэгу шъуагъо джы чэфыр нахь къыхэпсыгъ,- 
цIыфитIу яшIошI зэтефэныр, а зы Iофыгъом ыгъэгумэкIыныр бгъэшIэгъонэу щытэп. Ар щыIакIэм хэмылъыгъэмэ, 
зым ыIорэр адырэм риутыжьэу, агухэр зэщыкIытыгъэх. 
МашIом пэслъхьажьыгъэ пхъэм ар хэлъэп. Джары сызэгупшысэтыгъэр. Зыл агъэузыгъэ чъыгым ихьалэлыгъэ 
згъэшIагъотыгъ. Мары, стызэ, тыкъегъэфабэ, тутыныбжъэ 
хытегъэгъанэ, тегъэпщэрахьы.
- Ары шъхьакIэ, хьакIэ, къысфэгъэгъу, а зигугъу пшIырэ 
пхъэр арба лыгъэр къызыпыкIырэр?
- МашIор бэмэ къапэкIы...- ежь нахь зэриIожьы фэдэу 
Шъэуае къыIуагъ, хэщэтыкIыгъ, зэпыугъо тIэкIу фэхъугъэу 
нахь теубытагъэкIэ къыпидзэжьыгъ: - МашIор пхъэми, 
уарзэми, мэкъуми, ары пакIошъы, цIыфми къыпэкIы. Ар 
зыгъэфедэрэм, зыщагъэфедэрэм елъытыгъ. Сэшхо 
зэпэIудзэми машIо къыдехы... КъылыщкIэй тхьамыкIагъори 
ащ къыпыкIыгъ...
Зэрыт илъэс тIокIым емылъытыгъэу, илъэсыбэ къэзгъэшIэгъэ лIы пытэ гъэтIылъыгъ пIонэу, Тэзэ Адыгэ къыIуагъ:
- КъылыщкIэй тхьамыкIагъо бгъуитIумкIи адезгъаштэрэп. Пшызэ зэпырыкIыгъэ адыгэхэр нахь сэгъэмысэх. 

--- Page 202 ---

Къэзэкъхэри нэIуагъэх... Сэрыгъэмэ, Пшызэ имамыр псы 
гъуаткIо бгъуитIуми зэфэдэу аIузгъэфэщтыгъэ, нэпкъитIумкIи Iэбжым щызэфязгъэшIыщтыгъэп.
- Уяти, уяни, пшынахьыжъи Бурсак атаманым икъэзэкъмэ зэраукIыгъэхэр шIэхышIоу пщыгъупшэжьыгъ, 
Адыг? - ежь Шъэуае ар ыгу имылъ дэдагъэми, бысым 
ныбжьыкIэм къыриIолIэщтыр шIогъэшIэгъонэу, ащкIэ 
джыри зэ ыуплъэкIоу, жъалым шъыпкъагъэр зыхэлъ упчIэр 
фидзыгъ.
- Сятэрэ сшынахьыжърэ якIодыкIи, тянэшыпхъумрэ 
сэрырэ тизакъоу тыкъызэрэнагъэри сщыгъупшэжьыгъэп, 
нахьыжъ...- Адыгэ ымакъэ къышIуефэхыгъ, ау псынкIэу 
зыкъишIэжьыгъ: - Адыгэхэм апае, ащ фэдэ тхьамыкIагъохэр къытэмыхъулIэжьынхэм пае, ари нэмыкIхэри 
зыщызгъэгъупшэжьы сшIоигъу.
- Ары шъхьаджэ,- Шъэуай уцурэп,- джыри къяхъулIагъ...
- Ащ сегуцэфагъэти, слъэкI къэзгъэнагъэп, нэбгырэ 
заулэми заIузгъэкIэгъагъ, сыкъызэхашIыкIыгъэп нахь...
- Хэт узIукIагъэр?
- Щырыхъукъо Тыгъужъ апэ зэритэу олахьэ саIукIагъэм...
- Шъыд адэ Щырыхъукъо Тыгъужъ къыуиIуагъэр?
- Сыд къысиIон...- къыришIагъэр шIошъхьэкIуагъэми, 
адыгэгъэ нахьыкIэгъэ-нахьыжъыгъэм къыубытэу щхыпцIыгъэ.- Зи къысигъэлыгъэп, стхыцIэ шыукъамыщкIэ 
къырыкIуагъ!..
- Ар хъунэп шъыу!.. Тыд ар къызщыуишIагъэр, ыдэжь 
уIухьэгъагъа?
- Икъэлапчъэ сыIухьагъэу, мо тхьамэтэшхор аущтэу 
къыздэзекIона?! Нашъэрэ Джэнчпсынэрэ азфагу, джа 
тхышъхьэ ехыгъом дэжь, шыуитIу игъусэу сыщыIукIэгъагъ. 
Абдзэхэ къэбармэ къакIэупчIи, адыгэ-къэзэкъ Iофмэ танэсыгъ (о пцIи къыриIогъагъ ащ, ау игугъу къэсшIынэп), 
къэзэкъ IофхэмкIэ сишIошI зесэIом, къысэдэIу-къысэдэIуи, 
"ащ фэдэ джынэкъэуж къэпIуагъэу зэхэсэмыгъэхыжь" 
ыIуи къызжэхауи, зи къэмыхъугъахэ пIонэу игъогу техьажьыгъагъ... Тыгъужъ сыгу ебгъэрэп,- ыгу къыдеIэу мэщхы, 
етIанэ псынкIэу ышъо къызэокIышъ, ышъхьэ ыгъэсысзэ 
къыпегъэхъожьы,- есIуагъэм щыщ зэрэпкъырымыхьагъэр 
сшIошъхьакIу... Еплъ джы къехъулIагъэм, темэн шъугъэм 
шапсыгъэ миныр ригъэтхьэлагъ... СыдынэкIэ цIыфмэ 

--- Page 203 ---

яплъыжьыщт, сыдэущтэу дунаим тетыжьыщт ар?.. О етIани, 
Шъэуай, цIыфитIу яIорэ яшIэрэ зэтефэн фае оIо...
- ШIум фэгъэхьыгъэмэ, ар сэIо,- хьарамыгъэ хэмылъэу 
Шъэуае къыфадзыгъэм иджэуап ригъэжагъэп,- жъалымагъэмджи джа дэдэр сэIо. Узфэхыер, угу зыфэшIур, 
нэмыкIмэ къыбдырамыгъэштагъэ пае, пIуагъэджи пшIагъэджи укIэмыгъожь, сшынахьыкI. Ыджары, пхъэм фэдэу, 
цIыфми машIо къыпэкIы зыкIэсIуагъэр сэ... ЦIыфым 
игукIэгъуи ижъалымагъи зэголъы.
- Ары, ары, Шъэуай, псым фэд - уешъо, уетхьалэ.
- Тэмэм, Адыг, тэмэм.
- Джа зыфэпIогъэ чIыгури ары, Шъэуай,- зэрэнэпэшIо-зэрэнэпэ дахэм нахь гохь къышIэу, Тэзэ Адыгэ ынэгу 
гушIопс шъабэм зыкъыщипхъотагъ,- тигъомылэ къыхэкIы, 
тыщэуджы, лыгъэр щытэгъэсты, тыщычIалъхьажьы...- 
къыригъэжьагъэр къырамыгъэIон къышIошIэу джыри нахь 
къэгузэжъуагъ: - Тыгъэми тыкъесты, ау дунаир щегъаIэ. 
Шыблэми, лые къытехми, ощх къытфехьы. Чэщми шIуагъэ 
хэлъ, тыгъокIо пIалъэр сшъхьэ къизгъэхьахэрэп, Шъэуай,- 
Тазэм ипшъэшъэ IупшIэкIэ шэплъышъохэр, ыпэкIэ-жэкIэ 
къежьэгъакIэмэ анэсыжьэу, мэщхых, ынэ фабэхэр къегушIукIых,- дунаир мэфэ зэкIагъэмэ, тытепшъыхьажьыныгъи!..
- Тэмэм, Адыг, тэмэм,- джыри Шъэуае бысымым 
дырегъаштэ,- жъалымагъэми гукIэгъуми, сигуапэ, хэшIыкI 
афыуиI,- кIэлэ делэп мыр, игулъытэ къэзгъэущыгъэр 
сшIэрэп нахь, Шъэуае ыгукIэ ыIуагъ.
СидунэееплъыкIэ ащ фэдэу уегъэразэмэ, Адыгэ гукIэ 
щхыпцIыгъэ, сыда СултIанмэ жъалымагъэ зыкIяпхыгъэр, 
япщ зыкIэуукIыгъэр? ГъэшIэгъона къэзэкъмэ агохьагъэмэ? 
Ащ изакъуа адыгэ шъолъырымкIэ ахэмэ агоуцуагъэр? 
Нафэм нахьи шъэфыр нахьыб. Тэ тичыли, Къайхьаблэ, ащ 
фэдэхэри дэсых. Ау темыубытэу сыдэущтэу утыгъуакIу 
епIон? Зыбгъэ теожьхэрэр ары апэ узыщэщтхэр. МыхьамэтДжэрые зэрэдэзекIуагъэр бэмэ лIыгъэкIэ фалъэгъушъ, 
сэри фыхэсэрэгъэпса? Къэзэкъмэ агоуцорэ пэпчъ аущтэу 
удэзекIощтмэ, хьакIэ, сшIэрэп ащыгъум Пшызэ кIыб щырагъэджэрэ Хъан-Джэрые фыуихьисапыщтыр... КIо, хъун, 
нычхьапэ зи есIонэп, джыри мафэ щыI. Тянэшыпхъуми 
мэIэшIухэр къегъэух. ТхьамыкIэм паIо зыщыгъ горэ 
сихьакIэщ къысфихьэмэ игуап. Гъунэгъу Умари зыкъызфигъэгужъорэр сшIэрэп, гъусэ горэ къызфишIыгъагъэмэ 
дэгъугъэ, сэркIи хьакIэмкIи шъошагъэ. Пчыхьэпэзэхэогъу 
ныIэп, былым фэIо-фашIэхэр аух къодый, джыри уахътэ 
щыI. Сэсиемэ, хьакIэм ихьатыркIэ, садэпсынкIагъ. Былым 
шъхьищым, хьакIэм ионэш ахэтыжьмэ, былым шъхьиплIым 
яфэIо-фашIэмэ сыд ебгъэIон, чэт-тхьачэт-мэлмэ тянэшыпхъур апыгъэнагъ. УлIба, паIо пщыгъба ыIони, ахэмэ 
уахигъэхьащтэп.
- Шъыд фэдэу адыгэхэр огъэмысэхэми, Адыг, къэзэкъмэ жъалымагъэ къадызэрэхьагъ... Темэным хэбгъэзыхьагъэмэ нэпкъым утетэу уязэожьыныр, къыхэкIыжьрэм 
сэшхор тепщэежьыныр емыкIу,- шъхьэм имыкIырэ къэбар 
гухэкIым джыри Шъэуае къытырегъэзэжьы.
- Ары шъхьакIэ, Шъэуай, гущыIэжъым сыд ыIорэр? 
"Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь". Джа гущыIэжъыр къэзэкъыбгъум гоуцуагъэшъ ары, нахьыжъ, сэри а лъэныкъом нахь 
сызкIыдихьыхыгъэр. Адыг, къэзэкъ, нэгъой сиIэп сэ... Апэ 
Iашэр къизыхрэм сыгомытынэу ары. Ащ нэмыкIи къыосIон, 
нахьыжъ. Адыгэ лъэпкъ зэтеутыми сыгу еIурэп. Ар тIомэ, 
лъэпкъ пэпчъ зыдгъэнэгъуаджэзэ, адыгэ хэгъэгур зэтетэуты, 
хэти икъогъупэ зыкъуишIыхьажьыгъэу инабгъо ис. Чэткъуртэм ибын щынагъо къызэрэхъоу, тэмэ чIэгъым чIеубытэ, чIэмызагъэрэр бгъэм ехьы... Тфэшъошэ дэд шапсыгъэхэмкIэ къэзэкъмэ къыташIагъэр!.. Сыфаеп мыхъун 
сIонэу, ау Iофым изытетыр - сишъыпкъапI.
Мы кIэлэ бетэмалыр тэ къикIыгъ сэIо, Шъэуае гукIэ 
ыIуагъ. Адыгэ шъолъырым сызынэмысыгъэ чIыпIэ 
имыIэжьми, мыщ фэдэ гупшысэм ыгъэгумэкIырэ цIыф, 
зы нэбгыр-нэбгыритIу гор умыIощтмэ, джы нэс сыIукIагъэп. 
Ахэри щыIэныгъэм жэкIэф хэхъукIыгъэхэу лIыжъ Iушыгъэх. 
Мыр ахэмэ ялъытыгъэмэ, сабый дэд, игулъытэ къэзгъэущыгъэр мыры сIонэу сшIэрэп. Дунаим, тыадыг аIоу, цIыф 
гъощэгъабэ тет, сэ къысэхъулIагъэхэмкIи ахэмэ сапэчыжьэп, 
ау мыр... Мы сибысымыр, къэмыхъу рапшIэзэ, цIыф гъэшIэгъонэу къежьагъэкIэ сенэгуе. Е-е, сшынахьыкI, 
сшынахьыкI, кIыр имыкIызэ, гъэтхэмэ чыжьэм удэтIэмынэу, 
зыогъэделэжьмэ шIэ?..
Шъэуае ыгу къыпыузыкIыгъ, зыгъэгумэкIыри ыпашъхьэ исым шIуиушъэфыгъэп:
- Адыгэхэр зыщыунэхъурэ зэманым ар пIоу, 
сшынахьыкI, зыми зэхемыгъэх. Хыехэми, мысэхэми ар 

--- Page 204 ---

къыпфадэнэп, дунаир плъыр-стыр, уауж къихьаных, адыгэ 
шъолъырым урагъэсыжьынэп.
- Ахэми сягупшысагъ сэ. Ау шъыпкъагъэр, зэфагъэр 
сэркIэ зэкIэми апшъ!
- КъызэрэпIорэмджэ,- Шъэуае ыIупшIэ мыIужъу-мыпIуакIэмэ джыри гушIопсыр къячъагъ,- шъыпкъэр пкъэу, 
пцIыр цIэнлъагъо.
- Ары, нахьыжъ, ары! Шъыпкъэр ипкIыгъ пIоми, 
къыпшIоуцужьы, пцIыр бгъэуцугъэ пIоми, уапашъхьэ 
къефэжьы. Мы гущыIэмэ сыщагъаIэ, кIуачIэ къысаты, 
нэмыкIынэкIэ адыгэ дунаим сыхагъаплъэ.
- СшIошъ мэхъу, сшынахьыкI. Ащджи къыбдесэгъаштэ, 
шъыпкъэр фышхъо, пцIыр шхъухьэ.
- Ары шъхьакIэ, Шъэуай, тянэшыпхъу лъфыгъэн чъэшъузэбэ тхьамыкIэм ар гурызгъэIон слъэкIырэп, ащ секIодылIэн шIошIэу къыстещыныхьэ. Арызы, мы тызэрыгущыIэрэр, сыолъэIу, ыпашъхьэ къыщемыгъажь, сэщ нахь 
гушIуагъо мы дунаим щызимыIэм хьа ыгу хэдгъэкIын.
- Ари шъыпкъэ. Ащджэ уицахь къыстегъэлъ.
- Тхьауегъэпсэу, Шъэуай,- Адыгэ къыIуи, зэпыугъо 
макIэкIэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Адырэ сицIыф зэхэмыдз пае "адыгэ шъолъырым урагъэсыжьынэп" зыфэпIуагъэм къикIыри къызгурэIо. Ау...
ХьакIэщ лъэгуцымкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэм Тазэм 
къыригъэжьагъэр щыригъэгъэтыжьыгъ. ХьакIэм гъунэгъумэ ащыщ горэ къызэрэлъихьэрэр игуапэу пчъэмкIэ 
плъагъэ.
- Шъуипчыхьэ шIу охъуапщи,- пчъаблэм къыдэкIыгъэ 
лIышхоу илъэс шъэныкъо горэ зыныбжьыр къызэтеуцуи, 
мэкъэхъу IужъукIэ къыIуагъ, ащи исэлам щиухыгъэп,- 
фэсапши, хьакIэ, о фэсапщи, зигугъу зэхэтхэу зышъхьэ 
тымылъэгъурэ Шъэуай. Сигъунэгъу Адыгэ урихьакIэу 
зэхэсхыгъэти, узэзгъэлъэгъуфэ сшIуабэ дашIэу сыкъихьагъ. 
Сэ сцIэр Умар, Бэджэкъомэ сащыщ.
- Къеблагъ, Умар, къеблагъ,- Адыги гъунэгъум 
нэгушIоу пэгъокIыгъ,- лъэшэу сигуапэ сихьакIэ укъызэрэлъихьагъэр. Моу жантIэм дэтIысхь.
- Хьа, гъунэгъур, сыхэбгъэукъорэ? - фагъэшъошагъэр 
Умарэ ыдагъэп.- Сэлъэгъу уихьакIэ нахьи сызэрэнахьыжъыр, 
ау хьакIэм ыныбжь емылъытыгъэу нахьыжъыгъэр фагъэшъуашэу хабзэмэ, ар тэркIэ укъуагъэ орэмыхъу. ТIысыжь, 
Шъэуай, тIысыжь. Олахьэ сигуапэм укъызэрэтхэхьагъэр. 

--- Page 205 ---

Сы етIанэ Бжъэдыгъу хэгъэгум щыкъэбар? Шъуигъунэгъу 
къэзэкъмэ шъуяуцолIэгъапэкIэ сенэгуе, Шъэуай? Хьа 
зыкъяжъугъэгъэщтагъ пэIо шыгуплъмэ?
- Олахьэ, Умар, а къызэрэпIорэ дэдэуи бжъэдыгъу 
Iофыр щымыт,- Шъэуае ичIыпIэ зетIысхьажьым къызэреупчIыгъэм иджэуап шIомыигъоу ритыжьыгъ, сэ къысэхъулIагъэми мыхэр щыгъуазэхэп, гукIэ ыIуагъ,- узэгъунэгъумэ, угу зэфэмышIу шIагъоми, узэзэгъыныр укъызкIэупчIагъэмэ къырагъэкIэу къычIэкIын... Сэ, шъыпкъэр 
пIотIмэ, Умар, шIукIае шIагъэ бжъэдыгъу лъэныкъом 
сызщымыIагъэр...
- Ащи тыщыгъуаз, Шъэуай. СултIан Мыхьамэт-Джэрые 
къумалым икъэзэкъ тэмэтелъхэр хьадрыхэ зэрэзыдебгъэхьыжьыгъэхэри тэшIэ, аферым, фэшъуашэр ебгъэгъотыгъ!
- Ы-ы! Шъыд пIорэ, Умар!..- Шъэуае зэхихыгъэм 
ышъо къыгъэчъэкIэу къыхигъэкуукIыгъ: - Шъыд хьадрыха 
зигугъу пшIырэр?!
- Олахьэ, Шъэуай, мы уикууакIэ къызгурымыIу,- 
Умарэ ынэпцэ шIуцIэ Iужъухэр дищэягъ, Адыгэ дэжькIи 
джа мэ къэнчъэ упчIэмкIэ плъагъэ,- мыхъун къэсIуагъа, 
уимыхьакъ къыптеслъхьагъа?
- Мыхьамэт-Джэрые зиусхьаныр щыIэжьба?
- Олахьэ, Шъэуай, щымыIэжь...- джэуапынчъэ нэплъэгъукIэ ыпашъхьэ иситIур къызэпиплъыхьагъ, нэмыкI 
макъэкIэ зыкъигъэтэрэзыжьэу бысымым риIуагъ: - Мы 
Iофым зыгорэ хэхъухьэ, Адыг... Къысфэгъэгъу, Шъэуай, 
уимыхьакъ къыптесэлъхьэмэ... Зэхэсхыгъэр къэсIожьыгъ. 
Аущтэу щытмэ, емыкIу, ау уигъусэгъэ дэдэм къыIотэжьэу 
зэхэсхыгъэ...
- Шъыдигъу ар зыхъугъэр?
- ТIэкIу шIагъэ...- Умарэ къыIуи, хэхьапщыкIыгъэми 
хэщэтыкIыгъэми умышIэнэу къыхэгубжыкIыгъ: - Олахьэ 
ащыгъум Шапсыгъэ Бамбэт тигъэпцIагъэм!..
- КъэсэбгъэIогъагъэп нахь, Умар,- джы Адыгэ игые 
къытекIуагъ,- аущтэу Iофыр зэрэщымытым сенэгуещтыгъ сэ.
- Олахьэ емыкIум цIыфым имыхьакъ теплъхьаныр...- 
Умарэ ымакъэ къэушъэбыгъ, ау Мыхьамэт-Джэрые 
икIодыкIэ уасэ къыфимышIыжьын ылъэкIыгъэп: - Адэ 
джары мыуцурэр къиуцукI IокIэ язгъаIорэр, къумалыр 
хэти ерэукI фаеми, икъумалыгъэ екIодылIэжьыгъ!..

--- Page 206 ---

- Мыхьамэт-Джэрые зыдигъэзэжьыгъэм Алахьэм шIу 
щешI, ащ фэдэ сфеIолIэнэп, Умар... Сэщ нахь дэгъоу ар 
зышIэрэ адыгэ шъолъырым исыгъэпщтын... Ежь ыгу къызэрэриIоу зекIорэм ащ фэдэ цIэджэ седжэшъунэп. Шъыдэу пшIын, гум иджэмакъэ фэшъыпкъагъэми, къыдагъэхъугъэп нахь, Мыхьамэт-Джэрые Урысыемджэ, къэзэкъмэ 
адэжьджэ, шъхьэихыгъэу зигъэзэгъагъ. Тырку лъэныкъомджэ зызгъэзэгъэ адыгэхэр къытхэтхэба? Къытхэтых! 
БгъуитIури, Урысыери, Тыркуери, зымыштэхэри щыIэхэба? 
ЩыIэх! Мары, Тэзэ Адыги ар ыушъэфрэп, ахэмэ ащыщ.
- Шъыпкъэ, Шъэуай, шъыпкъэ, сащыщ,- Адыги къыдырегъаштэ.
- Арышъы, Умар, къумалыгъэм къикIырэр бэ... 
Шъыпкъэр пIотмэ мафэрэ, куп зэхахьэхэм, якъамэхэр 
къэзэкъмэ къащыфрапхъотэу, чэщырэ абасэджэ бзэгу 
тафэзыхьыжьырэ къумалхэр чылэ пэпчъ дэсых. Шъэф 
къадызимыIэгъэ Мыхьамэт-Джэрые мыдыджэ аукIы!..
- Зэ, зэ, Шъэуай, зэхэсхырэр джы сы!..- Умарэ 
ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.- Орыба Мыхьамэт-Джэрые 
икъэзэкъ Iоф апэ фэзымыдагъэр?
- Сэры.
- Орыба, Шъэуай, уикъэзэкъ тэмэтелъхэр есыупкIэхыщтых зыIуагъэр?
- Сэры. Ау Мыхьамэт-Джэрые зиусхьаным сIапэ тесщэягъэп, къысэкIодылIагъэп!
- Ар сшIошъ мэхъу, Шъэуай. Ау къэзэкъхэмкIэ угу 
зэблэхъугъэ зэрэхъурэр сшIогъэшIэгъон...- етIанэ, зыфэгъэхьыгъэ дэдэри умышIэнэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Тэбанэ, 
тэзао тIозэ, тэ, адыгэхэм, тыгъэшIэгъоным...
- Ар дэдэуи Iофыр щытэп, Умар...- ежьырми адыгэхэр 
арми зыфэгъэхьыгъэр къыбгурымыIонэу, Шъэуае хэплъызыкIыгъ, исабыигъо къыздэтэджэгъэ СултIан пщы щагури 
ынэгу къыкIэтэджагъ. Къэнтати, Бычи, Сисури, Къаймэти, 
Хьадж-Къэсэий, зятэ зимыIэжь сабыйхэри, Хъан-Джэрые 
апэ зэритэу, игупшысэ хьылъэмэ ащызэблэчъыгъэх. 
Ипщырэ ежьыррэ зыщызэфэгубжыгъэгъэ аужырэ гъэмэфэ 
мазэри, укIыпIэм зефэм зэримыгъусагъэри, ихьэдагъэ 
зэрэхэмытыгъэри, ылъ зэримышIэжьыгъэри, укIэкIуацIэр 
къызэрэтыралъхьагъэри, къэзэкъ лъэныкъом къыщехъулIагъэхэри къегоожьхэу ыгу къызэхэхьагъ, зищыIэзэ, 
къэтэджыгъ.- Зэ моу унэм сикIыт...

--- Page 207 ---

ТIэкIурэ щысыгъэхэу, Умарэ къыIуагъ:
- ХьакIэм ыгу хэзгъэкIыгъэкIэ сенэгуе... Зэ лъикIэлъ, 
Iялэ.
Унэ лъэгуцэм Адыгэ зехым, щагумрэ хатэмрэ зэпызыутырэ чэум бгъэкIэ Шъэуае тегъэкIагъ, мэкъэ мытIупщыгъэ-тхы къэлъэтакIэмкIэ зэрэгъырэм гу лъитагъ. Заулэрэ 
щытыгъэу, пскэуIу макъэкIэ кIэрыхьагъ, ежьыри бгъэкIэ 
чэум зытыригъэкIагъ. Тэмэпкъмэ джыри заулэрэ зызапхъуатэ уж, Шъэуае чэум зыкъытыриIэтыкIыгъ, ынэмэ 
акIэлъэкIыхьажьи, къыIуагъ:
- Къысфэгъэгъу, сшынахьыкI. ОшIэ-дэмышIэ къэбарыр 
къысэгоуагъ. НекIо, нахьыжъри къызэдгъэжэнэп.

--- Page 208 ---

Чэщреным Шъэуае чъыяпэ къекIугъэп. Нэф къэшъыфэ 
джэхэшъогум тетыгъ, шъхьаныгъупчъэм Iутыгъ. Онэгум 
зыридзэни игъогу техьажьынэу зытIо-зыщэ ыгу къыпылъэдагъ, ау бысымым сэлам римыхыжьэу ежьэжьыныр 
къыригъэкIугъэп. Тыгъоспчыхьэ, ежь ышъхьэ Iоф хэгъэкIи, 
адыгэ шъолъырым илъ къэбарэу зынэмысыгъэхэ къагъэнагъэп. ГушIуагъом нахьи гукъаор нахьыбагъ. Сыд фэдэ 
къэбар къежьагъэми, шапсыгъэмэ я Къылыщтыку тхьамыкIагъо еолIэжьыщтыгъэ, хэо-хапкIэкIэ къежьэхэти, 
Шъэуае игупшысэ онтэгъухэр ахэмэ акIыIу хъужьыщтыгъэх.
ЗэрэхъурэмкIэ, Шъэуае ыгу джыри къыхэузыкIыгъ, 
Мыхьамэт-Джэрые икIодыкIэ къыстыралъхьагъ... Ар зыпкъ 
къикIыгъэри цIыфмэ ахэзытIупщхьагъэри шъэфыжьэп - 
Бамбэт! Сыд ащкIэ къысишIэ шIоигъуагъэр? Гъэмафэм 
ыкIэмэ адэжь ары, Умарэ къызэриIуагъэмкIэ, МыхьамэтДжэрые укIакIом зекIодылIагъэр. Мэзищым къехъу тешIагъ. 
Зэ, зэ, джа уахътэмэ адэжьба Бамбэтырэ сэрырэ тызызэIукIэгъагъэр, чэщтео Васюринскэм зыщетшIылIэгъагъэр? 
Джы къызгурэIо укI фао къызкIысэогъагъэр, чэщ тегъази 
къызыкIысфишIыжьыгъагъэр. Е-о-ой, Къэнтат, Къэнтат, 
сыдэущтэу уижъышъхьэм а тхьамыкIагъом укъелыжьыгъ... 
Сыкъыбготыгъэмэ, ублыпкъ сыкIэтыгъэмэ, псынкIэ къыпфэсшIыни... Сыд а тхьамыкIэм икъин дэсымыщэчэу зыгорэм 
ихьакIэщ сызыфисыр!... Сисури макIэп кIэхэкIрэр...
Пчъэ макъэ къэIугъ.
- Уипчэдыжь шIу, Шъэуай,- Адыгэ Iанэр унэм къырихьагъ,- нычэпэ кIасэу тыгъолъыжьыгъ, угупсэфыгъэпщтын?

--- Page 209 ---

- Ори пчэдыжьышIу утехь, сшынахьыкI. Зэзакъуи 
сыкъэхъыягъэп, сыгупсэфыгъ,- чъыяпэ къызэмыкIугъэ 
Шъэуае игумэкI бысымым ыпашъхьэ къыщырихыгъэп, 
сыдкIэ ищыкIагъ, сишъэфмэ зэращысымыгъэгъозагъэхэри 
дэгъоу сшIагъэ,- джы емыкIу къысфэмышIытмэ, 
сшынахьыкI, пчэдыжьышкэ ужым сигъогу сытехьажьын.
- Ащ фэдэ гухэлъ уимыIэу, Шъэуай, тыгъуасэ сыпхэплъэгъагъ... Тыгъоспчыхьэ къэбар гомыIоу къыплъыдгъэIэсыгъэм уегъэшэсыжькIэ сенэгуе, нахьыжъ... Ащыгъум 
Умарэ иупчIэу тыгъоспчыхьэ узтегущыIыкIыгъагъэм 
иджэуап сшIэмэ сшIоигъу. СултIанхэмкIэ къыосIощтыри 
ащ елъытыгъэщт. Бжъэдыгъу къихъухьэгъэ тхьамыкIагъор 
о хьа къыплъымыIэсыгъ!
- КъыосIон,- ащ ежэщтыгъэ пIонэу Шъэуае бысым 
ныбжьыкIэм Iуплъагъ,- Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэмрэ 
сэрырэ тызызэIупхъо уж, мэхъошмэ, Бэслъыныемэ 
сахэхьэгъагъ, етIанэ къэнэжьыгъэр чыжьэжьыгъэпти, 
Къэбэртае синыбджэгъу горэм дэжь сыкIогъагъ.
- Адэ, а заулэр къызэлъыпкIухьагъэу, Шъэуай, Бжъэдыгъу къихъухьагъэр сыдым уигъэшIэныя!.. Ау СултIанмэ 
уафэтхьаусхэщтмэ, къыосIон: ятхьамыкIагъо къыптыралъхьагъ, Iофыр зэхэмыфэу, шыу куп къыплъагъэхъоу аIуагъэзы, япчъэIупэ уIумыхь, лые къыуахын.
- Тхьэуегъэпсэу, ащи сегупшысагъ.
- ГъусэкIэ сыпштэмэ, сыкъыбдэшэсын. Ау СултIанмэ 
сагоуцоныр, лъэныкъогъазэ зысшIыныр ащ къизгъэкIрэп.
- Шъыд пай, Адыг, гъусэджэ узэсымыпэсын! Ыджа 
укъызэрэсфэгумэкIэу сиIофхэр СултIанхэмджэ зэхэсфынхэшъы, япчъэIупэ сызыIухьатым макъэ къыозгъэIун.
- Ари лIыгъэ, Шъэуай,- ицыхьэ зытелъыжьэу Адыгэ 
къыIуагъ,- сэ сыдигъуи сыхьазыр.
- Уигъунэгъу Умарэ лIы шIагъу,- Шъэуае шэсыжьзэ 
къыIуагъ,- нахь баIорэ тызэрэкIэрымысыгъэр сыгу къео, 
сэлам сфехыжь.
- О алейкум сэлам, бо пфесхыжьын,- тыгъоспчыхьэ 
къэзэкъ зэнэкъокъоу Шъэуаерэ Умарэрэ азыфагу къыдэхьэгъагъэр Адыгэ ыгу къэкIыжьэу щхыпцIыгъэ.- Умарэ 
зэриIо дэдэу къэзэкъмэ афыщытэп, афыщытыни ылъэкIыщтэп.
- Сэри арэу къысщэхъу,- Шъэуаий къыдыригъэштагъ 
нахь, аущтэу къэзэкъмэ зыкIафыщымытыщтымкIэ 
къэупчIэжьыгъэп.

--- Page 210 ---

II
Бамбэт темэным хэмыкIодагъэу зызэхехым, ежь 
ышъхьэкIэ псаоу къыхэкIыжьыгъэ фэдэу, Шъэуаий гушIуагъэ, Пантелей къыгъотыжьыгъэу къыщыхъугъ, ау укIакIом 
ыуж ыфыным ыпэ Агой Пщымафэ зыIуигъэкIэнэу рихъухьагъ. Къэзэкъ шъаор зыемэ зарищэлIэжьыкIэ, Бамбэт 
ыуж нахь гупсэфэу ыфыщт.
Абдзэхэ къушъхьэмэ Шъэуае къахэкIыжьи, Псыфабэ 
исэмэгоу сыхьат зытIущэ къэкIуагъэу, чыжьэкIэ Пшызэ 
нэпкъ лъагэм Екатеринодар зытырелъагъом, ыгу ошIэ-дэмышIэу къэбырсырыгъ. Къэзэкъ пытапIэр къежьапIэ 
фэхъугъэми, ащ пэмычыжьэу сэмэгу нэпкъым кIэлъырыс 
Лъэустэнхьабл ары игумэкI зыдэбыбагъэр. Гурышэ плъэгъукIэ урам бгъузэмэ ателъэдагъ, чэу къопэ къэгъазэкIэ 
СултIан хьаблэм екIугъ, пщы щагур къызэпиплъыхьагъ, 
унэ лъэгуц кIыхьэм техьагъ. Къэнтатэ иунэ шъхьаныгъупчъищи аблэлъэти, адыкIэ Сисурэ зэрыс бгъагъэри ынэгу 
къыкIэуцуагъ, пхъэ къутэгъэ IаплIыр унэм изыхьэрэ бзылъфыгъэ пкъы псыгъори псынкIэу инэплъэгъу хэкIыгъ, гур 
пиIонтIыкIызэ, Хьадж-Къэсэй икIыщ пчъэIупи Iухьагъ. 
Къаймэти чIилъэгъуагъ, Сахьид-Джэрыий, Адыл-Джэрыий, 
Бычи амакъэ зэхихыгъэ фэдэу къыщыхъугъ. Къэнтатэрэ 
Хъан-Джэрыерэ ынэмэ къапэIумыхьагъэхэр...
Шъэуае шыр къызэтыригъэуцуагъ. Бжыхьэ шъофыр 
гъожьышэ-гъонлэгъашъоу нэкIы. Мэз гъуй-пырэжъыялъэм 
Шъэуае нэмыкI хэтэп.
Ошъогум ипхъэгъэ пщэ пытхъэфэ чъыIэмэ тыгъэр 
къангъэбылъ адешIэзэ, щэджэгъуанэм изыгъэу ечэнд 
уахътэм фечъэхы. Жьыбгъэ шхъонтIэ макIэр чъыIэ-чъыIэу 
къызилъыкIэ пырэжъыялъэмэ ашъхьащэлъэтышъ, чъыг 
лъэкурэ шъхьапэмэ ашъхьащэщхыкIы. Удпэнэ гъугъэ 
плъыжьышэхэр зэреутэкIых. Ос благъэ зэрэщыIэр зинэшэнэ къуалэхэми чIым зыхаубгъо, заушъэфы.
Нэ закъу нэмыIэми Сисурэ къызыдэсынэгъэ щагум 
сыдэмыплъэу сыблэкIынэп ыIуи Шъэуае иш джабгъу лъэныкъомкIэ ригъэгъэзагъ. Къэнтатэ тхьамыкIэр?.. ХъанДжэрый, адырэ ышнахьыкIэ цIыкIухэу Сахьид-Джэрыерэ 
Адыл-Джэрыерэ? Тыгъуасэ фэдэу кIалэхэр къызыхъугъэхэр 
къэсэшIэжьы. Ахэмэ язакъоп, апэрэ шъузым МыхьамэтДжэрые къыфилъфыгъэ Къырым-Джэрыий ары... КIыр 
къэблагъэ. Хэт джы сэнашъхьэхэр зыупкIыхьажьыщтхэр?.. 

--- Page 211 ---

ЧIым езыгъэкIужьытхэр?.. Къаймэти, Хьадж-Къэсэий, 
нэмыкI щагу фэкъолIми ар ашIэн алъэкIыщт. Ау сэнэшъхьэ 
къутамэхэр сабыймэ афэдэх, аIэ якIунэп.
Гупшысэ зэпеомэ ахэчъы шIоигъоу Шъэуае иш 
зыщэ-зыплIэ ригъэлъыгъ, ау зыдежьэгъэ лъэныкъом 
зэрэфэгуитIум къызэтыригъэуцощтыгъ. СыкъызэхашIыкIынба Къэнтатэдыхэм? Икъэзэкъ IофыкIэ тызэрэзэIупхъогъэгъэ закъор ары нахь, Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэмкIэ сыхый. АщыкIэ Алахь зизакъом нэмыкI мы дунаим 
шыхьат щысиIэп. Сыд пае а мафэми ащ ыпэкIи 
Мыхьамэт-ДжэрыекIэ плъырыгъэ къызхэзгъэфагъ, симыIофмэ сахэхьагъ?! Адыгэ-къэ зэкъ Iоф зэхэмыфыгъэмэ 
зыдязгъэхьыхи, зызгъэделэжьыгъ. Тазэр кIэлакI нахь 
мышIэми, адыгэхэр ТыркуемкIи УрысыемкIи зэримыкъудыирэр тэрэзкIэ сенэгуе. Сэри ары сигухэлъыгъэр, джары 
мыIуапхъэ Мыхьамэт-Джэрые есэзгъэIогъагъэри. ЦIыфым 
гукIэ ыштэу, къабыл ышIымэ, къысэхъулIагъэмэ сяутэкIыфэ 
ар сшIагъэп, упэшIуекIонри игухэлъ къыдэмыгъэхъунри 
гунахь, Мыхьамэт-Джэрые игухэлъ шъхьаихыгъэ джаущтэу 
пэуцужьхи, рашIагъэр джы сэ къыстыралъхьажьыгъ... Хэт 
етIани ар къыстезылъхьагъэр?
Шъэуае къырахыгъэ емыкIум джыри ыгу къыгъэбырсырыжьыгъ, шым зыригъэпхъотагъ. Гъуим хэлъэти темэн 
къамылыбгъур диIыгъэу заулэрэ чъагъэ. ЧыжьэкIэ КIэтыку 
мэзыр къызэлъагъом, Лъэустэнхьэблэ хэгъуашъхьэр 
зэрэмычыжьэжьым къызэтыригъэуцуагъ, заулэрэ хэлъэхъукIыгъэу, тхышъхьэ мылъагэм зытехьэм, мэзыбгъу 
сэмэгум Iутэкъогъэ чылэм гур къыгъэлъэпэрэпагъ.
Модэ мо зэнтхъыпкъ цыпэм дэжь щыт чъыг чIэгъыр 
ары, Шъэуае ыIуагъ, Мыхьамэт-Джэрые ыгу зыщыхэзгъэкIыгъагъэр... СыдкIэ сищыкIэгъагъ, сэ ащ икъэзэкъ тэмэтелъхэр Iогъу-шIэгъу сымышIы мыхъунэу. МэзиплI Iэпэ-цыпэ 
тешIагъ. А уахътэм къыкIоцI, пыщэгъу сызфэхъугъэгъэ 
Бамбэтыжъыр сишыхьатэу, цIыф тэрэз игъашIэ къыщемыхъулIэщтыр къысэхъулIагъ, къэзэкъмэ саIэкIэфагъ, 
яцIыфыгъи ямыцIыфыгъи зэхэсшIагъ... Арэп, сыда "ямыцIыфыгъ" сэзгъаIорэр?.. ХъункIакIо сазэрэфэкIогъагъэр 
ара? Паденкэмэ яшъао зэрахьыгъэр ара?! Ахэмэ ачIыпIэ 
ситыгъэмэ ясшIэщтыгъэм фэдэ къысашIагъэп, лъэхъу 
стелъыгъэмэ, къакъырым сисыгъэмэ гъэшIэгъона, сагъэшхагъ, сагъэлIагъэп. Тишъао къытфэгъотыжь аIуи, цыхьэ 

--- Page 212 ---

къысфашIэу сыкъатIупщыжьыгъ. Анфисэ пшъэшъэ цIыкIум 
изакъоми, гукIэ тымыштэрэ къэзэкъхэр цIыф гъэшIэгъоных. Тиадыгэ шъуашэ зэраштагъэм паепщтын ахэмэ 
яунэгъо шэн зырызхэмрэ тэ тиунэгъо зэхэтыкIэхэмрэ 
зыкIызэтехьэхэрэр, янахьыжъ-нахьыкIэ лъытэныгъэкIи 
захьщыр хьазырых. Къысэшъухыгъэ цIыфыгъэмкIэ тхьэшъуегъэпсэу, сишъхьафитыныгъэ езгъапшэу шъуи Пантелей къышъуфэзгъотыжьын, ащи сэри шъхьакIо къытэзыхыгъэм ифэшъуашэ, моу Къэнтатыдыхэм адэжь сыздэхьэ 
уж, езгъэгъотын. Сыдэхьэпэщта адэ? ЛъышIэжьым уимыгъэшIэн щыIэп, нэмыплъ къысахэу сыкъаушъхьакIумэ?.. 
Симыхьакъ къыстеплъхьэкIэ, къыстезэгъэнэп! Къэнтатэ 
сыкъызэхимышIыкIмэ, дунаим сыкъызэхэзышIыкIын 
тетынэпщтын... Сисур? А тхьамыкIэр сигугъапIэ, тэ 
сихьыжьын... Сшъхьэ пIыеу зафэзгъэзэжьын нахьи гъусэ 
горэм зыIуезгъэщэжьыгъэмэ нахьышIугъэмэ сшIэрэп. Тэзэ 
Адыги сыкъыбдэшэсын къысиIогъагъ, ау ащ нахь лIыку 
горэ, Агой Пщымафэ фэдэ сигъусагъэмэ нахьышIугъ... 
Ар джы тэ къисхыжьын! Къэнтатэ дэжь сыдахьэ е непэкIэ 
сыдэхьагорэп. Бамбэтрэ Пантелейрэ яIоф сыухымэ, гукIэ 
нахь сыгупсэфыгъэу афэзгъэзэжьын. Ахэмэ яIоф 
зесфэфэкIэ кIэсаIо сыхъунба? Хьау, хъущтыр орэхъу, 
джыдэд!
Заулэрэ кIуагъэу, унэгъо мэл заулэмэ лIыжъ горэ 
апэтэу зелъэгъум, ушъхьагъу гъотэу Шъэуае гушIуагъэ, 
гъогум дэхи, онэгу епсыхыкIэ сэлам рихыгъ:
- Уимафэ шIу, нахьыжъ!
- Тхьэуегъэпсэу, Шъэуай, къэт ябгъэIуагъ, къеблэгъэжь.
- СыошIа, нахьыжъ?
- Хэт джы Шъэуае зымышIэу Бжъэдыгъу исыжьыр? - 
Мэлэхъо лIыжъыр щхыпцIыгъэ.- Зыр къыпщэтхъу, зым 
уеубы, зэр тхьэ пфелъэIу, адырэр къыобгы.
- КъызгурыIуагъ, нахьыжъ, къызгурыIуагъ,- къыраIуагъэр имыгуапэми, Шъэуае къызхигъэщыгъэп, еупчIыгъ: - О хэтымэ уащыщ, нахьыжъ? УкъэсшIэжьрэп.
- Сэ Лъэустэнхьаблэ сыщыщэп, сытыгъургъой, ЛэупакIэмэ сащыщ, сцIэр Бэрэкъэт.
- Олахьэ адыгэ цIэ шIагъо уиIэм, нахьыжъ!
- Укъехъуапса, хьауми къысэппэсырэба?

--- Page 213 ---

- Сыкъехъуапсэ, ау, сыгу къыпфихьагъэр сыушъэфынэп, уижъышъхьэ мэлэхъо IэнатIэджэ къыоспэсырэп. 
Ощ нахь ныбжьыкIаIо горэ агъэмэлэхъонэу ЛэупакIэмэ 
къахэкIыгъэба?
Бэрэкъэт ыгу къыдеIэу зэщхы уж, джэуап къытыжьыгъ:
- ЛэупакIэмэ къафэудзыгъэм, сикIал, Къэзэнэкъо 
Джэбэгъ сыгу къыгъэкIыжьыгъ. Зэхэпхыгъа а лIы Iушым 
игугъу ашIэу?
- Джэбэгъ игугъу зэхэсымыхы хъуна, Бэрэкъэт.
- КъедэIу ащыгъум. Ау къыосэIо: сэ Джэбэгъы уезгъапшэрэп, ори шыуитIум язым уфэзгъадэрэп. ШыуитIу 
горэ Къэзэнэкъо Джэбэгъ ялъэгъунэу, акъыл кIэрахынэу 
чыжьэу къыфикIыгъагъэх. Джэбэгъ иунэ къагъоти 
зыкIэупчIэхэм, къараIуагъ: "шъузым игъусэу бжьын егъэтIысхьэшъ, хатэм хэс". "Олахьэ шъузым бжьын дэзыгъэтIысхьэу хатэм хэсым акъыл кIэрысхын сIоу зыIусымыгъэкIэн" ыIуи, зы шыур IукIыжьыгъ. "Мощ фэдиз къэскIугъэу 
шъыдэу щытми зэсымыгъэлъэгъоу олахьэ сымыкIожьын" 
ыIуи, адырэ шыур еблэгъагъ. "ХьакIэ уиI, Джэбэгъ" 
зыраIом, хатэм къыхэкIыжьи, хьакIэщым кIуагъэ. ТIэкIурэ 
щысыгъэхэу, гущыIагъэхэу Джэбэгъ къэупчIагъ: "шыуитIу 
шъухъущтыгъэба, хьакIэ, тэ щыI уигъусагъэр?" Игъусэгъэ 
шыум зэригъэзэжьыгъэр бысымым шIуиушъэфыгъэп. 
"Адэ, пстэуми чэзыу яI. Сэри сисабыигъом чышым сытесэу 
синыбджэгъу цIыкIумэ сахэтыгъ. Нахь ин сызэхъум, шым 
сытесэу силэгъумэ ашIэрэр адэсшIагъ: пхъэIэшэкIыр сIыгъэу сыжъуагъ, гъупчъэр сIэдакъэу сыхыгъ, щэмэджыр 
сIыгъэу мэкъу сеуагъ! Жъы сызэхъум, слъэкIыжьрэр 
арышъ, шъузым бжьын дэсэшIэ. Iоф цIыкIу щыIэп, лIы 
цIыкIу мыхъумэ",- ыIуагъ Джэбэгъ.
- ЦIыф Iушыр шъыд фэдэрэ чIыпIи щыгъуащэрэп, 
Бэрэкъэт,- хьарамыгъэ хэмылъэу Шъэуае ыIуагъэмкIэ 
зэрэкIэгъожьыгъэр ымакъэ къыхэщыгъ.- Олахьэ шъыпкъэм, Iоф цIыкIу щыIэп, лIы цIыкIу мыхъумэ... Угу хэзгъэкIы 
сшIоигъуагъэп, нахьыжъ, къысфэгъэгъу. "Гупшыси псалъэ, 
зыплъахьи тIыс" зыфаIорэр шъыпкъэ. Сыгу шIу пфилъ 
сIозэ, а гущыIэжъыр сфэгъэцэкIагъэп.
- Ихьау, Шъэуай. ШIу угу къызэрэсфилъыр узгъэгумэкIырэ мэлэхъо IэнатIэм къыхэмыщыгъэу арэп. Сигуа пэ укъызэрэсфэсакъыгъэр, гукIэгъу къызэрэсфэпшIыгъэр. 
Непэрэзымафэм уизакъоу шъофым уиты зыхъуджэ, 

--- Page 214 ---

угущыIэн фаети, сшIокIэщыгъоу, къэпIуагъэм елъытыгъэу 
а къэбарыри сыгу къэзгъэкIыжьыгъ. Ау сэлам къызэрэсэпхыт закъор арэпщтын уигъогу укъызфыдэхыгъэр, о 
слъэгъурэм зыгорэм уегъэгумэкIы. Сызэрэпшъхьапэн 
щыIэмэ, къаIо, джэуап сыпфэхъун.
- Ащ фэдэ гори Iофым къыхэхьагъэп сIомэ, усэгъапцIэ. Ау сигуапэуи гъогум сыкъыдэхыгъ, сэлами осхыгъэ 
"Iоф цIыкIу-лIы цIыкIумджэ" акъыл пкIэрысхыгъ. Лъэустэнхьаблэ ущыщмэ, СултIан Къэнтатдыхэм якъэбарджэ 
сыкъыоупчIын сихьисапыгъ.
- Ара? Лъэустэнхьаблэ сыщымыщми, СултIанэхэмджэ 
сыкъэбарынчъэп. Къэзэкъыгу зиIэгъэ Мыхьамэт-Джэрыеджэ сыпфэраз, лIыгъэ зепхьагъэ, ау къяхъулIагъэм къымыубытыхэу джыри къэзэкъ псырыкIымджэ маплъэх, 
акIыб къызэрэтфэгъэзагъ. БлэкIыгъэ мазэм шапсыгъэмэ 
къяхъулIагъэр ягуапэу сахаплъэ.
- Зыгорэм итхьамыкIагъо, уипый шъыпкъэми, ущыгушIукIыныр емыкIу,- мэлэхъо лIыжъым игуапэу къыбгъодэкIыгъэ гущыIэмэ Шъэуае ыгу къыпаIонтIыкIэу джэуап 
ытыжьыгъ.
- ЕмыкIуми хьарамыми джары Iофыр зэрэхъурэр, 
Хъан-Джэрый зыфаIоу яшъао шъхьэпапцIэ гори мо къэзэкъ 
пытапIэм щырагъаджэ. А укъызкIэупчIэгъэ ныори а пытапIэм, сымыгъуащэмэ, дэтIысхьагъэу дэсджэ сенэгуе... 
Шъыд япшIэт сэIо ахэмэ, Шъэуай! Модэ уилIыгъэ узэнды, 
уисэшхо гъэчаны, уиадыгэгу гъэпытэ! СултIанхэр зихэщэ 
къэзэкъхэу къытпэIуIыстагъэмэ тыщагъэIэтэп...
Мэлэхъо лIыжъыр, аущтэу къыздэгущыIэнэу сшIагъэмэ, заулэрэ кIуагъэу Шъэуае ыIуагъ, Iофы зезгъэшIэу 
сыфыдэхыныеп. Адэ джары, нэбгырэ пэпчъ еплъыкIэ 
шъхьаф иI, хэти ежь ишIошIыкIэ дунаир егъэушIоркъы... 
Зым къэзэкъ, адырэм тырку, нэмыкIмэ тхьамыкI, фэшъхьафмэ бай аIо. Ащыщэу узэдэIутэри зызэбгъэзылIэтэри 
къэшIэгъуай. Къашъхьащыщрэм ипаIо шъхьэщауты, къахэмыщрэр зыщыщмэ ахэкIуакIэ, цIи шъхьи имыIэу пIэстэ 
ныбэкIэ дунаим ехыжьы. ЛэупэкIэ мэлэхъо лIыжъри ахэмэ 
ащыщ, сэри ахэмэ сахэкIыжьыгъэпщтын, сикъонцэ Iахь 
дунаим щысэлъэшъу.
Шъэуае Лъэустэнхьаблэ зэрэдахьэу цIыфхэр къызэреплъыхэри къызэрэкIэлъыплъэхэри къыгурыIуагъ, урамым 

--- Page 215 ---

сэлам къыщезыхыхэри, зыкIыб къыфэзгъазэхэри ахэтыгъэх. СултIанмэ япчъэIупэ зыIухьэрэм къызэрэпэгъокIыщт 
шIыкIэм ыгъапэхэри щыIагъэх. Сыд мыщ икъэгъэзэжьыкI 
зыIохэри мэкIагъэп.
Шъэуае ыгу къитIыгурыгукIэу шым епсыхыгъ.
Къэлапчъэр зэрэIуихыгъэм лъыпытэу Iахьылыр адыгэмэ 
зэрагъаерэм фэдэу мэкъэ тIупщыгъэкIэ, щагур зэлъигъаджэу Шъэуае игъын къыхидзагъ. Лъэбэкъу заулэ ыдзи, 
лъэгуцым темыхьэу, кIэсэным IитIур рищэкIыгъэу, натIэр 
ефызылIагъэу мапчъэ: "е си Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкI, 
тыдэ укъисхыжьын, сабый быныр ебэу къыщыуагъани..."
Унэм апэ къилъэтыгъэр Адыл-Джэрый, ащ ыуж - 
Сахьид-Джэрый, етIанэ Хъан-Джэрый. Ахэмэ акIыбкIэ 
Сисурэ ыIитIу ыIупшIэ Iуубытагъэу щызэтекъагъ. Къаймэти 
Хьадж-Къэсэий зэуж итхэу пщы щагумкIэ къелъэкIоных. 
Щагум дэдзэгъэ пщэрыхьэпIэ унэм изы шъхьаныгъупчъэ 
пщэрыхьэкIо бзылъфыгъэр къиплъи, шIу зэрэщымыIэщтыр 
къыгурыIуа гъэу шъхьаныгъупчъэ пэIухъор къыридзыхыжьыгъ. Урамым зэпырыдзыгъэ гъунэгъухэри, аIощтыри 
ашIэщтыри амышIэу, къэзэрэгъаплъэх.
Къэнтат гощэшхор унэпчъэ блыпкъым къыдэхьагъ, 
ыпашъхьэ итмэ къариIуагъ:
- Зэ моу шъуIукIот!.. Хэт сэIо куо-хьаушхо пщы щагум 
дэзышIыхьагъэр!..
- Шъэуае мэгъы, нан! - Адыл-Джэрые къызIуипхъотыгъ.
- Имэхъэджагъэ зыдешIэжьышъ мэгъы! СанэIу икI, 
мэхъэджэжъ!
Сисурэ ыIэгушъуитIумэ къачIэкуукIи, унэм илъэдэжьыгъ.
ГущыIэ зэфэнчъэу лъэгуцым къыфырадзыгъэм ыIыгъ 
кIэсэныр кIиутыгъ пIонэу Шъэуае зыкъыригъэшIэжьыгъ, 
нэгу нэпсыр къыригъэIэтыгъ, къыIуагъ:
- Сигонахь къэохьы, Къэнтат.
- Мы сабыймэ ягонахь о къызыпхьыгъэр бэшIагъэ. Тэ 
ущыIагъ джы нэс?
- Симыхьакъ къыстыралъхьэ, нан...- Шъэуае ымакъэ 
къыщиутагъ.
- Сыуинанэп, сыуи Къэнтатэп, ащ фэдэ цIэджэ укъысэмыдж!

--- Page 216 ---

- Нан, ащ фэдэ умыIо...- Хъан-Джэрые зыфэщыIагъэп, 
Шъэуае зыдэщыт лъэныкъомкIэ ежьагъэти, Къэнтат гощэшхор лъыджагъ:
- Хъан-Джэрый, къэгъаз!
Шъэуае джыри нахь шъабэу къыIуагъ:
- Шъыд къысэпIуагъэми, Къэнтат, сыгу къыуабгъэрэп,- къэлапчъэм зынэсым, зыкъызэригъэзэкIыгъ: - А 
укъысэмыдж зыфэпIорэ цIэмджи сыкъыомыджэн слъэкIытэп... Ау джы нэс сыздэщыIагъэм сыкъэзгъэтыгъэри 
симыхьакъ къыстезылъхьагъэри сэ уапашъхьэ къисщэн!
Шъэуае ошэсыжьыфэ, Къэнтат гощэшхор унэ лъэгуцым текIыгъэп. Шъхьэр ыгъэсысэу тIэкIурэ щытыгъэу 
шъэо жъыемэ ариIуагъ:
- Унэм шъукъихьажь! - Хьэятэм гъогу къыщезытырэ 
нысэм, ыгу жьы дигъэкIэу, егыигъ: - А нысэ, а Быч, мощ 
фэдизыр тищагу къыздэхъуахьым, угу узыгъэба, тэ 
ущыIагъ?..
- Сыкъэплъэгъугъэп нахь, гощэшху, уакIыб сыдэтыгъ...
- Шъыд бэлахь, шъыд тхьамыкIагъу, нысэ, тызхэфагъэр... Зэхэпхыгъэба къэлапчъэм дэжь Шъэуае къыщиIожьыгъэр?..
- Зэхэсхыгъэ, гощэшху.
- Мы Iофым зыгорэ хэхъуахьджэ сенэгуе...
- А сшIэ гущэрэп, гощэшху, сшIэ гущэрэп...
Къэнтатэ иунэ зехьажьым, Сисурэ нэмыкIрэ, Бычи 
ишъэожъыехэри лъихьагъэх.
Хъан-Джэрыерэ Сахьид-Джэрыерэ, зэряхабзэу, 
тэхътэшхом пэчIынэтIэ пхъэнтIэкIумэ атетIысхьагъэх. 
Зэмыжэгъэ хъугъэ-шIагъэм джыри къымытIупщыжьыгъэ 
Адыл-Джэрые зэрэцIыкIум нахь цIыкIу ехъулIэжьыгъэу, о 
зыр ары сиухъумэкIо-гугъапIэр итеплъэу, янэжъ зыгуигъэ пкIэжьыгъ. Бычэ гощэшхом ыпашъхьэ щымытIысэу, хьакум 
кIэрыт.
Нэплъызыгъэ гумэкIыр Къэнтатэ къыукъуагъ:
- Шъыд бэлахь, нысэ, тызхэфагъэр... МыIуапхъэ 
сIуагъэмэ, къысфэгъэгъу, си Алахь...- Къэнтатэ ымакъэ 
къыщытхъагъ, ау псынкIэу зыкъышIэжьи, джау сыдми 
къыIуагъ: - А нысэ, къэтIыс... Сыгу IэшIу-IэшIоу непэ 
пытапIэм сыкъыдэкIыжьыгъагъ... Гъэпсэфыгъо мэфэ 
закъоу къыфыхэфагъэм ятэ ихэпIэжъ Хъан-Джэрые 

--- Page 217 ---

225
8 Заказ 028

--- Page 218 ---

зыщезгъэ гъэпсэфын, ышы цIыкIумэ ащызгъэгушIукIын 
сигухэлъыгъ... Адэ о зэрэпIоу дунаир щытыгъэмэ... А 
нысэ, Шъэуае къыIуагъэр шъыпкъэмэ?..
Ным ычIыпIэкIэ Хъан-Джэрые къыIуагъ:
- Нан, Шъэуае уигъэпцIэтэп...
- Ы-ы, Хъан-Джэрый! - Къэнтатэ зэхихыгъэм шъхьэр 
къыригъэпхъотагъ.
- Ары, нан,- нахь теубытэгъэ макъэкIэ Хъан-Джэрые 
къыушыхьатыжьыгъ.
- Армэ,- Къэнтатэ ымакъэ джы ехъырэхъышэ 
хэмылъэу къэупчIэ,- джы нэс тэ щыIагъ?
- Узщымыгъуазэм, Хъан-Джэрый, шыхьатэу утемыуцу,- гощэшхом ылъэныкъо диIыгъ фэдэми ыкъо 
еIэсэкIмэ, еушъыйзэ, Бычэ къэгузэжъуагъ,- гукIэгъу 
пстэури шъыпкъэджэ умыштэ.
- Ары, нысэ, ары,- мыIуапхъэ горэ Хъан-Джэрые 
къыримыгъаIо шIоигъоу тегуIыкIызэ, Къэнтати къыдыригъэштагъ: - ушыхьат нэпцIынри упцIыусынри зы.
- Ары шъхьаджэ, нан,- Адыл-Джэрые зыгъапэщтыгъэр къызIуипхъотыгъ,- Шъэуае гъыгъи!..
- Гъыгъэ, нынэ, гъыгъэ...- Къэнтати шъэожъыем 
еIэсэкIыгъ, етIанэ нэпс нэгукIэ Шъэуае ыпашъхьэ къиуцожьыгъэу, нахьи нахь шъабэ кIэхъукIызэ, къыпидзэжьыгъ: - Арба тIотыри тэзымыгъашIэрэр. Шъэуае ицIыкIугъом щегъэжьагъэу нэпсыкIэ хьалэлыгъэп... Ау зы пцIым 
шъыпкъишъэ егъэулъыи зыфаIуагъэри шъыпкъэ... Адэ, 
Сахьид-Джэрый, о зи къапIорэпи, нынэ?
- Сэра?..- Зэмыжэгъэ упчIэм Сахьид-Джэрые къыкIигъэщтагъ.
- Оры, нынэ. УзэупчIын щымыIэмэ, уипаIо гъэтIыси 
еупчIыжь аIо, ори паIо пщыгъ, сыкъыоупчIы.
- Сэ шъыд?.. Хъан-Джэрые иIо сэри сиIо.
- А сшIэгущэрэп, сшIэгущэрэп...- Къэнтатэ, нахь 
еуцуалIэ пIонэу, ышъхьэ ыгъэсысыгъ.
- Сэры, нан, сэры? - Агощырэ горэм ханырэм фэдэу 
Адыл-Джэрые янэжъ ыIэ етхъуагъ, ыгъэсысыгъ.
- Щыгъэт, Адыл-Джэрый,- ным ыдагъэп,- умышIыкIай.
- О шъыд, сикIал? - Къэнтатэ шIукIэ Бычэ фыреплъэкIи, 
шъэожъыем еупчIыгъ, ышъхьашъо Iэ щифагъ.- Ори мыхъун 
къэпIуагъэп, Адыл-Джэрый.- Зэпыугъо ымышIэу, зыфидзхэри нафэу, зэгыижьыгъ.- Сэ зыр ары цахьымышIылэу 

--- Page 219 ---

къышъухэнэжьыгъэр... Теплъын хъурэм... А нысэ, тэ щыI 
сэIо Сисурэ? А тхьамыкIэ цIыкIури Iоф хэфагъ...
- Къыпфязгъэщэна, гощэшху?
- Бащэ... Шъхьаихыгъэ дэдэджэ азыфагу тыдэхьанэп. 
Шъыд есIон? Неущи мафэ щыI... Адэ джары,- Къэнтатэ 
джыри хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- зэр лъэсы, зэр шыу язгъэIуагъэр. Ахэмэ янасып къыгъэзэжьыгъэджэ сенэгуе, нысэ... 
Шъоры, Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэмрэ орырэ, зинасып 
къэзымыгъэзэжьыхэтэр...
Бычэ нысэри сабыйхэри шъхьащыкIыжьхи Къэнтатэ 
изакъоу унэм къызенэжьым, сыхьат зытIум зэбэныгъэ 
нэпсхэр фэIэжэжьыгъэхэп. НэIэплъэкIыр нэпскIэ ошъуфэ 
мэкъэнчъэу зызегъэгъыкIым Къэнтатэ ыгу жьы дэкIыгъ 
шIошIыгъ шъхьакIэ, къызэкIэрыожьыгъэ гупшысэмэ зыкъыжэхатэкъожьыгъ. Шъэуае игъыкIэрэ кIэсэным икIэрытыкIэрэ ынэгу кIэмыкIрэр. РиIуагъэмрэ къыриIожьыгъэмрэ 
плъырыгъэр щигъэзыеу захэгупшысыхьажьрэм, гур 
къыпэузыкIы, зы упчIэм адырэр къыпэтэджы.
Шъэуае пчъэ зэхъум, шъыд ыIощтыгъэр, Къэнтатэ ыгу 
джыри къыпиIонтIыкIыгъ. "Е, си Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкI, тэдэ мыгъом укъисхыжьын, сабый быныр ибэу 
къыщыуагъани... Зэгорэм сыжэ къыдэлъэтыгъагъэм пае 
уиукIакIо симыхьакъ къыстырелъхьи... КъысэхъулIагъэм 
ущыгъозагъэмэ, оры ыIапэ къысфэзыщэинэу мы дунаим 
щысиIагъэр..." Зэ, зэ, сыда Шъэуае къехъулIагъэу ыгъаещтыгъэр?.. Мыхьамэт-Джэрые ШъэуаекIэ джыри псаугъэ... АрынкIи мэхъуба джы нэс къызыкIытфыкъомыкIыщтыгъэр? Сэ икъэбар зэсымыгъашIэу ар пэсэубыты... 
ТхьамыкIагъом уимыгъэшIэн щыIэп, зыгорэм сыкъимыубытыжьэу сэ, ныожъышхом, делэ сыхъужьыгъагъа, 
семыупчIэу, зэхэшIыкI гори фысимыIэжьэу къыздэтэджэгъэ щагум сисабый цIыкIумэ апашъхьэ дэсфыгъ... Армырмэ, хэт ащыгъум Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэм укIакIо 
фэхъугъэр?! Я си Алахь, аущтэу Iофыр щытмэ, мощ 
фэдизэу зыгу къигъыкIыгъэ Шъэое тхьамыкIэм ихьатыр 
нэмыIэми, мэхъэджагъэ къытфызезыхьагъэм, хэт щэрэщ, 
сынитIу ярэз, ыцIэ тэ гъашIэ. Тэ тизакъоп, СултIан лIакъохэмкIэ зыгу къытфэшIуи къытфэмышIуи, ягъашI, МыхьамэтДжэрые игукъэбзагъэ зыфэдагъэр оры, уауж сэры 
зышIэщтыгъэр. Джэгъогъу имыIагъэу сIорэп, ау пый 
хэхыгъэ зэримыIагъэм сыщы гъуаз. Зыгорэджэ къэзэкъмэ 
227
8*

--- Page 220 ---

адэжь зызэригъэзэгъагъэр армэ, ащ ыгу къитэджэгъагъэм 
уишIэ хэмылъэу щыты гъэпщтын...
Къэнтатэ ыIитIоу бэщышъхьэм телъыр ошIэ-дэмышIэу 
къэкIэзэзыгъ, гопэ плъыр-стырэу къечъагъэм ынатIэ пкIэнтIэ 
чъыIэ къытырыригъэкIагъ. Шъхьэр къэунэзагъэми, бгъэр 
къыхэузыкIыгъэми, щэIагъэ къызхигъэфагъ, зигъэсысыгъэп.
ЩагумкIэ куо макъэ къэIугъ:
- Нан, Сахьид-Джэрые къысао!
- НахьыкIэ цIыкIум ыгу хэмыгъэкIба, сикIал,- Къэнтатэ 
шъхьаныгъупчъэм иджыкIыгъ.
- Ащыгъум чъыг къутамэр перэмыкIыкI,- СахьидДжэрый зиухыижьэу къыдзыжьыгъ.
- Шъууцу сIуагъэба. Нанэ ыгу щышIэрэр шъулъэгъурэба? - Хъан-Джэрыий ышнахьыкIэмэ къягыигъ.
"А сикIэлэ Iуш цIыкIу, о зыр ары сэ сызщыгугъынэу 
къысфэнэжьыгъэр",- ыIозэ, Къэнтатэ шъхьаныгъупчъэм 
къыIукIыжьыгъ, нэплъэгъу гумэкIыкIэ унэр зэпиплъыхьи, 
гупсэфыгъо къезымытыщтыгъэ Шъэуай игупшысэ фигъэзэжьыгъ. ЗыгорэкIэ ышъхьэ фимытыгъэмэ? Хьау, хьау, 
хэта мор зищыкIагъэр, пщэп, оркъэп, мылъкоп зэраIоу? 
Зэсэгъэ щыIакIэр ымыгъотыжь зэхъум, тэри тыгу ежъухыжьыгъэмэ ыIуи, тхьамыкIэр зэусэщтым гъунэ иIэп, тыгу 
зэригъэгъуни, тихьалыгъу ышхэу, ыгукIэ къытатIэу къытхэхьажьы шIоигъуагъэмэ шIэ? Ары нахь, мощ фэдиз уахътэм тыдэ щыIагъэми, зыдэщыIэм чIыгу щыпабзыгъагъа? 
ТитхьамыкIагъо зэхэзымыхыгъэ, цIыкIуи, ини, адыгэ 
шъолъы рым къинэжьыгъэп... Зэгу, зэгу, МыхьамэтДжэрые фэгъэхьыгъэу сыда ащ къыIуагъэр? Ары, "къысэхъулIагъэм ущыгъозагъэмэ, оры ыIапэ къысфэзыщэинэу 
сиIагъэр" ыIуагъ. Е-е, ныо дел, кIэлэ тхьамыкIэм къыIо 
шIоигъуагъэр къебгъэIуагъэп... КIо, хъугъэ, зызэзгъэухыжьри хэта? Тыгу телъ уIагъэр джыри къэетэжьыгъ. 
Ащи зыгорэ хэмылъэу щытэпщтын. Тхьэр зафэ, хыери, 
мысэри къызэхифын, Шъэуае ихьакъми, имыхьакъыми 
къэнэфэн.
III
ШъхьэкIо-гукъаом зэридзэу, игукIэгъу-зэфагъэ рагъэмысэжьыгъэу Шъэуае пщы къэлапчъэм зыIолъэтыжьым, 

--- Page 221 ---

бжыхьэ тыгъэ уцуагъэр ошъочэпэ чIыпцIашъом 
къокIодэжьын ригъэжьэгъагъ.
Онэгум исми, унэхэри, къыкIэлъыплъэрэ цIыфхэри 
Шъэуае зэхишIэжьыщтыгъэп. Сыхьатныкъом къыкIоцI 
хымэ-джэгъогъу къыфэхъугъэ чылэу джы нишъэкIэ къызыщыкIэлъыплъэхэрэм, исабыигъо-кIэлэгъу цIыф фэдэу 
зыщигъэкIуагъэм, иапэрэ шIулъэгъу къыздинэрэм ышъхьэ 
дихыжьэу, зыщамылъэгъун къогъупэ горэм къолъэдэжьыгъэмэ, нэмыкI фэежьыгъэп. Тыгъургъой мэз Iэпчъэ Iупэм 
шым ичъэ щигъэкIагъ, пкIантIэр къыпыз зэхъур ары ныIэп 
Шъэуае дунаим зэрэтетыжьри джэуапынчъэ шъхьакIом 
зызэрэригъахьри къызишIэжьыгъэр. Шы щтэгъэ кIэзэзыр 
нэ Iуш хыекIэ къызыIоплъэм, ижъалымыгъэ зыдишIэжьыгъ, 
тIэкIуи укIытэжьыгъэу ыгу къэушъэбыгъ, Iэгушъо плъыр 
шъабэкIэ къысфэгъэгъу риIозэ, заулэрэ ыпшъэ Iэ щифагъ, 
етIанэ IитIумкIэ ысэку зыхигъани, ынатIэ ригъэкIыгъ, нэ 
упIыцIэгъэ мэкъэнчъэкIэ, гур Iэсэжьыфэ кIэрыти, риIуагъ:
- Адэ джары... НекIо, ори зыбгъэпсэфын, сэри псы 
тIэкIу сынэгу кIэскIэн.
Шъэуае мэз Iапчъэм бэрэ щылъыхъуагъэп. Къамылылъэ темэным пэчIынэтIэ чъыгэешхо шIуцIашъоу 
зипкIэшъэ гъуаплъэхэр бжыхьэ кIасэм ыутыныгъэм, шыр 
ыуж итэу, екIолIагъ, псынэкIэчъыр тыжьыныпс щхы макъэкIэ къыIугушIуагъ. Апэ шым уанэр тырихыгъ, пахъэр 
зелъэгъум, цыер тыриубгъуагъ. ЕтIанэ псынэкIэчъым 
лъэгонджэмышъхьэкIэ кIэрытIысхьагъ, псынэр зыIажэщтыгъэ чъыг къутамэу пкIэшъэ тхьапэхэр зэзыугъоилIэхэрэр 
къыхихыгъ.
Шъэуае псы чъыIэ тIэкIу ынэгу кIикIагъ, IэгушъуитIу 
ешъуагъ, тыжьын мэкъэ жъыукIэ зыратэкъухьэзэ IусыкIырэ 
ормэ акIэлъыплъагъ, хэщэтыкIыгъ.
"Орырэ сэрырэ тызэфэд, сыдэу угуIал,- ыIуагъ 
Шъэуае. Уигъогупэ мыжъомэ уялъэпао, псыхьэлъашъомэ 
узэтыраIажэ, ппэ къыпагоми, уагъэохъуми, уишIушIэ 
къыщыкIэрэп, уичъэ зэпыурэп. КъыпIуплъэрэм пэпчъ 
дунаим узэрытетыр еогъашIэ. ШIуагъэ къэмыхьмэ, уиягъэ 
зыми ебгъэкIырэп. Сэры? СицIыкIугъом щыублагъэу 
зишIуагъэ къысэзгъэкIыгъэмэ джы сиягъэ язгъэкIыжьыгъэу 
мэхъу. Мыхьамэт-Джэрые зэкIодылIагъэр сэрэу аIо. Урамым тыратIупщхьэгъэ, хьакIэщмэ аратIупщхьэгъэ къэбарыр 
Къэнтатэ ышIошъ хъугъэ... Къаймэти, Хьадж-Къэсэий 

--- Page 222 ---

къысэплъхэу чэу лъапсэм кIэрытыгъэх... Сисур? А закъор 
аркIэ сэгугъэ къысфэшъыпкъагъэр... Хъан-Джэрый?.. 
Къэнтатэ егыигъагъ, садэжькIэ къежьэгъагъ, къагъэкIуагъэп нахь..."
ПсынэкIэчъым зыхикъудыягъэу хэшъукIырэ шым 
ымакъэ Шъэуае игупшысэхэр зэпигъэугъ, джыри псы тIэкIу 
зыIуикIэжьи, къэтэджыжьыгъ, зэрепсыхыгъагъэм фэдэу 
псынкIэу шэсыжьыгъэ. Лъэхъу цIыкIум хэтэу мэз Iапчъэм 
зычIэлъэтым, игупшысэмэ зыкъыжэхатэкъожьыгъ.
Хъан-Джэрые хэпшIыкIэу, Шъэуае гукIэ ыIуагъ, мы 
илъэсым зызэрэричыгъэр! Итеплъи, икъэплъакIи, игущыIакIи 
ар къаушыхьатыгъ. СыкъызэхишIыкIыгъа хьауми ыгу 
къысэгъугъа?.. Ары, симыхьакъ къыстыралъхьэмэ ХъанДжэрые тэ щишIэна!.. Ау етIани сыIукIагъэмэ дэгъугъэ, 
сыкъызэхишIыкIын, сихыягъэ гурыIон фэдэу къысщэхъу. 
Мыхьамэт-Джэрые къехъулIагъэмкIэ сэри сыхые дэдэп. 
Сыбзэгу къыпыкIыгъэ гущыIэ мыщыур ипыймэ IэубытыпIэ 
язгъэшIыгъ... Ежь Мыхьамэт-Джэрыий, Алахьэм зыдигъэзэжьыгъэм шIу щешI, игухэлъхэр сшIуимыушъэфэу, 
сипIугъэба, силэжьыгъэба, сыщигъэгъозагъэмэ, яшъыпкъапIэ сшIошъ ыгъэхъугъагъэмэ, къэзэкъ IофхэмкIэ нахь 
зысIэжэныекIи мэхъу. Сыушъэфырэп, мэзищ гъэрым 
илъэс щэкIым къызгурымыIогъэ Iаджми сарагъэгупшысагъ, 
ау ащ къикIырэп а лъэныкъомкIэ сыгупэ згъэзэгъапэу... 
Сэ сшIэрэ закъор - узэмыпыймэ, узэпыщымытмэ, узэфычIэмыплъмэ нахьышIу, сыд фэдиз тIуагъэми, а зы 
псыхъом инэпкъитIумэ тыряцIыф. Ипсы гъуаткIо къытIуигъафэ хъумэ, тыщигъаIэ хъумэ, ары пакIошъ, титхьалэ 
хъущт, хэт шъущыщ, сыд шъуигухэлъ, сыдрэ диным шъуит 
къытиIорэп. Арышъ, зэз дыджыр зыбзэгу тетэджагъэм 
IэшIу щымыIэжьэу къызэрэщыхъурэм фэдэу 
Мыхьамэт-ДжэрыекIэ тызызэIопхъо мафэхэм къысэхъулIэгъагъ, ер зэогъэ чъыгым пкIашъэ къызэрэпымыкIэжьрэр 
сщыгъупшэжьыгъэу гъогунэпцэ сапэм мэкъу сыщеуагъэу 
хъугъэ... Ары, ары, дунай зэхэблагъэм тыщызэпыджыжьэу 
тытет. Паденкэ шъаом иIоф зэрэзэхэсфэу, охътэ лые 
тесымыгъашIэу, къэзэкъ пытапIэмкIэ сыкъокIын, Къэнтатэ 
къысимыгъэIуа гъэр Хъан-Джэрые фисIотыкIын... 
Мыхьамэт-Джэрые зэкIодылIагъэр апашъхьэ исымыщэу 
сыуцунэп!..
Тхышъхьэ ехыгъом Шъэуае иш ытхьакIумэхэр мэзахэм 
къыхипхъотыгъэх. Гъогу къэгъэзэгъум шъхьархъонхэр 

--- Page 223 ---

ашъхьарыхъуагъэу шыуитIу къыкъокIыгъ. Шъэуае ошIэ-дэмышIагъэм фэхьазырти, гъогу аритзэ, ариIуагъ:
- Гъогумафэ шъуежьапщи.
- О уигъогупи мафэ пфэрэхъу,- сэмэгубгъукIэ щытым 
джэуап къытыжьыгъ, етIанэ шым ыпхэкIы рыригъэдзэкIи, 
ныбжьыкIэ мэкъэ чанкIэ къыдзыгъ: - Хэт ишыу шъхьэзакъу 
сэIо чэщныкъом къэзыкIуахьырэр?!
- Ыуж икI, Iогъу-шIэгъу умышIы,- иджабгъукIэ щытым 
шыр къызэтыримыгъэуцоу къыIуагъ.
- Чэщныкъо шыумэ гъогум нэIуасэ зыщызэфамышIэу 
тижъмэ аIо,- Шъэуае къызэригъэкIоу джэуап ытыжьыгъ.
- Ар пIоу пцIэ утещынахьыжъмэ, сэ сцIэ пшIосыушъэфынэп. Сэ Мэрчанэ чылэм сыщыщ. Зэхэпхыгъэмэ, сцIэр 
Къэгъэзэжь!
- Ы-ы? - Шъэуае ыгъэшIэгъуагъ.- Олахьэ пцIэ зэхэсхыгъэм…
- НекIо, сIуагъэ,- къэмыуцугъэ шыум джыри ыдагъэп, 
джэуап къэзытыжьыгъэм ымакъи щыгъуазэ фэдэу къыщыхъугъ,- зыщыщ умышIэрэ шыум чэщныкъом зышIомыгъан...
- ГъэшIэгъона чэщныкъомэ?..- гъусэм фидзыжьыгъ.- 
Чэщныкъор лIыгъэ ушэтыпI...- нахь мэкъэ тегъэпщыхьэкIэ 
зыпыпкIэгъэ шыум фидзыжьыгъ: - Зэхэпхыгъэмэ джары!.. 
О сыд пшъхьэ къызкIимыхрэр?
- ХъорэлIыкъо Мэрчанэ ихьанэ-гъунэ урегъахьэмэ,- 
Шъэуае зиIажэщтыгъэми зыкъыщызыхъощтыгъэ Пэшъукъ 
фимыдзыжьын ылъэкIыгъэп,- сисэлам сфехыжь...
- Мэрчанэ ихьанэ-гъунэ сыримыгъэхьанэу... СыкъэоушъхьакIу... Ау тинахьыжъ ихьатыркIэ ари пфэзгъэгъун... 
Хэт ыцIэкIэ уисэлам есхыжьыщт?
- Шъэуай Iори, къыгурыIот.
ЯтIонэрэ шыум гуцафэ зыфишIыгъэ макъэм ыцIэ 
зызэхехым, шым жэдэIагъ, тыгъокIо шIыкIэу иш ыпэкIэ 
ыгъэлъэхъугъ.
Заулэрэ Шъэуае гъогу тетыгъэу, зыгъапэщтыгъэм 
джыри емыгупшысэн ылъэкIыгъэп. Пэшъукъ игъусэгъэ 
шыум сыд пае зигъэнэгъоджагъ? Къытпылъ-къытпымылъышъозэ, сцIэ зызэхехым, пхъэтэпэмыхь сишIэу 
IукIыжьыгъ. СцIэ щыгъуазэп сIонти, Мыхьамэт-Джэрые 
къехъулIагъэмкIэ, зэрэадыгэ шъолъырэу сыщызэлъашIагъэу аIо... ЗыгорэкIэ сцIэ къыкIигъэщтагъэмэ шIэ?.. Шапсыгъэ Бамбэтынэуи?.. Ар сыдым Пэшъукъ гъусэ фишIын!.. 
ПшIэхэнэп, тыгъужъыр тыгъужъщыр гъэсэнкIэ ерыш...
Нэфшъагъом къызэкIичын ригъэжьэгъагъ чыжьэкIэ 
тхышъхьэ чэпэ ретэкъокIэу Агой Пщымафэ ичылэ Нашъхьэ 
къызэлъагъом. Нэфмышъэу дэхьанэп, унагъор ыгъэгумэкIынэп ыIуи, шыр ыуж итэу сыхьат фэдизэ кIуагъэ, етIанэ 
ыIупIэ ыIыгъэу лъэс гъогу эандэм рищэхыгъ, мэз пIокIэ 
хьазырыр зыдэубгъогъэ кIэим дэкIызэ, хьылъэ дэди къыщымыхъоу адырэ тхышъхьэм дэкIоежьыгъ. Нашъхьи чэпэ 
ечъэхкIэ щайшъогъу уахътэм къыщылъэгъуагъ.
Чылэм зыщыдэхьащтым, хъурышъо пэIо хъокIыгъэ 
лъахъчэр зыщыгъ лIыкур зэрыс шызэкъокум Шъэуае 
IукIагъ, пхэкI теIэтыкIыкIэ сэлам къыхызэ къыIуагъ:
- Пчэдыжь хьакIэр щэтэшх аIо, къеблагъ, хьакIэ, къеблагъ.
- Тхьауегъэун, нахьыжъ,- къэуцугъэ шызэкъокум 
исым Шъэуаий исэлам пигъохыжьызэ, еупчIыгъ: - Шъыд 
шъуикъэбар, укъыздэкIырэ чылэр мамырба?
- Е-о-ой, хьакIэ, мамыр джы тыдэ къипхыжьын!.. 
КъылыщкIэй щыхэкIодагъэмэ яхьэдэгъэ пшIыкIуз чылэм 
щаухыгъ тIозэ, зиуIагъэ къэзыхьыжьыгъэ тхьамыкIэ гори 
тыгъуасэ дгъэтIылъыгъэ. Янэ ишъэо закъу. УмыкIу раIозэ, 
чылэр зыдакIорэм сымыкIомэ, лIыгъэнчъэкIэ къысфалъэгъунба ыIозэ, ашIокIуагъ бэйтэмалыр. Яни шъузаб, 
зэрэпсэущтри сшIэрэп, дунаим изакъоу къытенагъ. Джы 
къэзэкъхэр къытэкIунхэшъ, тызэрапхъон къэбарыр чылэм 
дэлъ. Ар згъэшIагъорэп, хьакIэ. УзэкIурэр, бэ шIэн, макIэ 
шIэн, къыокIужьыщт. Адэ джары хъурэр... Дэйлэм уIукIэмэ, 
икъэбар къыпфеIуатэ язгъэIуагъэр сэщ фэдэ гор...
- Мыхъун зэхэсхыгъэп, нахьыжъ. Гъогумаф уздежьагъэм.
- Тхьауегъэпсэу, ау сэ олахьэ чыжьэу семыжьагъ. 
Тиунэ ис бэйтэмалым етIэгъо тIэкIу къысIэкIэгъахь, хьакур 
укъэягъэ ыIуи сырифыжьагъэшъ, мо етIэгъо нэпкъым 
сэкIо. Ащ пае къэзгъэнэнэп, къеблагъ, къэзгъэзэжьын.
- Тхьауегъэун, ар озгъэшIэнэп, нахьыжъ. Алахьэм 
шIукIэ тыкъыпхегъахь. Сэри лъэгъун горэм Нашъхьэ сыкъыдищагъ.
- Тыгъужъыкъо Къызбэч уай-уаир арыщтын уилъэгъуныр?

--- Page 224 ---

- Олахьэ, нахьыжъ, Къызбэчи силъэгъуным, Агой 
Пщымафи сыIукIэ сшIоигъу.
- Агой Пщымафи лIы дэеп, игугъу шIукIэ ашIы. Ау 
къызэрэсIощтыри сшIэрэп, Джэнчпсынэ щыщэу, Бамбэт 
аIоу зы лIы джашъо горэм пыщэгъу фэхъугъэшъ, къысишIагъи щыIэп, ары пакIошъ, гущыIэгъуи сыфэхъугъэп, 
къэбар Iае пылъышъ, а бэйтэмалым еспэсырэп. УзыIукIэрэм, 
ори ар Агоим фыхэбгъэпсыгъэмэ дэгъугъэ.
Бамбэт ыцIэ къызыраIом, Шъэуае ышъо къыхихыгъ, 
ерагъэу зиIажэзэ, зигугъу къашIыгъэм щымыгъуаз пIонэу 
джэуап пигъохыжьыгъ:
- А зыцIэ къепIуагъэр арэу цIыф дэймэ, уилъэIу пфэзгъэцэкIэн, нахьыжъ. Ащ фэдэ пыщэгъухэр сэри сикIасэхэп...
Агоймэ яшышIоIу дэжь щепсыхырэ шыур апэ шъхьаныгъупчъэмкIэ зынэ къыпэшIофагъэр Пщымаф. ЗыкIыб 
къэгъэзэгъэ шыур тыгъуасэ ихьэкIэгъэ шыуитIумэ язэу 
къыщыхъугъ, Бамбэт ыIонти, ащ ыплIэIу бгъузэмэ афэдэп, игъусэгъэ Къэгъэзэжь шъаор ары ыIонти, сыдым итIур 
зэфигъэдэн, ылъэгъурэ тэмэпкъ пытэм изыкIэлъэныкъуи 
хъунэп. Ау джы Пщымафэ зэгуцэфагъэм зыкъыригъэпхъотагъ, унэ лъэгуцым къызытелъадэм, ылъэгъугъэм 
хигъэкуукIыгъ:
- Шъэуай!... Е-е, зиунагъо бэгъон, ора сэIо, ситхьамыкIэжъ!.. Адэ сэ Бамбэт къысиIуагъэр...
- СэшIэ, Пщымаф, сэшIэ...
ЛIитIумэ гушIо нэплъэгъукIэ зызэжэхадзагъ, Пщымафэ 
къыIуагъ:
- Нибжьи сыптэплъэжьын Iоу сшIагъэп, Шъэуай...
- Ащ фэдэ чIыпIи сифэгъагъ...
- Къэзэкъмэ уихьадэ къаIэкIихыжьи, ыIэшъхьитIукIэ 
уигъэтIылъыжьыгъэу ары Бамбэт къысиIуагъэр... Уикъашъхьэ дыуахь къыщытхьыгъ, нэмаз щытшIыгъ...
- Ащыгъум,- Шъэуае щхыгъэ,- бэрэ сыщыIэнэу 
къычIэкIын.
- О-уи-уиу, хъурэр хьалэмэты!.. НекIо унэм, сыд мыщ 
тызфыщытыр! - Шъэуае ыблыпкъ ыIыгъэу, зыгорэм 
тырихыжьыщт пIонэу, унэм рищагъ.
Шъэуае етIысэхызэ, джыри щхыгъэ:
- Бамбэтрэ сэрырэ язэу хэт джы, Пщымаф, шъыпкъэ 
зыIорэр?

--- Page 225 ---

- Ащ укIэупчIэжьа, Шъэуай?
- КъедэIу, ащыгъум, къысэхъулIагъэм...
Къэбарыр Шъэуае къызеухым, ихьакIэ ыгу щышIагъэр 
ежь илажьэ фэдэу, шъхьэр еуфэхыгъэу Пщымафэ тIэкIурэ 
зыщэс уж, къыIуагъ:
- Е-е, Шъэуай, ситхьамыкIэжъ, сыд бэлахьа узыхэтыгъэр!..- хьылъэу хэхьапщыкIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Джы 
къызгурыIуагъ, сэшIэ Мыхьамэт-Джэрые зыукIыгъэри 
уимыхьакъ къыптезылъхьагъэри. Тыгъоспчыхьэ нэс, игъусэгъэ пэщыныцIэм тыриудэгухьэу, ар тихьакIэщ исыгъ. 
АI-анасын, сыдэу джы нэс Бамбэт имэхъэджагъэ гуцафэ 
фэсымышIыгъ!..- Пщымафэ ынэхэр гукъаом къыгъэутхъоплъыгъэх.- УишъхьакIо сишъхьакIо, Шъэуай, сиIашэ 
уиIашэ, уилъышIэжьи силъышIэжь. Джыдэд пIоми сыхьазыр!
Шъэуае джэуапынчъэу заулэрэ щысыгъ, етIанэ къыIуагъ:
- Бамбэт нахь Iоф къыспыщылъ, Пщымаф. Къэзэкъ 
шъаор къэсымыгъотыжьы хъутэп, гущаIэ стыгъэ.
- Олахьэ, Шъэуай, а зигугъу пшIырэ къэзэкъ шъаом 
тэри тылъыхъугъэм...
- Ы-ы!.. Хэт илъэIуджэ?
- Къэнтат гощэшхом илъэIукIэ Бамбэтрэ сэрырэ тылъыхъугъ... Ау джы къызгурыIуагъ Бжъэдыгъуи Шапсыгъи 
зыфитымыгъотагъэр...
- Зэрэхъурэмджэ,- Шъэуае щхыпцIыгъэ,- тыгъужъыр 
шъуимэлэхъуагъ?.. Къэзэкъ шъаом иIоф шъыдэу хъумэ 
Къэнтатэ ышIагъ?
- Матвей къэзэкъ атаманыр къелъэIугъэу ары...
Шъэуае хэщэтыкIыгъ:
- Сэры гум ранэжьыгъагъэр...
- Ощ пае Къэнтатэ зыгорэ ышIэщтыгъэмэ, цIыфым 
имыхьакъ тетлъхьанэп, къытиIони...
- Ари шъыпкъэ. Ау сэ силажьи ащ хэлъ.
- Сыдэущтэу?
- Паденкэ къэзэкъмэ сыкъатIупщыжьыфэ сызщыщыр 
язгъэшIагъэп.
- Олахьэ хъун умышIагъэ, Шъэуай. Гум уизымынэн 
цIыфэу Къэнтатэ сыхэплъэгъагъ.

--- Page 226 ---

- СцIэ зэрэсыушъэфыгъэр синасып, Мыхьамэт-Джэрые 
сызэриукIакIом сыщыгъозагъэп, сыкъиухъумагъэджэ 
сэгугъэ,- Шъэуае ышIагъэм ежь-ежьырэу кIэгушIужьыгъ.
- Ари тэмэм!..- Пщымафэ къыIуагъ, етIанэ зыгорэ 
ыгу къызэрэкIыжьыгъэр къырыпшIэу, къэупчIагъ: - Мыдэ, 
Шъэуай, АбдзахэкIэ, Тубэ лъэныкъом, ущыIагъа?
- Пантелеймэ зыфапIорэр, Абдзахэ сыщылъыхъуагъ, 
ау Тубэ чыжьэм сынэсыгъэгоп. Шъыда?
- Тубэ чылэм ыцIэ Бамбэт сэмэркъэукIэ къыриIоу, ащ 
тымыкIощтмэ сшIэрэп ыIоу зэхэсхыгъагъэшъ ары... Бамбэт чIэ иIэп, имэхъэджагъэ зынэмысын щыIэп.
- Ащ фэдэ гуцафэ пшъхьэ къихьагъэмэ...- Шъэуае 
къэгумэкIыгъ, тхьагъэпцIыгъэр къыдызезыхьэрэр ибысым 
пIонэу ынэмэ акIэплъагъ, етIанэ хьакIэщым имысыжь фэдэу 
заулэрэ егупшысагъэу къэгузэжъуагъ: - Арэу оIомэ, 
Пщымаф, ос къемысызэ, Тубэ тынэмысы хъутэп, гъусэ 
укъысфэхъугъэмэ...
- Ащ укъыкIэлъэIужьын ищыкIагъэп, Шъэуай. Непэ, 
уишырэ орырэ тIэкIу зыжъугъэпсэфмэ, нэфшъэгъо кIэтаджэу гъогу тытэхьан.
IV
Ишыу гъусэ чэщ мэзахэм къызэрэхинэрэм Бамбэт 
пылъыжьэп - нахь чыжьэу зызэрэIуихыщт гупшысэм нэмыкI 
шъхьэм къыубытыжьрэп. Шъэуае къэзэкъмэ къаIэ кIэкIыжьыгъэмэ, къатIупщыжьыгъэмэ ышIэрэпышъ, ишъхьагугъу.
СыкъишIэжьыгъэп, Бамбэт ыкIыбкIэ щыхъурэр зэхишIэу 
гукIэ ыIуагъ. Гуцафэ къысфишIыгъагъэмэ, щэч хэлъэп, 
сауж къилъэдэщтыгъэ. Мэзырэ чэщрэ уишъэф щымыIуат 
зыфаIорэр шъыпкъэ. Сымакъэ тIэкIу зэрэзэблэсхъугъэр 
дэгъоу сшIагъэ. СыщэщынэкIэ арэп... Ау етIани мэзыкъо 
уIагъэм зыщыбдзыемэ нахьышIу. Чъыг къогъу горэм 
укъотэу, къызкъоукIыгъэри ымышIэу, ытх зэпыуутыныр 
ащ фэдэм фэшъуаш. Мафэ щымыIэжь пIонэу сыд ар 
чэщныкъом зезыфэрэр. Сэры нахь, хэтына!.. Симылажьэ, 
сэ зэсымышIэжьыгъэ къысэхъулIагъэп. Джы дунаим 
сызэрэтыримыгъэтыжьыщтым уемыхъырэхъышэжь. Ау 
тэри пэкIэ псы тешъорэп...

--- Page 227 ---

СэмэгубгъумкIэ къыголъэдэжьыгъэ Пэшъукъ къеупчIыгъ:
- Шъэуае ыцIэ къызыреIом, сыдэу укъэмыуцугъ, 
шъузэныбджэгъу, шъузэщыхъушъутагъа?
Бамбэт джэуап къытыжьыгъэп.
Заулэрэ чъагъэхэу джыри Пэшъукъ къэупчIагъ:
- ЗыгорэкIэ Шъэуае угу хигъэкIыгъэмэ шIэ?
НэбгыритIумэ азыфагу шылъэмакъэ нэмыкI къыдэIукIрэп.
Сыд сэIо мыщ зыкIызызэкIоцIигъэнагъэр, Пэшъукъ 
ыIуагъ. Мы мэфищым ащ нахьрэ гугъу иIагъэп. Азыфагу 
зыгорэ къыдэхъухьагъэкIэ енэгуягъо. Шъэуае икъэбар 
къызежьэкIэ, щытхъузэ, къызэриубыри макIэп. СултIан 
Мыхьамэт-Джэрые къумалымкIэ лIыгъэ зэрихьи, ышъхьэ 
хихьажьыгъ еIо. Ащ пае тыгъуасэ Агой Пщымафэ ихьакIэщ 
къыщеушъыигъ. Сыда шъуIуа Бамбэт аущтэу ШъэуаекIэ 
зыкIыщытыр? Ар джыдэди тигъогупэ къыщиушыхьатыжьыгъ. ЗыгорэкIэ цыхьэ къысфимышIмэ шIэ? 
СышIокIалэмэ, ежьыр ары нахь къыслъыкIуагъэр, къэшэс 
зыIуагъэр, сэ селъэIугъэп. Шэсэгъу сыздэбгъэхъугъэмэ, 
нахьыжъ-нахьыкIэр зышхыжьырэмэ сащыщэп, паIо сщыгъ, 
Iашэ зголъ, цIыфы фэдэу къысфыщыт. Хьау пIомэ, тиIоф 
кIэкIы, сыкъызэрэбдежьагъэу сыббгъодэкIыжьын. Ау 
сиупчIэ джэуап къемытэу сыпшIомыкIын.
- Олахьэ, нахьыжъ, уикъэмыгущыIакIэ зыфэсхьын 
сымышIэ...
Джыри Бамбэт мэкъэнчъэ, ичъэ хегъахъо. Пэшъукъи 
иш етIупщы, игъусэ зыкъыщыригъанэрэп.
Мэз пакIэм зыкъолъэтхэм, шъхьэихыгъэу еупчIыгъ:
- Бамбэт, угу хэзгъэкIыгъа?
Джэуап дыс зэхихыжьыгъ:
- КIалэ, зэ ужэ зэтэлъхь!
Пэшъукъ шым жэдаIи, къызэтыригъэуцозэ, лъыджагъ:
- Нахьыжъ, пIуагъэр къыптэфэрэп, зэкIэхьажь!
Бамбэти пхэкIыр рыригъэдзэкIэу шыр къызэтыригъэуцуагъ:
- Сэра мыхъун къыозыIуагъэр!.. Орба чэщныкъо 
шыум бырсыр езышIылIагъэр?!
- Ара угу емыIугъэр, нахьыжъ?
- Джынэкъэуж узщымыгъозэ шыум чэщым зышIомыгъан!..

--- Page 228 ---

- Олахьэ ари тэмэмым, нахьыжъ,- Пэшъукъ ыIорэр 
нахь зыдишIэжьэу, итхьагъэпцIыгъи зыхиухъумэжьэу 
кIилъэшъужьыгъ: - Мэзахэм ошIэ-дэмышIэу къыхэлъэтыгъэ шыур сыгу тэфагъэпти ары... Ежь изакъу, тэ тынэбгыритIу...
- Зы шыум шыуишъэр зэбгырищэуи къыхэкIы, аущтэу 
къэпшIэщтэп ар...- Бамбэти ымэкъэ кIэлъыкIыгъэ къэушъэбыгъ.- Зыщыщ умышIэрэм сэлам ехи, блэкI. НекIо, сэ 
сиIон сIуагъэ, о уишIэн джы пшIэн...
- Олахьэ ари тэмэмым, Бамбэт,- лIыжъ хэкIотагъэ 
пIонэу джыри Пэшъукъ къыкIиIотыжьыгъ, зи къямыхъулIагъэ фэдэу ыуж ихьажьи, ичIыпIэкIэ зыгоуцожьым, пигъэхъожьыгъ: - ЕтIани, Бамбэт, тызэрэмышIэу Шъэуаий 
тызIуупIэгъагъэр!.. Укъызфэмыуцугъэр сшIогъэшIэгъоныгъ...
- Ащ иджэуап нахь сигуапэу къыостыжьын, Къэгъэзэжь,- Бамбэт зэрэщхыпцIыгъэр ымакъэ къыхэщыгъ, 
пшIошъ ыгъэхъунэу къыIуагъ.- СултIан Мыхьамэт-Джэрые 
къумалым фэшъуашэ езгъэгъотыгъэм ышъхьэ зэрэIуихыжьыгъагъэр къэрэбгъагъэкIэ фэслъэгъугъэшъ, сянэ 
къылъфыгъэуи щэрэт, сэлам есхы пакIошъ, сыдэгущыIэнэуи 
сыфэягъэп. Адыгэ шъолъырыр илIыгъэ тэгущыIэ, ежь ыпсэ 
шъхьэчъэ-псачъэкIэ гъуим хехьажьы.
- Сигъунэгъу ХъорэлIыкъо Мэрчанэ зэриIоу, паIо 
зыщыгъ пстэури лIэп. А тхьамыкIэм Хъан-Джэрые шъхьэпаем фишIагъэри, фиулэугъэри, тыригъэкIодагъэри хьаулые хъугъэ, зытырахыжьыгъэ мафэм щыублагъэу тырагъэплъэжьыгъэп. А-енасын, а шъхьэпаем зэ нэмыIэми 
сытэплъэгъагъэмэ, зэзакъо ышъхьашъо исыутыжьыгъагъэмэ, нэмыкI сыфэягъэп... Ащ сэ кIэнэу сшIуихьыгъэм 
ибагъэр!.. Ыхьырэ кIэнхэр, сэщ нэмыкIрэ, ятIонэрэ мафэм 
зышIуихьыгъэмэ аритыжьыщтыгъэ. Сэры шIощхэныгъэр, 
шIоджэголъагъэр... Джы къэзэкъ пытапIэм лIы къабзэр 
щеджэ!.. КъылыщкIэй къыщыташIагъэм щыгъуазэба ар?
- Щыгъуаз.
- Адэ сыд ыIорэр?
- УзыIукIэрэм еупчI.
- Сыдэущтэу а мыгъо нэгум сыIукIэщт?
- Уфаемэ, чIыпIищэ Хъан-Джэрые уащыIукIэн плъэкIыщт. Зыщеджэрэ къэзэкъ пытапIэр, Пшызэ зэпырыкIыпIэр, лъэустэнхьэблэ пщы щагур.

--- Page 229 ---

- Къэзэкъ пытапIэмкIэ узгъэгугъэрэп,- заулэрэ кIуагъэхэу Пэшъукъ ыIуагъ,- ащ сыдэхьашъунэп, ау укъыскIыгъущтмэ, ащи ескун.
- Сыд пае сыпкIыгъун,- Бамбэт щхыпцIыгъэ, ыгукIэ 
ыIуагъ: сэ сыригъусэщт нахь, ежьырэп сигъусэщтыр.- Оры 
Хъан-Джэрые ышъхьашъо изыутынэу зыIуагъэр.
- СIогъэ къодыеп! - Пэшъукъ къызбгырыугъ.- Шъэуае 
зэришIыгъэу, къумалыр ятэ кIэлъызгъэкIожьыщт. ПсыIушъори, япщы щагуи тIэсхъапIэ. Ары шъхьакIэ, а шъхьэпаемрэ янэжърэ пытапIэм дэтIысхьажьыгъэх аIуагъэба?
Пэшъукъ къэмыхъу рапшIэзэ, Бамбэт ыгъэшIэгъуагъ, 
мы къэбархэр тэ щишIэхэра? Iогъу-шIэгъу сызэрэфэхъугъэмкIэ джэнджэш сыгу къихьагъ шъхьакIэ, мы слъэгъурэр 
уипый горэм пэIубдзэнкIэ фэдэ щыIэп. Къаигъэ пстэури 
шъхьэкIоштапхэх, Iэхъомбэшхор ягъэлъэгъу закъуи, узфаер 
къыпфашIэщт. Тегъэгушхуи, къэзэкъ пытапIэм екIущт. 
Сыда шъуIо мыри СултIанмэ зыфябэнырэр? ИкIэнхэр ХъанДжэрые зэрэшIуихьыщтыгъэ закъор арэпщтын. Иадыгэгу 
ащ фэдизэу къытпыщыт къэзэкъхэмкIэ зыкъиIэтыгъэнэуи? 
Зэхэпхырэба ыIорэр, типыйхэмкIэ сыдигъуи сыхьазыр еIо.
- Зэ, Къэгъэзэжь, зэ,- Бамбэт игупшысэмэ 
къахэужьыгъ,- ар зыпшIэщт мафэри къэсыщт, умыхъыжъ. 
Къэзэкъ пытапIэм укъызкIэупчIагъэхэр зэрэщыпсэухэрэр 
шъыпкъэ - унэ щаубытыгъэу дэсых. Ау мазэм заулэрэ, 
шэмбэт-тхьаумафэхэм щэджэгъоуж факIохэу, чылэм 
къэкIожьых.
- Ара? Ар Iоф шъхьаф!.. Ау мыемыкIумэ, зыгорэкIэ 
сыкъыоупчIыщт.
- Ар укъызкIэупчIэрэмрэ уикъэупчIакIэрэ ялъытыгъэщт, 
Къэгъэзэжь,- цыхьи, джэнджэши зыхэлъ макъэкIэ, щхыпцIри кIэлъыжьэу къеупчIыгъэр Бамбэт зэригъэжагъэп, 
псынкIэуи, укIэмыгъожь ыIорэм фэдэу, тыригъэгушIухьагъ: - КъаIо, сыкъэдаIо.
- СултIан нэгъоймэ, Бамбэт, угу зыкIябгъэрэр, плъэгъухэ зыкIэмыхъурэр сшIэмэ сшIоигъу.
Бамбэт зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ. Сэри ащкIэ сыоупчIын сихьисапыгъ, сапэ укъишъыгъ. УиупчIэ тхьагъэпцIыгъэ хэлъми-хэмылъми сишъэф къыосIонэп. Ощ фэди 
ощ нахь лIыIохэри къыкIэупчIагъэх ащ, ау зыми ышъхьэ 
зыфисымыхыгъэкIэ, оры нэмыIэмэ, сыдкIэ уищыкIэгъэн... 
ПшIэ пшIоигъомэ, узэрэфаеу ари къыпщызгъэхъун...

--- Page 230 ---

- Шъыпкъэм уфаемэ, сшынахьыкI, къыбгурыфэнэу 
къэсэIо, СултIанмэ сикIэни ахьыгъэп, ячIыфи стэлъэп. 
Зэрэнэгъой лъэпкъхэр армэ, тичIыгу имысыгъэхэмэ, адыгэлъ ахэмыткIогъагъэмэ, ащи сшъхьэ езгъэгъэузыщтыгъэп. 
Дунаим цIыф лъэпкъ Iэджи тэт, зыщыщхэри тымышIэу, 
тамыгъапэу, тамыгъалIэу, къытэмынэцIхэу... Ау СултIанхэр къиныгъокIэ къызытхафэхэм, тишIуагъэ ядгъэкIыгъэба? 
Тищыгъу-пIасти, тичIыгуи, типсы Iуби адэдгощыгъэба? 
Тиадыгэпхъухэр, шъутилъэпкъэгъоп тIоу, апэтыубытыгъэха?
- Тызыдин лъэпкъэгъухэба, Бамбэт? - КъикIрэр ышIэымышIэ фэдэу, джау сыдми тхьагъэпцIыгъашъокIэ Пэшъукъ къэупчIагъ.
- Тызэдинэгъумэ гъэшIэгъона?! - Жэм къышIудэтэкъущтыгъэ гупшысэмэ ошIэ-дэмышIэу Бамбэт къыхагъэкуукIыгъ.- Тыркухэри тидинэгъух... Ау а лъэпэбыхъужъхэр сихьанэ-гъунэ къизгъахьэхэрэп нахь. Зы дин 
къыддиты пэпчъ тичIыгу адэдгощынэу ара?.. Адэ, плъэгъурэба джа ори узгъапэрэ СултIанмэ къыташIагъэр?! 
КъытIущхыпцIэхэзэ, зядгъэгъэделагъ, ашъхьэпхэтыку 
къытагъэлъэгъужьыгъ...
- Къэзэкъ диным ихьагъэхэу оIошъы ара? - Пэшъукъ 
зыгъапэщтыгъэм къыкIэупчIагъ.
- ЯIанэ бгъэкIэ тэгъолъхьагъэхэмэ, гукIэ амыштэнэу 
пшIошIа?
- СшIэрэп ныIа мохэмэ ашIэщтыр...
- УмышIэмэ къыосэIо! - Бамбэт ымэкъэ дыс зыкъышIуипхъотагъ, етIанэ иошIэ-дэмышIэ гупшысэхэр ежьыр 
шъыпкъэм шIогъэшIогъоныжьыгъэх. Сыд шъэфа, ыIуагъ, 
мыщ есымыIонэу сыгу къихьэгъагъэр? СултIан МыхьамэтДжэрые ыпсэ зэрэхэсыутыгъэр ара? Ащ игугъу 
сымышIыжьми, къэзыушыхьатыщтым сауж кIэкIэу зэрефэ... 
Ау Шъэуае ышъхьэпхэтыку зэримылъэгъужьрэм фэдэу 
теплъэгъу къысимыхзэ, дунай нэфым есфыхыжьынкIэ 
усэгъэгугъэ. УкIэкIуацIэр птелъын нахьи, узылъэгъурэм 
зыпщимыдзыеу узэрэхьакъынчъэр цIыфмэ ашIошъ бгъэхъоу дунаим утетмэ нахьышIу. Сэ ыпкIэ хэлъми-хэмылъми, 
цIыфыбэмэ сыряукIэкIуагъ, сыгу жьы дэзгъэкI пэпчъ сIотэщтмэ, сэркIи хэткIи гъэшIэгъоныжьынэп... УкIэкIуацIэр 
зытелъэу дунаир зэзгъэбгынэжьыщт Шъэуае пае Анапэ 
дэс Хьасан- пашэу сикъотэгъури мы Iофым хязгъэлъэшъухьанэп... Ари икъунэу, сишъузыгъэмэ сшIуашхыгъэмрэ 
сшIуахьыгъэмрэ афикъужьэу, къысэтагъ... Джы къытенагъэр къыситыжьмэ, Сисурэрэ сэрырэ дгъэшIэжьыщт 
тIэкIум тфикъущт. Ау апэ Шъэуае иIоф сымышIэ хъущтэп!.. 
ЕтIанэ Сисурэ цIыкIур згъотыгъэмэ, бэнэн къыхэмыхьэу, 
къезэгъыгъагъэмэ, сэри сыцIыф, икъунба нэбгъуджыкIэ 
къызэрэсфычIэплъыхэрэр, сытыгъужъ зэпытына, зэкIэ 
зыпызгъэтэкъужьынти, къыздэхъугъэм сыкIэгушIоу, синасып сыщыгушIукIэу сытIысыжьыщтыгъэ... Сыд сикъэзэкъ, 
ситырку... Ныбэм из згъотэу, унэгъо цIыкIоу сшIэщтыр, 
сэрэмыгъэнэтIупцIэри ары, унэм сихьажьмэ, къыспэгъочъын горэ, сыкъикIмэ, къыскIэлъычъэн горэ паIуи щэрэгъ, 
шъхьатехъо терэхъуагъ фаеми, къысферэхьыжьри, егъашIэм сымытыгъокIо-укIакIоу, сынасыпышIоу дунаими 
сытетыгъэу зыслъытэжьыныгъи.
- Бамбэт, нахьыжъ,- гущыIэдысыр къыфэзыдзыгъэгъэ гъусэм ыгу кIэжъукIыжьыгъэщтын ыIоу фэсакъзэ, 
Пэшъукъ макъэ къышъыгъ,- адэ зи къэпIожьрэпи?
- Ошъочапэр къэушъэбы, зыкъызэкIихын игухэлъ,- 
зигупшысэмэ къахэужьыгъэ Бамбэт ушъхьагъу дэгъукIэ 
ошъогум иплъыхьагъ.
- Чэщыр джыри зэрэмэзах.
- Арэу къыпщэхъумэ, къокIыпIэ чапэмкIэ зэплъэкIи, 
къохьэпIэ чапэм еплъыжь.
- Олахьэ арым. КъокIыпIэр нэгъыфышъу, къохьапIэм 
щымэзах.
- Ащ гу зэрэлъыптагъэр дэгъу, ау утхьагъэпцI о.
- Сыда, Бамбэт?..
- Адэ сэ бэйтэмалыр СултIанхэмкIэ сыбгъэIорыжъори, 
о уишIошI тэбгъэдэIужьыгъэп.
- Ара зыфапIорэр?
- Ухэукъуагъэп,- ежь-ежьырэу Бамбэт щхыжьи, 
къыпигъэхъожьыгъ,- СултIанмэ угу закIыфэмышIур кIэн 
закъор арэпщтын сIуагъэ.
- КIэныр сыд, Бамбэт,- Пэшъукъ зигъэлIэу къыIуагъ,- 
непэ пшIуахьымэ, неущ къашIопхьыжьыщт. ЦIыфыгъэнчъэр 
ары, Мэрчанэ зэриIоу, къэгъэзэжь зимыIахэр... Сэ сыд? 
ЦIыфмэ адамышIэрэр сэри СултIанмэ адасшIэрэп. СултIан 
къумалыхэр арэп, нахьыжъ, сэ сызгъапэрэр...
- Нахь гопэгъу ошIэмэ къаIо,- джау сыдми, зэхихыгъэр 
къыридзэ-къыримыдзашъоу, Бамбэт къыIуагъ.

--- Page 231 ---

- Къэзэкъмэ якъумали адыгэ чылэ горэм дэс аIуагъ...
- Узщымыгъуазэм утэмыгущыI,- Бамбэт лъэдакъэкIэ 
шыбгъум едыси, кIигъэпкIыгъ.
- Сыд пае сымышIэрэ? - ШъхьэкIо макъэкIэ Пэшъукъ 
шыум лъыджагъ, голъэдэжьыгъ.
- КъаIуагъ-Iожьыгъэхэр, кIалэ, сикIасэхэп.
- КъэIо-Iожьыр сэри сиджагъо,- Пэшъукъ къыфадзыгъэм къыхыригъэхыгъ, ау зиIажэу пидзэжьыгъ: - Уфаемэ, зыщыщри ыцIи къесIон. СагъэпцIагъэмэ, сэри узгъэпцIэжьын.
Бамбэт джыри шым зырыригъэтIагъ, къыIуагъ:
- УагъэпцIагъэмэ, сыгу къыобгъэщтэп, сэри зыозгъэгъэпцIэн.
- Чылэр Абын, зыцIэ къыраIорэр Абатэ...
- Хэт тIумэ язэу, Бэслъыныя, Убыха?! - Бамбэт нэфылъ 
къежьэгъакIэм къыхэкуукIыгъ.
- Ахэрэп.
- Адэ хэт?
- Янахьыжъ... Ят ары...
- Нэмыр Къымчэрыий?! - Бамбэт зэхихыгъэр ышIошъ 
мыхъоу, мэкъэ дэгушъокIэ къэупчIагъ.

--- Page 232 ---

Шапсыгъэ тхышъхьэм, Абын хэгъуашъхьэм дэжь, 
мэфитIо къырищэкIыгъэ Пэшъукъ мамыркIэ зэрэбгъодэкIыжьыгъэр, игупшысэ зэфэмышIухэм изакъоу 
къазэрэхэнэжьыгъэр Бамбэт игопагъ.
КъокIыпIэ ошъочапэр къэзгъэушэплъырэ тыгъэр зелъэгъум, Бамбэт гумэкIыгъо шъабэм хэфагъэми, шым 
зыкъыридзыхэу, быслъымэн диныр къахэхьаным ыпэкIэ 
ятэжъмэ зэрашIыщтыгъэм фэдэу, тхьэ елъэIугъэп. Къэуцуи, тыгъэм тIэкIурэ еплъыгъ. ЗыщыгушIукIырэм гур 
къызкIыпиIонтIыкIырэр ымышIэу, джыри ащ тизымафэ 
къытфехьы ыIуагъ. Сыд фэдэщта непэ сигъогу? ШIукIэ 
сытещи, шIукIэ сыкъытещыжь, Алахьэм ычIыпIэкIэ тыгъэм 
елъэIугъ, етIанэ мэхъаши, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: мо 
тыгъэшхори орышъ зиIэмырыр, си Алахь, унэшIу къысщыф, 
сигъогуи сищыIэныгъи псынкIэ къысфэшI, зыгу шIу къысфимылъ пстэуми сащыухъум, сауж къитэджэгъэ Шъэуаий 
синасып тегъакIу...

--- Page 233 ---

Бамбэт сакъзэ, зэресагъэу, гъогум текIи, гъуим 
хэхьагъ, къамылъэгъоу, ежь хэгъуашъхьэр зэпиплъыхьэу 
дэжъыелъэ кошэ къогъум къоуцуагъ.
Хэт ышIэра, о пшъхьэ нэмыкI зыми цыхьэ фэпшIы 
хъущтэп ыIуагъ. Пэшъукъ згъэнахьыкIэу, уасэ фэсшIэу, 
къыфязгъэшIэу къесщэкIыгъ, ахэсщагъ, къахэсщыжьыгъ 
нахь мышIэми, сэ гугъэпIэ-телъхьапIэ горэ фысиI сэIокIэ, 
мощ ыгу къысфихьащтыр, шIомыигъо дэдэу зыбгъодэзгъэкIыжьыгъэшъ, къыслъыплъэнкIи мэхъу... Сигъусэфэ 
шIукIи, екIи зынэмысыгъэ адыги, къэзэкъи, тыркуи, нэ гъоий 
къыгъэнагъэп. Чэщныкъо шыури... А-енасын, а шыур 
Шъэуаеу сшIэгъагъэмэ, зышIомыгъан Пэшъукъ есIощтыгъэп, язэрэукI сыхэлъэдэнти, шыхьатынчъэу тIуми апсэ 
Iусхыщтыгъэ... Джы шышъхьэр блэзгъэкIыгъэу шыкIэм 
сыкIэлъэтхъожьы... Гуцафэ зыфэсшIын Iэгъо-благъом 
ислъагъорэп, хьаулыеу Пэшъукъ игунахьи къэсэхьы. Ау 
пшIэщтэп ащ ыгу къихьащтыр, Нэмырмэ анэсыгъэр сэри 
къызнэмысынэу ошIа? Аущтэу орэхъуи, ышъхьэ пызгъэлъэтын, ежь-ежьырэу зыкъызгозыдзагъэр сэр-сэрэу 
зыгосфыжьынэп. Хьасан-пашэм дэжь, Анапэ, зэрэзыдэсымыщэрэр армэ, сэщ нэмыкI ар зыми иIофэп...
Анапэ хьанэ-гъунэ Бамбэт зехьэм, адыгэ шыу тIурытIу-щырыщхэр тырку пытапIэм екIурэ гъогумэ атырилъэгъуагъ. Сыд сэIо мыхэр зезыфэхэрэр ыIозэ, защиухьэщтыгъэми, дэхыпIэ зыщимыIэ тхышъхьэ гъогу закъом шыу 
куп щаIукIагъ, шыуитIуи ышIэжьыгъ: ХъорэлIыкъо Мэрчанэрэ Абэтэ Бэслъыныерэ.
- Уизэкъо-шъхьэзакъоу тэ уежьагъа, Шапсыгъ? - 
Бэслъыный къэупчIагъ.
- ГумэкIыгъом шъхьэзэкъуагъэ уегъэшIэжьа, Бэслъыный,- купыр гъогу къытезыщэгъэ Iофым егуцафэу Бамбэт 
къыIуагъ, тыригъэфагъ,- джа шъуздэщыIэгъэ Хьасан-пашэм 
дэжь сэри гыякIо сэкIо.
- Сыд епIощт, кIалэ? - Зинахьыжъыгъэ чIыпIэ ит Мэрчанэ хъыжъагъэ зыхэмылъ мэкъэ IужъукIэ къэупчIагъ, 
ежь-ежьырэуи джэуап къытыжьыгъ: - Зи кIэрыпхынэп.
- Олахьэ, сымышIэрэ ащыгъум, зимафэ мэфишъэ 
хъун тхьамэтэфо, шъо гущыIэ зыкIэрышъумыгъотагъэм 
сэ есIощтыри... А зигугъу тшIырэм уегыин нахьи, Iэбжым 
фэпшIыныр нахь тэфэ. Къэзэкъмэ КъылыщкIэй къыщыташIэгъэ тхьамыкIагъомкIэ тыкъызэхимышIыкIмэ, сшIэрэп 
ащыгъум зыдэдгъэзэщтыр...
- СIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, Бэслъыный,- ХъорэлIыкъо 
Мэрчанэ мэкъэ IэтыгъэкIэ къыхэгубжыкIыгъ,- хэта Хьасан-пашэр тэркIэ, адыгэхэмкIэ?! Ар зилIыкIо Тыркури ары! 
Зыкъэтыухъумэжьышъурэп, къыткъоуцу тэIошъ, зыщыщ 
тымышIэрэ хыкIыб лIыкIом теубзэ.
- Шъыпкъэ, Мэрчан,- гъусэ шыухэми янахьыжъ 
дырагъэштагъ.
- КъэошIэжьа, Бэслъыный,- зэпыугъо мыбащэкIэ 
Мэрчанэ игущыIэ къыухыжьыгъ,- адыгэ зэфэсым Тыркум 
тызеIофытэм, ипачъыхьэ къытиIогъэ дэдэр илIыкIуи мыщ 
непэ къыщыкIиIотыкIыжьыгъ. Сыдигъу Тыркум тызыкIогъагъэр? Илъэс заулэ хъугъэ. Урысыер къызхэшъумы гъахь, 
къэзэкъмэ шъуязау, тэ тыжъудэIэпыIэщт джы къызнэсыгъэм къытаIо, хэгъэгуфом тыпаIуадзэ... Къэнэжьыгъэ 
закъор урыс пачъыхьэм илIыкIо де-Скасышъ, титхьаусыхэ 
ащ етымыхьылIэщтмэ...
- Ар мыхъуми, Мэрчан,- Бэслъыныий джыри 
нахьыжъым дыригъэштагъ,- къэзэкъхэмрэ адыгэхэмрэ, 
тызэригъэшIу шIоигъоу тазфагу дэт, гъомылэ-щыгъын 
хъожьыпIэхэр къытфызэIуехых...
- А зигугъу тшIыри шIукIэ огугъа, Бэслъыный... Зи 
федэ тхэзымыхын къытфакIорэп...
- Аущтэу шъоIомэ, нахьыжъ,- Бамбэт шъхьэгугъу 
хъугъэу къыIуагъ,- сышъуштэщтмэ, гъогогъу сышъуфэхъун. ШъуиIо сиIо.
- Узэрэфай, Шапсыгъэр,- Мэрчанэ къыIуи, ыпэкIэ 
чIэгъ чIэгъумтIымыкIыгъ,- ощ фэдэ Iэджи гъогогъу къытфэхъугъ, тиадыгэ IофкIэ яшIуагъэ къытэкIыгъэп нахь...
- Арэу оIомэ, тхьамэтэфо,- къыфадзыгъэм гуебгъэ 
химыхыгъэ фэдэу Бамбэти ушъхьагъу дэгъу къыгъотыгъ,- 
сэ синэгыягъи Хьасан-пашэм ыпашъхьэ фисхьан, адыгэ 
гукъаом, шъо шъуизакъоп, сызэригъапэрэр сэри гурызгъэIон, ипчъэ тэорэ адыгэр нахьыбэ зэрэхъурэм ежьыри 
зыкъыригъэшIэжьын, ыджа зэрэпIуагъэу, япачъыхьи къэбарыр фаригъэхьыжьын. Гъогумаф, тхьамэтэфо.

--- Page 234 ---

Щэджэгъоужым щыублагъэу пчыхьэшъхьапэм 
щыкIэкIыжьэу Хьасан-пашэм икъэлэпчъэ егъэтыгъэ Iутыгъэ 

--- Page 235 ---

адыгэ шыумэ Бамбэти ащыщыгъ. Къэлэпчъэ лъагэм теуагъэхэми, зыгъэсысыгъэхэми, IузыкIынэу пылъыгъэхэми 
ауж зыкъыригъэнагъэп. АIорэр адиIуагъ, ашIэрэр адишIагъ. 
Ау мэзахэ къызэрэхъоу зыдэулэугъэмэ захигъэкIодыкIыжьыгъ. Тырку пытапIэм имыжъо чэу зандэ къырикIухьакIи, хыIушъо лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ дэхьапIэм 
екIугъ, ишъэф тео шым зэрэтесэу зыдэкIыщт пчъэ бгъузэр 
къыIуаригъэхыгъ. Сыдигъуи къызэрэпэгъокIхэ хабзэу, 
шыIупIэ IыгъкIэ рагъэпсыхыгъ, мэзахэм зыхэзыушъэфэгъэ 
бгъэгъэ зыщыплIымэ аблащи, шэф остыгъэхэр зыщыблэрэ 
унэм ращагъ. ЫпэкIи, ыужкIи итыгъэ аскэр уIэшыгъитIур 
унэм икIодыкIыжьи, изакъоу къинагъ.
Бамбэт унэр ищыпэлъэгъоп. ГъэрекIуи зэп-тIоп зэрисыгъэр. Мыгъэ мыр ятIо. Мыхьамэт-Джэрые зеукI мафэм 
мыры къыздэкIогъагъэр. Хьасан-пашэм иIоф зыхэлъыгъэ 
къэбарыр зэрэфиIопщыщт закъорэп къэзыщэгъагъэр. 
Дышъэ сомищым щыщэу сомитIоу къэнэжьыгъэр ары. 
Ау къэбарым ишъыпкъапIэ джыри къылъыIэсыгъагъэпти, 
хэт ышIэра адыгэ пцIыусмэ узэрагъэделэщтыр, загъорэ 
шIуцIэр фыжьы пшIуагъэшIы ыIуи, сомитIум щыщэу сомэныкъокIэ нахь къетэгъагъэп. Джы Бамбэт идышъэ сомэрэ 
ныкъорэ къыратыжьынэу ежэ.
ЧIыфэ закъомкIи сышIокIыщтэп, цIыкIу зэрыхъухьэрэ 
унэ хъоо-пщаушхор къызэпиплъыхьэзэ, Бамбэт ыIуагъ, 
улэупкIэ къытырерэлъхь, тIо сыкъылъигъэкIуагъ. Цыхьэнчъэ шъхьакIо къызэрэсихыгъэми, ежь зыщыщ тырку 
гъэпцIакIомэ сафэдэп, къыдерэплъыжь. Непэ икъэлапчъэ 
тызэрэIуигъэтыгъэм изакъоми, дышъэ сомэ псау ыуас! 
Ау ар къыфэсIэтынэп, уделэти уIутыгъ къысиIон. Сызщыщ мэ закъыхэсымыгъэщмэ сэркIэ зэрэнахьышIур тырку 
лъэпаком лъэшэу къыридзэн... Ау арырэ сэрырэ нэрымылъэгъоу тызэпхыгъ... Бысымым зыкъегъэгужъо... Адэ 
джары зэрэхъурэр, къыпфаер къыпфачъэ, узыфаем 
узэрегъажэ. Дышъэ сомэрэ ныкъори тыжьыгъошIопщтын... 
Хьасан-пашэм иджыбэ къыреха мыр!..
Пчъэ макъэ къэIугъэу Бамбэт къыщыхъугъ, ау зажэрэр 
къэлъэгъуагъэп. Унэми, щагуми ащырэхьат. Шэф остыгъэмэ яжъыжъыжъ макъэ загъорэ кIым-сымыр къеукъо. 
Сыхьатышхоу дэпкъым кIэрытым ыбзэгу хъурай уцу иIэп.
Сыда мы илъэсым сызыщымыгъуазэу мы унэм итыр, 
Бамбэт ыIуагъ, сыхьатри, пхъэнтIэкIухэри, лъэпкъ лъэпсэ 

--- Page 236 ---

тахътэри, шэф остыгъэхэр зэрыт дышъэпс егъэшъогъэ 
джэрз ээхэтхэри, зынэтIэбгъу хъырахъишъэкIэ гъэпкIэгъэ 
КъурIан гъэтIылъыпIэхэри, укъызэрымыщын пхъэнтIэкIу 
куушхуитIури шъхьаныгъупчъэм пэмычыжьэхэу щытыгъэх. 
IашэкIэ гъэпкIэгъэ дэпкъ алырэгъур ары зэблахъугъэр. 
ЯинагъэкIэ зэфэдизы, адырэм нахь нэгъыфыбэ хэлъыгъ, 
мыщ шэплъ-дышъашъор къебэкIы. Сымыгъуащэмэ, къэмэ, 
кIэрэхъо, сэшхо зэфэшъхьафмэ джыри зы сэшхо къахэхъуагъ... Алахьэм ешI ари зиягъэр... СултIан МыхьамэтДжэрые къыгосхыгъэгъэ къамэмрэ сэшхомрэ ачIэгъ. 
Сыгузажъуи, кIэрэхъо гохыгъо симыфэу шым Iуезгъэхыжьыгъагъ... Ащи дышъэ сомэныкъо горэ кIэсхыщтыгъэ...
Сарыкъ фыжь лъагэм нахь зезгъэIэтырэ лIы цIыкIу 
пытэ пшъагоу илъэс шъэныкъо горэ зыныбжьын Хьасан-пашэр унэм къихьагъ, Бамбэти идышъэ сомэмэ къаIэтыгъ пIонэу, ичIыфэ зытелъым фэтэджыгъ. Iэпэубытым 
хэмыхьэхэу шъхьэгъэсыс сэлам зэрахыгъэ. Хьасан-пашэр 
итэхътэ тIысыпIэ тесэу Iэ сэмэгур къызеIэтым, къылъихьэгъагъэхэ иухъумэкIо аскэритIумэ унэр абгынагъ.
- Къеблагъ, уикъакIо бэ тебгъэшIагъ,- Хьасан-пашэм 
иадыгэбзэ зэшIоIугъэ ыгу ичъыIагъэ къыхэщэу къыIуагъ, 
ынэхэми, ыIупшIэхэми зэхамышIэу щхыпцIыгъэ.
- Бэрэ узажэрэр нахь кIас.- Сыд сэIо мы лъэпакор 
ичIыфэ стелъ пIонэу, зэрымыразэр, зыфаер фэсшIэгъахэшъ, чыжьэкIэ къыспэтIысыгъ, Бамбэти ыIуагъ.
- Бэрэ узэжагъэм IэшIу кIэлъыжьэп,- Хьасан-пашэм 
къыпигъодзыжьыгъ.
- Хьасан-пашэм ыгу къысабгъэмэ сшIэрэп?..
- КъысэIугъэ къэбарым цыхьэ къыпфысигъэшIыжьрэп.
- КъызгурыIорэп, ышъхьэ къысфих.
- Къамылэжьыгъэ дышъэм кIэлъыкIожьхэрэп.
- Сэра дышъэ сомищ къэзымылэжьыгъэр?
- Орэп.
- Хэт адэ?
- Шъэуай!..- ЕтIанэ нахь мэкъэ шъабэкIэ Хьасан-пашэм 
къыпигъэхъожьыгъ: - Пштэгъэ дышъэмрэ ащ фэдизэу 
садэжь къэнагъэмрэ Шъэуай зытефэрэр. Аущтэу 
тызекIомэ, нахь зэфэщт.
Бамбэт ыгу къыдеIэу щхы зэхъум, зыфихьыщтыр 
ымышIэу Хьасан-пашэр къэупчIагъ:

--- Page 237 ---

- Сыд узфэщхырэр?
- Олахьэ, Хьасан-пашэ,- Бамбэт ищхын щимыгъэтыжьыпэу ыIуагъ,- тхьабыл цIынэкIэ спшъэ укъыдэуагъэм!.. 
Сэры а къэбарыр Шъэуае фэзыгъэIугъэр. Ощ нэмыкI цIыф 
есIуагъэп, тыкъызэкъонэжьынэу сыпщэгугъы.
- СшIэрэп ныIа сшIошъ зэрэхъущтыри...
- Сыда зыкIэмышIэрэр!..- Бамбэт зищыIэщтыгъэми, 
ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, нахь риутэхыжьыгъ: - Муары, 
СултIан Мыхьамэт-Джэрые икъами, исэфуи уиалырэгъу 
хэшIагъ, ыцIи атэтхагъ.
- СэшIэ, Бамбэт, зыгъэрэхьат... Алахьэу лъапIэу лъагэм джаур хъугъэм игунахьшIагъэ фигъэгъунэп!
- Арэу къычIэкIын...- Хьасан-пашэм къыIуагъэр Бамбэти къыушыхьатыжьыгъ, етIанэ изэфагъэ джы зыдишIэжьэу къэтэджыжьыгъ, нахь мэкъэ пытэкIи къыIуагъ: - 
СыуимыщыкIэгъэжьмэ, сичIыфэ къысэтыжьи, сигъогу 
сытэхьажьын. Сэ джыри шыу куп уимыжъо чэу кIыб 
къыщысажэ...
- Сыд пае усимыщыкIэгъэн, Бамбэт,- Хьасан-пашэм 
зыкъызэблихъугъ,- уичIыфи зытезгъэлъынэп, къэзылэжьыгъэм ерэгъотыжь. КъэтIыс, орырэ сэрырэ тиIоф ащ щытыухырэп... Типачъыхьэшхо ишIоигъоныгъэ зэзымыпэсыжьыгъэгъэ СултIан Мыхьамэт-Джэрые дунаир едгъэбгынагъэми, къыкIэныгъэхэр псаух... Иджыхьнэм машIо зэрэхэсызэ, ахэр зэрэтымыгъэпсэущтхэри ерэшI!.. Къуища, 
къуиплIа къыкIэныгъэр?
Бамбэт ынэхэр къилыдыкIыгъэх:
- Апэрэ шъузымкIэ - зы, ятIонэрэмкIэ - щы.
- Хэта ахэмэ ащыщэу къэзэкъ пытапIэм щырагъаджэрэр?
- Хъан-Джэрый, щымэ анахьыжъыр ары...
V
- Талъэныкъо нахьи Абдзахэ нахь щычъыIэмэ сшIэрэп,- 
Агой Пщымафэ къыIуагъ, шхомлакIэр онэкъуапэм шIуидзи, 
кIом дыхэтэу ыIапэмэ япщэжьыгъ, ытхьакIумакIэхэри 
ыIотыгъэх,- къещхырэп, къесырэп, зынэсрэр пелыгъукIы.
- Абдзэхэ пхъэцмэ якъушъхьэ тыдэкIуаешъ,- Шъэуае 
щхыпцIыгъэ, ыпи ыIотыгъ,- тилIыгъэ зыфэдэр зэрагъэшIэн, 
тэри зэхытагъэшIэн яхьисапыджэ сенэгуе. Тубэ тынэсыфэ, 

--- Page 238 ---

Пщымаф, дунаим джыри зыщэ-зыплIэ, ежь абдзахэмэ 
афэдэу, зыкъызэблихъунджэ усэгъэгугъэ, абдзэхэ къижъукIмэ ахэкIыжьэу дунаири тэ кIожьын.
- Мы зиошъофо, Шъэуай, ащ нахь тэфэрабгъоу къэмыIожьын! - Пщымафи игуапэу къыдыригъэштагъ, тхьагъэпцIыгъэ нэгукIэ къыфыреплъэкIи, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Ау абдзэхэ пхъэцмэ къяпIолIагъэр угу имылъкIэ сэгугъэ.
- Шъыд пай?
- Абдзахэм абдзахэ ыубыжьрэп.
- Сэра абдзахэр?..- Зэхихыгъэр зэригуапэр Шъэуае 
ышъо къыхэщыгъ, етIанэ псынкIэу къыIуагъ: - Шъыд аIорэр, 
укъэзылъфыгъэр арэп, узыпIугъэр ары. Абдзахэмэ сыкъалъфыгъэмэ, илъэсихым ситэу тыгъугъэджэ хыIушъом 
сызахьым, сиабдзэхагъэ ащ щысыухи, тхьэегъэпсэу 
Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэр, бжъэдыгъумэ сапIугъ, 
салэжьыгъ...- хьылъэу хэщэтыкIыгъ.- Бжъэдыгъу къыщысэхъулIэжьыгъэми ущыгъуаз... КъыстемыгущэIагъи 
адыгэ шъолъырым къикIыгъэпщтын...
- Олахьэ ари, Шъэуай, тэмэмым. Сэри, уиIоф ылъапсэ 
сэшIэфэкIэ ахэмэ сащыщыгъ. Мы зыуж тихьэгъэ къэзэкъ 
шъаор къэдгъотыжьэу, уимыхьакъ къыптезылъхьагъэм 
уинасып текIожьыгъэмэ, нэмыкI сыфаеп. Ау ащкIэ 
Мыхьамэт-Джэрые згъэхыеу, Бамбэт згъэмысэу арэп.
- Сэ Мыхьамэт-Джэрые,- Шъэуае джыри хэщэтыкIыгъ,- сызэрипIугъэр арэп. Сшъхьэ къэсIэти, сигупшысэхэр сэр-сэрэу зэхэсфыжьэу зесэгъажьэм, нэмыкI еплъыкIэ фэсшIыгъагъ... Тэ адыгэмэ къытхэщырэр къетыутэхыныр шэн дэеу тхэлъ. Мыхьамэт-Джэрыеджи ар къэдгъэлъэгъуагъ, ибын-унагъуи ибэу къэдгъэнагъ, тызымышIэрэмэ 
ажи жъалымагъэджэ зыдэдгъэфагъ...
- Зэ, зэ, Шъэуай, умыхъыжъ!..- Пщымафэ къэгузэжъуагъ.- ПIорэм тэгъэгупшыс. Мыхьамэт-Джэрые зыгоуцогъэгъэ къэзэкъмэ Къылыщ тэмэным къыщыташIагъэр 
жъалымыгъэба? СынитIу шъыпкъэкIэ слъэгъугъэ, сыпсаоу 
сакъызэрэхэкIыжьыгъэри, хьэлэмэт.
- Жъалымагъ, ащ укIэупчIэжьынэу щытэп! - Шъэуае 
къыIуи, щхыпцI чъыIэр ынэгу рычъагъ.- Сэ Васюринскэм 
къыщысэхъулIагъэр шъо Къылыщ темэным нахь жъалымагъэджэ къыщышъохъулIэжьыгъ. Къэзэкъмэ яшъухьылIэгъэ жъалымагъэр къышъупагъохыжьыгъ. Ащ бгъэшIэгъон 

--- Page 239 ---

хэлъэп, Пщымаф. Ежьхэр къытэкIугъагъэхэмэ, ыджар 
дэдэр ятшIэтыгъ.
- Бурсакъыжъым изэман къытэкIущтыгъэхэба?! - Агой 
Пщымафэ ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.
- КъытэкIутыгъэх, тызэрапхъотыгъ, ежьхэри зетпхъожьытыгъэх.
- Адэ сыд ащыгъум, Шъэуай?
- Шъыдына,- Шъэуае ыIощтымкIэ джы нахь зыфэсакъыжъыгъ.- Тызэпэмыуцужьмэ, тисабыйхэр, тиунагъохэр, тинэжъ-Iужъхэр мамыр зэдэпсэукIэджэ бгъуитIумджи къызэдэтыухъумэжьмэ нахьышIу сэIошъ ары.
- Ар Iоф шъхьаф, ау къэзэкъхэр чIыгукIэ къытэрэмынэцIых... Тэ тыкIоу зыми иунэ пчъэIупэ тыIугъолъхьагъэп.
- Ащи шъыпкъэ хэлъ. Ау етIани...
- Джы нэс, Шъэуай, сыкъыоупчIыгъэп,- Пщымафэ 
игъусэ къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп,- Пшызэ тызекI 
чэщым ори укъыддикIыщтыгъа?
- Арэу зыкIапIорэр сшIэрэп, Пщымаф...- Агоим цыхьэ 
къысфимышIкIэ сэгугъэ, ыгу къыIэпызэу, икъэзэкъ гупшысэхэри шIузэбгырычъхэу Шъэуае ыIуагъ, шIэхэуи игущыIэ 
пидзэжьыгъ.- Адыгэмэ мардж зыщаIогъэ мафэм тэ 
сыкIожьыни... А лъэхъаным сызэрыфэгъэгъэ чIыпIэм нахьи, 
Къылыщ темэныр нахьышIугъ, мыхъуми къяхъулIагъэр 
адэзгощыныгъи... ЛIэныгъэр лIэныгъэ шъхьаеджэ, гъэрыпIэм нахь насыпынчъагъэрэ лIыгъэнчъагъэрэ щыIэпщтын...
- Ар оIоми, Шъэуай, къэзэкъмэ укъатIупщыжьыгъэ ба?! - Аужрэ гущыIэмэ нахь атеIункIэу, къыфедзми-къыфемыдзми умышIэнэу, Пщымафэ къыIуагъ, къыгъэтэрэзыжьыгъ: - Зы шIушIэ Iоф гори зеофэба?.. А зыфапIорэр 
армэ, къэдгъотыжьын, къэзэкъыми афэпщэжьын... 
Къэгъэзэжь зимыIэжьхэр Къылыщ тэмэн хэкIодэгъэ адыгэ 
шъэ пчъагъэхэр ары нахь...
Зэхэпхырэба Агоим тIэкIу шIэ къэси къысиIокIхэрэр, 
ежь-ежьырэу Шъэуае зэриIожьыгъ. "УиIашэ сиIашэ, 
уигукъао сигукъао" гущыIэкIэ къыздэшэсыгъэми, зыгъапэрэр ыушъэфын ылъэкIырэп. Къысфидзырэр кIелъэшъужьы, кIилъэшъужьрэр къысфедзыжьы... ГъэрыпIэм 
симыфэзэ джа укъызэрэсэупчIыгъагъэм иджэуапэу 
сыжъудэшэсыныгъэкIэ щэч хэлъыгъэп... Непагъэмэ, неущыгъэмэ, ар сфэмышIэныгъэкIи мэхъу. Ау къэзэкъ шъаор 
згъотыжьыгъэмэ, зые Паденкэмэ зэрафэсщэжьыщтыгъэм 

--- Page 240 ---

щэч хэлъэп. Зыми, уишIуми уипыйми, ичIыфэ зытебгъэлъы 
хъущтэп. Пщымафэ сицыхьэ темылъэу, ицыхьэ къыстемылъэу щытэп. ЕтIани къэзэкъ цыхьэмышIныгъэм тезгъэгупшысыкIын слъэкIырэп... Ашъыу, ахэри сянэ къыздилъфыгъэхэп, сщэчын фаешъ, сэщэчых!.. ЗыгорэкIэ, къысшIолIыкIэу къыздежьагъэмэ, ар езгъэшIэнэу сыфаеп. 
СерэупчIа? Сыд пае, ишIошI къыIокIэ, зыкIезгъэзыщтыр. 
Хэти икъиуцукI  IумыкIэу зыфэдэр гурыIощтэп. Сэри 
зэгорэм ащ сыфэдагъ, сызтекIодагъэри синэрылъэгъу. 
СызфаемкIи сызфэмыемкIи зыкъыхэзгъэщынэп.
- Олахьэ, Пщымаф,- Шъэуае игупшысэмэ къахэужьыгъ,- адыгэмэ ашIагъэр сшIомытэрэзми, Къылыщ 
темэным къыщяхъулIагъэр сшIогухэкIым... ЗичIыгу тит 
абдзахэми ар адагъэп, Бэслъыныехэри, мэхъошхэри, 
къэбэртаехэри ары.
- ТилъэпкъэгъухэмкIэ гъэшIэгъонэп, урыс-къэзэкъхэми 
зымыдагъэ къахэкIыгъ.
- Хэт ахэмэ ащ фэдэу ахэтыр?
- Урысые пачъыхьэм илIыкIоу къэзэкъмэ къафигъэкIогъэ де-Скаси ары. Власовымрэ Ермоловымрэ адыгэмэ къарашIагъэр шIомытэрэзэу ыIэшъхьитIукIэ пачъыхьэм 
фэтхагъэу къэбар щыI. КIо, хъурэм тэплъын, ащ фэдэ 
гори, джа зэрэпIогъагъэу, тазфагу къыдахьэми дэгъу.
- Олахьэ арым,- де-Скаси зэрихьэрэ Iофыр ищыпэзэхэхэу Шъэуае къызщигъэхъугъ,- ащ фэдэ цIыфхэр 
тазфагу къыдахьэхэмэ, яшIуагъэ нахь, яягъэ къытэкIытэп. 
Анапэ дэс пашэр ары шIуджи еджи тфэмыгъэсысырэр.
- Ащ игугъу къэмышI!.. Арэп, Шъэуай, а пхъэтэкъэжъым зыгорэкIэ ущэгугъа?
- Нибжьи сыщыгугъыгъэп! - Шъэуае иджэуап кIэкIы.- 
Сыщыгугъынэу Алахьэм ерэмышI!
- Арымэ хъун... Ащ щыгугъхэри сэшIэ...
- Хэт, мышъэфмэ?
- ОркIэ шъэф сиIэп: Бамбэт ары.
- ПIорэр гъэшIэгъоны!.. ИтIур шъыдым зэфихьыгъ?
- Шапсыгъэ Бамбэт ыпэ зыхэмыIугъэ щыIа!
- Ари джэуапджэ сэштэ,- Шъэуае къыIуи, игупшысэ 
АнапэкIэ зипхъотэнэу зыщежьэщтым, Агой Пщымафэ ыгу 
къыдеIэу щхыгъэ:
- Мыдэ, Шъэуай, уикъэ тыкъэсы пэт, тыблэмыгъэкI.
- Тэ щыI?

--- Page 241 ---

- Мо чъыгэешхом пэмычыжьэу щылъ.
Шъэуае зэращэлIэгъэ къэм ежь чIэмылъэу 
зыдешIэжьми, хэти щэрэщ, цIыф горэм фатIыгъэба, чIалъхьагъэба... Къэ зэкъо гъощагъэхэр ищыпэлъэгъухэп. Ахэр 
адыгэ шъолъырым икъопэ зэфэшъхьафмэ акъолъых, 
зэгорэм цIэ яIагъэми, дунаим шъэфкIэ зэрэтетыгъэхэм 
фэдэу джыри цIэнчъэх, лIэкъончъэх, лъэпкъынчъэх. 
Мыхьамэт-Джэрые зышъхьащэхъушъут уж, Шъэуаий 
джары, Бамбэт пыщэгъу фэхъуфэкIэ дунаим зэрэтетыгъэр. 
Къушъхьэ мэзыр иунагъ, ишхэпIагъ, ишъхьэегъэзыпIагъ... 
Пшызэ Iушъо, хэти ыпкъ къерэкI, IуаукIыхьэгъагъэмэ мыр 
ичIыпIэныгъэкIи е хьакIэ-къуакIэмэ зэрапхъожьыныгъэкIи 
мэхъу...
Уцыжъхэр зытегъухьэгъэ къэу къэнэтIэхэсхэр зимыIэм 
Шъэуае кIэрытIысхьи, адырабгъукIэ Пщымафэ къыдэIэпыIэзэ, аукъэбзыгъ. Къызэтэджыжьым, къыIуагъ:
- Тытеджэн, Пщымаф.
- Тызытэджэщтыр тимыдинэгъумэ?
- Ащ фэдэ тыгу къитэмыгъэгъахь. Хэт щыщми, мыщ 
чIэлъыр цIыфыгъ. Мы чIыпIэ гъощагъэр гупсэфыпIэ зыфэхъужьыгъэр зыфэдагъэм тыщыгъуазэп, ау къыттефэрэр 
зыфэтымышIэджэ, Алахьэри къытфэрэзэнэп, тыгуи зэгъэнэп. Бисмилахьи рахьмани рахьим...
Къыблэ лъэныкъомкIэ зынэIу гъэзагъэу, зыIэ дэгъэчъэегъэ нэбгыритIумэ ядыухьэ заухым, Шъэуае къэупчIагъ:
- Мыр сэщ нэмыкIмэ шIэ?
- Хэта ощ нэмыкIыщтыр? - Пщымафэ къыгурыIуагъэп.
- Бамбэтрэ сэрырэ тызтеогъагъэр, шыр псашъо къэзыщэгъэгъэ къэзэкъ шъаор... Пантелей ары!.. Сэ укI фао 
къысауи, къэзэкъ шъаор къыхьыгъ... КъыбгурыIуагъа 
джы?..
- Ашъыу ар хъунэп!..- Пщымафэ гущыIэ лъапсэр 
къыубытыгъэу къыхэкуукIыгъ.- Сыд пшъхьэ къихьагъэр... 
Ащ фэдэ ышIэна Шапсыгъэм? Жъалымыгъэба...- тIэкIу 
тешIагъэу етIани къыпиIухьажьыгъ: - Хэт ышIэра ащ ышъхьэ къихьащтыр, зэблэн щыIэп...
- Ары гум къимыхьатыр къизгъахьэрэр...- Шъэуай 
къыIуагъ.- Къэзэкъ шъаор мыщ чIэлъмэ, сшIэрэп ащыгъум... НекIо, тыздежьагъэм тыкIон. Тхьэм къыттырилъхьагъэр тихьылъэ.

--- Page 242 ---

ШыуитIумэ а зы гупшысэр агу илъыгъэми, ягупшысакIэ 
зэмыкIуалIэу къызэрэхэкIыщтыгъэр макIэп. Ар ыпэкIэ 
ягущыIэ-гупшысэ зэпеохэм къащылъэгъуагъ. Къэ пашъхьэм 
зетхэми, дыухь къахьы зэхъуми, зэшэсыжьхэми якъэзэкъ-адыгэ Iоф зэмышIухэм цыхьэмышI джэнджэш азыфагу 
къыдилъхьэу, зэголъадэщтыгъэх, зэгочъыжьыщтыгъэх. 
ЦIыф зэхэдз зимыIэ, псыIубэшIукIэ гуащэрэ Пшызэ зыхэчъыщтыгъэ адыгэ-къэзэкъ дунаири мы шыуитIумэ агу 
зэпео фэд. Зы уашъуи зы тыгъи ашъхьащыт, зы жьыкIи 
зэдыщыIэх. Ау зэфычIэмыплъынхэ, цыхьэ зэфамышIын, 
зэмызэонхэ алъэкIырэп. Де-Скаси къызэIуихыгъэ хъожьыпIэ чIыпIэхэм зыщызэфэзхэкIэ, ямыIэр зэрагъотылIэжьы 
хъумэ зэIощхыпцIэх, зэдаох, зэзэгъых, аIэгушъо зэрагъэутэкIы, акIыб зызэфагъэзэжьыкIэ, зэфэгъумтIымых, 
бгъуитIури, тIэсхъэпIэ-мэхапIэ загъотырэм, лъыкъэ-псыкъэ 
изэрэгъафэ.
Зыгъэ сшIэщтыгъэ Шъэуаеп непэ сыздэшэсыгъэр, 
исэмэгубгъукIэ фыреплъэкIызэ, Пщымафэ ыIуагъ. Мыгъатхи, блэкIыгъэ гъэмафэми уицыхьэ зытелъын цIыфыгъ 
мыр. Бэрэ къытхэмыфэщтыгъэми, тIорэмкIэ къытхэзагъэщтыгъэ, ыIорэми дедгъаштэщтыгъэ. СултIан 
Мыхьамэт-Джэрыерэ ежьырырэ адыгэ-къэзэкъ IофхэмкIэ 
зэпэуцужьыгъэх заIоми, пщыри екIодылIагъэу къэбар 
къызытэIуми, лIыгъэнапэкIэ фэтлъэгъугъ нахь, дгъэшIэгъуагъэп. Джы къехъулIэрэр гъэшIэгъоны. Уимыхьакъ 
къыптыралъхьаныр, екIэ цIыфмэ ажэ удэфэныр зэрэмышIур 
къызгурэIо. Ау пыим гоуцуагъэм ифэшъуашэ ыгъотыгъэмэ, хэти щэрэщ, ар езыгъэгъотыгъэм лIыгъэнчъэкIэ 
фэслъэгъурэп. Джы ыгу илъыр къымыIоми, ипщыгъэр 
ыгъаезэ, къэзэкъ шъаом тылъегъэхъу. Къылыщ темэным 
къыщытэхъулIагъэмкIэ сызеупчIым, джэуап тэрэз кIэрысымыхыгъэу къысщыхъугъ. Къэзэкъыгур иадыгэгу текIогъэна?.. А къэм тызлъигъэхъурэ къэзэкъ шъаор чIэлъынкIи 
къэнэнэп, тышъхьащигъэуцуи, дыухь къыщытигъэхьыгъ. 
СшIэрэп, сшIэрэп... ШIэ пIуагъэти, Шъэуай, сшIагъэ. 
Гунахьыр сштэрэп...
- Къэм ишъэфа узгъэгумэкIырэр? - Шъэуаий игу мэкIгупшысэмэ къахэужьэу, нахьыжъыбгъум щыт гъусэм 
игумышIуныгъи зэхишIэу къэупчIагъ.
- Гупшысэ закIэба тидунай,- Пщымафи, ащ ежэщтыгъэ пIонэу, джэуап къытыжьыгъ,- адыгэхэми, къэзэкъхэми, 

--- Page 243 ---

тыркухэми, Бамбэти, Къылыщ темэным икъэбар къахэхьажъыгъэшъ, шъхьэгугъуе сашIыгъ... Зыуж титри, джы 
зэрэхъурэмкIэ, къэшIэгъуае, зэхэфыгъуае хъункIэ сенэгуе.
- Угу джэнджэш къимыгъахь, Пщымаф.
- Къисымыгъахьэ мэхъуа, къэмкIэ Бамбэт зы къысеIо, 
зы сегъашIэ... Джы о пшъхьэ къихьагъэр нэмыкI... Сыд 
пае ащыгъум Тубэ нэс тыкIон?
- А къэм къэзэкъ шъаор чIэлъэу пшIошIышъ ара?
- Сэрэп, оры джэнджэш сыгу къизгъэхьагъэр.
- Хэт ышIэра сIуагъэ нахь...- Шъэуае къыIуи, зэпигъэужьыгъ, етIанэ псынкIэу къэупчIагъ: - Арэп, Пщымаф, 
шъыд пае Бамбэт къыхьыгъэ гъэрыр федэнчъэу мэзым 
хиукIахьын?
- Ари тэмэм...- фэешъо-фэмыяшъоу Пщымафэ 
къыIуи, нахь гуцафэ озгъэшIын гущыIэхэмкIэ къыухыжьыгъ: - Сэ Шапсыгъэ Бамбэт зэрэсшIэу зышIэ дунаим 
цIыф тэтэп... Ащ ыгу къыпылъэдагъэр икъэмапэ пыIугъ...
- Ау Бамбэт къэмапэджэ мылъкур зэрэIуимыгъэзыкIытым сицыхьэ телъ...
Уахътэр щэджагъом екIущтыгъэ, мэз кIыбым тыгъэр 
къыкъоплъыгъ.
- Шъыд, нахьыжъ, пIорэр пчэдыжьышхэ тшIынымджэ? - Агой Пщымафэ инахьыжъыгъэ фыхигъэщэу Шъэуае 
къэупчIагъ.
- Арэу оIомэ, тишмэ зэнтхъ тIэкIуи яттын, зядгъэгъэпсэфын. Тиунэ исым тиIалъмэкъ къытфырилъхьэгъэ гъогу 
гъомылэмкIи тызэгугъужьын. Мы тыздэкIорэ Тубэ непи 
тынэсынэп, чэщ гъогури къушъхьэм щыкIугъуай, ау зыхъурэм, пчыхьэ ехъулIэу хьакIэщ горэми тыщепсыхыгъэмэ 
дэгъугъэ. КъызэрэпIу, Шъэуай.
- Ащыгъум пчэдыжьышкэм ыуж тихьажьынэп. Мо 
тхышъхьэм техмэ, Къайхьаблэ тыдэхьат. Ащ Тазэмэ ащыщэу, ежь Адыг зэриIожьэу, синэIосэ кIалэ горэ дэсышъ, 
лъэшэу игопэт, ихьакIэщ тыщепсыхын. Бэджэкъо Умар 
аIоу гъунэгъу лIы шIагъо гори иI, зыгорэджэ зыцIэ къесIуагъэмэ ягугъу ашIэу зэхэпхыгъэна? - гъусэр нахь тыригъэгушIухьанэу аужырэ гущыIэхэмкIэ Шъэуае къыухыжьыгъ: - 
Сыдэмыхьэмэ, ащыскIуахьыгъ къашIошIэу, агу къеонба?
- ЗыцIэ къепIогъэ нэбгыритIумэ язи синэIуасэп. Ау 
Бэджэкъо Умар игугъу шIукIае Абдзахэ щашIэу зэхэсхыгъэ. 
Зыщызэхэсхыгъэри тыздэкIорэ Тубэ къогъоу, ежь абдзахэхэр зэрэзэкIэнэкIэжьхэу, Тхьэм ыбгынэжьыгъэ чIылъэ 
къуапэр ары. НекIо, арэу оIомэ, Къайхьабли тыдэхьан, 
уинэIуасэхэми тисэлам ятхын.
Мэз Iапчъэм шыуитIур чIэкIи, Къужъыпс нэпкъым 
готхэу заулэрэ кIуагъэх. ЕтIанэ псыхъо цIыкIум ищэнджыпIэкIэ зэпырыкIхи тхышъхьэ мэзым зыщыхэхьащтхэм, 
Пщымафэ къыIуагъ:
- Къэзэкъмэ абдзахэхэр джыри агъэгумэкIыкIэ сыгугъэрэп.
- Шъыд ар озгъаIорэр?
- ГъэрекIо сыкъызэкIоми, джыри, бжъэдыгъу-шапсыгъэ лъэныкъом елъытыгъэмэ, абдзэхэ чIыгур нахь рэхьат. 
Къэзэкъхэр дунаим тэтхэми мы лъэныкъом щызэхапшIэрэп. 
Якъушъхьэхэри, ямэзхэри, ягъэхъунэхэри гупсэфых.
- Абдзахэмэ Пшызэ нэпкъ джабгъур апэчыжь,- 
Шъэуае къызхимыгъэщэу гукIэ щхыпцIыгъэ, къыраIолIэщтым ежэуи къыпигъэчэрэзэжьыгъ: - ау ащ пае нэмысынхэ, 
зэпырымыкIынхэ къагъанэрэп.
- Ар Iоф шъхьаф!..- Пщымафэ игуапэу къыпиупкIыгъ, 
гъумтIымыгъэ.- Тэры, шапсыгъэхэр, бжъэдыгъухэр ары 
Iоф хэтхэр... Пшызэ тызэпырыплъымэ, япэIо шыгу плъыжь мэ анэкIапэхэр къачIэщхэу, апэкIэжъ псыхьэбэщхэр хъублаблэхэу джабгъу нэпкъым тэтэлъагъох, ягъозэрыплъэ 
лъэгапIэхэри къытхаплъэх, ятопыжъмэ аIухэри къытфэгъэзагъэх. Абдзахэмэ ахэр алъэгъурэп, мэтхъэжьых... А 
слъэгъухэрэр мыщи къицIэлъэнхэкIи енэгуягъо...
- Ащ сенэгуежьрэп сэ,- Шъэуаий къыIуагъ.
- Ы-ы, Шъэуай...- Пщымафэ нэмыз-Iумызэу Шъэуае 
Iуплъагъ, еупчIыгъ: - ТымышIэрэ къэбар горэм ущыгъуазэмэ шIэ? КъаIо, тшIомыушъэф.
- Шъо шъумышIэрэ сэ шъыдым сигъэшIэн, Пщымаф. 
Ау, укъэупчIагъэшъ, сенэгуерэп сэзгъэIуагъэми ышъхьэ 
къыпфисхын. Узтеорэ пэпчъ къыпфигъэгъутэп, къыпфэсакъыт, уауж къыфыт, епшIагъэр къыуишIэжьыт.
- Ара зыфапIорэр?
- Ащ нэмыкI енэгуягъо сэ зыдэсшIэжьрэп.
- Армэ зыфапIорэр, ар тищыпэзэхэхэп, тищыпэлъэгъоп.
Тхышъхьэ гъэхъунэ хъоо-пщаушхоу тыгъэр зышъхьащынэфыкIрэм зехьэхэм, цуиплIыр зыкIэшIэгъэ пхъэIашэмрэ 
жъонэкIуитIурэ ралъэгъуагъ - нахьыжъым пхъэIэшэкIыр 

--- Page 244 ---

ыIыгъ, нахьыкIэр цупэзещэ. Тхышъхьэ нэтIэ егъэзыхыгъэм 
кIэрытэкъогъэ Къайхьаблэ иунэхэри къэлъагъох. АдыкIэ 
кIэим пэIулъэшъогъэ тхышъхьэ натIэм былым Iэхъогъур 
щетэкъокIыгъ.
Шъэуае шым зырыригъэтIагъ, къыIуагъ:
- Мо пхъэIэшакIэр зыIыгъэр Бэджэкъо Умарба сэIо!..- 
пэгъочъыгъ.- Гъэбэжъу огъотапщи, Умар!
- Тхьэуегъэпсэу, ори къыздэогъот,- Умарэ сэлам 
къыхыжьыгъ.- Шъукъеблагъ, шъухьакI шъо... Е зиунагъо 
бэгъон, Шъэуая сэIо сымышIэжьыгъэр!.. Шъукъеблагъ, 
Шъэуай, шъукъеблагъ!..- гушIуафэм хэтэу иадыгэбзэуры сыбзэкIэ цуаом еджагъ: - Усе, Панталай, канчай 
пахай-жъохай, хьакIэ тиI...
Шъэуае ынатIэ пкIэнтIэ чъыIэр къытырикIэзэ, шъэо 
сырыфым дэжькIэ плъагъэ. Цые тIурысэмрэ пэIо хъокIыгъэмрэ зыщыгъыр джы зэрэ Пантелеим щэч хэлъыжьыгъэп.
- Цухэр, Панталай, а сиIял, еу, дамой фыжьых, тэри 
тыкъэкIожьыщт,- хьакIэхэр зэрэтиIэхэри уянэ еIу.- Умарэ 
ионэш ныбэпх ыгъэпытэзэ къыIуагъ, цухэр чылэм езыфыжьэжьыгъэ шъаоми кIэлъиIожьыгъ: - Адэ ары, си Алахь, 
къэзэкъ умыIощтмэ, кIэлэ шIагъу, тегъэразэ... Тысабыинчъэзы, ныомрэ сэрырэ тыгу жьы дегъэкIы...
Шъэуае ищыIэныгъэрэ ичIыфэрэ зэпхыгъэ къэзэкъ 
шъаор къыгъотыжьыгъэ пэтзэ, зи къызхигъэщыгъэп. Ар 
Пщымафэ шIогъэшIэгъоныгъ. Сыд уищытыкIэр ыIоу Шъэуае 
фыреплъэкIыгъэти, тызылъыхъурэр ары къыригъэкIэу 
шъхьэр къыфигъэсысыгъ, шэсыжьхэ зэхъум, къеIушъэшъагъ:
- Умыхъыжъ... Зэхэпхыгъэба Умарэ ыIуагъэр, 
тытебэнэнэп...
Бысым афэхъугъэ Бэджэкъо Умарэ ищагу зыдахьэхэм, 
джыри Пщымафэ зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ Шъэуае еIушъэшъагъ:
- Къэзэкъ шъаор къытамытыжьын пшIошIышъ ара?..
Шъэуае нэшIукIэ Пщымафэ еплъыгъ нахь, джэуап 
ритыжьыгъэп.
Ардэдэм унэ кIыхьэм пэIулъэшъогъэ лъэгуцым къехыщтыгъэ бзылъфыгъэ лъэгэ Iэм-лъэмым ымэкъэ шъабэ 
зэхахыгъэ:
- Фэсапщых, хьакIэх, шъукъеблагъ, шъукъеблагъ,- 
бзылъфыгъэм ишIуфэс хьалэл ыуж къыкIэлъыкIогъэ 

--- Page 245 ---

гущыIэмэ Шъэуае къыкIагъэщтагъ: - А Панталай, а сиIял, 
гъогум къытекIыгъэ хьакIэмэ, муары къумгъан-лэджэныр, 
зягъэтхьакI, унэ-хатэм ищэх.
Шымэ яфэIо-фашIэ зышIэщтыгъэ Умарэ ахэмэ къахэхъожьыгъ:
- А сиIял, уянэ къызфыолъэIугъэр зыпшIэкIэ, моу зы 
мэл-бэрашкэ пщэр горэ давай къэтэгъэубыт.
Шъэуаерэ Пщымафэрэ хьакIэщым ращэхи язакъоу 
къызэнэхэм, джы нэс зызыIажэщтыгъэ Шъэуае къыIуагъ:
- Олъэгъуа, Пщымаф, къытэхъулIэрэр... Нибжьи 
сызэмынэгуягъэм теолIагъ. СшIэрэп мыхэмэ тызэрагурыIотэр...
- Олахьэ сэри сымышIэ...- Пщымафэ пчъэмкIэ плъагъэ, ымакъи нахь риушъэфэхыгъ: - СшIэрэп къесIолIэщтыр... Къэзэкъыр, бэйтэмал, якIалэкIэ алъытэ...- Агой 
Пщымафэ Iоу умышIэжьынэу ынэхэр къилыдыкIыгъэх, 
къэупчIагъ: - О сыдэущтэу пщыгъупшэжьыгъа къэзэкъхэр 
къызэрэбдэзекIуагъэхэр?!
- Пантелейрэ сэрырэ тызэмыгъапш... Сэ чэщтеоджэ 
къэзэкъмэ сафэкIогъагъ... Мыщ шъыд илажь, къахьыгъ...
Пщымафэ ынэхэр къэушъэбыгъэхэми, къэзэкъхэмкIэ 
Шъэуае фишIыщтыгъэ цыхьэмышIым хахъощтыгъэ нахь, 
хэкIыщтыгъэп. Къумал еплъыкIэ фыриIэу арэп, къэзэкъ 
гъэрыпIэм щыIагъэба, къеIушъэшъэгъэнхэба, тэркIэ мыхъун 
горэ къыIуадзэгъэнба зыфэпIощт джэнджэшхэр ышъхьэ 
къышIуечъэщтыгъэх, ау къэзэкъ шъаом икъаIыхыжьыкIэ 
хъущтыми ымыгъапэу щытыгъэп.
- Угу щышIэрэр, Шъэуай, къызгурэIо, земыгъэухыжь,- 
ушъый шъабэкIэ Пщымафэ къыригъажьи, зэпыугъо ужым 
мэкъэ плъыр IэтыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - СIонэп сIуагъэшъ, 
къэзэкъ кIалэр аныбэкIоцI къикIыгъа?.. Къытамытыжьмэ, 
къазэрэфахьыгъэм фэдэу тэри тхьыжьыщт!..
- Ы-ы!..- зэхихыгъэр зэримыгуапэр Шъэуае ымакъэ 
къыхэщыгъ.
- Ашъыу, зыгорэджэ тагурымыIомэ сэIошъ ары...- 
Пщымафэ псынкIэу кIилъэшъужьыгъэми, гъумтIымыгъэ: - 
Уимыем уеубзэкIэ ыбзэгу IэшIу тэбгъотэщтэп...
Шъэуае къыIо шIоигъуагъэр пчъэ макъэм зэпигъэугъ. 
Тэзэ Адыгэ зыгорэ ыгу зэрэримыхьырэр ышъо къыхэщэу, 
хигъэкIуакIи шIоигъоу пчъаблэм къыдэкIыгъ, инахьыкIагъэ 

--- Page 246 ---

емылъытыгъэу къыфэтэджыгъэ нахьыжъитIумэ сэлам 
къарихыгъ:
- Фэсапщи, хьакIэх,- инэIосэ Шъэуае апэ кIэрымыхьэу 
жэнтIапшъэр зыIыгъ Агой Пщымафэ ыIапэ ыубытыгъ, етIанэ 
Iэжагъэ хэлъэу Шъэуае IаплI рищэкIыгъ, риIуагъ: - Олахьэ 
сигуапэм, Шъэуай, джыри шIукIэ дунэе бырсырым тызэрэщызэрэлъэгъурэр... Ау, нахьыжъ,- Пщымафэ зыфигъази, 
ыгу илъыр къымыIон ылъэкIыгъэп,- Шъэуае сыгу ебгъэ...
Агой Пщымафэ гущыIэ лъапсэр къыубытыгъэу, ишъэо гъу къоуцуагъ:
- Ар озгъаIорэр сшIэрэп нахь, сшынахьыкI, Абдзэхэ 
хэгъэгу тыкъызэрехьэу, зэкIэми апэ Шъэуае пцIэ къыриIуагъ.
- КъыриIуагъэми, нахьыжъ, бысым хъожьым хэхьагъ... 
Ау сигъунэгъу Умарэ ихьакIэ сэри сихьакIэзы, Шъэуае 
ышIагъэри о уигъэшIагъэри фэсэгъэгъу. Джыри фэсапщи 
шъосэIо. Сыдэу шъущыт? ШъукъызхэкIыгъэхэр псэухэба, 
мамырхэба?
- ТыкъызхэкIыгъэхэри, Тхьэм ишыкуркIэ, псаух,- 
джэуапыр Пщымафэ къытыжьыгъ,- мамыр пIощтмэ 
талъэныкъокIи щымамыр, ау тигъунэгъу къэзэкъмэ зи 
къытагъэлырэп. Зэхэшъухыгъэщтын КъылыщкIэй къыщыташIагъэр?
- Зэхэтымыхы мэхъуа! - Тазэм иджэуап къыгъэпсынкIагъ.- Ащ нахьрэ Iоф Абдзахэ илъыжьэп. Ау сэ 
сиакъыл кIэкIыкIэ упсэунэу хъумэ, бгъуитIумкIи тэрэзэу 
тыпсэурэп, Iэжэгъэ-щэIагъэ зэдытиIэп, къызэрэхъу имэщэу 
тызэдыщыI,- адыгэ тхьагъэпцIышъо нэплъэгъукIэ Шъэуае 
фыреплъэкIыгъ, къызэхэзымыхырэм фыпигъэхъожьыгъ: - 
Мы къасIохэрэр ШъэуаекIэ щыпэзэхэхэп.
Шъэуае хьакIэщым исыгъэми, къыфыреплъэкIыгъэхэми, ыцIэ къыраIуагъэми зэхишIэщтыгъэп, ылъэгъущтыгъэп. Бзылъфыгъэ Iэм-лъэм бэрэчэтэу унэ лъэгуцым 
къехыщтыгъэр "а сиIял" ыIозэ Пантелей зэреджэщтыгъэр, 
къылъфыгъапэм фэдэу зэрэIугушIощтыгъэр ынэгу кIэт, 
Умари Пантелей зэреIэсэкIрэр ащ къызыхэхьажьыкIэ, 
игупшысэ нахь хьылъэ къашIы. Сыдэу сшIын, Тхьэм къыстырилъхьагъэр сихьылъэ, мы IофымкIэ тызэмышIу хъущтэп 
еIо. Сыдэущтэу мыхэмэ Пантелей ахэзэгъэнэу хъугъа? 
Ятэ-янэ зэриIэр, къэзэкъ лIакъо къызэрэхэкIыгъэр, къэзэкъ 
чылэ зэрэщыщыр щыгъупшэжьыгъа? Бзэ шъхьаф, адыгэ 

--- Page 247 ---

гущыIэ зырызхэр хэпхъагъэу, зэрэIулъыр ары умыIощтмэ, 
унагъом къихъухьагъэм фэдэу ахэт. Ар итеплъэ-Iуплъ 
шъхьакIэ, ыгу илъыр, щышIэрэр? Ар зэдгъэшIэным пае 
изакъоу удэгущыIэн фае. Зы мафэп, мэфитIоп - ащ уахътэ 
ыхьыщт. Тэ нычхьапэрэ неущрэ нэмыкI уахътэ тиIэп, 
тымышIагъэм Бамбэт тыкIигъэхьажьыщтэп. Джыри чэщ 
тапэ илъзэ, сыд фэдиз ихьылъагъэми, тыкъызфэкIуагъэм 
ышъхьэ Умарэ фисхын, укъызэхэзышIыкIын цIыфэу сыхаплъэ.
Джацы нэмаз шIыгъом гъунэгъу лIитIоу хьакIэмэ къалъихьэгъагъэхэр зекIыжьхэм, Iанэхэри Пантелей 
зырехыжьым, Шъэуае къыIуагъ:
- Умар, къысфэгъэгъу, ау тэри тызэмыжагъэу ори 
гуцафэ зыфэмышIын Iофэу Пщымафэрэ сэрырэ зыуж 
титым ышъхьэ къыпфитхыт. Ори пшIотыушъэфынэп, Адыг, 
къыхэдаIу. Сэрджи, орджи мы Iофыр хьылъэ, Умар, 
тызылъыхъурэр къыодгъотылIагъ...
Умарэ ышъо къэчъэкIыгъ, ау зиIажэзэ къыIуагъ:
- Е-о-ой, сихьакIэмэ сащэгушIукIы сIозэ, счэ къыкIаутыгъ...- псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Сенэгуягъ аущтэу 
зэрэхъущтым... Уимыер уеп къысэшъуIуагъэкIэ, сыгу 
къеонэп, ау етIани уныбэ къимыкIырэр уилъфыгъэп, уилъэой къемылъэрэр уичэтэп зэраIуагъэри шъыпкъэ. Къэзэкъ шъэо цIыкIур къытэзыхьылIэгъэ шыум ибэ ыIуагъэти, 
тпIун, длэжьын, унагъо едгъэшIэн, тижъышъхьэ тиIыгъыжьын тIуи къыIытхыгъ.
- Къышъуитыгъа, къышъуищагъа? - Умарэ ихьылъэ 
шъхьащихын шIошIэу, ежь зыгъапэрэми джэуап хигъотэнкIэ 
гугъэу, Пщымафэ къэупчIагъ.
- Олахьэ а укъызкIэупчIэрэм, хьакIэ, хьалэлыгъи цIыфыгъи хэсымылъэгъуагъ сэ... Уишыонэзэтелъ къысэт, 
уитыжьын къами къыгуалъхь ыIуагъэти, пэсыубытыгъэп.
- ЫцIэ, зыщыщыр къыуиIуагъэба?
- Олахьэ ыцIэкIи, зыщыщымкIи семыупчIыгъ, шыми 
къысфемыпсыхыгъ. Сымыгъуащэмэ, икъэгущыIакIэкIэ 
шапсыгъэкIэ сенэгуе.
- Бамбэт! Шапсыгъэ Бамбэт! - Пщымафэ къызIуипхъотыгъ.
Шъэуае зи къыIуагъэп.
Умарэ къэгузэжъуагъ:
257
9 Заказ 028

--- Page 248 ---

- Шъо хьа шъэожъыем шъузыфылъыхъурэр? Сы 
фышъуихьисапыр? - етIанэ нахь зыкъишIэжьыгъ: - ЕмыкIу 
къысфэшъумышI, сыкъэдаIо.
Бэджэкъо унагъом щаIыгъ Пантелей пылъ къэбарыр, 
ежьыри, Бамбэти хэгъэщэжьыгъэу, зыримыгъэукIыхьэу 
Шъэуае къыIуати, къыухыжьыгъ:
- Зысыухыижьырэп, Умар... ТыкъызэхэпшIыкIытмэ, 
Пантелейрэ сэрырэ джары тикъэбар...
ГумэкI кIым-сымыр унэм из хъугъэ. Нэбгырищри 
джэуапым ежэ. Умарэ къыIуагъ:
- Сэ сыкъызэхэзышIыкIыщтыр ары нахь, хьа шъузэхэсымышIыкIын?..- зэпыугъо макIэкIэ игукIае къезгъэхьылъэкIри къыушыхьатыжьыгъ: - Сэ зыгорэу сыхъун, 
сыхъугъахэкIи шъулъытэ, ныор ары нахь Iофыр... Сы 
тхьамыкIагъу къытэхъулIагъэр... Ау етIани зятэ-зянэ зиIэм, 
лIакъор зыгъэгумэкIырэм, щылэр къызыпаплъэрэм хьа 
игунахь тыхэхьан... Ныом тыгурыIомэ, сы а тхьамыкIэми 
ышIэн, шъаор зыемэ ядгъэгъотыжьын, сэри сыкъыбдэкIон.
- Тхьэуегъэпсэу, Умар, гугъу сихьытыгъэми, ащ нэмыкI 
гущыIэ пкIэрысхынэу сыкъыоплъытыгъэп,- Шъэуае гушIом 
зэлъиштэу къыIуагъ.
- Ары, Умар, тхьэуегъэпсэу,- Пщымафи къыдыригъэштагъ,- Шъэуае ишъхьакIуи зэхэпшIыкIыгъэ, тэри 
тыкъэбгъэукIытэжьыгъэп.
- Хьа Къайхьаблэ зы лIэу дэсым шъукъызэхимышIыкIын! - джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Адыги къыIуагъ.- 
КъэошIэжьмэ, нахьыжъ, арэу къэзэкъ IялэмкIэ зэрэхъущтыр 
къыосIогъагъ. Уимыер Тхьэм пIихыжьыщт. Ау, шъыпкъэр 
пIощтмэ, Шъэуай, уикъэбар къэпIуатэ зэхъум, бэрэ узгъэмысагъ, джыри усэгъэмысэ, нахьыжъ. Къысфэгъэгъу, ау 
а уитхьамыкIагъуи, зигугъу тшIырэ Пантелей итхьамыкIагъуи, Умарырэ Бабунэрэ ятхьамыкIагъуи зыпкъ къикIыгъэр 
Шапсыгъэ Бамбэт изакъоп, ори ары. УкIакIо пфэхъужьынэу 
ежьэгъэгъэ Бамбэт демыгъаштэщтыгъэмэ, къэзэкъ псырыкIмэ адэжь хъункIакIо удежьэщтыгъэп. Ар зы. ЯтIонэрэмкIэ, къысфэгъэгъу, Умар, бащэ къызэрэсIорэмкIэ. Джары 
сэ сиIоф зыдэщымыIэм сыкIощтэп, шъори шъумыкIу 
зыкIасIорэр. Къэзэкъхэри, тыркухэри сипыйхэп, сишIухэп. 
ТызэтIыргухэ къэсми, гумышIугъэр тазфагу къыдэтаджэ, 
тегъэушхъонтIы, цыхьэмышIын къытхелъхьэ. ЩэрэIэх 

--- Page 249 ---

ахэри, нэмыкIхэри. Уашъор ины, лъагэ, тыгъэр нэфы, 
фабэ. ТычIэфэн, тфикъун зэкIэми...
Умар къыхэпскэуIукIыгъэти, Адыгэ къэлъэIуагъ:
- СигущыIэ къэсэухы, нахьыжъ. Джыри зызакъо 
къысэгъэIожь. Ар ори Шъэуаий шъуфэгъэхьыгъ. Шъэуае 
къэзэкъ псырыкIым зэрикIыгъагъэмкIэ зэрэмысэр 
зыдешIэжьызы, ежь къэзэкъмэ къыдызэрахьэгъэ гукIэгъур 
къыздырихьакIызэ, Пантелей иIоф зэрефэзы, мыхъунэу 
ышIагъэр фэсэгъэгъу. Джы уишIушIагъэ уимылъкуи дэрэмыкIод, Умар. Шыонэзэтелъ ухьазырыгъахэ зыми уищагу 
къыдищагъэп, тыжьын къами уиунэ къыпфырихьагъэп...
- Сигъунэгъу, а сшынахьыкI...
- Ары, ары, Умар. ЦIыфыгъэкIэ, лIыгъэкIэ убайми, 
мылъку игъэкIотыгъэ зэрэуимыIэр тихьакIэмэ агурызгъаIо 
сшIоигъуагъ.
- А сигъунэгъу,- Умар щхыпцIымэ Шъэуаерэ Пщымафэрэ аIуплъэзэ, зэпырагъэугъэгъэ гущыIэмэ къапидзэжьыгъ,- къэпIуагъэмэ гупшысэ ахэмылъэу арэп, ау 
симылъкукIэ къыбдезгъаштэрэп. Мощ фэдизыр къызэхъулIэгъэ шъэожъыем ыл амыгъэузынэу сшIагъэмэ, сищагу 
дэт былым тIэкIури, сионэши, сикъами пакIозы, ситыжьын 
бгырыпхи телъыжьэу ястын... Сы узэрыгущыIэрэр? Шыонэзэтелъыр армэ, сишыбзищ яз зы илъэскIэ къылъфыжьыщт. 
Къамэр оIомэ, ащ нахьышIуи зэзгъэгъотыжьын... Сэ нибжьи сищагу къыдэмыхьажьыщтыр,- Умар ымакъэ къыщытхъагъ,- Пантэлэй фэдэ шъэожъый...- хьакIэщ лъэгуцымкIэ лъэмакъэ къызщэIум, Умарэ ышъхьэшхо къыпхъотагъ: - Пантэлэй шъаор арызы ар зикIуакIэр, Алахьым 
ихьатыркIэ сышъолъэIу, гуцафэ ешъумыгъэшI... Нычэпэризэ рэхьатэу ичэщчъые сиунэ щырежъугъэхыжь... Неущ 
пчэдыжь нэс амал зэриIэкIэ ныом зэхезгъэшIыкIын, тызэгурымыIомэ, сыамалынчъэзы, шъуищэ шъуфэсэгъазэ... 
Ари мыхъумэ, шъузгъэсэжьынэп, шыплIэкIэ къытфахьыгъэр шыплIэкIэ шъухьыжьын...
- Ащ тыхэхьанэп, Умар...- Шъэуае ыдагъэп.
- СшIэрэп ащыгъум,- хьылъэу Умарэ хэщэтыкIыгъ,- 
къызэрэхъоу неущ тыпсэун...
Джыри жьыгъэми, Шъэуаерэ Пщымафэрэ къэтэджыжьыгъэхэу, бысымым къызэриIоу псэунхэу щысыгъэх. Щагур, хьакIэщым къыпыщыт унэ кIыхьэр, урамыр 
ядэIуапI, ау шIукIи, екIи гуцафэ зыфэпшIын макъэ тыдэкIи 

--- Page 250 ---

259
9*

--- Page 251 ---

къиIукIырэп. Унэ лъэгуцымкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэм 
тIуми шъхьэр аригъэпхъотагъ, Умарэ ыплIэIушхо къыкъомыщэу Пантелей Iанэр унэм къырихьагъ. Тыгъуасэ елъытыгъэмэ, джа щыгъын дэдэхэр арми щыгъыгъэхэр, Пантелей непэ нахь щыгъын къабзэкIэ фэпагъэу Шъэуаедхэм 
къащыхъугъ. Цыябгъэм къыдэщырэ джэнэ фыжь зэтегъэупкIэкIыхьэгъэ закъор ары хьакIэхэр зэрэхэукъуагъэхэр. 
Гуфаплъэу уеплъымэ, IэпэпсыкIэ цыем зэрэтелъэкIыхьагъэхэр къэошIэ. ПэIо шыгу хъурайми шэкI плъыжьыр 
идэжьыгъ. Гъончэджыбгъумэ атедэгъэ шэкI кусэ плъыжьыр 
хьакIитIумэ залъэгъум, яIоф къызэрикIыгъэр къагурыIоу 
зэфычIэплъыгъэх. Пантелей пчэдыжь сэламкIэ Iанэр къызчIехьэ уж унэм икIыжьыгъагъэми, ищыIэныгъэ гумэкI горэ 
къызэрэхэхьагъэр иIэбэкIэ-гъэпсыкIэмэ къахэщыгъ.
УкIэмыупчIэжьынэу къэбарыр нэфагъэми, Шъэуаедхэр гугъэ нэгукIэ бысымым Iуплъагъэх.
- Сэ сфэукIочIыщтыри сфэмыукIочIыщтыри сшIагъэ...- 
Умар къариIуагъ.- Ныо тхьамыкIэри пIэм хэгъолъхьагъ...
- Ар дэи... Игъуадж...- Пщымафэ къыIуагъ, имысагъэ зыдишIэжьэу, ышъхьэ риуфэхыгъ.
- Ащ хэпшIыхьан щыIэп,- Умари гугъэнчъэу къы Iуагъ,- 
нымэ ар ямэхагъ... Ау Iялэр къышъуфырищынэу ыIуагъ...
Бэджэкъомэ ящагу онэшиплI хьазырхэр дэт, ахэмэ 
хъулъфыгъищ - Умар, Шъэуай, Пщымаф - акIэрыт. 
ЯплIэнэрэ онэшыр Пантелеишъ зыер, унэм къыращынэу 
ежэх.
- Тэзэ Адыгэ пчэдыжь нэс къызэрэмылъэгъуагъэр? - 
ГумэкI шъэфым зэлъиIыгъ Пщымафэ къэупчIагъ.
- Ишыонэзэтелъ сыкъыжъудигъэшэсынэу къысфищи, 
ядэжь чъэжьыгъэ, муары къэкIожьы,- Умарэ джэуап 
къытыжьыгъ.
Мы чIыпIэм Шъэуае имытынэу ышIагъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп. Шъхьэгугъу хидзэгъэ бзылъфыгъэмрэ 
Пантелейрэ къызэрыкIыщт унапчъэмрэ ежьхэр зыдэщыт 
чIыпIэмрэ азыфагу илъ лъэбэкъу заулэр ымылъэгъужьэу, 
нэпкъ зандэу зыIуагъэзыхьагъэм радзыхын фэдэу къыщэхъу, кIэгъожьыгъэхэмэ, тызфэмые мышIапхъэр тагъэшIэн зыфэпIощт джэнджэшыр шъхьэм къышIуехьэ, 
Адыгэ исэлами зэхихрэп, иIэпэубыти зэхишIэрэп.
Унапчъэр къызэIукIи, Бабунэ иджабгъукIэ Пантелей 
зыдиIыгъэу, лъэгуцэм къытехьагъэх… Умарэрэ Адыгэрэ 

--- Page 252 ---

шымэ къакIэрынэхи, Шъэуаерэ Пщымафэрэ бзылъфыгъэм 
пэгъокIыгъэх.
- КIо, сиIял,- Бабунэ ыIупшIакIэхэр хъублаблэмэ, 
ымэкъэ кIэзэзи ыIажэзэ, къыIуагъ,- Алахьым шIукIэ узщыщмэ уахехьажь... Сабыим иIэшIугъэ зыфэдэр сэбгъэшIагъэ. Тызщымыгъэгъупш. Сэпсэуфэ Тхьэ сыпфелъэIун...- 
хъулъфыгъэмэ апашъхьэ ынэпс щызэтыриIажэзэ ыгъази, 
унэм ихьажьыгъ.
VI
Чэщныкъо гъогум Шъэуае ымакъэ зыщызэхихыгъагъэм 
щыублагъэу Бамбэт шъхьэгугъум зэрифэу Шапсыгъэ 
къыричъыхьакIыгъ. ШъэуаекIэ шэхъугъэмэ ыIозэ, фэсакъыпэу икъэбар кIэупчIэ къэсми, бгъэгум IэшIу-IэшIоу 
зыфыдилъхьажьыгъэгъэ гугъэм пэткIукIы. Агой Пщымафэ 
икъэлапчъэ Цацэ къыщыриIожьыгъэр ары зи къезымыгъэлыгъэр, иаужрэ гугъэ тIэкIу къыпыткIужьыгъэр пкIэнтIэпс 
чъыIэу ынатIэ къытырикIэжьыгъ.
КъысэхъулIагъэр гъэшIэгъоны, гу чъыIэкIэ Бамбэт 
щхыпцIыгъэ. Ащ нахь хьалэмэти сапэкIэ къэт. Непа, неуща, 
неущмыкIа сигъогупэ Шъэуае къызытеуцощтыр? Ащи 
зыгорэ етпэсын. Сшъхьэ фэсшIэжьыгъэм, дэгъуми дэйми, 
сырыкIэгъожьырэп. Мы дунай Iаем узэрэтетышъу, узэрэщыпсэушъу. Зыр щэщхы, адырэр щэпыхьэ. ЦIыфым 
хихрэр, хигъуатэрэр инасып. Мыжъор зыдзырэр елъэпэожьы аIоми, тынэ къаплъэу зыдгъэлъэпэонэп. Дэим 
къыдечъэкI, дэгъум гугъэкIэ пэгъочъ!..
Бамбэт ежь-ежьырэу зэушъыижьзэ зигъэпытэщтыгъэми, игукIэе хьылъэхэр зышъхьарихы шIоигъоу, кIо шъэбэ 
гупсэфым хэт шым елъэдэкъауи кIыригъэIагъ, ынэгуи 
ытхьакIумакIэхэри жьы чъыIэм пилыбжьыкIэу, Джэнчпсынэ 
хэгъуашъхьэ къызэринэкIыгъ. Мэз шIуцIэ пцIанэу чыжьэкIэ 
къэлъагъорэм нэсыщтыгъ шъхьакIэ, дунаим ныбджэгъу 
закъоу щыриIэ шыгъом ыгу егъуи, къызэтыригъэуцуагъ, 
зыригъэгъэпсэфынэу онэгуми зыридзыгъ, ныбэпхыри 
ыгъэлэнлагъ, шхоIури жэдихыгъ, ыпшъэ пкIэнтIагъэ Iэ 
щифэмэ, нэ къэргъо гумэкIым кIаплъэзэ еушъыигъ:
- Гу плъыгъэр нэмыкIым тыракъутэ зэраIоу, къысфэгъэгъу, къыбгурэIомэ, джары къысэхъулIагъэр... ШIу 
зыфэсэшIэжьы сIозэ, сэр-сэрэу лые зэсхыжьыгъэкIэ енэгуягъо. Ары, ары, сыкъызэхэошIыкIы, ащ фэдэ Iэджми 
тыкъялыжьыгъ тэ! Тхьэм ишIэ хэмылъэу тызекIорэп. Ащ 
къытфиухэсыгъэр, чIыпIэ къиныбэми такъыхищыжьыгъ…. 
Къылыщтыку тэмэным тыкъелыжьыгъэмэ, Шъэуае иIофи 
сыд едгъэIон...
Шым ытхьакIумэхэр ыгъэцэцагъэх, пэбзджын-жэшъо 
кIэзэзкIэ кIэщыщыкIыгъ. Бамбэт псынкIэу шыр зыдэплъагъэмкIэ зызэригъэзэкIыгъ, пырэжъыялъэм къыхэкIыгъэ 
тыгъужъ пшъэго шхъонтIэшхор мычыжьэу ылъэгъугъ.
Уанэм гошIэгъэ кIэрахъор Бамбэт къыгуихи, мыгузажъоу, шхоIур шым жэдилъхьажьыгъ, ныбэпхыри кIикъузэжьи, онэгу зишIыжьыгъ. Тыгъужъыр къызэтеуцуагъ, 
мытхъытхъэу зыкъызэригъэзэкIыгъ. Зи ымылъэгъоу, ежь 
нэмыкI гъуим хэмыт фэдэу пэ псыгъомкIэ зытIо-зыщэ 
жьым хэпами, ылъэгъугъэ шыри шIопхъэтэпэмыхь пIонэу, 
гугъуемылI хэушъыкIыкIэ пырэжъыялъэм зыхидзэжьыгъ.
Гъуй гъэхъунэ бгъузэр зэпечыфэ Бамбэт ыгу щышIэрэр 
ежьыри къыгурымыIожьэу тыгъужьым кIэлъыплъагъ. 
Тыгъужъ пхэкIыр куандэм хэкIодэжьи, гъуим изакъоу 
къызхэнэжьым, ыгурэ ышъхьэрэ зыфызэбгъэжьрэм гуцафэ 
фишIэу, ар шъхьэм къыригъэхьанэу фэмыеу щхыпцIыгъэ. 
Тыгъужъыр зыхэхьажьыгъэ лъэныкъомкIэ мыкIоу ишыпэ 
джабгъу гъогубгъумкIэ диIонтIэхыгъ. ЗытIо-зыщи хьэкIэкъуа кIэм фызэплъэкIыжьыгъ. Ыуж къихьанкIэ щыщынэкIэ 
арэп. Ащ фэдэ Iаджи кIэ пытэуи паIо щыгъэуи къыпэкIэфагъ, 
ау джы нэс зыми иш къыригъэпсыхыгъэп. Хьилагъи, къулаий адимыIыгъыгъэу, ымыгъэпцIагъэхэкIэ, ымыгъэдэIуагъэхэкIэ арэп - анахь чIыпIэ зэжъу ифагъэми, ышъхьэ 
къахихыжьын, фэмышъошэ щытхъуи, ежь закъом 
зыдишIэжьэу, зыфаригъэIон ылъэкIыгъ.
Джыры? Тыгъужъыр ынэгу кIэмыкIэу гукIэ зэупчIыжьызэ 
Бамбэт щхыпцIыгъэ. Модэ ихьадэгъу лъыхъурэ Шъэуае 
горэм сауж къефы сIокIэ, сынапIэ згъэплIэжьэу, сIэ есыдзыхыжьынэп. Джа тыгъужъ пшъэго шхъонтIэшхори 
макIэрэ къырафэкIыгъэкIэ огугъа? Ащ ежь щыщ шъыпкъэхэри сэ сщыщхэри жэхэбэнагъэхэу, лъыуагъэхэу 
къычIэкIын, зи афемышIагъэу, амыгъэщтагъэу дунаим тет 
нахь! Тыгъужъым фэдэу, пырэжъыялъэм укъыхэкIмэ 
ухэхьажьэу, уфаемэ тIэсхъапIэмэ уякIоу, пшIэщтымкIэ 
пшъхьэ уфитэу, зыми уемыпхыгъэу дунаим утетыныр 
дэгъу... Сыд ащыгъум гуапэр дэзгъэкIы сшIоигъоу загъорэ 

--- Page 253 ---

шым сызфыдэгущыIэрэр?.. Муары, къуалэ пэтхэзэ, ахэри 
тIурытIоу зэкIыгъух, къурэхэри, гъужьыгъэх нахь мышIэми, 
тIурытIоу зэготых. Тыгъужъ шъхьэзакъу зыфэсIуагъэми, 
гуадзэ горэ иIэщтын... Ныбэ закъор арэпщтын, щыр гъэшхэнщтын къезыфэкIырэр... Сэ сыд зыуж ситыр, хэт 
сыкъезыфэкIырэр? Мызэу-мытIоу унагъо сшIагъэ, 
сабыйхэри сиIэх, сахэзэгъагъэп нахь... Джы СултIанмэ 
яджэхэшъотет Сисурэ сэрэгъоти, сибгъэгъэ нэкI сизэгъэнэу 
къысщэхъу... Къысщыхъу къодыерэп, сыгу къысеIо, зыдэсэшIэжьы! Хэта а къопцIэ нэгуф цIыкIум СултIанмэ 
къалъфыгъэ щырхэр ымыпIумэ, яныожъ ымыгъашIомэ 
мыхъунэу бэлахь тезгъэфагъэр?
Шылъэмакъэ къеIугъэ фэдэу Бамбэт къыщыхъугъ 
шъхьакIэ, гуцафэ зыфишIын горэ ыпэкIи, ыужкIи ылъэгъугъэп. Зытехьэгъэ тхышъхьэм, ошъогум щыхьэрзэрэ 
бгъэжъым нэмыкIрэ, щызэгъокIыгъ. Ащи, мыжъом фэдэу, 
ошъогум зыкъыридзыхынэу регъажьэшъ, чIыгум къынэсы 
хъумэ, зепхъотэжьы, ихьарзэ педзэжьы. Муары, джыри 
джа дэдэр ышIагъ.
Сыд сэIо мы джэгуалъэм имурадыр, бгъэжъым ыгу 
фэплъэу Бамбэт ыIуагъ, зегъасэ сIонти, иинагъэкIэ щыр 
Iоф иIэп, изытамэ сIэ лъэныкъо фэмыдизмэ, нахь цIыкIоп. 
ЗыгорэкIэ сэ зыкъыстырегъэпсыхьэмэ шIэ? Ар уигухэлъмэ, 
зэогъукIэ укъесыутэхын! Муары, муары, зегъэхьазыры, 
моу нахь къысшъхьэщыхь, къысшъхьэщыкIуат...- Бамбэт 
шхончыр ыIыгъэу онэгум зыридзыгъ.
ЗытэмитIу гогъэплIагъэу къехырэ бгъэжъым Бамбэт 
тыригъэпсыхьи еуагъ, цы зэIыутыгъэ жьы хэутысэкIэ бгъэжъ 
укIыгъэр лъэбэкъу заулэкIэ ыпашъхьэ къифагъ. Мыгузажъоу екIуалIи, щазымапэкIэ зышъхьэ шIолэлырэ бзыушхор зызэпырегъазэм, ылъэгъугъэр ыгъэшIэгъуагъ: 
зигъукIыжьыгъэхэр бэшIагъэу бгъэжъыр нитIу нэшъугъ.
Игъуаджэ сшIагъэ, Бамбэт ыгу къыпыузыкIыгъ. Бгъэжъ 
хьафизэ тхьамыкIэр чIыгум къеохы хъумэ, зыкIэщынэщтыгъэр джы къызгурыIуагъ. Ныбэ нэкIым ошъогум къырифыхыщтыгъэ, псэм иIэшIугъэ зыригъэпхъотэжьыщтыгъ. 
СишIуагъэ езгъэкIыным ычIыпIэкIэ игунахь къэсхьыгъ. Сыд 
гущэкIэ сишIуагъэ озгъэкIыныя, бгъэжъ мыгъу, уихьафизэ 
щыIакIэ сыгу ыгъэузыгъэти, къыосIуагъ... Уибгъэшхъо 
уакIэ пщымыгъупшагъэу, уихьафизагъэ чIыгум зэхимышIэщтыгъэми, уиIусылэ ущыгугъэу ошъогум уитыгъ, ситхьамыкIэжъ... Адэ джары, хэт ышIэра тэ къытэхъулIэщтыри...
Уц гъугъэ IапIэ бгъэжъым тырилъхьи, иаужрэ гупсэф 
ригъэгъотыгъ, бгъэжъ хьафизэ укIыгъэм фызэплъэкIыжьзэ, 
Бамбэт ыIуагъ: дунаир хьафэп зыIорэмэ етIани сэри 
сащыщ...
Бгы мылъэгэ тIуакIэм дэчъырэ Абын псыхъо нэпкъым 
готэу кIозэ, Бамбэт джыри Сисурэ ыгу къыпылъэдэжьыгъ. 
Ащ ыпкъ, ынитIу, ынапц, ышъхьац фэмыплъэкIызэ, ихъулъфыгъэгу къэзгъэфабэрэ пшъэшъэ гохьым ыкIыбкIэ ошIэ-дэмышIэу къыдэкIыгъэ Шъэуае къыIущхэшъо-къыIумыщхашъоу ынэгу къыкIэтаджэ. Ар къыримыдзэ фэдэу шъхьапырэплъы шъхьакIэ, зэмыжэщтыгъэ Iофэу къыпэуцугъэмэ 
амыгъэпэн ылъэкIырэп.
СызэренэгуерэмкIэ, Бамбэт ыIуагъ, Агоир згокIыгъ. 
Цацэ къызэриIуагъэу, Шъэуае дэшэсыгъэмэ, сикъэбар 
фиIотагъ, тыгъужъым ышхыгъи, ымышхыгъи зэрэтыралъхьэу, симыхьакъи, сихьакъи къыстыралъхьагъ, зи къысамыгъэлэу сагъэунэшкIугъ. ШъэуаекIэ симысагъэ зыдэсэшIэжьы. Арэу псэ пытэ иI Iоу хэта зышIагъэр... ЕтIани пщымэ 
шъхьэщэ-тхыщэ афэхъугъэм Сисурэ фэдэ пшъашъэр 
сыдэущтэу еппэсыщт? Сыд пIони, унэ къаплъэу, зы шъхьантэ 
ашъхьэхэр зэдытебгъэлъыщт!.. Зэгу, зэгу, хэта а нэбгыритIур зыуж итыр? Сэра? Сэрмэ, сыд гуцафэ зыкIэсымышIырэр?.. Тадэжь зысэгъэзэжьми, Джэнчпсынэ 
сызэкIоми, джы сызтет гъогуми сауж зыгорэм къыфэу 
седжэнджэшыгъэп. Сыд ащыгъум гур зыкIэмызагъэрэр?
ЩтэуIыгъэ горэ Бамбэт къызышъхьэрыорэм, сыдигъуи 
шэны зэрэфэхъугъэу, сакъыныр иухъумакIошъ дунаир 
нишъэмэ, сэ сынитIу ыIозэ, анахь чIыпIэ шъэфыпIэмэ защегъэнэгъуаджэ. Иш елъэдэкъауи, нэпкъ IучъыкIэ ку гъогум 
техьагъ, тхьакIумэ чанхэр кIэгъэзыкIыгъэу, зэкIэ пкъы нэлынэмкIэ дэIуагъэ, онэгум зыридзи, шыIупIэр ыIыгъэу, мэз 
пырыпыцум хэхьагъ. ШхомлакIэр шы Iупэм рищэкIи, IитIукIэ 
диIыгъэу джыри дэIуагъэ. Зэгуцэфэн гори Iэгъо-благъом 
рилъэгъуагъэп, щымыщ макъи зэхихыгъэп.
Мэкъэ зэтетэкъукIыкIэ Абынэ псыхъо инэпкъмэ адэчъы. 
Мэрчан чылэри чыжьэкIэ тхышъхьэ бжъапэм къеплъыхы.
Пэшъукъ жэмыIаныр, Бамбэт чылэмкIэ плъагъэ, згъотын шъуIуа? Чылэм дэмысэу тэ кIона. ПшIэхэнэп, лъэрыгъыр 
IэкIэзгъэуIэшIуагъэшъ, адыгэ дунаир хьакIэщ зэIухыгъ, 

--- Page 254 ---

зигъэлIэу зыдэшэсыщтыр. Зымафэ Хьасан-пашэм дэжь 
къысшIокIонэу къыздежьи, ерагъэу зыпысфыжьыгъ. 
Шъэожъыем сауж къезгъэфын нахьи, ежь ишы лъэб ситмэ 
нахьышIу. Чылэм сыдахьэмэ, сызышIи, сызымышIи хьакIэщым къыщызэхэлъэдэнышъ, дунаир зэрагъафэу, яфэмыфыгъэ зыдамышIэжьэу сшъхьэ сагъэуджэгъужьэу нычэпэ 
сыщагъэсыщт. Хэщ-ощышхо сымышIэу зипчъэIупэ тыIуогъэгъэ ХъорэлIыкъо Мэрчаныжъри къызэсымыгъашхъоу, 
зыгорэм къыдезгъэщыгъагъэмэ дэгъугъэ... Пэшъукъ нахь 
мыхъурэм ущыгугъэу укъэнэжьынри тхьамыкIагъу, ау ащ 
джы хэпшIыхьан щыIэжьэп, сиуахътэ сыфитыжьэп, ар 
зыIэмычIэ илъыр Шъэуай.
- Сыд, сишыгъу, пшIошъ хъурэба? - Бамбэти шъхьэм 
къыфечъагъэр шIогъэшIэгъонэу иш ынэмэ акIэплъагъ, 
иупчIэ ежь игупшысэ зэпеомэ къахэмытэджыкIыгъ пIонэу 
кIэгубжыхьажьыгъ: - Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! Ар 
Шапсыгъэ Бамбэт тэфэрэп! Ары, ары, сишыгъу, сыкъызэхэошIыкIы, орырэ сэрырэ тызэгъусэфэ, гукIодыгъо 
щыIэп.
ЛIыжъ пытэ-пкъышхо шыу горэ цуитIу ыпэ итэу, пхъэIашэри ишыплIэ дэлъэу, шхончыпэри ыкIыбыкIэ къыдэпIыикIэу псыхъо кIэим къыдэхьагъ.
Бамбэт псыхъом зэпрыджыкIыгъ:
- Чылэм окIожьа, нахьыжъ?
- Сишыпэ чылэмкIэ гъэзагъэмэ, сэкIожьы,- къыпымылъ шIагъоу лIыжьым къыриIожьыгъ, ицIыфыгъэ зэрэщымыгъупшэжьыгъэри шъхьэпэягъэкIэ къеджагъэм 
зэхыригъэшIыкIыгъ: - Сэлам хыныр уиджагъоми, "къеблагъ" осэIо.
ЛIыжъ къаигъэ горэн фае, Бамбэт гукIэ щхыпцIыгъэ. 
ИцуитIу аныбэ игъожьэу, ежьыри ин-инэу, мыр зыгорэм 
щыслъэгъугъэ фэд, шы шIагъо тес, осэ дэгъу кIэпхын 
плъэкIыщт, сыкъишIэрэп, сшIэрэп, къебдзыхыни, лъэслъэ быIоу цухэр ебгъэфыжьынхэкIэ дэгъу.
ЖъонэкIо лIыжъым иджэуап зэреупчIыгъэхэм ипэгъокIэу лакъырдыгъэ тIэкIу хэлъыгъэми, жъыгъэм ыпашъхьэ 
Бамбэт зэрэщымызафэм зыкъыригъэшIэжьэу, цIыфыгъэ 
къезыхыгъэм пигъохыжьыгъ:
- Тхьэуегъэпсэу,- сыдкIэ усищыкIагъ цуе мэIу ухъужьэу ыIуагъ, ау шъхьэм къыфихьагъэм кIигъэгъожьыгъ,- 

--- Page 255 ---

Алахьэм шIукIэ тыкъырегъэблагъ, моу, шъуичылэ шыу 
горэм сыпаплъэ, икъэмыкIо сегъэгужъо.
- Хэтмэ ащыщ?
- Къэгъэзэжь ары шъыу.
- Къэгъэзэжь пIуи?..- пыщэгъу дэгъу уиI, зэфэмыдэ 
зэдашъорэп, зэмышъогъу зэшъэогъоп, мы шыур тэ 
щыслъэгъугъагъа сэIо, ымакъи синэIуас, жъонэкIо лIыжъми 
ыIуи, гукIэ гъумтIымыгъэ.- Ащ фэдэ цIэ иIэу тичылэ лIы 
дэсэу сшIэрэп. "Пэшъукъ" раIомэ, ежь "КъэгъэзэжькIэ" 
зэджэжьэу шъхьэпае горэ тичылэ къыдэтэджагъ. Армэ 
шIэ?
- Олахьэ тэфэрабгъоу къэпIуагъэм, нахьыжъ!.. Ыджа 
Пэшъукъ дэдэр ары...- ушъхьагъуи шIэхэу къыгъотыгъ: - 
Ашъыу, сикIакIо сIихыгъагъэшъ, къезгъэштэжьын слъэкIырэп. КIалэр Iофти кIэлъыкIожь зыфаIорэм фэдэ сыхъугъ.
- Шъхьаубатэр уипыщэгъумэ, ащ нахь игъуаджи 
къыохъулIэн...- Пэшъукъ пае нахь шъхьэихыгъэу, ежьыри 
тIэкIу къыдыригъэубытэу лIыжъым къыухыжьыгъ: - НекIо, 
къеблагъ чылэм, нычэпи ущысын, уикIакIуи бгъотыжьын.
- Шыу куп модыкIэ къыщысэмыжэщтыгъэмэ, сыкъеблэгъэныгъи... Адыгэ хьакIэщым узифэкIэ, пшIэрэба, 
нахьыжъ, мэфищ хьэкIэ пIалъэм пшъхьэ уфыригъэтыжьыщтэп.
- Ари тэмэм,- лIыжъым къыдыригъэштагъ,- хьакIэр 
къызщыкIощтым фит, зыщыкIожьыщтыр бысымым иIоф. 
Шыу куп къыуажэу ари озгъэшIэнэп, ау Пэшъукъ къыуишIагъэмкIэ кIэгъожьыгъэу, ащ нахьрэ Мэрчанэ чылэм 
ынапэ тыримыхыжьынэу джыдэдэм къыпфыдэзгъэчъын,- 
ошIэ-дэмышIэу гущыIэгъу къыфэхъугъэм ыцIэ зэригъэшIэным пымылъэу, тIэкIуи егуцафэу, жъонэкIо лIыжъыр 
адырэ псыхъо нэпкъым IукIыжьыгъ.
Шъуишъхьэпае сызыфаер къысферэшIи, шъхьэкIэ 
орэуцу, пэкIэ псы ерэшъу еблэми, сыдкIэ сигъэпэн! Ятэрэ 
янэрэ амылэжьыгъэр, шъуичылэ ымыгъэсагъэр сэ сигъэсэнэп. СултIанхэмкIэ, ШъэуаекIэ, къэзэкъхэмкIэ згъэфедэмэ, гъусэ хъущтми-мыхъущтми теплъын... Пыщэгъу 
сшIыщт-сымышIыщтым земыгъэух, чIыгур пфэлэжьмэ, 
лэжьы, хьэйуан цуямэр къыокIумэ, епэм, тэри дунаим 
тыщыIахьынчъэп, сиадыгагъэ сыкъиубытыгъ нахь, ощ 
фэдэхэр къыздэзгъэгущыIэхэ пакIошъ, ажэ къызэтырязгъэхырэп!.. Шъуичылэ щыщ ХъорэлIыкъо Мэрчан-Хьамырзэжъыр ары сичIыфэ зытелъыр!.. СултIанмэ зэряаталыкъым 
пае, Хъан-Джэрые зэрипIурым пае гыекIо-дэуакIо тызфакIом, купэгъур къыпхъуати, япчъэIупэ тыкъызэрэIуифыгъагъэр фэзгъэгъункIэ орэмыгугъэ, джыри сщыгъупшэжьыгъэп.
Чылэм къыдэчъыгъэ шыур Бамбэт зелъэгъум, лIыжъым 
сигъэпцIагъэп ыIуагъ.
Псыхъо нэпкъым къытелъэдагъэу Пэшъукъ къыхэкуукIыгъ:
- Ора, Бамбэт?!
- Куо-хьау умышIэу псым къызэпырыкI.
Пэшъукъ псым ищэнджыпIэкIэ зэпырылъэти, игые ыпэ 
итэу адырэ нэпкъым зытыридзагъ:
- Сыд кIэкIо хьафа, Бамбэт, ХъорэлIыкъо Мэрчанэ 
къызфысэбгъэцIэцIагъэр?
- Ы-ы!..- Бамбэт зыцIэ зэхихыгъэм къыхигъэкуукIыгъ, 
етIанэ къехъулIагъэр шIощхэнэу къеупчIыгъ: - ХъорэлIыкъо Хьамырза ар? Олахьэ ары Iоу сымышIагъэ къэсIофытагъэр... ХъорэлIыкъом ащыгъум насып джанэ щыгъэу 
къэхъугъэкIэ зерэлъытэжь!..
- ТинахьыжъкIэ пшъхьэ къибгъэхьагъэр емыкIу!
- Сыдэу шIэхэу укъэщтагъа?
- Сыкъэщтагъэп, зытэтыр къыосэIо.
- Хъан-ДжэрыекIэ тинахьыжъмэ къядэIугъагъэп.
- Ар сэри фэзгъэгъурэп, ау...
- Дэгъоу ошIэ, джырэ дунай цыхьэшIэгъоп... Ау 
къыосIощтыр ары, Къэгъэзэжь. Тыгъужъыр зыщыпсэурэм 
щышакIорэп аIоу зэхэпхыгъа?
- Зэхэсхыгъэ.
- Ащыгъум зыгъэрэхьат. О ухэмыхьэу ар зышIэн гори 
къыкъокIын.
- Ары шъхьакIэ, Мэрчанэ зы лIэу Шапсыгъэ исмэ...
- Ар Iофэп, некIо,- Бамбэт Пэшъукъ игущыIэ къыригъэухыгъэп.
- Тыд тыздэкIощтыр?
- НекIо аIомэ, бэйтэмал, тыд аIоу кIэупчIэжьха? Уадыгэба, улIба? - Бамбэт иш бжъэпэ мэзымкIэ кIыригъэугъ.
- Сыздепщэжьагъэм сытэкIодэщтми, ащ фэдашъо 
къызтэозгъэштэнэп, нахьыжъ! - Пэшъукъ къыфадзыгъэр 
зэримыпэсыжьэу Бамбэт ыуж илъэдагъ.

--- Page 256 ---

КъызэплъэкIыжь гухэлъ зимыIэ тыгъэ пшъыгъэр ошъочапэм къокIосэжьыщтыгъэ, Бжъэдыгъу чIы гъунапкъэм 
дэжь Бамбэт ишыгъо зызыщырырегъатIэм.
- Сыд, нахьыжъ, щтэуIугъо горэм уинэплъэгъу зыкъыкIидзагъа? - Пэшъукъи шыр къызэтыригъэуцуагъ.
- СыкъыоупчIыжьын сэIо. Абдзахэ чыжьэба?
- ЧыжьэкIай.
- Ащыгъум нычхьапэ Бжъэдыгъу тикIынэп, СултIан 
унагъоми тыблэкIынэп,- Бамбэт къыIуагъ.- Сыд пIорэ о? - 
Сисурэ цIыкIум нахь тIэсхъапIэ сыд щыIэн!..- Бамбэт кIэкIэу 
шым къыригъэгъэзагъ, ежьыри зэриIожьыгъ, игъуси 
зэхыригъэхыгъ: - Сауж ит Шъэуае изэз ащкIэ фыкIэсыутын...
Абдзахэ нэс сычъэу зы къэзэкъ пэщыныцIэ горэм иIоф 
зесфэн нахьи, Бамбэт ишылъэхъу ушъ хэтэу ыIуагъ, сэ 
сшъхьэ иIоф зесфэжьмэ нахьышIу. Къайхьаблэмэ ясщэгъэ 
къэзэкъри симыIофэу арэп, ау Сисурэ иIоф сIомэ, Шъэуае 
сауж зэрит къэбарым шIулъэгъу къэбар къыхэхьанышъ, 
цIыфмэ зэфэшъхьафэу зэтыраIукIыщт. Сыда, чъыг шъхьапэ 
сыкъизыгъа, къыскъоуцощтхэри мэкIэщтэп. Олахьэ шъхьэтехъо зытехъуагъэ пае паIо зыщыгъ ыгу хэсымыгъэкIын... 
Тятэмэ тянэхэр къызахьым, зыгорэм еупчIыжьыгъэха? 
Алахьэм къытфыригъэхыгъэ КъурIаными шъузиплI тиIэнэу 
къеIо. Тэ къэтхьы пакIошъ, Iапэ зыфэтшIырэ пэпчъ тауж 
къилъэдэныр атефэ. ШъузиплI уиIэнэу КъурIаным къызиIокIэ, Сисурэ джэнэт бзыужъыер яплIэнэрэ шъузыщтышъ, 
джащ сикъэщэн Iофхэри щызгъэуцужьын. Шъэуаий ар 
зызэхихыкIэ, шъхьэчъэ-псачъэу къежьэнышъ, ихьадэгъу 
нахь Iэрыфэгъу сфэхъун... Сыд пае игунахь сыхэхьан, моу 
Iоф тIэкIу дасшIэу зызгъасэрэм, ар зэзгъэшIэщтыри хьазырыпсэу сигъусэ.
Бамбэт игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- Къэгъэзэжь, нахьыкI,- Бамбэт щхыпцIыгъэ,- сэфор 
къызипхырэм, уемыгупшысэжь. Ар зыкIасIорэр Къылыщтыку тэмэным къэзэкъмэ тызхагъэзыхьэм, гупшысэгъу 
тиIэжьыгъэпышъ ары. Ащ сизакъоу къэзэкъ пэIо плъыжьипшI горэм, мынахьыбэмэ, хэта ар зылъытэн зигугъужьыгъэр, хэсыукIыхьэгъэн... Арэп, Къэгъэзэжь,- псынкIэу 
Бамбэт зыкъызэблихъугъ,- угу къемыгъау, сыгу еIурэп, 
хэта пцIэ къыпфэзыусыгъэр?

--- Page 257 ---

- Сыд пае емыIурэ? - Къэгъэзэжь къыхихэу шым 
жэдаIи, къызэтыригъэуцуагъ.- Бо цIэ дэгъу!
- Дэгъуна, бэйтэмал. Пэшъукъым елъытыгъэмэ, а 
къыптэзгъэнэгъэ Хъан-Джэрые шъхьэ псыгъожъ цIыкIури 
хьэхэкIба, Къэгъэзэжьри цIэ дэепщтын... Ау "Къэгъэзэжь" 
къыуаIон нахьи, уапэ егъэхъу къыуаIомэ нахьышIунба?
Къэгъэзэжь щхызэ шыр ригъэжьэжьыгъ:
- Ащыгъум, нахьыжъ, тятэ тхьамыкIэу Бурсакыжъым 
икъэзэкъмэ аIэкIэкIодагъэм къысфаригъэусыгъэгъэ цIэм 
къикIырэр пшIэрэп. Уиунэ уикIмэ, зекIо укIомэ, узхэкIыгъэмэ упсаоу уакъыхэхьажьыныр ары къикIырэр.
- Ара? - Бамбэт зэхихыгъэр ыгъэшIагъо фэдэу ышIыгъ, 
сигъусэ уфэсакъын фае нахь, гъэпцIэгъошIущтэп ыIуагъ, 
игуапэу пигъэхъожьыгъ: - Олахьэ, Къэгъэзэжь, пцIэ къепIолIагъэмкIэ зи къысэмыгъэлыгъ... Ащ сиакъыл зэрэтэмыфагъэр... А цIэ шIагъор ПэшъукъкIэ пфызэблэзыхъугъэм 
фэбгъэгъу хъунэп!
- Зэгу, зэгу, а мыгъоми непэ, нычхьапэ фэдэу тынэсыщт, егъашIэм зэхимыхыжьынэу хьадырыхэ зыдезгъэхьыжьыщт!
- Къэгъэзэжь! - Джы сэмэркъэу хэмылъэу Бамбэт 
къэгузэжъуагъ.- ЗыгорэкIэ унэм къэкIожьыгъэу а шъхьэ 
псыгъом тытэфэмэ, имыщыкIэгъэ хьалэ-балыкъ тыхэбдзэкъон...
- Ар о къызэрэпIу.
- Непэ гъэпщынэжь Iофэп зэтфэщтыр.
- Ар о къызэрэпIу сIуагъэ, нахьыжъ.
- Сэ Сисурэ къызесхьыжьэкIэ, о тауж къихьэрэм 
упэуцужьыщт.
- Ащ утэгущыIэжьынэу щытэп, Бамбэт. Уицыхьэ къыстэгъэлъ.
Остыгъэ хэгъэнэжьыгъо ужым, унэгъо тынчыжьыгъом, 
шыуитIур Лъэустэнхьаблэ дэхьагъ. ЗыIукIэгъэ шIагъуи 
щымыIэу яшыхэр шышIоIум рапхыхи, пщы щагумкIэ 
мыкIохэу, фэкъолI дэхьэпIэ къэлапчъэмкIэ дэкIхи, Сисурэ 
иунэ зэрэмэзахэр зыфахьын амышIэу ихьагъэх.
- ЦIыф исыжьба сэIо мыщ? - Къэгъэзэжь зэрыфэгъэ 
унэм ыгу еIугъэп.- ЧъыIэ, мэзахэ.
- Мэзахэр Iофэп,- Бамбэти къыIуагъ,- зыгорэкIэ 
Шъэуае сауж ит сIозэ, Сисурэ зыкIэкIезгъэщыгъэмэ шIэ,- 
ошIэ-дэмышIэ гумэкIыр ыпкъынэ-лынэмэ къахэлъэдагъ.- 

--- Page 258 ---

Непэп, тIэкIу шIагъэ мы унэр замыгъэплъыгъэр... Зи 
умыIогу. Муары остыгъэр къахьы.
- Остыгъэр пщы унэм къырахыгъэп,- Пэшъукъ къыIуагъ,- къытамыпэсымэ сшIэрэп.
- Тыди къырарэх, тыкъызфэкIуагъэр тадэжь къырарэгъахьи... Джа къызэрэосIуагъэу, мыхэмэ хьэ епхыгъэм 
нахьи нахь цэкъалэхэу фэкъолIитIу ашъхьащытышъ, зыр - 
Къаймэт, адырэр - Хьадж-Къэсэй, унаIэ атэгъэт, афэсакъ... 
Джахэр, узфаер япэс, сфэIажэхэри, Сисурэ тэзгъэплъэжьытщхэп.
Гъуанэ зиIэ апч зэтеуIубагъэ дэгъэ остыгъэм фэсакъэу 
Хьадж-Къэсэй унэм къихьагъ, сэлам къыхыгъ, ащ ыуж 
зиухыижьыгъ:
- Мэзахэм шъухэдгъэсыгъ... Шъыд Шапсыгъэ щыкъэбар?
Сыдэу лIы джэдэжъ мыр, ыпашъхьэ къитIысхьэгъэ 
Хьадж-Къэсэй къызэпиплъыхьэзэ, Пэшъукъ гукIэ къыIуагъ. 
Талъэныкъо къэбарым зебгъэгъэпэн нахьи, шъо шъуикъэбар тыщыбгъэгъозагъэмэ нахьышIугъ. Бамбэти гукIэ 
игъусэ зыкъыщыригъэнагъэп, ау джэуап къэтыгъо 
Хьадж-Къэсэй ригъэфагъэп, къеупчIыгъ:
- Уигъусэ хэтмэ ащыщ, Бамбэт?
- Сигъусэ озгъэшIэн, Хьадж-Къэсэй. СултIанмэ яаталыкъ ХъорэлIыкъо Мэрчанэ ичылэ щыщ, щыщ къодыеп, 
игъунэгъу шъыпкъ...
- Мыр Пэшъукъ арэу къычIэкIын,- Хьадж-Къэсэий 
къыIуагъ,- Хъан-Джэрые игугъу ешIы зэпыт.
- Сэ сцIэр Пэшъукъэп, нахьыжъ!..- Къэгъэзэжь зыфэщыIагъэп.
- Мыщ ыцIэр,- Бамбэт гукIэ щхыпцIэу, зыфаери къыдэхъоу къыIуагъ,- Къэгъэзэжь.
- Олахьэ сымышIагъэ.
Бамбэти къэбар къыIотэнэу фэягъэп:
- ТыкъызфэкIогъэ Сисурэ икъычIэмыхьакIэ зыфэсхьын 
сшIэрэп.
- Сисури, Къэнтат гощэшхори,- Хьадж-Къэсэй къызхимыгъэщэу гукIэ щхыпцIыгъэ,- Екатеринодар къэзэкъ 
пытапIэм, Хъан-Джэрые зиусхьаным дэжь, щыIэх.
- Фэтэр щаIыгъэуи?
- Щэпсэух.
- КъэкIожьхэрэба?

--- Page 259 ---

- Загъори къэкIожьыхэшъ, тагъэгушIо.
- Олахьэ хьалэмэтым къытэпIуагъэр...- Бамбэтырэ 
Пэшъукъырэ, тигухэлъ къыддэхъугъэп къырагъэкIэу, 
нэмыз-Iумызэу зэIуплъагъэх.
- Ащ фэшъхьаф гори къышъосIон,- Хьадж-Къэсэй 
ыпашъхьэ ис псэлъыхъомэ ариIуагъ,- оры, Бамбэт, ар 
зыфэгъэхьыгъэр. Мыщ Пэшъукъ, ары шъыу, Къэгъэзэжь, 
къызэрэхахьэрэ щыIэп. Сэмэркъэуджэ унэгу жьы кIэогъэумэ сIуи, джы нэс сыоушъыигъэп, сыогыигъэп, игъуаджэ 
сшIагъэуи зыфэсэлъэгъужьы. Сисурэ тшыпхъу цIыкIуджэ 
джай къыблэмыщэу зыпIэжэгъагъэмэ нахьышIугъ, пшъэшъэжъыем инасып хэхыгъэ упэмыуцу. О къэплъэгъутэр 
къэплъэгъугъахэу опсэу шъхьаджэ, Сисурэ гузэфэ-нэзафэджэ дунаим хэплъэн ригъэжьэгъэ къодый, уипкъэгъулэгъоп, уиягъэ емыгъэкI, къыпфэзымыдэтхэри 
къы къокIытых.
- Бащэ къэоIо! - Бамбэт къэтэджыжьыгъ.
- Олахьэ арым,- Пэшъукъи къыдыригъэштагъ.
- Сэ сиIон къэсэIо, ащ шъукъыблэкIмэ, сшIэтэри 
тапэджэ къэт.
VII
Васюринскэ куреным пэчIынэтIэ Пшызэ икIыпIэм Шъэуаедхэр къэсынхэкIэ джыри охътэ шIукIае иIэу, абдзэ хэбжъэдыгъу чIыгу гъунапкъэм дэжь, Агой Пщымафэ 
тыгъуасэ нэс зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыIуагъ:
- ЕмыкIу къысфэшъумышI, Къылыщ тэмэным къэзэкъмэ къыщыташIагъэр джыри сынэгу зэрэкIэт, сыкъыжъудэкIон слъэкIыщтэп. Мы шъаом сыд илажь, 
игушIуагъо дэсымыгощынэу арэп, уичIыпIэ къини, уичIыпIэ 
зафи, Шъэуай, сыкъыбгомытынэу къизгъэкIырэп, ори 
ары, Умар, непэ сыкъызэхэшъушIыкI.
- Олахьэ, Пщымаф, игъуаджэм,- гуебгъэ хэмылъэу, 
аущтэу зэрэхъущтым щыгъозагъ пIонэу, Бэджэкъо Умарэ 
къыIуагъ,- нэбгырищ тыхъущтыгъэмэ, нахь шъуашэ тиIэныгъи... Шъэуай зэреплъыщтыр сшIэрэп, ау сэ къыбдесэгъаштэ, дунаир дэхэ закIэп, зым ихьадагъ, адырэм инысащ...
Зышъо чъэкIи къечъэжьыгъэ Шъэуае къыIуагъ:

--- Page 260 ---

- Шъыд тызфитыр, Умар, ыджары тидунай зэрэщытыр... Пщымафэджэ узаф. КъызгурэIо, Пщымаф, угу 
хьарамыгъэ зэримылъыр. Умар тимыгъусагъэмэ, сизакъоу 
гум сыкъызэримынэтыгъэм сырыгущэIэжьрэп.
- Тэмэм, Шъэуай, тэмэм. Уизакъоу гум укъисынэныгъэп, ау сыд пае сыушъэфын, къэзэкъмэ къыташIэгъэ 
тхьамыкIагъор сыбгъэгучIэ зэрэчIэлъэу, Тхьэм къыстырилъхьагъэр сихьылъэ сIозэ, сыкъыбдакIощтыгъэ.
- Тхьэуегъэпсэу. Пантелейджи укъыздэлъыхъуагъ, 
Умари тыкъызэхишIыкIыгъ,- ошIэ-дэмышIэкIэ къэтэджыгъэ Iофым Шъэуае кIэух къыфишIыжьыгъ, етIанэ Умарэ 
ыпашъхьэ бзылъфыгъэ гугъу щимышIы шIоигъоу, сэлам 
къязыхыжьыгъэ Пщымафэ лъыджэжьыгъ: - Хьадж-Къэсэйми, Къаймэтми сикъэбар агурыбгъэIуагъэмэ дэгъугъэ, 
Бамбэти фэсакъ...
Шыуищыр заулэрэ кIуагъэхэу, Умари зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыIуагъ:
- А Панталай, а сиIял, ни обижай Пщымаф дамой 
къызэрэмыкIуагъэмкIэ. Причинэ иIэп ни думай, ори зэхэпхыгъэ, иI. Он Пщымаф, добрэ чиловик, сиIял.
- КъызгурэIо, я понимаю его,- Пантелей Умарэ IугушIуагъ,- он добрый человек.
Умарэрэ Пантелейрэ яадыгэбзэ-урысыбзэ зэхэпхъагъэкIэ зэраIорэр Шъэуае зэхихыщтыгъэ шъхьакIэ, ежь 
къехьылъэкIыщтыгъэр нэмыкI. Ари игъусэ шыуитIум 
яадыгэбзэ-урысыбзэ зэхэпхъагъэ фэд. Зы лъэныкъомкIэ, 
къэзэкъ шъаор зыфащэжьырэмэ ягушIуагъу, адырэ лъэныкъомкIэ, Бамбэт, Къэнтат, Сисур... Ахэми, ыгъэпэымыгъапэу, Анфисэ пшъэшъэжъыери къахэхьажьы...
Апэрэр Iоф хьылъ, Бэджэкъо Умарэрэ Бабунэрэ 
акIэхэкIыгъэм изакъоми, къэзылъфыгъэмэ ягушIогъощтыр 
мыухыжь. Паденкэ лIакъори нэмыкIхэри къызэхэлъэдэнхэшъ, гушIощтых, Iэбжым къытэзгъэлъэгъущтхэри 
къахэкIынхэкIи мэхъу, яшъао къахэнэжьыщт, сэ сиIоф ары, 
къежьапIэ фэсшIыгъэми, ухыпIэ зимыIэр. Васюринскэм 
сикIэу Екатеринодар сыкIон слъэкIыгъэмэ, дэгъугъэ... 
Хъан-Джэрые джыри ныбжьыкI нахь мышIэми, ащ зыIусымыгъакIэу Къэнтатэ сыгурыIон слъэкIыщтэп. Сисурэрэ 
сэрырэ тиIофи ащ елъытыгъэщт, Бамбэти IэшIу езгъэхьынэп.
Шъэуае игупшысэмэ къахэужьи, Пантелей дэжькIэ 
реплъэкIыгъ, Алахьэм ешI мы шъаом непэ ыбгъэ дэхъыкIрэр, гухэкI-гукъэо Iаджи ащ щызэтехъуагъэщтын, ау етIани 
янэрэ ятэрэ адэжь мэкIожьба! Сыдэущтэу ягъунэгъу 
пшъэшъэжьые Анфискэ сэри, мыщи зыкъытфишIын 
шъуIуа?.. Е-е, сигупцIэнэ щтэпхэ цIыкIу, ори о!.. Умар? 
Умар ары зэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныр... Бабунэ пIэм 
хэгъолъхьагъ. Умар къызхигъэщыгъэп. Мары, джыри 
Пщымафэ къызэригъэгъунэщтым пылъ нахь, ежь зышIоIофыжьэп. Уибэрчэтыгъэ къынэсрэм, Умарэ фэдэу, уишIугъэ хэбгуа щэу ущыIэн фае нахь, сыд Бамбэт фэдэу, узнэсырэр бгъэу нэхъоу, тхьамыкIагъом гушIуагъо хэбгъуатэу 
дунаим утеткIэ!..
Мэз Iапчъэм шыухэр зычIэкIхэм, Пшызэ нэпкъ джабгъум Васюринскэр къытетэджагъ. Ичылэ ышIэжьынба 
къыригъэкIэу, Шъэуае нэчэпэ шъэфкIэ Пантелей фычIэплъыгъ, азыфагу дэт Умарэ Iуплъагъ, IугушIуагъ.
Ардэдэм Пантелей къызIуипхъотыгъ:
- Гля! Бачу наш курень!.. И нашу хату!..
- Сы сиIял, шъуиунэ плъэгъужьыгъа! - Умари кIалэм 
фэгушIо, реIо: - Ары, ары, сиIял, ваша хата наша хата, ни 
забуд будэм сэри сыкъонакъ, твой батко-уяти къонакъ... 
Приходи-заходи, зэхахь будем!..
- Да, да, ми породнились,- Пантелей ынэкIушъхьэмэ 
къахихэу, ынэхэр къигушIукIхэу Умарэ дырегъаштэ.
- Да, сиIял, ар шъыпкъэ, тызэIахьыл, ни обижай, къытфакIозэ шIы.
- Ар къэзэкъхэмрэ адыгэхэмрэ къышъуфадэнэу 
шъогугъа? - НэбгыритIумэ ягушIуагъо хэмыо шIоигъуагъэми, Шъэуае къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Е, зиунагъо бэгъон, зэмылъэпкъэгъуитIу зэпэблагъэ 
пае,- Умарэрэ Шъэуаерэ нэIуасэ зыщызэфэхъугъэм 
щегъэжьагъэу, Умарэ апэрэу къыхэгубжыкIыгъ,- а зыцIэ 
къепIуагъэхэр цIыфхэба, къытфамыдэнэу! Ы-ы,Пантэлай, 
сы пIорэ о?
- Ми люди, тызэгурыIон фай,- Пантелей иджэуап 
кIэкIы.
- Адэ ары, сиIял, ми луди,- Умари къыдырегъаштэ.
- Ары сэри сIорэр,- Шъэуаий къеIо,- ау тазфагу 
къыдэхъуахьыхэрэр шъолъэгъу.
- Олахьэ ари шъыпкъэм...- Умари ымакъэ къефэхыгъ, 
тIэкIу тыригъашIи, гъумтIымзэ къыпидзэжьыгъ: - Адыгэхэри 
мыхъатэх, къэзэкъхэри мышIагъох... Ахэр дунаим фит 

--- Page 261 ---

шIыхэри шъхьэкIэ зэпырагъэзэн!.. Мы тыздакIохэри къызэрэтпэгъокIыщтыхэри сшIэрэп...
- Угу умыгъэкIоды, нахьыжъ!
- Ы-ы, Шъэуай! Ащ фэдашъо къыстеошта? - Умарэ 
иш елъэдэкъауи хигъэчъыкIыгъ.- НекIо, шъугу щтэ къихьагъэмэ, сауж шъукъихь, абдзэхэ пхъэцхэр щтагъэх ядгъэIонэп!
Адыгэ лъэныкъомкIэ шыуищыр Пшызэ икIы зэхъум, 
къэзэкъ шъэожъые пцэжъыяшэхэри псы нэпкъым дэчъыжьыгъэх, бзылъфыгъитIу горэми япсы щалъэхэр ракIутыжьыхи, нэпкъым телъэдэжьыгъэх. Къэзэкъ шыу заули 
яшхончхэр хьазырхэу къэлъэгъуагъ.
Пантелей къэзэкъмэ яджагъ:
- Не стреляйте! Это я - Пантелей. Сын Савелия Петровича Паденко!
- Гля,- къэзэкъ шыумэ ащыщ кIэлакIэ горэм онэгум 
зыкъыридзыгъ,- вин Пантюха! Дружище мий!..
- Олексей! Цыц! - Къэзэкъ шыумэ анахьыжъыр 
къыфэгубжыгъ.
- Со мной мои добрые черкэсы,- Пантелей джыри 
къэзэкъмэ къяджагъ.
- Какие такие добрые черкэсы,- Пантелей иныбджэгъу 
Алексей къызэтезыгъэуцогъэ нахьыжъыр джыри къыхэгубжыкIыгъ,- вин басурмани, вороги они!..
- Сын мий, риднэнький, живой!..- къэзэкъ шыумэ 
акIыбыкIэ, зыкъо къэзышIэжьи къыкъокуукIыгъэ Паденкэ 
Савелий щытхэр зэригъэплъэкIыгъэх, етIанэ нахь зыкъишIэжьыгъэу, ыIи щэигъэу, шым зыкъезыдзыхыгъэу къыпэгъочъыщтыгъэ Пантелей пэгъокIыгъ, ыкъо IаплI рищэкIи, 
Iупчъапчъэзэ, ыгу жьы зыдегъэкI уж, адыгэ шыуитIум языр 
къышIэжьыгъ: - Это ты, Ибрагим! Спасибо, ты меня не 
обманул!..
Шъэуаий щытмэ зэхаригъэхэу къыIуагъ:
- Сыгъэры зэхъум, сы Ибрахьим шъосIогъагъэ 
шъхьакIэ, сцIэ шъыпкъэр Шъэуай.
Джыри къэзэкъ лIы цIынэшхом, нэмыкI горэми къыдыригъаштэу, къыIуагъ:
- Бачитэ, курянэ, черкэс и тут обманув нас...
- Прокопий, ты шо,- Паденко Савелий зэхихыгъэр 
ыдагъэп,- цыц, белены объевся!

--- Page 262 ---

- А с Шеваем, батько,- Пантелей къэгузэжъуагъ,- 
мий добрий хозяин Умар, вин до мэнэ, як риднэнький батько 
относится.
- Дак спасибо и тоби...- Паденко нахьыжъым къыраIогъэ цIэр щыгъупшэжьыгъэу къызэшIонагъ,- дак як 
сказав его зовуть?..- А-а, внятно... И тоби, Умар, и тоби, 
Шевай, спасыби за сына моего. А чего мы стоим! Заходытэ, гости дороги, в хату нашу, милости просымо. А ты, 
сын мий, бежи, до неньки своей, она захворала, слягла у 
постели из-за тобэ, обрадуй, обласкай ее... И вы, козакы 
добри, куряни мои, в хату нашу, для вас кабана забьем, 
а для наших дороги гостэй баранчика жирного зарижим. 
Заходьтэ, ласка будытэ... Ну, Иван Хведорович, сусид 
мий, чего стоишь, выди гостей у хату...
Качурэ Иван Федоровичым ыцIэ къызыраIор ары 
Шъэуае ыгу Анфискэ къызыкIыжьыгъэр. ГъэрыпIэм къызыратIупщыжьым, IаплI къызэрэрищэкIыжьыгъагъэри, ятэ 
фэгубжи унэм зэрэригъэзыхьажьыгъагъэри, къакъыр 
гъуанэм къызэриплъэщтыгъэри, хьалыгъуи лы такъыри 
къызэрэфихьыщтыгъэри, лъэдэкъэлъэгэ цокъэ шIуцIитIури 
щыгъэу, гъуанэм IукIотызэ, ылъэкIапIэхэр къызэ рэригъэлъэгъу гъагъэри Шъэуае ынэгу къыкIэуцожьыгъэх.
Анфискэ зыфеплъыхьэ, пшъэшъэжъыехэми шъэожъыехэми ахилъагъорэп. Мы къэзэрэугъоигъэ купмэ сыд 
зыкIахэмытыр? Пантелей зышIи зымышIи псыхъо нэпкъыр 
зэлъаубытыгъ, Анфискэ къэлъагъорэп! ЗыгорэкIэ, унэм 
исэу, къэбар емыIугъэмэ шIэ? Зэрэхьаблэу нэпкъым къэуагъ, дэгуа, ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп. Зыгорэ къемыхъулIагъэмэ, апэ къэсыщтмэ ащыщыгъ. Пантелейрэ 
Анфискэрэ къызэдэтэджыгъэх. Ащ изакъоп, ныбжьыкIитIумэ яхьатыркIэ унэгъуитIур Iахьыл-благъэ зэфэхъунхэкIэ 
зэщэгугъыжьых...
Паденкэмэ адэжь зыщынэсыщтым Шъэуае зыгорэ 
къеджагъэ фэдэу къыщыхъугъ. Зэплъэм, шъхьэтехъо 
къолэн дахэ плIэIум къыблэкIэу, ышнахьыкIэ цIыкIу ыIапэ 
ыIыгъэу якъэлэпчъэ блыпкъ кIэрыт Анфискэ ылъэгъугъ. 
Шъэуае къехъулIагъэр ымышIэу, гур ошIэ-дэмышIэу 
шIузэхэтакъозэ, Анфискэ Iэ фишIыгъ. ЕтIанэ гукIэ къыкIащтэу, сыд илэгъумэ ахэмытэу, изакъоу зыфыщытри 
зыфэнэшхъэйри Шъэуае ыIуагъ...

--- Page 263 ---

- Тыгъопчыхьи, нычэпи, Шъэуай, сызэгупшысагъэр 
ошIа,- гъогу техьажьынхэм ыпэкIэ Паденкэмэ япчэдыжь 
Iанэ язакъоу къызкIэрэнэхэм, Умарэ къыIуагъ,- адыгэхэри 
къэзэкъхэри тызэрэмыхъатэр ары.
- Ащи тыгъуасэ тырыгущыIэгъагъ, кIэгупшысахьыжь 
озыгъэшIыгъэр сшIэрэп,- Шъэуае гущыIэ лъапсэр къыубытыгъэми, Умарэ емыпэбжъаоу, нахь къыгъэгущыIэн 
ихьисапэу, джау сыдми фидзыгъ.
- Тыгъуаси тырыгущыIагъ,- Умарэ мэкъэ шъырыткIэ 
къыпидзэжьыгъ,- плъэгъурэба, зиунагъо бэгъон, тыгъопчыхьи, нычэпи къэзэкъ унагъом ихъыкIыгъэр? - зэпыугъо 
тIэкIум ыуж нахь мэкъэ гые къефэхыгъаIокIэ къыухыжьыгъ: - Ясабый игушIуагъо джы нэс хэдгъэныгъэх... 
Ар хэт къыпфидэн, сэршъыпкъэми сфэщэчынэп.
- ТичIыгу къихьанхэ, къытпэтIысынхэ фэягъэп! - Къэзэкъ къакъырым щырихыгъэ гъэр мэфэ хьылъэхэр къыфызэкIэрыожьхэзэ, Умарэ ышъхьэшхуи щай Iэгубжъэм 
къытырыригъэпхъотэу, Шъэуае къызыбгырыугъ.
- Ащыгъум Агой Пщымафэ мыщ къызэрэддэмыкIуагъэмкIэ нахь Iушэу къычIэкIыгъэба? Къылыщтыку темэным 
къыщехъулIэгъэ гугъэузым зыдезгъэхьыхи, дезгъэштэгъагъ.
- КъэсIуагъэр бгъэшIэгъуагъэ шъхьаеджэ, Умар, 
иджэуап къептыжьыгъ.
- Тау хъумэ къестыжьыгъ?
- ЗиIанэ тыпэс Паденкэ унагъорэп сэ зигугъу сшIырэр... 
Мыхэр шъыдых... Шъузау аIомэ, заохэу, шъуидин имытхэр динынчъэх аIомэ, къыкIаIотыкIыжьэу тэщ фэдэ цIыф 
гъэдэIогъошIух... Мыхэмэ цIыф дэй ахэмытэуи сIорэп, ау 
Власов инэралым, Ермолов инэралым фэдэхэр ары сэ 
зигугъу сшIыхэрэр.
- Армэ хъун...- Умарэ къыдырегъаштэ, етIанэ, хэти 
ишъхьэуз ежь иуз зэраIоу, хэщэтыкIы, мэгъумтIымы: - 
Олахьэ сымышIэрэ унэм зэрэзгъэзэжьыщтыри, Даурмэ 
япхъу ыпашъхьэ сызэрихьажьыщтыри... Янэ-ятэ зэдгъэгъотыжьыгъэ Пантэлай сыфэзэщынэп, сыгу фэгъунэп 
сIомэ, зысэгъэпцIэжьы, къыткIэрысыгъэба, тынэгу кIэтыгъэба... КIо, къызхэкIыгъэ унэгъо шIагъом ифэжьыгъэзы, 
ныоми гурызгъэIон, тыгуи нахь зэгъэн... СшIагъэмкIэ 
щылэм ыIощтыри сшIэрэп...- Умарэ игупшысэ гые-тхьаусыхэмэ арыукIытэжьэу зыкъишIэжьи, хигъэкIокIэжьызэ 

--- Page 264 ---

къыухыжьыгъ: - Тэщ фэдэ лэжьэкIо-псэокIо къэзэкъхэр 
япащэмэ зэрямыгъэпшагъэр сигуапэ, Шъэуай.
- ТызэгурыIуагъэмэ, сигуапэ, Умар. Пантелеий 
зэрыфэжьыгъэ унагъоми, Бабуни, чылэми укъызэхашIыкIын, зымыухыжь, уишIушIагъэ хэти къыгурыIон. Ау 
Къайхьаблэ къыбдэзгъэзэжьыным ыпэджэ джыри лъэIу 
пфысиI. Мыщ тыкъызысыгъэджэ, Екатеринодар пытапIэм 
лъэгъун горэ щысиIэшъ, бэрэ тыкъыдэтытэп, укъыздэшэсыгъэмэ лъэшэу сигопэтыгъэ.
- Ы-ы! - Умарэ зэмыжэгъэ лъэIум къыкIигъэщтагъ, 
ицыхьэмышIыгъэ ынэ шIуцIэ хъураишхомэ къаIуатэу, 
еупчIыгъ: - Къэзэкъмэ якуупIэ, тхьэм симыукIи, тыдэмыцохъуапэмэ мыхъунэу сы къытэхъулIагъ?
- Екатеринодар пытапIэм дэсхэри, мы тыздэщыIэм 
дэсхэри зэфэдэх - цIыфых, къэзэкъых... Екатеринодар 
сынэмысы хъутыгъэмэ, сыолъэIутыгъэп, Умар.
- Бэрэ узэрэмылъэIощтыри сэшIэ... Ау ащ дэс къэзэкъхэри, мыхэри зэфэдэх зэрэпIуагъэм къыдезгъаштэрэп. 
Мыщ дэсхэр - къэзэкъ лэжьэкIо-псэуакIох, адырэ пытапIэр 
къэзэкъ пащэмэ янабгъу, Власэ инэралри, Матвей атаманри, 
нэмыкI тэмэтелъ бзэджашIэхэри дэсых аIуагъ... КIо, сыкъызыбдэшэсыгъэкIэ, оркъныкъо зысшIыжьынэп, Алахьым 
къыттырилъхьагъэзы, тихьылъэ, зыгорэкIэ пытапIэм тыдаубытакъомэ сэIозы ары...- ныори изакъоу унэм къисынагъ 
пигъэхъожьы шIоигъуагъ шъхьакIэ, зэрипэсыжьыгъэп.
- Ащ земыгъэгъэгумэкI,- хьарамыгъэнчъэу, зэлъэIугъэри къызэрезэгърэр игуапэу Шъэуае щхыпцIыгъэ.
- Хьа, къэзэкъхэр пIэмычIэ илъха?
- Тыгъоспчыхьэ къыбгосыгъэ Качурэ атаманым тхылъыпIэ зырыз къытфитхынэу сыкъигъэгугъагъ.
- Сы къыритхэнэу ыIуагъэр?
- Паденкэ Савелий тызэрикъонакъыр итыт.
- Ар къэсэштэ, тызэхэхьан, тызэрэгъэблэгъэн, ау 
тхылъыпIэкIэ къэуушыхьатыжьыным къикIырэр сшIэрэп 
нахь... КIо, къэзэкъ пащэхэм япытапIэ тыкIощтмэ, шыхьат 
лые щыIэп, къыIых. Олахьэ, Шъэуай, а Хведорович атаманыр лIы пхъашэм, ащ аркъэу ришъугъэр! Зэуташъом, 
Iэнтэ гъупэмкIэ, къысэуIоу, къыздэгущыIэу ригъажьи, къин 
сигъэлъэгъугъэ, къысиIощтыгъэмэ анахьыбэр къызгурыIуагъэп. Абзэ тэрэзэу умышIэу, сы къыбгурыIон. Ау цIыфым 
имыхьакъ теслъхьанэп, ынэ къысфигъэIэягъэп, мыхъун 

--- Page 265 ---

къысиIуагъэп. Ярэби, узфигъэгугъэгъэ тхылъыпIэмкIэ 
кIэгъожьмэ... Олахьэ о епIолIэщтыр сымышIэ, ау а тхылъыпIэм ябэдзэр тыкъызыщыкIорэм ишIуагъэ къытэкIыщтыгъэ...
Пантелей IугушIукIэу унэм къилъэдагъ, къэупчIагъ: 
- Шевай, сы плъэкъуацIэ, ни знають, як у бумази ратхэг? 
- СлъэкъуацIэ пIуи? - илъэс щэкIым къехъугъэу дунаим 
Шъэуай зытетыр, апэрэу ылъэкъуацIэкIэ къеупчIыгъэх, 
ариIон ымышIэу чIыпIэ ифагъэми, ыгу пыузыкIызэ, хэкIыпIэ 
кIэкI къыгъотыгъ: - Султанов Iори, пиши...
- Сэ ситхылъыпIэ, сиIял? - Умари къэгузэжъуагъ.
- Твоя бэшIагъэ, готова,- джыри зэ нэшIукIэ Пантелей 
Умарэ къеплъыжьи, унэм илъэтыжьыгъ.
- Мыхъур къытырягъадз, сиIял,- Умари кIэлъыджэжьыгъ, етIанэ ежь зэриIожьыгъ: атаманым щыгъупшагъэп. Хведорович ыIуагъэр егъэцэкIэжьы... ТIэкIу тешIагъэу 
нахь игуапэу Умарэ къыIуагъ: - Зэхэпхыгъа, Шъэуай, 
ядэжь къыгъэзэжьыгъэ пэтзэ, Пантэлай тиадыгабзэ 
зыщигъэ гъупшэрэп!..
VIII
Хъан-Джэрые зыщеджэрэ Екатеринодар гимназием 
имэфэ еджэгъу амыухызэ ехъулIэхэ ашIоигъоу Васюринскэмрэ Пашковскэмрэ азыфагу дэлъ гъогур Шъэуаедхэм 
яшмэ псынкIэкIаеу къарагъэкIугъ. ЗыщыхэушъыкIхэрэм 
нахьи зыщыхэлъэхъукIыхэрэр нахьыбэу илъыгъо заули 
рарагъэхыгъ.
Адыгэ шыуитIур къэзэкъ шыумэ аIукIагъэх, лъэсхэми, 
хъулъфыгъи, бзылъфыгъи орэхъу, ябгъукIуагъэх, цукухэри шыкухэри зэранэкIыгъэх. Къэзэкъ гъозэрыплъэ 
чIыпIэмэ, аIыгъ тхылъыпIэмэ акъогушхукIхэзэ, зызэрэщамыдзыещтыгъэхэр арэу къычIэкIын, тэ шъукъикIыра, тэ 
шъукIора аIоу зыми къыгъэуцугъэхэп. Шъхьэгъэсысы 
шIуфэс арахэуи, къарахыжьэуи къыхэкIыщтыгъэри мэкIагъэп, загъорэ нэжгъыкIэ къазэрэкIэлъыплъэжьыщтыгъэхэри, афызэмыплъэкIыжьыщтыгъэхэми, кIыбыкIэ 
зэхашIэщтыгъэ. Ар къэсми, "уапымылъ", "узэмыплъэкI" 
Шъэуае ыIозэ, Умарэ исэмэгубгъукIэ готыгъ.

--- Page 266 ---

Умарэ зи къыIощтыгъэп шъхьакIэ, ыгу ихъыкIырэр 
мэкIагъэп. ЗекIо чыжьэмэ ямысэгъэ лIы пкъышхор онэгум 
зэрэриутыхьэрэм фэшъхьафэу, зыгорэ ышIэн ылъэкIынэу 
чIыпIэ итыгъэмэ, бэмэ апэ къыштэныгъи.
Сыд пае тыгъуасэ, тыгъоснахьыпэ Шъэуае фэсшIагъэр 
имыкъоу, Умарэ гукIэ зэцIэцIэжьы, тадэжь сыкIожьыным 
ычIыпIэ сыдэшэсыгъ. Тыд етIани тыздачъэрэр? Пщы кIалэм 
зыIуимыгъакIэ хъущтэп! Икъунба, зиунагъо бэгъон, ахэмэ 
узэряунэхъулIагъэр, сыоплъышъ, уунагъоп, уджэгугъоп 
зэраIоу. Сыд пщы кIалэм епIощтыр? СултIанмэ яныо Къэнтатэ нахьи къыохъулIагъэмкIэ ащ нахь укъызэхишIыкIынэу, 
гущыIэ кIэрыпхынэу ущэгугъа? Сиадыгагъэ сышIолIыкIы 
сIозэ, сижъышъхьэм, шапсыгъэмэ яIуагъэу, сызыхэфагъэр 
хьалэмэтый... МокIэ синыо унэ нэкIым къисынагъ, сихьасэ 
ныкъуажъо, сибылым мыгъашхэ. Къемысымэ, жъоным 
сыкIэхьажьын, ау джы сицупэощтыр сшIэрэп... Пантелей 
шъэожьыемкIэ, тэ укъикIи Шъэуай, хэсщыхьажьыгъ...
Шъэуаий Пашковскэ къэзэкъ куреным зэрэдэкIыщтым 
нахь Iоф имыIагъэми, зыдакIорэр къызэрэпэгъокIыщт 
шIыкIэм ыгъапэу, шъхьэм къыфечъэрэ гупшысэ зэпымыфэхэр мымакIэу, ыгу шIугъэп. Пантелей кIалэр насыпышIоу къычIэкIыгъ, Шъэуаий гукIэ ыIуагъ, ыгу шIу илъыгъэти, къэзыхьыгъэ бгъэжъ укIакIом IэкIэзи, Умарэ фэдэ 
цIыф бэрчэтышхом IэкIэфэгъагъ... Сэры? Сэ сызIэкIэфэгъагъэхэри цIыф дэигъэх сIон слъэкIыщтэп. Сэ сизакъоп, 
Сисури ибэу къахафи, яджэхэшъогу къытетэджагъ. Сэры 
зэкIэ зилажьэр, ащи, Къэнтатэ изакъоп, Iэджи кIэхэсхыгъ. 
КъысаIуалIэщтыгъэр фэмыщыIэу, тхьамыкIэ цIыкIур унэм 
илъэдэжьыгъагъ. Симыхьакъ къысэзыIолIэгъэ Къэнтати 
сыгу ебгъэрэп. Хъан-Джэрый закъу а мафэм сыкъызэхэзышIыкIыжьыгъагъэр. ТызэIукIэмэ, тыгу илъыр джы нахь 
зэтIон.
Пашковскэ курень дэкIыгъом дэжь акIыбкIэ къыщыIугъэ шылъэмакъэмэ Шъэуае игупшысэхэр шъхьащаутыгъэх, 
Умарэ риIуагъ:
- Уишылъэхъу емыгъэхъу, щымыгъакI, узэмыплъэкI.
- Шыу заулэ мэхъу, къыткIахьэх.
- Къэмыохэу тыкъэуцутэп.
- Ащ Iофыр нэдгъэсынэп.
- ЗызыутIыIурэр къэзэкъмэ якIасэп.
- Ар оIомэ, зысыутIыIу пакIозы, езгъэгуцэфэнхэп.

--- Page 267 ---

Шъэуае зэрэгугъэщтыгъэу, аужкIэ омакъэ къызыщэIум, къэуцугъэх.
- Хэт шъущыщ? Тэ шъукIора? - къэзэкъ анахьыжъым 
икIэрэхъо къихыгъэ зэриIыгъэу, шы плъыгъэр ыIажэзэ, 
къэупчIагъ.
- Пшызэ сэмэгубгъум тыщыщ,- сыд сэIо мы джэгуалъэм, тызэуагъэп, тыхъункIагъэп, ынэ къызыкIытфыригъэкIырэр, Шъэуае гукIэ ыIомэ зищыIэзэ, джэуап 
ытыжьыгъ,- Васюринскэм тыщыIагъ, Екатеринодар тэкIо.
- Васюринскэм сыд къыдэшъунагъ, шъущыIэнэу? - 
сэшхо ихыгъэр зыкуашъо телъ къэзэкъ кIэлэ къуапцIэу 
зынэкIапэ натIэм къыIутакъорэм къыдзыгъ.
- ТхылъыпIэр ягъэлъэгъу,- Умари, сыд къэхъугъэми 
фэхьазырэу, зиIажэщтыгъэми, адыгабзэкIэ къэгузэжъуагъ.
- Зэтелъхь уибасурманыжэ,- къэзэкъ нахьыжъым 
ыкIыбкIэ дэт къэзэкъым зэхихыгъэ адыгабзэр ыгу тефагъэп.
- Хьа мы уакIыб дэтыр, унахьыжъба, сэ лIыжъышхом 
къызкIысэбгъэхъонырэр?! - Умар адыгабзэкIэ къэгубжи, 
цыхьэ зыфимышIыжьэу иурысыбзэ-къэзэкъыбзэ 
техьажьыгъ: - Шо ти ни старшой, вин молоко ещо губа, 
а мий старшой перэд тоби ругая!.. А-я-яй, сусэд мий, 
сусэд, як ни уважай старшой, мий галова белай...- Умарэ 
иджыбэ тхылъыпIэр къырипхъотыгъ: - Во, видал, як  Баджок 
Умар кунак Паденко, кунак Качура, син Пантэлай живой, 
понял, дамой привоз!.. А ти, Умар чиловек хорош, ругай 
такой старшой... А-я-яй, кэзак, сусэд...
- Шо энто чиркэс балакает...- къэзэкъ нахьыкIэм 
джыри къыригъэжьэжьыгъагъ шъхьакIэ, нахьыжъым 
ыдагъэп:
- Циц! КъыбгурыIуагъэба нахьыжъым къыIуагъэр? 
Паденкэ къэзэкъым, Савелий Петровичым, ыкъо Пантелей, 
къызэриIорэмкIэ, къыфащэжьыгъ. ТхылъыпIэм итым 
къедж.
- Ни, ни!.. Ни дам! - Умар тхылъыпIэр къэзэкъ ныбжьыкIэм ритыгъэп, зыгу къешIугъэ нахьыжъым фищэигъ: - 
На, сам старшой читай.
Къэзэкъ нахьыжъым, еджакIэ зэримышIэрэр зэримыпэсыжьэу, тхылъыпIэр зэпыригъэзагъ, къызэпыригъэзэжьыгъ, зыжэ зымыгъэуцущтыгъэ нахьыкIэми, къыригъаджэмэ зэрэшIоигъор къыхэщэу, фыреплъэкIыгъ, адырэ 

--- Page 268 ---

щхыпцIыщтыгъэ къэзэкъхэм ягуао пIонэу, Умар дэжькIэ 
плъэзэ, Iизын къыIихрэм фэдэу къыIуагъ:
- Батарщук къэзэкъыр къерэдж.
ЕджакIэ зэришIэрэр шIодаушэу, итым пымылъэу, IитIу 
щэигъэкIэ ыIыгъэу Батарщук тхылъыпIэм къеджагъ. ТхылъыпIэм къыушыхьатыгъэ къэбарым къэзэкъхэр ыгъэгушIуагъэх. Къэзэкъ нахьыжъыми инэхэегъэ теплъэ зэрэшъхьащыкIыжьыщтыгъэм гу къызIэпыригъэшIыхьажьэу, 
джы ежь пчэгур зэриубытыгъэми тIэкIу зышIуигъэшIыжьэу 
Умарэ къыIуагъ:
- Мо сигъусэ Шевай такой бумага карман. Можна 
сматри.
- ИщыкIагъэп,- къэзэкъ нахьыжъым ыдагъэп, игъусэмэ 
афигъэпытагъ: - Гъогу яшъут тикъонакъмэ!
- НекIо, Шъэуай,- Умар шым елъэдэкъэуагъ,- цIыф 
дэйхэп мыхэр. Слухай,- зыкъызэригъэзэкIыжьыгъ,- старшой, як тоби зовут?
- Харченко Мариус Ипполитович.
- А-а, харош имя зовут тоби. Арба, Шъэуай?
- Ары, ары, Умар,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ 
Шъэуаий къыдыригъэштагъ.
- А-а, хорош имя зовут тоби,- джыри Умарэ къыкIиIотыкIыжьыгъ, риIуагъ: - А ти, кэзак старшой, мой аул 
Къайхьабл приходи, хьаIэ-гост будэм, кунак будэм.
- Да, да, скоро приидэм...- Харченко Мариус щхыпцIыгъэ. ЕтIанэ игъусэмэ яджагъ: - Батарщук къэзэкъыр, 
ори ары, Филимонов, пытапIэм нэс адыгэхэр нэжъугъэсых, 
зы нэбгыри нэ IаекIэ къяшъумыгъэплъ!
Гъусэ къафашIыгъэ къэзэкъитIумэ япшъэрылъ аухи 
забгъодэкIыжьхэм, Шъэуае къэупчIагъ:
- Арэп, Умар, къэзэкъыбзэр тэ щызэбгъэшIагъа?
- Хьа, Шъэуай, мыIуапхъэ сIуагъэу ара?
- МыIуапхъэ пIуагъэмэ, Умар, гъусэхэри тиIэжьхэу 
тыкъатIупщыжьытыгъа?
- Ари тэмэм. Ау тхьэуегъэпсэу зэпIощтыр сикъэзэкъыбзэп, Качурэ къэзэкъым къытитыгъэ тхылъыпIэр ары. 
Плъэгъугъэба зесэгъаджэхэм къэзэкъмэ зыкъызэрэтфашIыгъэр? Абзэ ыубытыгъагъ, Качурэ къэзэкъыр сызэремыжагъэу къычIэкIыгъ, лIы цIэрыIокIэ сенэгуе... Адэ джары, 
мыхъур-печатри къызыкIытырязгъэдзэгъагъэри. А зиунагъо бэгъон, цыхьэ къытфашIи, о къэпштэгъэгъэ тхылъыпIэми 

--- Page 269 ---

къеплъыжьыгъэхэп... Ашъыу, Шъэуай, тыгъужъым 
ымышхыгъэри зэрэтыралъхьэу, тэIо шъхьакIэ, цIыф дэихэп 
мыхэр.
- А тхылъыпIэр уиджыбэ имылъыгъэмэ ары зыфэдэхэр 
зыпшIэщтыгъэр,- гухьэ-гужъ дэди хэмылъэу, игъэр гукъэкIыжьхэри тIэкIу къышIутекIоу, Шъэуае щхыпцIыгъэ, ау 
ошIэ-дэмышIэу нэIуасэ къыфэхъугъэхэм дэй ариIуалIэу 
Умар ыгу хигъэкIынэп ыIуи, псынкIэу шъхьащыкIыгъ: - 
Олахьэ, Умар, нахьыжъыгъэ лъытэныгъэмджэ пхъашэу 
уажэхэхьэгъагъэм! Яжъи, якIи къебгъэуцолIагъэхэм.
- Адэ арба цIыф дэйхэп сэзгъаIорэр. Тэ тхэлъ шэнхэбзэ тIэкIу-шъокIухэри ахэлъ. Сызэрягыигъэри, тхылъыпIэм изакъоп, зэхашIыкIыгъ. ХьэкIэ-къуакIэми загъорэ 
укъызэхашIыкIы, сыдэу хъумэ цIыфмэ ар амышIэщт... 
Адырэ къэзэкъыбз зыфэпIуагъэм къесIолIэщтыр ары, 
тиадыгэ-къэзэкъ бэдзэрмэ тхьэегъэпсэу ясэIо, джа хъожьыпIэ чIыпIэхэр къытфызэIузыхыгъэ лIым... Сы ыцIэр ащ, 
сщыгъупшэжьыгъ?
- Де-Скаси.
- Ары шъыу, джа лIыр ары. Алахьым ащ игъашIэ кIыхьэ 
ешI, къэзэкъыбзэкIэ ябэдзэрмэ Iазэ тащишIыгъ. Тэ тыбзэкIи 
загъорэ гущыIэ зырызхэр къытфадзы. Адэ джащ фэдэ 
дунай тызтетыр, хьэм земыгъэшхыным пае, ыцIэ зэбгъэшIэн, уедэхэшIэкIын фаеуи къыхэкIыщт. Ар дэдэр тэри 
непэ къытэхъулIагъ, тыкъэзыгъэкIотэгъагъэхэри IэпэубытышхокIэ зыбгъодэдгъэкIыжьыгъэх, нэмыкI чIыпIэ зэжъу 
тифэмэ, тызэрапэгъокIыжьыщтыр сшIэрэп нахь.
- Ащ фэдэ зыхъурэм,- Шъэуае джыри къыIуагъ,- 
шIуджэ бгъуитIумджи узэщымыгугъыжь... Ар мыщджи 
тадэжьджи къыщылъэгъуагъ.
- Олахьэ сымышIэ ащыгъум...- Карасун лъэмыджым 
нэсынхэкIэ къэнэжьыгъэ щымыIэу, Умарэ къэупчIагъ: - 
Арэп, Шъэуай, хэта Качурэм икъэлэпчъэжъые готэу къыоплъыщтыгъэ пшъэшъэжъыер? Тыгъуаси, непи Iэ зыфэпшIыщтыгъэр ары... Ынэхэр птырихыщтыгъэхэп бетэмалым...
Шъэуае щхыпцIыгъэ:
- Ащи гу лъыптагъа, Умар?
- Унэшъуми,- Умарэ щхыгъэ,- ащ икъэплъакIэ 
зэхэпшIэни... КIэлэгъур тIэкIэкIыгъэми, щыщ горэ къытхэмынэжьыгъэу къызшIомыгъэшI... Ощ нэмыкI паIо зыщыгъ 
тхилъэгъожьыщтыгъэп...

--- Page 270 ---

- Умар, сыогъэукIытэ... УкъэупчIагъэшъ, пшъэшъэжъыем икъэбари къыпфэсIотэн...
Анфисэ икъэбар Шъэуае къызеухым, Умарэ къыхэкуукIыгъ:
- Е зиунагъо бэгъон, къэпIотагъэр дэу хьалэмэт!.. 
Пантэлай кIэлэ хъарзынэм блэплъыкIэу о къызэрэоплъыщтыгъэр къезгъэкIущтыгъэпызы ары... Олахьэ мы бзы 
лъэпкъыр хьалэмэтэу зэхэлъым, тэтыехэри, мыхэри 
зэфэдэх, агу рихьын горэ ягъэлъэгъуи, къыоплъыщтыхэп, 
гум укъыранэжьыщт. Ятэ зы лIэу Васюринскэм дэс, Пантэлай Iялэ хъарзынэм ригъэщэнэу тыриубытагъэмэ... Сы 
пIуагъэ а пшъэшъэжъые къопцIэ-нэгуф гъэкIэрэкIэгъэягъэм 
ыцIэр?
- Анфис,- Шъэуае мыщхыпцIын ылъэкIыгъэп.
- Ары шъыу, джа Анфэсэу зыфэпIуагъэр Пантэлай 
ыщэмэ орэгушIо. ЕтIани ащ нахь мыхъурэм зэхэдз къысфешIыжьы... Олахьэ, Шъэуай, оркIэ,- Умар кIэгубжыхьажьы,- мыхъун а пшъэшъэжъыем изекIуакIэ! Ори 
утэрэзэп, Шъэуай!.. Узэрэмытэрэзыр пшIэзэ, о лIышхом 
пшъэшъэжъыем Iэ фэошIы, огъэделэ... Ар Иван Хведоровичми къыпфидэнэп, сэрзы, Пантэлай ихьатыркIэ къыпфэсыдэхэнэп. Умыщх, умыщх, Шъэуай, Тхьэ нахь 
зымышIэрэ пшъэшъэжъыер къызэрэпIугушIуагъэр пшIодаушмэ, сэ ащ даушыгъэ хэслъагъорэп, джыдэдэм щегъэжьагъэу зыщыгъэгъупш, икъунба Пантэлай къехъулIагъэр, 
инасып темых.
Заулэрэ кIуагъэхэу Умарэ фэмыщыIэу къэупчIагъ:
- Адэ джэуап къэптыжьрэпи, Шъэуай?
- Олахьэ, Умар, а къызэрэпщыхъоуи салъэныкъоджэ 
щымыт. Сигъэр мафэхэм джа закъор арти гужьыдэгъэкIэу 
сиIагъэр, ежь Анфискэ пшъэшъэжъыем къызэрэшIомышIэу 
шIу слъэгъугъэ. Ау сэ сыхэт-сыхэмытми Пантелейрэ Анфискэрэ яIоф зэрэзэпыфэщтым щэч хэлъэп. Ахэм янасып 
къакIо пэт, зыгъэрыхьат, Алахьэм ащ нахьрэ къин джыри 
сигъогупэ къыщыспэкIэремыгъаф... Модэ пытэпIэ дэхьапIэм тыкъэсышъ, къэзэкъхэри Iуиз, уитхылъыпIэ къэгъэхьазыр. Тэ шъукIора заIоджэ, япIожьытыр ошIэ.
- СэшIэ,- Умарэ иджэуапи IупкIэ,- СултIан Къэнтатэ 
дэжь тэкIо. Ахэмэ ори, сэри ЛъэустэнхьаблэкIэ тыряIофышI, 
Къаймэти, Хьадж-Къэсэий, Сисури, Хъан-Джэрые янэ Бычэ 

--- Page 271 ---

щыкIэкIыжьэу, ишъэожъыехэри ары, Сахьид-Джэрыий, 
Адыл-Джэрыий ацIэ къесIощт.
- Тэрэз, Умар,- зэнэгуещтыгъэ гумэкIым римыгъэгуцафэ шIоигъоу Шъэуае къыIуагъ: - Пщыгъупшагъэп. 
Мыхэмэ таблэкIымэ, тиIоф къикIынэу къысщэхъу.
- Тэрэз Шъэуай. Тхьэм ишIэ зыхэмылъ Iоф зетфэрэп, 
етIани шIу нэмыкI тыгу илъэп. Ау Качурэ къэзэкъым къытитыгъэ тхылъыпIэр къэгъэблагъ. Ащ плъэкъуацIэ СултIанкIэ 
итхагъэзы, зэреджэхэу, Мыхьамэт-Джэрые ядзэ хэтыгъи, 
тыдагъэхьащт...- ОшIэ-дэмышIэу Умарэ иш къызэтыригъэуцуагъ: - Хьа, джэнджэш горэ пшъхьэ къихьагъэу ара?
Шъэуае зыгъэгумэкIыщтыгъэм ышъхьэ къырихыгъ:
- Ыджа слъэкъуацIэу язгъэтхыгъэмрэ сцIэрэ тхылъыпIэм къырахымэ, Мыхьамэт-Джэрые сыриукIакIоу макъэ 
сфагъэIугъэшъы, сыкъашIэжьмэ сэIо...
- Ы-ы! Олахьэ къэпIуагъэр мыхъущт! Ащ уемыгупшысэу хьа гъогу тыкъытепщагъ, уимылъэкъуацIи 
ябгъэт хыгъ?
- Адыгэр ыужырэ акъыл, Умар.
- Ари шъыпкъэ. НэмыкIи къемыIолIэжь, тегупшысагъэп.
- НекIо, Умар, тызэдао пIонэу тыщымыгъэт, къэзэкъми 
гурышхъо къызфядгъэшIынэп.
- Ащыгъум, зыгорэкIэ къэзэкъмэ зыкъытшIуагъанэмэ, 
уицыхьэ къыстегъэлъ! Плъэгъугъэ ахэмэ Пашкэм дэжь 
сазэрэдэгущыIагъэр. Сэ сыуигъусэу угу умыгъэкIоды. 
Якъэзэкъ шъао къафэтщэжьыгъэу, сы яхьисапыр!.. СитхылъыпIэ къыратхэгъэ дэдэри о уитхылъыпIи итхагъ, 
гъэшIэгъона СултIанкIэ зябгъэтхыгъэмэ, пцIэ патхэжьыгъэмэ... Iофыр ащ зынэсырэм, сэ ахэмэ сафэгъэзагъ... 
Хьалэ-балыкъ ясшIылIэн, Матвей атаманыр къязгъэгъэсын... 
ШIу афэтшIагъ нахь, сы тилажьэр, тязэуагъэп, тябэныгъэп. 
Сауж къиуцу, уитхылъыпIэ къэмыгъэлъагъу, сэсыер 
тфикъущт...- Заулэ тешIагъэу Умарэ къыпигъэхъожьыгъ: - 
ЕтIани, сызэрэолъэIущтыр ары, тIэкIу сыгубжыгъэзы, 
сымакъэ сэIэты пае гъакъышъо къыстемышт!
- Уизэфэгъэ-шъыпкъагъэ укъогушхукIыджэ гъакъышъо 
къыптесштэна, Умар,- игъусэ къыIуагъэхэр, пытэпIэ 
дэхьапIэм сыд къыщяхъулIагъэми, ежь ихыегъэ-зэфагъи 
къызэрэкъонэжьыщтым ицыхьэ телъэу Шъэуае къыригъэкIугъэх.

--- Page 272 ---

ХъожьыпIэ щагур ясэмэгукIэ алъэгъоу, Пшызэ лъэныкъокIэ къагъани, яджабгъукIэ щыт почтэ уцупIэм адыгэ 
шыуитIур блэкIыгъ - зыми къыгъэуцугъэхэп. ПытэпIэ 
дэхьапIэм къащыпэгъокIыгъэ къэзэкъитIури Умарэ итхылъыпIэ зеджэхэм, нэшIукIэ къыгъэплъагъэх, язым къыIуагъ:
- Они из мирных черкэсов, кунаки наши.
- Куды ехайтэ? - ятIонэрэр къэупчIагъ.
- Атаман Матвей ехай,- Умар зышIомыдэеу ариIожьыгъ.
- А-а-а,- къэзэкъми къыIуагъ: - Вин куды едытэ. 
Пропустытэ к атаману войсковому черкэсов. Айда, кунаки!
Къэзэкъмэ къэлэпчъэшхор афыIуапхъоти пытапIэм 
зыдахьэхэм, заулэрэ кIуагъэхэу, Умарэ гъумтIымыгъэ:
- Мыра сэIо абдзахэмэ Катаринэ пытапI аIоу тызыфагъалIэрэр? КъэшIыхьэгъай, угуIэмэ, дэкIыжьыгъуае 
пфэхъун. Джы тэ тыкIощт, Шъэуай?
- Мо чылысышхор олъэгъуа? - Шъэуае щхыпцIызэ, 
къамыщыпэмкIэ ыгъэплъагъ.- Ыджащ текIолIэт.
- Ашъыу, ар хъунэп, Шъэуай, сы чIэтшIыхьащт?
- Хъан-Джэрый зыщеджэрэ унэр мычыжьэу ащ къыгот.
- Адэ аущтэу Iоба, зиунагъо бэгъон, сыбгъэтхьауягъ... 
Унэ дэхэкIаехэри дашIыхьагъэх... Мощ ихатэ жъогъахэ, 
чэу дэгъукIи къэшIыхьагъ, имэкъу шэнджи ыгъэшэсыгъ, 
орэкъэзэкъ фаеми, лэжьэкIожъ ар. Модырэр? Мо зэ, 
Шъэуай, мо щагум даплъи, ар зэрэIыгъэкIыр, ылэжьыгъэп, 
зиунагъо бэгъон, цIыраужъкIэ зэхэкIыхьажьыгъэ, ибгъагъэ 
ятIэр къетэкъохыжьыгъ... Адэ зэ еплъи икъэлапчъэ Iупхэгъэ шыонэзэтелъыр зэрэзэтегъэпсыхьагъэм?
- Ари тиадыгэ мыпсэу-мылажьэмэ афэдэ горэнджи 
мэхъу.
- Тэмэм, Шъэуай. Тэри мыщ фэдэхэр тихъоих. Шым 
тегъэс, цIыраум хэгъэс зыфаIорэм фэдэх.
Урам къэгъэзэгъумкIэ ку макъэ къэIугъ, къыкъокIыгъэм Къаймэт къипкIыгъ:
- Шъэуай! Шъыдым шъукъыдихьагъ мыщ!..
Онэгум Шъэуае зыридзыгъ.
Зыщыщыр ымышIэми, къапэгъокIыгъэ лIы од нэгушIом 
ыпашъхьэ иадыгагъэ щишхыжьына, фемыпсыхыныр Умарэ 
къыригъэкIугъэп.
Шыумэ ягухэлъ Къаймэт зыгурэIом, къыIуагъ:

--- Page 273 ---

- Хъан-Джэрые еджэгъу уахътэр ыухынджэ джыри 
шIукIае иI. ЕджапIэм шъуекIуалIэмэ, зыкъыхэзгъэщы сшIоигъопышъ, Шъэуай, къысфэгъэгъу, Хъан-Джэрые шъуIукIэн 
шъулъэкIыт.
- Зыкъыхэмыгъэщынэу, зиунагъо бэгъон, улIыба! - 
Умарэ зэхихыгъэр ыдагъэп.- Тэ мощ фэдиз чIыгур къызэпытчэу, къэзэкъ чылэмэ такъыдэкIэу, къэзэкъ шыумэ 
такъыблэкIэу, пщы кIалэр тхьынэу тыкъэкIуагъэп. Уиадыгагъэ умышхыжьы.
- КъысэпIуагъэр, нахьыжъ, къыстефэ, ау ори сыкъызэхэшIыкI, сызэрыт чIыпIэм елъытыгъэу сыкъэгущыIэ. 
СыкъэкIотэпи сIорэп, ау мафэ къэси унэм Хъан-Джэрые 
нэзыгъэсыжьырэр сэры. ЕджапIэм шъуесщэлIагъ язгъэIонэп 
сэIошъ ары.
- Армэ хъун...- Умари бырсыр къыпимыгъэкIэу игущыIэ зэкIихьажьыгъ.
- НэмыкI гори къыпфэсшIэн слъэкIыт,- Къаймэт ыгу 
зэбыяужьым тхьагъэпцIышъокIэ къеплъызэ, Шъэуае къыриIуагъ.
- Шъыд, Хъан-Джэрые дэжь укъыддэкIонджэ ущынэу,- 
Шъэуае ымакъэ хьажъ-гужъыгъэ хэмылъэу Умарэ фыреплъэкIыгъ, сесэмэркъэу къыригъэкIэу, IугушIуагъ,- 
къысфэпшIэн плъэкIытыр?
- Хъан-Джэрые фэдэу Сисурэ сабыеп, ышIэтым фит, 
ащджэ къыстыралъхьэрэр сихьылъэ, уIузгъэкIэн слъэкIыт.
- Сисурэ пIуи? - Шъэуае къызIуипхъотыгъ.- Ари мыщ 
дэса?..
- Сисурэ шъхьащымытэу Къэнтатэ жьы къыщэн ылъэкIыта Iори къысэупчI,- Къаймэти сэмэркъэу джэуап къытыжьыгъ, ишIушIэ нахь шIоIофэу къыухыжьыгъ: - Ар 
зысшIэн слъэкIытэр Къэнтатэ зызщигъэпсэфырэ щэджэгъо 
ужыр ары...

--- Page 274 ---

Гурэ псэрэ зэрэшIэ зыфаIорэр шъыпкъэ.
Хъан-Джэрые шъхьаныгъупчъэм зеплъым, гур къилъэпэрэпыкIэу, шыуитIумэ языр къышIэжьыгъ. Адыгэ шыумэ 
къагъэбырсырыгъэ къэзэкъ шъаомэ Хъан-Джэрые апымылъэу, бгъэм дэхъыкIыри къызхимыгъэщэу, Iасэу ыIэ 
къыIэтыгъ.

--- Page 275 ---

- Хъан-Джэрый, сыд къытапIомэ пшIоигъор? - адыгэ 
шыухэр ымылъэгъухэ фэдэу къэзэкъ шъэожъыехэр зыгъэIэсэжьыгъэ Толмачевыр къэупчIагъ.
- Василий Емельянович, мо шыухэр къыслъыкIуагъэх, 
кпассым сикIмэ хъущта?
- Хэт щыщых ахэр? - Толмачевыр къэгумэкIыгъ.
- Зыр, джа нахьыкIэр, сшы пIоми хъущт...- джы нэс 
зызыIажэщтыгъэ Хъан-Джэрые ымакъэ къэкIэзэзыгъ.- 
БэшIагъэ зысымылъэгъугъэр... СыолъэIу, сытIупщ.
- Аущтэу оIомэ, кIо,- зызыпхъотагъэу, классым 
чIэчъыщтыгъэ Хъан-Джэрые Толмачевыр лъыджэжьыгъ: - 
Чыжьэу уIумыкI.
Хъан-Джэрые ичъэ дыхэтэу, зыкъызэришIэжьыгъэр 
хэпшIыкIэу, къызэтеуцуагъ. ЕтIанэ имынэIосэ лIым, 
нахьыжъым дэжькIэ зигъази сэлам рихыгъ, ыIапэ ыубытыгъ. 
Ащ ыуж псынкIэу зыкъызэригъэзэкIи, Шъэуае ыбгъэ 
зыкIидзагъ.
Пщы кIэлэ гъэшIуагъэм фэкъолIымкIэ изекIуакIэ шIогъэшIэгъонэу Умарэ ушъхьагъу къыгъотыгъ.
- ШъугущыI ащыгъум шъо... Сэ шымэ яныбэпхыхэр 
згъэлэнлэных.
Шъэуаерэ Хъан-Джэрыерэ чэу лъэпсэ тIысыпIэм 
тетIысхьагъэх. Шъэуае къэупчIагъ:
- Уиеджэн шъыдэу хъурэ, Хъан-Джэрый?
- Уезэгъыт, садэхъу.
- Уадэхъу къодыя?
- КъыстекIохэри ахэт, ау нахьыбэр къызтезгъакIорэп.
- Дэгъу, Хъан-Джэрый, дэгъу, едж, уеджэмэ, угъэсагъэмэ,- Шъэуае хэщэтыкIыгъ,- къыпшъхьапэжьыт, 
Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэм ыIо зэпытыгъ, зыдигъэзэжьыгъэм Алахьэм шIу щешI. Шъыд шъуикъэбар? Къэнтат нанэр узынчъэба, шъыдэу щыт?
- Нани, зэкIэри дэгъутыгъэ,- Хъан-Джэрыий хэщэтыкIыгъ,- тятэджэ тхьамыкIагъор къытэмыхъулIэгъагъэмэ... 
Нанэ угу емыгъабгъ, Шъэуай. Орэп, сэ сэшIэ тятэ зэкIодылIагъэр!..
Зэмыжэгъэ шъхьэих гущыIэм Шъэуае къыкIигъэщтагъ:
- Сэрымырмэ, тэ щыпшIэра? Мышъэфмэ, хэт?
- КъыосIон, ау пшIошъ хъунэп.
- Шъыпкъэмэ, шъыд пай сшIошъы мыхъун.
- Бамбэт!.. Шапсыгъэ Бамбэт ары сятэ иукIакIор...

--- Page 276 ---

- Шъыд пае сшIошъы мыхъун,- джыри Шъэуае къыкIиIотыкIыжьыгъ,- ыджа зыцIэ къепIуагъэр ары сэри 
зытеслъхьэрэр... Уятэ, Мыхьамэт-Джэрые, зыукIыгъэр 
Бамбэт! - Нахь мэкъэ теубытагъэкIэ Шъэуае къыухыжьыгъ. 
Зэпыугъо тIэкIу тыригъашIи, къеупчIыгъ: - Сэ Бамбэт 
сэзгъаIорэм къэбарыбэ пылъ шъхьаеджэ, Хъан-Джэрый, 
оры, о шъыд ащ ыцIэ къызыкIепIуагъэр?
- Сисурэ дэжь псэлъыхъо къызехьэм, ицыебгъэ чыIу 
къыпылэлэу зелъэгъум, джары ушъузынчъэмэ къыохъулIэтыр ыIуи, иджыбэ къырихыгъэ чанымкIэ пиупкIыгъагъ... Ар тятэ ичаныгъ!.. СшIэжьыгъэ сэ... ТыжьыныкI 
шIолъыгъ...
- Мыхьамэт-Джэрые ичан сэ Iэджри къысIэкIэфагъ, 
слъэгъугъэмэ къэсшIэжьытыгъ… ыкIэлъэныкъо тыжьын 
телъыгъ... Адырэр дышъагъэ. Узэгушхъуагъэр шъыпкъэджэ сенэгуе. Ау ащ изэхэфын къэблэгъагъ, щэIагъэ 
къызхэжъугъаф. Къэнтат нанэм сфеIожь: Васюринскэм 
щыщ къэзэкъ шъаом Пантелей ыцIэу лъэхъу аIуагъэшъ, 
зыми ерэмылъэIужь, Абдзахэ щыщ Бэджэкъо Умарэрэ 
сэрырэ зыемэ аIэкIэдгъэхьажьыгъ. Арышъ, Хъан-Джэрый, 
зыцIэ къепIуагъэмджэ ухэукъуагъэп, Шапсыгъэ Бамбэт 
иIэшIагъ... ЕтIани Мыхьамэт-Джэрые игъонэмысэу шым 
къыхьыжьыным ыпэджэ Васюринскэм сызэрэщаIыгъыгъэр 
Къэнтат нанэм сфеIожь...

--- Page 277 ---

Щэджэгъоужмэ адэжь Къаймэтрэ Умарэрэ шитIур 
яIэдэжьэу адырэ чэу къопэ мычыжьэм щызэдэгущыIэх.
Шъэуаерэ Сисурэрэ мыдырэ чэу лъагэр азыфагоу 
гопэ сэлам зэрахыжьы.
- Зы мафэджи, зы сыхьат закъоджи усщыгъупшагъэп, 
Сисур,- Шъэуае ыIуагъ.
- Сэри ары, Шъэуай. Мыхьамэт-Джэрыеджэ уимыхьакъ 
къызыптыралъхьэм, сшIошъ хъугъэп, уизэфэгъэ-шъыпкъагъэ сыщигъэIагъ, сыгу уизгъэкIыгъэп, сыожагъ, джы 
къэнэжьыгъэми сыкъыожэт.
- Тхьэуегъэпсэу, Сисур,- Шъэуае ымакъэ къыIэпызыгъ.
Сисурэ ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ, къэуплъыжьыгъэх, 
ынэ шIуцIэ дахэмэ нэпсыр къакIэтэкъугъ, зызэрэшIэхэрэ 
илъэс пчъагъэм къыримыгъэкIущтыгъэр ышIагъ: Iаби 

--- Page 278 ---

Шъэуай ыIитIу ыфызыгъ, зыгорэм тырихыжьыщтым фэдэу 
тенэгуикIызэ, Iэ ащифагъ, ыгукIи лъытхъожьзэ, риIуагъ:
- КIо, сыпсэ закъу, уигъусэмэ ахэхьажь. Нахьыжъмэ 
апашъхьэ емыкIу къыщытэхьы... Ощ нахьрэ гушIуагъорэ 
гугъапIэрэ мы дунаим щысиIэп...
Бамбэт фэгъэхьыгъэ мышIугъэ горэ Шъэуае IукIыжьызэ 
ыгу къыпылъэдэгъагъ, ау лIыгур зыгъэушкъоирэ гущыIэ 
фабэмэ ауж Сисурэ фызэплъэкIыжьэу зи феIожьышъугъэп.
IX
Къылыщтыку темэным щыхъугъэ тхьамыкIагъом ыуж 
къэзэкъ лъэныкъор джы нахь мамыр фэдагъэми, шапсыгъэ шъолъырым чылэгъо хасэмэ мафэ къэси закъыщаIэты. 
ЗэкIэми ашIырэ унашъор зы - Шапсыгъэ хэсапшъэм елбэтэу изэхэщэн кIэдэух.
Шапсыгъэ шыу миныр темэным зэрэхэкIодагъэм 
изакъоп, къяхъулIэгъэ шъхьакIор шхыжьыгъо имыфэхэзэ, 
ерагъэу заIажэщтыгъэми, Власовым идзэ Пшызэ къызэрэзэпырыкIыгъэр, мэзыр зэрэтыраупкIырэр, псыхъом 
пэблэгъэ чылэхэр зэрэтырагъэстыкIыхэрэр, нахьыпэм 
фэмыдэу джы къэзэкъмэ адыгэмэ закъызэратырагъэпщыхьэрэр, ажэ къымыхьэу ашIошъхьакIу.
Урысые пачъыхьэм илIыкIо де-Скаси адыгэмэ къафэдэгъу нахь мышIэми, ищысыкIэ-гугъуемылIыкIэ къырагъэкIурэп, Анапэ дэс Хьасан-пашэми зы лъэныкъом адыгэхэмкIэ, адырэ лъэныкъом къэзэкъхэмкIэ итIогобзэгуагъэ 
шъхьэихыгъэу тегущыIэх. Абдзахэхэми, бжъэдыгъухэми, 
кIэмгуехэми, мэхъошхэми, убыххэми, ялъэпкъэгъу шапсыгъэхэр, нэтыхъуаехэр зыщыунэхъурэ мафэхэм, тэ къызэрэднэсыгъэхэу ахэми къэзэкъхэр анэсыщтых аIозэ, 
ядэгу-псыгугъэ ежьхэмкIэ зэгорэм къазэрэфызэкIэожьыщтыри афадзы, анахь апэчыжьэ Бэслъыныехэми анэсых, 
абадзэхэри адагъакIо, хы ШIуцIэ нэпкъымкIэ къапэгъу нэгъу 
джыгэт-абхъазхэми агу ябгъэ.
КIымафэр зэ къэсэу Пшызэ узэрикIыщт мыл лъэмыджым игъо къэхъугъэмэ, къэзэкъхэмкIэ тыгу жьы 
дэдгъэкIыщтыгъэ зыIохэри хьакIэщмэ арысыгъэх, урам 
чэу къуапэмэ аIутыгъэх, зекIо шыу купмэ ахэтыгъэх. Ащ 
фэдэ зэпыщытыкIэр, зэмышIу-зэфычIэплъыныр зымыдэрэ 
цIыфхэри мэкIагъэп.
289
10 Заказ 028

--- Page 279 ---

Чылэгъо хасэмэ, хьакIэщмэ, чэу къуапэмэ, куп зэхэтмэ 
къэзэкъмэ афэгъэхьыгъэу ащаIорэр зэкIэ, хамы гъахъомэ 
хамыгъэзэу, а мафэм е а чэщым тыжьын бетакъкIэ Пшызэ 
джабгъу изылъэсыкIхэри щыIагъэх. А зы къэбарыр тырку 
лъэныкъом, Анапэ дэс Хьасан-пашэм рахьылIэжьэу, тIо 
ащэжьэуи къыхэкIыщтыгъэ. Къумалы зекIуакIэр адыгэмэ 
язакъоп зинэрыгъыгъэр, ащкIэ къэзэкъхэри шIугъэхэп, 
курень утыгум щаштэрэ унашъор учъыIыжьыгъо рамыгъафэу сэмэгу нэпкъым, ежь къэзэкъмэ зэраIощтыгъэу, 
улэупкIэ дэгъукIэ къафызэпырахыщтыгъэ.
КавказымкIэ Урысыем идзэпэщэ Ермолов генералыр 
Чэчэным щыIэми, зи къырагъэлырэп - Власовым изэо 
гухэлъ пстэухэмкIи къыкъотышъ, дунай нэфым пый адыгэмэ 
афытетыхэмэ, яапэрэ пый мэхъаджэу алъытэ.
Агой Пщымафэ шы лъэмакъэмэ унэм ращыгъ. Плъэмэ, 
анахьыжъищыр апэ итэу, шыу тIокI фэдиз лъэхъу цIыкIукIэ 
чылапшъэмкIэ къекIы. ГумэкIыгъо щыIэмэ ыIуи, Пщымафэ 
къыкIэщтагъ, ау ащ фэдэ къэбар тыгъуаси, непи Нашъхьэ 
къыдэтэджагъэп. Чылэ хасэм къэкIох ыIонти, блэкIыгъэ 
тхьамафэм щыIагъ, нэмыкI чылэгъо зэIукIэмэ ащашIыгъэ 
унашъомэ адырагъэштагъ. Шапсыгъэ хэсапшъэм къэзэрэфых ыIомэ, ар зыщызэхащэ хэбзэ Мыжъоф чIыпIэм мэфэныкъо гъогукIэ къыблэкIыгъэх. Тыгъужъыкъо Къызбэч 
сымэджаплъэ къыфэкIох ыIонти, бэшIагъэ ылъэ къызтеуцожьыгъэр, Шапсыгъэ, адыгэ гумэкIмэ ари зэрамыдзэу 
щытэп, чылэгъо хэсэ заулэми рагъэблэгъэгъагъ, къащыгущыIагъ, ишIошIи ариIуагъ. Чылэр зыщымыгъозэ къэбар 
мыхъун горэ, хэт ышIэра тикIэлэхъу гу стырмэ ашIэщтыр, 
Нашъхьэ къыдахьэмэ шIэ?.. Ау, Тхьэм зэриIонэу, ащ 
фэдашъо шыумэ атетэп.
Шыу пащэхэр Пщымафэ ышIэжьыгъэх,- ХъорэлIыкъо 
Мэрчан, Щырыхъукъо Тыгъужъ, Абэтэ Бэслъыный, зы 
лIыхэу адыгэ шъолъырым исмэ ащыщых. Шыу купыр нахь 
къызэблэгъаIом, Пщымафэ ынэмэ къапэшIофагъэр гъэшIэгъоны: анахьыжъмэ ауж ит шыу сатырмэ зымафэ 
зыбгъодэкIыжьыгъэгъэ Шъэуаерэ Умарэрэ ахилъэгъуагъ. 
Ярэби, сыда митIур мыхэмэ къахэзыхьагъэр, зыгорэкIэ 
яIоф къадэмыхъугъэмэ шIэ, ыIуагъ. ЕтIанэ чъыIэ-чъыIэу 
Бамбэт ышъхьэ къечъагъ, зэнэгуерэр шыу купмэ захемылъагъом, ежь-ежьырэу гушIожьыгъэ.

--- Page 280 ---

Шыу купыр Тыгъужъыкъо Къызбэч ишышIоIумэ аблэкIыгъэп. Къызбэч щагум къызыдэкIым, шыухэр фепсыхыгъэх. Iэ джабгъур Къызбэч диIэтаий, бгъэгу сэмэгум 
тырилъхьэзэ, ыпашъхьэ итыр зэкIэ къызэдыригъэубытэу, 
шыу нахьыжъмэ шIуфэс арихыгъ:
- Фэсапщи, шъукъеблагъ.
- Тхьэуегъэпсэу, Къызбэч, шIукIэ тыкъегъэблагъ,- 
шыу купмэ ацIэкIэ Мэрчанэ джэуап къытыжьыгъ,- тэ 
купышIу тэхъу.
- КупышIу шъохъумэ, Мэрчан, сихьакIэщи шъуифэн, 
чылэми шъудэфэн. НекIо, шъукъеблагъ.
- Олахьэ, Къызбэч, щысын гухэлъ тимыI,- Щырыхъукъом къыIуагъ,- ау тызылъэгъурэм гухэлъышIу тимыIэ 
къыщыдгъэхъоу уикъэлапчъэ тыIутынэп, тыкъызыфэкIуагъэри тигъусэ нахьыкIэмэ ашIотыушъэфынэп, ахэми 
зэхахэу къыотIон.
- СыкъэдаIо, Тыгъужъ.
- УищысыкIэ тыгу еIурэп, Къызбэч,- Щырыхъукъом 
къызеIом, къэдаIохэрэр, зыфахьыщтыр амышIэу, зэплъыгъэх, Агой Пщымафи, фэкъолI заулэу къыIухьагъэхэри 
Къызбэч къыгоуцуагъэх, Шъэуаий, Умари, нэмыкI шыу 
зытIущи а лъэныкъомкIэ агъэзагъ.
Мэрчанэ ыIэшхо къыIэтыгъ:
- Зэ, зэ, Тыгъужъ, уигущыIакIэ сыгу еIурэп. Къызбэч 
дэжь упчIэжьакIо тыкъэкIуагъ нахь, тегыинэу, дгъэсэжьынэу 
тыкъэкIуагъэп.
- Мыхъун сIуагъэмэ, Мэрчан, къысфэгъэгъу,- 
Щырыхъукъо Тыгъужъ къызхимыгъэщэу гукIэ щхыпцIыгъэ, 
ащыгъум ыIуагъ: - Къылыщ темэным къыщытэхъулIагъэмкIэ серэмыгъэмыс.
- Мыщ ыпэкIи къыосIогъагъ, Тыгъужъ,- Мэрчанэ 
игущыIэ пидзэжьыгъ,- джыри къыосэIо: угущыIэным ыпэкIэ 
угу тэIункIэжь. Къылыщтыку тэмэнымкIэ тилажьэ зыгорэм 
къыздебгъэгощынэу уемыжь. Хъущтыр хъугъахэ, ащ 
фэдэ тапэкIэ къызэрэтэмыхъулIэжьыщтым тэжъугъэгупшыс...
Мэрчанэ къыIуагъэр зыгу римыхьыгъэ мэкъэ зэетIуаехэри щытмэ къахэIукIыгъ, зи къэзымыIоу гукIэ адезгъаштэхэри анэгукIэ къахэщыгъ. ГущыIэ зэфэдзым къикIыщтым паплъэщтыгъэхэри щыIагъэх. Абэтэ Бэслъыныий 
зэхихыгъэр зыфихьын ышIэрэп, нахьыжъмэ азыфагу 

--- Page 281 ---

291
10*

--- Page 282 ---

къыдэтэджэгъэ гущыIэ къызэфэдз-зэфэдзыжьым зы 
лъэныкъор ыгъэмысэу, адырэбгъур ыгъэхыеу, хэгущыIэныр къыригъэкIурэп.
- Мыхэмэ сыдым шъуафихьыгъа? - Пщымафэ къыгоуцогъэ Шъэуае еIушъэшъагъ.
- Ашъыу, ыджа тыздэщыIагъэм тыкъикIыжьызэ, мы 
шыу купмэ таIуупIагъэти, некIо заIом, тшъхьэ итлъэшъожьыныя, такъыдежьагъ. Умари Iоф хэсыдзагъ...
- Сэ сыIофэп, Шъэуай...- Умарэ гъумтIымыгъэ.- Мы 
адыгэ зэпеомэ, ярэби, саукIы.
Сахаплъэшъ, ХъорэлIыкъо Мэрчан, Абэтэ Бэслъыныерэ, Щырыхъукъо Тыгъужъ захэпхыжьыкIэ, Тыгъу жъыкъо 
Къызбэч гукIэ ыIуагъ, сыдэу мыхэр зэщымыщ зэхэпхъагъэх. 
Агой гъунэгъур къызызгоуцом, къысфэкIогъэ шыумэ 
къахэкIхи къыздезгъэштэгъэ лIитIури хэт щыщха? Нахь 
ныбжьыкIэр зыщыслъэгъугъэр къэсшIэжьрэп. СултIан 
Мыхьамэт-Джэрые ифэкъолIэу къызыдырищэкIыщтыгъэр 
ары фэдэу къысщэхъу... Ары шъхьакIэ, укIакIо фэхъугъэр 
щымыIэжьэу арыба зэрэзэхэтхыгъагъэр? Сыда ащ нахь 
хэмылъэу митIур гъусэ къызыкIысфэхъугъэр? Мыдырэ лIы 
къопцIэшхори хэт щыщ?.. Сымыгъуащэмэ, митIур ары 
зымафэ Пщымафэ зигугъу къысфишIыгъагъэхэр... Шапсыгъэ Бамбэти ахэслъагъорэп.
- Тэгупшысэщт шъхьакIэ, Мэрчан,- адыкIэ, агъунэ 
дэдэкIэ щыт Пэшъукъ къэмыджэн ылъэкIыгъэп,- Тыгъужъыкъо Къызбэч тхьамэтэфом къэзэкъмэ тызщамыгъэIэжьрэ лъэхъан пэщэныгъэ къызэрэдызэримыхьэрэм, 
Щырыхъукъо Тыгъужъ тхьамэтэфом изакъоп, тэри тегъэгумэкIы.
- Ора сэIо, Къэгъэзэжь? - Мэрчанэ зымакъэ къышIэжьыгъэм Хъан-Джэрые тыригъэнэгъэ цIэр римыIоу ыцIэ 
шъыпкъэкIэ еджагъ.
- Тэмэм, Мэрчан,- Пэшъукъ ыцIэ шъыпкъэр къызэрэраIуагъэр игуап,- уигъунэгъу Къэгъэзэжь ары, Къызбэч 
нахьыжъыфоми емыкIу къытферэмышI джэуап къытэрэт.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Тыгъужъ,- Мэрчанэ мыгузажъоу, 
шъхьэшхор пшъэм къехьылъэкIба уигъаIоу, зызэригъэзэкIыгъ,- садэжь укъызыIохьэм, угу илъыр шъхьафэу, 
къысэпIуагъэр нэмыкIэу, Абэтэ Бэслъыныери сэбгъэгъэшэхъуи, зимафэ мэфишъэ хъун Тыгъужъыкъо Къызбэч 
дэжь тыкъепщэжьагъ... Уигухэлъ къытэпIотэгъагъэмэ, 

--- Page 283 ---

Къызбэч угу зэребгъэрэр тэбгъэшIэгъагъэмэ, тэ тишIошIи 
мы Iофым хэтлъхьаныгъи, ау Абэтэ Бэслъыные ыIощтыр 
сшIэрэп, къытэпшIагъэр сэ лIыжъыфом зэспэсыжьырэп, 
тинепэрэ Iоф ыджащ щысэухы. Уигубгъэн сигубгъэны, 
Къызбэч,- Мэрчанэ зыхэтмэ къахэкIышъ, Къызбэч гоуцо.
- Сэри, Къызбэч, уишъхьакIо сишъхьакIо,- Абэтэ 
Бэслъыныий зыхэтмэ къахэкIыжьыгъ.
Шыу тIокIым щыщэу нэбгырий нахь Щырыхъукъо 
Тыгъужъ къыкъомынэжьэу адырэхэр зэкIэ Къызбэч дэжькIэ уцугъэх.
Щырыхъукъо Тыгъужъ къыIуагъ:
- Олахьэ, Мэрчан, мы зыфапIорэр сшхьэ къимыхьагъ 
сэ... Ори, Бэслъыный, шъхьакIо къыосхынэу симыхьисапыгъ...
- Тыгъужъ,- Пэшъукъ пэгъунэгъу лIы нэгые горэм 
къыдзыгъ,- мыхъун зэхэтхыгъэп, зымыухыижь!
- ТызгъэгумэкIырэр тыушъэфырэп! - НэмыкIми къыдыригъэштагъ.
- Щыжъугъэт!..- Щырыхъукъо Тыгъужъи ыкIыб дэтмэ, 
нэхэягъэ хэмылъэу, афызэплъэкIыгъ.
- Мыдэ зэ! - Къызбэч ыIэ къыIэти, ридзыхыжьыгъ: - 
Сикъэлапчъэ, сихьакIэщ пчъэIупэ гузэмышIуныгъэ тазыфагу 
къыщыдэхьаным сыфэягъэп, ау Iофым фэхъугъэ лъапсэм 
тIэкIу шъущыгъуазэшъ, сэ ащ еплъыкIэу фысиIэр сыушъэфынэп. УадэжькIэ къысфырябгъэхыгъэ къэбарыри мызэумытIоу, Тыгъужъ, къызнагъэсыжьыгъ. Къыохъу лIагъэр 
къызэкIэрыожьыкIэ, уегъэсымэджэжькIэ сыд пае сыгу 
къыобгъэн... Сэ Iофым сыкъыхэмыхьажьми, къончъэу, 
лIынчъэу, тынчъэу къэнэгъэ ныхэми, шъузабэхэми, 
сабыйхэми агу дэхъыкIырэр оркIи сэркIи, паIо зыщыгъ 
пстэоу къэнагъэхэмкIэ тфикъун. Ау сэ къысэхьылъэкIри 
къэсIон: адыгэ шыухэр фэмыхьазырхэу Пшызэ зэпырышъущыгъэх. ПшъхьэкIэ узщымыгъозэ чIыпIэм къыпщыгугъырэ 
цIыфхэр имыщагъэмэ нахьышIугъ. КъызгурэIо, зыкIи 
уохъугъэба пIоу къысфэудзынкIи мэхъу. КъыстэкIохэуи 
сатэкIоуи къыхэкIыгъ, ау адыгэ хьэдэ мин хымэчI къисынагъэп. ЕтIани ахэмэ сыд якIодыкI?..
ЧылапшъэмкIэ къичъырэ шыум зэпэуцугъэ купитIумэ 
ашъхьэ аригъэпхъотагъ, къэбарышIу къызэримыхьрэм 
зыкIыныгъэ къахилъхьэу онэгу заригъэшIыгъ.
КъыIулъэдэгъэ шыур къепсыхыгъэп, къяджагъ:

--- Page 284 ---

- Мардж хъужьын! Тичылэхэр Власэм тырегъэстыкIы!..
- Джары сэ сIорэр сэзгъаIорэр!..- Щырыхъукъо 
Тыгъужь къызIуипхъотыгъ.
- Къэзэкъхэр къыттэбгъэгушхуагъэх!..- ФэкъолI 
горэми фидзыжьыгъ.
- Шъузэмыдыргъ! - Тыгъужъыкъо Къызбэчи къыфыдащыгъэ шым ешэсыгъ, зэхихыгъэр ыдагъэп.- Модэ 
чылэмэ, елбэт, макъэ яжъугъэIу! Лъэрыгъым зылъапэ 
изыгъэуцон зылъэкIыщтыр МэркIотх, Къэзай, Аргъэд 
чылэмкIэ къэрэшэсых!
Къэбар гомыIур къыздэхьэгъэ Нашъхьэ чылэм сыхьати 
тешIэгъагъэпщтын, шыу уIэшыгъэ шъищым къехъу зэуж-зэлъычъэхэу зыдэлъэтхэм. Ахэмэ аужи шыу зырызхэр итых. 
Къэбарыр зэрагъэIугъэ чылагъохэми къадэчъыгъэ шыу хэри 
мыдырэхэм афэдэхэу тхьамыкIагъор зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ зэрэфых. Мэз Iапчъэмэ къачIэчъхэри макIэп. ШиплI 
зыкIэшIэгъэ топыри, шыуищ ыуж итыжьэу, агъачъэ.
Шъэуаерэ Умарэрэ зыкIыгъумэ ауж зыкъырагъанэрэп. 
Шы зэрэхь-зэрэф макъэ нэмыкI къахэIукIырэп. "Шъуеужьыр, шъуеужьыр" макъэр шыумэ ашъхьащыт, шапсыгъэжьым щызэрехьэ. ЧыжьэкIэ, тхышъхьэ кIыбымкIэ, 
Пшызэ лъэныкъомкIэ шхончыо макъэхэр къыщэIух. За гъорэ 
мыбэ дэдэхэу топхэри щызэбгырэух.
ЗэгъокIы фэдэу Шъэуае къызыщыхъурэм, Умарэ 
реIо:
- Умар, сыолъэIу, мэз Iапчъэм тызычIахьэрэм, Абдзахэ 
гъэзэжь.
Умар шым ичъэ зэтыреIажэ:
- Сы пшъхьэ къибгъахьэрэр!..
- Сэ сыIофэп, Умар, сыунагъоп-сыджэгогъоп зэраIоу... 
Зыгорэ къытэхъулIэмэ, егъэшIэрэ пщыныжьэу Бабунэ 
тхьамыкIэм ыпашъхьэ...
- Тыпсаоу тымыгъэтIылъыжь, Шъэуай! СэбгъэшIэнэу 
зыфапIори ныом къысфидэнэп. Гъусэ сызфэхъугъэ лIыхэми 
сыдынэкIэ сябгъэплъыжьын! Тхьэм ыIуагъэр хъун... Арэп 
сэ сызэгупшысэрэр...
- Шъыд адэ?
- Тыгъоснахьыпэ къэзэкъмэ тырякъонакъыгъ, джы 
непэ къытэзэожьых. Сы ар къызхэкIырэр?.. Сэрмэ... Пшызэ 
тикIыни, тязэощт пIогъагъэмэ, пфэсыдэщтыгъэп!.. Джы 
хъущтыр орэхъу, унэ къеIэрэм ыпсэ уеIэжьыщт. Паденкэ 
къонакъми, Качурэми, адырэ Ткаченкэми сисэшхо тичIыгу 

--- Page 285 ---

щафесыдзыхынэп. Ахэр хэгъэкIи, Пантэлай Iялэр къыщыспэуцужьымэ, сIапшъи сысынэп!.. Абдзахэ гъэзэжь, 
ныом ыкъогъу зыкъогъэбылъхьажь къысэоIо... Сыадыгэба, 
сичIыгуба, зиунагъо бэгъон, къэсыухъумэрэр!
- Адыгэхэр зыщыунэхъурэ сыхьатым,- Умарэ ыбгъукIэ Пэшъукъ къыголъади, къыдзыгъ,- сыд гущыIа 
шъузыхэтыр?
- Хэт ишъхьаубат сэIо мыр! - Умарэ къыголъэдагъэм 
фыреплъэкIыгъэп, иш ичъэ римыгъэхъущтыгъэмэ, щигъакIэщтыгъэп.
- Шъэуай, уигъусэ сыкъеушъхьакIу! ЫжэкIэ-пакIэ 
сеплъынэп!..
- Iялэ, ужэ скIэрых,- Умари гугъуемылIэу фидзыжьыгъ,- зыкъыспымыгъапкI, ащ укъыблэкIымэ, онэгум 
уизгъэукIорэикIын.
- Зэхэпхыгъа, Пэшъукъ, къыуаIуагъэр?! - Шъэуае 
голъэдэнэу зежьэм, Пэшъукъ иш ригъэлъи, къызэджэкIыгъ.
- Ар сэ зэхэсхыгъэ, ау Шапсыгъэ Бамбэт о къыуишIэщтыр нэмыкI!
- Хьа мо жэмачыум зыкъытпигъапкIэрэ?
- ЗыцIэ къыриIуагъэм ипыщэгъумэ ащыщ.
- Е-е, дунай, дунэе нэф,- Умарэ къыхэкуукIыгъ,- дэу 
хьалэмэтыеу узэхэлъ!..
Тхышъхьэм зытелъадэхэм, машIом зэлъиштэгъэ Къэзай чылэр къэлъэгъуагъ. Ащ къыдэчъыгъэ цIыфхэр - лъэсыр лъэсэу, кур коу, шыур шыоу - IэпыIэгъур къыздикIырэ 
лъэныкъомкIэ къэзэрэфых. Нахьыбэр бзылъфыгъэ, цIыкIухэр аIыгъ. Жъыми, кIэми, ябын-унагъохэр къаухъумэжьхэщтын, паIо зыщыгъ лъэпкъ къэлъагъорэп. Фэхыгъэ зиIэ 
ныхэр, зимылъку, зиунэ, зибылым машIом хэстыхьэрэ 
бзылъфыгъэхэр къагъанэрэм фызэплъэкIыжьых, ныохэр 
яIэжэгъухэми, зэрэгъэкуох, зацунтхъэжьы, ясабыйхэр 
зэтегъэжьых. МашIом, цIыф бырсырым ыгъэщтэгъэ 
былымхэри мэбыух, хьэхэри мэпцIэух.
Бзылъфыгъэ купмэ аIэжэрэ ныоу хьажъущырыр зыбгъэгу чIэлъым закъыIэпеуты, тхьамыкIагъом ечъэрэ шыумэ 
къапэгъочъы, къегъэлъагъо:
- Мары, мы хьажъущыр закъор ары къысфэнэжьыгъэр! СилIыжъ, скъо, синысэ!..- КIегъэпцIыикIышъ мэкуо: - 
Сисабый цIыкIуитIу гущэ аукIыгъ!.. Сыд сэ джы дунаим 
сытетыжькIэ!.. Сыд бэлахь тэ къэзэкъмэ къытфахьыгъэр...

--- Page 286 ---

Зэрэпсаоу машIом зэлъиштэгъэ Къэзай чылэм шыухэр 
зыдэлъадэхэм, мыстырэ уни, къакъыри, кони, чэумэ 
ащыкIэкIыжьэу, дэтэп. ЦIыф укIыгъэхэр, бзылъфыгъи, 
хъулъфыгъи, пшъэшъэжъыий, шъэожъыий пчъэIупэмэ 
аIулъых, чэу лъапсэмэ акIэрылъых. Аныбэхэр къигъэугъэх, 
ашъхьэхэр къутагъэх. Зынэ ракIыгъи зышъхьэ паупкIыгъи 
ахэт. МашIом Iэлы хэхъухьэгъэ былымхэм щагухэр, хатэхэр 
къырачъыхьакIы, чэт-тхьачэтхэр чъыг шъхьапэмэ якIужьыгъэх. Мэлыц лыгъуамэр, къамыл стафэр, лъы кIочIамэр 
жьым тыдэкIи щыхэт.
Къэзэкъмэ яжъалымыгъэ укIэупчIэжьынэу, зэбгъэшIэжьынэу щымытыгъэми, дашIыхьагъэр къэзыIотэжьынэу 
лIитIу ныIэп Къэзай чылэшхом къыдэкIыжьыгъэр. Ахэми 
уIэгъэ хьылъэхэр ателъыгъэх. Зым, анахьыжъым, ыIэнтэгъу пыпхыкIыгъэ щегъэжьагъэу еупкIэхыгъагъ, адырэ 
нахьыкIэр къэмыгущыIэшъоу ыжэпкъ хъэдэн шIуцIэ пытэкIэ 
кIэпхэгъагъ, къэмэ къихыгъэр ыIэдакъэ джыри зэрэчIэлъыгъ.
- Тыгъужъ,- Къызбэч къыIуагъ,- елбэт, Пшызэ 
екIужьрэ къэзэкъмэ апэ МэркIотхыкIэ къыщызэпышъуч. 
Агой Пщымафэрэ сэрырэ чъыгэе мэзым дэжь такъыщыпэтIысыщт. Мэрчанэрэ Шъэуаерэ мыщ шъукъыдан. 
Модырэ чылитIоу тырагъэстыкIыгъэмэ, Бэслъыный, шъуафакIу, IэпыIэгъу шъуафэхъу. ШъурямыщыкIагъэ хъумэ, 
тыздакIорэр шъошIэ, тауж шъукъихьажьын. Шъори ары, 
Шъэуай... Мэрчэнэ нахьыжъым шъунаIэ тэжъугъэт, имыщыкIагъэу къэзэкъмэ апэIушъумыдз... Мы зыжэпкъ кIэпхагъэм, амал иIэп нахь, зыгорэ къытиIо шIоигъу.
Умарэ шым къепсыхыгъ, зыжэпкъ кIэпхагъэм риIуагъ:
- Iялэ, моу сызэгъэплъ... Сыкъыоплъызы, уидагъо 
сегуцафэ...- Шъхьэр, къыдыригъаштэзэ, къыфэзгъэсысыщтыгъэм ихъэдэн Умарэ къызетIатэм, фэкъолIым 
ыжэпкъ къыкIэзыгъ, ыцэ Iуутыгъищи къыдэзыгъ.- Цэмэ 
яIугъэуцожьынкIэ къыосIон сшIэрэп, ау мыщ игъэтэрэзыжьын зыуи арэп...- IэгушъошхомкIэ зэкIиубытэгъэ 
жэпкъыр зэ дэдзыегъукIэ Iуигъэуцожьыгъ.
- Зимафэ мэфишъэ хъун нахьыжъ,- зыжэпкъ агъэтэрэзыжьыгъэм къызIуипхъотыгъ,- тхьэуегъэпсэу, сыгу 
жьы дэбгъэкIыгъи!.. Мыщ нахьрэ дагъо симыIэу силэгъумэ 
сакъыхэзыгъ...- ЕтIанэ псынкIэу Къызбэч зыфигъэзагъ: - 
КъыуасIомэ сшIоигъуагъэр ары, тхьамэтэфо... Власэ 

--- Page 287 ---

инэралыжъри мыщ дэтыгъ, Табанец къэзэкъ джэфыжъ 
гори игъусагъ... Сабый, бзылъфыгъ, нахьыкI, нахьыжъ 
аIощтыгъэп, цIыфыпсэ зыхэт зыIэкIагъэкIыщтыгъэп... Шхонч 
лъэбкIэ сыжэпкъ кIэзыутыгъэми ыцIэ сэшIэ... Забрайнэ 
нэгу плъыжьыжъыр ары!
- Забруйнэмэ шIэ? - Къызбэч къеупчIыжьыгъ.
- Ары, ары, тхьамэтэфо! Ыджары, а хьам къылъфыгъэм зэреджэщтыгъэхэр...
- О пцIэр сыд адэ?
- Гъэзэуат!
- ЦIэ дэгъу уиI,- Къызбэч ыIуагъ.- Къэшэс ащыгъум, 
Гъэзэуат!
X
Урысыем иIэкIыб къэрал Iофхэм апылъ къулыкъушIапIэм адыгэ шъолъырымкIэ илIыкIо де-Скаси мыгузажъоу 
щагум къыдахьэу шъхьаныгъупчъэмкIэ Къэнтатэ зелъэгъум, 
зыфихьын ымышIэу ыгъэшIэгъуагъ.
- А Сисур,- плIэIум идзэгъэ шъхьэтехъо къолэн дахэр 
ыгъэтэрэзыжьзэ, Къэнтатэ джагъэ,- модэ, Къаймэт 
де-Скаси пэгъэгъокI, тадэжь къакIоджэ сенэгуе. Унэм 
къысфищ, сэмэуарыри къягъэгъэхьазыр, хьалыжъо шъаби 
къягъэгъажъ.
Iоф имыIагъэмэ, Къэнтатэ джыри зыпыутхыпкIыхьажьызэ ыIуагъ, мы дунэе отIэ-псытIэм къыхэхьащтыгъэп. Файтонри ытIупщыжьыгъ, уахътэ иIэу къычIэкIын. 
Де-Скаси цIыф гъэшIэгъон, гугъуемылI гор. Адыгэхэмрэ 
къэзэкъхэмрэ зэмызэофэкIэ хъожьыпIэ щагухэр къафызэIусэхы, зыфэныкъохэр зыщагъотыщт бэдзэрхэмкIэ 
зэсэщалIэх, зэсэгъэшIух ыIозэ, зигъэзэщырэп, зызыщигъэтхъэжьри нахьыб. "Адыгэмэ атемыфэрэр афэогъэкIуа тэ, къэзэкъхэр дэдзых ошIых, типыймэ къяогъэушъхьакIух, 
къэуухъумэхэрэп" къезыIорэмэ къахахъо нахь, ахэкIырэп. 
Хэт къыпэуцужьми, зиIизын згъэцэкIэрэ урысые пачъыхьэм 
сырилIыкIу еIошъ, ажэ зэтырарегъалъхьэ. Ау зы нэбгыр, 
Власов генералыр ары, адыгэхэмкIэ фэмыгъэдэIошъурэр.
Де-Скаси пчъаблэм зэрэдилъагъоу, Къэнтатэ нэгушIоу 
фэтэджыгъ:
- Къеблагъ, Рафаил Афгустинович, къеблагъ. ХьакIэшхо тиI.

--- Page 288 ---

Къэнтатэ дэжь къэмысыпэу, джэхэшъо гузэгум 
де-Скаси къыщызэтеуцуагъ, Iэ едзыхыгъэ шъхьэгъэщкIэ 
шIуфэс къыхыгъ.
- Узэрэслъэгъурэр, Канитат Асхад-Гиреевна, сигуа пэ.- ЕтIанэ шъхьэгъэщ псынкIэкIэ джыри къыпигъэхъожьыгъ: - Уадэжь сыкъызэрэкIощтымкIэ макъэ къыозгъэIугъэп, къысфэгъэгъу.
- Сигуапэ садэжь укъызэрихьагъэр, мыхъун пшIагъэп, 
къэтIыс.
- Тхьэуегъэпсэу, сигуапэуи сыкъэтIысын Iизын къысэптымэ, бэшIагъэ тызэрэзэрэмылъэгъугъэри, сигуапэуи 
тызэдэгущыIэн. Шъуифэтэр сеплъышъ, нэшIу уиI, Канитат 
Асхад-Гиреевна, нэфын, гуIэтыпI, фабэ. Къэзэкъыдзэ 
еджапIэми пэчыжьэп.
- НэшIу сиIэми сшIэрэп, Рафаил Августинович,- Къэнтатэ къыраIуагъэр зэригуапэр ынэгу къыхэщыгъ,- мы 
фэтэрыр Григорий Кондратьевичыр ары къытфязгъэгъотыгъэр. Тэри тыгу еIу, зыфэтыубытыгъэ Хъан-Джэрыий 
ыгу рехьы. Унэхэри хъуау-пщаух, щагури ины, еджапIэри 
чыжьэп, гъунэгъу дэгъухэри тиIэх. Модырэ унэ кIэлъэныкъом еджапIэм хьисапымкIэ икIэлэегъэджэ Иван Матвеевич Сбитневымрэ урысыбзэр языгъэхьырэ Василий Емельянович Толмачевымрэ къыддычIэсых. ТIури цIыфышIух. 
Хъан-Джэрые идесэ горэ къин къызэрэфэхъоу афачъэ, 
къыдэIэпыIэх. ЕджапIэм иIэшъхьэтет Кирилл Васильевич 
Россинскэри тпэмычыжьэу, урам къэгъэзэгъум дэжь, 
щэпсэу. Къаймэтрэ Хьадж-Къэсэйрэ зыдихьын ымышIэу, 
"черкесы-кунаки" къариIоу Капустенкэ къэзэкъ лIы шIагъо 
гори тихэтэ цыпэ къыпыс, гъэпсэфыгъо тIэкIу къызыфыхэкIырэм, къыдеджэрэ ишъэожъые Игнати тадэжь 
къэчъэ зэпыт.
- Къэзэкъмэ шъуазэрэхэзэгъагъэр, пытапIэм 
шъузэрэдэзэгъагъэр, Канитат Асхад-Гиреевна, лъэшэу 
сигуапэ. Зыгу зэфэмышIу бгъуитIумэ, щысэкIэ шъуясэгъэлъэгъу.
- Тхьэуегъэпсэу, Рафаил Августинович. ТыкъызэхашIыкIа?
- Ащ фэдэхэри щыIэх,- зиупчIэ сакъыныгъэ хэлъ 
бзылъфыгъэм джэуап шъхьэихыгъэкIэ темыбанэу де-Скаси 
къыIуагъ,- фэмыдэхэри макIэп.
- ТыкъызэхэзымышIыкIыхэрэр талъэныкъокIэ нахьыбэщтын!

--- Page 289 ---

- Мы лъэныкъоми ахэр щымакIэхэу къызщымыгъэхъу,- де-Скаси идэбжъыкъу шIуцIэ мысысэу ынэгу 
къуапцIэ щхыпэ макIэ рычъагъ, къыIуагъэм кIэух къыфишIыжьыгъ: - Ау тидунай бырсыр хэти щиIони, щишIэни 
щегъоты, зэкIэри гъэрэзэгъуай.
Адыгэхэми, къэзэкъхэми аIу-амыIоми, Къэнтатэ гукIэ 
щхыпцIыгъэ, мы де-Скаси цIыф гъэшIэгъон. Сэ бэрэ сыIумыкIэми, мыр ящэ гущыIэгъу сызэрэфэхъурэр, сыд фэдэ 
къэбар фагъэIуми, шъыпкъэ хэмылъэу щытэпщтын. ИIуплъи, итеплъи тхьагъэпцIыгъэнчъ. Пачъыхьэм урилIыкIо 
зыхъукIэ, зэмылъэпкъэгъумэ азыфагу удэты зыхъукIэ, ащ 
фэдэ шапхъэ зэрэуиIэн фаер зыщигъэгъупшэрэп. КъыIорэм 
шъхьащиIулIэжьырэп, гупшысэгъу къыпфегъанэ. Ар къэзэкъхэмкIи, адыгэхэмкIи зыди зымыди щыI. "КъытапIо 
пшIоигъор, къаIо" зыIори макIэп. БгъуитIумэ азыфагу 
зыдэкIуадэри нахьыб. Ау сыд фэдиз раIолIагъэми, 
рихьыжьэгъэ Iофыр зыдынигъэсыщтым нимыгъэсэу, анахь 
къаигъагъэ къыщыфыхэкIыми, зэшIуимыхэу къыпшIокIыщтэп аIо. Сигуапэ, ащ фэдэ къотэгъу гори адыгэхэмкIэ 
зэрэтиIэр дэгъу...
- Адэ, Рафаил Агустинович, къызгурэIо,- Къэнтатэ 
игупшысэ чъэрмэ къахэужьэу къыраIокIыгъэм иджэуап 
къытыжьыгъ,- цIыф пстэуми ятеплъэ-Iуплъэ зэрэзэмыхьащырэу, язэхэшIыкIи зэфэдэп. Мы зигугъу къыпфэсшIыгъэ 
къэзэкъхэми ащ фэдэ горэ ахэт, тыфэлъэгъурэп, сэлам 
къыхыным ычIыпIэкIэ мэгъумытIымы, Хъан-Джэрые гущыIэ 
мышIухэр къыфедзы...
- Къысфэгъэгъу, Канитат Асхад-Гиреевна,-де-Скаси 
щхыпцIызэ къыIуагъ,- зыцIэ къемыIорэр Табанецым ишIупщ 
арыкIэ сенэгуе.
- Ары, Рафаил Августинович, гу лъыптагъ, Трофим 
Кудинович Забруйнэр ары.
- Забруйнэ есаулым,- джыри де-Скаси щхыпцIыгъэ,- 
адыгэ тебгъаплъэ пакIо, игугъу фэпшIы хъущтэп... ИкIэлэгъум адыгэмэ якIуи, ылъакъо къызэрэзэпаутыгъагъэр 
афигъэгъурэпщтын...
- Ари Трофим Кудиновичым ыушъэфырэп, имысагъэ 
тырегъэмысэжьы,- тIэкIу тыригъашIи къыпидзэжьыгъ: - 
Зэзакъу ныIэп Трофим Кудиновичым гущыIэгъу сызэрэфэхъу гъагъэр, Хъан-Джэрые къэзэкъыдзэ гимназием зэрэщеджэрэр ымыдэ зэхъум, сшы къэзэкъыдзэм хэтэу 

--- Page 290 ---

Урысыем фэзаозэ зэрэфэхыгъэр, Хъан-Джэрые ятэ 
Мыхьамэт-Джэрые урысыбгъур зэриштагъэм пае зэраукIыгъэр зезгъэшIэжьын сIуи Забруйнэ есаулым зесэIом, 
шъукъыдгохьанэу тышъолъэIугъагъэп ыIуи, сыкъызэриушъхьакIурэр игуапэу къысфидзыжьыгъагъ. Ау, зэхэшIыкI 
зимыIэм, зыгу къытфэмышIум, Рафаил Августинович, сыд 
пае сыгу езгъэбгъэн,- шъхьалъытэжьыгъэ шъэбагъэкIэ 
Къэнтатэ игущыIэ къыухыжьыгъ, зэпыугъо фимышIэу, 
фэсакъзэ, къеупчIыгъ: - Ау лъэгъун уимыIэу тадэжь укъэкIуагъэпщтын, Рафаил Августинович?
Сэмэуар стырыр Сисурэ унэм къырихьагъ, дэпкъым 
кIэрыт Iэнэ шъхьафым тыригъэуцуагъ, щай зэрешъощтхэ 
Iэгубжъэ зэрытитIумрэ хьалыжъо фабэхэр зэрыз лагъэмрэ 
зытет нэмыкI Iанэр Къэнтатэрэ хьакIэмрэ азыфагу дигъэуцуагъ, щаир къафыригъахъуи, унэм икIыжьыгъ.
- УзгъэгумэкIырэм иIоф ыуж зепфэныр емыкIопщтын, 
Канитат Асхад-Гиреевна,- де-Скаси раIокIыгъэ упчIэм 
иджэуап чыжьэкIэ къыригъэжьагъ: - УзгъэгумэкIын закI 
тидунай. ШъуалъэныкъокIэ, адыгэхэмрэ къэзэкъхэмрэ 
адэжькIэ, сыкъагъакIо зэхъум къызэрэсшIошIыщтыгъэу 
Iофыр къычIэмыкIыжьыгъэми, сыкъызэрэшъухэхьагъэм 
сырыкIэгъожьырэп. Шъыпкъэр пIон хъумэ, къэзэкъмэ, 
я II-рэ Екатеринэ пачъыхьэм илъэхъан щегъэжьагъэу, тIэкIу 
сащыгъозагъ, адыгэмэ, француз-итальян къэкIухьакIомэ 
араIуалIэрэм фэшъхьаф хэшIыкI афысиIагъэп. Джы сшъхьэкIэ слъэгъугъэх, нэмыкI цIыф лъэпкъэу сшIэрэмэ ялъытыгъэмэ, дунаир зыгъэбаин шIогъаби ахэслъэгъуагъ, 
Забруйнэ, Табанец, Власов къэзэкъмэ зэраIоу, ары пакIошъ, 
Ермоловым къызэрэшIошIэу адыгэхэр щытхэп. ЯчIыгу 
къагъэгъунэшъ, ежьхэм зыкъаухъумэжьышъ, цIыф IэлхэкIэ, 
тыгъуакIохэкIэ, хъункIакIохэкIэ яджэх.
- ЦIыф Iэл къытэзыIорэм, хэт щыщми, дезгъаштэрэп,- 
Къэнтатэ мэкъэ теубытагъэкIэ къыIуагъ, етIанэ блэкIыгъэ 
мазэм ихьакIэ адыгэмэ къырашIагъэр ыгу къэкIыжьэу 
сэмэркъэуи шъыпкъи хэлъэу къыпигъэхъожьыгъ,- адырэ 
тыгъохэрэп зыфапIорэмкIэ къыбдесымыгъэштэныекIи 
мэхъу, Рафаил Августинович, а узщытхъурэ адыгэхэр 
къыомытыгъожьыгъагъэхэмэ...
Къэнтатэ къыIуагъэр шъыпкъагъэми, де-Скаси ыдагъэп:
- Къэзэкъхэр тыгъохэрэба? Француз-итальянхэр 
мэлэIичха?

--- Page 291 ---

- Сыд пае, Рафаил Августинович, тымышIэрэ цIыф 
лъэпкъымэ татегущыIэн,- Къэнтатэ къызэреупчIыгъэхэ 
француз-итальянцэхэмкIэ, къэзэкъхэр зышъхьащигъэгъупшыкIэу, тырицIэлэжьы фэдэу зишIыгъ,- тызщыгъуазэмэ язакъоми, ятIолIэн дгъотыщт.
- АщкIэ къыбдесэгъаштэ, ау узщымыгъуазэу зыфэпIогъэ француз-итальянцэмэ ащыщыр игуапэу уапашъхьэ 
зэрисыри зыщымыгъэгъупш,- зызэриубыжьри тIэкIу 
игуапэу де-Скаси щхыгъэ, етIанэ зыкъишIэжьи, къыIуагъ: - 
Къызэрэсэтыгъуагъэхэр шъыпкъэ, ау зытеслъхьэгъа гъэмэ 
ягунахь къэсхьыгъ. Сисэшхуи, сишхончи зымафэ згъотыжьыгъэ.
- СыпфэгушIо, Рафаил Августинович, къэбар дэгъу 
зэхэсэбгъэхыгъ,- Къэнтатэ игуапэу къыIуагъ.- Сыдэущтэу 
бгъотыжьыгъэх?
- Ямыхьакъ зытеслъхьагъэмэ зытыгъугъэм къырагъэхьыжьыгъ.
- ЕтIани о адыгэмэ дэйкIэ атебгъэгущыIэнхэу уфаеп.
- Адыгэмэ тыгъуакIо ахэмытэу сIорэп. Ау къысэтыгъуагъэр къэзэкъэу къычIэкIыгъ. Ары, ары, Канитат 
Асхад-Гиреевна, умыгъэшIагъо. СиIашэхэр Пашкэ бэдзэрым щищэхэзэ, ионэш зэрэтесэу къысфафыгъ. Тыгъогъэбзэ джагъэр къыздызезыхьагъэм уегуцэфэнэп, сишыIыгъ 
къэзэкъэу къычIэкIыгъ. Ау, къысфэгъэгъу, Канитат АсхадГиреевна, а къэбарыр арэп уадэжь сыкъызфэкIуагъэр, 
хъущтыр хъугъахэ, симылъку згъотыжьыгъэ, сишыIыгъи 
Iусфыгъ, зимыхьакъ зытеслъхьагъэхэми къысфагъэгъунэу 
сялъэIугъ, непэ сызгъэгумэкIырэр фэшъхьаф. АдыгэхэмкIэ Власов генералым изекIокIэ-гъэпсыкIэ сыгу еIурэп. 
Пшызэ зэпырыкIыр, чылэ тегъэстыкIхэр зыщимыгъэтыкIэ, 
бгъуитIумкIи тызхэмыкIыжьын бэлахь тыхэфэщт. Матвеев 
атаманым дзэпэщагъор Ермоловым зыIихыгъэм щегъэжьагъэу адыгэ-къэзэкъ зэпэуцур нахь дэй хъугъэ. 
Зымэфэрэ Пшызэ зэпырыщыгъом адыгэмэ татекIуагъ, 
джыри татекIощт еIо шъхьакIэ, лые къытихыгъ. Шапсыгъэмэ, нэтыхъуаемэ зыкъаIэтыгъ, мамыркIэ тлъытэщтыгъэ 
бжъэдыгъухэри агоуцох, абдзахэхэми адэрэп. Тыркуми 
Инджылызми къэбарыр анэсыгъ... Нэтыхъое лIэкъолъэш 
Шыгъот Къэлэубати, ари къытпэблагъэмэ ащыщыгъ, 
ичылэхэр къэзэкъмэ зэрэтырагъэстыкIыгъэм, имылъку 
зэрэзэрапхъуагъэм пае, жэрыIо къодыеу щымытэу, итхьаусыхэ тхылъыпIи къысIэкIигъэхьагъ. Ащ фэдэ тхылъыпIэхэр 
Стамбули, Лондони, Санкт-Петербурги аригъэхьынэу 
игъу сэгъэ шыхьатмэ зэхаригъэхэу къысиIуагъ.
- Бащэ, Рафаил Августинович,- Къэнтатэ къыраIорэр 
имыщыпэзэхэхыгъэми, фэмыщыIэу де-Скаси зэпигъэугъ,- 
мы къапIорэр зэкIэ гугъэузы... Сыд гущэкIэ сэ ахэмэ 
Iэзэгъу сафэхъун...- тIэкIу тыригъашIи, хэт ышIэра сапашъхьэ исым игухэлъыр ыIорэм фэдэу, зиухыижьыгъ: - БгъуитIури тэрэзэу зекIорэп. Адыгэхэм уцужьыгъашъо зытыраштагъэти, къэзэкъхэр къежьагъэх.
- Ары, ары, Канитат Асхад-Гиреевна, мызгъэгу къэзэкъхэр, Власовым икуп, мысэ.
- А сшIэ гущэрэп... БгъуитIури мысэ, зэ орэуцужьых!..- 
Ныо IокIэ дэдэкIэ, зэрэгуащэр щыгъупшэжьэу, Къэнтатэ 
къыIуи, кIэух къыфишIыжьыгъ: - Ахэмэ орырэ сэрырэ 
Iэжэгъу тафэхъун тлъэкIыщтэп, зигугъу тшIырэмэ азыфагу 
пачъыхьэ акъыл дэмыхьэу уцущтхэп.
- Сэри джа еплъыкIэм тесыубытагъэшъ, типачъыхьэ, 
Апэрэ Александрэм сыфэтхэнэу, адыгэмэ ятхьаусыхэ, сэ 
сишIошIи кIыгъужьэу, есхьылIэнэу исхъухьагъ. ТыкъызэхишIыкIымэ, Власов, Ермолов генералмэ яадыгэ нэмыплъ 
стыр тIэкIу къыгъэучъыIын,- ащ нахьрэ адыгэ-къэзэкъ 
Iофмэ Къэнтатэ атемыгущыIэжьы шIоигъуагъэти, пчъэмкIэ 
лъэмакъэ къызэIум, гушIуагъэ. Пчъаблэм дилъэгъогъэ 
Хъан-Джэрые Къэнтатэ къызэлъигъэнэфыгъ, ау пщы шъаом 
темыбанэу, зэрырагъэсагъэр къыушыхьатэу, хьакIэм 
сэлам рыригъэхыгъ, нэIуасэ урысыбзэкIэ фишIыгъ:
- ТихьакIэ ыцIэр, сикIал, Рафаил Августинович, ылъэкъуацIэр де-Скаси, ти Урысые пачъыхьэ илIыкIоу талъэныкъокIэ щыIэр ары.
- НэIуасэ тызэрэзэфэхъугъэр сигуапэ, Рафаил Августинович,- Хъан-Джэрые къыIуи, къыфэтэджыгъэ лIыкIом 
шъхьэкIафэ зыфешIыжь уж къыкIэлъыкIогъэ гущыIэмэ 
Къэнтат нэнэжъыр агъэгушIуагъ.- Уигугъу шIукIэ, Рафаил 
Августинович, бэрэ зэхэтэхы.
- Тхьэуегъэпсэу, Хъан-Джэрый,- де-Скаси шъхьагъэщ 
лъытэ къыфишIыжьыгъ, зэхихыгъэр игуапэми, "сигугъу 
шIукIэ къэзыIорэм ар елъытыгъ", сэмэркъэукIэ риIожьы 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, пщы шъэо нэгушIом ыпашъхьэ къыщыримыгъэкIоу, къытефэрэ джэуапыр ритыжьыгъ: - 
ТызэмынэIосагъэми, сэри уигугъу бэрэ зэхэсхыгъэ, дэгъоу 

--- Page 292 ---

уеджэ аIуагъэшъ, уянэжъ, укъызхэкIыгъэ лIакъор огъэразэшъ, лъэшэу сигуапэ. Едж, Iэдэб зыхэгъэлъ, Урысые 
хэгъэгури, адыгэ хэгъэгури шIу лъэгъу, тIуми афэшъыпкъ.
- Тхьэуегъэпсэу, Рафаил Августинович,- Хъан-Джэрые 
джыри шъхьэгъэсыс лъытэ хьакIэм фишIыгъ, Къэнтат нанэм 
дэжькIэ плъагъэ.
- КIо, сикIал, зытIэкIыжь, шхэ. Хьалыжъо шъэбэ дэгъу 
тфагъэжъагъэшъ, уишъэогъу Капустенкэ Игнати хэмын, 
шъуджэгухэмэ, шъуидесэхэр зэдэшъушIыжьых.
Хъан-Джэрые унэм зекIыжьым, де-Скаси къыIуагъ:
- Пщы шъэо гъэсагъ, Iэдэб хэлъ, лIы хэкIыщт.
- Тхьэуегъэпсэу, Рафаил Августинович.
- ЕтIани адыгэ Iэл къышъуаIо...- Де-Скаси гъумтIымыгъэ, гум илъ шъыпкъэри къымыIон ылъэкIыгъэп: - Къэзэкъмэ къышъуашIэрэ мышIапхъэр зыфэдэр зицыхьэ 
къыстелъ пачъыхьэм фэстхыщт. Ащ Iо хэлъыжьэп, тесыубытагъ! Тхьэуегъэпсэу, Канитат Асхад-Гиреевна, дэгъоу 
тыщысыгъ, тыгущыIагъ, уиуахътэ зэщызгъэкъуагъэмэ, 
къысфэгъэгъу. СигумэкIыгъохэр къызэрэптезгъэуагъэхэмкIи емыкIу къысфэмышI. Шъуищаий шъуихьалыжъуи 
IэшIугъэ. УиIизын хэлъэу шъхьащэ къызфэсэгъэшIыжь.
Де-Скаси игущыIэ къызеухым, Къэнтати къыIуагъ:
- ЛъэIу къыпфысиI, Рафаил Августинович, сыкъызэхэшIыкI.
- СыкъэдаIо, Канитат Асхад-Гиреевна.
- ТызэрыгущыIэгъэ адыгэ-къэзэкъ Iофхэр тазыфагу 
къыдэнэжьхэ сшIоигъуагъ. Сэ ахэр симыIофхэуи самыгъэгумэкIэуи къызщымыгъэхъу. СынитIу яз сепыижьына? 
СэркIэ лъэныкъуитIури зэфэзгъадэ сшIоигъуагъ. Ау етIани, 
къысфэгъэгъу, адыгэмэ къяхъулIэрэмкIэ сыгу мыузын 
ылъэкIыщтэп. Урысые пачъыхьэм тыкъызэхишIыкIымэ 
дэгъу, тыкъызэхимышIыкIымэ, сыд сиамал, тыгу 
тытеIункIэжьын... КъытэхьылъэкIыми, сшынахьыжъи ащ 
ыкъуи зытетыгъэ гъогум тытекIынэп. Ар сэIо шъхьакIэ, 
Хъан-Джэрые къэхъоу, изэхэшIыкI зыкъиIэтмэ, тшIагъэмкIэ, едгъэшIагъэмкIэ къытэдэожьыщтми сшIэрэп... УкъызхэкIыгъэ, узщыщ адыгэхэр мытхъэхэу тхъагъо бгъоты гъэкIи 
къыпфишIэнэп...- Къэнтатэ къыIуагъэмэ ащыщтыхьажьэу 
зыкъишIэжьыгъ, псынкIэуи зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Сэ 
мы шъэожьыер, Хъан-Джэрые пщы шъаор, зыхэсщагъэмэ, 

--- Page 293 ---

зэхэдз тимыIэу, ахэзгъэзагъэ сшIоигъуагъ. ЫшнахьыкIэ 
цIыкIухэри къылъэкIох, кIырэплъых.
- КъызгурыIуагъ, Канитат Асхад-Гиреевна. Сэ джау, 
шъуищыIакIэ, Хъан-Джэрые иеджакIэ зэзгъашIэ сшIоигъоу 
шъуадэжь сыкъихьэгъагъ. Зыми тырыгущыIагъэп, тытегущыIагъэп.
Де-Скаси унэм икIыжьи джыри щагум дэкIыжьыгъагъэпщтын Къэнтатэ игупшысэ зэпеохэм зыкъызжэхатэкъожьым. Тыжьын бэщышъхьэм телъ IэгушъуитIумкIэ 
пкъы од ищыгъэр риIыгъэу, игупшысэ-плъызыгъэ нэмыкI 
дунаим темытыжьэу щыс. Унэм изакъоу къызинэкIэ, ренэу 
зыкIэдэIукIырэ сыхьат макъэри зэхихыжьрэп. Пщэмэ 
къакъоугъэ щэджэгъоуж тыгъэри мыфэбэ-мычъыIэу, 
охътэ кIэкIыкIэ ынэгу къызэрэкIэпсагъэри зэхишIагъэп. 
Забруйнэ есаулыр зыдэщыс чэу пэкIэ лъэныкъомкIэ бзылъфыгъэ цIэцIэ макъэ горэми зыкъыщипхъуати зэрэкIодыжьыгъэри зэхихыгъэп.
Де-Скаси гухэлъ дэй къысфыриIэу къысфыкъокIыгъагъэпщтын, Къэнтатэ зегъэрэхьаты, зыгъэгумэкIырэм 
ышъхьэ къысфырихыгъ - ар зэкIэми ариIоу къекIокIырэпщтын... Ащ зи хэлъэп, ау ащ фэдэ IофкIэ садэжь къэмыкIогъагъэмэ нахьышIугъ... Де-Скаси цыхьэшIэгъу имыIэу 
дунаим тетэп, сеупчIыжьыгъэти, къыздыригъэштагъ ыIоу 
нэмыкI горэм риIуатэмэ, тызхэмыкIыжьын лажьэ тыхэфэн... 
Сыд сэ адыгэхэр къэсэухъумэкIэ, къысашIэщтыр 
Мыхьамэт-ДжэрыекIэ къысашIэгъах. Шъэуае тхьамыкIэми 
имыхьакъ тырысагъэлъхьагъ, ыгу чъыIэ къысфашIыгъ. 
МыжъуитIур чъыIэ пэтми зэщыпхъомэ, азфагу мэшIуачэр 
къыдехы. Мыщ къызэкIоми зыкъысIуигъэкIагъэп. Чатэм 
пиупкIырэр мэкIыжьы, жэм пиупкIыгъэр кIыжьырэп зэраIуагъэр шъыпкъэ. Зи умыIомэ, уиIоф зыми хэмылъхьэмэ 
нахьышIу... Ары шъхьакIэ, Власов генералым адыгэмэ зи 
къаригъэлырэп! Афэшъуашэр ятэшIэ аIокIэ, лажьэ зиIи 
зимыIи зэдэбгъэкIон нахь хэлъба!
Пчъэ макъэм Къэнтатэ къыкIигъэщтагъэми, ХъанДжэрые зелъэгъум, игупшысэмэ къазэрэхэужьыгъэр 
игуапэу, нэшIукIэ еплъыгъ.
- КъакIо, сикIал, къакIо,- етIани игый шъабэ ХъанДжэрые имызакъоу риIокIыгъ: - Шъыдэу шъуащыщ 
къыслъимыхьэу бэрэ пэжъугъэлъыгъ. Моу къакIуи, сикIал, 
къэтIыс, непэрэзымафэм тэрэзэу сыптеплъагъэп, сыпфэзэщыгъ. Шъыд непэ гимназием къызэрэщыоупчIыгъэхэр, 
къыщыпхьыгъэр?
- Непэ зэзакъу ныIэп къызэрэсэупчIыгъэхэр.
- ПIэ пIэтыгъэба? Зыкъябгъэлъэгъугъэба?
- СIи сIэтыгъэ, згъэсысыгъэ ыджи.
- Адэ шъыд, сикIал? - Ренэу зэнэгуерэ гурышхъор 
къышIутекIоу Къэнтатэ къэупчIагъ.
- Нан, зыгъэрэхьат,- нэнэжъым икъэупчIакIэ къикIырэр къыгурыIуагъэу, Хъан-Джэрые джэуап ытыжьыгъ,- 
зэкIэри дэгъу. ПIэ пIэты, бгъэсысы къэсми, къыоупчIы 
зэпытытхэп ныIа. Дэеу еджэхэрэмэ непэ нахь яупчIыгъэх, 
къырафэкIыгъэх.
- Армэ хъун,- джы нахь гупсэфэу Къэнтатэ къыIуагъ.- 
О шъыд къызэрэоупчIыгъэхэр? Къэпхьыгъэр?
- Урысыбзэ къеджэнымджэ Василий Емельяновичым 
"дэгъу дэдэ" сфигъэуцугъ.
- Аферэм, сикIал.
- Сэ сизакъоп, нан, Игнати ары.
- Ащи аферэм есэIо.- ТIэкIу тыригъашIи, шъэожъыем 
ыгу къыIэты шIоигъоу къыухыжьыгъ: - "Дэгъу дэдэ" къэпхьы къэси, сикIал, сыогъэгушIо.
- "Дэгъу" къодые къэсхьымэ? - Къэнтатэ зэмыжэгъэ 
упчIэ тхьагъэпцIышъо Хъан-Джэрые къытыгъ.
- "Дэгъори" хъут,- гукIэ зэрэщхыпцIыгъэр Къэнтатэ 
къызхигъэщыгъэп,- ау узхэтымэ захэбгъэпытахьытымэ, 
"дэгъу дэдэджэ" уеджэмэ нахьышIу.
- Къэзэкъ шъаохэр еджэнымджэ къыстекIонхэджэ 
ощына, нэнэжъ? - Хъан-Джэрые иошIэ-дэмышIэ упчIэ 
Къэнтатэ шъхьэр къыригъэIэтыгъ.
- Ар пIоу, сикIал,- Къэнтатэ игумэкI ымакъэ къыхэщыгъ,- убгъэ къимыгъэпш, ппэ дэмыдзый, узхэтмэ уямыпэгэкI. Ащ фэдэхэр сикIасэп, ори пшынахьыкIэхэми, 
скIэрычыгъэ хъугъэ пшынахьыжъ Къырым-Джэрыий 
къышъухэзгъэфэтэп,- зыцIэ къыриIогъэ нахьыжъыр мылъку кIэ къэдаоу зэрэригъэжьагъэр ымышIахэу къыIэкIэIуакъомэ ыIуи, псынкIэу нэмыкI гущыIэ Къэнтатэ техьэу 
къэупчIагъ: - Тэ щыI сэIо Сисурэ? Шъыдэу зыкъимыгъэлъагъора?
Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ.
- Шъыд, сикIал, узыфэщхырэр?
- Сисурэ зигъэдахэу гъунджэм кIэрысышъ ары.

--- Page 294 ---

- ЗыIуплъэжьыт, Iэпэ Iупсджэ ынапцэмэ арыкIот пае 
джы нэс гъунджэм кIэрысына? - Къэнтатэ зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъ, ау зэмыжагъэу къыфадзыгъэм зыкъыригъэшIэжьэу шыхьаткIэ теуцожьыгъ.
- Орба зымафэ, нан, нэкIущыфэр Сисурэ къыфэзыщэфыгъэр? Адэ шъыд, нан?
- Ари тэмэм, сикIал...- Къэнтатэ ымакъэ хэпшIыкIэу 
къефэхыгъ,- ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ: - УныбжьыкIэ 
хъумэ угуи къыдэчъыт, гъунджэми укIэрысыт, унапци 
дэпщэет, зыбгъэдэхэт... Тэр гущэм ар джы тэ къитхыжьын...- хьылъэу хэщэтыкIыгъ, зыкъишIэжьзэ къэлъэIуагъ: - А Хъан-Джэрый, Сисурэ урицахьышIэгъушъ, 
зыгорэджэ Шъэуае къыфыкъокIынэу ошIэмэ, сшIомыушъэфэу къысаIу, сищыкIагъ. Мыщ ыпэрэм фэдэу, тадэжь 
къызегъэзэжьым, гущыIэ Iае есымыIонджэ усэгъэгугъэ.
- Нан,- лIы макъэ зыригъэшIэу Хъан-Джэрые янэжъ 
ыпашъхьэ апэрэу къыщыхэгубжыкIыгъ,- Сисурэрэ Шъэуаерэ якъэбарджэ укъысэмыупчIынэу тызэзэгъыгъэба?!
- Тызэзэгъыгъ, сикIал,- Хъан-Джэрые ымакъэ Iэтыгъэщагъэми, лIыгъэ къызэрэзыхигъафэрэр Къэнтатэ игуапэу хигъэкIокIэжьыгъ,- тIорэ пстэури жъышъхьэм къыубытыжьыщтыгъэмэ...- хэплъызыкIэу заулэрэ зыщэс уж 
къэупчIагъ: - Уидесэхэр пшIыжьыгъэха, сикIал?
- БэшIагъэ. Сэри сыкъыоупчIы сшIоигъу, нан,- фэсакъызэ, Хъан-Джэрые къыIуагъ,- имыщыкIагъэмэ, джэуап 
къемытыжь, сыгу къыобгъэтэп.
- Пшъхьэ къыубытынэу пшIосыушъэфын щыIэпышъ, 
сикIал, земыгъэукIахь.
- Шъыда де-Скаси тадэжь къызкIэкIогъагъэр?
- Де-Скаси тэ тизакъоп, Iаджми адэжь макIо. УкъыкIэупчIагъэшъ,- Къэнтатэ щхыпцIыгъэ,- ащкIэ тызэмызэгъыгъэ нахь мышIэми, пшIосыушъэфынэп, къыосIон. Адыгэ 
Iофмэ агъэгумэкIы.
- Къэзэкъ Iофмэ агъэгумэкIырэба? - къыраIуагъэм 
ежэщтыгъэ пIонэу Хъан-Джэрые къэупчIагъ.
- Адыгэ Iофхэмрэ къэзэкъ Iофхэмрэ непэрэмджэ 
зэгопхын плъэкIытэп, сикIал. Къэзэкъ Iофмэ ягугъуи 
къышIыгъ, ыгъэгумэкIырэп пIони плъэкIынэп... Ау адыгэ 
Iофмэ нахь агъэгумэкIэу сыхэплъагъ,- де-Скасирэ ежьырырэ азыфагу дэлъыгъэ адыгэ-къэзэкъ Iофым ышъхьэ 
Хъан-Джэрые фырихыгъэп.

--- Page 295 ---

- Джы къызгурэIо къэзэкъмэ де-Скаси алъэгъу зыкIэмыхъурэр...- Хъан-Джэрые нахь мэкъэ шъабэкIэ къыIуагъ.
- Ар о тэ щыпшIэра? - Къэнтатэ щтэгъэ нэгукIэ 
къэупчIагъ.
- Гимназием щеджэрэ къэзэкъ шъаомэ аIоу зэхэсхыгъэ... Тищагу де-Скаси дэкIыжьы зэхъум, Забруйнэ есаулыри гъумтIымыгъэ, зыгорэхэри кIэлъиIотыгъэ... Тэри, 
Игнатрэ сэрырэ, къытфэгубжыгъ.
- Шъыд къышъуиIуагъ? - аужрэ гущыIэмэ Къэнтатэ 
иупчIэ зыкъырагъэпхъотагъ.
- Сэрэп, Игнат ары къызфэгубжыгъэр. Черкес-басурманым кIуапIэ сыкъемыгъэшI къыриIуагъ, тыкъыIуифыгъ.
- Мэхъэджэжъ, хьэлъэщэжъ, ащ ыжэ къыдэкIыгъэр!..- 
зэпыугъо тIэкIукIэ Къэнтатэ къыкIэщтэжьыгъэу къеIо: - А 
сикIал, а нынэ, а гущыIэм тэрджэ мыхъун хэлъэп, тыбыслъымэн къекIы.
- Апэрэджэ огугъа, нан, а гущыIэр зызэхэсхырэр? - 
Хъан-Джэрые зигъэлIэу щхыпцIыгъэ.
- Тхьэ къысауи, тыд зыщызэхэпхыгъэр? - Къэнтатэ 
джыри нахь къыкIэщтагъ.
- Шыхэр псашъо Пшызэ къатщэмэ, къытаджэщтыгъэх, 
гимназиеми ар къыщысаIогъагъ...
- Шъыдигъу? - Къэнтатэ ынэ шIуцIэшъо-гъожьышэхэр 
къикIотыгъэх, бэщыпэкIэ джэхашъом етIыргузэ, къыхэгубжыкIыгъ: - Шъыд ар къызыкIысэмыIуагъэр...
- Нан, шъыд пае уиIоф зыхэмылъымэ уахэсщэн...
Хъан-Джэрые къыригъэжьагъэр Къэнтатэ къыригъэухыгъэп:
- Пшызэ Iушъо е урамым къыщыуаIорэр къэзэкъыдзэ 
гимназием къыщыуаIорэм емыгъапш, Хъан-Джэрый! Ар 
зыми фэсыдэнэп, хэт укъэзыушъхьакIугъэр?
- Ар къысэзыIуагъэр нибжьи фэдэ ыжэ къыдэмыкIыжьынэу сшIыгъэ, исыутыгъ, нан!
- Тхьэ къысауи, къэзэкъ шъаохэр къызэгоуцохэу 
укъаубышъыгъэмэ?
- Сыкъаубышъына нахьыбэр къызгоуцуагъэмэ. Игнати, 
Петроуи, Семени, Ивани, хэта джыри, нэмыкIхэри къызгоуцуагъэх, хэуагъэх адырэм.
- Хэт ар? ЫцIэрэ ылъэкъуацIэрэ къысаIу.
- Зыми етымыIонэу, тытемыгущыIэнэу итхъухьагъ. А 
тызхэогъагъэми, нан, шъхьэкIафи къытфишIэу, сэламышхуи къытихэу хъугъэ. Къыддечъахьы, тыпылъэп нахь.

--- Page 296 ---

- Мыдэ мыхэр...- Къэнтатэ ынэгу лъы къыкIэхьажьэу 
щхыпцIыгъэ, етIанэ фигъэпытагъ: - Умыгъэхьэрам!
- Згъэхьэрамырэп, ау сыкъызэриушъхьакIугъэр 
зыдесэгъэшIэжьы!
- Мыдэ мыхэр!..- Къэнтатэ джыри игуапэу къыIуагъ.

--- Page 297 ---

ЯПЛIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 298 ---

I
Хэсэ бырсыр мыухыжьым мызыгъэгу фэдэу шапсыгъэхэр хэтыгъэхэу къызамышIэжьырэр бэшIагъэ.
Хьаку машIор игъорыгъоу зэрэзэкIаблэу, бжыхьэ 
цIынэ кIыхьэр зыкъэшIэжь зыфэхъугъэ шапсыгъэмэ зыкъаригъэпхъотагъ. Зихэгъэгу фэшъыпкъэмэ ашъхьэ нахь 
зыкъыригъэIэтыгъ, шъхьэзэкъорыпсэур ищыIакIэ ригъэгупшысэжьыгъ, зызгъэнэгъуаджэрэм иджэныкъо щэгыныр 
дитэкъуагъ, гугъуемылIыр гумэкI хидзагъ, зикъэмэ-сэшхо 
цакор мыжъоупцIэм лъигъэIэбагъ, зикIэрэхъо-шхонч 
мыушъагъэмэ агухэр пцэшIуащэ ышIыгъэх.
КIымафэр нахь чъыIэ хъуни, Пшызэ мыл пытэкIэ зэкIэщтыхьаным адыгэ пащэхэр, анахьэу шапсыгъэ-нэтыхъуаехэр, кIэхъопсых. Пшызэ псыорхэр адыгэхэмкIэ мыл 
лъэмыдж мыхъунхэу, заIэтымэ, джабгъу нэпкъым екIунхэ 
амылъэкIынхэу къэзэкъыбгъур кIэгушIу.
Ау хэти ежь зэрэфаеу дунаим щыхъурэп, игухэлъ 
кIэхъопсымэ яжэзэ, игъашIэ, кIыхьэми, кIакоми емылъытыгъэу, еухы. Адырэм нибжьи зэмыжэгъэ гушIуагъор 
ошIэ- дэмышIэу къыфыкъокIы. НэмыкIым игухэлъ-гугъапIэ 
лъэс-лъэбыIу, нэтIэ-тхыцIэ пкIэнтIэпс мыгъуаекIэ екIу.
Мафэ къэси кIымафэм зызэтырегъэпытыхьэми, къэзэкъ лъэныкъом фэдэу, ар зимыгуапэри адыгэ лъэныкъом 
щымакIэп. Шапсыгъэ-нэтыхъое пащэхэр зэо-мамыр 
IофымкIэ тIо гощыгъэ зэрэхъугъэм фэдэу, чылэгъо зэфэшъхьафхэми яIо зэтекIы. ЗилъышIэжь щимыгъэIэжьхэрэм 
ягухьэ-гужъ нэплъэгъу къэзэкъыбгъумкIэ ащэи. Заор 
къежьэмэ, зисабыймэ атенэгуикIырэ ныхэр, зигъэрет 
щымыгугъыжьрэ нэжъ-Iужъхэр мамыр псэукIэм кIэхъопсых. Урыс пачъыхьэм илIыкIо де-Скаси Тыркуем Анапэ 
къыдигъэтIысхьэгъэ Хьасан-пашэри а IофымкIэ агъэфедэхэ 
ашIоигъу.
Щырыхъукъо Тыгъужъ уцугъорэ тIысыгъорэ зимыIэр - 
зиIо цIыфмэ ахэзылъхьан, куп зыгъэдэIон лIымэ якъэлапчъэмэ мызэу-мытIоу аIухьагъ, яхьакIэщмэ арысыгъ. Ицыхьэ 
зытелъ цIыфхэми Шапсыгъэрэ Нэтыхъуаерэ къащыригъэкIухьагъ. Бжъэдыгъу благъи Бэслъыные чыжьи нигъэсыгъэх, Абдзахи Мэхъоши ыIопщыгъ, Убыхи Джыгэти 
макъэ аригъэIугъ. Ау сыдэу зыфишIыгъэми къыфемыгъэуцуалIэрэр Тыгъужъыкъо Къызбэч.
Къызбэч къэзэкъмэ ашъхьаскIэ, ыгу ягъукIэ арыгъэп. 
Пшызэ зэпырыкIыгъ пчъагъэрэ, арэп Къызбэч зыIажэщтыгъэр, гъэрекIо бжыхьэ щыублагъэу шапсыгъэхэр тIо 
гощыгъэ зэрэхъугъэр шIошъхьэкIуагъ.
Непэ ихьакIэхэми джары Къызбэч къапиIэтырэр.
- Лъэпкъыр тIо бгощыныр емыкIу, Тыгъужъ,- Къызбэч ихьакIэ риIуагъ,- сэ сисэфо о уием нахь цакоп. КъылыщтыкукIэ гу къыттыришIыхьагъэшъ, тичIыгу тырифынэу 
Власэр тауж къихьагъ.
- Ыджары, Къызбэч, сIорэр сэзгъаIорэр,- бысымыр 
къэуцыхагъэ къыщыхъоу Тыгъужъи къэгушIуагъ.- Власэм 
зызыдэтымыгъэшIэжьырэм, къытэогъу заулэкIэ шапсыгъэ 
чылэмэ азыныкъо тыригъэстыкIыщт.
- Зэ къызыттэом чылэ пчъагъэ тыригъэстыкIыгъэмэ,- 
Пэшъукъ къыIуи, Бамбэт фыреплъэкIыгъ, Тыгъужъ IугушIуагъ.
- КIалэ, пцIэ ренэу сщэгъупшэжьы,- Къызбэч пымылъэу 
къыIуагъ,- ащ нахь лыий къытихын ылъэкIыщт.
- Къэгъэзэжь, нахьыжъ,- Пэшъукъ къызIуипхъотыгъ.
- Власэ инэралым дзэ уIэшыгъэ зэрещэ,- Тыгъужъыкъо Къызбэч игущыIэ пидзэжьыгъ.- Тэ ащ зедгъэпшэн 
тлъэкIыщтэп. Тэ "мардж!" заIокIэ, зытэпхъуатэ, уаим 
щымыIэжьы хъумэ, тызэбгырэчъыжьы. Шъулъэгъурэба 
къэзэкъмэ яхэгъэгу гъунапкъэ къызэрагъэгъунэрэр? Чэщи 
мафи, гъэмафи кIымафи яIэп - гъозэрыплъапIэмэ атэсых, 
топмэ аIусых, яшыхэр онэтемыхых. Щагум бзыу къыдэбыбэмэ хьэм зыкъызэрипхъуатэрэм фэдэу, тэри тихэгъэгукIэ зыдгъэпсын фае.
- ТшIэнэу къыттэфэрэр бэ,- Щырыхъукъо Тыгъужъ 
гъумтIымыгъэ,- ащыщэу тызэIэщтыр тшIэрэп.
- Апэ Iашэм тэIэщт! - Пэшъукъ къызIуипхъотыгъ.

--- Page 299 ---

- Быяу, Пэшъукъ,- Бамбэт ыдагъэп,- нахьыжъмэ 
ядэIу.
- Сэра Iашэ зымыштагъэр, сэфоогъу зымыхыгъэр, 
Къэгъэзэжь? - Тыгъужъыкъо Къызбэч ынэгу телъ тыркъом 
хэчэлъыкIэу щхыпцI макIэр рычъагъ,- сыд фэдизрэ сIэтыгъэми, сипый сыгу тэзгъэпщэхагъэми, гупсэфыгъуи, 
мамыри къысхалъхьагъэп, жъалымагъэм хигъэкIыгъэп.
- Адэ джы тытIысыжьыщта? - Щырыхъукъо Тыгъужъ 
къызэкIоцIычыгъ, нахь шъэбаIоуи къыухыжьыгъ: - Тэмэным хэкIодагъэхэми къытфагъэгъунэп ар...
- Олахьэ арым,- Бамбэти къыдыригъэштагъ,- ащ 
Власэм икъэзэкъмэ къыщыташIагъэр ежьхэм ятхьи афигъэгъунэп.
- Ащ Iо хэлъыжьэп,- Пэшъукъ къышъхьащиIулIэжьыгъ.
Мы слъэгъухэрэр, Тыгъужъыкъо Къызбэч гукIэ ыIуагъ, 
зэон фалIэх. Сэшхоогъу горэ Бамбэт ыко телъышъ, кIапщэ 
ымышIыгъа, сымэджаплъэ зыфимыгъэкIуагъэха, къызэтэджыжьми бэщыр зыкIигъакъоу, шэсмэ, онэбгъум дэгъэнэжьыгъэу къыздыримыхьакIыгъа... Мыдырэ Пэшъукъ 
шъхьэпаий къебгъаIомэ, Къылыщтыку темэным мыхъэр 
щигъэхъагъэу, Власов генералыр шыбгъэкIэ рикIыгъэу, 
къэзэкъ шыуишъэм заримыгъэубытэу, Пшызэ къисыкIыжьыгъэу, пэIо шыгу плъыжь гори къыздихьыгъэу къыпфиIотэщт... Щырыхъукъо Тыгъужъ амал иIэу темэным 
къыщяхъулIагъэм темыгущыIэрэр, къыщырахыгъэ 
шъхьакIом щигъэIэжьрэп, атемыкIожьэуи ыгу псэфыщтэп. 
Ары мыр ящэу садэжь къызфакIорэр. Сэри сишъхьакIо 
зыфясхьылIэжьын Iэджи зыдэсэшIэжьы, ау сызэрекIолIэщт 
шIыкIэм сыщыгъуазэп нахь... Ары шъхьакIэ, раутырэм 
зигъэбэнэкIырэп зэраIоу, узыщымыхьазыр чIыпIэм джыри 
лые къыщыуахынкIэ щынагъо, ар шапсыгъэмэ апашъхьэ 
пфэщэчынэп.
- Адыгэ лъэпкъым зыкъэтыухъумэжьыным фэшI,- 
Къызбэч  IэкIахыгъэ гущыIэм мыгузажъоу къыпидзэжьыгъ,- 
лъэпкъ зэмызэгъыныгъэу тазфагу дэлъыр дэтымыдзы 
хъущтэп, ар зыщытымыгъэгъупшэу зы хэгъэгу зытшIын 
тлъэкIыщтэп.
- Мы къытпагъэтIысыгъэ къэзэкъхэр, Къызбэч, "булумулу" аIоу, урысхэп,- зытегущыIэрэм хэшIыкI зэрэфыриIэр 
игъусэмэ къафыхигъэщэу, Бамбэт къыIуагъ, нахь теубытагъэкIэ къыухыжьыгъ,- урысхэри ахэтых, ау урысхэп.

--- Page 300 ---

- Тэмэм, урысхэп,- Къызбэчи хьакIэм къыдыригъэштагъ,- Украинэ лъэныкъом къикIыгъэх, хым къызэпырыкIыгъэх, ау урыс лъэпкъых. Тэн къэзэкъхэри ары. Ермолэ 
инэралым Власэ инэралри ащ къырищыгъ.
- Ашъыу, ахэри адыгэ лъэпкъмэ афэдэх,- Щырыхъукъо Тыгъужъи ишIошI къымыIон ылъэкIыгъэп,- тэщ 
фэдэу зызэтырауты.
- Тэщ фэдэх, ау яхэгъэгу фэшъыпкъэх,- Къызбэч Тхьэ 
елъэIурэм фэдэу ыIэгушъохэр ыжэкIэ тхъоплъ мыкIырмэ 
аригъэчъагъ.- Сэри арыба зы хэгъэгу тиIэн фае сэзгъаIорэр. 
Ар зэзыщэщт пачъыхьи тиIэщт, хэгъэгур къэзыухъумэщт 
дзэ уIэшыгъи зэхэщэгъэщт, Урысыеми, Тыркуеми, Инджлызми яхэгъэгумэ яахъщэхэр зэрэзекIохэрэм фэдэу тэри 
тихэгъэгу ахъщэ хэхыгъэ щызекIощт.
- Бэдзэрмэ тащыщэфэн рытлъэкIынэуи? - ахъщэ гугъур 
Пэшъукъ зызэхехым, къыхэкуукIыгъ.
- Урыс сомэм, тырку парэм урыщафэрэба? - щымыIэ 
гухэлъ-гугъапIэм зызэрэратыгъэр Тыгъужъ имыгуапэу 
Пэшъукъ къеупчIыгъ.
- Ар узщыщэфэщт бэдзэрым елъытыгъ, нахьыжъ,- 
зыфеупчIырэ Iофым фэIазэу Пэшъукъ джэуап къытыжьыгъ, 
етIанэ нахь нэгушIоу къыпигъэхъожьыгъ: - Адыгэ ахъщэ 
сиIэнэу сэрэшIи, а зигугъу шъушIырэ ахъщэхэр сыдкIэ 
сищыкIагъ.
- А дэйлэ бэйтэмал, ахъщэм мэ пыурэпи...- Бамбэт 
къыIуи, зэпыугъо фимышIэу Къызбэч еупчIыгъ: - Къызбэч, 
пачъыхьэм нэмыкI лIышъхьэхэр хэгъэгум иIэщтхэба?
- ИмыIэхэ хъуна, иIэщт.
- Олахьэ, нахьыжъ,- Бамбэт щхыпцIызэ къыIуагъ,- 
емыкIу къысфэмылъэгъу, ащ фэдэ хэгъэгу тфэмыгъэпсыщт, тфыземыщэщт...
- Сыд пае шъыу? - Тыгъужъ зэхихыгъэр ыгъэшIэ гъуагъ.
- Лъэпкъ зэпэкъудыим тыпэуцощт, езэрэмыгъэхьым 
адыгэ шъолъырыр хэтыдзэщтышъ ары.
- Ащ Iофыр нэдгъэсынэп...- Темыубытэгъэ дэдэу 
Тыгъужъ къыIуагъ.
- Ащыгъум адыгэхэр щымыIэгъахэхэкIэ лъытэ, Тыгъужъ.
- Къызбэч,- Пэшъукъ къэгузэжъуагъ,- Бамбэтыдыхэм 
зыгорэ яIоба, пчэгум тыкъырагъэстыхьэ...
- Мыхэмэ къаIорэр мытэрэзэу олъыта?

--- Page 301 ---

- Шъыпкъэ тIэкIуи хэмылъэу сIорэп, нахьыжъ... Ау 
етIани тэр-тэрэу зытыумысыжьыныр къезгъэкIурэп.
- Iэ зэщыпфэжьмэ нахьышIуа?
- Ихьау, нахьыжъ, ар дэдэри сфэIонэп. Дагъо зимыIэр 
Тхьэр ары.
- Ухэукъорэп, Пэшъукъ, Тхьэр угу игъэлъ, зыщымыгъэгъупш,- Бамбэт къыIуи, ыцIэ шъыпкъэмкIэ зэремыджагъэмкIэ кIэгъожьыгъ шъхьакIэ, Пэшъукъи гуцафэ 
зыфыримыгъэшIэу къыриIожьыгъ:
- Ары, Бамбэт, Тхьэр тыгу имылъмэ, хэт тыгу илъын!.. 
Сэ зыфасIорэр, сыд фэдэу адыгэхэр тыщытми, ны тыкъилъфыгъэба, ты тыкъыхэкIыгъэба?..
Мыдэ мы сикъэбзэжъым ыIорэр, Бамбэт зэхихрэр 
егъэшIагъо. Ора ны къылъфыгъэр, ты хэкIыгъэр? СэлIапэ 
нахь, шы илъыгъокIэ сихьэнэ-гъунэ укъизгъэхьаныеп. 
СикъумпIыр илъыгъэ кIэрахъор гъогум щыскъопхыгъэ 
пэтызэ, слъэгъугъэп пIуи, тыбгъэлъыхъуагъ. МыхьамэтДжэрые кIэсхыгъэ тыжьын сомищым язэу къысфэнэжьыгъагъэр хэт сшIуитыгъугъ? Ар сиджыбэ зелъ мазэми 
зекIодыкI мафэми ощ нэмыкI къыскIыгъугъэп. Хьасан-пашэм 
къыпфишIэрэм гу щыпфэна? КIэрахъори ахъщэри ащ къыкIэрыкIыгъагъ. Шъэожъыем фисхъухьагъэмкIэ сыкъыпщымыгугъыщтыгъэмэ, бэшIагъэ сэ ахэр къызыозгъэжыжьыщтыгъэхэр... Сыд сэIо, Тыгъужъыкъо Къызбэчи 
адыгэ къэбармэ тахигъэдаIоу тызфыщигъэсырэр? ТыкъызфэкIуагъэм иджэуап къытерэIуи ыуж ерэкIыжь. Лъэшэу 
сегъапэ сэ уиадыгэ хэгъэгу, уиадыгэ зэхэтыкIэ-гупшысакIэ... 
Ашъыу, ори ащ уфаеп. Фэмыяхэхэри джа уапашъхьэ 
иситIур ары. Ужэ къыдаплъэх пIоу зямыгъэгъэдел. Лъэпкъ 
зэхэдзыгъэр хэгъэгоу зэхэшъущэнышъ, тшъхьэ тэжъугъэуджэгъужьыщт... Сыд тиадыгэ шъхьафит шъузыфышIонагъэр? Олахьэ, сэ апэ сызэритэу, ар зыми къышъуимытын! 
Ар зышIэрэр делэ...
- ХьакIэщым исхэр нэмыкI гущыIэ тырищэхэ шIоигъоу, 
шъхьаныгъупчъэмкIэ плъэзэ, Бамбэт къыIуагъ:
- Агоир пчэдыжь щегъэжьагъэу къэлъагъорэп.
- Пщымафэ дэсэп,- Къызбэч ыIуагъ,- Хьасан-пашэм 
дэжь, Анапэ, кIуагъэмэ ахэт.
- ЗэрэхъурэмкIэ,- Тыгъужъ къэщхыгъ,- Агоир къагъэщтагъэмэ сшIэрэп, къэзэкъмэ яшIу шIоигъу.

--- Page 302 ---

- Шъэуай урипыщэгъумэ, ащ нэмыкIи уигъэшIэщт,- 
Бамбэт зыфэе дэдэу къыIуадзагъэр къызIуидзыжьыгъ: - 
Де-Скаси ишъоубзэгу ыгъэдэйлэрэмэ ари ащыщ.
- Де-Скаси ащ фэдэу сыхэплъагъэп сэ,- Пэшъукъ 
къыIуагъ.
- Ашъыу, Пэшъукъ, зэ ужэ ткIэрых,- Бамбэт къыхихыгъ,- непэрэзымафэм тыкъэбгъэгущыIэрэп, нахьыжъмэ 
апашъхьэ уис!
- Ар оIомэ, Бамбэт, гущыIэ къэсIожьынэп.
- СэIо! УинахьыкIагъэ зыдэшIэжь.
- ШъузэпымыпкI,- Тыгъужъ игъуситIумэ Iофы зыримыгъэшIэу афидзыгъ, етIанэ зыгъапэрэм пидзэжьыгъ: - 
Хьасан-пашэм шапсыгъэхэр къотэгъукIэ щэгугъыхэмэ, 
хэукъох.
- Тэмэм,- Бамбэти дыригъэштагъ.
Пэшъукъи зыгорэ къыIонэу зыкъищэигъагъ, ау зыкъишIэжьи, зызэтыриуIубэжьыгъ.
- Сэрыгъэмэ, Къызбэч,- Щырыхъукъом игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ,- адыгэмэ Хьасан-пашэр, зышIодгъэшIыжьэу, хащэ язгъэшIыщтыгъэп. Ар зыгу къэкIыгъэм 
Iушыгъэ зэрихьагъэп.
- Сэрмэ ар къызыфэбдзырэр, хьакIэ, ухэукъо,- Къызбэч зиIажэщтыгъэми, ынэ шIуцIэхэр машIоу къызэкIэнагъэх, 
ау шъырытэу игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Джары шапсыгъэхэр тIо гощыгъэ хъугъэ зыкIэсIуагъэр. Орырэ сэрырэ 
тIорэ закъор арэп, нэмыкIмэ аIори къыдэплъытэн фае. 
ХъорэлIыкъо Мэрчани, Абэтэ Бэслъыныий, джа зигугъу 
мышIукIэ шъушIыгъэ Шъэуаий шъуакъогъу къыкъоуцощтхэп, ясэфо цакоп, ялIыгъи махэп. Де-Скаси фэшIэщтыр 
ешIэ, Власэм къытфыриIэ жъалымагъэр фыриIотыкIэу 
Урысые пачъыхьэм фэтхагъ аIуагъ, хъурэм тэплъын, ащи 
нэ IаекIэ тэшъумыгъэплъ.
- Ары шъхьакIэ, Къызбэч,- Щырыхъукъор уцурэп,- 
Алахьэм кIымэфэ щтыргъукI къытфигъэкIуагъ, шыу мин 
тэпщагъэмэ Пшызэ ыIэтынэу мылкIэ зэкIэщтыхьагъ... Ар 
тIозэ, кIыр икIыщт...
- Аужырэу огугъа Пшызэ зэрэщтырэр...- нахь мэкъэ 
шъабэкIэ Къызбэч къыIуагъ: - Заом нахьи мамырыр тыгу 
илъмэ нахьышIу. Власэ инэралымрэ Матвей атаманымрэ 
тыкъызэхашIыкIыщтмэ, де-Скаси, Хьасан-пашэри, нэмыкIхэри дгъэфедэных. Ау адыгэмэ "о мардж" заIокIэ, 

--- Page 303 ---

сымыхьазырэу ащ къикIырэп. Джыри зы тхьэмафэ щэIагъэ 
къызхэдгъэфэн...
Адыгэ шъолъыр лъэныкъом къыщыхъурэмэ Власов 
инэралымрэ Матвеев атаманымрэ ащыгъуазэхэу щытыгъэп.
ИлъэсыкIэр къихьаным ыпэкIэ кавказыдзэм ипэщэ 
Ермоловым дэжь аIофытэгъэгъэ лIыкIоми, адыгэмэ апэшIуекIорэ унэшъо пхъашэкIэ узэндыгъэу, къыгъэзэжьыгъ. 
Щэгыни, топи, нэмыкI Iаши, Пшызэшъхьэ къэзэкъ пытапIэмэ 
къарагъэкIыгъэ шыудзэ-лъэсыдзэхэри ащ елбэтэу къыкIэлъыкIожьыгъэх.
Къэзэкъ гъунапкъэр джыри нахь зэригъэпытэщтым 
ифэIо-фашIэхэр Власовым зэрихьагъэх: лIыхъужъыгъэрэ 
чаныгъэрэ зыхэлъ полковникхэу Бескровнэр, Гаврюшэр, 
Вербицкэр, Белэр чIыпIэ зэфэшъхьафмэ къарищыгъэх, 
зыкъэзыгъэхьазырырэ пыим зэрэпэгъокIыщтхэ унэшъо 
шъхьафхэмкIэ ыуIэшыгъэх. ЯплIэнэрэ къэзэкъ гъунэпкъэ 
тIэсхъапIэр Копыл уцупIэм щегъэжьагъэу Смолян уцупIэм 
нэс шыуидзиплIыкIэ агъэпытагъ. Полтавскэ станицэми 
лъэсыдзитIу дагъэгъолъхьагъ, къутыр Iэгъо-блэгъумэ 
ащыпсэурэ къэзэкъ унагъохэр дзэр нахь зыщылъэш 
Темрыкъо лъэныкъомкIэ ащагъэх.
ЗэфэмышIу лъэныкъуитIур апэ къежьэщтыр язэрэмыгъашIэу, зэпэуцугъэх. Афыпс, Хьабл, Аргъэд, Абын 
псыхъо хэм апэIус чылэхэри къызэряджагъэхэм лъыпытэу 
зыкъа Iэтынэу хьазырыпсых. Нашъхьи, Джэнчпсыни, Сэмэни, 
Кутакъи IашэкIэ узэндыгъэх, яшыхэри онэтемыхых. Анапэ 
лъэныкъом къикIыщт къэбарым зэкIэри пэплъэ. Хьасан-пашэр Анапэ къикIэу Екатеринодар къызэрыкIорэ 
къэбарыр къызылъыIэсыгъэ пэпчъ онэгу зишIыгъ, гъогу 
зэфэшъхьафкIэ пэгъочъхэзэ ыуж ихьагъэх. Шыуишъэм 
минкIэ зиштагъ, миным джыри зы мин хэхъожьыгъ, Пшызэ 
Iушъо Хьасан-пашэр екIуалIэ зэхъум, адыгэ шыу минищ 
ыкIыб дэтыгъ.
Хьасан-пашэр зипэщэ адыгэ шыу минищмэ Власов 
генералым къэзэкъ мэкъэгъэIу шыуищ къапигъэгъочъыгъ, 
азыфагу ит Перекрестовым къыIуагъ:
- Мамыр гухэлъкIэ Пшызэ нэпкъым укъекIумэ, уакIыб 
дэт шыудзэр мы чIыпIэм къыщыбгъэуцунэу Власов генералымрэ Матвеев атаманымрэ макъэ къыуагъэIу, Хьасан-пашэ.

--- Page 304 ---

- Тыдэ сыкIоми, зэрэсимызэкъощтыр укъэзгъэкIуагъэмэ ашIэрэба?
- УиупчIэ джэуап къестыжьынэу Iизын сиIэп, Хьасан-пашэ.
- Шыу тхьапш сигъусэмэ ашIоигъу?
- Шыуишъэм емыхъунэу аIуагъ.
Къэбарыр зэхэзыхыгъэ адыгэ шыухэр, урысыбзэ зышIи 
зымышIи, къэзэрэгъэбырысырыгъэх, къыхэкуукIыгъэхэри, 
къамэр къизыпхъотыгъэхэри, кIэрахъокIэ дэоягъэхэри 
къахэкIыгъэх.
ХъорэлIыкъо Мэрчанэ ыIэ къызеIэтым, зыкъизыпхъотыгъагъэхэр быяужьыгъэх.
Хьасан-пашэм къызэриIокIыгъ:
- Шыуишъэ сауж къерэхь.
Къэзэкъ лIыкIомэ ауж итхэу заулэрэ кIуагъэхэу мэрчанэ Бэслъыный риIокIыгъ:
- Тыгъужъыкъо Къызбэч ыIуагъэр тэрэз, лIыгъэкIэ 
гъогу къытэтщэгъэ тыркум ыпшъэ ифэн щыIэп. Плъэгъурэба шым зэрэгосыр? Нысхъэпэ папкI Iори ыуж икIыжь.
- Тэплъын хъурэм...- Абэтэ Бэслъыныий щхыгъэ, 
етIанэ игый нахьыбэу къеIушъэшъэжьыгъ: - ПшIэрэба 
тызэрэщытыр, тщымыщыр тэгъашIо, тщыщым IупшIэ 
фэтэшIы...
Щэджэгъопэ дунаир чъыIэ, щтыргъукI. Ошъогум 
къикIотэрэ тыгъэми зы фэбамэ къыпымыужьрэм фэд. 
Нэгуплъ пIыкIэгъэ хъураикIэ адыгэ дунай шхъуантIэм 
къыхэплъэ, шыумэ пэхъэ фыжь псынкIэр къашъхьарехы. 
Гъогубгъум кIэрыт чъыг къутамэмэ апишIыхьэгъэ сэхъыр 
шылъэмакъэмэ макIэу агъэкIэзэзы. Къурапэр зыгъэсысын 
жьыбгъи кIэмыпщэу тыдэкIи щырэхьат.
Шыухэр мэз Iапчъэм зычIэкIхэм, икIыхьэкIэ мэз теупкIыгъэр зыпэIулъэшъуагъэмрэ Пшызэрэ азыфагу, адырэ 
нэпкъ лъагэм, Екатеринодар къытетэджагъ. Шы илъыгъо 
зырыз язэпэчыжьагъэ мыхъунэу гъозэрыплъэ лъэгапIэхэр 
зэпэIутых, топхэри чIым хэтIагъэх, къэзэкъ лъэсхэри шыухэри акIэрытых.
Пшызэ Iушъо нэсынхэкIэ къэнэжьыгъэ щымыIэу, 
шапсыгъэ тхышъхьэм къащыпэгъочъыгъэгъэ шыумэ анэмыкI шыуищ джыри къапэгъокIыгъ: азыфагу дэт лIы плIэмыешхор Абэтэ Бэслъыные ышIэжьыгъ. ХъорэлIыкъо 
Мэрчани а лIышхор СултIан Мыхьамэт-Джэрые ищыгъынIухыжь нэIуасэ зэрэщыфэхъугъагъэр, Къэнтатэ дэжь 
ращэхи, къазэрэдэгущыIэгъагъэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ.
Хьасан-пашэм ыIэ джыри къыIэтыгъ, игъусэхэри къызэтеуцуагъэх, къызэрэдэзекIохэрэр зэрэшIомытэрэзыр 
джы ымакъэ нахь къыхэщэу, къапэгъокIыгъэ шыумэ 
яупчIыгъ:
- Шъори сыд къытфышъуиморад?
Табанецми мэкъэхъукIэ къыпиупкIыгъ:
- Адыгэ шыуишъэр псыIушъом къыIун, шыу зыщыплI 
уигъусэу хъожь щагум Власов генералымрэ Матвеев 
атаманымрэ урагъэблагъэ.
- Ащ фэдэ зэзэгъыныгъэ зэдытиIагъэп,- Хьасан-пашэр 
къэгубжыгъ, ау зиIажэу, уаси, шъхьэкIафи зыфишIыжьэу 
къыIуагъ: - Сэ Тырку хэгъэгум сырилIыкIу, хъожь щагумэ 
адащэрэмэ сызэращымыщыр укъэзгъэкIуагъэмэ сфяIожь.
Апэрэ шыуищыр адыгэмэ къакIэрыни, Табанецымдыхэр 
мылым зытелъэдэжьхэм, адыгэмэ ащыщ горэ гъумтIымыгъэ:
- Пшызэ лъэмыдж шIагъо тэлъ, тэгъэхьаулые,- мылым 
техьанэу зежьэм, Перекрестов къэзэкъым ыдагъэп:
- Не велено, черкэс!
- Сыд сэIо мыщ къысиIорэр! - ыр кIигъэщыщыкIэу, 
къыдигъэпкIэягъ.
ХъорэлIыкъо Мэрчани шыу Iэлым пигъодзыгъ:
- Быяу, Абрэдж!
СыкъыздэкIогъэ къэзэкъхэри сыкъызфэкIогъэ адыгэхэри цIыфхэп, Хьасан-пашэм ыгу илъыр нэмыкI. ЦIыфыгъэ къысамыхын Iоу сшIагъэмэ, мощ фэдиз гъогууанэр 
къэскIуныеп... Хъожь щагум сырагъэблэгъэщт, къыщыспэгъокIыщтых... Ащ нахь лъытэныгъэ къытфашIа зызышIомыдэйхэу сауж итхэми?.. Тэри къытфаехэп, мыхэми 
афаехэп. Хэгъэгу яIэп, пачъыхьэ яIэп, гумэкIыгъо зыщыхафэхэрэм зэхэлъадэх, зэхэлъэтыжьых, зэзэожьых, 
зэшIужьых. Къэзэкъхэри ахэмэ анахь чыжьэу гупшысэхэрэп, 
сыдэущтэу угупшысэщт уимые шъуашэр щыгъынкIэ пштагъэу... Ти султIан Абдул-Хьамидэ къытфидэрэп нахь, 
мыхэмэ афэшъуашэр сэшIэ - зэптIупщынхэшъ, зэрэбгъэукIыщтых. Адыгэхэмрэ къэзэкъхэмрэ зэрэукIхэмэ, Урысые 
пачъыхьэм ыIэ зэтелъэу, мыщ фэдэ чIыгу шIагъор зыIэкIимыгъахьэу щысыщтэп. Инджылызыри адыгэмэ къафэгумэкIы ыIозэ, зашэри тэшIэ. Франциери мыщкIэ къэплъэ, 

--- Page 305 ---

ау Персиери зыуж итыр къэшIэгъуай, щхэны... Де-Скаси 
тэ щыI сэIо? Сыд ащи зызыфигъэбылъыжьыгъэр? Къэзэкъ 
гъогум сыкъытыримыщэу сауж икIыгъэп.
Къэзэкъ лIыкIохэр къэсыжьыгъэх. Табанецым ымакъэ 
джыри нахь лъэшэу пыупкIыгъ:
- Шапсыгъэ лъэрыхьищ-плIы нахьыбэ уимыгъусэу 
хъожь щагум укъэкIонэу джыри аIуагъ.
Хьасан-пашэр джэуапынчъэу заулэрэ щыти, шым 
кIэкIэу къыригъэгъэзагъ. Адыгэ шыуишъэри, къызэплъ-зэплъыжьхи, IукIыжьыгъэм лъежьэжьыгъэх...
Хьасан-пашэр арэп Пшызэ Iушъо къыщаушъхьакIугъэр...
Адыгэхэр зыкъэшIэжьыгъо римыгъафэхэзэ, Власов 
генералым икъэзэкъыдзэ пэшIорыгъэшъкIэ Пшызэ къызэпырищи, Шапсыгъэ къыритэкъуагъ.
Мэфищым къыкIоцI километрэ щэкIым ишъолъыр 
къыриубытэрэ чIыпIэмэ шапсыгъэ чылэхэр ащытыригъэстыкIи, чIэнэгъэ бащэ римыгъэшIэу Власовым идзэ зэкIищэжьыгъ…
Ар зыхъугъэр февралым и 2, 1822-рэ илъэс.
Шапсыгъэ джыри хьадэгъэ гугъэузмэ зыкъыщаIэтыгъ...1

--- Page 306 ---

1 В. А. Потто итхылъэу "Кавказская война" зыфиIорэм а хъу гъэшIагъэр мары зэрэхэтыр: "Власовым къэзэкъыдзэхэр 1822-рэ илъэсым, 
февралым и 2-м, Пшызэ зэпырищыгъэх. Шыудзищ, топий зыхэт зы 
лъэсыдзэ игъусэу шапсыгъэ къуаджэмэ якIугъ. ЯпсэупIэхэри, 
ябылымхэри, ямылъкуи къабгынэти, яунагъохэр къызэрагъэнэжьыщтым 
щэхъурэ гупшысэ ямыIэжьэу, адыгэхэр хэхьажьыщтыгъэх. Лъэныкъо 
пстэухэмкIи Власовым къэзэкъ купхэр ытIупщи, ахэмэ къоджэшхо 17, 
къоджэ цIыкIухэу 119-рэ, лэжьыгъэ угъоижьыгъахэу бэ дэдэ агъэстыгъ.
Верстэ 30-м хъурэябзэу къыриубытэрэр зэкIэ рагъэкIодыкIи, 
былымышъхьэ миным ехъу зыдафи, къэзэкъыдзэхэм февралым и 4-м 
Пшызэ иджабгъу нэпкъ къагъэзэжьыгъ.
Пшызэ зызэпырэкIхэм, къахэщэу зекIуагъэхэм шIухьафтынхэр 
къафашIынхэм Власовыр кIэлъэIущтыгъ. Мары ащ Вельяминовым 
къыритыжьыгъэ джэуапыр: "Пшызэ кIыб щыпсэухэрэм янэIуагъэ ыпкъ 
къикIыгъэми, тизекIуакIи ищыкIагъэу щытми, ти Пачъыхьэ фэени аущтэу 
мыхъоу Iофыр зэшIокIыным, ау ащ пае кавказыдзэм ипащэ шIухьафтын 
лъапIэхэм къакIэлъэIун ылъэкIыщтэп. Унашъоу ащ къышIыгъэм ори 
уиIофышIэхэми къызэрэшъуфэразэр къызэрэщиIорэр икъущт. Къэзэкъмэ ахъщэ шIухьафтын афэшIыгъэным фэгъэхьыгъэмкIэ, мылъкур 

--- Page 307 ---

II
Де-Скаси къыплъэхъу зыраIом, Шъэуае ыгъэшIэгъуагъ.
- Олахьэ сымышIэ къызэрэпфаери,- Агой Пщымафэ 
ыIуагъ,- сшъхьэкIэ сыIукIагъэп, бжъакъо тэтми сшIэрэп, 
Абэтэ Бэслъыный лIыкIо сыкъыпфэзышIыгъэр. Тыдэ щыIэми 
къызэгъэгъоти, къэкIорэ бэрэскэфом ехъулIэу тадэжь 
къысфащ ыIуагъ.
Бэджэкъо Умари зэхихыгъэр зыфихьын ымышIэу 
бэрэчэт нэгукIэ хьакIэм Iуплъагъ, ымакъэ гумэкIыр къыхэщэу еупчIыгъ:
- ГумэкIыгъо-елбэтыкIэ укъигъэкIуагъа? - етIанэ 
псынкIэу зыкъишIэжьи, ежь-ежьырэу джэуап зэритыжьыгъ: - Iофым игумэкIыгъо сыщыгъуазэп, ау елбэт 
хэмылъыгъэмэ, тхьамэфэ пIалъэ Абэтэ Бэслъыные къыпфишIыныеп,- къыIуагъэм кIэкIэу кIэупчIыхьажь 
фишIыжьыгъ: - Арэп, Пщымаф, Абэтэ Бэслъыные лIы 
шIагъом ятэкIэ зэхэтхырэр шъыпкъа?
- Олахьэ, Умар, сымышIэ ащкIэ къыосIощтыр,- къызфеупчIырэм егуцафэщтыгъэми, шъхьэихыгъэ джэуап 
Пщымафэ ритыжьыгъэп,- зэхэпхыгъэм ыцIэ къепIомэ, 
гущыIэгъу тызэфэхъун. Ау Шапсыгъэ хэгъэгу къихъухьэрэмэ уакъыкIэупчIэшъ, ащ къесIолIэщтыр зы: сыд 
аIуагъэми ашIагъэми, Власэ инэралыжъым къытфихьыгъэ 
тхьамыкIагъомэ зэкIэри яолIэжьы.
- Ар шъо шъуизакъоп, тэри ар тилыуз... Ау Абэтэ 
нахьыжъыр, Къымчэрые, къэзэкъмэ апыщагъэу зэраIорэр 
шъыпкъэмэ сегъапэзы ары.
Къэзэкъмэ апымыщагъэу хэт джы адыгэу щыIэжьыр, 
Шъэуае игупшысэмэ зэрахэтэу гукIэ джэуап аритыжьыгъ... 
Сэ сизакъоп, ори уахэщагъ, Умар... Пантелей дэжь, 
Васюринскэм, тхьапшырэ укIуагъ, укъэкIожьыгъ. Ежьыри 
зымафэ уадэжь щыIагъ, къэзэкъ шъаомкIэ зыгу шIу къыпфилъи, къыпфимылъи мэфищым уиунэ щызэблэкIыгъ, 
пстэуми агу илъыр сыдым фэпшIэн, ау шапсыгъэ тхьамыкIагъор Пантелей ыпашъхьэ щамыушъэфыщтыгъэми, 
зыщымакIэм, ахэмкIэ зышъуIэжэн фае, етIани ахъщэр заом шIухьафтын щыхъурэп".
Ермоловыр армэ, Власовым къызэрэфэразэр къыщиIоу унашъо 
къытыгъ, зэкIэ забытхэми къафэрэзагъ, ахэмэ ащыщхэу Табанецымрэ 
Дубоносымрэ анахьэу къыхигъэщыгъэх. "Ащ фэдэ шэным,- ытхыщтыгъэ ащ,- намыс афешIы, зэлъашIэрэ запорожцэхэм ягушхуагъэ 
ащ хэсэлъагъо".

--- Page 308 ---

къэзэкъ шъаом фэгъэхьыгъэу мыхъун зыми къыжэдэкIыгъэп. Де-Скаси къыслъэхъу зэриIуагъэр арыщтын Абэтэ 
Къымчэрые пылъ къэбарым укIэзгъэупчIагъэр... Ар сэIо 
шъхьакIэ, сыд нибжьи сызтемыплъагъэ, гущыIэгъу сызфэмыхъугъэ де-Скаси Абэтэ БэслъыныекIэ къызыкIыслъыхъурэр? КъэнтатэкIэ, Хъан-ДжэрыекIэ, СисурэкIэ, ахэр 
хэсэгъэкIыжьышъ, КъаймэткIэ, Хьадж-КъэсэйкIэ къикIыщтыгъэмэ, зэхахьэхэба, зыгорэм фэдагъ.
- Узгъэпэн закI тидунай, Умар,- Пщымафэ къэбарым 
джыри тегущыIыкIынэу фежьэгъагъ шъхьакIэ, бысымыр 
икъэплъакIэкIэ къызэрэшIомыкIыщтыр къызгурэIом, 
къыIуагъ: - Олахьэ сымышIэ, Абэтэ Къымчэрые къэзэкъхэр ипыщэгъуми, апэ зикъамэ къизыпхъотырэмэ ащыщ... 
ЫкъуитIу, Бэслъыныий Убыхи, зи япIолIэнэп, ямыхьакъ 
атэплъхьэмэ, зэхэзыхрэмэ къыпфадэнэп.
- Ары Iолъ...- кIэгъожьба озыгъэIон Умарэ ымакъэ 
къыхэщыгъ, ау зыгъэпэрэ къэбарым темыкIэу етIани къыухыжьыгъ: - Абэтэ Бэслъыные лIы хъарзынэр де-Скаси 
зыфэпIуагъэм пыщэгъу фэзгъэхъугъэр сшIэрэп...
- Де-Скаси, Умар,- Шъэуае игупшысэмэ къахэужьыгъ,- 
адыгэмэ къафэсакъы. Зэхэпхыгъэба, адыгэ гукIаер фыриIотыкIэу, Урысые пачъыхьэм фэтхагъэу аIуагъ.
- Зэхэсымхы хъуна, Шъэуай?! - Умарэ раIуагъэр 
игуапэу къыхэкуукIыгъ.- Ори апэ, Шъэуай, къэбарым 
сыщызгъэгъозагъэр, къикIыщтыр сшIэрэп нахь...- 
ПсынкIэуи хьакIэм риIуагъ: - Сицыхьэ зыкIытэмылъри, 
Пщымаф, тэ къытфэсакъы тэIо шъхьакIэ, зилIыкIо Урысыем 
блихэу, къэзэкъмэ аблэIэбыкIэу къытфигъэкIотэнэп сэIозы 
ары.
- Урысые пачъыхьэм тыфиубэу, къытэхъулIэрэр зэкIэ 
зилажьэр тэры ыIоу нэмыкI къэбари талъэныкъо щэзекIо. 
Пэшъукъ аIоу Абын лъэныкъом шыу шъхьаубатэ горэ 
къитэджагъэшъ, Шъэуай, де-Скаси ышъхьэ шIуихынэу 
ыуж кIэкIэу зэрефэ аIуагъ.
- Шъыдэу бэмэ ауж ит ар?! - Шъэуаий щхыгъэ.- 
ЗыкъыспэкIерэмыгъаф ыIуи, сэри ащ мызэу-мытIоу къысфаригъэIопщыгъ.
- Умыщх, Шъэуай,- Умарэ ыдагъэп,- зымафи къыосIогъагъ, джыри къыосэIо, ар зыгорэм къыпфегъэблын фай, 
лые къыуихын, фэсакъ.
- Къыфэзгъэблырэр нафэба,- Агоим къыушыхьатыгъ,- Шапсыгъэ Бамбэт. КъэошIэжьа, къызэрэсфэкIогъагъэр? Уишъэогъу джаурыгу хъугъэшъ, ышъхьэ сапашъхьэ 
къипхьэмэ, дышъэ сомитIу къыостыщт къысиIогъагъ.
- Ар зыIорэм ащыгъум иджэныкъо чъыIамэ дехы,- 
Шъэуае ыгу къэзгъэбырысырыжьыгъэ лъышIэжьым ынэ 
чанхэр къыригъэлыдыкIыгъэх,- мэзэ заулэ хъугъэшъ 
зысигъэгъотырэп. Ар Iофэп. Шъыд де-Скаси сызэрищыкIагъэр? Абэтэ Бэслъыные къысфаемэ, къызфиIогъэ мафэм 
ехъулIэу сыфэкIон, ау Урысые пачъыхьэм илIыкIо тазыфагу 
къызэрэдахьэрэр къызгурыIорэп. ЕтIани мары, гъатхэр 
къэсы, Умарэ тIэкIу сыдэIэпыIэ шIоигъуагъ... Пантелей 
къызэкIом, Бабунэ игушIуафэ ылъэ къытыригъэуцожьи, 
зегъэкIотэжьым, пIэм хэгъолъхьажьыгъ.
- Адэ сы пшIэн, дунаим тызыфит щыIэп,- Умарэ 
хьылъэу хэхьапщыкIыгъ, етIанэ къыIуагъ: - Гъатхэр 
къихьанкIэ джыри уахътэ щыI, осыр текIыгъэмэ, чIышъхьашъор къэлъэгъуагъ пIокIэ земыгъэгъэдел, ныожъIулъхьэ ос шъабэр ошъогум къыримытэкъохэу дунай зэблэхъур 
къэсыщтэп. Тхьамафэм джыри зытIо-зыщэ зыкъызэблихъущт. ЦIыфмэ урящыкIэгъэным нахь насыпыгъэ щыIэп. 
Къыоджагъэхэмэ, урящыкIагъ, сы къысфыряхьисапыр 
умыIо.
Унэпчъэ макъэм лIымэ ягущыIэ зэпаригъэгъэугъ.
Тэзэ Адыгэ пчъаблэм къызэрэдэкIэу сэлам къыхыгъ, 
иIэпэубыт хьакIэм къыщыригъэжьагъ.
- Фэсапщи, Пщымаф. Шапсыгъэ сыщыIагъ, унэм 
сызехьажьым, Умарэ хьакIэ зэриIэр тянэшыпхъум къысиIуагъэти, узэзгъэлъэгъун сIуи, сыкъихьагъ. Сыд уипсауныгъ, уищыIакI, Пщымаф? ГъэрекIокI, Пантелей ядэжь 
зэшъощэжьым, узэрэслъэгъугъ.
- Олахьэ арым, Адыг,- Пщымафи къыушыхьатыгъ, 
ау уигугъу шIукIэ зэхэсымыхэу щытыгъэп.
- Тхьэегъэпсэу сигугъу зышIыхэрэр,- зэхихыгъэр 
зэригуапэр Адыгэ ынэгу шъуашIо къыхэщыгъ, къыпигъэхъожьыгъ,- ау сигугъу язгъэшIын сэ джыркIэ зыкъослъэгъожьырэп.
- ДэйкIэ ябгъэшIырэп ныIа? - Умарэ къэупчIагъ.
- Алахьым ерэмыд...
- Шъыд уздэщыIагъэм щыкъэбар, Адыг? - нэмыкI 
гущыIэ тырищэхэ шIоигъоу Шъэуаий къэупчIагъ.
- Шапсыгъэмэ Власэ инэралым къаришIагъэр ашIошъхьакIу. Ау къэбарыкIи зэхэсхыгъэ.

--- Page 309 ---

- Шъыд къэбар? - гупшысэ хьылъэмэ зэпакIырэ шъхьэ 
онтэгъур Шъэуае къыIэтыгъ.- Тэрджэ дэгъуа дэя?
- Хэт ышIэра ахэмэ агу илъыр, Шъэуай,- къэбарыр 
ежь къызэрэпкъырыкIырэм рыгушхоу Адыгэ къыIуагъ,- 
Стрекалов горэ урыс пачъыхьэм Власэр къызэрэддэзекIорэр ригъэуплъэкIунэу къыгъэкIуагъ. Адэ сэ къэбарым 
шъущыгъуаз, Пщымафэ къышъуиIуагъ сшIошIыгъи...
- Апэрэу зэхэсэхы,- Пщымафэ къыIуи, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - де-Скаси иурыс пачъыхьэ мы кIымафэм 
зэрэфэтхэгъагъэм сыщыгъозагъ, ау илIыкIо къызэригъэкIуагъэр хьалэмэт. ЗыкъызэрэтфишIыщтыр сшIэрэп нахь.
Умарэ щхыгъэ:
- Чэм лъакъо шкIэ ыукIырэп - джары зэрэхъущтыр. 
Ежь урыс-къэзэкъ пащэхэр зэхэлъэдэжьынхэзы, тэ мысэ 
ташIынхэзы, зэбгырыкIыжьыщтых. Сы мы Iофым о узэреплъырэр, Шъэуай?
- Адыгэ-къэзэкъ Iофым изэхэфын,- Шъэуаий фэмыкIэщыгъоу къыIуагъ,- лIыкIом изэфагъэ ицIыфыгъэ 
елъытыгъэщт. Ау о зыфапIорэми, Умар, шъыпкъэ хэлъ. 
КIо, хъурэм теплъын.
- Адэ Хьасан-пашэм Пшызэ Iушъо къэзэкъмэ къыщырашIагъэр тыркуе пачъыхьэм къафигъэгъунэп,- Умари 
къахэгущыIагъ, игущыIэ къышъхьэщиIулIэжьыгъ: - Тыркуем 
иочылмэ сащыщэп, ау мамыр гухэлъкIэ шэсыгъэр къэзэкъ 
пащэмэ къызэраушъхьакIугъэр сыгу къеуагъ. Матвей 
атаманым, къызэраIорэмкIэ, цIыфыгъэ хэмылъэу щытэп, 
ар зыфишIагъэр мыры сIонэу сшIэрэп. Сэри ащ фэдэ къысашIэмэ сыдэнэп.
- Матвей атаманыр, Умар, зыгорэм фитыжь пшIошIа? - Пщымафи къахидзагъ.
- Пщымаф,- Шъэуае зыгъэгумэкIыщтыгъэр нэмыкIми 
ягущыIэ къегъэжьапIэ фэхъугъэм тыригъэзэжьыгъ: - Абэтэ 
Бэслъыные укъызфиIопщыгъэм уегуцэфагъэба? Шъыд 
зыфаер? Зыгорэджэ Бамбэт мы Iофым къыхахьэмэ сэIошъ 
ары...
- Бамбэт пIуи?.. Ар тихэгъошъхьэ мэз хэслъэгъуагъэ 
фэдэу къысщыхъугъ.
- Шъыдыгъу?!
- Нычхьап.
- Къыпщыхъугъа хьауми пшIэжьыгъа?
- ГущыIэгъу сыфэхъугъэп, сызелъэгъум, шыу кIалэ 
горэ игъусэу мэзым хэхьажьыгъ.

--- Page 310 ---

321
11 Заказ 028

--- Page 311 ---

- Пэшъукъ ары! - Зэгуцафэрэр ылъэгъугъапэ фэдэу 
Шъэуае къыушыхьатыгъ, зыкIэрыс дэпкъым пылъэгъэ 
Iэшэ-шъуашэмэ алъыIэбагъ.
Умари зиIажэзэ, гугъуемылI фэдэу къыIуагъ:
- Щыгъэт, Шъэуай. Мохэмэ запэтшIынэп... Мыдэ, 
джыри чэщыр кIыхьэ, къэбарыжъ горэм тыхэжъугъэдаIу. 
Къегъажь, гъунэгъур. Хьау пIомэ, ЕкIэнэкъуитIум, якъэбар 
къышъуфэсIотэн. ШъукъедэIу. "ГущыIэрэм пэпчъ "ЕкIэнэкъуитIур, ЕкIэнэкъуитIур" еIо, мы емынэм ыхьынитIум 
фэшъхьаф лIы щыIэжьба сэIо? КIэфышъэ Индар зыдэщыIэ 
чIыпIэ ЕкIэнэкъор щаIуагъэп. А зэшитIум ялIыгъэ зынэсырэр 
сэ афэсыушэтын" - КIэфышъэ Индар ыIуи, гъогу техьагъ.
КIэфышъэр щытхъу фалIэу, ау лъэбэкъу пэпчъ емыкIу 
фэшъхьаф къымыхьэу хэтыгъ. Щытхъухьэ ежьэмэ, мэхъэджагъэкIэ къыгъэзэжьыщтыгъ.
ШыуитIу игъусэу КIэфышъэр ЕкIэнэкъомэ ящагу 
дэхьагъ, шышIоIум щепсыхыгъ. Зи къапэгъокIыгъэпти, 
Орзэмэси Темыркъани зэрэдэмысхэр къагурыIуагъ, 
хьакIэщым ихьагъэх. ХьакIэщ джэныкъом машIом зыригъэоу чэтыужъыр дэлъыгъ. КIэфышъэм кIакIор зытырихи, 
пкъэужъыем пилъагъ, къамэр къырихыгъ: "Мыхэр хьэм 
къымылъфыгъэмэ, лIы афэдэ ихьакIэщ чэтыу рагъахьа" 
ыIуи, чэтыужъым ыпшъэ зэшIуигъэчъыгъ. Шъэо нэкъэрэ 
цIыкIу горэ хьакIэщым къилъэдагъэти, "ма, нанэ фахьи 
щыпс егъэшI",- ыIуи, ритыгъ.
- Ар шъыд мэхъэджэ зекIуакI шъыу! - Шъэуае ымакъи, 
ышъуи къыхихыгъ.
ЕкIэныкъо зэшитIур адэжь къызыкIожьыхэкIэ, янэ дэжь 
апэ ихьэхэу яхэбзагъэти, ным еупчIыгъэх: "Хэт, тян, 
тихьакIэхэр?" "СшIэрэп, ау хэт щыщхэми, хьэкIэ зэкIокIыгъэх. Чэтыужъыр къышIуабзи, уянэжъ щыпс егъэшI аIуи, 
шъэожъыем къырагъэхьыгъ". "КIэфышъэ Индар нэмыкI 
ар ышIагъэп. "Щыпс афэшI, тян",- ыIуагъ нахьыжъым. 
Ныом ыдагъэп, ау къо нахьыкIэри зэкIэкIуагъэп. "Тян, 
хьакIэм шIоигъор фашIэ хабзэ, амал иIэп".
- Аферым, шъуянэ лIэу шъукъилъфыгъ! - Агой Пщымафэ къыхэкуукIыгъ.
Орзэмэс хьакIэмэ адэжь ихьи, шIуфэс арихыгъ. ГущыIэгъу заулэкIэ Iанэри хьазыр къэхъугъ, къафычIахьагъ. 
КIэфышъэм игъуситIу Iанэм зыпэтIысхьэм, Орзэмэс къызэкIакIуи, пкъэужъыем еуцолIагъ. КIэфышъэр Iанэм хэмыIэ 

--- Page 312 ---

шIоигъоу тIэкIурэ хэплъагъ. "КIэфышъэр, къозэу уригъэшъыщтми ухэIэн",- Орзэмэс пхъашэу ыIуагъ.
Шъэуае щхыпцIыгъэ, Адыгэ жьы къымыщэжьэу къэхъущтым ежэ.
КIэфышъэм чэтыу щыпс Iулъхьэр фызэкIэмыхьажьэу 
тIэкIурэ щысыгъ, ау амал иIагъэп, ынапIэ ридзыхи, Iулъхьэр 
ригъэхыгъ. "Уянэ ищыпс шIыгъэ фэшIэшхо иI,- къыIуагъ 
хьакIэм,- ащ нахь тыхэIэшъунэп, бысым, темыгъэз".
Iанэр зырахыжьым, КIэфышъэр пчъэмкIэ плъи, къыIуагъ: "ХьакIэр шхахэмэ пчъэм еплъы аIуагъ, тэ тежьэжьын". 
Орзэмэс яупчIыгъ: "Адэ шъуилъэгъуни къэшъуIуагъэп?" 
КIэфышъэм къыIуагъ: "Тхьэуегъэпсэу, тилъэгъун къэплъэгъугъах". Орзэмэс ышнахьыкIэ Темыркъан IущхыпцIи, 
ариIожьыгъ: "Ащ ехъурэ лъэгъун шъуимыIагъэмэ, шъуибынми зы чэтыу шъуагъэшхыныгъи..."
ЕкIэныкъо зэшитIур зыгъэпыирэ пщы-оркъмэ КIэфышъэ 
Индар пагэри къахэхъуагъ.
Чэтыу щыпсым КIэфышъэр зыхагъэIагъэм тIэкIу тешIагъэу, оркъым шыу куп игъусэу тхьаусхэкIо бзылъфыгъэхэр 
зэрыз цуку горэм IукIагъэх. Зэрэхабзэу, бзылъфыгъэхэр 
кум къикIыгъэх. Шыухэри епсыхыхи, шыхэр яIэдэжьэу, 
бзылъфыгъэмэ ябгъукIуагъэх.
ЕкIэныкъо зэшитIум янэ бзылъфыгъэмэ ахэтэу КIэфышъэм ышIэжьыгъ, еджагъ: "Тян, зэ къылъыкIуат". Ныор 
бзылъфыгъэмэ къазыхэкIотым, КIэфышъэр екIуалIи, 
ышъхьац пигъэчъыгъ. "Сыда, сикIал, уихьакъэу стелъыр?" - 
ныор къеупчIыгъ. "Пкъохэр лIы дэгъух, лIыгъэ ахэлъ аIо. 
Арэу щытмэ, арэмыгъэгъу" - ыIуи, КIэфышъэр шэсыжьыгъэ. Орзэмэсрэ Темыркъанрэ янэ къырахыгъэ емыкIур 
зэрэзэхахэу, КIэфышъэм лъежьэнхэу запхъотагъ шъхьакIэ, 
ным афидагъэп: "Хьау, ар шъумышIэ, мыр къысэзышIагъэм шъулIымэ шъуIукIэщт. Алахь-Алахь, тянэ ышъхьац 
къыпиупкIыгъ шъуIоуи шъумыкуу, хизы сышъумышI. 
ШъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы".
Ар зыхъугъэм мэфэ заулэ тешIагъэу КIэфышъэм 
Бэслъыные хэгъэгу къыгъэзэжьыгъ, пщы Бислъан ПцIапцIэр 
шэсынэу зигъэхьазырэу къытефэжьыгъэти, шыу купыр 
гъогу дытехьагъ. Тыгъэжьы чъыIэр къапекIоу, Инджыдж 
псыхъо Iухьагъэх. Псыхъо гузэгур къабзэу, псы гъунэхэр 
IущтыкIыгъагъэх, мылы кIышъор мыжъоупцIэм фэдагъ. 
Бислъан ПцIапцIэр бэрэ ишы хэуагъ, ау шым зыригъани, 
фэхъыягъэп. Пщым иш мылым темыхьэ зэхъум, КIэфышъэр 

--- Page 313 ---

323
11*

--- Page 314 ---

къэгубжи, зыхэтмэ къахэлъэтыгъ. Ау мыл гъунэм зынэсым, 
ащ иши къызэтеуцуагъ. "Сисае коц мэтэ уасэп, сызтесыр 
хъодэмыхьэп, олахьэ уикIыным! - КIэфышъэм ыIуи, ишыкIэ гъогу афыпхыричыгъ. Сыдигъуи гъогупэр пхырызыхын 
фае пщыр, Бислъан ПцIапцIэр, губжыгъэу къызэтеуцуагъ. 
"Къэжъугъаз! КIэфышъэм къысиIуагъэм фэдэ цIыф еIуа! 
Сэра зиш хъодэмыхьэр, зисае коц мэтэ уасэр? Ар бзэгухьагъэба! ПщылIыкIэ мыщэфыгъэ сае сыдигъо сэ 
зыщыслъагъ? Сисае коц мэтэ осэнэу сыфэкъолIа! Ащ хабзэ 
темышIыхьагъэу, лъэбэкъу сыдзынэп!"
А чIыпIэ дэдэм хьыкумышIыхэм Iофыр ахалъхьагъ. 
"Бислъан ПцIапцIэм исае коц мэтэ уасэкIэ тхьэлъанэ пшIы на?" - аIуи хьыкумышIыхэр КIэфышъэм зеупчIыхэм, Тхьэ 
афиIуагъ, ау шыхьат иIагъэп, нэбгыритIу къымыгъотмэ, 
аукIынэу Iофыр аухыгъ. Бислъан ПцIапцIэм ЕкIэныкъо 
зэшитIумэ ацIэ къыриIуагъ.
КIэфышъэм зыхэмыкIыжьын лажьэ зэрэхэфагъэр 
гурыIуагъ, ыгу къэкIодыгъ. "Сыдэу хъумэ зянэ сыушъхьакIугъэ зэшитIумэ адэжь сыкIощт, сыкъаукIын. Ау сэркIэ тIури зы: ахэр шыхьат къысфэмыхъухэмэ, мыдырэхэм 
сшъхьэ шIуахыщт. Лажьэр сыжэ къысфихьыжьыгъ, сыкIон".
ЕкIэныкъо зэшитIур дэмысэу джыри КIэфышъэр къытефагъ. Чэщ-зымафэ яжагъэу зэшитIур къэсыжьыгъ.
ЕкIэныкъо зэшхэр хьакIэм дэжь зехьэхэм, илъэгъун 
къариIотагъ: "ГъэрекIо гъатхэ щакIо горэм дэнэ шэкI ыIыгъэу пщы щагум къыдэхьэгъагъ. Гуащэр шэкIмэ захаплъэм, 
илIы сэяпхъэ фишIынэу данэ горэм енэцIи, къысигъэджагъэх: "Мы данэм пщым пае сенэцIы, сщэфына? Коц матэ 
нахьи риIуалIэрэп". "Бэу сэепхъэ дах",- зесэIом, коц 
матэкIэ ыщэфи, пщым сае фишIыгъэу щыгъ. "Сиш хъодэмыхьэп" зыкIэсIуагъэр пщым ишы хъодэмыхьэ тамыгъэ 
телъыти ары. А шыр фэмыф лъэпкъ. Ау гуащэр хэт ышIэрэ 
къызэрэчIэкIыщтыр, бзылъфыгъэти, шыхьатэу сфэгъэлъэгъуагъэп. Джары сыкъызфэкIуагъэр".
ЗэшитIур янэ еупчIыжьыгъ. "Ащыгъум шыхьат 
шъуфэхъу",- къариIуагъ. "Тян, а зыр тфэшIэнэп". Ным 
къариIуагъ: "Хьау, шъуипый шъуешIунэу ащ къизгъэкIырэп. 
Зэу КIэфышъэр шъуушъхьакIущт, ятIонэрэу пщы нэIуагъэу 
Бислъан ПцIапцIэр дэшъуушъхьакIущт. ШъудакIоу къызышъуушыхьатырэм, пщыр фэмыхъоу гуащэм 
еупчIыжьымэ, Iофым ылъапсэ къыриIожьыщт. Джар 

--- Page 315 ---

жъугъэцакIэмэ, КIэфышъэ оркъыжъыр шъуипыишъ, пыим 
зэрэдэзекIохэ хабзэу шъудэзекIожь".
ЗэшитIур КIэфышъэм гъусэ фэхъугъ. КIэфышъэ Индар 
ыIуагъэм шыхьат фэхъугъэх. Бислъан ПцIапцIэр 
къыхэкуукIыгъ: "АI-анасын, хьэм сишхи... ЕкIэныкъо 
зэшитIумэ КIэфышъэр къаукIыным сежэзэ, сэ сыкъаукIыгъ".
КIэфышъэм хьыкумэшIымэ тыралъхьагъэр тырахыжьыгъ, ау Бислъан ПцIапцIэм имыоркъыжьынэу къатIупщыжьыгъ.
"ПкIэнчъэу нэкъокъогъу шъусшIыгъ, шъощ нахьылI 
сырихьылIагъэп,- КIэфышъэм ЕкIэныкъо зэшитIумэ ариIуагъ.- Сыпсаоу сыщыIэзэ сышъуукIыгъах. Шъушэсмэ, 
шъуилъэрыгъыпс сыубытэу, шъуепсыхымэ, шъуишыIупIэ 
сIыгъэу егъашIэм сышъуигъусэн, Iэрылъхьэ зышъуфэсэшIы".
ЗэшитIур янэ зеупчIыжьхэм, игъо афилъэгъугъ: "Ащ 
шъуезэгъ, пщы зыукIырэми лъэуасэ ытыжьмэ къэнэжьы. 
Хэт иоркъ лъэуасэкIэ зитыжьыгъ! КIэфышъэм зыкъышъуетмэ, шъуштэ. Аш нахь щытхъу шъо къыжъудэхъужьынэп, сикIалэх".
ЕкIэныкъо зэшитIур къезэгъыгъ. Бэслъыные оркъ 
КIэфышъэ жъалымыр зэшитIумэ яшыIупIэ Iыгъэу, яIофтабгэу къэнэжьыгъ... "Джары, сшынахьыкIэ лъапIэхэр, 
шъуезгъэзэщыгъэми,- Бэджэкъо Умарэ итхыдэ кIэух 
къыфишIыжьыгъ,- ЕкIэныкъо зэшитIумэ къэбарэу 
апылъыр..."
- Сыд пае тебгъэзэщын,- Пщымафэ къыIуагъ,- ЕкIэныкъо зэшхэр лIыгъэнчъагъэхэп, ны Iуши яIагъ, хигъэукъуагъэхэп, лIыгъэ зэраригъэхьагъ.
- Джары щэIагъэ зыхэжъугъэлъ зыкIаIорэр,- Тэзэ 
Адыги къыдыригъэштагъ, зи къэзымыIоу зышъхьэ еуфэхыгъэу щысыгъэ Шъэуаий еплъыгъ, Умари фыреплъэкIыгъ. 
Пщымафи IугушIуагъ, нахь егъэдыкъылIэгъэ-пыупкIыгъэкIэ 
къыухыжьыгъ: - Тэ, адыгэхэм, зэ мокIэ зытэдзы, зэ мыщкIэ 
зыкъэтэдзыжьы. Муары, Пшызэ загъорэ къыддэхьащхэу, 
загъорэ къыткIэнакIэу ипсыор зэрыхьхэмкIэ мыгузажъоу 
адыгэ-къэзэкъ нэпкъитIумэ адэчъы.
- Ар загъорэ зэщафэуи аушIоеуи къыхэкIы,- Iофышхо 
зыримыгъэшIы фэдэу Умари къыIуагъ,- псыхъо гупсэфэп 
ари...
- Адэ арба сэри сIорэр, Умар,- Тазэм ынэхэр къэфэбагъэх.- Адэ, Шъэуай, о зи къапIорэпи?

--- Page 316 ---

- Шъыд къэсэбгъэIон, сшынахьыкI,- Шъэуае щхыпцIыгъэ,- тибысым къытфиIотагъэм лъапсэ имыIэу щытэпщтын... Шъыпкъэба, Умар?
- Ащ нахь шъыпкъэ цIыф ыIожьынэп,- Умарэ къыIощтыми фэхьазырыгъ,- ар бэмэ афэгъэхьыгъ, адыгэ 
щыIакIэм къыхэхъухьэгъэ шъыпкъ, къызэхъулIагъэри 
сшIэщтыгъэ, синэIосагъ ыIозэ, сятэ къыIожьэу бэрэ зэхэсхыгъэ.
- Адэ къэбар нэкIыр бэгъашIэп, купкI зыхэлъыр лIэшIэгъумэ къялыжьы,- пчыхьэшъхьэ зэхэсыгъом Агой 
Пщымафэ кIэух къыфишIыжьыгъ.
Тэзэ Адыги ащ къыгъэтэджыжьыгъ:
- Олахьэ чэщ кIасэ хъугъэм, нэфлъэшIу шъукъекI.
Шъэуаий къэтэджыжьыгъ, Умарэ къыIуагъ:
- Моу гъунэгъум зыгорэ есIо сшIоигъу...- Лъэгуцэм 
зытехьэхэм, ишъэф ышъхьэ фырихыгъ: - Тихэгъуашъхьэ 
щыплъэгъугъэ хъырцыжъитIур сыгу рихьрэп... Уихьэ 
тIупщы, тэ тыери стIупщыщт. Чъыеми зыремыгъэкIып...
III
КъокIыпIэ тхышъхьэ мэзым ичъыг шъхьапэмэ нэфылъэр 
къадэкIошъэен гухэлъ джыри иIагъэп шыуитIур Къайхьэблэ 
хэгъуашъхьэм зыIокIхэм. Тхышъхьэ лъагэм дэкIыжьхи, 
мэз Iапчъэм зычIэкIхэм, Шъэуае къыIуагъ:
- О сшIэрэп, Пщымаф, ау сэ нычэпэрэчэщым сынапIэ 
къефэхыгъэп.
- Сэры шIэ,- зэхихыгъэр игуапэу Агойми къыIуагъ,- 
нычэпэ къызэрэсэхьылъэкIыгъэм фэдэу чэщ къэсшIэжьырэп.
Пщымафи сэщ фэдэ гумэкIылэ гор, Шъэуае гукIэ 
ыIуагъ. Ныбджэгъугъэ-шъэогъугъэр тазыфагу къызыдэтэджагъэм щегъэжьагъэу гуцафэ зыфысигъэшIыгъэп. 
Бамбэт иIордэгъэзагъ, иочылыгъ сIощтыгъэ шъхьаем, 
Шапсыгъэ нэс къикIи Абдзахэ къысфэкIуагъ. Тигупшысэхэр 
къэзэкъхэмкIэ зэтемыфэ дэдэхэми, сызэрыфэгъэ чIыпIэм 
елъытыгъэу сыкъызэхешIыкIы, есIони, къысиIони тэгъоты. 
Ыгу зэмыIун горэ къыздилъэгъуми, сэ сызэрэфыщытэу 
ежьыри къысфегъэгъу. Васюринскэм къэзэкъмэ адэжь 
уишъэогъу къыддэкIогъагъэп еIошъ, загъорэ Умарэ къысфедзы. Сыд пае цIыфыр егъэзыгъэкIэ зепщэн? Пщымафэ 
фэдэба Адыгэ? Ащ игупшысэ Пщымафэ игупшысэ бэкIэ 

--- Page 317 ---

текIы - къэзэкъи тыркуи ищыкIагъэп. Агоим къыIуапэрэп 
шъхьакIэ тыркумэ къакъонэжьынэу къышIошIымэ, хэукъо.
Шъэуае игупшысэхэр щигъэзыий, Пщымафэ ичэщмычъые къытыригъэзэжьыгъ. 
- Сэ сызымыгъэчъыен къэбар Абэтэ Бэслъыные къысфыуигъэхьыгъ шъхьакIэ, о шъыд шъхьэуз уиIагъэр?
- Ыджа уишъхьауз дэд,- ежэщтыгъэ пIонэу Пщымафи 
къыриIожъыгъ.- Абатэм сыкъызэрэпфиIофытагъэр арэп. 
Ыджа шыуитIоу Тазэм ылъэгъугъэмэ сагъэтынчыгъэп, 
ялъэмэкъэ шъэф нычэпэрэчэщым стхьакIумэ икIыгъэп.
- СшIагъэ арэу зэрэхъутэр...- Шъэуае шым елъэдэкъэуагъ, ригъэлъэхъугъ, чъэм хэтэу игущыIэ зэпигъэугъэп.- Сшъхьэ сшIоIофыжьыгъэп, хъырцыжъитIур къытэгуаоу, Умарэ ихапIэ лыгъэ къырадзыкъомэ сIозэ, гугъу 
сыхэтэу чэщыр исхыгъ.
- Шъэуай, орырэ сэрырэ зын тыкъилъфыгъа сэIо! 
Ыджар дэдэр ары сэри нычэпэ сшъхьэ илъыгъэр.
- Зын тыкъилъфыгъа зэрэпIуагъэр лъэшэу сигуапэ,- 
Шъэуае иш илъэхъу щыригъэгъэкIагъ,- ау къыздызепхьэрэ 
шъэогъугъэр зыпэсшIын дунаим тетэп. СIорэ пшIошъ 
хъутымэ, сшыджи, сишъэогъуджи, сигугъапIэджи усэлъытэ.
- Сыд пае сшIошъ мыхъун, тхьэуегъэпсэу, ыджар 
дэдэр сэри сыгу пфилъ. Ау нибжьи къыуамыIуагъэ горэ 
сэри къыосIон.
- Ы-ы! - Шъэуае иш къызэтыригъэуцуагъ.
- НекIо, некIо,- Пщымафэ къэуцугъэп,- сэ къыспэпшIын 
цIыфи дунаим тэмытэу умыIо. Сисур ыцIэу хэт дунаим 
пфытетыр?
- Агоир, олахьэ сыкъэуубытыгъэм...- Шъэуае щхыпцIыгъэ, ау ардэдэм зыкъишIэжьыгъ: - Хъулъфыгъэ Iофмэ 
бзылъфыгъэр ахэмыгъэкIуакI.
Гугъу фемылI фэдэу Агоим къыIуагъ:
- Пщысымыгъэгъупшэжьы сшIоигъуагъ.
- Е-о-ой, Пщымаф, Сисурэ ыгу илъым сыщыгъуаз 
сIомэ, усэгъапцIэ, ау спэIузгъэкIотыгъэмэ МыхьамэтДжэрые тхьамыкIэм икIодыкIи ащыщ. ЗэкIэри зыпкъ 
къикIыгъэр Бамбэтыжъыр ары. КъысфеIопщы, къэбархэр 
къысфарегъэхьы, ыуж сызихьэрэм, зысшIуегъэбылъыжьы...- гуплъыгъэр къышIутекIоу Шъэуае шым зырыригъэтIагъ, онэгум зыриIэтыкIи, мэзытхыр къызэпигъаджэу, 
ошIэ-дэмышIэу кууагъэ: - ПаIо пщыгъэу уянэ укъилъфыгъэмэ, лIыгъэ горэ пхэлъыхэмэ, Бамбэт, ныбжьыкъум 
фэдэу сауж уимытэу мэзым къыхэкIи, сапэ къиуцу!
- Шъэуай! - Пщымафи шым жэдэIагъ.- Сыд, бэйтэмал, къыохъулIагъэр! АщкIэ Бамбэт зыкъебгъэшIэжьынэу 
огугъэмэ, ухэукъо.
- Сыхэукъоми,- нахьи нахь лъэшэу Шъэуай кууагъэ,- 
сыгу филъыр есэIо. Шыбгъэрэ сэшхо ихыгъэрэджэ сигъогупэ къыщыспэрэуцу!
- Щыгъэт, Шъэуай! - Агой Пщымафэ ыдагъэп.- Гъогууанэр тапэ илъэу джэгуалъэм удэмыджэгу.
- Олахьэ ари тэрэзым,- Шъэуае зыкъишIэжьыгъ, гум 
къыпылъэдагъэр зэришIагъэмкIэ, кIэгъожьба уигъаIоу, 
зиухыижьыгъ: - сызгъэгумэкIырэр жэм къысшIудэкIыгъ. 
Загъорэ, зэрэхъури сымышIэу, къыстемыфэхэрэр сIэкIашIэ. 
Ау Бамбэтыджэ, шъыд сшIагъэджи, сыкIэгъожьытэп. Тхьэ 
нахь сымышIэу сищыIэныгъэ зэтыричыгъ.
Узщылъэпэощтымрэ узгъэлъэпэощтымрэ пшIэщтыгъэмэ, Пщымаф гукIэ ыIуагъ, ащ фэдэу Бамбэт 
къычIэкIыжьыныр сэри сшIагъэп. Адыгэгур дэсIыгъэу 
сыкъыдекIокIыгъ. Анахь мыхъун тшIагъэми, адыгагъэм 
фэтшIагъэу, ащ тыфэпсэугъ тIомэ къедгъэкIузэ, зыкъэтыухъумэжьыщтыгъэ. Сыдэущтэу тыпсэугъэми, о къыуишIагъэм фэдэ къыздызэрихьагъэп, тызэфэдэгъугъэкIэ 
арэп, тызэфэгубжэуи тызэшIужьэуи къыхэкIыгъ, ау джы 
сегупшысэжьыгъ, къызгурэIо, сыд фэдэу тызэфыщытыгъэми, ыгу илъыр сигъэшIагъэп... Зэ, зэ, гъэрекIо къэзэкъмэ 
темэным тызычIырагъахьэм, Бамбэтрэ сэрырэ тызэгъусагъэба, сыдэущтэу а чэщым тызэгозынэу хъугъагъа? 
Тызэготэу тызэдачъэщтыгъэ, зымыгъэкIод къысиIощтыгъ. 
Къэзэкъхэр сэшхо ихыгъэкIэ къытпэгъочъыхэ зэхъум, 
зыдэхъугъэр сымышIэу бзэхыжьыгъагъэ... Сыд сэIо ыко 
уIагъэу къыгъэзэжьыгъэ пэтзэ сшъхьэ къыфихьэхэрэр? 
Бамбэт цIыф хъатэп, къэрар иIэп шъхьакIэ, лIыгъэ хэлъэп 
сфэIощтэп. Ау сэ сызгъэгумэкIырэр фэшъхьаф, къыуишIагъэр, Шъэуай, пщызгъэгъупшэжьын Iоф джы зыуж 
итыр. Зэ Сисурэ пытапIэм къыдэкIыжьэу Лъэустэнхьаблэ 
къыгъэзэжьыгъот оIо... Бамбэт фыуихьисапыр зэшIопхыфэ 
Екатеринодар дэсымэ гушIо...
- Талъэныкъу, Агоир, уигупшысэ зынэсыгъэр? - 
Шъэуае зигъэсэмэркъэузэ, онэгум зизыушъэфэгъэ гъусэм 
еупчIыгъ.

--- Page 318 ---

- О пкIэрыкIэу чыжьэу кIуагъэп,- гупшысэ зэшъхьащычъымэ къызэрэхащыжьыгъэр Пщымафи игуап.
- Зэрэхъурэмджэ, уигупшысэхэр чыжьэхэми, уилъэрыгъ къызнэсэу укъызгот.
- Къытэбгъэфагъ. "СищыIэныгъэ зэтыричыгъ" зыфэпIуагъэм сегупшысагъ...
Пчэдыжь тыгъэр джыри тхышъхьэ мэзым къыкъоплъын 
гухэлъ имыIагъэми, шыуитIур чапэм дэкIуае къэсми дунаим 
ишъэф зэхашIэ. Жьыбгъэ макIэу къыкIэпщырэр чъыг 
шъхьапэмэ къячъэхышъ, гъогубгъум зыщыретэкъухьэ, 
гъэрекIорэ къурэ шъхьэзакъохэр егъэсысы. Гъатхэм икъэсыгъу, бзыумэ яIушъэшъэ макъэ тыгъэ нэгуплъыр къушъхьэ шыгум шIэхэу къызэрэкъоплъыщтыр къыуегъашIэ. 
Мэкъэ зэфэшъхьафкIэ мэзыри къышъхьэщыкIотэрэ мафэм 
пэгъокIы: чыжьэкIэ, тхьаусыхэ зыригъэшIэу, бзыу горэ 
къэджагъ, нэмыкI мэкъэхъу ишъугъи ащ пэджэжьыгъ. 
МэзыкъуитIумэ ящырхэр ягъусэу шыумэ ягъогупэ зэпачыгъ. 
Шъэуаерэ Пщымафэрэ ахэмэ нэшIукIэ яплъыгъ нахь, яIашэ 
лъыIэбагъэхэп - дунаим терэтых, ясабыйхэри арэпIух.
Тхышъхьэм ехыхэзэ, Шъэуае къымыIон ылъэкIыгъэп:
- Тиныбжьыкъухэр джыри тауж итхэджэ сенэгуе.
- Олахьэ, Шъэуай,- Агоим къыхихыгъ, уигумэкIыкIэ 
непэ къыопэсыгъэп.
- СыгумэкIыхэрэп, сэгушIо нахь.
- Сыд гушIуагъу хъырцыжъмэ къыпфахьыгъэр?
- ХъырцыжъитIу Къайхьаблэ къыдэтщыгъ, Умар ипчъэIупэ къыIутщыгъ. Сэ спкъы къикIэу зыми сиягъэ езгъэкIы 
сшIоигъоп.
- Ар дэгъу, цIыфыгъ, Бэджэкъо Умари Тэзэ Адыги 
лIыгъэнчъэхэп... Ау зышъхьэ тымылъэгъурэмэ ягугъу 
зэрэпшIы зэпытырэр...
- ПшIошъ мыхъумэ,- Шъэуае щхызэ, гъогум дэхыгъ, 
мыжъо къогъу зишIыгъ,- моу дэплъый, таIэкIэкIыгъ ашIошIэу, тхышъхьэм къытелъэдэтых. Ар зымыхъуджэ, сиIуагъэ сэшкыжьы.
- Муарых! А слъэгъурэмэ зыгъэнэгъоджэ Iоф яIэп.
- Еплъ ямыIэмэ,- Шъэуае мыжъо къогъум зыкъокIым, 
Бамбэтыдыхэм мэзым зыхадзэжьыгъ.
Пщымафэ щхыгъэми, шыухэр шIокъэрэбгъагъ:
- Адэ къангъэбылъ шъузэдешIэу шъухэтыщта?
- Апэ тIэсхъапIэ ифэтым тешэ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Бамбэт ишэн ори дэпIыгъ?

--- Page 319 ---

- Шъыд синэIосэ къэзэкъмэ аIорэр?
- Ахэмэ Iаджи аIо, о нахь пшIэн.
- Тыгъужъымэ уахэтмэ, амакъэджэ быу, ыджары, 
Умарэ иIуагъэу, сикъонакъ къэзэкъмэ аIорэр,- лъэхъу 
псынкIэ-гугъуемылIыкIэ Шъэуае игъогу техьажьыгъ, 
заулэрэ чъагъэхэу къыголъэдэжьыгъэ шъэогъум къыIуагъ:
- Тауж итыхэр ттхыцIэ къеплъэх.
- Зыгъэрэхьат,- ушъхьакIун хэмылъэу Шъэуае къыIуагъ,- зыпари ттхыцIэ къиплъэжьырэп.
- Хэт къыпфиIопщыгъ? - Пщымафи Iофы зыримыгъэшIэу къеупчIыжьыгъ.
- Мэфэщэджагъом тIо зыкъэзыгъэлъагъорэмэ Бамбэт 
ащыщэп, пщыгъупшэжьыгъа изекIуакIэ?
- Ари шъыпкъэ, ау мощ ыгу непэ щэ-плIэ зэокIы, 
ышъхьэ къихьащтыр сыдым фэтшIэн. Мы гъогум фэшъхьаф 
тхышъхьэм къехыпIэ иIэп, уапэтIысыни тIури IуебгъэхынкIэ 
тIэсхъапIэ.
Шъэуае щхыпцIыгъэ.
- Сыд узфэгушIорэр?
- Бамбэт делэ пшIошIа? Ыджа угу къэкIыгъэ тIэсхъапIэм 
ар тауж ригъэкIыжьыгъ. Ау ащ къикIырэп тымысакъыныр.
Шыухэр зэмышэкIожьыщтыгъэми, абдзэхэ къушъхьэмэ, чэщыкIи, мафэкIи уахэтыныр щынэгъончъагъэп. 
Мыжъо къогъуи, гъогу къэгъэзэгъуи, чъыг гъумышIуи шIу 
зыгу имылъэу къакъокIыщтыр къэшIэгъоягъ. Сыд фэдэ 
лIыгъэ пхэлъми, унэ къыкIэIабэрэр зыщымылъэгъущт 
мэзахэм укъызхэзыжьырэм гур зэрэрэхьатыжьырэм 
фэдэу, щэджагъо мыхъоу Шъэуаерэ Пщымафэрэ къушъхьэм къыхэкIыжьхи бжъэдыгъу чIылъэ тешъом къихьажьыгъэх, нэмыкI дунай къытефэжьыгъэхэ фэдэуи къащыхъугъ.
Ошъогум зы пщэ гъощагъи имытэу тыгъэпсы маф. 
Осыр бэмышIэу зышъхьащыткIухьэгъэ чIыгур зэрэмыгугъэнчъэр ичъыг пцIанэмэ, иуц гъугъэмэ, итемэнылъэ 
тхьэпэнчъэмэ, ипсыхъо мылынчъэмэ къаIуатэ. Къушъхьэм 
щыкIэпщыщтыгъэ жьыбгъэ чъыIэ макIэр, игъогу зандэмэ 
атепшъыхьагъэщтын, джыри мыщ къэсыгъэп. Непэ фэдэу 
мэфэ заулэрэ фэбэщтмэ, бжъэдыгъу дунаир зэмышъогъубэкIэ къызэкъоущт.
- Бжъэдыгъу дунаир щыдах,- Шъэуае къыIуагъ.
- Шапсыгъи, тхьамыкIагъо къырамыхьэгъагъэмэ...- 
Пщымафи игумэкI къышIудэоягъ.

--- Page 320 ---

Сыд тIуагъэми, тшIагъэми, Шъэуае гукIэ зэриIожьыгъ, 
ащ нэмыкI цIыф лъэпкъ дунаим темыт фэдэу, а зы адыгэ 
гупшысэм текIужьы - тэгъашIо, тэгъае. Зыгорэм идагъо 
тэлъэгъу, IупшIэ фэтэшIы, ынэ кIэтэIотэжьы нахь, тэ тщыкIэрэр зыхэтлъэгъожьырэп, тылIыхъужъ, тышъыпкъаIу, 
тылэжьакIу, адырэхэр къэрабгъэх, пцIыусых, армэух. Ащ 
фэдэ хъун ылъэкIыщтэп. Хэтырэ лъэпкъи зэрэфэукIочIэу 
шIугъэр къызэригъэбэкIымэ, щыкIагъэр зыпигъэтэкъузэ 
мэпсэу. Ау узэрэфаеу зэкIэ хъущтыгъэмэ? ЩыIэныгъэм 
шIури, ери къыщызэдекIокIы. Джэмышх къызыщаштэрэм 
шъэжъыери щырящыкIагъ, машIоми псыр рагъэстыры, 
псыми машIор рагъэкIуасэ. "ЦIыфым ищыIакIи дунэе 
зэблэхъум яхьщыр, зэ къыщесы, зэ къыщещхы, зэ къыщэфабэ, зэ къыщэучъыIы" Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэм 
ыIо зэпытыщтыгъэ, цIыф Iушыгъ, цIыфышIугъ. Сыадыг, 
сыкъэзэкъ, дин зэфэшъхьаф тэлэжьы ыIощтыгъэп. КъызхэкIыгъэр ыгъэлъапIэщтыгъэ, зыхэхьагъэмэ уасэ афишIыщтыгъ. Къэзэкъмэ зэрагохьэгъагъэр ары фамыгъэгъущтыгъэр... Сэри ащ пае Iаджыри ыгу сыхэуIэу къыхэкIыгъ, 
Бамбэти имэхъэджагъэ ащкIэ ыгъэфедагъ. Тырку султIаным фимышIагъэр, адыгэ бетэмал, о пIашъхьэкIэ рыуагъэшIагъ. Тэ етIани адыг, къэзэкъ тэIошъ тызэпыджыжьы…
Шъэуае зыкъыримыгъашIэу Пщымафэ фыреплъэкIыгъ.
Сэщ фэдэу, мыщи фэмыухын Iаджи ышъхьэ илъэу 
къычIэкIын, Шъэуае ыIуагъ. Ары, шапсыгъэмэ арашIагъэр 
тхьамыкIэгъошху. Власов генералыри,- де-Скаси ыIуымыIоми,- зафэп, зэ орэуцужь, ушъхьагъу лъыхъукIэ 
заулэрэ идзэ Пшызэ къызэпырищыгъ. Адыгэ куп талъэныкъокIэ къызэпырэкIы оIокIэ, сыд сабыймэ, бзылъфыгъэ мэ, нэжъ-Iужъмэ ялажьэр? Узфырикъущтым упэуцужьмэ - 
лIыгъэ. Адэ Къылыщтыку темэным хэкIодагъэмэ апае 
ямысагъэ зыдашIэжьыти, итхьамыкIагъо хэти ыгъэежьзэ 
игукIае егупсэфылIэжьыгъ нахь, ятхьаусыхэ зыми рахьылIагъэп. Темэным къэзэкъмэ тыхаукIыхьагъ, тыщагъэунэ хъугъ 
зыIуагъэхэри щыIагъэх, ау ахэмэ амакъэ, тыдэкIи къерэкI 
фаеми, зэфагъэм зыригъэIэтыгъэп. Мыщ ыпэкIи, адырэ 
къихьагъухэмкIи Власовым шапсыгъэчI ришIыхьагъэр тхьамыкIагъу, къыбдесэгъаштэ, Пщымаф, ащ пае угу къысэмыгъабгъ, анахьышIу слъэгъурэми ар фэсыдэнэп. Къэзэкъхэм тэркIэ ягухьэ-гужъ, яжьалымагъэ зыфэдэр 
сынитIукIэ слъэгъугъэ, сшъхьэкIэ зэхэсшIагъ. Ау тыгу 
зыфэмышIу къэзэкъхэр, тэ тызэрэзэфэмыдэу, зэфэдэхэп. 

--- Page 321 ---

Анфисэрэ Пантелейрэ язакъоми, Бамбэтрэ Пэшъукърэ 
апэ къэсэштэ. Анфискэ пшъэшъэжъыем игукIэгъурэ ихьалыгъу такъырырэ гъэрыпIэр сэзгъэщэчыгъэр. Сыд 
къыщысаIуа гъэми къыщысашIагъэми, сыгу язгъэбгъэныр 
къыстефэрэп, анахь хьэ Iасэми ыкIэ узытеуцорэм, къыоцэкъэщт...
- Шъэуай, сыпфэгушIо,- шыуитIур тхышъхьэм 
зытехьэм, Пщымафэ къыIуагъ.
- Шъы пIуи, Пщымаф? - Шъэуае игупшысэмэ 
къахэужьыгъ.- ГушIуагъо джырэджэ слъэгъурэп.
- Модэ къэзэкъ чылэхэба Пшызэ нэпкъ къытещыхэрэр?
- Ары,- Шъэуае шхомлакIэр къыкъудыигъ,- ухэукъуагъэп, къэзэкъ чылэх. Уфаемэ, ацIи къыпфесIон.
- ЯсшIэн щыIэп! - Джы сэмэркъэу хэмылъыжьэу 
Пщымафэ къыIуагъ.
- Шъыд пай уимыщыкIэгъэн,- "сыпфэгушIо" къызкIыриIуагъэр джы Шъэуае къыубытыгъэу Пщымафэ есэмэркъэужьыгъ,- сэри ар зэгорэм сIотыгъ. Уапэджэ 
мыжъор умыдзы, уелъэпэожьыт зэраIорэр шъыпкъэ.
- Ашъыу, сынэмэ къэзэкъ чылэхэр къапэшIофагъэти, 
уигупшысэмэ уахэзгъэшъхьаукъэнэп сIуи, гухьа-гужъ 
хэмылъэу къэсIуагъ,- Пщымафэ ичIэгъычIэлъ сэмэркъэу 
хигъэкIокIэжь фэдэу зишIыгъ,- уимыгуапэмэ, егъэзыгъэп, 
уемыплъ.
- УкъысэлъэIугъэджи ар сфэшIэнэп, Пщымаф,- 
Шъэуае ымакъэ къышIуефэхыгъ, хэщэтыкIыгъ,- мо къэлъэгъорэ чылэгъуищым языр Васюринск - мэзищэ гъэрэу 
сызщаIыгъыгъэр ары...
- Джы уикъонакъхэр зыдэсхэр ары,- гужъ хэмылъэу 
Пщымафэ къыIуагъ.
- Сэ сизакъоп, Умари икъонакъых.
- Ар шъуIозэ, тызэряжъугъэпхъощт...- Пщымафэ 
гъумтIымызэ шым елъэдэкъэуагъ.
Лъэхъу цIыкIум тIэкIурэ хэтыгъэхэу Шъэуае къыIуагъ:
- Абэтэ Бэслъыные ибэрэскэшхо пIалъэ къэсынджэ 
джыри уахътэ щыI. КъыомыхьылъэкIытмэ, чыжьэп, муары 
къэлъагъо, Васюринскэ лъэныкъомджэ тыребгъэкIокIыгъэмэ, сигопэтыгъ.
- Тыдэхьанэуи? - Пщымафэ шыр къымыгъэуцоу 
къэупчIагъ.
- Пшызэ нэпкъ тырекIокIыгъэми сезэгъытыгъэ.

--- Page 322 ---

- О лIыр къэзэкъмэ укъаушхъухьагъэкIэ сенэгуе...- 
мэкъэ шъабэкIэ джы Пщымафэ къыIуагъ.
- Ащ фэдашъо къыстеоштэмэ, къызэрэпшIошIэу 
орэхъу...- Шъэуае къыфадзыгъэм къаигъэгъэ шъхьаихыгъэ пигъохыжьыгъэп, къыраIожьыщтми дэгуIэщтыгъэп.
- Аущтэу оIомэ, Шъэуай, узгъэрэзэн,- тIэкIу тешIагъэу 
Агой Пщымафэ къыIуи, къэзэкъ чылэр къызщылъэгъорэ 
лъэныкъомкIэ шым дыригъэIонтIэхыгъ,- мыщ ыпэкIи, 
Пантэлай афэшъущэжьы зэхъум, Умарэрэ орырэ шъузэхэсшIыкIыгъагъэп... Сыд сэIо ти Пшызэбгъу тырекIокIыкIэ 
къэзэкъмэ къыташIэн алъэкIыщтыр!.. Чэщыри Пщыкъуйхьаблэ синыбджэгъужъым дэжь щитхын. НекIо, ащ пае 
угу хэзгъэкIынэп. Бамбэтыжъми тызэфэчъыIэу къышIодгъэшIынэп.
Пшызэ Iушъорэ абдзэхэ чIыгумрэ азыфагу шы лъэхъу 
мыгузажъокIэ мэфэныкъо нахьыбэ дэмылъыгъэми, мыщ 
гъатхэр щынэмыкIыгъ. ШыуитIур къызхэфэгъэ щэджэгъо 
мафэм ишъэбагъэ тыдэкIи щыолъэгъу: тыгъэопIэ чIыпIэмэ 
къахэплъын езыгъэжьэгъэ уцыпэ шхъонтIэ чан цIыкIухэр 
къахэгушIукIы, псыхъом игушIогъо чъакIэ къыхэпсы, инэпкъ 
джабгъу лъагэ иIуплъи хэолъагъо, ащ тет шъэожьые- пшъэшъэжъые зэрэгъэджэгумэ амакъэ къахэтэкъукIы, бзыухэ ри, анахьэу пцIэшхъо къэсыжьыгъакIэхэр, псышъхьашъом 
теджэгукIых зыми емыупчIыжьхэу, зыдэбыбырэр яунаеу 
Пшызэ къызэпырэлъэтых, зэпырэлъэтыжьых. 
Васюринскэ псыикIыпIэм пэчIынэтIэ адыгэ нэпкъ тешъом 
шъэожъыехэр зыщыджэгухэрэм дэжь Шъэуаерэ Пщымафэрэ къыщыуцугъэх.
- Тыкъалъэгъурэп, сярэджа? - тIэкIу щытыгъэхэу 
Пщымафэ къыIуагъ.
- Бащэ, гъэджэгух...- Шъэуае ыдагъэп, Бамбэт къызыщеогъэгъэ чIыпIэр инэплъэгъу къызыпэшIуафэм, зэхыригъашIэу ыгу къыпыузыкIыгъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ, 
Анфисэ ихьалыгъу къэхьыкIэ ынэгу къыкIэуцожьэу къы Iуагъ: - ТыдэкIи сабыйхэр щызэфэдэх, тхьагъэпцIынчъэх, 
гукIэгъушIэх... Мо къумбылмэ къахэщырэ унашъхьэр 
олъэгъуа, Пщымаф? Джары Паденкэ Савелий иунэ, ащ 
пэгъунэгъу, къэлъагъорэп, джау щагум Качурэ Ивани иунэ 
дэдзагъ. ТIуми, зи япIолIэнэп, ящагухэр зэтегъэпсыхьагъэх, 
нэмыкI къэзэкъхэри, зым нахьи адырэр нахь дэгъужьэу, 
яшIугъоу мэпсэух...

--- Page 323 ---

- Зэ, зэ, Шъэуай,- сэмэркъэу зэрэхэлъыр къыхэщэу 
Пщымафэ иныбджэгъу къызэпиутыгъ,- ар пIоу уикъэзэкъмэ татэмыгъэгушIуахь. О къэмыIоми ахэр зэрэзэтэгъэпсыхьагъэхэр тэри тымышIэу щытэп. НекIо, зэ уатэплъагъэмэ икъун...
КъыраIорэр зэхихынэу Шъэуае чIыпIэ итыгъэп, ышъхьэкIэ онэгум исэу, ыгу псырыкIым щыIагъ. ГъэрыпIэ 
хьылъэр зыщырихи, шъхьафит IэшIур зыщигъотыжьыгъэ 
Паденкэ Савелий ищагу нахьи Качурэ Иван икъэлэпчъэIу 
нахь шIогушIуафэу Iутыгъ. Щагур зэгъокIы, Анфисэ дилъагъорэп, ышнахьыкIэ Васеки теплъагъэмэ ыгу загъэщтыгъ 
шъхьакIэ, ащ ымакъи къэIурэп, пIырагур къезыфэкIырэ 
шъэожъыеми ахэтэп. Шъэуае ылъэгъугъэмэ анахь шIогукъаор апэ Анфискэ ынэ къаргъохэр зыIуилъэгъогъэ 
къакъыр нэтIэ гъуанэр зэрэIуежьыгъагъэр ары...
- Зыгорэ къэпIуагъа, Пщымаф? - Шъэуае къэупчIагъ.
- Олахьэ къэсIуагъэм, ау гур мыплъэу нэр плъэрэп,- 
къыфидзыжьыгъэгъэ сэмэркъэоу шъыпкъэ дыдж тIэкIу 
зыкIэлъыр къыкIиIотыкIыжьыныр Пщымафэ къыригъэкIугъэп, гыекIэ къыухыжьыгъ: - Адэ моущтэу тыщытына.
- Ари шъыпкъэ,- Шъэуае хэщэтыкIыгъ,- о уиIуагъэу, 
къэзэкъмэ татеплъагъэмэ икъун...
- Ы-ы!..- Мыдэ мыщ ыIорэр!.. Пщымафэ зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъ.- Сыд ащыгъум къыосIуагъэм укъызыфыкIэупчIэжьыгъэр?
- Къэзэкъмэ саушхъуахьыгъэу къыпшIозгъэшIынэп, 
ямылъку утезгъэгушIуахьынэп сIогъагъэти ары джэуап 
къызкIыосымытыжьыгъэр. Тыздаплъэтгъэ лъэныкъомджэ 
сыгу къэзгъэнагъ сфэIонэп, ау сыкъэпшIагъ.
- ДжырэкIэ огугъа ар къызыбдэсшIагъэр? - Пщымафи 
щхы фэдэу зыригъэшIыгъ, етIанэ цIацIэзэ къеушъыигъ: - 
Пантэлаймэ угу зыфэгъурэр, удэйл. Мары, тыпсаумэ 
къэплъэгъужьын, зэгорэм ар къызытэмызэожьырэм... 
Ары, ары, заом къонакъ-сэнакъ, ныбджэгъу-шъэогъу 
иIэжьэп. Мыхъу зыщыхъурэм, ар пIоу Пантэлай къэзэкъым 
исэфо пашъхьэ уимыуцу, къыоблэжьынэп.
- А дэдэр ышIэнэп,- Шъэуае къыIуи, псыхъо лъэныкъомкIэ зэплъэкIыжьыгъ,- ар сэ къысишIэми, Бэджэкъо 
Умарэ рипэсынэп.
- Къэзэкъым ыгу непэ блэ зэокIы аIоу зэхэпхыгъа? - 
Пщымафэ къызэплъэкIыгъ.

--- Page 324 ---

- Зэхэсхыгъ,- Шъэуаий иджэуап кIэкIы,- ау а дэдэр 
адыгэми епIолIэн плъэкIыт. ЦIыф дэй зимыIэ лъэпкъ щыIэпщтын... Шъыда зыгорэм Iапэ зыкIыфэпшIыжьытыр, Бамбэт псаоу дунаим тетэу...
- Олахьэ ари тэрэзым...- Пщымафэ къыIуи,- ошIэ-дэмышIэу иш къыригъэгъэзагъ: - Арэп, Шъэуай, а угу 
зыфэгъурэр ыджа зигугъу къысфэпшIыгъэгъэ пшъэшъэжъыер армэ шIэ?! Сыд пIуи ащ ыцIэр?
- Анфиск! - зыцIэ щыгъупшэжьыгъагъэр ыгу къызэрагъэкIыжьыгъэр игушIопс къыхэщэу Шъэуае къызIуипхъотыгъ. - Мы илъэсныкъом рыкIуагъэр сшIэрэпышъ, сегъапэ. 
Пантелей къызышъуфакIом Анфискэ пае уеупчIыгъэба 
Умарэ зесэIом, щхыпцIыгъэ нахь зи къысиIожьыгъэп.
- Умарэ ищхыкIэ сыд мышIуа хэплъэгъуагъэр?
- КъызгурэIо, Пщымаф, ащджэ къысапIомэ пшIоигъор... Анфискэ пшъэшъэжъыем идунай къежьэгъакIэ 
тимыгъапэтгъэмэ, Умарэ нахьыжъым сеупчIытыгъэп.
Заулэрэ кIуагъэу Агой Пщымафэ ышъхьэрэ ыгурэ 
зэбгъэжьэу шым зырыригъэтIагъ, Шъэуае игунахь къэсэхьми сшIэрэп ыIуи, мэкъэ теубытагъэкIэ къыIуагъ:
- Арэу уфэгумэкIмэ, некIо, псым тызэпырыджыкIыни, 
нэпкъым къытырядгъэщэн, плъэгъун, уеупчIын.
- Зэзакъо сытерэплъи, сезэгъыт...- укIытэр къызтекIорэ макъэкIэ Шъэуае къыIуагъ.
Адыгэ шыуитIур къэзэкъ шъэожъыемэ ащыщ горэм 
къылъэгъугъ, игъусэмэ ашъхьи къаригъэпхъотагъ, кIэзыIэжьыгъэхэри къахэкIыгъэх, нэпкъым къытезэрэгъэбэнагъэхэри макIэп.
- Урысыбзэр о нахь ошIэ,- Пщымафэ къыIуагъ,- яупчI, 
къыIуягъащ.
- КъыIуязгъэщэн, ау ятэ, Качурэ Иван, ыдэнэп нахь.
- Сыд Качурэм узэрэпылъыр... ЯIу!..- Пщымафэ 
ымакъэ джы нахь чан къэхъугъ. 
- Качурэ Иван Хведоровичым ыпхъу Анфискэ къысфашъущ, Ибрахьим-Шъэуай шъуIори ешъуIу,- Шъэуае 
урысыбзэ-къэзэкъыбзэ зэхэпхъагъэкIэ псыхъом зэпырыджыкIыгъ, ыцIэ зэхэзыхыгъэ шъэожъыехэри къэзэрэгъэбырсырыгъэх, нэпкъым къыIузэрэтэкъуагъэх, зыгори 
ахэчъыгъ, анахь шъэожъые такъырыри къэджэжьыгъ:
- Здоровеньки булы, Ибрагим-Шевай! Как ты там у 
черкисав?
- ЗэкIэри дэгъу. О хэт уришъау?

--- Page 325 ---

- Я сын Ткаченко Петра. Помнишъ, это я, Гриша... 
Травы для раны тоби приносил.
- УкъэсэшIэжьы, Григорий, укъэсэшIэжьы...- Шъэуае 
ымакъэ къыIэпызыгъ, ау псынкIэу зызыIэкIиубытэжьыгъ.- 
Тхьэуегъэпсэу... Уяти, Паденкэ Савелий Петровичи, Качурэ 
Иван Хведоровичи, нэмыкIхэу сызышIэхэрэми шIуфэс 
сфяхыжь.
- Пантэлай, тхьагъэбэгъон,- Пщымафэ къэгузэжъуагъ.
- Пантелей тшынахьыкIэ сыд икъэбар? - Пщымафэ 
зыфаери Шъэуае ыгъэцэкIагъ.
- А Пантелей Савельич,- шъэожьыем джэуап къытыжьыгъ,- в нижнем курени у реки на дозоре служить. 
Вин Анфиска с братцем Васькой сюды бегуть.
Iэ сэмэгумкIэ ышнахьыкIэ цIыкIоу зизгъанэрэр къылъэшъоу, Iэ джабгъумкIэ шъхьэтехъо къолэныр ыIыгъэу 
Анфисэ нэпкъым къытехьагъ, псырыкI шыуитIумэ языр 
къызешIэжьым, къызэтеуцуагъ. Ыкъогъу зыкъозыдзэгъэ 
ышнахьыкIэ пымылъэу заулэрэ щытыгъ, етIанэ ежьырырэ 
заджэрэмрэ къэзэкъ-адыгэ дунаим темытыжьы фэдэу 
гъэшIобзэ мэкъэ гумэкIыкIэ псыхъом къызэпырыджыкIыгъ:
- Здравствуй, Шевай.
- Здравствуй, Анфиса, здравствуй...
Шъэуаерэ Анфисэрэ зэрэзэдэгущыIэщтыгъэ урысыбзэм Пщымафэ хишIыкIыщтыгъэ шIагъо щымыIэми, 
хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ азыфагу дэлъ шъэфыр, 
ежь къызэрэшIошIэу, нафэти, зыфэIэжагъэп:
- Хъугъэ, Шъэуай, шъуIуагъэр... Ащ хэткIи гъунэ 
иIагъэп. Пцэ къымыхьыщт пкIышъхьэ-мышъхьэм IэшIу пIоу, 
улъымыIаб... НекIо, къэзэкъмэ бырсыр къытамышIылIэзэ, 
тыIугъэкIыжь.
Агой Пщымафэ иш нахь ригъэлъэхъоу, Шъэуаий 
ныбджэгъум ыуж зыкъыримыгъанэу Пшызэ Iушъо къызIукIыжьыгъэхэм сыхьатныкъом къехъу тешIагъэми, зы 
гущыIэ зэраIуагъэп. Зэфэгубжыгъэхэу арэп. Хэти зыхэгупшысыхьан горэ ышъхьэ илъыгъ.
Гъогу зэхэкIым зынэсхэм, Пщымафэ къыIуагъ:
- Уахътэм пчыхьэм риублэгъугъ, джа зэрэтIуагъэу, 
Пщыкъуйхьаблэ тыдэхьан.
- КъызэрэпIу, Пщымаф. Ыджы сэрджэ тIури зы...
Пщымафэ гукIэ щхыпцIыгъэ. Заулэрэ кIуагъэхэу 
Шъэуае къыIуагъ:
- Непэ мэфэ шIэгъуагъ.

--- Page 326 ---

- Дэигъэп...
Шъэуае инепэрэ ошIэ-дэмышIэ гушIуагъо Пщымафэ 
къызэрэдимыгощыщтыр къыгурыIуагъ, нахьыжъыгъэ 
чIыпIэр зыIыгъым фыреплъэкIыгъ, тIэкIу тыригъашIи, риIуагъ:
- Угу зэмыIугъэ горэ, Пшызэ Iушъо къыщысхэфагъэджэ сенэгуе.
- Арэу къыпщэхъумэ,- гугъуемылI зэпыугъо заулэкIэ 
къыриIожьыгъ,- ухэукъорэп,- непэ угу жьы зэрэдэзгъэкIыгъэр къыптесыушъогъожьырэп, ау къыбдэсшIагъэр 
уихьалэли сфэIонэп. Джы къызгурэIо Сисурэ тхьамыкIэм 
игугъу зыфэмышIыжьырэр...
- Пщымаф!..- шхомлэкIэ кIырыукIэ Шъэуае шым 
жэдауи, къызэтыригъэуцуагъ.
НэбгыритIумэ азыфагу къыдэтэджэгъэ Iор Агой Пщымафэ зэхифын мурад иIагъэп...
IV
ЗыфаIогъэ пIалъэм ехъулIэу Абын чылэ тхышъхьэм 
Шъэуаедыхэр зытехьэхэм, пчэдыжьыпэр мыгузажъоу 
иуахътэ хэкIошъыщтыгъэ.
ЧыжьэкIэ, хы ШIуцIэ лъэныкъомкIэ, шапсыгъэ къушъхьэ зэпэбгъут-зэшъхьащыкIохэр, мыкI осыр зэрямэкIагъэр 
ашыгу пцIанэкIэ къаIуатэу, пщэгъо пIокIэ нэгъыфмэ къахэплъых. ДжабгъумкIэ хым зэпырыдзыгъэ Къырым 
пэчIынатIэу, нахь къушъхьэ лъахъчэхэр мэз зэщымыщкIэ 
Анапэ еолIэжьых. СэмэгумкIэ, ТIопсэ лъэныкъом нахь 
чыжьаIоу, абхъаз-джыгэтмэ адэжь зыщызыIэтырэ къушъхьэмэ ямыжъо пакIэхэр гъэтхэ уашъом епыджхэ фэдэу 
къыпщэхъу. Хы кIыб къушъхьэ лъапсэмэ къаIучъыгъэ 
мэзылъэ, жъокIупIэ, былымхъупIэ, мэкъупIэ чIыгухэр 
Бэслъыныемэ апхырычъызэ, къэбэртаемэ якIужьых.
- Шъыд, Пщымаф, укъызфэуцугъэр? - Шъэуаий 
къызэтеуцуагъ.- ГумэкIыгъо щыIа? Тхьэм ишыкурджэ 
Абэтэ Бэслъыные ичылэ мамыр, уаим дэслъагъорэп.
- Абын чылэм изакъоп сэ джыдэдэм сынэгу кIэтыр. 
Хэгъэгу дахэрэ хэгъэгу гъэбэжъурэ тыщэпсэу. Моу зэ 
гукIэ къичъыхьакIыри, ар зыфэдэр плъэгъущт, къыбгурыIощт. Тинахьыжъмэ аIо зэхъум, сынитIукIэ сэлъэгъуфэ, 
сшIошъ хъущтыгъэп.

--- Page 327 ---

- Ары, ары, Пщымаф, ухэукъорэп, хэгъэгу дах, хэгъэгу гъэбэжъу,- шIулъэгъу-гушхогъэ шъабэр зихэгъэгу 
физыIотыкIырэ шъэогъу нахьыжъым Шъэуае дыригъашти, 
тхышъхьэ лъапсэм Iутэкъогъэ Абын даплъэзэ, гъумтIымыгъэ: - Хэгъэгу дахэм, хэгъэгу гъэбэжъум мамыр илъэп.... 
НекIо, Пщымаф, тызылъэгъурэм шъыд мыхэр ыIоу, чылэм 
тышъхьащымыгъэт, тыдэгъахь. Ярэби, шъыд Абэтэ Бэслъыные къысфырихьисапыр?
- КъыосIуагъи, Шъэуай. Шъхьэгугъу узэхъулIэн Iофыгъэмэ, тхьэмэфэ пIалъэ къыпфишIыщтыгъэп. Сэри ащ 
силэжьэ тIэкIуи хэлъ, лIыфо-тхьамэтэфом узэрищыкIагъэмкIэ сеупчIын къезгъэкIугъэп, ыжэ къыдэзыгъэр къэс пхъуати, 
къызэрэпфаер сигуапэу гъогу сыкъытэхьагъ. Тыгъуа сэ 
Пщыкъуйхьаблэ бысым тфэхъугъэгъэ синыбджэгъужъым 
зэриIуагъэу, уафэенхэ нахьи зэкIэми урящыкIагъэ тхьэ ешI.
- Ари гущэIэ псау. Ау Абэтэ Бэслъыные нахьыжъымрэ 
сэрырэ Мыхьамэт-Джэрые илъэхъан, зэ-тIо тызэтеплъагъэми ары, нибжьи гущэIэгъу тызэфэхъугъэп... ХъорэлIыкъо Мэрчанэрэ Абэтэ Бэслъыныерэ азфагу Тыркуем 
къыщыдэхъуахьыгъагъэм хэшIыкI фысимыIэу, МыхьамэтДжэрые ихьатырджэ, зыщызэшIужьыгъэгъэхэ чIыпIэм 
садифэгъагъ. А лъэхъаным ХъорэлIыкIо Мэрчанэ 
Хъан-Джэрыеджэ тиаталыкъыгъ,- ардэдэм гъэрекIо 
бжыхьэ, гъэрыпIэ ужым, Екатеринодар щилъэгъугъэгъэ 
Хъан-Джэрые Шъэуай ынэгу къыкIэуцуагъ, лъэпэлъаг, 
пкъы псыгъом адыгэ-къэзэкъ шъошэ зэхэпхъагъэр къекIу, 
тэмэтелъ бгъузэ плъыжьмэ акIыбыкIэ Къэнтатэрэ Сисурэрэ 
къадэплъы, зыгорэ къыраIо ашIоигъоу, къафэмыIошъоу 
къыIоплъэх. Бамбэти, адыкIэ зыкIыщытыр зыфихьын 
ымышIэу, къыIощхыпцIэ. Аужрэ ошIэ-дэмышIэ нэплъэгъум 
зыпигъэутхыпкIыхьажьыгъэ фэдэу Шъэуае игупшысэ 
псынкIэмэ къахэужьыгъ, аущтэу зэрэхъугъэри игуапэу 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- пщы шъаор тфипIутыгъ... 
Мыхьамэт-Джэрые икъэзэкъ Iофыджэ зы адыгэ хъырцыжъ 
куп къышIомынэгъагъэмэ...
- Ара Хъан-Джэрые Мэрчанэ зыкIыIихыжьыгъагъэр? - 
Пщымафэ иупчIэ ежь иемыкIу горэ къыхэщы уигъаIоу 
къэупчIагъ.
- Мыхьамэт-Джэрые ежь ышъхьэп игугъугъэр... 
Исабыймэ атенэгуикIытгъэ. Зэ хъырцыжъмэ укъызаутIэсхъыджэ, пшIэрэба къыуашIэн алъэкIытэр?

--- Page 328 ---

- Сыдэу зыфашIыгъэми, зытехьэгъэ гъогум афытекIыгъэп.
- Иш лъэпаомэ зэблэзыхъурэ лIымэ Мыхьамэт-Джэрые 
афэдагъэп, цIыфышIугъ. Сэ сиягъи езгъэкIыгъ, ащ ихыягъэ 
сигъэкIуагъэп, сытеунэхъожьыгъ.
Агой Пщымафэ даIо фэдагъэми, игупшысэ шъэфхэр 
къыфызэкIэрыожьыгъэхэу шым тес къодыягъ. КъыраIорэр 
зэхимыхыжьэу, Абын тхышъхьэм темыхьагъэу, нэмыкI 
дунай тефагъэм фэдэ къыщэхъу, зыщыгушIукIыщтыгъэ 
адыгэ дунаири дэхэжьэп, IэшIужьэп.
СигукъэкIыжь мытхъагъомэ икъунба зызэрязгъэухыгъэр, Пщымафэ зыфэгубжыжьыгъ. Симыхъо-мышIагъэ 
джы къызнэсыгъэм цIыф есIуагъэп, зэрэмытэрэзыр зыдэсшIэжьэу къыздесэхьакIы. Шъэуае игукъао зэп-тIоп 
зэрэзэхэсхыгъэр, къеIошъы ыгу жьы дегъэкIы, Бамбэт 
сигъэшIагъэм ышъхьэ сэри Шъэуае фисэрэха? СыкъызэхишIыкIына шъуIуа? СыкъызэхимышIыкIымэ, цыхьэ къысфишIыжьынэп, ныбджэгъугъи къыздызэрихьажьынэп. 
Армырми цIыфмэ зыхадзыжьыгъэ Бамбэт сыригъусэу 
сцIэ зэхэзыхрэмэ къашIошIы. Сэ Тхьэм нахь гугъапIэ симыIэу 
сыщыI, сисабыйхэр сэпIу, сихэгъэгу сыфэшъыпкъ, Абэтэ 
Бэслъыные ыпашъхьэ тихьаным ыпэкIэ сишъэф Шъэуае 
ерэшI.
- Мыхьамэт-Джэрые зэкIодылIагъэр хъырцыжъымэ 
апкъ къимыкIыгъэу огугъа, Шъэуай?
- Сыгугъэрэп,- Шъэуае къыпиупкIыгъ.
- Тэрэзэу ошIэ. Тырку мылъкукIэ щэфыгъэгъэ хъырцыжъых ащ къыпэуцущтыгъэхэр.
- Ащи сыщыгъуаз.
- Ащыгъум Бамбэт фэшъхьафэу Мыхьамэт-Джэрые 
зэкIодылIагъэмэ хэшIыкI афыуиIэба?
- АфысиI!
- Узыщымыгъуазэ горэм ышъхьэ къыпфырахмэ, сыд 
пIон?
- Мыхьамэт-Джэрыеджэ ащ шIуагъэ хэмылъыжьми, 
шъыпкъаIом тхьэуегъэпсэу есIон.
- Чэтыку мэз Iапчъэм дэжь Мыхьамэт-Джэрыерэ 
орырэ шъуапэ къиуцогъэгъэ шыуищыр къэошIэжьа?
- КъэсэшIэжьы. ЗыкъызэрэтфашIыгъагъэри сынэгу 
кIэт, къытфадзыгъагъэри джы къызнэсыгъэм стхьакIумэ 
ит. Щым язым фэшъхьафэу тIум ацIи къыпфесIон.

--- Page 329 ---

- Ы-ы! - Пщымафэ шыр къызэтыригъэуцуагъ.- Хэт 
къыозыIуагъэр? Бамбэта?
- Зишъэф зыIуатэрэмэ Бамбэт ащыща? - Шъэуае 
щхыпцIыгъэ, етIанэ зэпыугъо макIэкIэ къыухыжьыгъ: - 
Шъуишы тесыкIэджэ шъуитIо шъукъэсшIэжьыгъ. Шъуящэнэрэ лIы нэIуежъым ащ къынэуж сытеплъэжьыгъэп.
Агой Пщымафэ ышъхьэшыгу ошIэ-дэмышIэ шыблэр 
къыщыгъогъуагъэ фэдагъэми, къызхигъэщыгъэп.
- Аслъанбэч нэIуем сыдэущтэу утэплъэжьыныя ящэнэрэ 
мафэм Пшызэ кIыб ихьадэ къитынагъэу... Арэп, Шъэуай,- 
джы Пщымафэ къыхэкуукIыгъ,- а къыздапшIэщтыгъэр 
сыдэу джы нэс къысфэмыдзыжьыгъа?
- Шъыд пай, ащ фэдэ Iаджи дунаим техъуахьы...
- Ары шъхьакIэ, Мыхьамэт-Джэрые сыриукIакIоу 
пшIошIыкъомэ?
Шъэуае щхыпцIыгъэ:
- Шъыд пае уиIоф зыхэмылъымджэ Iапэ зыфэ пшIыжьыра?..
- Тхьэуегъэпсэу, Шъэуай. Ау къызезгъэжьэгъахэкIэ, 
къэсIон: Хъан-Джэрые пае ХъорэлIыкъо Мэрчанэ фэкIогъагъэмэ сэри сахэтыгъ, шъо Чэтыкъо гъогупэм дэжь 
тыкъышъущыпэуцуным ыпаIоу. Олахьэ а мафэм ХъорэлIыкъо Мэрчанэ пхъашэу къытпэгъокIыгъагъэм! Ыджа 
пшIэрэ шыумэ сызэрягъусагъэр, сыолъэIу, Мэрчанэ 
тхьамэтэфом емыIожь, сытэплъэ къэси сшъхьэрэ сыгурэ 
зэбгъэжьы... Хъан-Джэрые ттыгъун тимурадыгъ, ау Тхьэм 
къытфидагъэпщтын, ащ ыуж шIэхэу ятэ ыщэжьи, сэри 
сыгушIожьыгъагъ.
- Къэбарым сыщыгъуаз, ау хъырцыжъ шыумэ 
уазэрэхэтыгъэм хэшIыкI фысиIагъэп. Мэрчанэ а мафэм 
къызэрэжъу дэзекIуагъэр шъуфэшъуаш, цIыфмэ ашIэ, 
тэри Хъан-Джэрые къытфиIотэжьыгъагъ, купэгъуджэ 
шъукъызэрэ Iуи фыгъагъэм тигъэщхыгъагъ. Ау уилъэIу 
згъэцакIэзэ, нэмыкI къыосIон: укIакIор Бамбэтыми, ыкIыб 
дэтыгъэ нэрымы лъэгъу укIэкIо шъыпкъэм ыцIэ къыпфесIон. 
Сэрджэ мышъэфыр орджи шъэфы орэмыхъу. Адыгэ 
купмэ къыращэкIырэ Хьасан-пашэу тыркумэ Анапэ къытфыдагъэтIысхьагъэр ары.
- Къытэбгъэфагъ,- Пщымафэ къыхэкуукIыгъ,- нахь 
шъыпкъэ пIожьынэп! Ащ дэжь зытIо-зыщэ Бамбэт сыздищэгъагъ, мыжъо чэу лъагэм сыкъыкIэринэти, адыгэ Iофхэр 
зэсэфэх ыIозэ, сыхьат заулэ пытапIэм къыдэтыщтыгъ…

--- Page 330 ---

Былымыр зытетэкъогъэ тхышъхьэ чапэм шыухэр 
зыкъокIхэм, гъогунапцэм Iут Iэхъо лIыжъыр елъэщаозэ 
къапэгъокIыгъ, сэлам къарихи, игущыIэ къатырипхъагъ:
- Непэрэзымафэм, мы гъогум сытэтышъ, тутыныбжъэ 
зыдэзгъэстын тэслъагъорэп. Ма, ситутыни шъуеплъ, шъо 
шъуитутыни тэжъугъэплъ.
- Олахьэ, нахьыжъ, тутынымкIэ тыхэуубытагъэм,- 
гущыIэ зышIоигъо Iэхъо лIыжъэу зыфепсыхыгъэхэм Пщымафэ риIуагъ.
- ШъумыIыгъмэ гъэшIэгъона, сэсыем шъуеплъ.
- Тхьэуегъэпсэу, нахьыжъ,- Шъэуае къыIуагъ,- тутын 
тешъорэп.
- ЗэрэшъуIорэмкIэ, тутын жъугъэстырэп. Сэ тутыныбжъэ горэ згъэстын, сипски щезгъэгъэтын,- штаукIрэ 
егъэштаорэ лIыжъым ыджыбэ къырихи, мыжъом бзыуцыф 
пакIэр тырилъхьагъ, адырэмкIэ зытIо-зыщэ зео уж, мэшIуачэр бзыуцыфым хыригъэдзагъ, Iугъори къыхэугъ, етIанэ 
къэупчIагъ: - Сыд шъуалъэныкъо щыкъэбар? Мамырхэба 
шъукъызхэкIыгъэхэр?
- Талъэныкъуи гупсэф, тыкъызхэкIыгъэхэри мамырых,- Агой Пщымафэ риIожьыгъ.
- Олахьэ хьалэмэтым, кIалэхэр, ащ фэдэ чIыпIэ адыгэхэр итыщтмэ. Къэзэкъмэ, зы Улас инэрал мэхъаджэ 
горэ къахэтэджагъэшъ, тыщигъэIэжьрэп, Брусакыжъыр 
къыуигъэштэжьын, Шапсыгъэ ыкIэлъэныкъо тыригъэстыкIыгъ аIуагъ а нэIуагъэм...
- Тят, емыкIу къытфэмышIыщтмэ, тышэсыжьын,- Агой 
Пщымафэ зэрэшапсыгъэм нахь фит къышIэу лIыжъым 
риIуагъ.
- Адэ шъушэсыжьын, тхьэшъуегъэпсэу, сыгу жьы 
дэжъугъэкIыгъ. Арэп, сикIалэх,- онэгу зызышIыжьыгъэмэ 
яджагъ: - Улас къэзэкъыжъым ыцIэ къызэресIуагъэр 
шъугу емыIугъэми сшIэрэп.
- Шъыд пае, нахьыжъ,- Шъэуае ыIуагъ,- ащ фэдэ 
гуцафи къыпфэтшIыгъэп.
- Армэ хъун! - Iэхъо лIыжъым игуапэу тутын Iугъор 
зыIуигъэпщыгъ, етIанэ зэгыижьзэ къыIуагъ: - Дэйлэр аужрэ 
акъыл аIуагъ, шъузщыщыр зэсымыгъашIэу шъуезгъэжьэжьы пэтыгъ.
- Сэ Агоймэ сащыщ, Пщымаф сцIэр.
- Сэ сцIэр Шъэуай, нахьыжъ.

--- Page 331 ---

- Олахьэ цIэ шIагъохэр шъуиIэм, ау шъуигугъу ашIэу 
зэхэсхыгъэп. Шъо джыри шъукIал, шъукъэхъу пэт. Алахьэм 
шъуигугъу ХъорэлIыкъо Мэрчанэ, Тыгъужъыкъо Къызбэчы, 
Щырыхъукъо Тыгъужъи афэдэу шIукIэ ашIэу шъуешI.
- О пцIи къытаIу, нахьыжъ,- Шъэуаий лIыжъым риIуагъ.
- Сэ Бэщ къысаIо.
Ащ фэдэ адыгацIэ зэрэзэхахырэр агъэшIагъоу Шъэуаерэ Пщымафэрэ зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх.
- ШъумыгъэшIагъо, сикIалэх,- лIыжъым къакIэлъиIожьыгъ,- уIэхъо зэпыт зыхъукIэ, ащ фэдэ цIи къыптырагъэнэщт. Тэ тяни цIэ горэ къытиIощтыгъ, тщагъэгъупшагъ...
Заулэрэ шыуитIур кIуагъэу, Шъэуае къыIуагъ:
- Гу лъыптагъа Iэхъо лIыжъым, шапсыгъэ тхьамэтэшхохэр къызепчъыхэм, Абэтэ Бэслъыные ыцIэ къызэрэхимыгъэфагъэм? Щыгъупшэгъэна шъуIуа?
- Сыгугъэрэп,- Пщымафи Шъэуае зэнэгуещтыгъэр 
къыушыхьатыгъ,- зыгорэ щыгъупшэнэу лIыжъым сыхэплъагъэп.
- УзщашIэжьырэм хьэкIакIо умыкIу аIо. Ащ фэдэ горэ 
хэхъухьагъэмэ шIэ? - Шъэуае щхыгъэ шъхьакIэ, Пщымафэ 
ыдагъэп:
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп. ЗыцIэ ащыгъупшэрэ 
тхьэмэтэфомэ Абэтэ Бэслъыные ащыщэп. Мы Iофым тэ 
тымышIэ горэ хэхъухьэ, ау мыры сIонэу зыфэсхьыщтыр 
сшIэрэп.
- Олахьэ сэри ащ сенэгуем, ау лIыжъ тхьагъэпцIым 
ыцIэ къыримыIуагъэ пае тибысымытым тытегущыIэнэп.
Абэтэ Бэслъыные унэм имысэу, чылэми дэмысэу 
къычIэкIыгъ, ащ ычIыпIэкIэ ышнахьыкIэ Убых хьакIэмэ 
нэгушIо-шъуашIоу къапэгъокIыгъ, унэм рищагъэх.
- Бэслъыные непэ къышъупэплъагъ шъхьакIэ,- пчэдыжь 
Iэнэ IэшIэхым пэс хьакIэмэ Убых ариIуагъ,- фыкIэгъэхьагъэп. Тыгъуасэ Мэрчанэ шыу куп игъусэу къыIухьи Нашъхьэ, Тыгъужъыкъо Къызбэч дэжь елбэтэу кIуагъэх.
- Уаим щыIа? - зэхихыгъэм Пщымафэ къыгъэгузэжъуагъ.
- КъэбарышIукIэ сенэгуе зыфэкIуагъэхэр. Де-Скаси 
Стрекалов инэралыр игъусэу, Власэм Шапсыгъэ щишIэгъэ 
тхьамыкIагъор ауплъэкIу. Шъушхахэмэ, тэри а лъэныкъом 
тыкIонэу ары,- тIэкIу тешIагъэу, Убых къыпигъэхъожьыгъ: - 

--- Page 332 ---

Ахэр непэ тадэжь къыIухьанхэу щытыгъ, пIалъэри чIыпIэри 
зыкIызэблахъужьыгъэр сшIэрэп нахь... Тяти ащ егъэгумэкIы...
- Къымчэрые, тхьэм Iомэ, сыд ипсауныгъ? - Пщымафэ 
къэупчIагъ.
- Тятэ ылъакъохэр къемыхьылъэкIыщтыгъэмэ, иилъэс 
тIокIиплI елъытыгъэмэ, уезэгъыщт. Тэри тыкIэт, ежьыри 
къыткIэт.
- Олахьэ, Пщымаф, зи хъун тымышIагъэ,- Шъэуае 
къэгумэкIыгъ,- нахьыжъышхом сэлам етымыхэу тэгущыIэшъ тыщыс.
- Шъушхырэр зытэшъумыушъогъожь, мыхъун шъушIагъэп,- Убых къыгъэтэрэзыжьыгъ,- гъогум къытекIыгъэ хьакIэмэ пчэдыжьышхэ ягъэшIи, садэжь къысфащэх 
ыIуи тятэ къысфигъэпытагъэти, иIо сыблэкIыгъэп.
Абэтэ Къымчэрые зэрыс унэр, шъхьаныгъупчIитIу 
хэлъэу, хъоо-пщау хьазырыгъ, нэфынагъ. Джыдэдэм зекIо 
ежьэщтым фэдэу шъошэ дэгъу, паIори, цыери, щазымэхэри зэкIужьэу щыгъ, сэшхом нэмыкIэу, къамэри, кIэрахъори голъ. ЖэкIэ мыкIыр тхъуагъэри нэгу фэкIыхьашъом 
къекIу, ныбжьым елъытыгъэ пкъыри, мыод-мыпщэрэу, 
зэрыс пхъэнтIэкIу куум зандэу щиIыгъ.
- КIалэ,- хьакIэхэр Къымчэрые къыфизыщэгъэ Убых 
риIуагъ,- сиадыгагъэ сэмыгъэукъоу къыскIаIи, тихьакIэмэ 
аIапэ сэгъэубыт. Шъукъеблагъэх, сикIалэх, Алахьэм шIукIэ 
тисэлам зэIуегъакI,- кIалэмэ аIапэ къыубытызэ, сэлам 
арихыгъ,- гъогу шъукъызыфытыращэгъэ Iофри къыжъудегъэхъу, шъузэрэгузажъорэм сьщыгъуаз, зы такъикъ 
нэмыIэми шъукъэтIыс. ХъорэлIыкъо Мэрчан тхьамэтэфор 
ышъхьэкIэ кIэлэ нахьыжъым къыфыIумыхьэгъагъэмэ, гъогу 
тэзгъэхьащтыгъэп, къышъозгъэжэщтыгъэ,- урыс лIыкIохэм 
чIыпIэмрэ мафэмрэ зэрэзэблахъужьыгъэр Абатэмэ янахьыжъ ыушъэфыгъ, сэмэркъэу тIэкIукIэ къыухыжьыгъ: - 
КIэлэ нахьыжъыр шэсыгъэ пае, Абатэмэ ящагу нэкIэп, паIо 
зыщыгъ нахьыкIэхэри, Тхьэм ишыкуркIэ къытшъхьащытых. 
Ары, къэзэкъмэ тамыгъэгумэкIыщтыгъэмэ, тиадыгэ дунай 
дэхэкIэягъ. Пщымафэ тикIалэ. Ори ухымэп, Шъэуай, уигугъу шIукIэ мызэу-мытIоу зэхэсхыгъэ. Арышъ, урысы 
пачъыхьэм илIыкIомэ шъуазыIукIэкIэ, шъукъызэкIэмыкIу, 
Власэ инэралым икъэзэкъмэ къыташIагъэр, о урысыбзэ 
ошIэ аIуагъэшъ, яшъуIуат, яжъугъэлъэгъу, хабзэ горэ 
дунаим тэмылъыжьэу щытэп, арынчъэу а слъэгъурэмэ 
тагъэпсэущтэп. Ау къэзэкъхэри цIыфых, лыузи гуузи ямыIэу 

--- Page 333 ---

щытэпщтын... Мыхъу зыщыхъужьырэм, тигъунэгъухэба, 
татэплъэба, таIоплъэба, ахэмэ тязгъэпыйрэ тырку лъэпакомэ анахь дэинхэп ахэр...
- Ары шъхьакIэ, Къымчэрый, къэзэкъхэр тичIыгу 
къенэцIых,- Пщымафэ къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Ар хъухэщтэп, Агоир! - Къымчэрые къыхихыгъ.- 
УичIыгу къенэцIри унэ къеIэри зэфэдэ. О сыд къепIуалIэрэр, 
Шъэуай?
- Нахь шъыпкъэ зыми къыIожьынэп, Къымчэрый.
- Ыджары ащыгъум Урысые пачъыхьэм илIыкIомэ 
яшъуIощтыр!..

--- Page 334 ---

Щэджэгъоужмэ адэжь, Нэшъхьэ лъэныкъом къикIхэу 
адыгэ-къэзэкъ шыу зэхэпхъагъэмэ Шъэуаедхэр аIукIагъэх. 
Хабзэм къызэриIоу, гъогунапцэм дэхыхи, Iэ едзыхыгъэкIэ 
благъэкIыгъэхэм ауж ихьажьыгъэх.
Убых инэIосэлI горэм еупчIыгъ:
- Сыд шъуикъэбар? Къэзэкъ хьакIэхэр тэ шъущэхэра?
- НепэкIэ Шапсыгъэ илъыр зы къэбар: мы хьакIэ зыфэпIуагъэхэр хьакIэхэми пыйхэми сшIэрэп, къытфэзыщагъэр 
джа къэбар тхьамыкIагъоу шъушIэрэр ары.
- Iэшэ ихыгъэджэ къытфэмыкIуагъэхэмэ,- Шъэуае 
ыIуагъ,- тинахьыжъмэ къытфыщанэгъэ хабзэр тыукъонэп, 
хьакIэх.
- Ари тэмэм,- зыдэгущыIэщтыгъэ жэкIэ-пакIэм къыдыригъэштагъ.- Къэзэкъ пытапIэм Iутэщэжьых.
- Арэу псынкIэу яIоф зэшIокIыгъэуи? - Пщымафэ 
ыгъэшIэгъуагъ. Шъэуаий ежьыри зэрагъэхьаулыягъэри, 
мощ фэдиз гъогууанэ къызэрэрагъэкIугъэри шIоемыкIугъ.
- Тыгъуасэ нэс,- нэмыкI горэм джэуап къытыжьыгъ,- 
зынэмысыгъэхэ Шапсыгъэ къыранагъэп, чылэ стыгъэхэри 
жъокупIэ-хъупIэ тэгъэжъыкIыгъэхэри къаплъыхьагъэх.
Ардэдэм Шъэуае ыцIэ зэхихыгъэ, Абэтэ Бэслъыные 
къеджагъ:
- Шъэуай, зэ моу шыупшъэмкIэ къырыкIу.
Шыумэ Шъэуае гъогу фызэIуахыгъ.
Абэтэ Бэслъыные къыIуагъ:
- Стрекалов инэралым урилъэгъун, иджабгъукIэ къыгоуцу...
Шыупшъэм Шъэуае къызекIыжьым, Пщымафэ 
къеIушъэшъагъ:

--- Page 335 ---

- А инэрал нэгуфом ащ фэдизым сыда къыуиIуагъэри, 
епIожьыгъэри?
- ЕпIожьын ошIэмэ, узтегущыIэщтыр макIа? - Шъэуае 
ныбджэгъум къесэмэркъэугъ, къыпигъэхъожьыгъ: - ЕтIан, 
Пшызэ Iутщэжьхэмэ, къыфэсIотэжьын...
V
Апэрэ Александрэ пачъыхьэм илIыкIо Стрекалов генерал-адъютантыр Екатеринодар къызэригъэкIуагъэм нахь 
къэбарырэ нахь гъэшIэгъонырэ къэзэкъ пытапIэм дэлъыжьыгъэп. Урыс пачъыхьэм илIыкIо къыгъэкIон зыпкъ 
къикIыгъэ шапсыгъэ-нэтыхъое тхьамыкIагъом къыкIэзыжьыгъэ адыгэхэри къэбарынчъагъэхэп. Джыри ощх 
зыкIэмыт шыблэ гъуагъом фэдэу Стрекалов генералыр 
Шапсыгъэ зэритыгъэр, ымыIуагъэми ыIуагъ аIоу, ыIуагъэми, ежьхэмкIэ къызэрекIоу хагъахъоу адыгэ шъолъырыр къызэпичъыхьи, псырыкIым ибыбэжьыгъ.
Къэзэкъ лъэныкъори, Ермоловым Власовыр къызегъэкIо ужым щегъэжьагъэу, зэфэмышIу куп шъхьафкIэ зэтеутыгъэ хъугъагъэ. Ащ зиIахь хэзышIыхьагъэмэ Ермоловри, 
Власоври, Матвееври, де-Скаси, Табанецри, Забруйнэри, 
нэмыкIхэри ащыщыгъэх.
Къэзэкъ къызэрыкIохэми япащэмэ афыряIэгъэ еплъыкIэр зэфэдагъэп. Чэщи мафи гъозэрыплъэмэ къулыкъу 
ащызыхьырэ къэзэкъмэ чIыгум аIэ зэрэхэмылъым, яунагъомэ, ясабыймэ зэрашъхьащымытым иягъэкIэ ятхьамыкIэгъо псэукIэ хахъощтыгъ нахь, хэкIыщтыгъэп. Ащ 
къыхэкIыкIэ гъэ къэси жъокIупIэмэ къарахыжьырэ лэжьыгъэр нахь макIэ мэхъу, къялыжьырэ тIэкIури зыдахьыщтыр, 
зэращэщтыр амышIэу ялэжьыгъалъэмэ арэкIодэжьы. Iоф 
мыухыжь зыпылъ былымхъуными федэ хахырэп, чэщтео 
къязышIылIэрэ адыгэмэ былымыбэ Пшызэ зэпырафы, 
фэхыгъэ къэзэкъмэ къакIэныгъэ шъузабэхэм яунагъохэр 
зэтезых. Укъызэрымыхъухьэгъэ чIыпIэ хымэхэри псауныгъэмкIи IэшIэхыхэп. Узыщымыгъозэ дунаим иузхэри пкъышъолмэ афэщэчырэп - къэзэкъ щыIакIэм ипый пстэумэ 
лIэныгъэри къагоуцожьы. Ау сыд фэдэ ящыIакIэми Бурсак 
атаманым адыгэмэ аришIылIэщтыгъэ зэо мыухыжьыр 
Матвеев атаманым къызэрэримыгъэжьэжьырэр шIугъэкIэ 
фэтэлъэгъушъ, типсэукIэ тезэгъы, зэгорэм нахьышIу 
хъужьынба зыIорэ къэзэкъхэри мэкIагъэп.

--- Page 336 ---

Баим ынэ пэIулъыр мылъку, зыгу мыплъэрэр тхьамыкI 
зэраIоу, заори мылъку къэкIуапIэу зылъытэрэ къэзэкъхэри 
Власовым къешIэкIыгъагъэх. Ау Власов генералыри Матвеев 
атаманыри къэрабгъэх, лIыгъэнчъэх пIоныр емыкIугъ.
Апэрэм, Власов генералым, Черномор къэзэкъыдзэм 
къэзгъэкIогъэ Ермоловым нэмыкI цIыф лъэпкъмэ афыриIэ 
нэмыплъыр, сихэгъэгу къэсэухъумэ ыIозэ, къышIутекIощтыгъэ, ащ нахьрэ Iофи иIагъэп. Ежь ренэу зэриIощтыгъэу, 
сыд ышIагъэми зызэриухыижьыщтыгъэу, адыгэ гъэIэсэнгъэ щынэным иIоф зэрифэщтыгъэ. ЯтIонэрэм, Матвеев 
атаманым, адыгэхэр имыкIэсэ дэдагъэми, иIоф шъхьафыгъэ. Урыс пачъыхьэм фэшъыпкъэу зэо утыгум ихьагъэми, 
мамыр щыIакIэм хэфагъэми, шъыпкъагъэ ихэгъэгу фыриIэу 
къулыкъу ехьы. Бурсак атаманым фэдэу адыгэчIым 
имыхьанэу, урысые гъунапкъэр къыгъэгъунэнэу къыфагъэуцугъэ пшъэрылъыр къэзэкъыдзэр ыIэ елъыфэ ыгъэцэкIагъ, джыри, ащкIэ Iизын имыIэжь нахь мышIэми, 
де-Скаси иIэпыIэгъоу, зэрэфэлъэкIэу а Iофыр зэрехьэ.
Власовымрэ Матвеевымрэ апэблэгъэ къэзэкъхэр, хэти 
зэрыфэгъэ чIыпIэм елъытыгъэу, аужырэ илъэс зытIущым 
Iоф хэтыгъэх. Зы лъэныкъор гушIощтыгъэ - къадэхъугъэм 
яонэгумэ зыраригъэгъэпытыхьагъ, къэзэкъ щыIакIэм ичIыпIэшIухэр зэлъыригъэштагъ, япэIо шыгухэр нахь лъагэ 
хъугъэх, яшмэ яхьэшI-къошIыгъи а гъэпсыкIэр къыхэщы.
Матвеевыр кущэрэхъ кIэгъэчъыгъэм фэдагъэми, иIоф 
нахьышIугъ. Зы купым анэгу Iухъогъэгъэ шъорышIыгъэр 
зыIуапхъотын ылъэкIыгъ, адырэ купыр ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ, къаугупшысырэр нахьыбэу, нэгу шъэбэ-шъэфкIэ IукIотыгъ. Къыфэнэжьыгъэгъэ зырызхэри, ыпашъхьэ 
зифэхэрэм IущхыпцIэхэу, ыкIыб къыгъазэмэ, Власовым 
шъхьэщэ-тхыуфэкIэ зыкъырагъаштэ ашIоигъоу, чIыпIэ 
хьылъэ ифэгъагъэх.
Джы теплъын хъурэм, IофшIапIэм кIонэу зигъэхьазырзэ, Матвеевым ыIуагъ. Власовым сырагъэбэны бэмэ 
ашIоигъуагъ, ау тэрэзэу сшIагъэ зызэрэсщыIагъэр. Власовым уебэнынри исэшхо къихыгъэ къыIэкIэзылъхьэгъэ 
Ермоловым уебэныныри зэфэдэ. Де-Скаси илIыгъэ, Власовым зэребэнырэр, Iаджми къысфадзыгъ, ау арырэ 
сэрырэ тиIоф зэрэзэфэмыдэр джы къагурыIуагъэу 
къычIэкIын. Къызыхэзгъэщыгъэп шъхьакIэ, де-Скаси сыкъомытыгъэу, ежьри цыхьэ къысфимышIыщтыгъэу арэп. 
Сэ фэсымыдэщтыгъэм Власовыр еолIагъ, теплъын джы 

--- Page 337 ---

Ермоловым къызэригъэгъунэжьыщтым... Ар сэIо шъхьакIэ, 
де-Скаси иIоф шъхьафы, къагъэкIуагъэмэ, зэкIащэжьын, 
мыхъун ышIагъэмэ, иIэнатIэ Iуащын е егыиных, еушъыиных. 
Ау де-Скаси къыIэтыгъэ адыгэ-къэзэкъ Iофыр типачъыхьэ 
шIомыIофыгъэмэ, Стрекалов генералыр къытфигъэкIощтыгъэп. Ащи ыгу илъыр къыбгурыIонэу щытэп, ышъхьэ 
еуфэхыгъэ зэпыт, Власоври къыгъэсысыгъэу аIуагъ. 
Фэшъуашэр къехъулIагъ, зыгорэм къыгъэщтагъэмэ ары...
Матвеевыр унэм къызекIым, шылъэмакъэм щагум 
дигъэплъагъ, Забруйнэ къэзэкъым ипэIо шIуцIэ пырэцэшхо 
чэу лъагэм къыкъощыгъ. "Къэзэкъыдзэр зысIахыжь ужым 
тадэжькIэ къыблэкIэу зимыхэбзэжьыгъэр, сыд джы зыуж 
итыр? - Матвеевым ыIуагъ.- Пачъыхьэм илIыкIо къызытфигъэкIогъэ мазэм тиурам кIуапIэ къышIыгъ. Жъэрымэ 
горэ къыкIэуагъа шъуIо?.."
- Уипчэдыжь шIу, Григорий Кондратьевич,- икъэлапчъэ 
къыIумыхьэу, урам гузэгум шыр щиIажэзэ, Забруйнэм 
шIуфэс къыхыгъ,- гъэтхэпэ мэфэ шIагъомкIэ сыпфэгушIо.
- Тхьэуегъэпсэу, Трофим Кудинович. Мэфэ дэгъу, 
фабэ, чъыгхэр къэтIэмых, неущ къыкIэлъыкIожьыщтыр 
сшIэрэп нахь.
- Ари шъыпкъэ, гъатхэм джыри зыкъызэкъуихыгъапэкIэ сыгугъэрэп, чъыгхэр ыгъэделагъэхэмэ зыфапIорэр 
шъыпкъэ... Ау ыгъэделэхэмэ, адыгэ къыпцIэ шIуцIэ пасэр 
ары, муары, о уеми зиуфыжьыгъ, ыгъэделэщтыр... Мыхъу 
зыхъурэм, ари сшIоIофэп, дунаир орэмамыри, тиаужырэ 
псырыкI икIыгъуищ, Стрекалов инералыр къызфагъэкIуагъэр, къытфарэгъэгъуи сезэгъы... Сыд шъуIуа ащкIэ 
Стрекаловым ихьисапыр? Де-Скасирэ адыгэхэмрэ анэмыкI 
ынэ кIигъаплъэрэп, аIуагъ. Симахъулъэ Табанецри ащ 
егъэгумэкIы... Къэзэкъхэри хъущтым егъапэх.
УзгъэгумэкIырэм джы укъызэIуиутыгъ, Матвеевыр 
гукIэ щхыпцIыгъэ. Бурсак атаманым иадыгэ псыикIыкIэу 
шэны шъуфэхъугъагъэр зыщысэгъэтым, "матюха развисав уха" шъуIозэ шъукъыскIэнакIэщтыгъэ шъхьакIэ, илъэс 
заулэм мамыр шъухэзгъэтыгъ, шъукъэсыухъумагъ. КIо, 
сэ сыхъущтыгъэп, шъуIорэр згъэцакIэщтыгъэп шъхьакIэ, 
сыда де-Скаси иадыгэ-къэзэкъ мамыр зекIуакIэ мыскъарэ 
зыфэшъушIыщтыгъэр? Сыд пае заом хэбаикIырэмэ адежъугъаштэщтыгъа? Зынэ къысфизыгъэкIырэмэ оры, 
уимахъулъ апэ итыгъэхэр!.. Шапсыгъэ ызыкIэлъэныкъо 
тежъугъэстыкIыгъэшъ, мамыр оIожьы, ара?..

--- Page 338 ---

- УзгъэгумэкIрэми узкIэгумэкIрэми шъыпкъэ хэлъынкIи 
мэхъу, Трофим Кудинович,- джы ынэгу нахь къыхэщэу 
Григорий Кондратьевичыр щхыпцIыгъэ,- ау а зынэ укIэзымыгъаплъэу зыфэпIогъэ генералым, типачъыхьэ ицыхьэ 
телъэу къытфигъэкIуагъэшъ, иуплъэкIу-зэхэф тежэн, 
мысэри къэнэфэщт, хыери къэлъэгъощт... Ау зэкIэми 
анахьышIугъэр тэри, модырэхэми мамыр зэфыщытыкIэ 
дэгъу зэфытиIагъэмэ арыгъэ...
- Ары, Григорий Кондратьевич, ары,- ыгу имылъ 
дэдэми къыдыригъаштэ фэдэу Забруйнэм зишIыгъ, мэкъэ 
ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Ар тэ къипхыжьын... Усэгъэгужъоми сшIэрэп, атаман,- шым елъэдэкъауи, игъогу 
пидзэжьыгъ.
"Ары, ары, шъуионэ ныбэпх къэлэнлагъэшъ, Iушы 
шъухъугъ!..- Матвеев атаманыр гукIэ къызбгырыугъ, 
Забруйнэм ыуж итэу IофышIэ кIон ымыдэу унэ натIэм 
къохьагъ, къэгъэгъэ фыжь псынкIэкIэ къыIугушIорэ къыпцIэ чъыгэу СултIан Мыхьамэт-Джэрые къыфихьыгъагъэм 
кIэрыхьагъ. Джары, заулэрэ щытыгъэу ыIуагъ, орырэ 
сэрырэ дунаим тытет, укъысфэзыхьыгъагъэр щыIэжьэп. 
О илъэсиплI хъугъэшъ укъысатэ, усфэбагъо, "черкес" 
сIомэ гъэшIуабзэкIэ сыуаджэзэ, укъысэзытыгъэм ихьалэлыгъэ сщыбгъэгъупшэрэп. УикъыпцIэ IэшIу мыщ щедгъэджэрэ Хъан-Джэрые Iудгъэфагъ, къыпфасщи узесэгъэлъэгъум, ар къызэрэпщыгушIукIыгъэр... Тэ "черкес", 
"къэзэкъ" тэIо... Адэ сыдэу пшIын, тимыхъо-мышIагъэмэ 
тызэрэзэрагъэутэкIрэмэ апае тынэ къызэфидгъэкIэу тызэпэуцу, Iашэр къызэфитэпхъоты...
Матвеев атаманыр IофшIапIэм зэкIом, сыхьатныкъуи 
темышIэу Стрекалов генералым ыцIэкIэ Власовым дэжь 
арагъэщагъ.
Унэм нэбгырищ исыгъ - Стрекаловыр, де-Скаси, 
Власовыр. Щыри зэпэчIынатIэхэу щысыгъэх. Стрекаловымрэ де-Скасирэ гупсэф теплъэ яIагъ, нэбгырищымэ 
азыфагу гущыIэ мышIу зэрэдэлъыгъэр Власов генералым 
ынэгу жъоплъ къеIуатэ, зызэриIажэрэр, къехьылъэкIми, 
ищысыкIэ гумэкI къыхэщы, иIуплъэ онтэгъумэ ахэолъагъо.
Матвеев атаманыр ичIыпIэ зегупсафэм, Стрекалов 
генерал-лIыкIом къыIуагъ:
- Джыри зэ къыкIэсэIотыкIыжьы, Михаил Григорьевич. 
Типачъыхьэ лъапIэ спшъэ къырилъхьагъэм, мазэкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ къызэрэосIогъагъэу, шъэф хэлъэп. Нэтыхъоепщ Къэлэубат Шъыхьатчэрые итхьаусыхэ тхылъэу 
пачъыхьэм къыфигъэхьыгъагъэр, ащ де-Скаси къыриIолIагъэр къэзэкъ лъэныкъоми адыгэ лъэныкъоми, сэ еплъыкIэу 
фысиIэм имызакъоу, нэмыкI хэгъэгу еплъыкIэхэри дэсIыгъэу, щызэхэсфыгъ. Типачъыхьэ ащ зэреплъыщтыр, кIэухэу 
фишIыщтыр сшIэрэп, ау адыгэхэмкIэ узэрэмызафэр 
къыосIон. УиIоф зэрымылъ адыгэчIым щыпшIэгъэ тхьамыкIагъор сынитIукIэ слъэгъугъэ, къыбгот къэзэкъ пащэхэми 
къэзэкъ къызэрыкIохэми къаушыхьатыжьыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, господин генерал-адъютант,- Власовыр къэупчIагъ,- тичIыгу гъунапкъэ зыукъохэрэм зядгъэшIэжьын тыфитэп?
- УичIыгу гъунапкъэ зыщябгъэшIэжьын уфит. Ау 
уипачъыхьэ иIизын хэмылъэу нэмыкI дзэ ипщэн уфитэп. 
Къэлаус темэным щыхъугъэр армэ укъызкIэупчIэ пшIоигъор,- ыгу илъыр къышIагъэм фэдэу Стрекаловым къыIуагъ,- ащкIэ талъэныкъуи адыгэ лъэныкъоми шъуагъэмысэрэп. Пшызэ къызэпырыкIыгъэмэ яфэшъуашэ яжъугъэгъотыгъ. Ар шъуиушъхьагъоу адыгэ чIыгум мызэумытIоу шъуихьагъ, ячылагъохэр зешъупхъуагъэх, ямэзхэр 
тешъуупкIыгъэх. ШъушIагъэр зэкIэ Урысые пачъыхьэм 
иунашъоу адыгэхэмкIэ щыIэм пэшIуекIо. Ар зэхэзыхыгъэ 
хэгъэгухэми адагъэп. Тыркури Инджылызыри а IофымкIэ 
къэупчIагъэх.
- Типачъыхьэ адыгэхэмкIэ иунашъо Бурсак къэзэкъ 
атэманым илъэхъан щыIагъэба? - Власовым ыгу къежъэжъыкIми, фэсакъыпэзэ къэупчIагъ.
- ЩыIагъ, господин Власов! - Де-Скаси мэкъэ пытэкIэ 
къыIуагъ, етIанэ нахь шъабэу къыухыжьыгъ: - Тигъунэгъу 
адыгэхэмкIэ ащ ишъхьафит зекIуакIэ иягъэ къытэмыкIыгъэ мэ, ишIуагъэ къэкIуагъэп. Мы лъэныкъом сэри сыкъагъэкIонэу къызхэкIыгъэр джа Iофыр ары. Ащ фэдэ мыщ щыс 
Григорий Кондратьевичым илъэхъан епIолIэн плъэкIыщтэп. 
Къыфагъэуцугъэ унашъом, блэзгъэкIынхэр щыIагъэхэми, 
блэIэбыкIыгъэп.
- Мы Iофыгъом ишъыпкъапIэ шъуфаемэ, господа,- 
джы нэс зи къэзымыIоу щысыгъэ Матвеевыр къахэгущыIагъ,- Михаил Григорьевичым игугъу къызкIимышIырэр 
сшIэрэп нахь, Алексей Петрович Ермоловыми илажьэ хэлъ. 
Михаил Григорьевич, сыд пае уизакъоу ПшъэдэкIыжь 
пштэра? Сэ мы Iофым сыщымыгъозагъэмэ зыгорэм фэдагъ.

--- Page 339 ---

- Григорий Кондратьевич, бащэ,- Власовыр къэгузэжъуагъ,- Алексей Петровичыр мы Iофым хэтщэныр 
ищыкIагъэп. Сэ сшIагъэр зыгорэм къыздигощыныр къезгъэкIурэп. Алексей Петровичым ащ фэдэ епэсыгъэп. 
СшIагъэмкIэ сыкIэгъожьырэп, сызфыкIэгъожьыни зыдэсшIэжьырэп. Тихэгъэгу ипыймэ зызэрэзыдязгъэшIэжьыгъэр 
лажьэкIэ къыстыралъхьэмэ, сипачъыхьэ къысипэсыщтым 
сеуцолIэщт, ау къэзэкъ напэр, къэзэкъ лIыгъэр зыми 
ыпашъхьэ щызгъэцIыкIущтэп. Джащ щытэжъугъэух. Сэ 
Пашковскэ куреным къэзэкъ утыгур къыщысэжэ. Урагъэблэгъагъэба, Григорий Кондратьевич?
- Ащ фэдэ къэбар къысагъэIугъэп.
- Ащыгъум, емыкIу сфэшъумылъэгъу, господа,- 
Власовыр къэтэджыгъ,- къэзэкъхэр къысэжэщтых.- Зэпыугъо тIэкIу фишIи, сыгу къышъуабгъэрэп къыригъэкIэу 
ыIитIу зэблихызэ, къыухыжьыгъ: - Пачъыхьэм фэжъугъэхьыгъэм иджэуап, сыд икIэухыщтми, тежэн.

--- Page 340 ---


Мафэ горэм, гъэпсэфыгъо гъэмэфэ уахътэр къызыщысыщтхэм адэжь, Хъан-Джэрые унэм къилъэдэжьыгъ:
- Нан, гушIуапкIэ къысэт!
- Шъыд къэбарышIу, Тхьэр къысати, къысфэпхьыгъ?
- Власов генералыр тыращыгъ!1 
1 В. А. Потто итхылъэу "Кавказская война" зыфиIорэм ащ фэгъэхьыгъэу мары къыщиIорэр: "Власовыр Адыгэ шъолъырым зэрихьэщтыгъэм адыгэ-урыс лъэныкъоми генералым ищыIэныгъи къэгъэзэпIэ 
кIэкI афишIыгъ. 
Власовыр Шапсыгъэ ихьэмэ хэкужъ зэришIхэрэм пае мамыр 
Iофхэр адыгэхэм адызехьэгъэным и Комиссие итхьаматэу, Урысыем 
и МИД илIыкIоу де-Скаси теубытагъэ хэлъэу пэуцужьыгъ. А Iофхэр 
зэхифынхэу генерал-адъютантэу Стрекаловыр Урысые пачъыхьэм хы 
ШIуцIэ Iушъом къыгъэкIогъагъ.
Власов генералым дзэ IофышIэхэр мымакIэу къешъугъущтыгъэх, 
иIэнатIэ шъэфкIэ Iахыным фэягъэх, къэзэкъ къызэрыкIохэри фэрэзагъэхэп. Зэпымыоу къэзэкъхэм къулыкъур зэрахьырэм яунагъохэр 
зэщигъакъощтыгъэх, Iоф зышIэн ямыIэу къэнагъэмэ ащыщыбэхэр 
Власовым фэгъэхьыгъэу Iудымыдыщтыгъэх. Аущтэу щытми Власовыр 
къэзэкъмэ адеIэщтыгъэ. Заом къыхахырэ къонтхъыр,— ащ пкъыгъо 
лъапIэхэр къыхафэщтыгъэх, унэгъо IэпIэ дэгъухэр, шэкIмэ ахэшIыкIыгъэ 
дэнэ щыгъынхэр, Iэшэ лъапIэхэр, шыонэ IэпIэ тегъэпсыхьагъэхэр, адыгэ 
шъошэ кIэракIэхэр, ашъоджанэхэр, шы чъэр шIагъохэр, былым пIашъэхэр, цухэр,— ибэу къэнагъэхэм, зиунагъо зэщыкъуагъэхэм аритыщтыгъ. 
Ау а зэпстэум заом ихьылъэ атырихын алъэкIыщтыгъэп, мыразэхэри 
агъэгупсэфыщтыгъэп.

--- Page 341 ---

- Ы-ы, сикIал!..- Къэнтатэ къыкIэщтагъ.- Забруйнэм 
зэхебгъэхыкъон... Хэт къыозыIуагъэр? Зыми угушIоу 
емыгъэлъэгъу, къэбари емыIуат...
- Нан, шъыдэу укъэрабгъ сэIо! Зэрэгимназиеу рэгущыIэ! Василий Емельянович Толмачевми, Иван Матвеевич 
Сбитневыми къытаIуагъ.
- Ара?.. Россинскэм, Кирилл Васильевичым, шъыд 
ыIорэр?
- Ащ ыIорэр сшIэрэп. Шъыда, нан?
- Зыфэсакъыжь сэIошъ ары, сикIал... Къэзэкъ дзэ 
гимназием ущеджэба... Ащ фэдэ тэ зытIоджэ, къезымыгъэкIун Iаджи къытфыкъокIынджэ сэщынэ. Мыуцурэр 
къиуцукI IокIэ зыфаIуагъэр шъыпкъэ, тхьэегъэпсэу тыкъызэхэзышIыкIыгъэ Урысые пэчъахьэр...
VI
Власовым Дон зегъэзэжьым, адыгэхэмрэ къэзэкъхэмрэ 
азыфагу гугъапIэ къэзытыщтыгъэ мамырыр къыдэтаджэу 
еублэ: нэпкъитIур джыри зэфычIэплъыщтыгъэми, нэбгырэ 
зырызмэ загъорэ Iэбжым зэфашIыщтыгъэми, псы зэпырыкI 
чэщтеом лъэныкъуитIуми шIу къазэрэфимыхьыщтыр 
къагурыIуагъ. Мыхъо-мышIэ горэ бэдзэрхэм, псыикIыпIэхэм, гъогухэм, нэмыкI чIыпIэхэм зэмылъэпкъэгъумэ 
къащыхэмыхъухьэщтыгъэу арэп, ау нахьыпэм фэдэу Iэшэ 
къипхъотыгъэкIэ зэпэуцужьыщтыгъэхэп - хэти, фай-фэмыеми, цIыфыгъэм къыубытыщтыгъэ, ащ шIокIырэм, 
уадыга укъэзэкъа амыIоу, зэкъоуцохэти, ифэшъуашэ 
рагъэгъотыщтыгъэ.
Адыгэхэм мамыр фыщытыкIэу адыриIэр ыукъуагъэу ыIуи, Стрекаловым Власовыр ыгъэмысагъ.
"Сэ ыпэкIэ къысэнэсыгъэ мысагъэхэм ашIокIэу,— Урысые пачъыхьэм Ермоловым фитхыщтыгъэ,— Власов генералым хэбзэнчъэ зекIуакIэхэу къыхэфагъэхэм гъунэм нэсэу сызымыгъэрэзэнхэр ахэслъэ гъуагъ, 
генерал-адъютантэу Стрекаловым къыгъэхьыгъэм нафэу къыхэщи 
егъэзыгъэ цIыфхэр зэрипхъозэ, ежь ышъхьи иIофышIэхэми апае тын 
лъапIэхэр къыдихыным, ифедэ къыхигъэкIыным укIытэ ымышIэу, зигъэинэу зэрэфэбанэрэр..."
Хы ШIуцIэ Iушъом идзэ ипэщэ Власовыр IэнатIэм Iуащынышъ, 
судым иIоф рагъэIонэу унашъо ашIыгъ. Ежь Ермоловыми фагъэпытэгъагъ. Ащ фатхыгъ: "Хы ШIуцIэ къэзэкъхэр Пшызэ зэпырыкIыщтхэп, 
хэгъэгу гъунапкъэр сакъэу къаухъумэным дэх имыIэу къыщыуцущтых". 
Ащ ыуж адыгэхэр къэзэкъмэ зэратеохэрэр щагъэтыжьыгъ.
Власовыр къыздыращыгъагъэ Дон хэкум кIожьи, иIоф зыщаIощт 
пIалъэм ежэу, илъэсищрэ ныкъорэ щыпсэугъ..."

--- Page 342 ---

ЩыIэныгъэр узэрэфэе-зэрэпIо закIэп. ЦIыфы пэпчъ, 
игупшысэ-гулъыти, идунэееплъыкIи, игъэпсыкIэ-псэукIи, 
зэфэдэп. Бамбэти Пэшъукъи, дэгъухэми дэйхэми, цIыф 
лъэпкъ зэфэшъхьафкIэ гощыгъэ дунаим щыщых - ижь 
щащэ, щэнэшхъэих.
- Бамбэт,- чъыг къутамэр Пэшъукъ IуищэикIи, гукIэ 
пагъэу, улэугъэу къыIуагъ,- сыхьат горэкIэ къызымылъагъохэкIэ, тыгъуасэ фэдэу непи, тыхьаулыягъ.
- Умыхъыжъ, - Бамбэт зэнэгуерэр къызхимыгъэщэу 
щхыпцIыгъэ,- джыри сыхьат псау тапэ илъ. Ощ сыфэдэу 
нахь сызэкIэлаIом, Пшызэ сызэпырысыкIыти, илъэсныкъом 
сфикъун мылъку къисхыщтыгъ.
- Шъо шъуикIэлэгъум,- Пэшъукъ хэщэтыкIыгъ,- зэман 
дэгъугъ. Де-Скаси, Стрекалов купыр къытхэтаджи, къыттэкъутэжьыгъ. Къэзэкъмэ афэгъэхьыгъэу мыхъун горэ 
зытIокIэ тинахьыжъмэ анэ къытфагъэIае.
- УмыIо,- Бамбэт кIэкIэу къыпиупкIыгъ.
- Ары шъхьакIэ, джаурмэ афэгъэхьыгъэу зыгорэ 
умыIон плъэкIына!
- УмыIоу, узыфаер шIи ыуж икIыжь. Тэри зыгорэм 
тыкъимыубытэу арыгъэп. Ау пшIэщтыр чылэ Iоф пшIошIа?
Пэшъукъ ыгу щышIэрэр чъыг къутамэм тырикъутэу 
къырикIыкIэхыгъ, шымэ атхьакIумэмэ зыкъаригъэпхъотагъ.
- Нэр пакIошъ, Iэри тфэIэжэжьырэп... Зымафэ Къэлэжъ къыдэхъухьагъэр зэхэпхыгъэба, Бамбэт.
- Зэхэсхыгъэ,- упчIэм ежэщтыгъэ пIонэу, Бамбэти 
къыриIожьыгъ.
- Къэзэкъмэ уатеуагъ, тимамыр зэфыщытыкIэ уукъуагъэ аIуи, Дэгъумэ ХъутIатIэ чылэ хасэм щаумысыгъ. Ар 
имыкъоу, шъулъы ыгъэчъагъэшъ, шъузыфаер ешъушI 
аIуи, Елизавет къэзэкъмэ аратыгъ.
- Сыд,- Бамбэт Iоф зыримыгъэшIы фэдэу къэупчIагъ,- 
ыIэхъуамбэхэр къыпаупкIи, къатIупщыжьыгъ, ара?
- Адэ!..- Пэшъукъ зыщыгъупшэжьэу къызIуипхъотыгъ.- Тэ зэтшIэжьыгъэр имыкъоу, къэзэкъмэ зыкъядгъэушъхьакIужьыгъ... Сысой аIоу Власэм ычIыпIэ инэрал 
горэ къафагъэкIуагъэшъ, ари тэркIэ шIоп аIуагъ. ТыцIыф 
гъэшIэгъон тэ... КъытIущхыпцIэрэ пэпчъ ыгу шIу къытфилъ 
тшIошIы. Зыуи арэп тызэрэбгъэпцIэщтыр, Iэ къытщыфэри 
къытщытхъури ары ныIэп... Адэ, Бамбэт, зи къапIорэпи? - 
Пэшъукъ джагъэ шъхьакIэ, зэупчIыгъэр къедэIурэпти, гукIэ 
щхыпцIыгъэ.

--- Page 343 ---

Чыр зыупсэу щысыгъэ Бамбэт къэмыдаIо фэдагъэми, 
ыпашъхьэ щаIорэр зэхихыщтыгъэ, жьы фэбэ макIэу къыкIэпщырэми фэдэгугъэп, чъыг тхьэпэ зедзэхэми афэнэшъугъэп, псыхъо икIыпIэр ынэгу кIэтыгъ, ахэмэ зэкIэ 
апшъэжьыгъэри Сисур.
Уи Власэ, Сысой, ХъутIатIэхэр хэта зищыкIагъэхэр, 
Бамбэт гукIэ хэгубжыкIыгъ, ахэмэ уаблэкIыни, о слъэгъурэм Шъэуаеу сауж къэзыфырэм игугъу къысфэпшIыщт, 
илIыгъэ къысфэпIотэщт. Ащ нахьи нахьышIу Сисурэ къызэрэтхьыщт шIыкIэм джыри тебгъэгупшысагъэмэ. Бзылъфыгъэр къэпхьыныр къинэп, къызыпхьыкIэ къыпфэмыер 
къызэребгъэшIущтыр ары зэкIэми анахь Iофыр. Хьалэбалыкъ къызпыкIыщтмэ Сисурэ ащыщэп, шы иIэп, Iахьыл 
иIэп, СултIанмэ яныо джынэузыжъ иджэхашъо фепхъэнкIы, 
ышъхьац фызэIехы, ылъакъо фетхьакIы. Сэщ фэдэ горэм 
ыщэмэ, иунэ фабэу, гощэ папкIэу иунэ ригъэсмэ, орэгушIо. 
Аущтэу сиIоф зэпыфэнэу сшIагъэмэ, сэри тIэкIу сызхэплъэжьыни. Зэгорэм бзылъфыгъэ дахэкIэ, шъуз шъабэкIэ 
сэрэIотэжь!
Бамбэт чыпэр зэпикIи, къызщытэджыкIыгъ.
- Уаим щыIа? - Пэшъукъи къызщылъэтыгъ.
- Шыныбэпхыхэр кIэкъузэжь.
- Непэ тызэрэхьаулыещтыри сыгу къысиIощтыгъ...- 
Пэшъукъ гъумтIымызэ ныбэпхыхэр кIикъузагъ, уанэхэри 
ыуплъэкIугъ, етIанэ псыхъо икIыпIэмкIэ зэплъэм, къыхэкуукIыгъ: - Модэ, файтоныр къэлъэгъуагъ!
- КIэсащэу плъэгъугъэ...- Бамбэт ыкIыб къызэрэгъэзагъэу къыфидзыгъ. - Нэм изакъоп, тхьакIуми цIыфым иI, 
гурыши хэлъ. Ахэр Пашкэм къыдэкIыжьыгъагъэхэп яфайтон щэрэхъ макъэ зызэхэсэхым... Мыдэ, къыосIощтыр 
зыщымыгъэгъупш: уатэбэнащэу, лъы Iоф къыхэмыгъахь, 
СултIанмэ яныо лые емых.
- Файтон Iупэм тэсыр зы нэбгыр, Хьадж-Къэсэйрэ 
Къаймэтрэ яз,- Пэшъукъ онэгум зыриIэтыкIзэ къыухыжьыгъ,- ыкIыбкIэ шъхьэтэхъо зытэхъуагъэрэ паIо 
зыщыгърэ дэс. Сисурэрэ Хъан-Джэрыерэ... Шыкуаори 
Къаймэт фэсэгъадэ...
- ЗэкIэ дэгъу, ау джыри къыосэIо, зэпыдж-къызэпыджыжь ищыкIагъэп. Шыкуаор куплIэм зыщыдэбдзыщтым, сэ файтоным Сисурэ къисэпхъоты... НекIо, гъогу 
тытэт фэдэу гуцафэ ятымыгъэшIэу тапэгъокIыщт.

--- Page 344 ---

353
12 Заказ 028

--- Page 345 ---

- Бамбэт, бзылъфыгъэ цIыкIум икъэхьын сыдэу 
Iофышхо зебгъэшIыра?
КъызфеупчIыгъэм Бамбэт пылъыгъэп.
- Сисурэ зыдэщысымкIэ файтоным сызыгуахьэкIэ ары 
шыкуаор куплIэм зыдэбдзыщтыр! КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ.
- НекIо ащыгъум.
Гъэмэфэ пасэм аубэгъэ гъогум Бамбэтыдыхэм анэмыкI 
шыуи, лъэси тетыгъэп. Тыгъэм ригъэзыхыгъэми, иплъырыгъэ джыри жьым хэпшъыхьан, чIым тепшъыхьан ригъэжьагъэп. Дунай гопэгъум Лъэустэнхьаблэ мычыжьэ-мыблагъэу къыхэплъы. Къэзэкъ пытапIэри гъозэрыплъэпIэ 
орзашъхьэхэри нэпкъ зэндэ-рекIокIым къытещых.
- Уимафэ шIу, Къаймэт, Iоф горэмкIэ сыоупчIы сшIоигъу,- шыушIу фэдэу Бамбэт файтоным пэгъокIыгъ.- Ори, 
Сисур, ори, Хъан-Джэрый, тисэламышIу шъотэхы.
- Тхьэм ынэшIу къышъущэф, сыкъэдаIо,- Къаймэти 
сэлам къыхыжьыгъ.
- Де-Скаси лIы шIагъом ычIыпIэкIэ Кодинец горэ урыс 
пачъыхьэм къытфигъэкIуагъэу зыраIорэр шъыпкъа?
- Олахьэ хэсшIыкIырэ щымыI, ащ фэдэ горэм ыцIэ 
къыраIоу зэхэсхыгъэ, ау ишъыпкъапIэ сыщыгъуазэп. Модэ 
Хъан-Джэрые шъуеупчI, ащ нахь ышIэт.
- Хъан-Джэрыий ар къытиIон, тыкъишIэжьырэп нахь...- 
Пэшъукъ онэгум зыридзи, Къаймэт куплIэм дидзыгъ.
Хъан-Джэрые файтоным къызепкIым, Сисурэ икуо 
макъэ зэхихыгъэ:
- Тхьэ къысауи, Хъан-Джэрый, Къаймэт, нанэ гущ, 
сехьы!..
Пэшъукъ къамэмкIэ купэгъупсхэр пигъэлъэти, Бамбэт 
ыуж илъэдэжьыгъ.
- Бамбэт, сытIупщ! ПшIэрэр емыкIу, Тхьэм къыпфидэнэп! - шыплIэм дэлъ Сисурэ мэлъаIо, мэкуо, зыхьырэм 
къыжэхэтхъонэу ежьэ шъхьакIэ, ынэIу егъэзыхыгъэшъ, 
ыIэхэр къынэсыхэрэп.- Сямыгъэхьба, Шъэуай, тыдэ гущэм 
ущыI!..
- Быяу, Сисур, быяу, сидах, хьаулыеу зымыухыжь, 
сэ джыри бзылъфыгъэ сIэпыкIыжьыгъэп.
- Ары шъхьаджэ сыпфаепи, сымыгъэунэхъуба!..
- Къытфэмые Iаджи къытэсэжьыгъ тэ...
Пэшъукъ къыкIахьэу зелъэгъум, Бамбэт къызэтеуцуагъ, къыголъэдагъэм риIуагъ:

--- Page 346 ---

- Мэзым куо-хьау химышIыхьанэу ыжэ къэпх, ыIитIуи 
ары.
- Сыд джы упцIымамэкIэ, сшыпхъу цIыкIу,- Пэшъукъ 
Сисурэ ыIэхэмрэ ыжэрэ зепхым, еушъыигъ.- ЗынатIэ 
ухъугъэм зегъэгупсэфылI.
Бамбэт къыIуагъ:
- Джы пшIэщтыр ары, Къэгъэзэжь. Мы Iофым хъулъфыгъитIу ищыкIагъэпышъ, уигъогу тэхьажь. Амал иIэмэ, 
тхьамафэ горэкIэ чылэм удэмыхьажь, зыми зыIэкIэмыгъаф. 
Сэ ащ нэс мы цIыкIур Iордэгъазэ къэсшIыщт...
ЧIы цIынэ бгъотэрымэр зэрыз мэз чIыунэм Бамбэт зыIэ 
пхыгъэ бзылъфыгъэм зыщыфырекъум, зыпыутхыпкIыхьажьи, къипшыжьыгъ, чIыунашъхьэр тыригъэпытыхьажьыным 
ыпэкIэ иджагъ:
- Неущ пчэдыжь нэс ухэгупшысыхьанэу уахътэ 
къыосэты.
Бамбэт мыгузажъоу зымакъэ зэтетэкъукIырэ псынэкIэчъым IутIысхьагъ, заулэрэ щысыгъэу Хъан-Джэрые 
файтоным къызэрипкIыгъагъэр ынэгу къыкIэтэджэжьэу 
щхыпцIыгъэ. ЗыфалIэщтыгъэ бзылъфыгъэмкIэ ыгу жьы 
зэрэдигъэкIыгъэм рымыразэу къыIэкIэфэгъэ етIэгъойкIэ 
псынэкIэчъым хэуагъ, ыIэшъхьэ-лъашъхьэхэр дигъэчъаехи, 
амдэз ыштагъ, джацы нэмаз ышIынэу онэкIэлъым теуцуагъ, 
апэрэ, ятIонэрэ дыухьэ къэхьыгъомэ ауж Тхьэм елъэIугъ:
- Я си Алахь, мыхъун сшIагъэмэ, къысфэгъэгъу...
Шыр щымытыжьышъоу зэтIысыр ары ныIэп Бамбэт 
ыкIыб чъыгым егъэкъугъэу зыхэчъыягъэр. Бэрэ чъыягъэуи 
макIэрэ чъыягъэуи къышIэжьрэп, шы пырхъэ макъэм 
къыгъэлъэтагъ - щайшъогъу тыгъэм инэфыпсыхэр хьалъэгу-хьалъэгоу мэз чIэгъым щызэхэкIошъыкIых. ЧIыунэм 
къычIэджыкIырэ макъэри къылъыIэсыгъ, къызщылъэтыгъ:
- Сыд, Сисур, укъысаджа?
- СыкъычIэгъэкI, Бамбэт.
- Ащ фэдэу укъысэшъэбэкIытмэ, ари пфэсшIэн,- чIыунапчъэр Бамбэт тырипхъоти, дэIэпыIэзэ бзылъфыгъэр 
къычIищыгъ.
Нэфынэм къызхэуцор ары ныIэп Сисурэ щыгъ джанэр 
зэрэзэхэцунтхъагъэр, ыбгъэ пцIанэхэр къызэрэлъагъорэр, 
ыкуашъохэри къызэрэчIэщрэр зилъэгъугъэр.
- Тхьэ къысауи, укъысэмыплъ! - ыкIыб къыгъазэзэ 
зыридзыхыгъ.

--- Page 347 ---

355
12*

--- Page 348 ---

- Джы сыд укъысщыукIытэжькIэ... Удахэми уIаеми, 
сэщ нэмыкI джы зыми урищыкIэгъэжьыщтэп... УкъысщэукIытэмэ, ма, сицые уаплIэIу идз.
- СIэ къэтIат,- Сисурэ нахь мэкъэ шъабэкIэ къэлъэIуагъ.- Укъысэмыплъ…
- Ари пфэсшIэн, сидах...- ошIэ-дэмышIэу Бамбэт 
зыкъыжэхэзытэкъогъэ фэбэпсыр къытекIоу, бзылъфыгъэм 
еушъыизэ, ыIэхэр ытIэтагъэх,- ицые ыплIэIу ридзагъ.- 
Джаущтэу зыкъысэбгъэкIумэ нахьышIу, Сисур... Орырэ 
сэрырэ, сыд джы зэтэтхыжьыщтыр...
- IукIоти, Бамбэт, сшъхьэ сыхэгъэIэбэжь...
- Ари тэмэм, Сисур, бзылъфыгъэр хъулъфыгъэм 
ыпашъхьэ щызэбзэижьмэ, нахь икIэсэщт... СакIыб къэзгъазэмэ хъущтба?
- Шъыда зыкIэмыхъутэр... Ау тIэкIу усшъхьэщыкIотмэ 
нахьышIу. Чыжьэу уIумыкIми хъут...
Бзылъфыгъэм игъэшIуабзэ Бамбэт ыушхъухьагъэу 
IукIоти, ыкIыб къэгъэзагъэу нычэпэ етIэгъойкIэ зыхэогъэгъэ псынэкIэчъым зышъхьащэуцом, Сисурэ ыплIэIу ра дзэгъэ 
цыер зыщидзи, зашэщтыгъэ къамэр пхъэтэкъэжъым 
къытырипхъотыгъ, уанэм гошIэгъэ шхонч кIакор къыгуипхъотыгъ, тыгъужъ пшъэго щтагъэм фэдэу зыкъызэзыдзэкIыгъэ Бамбэт риIуагъ:
- Лъэбэкъу къызэрыбдзэу сыкъэот!
- Ар къысэпшIэн Iоу нибжьи сшхьэ къихьагъэп!.. 
Бзылъфыгъэ лъэпкъ цыхьэ фэпшIы хъущтэп ыджары язгъаIорэр...- Бамбэт бзылъфыгъэм къырихырэ шъхьакIом 
кIыфы кIишIыкIэу щхыпцIыгъэ, къехъулIэрэр джыри ышIошъ 
дэдэ мыхъоу къыфидзыгъ: - А шхончым щэ илъэпи, бэйтэмал, сыд узфэшIыкIаерэр...
- Щэ ерэмылъ фаеми! - Сисурэ шхонч кIакор темэным 
хидзагъ, къэмэ щэигъэр ыIыгъэу, Бамбэт жэхахьэзэ текууагъ: - Ппсэ пшIоIэшIумэ, ущыIэ пшIоигъомэ, чIыунэм чIахь!
- СычIэхьанэп! - щыни нэхаши зымышIэжьэу, ынэхэр 
къыIэпыкIэу къыжэхэхьэрэ бзылъфыгъэм Бамбэт ыгучIэ 
изыгъэу жэхэплъагъ. Ардэдэм, къыздизыгъэри ымышIэу, 
ыкIыб Шъэуае иныжъым фэдэу къыдэтэджагъэу къыщыхъугъ, ымакъэ къэкIэзэзыгъ, ыгу ыныбачIэ ифэжьыгъэу 
ерагъэу къыупсэлъыгъ: - УзэкIокIыгъа?!
Бамбэт кIуачIэм къыбгынагъ, ылъэкIапIэхэр къэушъэбыгъэх. Зиджэнабгъэ къетхъыхыгъэ бзылъфыгъэм имэхъэшагъэ зэхишIэгъэ къодыеу лъэбэкъу зытIукIэ зызэкIакIом, 

--- Page 349 ---

псынэкIэчъым хэфагъ, Iэбэ-лъабэзэ къызщылъэтыжьи, 
адырабгъукIэ зэпырычъыгъ. Мыдырэ псы нэпкъым Сисури 
къыщыуцугъэп. Зыпсэ зышIоIэшIу Бамбэти Iашэ зыIыгъ 
бзылъфыгъэм къыпымылъыжьэу мэз цуным хэлъэдагъ.
Сисури псынэкIэчъым къызэпырычъыжьи, онэш хьазырым къэмэ ихыгъэр зэриIыгъэу ешэсыгъ...
Лъэустэнхьаблэ Сисурэ къызэсыжьым, къехъулIагъэр 
къыфызэкIэрыожьыгъэу, ыIори, ышIэри ымышIэжьэу, пIэм 
хэгъолъхьагъ...
А мэфэ дэдэм елбэткIэ Къэнтат гощэшхор Екатеринодар къыращыжьыгъ. ПэгъокIыгъэ пщы кIалэмэ, ХъанДжэрыий апэ зэритэу, апымылъэу, Сисурэ зэрылъ унэм 
ихьагъ, пIэм хэупцIэгъэ бзылъфыгъэ цIыкIум ынэтIэ плъыр 
теIабэзэ риIуагъ:
- А сипшъэшъэжъый, сызыптеплъэхъукIыгъэ закъом 
шъыд къыохъулIагъ...
ЗынапIэ зэтелъ Сисурэ Къэнтатэ ымакъэ къызешIэжьым, 
къыхэкуукIи, ынэпсхэр къыкIэтэкъугъэх.
- Сэры, сипшъашъ, сэры...- Къэнтати ыгу къызэхэхьагъэми, ымакъэкIэ къызхигъэщыгъэп.- Гъы, нынэ, гъы, угу 
жьы дэкIыт... Сэ напщэ птесхыт. СакIыб къыдэуцу, Быч. 
Ори ары, Хъан-Джэрый.
Къэнтатэ дыухьэ къыпчъызэ, щэгъогогъо Сисурэ 
епщагъ, тIэкIу тыригъашIэзэ ятIонэрэуи ящэнэрэуи епщагъ. 
Сисурэ ынэпIэ шэплъхэр мычэлъэожьхэу, нахь гупсэфыгъэ 
фэдэу Къэнтатэ къыщыхъугъ, мэкъэ шъабэкIэ ыIуагъ:
- Чъыягъэ тхьамыкIэ цIыкIур... А Быч, а нысэ, Шъэуае 
макъэ ежъугъэIугъа?
- Макъэ рагъэIунэу ясIуагъ, лъыIэсыгъэхэмэ сшIэрэп нахь.
- Тыдэ щыIэми къарэгъот, Шъэуай нахь Iэзэгъу фэхъун 
мы тхьамыкIэ цIыкIум иIэп...- Къэнтатэ ыкIыб Хъан-Джэрые 
зэрэдэтыр къызешIэжьым, зыкъызэблихъужьыгъ: - Тихьанэ-гъунэ къихьэрэп, тщекIуахьы... Мы пшъэшъэжъыемджэ Бамбэт имэхъэджагъэ ферэмыгъэгъу! - А-ей-гущ, 
а Бамбэтыжъыр зэгорэм къысIэкIэфагъэмэ!
"КIэнхэр къызышIосхьыщтыгъэ Пэшъукъи игъусагъ" 
Хъан-Джэрые къыIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, зыкIытегущыIыкIырэр ымышIэу, къэгузэжъуагъ:
- Нан, Сисурэ къэбгъэущыт.
- Ары, нынэ, ары. НекIо, тышъхьащыжъугъэкI. Пшъэжъэжъыер изакъоу къэшъумыгъан. Джэхэшъотет бзылъфыгъэмэ ащыщ горэ кIэлъырыжъугъэс.

--- Page 350 ---

Лъэгуцэм къызытехьажьхэм, тыгъуасэ нэс зыгъапэрэр 
Хъан-Джэрые къымыIон ылъэкIыгъэп:
- Нан, Къаймэтрэ сэрырэ угу къытэмыгъабгъ...
- Шъыд пай сыгу шъобгъэн?
- Сисурэ къызэрэтымыухъумагъэмджэ...
- Е-о-ой, щыми псаоу шъукъызэрэнэжьыгъэмджэ 
сэгушIо, сикIал.
VII
Сисурэ къехъулIагъэм джыри Шъэуай щыгъозагъэп.
ГъэрекIо бжыхьэрэ мыгъатхэрэ ялъытыгъэмэ, гъэмэфэ 
мэзапэм Шъэуае нахь зыкъишIэжьыгъагъ. Ар зыпкъ 
къикIыщтыгъэмэ Пантелей зыемэ зэрафищэжьыгъагъэмрэ 
Хъан-Джэрые зызэрэIуигъэкIэгъагъэмрэ ащыщыгъ. Ежь 
ышъхьэкIэ къырахыгъэ шъхьакIор шъхьащыкIотыгъэ уахътэм ыгъэкIыжьы фэдагъэми, Мыхьамэт-ДжэрыекIэ фагъэIугъэ мэхъэджагъэмрэ Къэнтатэ инэмыплъ чъыIэрэ 
щыгъупшэщтыгъэп, инамыс ащ епхыгъагъ, фэхъущт 
кIэухым нэпэ укъэбзыжь къыфихьынэу, СисурэкIи инасып 
зэрилъэгъу лIэжьынэу, идунай хьылъэ шIукIэ зыкъыфигъэзэнэу гугъэ щтыгъ. АщкIэ Бэджэкъо Умари, Агой Пщымафи, Тэзэ Адыги, СултIан Хъан-Джэрыий игугъэпIагъэх, 
икъотэгъугъэх.
ШъэуаекIэ чIыр зэгози дэфагъэм Бамбэт фэдагъ.
Икъун ячылэ Iофмэ ауж сызэритыгъэр, щэджэгъо 
фабэм ыгъэулэугъэ Шъэуае, псынэкIэчъыпсыр ынэгу 
кIикIэзэ, ыIуагъ. Адыгэмэ, къэзэкъмэ яIоф, сэ сахэмытыжьми, зыгорэу хъун - зэрэукIыных, зэшIужьыных. 
Власовым ыуж азыфагу Iэжэгъэ-щэIагъэр къыдафэу 
ригъэжьагъ. Ары шъхьакIэ, зыуж ситыр сэркIэ, синамыскIэ, 
сицIыфыгъэкIэ Iофы, зыфызэхэсфыщт цIыфхэу Iуагъэ 
зэстыгъэхэмкIи ар джэуап гугъапI, ау адыгэ-къэзэкъ-тырку 
зэфыщытыкIэр зэкIэми анахь Iофыжь. Хэт фэдэ зэщыхъуа кIу ахэмэ азыфагу дэтыр? Адыгэ лъэныкъомкIэ - Бамбэт, къэзэкъыбгъумкIэ Забруйнэр, тырку пакIэмкIэ - Хьасан-пашэр, ахэми куп зэфэшъхьаф пчъагъэхэр къяшIэкIыжьыгъэх.
Гъэмэфэ пасэм ижъоркъ зэлъигъэпэгъэ мэз чIэгъым 
чIэджэгукIырэ псынэкIэчъым Шъэуае ыгуи, ынэгуи, игумэкIи къыгъэучъыIэтагъэу, зыуж итми тIэкIуи фэгуитIоу гъогу 
техьажьыгъ, игъогупэ къыщыIугъэ шылъэмакъэми къызэтыригъэуцуагъ. ЗэдаIом, шыу шъхьэзакъу. Къэгъэзэгъум 
къыкъочъыгъэ шыур ышIэжьыгъ, ыпэ иуцуагъ:
- Шъыд, Пэшъукъ?!
- Сэлам алейкум, Шъэуай,- егъашIэм ишъэогъужъыгъ 
пIонэу Пэшъукъ шIуфэс ыхыгъ.- Зигугъу ашIырэр пчъэшъхьаIу тэс, нахьыжъ, моу джыдэдэм сыгу укъыпылъэдэгъагъ. 
- Сэ бэшIагъэ сыгу шъузилъыр. Ау мыщ тыщызэIукIэным сегуцэфагъэп. Уадэжь сыкъакIошъы, унэм уизгъуатэрэп.
- Ар гухэлъэу уиIэм елъытыгъ, нахьыжъ.
- Шъыд пае узгъэпцIэн, гухэлъышIоп. Ау ар шъыдкIэ 
о къыонэсын, ощ нахь Iофи дунаим тет.
- СыпшIомыIофыгъэмэ, нахьыжъ, сикъэлапчъэ укъыIухьаныеп,- Пэшъукъ зышIомыдэеу джэуап ытыжьыгъ, 
гукIэ ыIуагъ: Сисурэ итыгъосэ Iоф щыгъуазэп.- СыкъэдаIо, 
къыстэплъхьэрэр сихьылъэ.
- Уиныбджэгъу Бамбэт сидэогъу!
- Сэри ащ дэуабэ фысиI, ау, о уиIуагъэу, шъуазыфагу 
дэлъым сэ сыдкIэ сыкъыхэхьан. ЛIым имыхьакъ тэслъхьанэп, 
Къайхьаблэ шъузэкIом шъуауж тызэритыгъэр ары умыIощтмэ, Бамбэт уигугъу дэеу ышIэу зэхэсхыгъэп. Сисурэ 
псэлъыхъо тызэрэфыкъокIыщтыгъэр арымэ, оркIи сэркIи 
ар къежьэгъэ Iофэп.
- Ащ сытегущыIэрэп,- Шъэуае пиупкIыгъ,- ау Бамбэт 
силъэгъун.
- АщкIэ хащэ сыхъунэп.
- Ар оIомэ, егъэзыгъэ хэлъэп.
- Iизын къысэптымэ, нахьыжъ, сигъогу сытэхьажьын.
- Сэлам зэтхыгъэ нахь, тигъогупэхэр пыбзыкIыгъэп.
ТIури IашэкIэ хьазырхэу, нэкIэ зэмыплъыхэу, гукIэ 
зэфэсакъыхэу зэблэкIыгъ.
Олахьэ мыри цIыф тхьамыкIэу дунаим тетым, Пэшъукъ 
ыIуагъ. Зэ адыгэхэр, зэ къэзэкъхэр, зэ тыркухэр еIо... 
ЫIори ышIэри ымышIэжьэу, ишыпэ зыдэгъэзагъэр игъогоу, 
зыщепсыхырэр ипсэупIэу щыIэ къодый. Сыд мыщ уисэшхо 
фипхыкIэ кIэрыпхыщтыр? Бамбэт загъорэ жъалымыщ, 
къэхъугъэр умышIэу къызбгырэущэ умыIощтмэ, цIыф 
Iуш, лIыгъэ хэлъ, тхьагъэпцIы. Зэо-банэ римышIылIэу, 
гугъэпIэ закъоу къыфэнэжьыгъэ Сисурэ IэкIиутыгъ... 
Шъэогъугъэ-ныбджэгъугъэ Бамбэт дыуиIагъэмэ, тхьапшрэ 
къыолъэIугъ, къыоубзагъ, ар къыохъулIэщтыгъэп.

--- Page 351 ---

Пэшъукъ иш кIэкIэу къызэтыригъэуцуагъ:
- Шъэуай, Бамбэт уилъэгъун пIуагъэшъ, мэфищ 
горэмкIэ инысэщэщтышъ, ыдэжь къекIуалI,- Пэшъукъ 
шым елъэдэкъауи кIиIэжьыгъ.
"Шъхьаубат язгъэIуагъэр ощ фэд, Iиманцыз..." - 
Шъэуае къехъулIагъэр шIоемыкIоу кIэлъыгъумытIымыжьыгъ, етIанэ заулэрэ кIуагъэу зэриIожьыгъ: 
"Нахьыжъмэ амыдэн сапашъхьэ щиIуагъэп. Сэлам къысихыгъ, шъхьэкIафэ къысфишIыгъ. Шъыпкъэр пIон хъумэ, 
сэры зыгу шIу фимылъыгъэр, ерагъэу зысIэжагъ, ащ 
ычIыпIэ ситыгъэмэ, сымыдэныекIи мэхъу. ЩэIагъэ къызхигъэфагъ, ау ишъхьэпэягъэ ышIагъэр зэкIэ ыгъэкIодыжьыгъ. Бамбэт инысэщэщтымэ гъэшIэгъона, сыд ар 
къызкIысфидзыгъэр? Бамбэт ишъэо нахьыжъ лIы хъугъэ. 
Къыщэщтмэ дэгъу, хъяр. Зэ, зэ, хэта къэзыщэщтыр?.. Ежь 
Бамбэтмэ шIэ?!" - ХэушъыкIырэ шы гупсэфым Шъэуае 
жэдэIагъ, къыгъэуцугъ, зишылъэмакъэ къэмыIужьрэ 
Пэшъукъ зыдэчъэрэ лъэныкъомкIэ гунэкI-IэнэкIэу зэплъэкIыгъ, ардэдэм Сисури ыгу къэкIыгъ, анахь чIыпIэ зэжъу 
ифагъэми, ишIулъэгъу фэшъыпкъэгъэ гум ошIэ-дэмышIэу 
къыхэуагъ. Нэмыз-Iумыз нэплъэгъукIэ Лъэустэнхьэблэ 
чылэмкIи Екатеринодар къэзэкъ пытапIэмкIи плъагъэ.
Ишъаощтын зыфиIуагъэр, ежьырынэп, Шъэуае джыри 
ыIуагъ, зэушъыижьыгъ. СисурэкIэ мыхъун горэ щыIагъэмэ, 
мэкъэнчъэ сыхъуныеп. Тыгъуас ныIэп Пщымафэрэ сэрырэ 
тызызэбгъодэкIыжьыгъэр. Бамбэт ичыли тыщыIагъ, ибгъагъи зэтешIыхьагъ, къызэригъэзэжьы хэбзэ лъагъори 
типлъырыпIагъ. Нысэщэ Iофи чылэм щызэхэтхыгъэп, 
ищагуи зэрэIыгъэкIыгъ... Сисурэ мыхъункIэ сыгу къыпылъэдэгъагъэ шъхьакIэ, Къэнтатэ ищынагъо изакъоми, ухъумэкIо лIы куп ауас. Къаймэт, Хьадж-Къэсэй? Ахэри ышнахьыжъым фэдэхэу шъхьащытых, хагъэукъощтэп, мышIапхъэ рагъэшIэщтэп, зыгорэм мыхъункIэ зыкъытырищаеми, 
зэрэпэуцужьыщтхэм сицыхьэ телъ. Ау етIани... Бамбэт 
зэблэн щыIэп... Сыда Пэшъукъ изакъоу ичылэ пэчыжьэ 
мэз гъогум зыфытетыр? Бамбэтыжъым зэрипыщэгъур 
сшIэзэ, сэлам къысихыгъ, адыгагъэ къыздызэрихьагъ сIуи, 
шыихъ зесшIылIи, стIупщыжьыгъэ. КъысэхъулIэрэр зэкIэ 
сифэшъуаш, къэзэкъмэ яIоф зесэфэ сIозэ, сшъхьэ сщыгъупшэжьыгъ. Къэнтатэ сигъэпыикIи, ежь згъэнэгъуаджэкIи 
шIуагъэ иIэп. Хъан-Джэрые игъэпсэфыгъо мазэхэм Лъэустэнхьаблэ къызигъэзэжькIэ, Бамбэт фэдэ горэ къытхэмыбанэзэ, кIыхьэ-лыхьэ зетымыгъэшIэу, Сисурэрэ сэрырэ 
тиIоф тыухыгъэмэ дэгъугъэ. Сэри ащ нахьыбэрэ сшъхьэ 
пIыеу сыщыIэнри къекIурэп, Сисури ыгу джэнджэш къизгъэхьанэп, Бамбэти згъэбэлэрэгъын, нахь Iэрыфэгъу 
къызфэзгъэхъун, Къэнтатэ ыпашъхьи сиIуагъэ щызгъэцэкIэжьын.
Шъэуае игупшысэмэ ахэтзэ мэзым хэкIи, мэкъупIэ 
шъоф зэшъхьащыкIотым ихьагъ. Заулэрэ кIуагъэу, щэджэгъо тыгъэр ышъхьэкуцI къызэрэхэтIысхьэрэр зэхишIэу 
ошъогум дэплъыягъ, бгъэшхъо хьарзэ гори рилъэгъуагъ. 
Ащ Мыхьамэт-Джэрыий ыгу къыгъэкIыжьыгъ. А гъэмэфэ 
мафэм, Хъан-Джэрые пIуркIэ зыдэщыIэ Мэрчан чылэм 
кIохэ зэхъум, мыщ фэдэ бгъэшхъуитIу ошъогум зэрэралъэгъогъагъэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ, Тыркуемрэ Урысыемрэ 
арагъапшэхэу араIолIэгъагъэри зэхихы фэдэу къыщыхъужьыгъ. Чэтыку дэжь къапэуцугъэгъэ хъырцыжъхэр?.. Адэ 
джары, игукъэкIыжьмэ хагъэщэтыкIэу Шъэуае ыIуагъ, 
бгъэжъхэр, Мыхьамэт-Джэрый, джыри мэхьарзэх, хъырцыжъхэри мэIэо-лъаох, сэри сыщыI, уишъэожъыехэри 
лIыпкъым еуцох, узфэгуIэщтыгъэ адыгэхэри, джы къызнэсыгъэм зыздагъэзэщт лъэныкъор амышIэу мэпсэух, 
зэхэбанэх, зэшIужьых, зым ыIорэр адырэм реутыжьы, 
нахь Iушыр язэрэгъашIэрэп, ау лIыгъэм, хэгъэгу ухъумэным 
Iофыр зыфэкIожькIэ, хэти сэшхоогъум ышъхьэ фыриуфэхырэп!
Шъоф тхышъхьэ мылъагэм Шъэуае игъогу зыдещаем, 
иш хигъэкIорыкIзэ, шыукъамыщымкIэ ищазымэ тхьаIу 
еожьыгъ, хъулъфыгъэ лъэсэу зыIуупIагъэр ышIэжьи, гъогубгъу пырэжъыялъэм зыхидзагъэти, лъежьагъ:
- Бамбэт! Къэуцу, Iиман зимыI! - кIахьи, шыбгъэкIэ 
риутыгъ.
- Iашэ зымыIыгъыр иуутыныр лIыгъэп,- Бамбэт къызщыпшыжьыгъ.
- УIагъэу щылъым къамэр хэпсэжьыныр лIыгъа?! - 
Шъэуае онэгум зыридзи, IэбжымкIэ Бамбэт ынэжгъ чIауи, 
риутыгъ.
- УлIымэ, а чэщым зыкъябгъэуIэн фэягъэп...- Бамбэт 
лъыр къыIучъэу лъэгонджэмышъхьэкIэ къызэшIотIысхьагъ.
- Ара сызфэуукIын уихьисапыгъэр?
- Адэ сыдэу пшIэра о?..
Шъэуае сэшхор къызгуипхъотыгъ:

--- Page 352 ---

- Тхьэ елъэIу, Мыхьамэт-Джэрые епшIэгъэ мэхъэджагъэм пае ппсэ згъэгъут! СфэбгъэIугъэр ащджэ зытесхыжьыт!
- Шъэуай! Алахьыфом ыцIэкIэ сыолъэIу, сисабыймэ 
яхьатыркIэ сыолъэIу, гукIэгъу къысфэшI, уфаемэ, плъакъо 
сыкъебэун, сыкъэгъэнэжь, дунаим сытэтыфэ лъэгукIэтын 
зыпфэсшIын, Тхьэ сыпфелъэIун, уишыIупIэ сIыгъэу егъашIэм 
сыкъыбдекIокIын...
Бамбэт илъэIокIэ-гуIакIэ Шъэуае ыгу темыфэу щхыгъэ, 
фидзыгъ:
- Укъэрабгъ, Алахьэм усимыгъэшIагъэмэ нахьышIугъ.
- Псэм иIэшIугъэ зыпшIэщтыр, Шъэуай,- гугъэпIэ 
нэрымылъэгъу IэубытыпIэ горэ Бамбэт къыIэкIэфагъэу 
къыщыхъоу къыIуагъ,- счIыпIэ уитмэ ары, Алахьыфом 
игукIэгъурэ ипсапэрэ ины. Ащ ори сэри тыриIэмыр.
- Тхьэр угу илъэу цIыф тхьапш уукIыгъэр?
- Ахэр джаурых.
- СултIан Мыхьамэт-Джэрыий джаурыгъа?
- Къэзэкъмэ агоуцорэр джаур ори пIощтыгъэ, 
Шъэуай... Мыхьамэт-ДжэрыекIэ сшIагъэм сырымыгъэмыс...- мыщ ыгуи къэушъэбкIэ, ижъалымыгъи къэуцэкукIэ, 
Сисурэ иIофи щымыгъуазэкIэ сенэгуе Бамбэт ыIозэ, 
къышъхьащытым Iуплъагъ, нэплъэгъукIэ елъэIугъ.- Ащ 
ори, сэри тыфитэп, ар ти Алахьыфо изэхэфын...
- Мыхьамэт-Джэрые иадыгагъэ о шъыдым уигъэшIэн, 
джэманыжъ! - Шъэуае аркъэн кIапсэр Бамбэт шъхьаридзагъ: - Зылъ бгъачъэзэ уифедэ зэбгъотылIагъэхэр орджэ 
джаурых... Сэри ахэмэ сахэплъытэн уихьисапыгъ...
- Шъэуай, сыд къысапшIэрэр?! - Бамбэт джы нахь гу 
къызIэпишIыхьажьыгъэу къыхэкуукIы.- ХыIушъом 
сыпхьыщт, сыпщэщт е къэзэкъмэ сяптыщт ара? СызэкIоцIыппхэн, сыуушъхьакIун нахьи лIэныгъэр къэсэштэ...
- Эй, силIыхъужъ!.. ХыIушъоми усхьытэп, къэзэкъми 
уястытэп, сэ зыпашъхьэ уисхьатыр нэмыкI.
СымыукIыри, тыдэ сыхь фаеми, сезэгъы, зэхихыгъэр 
Бамбэт игуапэу гукIэ щхыпцIыгъэ, сыздепхьыжьагъэм 
тынэсыфэ, тынасыпынчъэ дэдэу дунаим тыкъытехъуагъэпщтын, гукIэгъу зыхэлъ горэм тыIукIэн. Тыдырэ лъэныкъу 
шъуIуа сызыдырищэжьагъэр? Пшъхьэ егъэзыхыгъэу 
шыплIэм удэлъэу шылъэмакъэм укIэдэIукIыкIэ, ар сыдым 
фэпшIэн... Ишыпэ къэгъэзакIэкIэ хыIушъо лъэныкъом 
сызэримыхьырэр гъуащэрэп. Тыгъуасэ щегъэжьагъэу сэ 
спэкIэкIыгъэм фэдиз цIыф къехъулIагъэпщтын... Сыдэу 

--- Page 353 ---

бзылъфыгъэ мыгъо шъыпкъэ сапэкIэ къикIи! Сыд пае 
Пэшъукъи зыкIэрысфыжьыгъагъ... КъысэхъулIагъэр зэкIэ 
силажь, сифэшъуаш, ау джыри гъогу тапэ илъ, Алахьым 
ыуджэгъугъэмэ тащыщынэпщтын...
- Шъыд, джэголъэжъ,- заулэрэ къэкIуагъэхэу шыплIэм 
дэупцIагъэм Шъэуае еупчIыгъ,- шъыд непэ узкIэлъэсыр?
Бамбэт хэщэIукIыгъ нахь, джэуап къытыжьыгъэп, тIэкIу 
тешIагъэу гъумтIымыгъэ:
- Насыпынчъэр махъушэм тесыми хьэр ецакъэ аIо, 
ащ фэди къыохъулIэщт. Сиш шIагъо нычэпэ шъхьэпае 
горэм скIэкIищыгъ... Пэшъукъэу къызшIомыгъэшI, 
имыхьакъи тэмылъхь.
- Шъыд пае теслъхьан, ащ фэдэ непэ еслъэгъулIагъэп.
- ШъузэIукIагъа?.. Сыд къыуиIуагъ?
- Сэлам къыхыгъ, тызэблэкIыгъ.
- Ара?..- Бамбэт къэупчIи, зэрэамалынчъэр шIошъхьакIоу джыри хэгурымыкIыгъ, Пэшъукъи имыхабзэу бзэ 
пытэ Iулъэу къызэрэчIэкIыгъэм пае гукIэ тхьэегъэпсэу 
риIуагъ.
- Ау Пэшъукъ къыскIэлъиIожьыгъэм къикIырэр сшIэрэп.
Бамбэт шъхьэр къыфэмыIэтэу, нэ закъокIэ Шъэуае 
къеплъыгъ:
- Сыд къыплъиIожьыгъэр?
- "Мэфищ горэмджэ, Бамбэт инысэщэщтышъ, къыкъокI" къысиIуагъ.
- Шъхьаубат! - Бамбэт къызIуипхъотыгъ, тIэкIу шIагъэу 
зиухыижьзэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Ыджары уиунэгъо 
къэбар умыIуатэ языгъаIорэр...- зэрэхъурэмкIэ, Пэшъукъ 
чыжьэп, Iэгъо-благъом ит, сыкъызэхихмэ, IэпыIэгъу къысфэхъун, кууагъэ: - О-уи-у! Iэгъо-благъом цIыф итыжьба, 
сахьри!..
Шъэуай Iэгушъо тыкумкIэ Бамбэт ыпшъэ дэуагъ, ыжэ 
хъэдэн щыхьагъэ дикуагъ: - Куо джы!..

--- Page 354 ---

Шъэуай ишыплIэ дэлъыр Лъэустэнхьаблэ зыдехьэм, 
тыгъэм пчыхьэшъхьапэм риублэгъущтыгъэ.
СултIан щагур зэгъокIы, зы цIыфи щыхъыерэп.
Шъэуае шым зэрэтесэу къэлапчъэм Iууцуагъ.
Хъан-Джэрыети апэ къэзылъэгъугъэр, ышнахьыкIэхэр 
ыуж итхэу лъэгуцым къытелъэдагъ, Къэнтати Бычи унэм 

--- Page 355 ---

къикIыгъэх, Къаймэти, Хьадж-Къэсэий, нэмыкI фэкъолIхэри 
къыIухьагъэх.
Мыгузажъоу, пытэ-пытэу онэгум къикIи, Шъэуае лIы 
пхыгъэр Къэнтатэ ыпашъхьэ ридзагъ:
- Мыры тиукIакIор, Къэнтат! Узыфаер епэс.
Къэнтатэ щагум дэкIыжьыщтыгъэ Шъэуае еджагъ:
- Зэ, Шъэуай, къэуцу.
Къэнтатэ зэрыт чIыпIэм икIотыгъэп. Iэгушъо пIокIитIур 
тыжьын бэщышъхьэм телъ. Тхы псыгъом, нэгу одым, 
тэмэпкъ пшъыгъэмэ аужырэ илъэс зыщыплIым къызэрахэIагъэр къаIуатэ. Къэнтатэ ыпашъхьэ илъ Бамбэт 
еплъ-емыплъышъоу, нэплъэгъу чъыIэкIэ шъхьапырыплъэу 
заулэрэ щытыгъ, етIанэ ошIэ-дэмышIэу къыхэкуукIыгъ:
- А мэхъэджэжъ, ори о!.. Тыбгъэунэхъугъ!.. Тхьэр 
къыпфэсэгъазэ! - Къэнтатэ ынэгу дыигъэ нахь къэушхъонтIыгъ, ерагъэу зызэриIажэрэр ынэ къикIотмэ къакIэщэу, 
Хъан-Джэрыедхэм шъабэу зафигъэзагъ: - А нынэ, а 
сикIалэх, моу унэм шъуихьажь... Ори ары, Быч...- унэм 
ехьажьыфэхэкIэ яжи, мэкъэ пытэкIэ, бэщыпэр Бамбэт 
фигъэсысызэ, Хьадж-Къэсэйдыхэм ариIуагъ: - Мы Iиманцыз укIэкIожъым, цунтхъэкIожъым еспэсытэр Тхьэм 
къысфигъэгъун, хъулъфыгъэхэми сызэхашIыкIын. 
Къыфэнэжьыгъэм бзылъфыгъэнчъэнэу шъусэкIы!..
Къэнтатэ ыгъази, унэм ихьажьыгъ.
VIII
- Хэтых сэIо мо шыуищыр? - азыфагу дэт шыур Къэнтатэ ышIэжьыгъагъэми, гукIэ щтэуIоу тетIысхьапIэм къыдытес Хъан-Джэрые ыгъэплъагъ.
- Къырым-Джэрый! - аужырэ илъэс зыщыплIым 
зизычыгъэ Адыл-Джэрые къыIуагъ, нэнэжъым еплъи, 
къызщылъэтыгъ.
- Ахэмэ якъэкIуакIэджэ шIу щыIэп,- Къэнтатэ зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыхэщыгъэми, тыжьын бэщым ыIэгушъуитIу тыримыхэу къыIуагъ.- Къырым-Джэрые янэ 
джынэузыжъ джыри лIыкIохэр къытфиIопщыгъэджэ 
сенэгуе. Зэ, Адыл-Джэрый, къытэдаорэм упэгъочъэу 
зышIомыгъэшIыжь.
- Мылъку даоджэ джыри Къырым-Джэрые къытфакIомэ, нан,- Хъан-Джэрые къыхихыгъ,- тIуагъэм утемыкI, икъун тятэ зэрадэгощагъэр, тэри, сшынахьыкIэхэр 
къэтэджы пэтых, тыщыIэ тшIоигъу.

--- Page 356 ---

- Адэ ары, сикIал, шъулъакъо шъутеуцо пэт,- Къэнтатэ 
зэхихыгъэр игопагъ,- шъуятэ тхьамыкIэр адэгощэгъэ 
къодыеп! Шъо къышъутефэрэм фэдэ тIурытIу, уимылъку 
имытэкъуахь сIозэ, танэIу зэрикIыжьырэм кIэгушIоу, янэрэ 
ыкъорэ аритыгъ, гопэшIушIэ ашIыгъэп нахь... О зыкъыхэмыгъэщ, шъыдэу зыкъытфишIыми, пшынахьыжъ, лIэкъуацIэр ехьы. КъаIорэм елъытыгъэу сэ джэуап сафэхъужьыт.
- Тшынахьыжъмэ, нахьыкIэхэмджэ къытфэрэсакъ, 
ежьыри зыфэрэсакъыжь, нан. Хьау ыIомэ, зыкъызэрэтфишIэу зыфэтшIыжьын.
Шыухэр къызэсхэм, Къэнтатэ къэтэджыгъ, анахьыжъым, Къырым-Джэрые янэшым, къыхыгъэ сэламым 
ипэгъокIэу сэлам ыхыжьыгъ, ариIуагъ:
- НекIо, унэм шъукъеблагъ.
- Олахьэ тыщысынэу тыкъэмыкIуагъ тэ...- джыри 
анахьыжъым къыIуагъ, гущыIэшIу азыфагу зэрэдэмылъыщтыр къыхигъэщыгъ, игъусэмэ яплъыгъ.
- Шъо шъущымысытми, уипхъорэлъфым СултIан 
лъэкъуацIэба ыхьырэр? Мыхьамэт-Джэрые зиусхьаным 
ыкъожьба? Шъыд фэIуагъ, къытэкIуалIэу IаплI къытимыщэкIми, шъыдэу шъущыт, шъыд шъуипсауныгъ къытиIомэ, 
ышнахьыкIэмэ къаIугушIомэ, ыгъэгушхохэмэ?.. Е-о-ой, 
хьэм тишкыгъ... НекIо унэм, шъыд шъуигухэлъми, къэлэпчъэIум къыщышъозгъэIонэп,- Къэнтатэ кIэкIэу ыгъази, 
щагум дэхьажьыгъ, хьакIэхэри ыуж ихьагъэх.
ХьакIэхэр ятIысыпIэмэ арыгупсэфэфэхэкIэ Къэнтатэ 
рэхьатэу щысыгъ, етIанэ Хъан-Джэрые риIуагъ:
- А сикIал, модэ пшынахьыкIитIу къащэ.
- Ахэр джыри сабыйхэба, Къэнтат?..- Къырым -Джэрые 
янэшым къыIуагъ.
- Тхьэм ишыкурджэ ахэр быдзэшъожьхэп,- Къэнтатэ 
кIэкIэу къыпиупкIыгъ. Сахьид-Джэрыерэ Адыл-Джэрыерэ 
унэм къихьэхи, Хъан-Джэрые ыкIахэкIэ къызготIысхьэхэм 
нахь мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ къыIуагъ: - Ыджы сыкъэдаIо, 
Джамболэт.
- Типхъорэлъф Къырым-Джэрые ятэ иосыет ыгъэцакIэзэ, лIы зэхъум урысыдзэм хэхьагъ.
- Тхьэегъэпсэу, федэхэхыпIэджэ а лъэныкъом зимыгъэзагъэмэ,- алырэгъушхом телъ Iашэмэ яплъызэ, Къэнтатэ къыIуагъ.
- Ащ фэдэ гухэлъ Къырым-Джэрые иIагъэп, ыджи 
иIэп. Арэу тIон хъумэ, Хъан-Джэрыий къэзэкъыдзэ еджапIэр Екатеринодар къыщиухыгъ, къызэраIорэмджэ, бжыхьэ 
факIоу урысыдзэм хэхьанэу ары. Шъыд ащджэ, къэпIуагъэм елъытыгъэу, тэри тIон тлъэкIытэр?
- КъызэрэбгурыIоу лъытэ, Джамболэт,- Къэнтатэ 
ыIупшIакIэмэ щхэпс чъыIэр арычъагъ,- узэрэзэпызгъэугъэмджэ къысфэгъэгъу, сыкъэдаIо.
- Ары, дзэм ухэтыныр, забыт тэмэтелъыр къэохьыфэ 
къулыкъу щыпшIэныр IэшIэхэп, мылъку гъэнэфагъэ ищыкIагъ. Мыщ зиусхьан лъэкъуацIэр ехьы, ятэ зыщымыIэжь 
лъэхъаным, илъэс пшIыкIуй охъуфэ, урысые пачъыхьэр 
тхьэегъэпсэу, къыдеIагъ шъхьаджэ, джы илъэс тIокIым 
зыщикIыгъэ уахътэм амал иIэжьэп. Мы къыбгос ышнахьыкIэмэ ащ фэдэ амал яI, мыщ изэшIокI нахьи шъо шъуизэшIокI 
нахьыб. ЧIыгур, мэзыр, былымыр шъуихъой. Ыджа къызэрэшъотIогъагъэм ипэгъокIэу, мыщ ятэ къыкIэныгъэм 
къыхэкIырэ федэмджэ шъукъыдэгуащэзэ шъушIынэу 
тыкъыкIэдэу. Ащ къыкIэдэурэр, Къэнтат, шъуинысагъэрэп, 
мыры, мы зинасып къэкIо пэтрэ Къырым-Джэрый. Сэ мыщ 
очылэу сыриIэу къышъушIомышIыным пае ежь ишIошIи 
къерэIу, тедэIун. КъаIо, зиусхьан, узкIэдэурэм тегъэдэIу.
Хъан-Джэрые зэхихыгъэр шIогъэшIэгъоныгъэп. Мыщ 
ыпэкIи, мыгъатхэ, Къырым-Джэрые акIымыгъоу нэбгырищ 
къазыфакIом, джары ядэуагъэр. Ау ятэкIэ ышнахьыжъ 
къыIощтым, зызэригъэпсыщт шIыкIэм джы ежэщтыгъэ. 
Къэнтати, Сахьид-Джэрыий, Адыл-Джэрыий зэхахыщтыр 
ашIогъэшIэгъоныгъ. Ащ изакъоп, ящэнэрэ гъусэу къыздащагъэми ытхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъагъ.
- Шъыд, тянэшыр, о къэпIуагъэм къыхэзгъэхъожьын,- 
Къырым-Джэрые ышнахьыкIэмэ ашъхьапырыплъэу, ыни 
мыущакоу къыIуагъ,- джа къэпIуагъэр, тянэ къытиIуагъэр 
ары, къыздэрэгуащэх.
- Ы-ы, синынэгущ! - Къэнтатэ къызIуипхъотыгъ.- 
Икъунба тызэрэжъудэгощагъэр, шъыд джыри?
- Ащыгъум сыцIыкIугъ, ыджы сятэ къыкIэныгъэ мылъкум къытырэ федэр къыздэжъугощ!
Сыдэу тэ тщыщ горэ мы кIалэм къыхэмынэгъах, Къэнтатэ игукIае хигъэкуукIыгъ. СултIан лъэкъуацIэр ехьы 
къодый нахь, талъэныкъокIэ, зы пакI нэмыIэми, зыкъигъэзагъэп. А синасып мыщ къыжэдэкIыгъэр ятэ тхьамыкIэм 
зэрэзэхимыхыгъэр!.. Фэщэчыныеп. Янэ жэмыIан нэепсыежъым ежь зэрэфаеу сабый тхьацур ыпшагъ. Жаем 
благъор гъуанэм къырефы зыфаIорэм фэд. Янэшри, паIо 

--- Page 357 ---

зэрэщыгъ закъор ары нахь, ышыпхъу фэдэкъабз, ынэпцэ 
зэхакIи, игущыIакIи, ищхыкIи, иплъакIи... Мыхьамэт-Джэрые 
аритыгъэ дышъэр афэгъэбылымыгъэп, тикIали Iуагъэфагъэп. Джы хэбзэ Iоф ашIымэ, Къырым-Джэрые ышIэн 
къытенагъэ зэрэщымыIэр, яделэгъэ-нэепсыягъэ ежь-ежьырэу къычIагъэщыжьын, цIыфхэри къыздагъэхьащхыных.
- Ащ фэдэу укъыздэгущыIэн, укъысэдэон Iоу сшIагъэп, 
Къырым-Джэрый...- Къэнтатэ ымакъэ нахь къэушъэбыгъэ 
фэдэу къыIуагъ,- уятэжъ сыришыпхъу... ПшынахьыкIэ 
цIыкIухэр сэпIух, сэлэжьых. Шъыд фэIуагъ зыгорэм укъиубытымэ...
- Икъун о сянэ тебгъэхъыкIыгъэр... Шъыд къыуаIоми 
пфэшъуаш!
- Къырым-Джэрый! - джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ 
Хъан-Джэрые нэгу бгъузэр къыпхъотагъ.- Ащ фэдэ гущыIэ 
дысджэ нанэ укъыдэмыгущыI, къэмыушъхьакIу! Ащ нахьрэ 
цIыфыгъэ пхэмылъ нэмыIэмэ, утшIэрэп, уиIофи къытхэлъэп, 
утидэогъоп.- Къыгос ышынахьыкIэхэри, къыдырагъаштэу, 
къэзэрэгъэбырсырыгъэх.
- Джамболэт, тянэшыр, мыдэ мыхэмэ анахь мыхъурэм 
зызэрашIырэр? - Къырым-Джэрые щхыпцIыгъэ, зэрэшIомыскъарэхэр инэплъэгъу къыхэщэу, лIы гъусэм фыреплъэкIыгъ, ышнахьыкIэмэ афидзыгъ: - Тятэ тхьамыкIэм къыкIэныгъэ мылъкур къышъуIуакозэ, ыджары шъузэрагъэсагъэр!..
- ПшынахьыкIэмэ, зиусхьан, ауж икI,- Джамболэт 
къыIуагъ,- гущыIэ акIэрыпхытэп.
- ШъуиIоф къызимыкIырэм,- Къэнтатэ зиIажэзэ 
къыIуагъ,- гущыIэ дыджыджэ шъукъытэбэнынэу шъукъэкIуагъа, Джамболэт? Ар адыгагъэм щыщэп. Макъэр 
зыщыбэм акъылыр щымакI зыфаIорэр шъыпкъэ. Ау ащ 
зыдетымыгъэхьыхмэ, шъорджи тэрджи нахьышIу. ШIу угу 
имылъэу лъэIуакIо уемыжь аIошъы, шъыд затIоджи, къикIын 
щыIэп. Тыдэ мыгъом утхьыжьын, Къырым-Джэрый, укъытэдэIутмэ, къыосIотэр ары. Дзэм сыхэхьагъэшъ, шыонэзэтелъи, шъошэ дэгъуи сищыкIагъ пIогъагъэмэ, сынитIу 
язми къыппэзыубытырэм фэсыдэныеп. Унагъо пшIагъэу 
макъэ къытагъэIугъагъэмэ, зы коп, куитIоп, куищэп СултIан лIакъомджэ тыкъызэрэпфэкIотыгъэр. Ащ фэдэ гушIуагъо къызыбдэхъурэм, тэрышъ, тилIакъошъ зигушIуагъор, 
ащ фэдэджэ тыкъызэрэотэтэр джыри тапэджэ къэт. 
Урысыем идзэ, уятэ иосыет изакъоп, уятэжъи иосыет 

--- Page 358 ---

бгъэцакIэзэ узэрэхэхьагъэр сигуапэ. Арышъ, тэ тцIэджэ 
шыонэ зэтегъэпсыхьэгъэ дэгъу, Iаши шъуаши игъусэжьэу 
пфызэзгъэ пэшын, пшынахьыкIэхэр зыщымыгъэгъупшэмэ, 
ежьхэми уащыгъупшэнэп.
Мыдэ мы ныо тхьагъэпцIыжъым ыIорэр, Джамболэт 
гукIэ къыхихыгъ. Джы нэс къыфимышIагъэр сипхъорэлъф 
къыфишIэщт. Ощ сыфэдагъэмэ, кIэлэ бетэмал, шъоу бзэгу 
зыкъыпфэзышIырэм ынэ сыкIэкIотэщтыгъэ, сыжэхэхьащтыгъэ. ЕгъашIэм СултIанмэ зэраугъоилIэгъэ мылъкум 
тес, сшыпхъуи ригъэсыгъэп, тым иIэшIугъэ сипхъорэлъф 
кIигъэхьагъэп. МыукIытэу, зыфаер къытеIошъ, тапашъхьэ 
ис... А-енасын, моущтэу мыщ зыкъытфишIын Iоу сшIагъэ мэ, Пэшъукъ къызыдэсщэни. Джары жэхэхьащтыгъэр, 
дишIи димышIи Бамбэт ихьатыркIэ тырикъутэщтыгъэ... 
Мырэущтэу зыригъэнэн хъумэ, Пэшъукъ зэрэтищыкIэгъэщтым щэч хэлъэп...
Къэнтатэ игущыIэ къызеухым, Джамболэт пхъорэлъфым еплъыгъ, адырэми зэригъэжагъэп:
- Онэш-шъуашэ пае сыкъанэрэп сэ! Iо хэмылъэу, тятэ 
имылъкуджэ шъукъыздэгощэт.
- Къырым-Джэрый, Джамболэт,- фэмыщыIэу ягъусэ 
къыIуагъ,- сышъухэдаIошъ, гущыIэ псау зэхэсхырэп. Мыщ 
фэдэ дао ыуж шъуитэу сшIагъэмэ гъогу сыкъыжъудытехьаныеп. Тызэхэзыхыжьырэмэ емыкIу къытфалъэгъун.
- Къырым-Джэрые имылъку тыкIэдэуджэ, Аюб, о 
шъыд емыкIу къэпхьын? - Джамболэт къэупчIи, щхыжьыгъэ.- НекIо, зысэIом, шъэогъугъэ-ныбджэгъугъэджэ 
укъыздежьагъ, уезгъэзыгъэп.
- Мыр узфэдэон Iофэп, Джамболэт,- Аюбэ щхыпцIыгъэ нахь, губж Iоф къызхигъэфагъэп, тIэкIу тыригъашIи, 
мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - СыкъызэрэбдежьагъэмкIэ сыкъэуушъхьакIугъэми, къыптемыфэрэ 
къыосIотэп. Пшыпхъу икъэгъэзэжьыкIэ тыщымыгъозагъэ ми зыгорэм фэд. Шъыд пае Мыхьамэт-Джэрые имыхьакъ 
теплъхьан, зыфаер зэджэ пшыпхъу къыфишIагъ. Къытефэрэ чIыгуи, мэзи, былыми ауасэ шъо зэрэшъушIоигъогъэ дышъэ ахъщэджэ къыритыгъагъэба?
- Сэри щымыIэжь цIыфым имыхьакъ теслъхьанэп, 
къыритыгъагъ. Ау шъыд ащджэ къапIомэ пшIоигъор?
- Къэнтат зиусхьан гуащэм, СултIанмэ шъузфядаорэр 
ары къызгурымыIорэр. Къырым-Джэрые урысыдзэм 
хэхьагъэшъ, унагъо ышIэмэ, зилIакъо щыщмэ къатефэрэр 

--- Page 359 ---

Къэнтатэ къышъуфишIэнэу ыIуагъэшъ, шъуезэгъ, шыкур 
шъуIо. ТыкъызфэкIуагъэр ары сэ къызэрэсшIошIытыгъэр?.. 
Зэрэхъурэмджэ, гъэпцIэгъэ Iофджэ сыкъыжъудежьагъэ 
хъугъэ... Къысфэгъэгъу, Къэнтат, ащ нахьрэ сыщысыжьыныр къезгъэкIурэп.
- Тхьауегъэпсэу, Аюб,- Къэнтати ащ ежэщтыгъ пIонэу 
къэтэджыгъ, Хъан-Джэрыедхэм зыкъызэлъаIэтыгъ,- цIыфыгъи лIыгъи къыздызепхьагъ. Арэу Iофыр зыхъуджэ, 
Джамболэт, ори емыкIу къысфэмышI, шъуидао лъэпсэнчъэшъ, тызэгурыIон тлъэкIытэп. Шъорырэ тэрырэ бэшIагъэ тиблэгъагъэ зытыухыгъэр, тиIуи тишIи зэхэлъыжьэп. 
Къырым-Джэрые иIоф нэмыкI. Ар тикIалэ, тпсэ щыщ, 
Хъан-Джэрыий, Сахьид-Джэрыий, Адыл-Джэрыий ышнахьыкIэх. Сиакъыл къэкIуагъэшъ, сызщыщымэ къафэзгъэзэжьын ыIомэ, тынэ, тыпсэ, хъулъфыгъэ нахьыжъэу СултIан 
щагум дэтын, зыхэхьэгъэ урысыдзэм хэтын...
- НекIо, типхъорэлъф, шъыд мыщ тыщысыджэ...- 
тырахы шIошIыгъэм ыцIэ къыримыIоу Джамболэт къызщылъэтыжьыгъ,- тыкъызэхашIыкIытмэ, тиIон тIуагъэ, хьау 
аIуагъэшъ, тишIэн тшIэн...

--- Page 360 ---

ХьакIэхэр джыри лъэгуцым ехыжьыгъагъэхэп Къэнтатэ 
къызеIом:
- Мохэмэ запэтшIэу тиадыгагъэ тшкыжьынэп, ХъанДжэрый, шъуадэкIуат. Шъыдэу зыкъытфешIыми, 
шъушынахьыжъ...- зэшитIумэ алъежьэгъэ нахьыкIэм 
Къэнтатэ еджагъ: - Къэуцу, Адыл-Джэрый. Къытфэмыем 
зэрэлIакъоу ыуж тилъэдэнэп...
- Нан...- Адыл-Джэрые имыгуапэу къызэтеуцуагъ.
- Ары, нынэ, ары... Сизакъоу унэм сыкъибгъэнэна, 
моу лIы фэдэу къызготIысхьажь... Адэ ыджары, сикIал, 
къытэхъулIэрэр... Ошъуапщэм уешъуиджэ къэуцуна, цум 
уегыиджэ гурыIона...
Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэм къыкIэныгъэ шъэожъые хэр, къысэдэожьыгъэ Къырым-Джэрыий зы мэфэ 
закъуи сыгу изгъэкIыгъэп, спIухэмэ, сылэжьхэмэ жъышъхьэ мафэ садэхъун сIозэ, непэ къысэхъулIагъэр емыкIу, 
Къэнтатэ ыгу къыпыузыкIыгъ. Сыд лIэкъо бзаджа благъэ 
къытфэхъугъагъэхэр! Яжъи якIи зэхэшIыкI яIэп, тишъэо 
нахьыжъ ятэ ищагу дамыгъэтэу, зыхащэжьи, яунэхъулIагъ. 
Тэ къытхэтыфэ, янэ дэжь егъэзэжьыфэ ащ фэдагъэп ар!.. 

--- Page 361 ---

ГукIэгъуи, фэбагъи, гупсагъи зыхэлъ шъэожъые дышъэу 
къытхэсыгъэм еплъ рашIагъэм, янэепсыягъэ итхьацу 
хапшыхьагъ, ащи къыщымыуцухэу тыгъужъыгуи кIоцIалъхьагъ, къытагъэбэныжьыгъ...
- Нан!..- нэнэжъым иплъызыкIэ-щысыкIэ АдылДжэрые ыгу емыIоу къэджагъ.
- Шъыд, сикIал? - Къэнтатэ игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- Зи къапIорэпышъ ары.
- Шъыд къэсIон, къытаIотэр къытаIогъах...
- Къырым-Джэрые, нан, угу емыгъабгъ, лажьэ иIэп.
- Ы-ы, шъыд ар озгъаIорэр?..- Зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу къэупчIагъ.- Ары сэри сIорэр, нынэ, Къырым-Джэрые 
Iоф хадзагъ...
- Джамболэт зилажьэр!..- нахь мэкъэ пхъашэкIэ 
Адыл-Джэрые къыIуагъ.- Адэ ащ фэдэ Аюбэ зыцIэм 
къыIуа гъэпи...
- КъыIуагъэп, тыкъызэхишIыкIыгъэти,- Къэнтатэ ынэгу 
щхэпс фабэ къечъэжьыгъ.- Адэ ары, сикIал, тыдэ мыгъом 
Къырым-Джэрые тхьыжьын... Янэш Джамболэт ыгъэшэхъугъэджэ сенэгуе...
Адыл-Джэрые зыгорэ къыIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, 
унэм къихьажьыгъэ Хъан-Джэрыедхэм зэпагъэугъ, етIан 
къыригъэкIэу нэнэжъым дэжькIэ плъагъэ, нахь екIотылIагъ.
ЗэшитIур Къэнтатэ пэчIынэтIэ пхъэнтIэкIумэ, нахьыжъыгъэр язэрэгъашIэу, атетIысхьагъэх.
БэмышIэу дэо зэпеор зэрытыгъэ унэр рэхьат фэдагъэ ми, цIыф гумэкIыр жьым зэрэхизыр гъуащэрэп - щысмэ 
анэгумэ, яплъакIэмэ къахэщы. Хъан-Джэрые кIыфыбз, 
Сахьид-Джэрые чэфынчъ, Адыл-Джэрые лъэкъогъэсыс. 
СултIан лIакъом игукIае Къэнтатэ иплъыз хэмых.
- Шъыд, Хъан-Джэрый,- гумэкI хьылъэр Къэнтатэ 
ыукъуагъ,- Къырым-Джэрые жъугъэшэсыжьыгъа?
- Дгъэшэсыжьыгъэ, нан,- шъхьэр къымыIэтэу джэуап 
къытыжьыгъ.
- Ащ къытиIуагъэр ошIа, нан...- Сахьид-Джэрые 
къыIонэу ежьагъ шъхьакIэ, Хъан-Джэрые къыригъэухыгъэп.
- Шъыд синынэгущ, тыкъызэриушъхьакIугъэр имыкъоу,- Къэнтатэ нэ плъыр гумэкIыр Сахьид-Джэрые фидзыгъ,- джыри Къырым-Джэрые къышъуиIуагъэр?
- КъыIон ышIэтыгъэмэ...- Сахьид-Джэрые кIилъэшъужьзэ тегущыIыкIыгъ,- жьым тесэу псым елъэ...

--- Page 362 ---

- Мы чIыпIэм, сикIалэх,- Къэнтатэ нахь мэкъэ шъэбэ 
теубытагъэкIэ къыIуагъ,- шъэф илъынэу щытэп. Ар къызытхахьэрэм, шъуятэжъмэ егъашIэм къаухъумэгъэ СултIан 
лIакъор зэбгырытэкъут. Ащ икъежьэпIэ чагъэ непэджэ 
шъуришыхьат. Сапашъхьэ къыщышъуIон шъулъэкIытмэ, 
сшIошъумыушъэф.
Сахьид-Джэрые ышнахьыжъ дэжькIэ плъагъэ, ХъанДжэрыий нэкIэ Iизын къытыгъ.
- Узэджагъэри, къэуухыгъэри, пшъхьэ къызхэпIыикIы рэ мылъкури мыгъо пфэсшIыт Хъан-Джэрые къыриIуагъ.
- Ы-ы!..- Къэнтатэ къыхэкуукIыгъ, етIанэ мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Шъыдэу ар ыжэ къыдэкIышъугъ, 
мэхъашэ хъуныеба... ЫшнахьыкIи зэриIорэр...
IX
Джамболэтрэ ипхъорэлъф Къырым-Джэрыерэ рахъухьэгъэ Iофым зырамыгъэукIыхьанэу фэягъэхэти, нэмыкI 
хащэ амышIэу, ятIонэрэ мафэм тегущыIагъэх.
- УкIэмыгъожьытмэ, типхъорэлъф,- джыри Джамболэт къыкIиIотыкIыжьыгъ,- мэфэ псау сапэ илъ, джыдэдэм 
Iофым ыуж сехьэ.
- Сэри сыкъыбдэкIот.
- Ар зэхэсэмыгъэх.
- Шъыд зыкIэмыхъутэр, уицахь къыстелъба?!
- Дэгъу, дэгъу, къэгубж,- Джамболэт ынэхэр къицIыукIыгъэх, щхыпцIыгъэ,- укъэгубж къэс сигуапэ, ау 
укъы сэмылъэIу, мы Iофымджэ узгозгъэуцотэп. ПIашъхьэджэ а пшынахьыкIэ нэIуагъэм игонахь къэозгъахьынэу 
сыфаеп. Пхъатэ упамыхьми, ежьхэри пэтымыхьхэми, зы 
ты шъукъы хэкIыгъ.
- Тянэ ыIорэр тэрэз! - Къырым-Джэрые ынитIу 
къикIотэу къыхэгубжыкIыгъ.- Тятэ къыкIэныгъэ мылъкум 
язакъоу хэрэмышкыкIых, къыздэрэгуащэх. Сэ сытхьамыкIэт, ежьхэр баитых, ара? Ащ фэдэ хъун ылъэкIытэп!
- Ары зыуж титыр, бетэмал, шъыд узфэкуорэр? 
Плъэгъугъэба СултIанмэ яныо ибылысыжъым зыкъызэрэтфишIыгъэр, гогъэпкIэгъагъэхэр нэ Iаеджэ къызэрэтэплъытыгъэхэр?
Къырым-Джэрые ошIэ-дэмышIэу ышъо къызэокIыгъ, 
ынэхэр къэушъэбыгъэх, фэбэпс-щхэпс макIэри ыIупшIакIэмэ 
арычъагъ, ыIэпкъ-лъэпкъхэри къэлэнлагъэх, иплъакIи, 
ищысыкIи бэрэ къахэмыфэщтыгъэ гупсэфыр къахэщыгъ. 

--- Page 363 ---

Джамболэти пхъорэлъфым изэблэхъукIэ зыфихьын 
ымышIэу Iуплъагъ, еупчIыгъо имыфэзэ, къыIорэм игушхогъэ тIэкIуи къызэрэхэщырэр ымыушъэфэу къешъэбэкIыгъ:
- НахьыкIэ цIыкIум инэшIу къэплъакIэ гу лъыптагъа, 
Джамболэт?
ГъучIыIунэ улъыигъэ горэ къыхэуагъэм фэдэу, зэхихыгъэм Джамболэт къыгъэлъэтагъ, Къырым-Джэрые ицIыкIугъом щегъэжьагъэу ышыпхъу депIуфэ, джа Iахьылыгъэ 
гукIэгъур къызщыкъоущтыр сыдигъуа ыIозэ, джы нэс 
къыхьыгъ. СултIанмэ адэжь дэуакIо зэкIохэми, губжыгъэ 
IофкIэ къызэтэджыжьхэми ар чъыIэ-чъыIэу ыбгъачIэ чIэлъыгъ. Непэ зэдэгущыIэхэ зэхъум, ащкIи фэсакъыщтыгъ, 
щыгъупшэщтыгъэп. Iоф ухыгъахэу къыщыхъущтыгъэм 
джары Джамболэти икIэрыкIэ кIэупчIыхьажьыкIэ къызкIытыригъэзэжьыгъагъэр.
ЛIыгъэ пхэлъ, сыпщэгугъы сIозэ, типхъорэлъф, олахьэ 
шыукъамыщ цIынэкIэ спшъэ укъыдэуагъэм, Джамболэт 
зиIажэщтыгъэми, гукIэ къызбгырыугъ. Ащ нахь пхэмылъ 
нэмыIэмэ, сыд пае мыIуапхъэ тэбгъаIоу тыбгъэIорыжъорыра?.. Уянэ ишэнхэр ори къыпхафэх, джа зыпашъхьэ 
тисыгъэ Къэнтат нэгъучIыцэжъми ишэнмэ пщакIухьагъэп, 
уятэ ипытэгъэ-теубытагъэмэ ащыщ горэ пхэслъагъорэп. 
Гухэлъэу ышIыгъэмкIэ, тыраукIыхьажьыгъэми, къафызэкIэкIуагъэп. КъызгурэIо, анахьыкIэ цIыкIур нэшIукIэ 
къыоплъытыгъ шъхьакIэ, адыритIур? Плъэгъутыгъэба 
къыпкIэлъыкIорэ шъхьэ псыгъоу атэшъхьэ мылъкум шъхьащытIысхьажьыгъэм икъэплъэкIагъэр? Ащ къыщебгъэжьэнышъ джа угу къэзгъэушъэбыгъэ цIыкIум щыкIэкIыжьэу, 
зыкъыхэмыгъэщэу ебгъэтэкъохынышъ, уятэ къыкIэныгъэ 
мылъкум хьабыкъохъоу ухэуцожьыт. Ащ нэмыкI хэкIыпIэ 
уиIэп, сэ уицыхьэ къыстегъэлъ. УзгъэнэтIупцIэтэп, нибжьи 
пшъхьэ къимыхьатмэ уиунэ узэрисэу уалъызгъэ Iэсыт. 
ЛIыгъэ къызхэгъафи, нэмыкI сыфаеп...
- Гу лъыстагъ адэ а цIыкIум инэшIу къэплъакIэ,- Джамболэт игупшысэ зэфэмышIумэ къахэужьыгъ.- АдыритIур?.. 
Яныожъ атетхынэу тафэкIуагъ пIонэу, гогъэпкIэжьыгъэхэу 
щысыгъэх.
- Агу Iае къысфилъыгъэпщтын, сшынахьыкIэхэба...
- ПшынахьыкIэхэп сIорэп сэ!..- Джамболэт къызбгырыунэу ежьэгъагъ шъхьакIэ, зиIэжагъ, гые-ушъыикIэ 

--- Page 364 ---

къыухыжьыгъ: - Ау ахэр зэрыт чIыпIэм уитэп, зыхэс 
мылъкум ухэсэп сэIошъ ары.
- Ары шъхьаем укъысфэразэба, Джамболэт? - 
зэупчIыгъэми зыфихьын ымышIэу, ежь ирэзагъи къыхэщэу 
Къырым-Джэрые янэшым Iуплъагъ, IугушIуагъ.
- Шъыдыджэ сыпфэрэзэт?
- Къысфэбгъэпытэгъагъэр Къэнтатэ ыпашъхьэ зэрэщызгъэцэкIагъэр ары.
- Ащджэ сыпфэраз, сыкъэбгъэукIытэжьыгъэп. Ау 
Аюбэ ащ фэдэу къычIэкIыжьын Iоу сшIагъэп. Уигъусэ 
ущыгугъэу мышъэм уемыбэн зэраIорэр шъыпкъэ...- 
Джамболэт игухьа-гужъ зэрэзэщифрэр къышIухэщэу 
хэгурымыкIыгъ, зыкъишIэжьи, пхъорэлъфым иупчIэ 
техьажьыгъ: - Ыджа пытагъэр непэ зыуж сихьат Iофымджи 
пхэлъыт, Къырым-Джэрый. Мылъкор зэджэми апшъ, 
цIыфмэ уахищэт, уакъыхищыжьыт, шIу узылъэгъуи узымылъэгъуи уижьау чIигъэтыт. ШIу угу афилъми, ыджа 
пшынахьыкIэхэу зыфапIорэмэ уадэгощэт. Арэу умышIымэ, 
къыохъулIэтэр ошIа? Шыонэзэтелъ уиIэджэ, ушыоу къызшIомыгъэшI, пIэ имылъ мылъкур уихъоеу, нэхъой зимыIэ 
лъэсэу цIыфхэр къызэмыгъэплъых.
- Ары шъхьаджэ, Джамболэт, сшынахьыкIэмэ алъ 
зытелъыт мылъкор...
- Ара зыфапIорэр,- Джамболэт пхъорэлъфым къыригъэухыгъэп,- о плъы зыхэлъым сэ слъи, уянэ ылъи 
ахэлъба? Ул зыфэузрэмэ сэ сыли афэузын... Сэ ахэр 
дунаим езгъэтэкъохынхэу арэп, тIэкIу згъэщынэхэ, зязгъэшIэжьы сшIоигъу... Анахьэу Къэнтат хьарамыжъыр ары. 
Ащ елъы тыгъ пшынахьыкIэмэ зыкъызэрэпфашIытыр, 
къэошIэжьа, ябылымхэр атыгъухэу, ямэщхэр агъэстхэу, 
якъуашъо псым рагъэхьэу зырагъажьэм Къэнтатэ къызэрэщтэжьыгъагъэр?
- Ары шъхьаджэ, Джамболэт, тятэ къепыйтыгъэмэ 
афызэкIэкIуагъэп.
- Ар уят, мыдырэр хэт? - мыр зэгупшысэрэр ыIуи 
Джамболэт ыгъэшIэгъуагъ, фэсакъызэ риIожьыгъ: - 
Бзылъфыгъ, ппэчыжьэ дэд сIонри къезгъэкIурэп; уятэ 
къыкIэныгъэ мылъкур зыIэкIэзыубытэжьыгъэ ныу, уятэжъ 
ышыпхъу. Ау, ыджа зэрэпIуагъэу, къыбдэрэгуащи нибжьи 
ыгу хэдгъэкIынэп, щэIэфэ тхьэ тыфелъэIун, лIэмэ, лIакъор 
бэмэ ибэн быхъу аIошъ, зылъэгъурэр ехъуапсэу, дгъэIылъыжьын... Умыщын о, амэл иIэу уятэ къыкIэныгъэмэ алъэхъомбэжъые згъэузынэп. Ау уимылъку иIоф зетымыфэмэ, 
ори къыбдэхьащхыных, тэри тагъэмысэн. Арышъ, ыджа 
зэрэтIуагъэу, Iофым хащэ фэтшIырэп, орырэ сэрырэ 
нэмыкI щыгъуазэп.
Джамболэт шэсыгъэ, хьэблэ къэгъэзэгъум нэсыфэ 
пхъорэлъфым ынэ ыкIыб зэрэхэшIэгъагъэр зэхишIэщтыгъэми фызэплъэкIыгъэп. Ау чэу пэкIэ къэгъэзэгъум зыщыкъохьащтым, зыгорэ къыкIэлъыкууагъэ фэдэу, зэмыплъэкIын ылъэкIыгъэп.
Адэ джары, фэбэпс шъабэ горэм Джамболэт ыIэпкълъэпкъхэр къызэпичъыхьагъ, икъэщэгъу хъугъэми, бетэмалым ыгуи ыпси къысхэтIагъ, сэщ нахьрэ гушIуагъуи 
гугъапIи иIэп. Къыздэзгъэшэсыгъэми хъущтыгъэ, ежьыри 
фэягъ... СIорэр сшIэрэп джы, сыдэущтэу мэфищкIэ къэзэкъыдзэм къытIупщыгъэр Шапсыгъэ зыдесщэжьэщтыгъа? 
Ежьыри ащ егупшысагъэп, сэ сиакъыли къыхьыгъэп. Тэ 
къэзэкъмэ тазэрэхэмыт пэтзэ, ерагъу... Къэзэкъыдзэ 
щыгъын пщымыгъми, шапсыгъэхэр нэшъуха, къэбарынчъэха, къыфадэнэп, арымырми тигъунэгъу пытапIэм дэсмэ 
тяшIугъ ашIошIышъ, ацэ къытфагъэлъы, онэгум укъырадзын, хьэпэ-сапэ урагъэфэн.
Къэрэкъомэ ящагу удэкIмэ, Дышъэбэ чылэ гъунэм 
уIухьанкIэ урам кIэко бгъузитIу ныIэп къызэунэкIынэу 
ищыкIэгъагъэр. Зы цIыф IумыкIэу Джамболэт урам 
кIэкIитIур зэпичи, Пшызэ иджабгъу лъэныкъокIэ къыгъанэзэ, 
тхышъхьэ мылъагэм зытезыIонтIыхьырэ шапсыгъэ гъогум 
фиузэнкIыгъ. Гъогум икIэкIыпIэ ущыгъуазэмэ, зыуи арэп 
шапсыгъэ гъогум узэрэтехьащтыр. Хьаджрэт лъэгъо 
шъэфым щымыгъозагъэмэ, а лъэныкъомкIэ Къэрэкъо 
Джамболэт кIощтыгъэп.
Мэзым хэхьэгъэ къодыеу, зищэрэхъ лъэныкъо кIэзыгъэ кум Джамболэт IуупIагъ, кушъхьэкIапсэр зытIатэрэ 
МэщлIэкъо Аюби ышIэжьыгъ. Мыщ сыIумыкIэнэу сшIагъэ мэ, Джамболэт ышъхьэрэ ыгурэ зэбгъэжьэу ыIуагъ, анахь 
сызфэмыем, сыгу забгъэрэм натIэкIэ сеутэкIыгъ. Зымафэ 
къысишIэгъагъэр есшIэжьэу себгъукIон сIонти, чIыпIэ къин 
ифагъ... Сэ сыкъызэрынэгъэгъэ чIыпIэм нахь къина мыр? 
Сидэогъумэ адыригъашти, къикIыжьыгъагъ. Тинасыпышъ, 
ежьыри инасыпышъ, жэ пытэ Iулъ, зыми тыриIотагъэп.
- Шъыд, Аюб, къыохъулIагъэр? - Джамболэт шым 
епсыхыгъ.

--- Page 365 ---

- Ора, Джамболэт? - фэмытIатэщтыгъэ кушъхьэкIапсэр 
Аюбэ губжыгъэу зэпиупкIыгъ, мыгузажъоу плIэIу пытэ 
шъуамбгъомкIэ зыкъызэригъэзэкIыгъ, щхыпцIыгъэ: - 
Унэе-псыемэ ащ фэди къыпщышIыт... Сицумэ акъудыит 
сIуи, чы цIынэ бащэм кущэрэхъыр зэхезгъэцIыцIагъ.
- УикушъхьэкIапсэ зэпыоупкIыджэ хъуна, шъыд уиморадэр?
- Шъыд симорадын, чыр куплIэмджэ езгъэкIунышъ, 
цIыкIу-цIыкIоу сыкIожьыт.
- Арэу пшIэми хъун, ау озгъэшIэнэп,- кIэкIэу къыIуи, 
Джамболэт шэсыжьыгъэ.- Чылэм сычъэжьынышъ, 
кущэрэхъ къыпфэсхьын.
- Бащэ, Джамболэт, гъогу утехьагъэу.
- ГъэшIэгъона гъогу сытехьагъэмэ? Моу тятэшыпхъур 
гъойщай аIуагъэти, сылъыплъэнэу сыкIотыгъ... Сыхьатныкъо горэмджэ щэрэхъыр къыпфэзгъэсыт.
- Ащыгъум дэгъу. Укъэсыжьыфэджэ сицуми загъэпсэфын, сэри тутыныбжъэ горэ згъэстын.
Ашъыу, Къэрэкъо Джамболэт, Iэхъомбэ пытэшхохэмкIэ Аюбэ тутыныбжъэр ыщыхьэзэ ыIуагъ, СултIанмэ 
закIыщыхьагъэр сшIэрэп нахь, цIыфыгъэ хэлъ. МыхьамэтДжэрые зэпсаум ишъэо нахьыжъ щыгъыщтымкIэ, ышхыщтымкIэ, мылъкукIэ ыгъэнэтIупцIагъэп. Къэнтати джы нэс 
зи къызытыригъанэрэп. Къэзэкъыдзэм Къырым-Джэрые 
зыхахьэм, къыфишIагъэр зэрэчылэ агъэшIагъо икъугъ... 
Сэ дэуакIо делэ-делэу садэкIогъагъ... Джащ нахь чIыпIэ 
къин сифэгъагъэу къэсшIэжьырэп, Къырым-Джэрыеми, 
мылъку гощыным кIэдэущтыгъэр, къыраIорэр зыхэмыхьэщтыгъэр, сыгу ебгъэрэп. КъызэкIэмыкIощтыгъэми, ынэмэ 
гуао зэракIэмылъыр къэлъагъощтыгъэ. Сыд фэдэ цIыфыгъэ хэлъми, щэрэхъыхьэ чылэм зэрэчъэжьыгъэм паеп, 
Джамболэт згъэмысэрэп, ышыпхъу сызтегущыIэнэу 
сызфэмыяхэр, къылъфыгъэ закъори, ышнахьыжъи зэрефэ, 
къатемыфэрэр арегъашIэ...
Чы уджэрэпсыгъэ кушъоджанэр Аюбэ зэщишъхьатэкъунэу фежьэгъагъ шъхьакIэ, Iоф тIуашIэ сшIынэп ыIуи, 
кур плIэIукIэ къыIэтышъущтмэ еплъын ыIуи, чIы шъхьашъом 
къытыриIэтыкIыгъ, тIэкIурэ ыIыгъи, ыгъэуцужьыгъ. ЕтIанэ 
ыкIуачIэ къыхьыгъэм пымылъыжьэу, зыгъапэщтыгъэм 
ежь-ежьырэу кIэух фишIыжьыгъ: "Зымафэрэ IофымкIэ 
сегыин сIогъагъэ шъхьакIэ, сыд пае симыIоф сыхэхьан. 
КъысэупчIымэ, джэуап естыжьын. Джамболэт сырищыкIэгъагъэмэ, мэфэ пчъагъэ тешIэжьыгъ, зыкъысIуигъэкIэни. 
Непэ тызэрэмышIэу тызэIукIагъ.
Джабгъу плIэIур езыщэхырэ щэрэхъыр ыIэ пылъэу 
Джамболэт къыIухьажьыгъ:
- Шъыдэу онтэгъу сэIо мыр!..- щэрэхъыр къыритIупщэхыгъ.
- ЗэхэцIыцIэн нахьи, пытэ-онтэгъумэ нахьышIу,- Аюбэ 
щэрэхъыр ынэIу ригъэджэгухьи, кум рихьылIагъ, кIыбыкIэ 
ку лъапсэм кIэрыуцуи, чIым къытыриIэтыкIыгъ: - КъыкIэгъэуцу, Джамболэт.
- Джары ащ ищыкIэгъагъэр! - Джамболэти ышIэщтыр 
зешIахэм, игуапэу ищэрэхъ кIэгъэуцуагъэ ешъхьэшъоожьыгъ, къэупчIагъ: - Адырэ щэрэхъыр шъыдэу щыт?
- Ар хъунджэ сенэгуе.
- Моу тутыныбжъэ горэ тэгъэгъэсты, Аюб.
- Хафэ умыIотмэ, боу озгъэгъэстын.
- Тызтет дунаим нахь хэфэна?
- Ари шъыпкъэ.
ЛIитIумэ тутыныбжъэхэр агъэсты, зымэфэрэ Iофым 
игугъу апэ къыхэзыдзэщтыр язэрэмыгъашIэу зырагъэукIыхьэ, ихэфагъи идыджыгъи зэхамышIэу, тутыныр зыIуагъэпщы.
- Олахьэ, Аюб, уитутын мыхафэ,- Джамболэт къеIо,- 
ау гор реутэхы.
- Мыр Молдау Дубосарым къырахыгъ, сикъэзэкъ 
къонакъ горэм зымафэ, ыджа Лъэустэнхьаблэ тыкъызекIыжьым, къысфаригъэхьыгъ.
- Ара? Олахьэ Молдаум нэс къызэрэрахыгъэм ифэшъуашэу мыдэи. Дэгъу ащыгъум, сэри тятэшыпхъум дэжь 
сыкъокIын, амал иIэмэ неущ къэзгъэзэжьын.
- Гъогумаф, Джамболэт. Тхьэуегъэпсэу щэрэхъымджэ, Тхьэм укъысфихьи, уишIогъэшхо къысэбгъэкIыгъ. 
Уятэшыпхъуми сэлам сфехыжь, игъойщэягъи Алахьэм 
псынкIэ къыфешI.
- Тхьэуегъэпсэу, Аюб. Сэлами пфесхыжьын. Къызщыхъугъэ чылэм иIэшIугъэ щыгъупшэрэп, дэс пэпчъ тхьамыкIэр къакIэупчIэ, сызэрилъэгъоу о пцIи къыреIо. Адырэ 
щэрэхъымджэ тхьэуегъэпсэу зыфэпIуагъэр, Аюб, сштэрэп. 
Ащ нахь зэфэтымышIэжьыт нэмыIэмэ, хьаолыеу дунаим 
тытет?! КIо, Iофыр къежьэгъахэшъ, сызгъапэри къыосIон. 
Зымафэ Лъэустэнхьаблэ тызфэкIогъэгъэ Iоф мышъомылыр, тегупшысэжьыгъэшъ, щымыIагъэджэ тэгъэлъытэ.

--- Page 366 ---

- ТыздэкIогъагъэмэ агурыIощтмэ, боу дэгъу, узэрегупшысэжьыгъэр сигуапэ.
- Сегупшысэжьыгъэ къодыеп, лIыкIуи афэтшIыжьыгъагъ.
- Ара?! - Аюбэ зэригуапэр къыхэщэу къэупчIагъ.- 
Къырым-Джэрые зыщыщхэр зэрэшIомыгъэкIодырэр 
Iушыгъэджэ пфэсэлъэгъу.
- Адэ ары. Тегупшысэжьыгъ, арэу тетыубытагъ. Ори 
ащджэ, бзэ пытэ зэрэпIулъыр непэджэ огугъа зысшIэрэр, 
зыми гущыIэгъу узэрэфэмыхъугъэр сигуапэ. Хъярджэ, 
Аюб...
ЦIыфыр, къэрар горэ хэлъыхэмэ, зыуи арэп зэрэбгъэпцIэщтыр, Джамболэт иш лъэбэкъуишъэ ригъэкIугъагъэпщтын ыкIыбыкIэ къэIурэ кущэрэхъ пцIэу макъэм 
кIэдэIукIызэ, зэщхыпцIым. Дэгъоу хъугъэ къиныпIэм ифэгъэ Аюбэ сызэрэIукIагъэр, спшъэ дэлъыгъэ хьылъэр 
сишIушIэ дысигъэдзыжьыгъ. Аюби зигъэхыещтыгъэ нахь 
мышIэми, къысишIагъэр къемыхьылъэкIэу щытыгъэпщтын. 
Зэхэпхыгъа, "Къырым-Джэрые зыщыщхэр зэрэшIомыгъэкIодырэр IушыгъэкIэ фэсэлъэгъу" ыIуагъ. Сфэхъоу, сшIэщтыр сымышIэу, блэгъэ-Iахьылыгъэм сиукIэу сахэхьагъ 
пшIошIа?.. Сшыпхъу насыпынчъэ зышIыгъэ ныожъым 
ытхъыгъэр, зэ моу сыздежьагъэм сынэгъэс, къезгъэжыжьыщт, Къырым-Джэрые нахь гушIуагъо имыIэжьэу, 
къеубзэу къэзгъэнэщт...

--- Page 367 ---

Джамболэт гъогум гухэлъ зэблэхъу щишIыжьыгъ.
Шапсыгъэ тхышъхьэм зыдэкIуаем, Бамбэт фэдэ 
гуплъы гъэ-гукъао СултIанхэмкIэ зиIэ цIыф згъотыжьынэп 
ыIуи, гукIэ Пэшъукъ зыдиIыгъэу, ДжэнчпсынэкIэ ишыпэ 
диIонтIэхыгъ.
ЦIыфым ыIэ хэмылъыжьмэ, сыдым щэрэщ, хэкужъ 
зэрэхъурэ теплъэр Бамбэт иунэкIэ, ищагукIэ, ихатэкIэ 
Джамболэт ынэгу къыкIэуцуагъ. Унэ дэпкъымэ ятIэр 
къятэкъохыжьыгъ, дэпкъ тIысыгъэм шъхьаныгъупчъэ 
бгъузэр ыукъощыгъ, ещэлIэ кIэлъэныкъор къелэлэхы, апч 
хэутыгъэм мэлышъожъ горэ еIулIыгъ, щагури, хатэри 
цIыраужъкIэ зэхэкIыхьажьыгъ, зэгорэм шыумэ IуаубыкIыщтыгъэ шышIоIуитIум языри зэшIокIыгъэ, къамыури 
къакIэкIэкIыхьэ, къакъырышъхьэ уарзэм ызыныкъуи телъыжьэп, къэлэпчъэжъыери, къэлэпчъэшхори зэхэтэкъуагъэх. Бзыумэ ашхыгъэу къычIэкIын, зы натрыфыцэ 
зытемытыжь натрыфышъхьэ блэрэу лъэгуц пкъэум пышIагъэр жьыбгъэм зэредзэ.
Е унэхъун, сыд тхьамыкIагъуа слъэгъурэр, Джамболэт 
гукIэ хэкуукIыгъ. Iэгу нэкI пэкIэ джашъу зыфаIорэм 
сырихьылIагъ, сымылъэгъугъэмэ, къысаIуагъэкIи сшIошъ 
хъуныеп. Сымыделэмэ, СултIанмэ яныожъ мэхъаджэ 
раригъэшIагъэр сшIэзэ, сыкъэкIоныя! Мыр къыослъэгъулIэн 
нахьи, улIагъ аIоу зэхэсхыгъэмэ нахьышIугъ, Бамбэт...
Зышъхьэ хэзыхьажьыгъэ Бамбэт Джамболэт зыIомыкIэм, джа мэфэ дэдэм Мэрчан чылэм кIуагъэ, Пэшъукъ 
зыIуигъэкIагъ. ЗыфэкIогъэ Iофым ышъхьэ зыфырехым, 
къеупчIыгъ:
- Дышъэ тхьапш къэптыщтыр?
- Ар пшIэтым елъытыгъэт.
- Ямэщ лыгъэ есыдзымэ?
- Дышъэ абас.
- Лъыуасэр?
- "Пэшъукъыр" къыптезгъэнагъэм ыосэтыр дышъэ 
сом.
- Ар хъущт, зи езгъэIонэп,- Пэшъукъ гугъуемылIыхэу 
къыIуагъ, етIанэ ынэхэр къилыдыкIхэу къэупчIагъ: - Арэп, 
а шъуипыйхэр нэбгырэ тхьапш хъура?
- Зэшищымэ анэмыкIэу зы ныо, зы нысэ. Сыда?
- Дышъэ сомитфыр макIэп, пфыIуезгъэхыных! - 
Пэ шъукъ щхыпцIыгъэ.
- Укъезэгъмэ, Къэгъэзэжь,- ыцIэ шъыпкъэ Джамболэт 
къыIуагъ, нэплъэгъу пытэкIэ пэналъэм къыдыхэтым Iуплъагъ,- дышъэ сомитфыр уиIэрылъхьэджэ лъытэ. Ау 
нэбгыритфым ычIыпIэджэ нэбгыриплIыми сезэгъы, сидышъэ 
соми лыеп, къысфэнэжьын.
- Сыда зыкIэплIыр, зэрэнэбгыритфымэ хъущтба?
- Шъыд пае зилIэжьыгъо къэсыгъэ ныоу апэ Iуебгъэхырэ кIэлэхъум зыдихьыжьыщтым дышъэ сомэ лъыстын? 
КIэныр зылъыIэсытхэр ары апэ уипцэшIуащэ идэогъухэр - 
зэшищыр, ян...
- КъызгурыIуагъ, къызгурыIуагъ! - Лъэуасэр 
шIузэкIахьажьы пIонэу, Пэшъукъ къэгузэжъуагъ, гъумытIымыгъэ! - Армырми ахэмэ, Къэнтатэ апэ зэритэу, 
Бамбэт пае сичIыфэ ателъ. Зэхэпхыгъэба а ныом Бамбэт 
тхьамыкIэр зэраригъэушъхьакIугъэр? А ныо мэхъэджэжъым 
дышъэ сомэп, сомэ къызэрыкIуи лъыозгъэтынэп, сикъэмапэкIэ ипIэ шъабэ хэсымылIыхьэу, хьадэгъу дахэкIэ дунаим 
езгъэхыжьынэп!
- Тхьэуегъэпсэу, Къэгъэзэжь, сыкъызэхэпшIыкIыгъ.
- УлэупкIэр къэти, тхьэуегъэпсэу ащ хэлъа!..- джыри 
Пэшъукъ ыцэлышъо тырикъыгъ, зэресагъэу ыпи рилъэшъуагъ.- А Хъан-Джэрые жэмачыур зыIуезгъэхырэм, 
плъэгъун зыздимыхьыжьыкIэ... Аущтэу Iофыр зыхъурэм, 
дышъэ сомэ ымыуасэми, ызыныкъо горэ къысэптыжьын.
- Ащджэ уицахь къыстегъэлъ, джыдэдэми сыхьазыр.
- Уишэс тхьапшыт?
- Дышъэ сомэр непэджэ икъун. ПIалъэр шъыд фэдизыт?
- Гъэмэфэ мэзищым шIомыкIэу.
Х
Хыныгъом ижъобгыпIагъ нахь мышIэми, СултIанмэ 
ящагу, яунэ, яшышIоIу зэгъокIы хъущтыгъэп.
Къэрэкъо Джамболэт мылъку гощынымкIэ къызядэо 
уж, Къэнтатэ игуцэфэ-гумэкI мэфэ гъэпсэфыгъо чъыер 
щигъэгъупшагъэу ишъаомэ афэсакъы, пчъэIупэм къыIухьи 
IукIи ынаIэ атырегъэты, гъэмэфэ чэщ кIаком фэкъолIищмэ 
унэр къарегъэгъэгъунэ. Хьэ бзаджэу зэгорэм ыгу темыфэу 
кIыщымкIэ аригъэщэгъагъэр пчъэIупэм щыраригъэпхыжьыгъ.
ГъэрекIо бжыхьэ елъытыгъэмэ, гъэтхэ мазэхэм зыкъэзышIэжьыгъэ Сисури щагум дэдзэгъэ унэ цIыкIум чэщырэ 
илъыжьырэп. Бычэрэ Къэнтатэрэ яунэмэ азыфагу дэт 
собэр, Сахьид-Джэрыерэ Адыл-Джэрыерэ зэрылъыгъэхэр, 
ичэщ унэ хъужьыгъэ. Ахэмэ Хъан-Джэрые апэIудзыгъаIоми, Къэнтатэ исэмэгу дэпкъыкIэ пэгъунэгъоу хьэр зыIулъ 
лъэгуцэ лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ унэр ий.
Джамболэт Къырым-Джэрые дэуакIо къызэрищэгъагъэр мафэ къэси IукIотыщтыгъэми, Къэнтатэ щыгъупшэрэп, 
ынэгу къыкIэтэджэжьы, игупшысэмэ къахэуцукIы. ГъэшIэгъоныр, Къырым-Джэрые дысэу Къэнтатэ къыдэгущыIэгъагъ нахь мышIэми, ыгу ебгъэрэп. Джамболэт ищысыкI, 
иплъакI, имэкъэхъу ыгу темыфэщтыгъэр.
Хьау, хьау, сшIошъ хъурэп, къехъулIагъэри ымышIэу 
Къэнтатэ гукIэ хэкуукIы. Анахь гучъыIэ Къырым-Джэрые 
къытфыриIэми, гущыIэ дыс Хъан-Джэрые къыриIуагъэми, 

--- Page 368 ---

сыдэущтэу ащ ыIэ къыттырищэен. Ар къызжэдэкIыгъэр 
тикIалэ шъхьакIэ, зымакъэр Джамболэт. Сэри силажьэ 
хэлъ, ян, янэшыр тIозэ, зыпыдгъэзыкIыгъэу, шъаом тиIэшIугъэ едгъэшIагъэп, дгъэшIуагъэп, зыщищыкIагъэм 
дгъэтIысэу тегыигъэп. Сыд, мэзэ псау хъужьыгъэу, сызфыщысыр? Джы нэс Къырым-Джэрые къязгъэщэни сыдэгущыIэн слъэкIыни, ышнахьыкIэ цIыкIухэри, джа къызфилъыгъэ Хъан-Джэрые япащэу лъызгъэкIоныгъэхи... Бычэ 
сышIолIыкIы, ыгу хэзгъэкIынэп сIозэ, тызэмыжэгъэ Iоф 
тэр-тэрэу зыхэтэдзэжьы. Адэ тыгубжыгъ тэIо шъхьакIэ, 
Къырым-Джэрые тыдэ тхьыжьын, дгъэнэтIупцIэнэп, зыгорэ 
фэтшIапхъ, ау ежьмэ зэраIоу, тимылъкукIэ тыдэгощэнэп, 
къытэлыжьыгъэу сэшIэми, янэ нэкъикIым, Къэрэкъо лIакъом 
едгъэшхынэп, ащыгъум, ар сфэмышIэщтмэ, хьаулыеу 
СултIанмэ сырякIэнугъой... Шъэуаий тыдэ джыри щыхэт? 
Сисурэ тхьамыкIэм къехъулIагъэм ышъхьэ хыригъэхьажьыгъап. Ярэби, Къаймэтдыхэм ШъэуаекIэ ясIуагъэр агъэцэкIагъа шъуIуа?
- А Сисур, модэ шъэожъыемэ ащыщ гъачъэри, Къаймэтми Хьадж-Къэсэйми, тIумэ язми хъут, къысфягъащ,- 
лъэгуцым дэс Къэнтат гощэшхор джагъэ.
- Къаймэтыдыхэр, нан, IонакIо щыIэх,- Сисурэ ычIыпIэкIэ унэ къуапэм къыкъокIыгъэ Адыл-Джэрые къыIуагъ, 
етIанэ зышIомыдэеу, гъумытIымызэ, хьэшъуалъэм псы 
тIэкIу ригъэхъуагъ,- сэ мыр сымышIэмэ, зышIэн цIыф 
щагушхом къыдэкIырэп.
- Шъыд, Адыл-Джэрый, узфэгъумытIымырэр? - 
Зэхихыгъэр игуапэми, Къэнтат упчIагъэ. 
- Непэ фабэ хъут, нан,- нахь шъырытэу, имэкъэхъу 
джы тIэкIу къыхэщэу Адыл-Джэрые къыIуагъ, Сисури 
IугушIуагъ,- Мышъыд псыфалIэ лIакъомэ сэIошъы ары.
- Ар уиакъыл къызэрихьыгъэр сигуапэ, дэгъоу пшIагъэ, 
сикIал,- Къэнтати шъаом дыригъэштагъ,- ау шIу пшIэ 
хъумэ, умыгъумытIым, зыфапшIэрэми зышIэрэми къабыл 
фэхъутэп. Мыдэ, сикIал, Сисурэрэ орырэ пчъэIупэр 
къысфэжъугъэучъыIэтагъ. Ныпчэдыжь щегъэжьагъэу 
Сахьид-Джэрые слъэгъугъэп, ыджары псынэпс чъыIэ дэгъу 
псынэм къышъуфизыхытыгъэр.
- Плъэгъун амэ,- зызэригъэлIыщтыгъэр щыгъупшэжьыгъэу Адыл-Джэрые къызIуипхъотыгъ,- ари Хъан-Джэрыий 
губгъом дэкIыгъэх, сэ сыздащагъэп...

--- Page 369 ---

- Язакъуа? - Къэнтатэ къэгумэкIыгъ.
- Къаймэтдыхэм ягъус.
- Армэ хъун...- Къэнтатэ къыIуи, тIэкIу тешIагъэу 
кIэгубжыхьажьыгъ: - Шъыд ахэмэ, щагур къаунэкIэу, 
губгъом щашIэт!
- ФэкъолI IонакIомэ тащыщ ахэхьан фаеба? - Къэнтатэ 
зэмыжэгъэ упчIэкIэ Адыл-Джэрые джэуап къытыжьыгъ.
- Къаймэтдыхэр ахэхьагъэмэ икъун.
- Ары шъхьаджэ, ахэр тэ тщыщыхэп.
- Адыл-Джэрый! - Къэнтатэ иджэхэшъотет Сисурэ 
зэхихыгъэр зыфихьын ымышIэу къэгузэжъуагъ, псынкIэуи 
шъхьащыгущыIыкIыгъ: - Модэ, Сисур, паIо зыщыгъмэ 
ащыщ горэ губгъом гъачъи, Хъан-Джэрыедхэр къегъэщэжь.
- Уфаемэ, шым зесыдзыни, салъыкIон, нан.
- Быяу, Адыл-Джэрый. Ощ нэмыкI алъыкIон мы щагушхом къыдэкIын,- Сисурэ зыIокIым, Къэнтатэ шъэожъыем 
егыигъ: - Джынэкъэуж угу илъыр фэкъолIмэ япIуалIэу 
зэхэсэмыгъэх. Ахэр тилIакъо къыхэмыкIыгъэхэми, нэм 
кIэтыр псэм фэд зэраIоу, тщыщы хъужьыгъэх.
- Шъэуай, адэ, нан? - Адыл-Джэрые къызIуипхъотыгъ.- Ар шъыд ащыгъум къызыкIытхэмысыжьыр?
- Хъугъэ, етIан... Сисурэ къэкIожьы...
Къэнтатэ зэхихыгъэм ыгу къыпыригъэIонтIыкIыгъ. 
Сисурэ тхьамыкIэм къехъулIагъэм Шъэуае ышъхьэ хыригъэхьэжьыгъ, къызгурэIо зэрэщэчыгъуаер, мэукIытэ, ау 
узэмыуцолIэн Iофэп... Ышъхьэ жьы кIэумэ, къыгъэзэжьын. 
Насыпыр къытэтэкъокIэу цIыфмэ къашIошIы шъхьакIэ, 
махъушэм тесми хьэр зэрецакъэрэр бэмэ зыщагъэгъупшэ. 
Сэрышъ, сиапэрэ лъэбэкъукIэ насып симыIэу къычIэкIыгъ, 
тиунэ апэрэ нысэу къыращэгъагъэри, лIакъор зэщичэу, 
къытхэзэгъагъэп, ащ ыуж тIотэжьыгъэ тIозэ, 
Мыхьамэт-ДжэрыекIэ къытэхъулIагъэр тхьамыкIэгъошху... 
Шъэуай... Сисур... Джы Къырым-Джэрые ахэмэ 
къахэхьажьыгъ. Тыдэ мыгъом ори утхьыжьын, Къырым-Джэрый, уянэ теплъынэп, уянэшым зыдэтшIынэп, 
къыптефэрэ гори къыоттын, ау пшынахьыкIэмэ къаIустхъэу 
илыягъи къыпфэсщэинэп. Ащ пае пшынахьыкIэхэр умыгъэпыих, нэ IаекIи укъямыплъ, гущыIэ мыщыуи къафэмыдз. 
Ар пIоу тызылъэгъу мыхъухэрэми зямыгъэгъэдел, узиджагъохэри къызыдэмыгъэхьащхых... Хъан-Джэрыерэ 

--- Page 370 ---

орырэ шъулъакъо шъутеуцо къодый, сэ джыри 
шъушынахьыкIэхэр спIун, сылэжьын фае.
ПчъэIупэр къызэрэучъыIэтагъэрэр Къэнтатэ зэхишIагъ, 
игупшысэмэ къазэрэхэужьыгъэр игуапэу, Сисурэрэ 
Адыл-Джэрыерэ зэрафэразэр къыхэщыгъ. Iэгушъо гъугъитIур зытелъ тыжьын бэщышъхьэм зытыригъэгупсэфагъ, 
шIоигъор къыфэзышIагъэмэ ариIуагъ:
- Хъугъэ джы, зыжъугъэпсэф.- Зэпыугъо тIэкIукIэ 
зыгъэгумэкIырэр къымыIон ылъэкIыгъэп: - КIалэмэ якъэмыкIожьыкIэ сегъапэ.
- Якъэсыжьыгъу,- Сисурэ ыIуагъ.
- Коцыцэ пэпчъ Хъан-Джэрые къафелъытэщтын...- 
Адыл-Джэрые ыгу жьы дигъэкIэу къыдзыгъ.
- Адыл,- Сисурэ ыдагъэп,- ащ фэдэ шынахьыжъым 
раIуалIэрэп.
- Адэ шъыда губгъом сызкIыдимыщагъэр...
Къэнтатэ щхыпцIыгъэ.
- Тапашъхьэ ущыгыен нахьи, Адыл-Джэрый, модэ 
олъэгъуа,- тыжьын бэщыпэмкIэ ригъэлъэгъугъ,- сэнэшъхьэ къутамэр пчэгъум епхыжь.
- Ащ фэдэ зыхъуджэ сэры...- Адыл-Джэрые гъумытIымызэ тэджыгъэ.
- Адэ оры, сикIал, ормырмэ, хэта сидэогъутыр... 
Икъунба сэ зэкIэми сызэрядэогъур...- Къэнтатэ хьылъэу 
хэщэтыкIыгъ, зыгъапэщтыгъэ Къырым-Джэрые ыцIэ къыриIонэу ыгу къытелъэдэгъагъ шъхьакIэ, зиIэжагъ, хигъэкIокIэжьыгъ: - Шъыдэу пшIын, лIакъом уринахьыжъ 
зыхъу джэ, зэкIэми урядэогъут.
Хъан-Джэрыедхэр къызщымыкIожьыщтыгъэ сыхьат 
зытIум Къэнтатэ лъэгуцым тезэгъагъэп, къэлэпчъэжъые 
тетIысхьапIэм Iузэгъагъэп, тыгъэр щэджэгъуанэм къиуцо 
зэхъум, унэм ихьажьи, Бычэ къаригъэщагъ, риIуагъ:
- КIэлэ бетэмалмэ якъэмыкIожьыкIэ сегъапэ, ау арэп 
укъызыфэсщагъэр, Къырым-Джэрыеджэ сыгу илъ шъыпкъэр къыосIот, ори угу илъыр къэозгъаIо сшIоигъу. Анахь 
сызфэмые гущыIэ дыс, гущыIэ дыдж къысэпIуагъэджи 
губгъэн пфэслъэгъутэп. Мыхьамэт-Джэрые къыкIэныгъэ 
мылъкор зезгъэкIонэу зытефэрэр оры нахь, сэрэп.
- Ар умыIо, гощэшху,- Бычэ къэгузэжъуагъ,- сыкъызхэхьэгъэ лIакъом икIэн о ущысэу, укъытшъхьащытэу сэ 
сизегъэкIонэп. Къысфэгъэгъу, гощэшху, сыкъэдаIо.

--- Page 371 ---

- Тхьэуегъэпсэу, нысэ, тщыщы ухъужьыгъэшъ, орджэ 
сызэрэхэмыукъотыгъэр непи къэуушыхьатыгъ. Уигулъытэ 
ины, уицIыфыгъэ лъагэ, цIыф укъызэрэхэкIыгъэр гъуащэрэп. Ыджы зымафэ Къырым-Джэрыеджэ тызэрыгущыIэгъагъэм сегупшысэжьыгъэшъ, Къэрэкъомэ запэсшIын 
фэягъэп, хэт ышIэра, кушъэ зыфашIэу бэн зыфамытIы жьырэ 
щыIэп, зыгорэ къысэхъулIэмэ, непэрэмджэ тилIакъо 
ихъулъ фыгъиплIымэ, ори уазэрэхэтэу, тимылъку яунай, 
нахьыкI, нахьыжъ имыIэу, зэкIэри язэфэдэ Iахь. Ар непэ 
атебгощэнэу арэп - алъэ теуцохэу, унагъо зашIэджэ ары.
- А гощэшху, Алахьэм джыри илъэс пчъагъэ укъытшъхьащегъэт, ау къэпIуагъэм сэ бэшIагъэ сызегупшысэтыгъэр. Къырым-Джэрые шъыд фэдэу сэ къысфыщытми, 
ащ иIахь IэкIэмыхьаныр нибжьи сшъхьэ къихьагъэп, ащыджэ 
титIуи тицахь зэтетэгъэгъэлъ.
- Тхьэуегъэпсэу, нысэ. Сыгу телъыгъэ мыжъор тебгъэзыжьыгъ. Адэ Къырым-Джэрые насыпынчъэ шъхьаджэ, 
тыдэ мыгъом тхьыжьын...- Къэнтатэ шъхьэр ыгъэсысэу 
хэщэтыкIыгъ, етIанэ мыщ ыпэкIэ, лъэгуцым дэжь гукIэ щиIо гъагъэр къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Ау ышнахьыкIэмэ аIуттхъэу 
илыягъи еттынэп... Къэрэкъомэ япхъу тиIыгъынэп тэ!
Хъан-Джэрыедхэм амакъэ пчъэIупэмкIэ къэIугъ, унэм 
къихьагъэм Къэнтатэ егыигъ:
- А сикIал, а Хъан-Джэрый, мы уигубгъо-хэгъошъхьэ 
къэкIуахьыкIэ сыгу еIурэп.
- Шъыдэу адэ, нан,- Хъан-Джэрые зызэригъэлIырэр 
къырыхигъэщэу, итыжьын къамэ исэмэгубгъукIэ ридзэкIэу 
янэжъ IугушIуагъэми фидзыгъ,- мы аужырэ мафэхэм 
шъыдэу укъыттенэгуикIыпэра? Чыжьэу тыщыIагъэп, 
IонакIомэ тахэхьэгъагъ.
- Дэгъу фэкъолIмэ шъуазэрэхэхьагъэр, ау нахьыжъ 
горэ къыжъугомытэу дунай Iаем шъумышэс,- Къэнтатэ 
зыгъэгумэкIыщтыгъэм ышъхьэ къырихи, нэмыкIыкIэ 
къэупчIагъ: - Шъыд фэкъолIмэ лэжьыгъэмджэ аIорэр?
- Коцыр бэгъуагъэ, натрыфыри бэгъот аIо.
Сыдэу Хъан-Джэрыерэ Къырым-Джэрыерэ, Къэнтатэ 
ылъэгъурэр игуапэу ыIуагъ, ялъэгагъэкIэ зэфэмыдэхэми, 
анапэкIэ, яплъакIэкIэ, мыр нахь шъхьэ бгъузаIу умыIощтмэ, 
захьщырых. Янэмэ анахьи, ятэкIэ нахь кIуагъэх. Гъэмэфэ 
мазэмэ ауж, бжыхьэ дзэ кIогъум нэс, Хъан-Джэрыий 
лIыпкъым иуцощт, адырэ ышнахьыкIитIури гупшысэгъу 

--- Page 372 ---

урамыгъафэу къыкIэлъыкIощтых. Тара мыхэмэ ащыщэу, 
ины хъухэмэ, тызыIыгъыжьыщтыр? Къырым-Джэрые 
тхэзыгъ Iори ежьэжь. Мыдрищыр, сядыргъ-къысэдыргъыжьхэми, синэплъэгъу къыхэтэджыкIыгъэх. ГукIэгъунчъэхэп, 
IорышIэх, уицыхьэ атебгъэлъы хъущт.
- ФэкъолIхэр лэжьыгъэм къыщытхъугъэхэмэ дэгъу, 
сикIал,- Къэнтатэ игупшысэмэ къахэужьыгъ,- зылэжьыгъэхэми, зыфалэжьыгъэхэми шIуджэ аIуегъаф, насып Iус 
афегъэхъу, тхьэм ыуж ары тигугъапIэр.

--- Page 373 ---

Пэшъукъ зэрэгугъэщтыгъэу Iофыр къычIэкIыщтыгъэп.
Джамболэтрэ ежьырырэ зызэзэгъыхэ уж, зыхэ-зыблэ 
Лъэустэнхьэблэ хэгъуашъхьэмкIэ рекIокIыгъ, гъогубгъум 
пэIулъэшъогъэ мэзым хэт чъыгмэ анэс зэригъэшIагъэ, 
илъэгъо шъэфхэр ыуплъэкIугъэх, ау зыфежьэгъэ IофымкIэ нэдэплъыпIэ ыгъотыщтыгъэп - лэжьыгъэIухыжь фэкъолIхэр чэщи, мафи губгъом изыгъэх, гъогумэ атетыгъэх. 
Зашэщтыгъэ Хъан-Джэрый нэмыIэмэ, изакъоуи, гъусэ 
иIэуи къэлъагъощтыгъэп.
Непэ, щайшъогъумэ адэжь, Пэшъукъы ошIэ-дэмышIэу 
Хъан-Джэрые губгъо гъогум тырилъэгъогъагъ шъхьакIэ, 
тIэсхъэпIэ чIыпIагъэп, анахь ущэрыокIи уищэ темыфэнэу 
чыжьагъэ, Къаймэтрэ Хьадж-Къэсэйрэ азфагу дэтыгъ.
ФэкъолI джэдитIур зигъусэр, Пэшъукъ ыIуагъ, къагъэзэжьэу сыздэщысым къыблэкIыхэкIи IухыгъошIу хъунэп. 
Плъэгъурэба мощ нахь мыхъурэр нэбгыритIумэ къаухъумэ, 
нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэр амышIэу, адыгэгъэ зэготыкIэри 
аукъоу, къыращэкIы. Джары мылъку уиIэмэ, плъачIэ 
пытэмэ къыпфишIэн ылъэкIыщтыр... Зэ, зэ, тэри моу тIэкIу 
зытэгъэушъ, сидышъэ сомэмэ шъо шъушъхьэ пэпчъ 
къылъатыщтыр ахэсэжъугъэгъахъу. СэшIэ, шъхьэпсыгъу, 
ыджа Бамбэт тхьамыкIэр зыушъхьакIугъэмэ уакъызэрэгосыутыщт шIыкIэр! Гъогубгъум щыжъугъэшIорэ коц 
хьасэм шъхьэчъэ-псачъэкIэ шъукъезгъэчъэщт сэ... 
Зимылъку стырэм, ынэ лъы къытелъадэшъ, сишхончыпэ 
укъесфылIэщт, нэепсыежъ!..
Онэшыр нахь Iэрыфэгъу зэрэфэхъунэу къыгъани, 
Пэшъукъ гъогубгъум пэблэгъэ чIыпIэ къыхихыгъ. Чъыг 
тIаркъом шхончыр ригъэкIуи, Iэхъуамбэр гъэтырэм телъэу 
зыдэощт лъэныкъомкIэ мыгузажъоу зыщиплъыхьагъ. 

--- Page 374 ---

ЕтIанэ дагъэкIэ шъокIыгъэ хъэдэн щыхьагъэм машIо кIыдзи, 
коц хьасэм хидзагъ.
Гъогубгъум зыкъыщызыIэтыгъэ машIом фэкъолIхэми 
зыкъаригъэпхъотагъ,- лъэсыр лъэсы, шыур шыу, машIор 
хьасэм пызыбзыкIыщт пхъэIашэхэр зэрылъ цукухэри къэзэрэфых. Апэрэ шыухэми, Пэшъукъ хэукъуагъэп, ыIэ 
зэщехъо, шхончыр чъыг тIаркъом щегъэпсы, Хъан-Джэрые 
ахэт. КъэкIо, къэкIо, моу нахь благъэу къысэчъалI, 
шъхьапсыгъожъ, джыри ары, джыри... КъуашкIэр кIэнмэ 
атыригъэ псыхьэ зыхъукIэ зызэримыгъэсысыщтыгъэу, ыIэ 
щэигъэу заулэрэ щэтышъ, гъэтырым теIункIэ, Хъан-Джэрые 
иджабгъу тамэ етхъожьышъ, шым зытыреукъуащэ...
МэшIо быбатэр зынэгу кIэт цIыфмэ Хъан-Джэрые 
къехъулIагъэр къашIэфэкIэ Пэшъукъ онэгум зыредзэжьышъ, "ари сидышъэ сом, къэсэхь, къэсэшх" ыIозэ, мэз 
тыкум екIужьы...
ХI
УIагъэр мэкIыжьы, гукIаер ащэгъупшэжьы.
Хъан-Джэрые иджабгъу тэмэ къупшъхьэ ымыгъэфыкъоу телъэтыгъэгъэ пцэшIуащэр зыгу тефэгъапэр Къэнтат - кIыжьырэп, щыгъупшэрэп.
Гур пэмэ макъэр екIы зыфаIорэр шъыпкъэ. ОшIэ-дэмышIэу къыфыкъокIыгъэ гугъум Къэнтатэ зэридзагъ, 
ыухыгъ, къыуфагъ. Ау тхьамыкIагъом цIыф гукIэгъур 
къызэригъэущыри Шъэуае иелбэт къэгъэзэжьыкIэ къыгъэнэфагъ.
Хъан-Джэрыедхэм ягушIо макъэ пчъэIупэмкIэ къызыщэIум, Шъэуае ыцIэ зызэхехым, Адыл-Джэрые ыуж итэу 
унэм къызыфехьэм, зи къэмыхъугъахэ фэдэу итыжьын 
бэщышъхьэ ыIэ од гъугъэхэр зэрателъэу Къэнтатэ ыIуагъ:
- КъакIо, Шъэуай, къакIо. Зэ укъытхэхьажьыгъэмэ 
ары, моу сапашъхьэ къитIысхь, зысэгъэлъэгъукI. Шъори, 
Хъан-Джэрый, шъукъэтIыс,- тIэкIурэ щысыгъэу, шъхьэр 
ыгъэсысызэ, ыIуагъ: - Адэ ыджары, Шъэуай, къытэхъулIэрэр...- ЕтIанэ еупчIыгъ: - Шъыд, сикIал, уикъэбар?
- Уезэгъыт,- Шъэуаий шъырыт джэуап къытыжьыгъ,- 
Абдзахэ сыщыIагъ, Бэслъыныеджи сырекIокIыгъагъ, 
синэIосэ Васюринскэ къэзэкъми сахэхьэгъагъ.
- Абдзахэмэ шъыд аIорэр?
385
13 Заказ 028

--- Page 375 ---

- Шъыд аIон, Власэр танэIу ращыжьыгъэмэ аIошъ, 
мэгушIох.
- Власэр шъыдыджэ абдзахэмэ анэсытыгъ...- Къэнтатэ 
къыIуи, къыухыжьыгъ: - Адэ ары, ахэри адыгэхэба, шапсыгъэр зыгъэгумэкIырэр ахэми ягугъу. Бэслъыныехэр? Шъыд 
ахэми ящыIакI?
- Уезэгъыт,- Шъэуае тIэкIу щхыпцIыгъэ,- бэслъыные-абэдзэ-нэгъой езэрэмыгъэхьым хэтых... Къушъхьэм 
къычIэурэ къэрэщаехэм загъорэ агъэгумэкIых.
- Адэ шъыдэу пшIын, дунаир ащ фэдэу хъугъэ... Ежьхэр зыгорэджэ зэхэзэгъэжьыных, егъашIэм зэхэсыгъэх, 
къапэуцужьын ярэмыIэри.
- Ахэми Шэнткъалэр, Ставрополь ары, апыщыт.
- Шъыдэу мы адыгэхэр,- Къэнтатэ гумэкI нэплъэгъур 
Хъан-Джэрые фидзыгъ,- икIахэджи, ыпшъэджи, ыгузэгуджи тызэфэд. Къэбэртаехэр, бжъэдыгъумэ афэдэу, 
урысмэ нахь агоуцуагъэхэджэ сенэгуе. Шъыд а лъэныкъом 
щыкъэбар шъуIо?
- Ахэри Ермолов инэралым щигъаIэхэрэп, бжъэдыгъумэ афэдэу къэбэртаехэри урысмэ аготышъо-агомытышъу аIуагъ.
- Васюринскэ тигъунэгъу къэзэкъхэр адэ? - Къэнтатэ 
джыри къэупчIагъ.- Шъыдэу зыкъыпфашIыгъ?
- Къэзэкъ-адыгэ зэпыщытыр нахь уцугъэ аIо, мэгушIох. 
Пантелейджэ Матвеевыми, ори, сэри къытфэразэх, 
Бэджэкъо Умар нэмыIэмэ, агъэIахьылыпэ. Зымафэ иныорэ 
ежьырырэ Пантелей фэкIогъагъэх.
- Шыкур ари, шыкур. Узэпыджьын нахьи узэлъыкIомэ, 
узэхахьэмэ нахьышIу. Тхьэегъэпсэу Пантелей къытфэразэмэ, сэ ащ иIоф хэсшIахьыгъэ щыIэп,- Хъан-Джэрые 
дэжькIэ Къэнтатэ плъагъэ,- зыричыгъэу, лIы хъугъэу 
къычIэкIын.
- ГъэрекIо, ыджа Екатеринодар къызыпфакIом 
елъытыгъэмэ, лIыпкъым иуцуагъ. Черномор къэзэкъыдзэм 
мыбжыхьэ хэхьанэу зегъэхьазыры.
Адыл-Джэрые езэщыгъэти, зыгорэ къахиIо шIоигъоу 
Хъан-Джэрые дэжькIэ зэплъэм, икъеплъыжьыкIэ зыригъэушъэфыжьыгъ. Тэмэ псыгъокIэ янэжъ зыщихъуагъ шъхьакIэ, 
ащи къызэхишIыкIыгъэп. Гъусэ къызфигъэхъунэу зыфычIэплъыгъэ Сахьид-Джэрыий къыпылъыгъэп. Ау Шъэуае 
зэхыригъэхымэ шIоигъуагъэр къымыIон ылъэкIыгъэп:

--- Page 376 ---

- Нан, Хъан-Джэрые иуIагъэ хъужьыгъэ, плъыжьыжьэп...
- Ары, нынэ, ары, хъужьыгъэ. Ащ ори уегъэгумэкIы... 
Сэ сызгъэгумэкIырэр фэшъхьаф: хэт игухьагужъа джыри 
тызгъэунэхъун зигухэлъыгъэр...
- Нан,- Адыл-Джэрые мэкъэ чанкIэ къэгузэжъуагъ,- 
Къырым-Джэрыеп ар!..
- Адыл-Джэрый! - ЫшнахьыкIэ къыIуагъэр СахьидДжэрые ыдагъэп.
- Адэ Къырым-Джэрые ышнахьыкIэ укI фаоджэ 
къеона!..- Къэнтатэ шъэожъыем дыригъэштагъ, къэгумэкIыгъ: - Алахьэм ерэмыд ащ фэдэ шъуазыфагу къыдэхьаныр!.. Адэ ыджары, Шъэуай, зэхэпхыгъэ, унитIуджэ 
плъэгъугъэ, сикIал, къытэхъулIагъэр... Дэгъоу пшIагъэ, 
титхьамыкIагъо зызэхэохым, укъызэрэкIожьыгъэр... А 
нынэ, а сикIалэх, Шъэуаерэ сэрырэ Iоф горэм тырыгущыIэ 
сшIоигъу, моу шъутшъхьащыкIыгу. А Хъан-Джэрый,- 
пчъэм нэсыгъэм лъыджагъ,- о къэуцу. Адэ ыджары, 
Шъэуай, олъэгъу тилIакъоджэ къытэхъулIэрэр... КъысаIу, 
джэнджэш къысфэхъу тшIэщтымджэ. Мыщ фэдэу мыхэр 
къытэпыихэмэ... Ыджыри зэ Пшызэ терэкIыжьмэ сшIэрэп.
- Адыгэмэ тахэкIыжьэу зыми тыкIотэп, нан! - ХъанДжэрые къыхихыгъ.- Зыгорэ гъуим къытфыхэукIыджэ 
тятэжъ зытехьэгъэ гъогум тытекIытэп, иосыети тыукъотэп. 
СыкъызэрауIагъэм Бамбэти иIоф къыхэмыгъахь.
- Бамбэтджэ къыбдесэгъаштэ,- Шъэуаий къыпиупкIыгъ.
- Къырым-Джэрые игонахьи къэтэмыгъахь.
- Зымафэ къэлапчъэм дэжь къыщыпфидзыгъагъэр 
пщыгъупшэжьыгъа?
- Сщыгъупшэжьыгъ, нан...- Хъан-Джэрые ымакъэ 
нахь шъабэ къэхъугъ, ау къыригъэжьагъэр Къэнтатэ къыригъэухыгъэп:
- УсыукIыт зыIуагъэр зыщагъэгъупшэжьа?..
- Къырым-Джэрые,- Хъан-Джэрые ымакъэ джыри 
нахь къефэхыгъ,- тэрджэ укIакIо хъутэп...
- Мылъкум уимыгъэшIэн щыIэп,- ежь-ежьырэу 
зэриIожьырэм фэдэу Къэнтат къыIуагъ, етIани къыпигъэхъожьыгъ: - Ау мылъкур осэпс, цIыфыпсэр IэшIу.
- Къэнтат нанэ зыфиIорэм шъыпкъэ хэлъ,- зэпыупIэ 
захегъуатэм, Шъэуай ахэгущыIагъ.

--- Page 377 ---

387
13*

--- Page 378 ---

- Къырым-Джэрые, Шъэуай, сшынахьыжъ. Ар Бамбэти, Пэшъукъи, Джамболэти афэдэп.
- Ары, сикIал, пшынахьыжъ адэ, тыдэ мыгъом 
тхьыжьын. Ау Къэрэкъо былымыпсэжъмэ сицахь ателъэп...
- Ар Iоф шъхьаф.
Къэнтатэрэ Шъэуаерэ нэплъэгъу шъэфкIэ, мыщ 
ышынахьыжъ уигъэубыщтэп, бадзэ ригъэцэкъэщтэп аIорэм 
фэдэу зэфычIэплъыгъэх. Хъан-Джэрые ипытэгъэ-теубытагъэ Шъэуае ыгу рехьы, Къэнтати игуап. Ау гъогубгъум 
къыщехъулIагъэр зэрэмылIыгъэр, ащ тхьамыкIэгъошхо 
СултIанмэ ящагу къызэрэдихьан ылъэкIыщтыгъэр, къауIэгъагъэм нахьи, нахьыжъитIумэ нахь къагурэIо, егъэгумэкIых. Ежь Хъан-Джэрыий а гупшысэм пэчыжьэп, ау 
ышнахьыжъ ар къыпкъыригъэкIы шIоигъоп.
- КъызгурэIо,- Хъан-Джэрый,- Къэнтатэ зэрэзэкIакIорэр ымакъэ къыхэщыгъ,- а узэгуцафэрэм сэри 
сенэгуе... Ау ащ къикIырэп зыкъэтымыухъумэжьыныр! - 
ЕтIанэ нахь мэкъэ шъэбэ гыекIэ къыухыжьыгъ: - Тэ адетымыгъэштэрэ Iэджи тиджэгъогъумэ ятэлъэгъулIэ, зэо-банэ 
ятшIылIэжьырэп нахь... Зы Пшызи тикIыжьытэп, тятэжъми 
ягъогу тыдэхытэп, сикIал, зыгъэрэхьат, тынэ къеIэрэм ыпсэ 
теIэжьыт! - Нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ Къэнтатэ къыухыжьыгъ.
- Шъыпкъэр уадэжь, нан,- зэхихыгъэм Шъэуаий 
къыригъэIуагъ.- Къэрэкъо Джамболэт ышыпхъуджэ зэ 
орэуцужь, ар мылъку угъоикIэ хъунэп, непэ-неущэу сэ 
ащ зыIузгъэкIэт.
- Къэрэкъо Джамболэт гущыIэ зыкIэрыпхын цIыфэп,- 
Къэнтатэ къыIуагъ,- ау Къырым-Джэрые сэри зэ сыдэгущыIэжьы сшIоигъуагъ, тхьамыкIэр, ян тIомэ, гучъыIэ 
фэтшIызэ, дэдзых тшIыгъапэ...ТызэрэмышIэу щыми 
тигупшысэ зэтефагъэшъ, тигукIае нахь псынкIэ къытфэхъун, 
типыйхэмджэ джы нахь тызфэсакъыжьын. О уиIофмэ 
самыгъапэу арэп, Шъэуай, сахэбгъэдаIо сшIоигъуагъ.
- Сэ сиIофхэр нафэ хъугъэх, къэзгъэзэжьыгъ. Икъунба 
шъыд къысаIуалIэми къыстезагъэу сызэрэшъуфэIэкIыбыгъэр?
- Икъун, Шъэуай, икъун, сикIал. Къыздэбгъэзэжьыгъэр уиун, уищагу, уиджэныкъо машIу. Тэри тыкъыпфэзэщыгъ, тэ тизакъоп...- Къэнтат игущыIэ зэпигъэугъэти, 
Сисурэ зэрэфэгъэхьыгъэм Хъан-Джэрые гу лъитагъэу 
нахьыжъмэ апашъхьэ къыщытэджыжьын игухэлъыгъ 

--- Page 379 ---

шъхьакIэ, къыраIуагъэм ыгъэрэхьатыжьыгъ: - Щыс, щыс, 
сикIал. Мы шъаохэри къэхъу пэтых, уашъхьащытмэ, уижьау 
чIэтхэмэ сигопэтыгъэ. Тхьэегъэпсэух Къаймэти, ХьаджКъэ сэий, нэмыкI фэкъолIхэри. Ау ахэмэ тэ уафэдгъэдэн 
тлъэкIытэп, Сисурэ фэдэу ори укъытхэтэджагъ, тигушIуагъо уигушIогъуагъ, тигукIае уигукIэягъ.
- Тхьэуегъэпсэу, Къэнтат...- Шъэуае ымакъэ ошIэ-дэмышIэу къыщытхъагъ, етIанэ зыкъишIэжьи, къыIуагъ: - 
Сыгу илъ шъыпкъэ горэ ори, Хъан-Джэрыий тилIакъоджэ 
къы шъо сIот. Урысыемджэ, къэзэкъмэ алъэныкъоджэ, 
къыз дешъогъаштэмэ, зызгъазэ сшIоигъу.
- Шъэуай...- Къэнтатэ итыжьын бэщышъхьэ ыIэ тесысыхьагъ.
- Ары, нан,- къызфеупчIыщтыр Шъэуае къыгурыIуагъэу, джэуап къытыжьыгъ,- непэп, бэшIагъэ сызегупшысагъэр, зытесыубытагъэр...
Хъан-Джэрые ынэкIушъхьитIу къэушэплъыгъ, Къэнтатэ 
зэхихыгъэр игуапэми, нэмыз-Iумызэу Шъэуае ригъэплъыгъ. Унэм кIым-сымыр иуцуагъ. Щагу лъэныкъори 
дунаири ащ фэдэу нэбгырищми къащыхъугъ. Щысмэ 
ягумэкI Къэнтатэ къыукъуагъ.
- Ар о пшIэмэ, тэ шъыдэу тыхъут, Шъэуай? Тизакъоу 
тыкъызэхэунэмэ... О зыр ары тигугъапIэр... Хъан-Джэрые 
зэрэтимыежьым бэшIагъэ тызеуцолIагъэр... О шъыдэу 
хъумэ... Шъыд цIыфми къытаIотэр?..- Къэнтатэ игупшысэ 
къеIофэ инэплъэгъу тырихыщтыгъэп, зыгъэгумэкIыщтыгъэ 
Iофыри зыщигъэгъупшагъэп, зыми фэмыгъэхьыгъэ фэдэу 
къыухыжьыгъ: - Сисурэ гущи шъыдэу хъун...
- Шъыда зыкIышъуизэкъотэр,- Сисурэ фэгъэхьыгъэ 
кIэух гущыIэр Шъэуае зышъхьаритIупщэу къыIуагъ,- 
сызхэхьат къэзэкъыдзэр Пшызэ джабгъу нэпкъым тетыт 
ныIэп, загъори сыкъыкъокIызэ сшIын.
- Арэу къэзэкъыдзэр мамырытмэ дэгъу...- Къэнтатэ 
къызхимыгъэщми, Хъан-Джэрые тенэгуикIэу фычIэплъыгъ: - Ау адыгэхэми сицахь ателъэп. Адыгэ-къэзэкъ 
бгъуитIури зэзгъэутэкIыт Тыркури хьазыр. Талъэныкъоджи 
зы куп, шъхьэгугъу хъугъэхэу, яунэмэ арызэгъэжьрэп. 
Плъэгъурэба Хъан-Джэрыеджэ джыри къыташIагъэр...
- Нан! - Хъан-Джэрые ымакъэ мыIэтыгъэу, ау теубытагъэ хэлъэу къыIуагъ: - ТиIуагъэ оукъо, Iаем тытемыгущыIэнэу зэдэтштагъэба?

--- Page 380 ---

- ТIуагъэ, ау щыIакIэр къыоупчIыжьа, сикIал, зэхэпхыгъэба Шъэуае ыIорэр? Къэзэкъмэ гуджэ уапэблэгъэнымрэ 
ядзэ ухэхьанымрэ зэфэдэп, Шъэуай... ПIуагъэм, гухэлъэу 
пшIыгъэм джыри зэ егупшысэжь, укъыткIырыплъэу зыхэмыгъэукъу, тэ а гъогум бэшIагъэ тызытехьагъэр. Сшынахьыжъи, ыкъуи ащ текIодагъ, къытпыщылъри шъыдым 
фэтшIэн. Тэ лIакъом инахьыжъ иосыет тэгъэцэкIэжьы, о 
шъыд?
Къэнтатэ ардэдэм ятэжъ къыIожьыщтыгъэ къэбархэм 
ащыщхэр ыгу къэкIыжьыгъэх. А лъэхъаным ежь илъэсипшI-пшIыкIутIу горэ ыныбжьыгъэн. Къырым къызырафхэм, тэтэжъри лIыпкъым иуцогъагъэп, къызэриIожьыщтыгъэмкIэ, илъэс пшIыкIутфым итыгъ. Къырым щыпсэухэ 
зэхъум, УрысыемкIэ шъугу гъэзагъэ, къумалыгъэ къыддызешъохьэ аIоти, мыщ, адыгэ шъолъырым, зэрэщагъэмысэщтыгъэхэу, ащи щагъэмысэщтыгъэх... Адыгэмэ 
тагурыIуагъ, таштагъ, ащыщ тыхъужьыгъ зытэIом, тилIакъо 
инахьыжъмэ къадэмыхъугъэ урыс гъогум сшынахьыжъ 
техьагъ, щыфэхыгъ, иосыетыкIэ тэри тытырищагъ. 
Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэри теунэхъуагъ... Джы хэт 
зичэзыур? Мы сапашъхьэ ис Хъан-Джэрыя, ышынахьыкIэхэра, ышнахьыжъа? Алахьэм ерэмыд, серэмыгъэлъэгъу, 
сфэщэчынэп!..
- Шъыд пае, нан, Шъэуае ыгуджэ шIоигъор IэкIэууIаера?
- Ащ фэдэ морад сиIэп, сикIал. ТызэрыгущаIэрэр Iоф 
цIыкIоп, гум шIоигъо закIэджэ тыпсэутыгъэмэ... АмышIэрэм 
кIэупчIэх. Бэ зыгъэшIагъэ нахьи бэ зылъэгъугъ аIо, Iофым 
изэфэшIу амыгъоты зыхъуджэ, зэупчIыжьхэу хабзэшъы, 
Шъэуае иIофджэ тызэхэупчIахьыжьын, неп-неущ сIорэп, 
ащи икIыпIэ къыфэдгъотын. Сэ Iоф горэ Шъэуае дысиIагъ, 
Хъан-Джэрый...
Къэнтатэ зи къымыIоу, итыжьын бэщ ыIэгушъо зэтелъмэ 
ачIэтэу щыс. Мыщ ыпаIокIэ зэрэщымытыгъэу ытэмэпкъитIу 
къэупэпцIэу, ынэгу къэушхъонтIэу, нэ зэжъушъохэри нахь 
бгъузэ гъожьышъо-шIуцIашъо къэхъугъэх. ГущыIэшIу 
азфагу зэрэдэмылъыщтыр Шъэуае къыгурыIуагъ.
- 3ыгорэджэ сыкъыоупчIыт, Шъэуай,- Къэнтатэ зэплъы рэ дэпкъ алырэгъум ынэ тыримыхэу къыIуагъ,- угу 
илъ шъыпкъэр сшIомыушъэфэу, къэукIытэ-укIытэжь 

--- Page 381 ---

ищыкIагъэп, къысэпIот. Васюринскэм щыщ шъхьэтехъо 
зытехъуагъэ горэм игугъу зымафэ къысфашIыгъ. Шъыпкъа ар?
- Анфисэмэ зыфапIорэр, шъыпкъэ.
- Ара Васюринскэм узыфэкIо зэпытырэр?
- КъызэрэуаIогъэ дэдэу Iофыр щытэп,- Шъэуае 
щхыпцIы шIоигъуагъ шъхьакIэ, къыригъэкIугъэп,- а 
пшъэшъэ жъыер ары мыхъугъэмэ, къэзэкъ гъэрыпIэм 
силIахьытыгъэ. Ащ игукIэгъурэ ихьалыгъурэ сыщагъэIагъ, 
кIуачIэ схагъэлъыгъ.
- Ары гущ,- Къэнтатэ иIуплъэ нахь къэушъэбыгъ,- 
къэзэкъ гъэрыпIэм ор-орэу зибдзэжьи, къин щыплъэгъугъ... ЕтIани ахэм адэжьджэ зызгъэзэт оIо... Зыгорэджэ, 
пшъхьэ уфимытыжьэу, укъаушхъуахьыгъэмэ шIэ? Уегуцафэмэ, къысаIу, пфэзгъэплъэных...
- Хьау, къысфэгъэгъу,- Шъэуае ынэгу къэушэплъызэ, 
ышъхьэ риуфэхыгъ, ыгу къеорэм фэдэу къыIуагъ: - Анфисэ 
зыфыхахыгъэр Пантелей, яунагъохэмджи зэзэгъыгъахэх...
- Адэ арэу Iоба, бетэмал,- Къэнтатэ зэхихыгъэр игуапэу, зыфэсакъыжьзэ, къыхэкуукIыгъ,- къыстемыфэрэм 
сырыогъэгущаIэ.
Шъэуае щхыгъэ.
- Умыщх, ащ нэмыкIи къыосIот сэ... УкъысэдэIутмэ, 
ащджэ сицахь птелъ, Сисурэ гум къиозгъэнэтэп... О 
къыохъулIагъэм нахь макIэ ащи къехъулIагъэп, хэт ыIотми 
упымылъ... Ащ фэдэ Iаджми унэгъо дэхэцIыкIухэр ашIэжьыгъэу сащыгъуаз...- Къэнтатэ зыфаер къызеIом, игущыIэ 
зэблихъужьыгъ: - Адырэ къэзэкъыдзэ Iофымджэ, къыппэсыубытырэп, джыри егупшыс, сэри къысэплъ, кIэгъэкъон 
зэрэсищыкIагъэри зыщымыгъэгъупш. Илъэс, илъэситIу 
горэм зыпIажэмэ, унагъо пшIахэмэ, хъурэм теплъын…
Адыл-Джэрые ышъхьэ пчъэм къыдэщыгъ.
- Пчъэм укъыдэмыплъэу къакIо, сикIал,- Къэнтатэ 
шъэожъыем IугушIуагъ.
- Щагудэтмэ, нан, Шъэуае алъэгъу ашIоигъу.
- Хэт, синынэгущ, зызыфэмыIэжэжьэу ащ дэтэр?
- Къаймэтдыхэр...
- Къытфищыжь аIуи укъагъэкIуагъа?
- Хьау. Сягуцэфагъ.
- Армэ хъун,- Къэнтатэ ыIупшIакIэмэ щхыпс тIэкIу 
арычъагъ,- тифэкъолIмэ шъхьэкIафэ къысфамышIыжьы 

--- Page 382 ---

фэдэу къысщыбгъэхъугъ. КIо, Шъэуай, ахахь, уакIыб 
сызэрэдэтэр, сызэрэпщыгугъырэр, мы цIыкIухэри уижьау 
зэрэчIэтхэри зыдэпшIэжьэу щагум дэуцу, къызэрэбгъэзэжьыгъэри агурыгъаIу...- Шъэуаерэ Адыл-Джэрыерэ 
унэм зекIыхэм, хьылъэу хэщэтыкIыгъ, зэриIожьыгъ: - Адэ, 
сянэжъ зэриIощтыгъэу, умылIэжьыхэмэ чэт пIашъи плъэгъун... - Зыгорэ къеджагъ пIонэу шъхьаныгъупчъэмкIэ 
зэплъэм, щагу благъэм Сисурэ Iэо-лъаоу дилъэгъуагъэти, 
гушIуагъэ...
Гъэмэфэ пчэдыжь шъабэ горэм Шъэуаерэ Хъан-Джэрыерэ къезэрэгъэлъэкIонхэзэ щагум къыдэхьажьыгъэх. 
Сэнэшъхьэ чIэгъ лъэгуцым тес Къэнтатэ гумэкI нэгукIэ 
аIуплъагъ.
- КъэбарышIуа къэбар дэя къысфэшъухьыгъэр?
- Анапэ,- Шъэуае къыIуагъ,- тырку лIыкIом дэжь, 
адыгэ шыухэр зэрэфых.
- Шъыд къыщашIэт?
- ДэуакIо макIох.
- ЗыкIэдэутхэр шъыд?
- Къэзэкъмэ тяшъумыгъэбэн араIонэу ары, нан,- ХъанДжэрые чылэм щызэхихыгъэр янэжъ риIуагъ, еIоба, елъэIуба къыригъэкIэу Шъэуаий еплъыгъ, ыIэгушъуитIуи икъэмапшъэ тырилъхьагъ.
- КъашъуIорэр шъыд хьалэмэт... Ежь адыгэмэ агу 
къэкIыгъа хьауми къэзэкъ хащэ яIа? - Къэнтатэ къэупчIи, 
ежь-ежьырэу джэуап къытыжьыгъ: - Хащэр урыс пачъыхьэр арыщтын... Къэзэкъхэр Пшызэ къызэпыригъэкIыжьхэрэп. Талъэныкъохэри гупсэфыжьыгъэх. Тхьэегъэпсэу 
де-Скаси, лIы гъэIылъыгъэу къычIэкIыгъ, Власовыми Ермоловыми афызэкIэкIуагъэп.
- Ащ ычIыпIэджэ къагъэкIогъэ Кодинеци лIы дэеп аIуагъ,- 
Шъэуаий къыдыригъэштагъ,- Власэр зэблэзыхъугъэ 
Сысоери ары.
- Ахэми хэшIыкI афыуиIа, Шъэуай? - Къэнтатэ ыгъэшIэгъуагъ.
- Къэзэкъмэ аIоу зэхэсхыгъэ.
- Шъэуай, нанэ еIоба адэ...- НэбгыритIумэ яупчIэджэуа пхэр Хъан-Джэрые фэщэIэжьыгъэп.

--- Page 383 ---

- Шъыд мы кIалэм къыIо шIоигъор, Шъэуай? Зыгорэм 
лъэшэу егъэгумэкIы.
- Хьасан-пашэм адыгэ лIыкIохэр еугъоихэшъ, Iизын 
къытэптыгъэмэ, Хъан-Джэрыерэ сэрырэ тичылэмэ Анапэ 
тадэкIотыгъэ...- Игъо зыфимыфэщтыгъэ лъэIур Шъэуае 
къыIуагъ: - Къэзэкъхэмджэ тиадыгэ гупсэфыджэ ыгу 
емыIоу къытэдэот аIуагъэшъ, хъурэр тлъэгъун, ищыкIагъэмэ, тишIошIи ахэтлъхьан.
- ПаIо сщыгъыгъэмэ, тырку лъэпакомэ адэжь сэри 
сыкIони, сядэони...- Къэнтатэ къыIуи, зэпигъэужьыгъ, 
етIанэ игупшысэ кIэкIмэ къахэужьыгъ: - Хъан-Джэрый 
пIуи? Ащ фэдэ чылэ-хэгъэгу Iофмэ Хъан-Джэрые анэсыгъа?
- Нан! - КIалэм ымакъэ лъэIу хэлъыгъэп: - Шъэуаерэ 
сэрырэ тызэгъусэт, сцIэ къезыIогъэ тичылэлIмэ сахэтыт!
- Анапэ нэс гъогууанэба... Джыри укIал...
- Мыхьамэт-Джэрые апэ гъогу сызытырещэм,- Шъэуаий къызэкIэкIуагъэп,- Хъан-Джэрые зэрыт илъэс пшIыкIутф-пшIыкIухым ситыгъ. Чылэм къызиупэсыджэ, ушэсыт!
- Е-о-ой, Шъэуай, ар нэмыкI зэманыгъ,- Къэнтатэ 
хэщэтыкIыгъ.- Джырэ дунай куандэ пэпчъ мэхъаджэ горэ 
къыхэукIы... ЕтIани Хъан-Джэрые Бытырбыф гъогу техьан 
фаеба?.. Тхьэуегъэпсэу Ермоловыр, тихьатыр къылъэгъугъ.
- Ащ ыджыри, нан, мэзэ псау иI,- Хъан-Джэрые къэгузэжъуагъ, етIанэ мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - 
Тэ тыздэкIот адыгэ Iофыри цIыкIоп.
- Ара?! - Къэнтатэ зэхихыгъэр ыгъэшIэгъоным шIокIэу 
Хъан-Джэрые нэшIу гумэкIыкIэ Iуплъагъ, ау ышъо къызэокIызэ, къыIуагъ: - Ори уятэ ишэнджэ опсэу... Арэу 
Iофыр ухыгъэмэ, шъыдэу сшIын, чылэм иIо сиIо, шъукIу. 
ГупсэфыпIэ тифэжьыгъ зыщытIотым, тыркухэр джыри 
къежьэжьыгъэх, яIоф къызэрэтхэлъыри сшIэрэп...
- Ыджа яIоф къызэрэтхэлъымджи адыгэ пащэхэр 
яупчIытых,- Шъэуаий Къэнтатэ дыригъэштагъ.
Шъэуаедхэр Анэпэ тхышъхьэ благъэм зытехьэхэм, 
Хьасан-пашэм икъэлапчъэ пэIут пчэгушхом щызэхэт шыу 
шъэ пчъагъэмэ анахьи Хъан-Джэрые апэрэу ылъэгъугъэ 
хыр шIогъэшIэгъоныгъ - шхъонтIэ зэикIыкIэ инэплъэгъу 
чIэкIоты, ошъогум хэхьажьы. Нал теплъэ зиIэ нэпкъ мылъагэм къыпэIулъ хы нэпцэ пшэхъо гъожьым пчэдыжьыпэ 
тыгъэр тежъыукIы, бжыхьэ жьы шъабэми чъыг пкIэшъэ 
дышъашъохэри зэрегъэIушъашъэх. КIэим къыдэIукIырэ 

--- Page 384 ---

бырсыр макъэхэри, шы пырхъэ-щыщ макъэхэри жьым 
хэфэжьрэп.
Тыркуем илIыкIо иунэ узэрекIолIэн лъагъуи щыIэжьэп - 
тыдэкIи шIуцIамэр атырихэу, шыухэри, лъэсхэри щызэхэтых. Шышъхьэрэ, уанэрэ, паIо зыщыгърэ, кIакIо зытеубгъуагъэрэ нэмыкI къэлъагъорэп. Мыжъо чэу зандэу 
пытапIэм пэIудзагъэм нэмыкI IэжапIэ Хьасан-пашэм иIэжьэп. 
Зэдилъхэмэ, ари шыбгъэкIэ раутынэу къыпщэхъу.
- Ар шъыд шъыу! - Хъан-Джэрые къышIудэлъэтыгъ.
- Укъэщтагъа? - Шъэуае къеупчIыгъ.
- Тызэхэтмэ, бэ тэхъу.
Шъэуае щхыпцIыгъэ.
- Уиаталыкъ плъэгъу пшIоигъуа?
- Мэрчанэ тэ щыI? Сэгъэлъэгъу.
- Апэрэ шыуитфымэ алъыкIорэ шыуищмэ азыфагу 
дэт.
- СшIэжьыгъэ! Адырэхэр хэтых?
- Сымыгъуащэмэ, Тыгъужъыкъо Къызбэч, Абэтэ 
Бэслъыный, Щырыхъукъо Тыгъужъ, Абэтэ Убыхи къагот. 
АдыритIур, усымыгъэпцIэтымэ, синэIуасэп.
- Зыр, джабгъу шъхьагъышъхьэр зыIыгъыр,-къагот 
шыум къыIуагъ,- Занэкъо Сэфэрбый, нэтыхъоепщ. Адырэр абдзэхэ Цэй Хьатырбайджэ сенэгуе, нэмыкI гори, 
Болэтыкъо кIэмыгуепщыр арыщтын, ягъус.
Тыгъужъыкъо Къызбэч зипэщэ нэбгыриблыр шымэ 
япсыхи, пытапIэм дащэ зэхъум, тыдырэ лъэныкъокIи бырсыр макъэр щызэпыугъ. Хы шхъуантIэмрэ жьы шъэбэ 
макIэмрэ яIушъэшъэ макъэ нэмыкI дунаим темытыжь фэд. 
Ау тIэкIу зытешIэкIэ гумэкIым мэкIэ-макIэзэ зыкъиIэтыжьын 
регъажьэ. КъызэкIэплъэрэ мафэм уахътэм иджэуапынчъэ 
гопэгъуи бжыхьэ ошъогум чIэонтэгъухьэ.
- Бэрэ къисыгъэх...- Шыу горэм къыIуагъ.
- Бэрэ къисынха, зихьагъэхэр сыхьатныкъуи мыхъугъэу,- фэшъхьаф горэми ыдагъэп.
ПытэпIэ къэлапчъэм Тыгъужъыкъо Къызбэч зыдалъагъом, цIыфхэр ардэдэм зэлъыбыяугъэх. ЫIорэр нахь 
зэхаригъэхынэу Къызбэч онэгу зишIыгъ, ыIэ къыIэтыгъ:
- Хьасан-пашэм, джэмэхьат, тыгурыIорэп.
- Сыд ыIорэр? - Нэбгырэ заулэ а зы упчIэмкIэ къызэдыхэкуукIыгъ.

--- Page 385 ---

- Урысые къэзэкъмэ шъуягупсэфылIагъ, султIаным 
ыгу къышъуабгъэ, шъуибыслъымэныгъэ шъоукъо, чыристан динымджэ зышъогъазэ еIо.- Зэпыугъо фишIи, Къызбэч игущыIэ нахь мэкъэ пытэкIэ къыпидзэжьыгъ: - ЗэкIэми 
анахь щхэныр Тыркуем тырицIыфэу зэриIорэр ары. Ащ 
фэдэ джы нэс зыми къытиIуагъэп, къытиIоми, фэтыдэнэп! - 
Тыгъужъыкъо Къызбэч икъамэ къызырепхъотым, зэфэ сым 
инахьыбэм дырагъаштэу якъамэхэр жьым щагъэсысыгъэх, 
къизымыхыгъэхэри къахэкIыгъэх, зышъхьэ дезгъэзэкIыгъэхэри мэкIагъэп: - Къэзэкъмэ тичIыгу раулъэгукIы 
зэхъум, тызый зыIохэрэр тэ щыIагъэха? Тыркуем тырыемэ, 
тагъэблыгъэмэ, тагъэзэуагъэмэ, ащ фэдэу хьалэлхэмэ, 
тицIыф фэхыгъэхэр, тимылъку зепхъуагъэхэр, тичылэгъо 
тестыкIыгъэхэр, тимэз иупкIыгъэхэр тфарэпщыныжь! Мы 
тхыгъэм1,- Къызбэч тхылъыпIэ зэкIоцIыщыхьагъэр аригъэлъэгъугъ,- тыгъуаси, непи тинахьыжъхэр зэрыгущыIагъэхэр 
итхагъэх. ЗыхэжъугъэкIыгъэ шъуишэсмэ, лIыкIомэ сыкъышъуфаIофтагъэшъ, къыддешъогъаштэмэ, афэсэхьыжьы. 
Ау мы тхыгъэм итыр Тыркуем къытфилъэгъужьмэ, мыщкIэ 
зетщагъэу, тырыеу къащэрэмыхъу!
Шыу шъэ пчъагъэм янахьыбэмэ джыри зэ якъамэхэр 
зэпэлыдыжьхэу къырапхъотыгъ, язэхэджэжьи кIэим зыдидзагъ, къушъхьэмэ яутэкIыгъ, хы кIыIуми тегурымыкIыгъ...

--- Page 386 ---

1 "...Адыгэ шыу 400 фэдиз Тыркуем ипытапIэ Анапэ икъэлапчъэ 
Iухьагъу дэжь къыщызэрэугъоигъагъ.- "Черноморье при атамане 
Матвееве" зыфиIорэ тхылъым къыщатхы.- Адыгэхэр куп-купэу 
зэхэкIыхэти, зэдэгущыIэщтыгъэх, ашIэщт-аIощтымкIэ зэупчIыжьыщтыгъэх. Амыдэщтыгъэр адыгэхэр Тыркуем ицIыфхэу пашэм зэриIощтыгъэр ары. Адыгэ зэфэсым мыщ фэдэ джэуап пигъохыжьыгъагъ: 
"ШъуIорэм такъемызэгъыми, урысхэр Пшызэ къызыIууцогъэ илъэсхэм 
къащегъэжьагъэу тыжъугъэблымэ тяжъугъэзаозэ, тшIожъугъэкIодыгъэ мылъкур къытфэшъупщыныжь - укIыгъэхэми, гъэры хъугъэхэми 
нэбгырэ 25225-рэ, шы мин 50, былымышъхьэ мин 60, мэл мини 100, 
унэгъо хьап-щып осэ ин зиIэмэ анэмыкIэу къэмэ-сэшхо мин 40, тыжьындышъэ бгырыпх мин 30, кIэкIо-цые мин 45-рэ, гын пхъэчай 250-рэ, чыли 
136-рэу тегъэстыкIыгъэмэ ауасэ..." Адыгэмэ ядао Хьасан-пашэ къыземыуцуалIэм, зэфэсыр зэбгырыкIыжьыным ыпэкIэ лIыкIо нэбгырэ 11 
зыхигъэкIи, Тыркуем, Константинополь ыIофтагъ, ау тырку султIаным 
адыгэ шэсыхэр зыдигъэгущыIагъэхэп..."

--- Page 387 ---

ЯТФЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 388 ---

I
Санкт-Петербург нэгушIоу Хъан-Джэрые къыпэгъокIыгъэп.
Зыхэхьэгъэ цIыфхэр, хэгъэгум иапэрэ кадет еджапIэу 
зычIэхьагъэм чIэтхэр нэгыегъэ-дысыгъэ пхъэтэпэмыхькIэ 
къыдэзекIуагъэхэкIэ арэп - темыр къалэм ибжыхьэ ощх 
чъыIэ зэпымыужьрэ итыгъэ къыкъомыплъыжьырэ пщы 
кIалэм изэщыгъо-нэшхъэигъо шъхьащызымыхыщтыгъэр, 
къыздикIыгъэ лъэныкъом имэфэ шъабэхэр, Лъэустэнхьаблэ сабыигъом щегъэжьагъэу, Екатеринодар къэзэкъыдзэ 
гимназием ыуж илъэсырэ Ермоловым зыщыригъэджэгъэ 
Тифлисрэ щыкIэкIыжьэу, гур къыпагъэузыкIэу зыкIыщымыгъупшэщтыгъэр.
Бжыхьэ отI-псытIэ дунаири Хъан-Джэрые шIоIофыжьэп - унэ фабэ щаIыгъ, агъашхэ, афапэ, тхьаумафэм 
зэ хьамамэм ащэ, уздэкIон уиIэмэ, зыгъэпсэфыгъо мафи 
къыраты, зэджэщт тхылъхэри хъоих, гъогум щызэригъэзекIощт ахъщэ шIукIаем нэмыкIэу янэжъ къыIэкIилъхьэгъэгъэ дышъэ сомэри зэрэмыукъуагъ. МэзитIум хэхьа гъэшъ 
кадет корпусым зыщеджэрэр, ядэжькIэ къикIэу зы къэбари 
къыIэкIэхьагъэп. Ежь тхылъищ ыгъэхьыгъах, яплIэнэрэр 
джыри непэ ытхыщт.
Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, адырэ мэфэ блэкIыгъэхэми, 
мазэкIэ узэкIэIэбэжьми, апэ Хъан-Джэрые зэрысыгъэ 
каретэр Санкт-Петербург къызыдэлъадэм щегъэжьагъэу, 
ныпчэдыжь щыкIэкIыжьэу ошъогур зэхэушъопщагъэ - 
къещхэу къещхырэп, къесэу къесырэп, чIым шъхьащымылъ-шъхьащыт. Къэблэгъэрэ кIымафэм зызыфэзгъэхьазырыжьрэ чъыгхэри шIуцIэшъо цIынашъохэу шъхьаныгъупчъэм пэIутых. ПкIэшъэнчъэх, нэшхъэих, зэщыгъох. ГъучI 
чэуми, остыгъэ гъэнэфыпIэ пкъэуми, мыжъо такъыр 
зэхэскIэ пкIэгъэ гъогуми, фаэтон гъэIэгъэ псынкIэхэми 
акIэшIэгъэ шыхэр мэхъушIэхэми, джа дэдэр ятеплъ. Сыдырэ 
лъэхъани зыгу мыкIодыхэрэр Исаакиевскэ чылысым идышъэ 
унэшъхьэ хъураирэ къалэм шъхьащыт Адмиралтейскэ 
мэстэпэ папцIэмрэ.
Гур мышIумэ, къыдэмычъымэ, анахь дунай нэфри, 
анахь дунай пщагъори гопэгъу, щэчыгъуай, нанэ ыIощтыгъэ, сыда сыгу зыфэкIодын фаер! Хъан-Джэрые ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьызэ, шъхьаныгъупчъэм ышъхьэ 
къыIуипхъо тыжьыгъ. Шы зэкIэтIупщ-зэкIашIэкIэ Екатеринодар сыкъи кIи, мыщ нэс сыкъэсыфэ мэфэ тIокI гъогу 
сытетыгъэмэ, ситхыгъэмэ яджэуап непэ-неущэу якъэсыгъу. 
Сыд Шъэуае ыIощтыгъэр:  "Угу къыдэмычъы хъумэ, орэд 
къаIо, зипхъуа тэмэ, умыукIыт, лъэпэчIасэ къыдешI. Дунаир 
тыгъэпс закIэкIэ зэхэлъэп, цIыфри ащ щыщ, зыкъызэрэпфырихыщт шIыкIэр къэшIэгъуай, зэ изэхэгъэхьакIу зэ 
изэхэфыжьыкIу. ЩыIакIэм зыпэ къыщыпамыгуагъэм шIу 
щыфыпэбгъохыкIэ хьаулый, зыфэдэр къыгурыIощтэп". 
Сыд шъуIуа ащи икъэбар?.. Сисурэ...
Пшызэ Iушъо Бамбэт къазэрэщытебэнэгъагъэр ХъанДжэрые ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ, зэрэамалынчъагъэр 
зыдишIэжьыщтыгъэми, мысагъэ зыфилъэгъужьэу ыгу 
пыузыкIыгъ. Бамбэт сыпыримыкъущтыгъэми, Пэшъукъ 
илъэс зыщыплI ныIэп сэщ зэрэнахьыжъыгъэр, Iэджыри 
кIэнымкIэ згъэгуIэщтыгъэ, сытемыкIопэщтыми, сыпэуцужьыныгъи... Ары шъхьакIэ, хэта мохэмэ ямэхъэджэгъэ 
гухэлъ зышIагъэр, ащ фэдэу Пэшъукъ къысфычIэкIыжьын 
Iоу нибжьи сшъхьэ къихьагъэп, кIэн кортэу естыжьыщтыгъэр, ренэу ныбэфэлIагъэти, хьалыжъо фэбэ пчъагъэу 
езгъэшхыщтыгъэр... Къытэрыджэгугъэх... Тэ тыIофа,Сисурэ тхьамыкIэр ары нахь... Раутырэм зигъэбэнэкIырэп 
зыфаIорэм сыфэдэми сшIэрэп, джы сшIэрэр сшIэщтыгъэмэ, 
теплъыни хъурэм... Ау, дунаим сыпсаоу сытетыщтмэ, ар 
къыпфэзгъэгъунэп, Пэшъукъ!
Къемыгъущтыгъэ тэмэпкъ кIыжьыгъэм зыфеIэжьрэр 
Хъан-Джэрые къыгурымыIоу ыIэгушъо ригъэчъагъ. УиуIагъэ сегъэплъ ышнахьыкIэ цIыкIу Адыл-Джэрые къызэрэриIощтыгъэри ыгу къэкIыжьыгъ, янэ шъэфэу зэрэгъыщтыгъэри ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ. Зыщынэшхъэйми, зыщынэгушIоми, ичэщ чъыемэ анэс къахэуцукIэу щымыгъупшахэщтыгъэр Къэнтат нанэр ары. Джащ нахь гугъапIэрэ кIэгъэкъонырэ Хъан-Джэрые зэримыIэр джыры ныIэп къызишIагъэр. ЛIакъом инахьыжъым гочыгъэу, ынаIэ къытемытыжьэу, иIо къыхэмылъыжьэу, чIыгукIи, уашъокIи, зытемыплъэжьырэ тыгъэмкIи пэчыжьэ зэрэхъугъэр арыщтын... 
Тифлис зыщэIэм, ащ фэдэ гупшысэхэр сыд ышъхьэ къызфимыхьэщтыгъэхэр? Кавказ уашъом зэрэчIэмыкIыгъэр, 
къушъхьэмэ зэрахэмыкIыгъэр, итыгъэ къызэрэтепсэщтыгъэр арыщтын... ЦIыфыр къызэрыхъухьэгъэ чIыпIэр егъашIэм икушъэу, ишъхьантэу, итехъон-кIэлъынэу, иIусылъэу 
зэрэщытыр армэ шIэ? Ары шъхьакIэ, мы лъэныкъоми 
цIыфхэр щэпсэух, джа дэдэхэр ядунай. ЗэрэхъурэмкIэ, 
хэтырэ цIыфи ежь къыхэтэджыкIырэ, ежь зыфэIорышIэрэ 
джэмакъэ иI - джары щызгъаIэрэр, зыгъэнэшхъэирэр, 
зыгъэчэфырэр, игъашIэ лъызыгъэкIуатэрэр...
ОшIэ-дэмышIэу къыфечъэгъэ гупшысэмэ Хъан-Джэрые 
къахэужьыгъ, джыри шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ - дунэе 
отI-псытIэм фэшъхьаф шъхьаныгъупчъэм пэIулъэп. ЕтIани 
дунэе зэщыгъом пае къамыгъанэу, ащ фытегъэпсыхьэгъэ 
хъулъфыгъэхэри, бзылъфыгъэхэри урамымэ атетых, 
тучанмэ ачIахьэх, къачIэкIыжьых, ощх жъгъэй шхъонтIэшъо-шIуцIашъом яхьщыр щэтырхэр ашъхьагъых, шъхьарыхъон зиIэ фаэтонхэри зэблэчъых, Хъан-Джэрые дунаим 
тетми, якъалэ щэнэшхъэими зымышIэрэ цIыфхэр урамымэ 
ащэчэфых, зыгу мышIуи, шъхьэ псынкIи, губжыгъи ахэмэ 
ахэтынкIи мэхъу, ау адыгэ кIалэм сыдым ахэр фишIэных, 
ежьыри хэт ищыкIэгъэн...
Хъан-Джэрые хьылъэу хэщэтыкIи, къэлэмым лъыIэбагъ, зичэзыу тхылъыр янэжъ фитхынэу рихъухьагъ. 
Сизэщыгъо къысэхьылъэкIми, тхылъыпIэм зытырищаезэ 
ыIуагъ, сыд пае згъэгумэкIын, ари бжыхьэ ощхым фэдэу 
стеужьын, фэстхынэп. Тхыгъэр талъэныкъо нэсыфэ зэптIоп дунаим зызэрэзэблихъущтыр, сэри неущ, неущмыкIэ 
нэмыкI сыхъужьын, Шъэуае къызэрэсиIощтыгъэу, сыгу 
къыдэмычъыми, орэд къэсIон, лъэпэчIасэ сыкъыдешIэн. 
Мы лъэныкъори цIыф псэупI. Сыгу къыздимыштэщтыгъэмэ, 
егъэзыгъэ Iоф хэлъыгъэп. "Нан! Синэнэ дах, силъапI, сян, 
Сисур, Шъэуай, Сахьид-Джэрый, Адыл-Джэрый..." - 
къыпэблагъэхэмкIэ Хъан-Джэрые итхын ригъэжьэгъагъэми, 
икъэлэмыпэ къызэтыригъэуцуагъ, "хъущтэп" ыIуагъ. Нанэ 
къысэгуцэфэщт, сяни шъэфэу гъызэ, зиухыжьыщт, нэнэжъ 
закъом ыцIэкIэ згъэхьыщт.
"Нан! - НэмыкI тхылъыпIэ тхьапэм Хъан-Джэрые урысыбзэкIэ тыритхагъ.- Ситхыгъищмэ къызэращысIуагъэу, 
джыри зэ къэсэIожьы: сиIофхэр дэгъоу зэпыфагъэх. ЕгъашIэм ташIэщтыгъэм фэдэу кадет корпусым ипащи, изабытхэри, иIофышIэхэри къытпэгъокIыгъэх. Капустенко 
Игнаткэрэ сэрырэ зы унэ тызэдис. Унэм шъхьаныгъупчъэшхо хэлъ. УзэригъэгумэкIыщтыр сэшIэшъ, къэсэтхы: тIо 

--- Page 389 ---

зэкIоцIыт, ычIэгъыкIи ышъхьагъыкIи еогъэтыжьы. Шъхьаныгъупчъэжъыий хэлъ. Ащ джыри сынэсыгорэп, Игнаткэ 
лъэпэпцIый зызишIыкIэ, дэгъоу нэсы. Урыс-француз 
гущыIалъэ тиIэшъ, ащ сызытеуцорэм дэгъоу Iусэхы, есэщэлIэжьы. Умыщын, чэщырэ фэтымышIыжьэу къэдгъанэрэп. СипIэкIор дэпкъ джабгъум кIэрыт. Ары, ары, 
укъыкIэупчIэщтышъ, къыосэIо, унэр тэр-тэрэу Iутэхыжьы, 
чэзыу-чэзыукIэ къэбзэ-лъабзэу тIыгъ. Пчэдыжьри, пчыхьэри 
тиунэ IыгъыкIэ забытхэр къыщэтхъух. Пчэдыжьырэ сыхьатыр блым ыныкъо кIуагъэу тыкъагъэтэджы, къин къысфэхъурэп, ащ Тифлис сыщесэжьыгъ. Пчыхьэрэ сыхьатыр 
пшIым ызыныкъо хъугъэу тагъэгъолъыжьы. Мафэрэ, 
тхьаумэфэ зыгъэпсэфыгъом нэмыкIэу, сыхьатыр им щегъэжьагъэу пшIыкIутIум нэс, сыхьатиплIэ тырагъаджэ. Мыщ 
дзэ Iофым фэшъхьафэу, Тифлис тызэрэщырагъэджэщтыгъэм фэдэу, хьисапри, урысыбзэри, французыбзэри, 
географиери, тарихъри, дин Iофри щытагъашIэ. УкъэмыгумэкI, талъэныкъо, Кавказым къикIыгъэ къумыкъухэми, 
лезгинхэми, адыгэхэми (къэбэртай, щэрджэс, сэры), 
нэгъойхэми - нэбгырих тыщеджэшъ, ислъам диным тыфагъэзагъ, зы забыт ефэнди къытэпхыгъ. АдыгитIур сэщ 
нахьи илъэс горэмкIэ нахьыжъых, зы унэ тызэдисын къысаIуагъэти, Капустенко Игнаткэ дэдзых сфэшIыгъэп, талъэныкъоба Игнат, тыщызэдеджагъэба къэзэкъыдзэ гимназием, Забруйнэр къытфэгубжызэ, къызэдэтыухыгъэба, 
синыбджэгъуба. Силъэпкъэгъу адыгэхэми сызэхашIыкIыгъ. 
Сэщ фэдэу ари агъэгъуащэрэп. "Къэзэкъ-къонакъкIэ" 
къеджэх, Игнатки игуап..."
Адмиралтейскэ лъэгапIэм тет топым ио макъэ, мазэм 
къыкIоцI есэн ылъэкIыгъэпти, Хъан-Джэрые джыри къыкIигъащти, итхэн зэпыригъэгъэугъ. Адырэ мафэхэм афэдэу 
икъыкIэщтакIэ емыкIу зыфилъэгъужьэу щхыпцIыгъэ, ащ 
нахьрэ гу уимыIэу мыщ нэс укъэкIуагъэу, Урысыем иапэрэ 
кадет еджэпIэ гъэшIуагъэ учIэс ыIуи, зэгыижьыгъ.
"Ситхын джыдэдэм зэпызыгъэугъэм икъэбар къыпфэсшIыщт, нан,- Хъан-Джэрые пидзэжьыгъ,- сыхьатыр 
пшыкIутIу зыщыхъурэм къэорэ топыр ары зыфасIорэр. 
Моу джыдэдэми къэуагъ. КъикIыри сшIэрэп, ау тищэджэгъуашхэ къызэрэблэгъагъэр рытэшIэ. Мафэм плIэ тагъашхэ. 
Умыщх, нан, умыщх. Щэр зэрэсимыкIасэр ошIэшъ, укъыздэхьащхыт. Ау къол тагъэлъэгъурэп. Быслъымэн нэбгырихым ащкIэ къытфэсакъых,- зымафэ илэпс лагъэ кIэлэ 
шъхьэпае горэм къол такъыр къызэрэхидзэгъагъэр, ар 
забыт ефэндым урыс забытхэми зэрамыдэгъагъэр, кадет 
корпусым иIэшъхьэтет нэсыжьи, бырсырышхо къызэрикIыгъагъэр Хъан-Джэрые янэжъ фитхынэу ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, къыригъэкIугъэп.- Шхыныр къытэлыжьы, 
тучани тиI. Сиеджэни дэгъоу езгъэжьагъ. БлэкIыгъэ мазэм 
заулэрэ къысэупчIыгъэхэти, "дэгъуитIурэ" "дэгъудэдитIурэ" 
къэсхьыгъ. Шъыпкъэ французыбзэр езгъэжьэгъакIэшъ, 
къысэхьылъэкIы. Ау ащкIи сигъусэмэ зыкъыщязгъэнэщтэп. 
Игнатки джа дэдэр къехъулIэ. Тыгъуасэ зэхэсхыгъэ къэбарым сигъэгушIуагъ, ащ игугъуи къыпфэсшIын. Тыркубзэмрэ арабыбзэмрэ зэзыгъашIэ зышIоигъо нэбгырэ 
пшIыкIутф (къэблэгъэрэ перс, тырку заохэм ащ фэдабзэхэр 
зышIэхэрэр ящыкIагъэ зэрэхъущтыр Хъан-Джэрые ыушъэфыгъ) аугъоишъ, сэри зязгъэтхыгъ. Нэгъоибзэр, тхьэуегъэпсэу, сщыбгъэгъупшагъэп. Арабыбзэр медрысэм 
щыскIугъэшъ, къикIырэр сымышIэми, КъурIан къеджакIэм 
сыщыгъуаз, сегугъумэ, ари IэшIэх къысфэхъунэу сэгугъэ. 
Анахь гъэшIэгъоныр нэмыкI, зымафэ адыгищыми тиеджапIэ иIэшъхьэтет дэжь тыбзэ тэшIэмэ зэригъэшIэнэу таригъэщэгъагъ. Шъубзэ зыщышъумыгъэгъупшэжь, зэгорэм 
ари тищыкIагъэ хъущт ыIозэ, игуапэу тыкъитIупщыжьыгъ. 
КIо, сшIэрэп, мы сыкъызхэхьагъэмэ Iофыбэ зэрафэ, тэри 
къытэнэсых, нэмыкI Iофыгъохэми агъапэх. ТарихъымкIи 
нэмыкI дзэ IофхэмкIи тезгъаджэрэ забытхэми инджылызхэри, французхэри, полякхэри ажэ дэкIыхэрэп. ЗэкIэми 
анахьэу тыркухэмрэ персхэмрэ зытегущыIэхэрэр. Зымафэ 
тыгъэкъокIыпIэмкIэ щыIэ Китаим (ащ фэдэ цIыфхэр щыпсэухэу ар зыцIэ хэгъэгуи а лъэныкъом щыI) тизабыт 
анахьыжъмэ ащыщ горэ бэрэ къытегущыIагъ, игъунэгъу 
хэгъэгухэми ащыпсэурэ къыргызхэми, фарси-таджыкхэми, 
узбекхэми, тыркуменхэми ягугъу къытфишIыгъ... Санкт-Петербург сыкъызэрэкIуагъэм, кадет корпусым сызэрэчIэсым сырыкIэгъожьырэп. КъысфашIагъэмкIэ, Алексей 
Петрович Ерморловыр апэ зэритэу, тхьэуегъэпсэу ясэIо. 
Къэстхыщтыри бэ, сыгу илъыри ащ нахьыбэжь. СызщыкIи 
щыIэп, гумэкIи сиIэп, зэкIэ дэгъу, сыпсау, сыузынчъ, 
сиакъыл къызэриубытэу сигупшысэ хэкIырэп - адыгэ-къэзэкъ мамырыр амыукъогъэным сыфай, сэ сизакъоп, 
Капустенкэ Игнати ащ егъапэ..."

--- Page 390 ---

Пчъэ къыIупхъотым Хъан-Джэрые къыгъэлъэтагъ, 
зыIитIу ыкIыбыкIэ щэгъэ Игнат узышIомыкIын теубытэгъэ 
макъэкIэ къыриIуагъ:
- Хъан-Джэрый, къашъо!
- Игнат!..- ЯдэжькIэ тхыгъэ къызэрикIыгъэр къыгурыIуагъэу Хъан-Джэрые ынэкIушъхьэхэр къыхэушэплъыкIыгъэх.
- УкъысэмылъэIу, къашъори, къыостыжьыщт.- Игнат 
шъэбагъэ гори хэмылъыжьэу дырекIокIи, пхъэнтIэкIум 
тыридзэгъэ тхылъыпIэ плIэмыем тетIысхьажьыгъ, зытеощт 
пхъэнтIэкIу шъхьакори ыпашъхьэ ригъэуцуагъ: - Къытелъад, 
ислъамые къешI.
- Игнат! Сигунахь оштэ... Апэрэ тхыгъэу къысфагъэхьыгъэмкIэ ащ фэдэ къысэмышI. Итым сегъэджахи, сыкъыпфэшъожьыщт.
- Къытехь сIуагъэ! - Игнат, къелъэIурэм пымылъэу, 
ислъамые мэкъамэм яхьщырыр къыдиIозэ, пхъэнтIэкIум 
теоу ригъэжьагъ.
Хъан-Джэрые джэхэшъогум къытелъэдагъ, фэIазэу 
ылъапэхэр чIисэхэу, ыIэхэр чэзыу-чэзыоу ытамэмэ аIуищэикIызэ, зэ-тIо къызыречъыхьакIым, зыфагъэлIэгъэ 
тхыгъэр ратыжьыгъ, заулэрэ еплъи, тхылъыпIэ плIэмые 
щхагъэр зэтыритхъыгъ. Ныбджэгъум ришIагъэмкIэ рырэзэ 
Игнати къыфагъэхьыгъэ тхыгъэу еджэгъу зыфимыфэгъагъэр иджыбэ къырихыжьыгъ.
- Ори, Игнат, къыпфэкIуагъа? - Тхыгъэм инэплъэгъу 
къытыримыхэу Хъан-Джэрые къэупчIагъ, риIуагъ: - СыпфэгушIо.
ТхылъыпIэ заулэм итым еджэфэ шIуабэ дашIэу, Игнат 
упчIагъэ:
- Сыд шъуалъэныкъо щыкъэбар?
- ЗэкIэри псаух, узынчъэх,- Хъан-Джэрые ышъхьэ 
джыри тхыгъэм къытырихыгъэп,- мамыр, рэхьат. О сыд 
къыпфатхырэр?
- Талъэныкъуи мамыр, къэзэкъ бжыхьэ нысащэхэр 
къежьагъэх аIо.
- Мы сянэжъ къытхыгъэ купыр,- Хъан-Джэрые къыраIожьыгъэм пымылъэу, бгъуитIумкIи тхыгъэ тхьапищыр 
къызэпиплъахьызэ иублапIэ къыгъотыжьи, икIэрыкIэу 
кIиджыкIыжьынэу ригъэжьэжьыгъ.

--- Page 391 ---

- Уеджэгъахэмэ, некIо шахмэтышIэ, непи укъызтезгъэкIон.
- ЕмыкIу къысфэмышI, Игнат. Мы тхыгъэм джыри зэ 
гупсэфэу седжэжьы сшIоигъу. КIо, о рязанскэ кацапмэ 
адешI. Моу сизакъоу мыщ сызеджэжьрэм,- Хъан-Джэрые 
нэшIукIэ шъэогъум еплъыгъ,- уфаемэ къысаж, тызэдэкIон... 
Ау укъысэмыжэмэ нахьышIу... Сэ джыри ситхыгъэ сыухыгъэп.
ЦIыфыр бзэм, диным, щыгъыным емылъытыгъэу, 
дунаим нахьи нахь гурыIогъуай, зэхэшIыкIыгъуай. Джа 
дунай зэикI-зэмышъогъум исэпэ налъэ нахь мыхъурэ цIыфыр лажьэмэ шхэжьызэ, заомэ зыкъиухъумэжьызэ, 
атекIомэ къытекIожьыхэзэ, нафэу мэпсэуми, зикъежьапIэрэ зиухыжьыпIэрэ къэшIэгъое шъэф пчъагъэкIэ зэхэлъы - а зы такъикъым, сыхьатым, чэщ-зымафэм игутео 
макъэ диштэуи, димыштэуи зэрэзэокIырэр зэхэшIыкIыгъуай.
Дунаим ицIыф нэфэ-шъэф къэшIэгъуаемэ ХъанДжэрыий ахэкIыжьэу, къэхъу пэт, тыдэ кIожьын. Адыгэкъэ зэкъ дунаим щырихыгъэ илъэс пшIыкIухым, иилъэс 
пшIыкIубл Санкт-Петербург щехьышъ, шIукIи, екIи щилъэгъугъэр макIэп. ЗыщапIурэ унагъом зэрэщагъэшIуагъэр 
хэпхыжьымэ, щыIакIэм щыпэкIэкIыгъэ гушIуагъом нахьи, 
гукъаор нахьыб - ежь пае иаталыкъ хъырцыжъмэ къызэрагъэгумэкIыщтыгъэр... Ятэ ихьадэ шым къызэрихьыжьыгъэр... Шъэуае ихэхьажьыкI, икъыхэтыкI... Пантелей 
икъэгъотыжьыкI... Къылыщтыку темэным адыгэмэ яхэкIодакI... Къэзэкъ унагъомэ ячэщ ибзыкIхэр... Сисурэ итхьамыкIагъу... Тифлис щеджэ зэхъум къыдеджэрэ шъэожъыемэ ащыщхэм къызэраушъхьакIущтыгъэр... Ышнахьыжъ 
дэуакIо къызэрэфэкIогъагъэр, къыфадзыгъэгъэ гущыIэ 
дысыр... Зыми лъэбгъу дзыгъо фишIын фимыфэгъагъэми, 
укI фаокIэ къызэреогъагъэхэр, Забруйнэм ицIэцIэ макъэ 
изакъоми... Бамбэт, Пэшъукъ, Джамболэт янэплъэгъу 
дыджхэр... А пстэури унэгу кIэкIыныр, ул агъэузыныр 
макIэп. Хэт ышIэра мы къызхэхьагъэхэмкIи Хъан-Джэрые 
къыпыщылъыр.
Игнат зыдихьыщти, зыхилъхьащти ымышIэу ХъанДжэрые шIу ылъэгъущтыгъэми, унэм изакъоу къызенэм, 
джыри зэ нахь гупсэфэу янэжъ къыфитхыгъэм еджэжьыгъ. 
Къытыригъэзэжьзэ, гущыIэухыгъэ пэпчъ зэрэкIиджыкIыжьыгъэри макIэп. "Сэ тIэкIу-шIокIухэр" зэрэсыушъэфрэм фэдэу ежьхэми талъэныкъокIэ зыгорэхэр къысшIуаушъэфмэ ыIуи, гущыIэмэ акIоцIыплъэу джыри рычъэ жьыгъ. 
"ТалъэныкъокIэ зэкIэри дэгъу, щыошIу, щымамыр, лэжьыгъэр бэгъуагъэ, бэдзэрмэ атиз, хъожьыпIэ щагумэ ащызэтеIэкIагъ, адыгэмэ, къэзэкъмэ язэхэхьакIи нахьыбэ, нахь 
гупсэф хъугъэ" еIо. Ащ бэ ыкъудыищта-ымыкъудыищта? - 
Хъан-Джэрые къыфатхырэр игуапэми, зэупчIыжьы ежь 
къызэрэшIошIэу, Лъэустэнхьаблэ зыдэсми, Екатеринодар 
зыщеджэми, Тифлис зыщэIэми зэхихыщтыгъэ пстэури 
иIэубытыпIэу джэуап зэретыжьы. ЦIыф къызэрыкIохэм, 
нанэ зэриIоу, уязэгъыщт, бгъуитIумкIи зэIыгъэ хьакIохэр 
щыхъоих нахь. Мыщ сыкъызыкIогъэ мэзитIуми ащ фэдэхэр 
къыздеджэхэрэми, тезгъаджэхэрэми ахэслъэ гъуагъ. 
Мары, географиемкIэ тезгъэджэрэ штабс-капитан Бобровыр, Гиндукуш къушъхьэр зыдэщыIэ лъэныкъом ыцIэ 
къызэрэфэмыIуагъэм пае "туземцэ IэлкIэ" къумыкъу 
кIалэм, Шарипов Ануар, еджагъ, Кавказ икIыгъэмэ ямызакъоу, зэрэвзводэу дигъэхьащхыгъ. Узафэп есIо сшIоигъуагъэ шъхьакIэ, сыкъимылъэгъу фэдэу зишIыгъ, Игнаткэ 
IэнтэгъукIэ къысэмытIыргугъагъэмэ, имыгуапэ горэ есIоныгъэкIи мэхъу. Тятэ зэриIощтыгъэу, тэ Урысыем тебэнынэу, зедгъэушъхьакIунэу, къызыдэдгъэхьащхынэу 
тыгоуцуагъэп - игухэлъ тигухэлъ, игушIуагъо тигушIуагъо, 
игукIае тигукIае. Адэ тэрэзба, тятэжъмэ, тятэмэ ягъогу 
джары тэри тызыфытехьагъэр, мыщ Санкт-Петербург, 
кадет корпусым еджакIо тыкъызфэкIуагъэр. Бэ шIэн, макIэ 
шIэн, Кавказым къикIыгъэхэмкIэ тыкъызэриушъхьакIугъэр 
Бобров штабс-капитаным фэзгъэгъущтэп.
Шъхьаныгъупчъэм Хъан-Джэрые иплъыгъ. УнэмкIэ 
къикIыгъэ тхыгъэр къызэрэIэкIэхьагъэр арыщтын, Бобров 
штабс-капитанымкIэ ыгу жьы зэрэдигъэкIыгъэри къыхэхьэгъэн фай, ошъо шхъонтIэ-шIуцIашъор къызэкъоужьы фэдэу 
къыщыхъугъ. Урамым тет цIыфхэри нахь нэгушIохэу, 
щатырхэми ащыкIагъэу къышIошIы. Исаакиевскэ чылысым 
идышъэ унэшъхьэ хэIэтыкIыгъи нахь мэжъыу, Адмиралтейскэ лъэгэпIэ папцIэри ошъуапщэмэ нахь къахэщы, зэрыс 
унэри хъоо-пщау, нэфын, къэфэбагъ. Чъыг цIынэ дыигъэхэм якъутамэхэри нахь нэшIукIэ къыIоплъэх...
Зэ, зэ, Хъан-Джэрые тхыгъэм джыри лъыIэбэжьыгъ, 
сыда нанэ къысфитхрэр? АщкIэ узэгуцэфэн горэ афэстхыгъэмэ арыстхагъэп. Сыда ыIорэр нанэ? Мары, мыщ 
дэжь: "ПIощтымкIи, пшIэщтымкIи, цыхьэшIэгъу зыфэпшIыщтымкIи зыфэсакъыжь. Акъыл зыкIэрыпхыщтхэр гъэныбджэгъух, уишIошIи, къекIунэу олъэгъумэ, ахалъхь, 
зыщимыщыкIагъэм уямыдау, къызэмыгъэдаох, шIу 
зыкIэрымыхыщтхэм, шъхьэпсынкIагъэр зишэнмэ, тутынашъомэ, бзаджэмэ защыдзый. КIэлэегъэджэ забытмэ, 
пшIодэгъуи, пшIодэий шъхьэкIафэ афэшI. МыIуапхъэ умыIо, 
бащэмэ уатемыгущыI, пыуты уяхъулIэщт. УзычIэхьагъэр 
дзэ еджапIэшъ, хэгъэгум ишъэф рыпIыгъынэу жэ пытэ 
зыIугъэлъ, зэхэпхырэр, уагъашIэрэр урам Iофэпышъ, зыми 
фэмыIуат, тэри къытфэмытх. Мыхэр гъогу утехьаным 
ыпэкIэ къыосIогъагъэх, ау джыри зэ ягугъу къыпфэсэшIыжьы..."
"Тэри къытфэмытх" зыфиIорэ гущыIэмэ Хъан-Джэрые 
шъхьэр къырагъэпхъотагъ, итхылъыпIэ ныкъотх 
къыштэжьыгъ, гуIэзэ, икъэлэмыпэ къычIэкIыгъэ сатырмэ, 
нэмыкI хэгъэгумэ якъэбар, адыгэхэми, китайхэми, нэмыкIхэми афэгъэхьыгъэмэ, ынэгу къэушэплъымэ, кIыфы 
кIэхъукIыжьзэ, псынкIэу арычъэжьыгъ, къэлэмымкIэ хиуцIэрэпхъэжьэу ригъэжьагъ. ЕтIанэ кадет еджапIэм ишъэф 
зыщиIуатэрэр зэрыт чIыпIэр зэхицунтхъагъ, ышъхьэрэ 
ыгурэ зэбгъэжьэу тIэкIурэ щыси, "гупшыси, псалъэ, зыплъахьи тIыс" джары нанэ къызыкIысиIощтыгъэр ыIозэ, икIэрыкIэу итхыгъэ ригъэжьэжьыгъ. Заулэрэ тхагъэу, зыгъэгумэкIыщтыгъэм кIэух фишIыжьыгъ: "Тэрэз, узхэхьагъэмэ 
захэбгъэзагъэмэ нахьышIу... О зэрэпшIоигъоу зэкIэри 
хъущтыгъэмэ..." ЕтIани пиIухьажьыгъ...

--- Page 392 ---

Тхьаумэфэ пчэдыжьыпэ горэм, ноябрэм ыкIэмэ адэжь, 
чылыс одыджын шъыгъо зэпэджэжьмэ амакъэ Хъан-Джэрыерэ Игнатрэ къагъэущыгъ.
- Сыд къэхъугъэр? - Хъан-Джэрые къызщылъэти, 
Игнат ыкIыбкIэ шъхьаныгъупчъэм зыIуидзагъ.
- Зыгорэ лIагъэ...- Игнат къыIуагъ.- Зыгорэ къодыеп... 
Чылысхэр зэпэджэжьых. Зэхэоха, кадетхэри къызэлъэтэджыжьых.
- Сыд тызпэтыр? - Хъан-Джэрые игъончэдж къыпхъотагъ: - Зытэгъэфэпэжь.

--- Page 393 ---

Ардэдэм кадетмэ зимыгъо одыджын макъэр къяIугъ, 
къэхъугъэр зымышIэрэ еджакIохэри икIыхьэкIэ хьаятым 
къелъадэх, пчъэIух макъэхэри зэпыухэрэп.
- Ос къесыгъи! - Шъхьаныгъупчъэм пэIут чъыг фыжьыр 
джы зылъэгъугъэ Игнат къыхэкуукIыгъ.
Одыджын мэкъэ гумэкIыр зышъхьащыт къалэм идунай, 
зи къыхэмыхъухьэгъахэ фэдэу, ос шъабэр щыгупсэф - 
иунашъхьэмэ, ичъыгмэ, ипчэгъу шъхьапэмэ, иостыгъэ 
гъэблапIэмэ къашъхьарэщы, иурамхэр, илъэмыджхэр, 
ипчэгухэр фыжьыкIэ фэпагъэх - тыдэкIи осы, осы. Ар 
Санкт-Петербург къепэгэкIрэ Адмиралтейскэ мэстэпэ 
пэпцIэ закъор ары зыфэмыубытыгъэр...
Къудайнэт Андзорырэ Шарипов Ануарырэ унэм 
къихьагъэх.
- Сыд шъузфыщытыр? - Андзор къэупчIагъ, джэуапи 
пымылъыжьэу къариIуагъ: - Урысые пачъыхьэр щыIэжьэп.
- Сыд пIуи?..- Зэхихыгъэм Хъан-Джэрые къыкIигъэщтагъ, ыгу къызэрэриIоу къэупчIэжьыгъ: - Типачъыхьэ 
щымыIэжьэуи?! Ащыгъум сыдэущтэу тыхъущт, Игнат?.. 
Тэ ар адыгэхэми къэзэкъхэми къытфэдэигъэп...
- НекIо, къытэджэх,- къэбэртэе кIалэр джы нахь 
къэгузэжъуагъ.

--- Page 394 ---

Урысыем ипачъыхьэ Апэрэ Александр Кавказ къикIыжьызэ, 1825-рэ илъэсым, ноябрэм и 19-м ошIэ-дэмышIэу 
Таганрог зэрэщылIагъэм ишъыгъо одыджын макъ хэгъэгум 
шъхьащытыгъэр...
II
Сыдрэ къэбари тамэ къыгуакIэ, ау ар пачъыхьэм 
фэгъэхьыгъэмэ, хэгъэгум псынкIэу щызэбгырэчъы.
Таганрогрэ Екатеринодарырэ азфагу дэлъ верст шъищыр къызэпичъыкIи, Санкт-Петербург нэмысзэ, урысые 
пачъыхьэм икъэбар Пшызэ Iушъо инэпкъитIу зыдиIыгъэу, 
зэхэзыхрэмэ яеплъыкIэхэр зэпигъэуцухэу, къэзэкъ къэлэ 
пытапIэм къэсыгъ.
Къэбар гомыIум ыуж хэгъэгум къихъухьащтым, анахьэу 
къэзэкъмэ яIоф зэрэхъущтым ыгъапэщтыгъэ Матвеев 

--- Page 395 ---

атаманыр, де-Скаси ычIыпIэ къагъэкIогъэ Кодинецыр, 
Власовым идзэ IэнатIэ зэратыгъэ Сысоевыр нэмыз-Iумызэу 
зэригъэплъыгъэх. "Теплъын джы адыгэмэ зызэрашIыщтым!" - ШъэфкIэ аIэгушъо зэщахъозэ, Забруйнэмрэ 
Табанецымрэ хэзэрэгъэкуукIыгъэх, ахэмэ адежъыужьыщтыгъэ къэзэкъхэри мэкIагъэп.
"Тхьэ къытауи, джы сыдэущтэу тыхъущт, ХъанДжэрыий сыд и Санкт-Петербург дэсыкIэщт, сыдэущтэуи 
щеджэщт?!" - Къэнтати къэбарым къызIуригъэпхъотыгъ. 
Тыгъужъыкъо Къызбэч, Щырыхъукъо Тыгъужъ фэдэхэми, 
нэмыкIхэми урысые пачъыхьэм илIэныгъэ ежьхэм зэрашIоигъоу агу къыгъэбырсырыжьыгъ - къэзэкъхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу дэлъыгъэ мамыр мыпытэ дэдэр зэхаригъэкъутэжьэу, Къылыщтыку темэным, шапсыгъэ чылэгъо 
зепхъо-тегъэстыкIмэ ялъышIэжь зэфэмыгъэгъум икIэрыкIэу зыкъыригъэпхъотэжьыгъ.
Бэджэкъо Умар, Паденкэ Савелий афэдэхэм, нэмыкI 
цIыф къызэрыкIохэм аIощтыгъэ: "Сыд къытэхъулIэн, 
пачъы хьэ зытеIэми зытемыIэми тятэжъхэр псэугъэх, 
лэжьагъэх. Зэзаощтыгъэх, зэшIужьыщтыгъэх. Пачъыхьэр 
лIагъэ пае дунаир къутэжьыгъэп, хэт ычIыпIэ ихьэми, тэркIэ зы - хэтлъхьащт, Iутхыжьыщт, тыпIощт, тыпсэущт, 
тызаоуи тызэшIужьэуи къыхэкIыщт, ау ар тазфагу къыдэмыхьэмэ нахьышIу, терэмыгъэзаори терэмыгъэбанэри, 
хэт фэдэри, бжъакъо терэт фаеми, дгъэпачъыхьащт..."
Хъан-Джэрые итхыгъищ къыIэкIахьи, джэуапыр аритыжьыгъагъэми, Къэнтатэ гукIэ зыгъэрэхьатын унэми, 
щагуми, урам тетIысхьапIэми ащигъотыжьыщтыгъэп. 
Лъэустэнхьаблэ къыдэтэджэрэ къэбар къэIо-Iотэжьхэми, 
нахь чыжьаIо къыщежьэхэрэми, Бжъэдыгъуи, Адыгэ 
шъолъырым илъхэми апылъыжьыгъэп - ыгурэ ыпсэрэ 
Хъан-Джэрые зыдэс Санкт-Петербург къалэу, ежь къызэрэщыхъоу, бырсырым щыIагъ. "Сыд шъэожъые гупцIанэм пачъыхьэнчъэ къалэм дишIыхьэрэр?" Джа упчIэр 
Къэнтатэ имэфэ гъомылэхэми, инэмаз едзыгъохэми, нэпIэ 
ефэхыгъо пкIыхьэхэми ахэкIыщтыгъэп.
- А нысэ, зэ мо къакIуи,- Къэнтатэ унэм чIэджыкIыгъ, 
зэджагъэр къэмылъагъо зэхъум, гъумтIымыгъэ.- Ары, 
нысэми ышъхьэ езгъэуджэгъужьыгъ, сызэхимыхы фэдэу 
зешIы е къогъупэ горэм зыкъуигъэбылъхьагъэу къычIэкIын. 
А нысэ, зэхэпхырэба сэIо? ШъэуитIумэ яз пчэдыжь нэс 

--- Page 396 ---

сытеплъагъэп. А Сисур, ори тэ ущыIа? Зы цIыфыпси исэп. 
Сэ сыIофа, унэр зэгъокI ашIыгъап...
Щагу шъхьаныгъупчъэмкIэ Къэнтатэ плъагъэ, лъэкъуитIу ушхугъэм шъхьэр дэлъэу щылъ хьэ епхыгъэм 
нэмыкI ынэ къыпэшIофагъэп. Бжыхьэ чэщ чъыIэмрэ тыгъэмрэ зэогъэ сэнэшъхьэ тхьапэхэр шIуцIэшъо-гъожьышъоу 
къутэмэ псыгъо пхыгъэмэ къапэщы, зырызхэри къапэзхэшъ 
чIым къытефэх, адырэхэр жьы макIэм егъэсысых. Щагум 
пэIудзыгъэ дэшхо чъыгитIумэ атхьапэхэр джэрзышъо 
хъужьыгъэхэу джыри зэрапытых, ау чъэпогъу закъо 
къазэрэфакIоу къелъэлъэхыщтых. Хэтэ натрыфхэри 
кIачыжьыгъэх, кон зэпэIутищмэ арыз. Къэб фыжь хъураишхохэри мэкъу хьэндзо лъапсэм щызэхэсых.
"Джы мыхэмэ ащыщ,- Къэнтатэ гукIэ ыIуагъ,- сишъэо 
цIыкIу Iуфэщтэп. Дэшхори натрыфри щылъыщт, къэбыр 
гъатхэ нэс кIодыщтэп, язгъэгъэIылъыгъэ сэнэшъхьэ Iэрамхэр 
мазэкIэ гъонлэжьыщтых. А-ей гущ, мы мафэхэм Санкт-Петербург кIо горэ, цыхьэ зыфэсшIын горэ, згъотыгъагъэмэ, 
дэшхо тIэкIурэ сэнэшъхьэ Iэрам зытIущрэ зыдезгъащэщтыгъэ, дышъэ сомэр джыри сыукъуагъэп еIоми, ари 
зыщиукъон мафи къыхэкIыщт, ащ фэдиз гори фязгъахьыщтыгъэ. Дэшхуи, сэнашъхьи къалэм щамыщэу щытэпщтын, 
ау уятэжъ ищагу къыдэкIыгъэм нахь IэшIурэ гухахъорэ 
тыдэ къипхын! Натрыф пIастэрэ щыпс стыр дэгъурэ сикIэлэхъужъ Iузгъэфэгъагъот... Къэб такъуи ары... СигъэгумэкIынэп еIошъ, мычъыIэу къетхы шъхьаем, а лъэныкъом 
сыщымыIагъэми, де-Скаси, Рафаил Августиновичыр, 
якIымафэ къыщытхъоу, тикIымэфэ отIэ-псытIэ къыубэу 
пчъагъэрэ зэхэсхыгъэ!.. Ар Iофэп, ащи цIыфхэр щэпсэух, 
зэкIэми анахь Iофыр тилIакъокIэ къытэшIушIэгъэ пачъыхьэр 
дунаим зэрехыжьыгъэр ары. Тэ тизакъоп, адыгэхэри къэзэкъхэри зэригъэIэсылIагъэх. Ащ къыкIэлъыкIощтым сыдэу 
зыкъытфишIыщт? БгъуитIумкIи зыгу шIу зэфимылъхэр 
ыгъэгушIощтха, ыгъэнэшхъэищтха?"
- А нысэ, а Быч,- джыри Къэнтатэ унэм чIэджыкIыгъ,- 
уисба сэIо, шъыдэу умакъэ къэмыIухэра? - ГукIэ щхыпцIыгъэ: "КъызгурэIо сыпшъхьэщытзэ узэрэзгъэпшъыгъэр, 
ау а гощэ тетыгъор, умыгузажъу, зэгорэм ори къыонэсын, 
зымышIэрэм къызэрэщыхъоу ари IэшIоп... Шъэуае унагъо 
езгъашIэу, сикIэлэхъуищмэ яз къыщэу, иджэгу сыхэтыжьыгъэмэ, Алахьэм сынатIэ къырилъхьэрэм сезэгъыщтыгъэ... 
Сыда, сIори сшIэжьырэп, Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэри 
къысфэрэзэнэп, зыкIыкIэлэхъуищыр? Къырым-Джэрые 
гущэ? Мыдрищыр спIугъэба, сылэжьыгъэба, сиIуи-сишIи 
ахэслъхьагъэба, джы къызнэсыгъэми, загъорэ зязгъэуджэгъоу, сынэкIэ дунаим хэсэгъаплъэхэба?" - А Сисур, ормэ 
сшIэрэп зымакъэ къэIугъэр, мо къакIо зэ.
- Укъэджагъа, нан? - Пцэжъыямэр къыпилъэсыкIэу 
Адыл-Джэрые унэм къилъэдагъ.
- Я си Алахь, о зым нэмыкI сыкъызэхишIыкIэу тилIакъо 
къыхэкIыгъэпщтын, сикIал,- пщы шъаом Къэнтатэ щытхъугъ, - сигумэкI зэхэохы. Фыу, фыу, шъыд пэгуама 
къыппыурэр?
- Пэгуашэ тыщыIагъ, нан! - Адыл-Джэрые игуапэу 
къызIуипхъотыгъ.
- Хэт уригъусагъ?
- Сахьид-Джэрыий, фэкъолI кIалэхэри тызэгъусагъ.
- Нахьыжъмэ анаIэ къышъутемытэу, синынэгущ, 
Пшызэ нэпкъ шъуIутыгъа?
- Шъыд ащ фэIуагъ?
- ФэIуагъэр пшIэт Забруйнэм икуп зыкъызаутIэрэхъыжьджэ... Талъэныкъоджэ Пэшъукъ икупи щысджэ 
огугъа?.. Модэ пщыгъхэр зыщыгъэтэкъуи ягъэгыкIыжь, 
уипэгуамэ къыскIэон слъэкIытэп. Тэ щыI къыхэшъудзыгъэр?
- Паго пшкырэпти, фэкъолI кIалэмэ яттыжьыгъ.
- Шъо шъушкырэба?
- О умышкырэр тэ шъыд пае тшкын...
- Ара? - Къэнтатэ щхыпцIыгъэ.- КIо, нынэ, шъуIэхэри 
шъутхьакIыжьых, пэгуамэри зыпыжъугъэкIыжь. Сэ ар 
зыгорэу сщэчын, шъуян ары Iоф хэшъудзэтэр. Тэ щыI уяни, 
Сисури? Сяджэшъ, сызэхахрэп.
- Щагум дэт унэм исых. Цы апхы, аджы.
- Шъыд фэкъолI Iоф зыпылъхэр? - Къэнтатэ зэхихыгъэр 
шIогъэшIэгъонэу къэупчIагъ, етIанэ пщы кIалэр ыгъэщхыпцIэу къыухыжьыгъ: - АшIэтыр амышIэмэ, гъунджэм 
кIэрэрэтIысхьэхэри зарэгъэдах. Уянэ нахьи Сисур ары 
зытефэрэр... Модэ уянэ къысфедж, сикIал.
Къэнтатэ шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ. БгырыпхыпIэм 
нэс зиупцIэныгъэу, тхы пцIанэм бжыхьэ тыгъэ шъабэр 
теджэгукIэу Сахьид-Джэрые зитхьакIэу щагум зыделъагъом, нэгу одым гушIопс фабэр рычъагъ, ыIофтагъэми 
джа дэдэр ышIэнэу иджанэ зыщехы. Мыхэри къэгъэхъух, 
си Алахь, гъэшIэ гупсэфкIэ дунаим тегъэтых, адыгэ лъэпкъым фэгъэшIушIэх...
Пчъэ макъэр къызэIум, Къэнтатэ ылъэгъугъэм фэкIэщыгъоу егыигъ:
- КъакIо, нысэ, къакIо. Непэрэзымафэм сызфэбгъэлIэжьыгъ.
- А гощэшху, непэрэзымэфэна,- мэкъэ шъабэкIэ Бычэ 
къыIуагъ,- сыхьат хъугъэми ары уадэжь сызикIыжьыгъэр.
- Сэрджэ сыхьатыри бэ... А нысэ, тхьэм пае, мо 
зэшитIур зэрэзэгугъужьырэм еплъ. ЯIэбакIэмэ, язэфыщытыкIэмэ гукIэгъур къазэрэхэщырэр. Адэ джары зын 
укъилъфыгъэ зыхъуджэ узэрэзэфыщытын фаер.
Бычэ зэхихыгъэри рагъэлъэгъугъэри зэригуапэр ынэгушъхьэ къэушэплъыгъэмэ къахэщэу, нэ шъэбэ гупсэфкIэ 
Къэнтатэ Iуплъагъ, Хъан-Джэрые ыгу къызэрэпылъэдагъэр 
ыушъэфэу, джыри зэ шъхьаныгъупчъэм иплъыжьыгъ. 
Ным игукIае къышIагъэу Къэнтати къыIуагъ:
- Адэ ары, нысэ, уигонахь къэсэхьы, Хъан-Джэрые 
цIыкIур лIы тымышIы мыхъунэу тыфежьагъэу, сшIэрэп 
къытэхъулIэтэри, ари зыфэдэ тымышIапэрэ хэгъэгум итыдзагъ. Бытырбыф мыдэ щыIа, шъыдым ар Екатеринодар 
фигъэдэн? Зэттыгъэ цIыфхэри тигъунэгъу къэзэкъмэ афэд 
тэIо шъхьаджэ, хэт ышIэра къызэрэпэгъокIытхэр...
- Къытхыгъэмэ узэгуцэфэн гори арытэп, гощэшху.
- Арытэп,- Къэнтатэ къыпиупкIыгъ, етIанэ гуцэфэ 
шъэф зыхэлъ нэ чанхэмкIэ Бычэ къызэпиплъыхьэзэ, 
еупчIыгъ: - Къырагъэтхынджэ огугъа?.. А-ей-гущ, скIуачIэ 
къыхьынэу сшIагъэемэ, неущырэзымафэм тесыубытэни, 
Бытырбыф сыкIони...
- А гощэшху, Алахьэм ерэмыд,- Бычэ ымакъэ къыкIигъэщтэжьэу къыхэкуукIыгъ,- ар пшъхьэ къимыгъахь, 
ащ фэдэ гумэкIыгъуи щыIэп.
- Шъыд зыфыщымыIэр? - Къэнтатэ ыIэгушъо чIэгъ 
тыжьын бэщыр щимыгъэсысэу шъхьэр къыпхъотагъ, етIанэ 
мэкъэ шъэбэ гъэтIылъыгъэкIэ къыIуагъ: - Шъыд пачъыхьэнчъэ хэгъэгур гумэкI зыфыхэмытытэр? Зэхэпхыгъэба 
тигъу нэгъу къэзэкъмэ ячIыгу гъунапкъэхэр дзэкIи IашэкIи 
агъэпытэ зэраIуагъэр?

--- Page 397 ---

- Адыгэ лъэпкъым цахь къыфамышIэуи?
- Хэтрэ хэгъэгуи чIыпIэ къин зифэджэ, къызэблэгъэзэблэгъэжь щыIэжьэп. Хэти ежь ышъхь, инамыс, ишъхьэфит ыпэ ригъэшъырэр. Хьасан-пашэри зымафэ Нэтыхъуае 
итыгъ аIуагъ. Урысыем зыгорэ къызэрихъуахьэу ахэми 
талъэныкъоджэ зыкъадзы... Зы куп, адыгэ-къэзэкъ мамырыр зимыгуапэмэ агу жьы дагъэкIыгъэджэ енэгуягъо.
- Зэо-банэр ыджыри къежьэжьмэ, гощэшху...- Бычэ 
къыригъэжьагъэр къымыухэу, нэмыз-Iумызэу Къэнтатэ 
Iуплъагъ, гощэшхом къыIощтыр ежьырыкIэ ухыгъахэу 
ежэ.
- Ар зэлъытыгъэр, нысэ,- заулэрэ Къэнтатэ щысыгъэу, 
мыгузажъоу джэуап къытыжьыгъ,- Урысые пачъыхьэм 
ычIыпIэ ихьатыр ары. Ащ зыкъызэрэтфишIытым елъытыгъэт, адыгэхэри къэзэкъхэри зэрэпсэутхэр.
- Хъан-Джэрые мощ нэс дгъэкIон фэягъэп...- Ным 
игумэкI къышIудэлъэтыгъ, етIанэ зыкъишIэжьыгъ: - Мыхъун 
къэсIуагъэми сшIэрэп, гощэшху, къысфэгъэгъу.
- ПIуагъэ, нысэ! - Къэнтатэ ыIэхэр тыжьын бэщым 
тесысыхьагъэх, къемыплъэу, алырэгъум хэлъ Iашэмэ ынэ 
атедыкъагъэу къыпидзэжьыгъ: - Уигумэхагъэ, нысэ, ори, 
тэри, Хъан-Джэрые гуджэ ыштэгъэ хэгъэгуми, зыхэкIыгъэ 
адыгэхэми ящыкIагъэп. Ар пIоу мыдрэ пщы кIалэхэми, 
щагудэтхэми зэхямыгъэх!..- Заулэрэ пкъы пытэ нэгу 
чъыIэкIэ Къэнтатэ щысыгъэу, гукIэгъу зыхэлъ макъэкIэ 
къыухыжьыгъ: - Адэ, тхьэ зэуагъэр лъфагъэ зэфаIорэр 
шъыпкъэ... Мыдэ, нысэ,- джы нахь мэкъэ чъыIэкIэ къыIуагъ,- сэ укъызкIязгъэщагъэр фэшъхьаф. Шъо, Сисурэрэ 
орырэ, цы шъопхы, шъоджы, Шъэуае къекIуахьышъ хэт. 
Зы Бэджэкъо лIыжъ горэ абдзахэ къыщыхигъэщыгъэшъ, 
Васюринскэм къыдэкIрэп.
- Шъэуае зыдэкIуагъэр абдзахэп, гощэшху.
- СэшIэ, Хъан-Джэрые фэстхыгъэр къалэм езгъахьыгъ. 
Шъыд икъэмыкIожьыкI ащ? КIалэр ыIофти, лъыкIожьыгъ 
языгъэIуагъэри Шъэуае фэдэу къычIэкIын... А нысэ, Шъэуаерэ Сисурэрэ шъыд яморад, зи къахэIукIэу зэхэпхыгъэба?
- Ащ фэдэ къэбар щыIэп, гощэшху. ЩыIэми уагъэшIэнэп ахэмэ.
- Бжыхьэр япIалъэу ары зэрэзэхэсхыгъагъэр... 
Бжыхьэри екIы, кIымафэри къэблагъэ. ТIэ зэтелъэу 

--- Page 398 ---

тыщысджэ шIуагъэ иIэп. Сисурэ тхьамыкIэм къыфэIошъурэп нахь, сэлъэгъуба сэ, зыгорэм егъэгумэкIы. КъэкIорэ 
тхьаумафэм къалэм шэкIхэми, шъхьэтехъохэми, чIэгъычIэлъхэми, цуакъэхэми шъуяплъ, фэпшIэтым ушъхьамыс, 
нысэ. Шъэуаий ыджар дэдэр фязгъэшIэт. Сэ неущ, неущмыкIэ къысэхъулIэтэр сшIэрэп, СултIанмэ ящагу сэри 
зэгорэм хъяр дэсэрэлъагъу, Хъан-Джэрые зэрахэмытыр 
ары сыгу къеорэр... Сисурэ зыгорэджэ къыоупчIымэ, 
зэрэсинысэтыри зэрэсипхъутыри сфеIу.
- Зы унагъо тисэу аIоу укIытэхэмэ, гощэшху?
- Шъыда, адыгэжьхэба?! Iахьыл-блэгъэнчъэу чылэм 
тыдэса? Шъэуае шIоигъо дэдэм рерэщалI, тихэбзэ-бзыпхъэджэ тадэжь къядгъэщэжьын - ежьыри ныбджэгъумэ 
ащыщ горэм ерэкIолIэжь, инысэщэ-джэгу текIмэ, ари 
къытфащэжьын...- Къэнтатэ зыгорэ щагумкIэ къыщеджагъ 
пIонэу къэлапчъэмкIэ плъагъэ, шышIоIу лъапсэм къыщепсыхырэ къэзэкъ шыуитIумэ къыкIагъэщтагъ: - А нысэ, 
шъыд мо къэзэкъмэ зэрафэрэр?! Тхьэр къысауи, Шъэуае 
зыгорэ къехъулIагъэми сшIэрэп!
- Хьау, гощэшху, зы шыур Пантелей ары. ШъэуитIур 
ячъэлIагъ, Хьадж-Къэсэий апэгъокIыгъ.
- Ара? - Къэнтатэ ынэгу лъы къечъэжьыгъ: - Армэ 
Iофэп, хьакIэщым ряжъугъащэх, Iанэ афэшъушI, Шъэуаий 
икъэсыжьыгъу.
Сыхьатныкъо горэмкIэ Шъэуаий хьакIэмэ ауж къинагъэми ары. Пэгъочъыгъэ Адыл-Джэрые хьакIэщым исхэм 
ягугъу фишIыгъэми, ахэр зыдэщыIэхэмкIэ мыкIоу Къэнтатэ 
дэжь ихьагъ.
- Шъыдэу бэрэ укъэтыгъ, Шъэуай? - Къэнтатэ къыIугушIорэм емыгыин ылъэкIыгъэп.
- СинэIосэ къэзэкъмэ почтэм сащыIукIагъэти, тIэкIу 
тыгущыIагъ.
- Шъыд аIорэр къэзэкъмэ?
- Пачъыхьэ афэхъутым егъэгумэкIых.
- Тэ тызигъэгумэкIыджэ, шъыд ахэр зыкIэмыгумэкIытхэр... Пащэр Iушымэ, уигъэрэхьатыт, цIыфмэ уахищэт, 
уакъыхищыжьыт. Пачъыхьэр хэгъэгум ышъхь. Ахэмэ 
зэраIоу дунаир мэхъу. Узыфэхыем уеухы, узгъэгумэкIырэр жэм дэкIырэп, етIанэ ахэмэ тарыгущыIэн. Модэ, сикIал, 
хьакIэхэм ахахь. ШъугущэIахэмэ, саIугъакI, тIэкIу садэгущэIэн, сынэ жьы кIэзгъэун. А Шъэуай, а сикIал,- унэм 
икIыжьырэм Къэнтатэ лъыджагъ,- Хъан-Джэрые итхыгъэ 
къэкIуагъэмэ укIэупчIагъэба?
- Тыгъуас Хъан-Джэрые итхыгъэ къызысыгъэр, непи 
къэкIона?
- А сшIэ гущэрэп...
Къэнтатэ игупшысэ-гумэкIхэр джыри къышъхьарыожьыгъэх. Дэпкъ алырэгъу къолэнышхоу ятэжъ щегъэжьагъэу лIакъом ыугъоигъэ Iэшэ хэшыпыкIыгъэхэр зыхизыгъэм ынэ тыримыхыщтыгъэми, гукIэ зынэмыс къыгъанэщтыгъэп. Тыдэ гукIэ чъагъэми, къыздигъэзэжьыщтыгъэр 
нибжьи зыдэмыхьэгъэ Санкт-Петербург къэлэшхор ары. 
ИмынэIосэ урамымэ арэкIо, къызшIуигъэшIрэ унэ пчъэIупэмэ аIохьэ, тэмэтелъ зытелъ ныбжьыкIэу ылъэгъурэм 
пэпчъ Хъан-Джэрые регъэхьащыры.
Хъунэп сищысыкIэ, сызэкIэкIэн еIошъ, Къэнтатэ къэтэджы, тыжьын бэщым зыримыгъэIэтэу, джэхашъоми 
нимыгъэсэу, унэр мэкIэ-макIэу рекIукIы. Нысэм есIуагъэр 
ышIошъ хъугъэп шъхьакIэ, зи езгъэIонэп, Хъан-Джэрые 
дэжь сыкIон. Сыд пае сизэкъон, пщы щагушхом къыздэкIони 
къыдэкIынба? Шъэуаий Хьадж-Къэсэий зыдесщэжьэных. 
Сисурэ сытегущыIэжьрэп, ар симыгъусэу лъэбэкъу сыдзынэп. ОрэкIымаф фаеми, фабэм нахьи чъыIэр нахь 
къысэкIу, дэгъоу зысфэпэн. Жъы сыхъугъэмэ гъэшIэгъона, 
сянэ тхьамыкIэр сэщ нахьи нахьыжъыгъ а зы илъэсым 
Къырым тIо кIо зэхъум, Алахьэм къыстырилъхьагъэр 
сынатIэ, цIыфыр къызыхъури зылIэжьри зы мафэ. Дышъэ 
сомэ заулэ зыдатштэмэ, тищэн, тыкъыщэжьын. Ар сикIэлэхъу цIыкIу фэсымышIэмэ, сыд фэсшIэжьынэу мы 
дунай хьафым къыщысфэт! СыфэкIон, зэзгъэлъэгъун, 
сыкъыкIэрысын, изабытхэми заIузгъэкIэн, иныбджэгъухэми 
сакъыхэплъэн, Хъан-Джэрые ошъогум къызэримызыгъэр, 
цIыф къызэрэхэкIыгъэр, адыгэмэ зэращыщыр агурызгъэIон...
Гупшысэ чъэрмэ задишIэу, Iэпкъ-лъэпкъхэри нахь пытэ 
къыщыхъоу Къэнтатэ джэхэшъогум щыкIэкIорыкIы. Зэнэгуерэм, къыфэмыIошъурэм ошIэ-дэмышIэу зелъэпаокIэ, 
гукIэ хэкуукIы: "Нэмыплъ къыщырахэу, къыщаушъхьакIоу, 
къыщагъэцIыкIоу яслъэгъулIэмэ, хэт къысэлъэIугъэми, 

--- Page 399 ---

пачъыхьакIэу ашIыщтыр арми, зыми ихьатыр фэслъэгъунэп, 
ыIапэ къэсыубытыни, къахэсщыжьын!.."
ЛъэгуцымкIэ макъэ къэIугъ, къэзэкъ хьакIэхэр къыфихьэхэу зелъэгъум, Къэнтатэ джэхашъом зэрэтетыгъэм 
тIэкIу зэкIигъэплъагъэу, ыгъэпшъыгъэу итахътэ 
тетIысхьажьыгъ, идэнэ шъхьэтехъо ыгъэтэрэзыжьи, 
итыжьын бэщышъхьи ыIэгушъуитIу тырилъхьажьыгъ.
Къэзэкъ хьакIэхэр къызэрихьэу, тыжьын бэщ псыгъор 
зэригъэтIылъэкIызэ, Къэнтатэ къафэтэджыгъ, зэрафэкIэщыгъор ымэкъэ шъабэ къыхэщэу, урысыбзэкIэ ариIуагъ:
- Шъукъеблагъ, тихьэкIэ лъапIэхэр, шъукъеблагъ, 
шъукъэтIыс. Сыоплъышъ, Пантелей, ора сэIо, сыдэу мы 
илъэсым зипчыгъ, сикIал, Хъан-Джэрыерэ орырэ шъуилъэпэлъэгагъэкIэ шъузэкIэмыхьапэми, шъузэлэгъу. Ащи 
мыбжыхьэ тIэкIу хэхъуагъэщтын... Моу къакIо, Пантелей, 
си Хъан-Джэрые цIыкIу сыгу къэбгъэкIыгъ, пшъхьашъо Iэ 
щысэгъаф...- Къэзэкъ шъаом ынэкIушъо-шъхьашъо Iэ 
защефэ уж, Къэнтатэ тIысыжьзэ, къэупчIагъ: - Мы уигъу сэ нахьыжъым, тихьакIэ, сыд ыцIэр, Пантелей? НэIуасэ 
къысфэшI.
- Мыр, Канитат Асхад-Гиреевна, сянэ ышнахьыкI, 
Алексей Иванович.
- Сигуапэ, Алексей Иванович, укъызэрэтхэхьагъэр,- 
Къэнтати гущыIапэр ыштагъ,- сыд шъуалъэныкъо щыкъэбар?
Къэзэкъ сырыф пкъышхор ыпэкIэ-жакIэмэ къахэгушIукIзэ, тхьагъэпцIыгъэ тIэкIуи ынэ шхъонтIэ гупсэфмэ 
къакIихэу Къэнтатэ къыIуплъагъ.
- Къэбарыр бэ, ау зэкIэмэ анахь къэбарышIур, гъэрекIо 
фэмыдэу мыгъэ мамыр.
- Ар дэгъу, къэбарышIу, Алексей Иванович,- Къэнтатэ 
ыIуагъ, щымыIэжь пачъыхьэм ымыгъэгумэкIхэмэ сшIэрэп 
гукIэ ыIуи, кIэупчIэ шIоигъуагъ шъхьакIэ, хьакIэм къыригъэухыгъэп:
- Тэ шъуадэжь тыкъызфагъэкIуагъэр, Канитат Асхад-Гиреевна...
- Зэ, зэ, Алексей Иванович,- Къэнтатэ гущыIэр хьакIэм 
IэкIихыгъ,- шъукъызфагъэкIуагъэр мыгузэжъогъумэ, ащи 
тынэсын, аущтэу тызэдэпсынкIэныр тишэн-хабзэмэ къякIурэп. Тэрэзба, Пантелей? О ахэмэ тIэкIу уащыгъуаз.

--- Page 400 ---

- Ары, тэрэз,- ащ ежэу щысыгъ пIонэу Пантелей 
псынкIэу адыгабзэкIэ Къэнтатэ дыригъэштагъ, янэшми 
IугушIозэ, къыIуагъэр урысыбзэкIэ фызэридзэкIыжьыгъ.
- Арэу шъоIомэ,- Къэнтати щхыпцIыгъэ, къэбарым 
щыгъозэ Шъэуаий IугушIукIыгъ,- сышъоупчIыфэ шъущыс, 
мафэ къэс шъукъытфакIорэп, тыжъугъэгущыI. Сыд етIанэ, 
шъукъызхэкIыгъэхэр псаухэба, узынчъэхэба?
- Сиблэгъэ Паденкэхэр армэ укъызкIэупчIэрэр, Канитат Асхад-Гиреевна, ахэри псаух, узынчъэх. Яхэтэ-губгъо 
Iофхэри аухыгъ, ячIыгуи ажъогъах, ябылымымэ афикъущт 
Iусыри зэрагъэуIугъэ, якIымэфэ гъэстыныпхъи хьазыр.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Алексей Иванович, тимэкъумэщышIэмэ афэдэу ахэри лэжьагъэх, зэупхъужьыгъэх. Ари 
дэгъу, яхьалэл.
- ЧIыгум пIэ хэлъмэ, адыг, къэзэкъ фэIуагъэп, 
узэрешIушIэу къыошIушIэжьыщт.
- Адэ ары...- Къэнтатэ ынэхэр джыри нахь къэфэбагъэх, мыщ къыIуагъэм шъуегупшыс къыригъэкIэу зэпыугъо тIэкIу тыригъашIи, игуапэу еупчIыгъ: - О укъызхэкIыгъэхэр, Алексей Иванович, псаухэба, узынчъэхэба?
- Ахэри хъущтых. Псаух, узынчъэх, мапIох, мэлажьэх.
- ШIу зыгу илъ пстэуми Алахьым ынэшIу ащегъаф, 
Алексей Иванович,- зыгъапэщтыгъэри Къэнтатэ щыгъупшагъэп,- пачъыхьэ хъущтымкIэ сыд шъуалъэныкъо щаIорэр?
- Лъытэныгъэ зыфэсшIрэ Канитат Асхад-Гиреевна, 
пачъыхьэр зэрэщымыIэжьыр тыгу къео... Ащ ычIыпIэ 
рагъэхьащтыр Николай аIоу зэхэтхыгъэшъ, зызэригъэпсыщтым къэзэкъхэр егъапэх.
- Тэри ащ тегъэгумэкIы,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Шъэуаий къыIуагъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, шъори, тэри тызэфэд, хъурэм 
теплъын, - Къэнтатэ кIэух къыфишIыжьыгъ, зэпыугъо макIэ 
фишIи, щхыпцIзэ, хьакIэм еупчIыгъ: - Джы сыд шъуигухэлъэу, Алексей Иванович, шъукъытфэкIуагъ, сыкъэдаIо,- 
тхьагъэпцIышъокIэ, зигугъу къашIыщтым хэшIыкI фыриIэ 
фэдэу, гые тIэкIуи хэлъэу къыухыжьыгъ: - Ар Шъэуае 
ешъуIогъахэу къычIэкIын.
Пантелей укIытэр къытекIоу ышъхьэ риуфэхыгъ.
- ЕтIуагъ, Канитат Асхад-Гиреевна. Ау джэуапыр 
уадэжьэу ыIуагъ. Мы сипхъорэлъфым къэкIорэ шэмбэтым 

--- Page 401 ---

инысэщэщт. Шъуетэгъэблагъэ. Абдзахи макъэ дгъэIугъэ, 
тикъонакъ Умардхэри къытфэкIощтых.
- Гу зэфэзышIыгъэхэм ягухэлъ дахэ тхьэм къадегъэхъу, 
хъяр шъыпкъэ афешI, сыжъугъэгушIуагъ.- Къэнтатэ гушIопс 
нэгукIэ укIытэу зышъхьэ езыуфэхыгъэ Пантелей фыреплъэкIыгъ, Шъэуае риIокIрэм фэдэу къэупчIагъ: - Хэта нысэкIэ 
шъунаIэ зытешъудзагъэр?
- Иван Федорович Качурэр ошIэмэ, ащ ыпхъу, Анфис 
ары. Iэдэб зыхэлъ пшъашъ, унэгъо дэгъу щапIугъ, 
щалэжьыгъ, тыгу еIу, къытхахьэмэ, тщыщ хъунэу тэгугъэ.
Нысэщэ къэбарыр Шъэуае имыщыпэзэхэхыгъэми, 
Анфисэ инасып къызэрэкIорэр модырэ хьакIэщым къызыщыраIом зэрэхъугъагъэу, джыри ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, 
ау къызхигъэщыгъэп.
- Иван Федоровичыр сымышIэ хъуна,- зигугъу къашIыгъэ къэзэкъым фишIырэ лъытэныгъэ-шъхьэкIафэр Къэнтатэ 
ымакъэ къыхэщыгъ,- лIы шIагъу, лIы Iуш, анахь унэгъо 
дэгъоу сшIэрэмэ ащыщ. Шъуихъяр сыхэтыгъэмэ дэгъугъэ, 
Iэджи къыщыслъэгъущтыгъэ, ау сызинысагъэмэ сафэшъыгъошъ, сыкъышъухэхьашъущтэп. Шъэуаедыхэр къышъуфэзгъэкIоных. СазэрэфэгушIорэр Пантелей ятэ Савелий 
Петровичми, Иван Федоровичми, яшъхьагъусэхэми, нэмыкI 
шъуиIахьылхэми сфяшъуIожь, унэгъо насыпышIо-лъэчIашIо 
хъунхэу ныбжьыкIитIумэ сафэлъаIо.
ХьакIэхэр ыгъэкIотэжьи Шъэуае къызегъэзэжьым, 
Къэнтатэ заулэрэ щысыгъэу зыми фэмыгъэхьыгъэ фэдэу 
къыупсэлъыгъ.
- Тэтыехэр ары нахь, ахэмэ янасып ныбжьыкIэзэ къызфахьыжьы... Адэ шъукIон, Шъэуай, шъуахэхьан, Къаймэти 
Хьадж-Къэсэий зигъэгъусэх. Тэ, бзылъфыгъэ хэмджэ, 
Сисурэ зижъугъэгъусэмэ хъун, шъутеукIытахьынэп!.. 
IэнэкIэу шъуахэхьэкъон, ащ фэдэджэ къэзэкъмэ зи къызытырагъанэрэп, мэл заули ныбгъэшъу гори зыдэшъущэн, 
джэнэпхъэ-шъхьэтехъо дэгъухэри, бзылъфыгъэм ищыкIэгъэщт цIыкIу-шъокIухэри Сисурэ едгъэхьын...
III
Урысыем ипачъыхьэ ихьади учъыIыжьыгъо ифэгъагъэп, 
ыпсэ джыри гъогу тетыгъ, хэгъэгури, Апэрэ Николай 

--- Page 402 ---

пачъы хьакIэри зыгъэтIыгурыгугъэ хъугъэ-шIагъэр Санкт-Петербург къызыдэтаджэм. Сенат пчэгум, декабрэм и 14-м, 
1825-рэ илъэсым, пачъыхьагъум пэшIуекIорэ дзэмэ ащыщхэм зыкъыщаIэтыгъ.
"А мафэр зым ихьадагъ, адырэм инысащ" зыфаIорэм 
Хъан-ДжэрыекIи, ишъэогъу-ныбджэгъухэмкIи, Петербург 
къэлэдэсхэмкIи фэдагъ. Ау лIэгъэкIэ пачъыхьэр ащызгъэгъупшэжьрэ мафэр кадет адыгэ шъаомкIэ адрэ блэкIыгъэ 
пстэухэми афэдагъэп, ар къызыщысыщт уахътэм, сыхьатым, такъикъ пчъагъэу къэнэжьыгъэм пчэдыжь нэс ежэщтыгъэ. Изэкъуагъэп, пачъыхьагъур афэзымыштэгъэ 
Константин ыуж къэкIорэ Николай пачъыхьэ тахътэр зыщыфагъэшъошэщт мафэм кадет ныбжьыкIэмэ ацIэкIэ 
хэлэжьэщт нэбгырэ заулэмэ ахэтынхэу ежьыри Капустенкэ 
Игнати паплъэщтыгъ.
КIымэфэ пчэдыжьым ынэ къызэкIихын ригъэжьэгъагъ 
зэшъэогъу-зэчIыгогъу кадетитIур къызэущыжьым.
- Очъыя, Хъан-Джэрый? - Игнат къэупчIагъ.
- Хьау сычъыерэп.
- Сыда?
- Узымыгъэчъыерэм сэри сигъэчъыерэп. Тэтэджыжьа?
- Джыри тIэкIу тыщыгъэлъ, одыджыныр къытеофэ.- 
Игнат къэлъэIуагъ, тхьэгъэпцIышъокIэ къыпигъэхъожьыгъ: - 
Тиадыгэ-къэзэкъ шъуашэмэ тхьэшъуегъэпсэу ятэгъаIу.
Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ нахь, шъэогъум джэуап 
ритыжьыгъэп.
- Адэ зи къапIорэпи, Хъан-Джэрый? - Игнат фэщыIагъэп.
- Тэ, адыгэмэ,- Хъан-Джэрые сэмэркъэу фэдэу 
риIожьыгъ,- тхьэшъуегъэпсэу къытэшъуIон фае нахь, сыд 
уикъэзэкъ шъуашэ ущытхъунэу... Шъорба тишъуашэ 
зыщызылъагъэр?
- Тэры,- Игнати зэригъэжагъэп,- ау тэтие гори хэтлъхьагъ, дгъэкIэрэкIагъэ.
- ПэIо шыгум плъыжь зэришъудагъэр, гъончэджыбгъумэ кусэ плъыжь зэрадэшъудагъэр ара?
- Ари икъунба? - Хьарамыгъэ хэмылъэу Игнат къэупчIагъ.
- Екъу, екъу, ащ нахьыбэ шъухэмыIэзыхьажьыри 
тезэгъы,- Хъан-Джэрыий еуцолIагъ.- Сыд шъуашэхэмкIэ 
къапIо пшIоигъуагъэр?

--- Page 403 ---

- Дэгъоу тызэреджэрэм, Iэдэб зэрэтхэлъым изакъоп, 
Хъан-Джэрый, тишъуашэмэ ядэхагъэ ихьатыр тыкъызыфыхахыгъэр сэIошъ ары.
- Бобров штабс-капитаныр ара къыозыIуагъэр? Револьд 
Олеговичым сэри тыгъуасэ къысфидзыгъагъ...
Кадет корпусым тыкъызчIэхьагъэм щегъэжьагъэу, 
Капустенкэ Игнат ыгу къеоу зэупчIыжьыгъ, сыда Бобров 
штабс-капитаным Хъан-Джэрые ыгу зыфытемыфэрэр? 
Шарипов Ануар къумыкъу кIалэр еджэнымкIэ IупкIэп 
шъхьакIэ, ар Хъан-Джэрые епIолIэн плъэкIынэп, сыд фэдэкIи 
зи къызытыригъанэрэп, къыддеджэрэмэ апэ ит. ХъанДжэрые изакъоп, зэкIэ тимылъэпкъэгъухэм яцэлашхэ... 
"Сыд мо цIыф Iэлхэр пыщэгъу зыфэпшIыгъэхэр" ыIуи, 
сэри зымафэ тизакъо зэхъум къысиIогъагъ. Зыфэсэмыдэм, 
мыхъун горэ есIуагъэм фэдэу, нэ IаекIэ къысэплъи, скIэрыкIыжьыгъ. Сыда Бобровыр имылъэпкъэгъумэ аущтэу 
зыкIафыщытыр?
Шъэогъумэ азфагу зэпыугъо тIэкIу къызыщыдэфагъэм 
Хъан-Джэрые игупшысэ Петербург къыдэтэджэрэ 
мэфакIэм хэтыгъ. Сыд фэдэщта ар ыIоу кIэмыупчIэщтыгъэми, зытемыплъэзэ лIагъэмрэ непэ ылъэгъущт пачъыхьэмрэ иакъыл къызэрихьэу зэпигъэуцущтыгъэх. Апэрэ 
Александрэм адыгэхэмкIэ ышIэщтыр ышIэгъах, генерал 
нэIуагъэхэр тырищыгъэх, нэмыкIхэр дзэм хигъэкIыжьыгъэх. 
Нахьыжъым ышIагъэр, зэшыхэба, зы унэгъо кIоцI къикIыгъэхэба, нахьыкIэм риутыжьына? Ары шъхьакIэ, нанэ 
зэриIоу, хэти ежь иакъылкIэ дунаим тет... УзегупшысэкIэ, 
гъэшIэгъонба ари, Урысыем пачъыхьэ фэхъущтым джыри 
щэкI ыныбжьэп, сэщ нахьи илъэсибгъу-пшIы горэмкIэ 
нахьыжъ, Бобров штабс-капитаным илэгъу пIоми хъущт.
- Анахь шIэхэу къэтэджырэр! - Хъан-Джэрые чыхIэныр 
зытыридзи, къызщылъэтыгъ, чIэгъычIэлъ пIонэкIэу заулэрэ 
джэхэшъогум лъэпэчIасэ къыщешIагъ, Капустенкэ Игнати 
шъэогъум ыуж зыкъыримьгъанэу къыдэшъуагъ. ТIэкIу 
зэбыяужьхэм, Хъан-Джэрые зифэпэжьзэ, къыIуагъ: - 
Бобровым земыгъэгъап, Игнат. Ащ  Iаджи ыIощт, ары 
пэпчъ тыпыбэнэжьмэ, икъэцпанэмэ тыкъауIэщт. Нанэ 
"чэтым нахьи чэтыжъыер нахь Iуш" ренэу еIо. Ащ къыригъэкIрэр ошIа?
417
14 Заказ 028

--- Page 404 ---

- НахьыкIэхэри делэхэп, мыIушхэмэ.- Игнат къыIуагъ, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Ащ нэмыкI гущыIэжъ гори уянэжъ 
къыIуагъэу сыгу исыубытагъ: "Чылэ делэ хъурэп, купыр 
делэ закIэп".
- Тэрэз! Аущтэу оIомэ, Бобров штабс-капитаныр 
Iогъу-шIэгъу тшIырэп, зыкъедгъэшIырэп, ыгу къытфилъри 
къэлъэгъощт. Тэ мыщ тыкъэзыщэгъэ урысые пачъыхьэм 
ышнахьыкIэ пачъыхьагъур раты, тыфэшъыпкъэщт. Дзэм 
тыкъыхахьэ зэхъум, тIогъэ гущыIэмэ татекIыщтэп, егъашIэм 
тафэшъыпкъэщт.
- Тафэшъыпкъэщт! - Игнати Хъан-Джэрые дыригъэштагъ, джа гупшысэм ащ нахьрэ темыгущыIэжьынхэу, 
кIэух фишIырэм фэдэу къыIуагъ: - Непэ чъыIэ хъущт, 
шъхьаныгъупчъэ апчыхэр къызэкIигъэщтыхьагъэх. Модэ 
еплъэлъ, Хъан-Джэрый, коцышъхьэхэри чъыгыхэри къытыришIыхьагъэх. Гъэбэжъу хъунэу фэIуагъ ащ! Шъыпкъэ, 
илъэсыкIэ чэщым апчым къытыришIыхьэрэ тхыпхъ ар 
язгъаIорэр.- Игнат къыIуагъэр къыгъэтэрэзыжьыгъ, ау 
тIэкIу тешIагъэу кIэгупшысыхьажьи, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Непэ, декабрэм и 14-м 1826-рэ илъэсыр къихьанкIэ мэфэ 
пшIыкIух къэнэжьыгъ, кIымафэм ыуж гъатхэр къэкIощт, 
гъатхэм ыуж гъэмафэр къылъыкIощт...
- Укъезэщыгъа, Игнат? - ГугъуемылIэу Хъан-Джэрые 
къэупчIагъ, ятэ итыжьын сыхьат зэдигъэпкIи, уахътэр зынэсыгъэм еплъыгъ, иупчIэ пымылъыжьэу зыгъэгумэкIырэр 
къыIуагъ: - Сыхьатыр блы нахь хъугъэп... Ерагъэу, 
фэмыфэу, фэгуитIоу кIымэфэ пчэдыжьым зыкъызэкIехы. 
ТалъэныкъокIэ джы тыгъэр ошъочапэм, мэз шъхьапэмэ, 
къушъхьэ къуапэмэ къакъоплъыгъах, мы лъэныкъом ащ 
фэдэ гухэлъи щыIэп. ТалъэныкъокIэ ос къесыгъ шъуIуа? 
ЩычъыIа - щыфаба? Пшызэ щтыгъа - мыщтыгъа?
- Сыд о джы къыохъулIагъэр? - Игнат щхыпцIыгъэ.- 
ТалъэныкъокIэ зыбдзыжьыгъап. Пшызэ изытет сшIэрэп, 
ау Нева псыхъо зэрэзэкIэщтыхьагъэм ущыгъуаз.
- Пшызэ мыщтыгъагъэмэ, адыгэхэмкIи къэзэкъхэмкIи 
нахьышIугъ сэIошъ ары...- Хъан-Джэрые хэщэтыкIыгъ, 
итыжьын сыхьат ыIэмычIэ зэрэчIэлъэу зыкъишIэжьи, джыри 
зэ уахътэр зэрэхъугъэм еплъыжьыгъ, Хъан-Джэрые 
къыIуагъэр зэхимых фэдэу Игнат игупшыси чыжьагъэ.

--- Page 405 ---

Бобров штабс-капитаныр забыт зещэ непэ къазэрэфэ хъугъэр Хъан-Джэрые шIогъэшIэгъон, къызхимыгъэщми, 
къэзгъэчэфынчъагъэмэ ари ащыщ. Непэ фэдэу шъошэ 
зэтегъэпсыхьагъэкIэ фэпагъэу, ынэгуи гумэкIыр кIизэу, 
загъори хэплъызыкIэу, шъэбэгъэ тIэкIуи къыхафэу Бобровыр, Револьд Олеговичыр, апэрэу кадетмэ алъэгъу.
- Сыдэу непэ Ревэ гъэкIэрэкIагъэ...- Нева урамым 
зыщытехьащтхэм, Хъан-Джэрые къыгот кIалэм еIушъэшъагъ, Сенат гупчэмкIэ кIорэ дзэ уIэшыгъэхэри инэплъэгъу 
къыкIэуцуагъ, зыфихьын ымышIэу ыгуи къэбырсырыгъ, 
заулэрэ кIуагъэхэу урамыр зэпызгъэIыкIыгъэ дзэкIолI 
лъэс-шыу уIэшыгъэмэ къагъэуцугъэх.
- Кадетхэр тыдэ пщэхэра? - Шыу забыт нахьыжъыр 
Бобровым къеупчIыгъ.
- Пачъыхьэгъур зыщаштэщт чIыпIэм сэщэх.
- Пачъыхьэгъуштэ щыIэщтэп. Дзэм зыкъиIэтыгъ, 
пачъыхьэм фаехэп.
"Зэ зыкъиIэтыгъэмэ ары!" - Бобровыр гукIэ 
къыхэкуукIыгъ.
- Кадет ныбжьыкIэхэр щэжьых.- Шыу нахьыжъым 
унашъо Бобровым къыфишIыгъ, ардэдэми къыпигъэхъожьыгъ: - ПшъхьэкIэ укъыдгоуцощтмэ, Сенат пчэгум кIо.
- Сыкъыжъугоуцо! - Бобровым зэригъэжагъэхэп, 
етIанэ кадетмэ къариIуагъ: - Шъо мыщ щышъушIэн щыIэп, 
джыри шъуныбжьыкI, шъукIожь. Капустенкэмрэ 
Хъан-Джэрыерэ нахьыжъ къышъуфэсэшIы.
Урысые пачъыхьэм фэгъэхьыгъэ къэбарыр гуих-псэихэу Хъан-Джэрые къылъыIэсыгъ, зыгорэ къыIо шIоигъоу 
шъхьэ бгъузэр ыгъэсысыгъ, кадетхэр пчэгум къизынэгъэ 
Бобровэу ынэгу кIэкIотырэм кIэлъыплъэзэ, ыгу къыпыузыкIыгъ. Игнат къызеджэм, зыкъишIэжьыгъ ныIэп, зигъусагъэмэ анахьыбэри зыкъэзыIэтыгъэ дзэм ишыумэ 
къызщагъэуцугъэ чIыпIэм щытыжьэп. Нахьыжъ зыфашIыгъэ кадетмэ ащыщэу, ежь зэрахэтэу, нэбгыритф къэнэжьыгъэр - Къудайнэт Андзор, Капустенкэ Игнат, Абдулаев 
Шарип, Даур Къэлэубат.
- Игнат,- нахьыжъыгъэр къызэрэфагъэшъошагъэр 
Хъан-Джэрые зыщимыгъэгъупшэу упчIагъэ,- тигъусэхэр 
тэ хъугъэх? Бобровым ыуж ихьагъэха?
419
14*

--- Page 406 ---

- Хьау,- Игнати джэуап къытыжьыгъ,- муары, Апэрэ 
Петр исаугъэт зыдэщытымкIэ мачъэх.
- Тэри а лъэныкъомкIэ тыжъугъакIу,- Абдулаев Шарип 
къыIуагъ,- къэхъурэм теплъыщт.
- Шарип! - Хъан-Джэрые хэкуукIыгъ, етIанэ зыкъишIэжьи, нахь шъэбэ-гыекIэ къыухыжьыгъ: - Тыда уздэкIощтыр? Пачъыхьэм фэмыехэр сыдкIэ уищыкIагъэх...
- НекIо, Шарип,- Къудайнэт Андзор джы зыкъигъэлъэгъуагъ,- фэмыер къэрэмыкIу, зыкъэзыIэтыгъэмэ тяплъыкIэ къытфэшIу пачъыхьэм тыфэмыеу къикIрэп...- КъызэплъэкIыжьи, къыпигъэхъожьыгъ: - НекIо, шъущымыт, 
тIэкIу тахэплъэни, тыкIожьыщт.
- Тиштабс-капитан ащ фэдэу къычIэкIын Iоу сшIагъэп,- 
Хъан-Джэрые игъусэмэ зэхаригъэхэу гъумтIымызэ, къяджагъэм ыуж ихьагъ.- Пачъыхьэм фишIыгъэ Iуагъэр 
ыукъуагъ... НекIо, ар шъоIомэ, тахэплъэн дгъэзэжьын... 
Кадет корпусым ипащи къытэхъулIагъэр ымышIэу гумэкIын.
- ЗыкъэзыIэтыгъэ дзэм ари гомыхьагъэкIэ огугъа? - 
апэ итмэ алъычъэхэзэ, Даур Къэлэубат къэупчIагъ.- Плъэгъурэба, зэкIэ дзэм зыкъиIэтыгъ!
- Мыхэмэ анэмыкIи пачъыхьэм дзэ иI...- Капустенкэ 
Игнат зэхихыгъэр ыдагъэп.
- ИмыIэ хъуна!..- Хъан-Джэрыий игуапэу шъэогъум 
дыригъэштагъ.- Талъэныкъо щыIэм изакъоми!..
Пачъыхьэм фаехэп, Хъан-Джэрые чъэзэ, игупшысэгумэкIи дэбыбы, сыд етIанэ дзэм игухэлъ?.. Хэт ащ ычIыпIэ 
тырагъэхьащт?.. ЗэрэхъурэмкIэ, тэри дзэм тыхэт, пачъыхьэм ебэнрэмэ тащыщ... Сыдэущтэу ар хъущт, кадетхэр 
пачъыхьэм ицIыфых. Ащ тыфэшъыпкъэу, ипачъыхьагъу 
дгъэпытэнэу тырагъаджэ, тыфапIу, зэрэхэгъэгоу ыцIэ 
рапхы. Тхьэм илIыкIоу къыдгурагъаIо... Ары шъхьакIэ, а 
тезгъэджэрэ забытмэ Бобров штабс-капитаныр ащыщба? 
Игугъу зэ закъуи IаекIэ зэхытигъэхыгъэп, гущыIитIу къыIо 
къэс, ящэнэрэр пачъыхьэм фэгъэхьыгъ. Непэ Бобровым 
ышIагъэр лIыгъэп, пачъыхьэм ипыймэ загуидзагъ... Зэ, зэ, 
пачъыхьэр тырагъэкIмэ, тэ сыд къытапэсыщт? Бобровым 
фэдэмэ талъэгъу хъурэп, апэ тэ къытэбэныщтых... Ермоловыр, Алексей Петровичыр, мы лъэныкъом щыIагъэмэ, 
сеупчIыжьыни, Власов инэралыр хъущтэп, къызытхахьэкIэ, 
симылъэгъу фэдэ зишIыщтыгъ. Матвеев къэзэкъ атаманыр, 

--- Page 407 ---

Григорий Кондратьевичыр ары лIы дэгъур, ау ар тыдэ мыщ 
къыщисхын... Зыдэжь сыкIощтыр сэшIэ! Мыщ сыкъежьэным ыпэкIэ нани къысиIогъагъ, зымафэ къысфитхыгъэми 
итыгъ, Рафаил Августиновичыр, де-Скаси ары, ащ нахь 
дэгъу згъотынэп...
Петр исаугъэт ихьанэ-гъунэ уIухьан плъэкIынэу щытыгъэп - ащ дэжьи, Сенат пчэгуми, гъунэгъу урамхэми 
зыкъэзыIэтыгъэ дзэр ащызэхэт. Ахэмэ бгъуитIукIэ нахь 
пэчыжьаIохэу цIыф зыплъыхьакIохэр аIутэкъуагъэх. ТыдэкIи 
нэплъэгъум кIэтыр пэIо закI. Шъхьэтехъо зытехъуагъэхэри 
къэмылъагъохэу арэп, ау, мэкIэ дэдэх.
- Мы лIитIумэ аIорэм, Игнат, тегъэдэIу,- Хъан-Джэрые 
къызэтеуцуагъ.
ЛIы лэпэлъагэм нахь лIы ныбэшъу кIакор егъэдаIо:
- Мо дзэ зэготитIур олъэгъуа? ЫпшъэкIэ Московскэ 
лейб-гвардие дзэр щыт, ахэмэ акIахэкIэ Гренадерскэ дзэр 
къэлъагъо. Муары, Гвардейскэ хыдзэри хьазырыпс, Петр 
исаугъэт кIыбыкIи дзэ зэхэпхъагъэхэр щызэхэтых.
- Ащыгъум пачъыхьэм фэшъыпкъэ дзэ къыфэнэжьыгъэпщтын...- Ыгу къеоми къемыоми умышIэнэу лIы кIаком 
къеIо.
- Плъэгъурэба пчэгум ыпшъэкIэ къапигъэуцугъэ дзэ 
купыр? Джыри ащ нахьыбэ модырэ урамымкIэ къыкъокIы, 
нэмыкI чIыпIэми къарещэу аIуагъ.
- Къяона?
- Зызэрагъэхъыягъэм лъыпытэу къяощт. Хэти ипачъыхьагъу къыуитыщтэп.
- ЗыкъэзыIэтыгъэмэ ядао десэгъаштэ,- лIы кIаком 
лъэпэпцIый зыригъэшIзэ къыIуагъ,- икъунба баймэ лэжьэкIо тхьамыкIэхэр зэрагъэпщылIыгъэр...
Хъан-Джэрые зэхихыгъэр Сенат пчэгумкIэ къиIукIыгъэ 
омакъэмрэ ащ къыгъэтэджыгъэ бырсыр макъэмрэ щагъэгъупшагъ. ЗэдэгущыIэщтыгъэ лIитIур, чIыр зэгози дэфагъэх 
пIонэу, щытыжьыгъэхэп. Ардэдэм Санкт-Петербург игенерал-губернатор Милорадовичыр ауIагъ, аукIыгъ аIоу 
къалъыIэсыгъ, ащ ыуж топ омакъэхэмрэ цIыф зэрэгъэкуо 
макъэхэмрэ Сенат пчэгум къизэрэгъэтэджагъэх. 
Хъан-Джэрыерэ Игнатрэ цIыф зэрэгъэжъотырэмэ къахэчъыжъхи, ягъусагъэхэми апымылъыжьхэу, кадет корпусым 
къэчъэжьыгъэх.

--- Page 408 ---

Мэфэ хьылъэ чъыIэр зынэгу кIэкIыгъэ кадет кIэлитIур 
унэм ифэжьхи, зэгъолъыжьхэм, Хъан-Джэрые къыIуагъ:
- Сенат пчэгум раукIыхьагъэхэми Нева мылым чIырагъэхьагъэхэми, Игнат, о сшIэрэп, сэ ащ фэдизэу сыгу 
афэузырэп.
Игнат зи къыIожьыгъэп.
- Адэ, Игнат, зыуудэгугъи,- Хъан-Джэрые фэщыIагъэп,- очъыя?
- Сычъыерэп... Фэхыгъэмэ жъалымагъэкIэ уатемыгущыIэмэ нахьышIу, Хъан-Джэрый. Гунахь ар...
- Зэхэпхыгъэба Бобровым икуп зыфэягъэр! - ХъанДжэрые шъхьантэм шъхьэр къытырипхъоти, къэтIысыгъ.- 
Ежьхэр жъалымхэп ара!.. Тэ тичIыгухэр ттырахынышъ, 
чIыгунчъэ мэкъу-мэщышIэмэ аратыщт, шъхьэфит ашIыжьыщтых ара?! Сыд, Игнатк, узыфэщхырэр?
- Тэ тиунагъокIэ ттырахын чIыгу тиIэпышъ ары... ДысэтынитIу ныIэп длэжьырэр...
- АщкIэ сыд къапIо пшIоигъор?
- Зытетыр къэсэIо нахь, зыми гухьагужъыгъэ фысиIэп. 
Зыгорэм ичIыгуи, тятэ иIуагъэу, тенэцIырэп. НэмыкIэу 
уеплъын хъумэ, къэзэкъмэ зэраIоу, хэгъэгум ичIыгу зичIыгур тэры.
- Пачъыхьэм зэрэфэмыягъэхэр? - Хъан-Джэрые 
уцущтыгъэп.- Пачъыхьагъур тырадзын зэряхьисапыгъэр?.. 
УшъыякIо афэхъугъэ Милорадовичыр аукIыгъи!..
- АщкIэ сыуигъус, къыбдесэгъаштэ. Пачъыхьэ уимыIэу 
сыдэущтэу ухэгъэгущта?
- Адэ ары, Игнат. Пачъыхьэ зимыIэр хэгъэгоп...- 
Адыгэмэ пачъыхьэ зэрямыIэр ыгу къэкIыжьи, укIытэжьыгъэу Хъан-Джэрые ыIуагъ: - Типачъыхьэ тызэрэфэшъыпкъэн фаер непэ къызгурыIуагъ...- Адыгэ шъолъырымкIэ 
гукIэ зидзыжьэу, хэхьапщыкIыгъ, етIанэ шъэогъум зэхыригъэхэу ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ: - Тибынмэ зэхахмэ, 
къэгумэкIыщтых, неущ блэмыкIэу макъэ язгъэIун.
IV
Адыгэ шъолъырымрэ Пшызэ къэзэкъ лъэныкъомрэ 
азфагу дэлъыгъэ мамырыр, бгъуитIумкIи гумэкIыгъуагъэ 
нахь мышIэми, джырэкIэ зыми ыукъощтыгъэп. ТыдэкIи ар 

--- Page 409 ---

зэщызгъэкъон ушъхьагъу зэкIагъэми, урысыем ипачъыхьэкIэ Апэрэ Николай пэублэ лъэбэкъу Санкт-Петербург 
и Сенат пчэгу щызэрихьагъэм, ащ къыкIэлъыкIощтым 
хэгъэ гум щызэтыриIажэщтыгъэхэри мэкIагъэп.
Зэмыжагъэхэ зэбэн-зэрэукIэу Урысые кIоцIым къихъухьагъэр зигопагъэмэ Осмэн Тыркуер зэу ащыщыгъ. Ащи 
изэкъуагъэп, Кавказ къушъхьэкIыб хэгъэгухэм, Каспие 
хым защызгъэпытэрэ Урысыем пэшIуекIорэ Iофыгъохэр 
инджылызым, ащ игъусэ хэгъэгухэм зэрахьэщтыгъэ. 
1812-1813-рэ илъэсхэм, Наполеон Урысыем къытеоным 
ыпэкIи, къезао зэхъуми Персиемрэ Тыркуемрэ чэзыу-чэзыоу урысыдзэр зэратекIогъагъэр джы къызнэсыгъэм 
ахэр езэгъыщтыгъэхэп, ежьхэм зэраIощтыгъэу, "къаушъхьакIугъэ хэгъэгуитIур" урысмэ зэрафагъэблыщтым, 
зэрэрагъэзэощтым нэмыкIрэ Iоф яIагъэп.
Урысыеми, ащ пачъыхьакIэ фэхъугъэми аIэ зэтелъэу 
щысыгъэхэп. Кавказым икъокIыпIэ лъэныкъо къыщытэджрэ 
Iофыгъо зэфэшъхьафхэм Темыр Кавказыр зэряпхыгъэр, 
ащ мэхьанэу иIэр къагурыIощтыгъэ. ЛIэ шIэгъу плIанэкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ, фаеу къагохьэгъэгъэ Грузием икъэухъумэн, а лъэныкъом зыщигъэпытэным, зыщигъэгупсэфыным 
пае джырэкIэ имыегъэ Темыр Кавказыр ианахь пэрыохъу мэ ащыщыгъ. Дон псыхъо къызэрикIэу апэ зэутэкIынэу 
къыпэуцужьынэу иIагъэр зыщымыгъозэ Адыгэ шъолъырэу 
хы ШIуцIэм къыщежьэу Щэщэн-Да гъыстаным ичIыгу гъунапкъэмэ яолIэжьыщтыгъэр ары.
Темыр хэгъэгум къыщыхъугъэ пачъыхьэ зэблъэхъум, 
ащ иапэрэ лъыгъэчъэ лъэбэкъу гъэрекIо адыгэмэ Iоф 
хадзэгъэгъэ Хьасан-пашэм ышъхьэ къырагъэIэтыжьыгъ, 
Кавказым икъокIыпIэ лъэныкъокIэ мыгъэ, 1826-рэ илъэсым, 
къыщежьэгъэ урыс-перс заом ыIощтымкIи ышIэщтымкIи 
IэубытыпIэ къыритыгъ, зилIыкIо Тыркуем къыфишIыгъэ 
унэшъо шъэфым рыгъуазэзэ, итхьагъэпцIыгъэрэ исакъыныгъэрэ къызэрихьэу, адыгэ-къэзэкъ мамыр зэфыщытыкIэр зэриукъощт шIыкIэм ыуж ихьагъ.
ЦIыфым игухэкI-гукъао илъэс-илъэситIу тешIэкIэ, 
гъэмэфэ пкIантIэр зэзыкIыхырэ Хьасан-пашэм ыIуагъ, 
щыгъупшэрэп. УIагъэр хъужьыгъэ пэтзэ, загъорэ къыхэузыкIы. ЗилI фэхыгъэ шъузабэхэр, зятэ зимыIэжь сабыйхэр 
къэнагъэх. Ахэмэ янепи, янеущи зэфэдэ, ушъхьагъу горэ 

--- Page 410 ---

ягъэгъоти, IэубытыпIэ горэ яти, зыуи арэп зэрэбгъэбырсырыщтхэр.
Хьасан-пашэм ынэгу шъошIо шэплъым, нэтIэ къэб 
къипшым ыIэгушъо шынэхэр аригъэчъагъэх, бгъэц шIуцIэр 
къыздэщырэ джэнабгъэм изы чыIунэ джыри зэрихыгъ, 
жьы фэбэ макIэр зыкIэджэгукIырэ чъыг чIэгъым зычIэсыр 
бэшIагъэти, джыри зэ хым хахьэ шIоигъуагъ шъхьакIэ, 
тыгъэнэстырым кIигъэгъожьыгъ. Бзылъфыгъэ жьыф 
къолэнэу зытеукIытыхьажьырэмкIэ жьы зыфеожьы ыIозэ, 
игупшысэмэ джыри зыкъыжэхатэкъожьыгъ,- зынэмысрэ 
къыгъанэрэп, Истамбули щыIагъ. Тырку султIаным къыриIогъагъэхэр, хэо-хапкIэр къябэкIэу, ыгу къэкIыжьыгъ. 
Шъэралми, ыбгъэгупэ кIэлъыгъэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэхэр 
шIузэхэкIокIэжьыгъэхэу, заулэрэ къисыгъ. ШъузиплIэу 
иIэмэ ащыщэу апэрэмрэ ятIонэрэмрэ IэшIугъакIэ захимылъэгъожьыщтыгъэр бэшIагъэми, адыгэ бзылъфыгъэхэр 
ынэгу къыкIэуцуагъэх, псынкIэуи ахэмэ ачIыпIэ гъэрекIопагъэ дышъэ сомищкIэ Бамбэт къыфихьыгъэгъэ адыгэ 
бзылъфыгъэр инэплъэгъу къыхэтэджыкIыгъ, тхъагъоу 
хигъэхьапщыкIыгъ. Джащ нахь ыгъэразэу иилъэс шъэныкъорэ тфырэм бзылъфыгъэмэ къахэфагъэп... НыбжьыкIэ 
дэдагъ, мазэм ехъурэ зынигъэсыгъэп, етIанэ еIэсэкIмэ 
дышъэр тыритакъозэ, чэщ кIыхьэ горэм ыIэ къыригъэхьагъ. 
Зипхъумэ ыуж къафымэ ыIомэ, цIыф тыримыгъаплъэзэ, 
илъэсныкъо Анапэ пытапIэм зыщеIыгъ уж, апэрэ шъузым 
фаригъэщэгъагъ. ИлъэситIу зытешIэм Истамбул къыраригъэщыжьыгъ.
- Модэ! - Хьасан-пашэр ыIэгушъо пщэрымэ атеуагъ, 
иухъумакIомэ яз къыIухьагъ,- сиунэIутмэ анахьыкIэр моу 
къысфащ, зэрэсикIасэу зыкъежъугъэфап...- ЕтIанэ ыIофтагъэм зэхыримыгъэхэу, игуапэу щхыпцIыгъэ: - Сынэгу 
жьы кIэзгъэун...
Дэнэ джэнэ пIуакIэм бгъэ хъурэе пытэ цIыкIухэр къыхэпыджыкIхэу, ныбыджри къыхэщэу, нахь лъэхъчаIом дэжьи 
ущызэбгырыплъэу пшъэшъэ ныбжьыкIэ дахэр Хьасан-пашэм 
ыпашъхьэ къыращагъ, Iофы зыримыгъэшIы фэдэу IэплъэкI 
фыжьыбзэкIэ ынатIэ теIэбэжьзэ, еупчIыгъ:
- Фабэ опа, Хъаный?
- Фабэ, титыгъэ нэф.
- Сыд етIанэ фабэмэ, сидах?.. Сыгу зыгъэшIун зэхэсэбгъэхрэп.
Хъаные къыфадзыгъэ гущыIэмэ ясэжьыгъагъэми, гур 
къагъэтхытхызэ риIожьыгъ:

--- Page 411 ---

- Сэ гуфэбэныгъэу къыпфысиIэр, зиусхьан, тыгъэм 
нахьи нахь фаб.
- Сыбгъэрэзагъ, Хъаный, сыбгъэрэзагъ,- Хьасан-пашэм зэригуапэр ымакъи ышъуи къахэщыгъ,- джары 
убзылъфыгъэ зыхъукIэ, хъулъфыгъэр зэрэбгъэрэзэн 
фаер, сызэрэомыжагъэу ренэу укъысфычIэкIы, сыгуи 
къэоIэты, сигъашIи хэогъахъо...- УхъумакIор зелъэгъум, 
къызбгырыугъ: - О сыд, Iиман зимыI, узыфыщытыр!.. 
ТанэIу икI!.. Уигъусэхэри ары!
Къэрэгъулэ-ухъумакIохэр зыIокIошъыжьхэм, Хьасан-пашэр мэкъэ шъабэкIэ джыри къэупчIагъ:
- СIуагъэм джы сыд къепIуалIэрэр, сидах!
- Хъулъфыгъэрэ бзылъфыгъэрэ яшъэф, титыгъэ нэф, 
нэмыкIым ищыкIагъэп.
- Мыщ фэдэ IокIэ шъабэхэр хэт уигъэшIагъ, сидах? - 
ШъорышIыгъэ нэгушIуагъэр къышIутекIоу еупчIыгъ.
- ЗэкIэ къыздикIырэр уадэжь, титыгъэ нэф.
Хъулъфыгъэр зэрэбгъэпцIэщтыр зыуи арэп, Хьасан-пашэм ыгу ушкъоймэ, ынэгушъхьэмэ къахихзэ ыIуагъ. 
Еплъ мыщ нахь мыхъурэм къысишIэрэр, анахь лIы пытэри 
зыдэщысым щызэхигъэфэщт, анахьышIу плъэгъури пщигъэгъупшэщт. Бзылъфыгъэ лъэпкъыр зэкIэ зэфэдэ, чэтыу 
шхъухьашI, зыкъыпщахъомэ, къыоIэсэкIымэ, къыоIушъашъэзэ делэ уашIы, Iордэгъазэ охъу... Мы мыгъо цIыкIур 
титырку султIан ишъэралэ зэгорэм изгъэкIошъэгъагъэмэ, 
ишъуз кIасэу щыIакIэ къытэзымытрэр зэ нэмыIэми щи гъэгъупшэщтыгъ... Ары шъхьакIэ, сэры? Мыщ фэдэ гужьыдэгъэкI, сызыщыфаем сигъатхъэу, сэ тыдэ къисхыжьыщт?.. 
Алахьэм егъатхъ Бамбэт, сигъэтхъагъ. СултIаным уестын 
пакIо, паIо зыщыгъ къыптезгъэплъэнэп...
- Арэу оIомэ, сидах,- Хьасан-пашэм хъопсэ Iупсыр 
ыдырызэ, ыIуагъ,- уибгырыпх къэтIати, уидэнэ джанэ 
зэгогъэз.
Ыпашъхьэ ис лIы пщэр ныбэшъум дэджэгузэ, Хъаные 
мыгузажъоу дэнэ бгырыпх псыгъор етIатэ, джанэри 
зэгокIызэ, бзылъфыгъэ пкъы пцIанэр къыдэщэу регъажьэ.
- Умыгузажъу... Джанэр къызэгопщыщэнэу ищыкIагъэп... Ары, сидах, ары... ПкIышъо фыжьы, дахэ, сыогъатхъэ... Сыгу жьы дэогъэкIы... Ежь-ежьырэу уиджанэ 
къызэгозыщт... Сызэрэбгъатхъэрэм... Сыгу зэрэбгъэушъэбырэм... Сишъхьэзэкъуагъэ зэрэсщыбгъэгъупшэрэм 
ихьатыркIэ къыпфэсымышIэн щыIэп. Ы-ы-хьы... Джы 
зытIэкIи, псым хахь, сэри сыкъыхэхьащт...

--- Page 412 ---

- УкъыскIэлъымыплъ...- Хъаные джанэр зызыщегъэзым, рагъэшIагъэр шIошъхьакIоу къыIуагъ.
- А зыр сфэшIэнэп, сидах, семыгъэз... Сэ сигушIуагъомэ ари ащыщ...- Бзылъфыгъэ пцIанэм нэцIабгэкIэ 
кIэлъыплъагъ, кIэлъиIожьыгъ: - Псым сыкъыхахьэ хъумэ, 
ори укъысэмыплъ, сикIасэп...
"Сыд сэмыгъэлъэгъугъэу о пхэлъыр, нэпэнчъэжъ!" - 
Хъаные гум къикуукIыгъ, ушъуашъозэ къыкIэлъыкIорэм 
пымылъэу псым хэхьагъ, дунаири, хыри фэбагъэми, 
хэхьапщыкIзэ ыкIыбкIэ къесылIэгъэ пкъышхор чъыIэ чъыIэу 
зэхишIагъ.
Ардэдэм Хъаные къэкууагъ:
- Хэт мо къытэплъырэр!..
Хы нэпкъ мылъагэм, апэгъунэгъубзэу, аIори зэхихэу, 
ашIэри ылъэгъоу, Бамбэт тетыгъ.
- Эй, Iиман зимыI, сыд емыкIу пшIэрэр? - Зэмыжагъэм 
къыкIигъащтэу Хьасан-пашэр къызэхэулэнлагъ, кIэрахъо 
IэкIэлъыгъэмэ, ыукIынэу ныкъуашIэр IэкIэзыутыгъэм 
фэгубжыгъ,- зысэмыгъэлъэгъоу IукI!
"Сэ сызэрэбылымыжьыр армэ..." - Бамбэт хафэу 
щхыпцIыгъэ, ышъхьэ риуфэхи, ежьэжьыгъ.
- Къэгъаз! - Хьасан-пашэр, Хъаные хым дыхэсыгъэми 
щыгъупшэжьыгъэу, Бамбэт зыдэщытым къесылIагъ.- 
УсищыкIагъ, модэ тищыгъынхэр къытфахь.
Хьасан-пашэм джэнэ быхъур ыплIэIу зыредзэжьым, 
нэпкъым къыIукIыжьзэ, хым къыхинэгъэ Хъаные фызэриIокIыгъ:
- Унэм кIожь.
Дэшхо чъыг жьаум зычIэгупсэфэжьым, Iофы зыригъэшIэу Хьасан-пашэр къэупчIагъ:
- Сыдэущтэу укъытшъхьащыхьанэу хъугъа?
- Сишъэф лъагъомэ уакъыкIэмыупчI,- Бамбэт ынэгу 
куапсэ щхыпцI нэшхъэй макIэр рычъагъ,- ашъхьэ къыпфисхынэп. Къэрэгъулишъэ къыспэбгъэуцугъэми уипытапIэ сыкъызэрэдэфэщтым ущыгъуаз, ащ тытэмыгъэгущыI. 
Укъызэрэзгъотыгъэри зи арэп - шъуигущыIэ макъэ сыкъышъуищэлIагъ. Хъулъфыгъэрэ бзылъфыгъэрэ амышIэрэ, 
сэры нахь насыпынчъэу къагъэнагъэр, слъэгъугъэп... Хыр 
зэрэшъуипIагъэр умыIощтмэ, сэркIэ а Iофым гъэшIэгъон 
хэлъыжьэп...

--- Page 413 ---

- Ары, Бамбэт, къызгурэIо къыуашIагъэр, ау етIани 
тигунахь къэмыхьыгъэмэ нахьышIугъ... Сэ сиухъумакIомэ 
шъусшъхьащыкI ясIуагъ нахь, унэм зырашIыхьажьынэу 
сIуагъэп,- Хьасан-пашэм щхы фэдэ зишIыгъ,- ар зэхэзыфыни мы пытапIэм къыдэкIын... Ахэр Iофэп, мыдэ, къэбармэ тахэгъэдаIу, бэшIагъэ умакъэ къызымыIужьыщтыгъэр. Тыдырабгъу ущыIагъ, сыд уидунэе тетыкIагъ? Къэбэртаеба уздэщыIагъэр? Сыд аIорэр ахэмэ?
Мы шэныбэжъыр зыщымыгъуазэ горэ адыгэ шъолъырым къитаджэрэпщтын, Бамбэт гукIэ ыIуагъ, сыздэщыIагъэми къихъухьэрэми егъапэ. Ифедэшъ ары нахь, тэ 
ыIэбжъэнакIэ тфигъэузыщтэп, тагъэзао, тагъэбанэ, ежьхэм аIэгушъо зэщахъо. Джы мары, адыгэ пшъэшъэжъыемэ 
уадэджэгушъ хым ухэс, уигунахь къэсхьыгъэу оIо... О 
пфэшъошэ шъыпкъэр сэшIэ - зэ дэпыджэгъу закъу ныIэп 
ищыкIагъэр, джащыгъум тызэфэдэ тыхъущт... Ау сыд пае 
усищыкIагъэу ар къыосшIэн, ащи тыкIэхьажьын.
- УкъызкIэупчIэрэм икъэбар, олахьэ, Хьасан-пашэ, 
къызэрэосIощтри сымышIэ.- Бамбэт игупшысэ гумэкIмэ 
къахэужьыгъ: - Къэбэртаий щыбырсыр, урысые-перс 
заом, нахь зэрапэблагъэр арыщтын егъэгумэкIых.
- Тэри ар тпэчыжьэп. Мыщ нэс тызэрэщыIэ пэтзэ, 
илыгъуами къыткIэо. А лъэныкъом урысмэ яIоф къыщикIмэ, 
тэри къыднэсыщтых.
- Хэта "тэри" зыфапIорэр? - Бамбэт къэупчIагъ.- 
Шъора тэра?
- Аущтэу зытIорэм, хьакIэ, джаурмэ тызэкъуаутыщт. 
Ащ фэдэ гупшысэ пшъхьэ къимыгъахь.
- Адыгэхэмрэ тыркухэмрэ тызэкъотэу оIошъ ара? - 
Бамбэт иадыгэгу уцурэп.
- Адэ, Бамбэт, адэ, хьакIэ, тызэкъот! Зы дин тызэдитба, 
Алахьыр къытшъхьащытба, тиIо-тишIи зэхэлъба...
- Быслъымэн динымкIи АлахьыфомкIи къыбдесэгъаштэ,- Хьасан-пашэм къыпчъырэр Бамбэт къызэпиутыгъ,- 
ау "тиIо-тишIэ-тизэкъотхэр" абдзэхэ кIэлэ къежьэгъакIэ 
горэм зэриIоу, читапым уеджагъэкIи зэхэфыгъуай.
- Тэзэ Адыга зигугъу къэпшIырэр?.. ЦIыфы хъущтэп 
ар, пыщэгъу умышIы. Адыгэ щэхъу зымышIэрэм уеунэхъулIэщт... Мыдэ,- унэ лъэныкъомкIэ джагъэ,- щэджэгъуашхэр къэшъухь, тихьакIи гъогу къызэрэтекIыгъ,- 

--- Page 414 ---

зэпыщыситIумэ азыфагу зэпыугъо къыздафэм, Хьасан-пашэм ыIуагъ: - Iофынчъэ-дэлъынчъэу садэжь укъэкIуагъэпщтын, узгъэгумэкIрэм ышъхьэ къих.
- Дунаир узыгъэгумэкIын закI. Ау шъо, хэгъэгу 
цIыфхэр, шъузгъэгумэкIрэ лъэгапIэмэ садэплъыеу-сыкъяплъыхэу сшъхьэ згъэунэзэжьын слъэкIыщтэп. Сэ зыуж 
ситыр сшъхьэ иIоф. Илъэсрэ ныкъорэ хъугъэшъ, СултIанмэ 
яныо къысаригъэхыгъэ шъхьакIом сыщигъэIэжьрэп...
- КъызгурэIо, Бамбэт. Ау сыдэущтэу ащкIэ сэ псэбэб 
сыкъыпфэхъун?
- СызэрэзэхэпшIыкIри сфекъу. ПэшъукъкIэ еджэхэу, 
Къэгъэзэжь ыцIэу, къэошIэжьмэ, гъусэ ныбжьыкIэ горэ 
сиIагъ...
- КъэсымышIэжьы мэхъуа?..- Платыкужъыер зышъхьашъо теубгъогъэ Хьасан-пашэм шъхьэ онтэгъур къыпхъотагъ.- Сыд къехъулIагъ, щыIэжьба?
- Мазэм къехъугъэу сылъэхъу, дунаим тэзгъуатэрэп.
- Ара, адэ сэ къэбар гомыIу горэ къысэпхьылIагъ 
сшIошIыгъ. Армэ умыгумэкI, непэ-неущэу сэри ащ сежэ. 
КIэлэ джыгыт, псэемыблэжь. О зыми пшъхьэ емыгъэгъэузыжьынэу уипыймэ дунаим утырашIыхьагъ шъхьакIэ, 
уизакъоп, тэри ахэр типыих. Ащ дунаим щилъэгъурэр 
шIомакI, щигъотрэр шIонасып. Къэгъэзэжь ыIэбжъэнакIэ 
джа зигугъу къысфэпшIыгъэ абдзэхэ Тазэр ыуасэп. Тазэр 
ныбджэгъу-шъэогъу пфэхъугъэу угу хэсэгъэкIми сшIэрэп, 
Бамбэт?
- Олахьэ ПэшъукъкIэ къэпIуагъэр, хьалэмэтым...- 
Бамбэт щхыпцIыгъэ, етIанэ кIэгупшысыхьажь ышIыгъэ 
фэдэу къыпигъэхъожьыгъ: - Тазэр ныбджэгъу-пыщэгъу 
сэ сыдым къысфишIын... Ащ игупшысэгъу-дэогъухэр 
нэмыкIых - Шъэуай, Умар, Пщымаф... Ау ПэшъукъкIэ 
сызхэбгъэдэIуагъэр шъыпкъэмэ, ощ нэмыкI къысиIогъагъэмэ сшIошъ хъуныеп, олахьэ хьалэмэтым къыщымыуцу...
- Зытемыт сырыгущыIэрэп, игупшысэ-гулъытэхэр 
иных, илIыгъэкIэ укъэупчIэмэ, уизакъоу утыгум укъизынэщтмэ афэдэп, джа зигугъу къысфэпшIыгъэмэ ябгъэпшэнэуи 
уемыжь...- ТIэкIу тыригъашIи, Хьасан-пашэм игуапэу 
къыухыжьыгъ: - Сэ ащ мы илъэсрэ ныкъорэм Iоф дэсымышIагъэу зыми ыIонэп.

--- Page 415 ---

- Сигуапэ, Хьасан-пашэ, сигуапэ синыбджэгъу ныбжьыкIэ акъыл къебгъэгъотыгъэмэ... Сэ ащ хэслъхьагъэ 
гори къыхэнагъ.
- Адэ о хэплъхьагъэ гори сэ хэслъхьагъэ гори ащ 
хэлъын! - Хьасан-пашэр жьы зыфеожьзэ, нэ тхьагъэпцIышъохэмкIэ щхыпцIыгъэ, Iофы зыримыгъэшI фэдэу 
джыри къеупчIыгъ: - Пэшъукъ узэрэлъыхъурэм изакъопщтын садэжь укъызыфыкъокIыгъэр? КъаIо, земыгъэукIыхь.
- Къытэбгъэфагъ,- Бамбэт щхыпцIыгъэ,- ау ащи 
султIанмэ яныо къысаригъэшIагъэми язакъоп, къэзэкъхэмкIэ тызэрэбэлэрэгъыгъэм сегъапэ. Икъунба! Сэ ситхьамыкIагъуи а лъэныкъомкIэ къикIыгъ. Ори Пшызэ Iушъо 
укъызэрэщаушъхьакIугъагъэр сынэгу кIэт... Пачъыхьэ 
зэблэхъуи яIагъ, тырагъэхьэгъакIэми ыгу къытфилъыр 
зэдгъэшIэным игъо хъугъэ. Тигъунэгъу къэзэкъыдзэм 
щыщхэр перс заом ащэщтых... Мыхэр зигупшысэхэр, 
Хьасан-пашэ, сизакъоу къызшIомыгъэшI, ыгъэгумэкIрэр 
бэ. ЕтIани СултIанмэ якъэзэкъ Хъан-Джэрые перс заом 
кIозэ, ядэжь къызэрэдэхьажьыгъэми ущымыгъуазэкIэ 
сенэгуе? КъэкIорэ бэрэскэшхом шапсыгъэ хэсэшхо зэхащэ 
аIуагъ.
- СызэрэпхаплъэрэмкIэ, хьакIэ, бэмэ уагъэгумэкIы...- 
Хьасан-пашэм зэхихыгъэр зэкIэ игопагъэми, Iофы зыримыгъэшIы фэдэу къыIуагъ: - БлэкIыгъэ илъэситIум ощ 
фэдэхэр шапсыгъэмэ зэрящыкIэгъагъэр къызгурыIуагъ.
- Сэщ нахь лIыIохэри Шапсыгъэ исых, Хьасан-пашэ...
- Имысхэу сIорэп, ау ахэмэ уазэрэщыщыр къыосэIо. 
Къыуапэсрэ лIыгъэр ор-орэу зытемыдзыжь. Икъун уилIыгъэ емыпэсыгъэу лIыгъэнчъэ нэкъикIмэ акIыб узэрэдагъэтыгъэр. ПшIэщтымкIэ укъызэмыплъэкI, Бамбэт. Орырэ 
сэрырэ тызызэрэшIэрэр непэп, уакIыб къыдэуцощтхэри, 
уигугъу дэгъукIэ зышIыщтхэри сэ къыпфэзгъотыщтых. 
Ары, ары, уемыгупшыс, угу къихьэгъэ тIэкIу-шъо кIухэри 
къысшIомыушъэфых, уищыкIэгъэщт ахъщи къыпIэкIэзгъэхьащт. Узэмыжагъэ горэ къыосIощтышъ, сыкъызэхэпшIыкIынэу сыфай. СэшIэ, джыдэдэм игугъу 
къысфэпшIыгъ, цIыфым ишъхьакIо зэрэщыгъупшэгъуаер. 
Зы нэбгырэ ишъхьакIо нахьи нэбгырэ мин пчъагъэмэ, адыгэ 
лъэпкъым ишъхьакIо тызыщигъэгумэкIрэ лъэхъан тыхэт. 
СултIан Хъан-Джэрыий икъэбар сыщыгъуаз, СултIанмэ 

--- Page 416 ---

яныуи, Шъэуаий аIори ашIэри къысэнэсы, ау ахэрэп джырэкIэ Iофыр, адыгэ-къэзэкъ зэфыщытыкIэр заукъокIэ, 
зэхэоха оркIэ шъэф зэрэсимыIэр, джа шъхьакIо къыозыхыгъэхэри плъэгъун зыдырамыгъэхьыхэкIэ. Сэр-сэрэу 
уадэжь сыкъэ мыкIогъагъэмэ, джы нэс тэ ущыIагъ къысэпIонкIи мэхъу, ау Iофыр аущтэу зэрэщымытри къыосэIо - 
мыгъатхэ щегъэжьагъэу къыплъысэгъэхъух. Къэгъэзэжь 
уеупчIми, къыуиIон... Джа шапсыгъэ хасэу бэрэскэшхо 
мафэм щыIэщтым, дэгъоу укъырихьылIэжьыгъ, хэлажь. 
СыздэгущыIагъэхэр ахэтыщтхэшъ, бэмэ къыбдырагъэштэщт. ШъуIорэм фэмыещтхэри къахэкIыщтых, ау шъукъызэкIэмыкIу. Урысые пачъыхьакIэм иапэрэ Iофы гъохэмкIэ 
зыкъигъэлъэгъуагъ, Петербург щигъэчъэгъэ лъыр фимыкъоу перс заор ригъэжьагъ. Ар зичыжьагъэм щызаорэм 
адыгэхэр зэрэзыIэкIилъхьащтым щэч хэлъы жьэп. Шъуиадыгэ лIыгъэ зыфэдэр урыс пачъыхьакIэм зешъумыгъэлъэгъукIэ, гу къышъутыришIыхьапэщт. Непэ фэдэ тIэсхъапIэ, къэзэкъыдзэм къызыщеIэгъэхэ уахътэм, бэшIагъэ 
зышъуимыIагъэр.
Зы гущыIэкIэ къыIощтым сыдэу бэрэ пылъыгъа, Бамбэт шъхьэр ыгъэсысэу даIощтыгъэми, гукIэ щхыпцIыгъэ. 
Нахьыпэм мыщ фэдагъэп, сыд къехъулIагъэр? Урыс пачъыхьакIэм къыгъэщтагъэхэкIэ енэгуягъо. Мыхэр хэгъэгушхо 
мэхъух, тэ тызщымыгъуазэми щыгъуазэхэу къычIэкIын. 
Ау, Тыгъужъыкъо Къызбэч иIуагъэу, ежьхэм яшъхьэфит 
тэ тишъхьэфит епхыгъэп. Ащ нахьи нахьышIугъ джа зи гугъу 
къэпшIыгъэ ахъщэр Iэрылъхьэ къэпшIыгъагъэмэ...
- КъызгурэIо, Хьасан-пашэ, къызгурэIо къапIо пшIоигъор. Ау къыкIэмыкIмэ гъаблэ зэраIоу, дышъэ сомэ 
зытIущ горэ къысэптыгъэмэ, мызыгъэгум сиIофхэр хъатэп. 
Тыркуеми зыфаер фэтэшIэба...
- Шъо шъуиIоф нахь, тыркуер мыщ сыдкIэ къыхахьэра?..- Хьасан-пашэр къэупчIагъ шъхьакIэ, мыщ 
къыдзырэр ыIозэ, кIилъэшъужьыгъ: - Адэ Тыркуем ифедэ 
горэ, сыушъэфрэп, адыгэ шъолъырымкIэ щымыIагъэмэ, 
тэри Анапэ тыдэсыныеп, Урысыеми шъуалъэныкъокIэ 
зыкъигъэзэныгъэп. Мары, джы персым езао, лъыр щегъачъэ.
- Ахэмэ, Хьасан-пашэ, сыдкIэ сиIоф ахэлъ?! - Бамбэт 
ыцэ гъожьышэхэр къыIупсхэу, нэгу копсэ фэкIыхьашъом 

--- Page 417 ---

щхыпцI жъалымыр рычъагъ, етIанэ мэкъэ шъэбэ теубытагъэкIэ къыIуагъ: - ЗыцIэ къесIогъэ ахъщэр къытелъхьи, 
къэпIуагъэр сэркIэ зэрэкъабылыщтым уемыхъырэхъышэжь.
- Дышъэ сомищым ызыныкъо къыостын.
- Тыркуем ащ нахьрэ зэшIокI имыIэмэ, сезэгъы.
Хьасан-пашэм иджэхэшъотет бзылъфыгъэ горэм Iанэр 
къыхьыгъэти, еупчIыгъ:
- Хъаные тэ щыI?
- Ар уадэжькIэ къызэрэкIогъагъ, титыгъэ нэф.
- Ы-ы! - Хьасан-пашэр къыкIэщтагъ.- Сыд джы нэс 
хым зыфыхэсыр? Лъэтемытэу къыхэщыжь.
Джэхэшъотет бзылъфыгъэр IукIыгъэ къодыеу, икуо 
макъэ хы нэпкъым зыкъыщипхъотагъ.
Бамбэтрэ Хьасан-пашэмрэ къызыщылъэтыгъэх. Нэпкъым зытелъадэхэм, хыор уалъэмэ бзылъфыгъэ пцIанэр 
ныджым къыIуадзэмэ Iуадзыжьэу алъэгъугъ.
- Е-е, бетэмал, сыд къыохъулIи!..- Хьасан-пашэм 
ымакъэ къыщитхъагъ.
Бзылъфыгъэ цIыкIум ишъхьакIо фэщэчыгъэпщтын, 
бэмышIэу зэрилъэгъугъэхэр ынэгу къыкIэтэджэжьэу, 
Бамбэти гукIэ ыIуагъ, тIэкIу тешIагъэу пигъэхъожьыгъ: 
мыщ зэришIэжьыгъэм сэ зэгорэм сфекугъэп...
V
Пшъэдэ бэдзэрым ылъакъо щегъэжьагъэу ышъхьэ 
нэсыжьэу Бамбэт зыщифэпагъ. Шыри тырку дышъэ сомэм 
хиныгъэп, онэ IапIэкIэ ешIушIагъ. Бэдзэрым къыхэкIыжьи 
тхышъхьэ гъогум къызытефэжьым, илъыгъо зытIу-зыщкIэ 
ионэшъхьантэ ыуплъэкIугъ. 
Джары тыркумэ уазэрэдэзекIон фаер, Бамбэт гукIэ 
щхыпцIыгъэ. Тэри зэгорэм тэрэгъэделэх... Адрэ къыгъэнэгъэ дышъэ сомэрэ ныкъорэр къерэмыштэжь фаеми, 
сищыкIагъэр бэдзэрым щызэзгъэгъотыгъ. Ау хэсэ пашъхьэм сиуцомэ, къэзэкъмэ ясIолIэщтым пае укъэзгъэнэна, 
армырми зыгорэм ипэIо къогъу сыкъоплъэу сыщытыныеп, 
сиIуи сишIи ахэслъхьани... Сыд пIуи, укуапс аIони къыскIэнэкIэнхэуи? ЦIэ зыфамышIрэ макъэ зыфамыгъэIурэ 
щыIэжьа сIозэ псэлъыхъо зыдасщэхэмэ? Бэслъыные-къэбэртэе хьаджрэтхэм сазыхэтым, зыми гуцафэ къысфишIыгъэп, ащ фэдэ чIыпIи изгъэфагъэхэп. Зызэрябгъэлъэгъу 
узэращыхъущтыр... ГъэшIэгъона мыщ сикъэбар щыIугъэмэ... Ар зыгъэIугъэми елъытыгъ, СултIанхэр уипыи 
хъумэ, Iэджи пфагъэIущт. Хьадж-Къэсэижъыр IадэмкIэ 
къызысхэIабэм, хэта, Къаймэт нэмыкIэу, шыхьатыгъэр? 
Дэгъоу сшIагъэ шъхьэкIо плъыр-стырым сыхэтэу а IаежъитIур зэрэIуесымыгъэхыгъагъэр, цIыфмэ гуцафэ къызфязгъэшIыщтгъэ. Сыд сшъхьэ зыфыIусхыжьыгъагъэр? Шъэуае 
сауж итыгъэти ары. Джы нэпэтехыгъэ зэрэскъомылъым 
ишыхьатэу, силIыгъэ къысигъэгъэзэжьыгъ… Бамбэт шым 
елъэдэкъауи, кIэкуукIымэ-кIэшъуикIызэ, иш кIыригъэтхъугъ.
- Алахьу акбар, расулилахь...- Щэджэгъо нэмазыр 
къызэрэсыгъэр къэзыушыхьатрэ азэнаджэм ымакъэ Бамбэт къылъыIэсыгъ.
- Сыд узпэтыр, тхьамэтэ маф,- ыуж къикIыгъэ шыуитIумэ яз къыриIуагъ,- щэджэгъо нэмазкIэ шапсыгъэ хасэр 
рагъэжьэщт, амдэз пIыгъмэ, тауж къихь.
Шыумэ акIэмыхьэ-акIэхьашъоу Бамбэт ауж ихьагъ, 
тIэкIурэ кIуагъэу Абын псыхъокIэ диIонтIэхыгъ, амдэзыштэ 
лIыжъ шъхьэупсыгъакIэ горэм готIысхьагъ, ищазымакIэхэр 
зыщихыгъ, ицые Iашъхьэхэр дищэягъэх, цые пакIэхэри 
бгырыпхым диупкIагъэх.
Къыгосымрэ ежьырырэ амдэз ашти, зафэпэжьынэу 
зырагъажьэм, лIыжъым къыIуагъ:
- СшынахьыкI, мо орзэшъхьэ унэр сэсый. Амдэз ащ 
къыщысштагъ шъхьаем, емынэ зыIухьан жъыгъор тхьамыкIагъу, сымышIахэу сиамдэз сыукъуагъэ. Оры? О чыжьэу 
укъекIыкIэ сенэгуе? Хэтмэ уащыщ, сшынахьыкI?
- Сэ чыжьэу сыкъекIы, нахьыжъ,- лIыжъ гущыIэрые 
горэм сыпэIуфагъэкIэ сэгугъэ Бамбэт ыIуагъ,- Джэнчпсынэ 
сыщыщ, зекIо сыкъекIыжьы.
- Джэнчпсынэ ущыщ пIуагъа? Щырыхъукъо Тыгъужъ 
уричылэгъоу узыкIыримыгъусэмкIэ сыкъыоупчIын сихьисапыгъ, ау зекIо укъекIыжьмэ, къэбгъэтэрэзыжьыгъ. 
Щырыхъукъо Тыгъужь непэрэ хэсашъхьэр зыIыгъыщтмэ 
ащыщ. Ошэсыжьа адэ?! МитIумэ азфагу шы IупIэр пIыгъэу 
укъыздэмыкIоу, уадыгэба, унахьыкIэба... Сыд пцIэр, 
сшынахьыкI?

--- Page 418 ---

- Зэхэпхыгъэмэ,- Бамбэт къыIуагъ,- Шапсыгъэ БамбэткIэ къысэджэх.
- О-уи-и, зэхэсымыхы хъуна!..- ЛIыжъыр къыхэкуукIыгъ.- АI-анасын, сиамдэз сэбгъэукъуагъэ... КIо, 
хъугъэ, псыныбэм джыри тызэрэдэт. Орба, сшынахьыкI, 
СултIанмэ яныо аригъэкупсыгъ зыфаIуагъэр?
- Сэры, пшIошъ мэхъумэ, нахьыжъ.
- СшIошъ хъущтыгъэмэ сыкъыоупчIыныя, Нэщэмыкъо 
бэщ делэ озгъаIощтыгъа? Уикъэбар къызытэнэсым, тыщхыгъагъ нахь, зыми ышIошъ хъугъагъэп.
- Тхьэуегъэпсэу, Бэщ, сыкъэпщэфыжьыгъ. Амдэз 
оштэжьыфэ сыкъыожэн.
- Укъысажэми хъун, укъысэмыжэми, сыгу обгъэнэп. 
Джыдэд, сшынахьыкI, амдэзым сыд езгъэIон.
Джары, амдэз зыштэрэ лIыжъым нэшIукIэ еплъызэ, 
Бамбэт гукIэ ыIуагъ, цIыфымэ унапэ зэрэтырахыщтыри 
зэраукъэбзыжьыщтыри... Сэ делэ-делэу сыхэхьажьи, 
Iугъо зыгъэурэр сибысымэу джы нэс сыхэтыгъ. Ар сэIо 
шъхьакIэ, аущтэу сымышIэгъагъэмэ, Шъэуае дунаим 
сытыригъэтыщтыгъэп. Ярэби, зыгорэкIэ хасэм сыщыпэкIафэмэ?.. Сыда  Шъэуае къэзэкъ Iофхэр фызэхэмыфхэу, 
шапсыгъэ хасэм щишIэщтыр?
- Арэп, Бамбэт,- амдэзыр зештахэм лIыжъыр къызэджэкIыгъ,- модэ нэс тымыкIоу, мы чIыпIэм щэджэгъо 
нэмазыр щытшIымэ хъущтба?
- Сыд пае мыхъущт, Бэщ. Муары, хасэри нэмаз шIыным фежьэ пэт.
- Ащыгъум уицые гъэтIылъ,- лIыжъыри, зыфэсакъыжьзэ, къэтэджыжьыгъ,- тапэчыжьаIоми, тахэт фэдэу 
нэмаз тшIын. Сэ зесыуфэхы хъущтэпышъ, Алахьэм къысфигъэгъун, укъыспымылъ.
- Нэмазыр къыохьылъэкIмэ, нахьыжъ...
- Ихьау, хьау,- зидагъо тещыныхьэрэ лIыжъым Бамбэт къызэпиутыгъ,- а зымкIэ сыхэмыгъэукъу, сигунахьи 
къэмыхь. ПIэм сыхэлъэп, сызыкIэмыIэжьэп зэраIоу, мо 
лIы купмэ нэмаз зашIыкIэ, ауж зыкъизгъэнэнэп, сыщытми, 
сыкъабзэу Алахьэм ыпашъхьэ сихьан.
Нэщэмыкъо Бэщ нэмазыр зеухым, ышъо къытехьажьыгъэу къыIуагъ:

--- Page 419 ---

- Алахьым сыкъызэхишIыкIыгъ, синэмаз сигъэухыгъэ. 
Сэ къысэхъулIэрэр ошIа, сшынахьыкI, щаушхокIи, щау 
цIыкIукIи сэщ нахь пытэ щыIагъэпщтын. Фыгу пIастэми 
натрыф пIастэми лы тIэкIу игъусэу къызысIуфэрэм, сыныбэ 
сырефыжьэ.
- Ахэр умышхымэ хъущтба? - Нэпкъ лъэпсэ уцмэ 
ахэлъыхъухьэрэ Бамбэт къэупчIагъ.
- Ащыгъум сыд сищыIэкIэщт? Гъэщ хэкIым сызэрэтеплъэу сыкъырефыжьэ... Синыуи, унэм къыздисхэми 
ашъхьэ язгъэуджэгъужьыгъ.
- Бэщ, моу къакIо зэ,- къэгъэгъэ фыжь Iужъур зышыгур къыричзэ, Бамбэт къэджагъ,- гукIодыгъо щыIэп. Мы 
уцдыджым ышъхьапи ылъапси зэхэтэу ягъэгъажъуи ешъу, 
уигъэхъужьыщт.
- Мыщ сигъэхъужьынэуи?
- Апэ Алахьэм, етIанэ уцым уигъэхъужьыщт. Мы уцым 
сэри зэгорэм ишIуагъэ къысэкIыгъагъ.
- Алахь зизакъом укъысфихьыгъ, Бамбэт, Iэзэгъу 
къысфэхъумэ, дунаим къыпфэсымышIэн щыIэп. Чэщ-мэфиблэ уишъэогъухэр уигъусэу узгъэшIожьын! Сыд ащ 
нэмыкIэу къыпфасшIэ пшIоигъон, сшынахьыкI, къаIо.
- ИшIуагъэ къыокIыхэмэ ары, Бэщ,- Бамбэт игуапэу 
щхыпцIыгъэ,- некIо, хасэр рагъажьэ.
Сыда мы тыздежьагъэм сыкIокIэ къыщысшIэщтыр, 
ошIэ-дэмышIэу джэнджэшыр Бамбэт ыгу къихьагъ, сызщыгъупшэжьыгъэмэ агу зыкъэзгъэкIыжьэу, сызымышIэхэрэр къыскIэлъыплъэхэу, симышIухэр згъэщхыпцIыхэу, сипыйхэр яIашэмэ алъызгъэIабэхэу... Сыда сэ 
къэзэкъхэри, тыркухэри, адыгэхэри зэрэсищыкIэгъэжьхэр?.. Мы сигъусэми сиш IэдэжькIэ дэсIыгъэу сыда зызкIезгъэудэгурэр? МашIо зыкIэмылъыжь джэныкъом 
пхъэтэкъэжъ пэбгъэукIораекIэ зэкIэблэжьына?.. Сыд 
мохэмэ сахахьэкIэ, зым ыIорэр адырэм риутыжьэу, ахэсшIыхьащтыр? Бэслъыные хьаджрэт заулэми сазыхафэм, 
гупсэфыпIэ ясымылъэгъулIэу КъэрэщаекIэ зызгъэзэгъагъ, 
узщымыщмэ сыдэущтэу уахэзэгъэн, КъэбэртаекIэ сшъхьэ 
зыIусэхыжьым, сащыщ пэтызэ, ахэми сахэзэгъагъэп. 
Къыздэзгъэзэжьыгъэхэри тынчыгъо зыхэсымыгъотагъэмэ 
анахьышIухэп, ашъхьэ унэзагъэу, зыдагъэзэщтыр амышIэу 
дунаим тетых...

--- Page 420 ---

- Зыгорэ къапIо пшIоигъуа, сшынахьыкI? - Бэщ 
къэупчIагъ.
- Ихьау, нахьыжъ.
- Армэ хъун. Уиш бзэ Iумылъми нахь къызгурыIоу, о 
зызэкIоцIыуушъэфагъэу къысшIошIыгъэмэ сшIэрэп. ЦIыфыбэ зыслъэгъукIэ, ащ хэлъ щыIэп, сэри сыгу мэкIоды, 
ау сызегупшысэжькIэ, уизэкъон нахьи унахьыбэмэ нахьышIу 
сэIошъ, сыкIэгушIужьы. Уфаемэ, птхьакIумэ жъажъэмэ, 
типащэмэ нахь тякIотылIэн, хьау пIомэ, сэ джыри сытхьакIумашIу, мыщ дэжь тыкъыщыуцун,-лIыжьым зыфаер къеIо 
нахь, игъусэ шIоигъом пылъэп,- типащэмэ яплъэлъ, лIыгъэ 
нэгух, пкъы пытэх, гугъапIэх.
ХъорэлIыкъо Мэрчанэ утыгум къызехьэм, хасэр быяугъэ.
- Алахьэм ынэшIу къызыщифэн, лIыгъэрэ зэхэшIыкIы рэ, пытагъэрэ зэгурыIоныгъэрэ зинэшэнэнэу непэ тызыщыгугъырэ шапсыгъэ хэсэфор тинахьыжъмэ яIизынкIэ 
къызэIусэхы,- Мэрчанэ ымакъэ гъоумэ апхъуатэ, нахь 
чыжьэ щытмэ алъагъэIэсэу рагъэжьагъ.- Непэ тызтэгущыIэщтыр тишапсыгъэ Iоф. Нахь кIэкIэу къэпIон хъумэ, 
адыгэхэмрэ къэзэкъыхэмрэ язэфыщытыкI. БлэкIыгъэ 
илъэситIум загъорэ бгъуитIумкIи тызэпыджэу къыхэкIыщтыгъэми, мамыр гупсэф дэлъыгъ. ГъэрекIо бжыхьэ 
щегъэжьагъэу тигъунэгъу къэзэкъмэ пачъыхьакIэ яIэ хъугъэ. Къызэрэтэхьэу персым зао ришIылIагъ. Тызщымыщ 
хэгъэгум къихъухьэрэм тытэгущыIэныр къыттафэрэп, ау 
гъунэгъум игухэлъ мышIумэ, зыуи арэп къызэрэонэцIыщтыр, къызэрэттэгуфэщтыр тэIошъ ары. Шапсыгъэ хэсэ 
пащэхэмкIэ мы Iофым еплъыкIэ зэфэшъхьаф зиIэхэри 
къытхэкIыгъэх, ахэми тядэIун, тагъэдэIошъуми теплъын. 
СигущыIэ пэублэ ыуж къэгущыIэщтым хэсэ утыгур 
фызэIусэхы. Ау тихасэмэ зэращытштагъэу, къэмэ дэдзэгъуищ-тфыр къэгущыIэрэм пэпчъ зэрипIалъэр джыри зэ 
ыгу къэсэгъэкIыжьы.
- УпчIэ сиI, тхьамэтэ маф,- хэсэ утыгум пэблагъэ горэ 
къэджагъ.
- КъаIо,- утыгум икIыжьыщтыгъэ ХъорэлIыкъор 
ин-инэу къызэтеуцуагъ.
- О сыошIэ, Мэрчан, ау шапсыгъэ хэсэфом зезгъэшIэн. 
СцIэр Къэгъэзэжь, Мэрчан тхьамэтэ мафэм сыригъунэгъу,- хэсашъхьэм рычъэрэ мэкъэ мышIумэ Пэшъукъ 
апылъыгъэп.- Сэ сиупчIэ зыфэгъэхьыгъэр Тыркуер ары, 
игугъу къэпшIыгъэп. Сыдэу ащ тыфыщытыщт?
- Тырку Iофыр гъэрекIо Анапэ щытыухыгъ. ТиIофи 
ахэлъэп, яIофи къытхэлъэп. Тыркуер хы кIыб щыI, Урысыер 
Пшызэ нэпкъ къыIууцуагъ. Тыркуем фэдэу Урысыеми 
тыфэгуитIуми, тызэцэлашхэми, Алахьэм тызэфихьыгъ.
- Ар джэуап хъунэп,- Пэшъукъ къыготмэ зэхаригъэхэу гъумтIымыгъэ.
- Шапсыгъэ хэсэфор упчIэкIэ етэшъумыгъэгъажь,- 
Тыгъужъыкъо Къызбэч ыIозэ, утыгум къихьагъ.- КъэгущыIэрэм пэпчъ игупшысэмэ упчIи джэуапи къахэтэджэщт. 
Тызэтафэуи тызэтэмыфэуи къыхэкIыщт. Сэ сшъхьэкIэ 
къэзэкъмэ сафэразэп, сифэхыгъэмэ алъ зэрэсымышIэжьыгъэм чэщрэ сигъэчъыежьырэп, мафэрэ сигъэгупсэфырэп, 
сиуIагъэхэри къыхэмыузыкIэу хъурэп. Ау къытэхъулIэгъэ 
тхьамыкIагъо пэпчъ Iэжэ джэмакъэ къызэрэхэIукIырэр 
зэхэзымыхырэм ежь-ежьырэу ытхьакIумэ зэрикудэжьырэр къыгурэрэIу. Мы къасIохэрэр цыхагъэ горэм къысегъаIо къызшIошъумыгъэшI. Тыгъужъыкъом икъамэрэ 
исэфорэ уцэкугъэп, ащ дидзэрэ мыжъоупцIэри хъокIыгъэп. 
ТипыихэмкIэ шъэбагъэ горэ къысхэфагъэмэ, къызхэкIыгъэр 
нафэ: тихьэдагъэхэр мамыр илъэситIум нахь макIэ зэрэхъугъэм шъущыгъуаз, фэхыгъэ зиIагъэмэ зыкъызэрашIэжьырэм, нысэщэ джэгухэр тичылэмэ нахьыбэрэ къадэтаджэ 
зэрэхъужьыгъэм уезыгъэгупшысэн ахэлъ. Джыри зэ 
зытэжъугъэIаж. Ау ащ къизгъэкIырэп зыдгъэбэлэрэгъыныр. Урысые пачъыхьакIэм изекIуакIэ сыгу еIурэп. Ар 
къызытшIэщтыри тапэкIэ къэтэу къычIэкIын. ТыркуемкIи 
къэсIон, джары зиIоф къытхэмылъыхэр. Ислъамыр ащ 
елэжьымэ, гопэшIушIэ фэтшIынэу щытэп, нэмыкI хэгъэгухэми а диныр арылъ. Ежь къытхэмыхьажьыми, къырым 
хъанымкIэ зыкъызэрэтпищытIэгъагъэр икъун. Къэзэкъхэр 
тимышIухэми, зызэраIажэу тэри Iэжагъэрэ щэIагъэрэ 
къызхэтэжъугъэгъаф. Куохьаур зыщыбэм акъылыр 
щымакIэшъ, Iэдэбыр къытэбэкIэу тапэкIэ тыжъугъаплъ. 
СигущыIэ къызщысыухыщтым, непэрэ хасэм ыштэрэр, 
сыд фэдэуи щэрэт, сэркIэ зэрэунэшъощтыр къышъосэIо.
ПэшъукъкIэ Бамбэт инэплъэгъу щыIагъэми, Къызбэч 
къыIуагъэм щыщ блигъэкIыгъэп, ыгукIэ дыримыгъаштэщтыгъэми, ащ ишIошIи зэхэсхыгъэ, сыщыгъуаз ыIуагъ. 
Джы хэт къэгущыIэщтыр? Щырыхъукъор ара, Абатэр 
ара?.. Зэнэ Сэфэрбыий игъэпсыкIэкIэ къэгущыIэ шIоигъу, 
Хьаджэмыкъопщыми, Бжьэдыгъу нэс къикIыгъэу, къэмыгущыIэу ыгъэзэжьынэп, зыцIэ тымышIэ Iэджи утыгум 
къихьащт. Ау ахэр сэ сищыкIагъэп, сипаIо къелъэшъохыжьэу сыд пае мыщ сыщыт? Сыд унашъо хасэм ышIыгъэкIи, сыдкIэ сищыкIагъ, зезгъэгъэпэнэп. Пэшъукъ 
зыгорэущтэу хасэм хэсщыжьыгъэмэ дэгъугъэ...
- ЦIыфмэ ажэ зэIумыкIэу ягухэлъ зэкIахьэрэп зыфаIуагъэр шъыпкъэ,- Занэкъо Сэфэрбый хэсэ утыгум къихьагъ,- 
сэ сызгъэгумэкIыри къэсIон. Урысыеми Тыркуеми хэшIыкI 
афысимыIэу щытэп. ТIуми ядзэ сыхэтыгъ, хъун ахэслъэгъуагъэпти, сакъыхэкIыжьыгъ. Уимые, уянэ пфимыдыгъэ 
щыгъын зыщыплъагъэкIэ къыокIущтэп. УичIыгу къыхэмыкIыгъэм къызэрэпфимышIэнэу, хымэ хэгъэгуми къыпфашIэн 
щыIэп. Тыгъужъыкъо Къызбэч къыIуагъэм десымыгъэштэн 
слъэкIыщтэп: хасэм къекIолIагъэмэ ясэфо къизымыпхъотын ахэтэпышъ, щыхьагъу зыми зыкъетэшъумыгъэшI, 
зытэжъугъэIаж. Ау мамыр щыIакIэр къызфэдгъэфедэзэ, 
лъэпкъ шъхьаф псэукIэм тыхэжъугъэкIи, зы адыгэ хэгъэгу 
тиIэным тежъугъэгупшыс. Арэу непэ тым зекIомэ, неущ 
тыкIэхьажьыщтэп. Урысыеми Тыркуеми азыфагу тызэхэдзыгъэу тыдэкIодэжьыщт. Къэзэкъмэ, тыркумэ къаухъумэрэ хэгъэгумэ афэдэ тэри зытэжъугъэшI. Адыгэ 
лъэпкъ пэпчъ зэдаштэу цIыфхэр къыткъоуцомэ, хэгъэгу 
зэикI тыхъущт, къытэнэцIын зигухэлъхэми нахь зыкъашIэжьыщт. Мамыр сэIо, къэзэкъмэ алъэныкъо изакъоп, 
адыгэ лъэпкъ зэфыщытыкIэм мамыр ищыкIагъ.
- Зэхэпхыгъа, сшынахьыкI,- Бэщ лIыжъыр IэнтэгъупэкIэ 
Бамбэт еуIузэ, еупчIыгъ,- Занэкъо Сэфэрбый къыIуагъэр?
- Тыгъужъыкъомрэ Занэкъомрэ зэдырагъаштэ,- 
Бамбэти лIыжъым еIушъэшъэжьыгъ.
- Зэдырагъаштэми, Занэкъор чыжьэу Iэбагъэ, адыгэ 
хэгъэгу зэикIым нэсыгъ.
- ЕдэIу ащыгъум,- Бамбэт щхыпцIыгъэ,- Щырыхъукъом къыIощтым.
- Алахьым ынэшIу къызщыфэн шапсыгъэ хас,- Щырыхъукъом къыригъэжьагъ,- сапэкIэ къэгущыIагъэмэ сядэIугъэшъ, зэхэсхыгъэр хьалэмэт. ШъхьэкIэфэныгъэфорэ 

--- Page 421 ---

лъытэныгъэфорэ зыфысиIэ ХъорэлIыкъо Мэрчанэ "еплъыкIэ зэфэшъхьаф зиIэхэри къытхэтышъ, ахэми тядэIун, 
тагъэдэIошъумэ тэплъын" еIо. Тыгъужъыкъо Къызбэч 
нэмыIэмэ, илIыгъэ сэфо Iапшъэ къэзэкъхэр зыгъэтхытхыщтыгъэр ары Iоу пшIэжьынэп, зытIэжэнэу къытэджэ, 
Занэкъо Сэфэрбыий Адыгэ хэгъэгу зэхэщэным тыфегъасэ. 
Щыми, ныбжьым емылъытыгъэу, ныбджэгъуныгъэ адысиIэми, адезгъаштэрэп. Ислъам диныр зыдэтIыгъ тыркумэ 
къэзэкъхэр сэ апэсшIын слъэкIыщтэп. Мыхъу зыщыхъужьырэм, джа Тыркуер ары зэгорэм тыкъызыкъонэжьыщтыр... Джырэ фэдэу, перс заор къызщежьэгъэ лъэхъаным, къэзэкъхэмкIэ тIэсхъэпIэ чIыпIэ тифагъэу къэсшIэжьырэп. Якъэзэкъыдзэ ызы кIэлъэныкъо тичIыгу гъунапкъэ 
Iуащыгъ. Сыд ащ нахьэу шъузфаер, джэмэхьат?
- Тыбгъэзэощт ара, Щырыхъукъор? - ЛIы зэхэтмэ 
фэкъолI горэ къахэкуукIыгъ.
- Уифэхыгъэмэ алъ пшIэжьынэу уфаемэ, узэощт,- 
Щырыхъукъом Iофы зыримыгъэшIэу къеджагъэм фидзыжьи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Щырыхъукъо Тыгъужъ 
къытиIогъагъ зэгорэм шъуIожьын, Тыркуер тпэчыжьэ 
шъуIоу дэдзых тэшъумыгъэшIы, Хьасан-пашэм, къэшъошIэжьмэ, тызэрэдэзекIогъагъэри, ыкIыб тыдэтэу Пшызэ 
Iушъо Власэ инэралым къызэредгъэушъхьакIугъагъэри 
тфэшъуашэп. Урысые пачъыхьэм тыпэмыуцужьмэ, къэзэкъхэр къытитIупщынхэшъ, тызэраригъэпхъощт. Мыр 
къышъосымыIогъагъэмэ, джэмэхьат, сыгу рэхьатыщтыгъэп.
- Сэри гущыIэ горэ,- Пэшъукъ шхомлакIэр къыготым 
рити, къахэкIыгъ,- фэкъолIмэ ацIэкIэ къэсэжъугъаIу. 
Бжъэдыгъу нэс къикIыгъэ пщы хьакIэр къэгущыIэщтыгъэми 
сшIэрэп... Ау хэсэ утыгум сыкъихьэгъахэмэ, сызэкIэкIожьынэп.
- КъаIо... Ау,- ХъорэлIыкъо Мэрчанэ зыхэтмэ къахэкIотыгъ,- шапсыгъэ хасэм шъхьагъышъхьэ щызыIыгъыр 
нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэр ары нахь, цIыф зэхэдз щашIырэп. Хьаджэмыкъо хьакIэр къэгущыIэщтмэ, ежь иIоф, 
хасэм иIоф нахь, о уигъэсэнэп. Ащ фэдэ пэублэкIэ джынэкъэуж, сигъунэгъу, хэсэ утыгум укъимыхь. Джы къаIо, 
тыодэIу.

--- Page 422 ---

- ЕмыкIу къысфэшъумышI, шъхьэкIафэ зыфэсшIырэ 
шапсыгъэ хасэфор. Сэ хэсэ утыгум сыкъихьанри, сыкъыщыгущыIэныри, шъузгъэсэжьыныри, ары пакIошъ, сымакъэ 
зэхэшъозгъэхыныри къезгъэкIурэп, ау етIани гущыIэр 
къызысатыгъэкIэ...
- КъэпIощтыр къаIо,- лIымэ ащыщ горэм Пэшъукъ 
игущыIэ нэкIхэр фэщэчыгъэп,- уищалъэ зэ псы шъхьашъом 
нэгъэс.
- Шъо къызэрэшъущыхъоу, сэ бащэ къэсIощтэп.- 
ЛIыр къыздиджыкIыгъэ лъэныкъомкIэ плъэзэ, Пэшъукъ 
къыIуагъ, мэкъэ теубытагъэкIэ къыпиупкIыгъ: - сэ сигущыIэ 
тинахьыжъ ХъорэлIыкъо Мэрчанэрэ Тыгъужъыкъо Къызбэчрэ ясэфо уакIэ фэдэщт, ау ахэмэ сырягъусэп, Щырыхъукъо Тыгъужъ къыIуагъэм десэгъаштэ! - Пэшъукъ 
къыдезгъэштэщти-къы дезымыгъэштэщти пымылъэу 
утыгум икIыжьыгъ, шэсыжьи, хасэм къыхэлъэтыжьыгъ.
- Ошэсыжьа сэIо, Бамбэт,- онэгум зизыдзэжьырэм 
Бэщ еупчIыгъ.
- Мо шыур зыIэкIэзгъэкIы хъущтэп.
Заулэрэ Бамбэт ыпэ ит шыум лъычъагъэу еджагъ. 
Пэшъукъ къызэплъэкIыгъ, шым ичъэ щыригъэгъакIи, 
зыкъызэригъэзэкIыгъ:
- Ора сэIо, Бамбэт?!
- Сэры, укъэмыуцу. Хасэм сыд уикъыхэкIыжьыкI сэIо?
- Сыд мохэмэ уахэтыжьыкIэ... Плъэгъугъэба Щырыхъукъо Тыгъужъырэ сэрырэ зыкъызэрэтфашIыгъэр?
- Сыд япIуагъэкIи ахэмэ ахэхьажьынкIэ сыгугъэрэп.
- Тыгъужъыкъо-ХъорэлIыкъо-Абатэхэм аIощтыри 
аIогъахэу, ашIэщтыри ашIэгъахэу хасэм къекIолIагъэх... 
Хьаджэмыкъо къэзэкъ нэгум къыIорэмэ сядэIущтыгъ, 
ара?!. Мыдэ, ар Iофэп, о сыд уищыIакI, Бамбэт? Пшъхьэ 
щыбгъэзыежьи, илъэситIум къэт ябгъэIуагъ. Сэ мыкIэ 
сизакъоу плъы сэшIэжьышъ, Бжъэдыгъу сит... СултIанмэ 
тхьаусыхакIо афакIу, яхьадэгъэфо, Хъан-Джэрые шъхьэ 
псыгъор къэмапэкIэ шыплIэм дэзгъэфагъ...
- Сыдигъу? - Уифедэ хэмылъэу сэщ пае ар пшIагъэпщтын, Бамбэт гукIэ щхыпцIыгъэ.
- Тыгъоснахьып. ГъэрекIуи сыуIэгъагъэ, мызгъэгу 
зыIэкIэзгъэкIыжьыгъэп... Сэри къысхэпыджагъ, ау ежь 
ыпсэ Iусхыгъ...

--- Page 423 ---

- ТапэкIэ шыу куп къэкIы,- Бамбэт къэгумэкIыгъ,- 
ятшIэн щыIэп, мэзым тыхэгъахь, нахь гупсэфэу тыгущыIэн,- 
запхъуати, шыуитIур мэз хъотэ гъогунчъэм дэлъэдагъ.

--- Page 424 ---

VI
Пчыхьэм СултIанмэ якъэлапчъэ дэжь къыщыIугъэ 
макъэмэ Къэнтатэ унэм къыращыгъ, шэсыхэрэм ХъанДжэрые зэрялъэIурэр зэхехы:
- Шъэуай! Хьадж-Къэсэй! Зэ шъубыяу, Пэшъукъ 
шъулъежьэкIэ, гъуим хэлъэдэжьыгъ, жъугъотынэп. Хэщ-ощ 
пшIын уIагъи къыстырищагъэп... Зыми езгъэшIэнэуи 
сыфаеп...
- Хъан-Джэрый, а сикIал, шъыд къышъохъулIагъэр? - 
Къэнтатэ гумэкI макъэкIэ лъэгуцэм къеджыхыгъ.
- Хъугъэ щыIэп, нан,- Хъан-Джэрые иуIагъэ тIэкIу 
къегъущтыгъэми, къызхимыгъэщэу янэжъ IугушIуагъ,- 
моу сионэш тезгъэкIухьэзэ синэIосэ шыу горэм зыкъыспигъэпкIэгъагъ. КъэошIэжьмэ, Мэрчанэ аталыкъым дэжь 
сыщыIэзэ, кIэн сыздешIэщтыгъэ Пэшъукъ ары.
- Шъыд зыфаер? - КъэсымышIэжьы хъуна, Сисурэ 
зыгъэунэхъугъэм ари игъусагъ Къэнтат къыIо шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, Шъэуае ыпашъхьэ зыщиIэжагъ.
- Шъыд фэен, ышъхьэ унэзагъэу дунаим тет... Къэзэкъыбгъур къытфэзымыгъэгъурэмэ ари къахэхьагъ...
- Я си Алахь, зэ уцужьхэмэ хъутхэба мыхэр...- Къэнтатэ лъэгуцым текIыжьызэ къызэтеуцожьи, нахь мэкъэ 
шъабэкIэ къыIуагъ: - Пчыхьэшъхьашкэ пшIымэ, ХъанДжэрый, садэжь къихь. Ори ары, Шъэуай.
Хъан-Джэрые игумэкIыгъо янэжъкIэ шъхьащыкIыгъэ 
фэдэу къызщэхъум, гупсэфыгъэу Шъэуае Iуплъагъ, 
ардэдэми къэбарым щымыгъозэ янэ Бычи ынэгу къыкIэуцуагъ, Сахьид-Джэрыерэ Адыл-Джэрыерэ зафиплъыхьагъ.
- НахьыкIэхэр тэ щыIэх, Шъэуай?
- Чыжьэу щыIэхэп.
- Язакъуа? Хэт ягъус?
- Къаймэт кIыгъухэу былымымэ апэгъокIыгъэх.
- Армэ хъун. Сисурэ дэжь некIо. УIагъэр мыхъатэми, 
зыгорэ етпэсын.

--- Page 425 ---

Сисурэ унэм имысэу къычIэкIыгъ.
- УIэгъэ цIыкIу, уIэгъэ ин щыIэп, Хъан-Джэрый, моу 
сегъэплъ.
- Сихьазырмэ къамэр къамыубытыгъагъэмэ, лые 
къысихытыгъэ...- Хъан-Джэрые цыябгъэр къытIэтагъ, 
лъым риIэгъэ хъэдэн щыхьагъэри къыдэзыгъ, джэнэбгъэ 
фыжьым къыпхырифыгъэ лъы гъопцагъэри къэлъэгъуагъ, 
Сисури унэм къихьажьыгъ.
- Тхьэ къысауи!..- Сисурэ кIэкуукIыгъ.
- Быяу, Сисур,- зэмыплъэкIэу Шъэуае ыIуагъ,- зыми 
емыIу. Псы фаби, хъэдэн къабзи къахь. УIагъэм тыралъхьэрэ уцыр Хьадж-Къэсэй къегъэхь. Насып уиI, ХъанДжэрый, Алахьэм ынэшIу къыпщифагъ, уихьазырмэ 
укъаухъумагъ.
- Алахьэм къынэуж, сихьазырмэ язакъоп,- ХъанДжэрые гу къызIэпишIыхьажьыгъ, лъыр къызэчъэжьырэ 
нэгу кIыфым щхыпэ къечъагъ,- Пэшъукъ къызыщыотым, 
сиш кIэбгъулъыгъ... Неущ гъогу сытехьанэу щымытыгъэ мэ...- Хъан-Джэрые къыригъэжьагъэр игукъао къыримыгъаIоу хэщэтыкIыгъ, уIэгъэ укъэбзыгъэм уц тхьапэхэр 
тезылъхьэщтыгъэ Хьадж-Къэсэий зэхихыгъэр ыдагъэп:
- УиуIагъэ мыхъужьэу шъыд гъогу узытехьатэр?!
- УIэгъэ Iоф щымыIэнэу тызэзэгъыгъэба, Хьадж-Къэсэй? - Шъэуае псынкIэу къыIуагъ, унэм лэджэныпсыр 
изыхыжьыщтыгъэ бзылъфыгъэми лъыджагъ: - Арба, 
Сисур?.. Оры, о шъыдэу угуджэ ущыта, Хъан-Джэрый?
- Уцыр къебжьыбжьы умыIощтмэ, уIагъэр къызышъопхым, жьы къэсщэжьыгъ.
- Ар дэгъу,- Хьадж-Къэсэй къэтэджыжьыгъ,- уцыр 
къебжьыбжьымэ, ишIуагъэ къыокIын.
Цыерэ джанэрэ ыIыгъэу Сисурэ унэм къихьажьыгъ:
- Ма, мыхэр зыщылъ. Уицые бгъэгупэ сыдыжьыщт.
Хъан-Джэрыерэ Шъэуаерэ Сисурэ иунэ къызекIыжьхэм, щагум бэрэ дэтыжьыгъэхэп. Шъэуае кIыщ лъэныкъомкIэ, иIоф щымыIагъэми, кIуагъэ, Хъан-Джэрые 
иуIэгъэ къецакъэ зыригъэсэжьызэ заулэрэ щагум дэти, 
унэ кIыбым рекIокIыгъ, ятэ имыжъосын кIэрыхьагъ, теIэбагъ, арабыбзэкIэ хэутыгъэ лъэкъуацIэм, цIэм, дыухьэм 
яджагъ, етIанэ IэгушъуитIур ынэгу Iущэягъэу лIагъэмэ апае 
дыухьэ къыхьыгъ.

--- Page 426 ---

ЫшынахьыкIитIу Iэ щэигъэхэмкIэ къыгоуцуагъэхэу 
зелъэгъум, игуапэу идыухьмэ джыри зэ къатыригъэзэжьыгъ.
- СшынахьыкIэхэр, Сахьид-Джэрый, Адыл-Джэрый,- 
дыухьэр зеухым, Хъан-Джэрые къыIуагъ,- сэ неущ гъогу 
сызытехьэджэ, тилIакъокIэ паIо зыщыгъэу тищагу къыданэрэр шъоры. Мы къэм дэлъхэм, хэти зэрэфэлъэкIэу, 
тилIакъо къаухъумагъ, агъэлъэпIагъ. Мыхэми, псаухэми 
тафэшъыпкъэнэу, шъыд фэдэрэ чIыпIэ тифагъэми тыгу 
къырыкIыжьынхэу, гущыIэ Iэтыгъащи хэмылъэу Iо зэдэтэжъугъэшIы...
Унэ кIыб къэхалъэм зэшищыр къыздэкIыжьым, бэрэ 
къызэрэфыхэмыкIыщтыгъэу, янэ зэригъэлъэгъумэ шIоигъоу Хъан-Джэрые ыгу къыпылъэдагъ. Къэнтат нанэм 
иунапчъэ блэкIи, янэ зэрыс унэм ихьагъ.
Ыкъо нахьыжъ Бычэ зелъэгъум, гушIопсым зэлъиштагъэу идышъэ хэдыкIын IуигъэкIотыгъ.
- КъакIо, сикIал, къакIо, нынэ. Джыдэдэм сыгу укъыпылъэдэгъагъ. Моу къызготIысхьи, сыгу гъэрэхьаты. А 
сикIал, шъыдэу укIыфа? - Бычэ ышъо къызэокIызэ, ХъанДжэрые еупчIыгъ,- зыгорэ мэуза? УзгъэгумэкIырэ щыIа?
- Адэ шъыдэу ори ущтапха, тян? - Хъан-Джэрые 
щхыпцIыгъэ, етIанэ нэплъэгъу фабэкIэ янэ ынэгу кIэп лъагъ.- 
Узэзгъэлъэгъунэу сыкъихьагъ нахь, гумэкIыгъо къыпфэсхьыгъэп.
- Неущ гъогу утехьатэу садэжь укъимыхьэ хъуна, 
сикIал. Тыгу илъыр зэтымыIотымэ...
Ным ынэ шъабэмэ джыри зэ Хъан-Джэрые акIэплъагъ, 
акIилъэгъорэ гумэкIхэм янахьыбэкIэ зэрэамылынчъэщтыр 
зыдишIэжьызэ, гукIэ хэщэтыкIыгъ, ошIэ-дэмышIэу къыдихьыегъэ упчIэр римытын ылъэкIыгъэп:
- Тян, укъысфэраза?
- Шъыда, сикIал, ар озгъаIорэр? - Бычэ ышъо зэокIызэ, 
щтэгъэ нэгукIэ ыкъо Iуплъагъ: - УзгъэгумэкIырэ щыIэмэ, 
къысаIу, сшIомыушъэф. Непэ зэтымыIорэм неущ кIасэ 
тыфэхъун...
- Зи мыхъун щыIэп, тян,- Хъан-Джэрые зыкъишIэжьыгъ,- джау шъыдми сыкъэупчIагъ.
- А сикIал, о зэщтегъэкIэу укъызэрэмыупчIэтэр сэшIэ, 
къаIо уигумэкI.

--- Page 427 ---

- Ары, ары, ау шъыд пшIэгъахэм утегущэIэжьыджэ...
- УкъысэдэIутымэ, сикIал, ари озгъэIотэп. ШIу пшIагъэмэ, укIэмыгъожь, гъогупэ горэм ащи зыкъыщыпфигъэзэжьыт, ишIуагъи къыокIыжьыт. Ау мыхъун пIэкIэшIагъэмэ, 
ушъхьащымыкI, къин къыпфэхъуми фызэплъэкIыжь, 
шIугъэшIагъэкIэ зыщыгъэгъупшэжь. Армырмэ, уапэджэ 
уигъэплъэтэп, уилъэхъэ зэпытыт. Укъысфэраза пIуи укъысэупчIыгъэшъ, сикIал, шъыдэу хъумэ къэплъфыгъэм 
уфэмырэзэн, ау зэхэсхыгъэм сегъэгумэкIы.
- СыкъызэрэупчIагъэм, тян,- Хъан-Джэрые къэгузэжъуагъ,- хэлъ щыIэп. Тятэ игъогу сызэрэтехьагъэр 
зыгорэджэ къыохьылъэкIымэ сэIошъ ары.
Бычэ ынэгу псыгъо дахэ къэчъэкIэу къэупчIагъ:
- Ар непэ къежьэгъэ Iофа, сикIал?
- Непэп, ау тятэ игъогу сызэрэтехьагъэмджэ упчIэжьэгъу узэрэтымышIыгъагъэм нахь сигъэгумэкI хъугъэ. 
Ащджэ, джыри кIасэп, неущ гъогу сызытехьатым, угу 
илъыр сшIэ сшIоигъу.
- Тхьэуегъэпсэу, сикIал. Ащ фэдэм кIэсэ-пасэ иIэп. 
Гощэшхоми ыIорэ ышIэрэ пстэуми адесэгъаштэ сIомэ, 
усэгъапцIэ. Уятэ игъогу ухыкIэ сэрджэ тхьамыкIэгъуагъэти, 
апэрэ мафэм щегъэжьагъэу лъэубэкъоу пшIыгъэм сырырэзагъэп, гощэшхори зэрэфэмые дэдэр сшIэзэ, лIэкъо 
нэузырти, сыхэгущэIагъэп. Непэ уиакъыл къызыщыкIуагъэм 
пшIагъэм урыразэмэ, сэри сызэрэрыразэр къыосэIо, 
джэнджэшыгъэ горэм уеухымэ, ащыджэ угу гъэрэхьаты.
- Тятэ игъогуджэ,- Хъан-Джэрые ышъокIи, ымакъэкIи 
нэмыкI хъугъэу къыIуагъ,- джэнджэшыгъэ гори зэрэсхэмылъыр къыосэIо, тян. Ащ фэшъхьаф гъогу адыгэхэмджэ 
тиIэп.
- Алахь зизакъом пIорэмджи, пшIэрэмджи укIерэмыгъэгъожь, сикIал,- Бычэ ымакъэ къыщытхъагъ, IэплъэкIыжъыемкIэ ынэмэ акIэбэнэжьыгъ.
- Тян, ар сымылъэгъугъэмэ нахьышIугъ,- нахь мэкъэ 
чъыIэкIэ джыри Хъан-Джэрые къыIуагъ.
- Ары, сикIал, ары,- Бычэ зыкъишIэжьыгъ,- гоо нэпсхэп 
мыхэр... ЛIы узэрэхъугъэм ишыхьатых, сэгушIо.
- Тхьэуегъэпсэу, тян. Ыджыри зы лъэIу къыпфысиI, 
мыщыджэ нани сыкъигъэгугъагъ, ори къысфашI. СшынахьыкIитIу сауж къырыкIонэу аIомэ, пэрыохъу уафэмыхъу, 
кIэмыгъэгъожьых.
- А нынэ, шъыдэу сэрджэ шъужъалым!..- Зэхихыгъэм 
Бычэ ыгу къыгъэцIыкIугъ, етIанэ нахь мэкъэ ефэхыгъэкIэ 
къыухыжьыгъ: - шъуищэ урысыдзэ лъэныкъомджэ жъугъазэмэ, хэт сэ, гощэшхори псау зэпытына, сыкъызыкIэрынэжьытыр?..
Мэкъэ хафэ зиIагъэр ары Iоу умышIэжьынэу ХъанДжэрыий ыгу къэушъэбыгъ, шъыпкъагъэ зыхэлъ гущыIэ 
лъэIумэ ным нахь рагъэкIотылIагъ, джабгъу бгъэгу псаумкIэ ытамэ зырифызылIагъ, ышъхьэ тырилъхьагъ. КъекIошъылIагъэм ишъэбагъэ зэхишIэу, Бычи ынэгу псыгъо пIуакIэ 
ыкъо ынатIэ тыригъэгупсэфагъ, сабыигъор ыгу къыфигъэкIыжьэу, ыкIыб Iэ щифэу заулэрэ щысыгъ.
Нымрэ къомрэ ятакъикъ IэшIухэр апэ Хъан-Джэрые 
къыукъуагъ:
- УигумэкIхэр къызгурэIо, тян, емыкIу къысфэмышI. 
ГукIодыгъо щыIэп, сэри, нахьыкIэхэми шъукъыттемыщынахь, урысыдзэм тыхахьэджэ тятэ ищагу IэкIыб тшIынэп, 
зэгорэм тищагу къызэрэдгъэзэжьытым шъуемынэгуй. Ар 
нани есIуагъ, ори къыосэIо.
- Тхьэуегъэпсэу, сикIал. Алахьэм шъуигухэлъ къыжъудегъэхъу, сыбгъэрэзагъ, сыбгъэрэхьатыгъ. КIо, нынэ, 
гощэшхом дэжь, сэ непэрэзымафэм укъыскIэрысыгъэми 
сыкъыозэщытэп... Гощэшхом ыгу гъэрэхьаты, фэсакъ, 
гъогу узыщытехьатым мэхагъэ зыхемыгъэлъагъу, зысэгъэлIы пIоу, сэщ фэдэп а тхьамыкIэр, уигучъыIагъи зэхемыгъашI, гуцафи къызыфемыгъэшI. Гощэшхор къытшъхьащымытыгъэмэ, тызэрэхъутыгъэри сшIэрэп. А сикIал, 
зэ къэуцуи,- Бычэ тэхътэ пIэшъхьагъым чIэIабэзэ, ыкъо 
кIэлъыджагъ,- мы дыухьэр ппшъэ къисэгъалъхь, зымафэ 
пфязгъэтхыгъ. Уздежьэгъэ лъэныкъом ишIуагъэ къыщыокIыт, нэ Iаемэ,- "пцэшIуащэмэ" ыIо шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, ыжэ къыхьыгъэп,- уащиухъумэт.
- Нани мыщ фэдэ дыухьэ, Петербург сыкIон зэхъум, 
спшъэ къырилъхьэгъагъэу зэрилъ,- фаеми фэмыеми 
умышIэнэу, Хъан-Джэрые къыIуагъ, гъэрекIо, кадет корпусым щеджэзэ, ащ пае хьэмамэм къыщыдэхьащхыгъэгъэ 
кадет кIалэм зэрезэогъагъэр, къыпыкIыгъэгъэ бырсырыр 
ыгу къэкIыжьыгъ.

--- Page 428 ---

- Ар гощэшхом ыцIэджэ ппшъэ игъэлъ, мыр сэ 
сцIэджэ... Ихьау, пшъхьэ къэуф, сэр-сэрэу къислъхьат... 
Умыщын, сикIал, уиуIагъэ згъэузытэп...
- Шъыд уIагъ?! - Ишъэф нафэ зэрэхъугъэр шIошъхьакIоу, ащыщэу зытырилъхьащтыри ымышIэу, ХъанДжэрые ыуфэгъэ шъхьэр къыпхъотэжьыгъ, дыухьэр джэнэ 
чIэгъ ышIыжьызэ, къэупчIагъ: - Хэт джы ар къыозыIуагъэр?
- Бащэ, сикIал, ащ фэдизэу угу емыгъэкIу, зыми къысиIуагъэп.
- Ащыгъум тэ щыпшIэра сиуIагъэ?
- Ныгум уигъэпцIэтэп, сикIал. Уицые зэблэхъу гуцафэ 
сигъэшIыгъэти, адырэ цые дыжьыгъэми убгъэ узэрэфэсакърэми къаушыхьатыжьыгъ... УимыгъэгумэкIмэ Iофэп, 
упсаоу укъэнагъэмэ, ари пщэIэн. Гощэшхом гуцафэ емыгъэшI. Уятэ ыуж сыд къышъохъулIагъэми, ащ зи къызхигъэщырэп шъхьаджэ, унэм гупсэфыгъо ригъотэжьырэп, 
щагум дигъотэжьырэп... Сэри сыфэсакъы, ори фэсакъ, 
сикIал. ШъузэдэгущаIэ хъумэ, зыгорэджэ пшынахьыжъ 
Къырым-Джэрые гущаIэджэ шъуазфагу къьдахьэмэ, 
лIакъомджэ къытэхъулIагъэм егъэгумэкIышъ, щэIагъэ 
къызхэгъаф, угу зэремыбгъэрэр гурыгъаIу, уятэшри ыджар 
дэдэджэ къыддэзекIо.
- Дэгъу, тян. Ащджэ зыгъэрэхьат, зымафэ тятэш 
Аслъан-Джэрые ыдэжь сызэкIом, ыджар дэдэр къысиIогъагъ. Джамболэт ары нахь мыуцурэр, ежь Къырым-Джэрые кIэгъожьыгъэу зэхэсхыгъэ. СыздэкIот дзэм 
Къырым-Джэрые хэтышъ, зэзгъэгъотын, сшынахьыжъба, 
шъыд пае тызэфэмышIоу дунаим тытетын.
- Ары, сикIал. Сыгу бгъэрэхьатыгъэ. Янэрэ ыкъорэ 
унэм зырашIахьыжьыгъ ядгъэIонэп. Гощэшхор гъэрэхьат.
Хъан-Джэрые пчъэ кIыб зэрэхъоу Бычэ къыщиутагъ. 
Iэгушъор ыIупэ Iуубытагъэу, ытамэхэр къыхэлъэтыкIэу 
заулэрэ гъыгъэ, къызэрэригъэжьагъэм фэдэуи щигъэтыжьыгъ. IэплъэкIыжьые фыжьымкIэ ынэмэ акIэлъэкIыхьажьи, нэкIущыфэмкIэ зызэригъэфэжьи, ихэдыкIын пидзэжьыгъ.
Илъэс тIокIым, Бычэ гукIэ ыIуагъ, аталыкъым зыщеттыщтым иапэрэ илъэсищым фэшъхьафрэ, Хъан-Джэрые 
моущтэу сыдэгущыIагъэу къэсшIэжьырэп. Ари нэкIэ сыIугушIощтыгъ, апэрэ гущыIэхэр езгъашIэщтыгъ нахь, сыд 

--- Page 429 ---

есIони... Загъорэ аталыкъым дэжь къызыращыкIэ, чэщи, 
мафи гощэшхом къызкIэритIупщыщтыгъэп. Аущтэу щытыгъэми, сыгу ебгъэрэп, ежьыри ыпсэ хилъхьагъ, ыпIугъ, 
ылэжьыгъ. Къэзэкъ пытапIэми щыригъэджагъ, дыщыIагъ. 
Сэры мыхъугъэмэ, джы къыздикIыжьыгъэ Петербурги 
кIощтыгъэ, дыщыIэщтыгъэ. Сисурэрэ сэрырэ тызэгуахьи, 
Шъэуаий къыздэдгъэIэпыIэзэ, блэкIыгъэ бжыхьэм гъогу 
тедгъэхьэгъагъэп, гъойщае мыхъугъагъэмэ, сыд етIуагъэкIи къытэдэIущтыгъэп. Неущ Хъан-Джэрые гъогу 
зэрэтехьатым сыдэущтэу гощэшхор ехъулIэт? Сэры?.. 
Ныгуба сэ сыбгъэ дэлъыр?! Я си Алахь, зыдежьагъэр IэшIэх 
гъэхъуи, нэмысызэ къегъэгъэзэжь... Сыд ар тэ зэрэтищыкIагъэр? Къэплъфыгъэр джаурмэ яптыгъ, быслъымэнмэ 
яогъэзао умыIоу, сыкъызэхэшIыкI. СфэлъэкIытыгъэмэ, 
сищагу дэзгъэкIыныеп, Пшызи зэпырызгъэкIыныеп, урысыдзэми хэзгъэтыныеп. Ау сэ сфэмышIагъэр гощэшхоми 
теслъхьэрэп, сипщыгъэми тезгъакIэрэп, къытэхъулIэрэ 
пстэуми, шIукIи екIи, уишIэ ахэмылъэу сIорэп. СызэрэолъэIурэ закъор - сикIалэ унэшIу щыгъаф, къысфэухъум, 
ышнахьыкIэхэри къысфэгъэхъух, лIы гъэхъух. Хъан-Джэрые 
ышнахьыжъ Къырым-Джэрыий, къэсымылъфыгъ нахь 
мышIэми, тиIэр тфикъущт, псаоу тилIакъо къыхэгъэхьажь, 
зыгу зэфэмышIу адыгэхэри, къэзэкъхэри шIукIэ зэIугъаплъэх, гъэрэ фэмыдэу типщы щагуи дэгъэлъ, тиадыгэчIи 
модырэ къэзэкъычIыми, сыд зэтырахын, гупсэф арыгъэлъ.

--- Page 430 ---

КъэкIогъэ мафэр жьыгъэми, ылъэ темыт пщы щагум 
дэтыжьыгъэп. Хэти, фэмыфыгъэ къызхимыгъафэу, иIоф 
зэрефэ. Файтон зэкIэшIэгъахэр къэлэпчъэшхом дэжь щыт. 
Къаймэт куплIэм дэс, Хьадж-Къэсэй ишырэ Шъэуае 
ионэшрэ иIэдэжьыгъ. Гъогу пхъонтитIур кукIэм егъэкIугъ. 
Унэм джы къимыкIмэ джы къикIыщт Хъан-Джэрыеу Екатеринодар нагъэсыщтым ежэх.
Къэнтатэ зэрыс унэм мэкъэ бащэ къиIукIырэп. Ежь 
Къэнтатэ зэрэгъэкIэрэкIагъэм фэдэу, тыгъоспчыхьэ зэрариIогъагъэу, Бычи Сисури анахь щыгъын къабзэхэр ащыгъ. 
Сахьид-Джэрыий, Адыл-Джэрыий анахь щыгъынышIоу 
яIэхэр зыщалъагъ, нысэщэ гъогу техьащтым фэдэу Шъэуаий зэтегъэпсыхьагъ. Хъан-Джэрые дзэ шъуашэмкIэ, 

--- Page 431 ---

тэмэтелъхэмкIэ, паIомкIэ, щазымэхэмкIэ унэм ис пстэуми 
къахэщы. Хъулъфыгъэхэр афэшъошэ чIыпIэмэ ащысых. 
Тыжьын бэщышъхьэм ыIэгушъохэр телъэу, Къэнтатэ тахътэм тес, Бычэрэ Сисурэрэ шъхьарытых.
- А сикIал, а Хъан-Джэрый,- Къэнтатэ мыгузажъоу, 
гущыIэ пэпчъ хигъэтIысхьэу къыригъэжьагъ,- тыгъоспчыхьэ 
къыосIуагъэр зэрэбгъэцэкIэтым сицахь телъ. УздакIорэр 
ошIэ, узфакIорэм уфэшъыпкъ оIошъ, Алахь зизакъом 
гъогумафэ утырегъахь, узыхэкIырэмэ шIуджэ уакъыхехьажь. Уигъусэхэр зэрэхъоу ухъун, Алахьэр угу игъэлъ, 
ынаIэ къыптетын, ынэшIу къыпщыфэн. Екатеринодар 
узэрэдэкIыгъэм лъыпытэу, тыкъыожэтышъ, уикъэбар 
тэгъашIэ. Зыгорэджэ Къырым-Джэрые уIукIэмэ, ыпсэ 
зэрэтхэлъыри, шIу зэрэтлъэгъури, шъощ фэдэ къабзэу 
зэрэтикIалэри сфеIожь. А нысэ, а Сисур, тэ унэм тыкъинэт, 
нахьыкIэмэ къэлапчъэм нэс ашнахьыжъ арэгъэкIуат. Хэти 
гумэхагъэ къызхигъафэмэ, сигопэтэп.
Хъан-Джэрые янэжърэ, янэрэ, Сисурэрэ сэлам арихыжьи, Шъэуаерэ ышнахьыкIитIурэ ыуж итхэу унэм зекIым, 
Къэнтатэ къыIуагъ:
- Джы моу, бащэрэ сызэшъумыгъэлъэIоу, шъукъэтIыс, 
файтон макъэр зэхэтхыфэ тыщыжъугъэс.
Файтон макъэм бэрэ зэригъэжагъэхэп.
- Гъогумаф, Алахьэм шIуджэ укъытхехьажь,- Къэнтатэ тхьэ елъэIугъ, Бычи Сисури агу къызэхэхьагъэми, 
къызхамыгъэщэу джа дэдэр къыкIаIотыкIыжьыгъ.
Сахьид-Джэрыерэ Адыл-Джэрыерэ ашнахьыжъ гумэкIыгъо чыжьэ горэм зэрагъэкIотагъэр янэмыз-Iумызыгъэ 
къыхэщэу, унэм къихьажьыгъэх, ным блэкIхи, Пшызэ 
лъэныкъокIэ чъэщтыгъэ файтоным ымакъэ зытхьакIумэ 
икIодэжьыщтыгъэ нэнэжъым готIысхьагъэх.
VII
Пщы щагур загъорэ зэгъокI хъоу мафэхэр къыхэфэ. 
Нахьыбэрэ ар Къэнтатэ ищэджэгъоуж гъэпсэфыгъо тефэ, 
пщы щагум дэтхэри ащ елъытыгъэу мэпсэух.
Непи Къэнтатэ зызщигъэпсэфырэ бжыхьэ мэфэ фабэм 
унэм ишъхьаныгъупчъиплIымэ язырэм иещалIэхэр ныкъоIухыгъагъэх, тыгъэпс тIэкIуи ипсэщтыгъэ, жьы мэкIэ 

--- Page 432 ---

шъаби рилъасэщтыгъ. Тахътэм тегъэкIэгъэ Къэнтатэ ынэхэр 
упIыцIэгъагъэхэми, Хъан-Джэрые зыдащэгъэ Тифлис лъэныкъомкIэ, Сахьид-Джэрыерэ Адыл-Джэрыерэ зыщеджэрэ 
ЕкатеринодаркIэ игупшысэ-гумэкIхэр щыIагъэх. ТифлисЭриван лъэныкъомкIэ урысыдзэм щыхэт анахьыжъ Къырым-Джэрыий джа гупшысэмэ ошIэ-дэмышIэу къахэущтыгъэ, зыгъэ риIогъагъэм рыкIэгъожьэу, зыIут заом ищэ 
нэшъу щыфэхъунэу ащи тхьэ фелъэIущтыгъэ.
ХэдыкIынымкIэ зигумэкI зышъхьащезгъэхыщтыгъэ 
Бычи гупшысэнчъагъэп. Ари Хъан-Джэрые зэрэфэгуIэрэм 
фэдэу мафэ къэси еджакIо Екатеринодар къыращыжьыщтыгъэ нахьыкIитIуми афэгумэкIыщтыгъэ, тыгъэ егъэзыхыгъом ехъулIэу япчъэIупэ къызыIухьажьыщтхэ уахътэм 
дэгуIэщтыгъэ. Ахэми зыкъаIэты, ашнахьыжъ кIырэплъыхэшъ, непэ фэмыдэу, неущ, неущмыкIэ къапыщылъ илъэсхэм нахь зафакъудыищт, гощэшхоми ижьау ашъхьащыт 
зэпытыщтэп, икъунба ежьыри зыфит щымыIэу иджэхэ шъогу 
зэрэтетыгъэр. Джыри, мары, яIоф зэрэхъущтым егъапэ, 
адыгэ зэмызэгъ бырсырым урысыбгъум зызгъэзэгъэ 
СултIанхэр зэрэхахьэджыхьэхэри ыгу къинкIэ щызэпэкIэкIы.
ЗымышIэхэрэм къазэрэщыхъоу, СултIанмэ ямэкъумэщышIэхэри зэгурыIожь закIэхэп. Хэти зэрыт чIыпIэм епэсыгъэу мэпсэуми, шъхьэфит зыхэмылъ щыIэныгъэм 
зэримыдзэхэу, зэримыгъэутэкIхэу мафэ къафыхэкIырэп, 
СултIан-Хъаныкъохэу зыфэлажьэхэрэр УрысыемкIэ зэрэгъэзагъэхэм нэмыкI цIыфхэр къызэреплъыхэрэм, къапыщылъым ахэри егъэгумэкIых, Хъаныкъомэ яцубжъэ 
къытефэрэ мыжъом ежьхэри елъэпэожьхэу къыхэкIы. 
Шъэуаий Сисури ахэмэ ахэкIыжьынха, гумэкIи, гукъауи 
щыIакIэм къафехьы, ау етIани а нэбгыритIумэ яIоф фэхъущт кIэухым пщы щагури чылэри зэредзэжьы. ЗэкIэми 
анахьэу ыгъапэрэр Сисур. Сыд фэдизэу Къэнтатэ Iушми, 
шъхьэлъэшми, кIочIэнчъэу нэбгыритIумэ азыфагу къыдэнагъ. Сисури амалынчъэу къыIуплъэрэ пэпчъ къыдэхьащхы 
шIошIэу, пчэгум изакъоу къинагъ.
ТхьамыкIагъом, гукъаом, етIани ащ зэфагъэ хэмылъ 
зыхъукIэ, цIыфыр ефызы, егъэцIыку шъхьакIэ, къырашIэгъэ емыкIур Къэнтатэрэ Бычэрэ къеубгъокIыгъэхэу, щагудэтхэр къыкъотхэу Сисурэ рагъэукIочIыгъ. Шъэуае къызегъэзэжьми, ыгу дэхъыкIырэр къызхигъэщыгъэп, насыпынчъэуи зыригъэлъэгъугъэп, шъорышIыгъэ-нэшIошIыгъэ 
чэфкIи зыIуигъэплъагъэп, ау гъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу, Паденкэмэ яджэгу къызекIыжь уж, хэмылъыгъэ 
Iаджи ШъэуаекIэ къыхафэу зэрэхъугъэр зыдишIэжьэу 
ригъэжьагъ. Нахьыбэ тешIэ къэси, къэзэкъмэ дунаир 
фагъэкъутэжьызэ нысэщэ джэгу зыфашIыгъэ Анфисэ 
Шъэуае къыфидзыщтыгъэ нэплъэгъу шъэфыр, мыдырэри 
зэрэIугушIожьыщтыгъэр Сисурэ щыгъупшэн ылъэкIырэп, 
ежь ие шъыпкъэ горэ тырахэу къыщэхъу, зэринэкIырэ 
илъэс тIокIырэ тфырэми къегъэгужъые, гупшысэ зэпеохэри 
къегъэтэджых.
Непэ фэдэу Сисурэ Iофынчъэ щэджагъо къыземыкIугъэр бэшIагъэ. Ныпчэдыжьи, къехъулIагъэр ымышIэу, 
зыми ыIэ екIурэп, гупшысэм зэкIиIулIагъэу щагу шъхьаныгъупчъэм кIэрыс. Къэнтатэрэ Бычэрэ афэдэу игупшысэ 
пщы щагум дэкIырэп, Шъэуае шъхьащыкIырэп. Лъэустэнхьаблэ гукIэ зыдэлъэтырэм, игъашIэкIэ Екатеринодар 
блэкIэу нахь чыжьэ зыдэкIогъэгъэ Васюринскэм къэзэкъ 
джэгум нэсы, ащ щилъэгъугъэхэр ынэгу къыкIэуцожьых.
Сыда сэ Анфискэ нахьи сызэрэнахь Iаер, Сисурэ 
зэупчIыжьы. ЗыгорэкIэ сызэрахьыгъагъэр арымэ шIэ? 
КъызгурэIо Шъэуае ыгу щышIэрэр... Зынапэ тырахыгъэ 
пшъашъэм улъыIэбэныр зэрэмытхъагъор сэшIэ. ЦIыфмэ 
уакIыб щаIощтым ушIолIыкIыщт... АщкIэ Шъэуае сыгу 
ебгъэрэп, зэгорэм угу шIу къысфилъыгъ, укъысэпсэлъыхъощтыгъ, нэпэнчъагъэ къызысахы уж дэгу-псыгу зыкъысфэпшIыгъ, сыкъызэхэпшIыкIырэп сIоу сыобгыщтэп. Хьаулыеу Къантати, Бычи, Къаймэти, Хьадж-Къэсэий загъэлIэжьы. Шъэуаерэ сэрырэ тиIоф лIыгъэ ерыш къыхэхьан 
зэримылъэкIыщтыри къызгурэIо. Ау, сыд къысэхъулIагъэ ми, Анфискэ мыукIытэм нахьи сынахь Iаеп, унагъо ихьэгъахэм Шъэуае зыкъызэрэфишIыщтыгъэу нибжьи зысшIынэп... Е-о-ой, Пантелей тхьамыкI, унагъо умышIэ 
рапшIэзэ, унапэ тырахын рагъэжьагъ! Джыры нэмыIэмэ 
заом уIут, а слъэгъугъэр къыоблэнэп... Хъулъфыгъэр 
сыда? Зыфаер зигъотыхэкIэ, зыпыутхыпкIыхьажьынышъ, 
зи мыхъугъахэм фэдэу хэхьажьыщт. Бзылъфыгъэр ары 
тхьамыкIэр, мыхъун къызехъулIэкIэ, хэти зыфаер риIуалIэу 
къэнэжьыщт... Бзылъфыгъэ ныбжьыкIэ цIыкIур Шъэуае 
хегъэукъомэ, цIыфыгъэ епхыжьы хъунэп, Пантелей аущтэу 
449
15 Заказ 028

--- Page 433 ---

дэзекIощтыгъэмэ, сыд пае абдзахэмэ къахищыжьыгъ? 
Ащыгъум ежьыри Паденкэмэ къахэнэжьын фэягъ... 
Ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ зыдэкIырэм, цIэIужь цIыкIум 
фыремыкIокIмэ, ащ фэдизым тэ къыщыхэтыра? Ар 
Бэджэкъо Умарэ зэхихмэ, ыкъокIэ ылъытэрэ Пантелей 
зэриушъхьакIурэр къыфидэнэп, ихьанэ-гъунэ ригъэхьанэп, 
Агой Пщымафи, Тэзэ Адыги, нэмыкIхэми емыкIу къыфалъэгъун. Шъэуаерэ Анфискэрэ нысэщэ джэгум щяслъэгъулIагъэм Къаймэтырэ Хьадж-Къэсэйрэ щыгъуазэхэкIэ 
сыгугъэрэп. Къэнтат нэмыIэмэ, хэшIыкI фыриIэп. ЕсэрэIуа? 
Хьауми Бычэ апэ щысэрэгъэгъуаза? Ахэр бзылъфыгъэх, 
сыкъызэхашIыкIынкIи къэнэнэп...
Сисурэ игупшысэ мышIумэ ежь-ежьырэу къызкIагъэщтэжьыгъ. ТхьамыкIагъо къызехъулIэ уж Шъэуаерэ 
ежьырырэ ажэ зэфагъазэу къэщэн-дэкIон IофкIэ зэдэмыгущыIагъэми, ащ фэдэ гупшысэхэр шъхьэм къызэрэфихьагъэмкIэ ыгу зэбгъэжьы, къыдэмыхъурэм нэмыкI цIыфхэр 
зэрэхищэрэр шIоемыкIу, пIэ къимыхьэрэр къызфябгъэшIэныр насып хъунэп ыIозэ, шъхьаныгъупчъэм къыIокIыжьы, 
сэпацэ зытемылъ джэхашъом тепхъэнкIыхьэ, зи зимылэжьэ 
шъхьантитIоу пIэгум исхэр егъэтэрэзыжьых. Шъхьаныгъупчъэ Iухъохэр ыгыкIынхэу ыгу къыпылъэдагъ шъхьакIэ, 
тыгъуас ныIэп ут атыридзи, къэбзэ-лъабзэхэу зыпилъэжьыгъэхэр. Къэнтатэ зызщигъэпсэфырэ унэмкIэ, къэтэджыжьыгъэмэ игопэнэу, плъагъэ - зэгъокIы. Щэджэгъо тыгъэм 
ыгъэулэугъэ щагури кIым-сым. ЦIыф темысыжь пIонэу 
хьаблэри рэхьат.
ГъэрекIо, къебэнынхэм ыпэкIэ, унагъо уихьэмэ угу 
сыкъырыкIыжьын ыIуи, Къэнтатэ къыфищэфыгъэгъэ 
пхъуан тэр Сисурэ зэтырихыгъ, дэлъхэр зэригъэфэжьзэ, 
зэгорэм Шъэуае къыритыгъэгъэ дэнэ шъхьэтехъо огу 
псынкIэр къыIэкIэфагъ. Къыстыгъэм фэдэу дидзэжьи, 
етIани лъыIэбэжьыгъ. "Укъысэзытыгъэм дунаим сытетыжьми ышIэрэп",- ыIозэ нэгум зынегъэсым, ыгу къызэхэхьагъ, ынэпс къыIэпытэкъугъ. Ардэдэм унэпчъэ макъэм 
къызэригъэплъэкIи, къызщылъэтыгъ:
- Ора, Шъэуай?..- Сисурэ пхъонташъхьэр зэрэтырилъхьажьырэр иушъхьагъоу ынэмэ акIэIэбэжьыгъ, етIанэ 
къыпыт унэм чIахьэзэ, къыIуагъ: - Джыдэд...

--- Page 434 ---

Сисурэ бэрэ къэтыгъэп, зызэригъэфэжьи, къыгъэзэжьыгъ. Изакъоу иунэ къыфихьэу зимыхэбзагъэм зыкъишIэжьэу риIуагъ:
- Шъыд джэхэшъогум узфытетыр, Шъэуай, 
жантIэмджэ тIысыба.
- СыIыстми хъун...
ПчъэмкIэ гъэзэгъэ пIэкIор лъапэм дэжь Сисурэ уцугъэ.
НэбгыритIумэ азфагу дэлъ гумэкIыр Шъэуае къыукъуагъ:
- КъызэрэосIотыри сшIэрэп...- Шъэуае къыригъажьи, 
кIилъэшъужьыгъ, етIанэ къыIуагъ: - Унэм сыкъызехьэм, 
угъыщтыгъэ фэдэу къысщыхъугъ. Гу махэ зиIэмэ о уахэслъытэрэп, Сисур.
- Хъулъфыгъэмэ къазэрэшIошIэу бзылъфыгъэ пстэури 
щытэпщтын,- къыраIощтым ежэщтыгъэ фэдэу Сисури 
джэуап къыритыжьыгъ, етIанэ шъабэу къыгъэтэрэзыжьыгъ:
- Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэри, Хъан-Джэрыи сыгу 
къэкIыгъэхэти ары...
- Ары, Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэми типIугъ, 
тилэжьыгъ, Хъан-Джэрыий тшынахьыкIэ цIыкIоу къыткIэхъуахьыгъ, сигуапэ угу зэрафэгъурэр. Шъыд етIанэ, Сисур, 
шъыдэу ущыт?
- Шъыдэу сыщытын,- Сисурэ ынэгу къопцIэ кIыф 
щхыпцI макIэр рычъагъ,- джа зэрэпшIэу дунаим тытет. 
Мары, пчэдыжь щэджагъор къыкIэлъыкIуагъ, тыгъэм 
ригъэзыхмэ, пчыхьэшъхьапэри къэсыт.
- Ари шъыпкъэ,- къыфэмыIошъущтыгъэ гухэлъым 
ыцыпэ къызэрэхъыерэм Шъэуай ыгъэгушIуагъ,- джаузэ 
уахътэр макIо, цIыфым игъашIэ IэкIэкIы.
- Шъэуай, унапчъэр Iусхыт,- зыми щымыщэу Сисурэ 
къыIуагъ.
- Шъыд пае?
- Уизакъоу садэжь укъихьэ уихэбзагъэп... Унэм зитшIыхьажьыгъэ фэдэу къашIодгъэшIынэп...
- Арэу оIомэ, Iух. Орыджи хэтыджи сэ шъэф сиIэп. 
ЦIыфмэ аIотым тышIолIыкIызэ, тэр-тэрэу тинасып пытэупкIыжьы. Икъунба тызэрэзэпэIэпчъагъэр?..
Сисурэ ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ, ышъхьэ риуфэхыгъ.
- Адэ зи къапIорэпи, Сисур? - ТIэкIу тешIагъэу Шъэуае 
къэгумэкIыгъ.
451
15*

--- Page 435 ---

- Шъыд къыосIон... Оры ащ фитыр, Шъэуай.
- Сэ сызфитым уадэжь сыкъищагъ, о узфитыр сшIэмэ 
сшIоигъу.
- Шъыдигъоджи сэ орджэ сыхьазырыгъ... Уегупшысагъа, Шъэуай? КъысэхъулIагъэр...
- Зи къыохъулIагъэп, - нэку-нэпс къэхъугъэ бзылъфыгъэ цIыкIур Шъэуае зэпиутыгъ,- непэ щегъэжьагъэу 
ащ фэдэ гущыIэ тазыфагу дэрэмылъ.
- Тхьэуегъэпсэу, Шъэуай,- Сисурэ ымакъэ къэкIэзэзыгъ, зыкъишIэжьыгъ,- ащыгъум лъэIу къыпфысиI. Непэрэ 
гухэлъыр къыздэпхьэу уишъэогъу горэ уигъусэу пчыхьэ 
горэм садэжь укъихьагъэмэ, сигопэщтыгъэ. Тызылъэгъурэми, зэхэзыхыхэрэми апашъхьэ сыкъыщыпщэфыжьын.
- Зэхэсхыгъэм нахь псынкIагъо,- Шъэуае къэтэджыжьыгъ,- сэрджэ щыIэпщтын, ари пфэсшIэн, ау типIалъэ 
бжыхьэпэ мазэм блэкIыжьы хъутэп.
Унэм Шъэуае зэрикIыжьыгъэм лъыпытэу Сисурэ бгъэкIэ пIэм зыхидзи, шъхьантэр нэпсыкIэ ыгъэшъокIыфэ гъыгъэ. Гур псынкIэ хъугъэу къэтэджыжьи, нэгум псы кIикIэгъэ 
къодыеу Къэнтатэ иджэмакъэ къэIугъ:
- А Сисур, а сипшъашъ, икъун мэфэ шIагъом сызэрэхэныгъэр,- Къэнтатэ лъэгуцым тет,- сишъхьаныгъупчъэещалIэхэр Iух, псы чъыIэ тIэкIуи сынэгу кIэсэгъакI. Тыгъэм 
ригъэзыхыгъ, пщы шъаохэми якъэсыжьыгъу. Лъэгуцым 
сытесэу къыдэзгъэхьажьыных.
Лэджэн-къумгъаныр Сисурэ къыгъэсыгъ, зызырегъэт хьакIыхэм, еупчIыгъ:
- Непэ утынчыгъа, гощэшху?
- Сытынчыгъ, нынэ, сытынчыгъ. КъысэхъулIэгъагъэр 
сшIэрэп, непэ фэдэу зызгъэпсэфыгъэу къэсшIэжьырэп,- 
Къэнтатэ итIысыпIэ зыригъэгупсафи, ыIэгушъуитIу тыжьын 
бэщышъхьэм тырилъхьагъ,- оры, сипшъашъ, о шъыдэу 
ухъугъ?
Шъэуае къызэрэлъихьэгъагъэмкIэ гуцафэ къыфишIыгъэна ыIуи, Сисурэ къыкIэщтагъ, ау къызхигъэщыгъэп.
- Сэри сытхьэкIагъ, сылъэкIагъ, тIэкIуи зызгъэпсэфыгъ.
- Ара? - Къэнтатэ зэхихыгъэр ышIошъ хъугъэп.- 
Зыбгъэпсэфыгъэмэ дэгъу, ау ащ фэдашъо птетэп.
- Ар озгъаIорэр сшIэрэп, гощэшху.

--- Page 436 ---

- А нынэ, а сипшъашъ, "нан" къысаIу сIуагъэба, сигопэт. Зи мыхъуми, сишъаомэ анэмыкI бзылъфыгъэ макъэ 
горэ сыгуи, стхьакIуми агъэшIоу зэхэсхын. Бычэ зыдэмышI, 
ар нысэ, адыгэ хабзэм рэпсэу, тхьэ зэтагъэм лъфыгъэ горэ 
иI, "нанэджэ" къысадж... Зыгорэджэ Шъэуае пIэкIэлъэгъуагъэба? Пчэдыжь сызэрэтеплъагъ.
- Моу джыдэдэм щагум дэтыгъ, чыжьэу щыIэпщтын.
- Укъысфеджагъэмэ дэгъугъэ.
Сисурэ лъэгуцым ехи, пщы щагумрэ кIыщымрэ зэпызыутырэ чэум екIолIагъ, джагъэ:
- Шъэуай! Нанэ къыуаджэ.
- Мары, джыдэд,- Шъэуае унэ кIыбым къыкъокIыгъ.- 
Зыгорэм шъуегъэгумэкIа?
- А сипшъашъ,- унэ къуапэм къыкъокIыгъэ Шъэуае 
пымылъэу Къэнтатэ къыIуагъ,- модэ кIуи, пхъэнтIэкIу 
шъхьаку, лэныст, цэфлагъ аIоу Шъэуае къыфахь. Сэнэшъхьэ тIыргъуагъэ къыпезгъэупкIыт, сыгу къэкIыгъ, шъаохэми якъэкIожьыгъу, ахэми ашкын.
Шъэуаерэ Сисурэрэ зэрилъэгъулIэмэ Къэнтатэ щиз 
хахъоти, ари непэ къыдэхъугъ. ПхъэнтIэкIу шъхьаком пытэу 
тет Шъэуаерэ сэнашъхьэр зэрилъхьэрэ лагъэр зыIыгъ 
Сисурэрэ ямыплъ фэдагъэми, ахэмэ анэмыкI ынэгу кIэтыгъэп, игупшыси хэтыгъэп. МитIумэ яхъяр зэгорэм слъэгъужьына шъуIо? Ар сIомэ сафэлъаIозэ, илъэсхэр къызэранэкIыгъ. Джыры нэмыIэмэ, пшъэшъэжъыем къехъулIагъэм ыуж, Шъэое бетэмалым сызэрэдэгущыIэжьытыр 
сшIэрэп, нэ-псэ зыфэсшIыгъэми, гущыIэ псау кIэрысхын 
слъэкIырэп. Бамбэтыжъыми мы лъэныкъомкIэ зыкъыгъэзэжьыгъ аIуагъ, джыри зы бэлахь къытигъэхъулIэщт... 
Зигъо темыкIырэ дунаим тетэп, гъэрекIо фэдэу а къыпыпчырэ сэнашъхьэри мыгъи кIодыжьыщт. Ар сIомэ 
сыгыезэ, сыбзэгу IэшIу къытенэжьыгъагъэп... Джы Сисурэ 
тхьамыкIэм къехъулIагъэм ыуж кIэлэ зикъэмыщэм зыми 
уемыплъ, къащэ сфеIошъунэп. Зэгорэм, Васюринскэм 
нысэщэ джэгум къызекIыжьхэм, Сисурэ сыIууIухьэзэ 
къыжэдэстхъыгъэгъэ къэбарым пае, ежь къехъулIагъэр 
щыгъупшэжьыгъэу, Шъэуае ар пеубытыми сшIэрэп... Ащ 
фэдэ ШъэуаекIэ пшъхьэ къибгъэхьагъэмэ ппсэ Iусхын, 
Сисур! Шъыд о бблэIэбыкIэу Шъэуае къэзэкъ пшъэшъэжъыем зыкIыфыреплъэкIыщтыр?.. ЕтIани унагъо ихьэгъахэмкIэ Шъэуае ар ышIэнэп, ышIагъэу сшIэми фэсыдэнэп... 
Е-о-ой, лIынчъэу сыкъызэнэм, сэри боу сыныбжьыкIагъ, 
джа узэрытым ситыгъ, Мыхьамэт-Джэрые тхьамыкIэм 
къалэм сызыдакIокIэ, къэзэкъ забыт Iэджи нэплъэгъуджи 
гущыIэджи къысэпсэлъыхъоу къыхэкIыгъ, зыми зезгъэгъэделагъэп нахь...
- Хъугъэ, Шъэуай, хъугъэ, Сисурэ ытх сэнэшъхьэ 
лэгъэшхом зэпебгъэкIын! - Къэнтатэ гумэкIэу IэутIэ ышIыгъ.
- Ащ фэдэу Сисурэ псэ махэу сымышIагъэ...- Шъэуае 
щхыпцIызэ, пхъэнтIэкIум къепкIэхыжьи, нэбгыритIумэ 
зэдашIэрэ нэплъэгъу шъэфкIэ зэIуплъэхэзэ, сэнэшъхьэ 
лэгъэшхор къыIихыгъ, Къэнтатэ зэрэщысыр щыгъупшэжьыгъэу егыигъ: - Мыщ фэдиз къыпысыупкIыгъ Iоу сшIагъэп, къапIо хъутыгъэба.
- Джы къэбгъэтэрэзыжьыгъ, Шъэуай,- Къэнтатэ 
ылъэгъугъэри, зэхихыгъэри зэригуапэр ымакъэ къыхэщыгъ,- бзылъфыгъэр хъулъфыгъэм зэхимышIыкIмэ, 
зэхэзышIыкIын дунаим тетэп. Джары тятэ ыIотыгъэри, тяни 
зэрэфыщытыгъэри. Джа бзылъфыгъэ еплъыкIэр ары пщы 
щагум зэрэтфэлъэкIыджэ дэдгъэлъырэр. Арышъ, шъори 
а шэныр зыщышъумыгъэгъупш. Ащ тхьамыкI, бай фэIуагъэп... Джы кIо, сикIал, пшынахьыкIэмэ апэгъокI. Ори, 
Сисур, сэнашъхьэр къытфэлъэс, Къаймэтдыхэми яIахь 
афахь, къалэм къикIыжьыт кIэлэхъухэри хэмын.
Къэнтатэ изакъоу лъэгуцым къызытенэм, зэблигъэкIыгъэ Шъэуаерэ Сисурэрэ гуфэбэ къытегъэзэжьыкIэ 
ямыгупшысэн ылъэкIыгъэп. НэбгыритIумэ ясэнэшъхьэ 
къыпычыкIэрэ, зэIыхыкIэрэ, зэфычIэплъыкIэрэ нэгум кIэтыгъ.
Мыхэмэ зыгорэ ямурад, Къэнтатэ гукIэ ыIуагъ, ау 
къызщысыщт пIалъэр сшIэрэп нахь. Бжыхьэм благъэкIынэпщтын. Дэгъугъэба Хъан-Джэрые гъогу темыхьэзэ ар 
ашIэгъагъэмэ. Седжэ, урысыдзэм сыхэт ыIомэ, зыщыщмэ 
апэчыжьэзэ, адыгэ джэгумэ афалIэзэ, иныбжьыкIэгъу 
IэкIэкIы. Аущтэу щытми, зыщишIагъэр сшIэрэп, Петербург 
къызэрикIыжьыгъэм пае фызэхащэгъэгъэ джэгум шIыкIашIоу, Iэдэби хэлъэу къыщагъэшъогъагъ. КъэшъуакIэ 
зыщишIагъэр сшIэрэп сыда зыкIасIорэр. Сэры, сэщ нахь 
къэшъокIо Iазэрэ шIыкIашIорэ силэгъу пшъашъэмэ ахэтыгъэп. ТалъэныкъокIэ Хъан-Джэрые зыкъигъэзагъэу 

--- Page 437 ---

къычIэкIын. Адэ джары, тэ тидунай текIы, кIалэхэр къэхъух. 
Сисури Шъэуаий ясабыигъо-цIыкIугъо непэ фэдэу къэсэшIэжьы. СагъэгушIоуи, сагъэгумэкIэуи, сяцIацIэуи 
къыхэкIыгъ. Джыдэдэм яIоф зэрэхъущтми сегъапэ. ГуитIур 
зэгурыIо къэси унэр нахь гупсэф зэрэхъоу, дунаири нахь 
шъабэ, нахь нэфынэ мэхъу... Хэт ыIорэми уемыдэIоу 
къышъохъулIагъэм ушъхьарыкIыгъэмэ, Шъэуай, тхьэуегъэпсэу, насыпышIо охъу, сикIал,- ардэдэм къызкъозыгъэр 
ымышIэу Анфисэ икъэбар Къэнтатэ ышъхьэ къечъэгъагъ 
шъхьакIэ, Шъэуаерэ Хьадж-Къэсэйрэ шыухэу зыуж ит 
файтонэу къэлапчъэм къыIулъэдэжьыгъэм щигъэгъупшагъ.
- Нан! ГушIуапкIэ къаштэ,-Адыл-Джэрые файтоным 
къикIыгъ,- Хъан-Джэрые къытхыгъэр къыздэтхьыжьыгъ.
- Шъыд къытхырэр, сикIал?
- Сэ сцIэджэ къытхыгъагъэмэ къыосIони, нан. Оры 
къызфатхэрэр.
- Шъорджи сэрджи тазыфагу шъэф зэрэдэмылъым 
шъущыгъуаз, сикIалэх,- Къэнтатэ зэхихыгъэр игопагъ,- ау 
шъуимыем шъузэремыджагъэр тэрэзэу шъушIагъэ. А 
нысэ, Адыл-Джэрые тигъэгушIуагъэшъ, абасэ къет.
- Бащэ, нан,- Адыл-Джэрые ышнахьыжъ СахьидДжэрые фычIэплъызэ, къэгузэжъуагъ,- сысэмэркъэугъ, 
къызхэпхыри зыхаплъхьэри тэтый. Ма, нан, Хъан-Джэрые 
итхылъ.
- Хьау, сикIал, орджэ тишэн сыукъонэп, гушIуапкIэ 
къэпхьыгъ, уихьалэл.- Файтонышхэмрэ онэшхэмрэ яфэIофашIэхэр зезыхьэщтыгъэ Къаймэтрэ Хьадж-Къэсэйрэ 
анэмыкIэу Бычи, Сисури, Шъэуаий, еджакIо къыращыжьыгъэ Сахьид-Джэрыий, тыжьын абасэр зыIэмычIэ АдылДжэрыий тхыгъэм еджэрэ Къэнтатэ къыIощтым ежэхэу 
щытых.
- Мыдэ сикIалэ къытхырэр! - Къэнтатэ гушIопс нэгукIэ 
ышъхьэ тхылъыпIэм къытырипхъотыгъ.- Хъан-Джэрыерэ 
Къырым-Джэрыерэ а зы дзэм, зэуапIэм зэдыIуфагъэх. Я 
си Алахь, уишIэ хэмылъэу ар хъугъэпщтын, унэшIу ащыф, 
унаIэ атегъэт, ежь зэшхэри зэфэгъэсакъыжьых.
- Хъан-Джэрыерэ Къырым-Джэрыерэ зэрэлъэгъугъэха, гощэшху? - Бычэ къэупчIагъ.
- Хьау, зэIукIагъэхэу къыIорэп. Къырым-Джэрые идзэ 
зыдэщыIэр зэригъэшIагъэу къычIэкIын. Уемынэгуй, нысэ, 
ар Хъан-Джэрые къызэригъэгъотын.

--- Page 438 ---

VIII
Бжыхьэ пчэдыжьыр фабэми, ермэл къушъхьэ джашъо мэ ямыжъо теплъэ гур агъэузэу чъыIэ. Мэзынчъэ 
бгылъэмэ атетэкъогъэ, тIуакIэмэ адэтэкъогъэ Эривань 
къалэр, ащ пэIудзыгъэ чылэгъо цIыкIухэр, былым уцупIэхэр, 
чылыс хэIэтыкIыгъэхэр чыжьэкIэ къэлъагъох. Гын гъозымэр 
жьым хиз. Ар къэзыушыхьатырэ топ-шхончыо мэкъэ 
зэпымыухэри, шы зэпэщыщыжьхэри, цIыф куо макъэхэри 
адырэ къушъхьабгъумкIи мыдырэ нахь благъэмкIи къыщэIух. Жьы макIэр кIэзэзэу къыкIэпщы, зеутIыIу, мыжъо 
зэгоутыгъэмэ къадэплъырэ уцыпэ гъугъэмэ ялъэпао, 
къогъумэ закъуедзэжьы.
Дунаим щыхъурэм зэкIигъэплъагъ пIонэу, тыгъэр 
къушъхьэтх мыжъо цакIэм къыкъоплъы, плъыжьышэ 
нэгукIэ зиплъыхьэу, хьэкIэ укIытэпхэ гужъуагъэу огум 
къекIуашъэ. Лъымэм зэригъэкIокIыгъэ бгъашхъохэр нэхэшэнчъэхэу тэмэ зэкIэхыгъэкIэ ошъогум щэхьарзэх, загъо рэ щэм фэдэу зыкъырадзыхы.
Неущ къяхъулIэщтым зэригъэгумэкIхэрэм нахьи 
къяшэрэ бгъашхъомэ зэпэIулъ дзэкIолIхэр нахь зэрадзэх.
- Сыдэу мыхэр къытэсэгъапэх!..- Капустенкэ Игнат 
зыфэщыIагъэп.
- Тэрэп ахэр къызашэхэрэр,- Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ.
- Хэт адэ? Сыд ташъхьагъ зыфитхэр?
- Пантелей Савельичым еупчIи, къыуиIощт,- ХъанДжэрые Пантелей енэкIэуагъ,- тэщ нахьи нахьыжъ, макIэ 
къылъэгъугъэп.
- Боу есIон,- Пантелей упчIэгъу ригъэфагъэп,- шы 
псэхалIэхэр зикIасэмэ тэ пкIэнтIамэр къытпыоу сыдкIэ 
тырящыкIэгъэн.
- Ары, ары, шымэ пкIэнтIамэ къапыурэп...- Игнат 
щхыгъэ.
- Игнат,- Хъан-Джэрые нахь мэкъэ пытэкIэ къыIуагъ,- щыгъэт, имыщыкIагъэхэр пшъхьэ къимыгъахь.
- А узэнэгуерэм сегупшысэкIэ умыгугъ, ХъанДжэрый,- Игнати псынкIэу кIилъэшъужьыгъ,- тичэтжъыехэр зэрахьыщтыгъэм пае, сицIыкIугъом щегъэжьагъэу 
бгъэжъхэр слъэгъу хъурэп.

--- Page 439 ---

- Армэ хъун,- ошIэ-дэмышIэкIэ шъыпкъэ зыхэлъ къэбарэу къахэхьагъэм Хъан-Джэрые шъхьащиIулIэжьыгъ,- 
пыим тегъэрэхьатмэ, нэмыкI горэм тытежъугъэгущыI.
Апэ къезгъэжьэщтыр язэрэмыгъашIэу яшыхэр зыкъот 
мыжъо къогъум къосхэзэ, Пантелей хэщэтыкIи, къыIуагъ:
- Мыщ елъытыгъэмэ, талъэныкъо бэкIэ нахь дах. Сыд 
мы ермэлмэ ячIыгу зилIэужыгъор? Улъэпаомэ, ппэ пиутэу, 
ущыцуахъомэ, плъэгуанджэ тырихъокIыкIэу, плъэгъурэр 
мыжъо закIэхэу, сыд чIыгу тызщагъэзаорэр! ЕтIани мыр 
зичыжьагъэр сыда зэрэтищыкIагъэр? Шъощ нахьи 
сынахьыжъ шъхьакIэ, шъо шъуеджагъ, Хъан-Джэрый, 
тиатаман зыдэс къалэми шъудэсыгъ, Санкт-Петербурги 
шъущырагъэджагъ, шъуидышъэ тэмэтелъхэри къыщышъуапэсыгъэх, джэуап шъукъысфэхъугъэмэ сигопэщтыгъэ.
- Къэзэкъхэр зытехьэгъэ гъогум рыкIэгъожьхэу хабзэп, Пантелей Савельич,- Игнат къыдзыгъ.
- Къэзэкъ хабзэм сырапIу, сыралэжьы, ар сыукъомэ, 
тяти къысфидэнэп, тинахьыжъхэри сыушъхьакIун. СыкIэгъожьыгъэу къыпщэхъушъ ара, Игнат?
- УкIэмыгъожьыгъэмэ...
- КъегъаIу, къегъаIу, Игнат,- джы нэс ядэIущтыгъэ 
Хъан-Джэрые ишъэогъу зэпиутыгъ.
- СыкIэгъожьыгъи сыкIэмыгъожьыгъи сIорэп,- Пантелей зыгъапэрэм къыпидзэжьыгъ,- сыгу илъыр къышъосIон. Шъыпкъэм шъуфаемэ, мыщ нэс тыкъэкIон нахьи, 
Пшызэ джабгъу нэпкъ тытетэу, къэзэкъхэмрэ адыгэхэмрэ 
шIу тызэрэлъэгъо, тэ тичIыгуи ахэмэ ячIыгуи тыркумэ 
ащытыухъумагъэмэ нахьышIугъ. Шъыпкъэба, ХъанДжэрый?
- ШъыпкъэнкIи мэхъу, ухэукъонкIи къэнэнэп.
- Сыхэукъомэ,- Пантелей игущыIэмэ къапидзэжьыгъ,- 
сятэкIэ слъытэрэ Умарэ иIуагъэу, нахь гушIукIэ згъэтэрэзыжьын. Мо сиш зэрэдэгъур шъошIэба? ЧIыпIэ къиныбэми 
сакъырихыжьыгъ, мыщи сыкъыщиушъхьакIугъэп. Умар 
ар къысэзытыгъэр, мы къамэри, сэшхори къызгуилъхьагъ. 
Мы кIэрахъор къысэзытыгъэр шъошIа, Шъэуай? Сиадыгэ 
уани Умарэ къыIэкIэкIыгъ, сикIэкIо шIуцIи сянэ пэпкIэ Бабунэ 
сфаригъэшIыгъ.

--- Page 440 ---

- ЗэрэхъурэмкIэ, Пантелей Савельич,- джыри Капустенкэ Игнат щхыпцIыгъэ,- къэзэкъыдзэм ухэт, адыгэмэ 
укъагъэшэсыгъ.
- А дэдэр сфэIонэп, адыгэхэмкIи сыхымэп. Мыщ 
сыкъэзыгъэкIуагъэри нафэ, типачъыхьашху. Ау, джыри 
къэсэIо, мыр зичыжьагъэм тыкъызфэкIуагъэр къызгурыIорэп.
- Шъуз ныбжьыкIэм укъышъхьаращыгъэ зыхъукIэ, 
ащ фэди пIощт,- къэдаIощтыгъэ къэзэкъ жэкIэ-пакIэм 
къыдзыгъ.
- Петро, Калиныч, о зыфапIорэми шъыпкъэ хэлъ. Си 
Анфискэ ныбжьыкI, бзылъфыгъэ плъыр, сIэкIэуIэшIогъэ 
къодыеу гъогу сыкъытыращагъ, ау о узэгупшысэрэм нахь 
чыжьаIоу сэплъэшъ, ермэлмэ адэжь урысые чIыгу гъунапкъэр зэрэщымыIэм сегупшысэшъ ары.
- Узымыгъэпэщтмэ, Пантюха, зямыгъэгъап,- къэзэкъ 
кIэлэшхор къэтэджыгъ,- уи Анфискэ зэрэныбжьыкIэри 
зэрэдахэри тэ, Васюринскэм щыщхэм, тымышIэу щытэп...
- Сыд ащкIэ къапIомэ пшIоигъор, Петро? - ГумэкIыр 
нахьыбэу Пантелей къэупчIагъ.
- Шъэуай черкесыр пщыгъупшэжьыгъа?
- Шъэуае сэ сшынахьыжъ! - Пантелей ынэмэ машIор 
къакIихыгъ.
- Нахьыжъхэр янысэмэ янэцIыжьхэрэба?.. НекIо, Игнат, 
псыхьэ тыгъакIу...
- Петр Калиныч!..- Паденкэ Пантелей къызщылъэтызэ, 
къэзэкъ плIэIушхом лъыджагъ.
Хъан-Джэрыий, Игнати Пантелей зыпаIодзагъ, Петро 
къызэплъэкIыгъэп.
- Ежь и Лизэ гъунэгъур фыреплъэкIышъ,- тIэкIурэ 
щысыгъэу Пантелей гъумытIымыгъэ,- ишъхьэуз сэ къыстырекъутэ... СызэриушъхьакIугъэр фэзгъэгъункIэ орэмыгугъэ...
- ИщыкIагъэп, Пантелей Савельич,- Игнат къеушъыигъ, ошъогум имыкIодыкIыжьрэ бгъашхъоми яплъыгъ,- 
непэ къытэхъулIэщтыр сыдым фэтшIэн, шъузэщымыхьэмэ 
нахьышIу.
- Ежь къыспыпкIагъ нахь, ащ фэдэ гухэлъ сиIагъэп,- 
кIэжъукIыжьырэ макъэкIэ Пантелей къыIуагъ, тIэкIу тешIагъэу къыпигъэхъожьыгъ: - Зы чылэ тыщыщ, тызэпэчыжьаIоми, зы урам тытес, сыгу ебгъэрэп. КъысиIуагъэри 
есIожьыгъэри зэхэшъухыгъэп, ар зыми ищыкIагъэп.
- Гузэгъабгъэр ащ щытэухыми, Пантелей Савельич,- 
Хъан-Джэрые джы нахь мэкъэ чъыIэкIэ къыIуагъ,- сэ сыгу 
къызэрэобгъагъэ гори къыосIощт, мыщ тыкъызфагъэкIогъэ хэгъэгу Iофым епхыгъ. Тэ тищэ - оры, сэры, Игнат 
аIоу - нахь зэпэблагъэ мы чIыпIэм щытэп, хэт щыщи тхьарыIо зыфэтшIыгъэ урысые пачъыхьэм фэмышъыпкъэжьыщтыр гъусэкIэ сштэрэп. Ащ тыфэшъыпкъэныри хэгъэгум 
тыфэшъыпкъэныри зэфэдэ,- тырицIыф, тыригупшыс, 
тыриухъу макIу, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, тырикъэзэкъ.
- Хъан-Джэрый... СигущыIэмэ хьэрамыгъэ ахэлъэп... 
Къэзэкъхэмрэ адыгэхэмрэ тызэпэIуегъэлъыти, шъугу 
ебгъэмэ сIуагъэ нахь...
- Пачъыхьэм тыгу ебгъэщтыгъэмэ,- Хъан-Джэрые 
Пантелей игущыIэ зэпиутыгъ,- сятэжъи, сяти, сэри урыс 
тэмэтелъыр зытетлъхьащтыгъэп, тырку лъэныкъомкIэ 
плъэрэ адыгэхэми нэмыплъ къызэрядгъэхыщтыгъэп.
- Аущтэу оIомэ, Хъан-Джэрый,- джы нахь мэкъэ 
теубытагъэкIэ Пантелей къыIуагъ,- къэзэкъым ишылъабжъэ зынэсырэр ичIыгушъ, тэри тыкъызэкIэкIонэп.
Паденкэ Пантелей игущыIэ къызыщиухыщтым, Эривань 
бгылъэ лъэныкъом топ омэкъэ зэпэIужьмэ, шхонч зэпеожьмэ джыри нахь лъэшэу зыкъыщапхъотагъ, мыдырабгъукIи адырэ кIэимкIи шыудзэхэми онэгу зашIыгъ, сэшхо 
къихыгъэхэмкIэ къэлэ хэгъуашъхьэмкIэ езэрэхьыжьагъэх. 
Перс шыухэри, лъэсхэри куохьаушхокIэ урысыдзэм къыпэгъокIых.
Чъэм хэтэу сэмэгумкIэ Хъан-Джэрые плъагъэ, Къырым-Джэрые зыхэт шыудзэри къазэрэгуахьэрэр ылъэгъугъ, ышнахьыжъ къогушхукIэу, адыгэбзэ-урысыбзэ 
зэхэпхъэгъэ куо макъэр зэхыригъэхэу шым ичъэ рыригъэгъэхъугъ. Шыухэр зэхэлъэдагъэх. Щылыч сэшхохэм, шы 
зэкIэплъыхьагъэхэм, цIыфхэм яжъынч куо-щэIу мэкъэ 
зэхэтхэр ошъо чIэгъым чIэтэджагъэх. Лъым, гын гъозым, 
пкIантIэм амэ Iужъу жьыр зэлъикIугъ.
Хъан-Джэрые къыпэгъочъыгъэ шыур риутэхыгъ, нэмыкI 
гори къызэринэкIыгъ, лъэсэу чъэрэ гори хигъэфагъ, Капустенкэ Игнат къырифэкIыщтыгъэ пый шыури дилIыгъ. "Тэра 
мыкъэзэкъыр!" - Пантелей куозэ зэрэзаори зэхахы. 

--- Page 441 ---

"Тэрэз, Пантелей, тэрэз, тыкъэзэкъ тэ! - Петроуи мычыжьэу 
къыщыпэджэжьы,- басурман шIойхэр Iуегъэх!" "ХъанДжэрый, уакIыбкIэ къыочъэ!" - Игнат перс шыум зыпэIуедзэ, шыбгъэкIэ реутэхы, нэмыкI къэзэкъ горэм къызщыпшыжьырэ пыим ышъхьэ пегъэлъэты.
Сэшхо зэхаор бэ тешIагъэми макIэ тешIагъэми 
умышIэжьынэу, уIагъэхэмрэ укIыгъэхэмрэ утыгум къырини, 
щымыIэгъахэм фэдэу уцужьыгъэ. ЗэкIэчъэгъэ пыймэ ауж 
текIоныгъэр къыдэзыхыгъэ къэзэкъ шыудзэр илъэдагъ. 
Ардэдэми Хъан-Джэрые зыгорэ къылъыджагъэ фэдэу 
къыщыхъугъ. КъызызэплъэкIым, шы укIыгъэм кIыбыкIэ 
егъэкъугъэу, ыбгъэ IэкIэ ыIыгъэу ышнахьыжъ ылъэгъугъ.
- Къырым-Джэрый!.. Нахьыжъ!..- Хъан-Джэрые ыIэ 
сэмэгу уIагъэ щыгъупшэжьыгъэу, онэгум зыридзыгъ, 
зыпсэ хэкIырэм лъэгонджэмышъхьэкIэ зыкIэридзагъ.- 
Шъыд къыохъулIи!..
- Зи арэп, сшынахьыкI,- ерагъэу Къырым-Джэрые 
къыIуагъ,- дзэкIолIмэ къямыхъулIэрэ къысэхъулIагъэп... 
Арэу хъунэу Алахьэм ыухыгъагъэу къычIэкIын... Тхьэм 
укъысфихьыгъ, сшынахьыкI!.. Адыгэ гъэIылъыкIэджэ 
сыгъэIылъыжь... ТшынахьыкIэхэри тятэ иIоф фэгъэшъыпкъэх. Нани сыфэраз, ыгу къысэмыбгъэнэу сфе...- Къырым-Джэрые игущыIэ ныкъокъаIоу ыпсэ хэкIыгъ, ХъанДжэрыий ышнахьыжъ ыбгъэ кIэлъэу ынэпсхэр къыкIэтэкъугъэх, ытэмэ бгъузэхэр лъатэхэу къыщиутагъ...

--- Page 442 ---

Къырым-Джэрые ыпсэ зыщитыгъэ мэфэ дэдэм, бжыхьэ 
остыгъэ хэгъэнэжьыгъомэ адэжь, Шъэуаерэ Сисурэрэ 
янысэщэ орэд макъэ Лъэустэнхьаблэ шъхьащытэджагъ, 
псырыкI къэзэкъ лъэныкъоми щызэхахыгъ.
Къэбар гушIуагъор Къэнтатэ зыраIом, тхьэ елъэIугъ:
- Алахь зизакъом насыпышIо ешIых. Хъан-Джэрыий 
Къырым-Джэрыий псаоу къытфехьыжьых.- ЕтIанэ, тIэкIу 
тыригъашIи, унашъо ышIыгъ: - Неущ блэмыкIэу мафэ 
тфэхъун зитещэмэ тинысэ къахэшъущыжь, мэфибл джэгум зыфэжъугъэхьазыр.

--- Page 443 ---

IХ
Заом нахь ушэтыпIэ цIыфымкIэ щыIэп.
Хъан-Джэрые ипытагъи, имэхагъи перс заоми ащ 
кIэкIэу къыкIэлъыкIогъэ тырку заоми къащылъэгъуагъ, 
анахь чIыпIэ хьылъэми къэрэбгъагъэ къызщыхигъэфагъэп, 
иурыс пачъыхьэ фыриIэ шIошъхъуныгъэ-шъыпкъэныгъэ 
пытагъэ зэрихьэгъэ лIыгъэм ифэшъошэ тыныри ыбгъэ 
къыхалъхьагъ, поручикыцIэри къыфагъэшъошагъ, зиIофзехьэщтыгъэ генералхэу Меньшиковымрэ Перовскэмрэ 
къыфэрэзагъэх. Заохэм ауж Черномор къэзэкъ эскадроным илейб-гвардиеу Петербург щыIэм къулыкъу щишIэнэу 
хагъэхьагъ. ЦIыфым ищыIэныгъэ игъорыгъо-къызэрыкIо 
ебгъапшэмэ, илъэсищыр зыуи арэп, ау зэо мафэхэмкIэ 
бгощыжьымэ, ащ изы такъикъ чэщ-мэфэ пчъагъэм пеIэжьы. 
Хъан-Джэрые иилъэс тIокIырэ зырэр макIэми, пэкIэкIыгъэр 
гупсэфэу щыIэ цIыфым къыгъэшIэщт илъэс пшIы пчъагъэмэ 
бэкIэ анахьыб.
Мэфэ заулэ хъугъагъэ Тифлис къикIырэ гъогум ХъанДжэрые зытетыгъэр. Ащ фэдизым мэфэ ошIуи, пщагъуи, 
жьыбгъи, ощх чъыIи Екатеринодар къекIурэ гъогум къыщыфыхэкIыгъ, тэрэнтасым ищэрыхъ гупсэф-зедзэ чъакIэмэ 
яхьщырэу, гупшысаби шъхьэм щызэблэкIыгъ. Зыгъапэщтыгъэр Iофыгъуищ: хымэ хэгъэгу чыжьэм зикъэ къыринэрэ ышнахьыжъ, адыгэ-урыс зэфыщытыкIэщтыр, 
Санкт-Петербург къызэрэщыпэгъокIыщтхэр.
Iофыгъуищыри аущтэу хъунэу щытыгъэщтын, ынэхэр 
упIыцIагъэу, шъхьэр тэрэнтасым дигъэсысызэ, ХъанДжэрые ыIуагъ. Сшынахьыжъ щыIэжьэп, ащ хэпшIыхьажьын 
щыIэп. Ящэнэри зыгорэу хъун, сыздагъэкIорэ дзэм сэщ 
фэдэ Iэджи хэт. Пачъыхьэм шъыпкъэныгъэ фысиIэу сипIалъэ 
къэсмэ, зэгорэм дзэми сыкъыхэкIыжьын, сытIысыжьын, 
ау хэкIыпIэ адыгэ Iофым фэзгъотырэп. Бэ шIэн, макIэ шIэн, 
Тыркуер Адрианополь мамыр зэзэгъым къеуцолIагъэми, 
джыри зэгорэм тапэ къитэджэщт. Адыгэхэр зыхамыгъэлэжьэгъэ мамыр зэзэгъыныгъэм тичIыгу бырсыр къызэрэригъэтэджэщтым щэч хэлъэп. "Тимыер зэряттрэр ашIэзэ 
зытIахыкIэ сыд зыкIятымытыщтыр, ямыер яеу къызытфащэйкIэ, сыд пае IудгъэзыкIын" хэгъэгуитIум аIомэ зэтхьагъэпцIэкIхэзэ, иптхэрэр зэрызэгъэщт тхылъыпIэм зэдыкIэтхагъэх. Илъэсишъэм къыкIоцI мызэу-мытIоу зэпэуцужьыщтыгъэ хэгъэгуитIум яшIэн ашIагъ, адыгэр, зэшIэгъунчъэу, 
егъашIэм зыкъогушхукIырэ намысым ыпашъхьэ къинагъ... 
А къэбарыр адыгэмэ алъыIэсыгъ шъуIуа? АлъыIэсыгъэмэ, 
сыдэу зашIыгъ?
Адыгэ хэсэ мыухыжьхэр Хъан-Джэрые ынэгу къыкIэуцожьыгъэх, къэмэ къипхъотыгъэхэр ашъхьагъ щызэпэлыдых, кIэрэхъо омакъэхэри щызэпэджэжьых. Зэмызэгъ 
гущыIэхэри хэсэ утыгумэ къарэтаджэх, куп гощыгъэхэри 
нахьыбэ ешIых, "талъэныкъокIэ къэгъэзагъэ зэрэхъугъэхэм 
адыгэхэм сыд къыраIолIэн" ыIуи, Покровскэ дзэпащэр 
къызэреупчIыгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ, ритыжьыгъэгъэ 
джэуапым джыри зэ кIэгупшысыхьажьэу ригъэжьагъ. "Зы 
лъэныкъомкIэ тэрэз, адырэ лъэныкъомкIэ тэрэзэп" зэресIогъагъэм сырыкIэгъожьырэп. Тыхэгъэгунчъэу, тыпачъыхьанчъэу, адыгацIэр зыхьырэ лъэпкъ зэфэшъхьафкIэ тичIыгу 
тыщэпсэуми, адыгагъэм тызэрипхэу, ар тиапшъэрэ хабзэу, 
тихэгъэгоу, типачъыхьэу, дунаим илIэшIэгъу пчъагъэм 
тащыпхырыкIыгъ. Кавказыр тлъы щыщ хъужьыгъэу егъашIэм тыщэпсэу, тичIыгу тытет, тиуашъо ташъхьагъ, тижьы 
къэтэщэ, типсы тешъо, тихьалыгъу тэшхы. Урысыери, 
Тыркуери, Инджылызыри Кавказым зыщызэбэнырэ лъэхъаным адыгэ шъхьафитыр къэухъумэгъуай, хэти ежь 
зэрэшIоигъоу къыддэзекIощт. Мор зичыжьагъэ Инджылызыри сыд зыфэмыуцурэр? Тэ къытэнэмысыжьми, икъунба 
дунаим щызэрипхъогъэ хэгъэгухэр! Тятэ зэриIощтыгъэу, 
ТыркуемкIэ адыгэмэ загъэзэн нахьи, Пшызэ зэпырыплъыгъэхэмэ нахьышIугъ, мыхъу зыщыхъужьырэм, Урысыем 
къыкъо нэжьынхи. ТэркIэ бэшIагъэ ар ухыгъэ зыхъугъэр, 
нэмыкI унэгъо зырызхэри гъусэ къытфэхъугъэх, ау зэрэадыгэ шъолъырэу пштэмэ... Ар джы щэн-щэф зэтыжь 
ашIыгъ. Джары Покровскэ генералым мытэрэзыкIэ фэслъэгъугъэр...
- Хъан, сызэхэоха, Хъан-Джэрый? - Игнат къеджагъ.- 
Сыд мыщ фэдизэу узэгупшысэрэр?
- Узэгупшысэн макIа, Игнат? - Хъан-Джэрые нэгу 
уцуагъэкIэ къыгос шъэогъум IугушIуагъ,- зэуитIум тыкъелыжьыгъ... Сшынахьыжъ тхьамыкIи чIэсынагъ... Тиныбджэгъубэхэри ары...

--- Page 444 ---

- Ащ хэпшIыхьажьын щыIэп,- Игнат хэщэтыкIыгъ,- 
щыIэныгъэр зыдэщыIэм лIэныгъэри щыI, ахэмэ ачIыпIэ тэри 
тихьаныгъэкIи мэхъу. Тхьэм ынэшIу къытщифагъ, тыкъиухъумагъ. Сэ джыдэдэм сызэгупшысэщтыгъэр Владикавказ 
щыкIэдзагъэу Прочноокоп нэс къэткIугъэ гъогум теслъэгъогъэ урысыдзэр ары. Тифлис тыкIо зэхъум, ащ фэдиз 
дзэ мыщ тетыгъэп.
- Ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп, Игнат. КъэошIэжьа кадет 
корпусым тыщеджэ зэхъум къытаIощтыгъэр? Апэ зыцIэ 
къепIогъэ къалэм зэ джыри ыцIэ къеIожьэлъ.
- Владикавказ.
- Егупшыс ащ къикIырэм - "Владей Кавказом".
- Тэрэз, ары къикIырэр! - Игнат къыхэкуукIыгъ.- А 
цIэр урыс пытапIэм къыфэзыугупшысыгъэр делэп, чыжьэу 
плъагъэ.
- Делэпышъ ары,- ыгу еIуми емыIуми хэмышIыкIынэу 
Хъан-Джэрые къыIуагъ,- чыжьэу маплъэшъ, мэгупшысэшъ 
ары мы тыкъыздикIыжьырэм типачъыхьэ тызкIигъэкIогъагъэр. ЦIыфыбэ щычIэтынагъэми, Урысыем текIоныгъэр 
зэуитIуми къащыдихыгъ. Адрианополь мамыр зэзэгъыныгъэм изакъоми...
- Хъан-Джэрый,- Игнат шъэогъум игущыIэ къызэпиутыгъ,- адыгэхэр зыхэт зэзэгъыныгъэр текIоныгъэкIэ олъы та? А къэбарыр адыгэмэ зашIэкIэ...
- Адэщтэп! - Хъан-Джэрыий шъэогъум фидзыжьыгъ,- 
ау непэ адыгэмэ ащ нэмыкI хэкIыпIэ яIэп, агурыIощтмэ 
сшIэрэп нахь... Зэо-банэ хэмылъэу Урысыем езэгъыгъэхэмэ, къызэтенэщтыгъэх. Покровскэ генералым джары 
къысиIогъагъэр...- Хъан-Джэрые игущыIэ ныкъокъаIоу 
гумэкI нэплъэгъукIэ Бжъэдыгъуи, Шапсыгъи, Нэтыхъуаий, 
Абыдзахи, Убыхи ащыIагъ, зыми джэуап гупсэф щигъотыгъэп. Анапэ дэс тырку лIыкIом дэжь зыгъэ дэокIо-гыякIо 
кIогъагъэхэм зэрахэтыгъэр, щилъэгъугъагъэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ.
Тыркумэ афэмые адыгэхэм, джыри Хъан-Джэрые 
ыIуагъ, урысхэри адэщтэп, ябзыу шъхьэфит ытамэ зыми 
гурагъэутыщтэп. Тяти, ХъорэлIыкъо Мэрчани, Тыгъужъыкъо Къызбэчи, Хьаджэмыкъо Батмызи, Занэкъо Сэфэрбыий, нэмыкIхэми зэраIощтыгъэу, къэралыгъо уимыIэу 

--- Page 445 ---

дунаим укъыщырадзэщтэп. Ар мыгъэрэ тырку заом 
къыушыхьатыгъ...
Зигупшысэ къушъхьэ натIэм еутэкIыгъэ Хъан-Джэрые 
къэупчIагъ:
- Адэ, Игнат, зыуушъэфыгъапи?
- Сыд пай? - УпчIэкIэ Игнати игупшысэмэ къахэужьыгъ,- о узгъапэхэрэр сэри сигупшысэх. Эривань тштэ 
зэхъум, къэошIэжьа, Паденкэ Пантелей уегыигъагъ, сэри 
къыбдезгъэштэгъагъ шъхьакIэ, ар зыфэгъумытIымыщтыгъэр адыгэхэмкIэ шъыпкъэу къычIэкIыгъ... Хымэ лъэныкъомэ тащызаозэ, адыгэ шъолъырыр къытIэкIэхьагъэу 
мэхъу. Ау сыгугъэрэп, Хъан-Джэрый, ащ фэдэу, адыгэ 
Iофыр псынкIагъо къытфэхъункIэ.
- Ямыер атырэп, атырэ пстэури аIахырэп, ара къапIомэ 
пшIоигъор? - Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ, нэ шIуцIэ зэжъушъохэр къилыдыкIхэзэ, шъхьэ псыгъо дахэр къыпхъотагъ, 
ау къыIо шIоигъуагъэр Игнат къыхыригъэдзагъэп:
- Ары! Угу рехь-ремыхьми, джа Пантелей епIогъагъэр 
къызэозгъэIощтэп!
- КъызэрэпIорэмкIэ, сэщ нахьи о адыгэхэр нахьышIу 
олъэгъух. Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! - Мэкъэ лъэшкIэ 
Хъан-Джэрые къыIуагъ.
- Аущтэу къыпщэхъумэ, Хъан-Джэрый, зыогъэпцIэжьы,- Капустенкэ Игнати зэкIэкIуагъэп.- Сэ сянэ нахьи 
о уянэ нахьышIу сэлъэгъу къыосIуагъэп. Ащыгъум сыкъэзэкъэп, сыкъызхэкIыгъэхэри гум исэнэжьых. Уянэ ыл 
узымэ е адыгэмэ мыхъун къяхъулIэмэ, сыцIыфышъ, ахэмэ 
сыл афэмыузыныр, сафэмыгумэкIыныр ащ къикIырэп.
- Сэ сыд ащыгъум сызилIэужыгъор?! - Хъан-Джэрые 
плъыжьы кIэхъукIыгъ,- сыадыгэжьэп, ара?!
- ЗыкъыспымыгъапкI, Хъан-Джэрый! - Игнат ынэ 
шхъуантIэмэ машIор къакIэустхъукIыгъ, етIанэ нахь гупсэфэу къыпидзэжьыгъ: - Сыгу пфимылъыр къысфимыгъахь, 
имыщыкIагъи зэсэмыгъаIу. Хэти орэхъу, пачъыхьэми, 
генералми, забытми, дзэкIо къызэрыкIоми сызщыщ къэзэкъмэ къашъхьарыкIомэ, фэсыдэщтэп. Типачъыхьэ 
фыуиIэ шъыпкъэныгъэр сигуапэ, зэуапIэмэ къащыбгъэлъэгъуагъ, ау загъорэ, угу къысэмыгъабгъ, еогъэлыящэу 
къысщэхъу.

--- Page 446 ---

- Игнат!..- Шъэогъум ыцIэ Хъан-Джэрые ыжэ 
дэмыфэжьэу къэупчIагъ.- Игнат Иванович, ора ар?
- Сэры, сэры, ухэукъорэп,- инэгушIуагъэ къебэкIэу 
Игнати щхыгъэ,- къыосIуагъэм гухьэ-гужъыгъэ хэлъэп. 
Орырэ сэрырэ тызэмылъэпкъэгъуми, тызэшым фэд, сыд 
зэшIотыушъэфыжьын.
Хъан-Джэрые зэхихрэр игопагъ, зыгъэгумэкIыщтыгъэри ыушъэфыгъэп:
- Зыпашъхьэ Iо щытшIыгъэ типачъыхьэ тыфэмышъыпкъэныр ащ къизгъэкIырэп. Тэ тыдзакIу, дзакIом раIорэр 
егъэцакIэ. Ау етIани адыгэмэ къяхъулIэщтым сегъапэ.
- ШIу ошIэ пIозэ, узщыщ лъэныкъом лые еохыжьы, 
арба, Хъан-Джэрый? - Iофы зыримыгъэшIы фэдэу Игнат 
къыIуагъ.
- Джы сыгу илъ шъыпкъэм къытебгъэфагъ. ИмыщыкIагъэ къыосIуагъэмэ, Игнат, угу къысэмыгъабгъ, сыкъызэхэшIыкI. Мы сызтет къэзэкъ нэпкъыри модырэ адыгэ 
нэпкъыри сэрыкIэ зы. Пачъыхьэм сыфэшъыпкъ сIозэ, 
Адрианополь мамыр зэзэгъыныгъэмкIэ сызщыщ адыгэмэ 
сиягъэ зэрязгъэкIыгъэр тичIыгу тыкъызехьажьым, нахь 
зэхасшIэу езгъэжьагъ. Ау етIани мыхъун сшIагъэу зыдэсшIэжьырэп, сыд пае тэр-тэрэу зыдгъэпцIэжьын, тятэ 
зэриIощтыгъэу, ТыркуемкIэ тиIоф щыIэп. Хэгъэгу шъхьафэу 
тыпсэущтыгъэмэ...
Хъан-Джэрые игущыIэ къыухыгъэп, шъэогъум ыгу 
щышIэрэр Игнати къыгурыIуагъэти, зыкIызэпигъэугъэмкIэ 
еупчIыжьыгъэп.
Лэбапэ щызэблахъугъэ шымэ алъэкъо псынкIэмэ 
куплIэм дэс къэзэкъ лIыжъ жэкIагъор яIэжэгъу. Гъэмэфэ 
пчэдыжь ощх макIэм ыгъэгупсэфыгъэ сапэр шы лъабжъэ мэ, каретэ щэрэхъмэ макIэу къачIэутысыкIы. КъокIыпIэ 
ошъочапэмкIи тыгъэр къыдэкIуае. Хъан-Джэрые зыдэщыс 
лъэныкъомкIэ Пшызэ узызэпырыплъыкIэ, адыгэ шъолъырыр Iэгушъом илъым фэдэу нэрлъэгъум кIэкIоты. Къушъхьэ шыгуф чыжьэхэр ошъогум кIэгъэкъуагъэх, мэз зэикIымэ 
шхъонтIэрымэр атырехы, губгъо хъоо-пщаомэ былым 
Iэхъогъухэр ащэхъух. Чылэгъо зэфэшъхьафхэу мэз IапчъэхэмкIэ гощыгъэхэр, псыхъо нэпкъмэ аIутэкъуагъэхэр 
абдзахэкIи бжъэдыгъукIи къащэлъагъох. Неущ ахэмэ 
къапыщылъыр ашIэрэп, хэгъэгуитIумэ тхылъыпIэ тхьапэм 

--- Page 447 ---

итхагъэмкIэ зэрэзэратыжьыгъэхэм щымыгъуазэхэу мамырых, Хъан-Джэрые ыIуагъ, ыгуи къыпиIонтIыкIыгъ. ТхьагъэпцIыгъэ зымышIэрэ силъэпкъэгъумэ акIыбыкIэ щашIагъэр шъхьакIо ащыхъущт, Iашэм лъигъэIэбэщтых... Сыд 
Тыркуер? ИIоф нибжьи адыгэмэ ахэмылъыгъэми, ышIэщтыр 
ышIи, джы шъо шъузэрэзэзэгъ ыIуи, зыпыуптхыпкIыхьажьыгъ. Урысыери джау сыдми бгъэделэн хэгъэгоп, 
тхылъыпIэм раригъэтхэгъэ итекIоныгъэ шыхьат-IэубытыпIэ 
фэхъунэу, хэт сыд къыриIоми, орэадыг, орэнэмыкI, ригъэлъэгъунэу къезытыгъэм дыкIэтхэжьыгъ. Джы адыгэурыс бгъуитIури зэрэзэзэгъышъу... Джарыщтын "Петербург укIожь зыхъукIэ, шъуичылэ дэхьажьи, бжъэдыгъупщымэ заIугъакI, къытэгъэшIух" Покровскэм къызыкIысиIуагъэр... КъысэдэIухэми къысэмыдэIухэми, сятэ игухэлъ 
сыдэшъхьахынэп, садэгущыIэн, сыгу илъ шъыпкъэри 
афисIотыкIын...
- Илъэс шъэныкъокIэ узэкIэIэбэжьмэ, зиусхьан забытхэр,- куплIэм дэс къэзэкъ шыкоо лIыжъыр Хъан-Джэрые 
игупшысэмэ къахэуагъ,- Суворов аншеф-генералым 
ичэтэн унэ зыдэщытыгъэ чIыпIэм тыкъыблэкIы, шъуфаемэ 
шъуесщэлIэн.
- ТещалI,- Пшызэ нэпкъым зэрэтехьащтыр, адыгэ 
шъолъырым зэриплъэщтыр Хъан-Джэрые игуапэу къыIуагъ.
Пшызэрэ Лабэрэ зыщызэхэлъэдэжьрэм дэжь, нэпкъ 
лъагэм, каретэр телъэдагъ, шыкуаор куплIэм зэрэдэсэу 
къамыщыр ыгъэлъэгъуагъ:
- Мыщ дэжь Суворов аншеф-генералыр адыгэмэ 
щапэIутыгъэу къаIожьы. Зэман гъэшIэгъонхэр, зиусхьанхэр, щыIагъэх... Муары адыгэхэр... Шъуеплъэлъ, а тыгъокIо-укIакIомэ аIыгъ чIыгур зыфэдизым... Ямэзхэр, яшъофхэр... Хы ШIуцIэм нэсы, Керчь хы зэпырыкIыпIэм еолIэжьы, 
Азов къыблэ-къокIыпIэри а цIыф Iэлмэ зыдаIыгъ!..
Адыгэмэ афэгъэхьыгъэ гущыIэ мышIухэр Хъан-Джэрые 
ыпашъхьэ щырыригъэгъэт шIоигъоу Игнат нэ IаекIэ лIыжъым 
Iуплъагъ, хэпскэуIукIыгъ.
- КъегъаIу, къегъаIу...- Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ,- 
ыгу имылъ къыIорэп.
Джыры ныIэп къэзэкъ шыкуаом къехъулIэрэр къызгурыIуагъэр.

--- Page 448 ---

- Зиусхьан забытыр адыгэмэ сшIэрэп... ЗэрэхъурэмкIэ, тидзэ ухэт... Дэгъу узэрэадыгэри, тидзэ узэрэхэтыри, 
мыхъун сIорэп, Iэджыри тызэжэхэбанэхэу къыхэкIыгъ, 
тыкъаукIэуи, тыукIыхэуи хъугъэ. Суворов аншеф-генералым изэмани ащ фэдагъ, Власов лIы хъазынэм илъэхъани 
нахьыкIэжьыгъ...
- Джыры, мы илъэсхэр? - Хъан-Джэрый къэупчIагъ.
- ГъэрекIуи, джы нэси, блэкIыгъэ илъэсмэ ялъытыгъэ мэ, загъорэ тызэрэзэпыджырэр хэмытымэ, тазыфагу 
мамыр дэлъыгъ, бэдзэрхэмкIэ нахь тызэхахьэу, тызэщыщафэу хъугъагъэ. Джы тырку заом къыгъэбырсырыгъэх...
Хъан-Джэрые нэплъэгъу гумэкIыр Игнат фидзыгъ.
- Сыд агу римыхьырэр? - Игнат, каретэм итIысхьажьызэ, 
къэупчIагъ.
- Уахэмыхьэу, уадэмыгущыIэу ар сыдым фэпшIэн... 
Модэ мо чылэу къэлъагъорэм, Хьатикъуаемэ сшIэрэп 
раIорэр, къикIэу адыгэ горэ Лэбапэ къэзэкъым къыфакIошъ, 
джащ къэбар тIэкIу-шъокIухэр къыфехьых. Адыгэхэр 
лъэпкъ пчъагъэу зэтеутыгъэх, о талъэныкъор ара, зиусхьан 
забыт, укъыздикIырэр?
- Хъан-Джэрые Бжъэдыгъу къекIы,- Игнат джэуап 
ытыжьыгъ,- СултIаныпщымэ ащыщ, яти, ятэжъи тидзэ 
хэтыгъэх. 
- Зэхэсхыгъэ, зэхэсхыгъэ,- куплIэм зыдэзгъэпытыхьажьыгъэ лIыжъыр къызэплъэкIыгъ, шыхэр хигъэчъыкIзэ, игуапэу къызэриIокIыгъ,- ахэр тэ тиблагъэх. 
Бжъэдыгъумэ уязэгъыщт, мамырых, абдзахэхэр, шапсыгъэхэр арых аIуагъ узышIомыкIыщтхэр.
Зи къэзымыIощтыгъэ Хъан-Джэрые игупшысэхэр 
шыкоо лIыжъым игупшысэмэ атекIыщтыгъэп, зэнэгуещтыгъэ адыгэ бырсыр зыфаIуагъэм, игъогупэ хэкIэу, ичылэ 
къэблагъэ къэси, сыдэу псынкIэу къэбарыр къанэсыгъа 
ыIозэ, нахь егъэгумэкIы. Тэмэтелъхэри къехьылъэкIых, 
илIыгъэ заом къыщызыушыхьатыгъэ бгъэхэлъри ыпэкIэ 
зэрэщыгушIукIыщтыгъэм фэмыдэу, мылыдыжьэу къыщэхъу.

--- Page 449 ---

Х
СултIанмэ ятэрэнтас Пшызэ къызэпырыкIыжьыгъэ 
къодыягъ, Чэтыкъу-бжъэдыгъу пщы-оркъ зэфэсым хэтмэ 
Хъан-Джэрые къызэрэкIожьырэ къэбарыр залъэIэсым.
Къылъагъэчъэгъэ шыуищымэ ягъусэу Хъан-Джэрые 
чылапшъэмкIэ щызэхэт хасэм еблэгъагъ. Пщы-оркъ нэмыкI 
зыхэмыт зэфэсым Хъан-Джэрые зелъэгъум, мэкъэ зэфэшъхьафкIэ зыкъипхъотэжьыгъ. Хьаджэмыкъо Батмызэ 
пщы-татэм Iэ IэтыгъэкIэ ыгъэбыяугъ:
- Фэсыжьапщи, зиусхьан. Къэзэкъ пытапIэм укъэсыжьыгъэу зэхэтхыгъэти, пщы щагум удэмыхьажьызэ, 
емыкIу къытфэмышI, узэдгъэлъэгъу тшIоигъуагъ. Урыстырку лъэныкъом къикIэу къэбар къытлъыIэсыгъэшъ, 
тегъэ гумэкIы, ишъыпкъапIэ къытаIу. 
- Зиусхьан! - Хэсэ утыгум пэмычыжьэ оркъ горэм 
къыдзыгъ: - УигущыIэгъу итэмэтелърэ ыбгъэ хэшIэгъэ 
гъучI такъырымрэ яплъи, джэуап къыуитыжьыгъэджэ 
лъытэ!
- ШъхьэкIафэрэ лъытэныгъэрэ зыфысиIэ бжъэдыгъу 
пщы-оркъ хас,- джыри Хьаджэмыкъо пщышхом ыIэ къыIэтыгъ,- къыттемыфэрэр тэшъумыгъаIо. СултIанмэ яурыс 
тэмэтелъ непэп зытлъэгъугъэр, ащыджэ сэри сышъумыушъхьакIу, шъуапашъхьэ къисщэгъэ зиусхьаныри шъумыгъэцIыкIу. Бжъэдыгъу хасэм хэт пщы-оркъ пэпчъ яIо 
зэрэзэтемыфэри, ахэри куп-купэу зэрэгощыгъэхэри 
шъумыгъэшIагъо. Тэ непэ зым ыIорэр адырэм риутыжьынэу, 
зиIо къимыкIырэм шъхьакIо ышIынэу тызэрэугъоигъэп. 
Адыгэ шъолъырым къитэджэгъэ къэбар гомыIум тызэфишэсыгъэшъ, шъыпкъэмэ-мышъыпкъэмэ зэтэжъугъэгъашIэ. Уахътэрэ гупшысэрэ зищыкIагъэм къэмэ къипхъотыджэ тытешъумыгъэлъад, Iэжагъэ къызхэтэжъугъэгъаф. 
Адыгэхэр зыгъапэрэм хэпшIыкIырэр, зиусхьан, къаIо, 
тшIомыушъэф.
- Ащ фэдэ гухэлъджэ бжъэдыгъу пщы-оркъ зэфэсым 
сыкъыригъэблэгъагъэмэ,- Хъан-Джэрые шым къепсыхи, 
пытэ-пытэу утыгум къихьагъ,- шъо къышъулъыIэсыгъэ 
къэбарым щэхъу зэрэсымышIэрэр шъосэIо, ау ишъыпкъапIэ сыщыгъуазэп. СишIошI шъушIэнэу шъуфаемэ, шъэф 
зыхэлъыр къезгъэкIурэп. Ыджары сэ непэджэ, сыкъызэхэшъошIыкIымэ, къэсIон слъэкIытэр. Джыри зы гупшыс: 

--- Page 450 ---

хэгъэгуитIу азыфагу тыдэфагъэмэ, тятэ зэриIощтыгъэу, 
хы ШIуцIэм тышъхьапырыплъын нахьи, Пшызэ тызэпырыплъымэ, зынэгу тыкIаплъэрэр нахь дэгъоу тлъэгъут. 
ЕмыкIу къысфэшъумышI, сэ джыри гъогу сытет...
Пщы щагум Хъан-Джэрые зыдэхьажьым, гушIуагъокIи 
нэшхъэигъэкIи къыщыпэгъокIыгъэх. ИлъэситIу фэдиз 
зытешIэгъэ Къырым-Джэрые ихьэдэгъэ текIыгъэ, сыдигъуи 
щыIакIэм зэрэщыхъу хабзэу, нэшхъэигъэ нэпскIэ къежьэжьи, псаоу къафэкIожьыгъэм пагъохыгъэ гушIогъо нэпскIэ 
аухыжьыгъ.
- Адэ шъыдэу пшIын,- Къэнтатэ хьылъэу хэщэтыкIи, 
ыгу псынкIэ хъужьызэ къыIуагъ,- Къырым-Джэрыеджэ 
арэу хъунэу Алахьэм ыухыгъагъ, ащ хэпшIахьыжьын щыIэп. 
Алахь зизакъом зыдигъэзэжьыгъэм шIу щешI, джэнэт 
къырет, сыгу ебгъэрэп. Тыркуемрэ Урысыемрэ азыфагу 
къыдэтэджэгъэ адыгэ къэбар горэ къытлъыIэсыгъэшъ, 
ущыгъуазэмэ ишъыпкъапIэ тэгъашIэ, сикIал.
- Адыгэмэ къалъыIэсыгъэ къэбарыр шъыпкъэ,- ХъанДжэрые хэщэтыкIыгъ,- ау ащ фэдэу Тыркуемрэ Урысыемрэ тэрджэ зекIонхэр нибжьи сшIагъэп... Сэри ащ сыхэлэжьагъ, Къырым-Джэрые тхьамыкIэм ыпси хилъхьагъ... 
Iоф мызафэм цIыфыбэ хэщагъэ хъугъэ. Сыгу къеорэр 
тыкъы зэрэрамыдзагъэр, цIыфыгъэ къызэрэтамыхыгъэр 
ары... Зэрэхъурэмджэ, зыгорэм имэкъу Iатэ зыщаупкIэгъэ шъофым щызэратыгъ. А слъэгъухэрэр ащ къыщыуцунхэп, нан!..
- А сикIал,- Къэнтатэ зэхихырэм къыгъэгузэжъуагъ, 
Сахьид-Джэрыий Адыл-Джэрыий аIуплъагъ, Шъэуаий 
фыреплъэкIыгъ,- угу щышIэрэр, пшIошъхьакIор узэрагъэблэгъэгъэ пщы-оркъ зэфэсым щыпIуагъа?
- Хьау. Ащ фэдэ гумэкI пшъхьэ къимыгъахь, нан. 
ТилIакъо, тятэжъмэ ягущыIэ сытекIыгъэп, сыкъызэхашIыкIыгъэ фэдэуи къысщыхъугъ,- нэнэжъым нахьи, къыздеогъашта къыригъэкIэу, Хъан-Джэрые ШъэуаекIэ еплъэкIыгъ.- КъикIытыр сшIэрэп, тхылъыпIэ гори урыс пачъыхьэм 
фэстхынэу спшъэ къыралъхьагъ.
- Шъыд итынэу? - Къэнтатэ къэупчIагъ.
- Бжъэдыгъу пщы-оркъхэм урыс пачъыхьэм ешIухэ 
ашIоигъоу сахэплъагъ. Ыджар тхылъыпIэм афистхэнэу 
къыкIэлъэIугъэх.

--- Page 451 ---

- Ар къэбарышIу, гухэлъышIу,- Къэнтатэ мэгушIоми 
мэгумэкIыми къыбгурымыIонэу къыIуагъ, зэпыугъо макIэкIэ 
етIанэ Шъэуае еупчIыгъ: - Шъыдэу ухаплъэра, Шъэуай?
Зыгъэ мыщ фэдэ IофыкIэ Мыхьамэт-Джэрыерэ ежьырырэ зэрэзэIупхъогъагъэхэр Шъэуае ыгу къэкIыжьыгъ, 
ыуж къыкIэлъыкIогъэгъэ мэфэ, мэзэ хьылъэхэри ынэгу 
къыкIэуцожьыгъэх, джэуап фэхъущт гущыIэ гъэтIылъыгъэмэ алъыхъузэ, Къэнтатэ IэпыIэгъу къыфэхъугъ.
- КъепIолIэтыр къыохьылъэкIымэ, Шъэуай, егъэзыгъэп, 
тэ зэкIэми запэIутыдзэн тлъэкIытэп.
- Шъыд пае, нан, сишIошI къысэхьылъэкIын. Тырку 
пащэмрэ урыс пачъыхьэмрэ адыгэхэмджэ ашIагъэр хъымыщые пщы-оркъмэ зэрамыдагъэм фэдэу фэкъолIхэм 
язэфэси къыщыкIаIотыкIыжьыгъ. А тхылъым бырсыр 
къикIынджэ енэгуягъо,- Шъэуае ыIуагъ,- фэкъолIмэ ямыдэ 
урам чэу къуапэмэ къаIутэджагъ, хьакIэщмэ къарытэджагъ.
- Ащ сэри сенэгуягъ...- Къэнтати къыIуагъ, бащэ 
тыримыгъашIэу шъхьэгъэсыскIэ къыухыжьыгъ: - Шъыдэу 
тшIын, Алахьэм къыттырилъхьагъэр тихьылъэ. Пщы-оркъ 
зэфэсыр, Хъан-Джэрый, къыолъэIугъэмэ, тигъогу къытехьатхэмэ, ашIоигъор афашI. Ау тиунэ щытIуагъэр, зэхэшъоха, кIалэхэр,- Къэнтатэ щысмэ къафигъэпытагъ,- тиунэ 
къенэжьы. ХэгъэгуитIур адыгэхэмджэ зэрэзекIуагъэр 
тиунагъоджэ тизэхэфынэп, Хъан-Джэрые зэрэурыс забытыр зыщытэшъумыгъэгъупш. Зыгорэ къапIо пшIоигъуа, 
Шъэуай? Мы щысмэ уанахьыжъ, сикIал, угу ымыштэ щыIэмэ 
къаIо, сэгъашIэ?
- Тиунэ щытIуагъэр, нан, чылэ  Iофэп, тиунэ къинэжьын,- 
Шъэуае къыIуагъ,- сэ Тыркуемджи Урысыемджи, блэкIыгъэ илъэс зытIущым аужырэ хэгъэгумджэ сыгу тIэкIу 
зызэблихъугъ умыIотымэ, сынэгу гъэзэгъагъэп. Хымэ 
хэгъэгумэ къыташIагъэр, шъыпкъэ, штэгъуае. Ау ащ 
къизгъэкIырэп, Хъан-Джэрый, гуджэ пштэгъэ хэгъэгум 
уфэмышъыпкъэныр, пщы-оркъ зэфэсыр къызэрэолъэIугъэри афэмышIэныр. Гъогу зэхэкIым джыри утеуцуагъ, 
ащджи къыуасIорэп гъогу зэблэхъу пшъхьэ къибгъэхьаныр.
- Тхьэуегъэпсэу, Шъэуай,- Хъан-Джэрые къыIуагъ,- 
сыгу укъигущэIыкIыгъ. Адыгэхэм къытэхъулIагъэм сэри 
сырыразэп, ау ащ фэшъхьаф хэкIыпIэ непэджэ зэрэтимыIэри 

--- Page 452 ---

къызгурэIо. Хъымыщые бжъэдыгъу пщы-оркъмэ афэдэу 
зэкIэ адыгэ шъолъырым Iо щызэдашIыгъэмэ дэгъугъэ.
Шъэуае зи къыIуагъэп.
Сахьид-Джэрыерэ Адыл-Джэрыерэ зэфычIэплъыгъэх.
Унэм иуцогъэ кIым-сым хьылъэр Къэнтатэ къыукъуагъ:
- Ари зы тхьамыкIагъоу джыри адыгэхэмджэ къытхэтэджагъ... А Хъан-Джэрый, модэ щагу фэкъолIмэ ахахь, 
зягъэлъэгъу, сэлам ях. Ыджа зэрэтIуагъэу, Шъэуай, бащэ 
ятIоныри ищыкIагъэп. А Сахьид-Джэрый, орми хъут, АдылДжэрый, пчэдыжь нэс Шъэуае икIэлэхъу цIыкIу слъэгъугъэп, 
сыфагъэлIэжьыгъ, моу къяжъугъахь. О зэ, Хъан-Джэрый.- 
НэбгыритIур язакъоу унэм къызенэм, Къэнтатэ къыIуагъ: - 
Шъэуае къыIуагъэхэм сыгу яIугъэп, Хъан-Джэрый.
- Шъэуае иадыгэгу, нан,- Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ,- 
ыбгъэгу щызэпео, мыхъун къыIуагъэп.
- Тхьэ къысауи,- зэхихыгъэм Къэнтатэ къыкIигъэщтагъ,- о угу адыгэжьба?
- Сэ сыгуи джа дэдэр ехъыкIы, нан... Ау Шъэуае 
зыфиIогъэ гъогу зэхэкIым сызэрэщыхэмыукъотыр пшIошъ 
гъэхъу. Хъымыщые пщы-оркъмэ язекIуакIи сигуапэ, ялъэIуи урыс пачъыхьэм фэстхыт, сырялIыкIот.
ИлъэситIу горэ зыныбжьын кIэлэхъу къопцIэ цIыкIум 
ыIапэ ыIыгъэу, Адыл-Джэрый ыуж итэу, Сахьид-Джэрые 
унэм къызехьэм, гушIопсым зэлъиштэу Къэнтатэ IитIур 
ыщэигъ:
- КъакIо, сикIал, къакIо,- шъэожъыем Къэнтатэ ыпшъэ 
зыришIагъ,- ары, нынэ, укъысфэзэщыгъ. Ушкэгъаха, 
сикIал? А Хъан-Джэрый, моу сакIыб дэлъ IэшIу-IушIумэ 
ащыщ горэ ти Дзэпщ цIыкIу къет. Ары, нынэ, ары. Ари 
тикIалэ, Сахьид-Джэрыий Адыл-Джэрыий ашнахьыжъ, 
зигугъу ренэу къыпфэсшIыщтыгъэ Хъан-Джэрый ары,- 
"уятэ Шъэуае ышынахьыкI" риIонэу ыгу къыпылъэдэгъагъ 
шъхьакIэ, Къэнтатэ зиIэжагъ,- еплъ мыщ нахь мыхъурэм 
ышIэрэм, IэшIу-IушIур пIихырэп, мыцIышъу къыпфешIы...

--- Page 453 ---

Джа гъэ дэдэм, 1829-рэ илъэсым, декабрэм и 17-м, 
хъымыщые бжъэдыгъу пщы-оркъмэ ацIэкIэ Хъан-Джэрые 
ытхыгъагъэр Перовскэ генералым урысыдзэм иштаб 
шъхьаIэ IэкIигъэхьагъ. Ащ Апэрэ Николай пачъыхьэр зыщагъэгъуазэм, КавказымкIэ Урысыем илIыкIо пащэу Паскевич-Эриванскэм елбэткIэ Тифлис тхылъ фагъэхьыгъ, ХъанДжэрыий даIофтагъ.
Тхыгъэм итыр Паскевич генералым игопагъэми, ишъыпкъапIэ зэригъэшIэнэу Екатеринодар аригъэхьыгъ, джэуапыр къызэрэсыжьыгъэм лъыпытэу Хъан-Джэрые поручикыр ыдэжь джыри аригъэщагъ.
Апэрэ зэIукIэгъум нэгушIокIэ къызэрэпэгъокIыгъагъэм 
ятIонэрэ зэIукIэгъур фэдагъэми, Кавказым идзэпащэ иIуплъэ хьалэл ыгу римыхьын горэ Хъан-Джэрые хэлъэу 
къыщыхъугъ.
- Адыгэ бжъэдыгъупщымэ къытфатхыгъэр тигуапэ,- 
Паскевичым ыIуагъ,- къыдгоуцохэмэ, шъыпкъэныгъэ 
къытагъотылIэн. Тэ тыурыс, зиIо зымыгъэшъыпкъэжьырэмэ 
тащыщэп. Уилъэпкъэгъумэ, зиусхьан, уиIорэ уишIэрэ 
зэрахэплъхьагъэр Перовскэ генералым къысфиIопщыжьыгъ. Адырэ уилъэпкъэгъу адыгэхэри узщыщ бжъэдыгъу лъэпкъымэ афэдэу зекIогъагъэхэмэ тафэразэщтыгъэ. Ау ахэмэ язэхэшIыкI, гукъао нахь мышIэми, джыри 
макIэ. Кавказым тыкъызфэкIуагъэр, Тыркуе зепхъуакIом 
тызыкIыпэуцугъэр джыри къагурыIорэп. Ари зэгорэм, 
тыгузажъорэп, къагурыIонэу тэгугъэ. О тыпфэраз, уигулъытэ ины, поручик. Перс, тырку заомэ ащызепхьэгъэ 
лIыгъэм уасэ фэсэшIы, пшынахьыжъ СултIан Къырым-Джэрые лIыгъэ зэрихьэзэ, зэрэфэхыгъэми сыщыгъуаз. О джыри уныбжьыкI, Урысыем, тихэгъэгу пачъыхьэ 
узэрэфэшъыпкъэщтым сицыхьэ телъ,- Хъан-Джэрые 
къэтэджынэу ежьэгъагъэти, ыдагъэп,- щыс, щыс, зиусхьан, 
сицыхьэ птелъ. Ау зыгорэ къыосIощтышъ, анахь къыппэблагъэм къыуиIуагъэ фэдэу, угу иубыт. Тэ хъымыщые 
пщыхэмкIэ, орми нэмыкIми, Iэшъхьэтет тищыкIагъэп. 
Укъэзгъэтхагъэмэ къыуаIуагъэр зэкIэ пшIошъ умыгъэхъу, 
зыуи арэп пчэгум укъызэрэранэщтыр...1 
Хъан-Джэрые кIыфыбзэ хъугъэу къызщытэджыкIыгъ:
- Иван Федорович, зиусхьан,- ежь зэрэпщыри зыщимыгъэгъупшэу ыцIэ къыриIуагъ,- хъымыщыепщымэ яIэ1 Хьаджэмыкъо бжъэдыгъупщым къытхыжьыгъэр "Кавказский 
сборник" зыфаIоу 1910-рэ илъэсым къыдэкIыгъэм ия 10-рэ тхылъ мы 
Iофым фэгъэхьыгъэ къэбарыр мырэущтэу къыщеIожьы: "...Хъымыщые 
пщыхэм зяупчIыхэм, агъэхьыгъэр СултIан Хъан-Джэрые зэрэзэхигъэуцуагъэр къаушыхьатыжьыгъ, ау пщымэ яIэшъхьэтетынэу зызэригъэлъэгъуагъэр зэрамыдагъэри къаIуагъ..."

--- Page 454 ---

шъхьэтетыгъэмэ зыфапIорэр, мышъыпкъэ къэстхыгъэп, 
къысамыIуагъэ къистхагъэп. Ащ фэдэ къысаIолIэныр 
емыкIу.
- СшIошъ мэхъу, зиусхьан, сшIошъ мэхъу,- Паскевич 
генералри къэтэджыгъ,- уигукъао къыздикIыри къызгурэIо. 
Сэ сшъхьэкIэ сыпфэраз, поручик. Неущ щегъэжьагъэу 
гъогу утехьажьын пIомэ уфит. Санкт-Петербург узэрэнэсыжьэу сыгу имыкIырэ сикъэлэ гупсэ шIуфэс сфехыжь, 
ищтыргъукI мафэмэ, иилъэсыкIэ жъуагъомэ сазэрэфэзэщырэр сфеIожь.

--- Page 455 ---


ЯХЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 456 ---

I
Февралым и 10-м, 1830-рэ илъэсым Черномор 
лейб-гвардием икъэзэкъ эскадрон ипоручикэу ХъанДжэрые Тифлис къызекIыжьым мэфищ тешIэгъагъэп 
пачъыхьэм иIофышIэпIэ "ящэнэрэ къутамэ" иIэшъхьэтетэу, 
жандармерием ипэщэ Бенкендорф иелбэт шэс къызылъэкIом.
Бенкендорф лъэкъуацIэр Хъан-Джэрые ищыпэзэхэхэп. 
Жандармерием ипащэ пачъыхьэм зэрэпэблагъэм, илъэситфыкIэ узэкIэIэбэжьымэ декабристымэ зыкъызаIэтым, 
ащ зэрэфэшъыпкъагъэм, дыреплъэкI-къызэплъэкI къызыхимыгъафэу зэрэготыгъэм, забытхэм яIоф аIо зэхъум, 
ахэмкIэ шъэбагъэ зэрэхэмылъыгъэм щыгъуаз, ау кадет 
корпусым зыщеджэщтыгъэ лъэхъаным, Петербург къулыкъу зыщихьырэ илъэсныкъом теплъэнэуи, дэгущыIэнэуи 
чIыпIэ къыфыхэкIыгъэп.
Сыда Бенкендорф сызэрищыкIагъэр? Сыд Iофа къыздыриIэри? - Хъан-Джэрые игумэкI къызэкIэрыожьызэ, 
сыхьатым еплъыгъ, зекIолIэщт пIалъэм сыхьатитIум ехъу 
иI. Паскевич генералым дэжь Тифлис сызыIофтэгъэгъэ дзэ 
штаб ШъхьаIэр джыри сиIофкIэ къыздэгущыIагъэгоп, 
мыдырэм, зыщыщ сымышIэрэм, къыслъегъакIо. Апэ 
къэбарыр зыгъэшIэгъуагъэр сикъэзэкъ эскадрон ипащ. 

--- Page 457 ---

КъызкIыслъагъэкIуагъэм хэшIыкI зэрэфысимыIэр есIуагъэми, цыхьэ къысфимышIэу бэрэ къыскIэкIэупчIыхьагъ, 
ау сызщымыгъозэ IофымкIэ сыд сIон? Шъыпкъэ, сыда 
жандармерием ипащэ сызфищэрэр? Мыхъун горэ гъогу 
сытетыфэ, Тифлис сьщэсыфэ е къызысэгъэзэжьым сшIагъэ сIонти, ащ фэдэ зыдэсшIэжьырэп. Паскевич генералыр 
дэгъоу къыздэгущыIагъ, сызыщыщым, лъэпкъыцIэмэ, 
ахэр зыщыпсэурэмэ ащыкIэкIыжьэу къакIэупчIагъ. ТхьамэфитIум ехъу тешIагъэу ятIонэрэу къызыздэгущыIэм, икъэплъакI умыIощтымэ, мыхъун хэлъыгъэп...
Капустенкэ Игнатрэ Кардовскэ Яковрэ унапчъэм зыделъагъохэм Хъан-Джэрые гушIогъагъэми, ахэмэ ягумэкIи 
ежь игупшысэ-гумэкIмэ зэрафэдэр янэмыз-Iумыз плъакIэ 
къыхэщыгъ.
- Бенкендорф къызэрэоджагъэр шъыпкъа? - Игнат 
къэупчIагъ.
- Сыдэу шIэхэу зэхэшъухыгъа?
- КъэбармыIу щыIэп, Хъан-Джэрый,- тырку зэоужым 
яэскадрон къыхэхьэгъэ Кардовскэ Яков корнетым къыIуагъ, псауныгъэ хъати зэримыIэр ынэгу шъогъо-кIыф 
къыкIэщэу щхыпцIыгъэ.
- Сыхьатыр пшIыкIузым ехъулIэу ыдэжь сыщыIэн фае 
аIуагъ,- Хъан-Джэрыий мэкъэ пытэкIэ ариIожьыгъ, ау 
пигъэхъожьыгъэм игумэкI къыхэщыгъ: - сызэрищыкIагъэр 
сшIэрэп нахь.
- Тэри ары тIорэр...- Капустенкэ Игнати ымакъэ 
къышIуефэхыгъ.- Тифлис гъогум мыхъун къыщыохъулIагъэп ныIа?
- Ащ фэдэ щыIэп.
- СшIэрэп ащыгъум жандармерием узфащэрэр...- 
Игнати Яков фыреплъэкIыгъ.
- СыхьаткIэ зэкIэ нафэ къэхъут,- Хъан-Джэрые пкъы 
пытэ ищыгъэкIэ къызщытэджыкIыгъ,- талъэныкъо зэрэщаIоу, шъхьэфитым фэшъыпкъэмэ гумэкIыгъо яIэп.
Хъан-Джэрые Бенкендорф ижандармерие щагу гъучI 
къэлэпчъэшхо нэсыфэ зыфащэрэр шъхьэм икIыгъэп, 
мыжъоф лъэоенэ лъагэмэ адэкIоефэ зэрэадыгэри, къэзэкъ 
эскадроным зэрэхэтыри, зэрэпоручикри, бгъэхэлъ тыныри 
щыгъупшэжьыгъэу фэбэмэ тIэкIу зэрыурэ унэ хъоо-пщаушхом ращагъ. ТIо зэIукIырэ пчъэ иным дэжь столыбгъум 
къыIутэджыкIыгъэ подполковникым фэшъхьаф унэм исыгъэп.

--- Page 458 ---

- Хъан-Джэрые поручикыр,- подполковник пэшхо-нэгушхор сыхьатым еплъыгъ,- къэтIысыгу, джыри такъикъ 
зытIу щыI. Сыхьатыр пшIыкIузы зэрэхъоу, Александр 
Христофорович графым уригъэблэгъэщт.
Пчъэбгъу дэпкъым кIэрыт дышъашъор зытеорэ пхъэн тIэкIу шъэбищымэ яз Хъан-Джэрые зытетIысхьэм зыкъишIэжьыгъэти, гукIэ щхыпцIыгъэ. АдыкIэ, исэмэгубгъукIэ, 
дэпкъ къогъум къот сыхьатышхом икIо макъи зэхихыгъ, 
ыбзэгу зедзэ шъаби ылъэгъугъ. КIашъом кIэшIэгъэ апч 
лыдыбэкIэ зэхэшIэгъэ остыгъэшхори пхъэ такъыркIэ пкIэгъэ джэхэшъогум, удэIэбэягъэкIи унэмысынэу, шъхьащыт, 
шэф остыгъэ щырыщхэр зэрыт гъуаплъэхэри дэпкъымэ 
къакIэрэщы. БгъуитIумкIэ пхъэнтIэкIуитIу зыпэIут дэпкъ 
хьакуми, укъигъэфэбэ-укъимыгъэфабэу, пхъэ мэшIо 
макIэри щэсты. Апэрэ Николай пачъыхьэм исурэтышхо 
хьакум пэчIынэтIэ дэпкъ гузэгур зэлъеубыты. ШъхьаныгъупчъиплIымэ къяхъухыгъэ пэIухъохэм кIымэфэ тыгъэ 
нэгъыфым инэфыпсыхэр зэлъаIыгъ.
Мыщ фэдэ унэшхом сызэрэрагъэблэгъагъэр нанэ 
ылъэгъугъагъэмэ, Хъан-Джэрые гукIэ ыIуагъ, егъашIэм 
сшынахьыкIэмэ, щагудэтымэ, Матвеев къэзэкъ атаманым 
дэжь тызэкIом, къызэрэфэмыIотыкIыжьыщтыгъэу, 
ариIотэжьы икъущтыгъэ. Жандармерием иунэ мыщ 
фэдэмэ, пачъыхьэр зэрысыр сыд фэдэщта? Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас зэраIоу, пачъыхьэр зэрыс унэри плъэгъункIэ тхъагъо, ау зэкIэми ар янасып къыхьырэп. Пачъыхьэм иуни мыщ фэдэу зэгъокIын шъуIуа? Сыд мо подполковникми, Iофышхо зыригъэшIэу, ышъхьэ зыхэгъэнагъэр? 
Сыкъызфащагъэр мыщ ешIэн фае. Ышъхьэ еуфэхыжьыгъэу тхылъыпIэмэ ахэплъэ. УеупчIыгъэкIи, къыуиIонэп... 
ШIу къыспыщылъкIэ сыгугъэрэп, сыщысми сыщымысми 
ыгъапэрэп. Перс е тырку заом уIусщэгъагъэмэ, сеплъыщтыгъэ зызэрэпшIыщтыгъэм!..
Ардэдэм перс заом апэ дэдэ Хъан-Джэрые зэрэIухьэгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ, ошъогу бгъэшхъо хьарзэхэри 
ынэгу къыкIэуцожьыгъэх, ышнахьыжъ Къырым-Джэрые 
иаужырэ гущыIэхэри къеIужьыгъэх. Фэхыгъэ дзэкIолIмэ 
якъэнэтIэхэс къащхэр, ышнахьыжъы ием, быслъымэнба, 
ащ фэдэ темытэу, инэплъэгъу къыхэтэджыкIыгъэх.
Сыхьатыр пшIыкIузы зэрэхъугъэм лъыпытэу, пчъэ 
кIыбымкIэ къыщыIугъэ одыджын макъэм Хъан-Джэрые 

--- Page 459 ---

игупшысэмэ къахигъэужьыгъ, подполковникри къызщылъэтыгъ, IитIур едзыхыгъэу къыIуагъ:
- Хъан-Джэрые поручикыр, чIахь. Александр Христофоровичым урегъэблагъэ.
Пчъаблэм Хъан-Джэрые зэрэдэкIэу, зыритIагъ. Мыпщэр-мыод лIы сырыф гурытэу нэ шхъонтIэ тхьагъэпцIхэмкIэ къыIугушIозэ къыпэгъокIыгъэм, къэзэкъ поручикым 
къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп:
- Джы къызгурэIо, зиусхьан, узфэдэр,- Бенкендорф 
Хъан-Джэрые шIуфэс къырихи, исэмэгу Iэнтэгъу ыIыгъымыIы гъышъоу дэпкъ хьакумкIэ щыт Iэнэ лъхъанчэм 
рищэлIагъ,- уныбжьыкI, убжьышIу, уищыIэныгъэ зэрэпсаоу 
джыри уапэкIэ къэт. ЗэуитIуми лIыгъэ зэращызепхьагъэри, 
уипачъыхьи, хэгъэгуми уазэрэфэшъыпкъэр зэхэсхыгъэ, 
джы сапашъхьэ уит. Моу гупсэфэу, егъэлые шъорышIыгъи 
хэмылъэу сапашъхьэ къитIысхь, сызэгъэплъ, сызщыгъэгушIукI. Джырэблагъэ Кавказ узэрэщыIагъэр къысаIожьыгъ. 
Дзэм иштаб шъхьаIэ епхьылIэгъэ тхыгъэми нэIуасэ 
сыфашIыгъ. Пачъыхьэри хэплъагъ, игопагъ.
- Ваше превосходительство...
- ШъорышIыгъэ лыягъэ хэмылъынэу тIуагъэба,- Бенкендорф графым Хъан-Джэрые къыIо шIоигъуагъэр 
щыригъэгъэтыгъ,- Александр ХристофоровичкIэ къысадж, 
титIо тизакъу ныIэп, Iизын къыосэты. Ары, ары, зиусхьан, 
умыгъэшIагъо, пачъыхьэр ары уитхыгъэ апэ хэплъагъэр, 
фэшъошэ уаси къыфэзышIыгъэр, Кавказыр зыIэмычIэ 
ралъхьэгъэ Паскевич графым дэжь узгъэкIуагъэри. Иван 
Федорович Паскевичыр, тэщ фэдэу, къыпфэраз, макъэ 
къытигъэIужьыгъ.
Хъан-Джэрые зэхихыгъэм гукIэ къыгъэлъэтагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, ыIуагъ, хъымыщые пщы-оркъымэ пачъыхьэм 
фысагъэтхыгъэм къыпаIухьажьыгъэм мыхэр щыгъуазэх. 
Паскевич генералым сэ сшIуимыушъэфыгъэр мыхэмэ 
нибжьи ашIуиушъэфынэп. Силъэпкъэгъумэ къысашIэжьыгъэр Бенкендорф къысиIон нахьи сэ спкъы къикIымэ 
нахьышIу, лIыгъи, цIыфыгъи, шъыпкъагъи хэлъын, цыхьи 
къысфишIын. Нанэ зэриIоу, "пцIыр зэогъэпцIы пшIошIми, 
зэхэзыжьы, шъыпкъэр зэпэчыжьэ пшIошIми, зэкIолIэжьы".
- Ары шъхьакIэ, Александр Христофорович,- ХъанДжэрые ыIуагъ,- сызфэшIушIэгъэ силъэпкъэгъумэ сыкъагъэукIытэжьыгъ.

--- Page 460 ---

- Сыдэущтэу? - Iофым щымыгъуазэ фэдэу къэупчIагъ,- 
къыуагъэтхыгъэр мышъыпкъэуи?
- Урысыем тешIущт, тыгохьащт хъымыщые пщы-оркъмэ зэраIуагъэр шъыпкъэ. Бжъэдыгъупщымэ Iэшъхьэтет 
уафэтшIыщт къызэрэсаIуагъэм къытеуцожьыгъэхэп.
- Хъымыщые пщы-оркъыхэр къыдгохьанхэу зэраIуагъэр шъыпкъэба, зиусхьан? - Бенкендорф графыр 
къэупчIагъ, ынэ шхъонтIэ Iушхэр къилыдыкIыгъэхэ фэдэу 
Хъан-Джэрые къыщыхъугъ.
- АщкIэ сыгу ябгъэрэп, Александр Христофорович. 
Сэрэп, ежьхэр ары апэ сагъэтхэнэу зыгу къэкIыгъэр. Тэ 
тизакъоп, адырэ чэчэнэе пщы-оркъхэри къедгъэшIущтых, 
лIышъхьи узыфэтшIыжьыщт къысаIуагъэти, нахьышIу 
зэрэхъущтым сыщыгугъызэ, къэстхыгъ. Адырэ адыгэ 
лъэпкъхэри къыткIэрыплъыных, тигъогу къытехьаных сIогъагъэ.
- Ахэри, бжъэдыгъупщымэ афэдэу, къыдгохьанхэу 
огугъа?
- ЦIыфыгъэ адызетхьэмэ, Александр Христофорович, 
адырэ адыгэ лъэпкъхэри къыдгохьанхэкIэ сэгугъэ.
- Мыдырэмэ афэдэу ахэми укъагъэпцIэжьмэ, зиусхьан? - Бенкендорф щхыпцIыгъэ, джэуапым пымылъыжьэу 
нахь мэкъэ шъабэкIэ къэупчIагъ: - Адызетхьащт цIыфыгъэу 
зыфапIорэр сыдэущтэу къыбгурыIора?
- Силъэпкъэгъумэ яшхьэфитыныгъэрэ ячIыгурэ нахь 
лъапIэ яIэп, Александр Христофорович. ДжитIумкIэ умыгъэцIыкIухэмэ, уасэ афэпшIымэ, уадэпсэун, бгъэIорышIэн 
плъэкIыщтых.
- Адыгэхэр лъэпкъ баIо мэхъуха? - Хэт зишъхьэфитныгъэрэ зичIыгурэ зымылъытэжьырэр ыIомэ, гукIэ щхыпцIызэ, Бенкендорф джыри къэупчIагъ.
- Адыгэхэр лъэпкъ пшIыкIутIу мэхъух. Анахь лъэпкъышхохэр шапсыгъэхэр, абдзахэхэр, къэбэртаехэр.
- Къэбэртаехэри адыгэха?
- Адыгэх. ЛIэшIэгъу заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, ахэр 
МыутIэ хым дэжь щысыгъэх...
- Абхъазхэр? - Къэбэртаемэ афэгъэхьыгъэ къэбарыр 
Бенкендорф графым Хъан-Джэрые къыригъэухыгъэп.
- Абхъазхэри зэгорэм адыгэ лъэпкъыгъэхэу аIо, макъэкIэ тызэтефэми, бзэкIэ тызэгурыIорэп. ДинымкIи тызэтекIы, абхъазмэ азыныкъо чыристан, азыныкъо быслъымэн.

--- Page 461 ---

- Адыгэ тарихъым хэшIыкI фыуиI, зиусхьан,- сапашъхьэ исыр адыгэ Iэл къодыеп, гъэсагъэ, забыт еджагъ, 
Бенкендорф гукIэ ыIуагъ, нэ чанкIэ Iуплъагъ,- зэхэсхыгъэр 
сигуапэ.
- Тхьэуегъэпсэу, граф, уасэ къызэрэсфэпшIыгъэмкIэ.
- Сигуапэ, поручик, сигуапэ,- Хъан-Джэрые изабытыцIэ апэрэу Бенкендорф къыриIуагъ, Iофы зыримыгъэшIы 
фэдэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ащ фэдизыр уиилъэс тIокIырэ 
тIурэм зыщыпшIагъэр сшIэрэп нахь.
- СицIыкIугъом сянэжъ, Канитат Асхад-Гиреевнам, 
сигъэшIагъэ,- къыраIокIыгъэм иджэуап Хъан-Джэрые 
ригъэжэжьыгъэп,- сызщырагъэджэгъэ кадет корпусхэм, 
Тифлиси, Санкт-Петербурги нэмыкI цIыф лъэпкъмэ афэгъэхьыгъэхэр щытагъэкIугъэх. ЕтIани, Александр Христофорович, узыщыщ лъэпкъым итарихъ умышIэмэ, унэшъоу, 
убзакоу, удэгоу дунаим къыщыпхьыщт тинахьыжъмэ 
зэраIорэр зыщызгъэгъупшэрэп.
- Тхьэуегъэпсэу, поручик, тхьэуегъэпсэу, зиусхьан,- 
Бенкендорф графым шъорышIыгъэ-нэшIошIыгъэ хэмылъэу 
джы къыIуагъ,- лъэшэу сигуапэ нэIуасэ тызэрэзэфэхъугъэр. Хъымыщыемэ лIышъхьэ уафэхъугъагъэмэ, зэрэмыгъэпцIэжьыщтыгъэхэм сицыхьэ телъ. Уилъэпкъэгъумэ, 
зиусхьан, зызэрагъэпсэу къыднэсыжьыхэрэмкIэ, ори, тэри 
ахэмэ тырящыкIагъэкIэ сыгугъэрэп,- жандармерием ипащэ 
ынэгу къыхэщ-къыхэмыщэу щхэпсышъор рычъагъ,- ау 
хъурэм теплъын... Непэ садэжь укъызфезгъэблэгъагъэр 
нэмыкI Iоф, къытпэуцужьырэмэ апэуцужьын кIуачIэ хэгъэгум иI, ау ащ тынэмысыгъэмэ нахьышIугъ. АщкIэ уишIуагъэ къэкIонэу тэри тэгугъэ. ГъэрекIо, зэхэпхыгъэн фае, 
пачъыхьэр къэзыухъумэщт Кавказ-Къушъхьэ полуэскадрон 
зэхащагъэ1. Ащ адыгаби хэт, ипащэри зыгорэкIэ шъузэIахьылмэ, СултIан Азэмэт-Джэрый ротмистрэр ары.
1 "Зиусхьан пачъыхьашхом и Конвой Унае зэкIэлъыкIокIэ гъэнэфагъэ иIэу, дзэ зэфэшъхьафхэм къахащыхэзэ, щыIэ хъугъэ,— С. Петин 
итхылъэу "Зиусхьан пачъыхьэшхом и Конвой Унай" зыфиIорэм щетхы,— 
ахэмэ ащыщхэр, хэушъхьафыкIыгъэ тарихъ лъэуж яIэти, гвардейскэ 
дзэ шъхьаф ашIыгъэх, адырэхэр пачъыхьэшхом къулыкъу фахьэу и 
Щагу къешIэкIыгъэхэу къэнагъэх...
Павел ыкъо Николай ипачъыхьэгъу лъэхъаным, зиусхьан пачъыхьэшхом и Щагу Конвой къулыкъу щахьыным пае, Кавказым 
щыпсэурэ къушъхьэчIэсхэм ащыщхэу лъэкI зиIэхэм къахахыхи, полуэскадрон зэхащэгъагъ. Ащ Л.-Гв. Кавказ-Къушъхьэ полуэскадрон цIэу 

--- Page 462 ---

- ТызэIахьылэп, ау игугъу ашIэу зэхэсхыгъэ.
- Укъезэгъмэ, поручик, ащ гъусэ уфэтшIы тшIоигъуагъ.
- Ащ фэдэ цыхьэ къысфэошIымэ, Ваше превосходительство,- Хъан-Джэрые нибжьи зэмыгупшысэгъэ IэнэтIакIэу къыфагъэшъуашэрэм къызщиIэтыкIыгъ,- тхьэуегъэпсэу, къызщыпIорэ сыхьатыр сэркIэ пIалъэ.
- ТызэIахьылэп, ау игугъу ашIэу зэхэсхыгъэ.
- ТIыс, тIыс, поручик,- пкъыкIэ пхъэнтIэкIу шъабэм 
Бенкендорф щысысыгъэп, дэбжъыкъу фыжьышъомэ 
къахэщырэ нэгури нэпцэ мыкIыр сырыфхэми къачIэщырэ 
нэ шхъонтIэ тхьагъэпцIхэри гупсэфыгъэх,- сэрэп, зиусхьан, 
сэрэп, поручик,- аужырэ гущыIэм джыри нахь теIункIэзэ, 
къыфыкIигъэтхъыгъ,- цыхьэ къыпфэзышIырэр Урысые 
хэгъэгушхом ипачъыхь. Ащ ыпашъхьэ уихьаныр, уриухъумэкIоныр, ищыIэныгъэ къэуухъумэныр тхьэ Iоф нахь, цIыф 
Iофэп. Ар къыбгурымыIоу, угу имыубытэу Тхьэм илIыкIо 
уфэшъыпкъэн плъэкIыщтэп. ПшъэрылъыкIэр пIэ къитлъхьаным ыпэкIэ бэрэ тегупшысагъ, шъуалъэныкъо щыщ 
нэбгырэ заули тыуплъэкIугъэ, къытэкIуни къытфэшъыпкъэни тымыгъотыгъэу арэп, ау зэкIэми апэ оры, поручик, 
къыхэтхыгъэр. Шъо шъуилъэпкъыкIэ Урысыем шъузэрэфэшъыпкъэм, ипачъыхьэ шъузэрицIыфым тыщыгъуаз. Ар 
уятэжъи, уяти, пшынахьыжъи ящыIэныгъэ ухыкIэкIэ къэлъэгъуагъ. Псэемыблэжьыныгъэу о къытфыуиIэри аужырэ 
Кавказ зэуитIуми къащынэфагъ. Тышъуфэраз, цIыфым 
ишIушIэ, ар етIани пачъыхьэм, хэгъэгум фэгъэхьыгъэмэ, 
бгъэкIоды хъущтэп, джары пцIэ зэкIэми къызкIыраIуагъэр. 
Ау пачъыхьэр ары, поручик, зыщымыгъэгъупш, уакъыхэзыхыгъэр! - Хъан-Джэрые зыгъэгумэкIыщтыгъэр къызфашIыгъ, щыIэ зыхъугъэри 1828-рэ илъэсыр ары... Зиусхьан пачъыхьэшхом иунашъокIэ а илъэсым исентябрэ мазэ Кавказ линием идзэпащэу, 
шыудзэм игенералэу Эммануэль Ставрополь щиугъоигъэ полуэскадроныр, ротмистрэу СултIан Азамат-Джэрые ипащэу, 1829-рэ илъэсым, 
маим и 2-м Московскэ ухъумапIэмкIэ Петербург къыдэхьагъ. Ащ хэтыгъ 
обер-офицерэу нэбгырищ, зы ефэнд, юнкерих (унтер-офицерых), 
Iэшэзехьэ тIокIитIу, къулыкъузехьэ нэбгырэ тIокIырэ щырэ, шыу 
тIокIитIурэ бгъурэ, шыкуш щэкI аIыгъыгъ... Семеновскэ казармэр 
афагъэнэфагъ Л.-Гв. Жандармскэ полуэскадроныр зэрэфэIорышIэрэм 
фэдэу, Л.Гв. Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроныри жандармэхэм япащэу, 
пачъыхьэм и Унэ шъхьаIэ иухъумакIохэм ядзэпащэу, генерал-адъютантэу Бенкендорф фэIорышIэнэу август мазэм пачъыхьэшхом унашьо 
ышIыгъ..."

--- Page 463 ---

химыгъэщыщтыгъэми, Бенкендорф къеупчIыгъ: - зыгорэ 
къапIо пшIоигъуа, зиусхьан? СыкъэдаIо, поручик,- нахь 
мэкъэ пытаIокIэ къыухыжьыгъ.
Бенкендорф зыкIэрыс дэпкъым пылъэгъэ пачъыхьэ 
сурэтышхом джыры ныIэп Хъан-Джэрые нахь гуфаплъэу 
зеплъыгъэр. Ащ ыпэкIи, жандармэмэ япащэ къыдэгущыIэ 
зэхъум, ыкIыбыкIэ пылъэгъэ сурэтыр инэплъэгъу къыпэIумыхьэу щытыгъэп. Ау Апэрэ Николай пачъыхьэм ынитIу 
къытегъэдыкъагъэу, усыд цIыфа, укъысфэшъыпкъэщта, 
сыбгъэпцIэщта ыIоу къеупчIы фэдэу джы Хъан-Джэрые 
къыщыхъугъ. Пачъыхьэр шъхьапцIэ, нэтIэ шъуамбгъу, 
жэкIэ-пэкIэ мыкIыр зэкIу, нэпцэ дэхэ, нэшхо хьазыр, 
итыжьын хьазырхэмрэ идышъэ тэмэтелъхэмрэ зэдаштэми, 
иIуплъэ чъыIэ, итеплъи фабэп. Аущтэу щытми, джары 
хэгъэгум ипачъыхьэ, пытагъэр къебэкIэу, шъэбагъэр 
къемэкIэкIэу зэрэщытын фаер ыIозэ, Хъан-Джэрые зыкъишIэжьыгъ, инэплъэгъу псынкIи зи къезымыIощтыгъэу 
зыпашъхьэ ис Бенкендорф фигъэзэжьыгъ:
- Сипачъыхьэ къысфишIыгъэ цыхьэмкIэ сызэрэфэразэр 
къасIомэ сшIоигъу, Ваше превосходительство, сыфэшъыпкъэщт, сыфыщыIэщт! - Хъан-Джэрые нахьыпэм фэдэу 
къызщымылъэтыгъэми, пкъыкIэ пхъэнтIэкIум зыщырищэу 
къыпиупкIыгъ, етIанэ шъэбагъэ зыхэлъ макъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным, Александр 
Христофорович, адыгитIу зэрипэщэщтыр къекIущтымэ 
сшIэрэп нахь...
Зэхихыгъэм зэремыжагъэр арыщтын, къыраIуагъэр 
Бенкендорф шIогъэшIэгъонэу поручикыр къызэпиплъыхьагъ, игулъытэ ащ зэрэнэсыгъэр зэригуапэр инэплъэгъуи 
къыхэщыгъ. Тэри ащ темыгупшысагъэу щытэп, жандармэмэ япащэ гукIэ щхыпцIыгъэ. Синыбджэгъу Алексей 
Петрович Ермоловым адыгэмэ афэгъэхьыгъэу "бгырыс 
Iэлых, зэуакIох, шъхьэфиткIэхъопсых, Iушых, шъыпкъаIох" 
зыфиIощтыгъэмэ, Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроныр 
зызэхэтщагъэм щыублагъэу сшъхьэкIэ сарихьылIагъ. 
Узэнэгуерэм темынэгуягъэу арэп, ау полуэскадроным 
хэтхэр сыдырэ IофкIи зытэуплъэкIухэм, шъо шъуакъыхэтхыгъ. СултIан Азэмэт-Джэрый ротмистрэри, ощ фэдэу, 
зэп-тIоп зэрэтыуплъэкIугъэр, ыгъэсэрэ дзакIохэри ары.
- Тицыхьэ адыгэмэ атемылъыгъэмэ, аущтэу тымызекIоныгъэкIи мэхъу,- ягущыIэ ыкIэ зэрэфэкIуагъэр къыриушыхьатэу, Бенкендорф графыр ипхъэнтIэкIу шъабэ 
къитэджыкIыгъ. Хъан-Джэрые ыпкъ ипсынкIагъэ уехъопсэнэу къызщылъэтыгъ,- ау къытфэшъыпкъэхэмкIэ, поручик, 
тэ зэхэдз тиIэп. Ощ пае сипчъэ ренэу зэIухыгъэщт. ТызэрыгущыIэгъэ Iофым СултIан ротмистрэр щыгъуаз, непэ, 
сыхьатыр пшIыкIуплIым щегъэжьагъэу ар полуэскадроным 
къыщыожэщт. ШъузэгурыIоным сицыхьэ телъ.
НэбгыритIумэ аIапэ зэрагъэубытыжь зэхъур ары зэрыт 
унэшхом идэпкъхэр, икIашъо, ишъхьаныгъупчъэхэр, пхъэнтIэкIухэр, остыгъэ кIэшIэгъитIур зэрэшэплъышъохэм ХъанДжэрые гу залъитагъэр. Ежь ынэкIушъхьэхэри фэбэ-шэплъышъохэу къыщыхъущтыгъэх, ащ фэдэу ыгуи щытыгъ. 
Хъан-Джэрые ыкIыб къызэригъэзагъэм лъыпытэу, Бенкендорф къызэрэкIэлъыплъэрэр зэхишIэзэ, дышъэпс 
егъэшъогъэ пчъэ къопсыхэр зытежъыукIырэ пчъэ шэплъышхом къынэсыжьыгъ. Жандармерием къычIэкIыжьи 
каретэм зетIысхьажьым, шъхьэм къыщечэрэгъокIыщтыгъэ упчIэмкIэ джыри зэ Хъан-Джэрые зэупчIыжьыгъ: 
Бенкендорф зэрыс унэр шэплъышъуагъа хьаумэ ежь 
къыщыхъугъа?.. ТIэкIу тешIагъэу, каретэ щэрэхъ макъэмэ 
акIэдэIукIызэ, пшысэ шэплъышъо горэм къыхэужьыгъ 
пIонэу, макIэу IущхыпцIыкIыгъ... 
II
Хъан-Джэрые зэрэмыгугъагъэу Кавказ-Къушъхьэ 
эскадроным ипащэ къыпэгъокIыгъ:
- УиIоф сыщыгъуаз, поручик,- тхылъыпIэм гугъуемылI-пхъэтэпэмыхьэу рычъи, тIыси еблагъи хэмылъэу 
урысыбзэкIэ ротмистрэм къыIуагъ, мэкъэ дыскIи къыпигъэхъожьыгъ: - уипшъэрылъмэ ауж джыдэдэм уихьан 
уфит.
- СыодэIу, ротмистр,- ыIощтым фэхьазырэу зырищыгъ, къемыплъырэ ротмистрэм игые фыхигъэпсэу, 
Хъан-Джэрые адыгабзэкIэ еупчIыгъ: - Шъыд фэдэтых 
ахэр, зиусхьан?
Нэгу хъурэе хьылъэр Азэмэт-Джэрые къыIэтыгъэп, 
фыжь тIэкIу зыхэт жэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ ахэIэбэжьзэ, къыпхъотагъ нахь, ынэ шIуцIэхэр къилыдыкIыгъэх, ытамэхэм 
зыкъаупэпцIыгъ, урысыбзэ мэкъэхъу дысыкIэ къыфидзыжьыгъ:
481
16 Заказ 028

--- Page 464 ---

- Непэ, мы сыхьатым щыкIэдзагъэу, поручик, зэгъашIэ, адыгабзэкIэ эскадроным щыгущыIэхэрэп. Ори сэри 
тыадыгэжьэп, Урысые хэгъэгушхом ипачъыхьэ тыризабыт.
- Урысые пачъыхьэм тыризабытыным, ротмистр,- 
Iэжагъэ зыхэлъ урысыбзэ-адыгабзэ зэхэпхъагъэкIэ ХъанДжэрые къыIуагъ,- тымыадыгэжьыныр къикIырэп, эскадроныр зэхэзыщэгъэ пачъыхьэми ар къытфидэнэп...
- Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным ипащэр сэры,- 
Азэмэт-Джэрые ыпашъхьэ ит поручикым къыригъэухыгъэп,- сэ сиунашъо, поручик, оркIэ дэхынчъэ-Iончъ. 
КъыбгурыIуагъа, поручик?
- КъызгурыIуагъ, ротмистр,- лIы пшъэго-нэгу Iужъум 
упэгущыIэжьы зэрэмыхъущтыр Хъан-Джэрые къыгурыIуагъ, зыфырищыгъ, шъхьэр къыригъэIэты шIоигъу пIонэу, 
лъэкъо зэгогъэпкIэ макъи ыгъэIугъ.
- КъыбгурыIуагъэмэ дэгъу, поручик,- полуэскадроным 
ипащэ ышъхьэ къыIэтыгъ, пытэ зэхэгуагъэу Хъан-Джэрые 
ыпашъхьэ къитэджагъ,- оркIэ нахьышIу. Джы пшIэщтым 
къедэIу, поручик,- пэблагъэу къэуцуи, ынэмэ къакIэплъагъ,- мы къэзэкъ шъуашэр непэ щегъэжьагъэу зыщыохы, 
Кавказ-Къушъхьэ шъуашэр пфадыфэ уиадыгэ шъуашэ 
пщыгъыщт. Ащ тхьамафэ пIалъэ фэсэшIы. Фэтэрыр отIупщыжьышъ, мыщ укъэкIожьы, полуэскадроным икъулыкъу 
щыIакIэкIэ, дзэкIо къызэрыкIомэ закъыхэмыгъэщэу опсэу. 
Ти Кавказ-Къушъхьэ полуэскадрон пачъыхьэм иадырэ 
ухъумакIомэ зэрафэмыдэм игугъу къыпфэсшIырэп. Тэ 
джыри урыс цIыфхэр зыщымыгъозэ Темыр Кавказым 
тыкъекIы, зэрэ Петербургэу къытлъэплъэ. ЦIыф лъэпкъыбэмэ ялIыкIохэр - адыгэхэр, щэщэнхэр, нэгъойхэр, къумыкъухэр, абадзэхэр - зыхэт полуэскадроныр зэрэзещэгъуаери пшъхьэкIэ шIэхэу къыбгурыIощт.
Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным ипащэ къызэрэспэгъокIыгъэм, Хъан-Джэрые зэриIожьыгъ, адыгэбзэ 
мыгущыIэнымрэ сызэримыгъэтIысырэмрэ фэшъхьаф, 
мыхъун хэлъэп. КъысиIорэмэ сэри сягупшысагъ, Бенкендорф графыми къысиIокIыгъ. Ау силъэкъоцIэгъу мыщ 
фэдэу къыспэгъокIынэу сшIагъэп. Сыд Iо фаеми, сызабытба, пачъыхьэр къэзыухъумэрэ къэзэкъ эскадроным 
сыхэтыгъэба, шхъухьэ зышIэгъэ шъэожъыем фэдэу пхъашэу къыздэгущыIэ, сыхьатныкъо хъугъэу ыпашъхьэ сит. 

--- Page 465 ---

УитэмэтелъкIи, уныбжьыкIи, къызгурэIо, сэщ нахьи 
унахьыжъ, ау еогъэхъущэ. Ахэри къыпфэзгъэгъущтыгъэ 
адыгэбзэ IофымкIэ егъэлыегъащэу укъыздэмыгущыIагъэ мэ... ЗыгорэкIэ ыбзэ щыгъупшэжьыгъэу адыгацIэр ехьыжь 
къодыемэ шIэ?..
- Непэрэ тизэнэIосэныгъэ, поручик, джащ щытэухы,- 
зиджэхэшъогу къекIокIын езгъэжьэжьыгъэ ротмистрэр 
кIэкIэу къызэтеуцуагъ,- неущ уиадыгэ шъуашэ пщыгъэу 
укъызыкIокIэ, полуэскадроным нэIуасэ уфэсшIыщт. Джы 
ушъхьэфит. ХъяркIэ, поручик.
ЫбзэкIэ гущыIэн фэмыем, сыд адыгэ шъуашэм зызыкIыригъапэрэр, Хъан-Джэрые гукIэ ыIозэ, пчъэкъопсым 
лъыIэбэгъэ къодыеу, адыгэбзэ къабзэкIэ ротмистрэр 
къылъыджагъ.
- Зэ къэуцу, сшынахьыкI.
Хъан-Джэрые къыкIэлъыуагъэхэ фэдэу къызэтеуцуагъ, 
пчъэ Iухыгъэр зэриIыгъэу, зэхихыгъэм нэмыз-Iумыз ехъулIэу, къызэплъэкIыгъ.
- Къысфэгъэгъу, Хъан-Джэрый, адыгагъэ къызэрэосымыхыгъэмкIэ,- Азэмэт-Джэрые джы зэрэадыгэ шъыпкъэр къыхэщэу Хъан-Джэрые къыпэгъокIыгъ.- Тызщыщмэ 
такъызыхэзыкIэ, къытэхъулIэри, тызэрэхъури сшIэрэп... 
Эммануэль генералым Ставрополь тызщеугъоим, къытиIуагъэхэри Бенкендорф графым сызырегъэблагъэм 
къысфигъэпытагъэхэри сэгъэцакIэхэу арыщтын... КIо, 
сшIэрэп... Шъыпкъэр пIощтмэ, хъурэм теплъын, сэр-сэрэу 
Iоф зыхэсыдзэжьыгъэкIэ сенэгуе... Ори нэ IаекIэ укъызэзгъэплъыгъэу къысщэхъу...
- Ащ фэдэ джэнджэш пшъхьэ къимыгъахь...- Ротмистрэм ыгу химыгъэкIы шIоигъоу Хъан-Джэрые къыIуагъ, 
етIанэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Арэу тиIэшъхьэтетмэ 
къыпфагъэпытагъэмэ, шъыдэу пшIын, сыгу къыобгъэжьырэп... Ау... Тыдэ тыщыIэми, тыбзэ зыщытымыгъэгъупшэмэ 
нахьышIу.
- Ар сизакъо хъумэ сэгъэцакIэ,- нахь нэгу ихыгъэ-нэгушIокIэ ротмистрэр поручикым къыIуплъагъ.
- Шъыд пшIэрэ?
- Сэр-сэрэу сыздэгущыIэжьы.
- Зэрэхъурэмджэ,- Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ,- ар 
шэны тфэхъу.
483
16*

--- Page 466 ---

- Сыдэу пшIын, уилъэпкъ упэчыжьэ хъумэ, ащ фэди 
къыохъулIэщт. Типолуэскадрон хэт адыгэ нэбгырэ пшIыкIутIуми адырэ нэмыкI цIыф лъэпкъхэми джа шъэф Iушъашъэр абзэкIэ ашIэу сенэгуе... Ягунахь къэсэхьы, ау Александр Христофоровичым иунашъо дэхынчъэу сэгъэцакIэ...
- Iизын къысэотымэ, Азэмэт-Джэрый, бзэ Iофым 
сишIошI къесIуалIэ сшIоигъу,- Хъан-Джэрые ымакъэ къепытэкIэу шъхьэ дэхэ-нэпэ гохьыр къыIэтыгъ,- Эммануэль 
генералымрэ Бенкендорф графымрэ къызэрэпфагъэпытэгъэ шIыкIэм сыщыгъуазэп, ау хэти щэрэщ, ным къыIуилъхьэгъэ бзэр зыIух епIоныр емыкIу. Мы Iофым тэ тымышIэу 
зыгорэ хэхъуахьыджэ сенэгуе.
- Уибжъэдыгъубзэ зыщыбгъэгъупшагъэп, поручик,- 
Азэмэт-Джэрые къыраIуагъэм шъхьащыгущыIыкIыгъ,- 
уигущыIакIэ сегъатхъэ.
- О уикIэмыгуябзи къабзэ. Хэти шъыд ерэIу, убзэ 
урыгущыIэным нахь тхъагъо щыIэп. Мы IурыIупчъэм зэ 
къедэIолъ: "Пэнэ мыгъо, пэнэ папцIэ, пэнэ цIынэ слъакъо 
хауи, пэнэ мыгъо, пэнэ папцIэ, пэнэ цIынэ хэсхыжьыгъ".
- Мыдэ, мыдэ, мыщ къыпчъыгъэр! - Сабыигъо чыжьэр 
ыгу къэзыгъэкIыжьыгъэ IурыIупчъэм Азэмэт-Джэрые 
къыхигъэкуукIыгъ: - "ПкIэгъолэжъ кIэгупэфы, кIэпэфыжьы, 
кIэмэжьакIо, нэчIэ курбы, псы курбэнэ ишъу". КъыбгурыIуагъа, поручик? Уфаемэ, нахь псынкIэуи сыкъыхэмыукъоуи къыпфэсIон.
- СшIошъ мэхъу, Азэмэт-Джэрый, уиадыгабзэ дахэ, 
зы мэкъэ закъоджи, адыгабзэджи нэмыкIыбзэджи полуэскадроным зэрэщымыгъэгущаIэхэрэм пае, укъыхэзгъэукъо сшIоигъуагъ, ау укъыстекIуагъ.
- Сэра зыбзэ фэмыежьыр?..- Азэмэт-Джэрые щхыпцIыгъэ, тхылъыпIэ зэтелъмэ къахихыгъэ тхьапэр къыфищэигъ.- Ма едж. ГъэрекIо, мыщ тыкъызыкIуагъэм мэзищ 
тешIагъэу, августым и 29-м, 1829-рэ илъэсым, мыр укъытфэзыгъэкIогъэ Александр Христофоровичым шапхъэ 
тфэхъунэу тфызэхигъэуцуагъ. Мы тхыгъэ дэдэр Семеновскэ дзэкIо унэм къыддычIэс Дворянскэ дзэм ипэщэ 
Демидовыми фаригъэхьыгъ. Къедж умакъэ тIупщыгъэу, 
шъэф хэлъэп. ЗэкIэри тэры, полуэскадроныр ары зыфэгъэхьыгъэр, зы закъу къыдимылъытагъэр нахь, мыхъун 
итэп.

--- Page 467 ---

"Л.-Гв. Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным къулыкъу 
щызыхьырэмэ,- тхылъыпIэм итхагъэм Хъан-Джэрые мэкъэ 
тIупщыгъэкIэ къеджэ,- къолырэ е ащ хэщыукIыгъэ къол 
фэлэгъэ-гъэгъугъэ яшъумыт. Оркъ дзакIохэр акIэшъумыгъэкIэнакIэх, зэпэблагъэ зэрэзэфэжъугъэхъущтхэм 
шъупылъ. Iэшэ зехьаным, лъэкъозэдэдзыным фэжьугъэсэнхэу ерыш шъуафэмыхъу, уахътэ къазыщыфыхэкIырэм 
ежь-ежьырэу загъэсэнхэм яамалхэр адызешъухь. 
МыдаIорэм ПшъэдэкIыжь ешъумыгъахь, ащ фэдэ горэ 
къызыхъурэм Туганов прапорщикыр ары ПшъэдэкIыжъыр 
язгъэхьырэр. Ящыгъын-шъуашэхэр ежьмэ яжъугъэукъэбзыжьынэу къаигъагъэкIэ шъуапымыхь, ар афэзышIэщт 
унэIут цIыфхэр ежьмэ къыздащагъэх. Шэны зэрафэхъугъэу, мафэм заулэрэ затхьакIы хъумэ, шъуапэмыуцужь, 
яIашэрэ ящыгъынырэ япIэ дэжь зэрэщагъэтIылъырэр 
апэшъумыубыт. ЯIашэхэр зыгуяшъумыгъэлъхьанэу шъуафемыжь. Аущтэу зэрамышIын фаер Тугановым цIыкIу-цIыкIоу агуригъэIощт. Зыщеджэхэрэ унэм имысхэ хъумэ, 
тутын ешъонхэ фитых, ефэндыр къушъхьэчIэсхэм зыщыфаем ахэхьанэу Iизын иI. Нэмаз ашIы хъумэ, зыми ыгъэохъу 
хъущтхэп. Iоф зыщямыIэм яшмэ атесынхэ фитых. Зэлъэпкъэгъухэр зэIукIэнхэмкIэ пэрыохъу шъуафэмыхъу. 
КъушъхьэчIэсмэ ядинкIэ кIэлэегъаджэмэ ямызакъоу оркъ 
дзакIохэми мыхъун горэ арамыIонэу, зэблэрагъэхъункIэ 
адэмыгущыIэнхэу, алъыплъэнхэ, анаIэ атырагъэтын фае. 
Ежь зэрэшIоигъоу хэти пIэ иIэн фит",- Хъан-Джэрые 
тхылъыпIэм итхагъэр къызеухым, Азэмэт-Джэрые къеплъыгъ, къыфыкIагъэтхъызэ къыраIогъагъэр мысагъэкIэ 
зыфилъэгъущтыр ымышIэу, ыгу къэкIыжьыгъ.
ЗэкIэри дэгъу, мыхъун итэп, ау шIуджи еджи бзэ Iоф 
къыхэфагъэп.
- Сыд ащыгъум, поручик,- нэмыкI макъэкIэ ротмистрэр Хъан-Джэрые къеупчIыгъ,- угу къызкIысабгъэрэр? 
Уфаемэ, сшIэрэ IурыIупчъэмэ ащыщ гори джыри къыпфэсIон...
- Сыфай... Ау етIани бзэмджэ тIуагъэр зэкIэсхьажьырэп!
- Сэрэп зыIуагъэр, поручик, оры,- IурыIупчъэр къызыIутэкъоу ыпашъхьэ исыгъэ адыгэлI бэрчэтыр ары Iоу 
умышIэжьынэу ротмистрэр къызщытэджыкIыгъ,- сэрэп 

--- Page 468 ---

уигукIае зэпIощтыр!.. Джащ тиадыгабзэ щытэухы. ХъяркIэ, поручик. Неущ сыкъыожэ.
Дзэ щыIэкIэ къызэрыкIоми заом имэфэ хьылъэ-щынагъохэми къин зыдэплъэгъугъэ, узэсэгъэ цIыфмэ уакъыхэкIыжьынышъ, зыщыщ умышIэрэмэ, узщымыгъуазэмэ 
уахэхьани, икIэрыкIэу къулыкъу адэпшIэныр IэшIэхэп. ЕтIани 
мафи чэщи имыIэу узэгодзэгъэщт, Iоф зэдэпшIэщт. Полуэскадроным ипэщэ ротмистрэр къызэрэпэгъокIыгъэм 
изакъоми... А зы сыхьатым къыкIоцI тIо-щэ зыкъызэрихъокIыгъ - ынэгу кIигъэплъагъэп, ыгу къыфызэIуихыгъэп... 
Адыгэ IурыIупчъэхэр?..
Сымыделэмэ, Хъан-Джэрые ыIуагъ, симынэIосэ лIым 
ыпашъхьэ, зыми щымыщэу, бзэм иIоф къыщысIэтын 
фэягъэп. Илъэс заулэ хъугъэшъ, загъорэ унэм сызэрифэжьырэм фэшъхьафэу, сызхэт къэзэкъ эскадроным 
адыгабзэкIэ сыщыгущыIагъэп, ау ащ пае сыбзэ сщыгъупшэрэп. Угу игъэлъи, рыгупшыси, загъорэ, уизакъо зыхъукIэ, умакъэ тIупщыгъэу зыдэгущыIэжьи, зыми пщигъэгъупшэщтэп. Ашъыу, джа Азэмэт-Джэрые дэдэри сэщ 
нахьыбэрэ урысыдзэм хэтыгъ, IурыIупчъэр къыIотэкъу, 
щыгъу пшагъэп. Капустенкэ Игнат ыIу-ымыIоми, загъорэ 
имыщыкIэгъэ гуцэфэшIыным зыдесэгъэхьыхы, сшъхьэ 
къимыхьан фаехэри къисэгъахьэ, имыщыкIэгъэ адыгагъэми 
зесэгъэу хы... Сыда джы сIорэр? Убзэ умышIэныр адыгагъэм щыщэп. Ау Азэмэт-Джэрые ащ фэгъэхьыгъэу зыгорэ 
къысиIуагъэ пае сыгу ебгъэрэп. СыздагъэкIорэ полуэскадроным цIыф лъэпкъ зэщымыщыбэ хэт. Сыдыбз ахэмэ, 
зэкIэми агурыIонэу, уазэрэдэгущыIэщтыр? АрэшI, арэшI. 
АщкIэ сишIуагъэ къэсымыгъакIомэ, сиягъэ хэти езгъэкIынэп. 
Ау а слъэгъугъэ пщы шъаохэр абзэкIэ зэдэмыгъэгущыIэнхэ 
плъэкIынэп. Оркъ полкым и Семеновскэ щагу ахэмэ абзэ 
нэмыкI къыдэIукIыщтыгъэп.

--- Page 469 ---

- Хъугъэ, Хъан-Джэрый, ащ нахьрэ уиIоф тырымыгъэгущыIэжь,- пчэдыжьыпэ унэм иуцогъэ кIым-сымыр 
Капустенкэ Игнат къыукъуагъ.- Тыдэ тыщыIэми, о уиIуагъэу, тызфэшъыпкъэщтыр а зы пачъыхьэр ары. КавказКъушъхьэ полуэскадроным узэрагъакIорэр оркIи тэркIи 

--- Page 470 ---

нахьышIун кIи мэхъу. Уизакъопщтын уиIэнэтIэщтымкIэ 
Бенкендорф графыр зыдэгущыIэгъагъэр. Оры къахихыгъэр, цыхьэ зыфишIыгъэр. Сэрмэ насыпыгъэкIэ зыфэслъэгъужьыщт.
- КъызгурэIо, Игнат, къапIо пшIоигъор,- Хъан-Джэрые 
сэлам зэрихыжьыщтыгъэ ныбджэгъум Iуплъагъ, IугушIуагъ,- сэри бэмэ сягупшысагъ, Перовскэ генералым 
сеупчIыжьыгъ, къысфагъэшъошагъэм ащ ишIэ зэрэхэлъы ри сымышIэу щытыгъэп. Цыхьэ къыпфашIыныр дэгъу, 
насыпыгъ, зыгорэкIэ сфэмыгъэшъыпкъэжьышъумэ сэIошъ 
ары. ЦIыф лъэпкъыбэр зыхэт полуэскадроныр гъэдэIогъуае хъущт... ЕтIани талъэныкъо, Темыр Кавказым, 
щыхъурэ Iофхэр зыфэдэхэм уащыгъуаз, тырку заом 
тыкъикIыжьы зэхъум тлъэгъугъэ дзэхэм язакъоми... 
Силъэпкъэгъу адыгэхэр ары нэмыIэмэ, тырку-инджылызмэ 
зэкIагъэплъэхэу, къэмэ къипхъот хэсэ зэпымыужьмэ 
ахэкIыхэрэп. Къэбэртаий, Щэщэнми, Дэгъыстани щыбырсырых.
- Сэщ нэмыкI,- Игнат къэгумэкIыгъ,- мыхэмэ ягугъу 
зыгорэм фэпшIыгъа?
Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ:
- Перовскэ генералыр сызгъэгумэкIырэ тIэкIу-шъокIумэ 
ащызгъэгъозагъ. Бенкендорф графым сызэхъырэхъышэрэ 
зэе-тIуаехэр есIокIы сшIоигъуагъ шъхьакIэ, инэплъэгъу 
сыкъиубытыгъ...
- Хъан-Джэрый!..- Игнат гущыIэр Iэпихыгъ.- УзэкIокIыгъа?.. Ащ фэдэмэ ашъхьэ къырахырэп... УкъызэхашIыкIынкIэ огугъа?
- Сыгугъэрэп, ау етIани Владимир Александрович 
Перовскэм есIуагъ. Ощ фэдэу къысэгыигъэми, сыкъызэхишIыкIыгъэ фэдэу къысщыхъугъ. УигукIае мыжъоу убгъэ 
дэлъын нахьи, хьарамыгъэ хэмылъэу къипIотыкIмэ нахьышIу. Адыгэ шъолъырым, ащ итарихъ ущыгъуаза ыIуи, 
Александр Христофоровичыр къызысэупчIым, сыщыгъуаз, 
сымышIэри зэзгъэшIэн есIожьыгъ, нэмыкIынэкIэ къызэрэсэплъыгъэри зэхэсшIагъ. Ащ нахь гъэшIэгъони къыосIон: 
адыгэ таурыхъхэр, шэн-хэбзэ зэхэтыкIэхэр зэрэсыугъойхэрэми хэшIыкI афыриI. ИшIэ хэмылъэу, ямыджэу 
ахэр хэууты зэрэмыхъущтыри къысиIокIыгъ. Бестужев-Марлинскэм ытхыхэрэми, Пушкиным иусэхэми тащыгъуаз, 
нэмыкI тхакIохэми тинэплъэгъу атекIырэп, о птхырэ щыIэмэ, 
тшIомыушъэф къысиIуагъ.
- Сыд етIанэ?! - Игнат зэхихыгъэр зыфихьыщтыр 
ымышIэу, ынэхэр къиухъурэикIыгъэх.- Сыд епIожьыгъэр?
- Сыдына,- Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ,- сэ усэхэр 
стхырэп... Декабристмэ сахэтыгъэп, сапыщэгъагъэп... 
Ахэмэ ягугъу сымышIыжьми Бобров штабс-капитаным, 
къэошIэжьмэ, тыфэдагъэп. Тэ типачъыхьэ тыфэшъыпкъ, 
джыры нэмыIэмэ, тыпэблэгъэ шъыпкъ. О къэзэкъ лейб-гвардие эскадронымкIэ, сэ Кавказ-Къушъхьэ полуэскадронымкIэ тыриухъумакIу. АщкIэ тыгу илъым укIэупчIэжьынэу 
ищыкIагъэп. Цыхьэ къытфамышIыгъэмэ, къытфагъэшъошагъэм, сэ къэсымыIожьми ори къыбгурэIо, пачъыхьэм 
благъэу тырагъэкIолIэщтыгъэп. Сэ непэ сыгу къеорэр зы, 
Игнат, орырэ сэрырэ тызэрэлъэгъоу, тиIо зэхэмылъэу 
дзэм тызэрэхэтыщтыр къысэхьылъэкIыщт.- ГумэкIым 
хэтыгъэ Хъан-Джэрые умышIэжьынэу къызщылъэтыгъ.- 
ХъяркIэ, Игнат. Як нибудь у полку лейб-гвардии ешо раз 
побачим, будэм вэрными до гробу нашему царю,- щхыпцIызэ къэзэкъыбзэкIэ пигъэхъожьыгъ.
Къэзэкъ лейб-гвардие эскадроным къулъыкъу зэрэщихьыщтыгъэм елъытыгъэмэ, Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным апэрэ мафэм щегъэжьагъэу къин мыухыжьым 
Хъан-Джэрые щыхэфагъ.
Илъэсныкъом къыкъоцI полуэскадроным ипэщэ ротмистрэр ынэгу зыщыкIэтми зыщыкIэмытми адыгабзэмкIэ 
къаигъэ зэрэпэуцужьыгъагъэр Хъан-Джэрые ыгу къэмыкIыжьэу мафи сыхьати къыхэкIыщтыгъэп. Адыгэ, щэщэн, 
осэтын, ингуш, къумыкъу, абадзэ, нэгъой бзэхэр тыдэкIи 
щызэхэпхыщтыгъэми, ахэмэ тэлмащэхэмкIэ урысыбзэр 
ашъхьагъыжьыгъ - зэдигъэгущыIэщтыгъэх, къулыкъу 
зэдаригъэхьыщтыгъэ, зэфэгубжхэмэ зэригъэшIужьыщтыгъэх, зэдигъашхэщтыгъэх, мыхъун къяхъулIэмэ, зэдигъэнэшхъэищтыгъэх. Ау нэмыкI хэгъэгу ифагъэхэр, нэмыкI 
щыIакIэ хэфагъэхэр сыд фэдэу урысыбзэм щигъаIэщтыгъэхэми, хэти ежь ыбзэ шIоIэшIу, шIодах, зыщыщ 
цIыф лъэпкъыр зэкIэми апшъ, анахь дэгъу, ащ ишэн-хабзэ 
зыпишIын дунаим тетэп, сэмэркъэукIэ мыхъун горэ зыгорэм 
къыIэкIэIуагъэми, икъамэ етхъо, изекIокIэ-псэукIэ мытэрэзэу ушъый фэзышIырэм, тхьэуегъэпсэум ычIыпIэкIэ, пый 
фэхъу. Сыд пае зимылажьэм имыхьакъ теплъхьан, зэкIэри 
ащ фэдагъэхэп, ау даушыгъэ-шъорышIыгъэ къызэбэкIэу, 
зидзэ хэзыщэгъэ цIыф лъэпкъмэ анэс япэгэкIыжьхэу Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным хэтыгъэ пщы кIалэхэри 
мэкIагъэхэп, ахэмэ яIэшэзехьэхэми зашIоцIыкIугъэп.
Забытмэ ащегъэжьагъэу дзэкIолIмэ ащыкIэкIыжьэу 
къулыкъушIэ хабзэр егъашIэм урысыдзэм щыпытагъэми, 
Темыр Кавказым къикIыгъэхэмкIэ, шъхьафит щыIакIэм 
ыпIугъэхэмкIэ ар егъэзыгъэ Iофыгъ, яжьыртэджыкIи, япэсэ 
гъолъыжьыкIи, ясыхьат гъэшхакIи ашIошъхьэкIуагъ. Джа 
дзэ Iоф щыIакIэм фагъэсэным, зыфызэхащэгъэ пачъы хьэм 
фэшъыпкъэнхэу, ищыкIагъэмэ, апсэ фагъэтIылъынэу пIугъэнхэм полуэскадроным ипэщэ Азэмэт-Джэрые илъэс 
псаум зэкIэми Iоф адишIагъ, Туганов Аслъанбэч прапорщикри, Хъут Мыхьамэт ефэндыри къыздигъэIэпыIагъэх. 
КъыкIэлъыкIогъэ илъэсныкъоми ащкIэ Хъан-Джэрыий 
ылъэкI къыгъэнагъэп. Мазэ къэс полуэскадроным тIо 
щашIырэ зэIукIэмэ ахэмылажъэу, къащымыгущыIэу 
къыхэкIыгъэп, ар имыкъоу, аужырэ мэзищым, Хъут ефэндыр игъусэу, нэбгырэ пэпчъ зыIуигъэкIагъ. Сымаджэмэ 
агу къыIэтэу ядэхэшIагъ, яфэныкъуагъэмэ ауж ыфыгъ, 
псаумэ Iэдэбрэ шъхьэкIафэрэ ахэлъынэу, урыс пачъыхьэм 
зэриухъумакIохэм, зэрицыхьэшIэгъухэм джыри зэ ригъэгупшысэжьхэу яушъыигъ. ИшIуагъэ къызыщыхэкIи къызыщыхэмыкIи щыIагъ, ау ышIагъэм рыкIэгъожьэу зы мафи 
къыхэкIыгъэп.
Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроныр зыщызэхащэгъэ 
илъэсырэ ныкъорэ уахътэм дзэ къулыкъур зыхьырэмэ 
узгъэгушIони узгъэнэшхъэини анэгу кIэкIыгъ. Петербург 
отIэ-псытIэри, кIымэфэ чъыIэри, гъэмэфэ ошъуапщэхэри 
къызэмыкIухэу, сымаджэ хъухи, ядэжь зыгъэзэжьыгъэхэри 
щыIагъэх, жъэгъэузым илIыкIыгъэ нэбгырэ зыщыплIи нэгъой 
быслъымэн къэхалъэм щагъэтIылъыгъ. Зитэмэтелъ цIыкIухэр корнетхэкIэ, подпоручикхэкIэ зэблахъугъэхэри 
щыIагъэх. Царицын шъофым пачъыхьэм ыпашъхьэ дзэкIо 
гъэсэнымкIэ мызэу-мытIоу анахь дэгъоу зыкъыщызгъэлъэгъуагъэхэр Iэшэ-ахъщэ шIухьафтынхэмкIэ щыхагъэунэфыкIыгъэх. ШэрэлIыкъо Алкъэс корнетым фэдэхэу 

--- Page 471 ---

мыдэIорэ зэокIо-бзэджашIэхэр дзэм хагъэкIыгъэх, зэкIагъэкIожьыгъэх...
- ШэрэлIыкъо Алкъэс изекIуакIэ нахь сыгу къеоу 
Петербург сыкъыздэфагъэм щегъэжьагъэу къыхэкIыгъэп,- 
Азэмэт-Джэрые ротмистрэм ыпашъхьэ ис Хъан-Джэрые 
поручикымрэ Хъут Мыхьамэт ефэндымрэ адыгабзэкIэ 
къариIуагъ, тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - 
къехъу лIэгъагъэр сшIэрэп нахь, лIыгъи, цIыфыгъи хэмылъэу 
щытыгъэп... Щэщэнмэ, абадзэмэ тяушъыи тIозэ, адыгэм 
тшъхьэ рытигъэуфэхыгъ, тигъэукIытагъ...1
- Ари аущтэу къытигъэхъулIэнэу Алахьэм ыухыгъагъэу 
къычIэкIын,- ефэндым къыIуагъ.- А пчыхьэ закъом хэны 
сафэхъугъэти, къытэхъулIагъэр зэмылIэгъу... Зэрэкъалэу 
къыддэхьащхыгъ.
- Хъун къытэхъулIагъэп...- Ыгу къызэреорэр къыушыхьатэу Хъан-Джэрые хэщэтыкIыгъ,- бзылъфыгъэм джэ 
зегъэлIы, зегъэадыгэ ыIозэ, хьэйнапэ зишIыжьыгъ. Ау 
изэхэмышIыкI къызгурыIуагъэхэри театрэм чIэсыгъэх аIуагъ.
Александр Христофоровичым ШэрэлIыкъо Алкъэс 
дзэм харигъэгъэкIыгъагъэми, къэшъошIэжьа, риIолIэгъагъэр? "Как полудикий, он был менее виновен своих товарищей",- урысыбзэкIэ къыпигъэхъожьыгъ.
Ардэдэм щагумкIэ куо макъэхэр къэIугъэх, кIэрэхъо 
омэкъэ зытфых къызэлъытэджыгъ. Забытищыр унэм 
зечъхэм, Туганов прапорщикэу зикIэрэхъуапэ Iугъо къиурэм къапигъохыгъэ къэбарыр нэбгырищыр зэрыгущыIэщтыгъэ къэбарым нахь тхьамыкIэгъуагъ:

--- Page 472 ---

1  "Александринскэ театрэм,— "Зиусхьан пачъыхьашхом и Конвой 
Унай" зыфиIорэ тхылъым С. Петин мырэущтэу а хъугъэ-шIагъэр къыщетхы,— иапэрэ пхъэнтIэкIумэ Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным 
икорнетэу ШэрэлIыкъо Алкъэс, ишъэогъу чэф куп игъусэу, тесыгъ. 
Пьесэм зыкъыщызгъэлъагъорэмэ ащыщ бзылъфыгъэ горэ спектаклэм 
хэтхэм зэраукIыщтыр ШэрэлIыкъомдыхэм адэщтыгъэп, зыкъэзышIхэрэм 
гущыIэ дысхэр афадзыщтыгъэх. АукIынэу зыфаIощтыгъэ бзылъфыгъэу 
Шелехова артисткэм къышIыщтыгъэр ШэрэлIыкъом къыухъумэни, 
шъузкIэ къыщэ шIоигъуагъ. Гъусэ чэфмэ анахь гущыIэ мыхъунхэр 
зыкъэзышIрэмэ афадзы зэхъум къэгъэлъэгъоныр ща гъэти, пэIухъор 
ращэлIэжьыгъ. Джа бзэджашIагъэр пачъыхьэм зызэхехыжьым, къафигъэпытагъ: "ШэрэлIыкъор мэзэ пIалъэкIэ зыжъугъэтIысрэ уж, 
полуэскадроным хэжъугъэкIи, Кавказ жъугъэкIожь".

--- Page 473 ---

- Ваше превосходительство, Умбаев Бэсхъан Iэшэзехьэм иныбджэгъу къол пшхыгъэ ыIуи шIуибзыгъэти, 
къытэзэожьы зэхъум, тыукIыгъэ...1
III
Адыгэ шъолъырым къыщыхъурэ къэбармэ ХъанДжэрые ащыкIэщтыгъэп. Къэнтатэ мазэм тIо къыфигъэхьырэ тхыгъэхэр къэбар зэкIагъэх: пщы унэгъо щыIэкIэпсэу кIэмэ язэкъуагъэп, ахэмэ къатегущыIэ ыIозэ, чылэм 
дэлъри, бжъэдыгъу щыхъуи, шапсыгъэ-абдзэхэ Iофхэри, 
къэзэкъмэ аIуи, ашIи ащ фэдизэу зыримыгъэгъапэ фэдэу, 
къыфиIопщыщтыгъэх. Сахьид-Джэрыерэ Адыл-Джэрыерэ 
Екатеринодар къыфыратхыкIыхэри гъэшIэгъоныгъэх. 
Нэнэжъыр ренэу зыфэсакъырэ адыгэ-къэзэкъ къэбархэмкIэ ахэр тхьагъэпцIынчъагъэх.
Кавказым, анахьэу Темыр Кавказым, фэгъэхьыгъэу 
Петербург къыщыдэкIырэ гъэзетмэ, журналмэ къыхаутырэр мэкIагъэп. Къушъхьэ полуэскадроным хэтхэри 
ялъэныкъокIэ къэбарынчъагъэхэп. Полуэскадроным зэрэщыгущыIэщтыгъэхэм фэшъхьафэу, арабыбзэкIэ е урысыбзэкIэ тхыгъэмэ, тэлмащэхэр амыгъотыжьы зыхъукIэ, 
къырагъэджэнэу Хъан-Джэрые къызэрэрахьылIэщтыгъэр 
мэкIагъэп. Поручик ныбжьыкIэм нэмыкI еджакIэ зышIэрэ 
полуэскадроным хэмытыгъэкIэ арэп, Азэмэт-Джэрые 
ротмистрэри, Хъут ефэндыри, Туганов прапорщикри ащ 
фэдэ IофкIэ Iэзагъэх. Ау Хъан-Джэрые ицIыфыгъэкIи, ибзэ 
пытагъэкIи, игъэпсыкIэкIи адрэмэ атекIэу, нахьыбэмэ 
яцыхьэшIэгъугъ, ыIорэми блэкIыщтыгъэхэп, ышIэри ящысэтехыпIагъ, сымаджэ хъухэрэми, мыхъун къызэхъу лIэхэрэми, зыгу кIодхэрэми ягугъэпIагъ, яухъумэкIуагъ.
1 "...А тхьамыкIагъоу къэхъугъэм,— Кавказыр зыIэ илъым Бенкендорф фитхыщтыгъ,— щэщэнмэ афэгъэхьыгъэу бэшIагъэу сIощтыгъэр къыгъэшъыпкъэжьыгъ. Кавказ-Кушъхьэ полуэскадроныр зызэхащагъэм щегъэжьагъэу мыIорышIэныгъэ ахэмэ ренэу къагъэлъагъо, 
ягъэпсыкIэкIэ шэнычъэхэу, Iэжэгъуаехэу зэрэщытхэм къыхэкIэу дзэ 
пащэхэр къинышхо хагъэтых. Ащ пае Пачъыхьэшхом и Конвой щэщэнхэр хамыгъэхьажьынхэу сэлъытэ, сыкIэлъэIу. ЛIэкъо цIэрыIомэ къахэкIыгъэхэр е чылэгъо пчъагъэхэр зыIэ илъхэр ахэмэ ахахьэхэрэп. Сэ салъэныкъокIэ полуэскадроным хэт щэщэнхэр зэрэхэзгъэкIыщтхэм ищыкIэгъэ Iофыгъохэр, къыхэсымыгъэщэу, зесхьащтых..."

--- Page 474 ---

Ежь Хъан-Джэрыий щыкIэгъэнчъэу, зыми фэмыныкъоу, 
зыми кIэмыхъопсэу, емыхъуапсэу дзэм хэтыгъэп, дунаим 
тетыгъэп. Ау шIушIагъэр цIыфым къебэкIы хъумэ, щыкIагъэр нахь лъэгъуныгъэнчъэ-гулъытэнчъэу зэрэшъхьащыкIотырэр хэтыкIи нафэ. ЗэкIэми анахьэу полуэскадроным 
хэтмэ агъэшIагъощтыгъэр, иныбжьыкIагъэ емылъытыгъэу, 
Хъан-Джэрые икъулыкъушIакI, ипачъыхьэ фэшъыпкъэныгъ. 
КъафэмыIуапэми, ар къызэмыкIурэ, зыгу римыхьырэ 
цIыфхэри, сыдэу егъэлые-пыгъэнагъэу псэура зыIохэри 
дзэм дыхэтыгъэх. БлэкIыгъэ гъэмафэм Александринскэ 
театрэм щишIэгъэгъэ мыхъо-мышIагъэм пае дзэм хагъэкIи, 
Адыгэ шъолъырым агъэкIожьыгъэгъэ ШэрэлIыкъори ахэмэ 
зэу ащыщыгъ. Ау, сыдигъуи щыIакIэм зэрэщыхъу хабзэу, 
джэгъогъум ичIыпIэ джэгъогъунчъэу къанэрэпышъ, нибжьи 
узэмыжагъи къыкъокIы.
Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным Хъан-Джэрые 
лъэпсэ пытэкIэ хэзгъэтыщтыгъэмэ, шIошъхъуныгъэ физгъэIагъэмэ Къэнтатэ къыфитхыщтыгъэ Iушыгъэ зэпымыухэри, аужрэ илъэсныкъом янэ Бычэ къыфигъэхьэу ригъэжьэгъэ ушъый шъабэхэри, ышнахьыкIэхэмэ якадет 
еджакIэхэри, урыс пачъыхьэм фишIыгъэ шъыпкъэныгъэри, 
Бенкендорф графыр къызэрэкъотри, Перовскэ генералым 
фэдэхэр къызэрэшъхьащытхэри ащыщыгъ. Дзэпащэхэр 
дэгъоу къызэрэфыщытхэр арэу къычIэкIын Азэмэт-Джэрые 
ротмистрэми Хъан-ДжэрыекIэ иIэжагъэ къызыхэкIыщтыгъэр. Мыгъэрэ кIымафэ ар полусэкадроным къызэрэщыпэгъокIыгъагъэм мыбжыхьэ уахьтэ елъыты гъэмэ, чIыгумрэ 
уашъомрэ зэрэзэпэчыжьэм фэд.
Непэ тхьаумаф. Загъорэ Петербург ибжыхьэ отIэпсытIэ зэпымыужьмэ къахэзыжьырэ жьыбгъэнчъэ-ошъопщэнчъэ мэфэ шъаб. Тхьамэфэ псаум уцу зимыIэгъэ ощх 
жъгъэй чъыIэмэ агъэлэбыгъэ чъыг тхьэпэ гъожьмэ ошъогум къиуцорэ тыгъэм зыкъарегъэшIэжьы, мыжъокIэ 
пкIэгъэ урамхэр егъэгъушъых, гъогунэпцэ уц гъолъыгъэмэ 
зыкъарегъэIэтыжьы, Нева псыхъо Iут тIысыпIэмэ цIыфхэр 
арегъэкIу, тыдэкIи щхы мэкъэ чэфыр щызэхэохы.
Хъан-Джэрые изакъу, Капустенкэ Игнатрэ ежьырырэ 
зыщызэIукIэщт пIалъэм джыри сыхьат псау иI. ЖьыIоу 
къызэрэдэкIыгъэмкIи кIэгъожьырэп. Заулэрэ Нева нэпкъ 
зыщырекIухьакIым, Игнат зыщыIукIэрэ чIыпIэм екIолIэжьыгъ. 

--- Page 475 ---

Ау бэмышIэу зытесыгъэ пхъэнтIэкIум чIыпIэ иIэжьыгъэп - 
пшъэшъэ ныбжьыкIэхэр, гимназисткэхэу е курсанткэхэу 
къычIэкIын, зэIой-жэйхэмэ зэрэгъэчэфхэу тесых. ХъанДжэрые ямыплъ фэдэу пкъы ищыгъэкIэ пшъашъэмэ 
заблыригъэхыгъэми, къызэрэкIэлъыплъэхэрэр ыкIыбкIэ 
зэхишIагъ. КъехъулIэрэр ымышIэу нахь зырищыгъ, тамэмэ 
заIэтыгъ, лажьэ зимыIэ тыжьын бгырыпхыри, къамэри 
ыгъэтэрэзыжьыгъ. Пачъыхьэм зэриухъумакIор зыдимышIэжьыщтыгъэмэ, къафызэплъэкIынкIэ тIэкIу иIэжьыгъ.
Агъунэ щыситIум нахьи, Хъан-Джэрые ыIуагъ, азфагу 
дэсыр нахь гохь. Сыдэу гъэшIэгъонэу къэплъагъа ар?.. 
Зыгорэ къысиIощтым фэд... КъопцIэ нэгуф бгъуз, урыс 
теплъэ иIэп. Тэ щыслъэгъугъа ар? Тичылэ пшъашъэ горэм 
фэдэмэ сшIэрэп... Зэ сэрэгъэзэжьи серэплъа?.. Сыдэу 
Игнати къэгужъора!..
Заулэрэ кIуагъэу Хъан-Джэрые къызэтеуцуагъ, къызэмыплъэкIэу, Нева псыхъом ынэIу фэгъэзагъэу, ыпашъхьэ ит пхъэнтIэкIу нэкIым тетIысхьагъ. ЗиIажэщтыгъэми, 
пшъа шъэмэ алъэныкъокIэ мыплъэн ылъэкIыгъэп. Нэплъэгъухэр зэIуфагъэх, "азфагу дэсыр къэплъагъэп..." ГукIэ 
ыIуагъ.
Мыжъо нэпкъымэ адизыбзэу гугъуемылI-ушъуашъокIэ 
хым зызыхьырэ псыхъор ары зыми ымыгъапэрэр. Ащ 
ифэмыфыгъэ-чъыIагъэ тыгъэри дэхьащхы фэдэу бжыхьэ 
ошъогум къещхыкIы.
Сыкъызхэфэгъэ дунаир, псыхъом шъхьарыплъэзэ, 
Хъан-Джэрые еIо, сыдэу талъэныкъо фэмыд. Непэрэ 
тыгъэпс мафэр хэмытмэ, бжыхьэри, гъатхэри, гъэмафэри 
узыгъэтхъэн лъэхъанхэп, анэгу зэIыгъэхьэгъэ зэпыт. КIымафэр ары зэкIэми анахь тхъагъор - мычъыIэмэ идунай 
фыжьы, къабзэ, ошъогур шхъуантIэ, лъагэ, иос къесыгъакIи кIыгъ-сыгъ макъэкIэ лъэгучIэм щэцIацIэ. Хъотзехьи 
щымыIэу арэп - дунаир еупIыцIэ, жьыбгъэр мэшъуи, чъыг 
къутамэхэр еутхыпкIы, шъхьапэхэр зэфещэх, зэредзэх. 
Нева кIочIэшхори чэщ-зымафэкIэ зэкIегъэщтыхьэ. Талъэныкъо кIымафэ щымыIэу, ти Пшызи мыщтэу сIорэп. Ау 
тадэжькIэ сыдрэ уахъти дунаир нахь щынэгушIу, ижьыбгъи, 
иощхи, ихъотзехьи нахь шъаб... Сыд шъуIуа, къысфатхырэм нэмыкIэу, талъэныкъо щыкъэбар? ГъэрекIо Тифлис, 
Паскевичым дэжь сыкъикIыжьы зэхъум, тадэжь 

--- Page 476 ---

сыздэхьажьым, зихасэ сыхэтыгъэ адыгэхэр "шъукъытатыгъ, шъутый" япIокIэ, къеуцолIэнхэкIэ сыгугъэрэп. Шъэуае 
изакъоми, зызэриудэгугъагъэр, къызэрэплъэгъагъэр 
зыщызгъэгъупшэжьын слъэкIырэп... Хъымыщые пщы-оркъхэр къызэрэздэзекIуагъэхэр?.. Сэ тхьэ нахь сымышIэу, 
сигуапэу къысаIуагъэр афэзгъэцэкIагъ, афыхэзгъэпсыгъэр 
зыгу къэкIыгъэр сшIэрэп, ежь пщы-оркъ дэдэхэр ары... 
Сэ зи сищыкIагъэп, лъыгъэчъэ тхьамыкIагъо къыхэмыхьэу 
сызтет лъагъом силъэпкъэгъухэр тесщэхэ сшIоигъуагъ. 
Паскевич графри къысфэнэгушIуагъэми, сыкъызэхишIыкIынэу фэягъэп. Сыд ащ шъоубзэгу зыригъэшIэу къысиIогъагъэр? "Хъымыщые пщы-оркъми цыхьэ афэмышI, а 
пэщэныгъэу адызепхьан зыфэпIуагъэр ори уищыкIагъэп, 
тэри тищыкIагъэп". Шъузэрэфай... Сэ нахьышIу зэрэхъущтым сегупшысэгъагъ нахь, федэхэкIыпIэ сылъыхъущтыгъэп. Ау ар бгъуитIумкIи хэкIыпIэшIугъ, тяти ар тыркумэ 
къырамыIоу, адыгэмэ апкъ къикIыным зэгорэм кIэхъопсыщтыгъ, джары зытекIодэжьыгъэри... Шъо джыри адыгэхэр 
зыфэдэхэр шъушIэрэп...
Гъунэгъу пхъэнтIэкIум тес пшъашъэмэ язэрэгъэщх 
макъэ Хъан-Джэрые игупшысэхэр зэпигъэугъ. Плъагъэ, 
щхыпцIыгъэ. Агъунэ щыс пшъэшъитIур ары щхыщтыгъэр, 
тхылъыр зыIыгъэу агузэгу дэс пшъэшъэ къопцIэ нэгуфым 
щхыпэ къекIущтыгъэп. "Джыри къэплъагъэп..." - ХъанДжэрые ыIуагъ, зымафэ янэ Бычэ къыфаригъэхьыгъэ 
тхыгъэм итымэ ащыщ гори ыгу къэкIыжьыгъ: "...Пшъхьэ 
лъытэжь, зыфэсакъыжь, зимытэкъухь, узхэфагъэмэ 
ябзылъфыгъэхэр тэтыемэ ашъхьащэкIыIох, аIощт-ашIэщтымкIи тIупщыгъаIох. Тидинхэри, шэн-гъэпсыкIэхэри, 
тизэхэтыкIэхэри зэтефэхэрэп. Хэт ышIэра, зыгорэкIэ 
уагъэшэхъукъомэ, къытхэзэгъэщтхэп. Тэ мыкIэ, кIэмгуе 
пщы пшъашъэ горэм, пIощтыри узэреплъыщтыри тшIэрэп, 
тынаIэ тетыдзагъ, гощэшхоми едэ".
Хъан-Джэрые ыгу къэкIыжьыгъэр зэригуапэр джыри 
зэ ынэгу къыкIэщэу IугушIукIыгъ: "Хэт шъуIуа зыцIэ къырамыIоу къысаIокIырэр? Сызхэтмэ ащыщ шъыпкъэ сыхъункIэ къыстещыныхьэх... Мыщ ыпэкIи, Тифлис сыкъикIыжьызэ чылэм сыздэхьажьым, къэщэн Iофыр Шъэуае 
къысыригъэIокIыгъагъ... Ежь Шъэуай?.. Нани мэгъумтIымы, 
мэцIацIэ, римыIошъуми, зэгорэм риIощт, римыIогъахэмэ, 

--- Page 477 ---

фидэщтэп, АнфискэкIэ цIыфхэр - къэзэкъхэри адыгэхэри - 
зытырегъэгущыIэх... Е-о-ой, Сисур, сшыпхъу кIас, нанэрэ 
уишъэожъыерэ нахь гушIуагъо уимыIэу унасыпынчъ!.. 
Нанэ изакъоп, ар шъыпкъэмэ, сэри сыдэнэп!.."
Бырсыр макъэкIэ пхъэнтIэкIум къытетIысхьэгъэ пшъэшъэжъые нэутхитIумэ Хъан-Джэрые игупшысэ щырагъэгъэтыгъ, нэгу хъурэе нэшхор къеупчIыгъ:
- ЗыгорэкIэ уадыга? - ПсынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - 
Мариерэ сэрырэ тызэнэкъокъушъ ары.
- Хэта Мариер? - Адрэ пхъэнтIэкIум къытыранэгъэ 
пшъэшъэ къопцIэ нэгуфым дэжьыкIэ Хъан-Джэрые плъэзэ, 
еупчIыжьыгъ, "джыри къызэрэмыплъэрэр, зэрэпагэр..." 
гукIэ ыIуагъ.
- Арэп Мариер, мыры. Сэ сцIэр - Людмила. ЗыгорэкIэ 
о пцIэр Руслана?
- Хьау, нэмыкI сэ сцIэр,- джыри Хъан-Джэрые зизэкъо 
пшъашъэм дэжькIэ плъагъэ.
- Таня, Татьяна! - Марие джагъэ.- КъакIо, моу 
къакIоба!
- Сыд пае пшъэшъэ пагэр дгъэгумэкIын...- ХъанДжэрые ыIуагъ, аIугушIуагъ: - Сэ сыхъулъфыгъ, къыздэшъоштэмэ, Татьянэ дэжь тызэдыIухьан.
- Хьау, къыбдедгъаштэрэп! - Людмилэ къызIуипхъотыгъ,- арба, Мария?
- О къызэрэпIу, Людочка.
- Дэгъу, щэрэс изакъоу. Джы умы Русланмэ, пцIэ 
къытаIу, поручик.
- Пушкиным и "Русланрэ Людмилэрэ" армэ зыфашъуIорэр, сэркIэ намыс, къэсэштэ, ау сэ сцIэр Хъан-Джэрый.
- О-о! - Марие къыхэкуукIыгъ.- ЦIэ дах, цIэ жъынч!
- КъыосIуагъэба Хъан-Джэрые поручикыр,- егъашIэм 
ышIэщтыгъэм фэдэу Людмилэ Хъан-Джэрые ыцIэ къыриIуагъ,- Кавказым къызэрикIырэр. Нэкъокъоныр 
къыпшIосэхьыкIэ сэгугъэ, Машенька, зыкъэгъэхьазыр. 
Таня, Татьяночка, моу зэ къакIоба!..
- Хъан-Джэрые зыцIэ пстэури Кавказ къекIыкIэ умыгугъ,- пэIо шIуцIэ пIокIэ лъхъанчэр зышъхьашыгу ис пшъэшъэ сырыф Iэпс-лъэпсми къыфидзыжьыгъ, нахь шъабэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - ащ фэдэ цIэхэр зиIэхэр, угу къэгъэкIыжь Пушкиным и "Бахчисарайскэ фонтан", Къырым 
нэгъойхэри ары... Тэрэзба сIорэр, поручик?
Хъан-Джэрые зэхихыгъэр игопагъэми, Пэшъукъ къыфидзыщтыгъэр, нэмыкI адыгэ лIакъомэ къызэраушъхьакIущтыгъэр ыгу къыхэуIэу, иадыгагъи тегушхукIэу, тырахы 
пIонэу, ыдагъэп.
- ЧыжьаIоу уIэбагъ, Кавказ унэсыгъэп.
- КъыосIуагъэба, Машенька, поручикыр Кавказ зэрэщыщыр! - Людмилэ нэшхор къэгушIуагъ, ыкокI илъ 
тхылъыр къызэгуипхъотыгъ.- Мыр зыфэгъэхьыгъэмэ 
уащыщ, шъукъедэIу: "Адыгэм Iашэр къешIэкIыгъ, ащ 
егъатхъэ, ащ рэгушхо, ашъоджани щыгъ, аркъэни, шхончи 
ыIыгъ, Iофы ышIэми, зигъэпсэфыми исэшхо егъэшIэрэ 
ныбджэгъоу игъус..." Къытезгъэфагъэба, поручик? 
КъаIоба, сыда узфыщысыр?
- Ишъулъхьагъэр сшIэрэп нахь,- Хъан-Джэрые къыIощтым зырегъэукIыхьэ,- ухэукъуагъэп.
Людмилэ, нэгу хъурэе пщэр кIэко цIыкIур, къызщылъэтыгъ:
- КъыпшIосхьыгъэба, Мария? Таня, моу къакIо зэ 
псынкIэу, Марие къышIосхьыгъ! Тызэмыгъаж, Мария, 
къыпшIосхьыгъэр гъэцакIэ. Хъан-Джэрый - адыгэ! Арба, 
поручик?
- Ары сIуагъэ, ухэукъуагъэп.
- Мария, Машенька, сыд узфыщытыр, поручикым 
ынэкIушъхьэ ебэу!
Хъан-Джэрые зэмыжагъэм къыгъэгузэжъуагъ:
- Зэ, зэ. Сэри шъори ар къытэпэсыгъэп, зылъэгъурэмкIи емыкIу...
- Людмила! - Татьянэ адрэ пхъэнтIэкIум зыкъытырипхъотыгъ,- шъусэмэркъэугъ пае, пIорэр сыда, цIыфхэр 
къэплъэх, поручикыр шъумыгъэукIытэжь, сэ сэкIожьы...- 
Пкъы псыгъо ищыгъэ дахэм пшъэ кIыхьэри, зыбгъухэр 
гъэкIэрэкIэгъэ шляпэ хъураишхори, къэптан шхъонтIа шъори 
декIухэу IукIыжьыгъ, мыдрэ пшъэшъитIури ыуж илъэдэжьыгъ. Капустенкэ Игнат къызэбгъукIогъэ пшъашъэ  мэ 
яIукIыжьыкIэ зыфихьыщтыр ымышIэу, афызэплъэкIыгъ, 
етIанэ Хъан-Джэрые щхыпцI-тхьагъэпцIышъокIэ къеупчIыгъ:
- Сыд мо пкIэрылъэтыжьыгъэ дэхэцIыкIумэ, поручик, 
агу къызэрэобгъагъэр?

--- Page 478 ---

- Гуфаплъэу уяплъыгъэпти, ори пшIодэхагъэх, поручик,- Хъан-Джэрые шъэогъум къесэмэркъэужьыгъ, етIанэ 
къэхъугъэм ышъхьэ фырихыгъ: - сызщыщ цIыф лъэпкъыр 
ашIэрэпти, зэнэкъокъугъэх, зышIуахьыгъэр къысагъэбэу 
ашIоигъуагъ.
- Адэ, Хъан-Джэрый, ащ пае агу хэбгъэкIыгъа? - Игнат 
зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.
- СынэкIушъхьэ къынэсыщтхэ пае, цIыфмэ апашъхьэ 
хьэйнапэ зысшIыжьына... Джа азфагу дэтыгъэ пшъэшъэ 
къопцIэ нэгуфыр плъэгъугъа?
- Сымылъэгъу мэхъуа, хьарзэ пшъэ ищыгъэ пагэм 
фэд, джары сызкIэлъыплъэжьыгъэр. Дахэ, чыжьэкIэ къыскIэлъыплъ зыIорэмэ яхыщыркIэ сенэгуе.
- Ащ нахь шъыпкъэ пIожьынэп, къыткIэрыхьагъэп, 
къэплъагъэп. ЗигъэшIожьэу щысыгъ. Сэрмэ сшIэрэп, 
зыкIыгъу пшъашъэмэ ясэмэркъэумэ сшIэрэп ыгу римыхьыгъэр, тэджи  IукIыжьыгъ, мыдрэхэри, къызэплъэкIыжьхэзэ, 
ыуж илъэдэжьыгъэх. Адэ цIэ дахэхэр яIэх нахь. Зым, гу 
лъыптагъэмэ, джа сырыфым, Марие ыцI, адрэ нэгу хъурэе 
нэшхом - Людмил...
- Ящэнэрэм? - Игнат шъэогъум къыIорэр къыригъэухыгъэп.
- Ащ ыцIи, пшIэ пшIоигъомэ, къыосIон, ау ар тыдэ 
къипхыжьын, "Татьяна!" Iори кIэлъыдж, къэчъэжьынкIи 
пшIэхэнэп...- Хъан-Джэрые сэмэркъэущтыгъэми, гум 
тIэкIу къыпиIонтIыкIызэ, щхыпцIыгъэ.
- Еж, о пфэмышIагъэр сэ сэбгъэшIэщт, ара?! Пшъэшъэжъые шIагъохэр къысэбгъэжагъэхэп... Дахэх, гохьых, 
ау сыдэу пшIын, тыехэп... НекIо, сыд тызфыщытыр, чIыпIэ 
горэм тащыIукIэжьынкIи пшIэнэп.
IэкIэкIырэм лъымычъэжьырэм, IэкIэзырэм лъымыхъужьырэм къыщышIырэм фэд Игнатрэ Хъан-Джэрыерэ 
къяхъулIагъэр - Iофы зырамыгъэшIэу зызыфаплъыхьэщтыгъэмэ атеплъэжьыгъэхэп. Ау Капустенкэ Игнат къыхьыгъэ къэбарым пшъашъэхэр ащигъэгъупшэжьыгъэх.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Игнат,- тIэкIу тешIагъэу ХъанДжэрые игупшысэмэ къахэужьыгъ,- полякхэр типачъыхьэ 
къыпэуцужьых... Сыда афэмыгъотырэр? Урысые пачъыхьэм ыгужъуакIэ дэсых, зыфаер афешIэ, егъэпсэух, 
щегъаIэх.

--- Page 479 ---

- СшIэрэп, джары аIорэр. Зыгорэм фэмыныкъор 
лъыхъорэпщтын... Шъхьэфитыныгъэм иIэшIугъэ, ХъанДжэрый... - Игнат къыIо шIоигъуагъэр шъэогъум зэпиутыгъ:
- Щыгъэт, Игнат! Ар сищыпэзэхэхэп!..- Хъан-Джэрые 
къызэшIонагъ, адыгэ шъолъырым гукIэ зидзыжьыгъэу, 
щыхъурэр къехьылъэкIыщтыгъэми, шъорышIыгъэ тIого-бзэгуагъэм пэчыжьэу къыухыжьыгъ: - Хэгъэгур зэщызгъэкъорэ шъхьэфитыныгъэр сэ IэшIукIэ слъытэрэп... 
Польшэр зыгъэбырсырырэ Хлопицкэ, Скрижинецкэ генералхэми, ахэмэ агот Ромарино, Крюковецкэми IэшIу 
арагъэхьынэп. Ащ фэдэ шъхьэфит кIэхъопсмэ тарымыгущыIэмэ нахьышIу, Игнат. Ау типачъыхьэ къыпэуцужьырэр, 
хэти щэрэщ, джа титIо зэрэзэдэтштагъэу, типый! "Адыгэхэри ара?" - Игнат къэупчIэнэу ыгу къыпылъэдэгъагъ 
шъхьакIэ, ерагъэу зиIэжагъ, зиухыижьэу къыIуагъ:
- Зэхэсхыгъэр къэсэIожьы нахь, сыд пае имыщыкIагъэм 
сырыгущыIэн...

--- Page 480 ---

Илъэсыр охътиплIыкIэ зэрэзэтеутыгъэм фэд мафэми 
чэщми ясыхьатхэр игъорыгъоу, гушIуагъуи, нэшхъэигъуи, 
гупсэфыгъуи, гумэкIыгъуи къыздахьызэ, зэрэзэкIэлъыкIохэри. ЦIыфым ищыIэныгъи дунаим техъухьэри джа 
сыхьат зэкIэлъычъэхэми, джа охътэ зэблэхъухэми япхыгъэх. 
Загъорэ шъырытых, загъорэ къызыбгырэух, загъорэ 
кулъэшъур зыдадзэрэ щэрэхъмэ афэдэу зэрэлъэшъух - 
хэпцIэукIых, хэгурымыкIых. Шыблэ гъуагъомрэ псы къиугъэмрэ нэмыкIэу, дунаим щыхъурэр зэкIэ, машIори чIыгусысри ахэтыжьэу, цIыфым изэмызэгъыныгъэ, ишъугъуагъэ, итхьагъэпцIыгъэ, ипцIыусыгъэ, ишхъухьэшIагъэ къыIэкIэкIы.
Мылъкум, бэнэным, тхьамыкIэныгъэм, IэнатIэм, пачъыхьэ тахътэм, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, шыумрэ лъэсымрэ 
зэрегъэхъуапсэ, зэрегъэутэкIы. А зы хэгъэгум ипачъыхьэмэ 
ягулъытэ-гупшысэ елъытыгъэу, япэчъыхьагъу зехьакIэ 
зэтекIы.
Польшэм къихъухьэрэ лъэпкъшIэжьхэр непэ къэтэджырэ Iофыгъуагъэхэп. Ахэр Апэрэ Александрэ пачъыхьэм илъэхъанмэ къащыублагъэу, Аракчеевыми Клейнмихели ятетыгъомэ ащыкIэкIыжьэу Урысые хэгъэгум 
ишъхьэлъэшыгъо зекIуакIэхэр, анахьэу Наполеон зыщытекIуагъэхэ уж, Польшэ пачъыхьэгъумкIэ къызщежьэгъагъэхэр.
Хэгъэгум иконституцие зэритэу, сейми, дзэ шъхьафи, 
суди Польшэм иIагъ. Ау Апэрэ Александрэр сеймым 
къызщэгущыIэм, нахь фитныгъэ инхэр аритынэу зэриIогъагъэр ежьыри, дзэпащэу афигъэкIогъэгъэ Константин 
зиусхьанышхоми, пачъыхьэ Iофхэр зыпшъэ ралъхьэгъэгъэ 
Заенчеки къагъэшъыпкъэжьыгъэп. Ахэри, нэмыкI  Iофыгъо 
мышIагъэхэри Апэрэ Николай ипачъыхьэгъу илъэс зыщыплIым Польшэм къитэджагъэх. Непэ мыхъумэ неущ, 
неущмыкIэ къызбгырыуным хэгъэгум иIоф тетыгъ. Ахэмэ 
Хъан-Джэрые хэшIыкI афыриIагъэп.
Полякмэ афэгъэхьыгъэу Капустенкэ Игнат фидзыжьыгъагъэмкIэ Хъан-Джэрые гукIэ кIэгъожьыгъагъэми, икъаигъагъэ къытекIоу еуцолIэжьыщтыгъэп. Пачъыхьэм фыриIэ 
шъыпкъэныгъэр, сыд фэдэрэ мышIуныгъэ къыфыкъокIыгъэми, Хъан-ДжэрыекIэ зэкIэми апшъ. Къэптан чыIухэр 
зэтегъэпытыхьажьыгъэу, нэтIэ шъуамбгъоу, бгъэ инэу, нэ 
шхъонтIэ гупсэф-гъэтIылъыгъэкIэ пачъыхьэр игупшысэмэ 
къазхэтэджыкIыкIэ, щыкIагъэ зимыIэ шыихъ фэдэу къыщэхъу.
КъызгурэIо полякхэмкIэ Игнат къысфидзы шIоигъуагъэр, Невскэ урамым тетэу унэм кIожьзэ, Хъан-Джэрые 
гукIэ ыIуагъ, гъэрекIопагъэ, перс заом къыщегъэжьагъэу 
тырку заом щыкIэкIыжьэу, а шъхьэфит гущыIэр ыжэ дэнагъ. 
Сэщ нахьи о адыгэмэ уафэгумэкIэу зыкъысфэмышI. Уикъэзэкъхэр гъэIасэхи, адыгэхэри Iэсэщтых. А къызэрэпщыхъу 
дэдэу адыгэхэри шIухэп, хъымыщые пщы-оркъмэ къысашIагъэм изакъоми... Паскевичми, Бенкендорфи, пачъыхьэми ар агу къеуагъ. Сэ адыгэмэ шIу афасшIэ сшIоигъу, 
ежьмэ сыкъаушъхьакIу... Шъулъэгъурэба урысыдзэм 
сызэрэщалъытэрэр? Ежь-ежьырэу нэIуасэ непэ зыкъысфэзышIыгъэ пшъашъэхэри ары. Сызхэтмэ, шъыпкъэныгъэ 
афыуиIэу уадэпсэумэ, узэхашIыкIыщт, уагурыIощт. Мыхэмэ 
Бобров штабс-капитаным фэшъхьаф, лъэпкъ зэхэдз ашIэу 
джы нэс сарихьылIагъэп. Зэ, зэ, сыда ащыгъум гъэрекIо 
Паскевич графым къысиIокIыгъагъэр? Хьаулыеу Игнаткэ 

--- Page 481 ---

ыгу хэзгъэкIыгъэкIэ сенэгуе. Дэгъоу есшIагъ, нанэ иIуагъэу, 
дунай Iаем гум илъыр ыбзэгу терэмылъ.
Урамыбгъум къыщыуцугъэ каретэ шIуцIэм ХъанДжэрые ышъхьэ къыригъэпхъотагъ, пчъэр къызэIузыхи 
къиджыкIыгъэ Бенкендорфи ышIэжьыгъ.
- Ора ар, поручик? Адэ мы мэфэ шIагъом уизакъуи?
- ТIэкIу зызгъэпсэфыгъэу тадэжь сэкIожьы, Ваше 
превосходительство,- нибжьи зэмыжагъэу ылъэгъурэм 
зэтыригъэкъагъэу, ымакъи зэхимыхыжьэу Хъан-Джэрые 
къыIуагъ.
- Гъогогъу укъысфэхъущтмэ, къитIысхь, поручик. 
КъакIо, къакIо, сизакъу сэри, зысэгъэпсэфы.- Зэрэхъугъэри ымышIэу, Хъан-Джэрые каретэм зефэм, Бенкендорф 
графым исэмэгубгъукIэ зэрагъэтIысыгъэр къыгурыIуагъ 
ныIэп. Графым игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Загъорэ сэри, 
поручик, зызгъэпсэфыныр сикIас. Олъэгъу, гум зыригъэIэтэу бжыхьэ мэфэ шIагъу, унэми сыригъэсыгъэп, IофшIапIэми сычIигъэсыгъэп, ситхылъыпIэ мыухыжьхэр ары 
нэмыIэмэ, сIи анэсыгъэп. О сыд, поручик, уиIофмэ язытет? 
Конвоим узэрэхэзэгъагъэр сигуапэ, ащкIэ сицыхьэ птелъыгъ, сыбгъэрэзагъ. Ощ фэдэ зэхэшIыкI-гулъытэ зиIэ 
забытхэр пачъыхьэм и Конвой, иухъумакIомэ зэрахэтхэр 
лъэшэу сигуапэ, пшIосыушъэфынэп, уазхэсэгъэхьэ уж 
сыгукIи сырэхьатыжьыгъ.
- Уицыхьэ къызэрэстелъымкIи уасэ къызэрэсфэпшIырэмкIи, ваше превосходительство, тхьэуегъэпсэу, типачъыхьэ лъапIэкIи, хэгъэгумкIи слъэкI къэзгъэнэнэп, зи къызтезгъэнэнэп. Ори, Александр Христофорович,- ХъанДжэрые нахь гупсэфыжьыгъэу графым ыцIэ къыриIуагъ,- 
укъэзгъэукIытэжьынэп.
- Тхьэуегъэпсэу, поручик, тхьэуегъэпсэу, ХъанДжэрый,- нахь мэкъэ шъабэкIэ Бенкендорф къыIуагъ, 
къыIугушIуагъ.- Пачъыхьэм уфэшъыпкъэщтымэ, хэгъэгум 
уригугъэпIэщтмэ, егъашIэм сыбгъэрэзагъэкIэ лъытэ, 
поручик. НекIо, уахътэ уиIэмэ, муары сиунэ, сибжыхьэ 
щагу щай ущезгъэшъон, ищыкIагъэмэ, нахь пытаIуи зэдэтIэтын.
- Щаир дэгъу...- Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ,- ау 
адырэр... Адырэм хэшIыкI фысиIэп.

--- Page 482 ---

- Поручик, зэхэсхырэр сыд! - Зэхихыгъэр Бенкендорф 
ыгъэшIагъощтыгъэми, зэригуапэр ымакъэ къыхэщыгъ.
- СигъашIэкIэ, Ваше превосходительство, шъон зыIузгъэфагъэп, тутыни сешъуагъэп.
Зиусхьан забытыр Конвоим хэзгъэхьанымкIэ бэрэ 
сегупшысэгъагъ шъхьакIэ, джыркIэ сызэрэфаеу къычIэкIы, 
сыхэукъуагъэкIэ сыгугъэрэп, гукIэ Бенкендорф ыIуагъ, 
фэбэгъэ тIэкIу зыхэлъ нэ шхъонтIэ сакъкIи, Iофы зыримыгъэшI фэдэу фыреплъэкIыгъ, Перовскэмрэ Паскевичырэ 
къыраIогъагъэм фэшъхьафэу, зымафэ Хъан-Джэрые пае 
де-Скаси зэреупчIыгъагъэри къыритыжьыгъэгъэ джэуапышIури игупшысэмэ къахэтэджыкIыгъэх. ЦIыф гъэсэгъэ 
пстэури зэфэдэп, ау мыр шъхьэкIафэрэ Iэдэбрэ зэрылъ 
унагъо зэрэщапIугъэр гъуащэрэп. Къызыхэсщыгъэ къэзэкъ 
конвоими къахэщыщтыгъэ. Ау зы къызгурымыIорэр, 
зыщыщ адыгэ шъолъырым, гъэрекIо тырку заор зытыухыгъэм ыуж, тэркIэ бырсыр зэпымыужь къитэджагъ... 
Тыркуми иIоф къытхэлъэп, шъори тышъуфаеп къытаIо. 
ЗэкIэри арэп, мары, мыщ фэдэхэри нэмыкIхэри къыдготых, 
мыхэмэ тадэлажьэмэ, зызэхядгъэшIыкIымэ, Темыр Кавказым щытиIэ гухэлъымкIэ яшIуагъэ къызэрэкIощтым щэч 
хэлъэп. Тадэлажьэзэ, зыфаехэр афэтшIэщтых, дгъэрэзэщтых, дгъэпсэущтых, ау лъэпкъ пачъыхьагъухэмкIэ, мыр 
къызэрэтфэтхэгъагъэмкIэ дгъэгугъэщтхэп. Темыр Кавказым щыпсэурэ цIыф лъэпкъ пэпчъ пачъыхьагъу ептымэ, 
гухэлъ IэнэкIыкIэ Кавказым тихьагъэу мэхъу. Грузинхэри, 
ермэлхэри, азербайджанхэри къыдгоуцуагъэхэу аIоми, 
тфэIыгъынхэп. Шъхьэфитыныгъэр, хэтырэ цIыф лъэпкъыкIи, орэцIыкIу, орэины, IэшIу. Ар зыми ебгъашIэ, ары пакIо, 
ыми кIэбгъао хъущтэп. Дунаим ехыжьыгъэ Апэрэ Александрэм "Литвам естыгъэ хэгъэгу зегъэкIокIэ шъхьэфитныгъэм фэдэ шъори къышъостыщт" полякмэ зэрариIогъагъэр джы къызнэсыгъэм ащыгъупшагъэп, джы па чъыхьэм 
къедаохэу аублагъ, тимыщыкIэгъэ Iофыгъохэр къытфагъэтэджых. Европэр нэмыкIынэкIэ къытагъэплъын яхьисап.
Аркъым Хъан-Джэрые фыриIэ еплъыкIэм Бенкендорф 
графыр щыгъозагъэми, шъон фыжьыр зэрыт бэшэрэб 
дахэр бысымымрэ хьакIэмрэ апашъхьэ итэу ятIонэрэ щай 
Iэгубжъэ игъэхъуагъэм кIэрысыгъэх.

--- Page 483 ---

- Польшэ пачъыхьагъум,- Бенкендорф къыIуагъ,- 
къихъухьэрэмэ узэрагъэгумэкIырэр сигуапэ, Хъан-Джэрый, 
ау шъуалъэныкъо адыгэмэ язекIуакIэмэ уащыгъуазэкIэ 
сыгугъэрэп. Узщыщ бжъэдыгъухэр арэп, шапсыгъэхэмрэ 
абдзахэхэмрэ къытфэмыеу зыIохэрэр, убыхыхэри ары. 
АцIэ тэрэзэу къесымыIуагъэмэ сшIэрэп?
- Тэрэз, Ваше превосходительство,- гущыIэ лъапсэр 
Хъан-Джэрыий къыубытыгъ,- ау ахэмэ анэмыкI адыгэ 
лъэпкъхэри щыIэх. Къахэхъухьэрэми тIэкIу сыщыгъуаз, 
къысфатхы. Адыгэ шъолъырыр тэ къызэрэтшIошIэу щытэп, 
адыгацIэр зыхьырэ лъэпкъ зэтеутыгъэ пчъагъэр зы гупшысэкIэ зэрэзэдыщыIэн фаер бэмэ къагурыIорэп, фэмыери 
макIэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Хъан-Джэрый,- щай IэгубжъитIум 
нэкIушъхьаплъ ышIыгъэ графыр щхыпцIыгъэ,- Литвам, 
Польшэм фэдэх.
- Зэрэ Темыр Кавказэу пштэмэ, адыгэмэ язакъоми, 
зыцIэ къепIуагъэхэр къыуигъэштэжьыных. ТалъэныкъокIэ, 
къыбгурызгъэIошъущтмэ сшIэрэп нахь, Александр Христофорович, адыгэмэ гущыIэжъ щаIо: лIакъор зыщыбэм 
бэныр щыбыхъу.
- КъапIо пшIоигъом сегуцафэ, поручик,- Бенкендорф 
ышъо къызэокIыгъэми, нэгушIогъэ-шъорышIыгъэр зыIуимыхэу къыIуагъ, урыс дзакIом илIыгъи къыфыкIигъэтхъыгъ,- персхэми тыркухэми ащкIэ тагъэщынэщтыгъ, ау 
пшъхьэкIэ ущыгъуаз, зи къадэхъугъэп. Кавказ кIыбыр 
зэрэпсаоу тIэ къихьагъ, Темыр Кавказыр тэ кIожьын, ари 
къызэреуцолIэщтым сицыхьэ телъ. ШъуалъэныкъокIэ, 
адыгэ шъолъырым, Зан Сэфэрбый аIоу зиусхьан горэ 
къитэджагъ, уинэIуаса?
- Зан Сэфэрбый зымышIэрэ адыгэ шъолъырым исэпщтын,- Хъан-Джэрые мыгузажъоу, ари ошIа ыIоу, джэуап 
ытыжьыгъ, - ар шапсыгъэпщ, цIыф гъэсагъ, Гудович илъэхъан, сымыгъуащэмэ, урысыдзэм изабытыгъ, Тыркуе 
лъэныкъомкIэ зигъази, заулэрэ идзэ хэтыгъ. Сэ зэ-тIо 
сыIукIагъ, ау гущыIэгъу сыфэхъугъэп, сят дэгъоу зышIэщтыгъэр, зэшIу-зэпыихэу къызыхэкIыщтыгъэри мэкIагъэп.
- Джы типый шъыпкъ, шапсыгъэхэр къеIэтых, Тыгъужъыкъори Щырыхъукъори гоуцуагъэх аIо.

--- Page 484 ---

- Джар къэбар дэй, Александр Христофорович,- 
Хъан-Джэрые игумэкI ынэми ымакъи къахэщыгъ.- Ахэмэ 
адыгэ шъолъырым тимыщыкIэгъэ бырсыр къырагъэтэджэн 
алъэкIыщт.
"Бырсырыр зимыщыкIэгъэщтыр тэра, шъора?" - Бенкендорф графыр Хъан-Джэрые еупчIы шIоигъуагъ шъхьакIэ, 
зэримыпэсыжьэу, цыхьэ зыфимышIыщтыгъэ забытыми 
гуцафэ римыгъэшIы шIоигъоу, нэмыкI гущыIэ техьагъ:
- ГумэкIыгъо щыIэп, поручик, ащ фэдэ Iаджи урысыдзэм пэкIэкIыгъ. Поляк нэIуагъэхэми яфэшъуашэ ядгъэгъотын, зядгъэшIэжьын. Узщыщ адыгэхэри, уицыхьэ тегъэлъ, 
Занэ, Тыгъужъыкъо, Щырыхъукъо закIэхэп, ощ фэдэ 
Iаджи ахэт, тызэхашIыкIын. Конвоим хэтмэ нахьыбэрэ 
шъуадэгущыI, ядэжькIэ жъугъатхэх, шъумыуплъэкIухэми, 
атхырэм, агу илъым, ашIэрэм шъущыгъуазэмэ, нахьышIу. 
Темыр КавказымкIэ пачъыхьэм имамыр гухэлъ афэшъуIуат, 
зэхяжъугъэшIыкI. Пачъыхьэм шъуриухъумакIу, шъурицыхьэшIэгъу. Ащ фэдэ Iофыгъохэр конвоимкIэ оры зипшъэрылъхэр, Хъан-Джэрый. Сыд фэди орэхъу, шIуми еми, 
Конвоим къыщыхъурэр умыушъэфы, тэгъашIэ. АщкIэ, 
поручик, пачъыхьэм иапэрэ цыхьэшIэгъумэ уащыщ.
- Тхьэуегъэпсэу, Александр Христофорович. СлъэкI 
къэзгъэнэнэп, пачъыхьэм сыфэшъыпкъэн,- тIэкIу тешIагъэу 
нахь мэкъэ пытэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Адырэ "умыушъэфы" зыфэпIуагъэр къызгурыIуагъ, ау ащ фэдэ Iоф 
типачъыхьэ и Конвой къыщыхъурэп.
- Сызэрыразэм игугъу, поручик,- Бенкендорф 
IугушIукIыгъ,- джыри къысфэошIыжьы, сигуапэ, ау сызэрымыразэри сыушъэфынэп,- ымакъэ чъыIэ кIэхъукIэу къыпидзэжьыгъ: - Польшэ бырсырыр шIэхыщэу къышъонэсыгъ. Конвоим хэтхэр пачъыхьэм иухъумакIохэшъ, ицыхьэшIэгъухэшъ, ямыIоф зэрамыгъафэмэ нахьышIу, КавказКъушъхьэ полуэскадроныр арэп, поручик, зигугъу сшIырэр. 
Черномор къэзэкъ Конвоим уишъэогъу забыт горэ, ыцIэ 
къэошIэжьмэ, хэт аIуагъ.
Хъан-Джэрые зэхихыгъэм ышъо къызэригъэокIэу 
Капустенкэ Игнат ыгу къэкIыгъ. Непэ зыфызэIупхъогъагъэхэр ынэгу кIэтыгъэми, къызхигъэщыгъэп.
- Черномор къэзэкъ Конвоим забыт ныбджэгъубэ 
щысиI, Александр Христофорович, зигугъу пшIырэм ыцIэ 
къепIомэ, къэсшIэжьын.

--- Page 485 ---

- Аущтэу оIомэ, поручик,- Бенкендорф графыр хьарамыгъэ хэмылъэу щхыпцIыгъэ,- зыцIэ къесIощтыр 
уишъэо гъу дэд, шъуалъэныкъокIи къекIы.
- Капустенкэ забытыр армэ, Ваше превосходительство, 
зыфапIорэр,- Хъан-Джэрые ымакъэ зыкъызэрипхъотагъэм 
рыукIытэжьэу риушъэфэхыжьыгъ,- Игнат Ивановичмэ 
зыфапIорэр, ар сишъэогъу шъыпкъ, зын тыкъимылъфыгъэми, тызэш. Хэт сыд ыIуагъэми, Александр Христофорович, сыолъэIу, пшIошъ умыгъэхъу. Сэ цыхьэ къысфэошIымэ, ащи уицыхьэ тегъэлъ, пачъыхьэм фэшъыпкъ, 
хэгъэгум фыщыI.
- Сигуапэ, сшIошъ мэхъу, поручик. УкъысэлъэIужьынэу 
ищыкIагъэп, ау ыжэ ыIыгъынэу сфеIожь.

--- Page 486 ---

Бенкендорф графымрэ Хъан-Джэрые зиусхьанымрэ 
зызэдэгущыIэгъэхэ мафэм мазэрэ ныкъорэ тешIэгъэгъэн, 
жандармерием игвардие игъусэу Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроныр ошIэ-дэмышIэкIэ Польшэ гъогум техьанышъ, 
Вильно къалэм кIон фае зыхъугъагъэр.
Декабрэ мазэм и 9-м зызыIэтыгъэ полуэскадроным 
иапэрэ дзэ куп Хъан-Джэрые ипэщагъ. ЯтIонэрэм, январым 
и 3-м Петербург дэкIыгъэм, пэщэныгъэ дызезыхьэщтыгъэр 
Азэмэт-Джэрый.
IV
Хъан-Джэрые зипэщэ Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным иапэрэ дзэ купыр январым и 17-м 1831-рэ илъэсым 
щэджэгъоужмэ адэжь, Вильно нэсыгъ.
Ковно къали Хъан-Джэрые зыхэт дзэр бэрэ дагъэсыгъэп. Апэ Августово воеводствэм, етIанэ ломзэ мартым 
и 10-м ащагъэх. Мазэрэ нахь Ломзэ дэмысыгъэхэу, гвардейскэ корпусым ипэщэ Михаил Павлович зиусхьанышхом 
Хъан-Джэрые фэгъэзэгъэ къушъхьэчIэс купыр идзэ хигъахьи, Варшавэ екIурэ гъогум тырищагъэх. Апрелым и 24-рэ 
мафэм Остроленко чIыпIэм пэмычыжьэу, Глинки зыцIэ 
чылэм дэжь, Хъан-Джэрые идзэкIолIхэр поляк ротэм 
IукIэхи, апэрэу езэуагъэх, ежьхэм ащыщ мыфэхэу, къамыуIэу пыибэ щаукIыгъ, Андзорэ Хьэталэрэ Къуйшъырыкъо Бэгъэтырырэ пый сержантыр къаубыти, зидзэ хэтхэ 
Остен-Сакен бароным гъэрэу къыфащагъ.
Полякыдзэр Баранов къикIэу Верпент чылэмкIэ къызэрэкIорэр гъэрым къариIуагъ. Урыс лъэсыдзэм ипэщэ 
Гембиц полковникыр пыидзэм пэтIысыгъ, мэзым икуупIэкIэ 
Хъан-Джэрые зипэщэ къушъхьэ дзэкIо шыухэр апэуцугъэх.
ТхьамыкIагъо щыIэщтми умышIэнэу гъэтхэ мафэр 
гупсэфы, дунаир мэкъэ зэфэшъхьафкIэ чIылъэм щэпсэу, 
уцы шъабэмэ жьыбгъэ шъабэр апгъхьэрэчъы, пщэ фэмыф 
зэкIэмыхьэ гъощагъэмэ ошъогур агъэзэщырэп. 
Хъан-Джэрыедыхэр зыхэт мэзри чъыг тхьэпэ зэмы шъогъу 
къэхъугъакIэхэмкIэ Iэгу зыфытеожьы. Щэджэгъо тыгъэнэбзыйхэри Iэбгъу-Iэбгъоу мэз чIэгъым щэджэгух. 
Хъан-Джэрые къебгъучъэрэ псынэкIэчъым иор псынкIэмэ 
тыжьыныпсыкIэ зыратэкъухьэ. Мэкъэ зэфэшъхьафкIэ 
бзыухэр зэпэджэжьых. Ахэр зэкIэ Хъан-Джэрые гукIэ 
зэхехми, псэкIэ зэхешIэми, зажэрэр, зыкIэдэIукIырэр 
нэмыкI, Къудайнэт Олджэрыкъо реIо, Нэгумэ Шорэ фегъэпытэ:
- Плъырыгъащэ къызхэшъумыгъаф, имыщыкIагъэу 
пыищэм, сэшхуацэм шъупэIумыхь.
- Хъан-Джэрый, сикъош,- Нэгумэ Шори нэгу псыгъо 
нэгушIокIэ къыIоплъэ,- умыгумэкI, апэрэ пшIошIа тисэшхо 
къызитхырэр! ИмыщыкIагъэ пшъхьэ къимыгъахь. Урысые 
пачъыхьэм изакъоп, тэ джыри тызщыщ адыгэмэ тырящыкIэгъэщт. О афатх, сэ зэреджэщтхэ хьарыфхэр къафэсыугупшысыщт. Икъун тымыбзэкIэ тызэреджагъэр!
- КъурIаныр армэ зыфапIорэр, Шорэ,- Олджэрыкъо 
къыкIащтэ,- бисмилахь Iо, къыпфигъэгъунэу Тхьэм елъэIу!..
- УмыгумэкI, Олджэрыкъу, бэшIагъэ сызелъэIугъэр, 
силъэIу къысфишIэрэп нахь.
- Шорэ!.. Ащ фэдэ аIорэп...- Олджэрыкъо зэхихыгъэр 
шIомэхъэшэгъу.- Тхьэм ыпашъхьэ дыухьэ къыщыхьыжь, 
Хъут ефэндым къыпфидэнэп.
- Олджэрыкъу, а сикъош,- ныбджэгъу гуфэбэныгъэр 
къебэкIэу Шори къыфедзыжьы,- сэ сиIуи зэгорэм къыпхахьэ хъущтба?!
- Зэ, зэ, хъугъэ, шъузэпымыпкI,- Хъан-Джэрые 
яушъыигъ, аIугушIуагъ, гъэрекIо, Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным зыхэхьагъэм мэфищ горэ тешIагъэу, кIэлитIумэ 
нэIуасэ зэрафэхъугъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ.
Мыхэри а мафэхэм полуэскадроным къыхэхьэгъэкIагъэх, Хъан-Джэрые гукIэ ыIуагъ. Азэмэт-Джэрые ротмистрэм Хъутымрэ Тыгъанэмрэ игъусэхэу полуэскадроным сыкъызыщырещэкIы уж, митIур ары апэу гущыIэгъу 
сызфэхъугъагъэр. Непэ, пыим тызыщыпэуцугъэ сыхьатым, 
азыфагу къыдэхьэгъэ дин Iофыр ары джа чIыпIэм тызэзыщэлIэгъагъэр. ЯIоф зэхэмыф, полуэскадроным сыриефэнд 
ашIошIэу, къысахьылIэгъагъ, ау Хъут ефэндым сызэрэхагъэкIокIагъэр зясэгъашIэм, Нэгумэ Шорэ исэмэркъэу 
тхьагъэпцIыгъэ ОлджэрыкъокIи, сэркIи къызэрэчIэщыгъэми, 
еджэн-гъэсэныгъэ IофымкIэ, джыдэдэм фэдэу, ежь ыIорэм 
текIыщтыгъэп. Дин Iофыр къыримыдзэу, уасэ фимышIэу 
арэп - иамдэзи, инэмази, идыухьи зэголъы, мэкъэ тIупщыгъэ дахэкIи къурIаным къеджэ, ау Олджэрыкъо ымыдэу урысыбзэкIэ тхыгъэ тхылъхэр Алахьым къыригъэхыгъэ 
тхылъым голъэу къыздырехьакIых. Адыгэбзэ макъэм 
тезгъэпсыкIыгъ ыIуи, зымафэ хьарыф заулэ къысигъэлъэгъугъагъ... Зэгорэм Польшэ гъогум тыкъызытехьащтым 
ыпэкIэ, "Нэгумэ Шорэ урысыбзэр дэгъоу къызIэкIигъэхьаным ычIыпIэкIэ, адыгабзэр къизыIотыкIыщт хьарыфхэр 
зэхегъэуцох, унаIэ тегъэт, тимыщыкIагъэхэр емыгъашIэх" 
Бенкендорф графым къысиIогъагъ. Ащ фэдэмэ зигулъытэ 
анэсырэр сыд пае тимыщыкIэгъэщт? Адыгэмэ язакъоп, 
зыбзэ рымыпсэурэ, рымылэжьэрэ нэмыкI цIыф лъэпкъхэми 
ащ фэдэхэр ящыкIагъэх. СфэлъэкIмэ, сыдэIэпыIэн нахь, 
пэрыохъу сыфэхъунэп. Олджэрыкъуи Алахьэр икъабылмэ, 
ыгу ерэлъ, диным пэрэлъ, гушIуагъуи, гупсэфи хигъотэн.
Мэзыпшъэ шъофымкIэ къызэлъытэджыгъэ шхонч 
омакъэмэ Хъан-Джэрые игупшысэмэ къахаутыгъ, шэсызэ, 
зипэщэ шыумэ афигъэпытагъ:
- СиIизын хэмылъэу Iашэр къэшъумышт, шъумыу!
Хэти ежь зэрэфаеу заор хъурэп. ЕтIани ошIэ-дэмышIэ 
теор ащ къызыхафэрэм, дзэр ипхъыхьэ-итэкъу мэхъу, 
зегъэшIэжьыгъуай. Поляк лъэсыдзэ шъитфымэ джар 
къяхъулIагъ. Гембиц полковникыр Iэшэ зэдаокIэ зыпэгъокIыгъэ полякхэу зэкIакIохэрэм Хъан-Джэрые ишыухэр 
сэшхо ихыгъэкIэ апэгъочъыгъэх.

--- Page 487 ---

Полякыбзэ-урысыбзэ-къушъхьэчIэсыбзэ зэфэшъхьаф 
зэрэгъэкуо макъэмрэ шыщыщ макъэмрэ нэмыкI ХъанДжэрые зэхихрэп. ЩтэгъэгукIэ кIэзыIэжьыгъэ полякхэр 
шыбгъэкIэ реутых, сэшхоогъукIэ хегъафэх. Шори, Олджэрыкъуи, Бэгъэтыри, нэмыкIхэми ясэшхохэри мэжъынчых, 
яшыбгъэхэр мэзаох.
Хъан-Джэрые плъэмэ, Олджэрыкъо лъэсы, сэшхори 
къамэри Iэ зырызымкIэ ыIыгъ, пый гузэгум ин-инэу ит, 
Нэгумэ Шори шыоу Олджэрыкъо къэзыухъурэигъэ пыймэ 
афэчъэ, ныбджэгъум еджэ:
- Олджэрыкъу! Мары, джыдэд!..
Ежь Олджэрыкъо заорэр хигъафэзэ, ыIорэр нэмыкI:
- Мыри джаур, ыпсэ згъэгъугъэ. Ори, уджаурышъ, 
бисмилахь, ащ кIэлъыкIожь...- Олджэрыкъо иящэнэрэ 
сэшхоогъу ыкIыбкIэ къикIыгъэ пыим ипчыпэ щыригъэгъэтыгъ, зыфызэплъэкIыгъэр джыри къеожьи, блыпкъ 
сэмэгум, гум пхырифэу ыпсэ Iуихыгъ. УкIакIор зыукIыжьыгъэ Шори онэгум зыкъыридзыгъ шъхьакIэ, ныбджэгъум 
ижь хэтыжьыгъэп.
Iэ сэмэгу уIагъэм лъыр къыпычъыщтыгъэми, ХъанДжэрые пылъыгъэп, ау ятIонэрэ щэу исэмэгубгъу цэгэналъэ 
зэпызыутыгъэм онэгум къыридзыгъ...

--- Page 488 ---

НыбжьыкIэм иуIагъэ псынкIэу мэкIыжьы зэраIорэр 
шъыпкъэ. Мазэрэ ныкъорэкIэ Хъан-Джэрые иуIагъэ, 
телъыгъэми умышIэжьынэу, кIыжьыгъэ. Ащ фэдизым, 
сымэджэщым чIэгъуалъхьэу, зипэщэ шыу купыр зы мэфэ 
закъокIи дэдзых ышIыгъэп. Ежь ышъхьэкIи ушъхьагъу 
иIагъэп, ыпшъэ къыралъхьэгъэ къушъхьэчIэс дзакIохэри 
ыгъэбэлэрэгъыщтыгъэп.
Жандармэм игвардейскэ полуэскадрон ипэщэ Циммерман дэжь Хъан-Джэрые ащагъ, штабс-капитаныр 
къеупчIыгъ:
- УиIофхэр сыдэу хъурэ, поручик?
- Сэ сшъхьэ закъомэ укъызкIэупчIэрэр, штабс-капитан,- Хъан-Джэрые гукIэ щхыпцIыгъэ,- уезэгъыщт, тхьаусыхэ сиIэп.
- УиуIагъэхэр?

--- Page 489 ---

- Ащ фэдэхэр стелъыгъэхэми сшIэжьырэп.
- Ар дэгъу, щытхъугъэу пфэсэлъэгъу.
"Сыд упчIэ-джэуапа мыщ къысишIылIагъэр,- гукIэ 
Хъан-Джэрые ыIуагъ,- сыкъызфэпщагъэм земыгъэукIыхьэу ышъхьэ къысфихи, ыуж икIыжь".
- ПыимкIэ псэих-гуих уикъушъхьэчIэсмэ сыд якъэбар?
- Сыдрэ пшъэрылъкIи ахэр хьазырых! - Хъан-Джэрые 
игущыIэ кIэкIы.
- Сэ укъызыфэсщагъэр, поручик, къэбарышIухэр 
къыпфэсIопщынхэу ары. Апэрэр, сэри ар щытхъугъэкIэ 
зыфэсэлъэгъужьы, Александр Христофорович граф 
зиусхьанышхор къызэрэшъуфэразэр уишыу пэпчъ нэбгъэсыжьынэу пшъэрылъ къызэрэсфишIыгъэр къыосэIо. 
ЯтIонэрэр, Константин Павлович зиусхьанышхор Белосток 
икIынышъ, Слоним кIощтышъ, ащ шъуригъусэнэу, къэшъуухъумэнэу пшъэрылъ къышъуфешIы.
Хъан-Джэрые икъушъхьэчIэс шыу куп къыфагъэуцугъэ пшъэрылъыр ыгъэцакIэзэ, Минскэ лъэныкъомкIэ 
Константин Павлович зиусхьанышхом гъогу дытехьагъ. 
Къалэм маим и 20-м нэсыгъэх. Мыщ мэфитIо зызыщагъэпсэфым, ВитебскэкIэ кIуагъэх. Тыдрэ лъэныкъо загъэзагъэми, къушъхьэчIэс шыухэр цесаревичым фэсакъыщтыгъэх, верст пчъагъэкIэ ыпэ ишъыхэти, фэплъырыщтыгъэх1.
Хъан-Джэрыедыхэр Константин Павловичым мазэ нахь 
кIыгъугъэхэп. Витебскэ июным и 3-м къэсыгъэхэу, къалэм 
дэлъыгъэ емынэр зиусхьанышхом къеузыгъ, мэфэ пшIыкIуй нахь темышIэу, сыдкIэ еIэзагъэхэми амал фамыгъотэу, 
дунаим ехыжьыгъ. Ащ ыуж, мэфэ заулэкIэ, Тамбые 
Къоншъэкъо Iэшэзехьэри а узым илIыкIыгъ.
КъыкIэлъыкIогъэ гъэмэфэ мазэхэм, августым ыкIэхэм 
адэжь, Варшавэ заштэм, бжыхьэ мэзищым Польшэ пачъы1 Хъан-Джэрые Польшэ зэо гъогумэ ащызэрихьэгъэ лIыгъэ пчъагъэм ащыщ горэ мырэущтэу С. Петиным итхылъ къыщетхы: "...Июнь 
мазэм и 16-м Ковно дэжь Хъан-Джэрые ивзвод поляк лъэсыдзэм 
пэгъочъи, къэмыуцоу пыихэр бгъуитIукIэ зэритэкъокIыхэзэ, зэбгыритэкъугъэх, кIаригъэIэжьыгъ. Пый нэбгырэ 50 сэшхокIэ зэхаупкIэтагъэ, 
забыти 2-рэ дзэкIолI къызэрыкIо 40-рэ гъэры ашIыгъ. Ежь Хъан-Джэрые 
пчыпэкIэ ыбгъэ уIэгъагъэми, къызэкIэкIуагъэп, зыпэуцугъэ, зылъежьагъэ пэпчъ текIуагъ, ышъхьэ Iуригъэхыжьыгъэп..."

--- Page 490 ---

хьагъум пыйхэр раукъэбзыкIыфэ, къыгъэзэжьэу февралым 
и 28-м 1832-рэ илъэсым Санкт-Петербург къэкIожьыфэ, 
Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным ылъэкI къыгъэнагъэп, 
зэо гъогукIэ щытхъу мымакIэу зыфаригъэIуагъ, зыфаригъэтхыгъ...1
Польшэ заом къыщыдахыгъэ текIоныгъэм, бгъэхэлъ 
лъапIэхэу урыс пачъыхьэм ыцIэкIэ къаратыгъэхэм, дзэкъулыкъуцIэу къафаусыгъэхэм къушъхьэчIэс забытхэри 
дзэкIолIхэри, Хъан-Джэрые апэ зэритэу, игушIуагъо 
зэрихьэщтыгъэх, ежьхэм ячIыгу, Темыр Кавказым, урысыдзэр зэрэщызекIорэр Польшэм щишIэрэм зэрэфэдэм 
егупшысэщтыгъэхэп...

--- Page 491 ---


1 Флигель-адъютантэу Орлов полковникым Хъан-Джэрые 
идзэкIолIмэ ащыщхэм ягъэхъагъэхэр мыщ фэдэ тхыгъэкIэ Бенкендорф 
графым феIопщы: "...Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным иапэрэ взвод 
илIыгъэ-гъэхъагъэмэ афэгъэхьыгъэ къэбарышIухэр къыпфэсIопщы 
сшIоигъу, сигуапэуи сэгъэцакIэ: маим и 1-м, Верпонт ихьанэ-гъунэ, и 
17-м Райгород дэжь, июным и 7-м Панарскэ лъэгапIэм, и 16-м Ковнэ 
къалэм пэмычыжьэу сидзэ къыдыхэт къушъхьэчIэс дзакIомэ лIыгъэшхо 
щызэрахьагъ. Заор анахь зыщыкъин чIыпIэм адыгэхэр къызыщылъагъорэм пыихэмкIэ ахэр псэих-гуихыгъэх. Адыгэмэ лIыгъи, Iэдэби, 
цIыфыгъи ахэлъ. Ащ фэдэ лIыгъэрэ акъылрэ зиIэ поручикэу, щытхъу 
уIэгъищ зытелъ Хъан-Джэрые щысэкIэ къэсэгъэлъэгъо. Мы забытми, 
ащ ивзвод хэтхэми унаIэ атеозгъэдзэнышъ, ялIыгъэ-гъэхъагъэ типачъыхьэшхо еозгъэхьылIэ сшIоигъу..."
Орлов полковникым илъэIу Апэрэ Николай пачъыхьэм зэригъэцэкIагъэр "Зиусхьаны пачъыхьашхом и Конвой Унай" зыфиIорэ тхылъым 
мы Iофым фэхъугъэ кIэухыр мырэущтэу Петиным къыщетхыжьы: 
"...Хъан-Джэрые ипоручикыцIэ штабс-ротмистрэкIэ къыфызэблахъугъ, 
орденхэмкIи щыхагъэунэфыкIыгъ... Азэмэт-Джэрые полковникыцIэ 
къыфаусыгъ, Хъут Мыхьамэт ефэндым майорыцIэр къыфагъэшъошагъ. 
Юнкерхэр шыудзэ лъэныкъомкIэ корнет ашIыгъэх, Iэшэзехьэмэ юнкерыцIэр афаусыгъ. Дыигъэ медальхэр юнкерхэу СултIан Къазы-Джэрыем, 
Инал-Габековым, Тэхътэмышъэ Андзор, Лафышъэ Сахьидэ, Канаев 
Къэсэй, Iэшэзехьэхэу Къуйшъэрыкъо Бэгъэтыр, Андзор Хьатыу, Къэзаныщэм аратыгъэх, Нэгумэ Шорэ, Долэт-Джэрые, СултIан СэхьатДжэрые, Крамов Кизил-Бек, Атажъыкъо Андзор, Къуйшъэрыкъо 
Абубэчыр, Бэшъэе Хьатыу медалькIэ хагъэунэфыкIыгъэх. Варшавэ 
иштэн зэрэхэлэжьагъэхэм пае медальхэр Азэмэт-Джэрыий, Айдэмыр 
штабс-ротмистрэми, Туганов Аслъанбэчи, Пэдыс Мэмэт-Джэрыий, 
Мышъэост, Къожъыхъу, Утомалый юнкерхэми, Бийсунгуров, Далов, 
Мутылев, Хъут, ГукIэжь, Батбатов, Мурзаев, Улубаев, Акаев, Такаев, 
Мышъхъожъ, Зэхъохъу нэмыкI Iэшэ зехьэхэми аратыгъэх..."

--- Page 492 ---

V
ТIо гощыгъэгъэ Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроныр 
Варшавэ дэжь зыщызэхагъэхьажьыгъэгъэ мэзэ зытIущми, 
къагъэзэжьи, гъогу зыщытетыгъэ мафэхэми Азэмэт-Джэрыерэ Хъан-Джэрыерэ язэфыщытыкIэ зэрэзэкIэрыкIотырэр, 
ажэ зэфагъазэу зэрамыIощтыгъэми, ежьхэмкIэ нэфагъэ. 
Хъут ефэндыри Тыгъэнэ поручикри ащ егуцафэщтыгъэх, 
ау къызхагъэщыщтыгъэп. ДзэкIолIхэри, Нэгумэ Шорэ 
инэутхэгъэ-гулъыти зэрахэтэу, полуэскадроным ипащэмэ 
азфагу къыдэхъухьэрэмкIэ дэгугъэхэп, нэшъугъэхэп. 
ТекIоныгъэкIэ къэзгъэзэжьырэ дзэкIолIмэ ащ Iофы зырагъэшIэу тегущыIэнхэр ягугъужьыгъэп - ятэмэтелъыкIэхэр, 
хэгъэгу бгъэхэлъ тынхэр, текIоныгъэ къызщыдахыгъэ заом 
къызэрелыжьыгъэхэр ягушIогъуагъ.
ЦIыфхэр ятеплъэ-IуплъэкIэ зэрэзэфэмыдэхэу яакъылгупшысэхэмкIи зэтекIых. Ишъэфи инафи, ежь ищыIакIэ 
тыригъэпсыкIэу, дунаим тетыфэ къыздырехьакIы - зыщыдиIэтаери макIэп, къызщыридзыхыжьыри нахьыб. Ахэр 
зыми дэзымыгощыхэу, хэтыкIи цыхьэшIэгъунчъэхэу дунаим 
тетыгъэхэми, темытыгъэхэми умышIэнэу, ехыжьыхэри 
щыIэх. ЗыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи, гур зыщагъэкIэу, 
зыбзэ тIэтагъэхэри, зыжэ тIупщыгъэхэри хъоих.
Азэмэт-Джэрые полковникри Хъан-Джэрые штабс-ротмистрэри зэлъэпкъэгъухэми, шъхьадж зэрэфызэшIокIэу, 
иакъылрэ, игулъытэрэ, ыкIуачIэрэ къызэрихьэу мэпсэу. 
ЦIыфыгъэр зыхьырэм игъогу, хэти щэрэщ, орэпщ, орэфэкъолI, нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэм елъытыгъэп. Нахьыжъым 
къыкIугъэ гъогум епэсыгъэу уасэрэ шъхьэкIафэрэ фамышIэу 
арэп, нахьыкIэм къыгъэшIагъэр мыбэми, зэрэмакIэм 
лъытэныгъэр рашырэп - жъи, кIи ежь къылэжьыгъэ уасэр 
ары цIыфхэр къызэрэпэгъокIыжьхэрэр.
Полякмэ яшъхьэфитыныгъэ гукIэгъунчъэу ячIыгу щызэхащытIэфэ, лъыр щагъэчъэфэ, къызэмыплъэкIыжьынэу 
урысые пачъыхьэм игухэлъ зэрэфигъэцэкIэщтым нэмыкIырэ 
гупшысэ Хъан-Джэрые иIагъэп. Ары пакIошъ, заор заухми, 
зыпагъэуцугъэ цIыф лъэпкъым фишIыгъэгъэ нэмыплъыр 
Петербург гъогум къытехьажьыфэ бгъэгум дэлъыгъ. 
Нэгумэ Шор мыхъугъэмэ, мазэм къехъурэ кIымэфэ гъогу 
хьылъэм ар щыщымыгъупшэныгъэкIи мэхъу.

--- Page 493 ---

Гъогу хьылъэм ыуж, Хъан-Джэрые гукIэ зыфэгубжыжьыгъ, сипIэ шъабэ сыхэфэжьыгъэу, сычъыеным, 
зызгъэгупсэфыжьыным ычIыпIэкIэ сыда ахэмэ сызфягупшысэрэр? Заор тыухыгъэ, ашъхьэ къаIэтынкIэ, тыздэщыти тыздэщымыти къыщыгущыIэнхэкIэ полякхэр щынэхэу 
шъхьэчъэ-псачъэ ячIыгу, яхэгъэгу итшIыхьагъэх. Зэ, зэ, 
сыда зымафэ Нэгумэ Шорэ къысфидзыгъагъэр? "Польшэм 
лIыгъэ щызетхьагъ тIоу, ащ нахьрэ тырымыгъэгущыIэжь... 
ТалъэныкъокIи мыщ фэдэ тхьамыкIагъохэр зэрэщырекIокIхэрэр, тапэкIи къызэритэджэщтхэр зыщытэмыгъэгъупш. Ермоловым Къэбэртае щигъэчъэгъэ лъыпсыр о 
сыдым фэпшIэн?.." - КъысиIуагъ, Пэдыс Мэмэти 
къыдежъыу жьыгъ. Алексей Петровичым тэ къытфишIагъэр 
къытфишIагъэу, ащ фэдэкIэ утегущыIэжьы хъуна? Кадет 
корпусым тычIигъэхьагъ, тыригъэджагъ, ынаIэ къыттыригъэтыгъ. Джы урысые пачъыхьэшхом тыризабыт, ари 
хэсэгъэкIы жьышъ, тхьэм илIыкIо цыхьэ къытфишIи, ищыIэныгъэ тIэ къырилъхьагъ, тызфаер къытфешIэ, къыткъогушхукIы, тыриухъумакIу. Польшэм тыщызэофэ ынаIэ 
къыттыригъэ тыгъ, зетхьэгъэ лIыгъэр зыщигъэгъупшагъэп. 
ЗэрэхъурэмкIэ, аущтэу тегупшысэн хъумэ, хьаулыеу 
тызэуагъ, тидзэ кIолIхэри чIэтынагъэх. Тиюнкер-поручикыцIэхэри, тизабыт тэмэтелъ Iэтыгъэхэри, тибгъэхэлъ тынхэри, 
тиуIагъэхэри хьаулыех... Къэбэртаехэр Ермоловым пэуцужьынхэ фэягъэп, полякмэ къяхъулIагъэр ахэми къащышIыгъ.
СыхьатныкъокIэ узэкIэIэбэжьымэ, гъогууанэм къытекIыжьи, пшъыгъэу, зыми фэмыежьэу пIэм зыхэзыдзэжьыгъэ Хъан-Джэрые ынитIу кIымэфэ унэ мэзахэм къыщыхэлыдыкIыщтыгъэ нахь, нэпIэефэх иIагъэп. Зигъэрэхьатыжьынышъ, ыгукIи ышъхьэкIи зигъэпсэфынэу къэкIощт 
мэфэ мамырым къыхэтэджэжьыным ычIыпIэкIэ, игупшысэ 
зэпэчъэ-зэпеомэ упчIэ шъхьэгъэузхэр къахэтэджыкIых. 
ИлъэситIукIэ узэкIэIэбэжьмэ, зэмыжэгъэ Iоф хэзыдзэгъэ гъэ хъымыщые пщы-оркъ хасэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ, 
Паскевичми Бенкендорфи къыраIогъагъэхэр ыгу 
къэкIыжьых, ынапIэ зэтырилъхьэми зэтырихыми щымыгъупшэу ылъэгъущтыгъэр Шъэуае инэплъэгъу, хасэм 
изэдемыгъэштакI. Лъэустэнхьаблэ къыфыратхыкIыщтыгъэ 
къэбармэ джы нэмыкI еплъыкIэ ахелъагъо, ахэмэ джэуап 

--- Page 494 ---

аритыжьынэу зыригъажьэкIэ, зэмыжэгъэ упчIэхэр ыпашъхьэ къеуцох.
"Нэгумэ Шорэ ыIохэрэр щыбгъэзыяпэхэ хъущтэп, 
ахэмэ шъыпкъэ гори ахэлъынкIи мэхъу...- Хъан-Джэрые 
зэушъыи жьы, етIанэ ошIэ-дэмышIэу кIэгубжыхьажьы: - 
пцIыми шъыпкъэ хэлъ, шъыпкъэми нэпцIыгъэ тIэкIуи хэзэгъэн ылъэкIыщт, узэрегупшысэрэм, узэреплъырэм, 
узэрэгоуцорэ шIыкIэм елъытыгъ. Къэбэртэе адыгэхэмрэ 
талъэныкъо адыгэхэмрэ зэфэдэхэп нанэ зэриIорэр тэрэз. 
Сыда чыжьэу узыкIэIэбэжьыщтыр, Азэмэт-Джэрыерэ 
сэрырэ зы лъэныкъо тыкъикIыгъэми, тазыфагу дэлъын 
фэе зэгурыIоныгъэр тIэкIу-тIэкIузэ зэшъхьащэкIоты. Тэ 
тпкъы къимыкIэу илъэс псаум тIо гощыгъэгъэ къушъхьэчIэс 
полу эскадроныр зызэхэтэщэжьым тыгушIогъагъ шъхьакIэ, 
тызэрэмыгугъэгъэ Iаджи къытхэфагъ, зы зэо гъогу тытетыгъэми, зилIыгъэ нахьыбэрэ раIогъэ-рамыIогъэ Iор къытхэкIошъагъ. Азэмэт-Джэрые зипэщэгъэ шыу купыр нахь 
макIэрэ зэо чIыпIэмэ арыфагъэмэ, афыхахыгъэгъэ гъогур 
ары нахь, тэрэп зилажьэр. Тэри, мары, Варшавэ зыштагъэмэ тахэтыгъэп, ащ пае хэгъэгу тыни къытатыгъэп... 
Арэп, а мафэм къисыдзэгъагъэп шъхьакIэ, Пэдыс Мэмэт 
Нэгумэ Шорэ сыда зыкIыдыригъэштэгъагъэр? ТыкъыздикIыжьыгъэм зызэрэщашIыгъэм фэдэу талъэныкъокIи 
зыщашIынэу мэщынэшъ ара?.. Ар хъухэнэу щытэп, зэзэгъынхэ фае нахь, сыдрэ зауи, тыздэщыIэгъэ Польшэри 
зэрахэтэу, шIу къыхьырэп, егъэшIэрэ тхьамыкIагъор хэтрэ 
цIыф лъэпкъи решIылIэ. Полякхэр типачъыхьэкIэ згъэхыехэу арэп, лажьэ лъымыхъущтыгъэхэмэ, зыкъаIэтын 
фэягъэп... Хьау, хьау, адыгэмэ ар ядгъашIэ хъущтэп!
Адэ сыд ашIэщтыр, сыд яхэкIыпIэщтыр? - НэмыкI 
ошIэ-дэмышIэ упчIэ Хъан-Джэрые ыбгъэгу къыдэджыкIыгъ, 
етIанэ щымыгъупшэщтыгъэ гупшысэр джэуап фэхъугъ: - 
талъэныкъо хъымыщые пщы-оркъхэми сыкъаушъхьакIугъагъ нахь мышIэми, гъусэ сызфэхъугъэмэ къысфамыдэгъагъэми, адыгэ шъолъырым пащэ ищыкIагъ. Ащ иадыгэгурэ, игулъытэрэ, изэхэшIыкIырэ елъытыгъэщт зыздигъэзэщт лъэныкъор. "Ори уищыкIагъэп, тэри тищыкIагъэп" 
Паскевичымрэ Бенкендорфрэ къызэдаIозэ, сыкъызэхашIыкIыгъэп нахь, сэркIэ зыдэзгъэзэщт лъэныкъом 
сыкIэупчIэжьынэу, сегупшысэжьынэу щытэп. ЗыгорэкIэ 

--- Page 495 ---

адыгэхэр къемышIухэмэ?.. ХэкIыпIэ зимыIэ щыIэп тяти 
Мэрчани аIощтыгъ, Шъэуай нэмыIэмэ, а гущыIэр ыжэ 
дэкIырэп, нани ащ ренэу дырегъаштэ, сяни, Сисури гушIощтых, Къаймэт шъхьэр дыригъэзэкIмэ, Хьадж-Къэсэй 
щхыпцIыщт, хэт ыIори ышIэри ежь зэрэфаеу Адыл-Джэрый 
къыкIэзыIотыкIыжьыщтыр, зи къызхэзымыгъэщыщтыр 
Сахьид-Джэрый. Сыд шъуIуа ахэмэ якъэбар?" - ХъанДжэрые игуапэу гум къыфихьагъэмэ акIэупчIагъ, зырызэу 
ынэгу щызэблэкIы шIошIызэ, гупшысэ IэшIумэ хагъэчъыягъ.
Хъан-Джэрые пкIыхьапIэ елъэгъу. ЗыдэщыIэр мыры 
ыIонэу къыгурыIорэп, хэчъыеным ыпэкIэ зыгъэгумэкIыгъэхэр зэхэпхъэгъэ-зэхэкIокIагъэу ипкIыхьэ къыхэтаджэх. 
Азэмэт-Джэрые итэмэтелъхэр лыдыхэу ыпашъхьэ ит, 
егыи, еубзэ, еIушъашъэ, зыкъызэрэфишIырэм ыгу еIурэп, 
филъынэу зытIо-зыщэ зытырещае шъхьакIэ, зеIажэ. 
КъушъхьэчIэс лъэпкъ зэхэтэкъогъэ полуэскадроным ипащэ 
зышIокIодырэм, Хъан-Джэрые лъэсэу, сэшхо къихыгъэкIэ 
поляк шыу пчъагъэм жэхэт, шыуитфыр къыриутэхыгъэми, 
яхэнэрэр, сыд мыщ нэс зэокIо-укIакIо укъызфэкIуагъэр 
къыриIозэ, къырефэкIы, ыукIырэп, къэптанри, джанэри, 
паIори зыкIыщымыгъыжьыр къыгурыIорэп - тхыцIэ пцIанэм 
къамыщ огъур теджэгукIы, шыбгъэкIэ реуты, къызщэпшыжьы... Нэгумэ Шорэ къеджэ, Къудайнэт Олджэрыкъо къекуо, макъэхэр къыздиIукIырэ лъэныкъохэр къыгурыIорэп, чъэм хэтэу псыхъо горэм хэпкIэ, псыормэ 
заримыгъэхьэу адрэ нэпкъым зесылIэкIэ, Шорэрэ Олджэрыкъорэ къышъхьащытхэу "уимычIыгу уимыхьанэу, 
ущымызэонэу къыотIогъагъэба" къыраIозэ, аIэ къыфащэиным ычIыпIэкIэ къыдэхьащхых. "ТалъэныкъокIэ сыд 
укъэзыхьыгъэр" Шорэ зыщыриIощтым, Забруйнэ къэзэкъыр а чIыпIэм къыхэтэджыкIы. Олджэрыкъуи IокIодыкIышъ, Капустенкэ Игнат сэшхо ихыгъэкIэ къыхэуцукIы, 
къеонэу зыкъытырещае. Азэмэт-Джэрые полковникри 
къыIощхыпцIэ нахь, IэпыIэгъу къыфэхъурэп. Псым зызщычIигъэожьыщтым, хъымыщые пщы-оркъ хасэу зилъэIу 
зэкIэзыхьажьыгъэмэ, Занэ Сэфэрбыий, Тыгъужъыкъо 
Къызбэчи, Щыры хъукъо Тыгъужьи, Абэтэ Бэслъыныий, 
шышъхьэ зышIот Хьаджэмыкъо Батмызэ Пэшъукъ тесэу, 
ащ ишыкIэ Бамбэт ыкъудыйзэ, псыхъо нэпкъым къытезэрэгъэтэкъуагъэх - а пстэуми Мэрчанэрэ Шъэуаерэ ахимы513
17 Заказ 028

--- Page 496 ---

лъагъощтыгъэми, "укъямыкIуалI, къэзэкъыбгъумкIэ 
исыкIыжь" къызэрэраIощтыгъэр зэхихызэ, псым зычIигъэожьыгъ. Псыр ыжэ диз хъумэ, дикIыкIыжьызэ, мэкуо: 
"Джы къызгурэIо Паскевичымрэ Бенкендорфрэ сызэрагъэпцIагъэр... Хъымыщые пщы-оркъхэри нэпэнчъэх, 
лIыгъи, шъыпкъагъи яIэжьэп! СишIошI пачъыхьэм рахьылIагъэп, гурагъэIуагъэп. Шъыпкъэ зыфысиIэ пачъыхьэм дэжь 
сыкIощт, сетхьаусхылIэщт. Адыгэхэм сахэкIыжьэу тэ сыкIон, 
пачъыхьэм тыкъызэхишIыкIыщт!.."
Гопэгъу гуIэм зэрихьэу Хъан-Джэрые зызэпыригъэзагъ, 
псыхъом къызэпырэсыкIыжьы шIошIызэ, пщы пшъэшъэ 
унэ горэм зырилъэгъожьыгъ, Шъэуаий, Пэшъукъи, Бамбэти къыдис фэдэх, Хьасан-пашэм яхьщырэу нэмыкI лIы 
пщэри жантIэм дэс, ежьыри Iэсэ-Iасэу, зэрэфэпсэлъыхъохэри къаригъашIэу, пчъэм пэблагъэу щыс. Зэпсэлъыхъохэрэр адыгэми, урысми къыгурыIорэп - зэщымыщ 
щыгъынкIэ фэпагъэ. Сэмэгубгъур зэкIэ, ыпшъэ щегъэжьагъэу ылъа къо щыкIэкIыжьэу адыгэ шъуаш, адрэ лъэныкъор 
шэкI фыжь зэбгырыплъым хэшIыкIыгъэ къэзэкъ джан. 
КIэмгуе нэс зыфэкIуагъэхэр Болэтыкъопщым ипшъэшъэ 
гъэшIуагъэмэ, сыда чыристан къащыр тыжьын пшъэхъум 
пылъэу ыбгъэ къызфыдэщырэр?.. Бгъэ ихыгъэкIэ паIо 
зыщыгъмэ апашъхьэ уисыныр емыкIу... Зэ, зэ, хэта мыр? 
Анфиска сэIо... Е Невэ Iушъо пхъатэ сыщыпэзымыхьыгъэгъэ Татьянэмэ сшIэрэп? У Анфиска, хьауми у Татьяна? 
"Тлъэпкъ щымыщ уемыпсэлъыхъонэу, къэмыщэнэу тIуагъэба!.." - Къэнтатэ ымэкъэ гумэкI, къыздиIукIырэр 
ымышIэу, Хъан-Джэрые къызылъыIэсыкIэ, пкIантIэр 
зэрикIыхэу, щтэгъэ нэгукIэ къэущы, зыхэтыгъэри, къехъулIагъэри къыгурымыIоу, ынэмэ акIэбэнэжьызэ, къызэшIотIысхьэ. ЗыкъызишIэжьыкIэ, нэмыкI дунэе зэхэлъэшъуагъэм къыхэкIыжьыгъэу мэгушIо.
Тыгъоспчыхьэ нэс гъогу хьылъэу къакIугъэм ХъанДжэрые хэпшъыхьагъэу, джыри гъэпсэфыгъо имыфэгъагъэми, ащ нахьыбэрэ пIэм хэлъыжьыным фэягъэп. Остыгъэр хигъэнагъ, сыхьатыр хы хъугъэ ныIэп. Петербург 
кIымэфэ пчэдыжьымкIэ джыри жьыгъэ, ау дзэм къулыкъу 
щызыхьырэ забытымкIэ къэтэджыжьыгъо охътагъ. Нычэпэ 
полуэскадроныр гъогу къытекIыжьыгъэти, щэджагъо нэс 
дзэкIолIмэ загъэпсэфынэу унашъо щыIагъ.

--- Page 497 ---

Мэрчан аталыкъыр ары пIонэу, IитIур ыкIыбыкIэ щагъэу 
Хъан-Джэрые унэ джэхэшъогур рекIукIы, пкIыхьапIэр 
фызэхэфыжьырэп. ЗэкIэ ынэгу кIэт, къыраIуагъи зэхихыгъи ытхьакIумэ ит фэд, ау уасэ ритынэу ынэгу кIэкIыгъэм 
щыщ гори къышIэжьырэп.
Гъогум тызэрэтепшъыхьагъэр арыщтын, Хъан-Джэрые 
ежь-ежьырэу зэушъыижьы, пкIыхьапIэ мышъомылмэ 
сахэзгъэтыгъэр... Къин плъэгъоу, узыпшъыкIэ, ащ фэдэ 
пкIыхьапIэхэри плъэгъущтых. Цури зыпшъыкIэ, лъэгонджэмышъхьэкIэ зэхэфэ, тишыкушхэми ар ятлъэгъулIагъ, 
цыхагъэ дзэкIолIмэ къызхагъэфагъэп. Ари лIыгъэ, тхьэегъэпсэух, типачъыхьэ ыпашъхьэ тыкъыщаушъхьакIугъэп, 
тызигъусэгъэ къэзэкъмэ ащыщ гори къызкIэдгъэнэкIагъэп. 
Ары шъхьакIэ, "гум илъ гумэкIыр, бэ шIэн, макIэ шIэн, 
пкIыхьапIэ горэм къыкIиIотыкIыжьыщт" - нанэ ыIощтыгъ. 
ЗэрэхъурэмкIэ, илъэс заулэм сызхэтыгъэ гумэкIыр нычэпэ 
къыстебэнэжьыгъ. Сыда ащ фэIуагъэр? ЗыгорэкIэ Польшэм 
гунахь...- Шъхьэм къыфечъэгъэ ошIэ-дэмышIэ упчIэм 
джэхэшъо гузэгум Хъан-Джэрые зыщырыригъэтIагъ, ау 
ушъхьагъу псынкIэкIэ зиухыижьыгъ: - уихэгъэгу, уипачъыхьэ уафэзаокIэ, ар гунахь хъуна! Сыда Болэтыкъомэ 
адэжь Анфиски зыфисыгъэр?.. Болэтыкъомэ япщы пшъашъи нэIуасэ сызфэмыхъугъэ Татьянэ ынэгу пагэкIэ сыда 
къызкIысIуплъэщтыгъэр?.. А пстэуми типачъыхьэ ахэтыжьыгъ нахь!..- Хъан-Джэрые гукIэ зэупчIыжьи, щхыжьыгъэ.
Ащ нахьыбэрэ унэм исыжьыным фэмыеу полуэскадроным иштаб Хъан-Джэрые епэсэкIэу кIуагъэ, АзэмэтДжэрыий къэкIогъахэу къычIэкIыгъ.
- Сыд, ротмистр, сиIофтабгэ уигъэчъыягъэп, забыт 
пIэ фабэм укъыхилъэшъугъ ара? - Iофы зыримыгъэшI 
фэдэу, къызэрэримыдзэри къыфыхигъэщэу АзэмэтДжэрые урысыбзэкIэ къеупчIыгъ.
- Iофтабгэр слъэгъугъэп, сэр-сэрэу сыкъэкIуагъ,- 
Хъан-Джэрые урысыбзэкIэ риIожьи, адыгабзэкIэ еупчIыгъ: 
- Шъыд пчэдыжь нэфмышъым, гумэкIыгъо горэ къытхэхъуахьыгъа? Муары Хъут ефэндыри, Туганов поручикри 
къакIох.
- Ор-орэу укъэкIуагъ, ара?..- Нэ плъыжьхэр АзэмэтДжэрые къыпхъотагъ, иурысыбзи текIыгъэп.- Ащыгъум, 
ротмистр, зыми ущымыгъуазэу зыкъысфэмышI.
515
17*

--- Page 498 ---

- Угубжын ищыкIагъэп, Азэмэт-Джэрый, зытетыр 
къыосэIо. 
- ИмыщыкIагъэр уиадыгабз, ротмистр! - Джыри нахь 
къыфыкIигъэтхъэу урысыбзэкIэ къыфидзыжьыгъ.- Нэгумэ 
юнкерымрэ орырэ шъуиадыгабзэ делэ шъуехъулIагъ. 
Урысыбзэр дзэкIолIмэ, кадет ныбжьыкIэмэ яжъугъашI, 
шъори ащкIэ шъуIазэу, шъушIэщтыр шъушIэгъахэу къызшIошъумыгъэшI. Ар зы. Къезгъэжьэгъахэмэ, нэмыкIи 
къыосIощт. Сэры Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным 
ипащэр. О уизакъоп, узипэщэгъэ шыу куп закъор арэп 
Польшэм щызэуагъэр, сэ сишыу купи ащ щыармэугъэп. 
Варшавэ зэраштагъэм изакъоми... Ащ игынгъозымэ о 
уемэ акIэогъахэп. Ташъхьагъ итмэ ащыщхэр къыпIущхыпцIэхэкIэ, узышIомышIыжь, имыщыкIагъэу уахэмылъад, 
щытхъу лые къызфямыгъэшI. Сэ, полуэскадроным ипащэ, 
зышъхьэ къысфырамыхыгъэр о ренэу, непэ фэдэу, акIэошIыкIы!
- Зиусхьан, полковник, симылажьэ къыстеолъхьэ,- 
зэхихыгъэм Хъан-Джэрые урысыбзэкIэ джы къыIуригъэтхъыгъ,- сизабыт намыс укъырэджэгу, оулъэгу!
Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным ипащэмэ ягущыIэ 
зэфэмышIу Iэтыгъэ унэм къихьэгъэ Хъутымрэ Тугановымрэ 
зэпагъэугъ, зи азыфагу къимыхъухьэгъахэ фэдэу АзэмэтДжэрые къыIуагъ:
- ШъукъэтIыс, зиусхьанхэр. Шъукъызфэсщагъэр, 
моу джыдэдэм,- Хъан-Джэрые дэжькIэ полковникыр 
еплъэкIыгъ,- къысфаIопщыгъэти, къышъулъызгъэкIуагъэх. 
Тыгъоспчыхьэ кIасэу тыкъызэрэсыжьыгъэм изэраркIэ зи 
Конвой тыхэт типачъыхьэшхо шIуфэсыжь гущыIэ къытфишIынэу фифагъэпышъ, Конвой Унаем ипэщэ Орлов 
флигель-адъютант полковникым Петербург ахъшамым 
тыкъызэрэмысыжьышъущтыр есIогъагъ шъхьакIэ, къысфидэгъагъэп, непэ сыхьатыр 14-м теугъои. Сыхьатыр 13-м 
ехъулIэу, дзэкIолIхэр шъошэ хьафыбгэхэмкIэ фэпагъэхэу, 
щэнчъэ шхончхэр, кIэрахъохэр аголъэу, якъэмэ-сэшхо-бгырыпхыхэр гъэлыдыжьыгъэхэу алъэ тетынхэ фае. Къышъуфэзгъэуцугъэ пшъэрылъыр къыжъугурыIуагъэмэ, 
щытхъу хэлъэу пачъыхьэм ишIуфэс тызэрэпэгъокIыщтым 
джыдэдэм ыуж шъуихь, зэкIэми шъушъхьэфит. О 
штабс-ротмистр,- Хъан-Джэрые ыцIэ къыримыIоу лъыджэжьыгъ,- дзэкIолIмэ, юнкермэ, корнетмэ "яура" джэуап 
макъэ зэрэчаныщтымрэ шыумэ ясатыр зэкIэлъы кIуакIэ 
зэрэзэнкIэщтымрэ уафэсэгъазэ. Щэ зэрыкIыщт Iашэ пэпчъ 
ууплъэкIунэу ппшъэ къисэлъхьэ. Сыхьатыр 13 мыхъузэ, 
сшъхьэкIэ полуэскадроныр сыуплъэкIущт, шъуизабыт 
IофшIэни зэрэжъугъэцакIэрэм уасэ фэсшIыщт.
"КъушъхьэчIэс полуэскадрон гощыгъагъэр зыщызэхэдгъэхьажьыгъэгъэ мафэм щегъэжьагъэу, гъогум тытетыфи, 
непи, тыгъопчыхьи сыд сэIо мыщ къехъулIагъэр?.." - ХъанДжэрые ыIозэ, зыуж къинэгъэгъэ забытитIумэ унэм алъикIыжьыгъ.
Зытыраубытэгъэ пIалъэм ехъулIэу Кавказ-Къушъхьэ 
полуэскадроныр хьазырэу агъэнэфэгъэ чIыпIэм сатыр-сатырэу щызэхэт, щыгъын хьафыбгэхэмкIэ гъэкIэрэкIагъэх - 
пэIо шыгу шхъонтIэ мылъагэхэр ащыгъ. Хьазыр Iупэф 
пшIыкIухыр ирый-ирыеу пэIо шыгур зишъогъу къэптаныбгъэмэ къатещы, тыжьын бгырыпх бгъузэмэ тыжьын 
блэрхэр абгъукIэ къапыщхэу, бгы псыгъохэр зэпафызыкIых, 
къэмэ-кIэрэхъо-сэшхохэр лыекIэ узэрамыгъэплъэу аголъ, 
онэ-шхомлэкIэ-нахътэкIэ шыхэр тегъэпсыхьагъэх.
КIымэфэ тыгъэ мыфабэр пщэф пIуакIэмэ заримыгъэубытэу ошъогум къеплъыхы. Таракановскэ псыхъожъыем 
пэIулъэшъогъэ шъофым шъхьащылъ ос щтыгъэр пцэжъыяшъо зыригъэшIэу зэпэлыдыжьы. ДзэкIолI Iашэхэри, шыуш 
шъуашэхэри щэджэгъо жьы чъыIэ макIэм зэтырегъэжъыукIых. Псыхъо щтыгъэм дэгу-псыгу зишIыгъэу, сигъунджэ 
шъукъиплъэрэп ыIомэ гыезэ, адыкIэ, мэз шIуцIэ нэпкъ 
мылъагэмкIэ, IокIоты.
Шы пырхъ макъэрэ цIыф-шы пэхъэ фабэрэ зышъхьащыт полуэскадроным къэзэкъ шыухэр къызэшIэкIыгъэхэу 
къэлъэгъогъэ пачъыхьэшхом зыфырищыгъ. Апэрэ Николай пачъыхьэр пцIэгъоплъитIу зыкIэшIэгъэ каретэ шъхьэ 
техыгъэм къикIыгъ, къыфыIуащэгъэ шы шхъуантIэм ешэсыгъ, лъэбэкъу зытфы-зых азыфагоу шыу заули, Бенкендорф графри зыхэтмэ шыбгъэкIэ нахь къахэщэу, ыкIыбкIэ 
къыдэуцуагъэх.
Урысые пачъыхьэшхор Хъан-Джэрые имыщыпэлъэгъугъэми, къыухъумэрэм, зыфэшъыпкъэм зыIуплъэкIэ, 
сыдигъуи зэрэхъу хабзэу, ыгу ыбгъэ къитIыргукIыгъ, ау 
фыриIэ шIулъэгъу мэхагъэр пытэгъэ-IэжагъэкIэ фызэблихъун 

--- Page 499 ---

ылъэкIыгъ. Конвой гъэпсыкIэ-зэхэтыкIэм къызэриIоу, 
Азэмэт-Джэрые полковникыр лъэбэкъуитфыкIэ ыпэ зэритыр ымылъэгъужьыщтыгъэми, пчэдыжь къыфидзыгъэ 
гущыIэ дысмэ анэсыжьэу зэхишIэщтыгъэ. 
- Здравствуйте, кавказцы, горцы-молодцы! - Апэрэ 
Николай ипачъыхьэгъэ кIуачIэ зыдишIэжьэу, мэкъэ Iужъу 
гъэтIылъыгъэкIэ къяджагъ.
- Здравья желаем, Ваше Императорское Величество! 
Ура! Ура! Ура! - Щэгъогогъу зэдегъэштэ макъэми ошъо 
чIэгъым зыщипхъотагъ.
- С прибытием, мои горцы-Конвойцы,- фэбагъэ зыхэлъ макъэкIэ пачъыхьэм къыIуагъ,- с благополучным 
возвращением домой. Мы довольны вашей службой, вы 
оправдали вашу верность, преданность Российскому престолу, Его Императорскому Величеству в борьбе против 
польских мятежников. Вы проявили отвагу, мужество, 
героизм там, на дальних рубежах нашей Российской Державы. Ваши ратные подвиги нами отмечены, и впредь будут 
они по-доброму отмечаться нашим царским словом и 
делом. Слава горцам-кавказцам, моим Конвойцам. Вечная память павшим за Великую державу!
"Ура" зэдаштэм джыри щэгъогогъу шъофыр къызэлъигъэджагъ. Урысые пачъыхьэм ишIуфэс ащ зэрэщиухыгъэмкIэ сырынапщэмэ макъэ къагъэIугъ, къушъхьэчIэс 
полуэскадрон шыухэр къебгъукIофэкIэ, ынэ шхъонтIэ 
чъыIэхэр мыущакоу пачъыхьэр яплъыгъ. Зыщытхъугъэ 
цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр къыздыращыгъэ Темыр 
КавказымкIэ Урысые пачъыхьэр гукIэ зэрэщыIагъэм, иIофхэр Адыгэ шъолъырым къызэрэщимыкIырэм зэригъапэрэм, ыкIыб дэт Бенкендорф графыр хэбгъэкIыжьмэ, 
джыдэдэм цIыф щыгъозагъэп.
- Тэ щыI, адэ, Александр Христофорович, уи ХъанДжэрые? - Пачъыхьэр шым къепсыхыжьи, икаретэ 
итIысхьажьызэ еупчIыгъ.
- Хъан-Джэрые ротмистрэм псынкIэу шъукъедж,- 
пачъыхьэр игъогу техьажьыфэ Конвоир къызщыуцугъэ 
чIыпIэмкIэ Бенкендорф графыр плъэзэ, унашъо аритыгъ.
Ардэдэм Хъан-Джэрые пачъыхьэм дэжь къэсыгъ, 
пкъыищыгъэ псыгъом ыIитIу гогъэпкIагъэу, игумэкIи 
зыдэхъужьыгъэр ымышIэу къыIуагъ:

--- Page 500 ---

- Урысые пачъыхьагъум изиусхьанышху, уиIизын 
хэлъэу Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным иштабс-ротмистрэу СултIан Хъан-Джэрый.
- Ора Хъан-Джэрые лIыхъужъыр? - Императорым 
ыIэ къыфищэигъ, Хъан-Джэрые ыIупшIэ фабэхэр пачъыхьэм 
ыIэмэ анигъэси, зэрэщытыгъэу зыритIэжьыгъ,- мыщ фэдэу 
уныбжьыкI, укIэлэ зэкIу Iоу сшIагъэп. Илъэс тхьапш уныбжь, 
ротмистр?
- Илъэс тIокIырэ тфырэм сит, зиусхьанышху.
- УныбжьыкIэми, пкIышъо уIэгъищ зэрэтелъыр шъыпкъа, ротмистр?
- Ары, зиусхьанышху,- къыраIорэм рыукIытэу ХъанДжэрые ышъхьэ риуфэхыгъ.
- Щытхъугъ, ар щытхъугъ! - Пачъыхьэм ыIуи, Бенкендорф еупчIыгъ: - Орба, Александр Христофорович, 
мыщ перс, тырку заохэм лIыгъэ ащызэрихьагъэу къысэзыIуагъэр?
- Ары, зиусхьанышху. А заохэми тын лъапIэхэр къащихьыгъ.
- Хъан-Джэрые ротмистрэр Урысые хэгъэгум зэрэфэшъыпкъэр илIыхъужъыгъэкIи, иуIагъэхэмкIи къыгъэлъэгъуагъ. Станислав шыихъым иящэнэрэ орден Хъан-Джэрые 
штабс-ротмистрэм фэшъуаш. Ащ пае ищыкIыгъэщт лъэIур 
къэбгъэхьазырынэу, Александр Христофорович, ппшъэ 
къисэлъхьэ. Зигъэпсэфынэу, иуIагъэхэри ыгъэхъужьынэу 
мазэкIэ ядэжь жъугъэкIожь. ХъяркIэ, ротмистр, Тхьэм 
ынэшIу къыпщеф, укъеухъум,- пачъыхьэ каретэр гъогу 
техьажьыгъ, къэзэкъ шыу ухъумакIохэр ыпэ ишъыгъэх, 
ыужи илъэдагъэх.
Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроныр иуцупIэ къэсыжьыфэ, пачъыхьэм дэжь Хъан-Джэрые зыфащэгъагъэмкIэ Азэмэт-Джэрые къеупчIыгъэп, ау зыщызэбгъодэкIыжьыщтхэр къэблагъэ зэхъум, сыд фэдэу къехьылъэкIыщтыгъэми, адыгабзэкIэ къеупчIыгъ:
- Адэ, ротмистр, пачъыхьэр къызфыоджэгъагъэмкIэ 
зи къапIорэпи?
- УкъэмыупчIэу сыд къыосIощт, полковник,- ХъанДжэрые щхыпцIызэ, урысыбзэкIэ риIожьыгъ, гугъу 
фемылIыхэу къызэреупчIыгъэм фэдэу пигъэхъожьыгъ: - 

--- Page 501 ---

КъыскIэупчIагъ... Мэзэ гъэпсэфыгъо тадэжь сыкIожьынэу, 
къысаригъэтыгъ,- орденым икъэбар ыушъэфыгъ.
- Ы-ы?..- Азэмэт-Джэрые иш къызэтыригъэуцокъызэтыримыгъэуцуашъоу зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ, 
щхыпцIыгъэ,- ащыгъум, сIо-сымыIоми, унасыпышIокIэ 
арэп, узфаер зэкIэ къыбдэхъу...- Полковникыр дысэу 
шым жэдэуагъ, хигъэкIорыкIыгъ.
VI
Гъогууанэ утет зыхъукIэ, каретэ шъабэм ищэрэхъ 
къечъэкIмэ, шы лъэбжъэ макъэмэ, чэщ-мэфэ зэблэхъум 
гупшысэу макIэп шъхьэм къырагъэтаджэрэр. Пачъыхьэ 
Iофыр пстэуми къазыхэхьажьырэм, сыд ихьылъэгъэпсынкIагъэми, щыIакIэр IэшIу, ныбжьыкIэгум зепхъуатэ.
Хъан-Джэрые къыратыгъэ гъэпсэфыгъо мазэм ошIэ-дэмышIагъэ хэлъыгъэми, ежь-ежьырэу къежьэгъэ Iофыгъэп. 
Пачъыхьэм фыриIэ шъыпкъагъэр, дзэ къулыкъу къиным 
ипкIэнтIэпс, иуIагъэхэм апай къыфашIагъэр къызпкъырыкIыгъэр нахь, шIоигъор къыздигъэхъоу Азэмэт-Джэрые 
къыфидзыгъэгъэ гущыIэ дыджым кIоцIилъхьагъэр арэп.
Сыгу къыуабгъэрэп, Азэмэт-Джэрый, каретэ макъэм 
кIэдэIукIызэ, Хъан-Джэрые ыIуагъ, симыхьакъ къыстеолъхьэмэ, сигунахь къэпхьын, сэ тхьэ нахь сымышIэу пачъыхьэм 
къулыкъу фэсэшIэ. Ори ащ уфэмышъыпкъэу сIорэп. Илъэс 
пчъагъэ хъугъэшъ, ибыракъ учIэт, иIорэ ишIэрэ пхэлъ, 
урицыхьэшIэгъу. ТитIо тизакъоп, Темыр Кавказым ицIыф 
лъэпкъ зэфэшъхьафмэ ялIыкIо дзэкIолIхэу тIэмычIэ къыралъхьагъэхэри ары. Ахэри тэщ фэдэх, егъэзыгъэ IофкIэ 
Урысые пачъыхьэм иухъумакIо хъугъэхэп, зыми лIыгъэкIэ 
урыс тэмэтелъ атырилъхьагъэп, тыздэщыIэгъэ полякмэ 
аригъэзэуагъэп... Ар шъыпкъэ, ау етIани... Тышъуфаеп 
зыIогъэ лъэпкъым уIэшыгъэ кIуачIэкIэ текIугъагъ...
Чылэгъо тегъэстыкIыгъэхэр, къэлэ зэхэкъутагъэхэр, 
урамымэ ателъ хьадэхэр, топыIу зэготхъыгъэхэр, шы 
укIыгъэ пщыгъэхэр Хъан-Джэрые ынэгу къыкIэтэджэжьыгъэх, къушъхьэчIэс полуэскадроным ыпашъхьэ пачъыхьэм 
къыщишIыгъэгъэ шIуфэсыжь гущыIэр ащ къызыкIыхэхьажьыри къыгурымыIоу, игупшысэмэ ошIэ-дэмышIэу 
къахэужьыгъ. Ардэдэм Польшэм къыщызэпаутыгъэгъэ 

--- Page 502 ---

цэгэнэлъэ сэмэгур зэхыригъашIэу къыхэузыкIыгъ. Шыкуао ми ащ къыхигъэхъожьыгъ:
- Сыд, поляк нэгух, шъукъызбгырыоу къышъохъулIагъэр! - ШхомлэкIэ къудыигъэр IитIукIэ зыIыгъ къэзэкъ 
жэкIэ-пэкIэ шIуцIэу зыIуагъэм ыплIэIу иплъыхьэзэ, ХъанДжэрые щхыпцIыгъэ.- Мыхэри шляхтич шъхьэфитмэ 
яхъуапсэх...
"Зэхэпхыгъа? - ежь-ежьырэу Хъан-Джэрые 
зэупчIыжьыгъ.- Шыкуаори Польшэм къихъухьагъэм егъэгумэкIы, ыгу ымыдэрэр шымэ атырекъутэ... Хьау, хьау, 
тшIагъэр тэрэза-мытэрэза пIоу пшъхьэ къибгъэхьаныр 
емыкIу. Хэгъэгур зэтезыутын, зэщызыгъэкъон зихьисапымэ 
сыдэущтэу уадэзекIуагъэми яфэшъуаш, гунахь хэлъэп. 
АщкIэ пачъыхьэм къытиIуагъэмэ адесэгъаштэ. Зымафэ, 
гъогу сыкъытехьаным ыпэкIэ, Александр Христофоровичым фэсакъыпэзэ къызэрэсиIокIыгъэу, Адыгэ шъолъырым тихьащт пачъыхьэм ыIомэ? Полякмэ тазэрэдэзекIуагъэу силъэпкъэгъумэ тадэзекIонэу унашъо къышIмэ? 
Ардэдэу адыгэхэми зашIынэп, пачъыхьэри зыгорэм къыубытын, къушъхьэчIэс полуэскадроным идзэкIолIмэ 
яшIушIагъэ изакъоми, зыщыщ лъэпкъмэ Iашэр афыригъэIэтыжьынэп..." Хъан-Джэрые ежь-ежьырэу иупчIэ-джэуапмэ адэхьащ хыжьызэ щхыпцIыгъэ, тегупшысыкIы шIоигъоу шыкуаом еупчIыгъ:
- Сыда, къэзэкъ-къонакъ, уишыхэр полякмэ закIыпэпшIыгъэхэр? Ахэмэ сыд къыуашIэн, Дон пэчыжьэх.
- Ары, зиусхьан-забыт, Ростови, НовоЧеркасски, 
Таганроги ялъытыгъэмэ, Польшэр чыжьэ, мыдрэхэри, 
благъэхэп, ау ахэри, Петербурги, Ковни, Азови, Варшави, 
Измаили, Екатеринодари, Ставрополи, Тифлиси, Эривани 
Урысыешхом ичIыгух, тлъи, типкIантIи ахэлъ, тифэхыгъэмэ 
якъэхэри ащыIэх.
- Ахэр о сыдым уигъашIэра?
- Сэ сыкъэзэкъ, штабс-ротмистр,- зэрэкъэзэкъыр 
игуапэу шыкуаом къыIуагъ,- Урысые хэгъэгушхом сыриухъумакIу! Ахэр сымышIэхэмэ, хьаулыеу дунаим сытет. Ау 
Польшэм, поляк нэIуагъэхэмкIэ сыкъэзэкъ шъхьэнэкIыгъ, 
сисэшхо улъыигъагъ сIон слъэкIыщтэп. Тэ ахэмэ тызэрэмыцакор агурыдгъэIуагъ, акIыб дэт Европэми зэхедгъэшIыкIыгъ. Уитэмэтелъ кIэпсмэ сяплъышъ, ротмистр, угу 

--- Page 503 ---

къысэмыгъабгъ, Польшэ лъэныкъом ущымыIагъэкIэ 
сэгугъэ. ЕмыкIу сфэмылъэгъу, синахьыжъыгъэ елъытыгъэу 
къэсэIо, кавказ пщы бай горэм урикъокIэ сэгугъэ. Ущэщэна, уосетина? Темыр Кавказым шъощ фэдэ цIыф лъэпкъ 
Iэджи шым утесми, улъэсми уялъэпаоу ис... Ау сэ черкесмэ 
сащыгъуаз, сисэшхуи мымакIэу Пшызэ нэпкъ джабгъуи, 
сэмэгуи къащиспхъотыгъ. Полякмэ ятшIэгъэ дэдэр ахэмэ 
ятымышIагъэми, бэрэ зядгъэшIэжьэу къыхэкIыгъ...
- ЗэрэхъурэмкIэ,- Хъан-Джэрые къыхихэу, ау зиIажэу 
къыIуагъ,- Польшэм ущызэуагъ... Хэт идз узыхэтыгъэр?
- Сызипхъорэлъф Власов генералым икъэзэкъ эскадрон сыхэтыгъ. Ущэщэнмэ е учеркесмэ, Михаил Григорьевичым ыцIэ зэхэмыхыгъэн плъэкIыщтэп! ЧеркесхэмкIэ, 
Апэрэ Александр пачъыхьэм шъхьакIо къырехыфэ, 
шыблэгъуагъом фэдагъ ар...
- Польшэм щызэхэсхыгъ,- Власовым игугъу ХъанДжэрые къыригъэухыгъэп.
- Польшэм ущызэуагъа? - Къэзэкъ шыкуаор псынкIэу 
къызэплъэкIыгъ.
- Адыгэ шъолъырым Власов генералым щишIэгъэ 
гунахьыр,- Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ,- Апэрэ Николай 
пачъыхьэм фигъэгъуи, идзэ зэрэхищэжьыгъэри, Польшэм 
зэрэщигъэзэуагъэри сэшIэ, ау зыцIэ сымышIэрэр оры. 
НэIуасэ тызэфэхъугъэмэ дэгъугъэ. Сэ сцIэр - ХъанДжэрый. Зиусхьан пачъыхьэшхом и Конвой Унае и Кавказ-Къушъхьэ полуэскадрон сыриштабс-ротмистр.
- Ора Хъан-Джэрыер?! - Къэзэкъ шыкуаом каретэр 
къызэтыригъэуцуагъ,- уищытхъу тэ Польшэм, зиусхьан, 
бэрэ щызэхэтхыгъ, сикаретэ укъифэн Iоу нибжьи сшIагъэп... 
Сянэшым сыкIыгъоу Екатеринодар лъэныкъом сыщыIэ 
зэхъум, Къэлэус темэным шапсыгъэмэ щятшIэгъагъэр 
зэхэпхыгъэу къычIэкIын, шъулъэкъуацIэ бэрэ зэхэтхыщтыгъэ. Дунаир гъэшIэгъонэу зэхэлъы... Зэман гъэшIэгъонхэри 
тпэкIэкIыгъэх, Польшэм тыщызэдэзэожьыгъ... Сэ сцIэр 
Степан Лукич, слъэкъуацIэр - Куприянов, къэзэкъ есаулыцIэр сиIэу Дон къэзгъэзэжьыгъ. Сижъышъхьэм сызэрэплъэгъу, ахъщэ тIэкIу къэзгъэхъэн, зызгъэзэщынэп сIуи, 
почтэм сыIухьагъ. Сишмэ поляк-шляхтичыкIэ сазыкIыфэгубжыри, пшIэнэу уфаемэ, къыосIон,- мыхэр сиуIагъэмэ 
япэгъокIэу Польшэм къисфыгъэх.

--- Page 504 ---

"Адыгэ шъолъырым уисэшхо къыщиппхъот зэхъум, 
зи къипфыгъэба" риIо шIоигъоу Хъан-Джэрые ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, мэкъэ IэтыгъащэкIэ бащэ къыпкъырыкIыгъэти, ащ нахьрэ Iогъу-шIэгъу ышIынэу фэягъэп. 
ЗэрэмышIэхэу Польшэм зэрэщызэдэзэуагъэхэр игопагъэми, адыгэхэмкIэ къыIуагъэр гум фэштагъэп, фэлъэкIыгъэмэ, ахэмэ ягугъу къыригъэшIыщтыгъэп, лIыгъэкIэ 
Куприянов къэзэкъым зыфилъэгъужьыщтыгъэр ежь ХъанДжэрые илъэпкъэгъумэ афэгъэхьыгъагъэти, шIошъхьэкIуагъ.
Зэ-зэ, Хъан-Джэрые гукIэ къыхэкуукIыгъ, сыдэущтэу 
хъура ар?.. Узщыщ лъэпкъым мыхъун къызырашIэкIэ - 
пшIоIай, нэмыкI цIыф лъэпкъмэ яшъхьэфит о ажэ дэбгъэзыхьажьмэ, лIыгъэкIэ олъытэ... Щытхъу тэмэтелъхэр, 
бгъэхалъхьэхэр къаIыохых, гъэпсэфакIо шъуадэжь укъагъэкIожьы. Ахэр зэкIэ, сапэ ис къэзэкъ плIэIу шъуамбгъом 
къызэриIуатэрэм фэдэу, уилъэпкъэгъумэ къяхъулIэмэ? 
Зиполякышхэр кIэзгъэхъушIыкIырэ Куприяновым ащ фэдэ 
унашъо фэшIи, Iизын ети... СшIэрэп ащыгъум... Плъэгъурэба, Польшэм шитIур къырифыгъ... Алахьэм ешI ащ 
тишъолъыр щигъэхъагъэр, адыгэ шъуашэ зэрэсщыгъ 
пэтызэ, ар дэдэми тешIыкIыгъэу ежь зэрэщыгъыжьэу, 
къыIотэгъэ купыр? Мыхэр фит шIи, къыуамышIэн щыIэп. 
Хэт ар язытырэр?..
Хъан-Джэрые ынэгу пачъыхьэр къызыкIэуцом, имыщыкIэгъэ упчIэхэр къызэрэфэтэджыгъэхэмкIэ ыгурэ ышъхьэрэ зэбгъэжьэу гупшысэмэ къахэужьыгъ. Почтэ 
шызэблэхъу каретэр зытелъэдэгъэ лъэмыджым ычIэгъ 
Дон псыор шхъонтIэ-шIуцIашъохэр фэмыф-гугъуемылIхэу 
щычIэсыкIых. Мыщи, зыдэкIожьырэ Пшызэ фэдэу, пцэжъыехэр модыкIэ-мыдыкIэ къыщыхэух. Пцэжъыешэ 
зырызхэр нэпкъымэ аIутых, къошъо епхыгъэмэ арысых. 
Бзыу фыжь псынкIэхэри мэкIыих - псыхъо кIыIум зытырадзэ, зытырапхъотыжьы.
Дон псыхъо инэпкъ джабгъу шы лъабжьэхэр зэрэнэсхэу, джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Куприянов къэзэкъыр 
Iофы зыримыгъэшIэу къызэджэкIыгъ:
- Зиусхьан ротмистр, Кавказ тыкъихьагъ, шIуфэс ех.
- Ары,- тIэкIу тыригъашIи, ежь Хъан-Джэрые зыфэгушIожьэу зэриIожьыгъ: - Мыхэр тичIыгу шъыпкъэх. 

--- Page 505 ---

Ижьыбгъами нэмыкI, итыгъи иуашъуи фэшъхьаф...- Гу 
бырсырыгъэ IэшIукIэ джыри верст шъищ фэдиз зичыжьэгъэ Лъэустэнхьаблэ зидзыжьыгъ, игупшысэ фабэмэ зызащычIигъэощтым, Куприяновым къыIуагъ:
- Сыд фэдизэу тыгъужъыр бгъэшхагъэми, мэзымкIэ 
маплъэ зэраIорэр шъыпкъэ.
Хъан-Джэрые зэхихыгъэм ынэкIушъхьэмэ къахыригъэхыгъ, зиIажэщтыгъэми, ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ:
- Куприянов къэзэкъ есаулыр! Непэ узэрэшъхьэфитыщэр сапашъхьэ зыщыщыогъэгъупшэ!..
Къэзэкъым иполякышымэ заригъэпхъотагъ нахь, зи 
къыIуагъэп.

--- Page 506 ---

Сыхьатырэ ныкъорэ фэдиз тешIагъэу, щэджэгъоужмэ 
адэжь, чыжьэкIэ Батайскэ къэлъэгъуагъ. Почтэ шы зэблэхъу 
уцупIэм Хъан-Джэрые нэсыфэкIэ ышIуабэ дашIэщтыгъэ. 
Таганрогрэ Батайскэрэ азыфагу дэлъ гъогум тепшъыхьэгъагъэкIэ арэп, ащ нахьрэ къэзэкъ плIэмыем теплъэжьынэу 
фэягъэп. Лажьэ зимыIэ шы лъэбжъэ макъэхэми, каретэ 
щэрэхъмэ амакъи ыгу тефэжьыщтыгъэп, шыкуаор зыфэмышIу къэзэкъ орэд дахэм икъэIокIэ-гъэкIодыкI ХъанДжэрые зэзгъэкIокIыпэрэр... Егоонышъ, ежь-ежьырэу 
мэкъэ тIупщыгъэкIэ къыIонэу зытIо-зыщэ гукIэ зипхъотэгъагъ, ау мощ нахьрэ цIыфыгъэ зимыIэм зэхыригъэхыныр 
къыригъэкIугъэп.
Талъэгъу хъурэп... Къыттеплъэнхэуи фаехэп, ХъанДжэрые мэкъэнчъэ-гукъеоу шъхьэр ыгъэсысыгъ. Хьэрамыгъэ зыхэмылъ гущыIэмэ урыс гущыIэжъ дысыр къапигъодзыгъ. Сыда ащ фэдизэу ятшIагъэр?.. Сэ ар къысаIомэ, 
сшIэрэп ащыгъум нэмыкIмэ араIощтыр! Къэзэкъ Конвой 
эскадроным сызхэтым, зыми сиушъхьакIугъэу къэсшIэжьырэп... Забруйнэр пщыгъупшэжьыгъа? - НэмыкI макъэ 
горэм иупчIэ Хъан-Джэрые ыбгъэгу къыдэджыкIыгъ. СIонэп 
сIуагъэ шъхьакIэ, тэ тыкIон, зыми ичIыгу тыубытыгъэп, 
тетхыгъэп, тыщызэуагъэп. Зэ, зэ, Хъан-Джэрый, пIорэр 
сыд! Ора ар? Зы къэзэкъ жэкIэ-пэкIэжъ горэм мыIуапхъэ 
къыуиIуагъэ пае имыщыкIагъэхэр, къыомыпэсыгъэхэр 
умыIо. ЩыIакIэм лъэпкъ зэфэшъхьаф иIэп, тэ тызэрэфаеуи 
хъурэп. Ащ фэдэхэр пшъхьэ къибгъэхьащтмэ сыд узэхэзымышIыкIыщтхэмкIэ зызыкIэбгъэзагъэр? Узщыщми ар 
тхьапшрэ къыпфадзыгъ, ащ пае угу афэмыузыныр, уафэмыгумэкIыныр пфэлъэкIырэп... КъэошIэжьа хъымыщыемэ 
уазэрэфэтхэгъагъэр? Мы зыкIыб къэгъэзагъэри бгъэмысэнэу щытэп, къэзэкъмэ афэгумэкIырэ гуIэлэ гу пытэ гор.
Щэджэгъоуж бэлэрэгъыгъо охътагъэми, Батайскэ 
почтэ щагушхор бырсырыгъ - каретэхэр дэлъадэх, къыдэлъэтых. Шхын гъуамэр къызчIихырэ щайешъуапIэм 
нэкIыгъэр зэрещалIэ, шхэкIыгъэр гъогу тырегъахьэ, шъоным ыгъэужъоплъыгъэ нэбгырэ тIурытIу-щырыщхэри 
зэрэгъэIорыжъорхэу щызэхэсых. Нахьыбэр, щэкIо-щэфэкIо 
зырызхэм анэмыкIрэ, зэбыт дзэкIолI.
АдкIэ, шхэпIэ къогъум, шъыгъо шъуашэкIэ фэпэгъэ 
бзылъфыгъэ ныбжьыкIэм забытитIу кIэрыс, ахэмэ апшъаIокIэ, джа теплъэ зиIэ бзылъфыгъэ хэкIотагъэ горэми, 
фэмыIэжэжьырэ нэпсыр кIилъэкIыкIызэ, шъэожъыерэ 
пшъэшъэжъыерэ егъашхэ. Гъомылэр къызычIахырэм 
пэблагъэу забыт хэкIотагъэ горэ шъхьаукъэу Iанэм кIэрыс, 
бэшэрэб нэкIырэ бжъэ ныкъорэ ыпашъхьэ ит. АдкIэ, 
шъхьаныгъупчъитIумэ азыфагу щыт Iанэм, почтэ шыкоо 
къэзэкъ купи щызэрэгъэчэфы.
Хъан-Джэрые гъогу темытыгъэмэ, пчэдыжь щай къодые Таганрог щешъуагъэу щымытыгъэмэ, шъыгъо щыгъынкIэ фэпэгъэ бзылъфыгъэмэ, сабыймэ аIумыплъэным 
пае мыщ къычIэхьащтыгъэп. ЕтIани зэрэгъэхьакъу-жъокъурэмэ мэфэныкъом ишыкоогъэ Куприяновыр зыгорэ къафиIуатэмэ ыгъэщхыхэу къэзэкъмэ яжантэ дэсэу ахилъэгъожьыгъ.
Сыдэу дзэкIолIыбэ чIэс, Хъан-Джэрые ыIозэ, пчъэшъхьаIум къыщызэтеуцуагъ, лIы ешъогъэ закъомрэ 
бзылъфыгъэхэмрэ анэмыкIэу къаплъэхэрэм ыгу щышIэрэр 
аримыгъэшIэным пае, ятэ итыжьын сыхьат джыбэм къырихи 
еплъыгъ, мыгузажъоу зэтыригъэпкIэжьыгъ. Тыда мыхэр 
зыдакIохэри къыздикIыжьхэри? Мо бзылъфыгъэхэми, 
ягъу сэхэми тхьамыкIагъо зэряIэр нафэ. Мыдрэр? ГъэрекIопагъэ Тифлис сыкъикIыжьзэ Петербург сыкIожьы зэхъум, 
Батайскэ почтэ шы зэблэхъупIэр зэщыгъуагъэ. Джы еплъ, 
Куприянов къэзэкъри, ситэмэтелъмэ къямыплъэу, дысэу 
къызэрэздэгущыIагъэри лъэпсэнчъэп. Пачъыхьэм тыризабыт нахь мышIэми, сичIыгу ситми, сэ зыр ары ащымыщыр... НэмыкI дунай сыкъефэхыгъ пIонэу къысэплъых. 
ЗэрэхъурэмкIэ, сызщымыгъозэ Iэджи талъэныкъо къыщетаджэ. Мо шъыгъорэ бзылъфыгъэхэми, сабый чэфынчъэхэми, забыт плIэIу къефэхыгъэхэми шIу зэрэщымыIэр 
къаушыхьаты. Модырэ къэзэкъ зэрэгъэжъот купыр? 
Мыдырэ забытхэр?.. Мо забытитIумэ акIыгъу бзылъфыгъэ 
ныбжьыкIэр тэ щыслъэгъугъа?!
- Былымылым хэшIыкIыгъэу елбэтэу зыгорэ къысфахь,- Хъан-Джэрые Iэнэ шъхьафым кIэрытIысхьэзэ, 
шхынзехьэм риIуагъ,- тэнэлыми нахьышIужь.
- Джыдэд. Бжъэ горэми зебгъэгъэфэбэщта?
- Хьау. Щаибжъэ къысфэхь.
ШъхьаныгъупчъэмкIэ гъэзэгъэ шыкуаомэ ащыщ горэм 
Хъан-Джэрые къыфидзыгъэм ыгъэщхыгъэх, ау тэнэл 
гъэжъагъэмрэ щаибжъэ стырымрэ къызфагъэсыгъэ ротмистрэр ахэмэ апымылъэу шхыным хэIэгъэ къодыеу, 
Куприяновым икIэнэкIэлъэ гущыIи къылъыIэсыгъ:
- Фэсакъ, зиусхьан, тикъэзэкъ пщэрыхьакIомэ тэнэлымрэ къолымрэ зэхагъэкIокIэгъакъомэ... Ахэмэ амышIэн 
щыIэп.
- Хьау, Степан Лукич,- Iанэм къыдыпэс нэмыкI къэзэкъ 
горэм шхапIэм чIэсмэ зэхаригъэхэу къегъэтэрэзыжьы,- 
ухэукъуагъ, черкесмэ якIасэр тикъэзэкъ пщэрыхьакIомэ 
ашIэти, пкIэнтIамэр зыпыурэ шыл IэшIу къол дагъэкIэ 
гъэжьагъэу къыфагъэхьазырыгъ.
Къэзэкъ купыр джыри нахь лъэшэу зэрэгъэщхыгъ. 
ГущыIэ дысыр зэхэзыхыгъэ забытхэми ашъхьэ къапхъотагъ. 
Зыгори зынэIу къыпэIумыхьажьыщтыгъэ бзылъфыгъэ 
ныбжьыкIэри къэзэкъмэ аушъхьакIугъэ ротмистрэм дэжькIэ, къэхъущтым ыгъащтэу, плъагъэ.
- Хэта? Тэ щыI черкесхэр?! - Шъхьаукъэщтыгъэ забыт 
ешъуагъэри, икIэрахъо етхъожьэу, къызщылъэтыгъ.
Бзылъфыгъэ хэкIотагъэри, игъусэ забытым французыбзэкIэ зыгорэ риIуи, псынкIэу Iанэм къыпэтэджыкIыгъ, 
сабыймэ аIапэ аIыгъэу елъэкIонзэ, щайешъуапIэм 
чIэкIыжьыгъ.
Ащ фэдизым зи къымыIоу, ыгу къижъэжъыкIызэ, 
Хъан-Джэрые шхагъэ, стырми чъыIэми пымылъэу зытIозыщэ щаим хэхъупIи, ыгъэуцужьыгъ. Iанэм телъ IупэлъэкI 
фыжьыр ымыгъэфедэу, иIэплъэкIыжъые къыштагъ, мыгузажъоу зыIулъэкIыхьажьыгъ, етIанэ ищэджэгъуашхэ 
тефэгъэ ахъщэр лэгъэжъыем рилъхьи, къыкIэнэкIэгъэ 
къэзэкъым шъхьарыуцуагъ:
- Куприянов къэзэкъыр, къысэшъухыгъэ шъхьакIом 
оры икIэщакIор! Мы уикъэзэкъмэ ацIэкIэ, щайешъуапIэм 
чIэсмэ зэхахэу, къысэпхыгъэ шъхьакIор къыпфэзгъэгъунэу 
къысэлъэIу.
- СыомылъэIумэ? - УкIытэ ынэмэ къачIэмыщэу, 
Куприяновыр щхыпцIыгъэ.
- Ар зымышIэкIэ,- Хъан-Джэрые ымакъэ мылъэшэу, 
ау теубытэгъэ-пытагъэр къебэкIэу, кIэрахъор къырихзэ, 
ыIуагъ,- джа мэзым екIужьрэ тыгъужъыр зэраукIырэм 
фэдэу, мы чIыпIэм ущыIуезгъэхыщт.
Куприянов къэзэкъри, исэшхо къырипхъотызэ, къызщылъэтыгъ, шылыр къыфэзыдзыгъэри, ащ къыгосыгъэ 
лIы жъоплъыри къыгоуцуагъэх, адырэм Iэнэ чIэгъым зычIидзагъ.
- Джыри зэ, Куприянов къэзэкъыр, - Хъан-Джэрые 
ымакъэ нахь пхъашэу зыкъипхъотагъ,- къыосIуагъэр 
сапашъхьэ щыбгъэцэкIэнэу сыкъыкIэдэу!
Куприяновым исэшхо къихыгъэ Iэтыгъэу ынэхэр къилыдыкIыщтыгъэх нахь, раIуагъэр ыгъэцэкIэн гухэлъ инэплъэгъу жъалым къыхэщыщтыгъэп. Сэшхом ычIыпIэ кIэрахъор IэкIэлъыгъэмэ, къызэрэощтым уехъырэхъы шэжьынэу щытыгъэп. НэкIэ къылIымэ, къыкIэнакIэзэ джыри 
Хъан-Джэрые къыфидзыгъ:
- Ощ фэдэ черкес пэщыныцIэ Iаджи слъэгъугъэ сэ!..- 
Куприянов ешъуагъэм Iэ сэмэгукIэ Iанэр къызэпыригъэзэнэу зетхъом, Хъан-Джэрые кIашъом дэуаий, къэзэкъым 
текууагъ:
- Куприянов къэзэкъ есаулыр! ЯтIонэрэ щэр унатIэ 
къефэ!
- Зиусхьан!..- Шъыгъорэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэр 
къызщылъэти, къэзэкъхэмрэ Хъан-Джэрыерэ азыфагу 
зыдидзагъ, игъусэ забытхэри - щайешъуапIэм чIэсхэр 
зэкIэ, пщэрыхьакIомэ анэсыжьэу, къызэфэсыгъэх.
- Зиусхьан къэзэкъыр! - Бзылъфыгъэ къопцIэ ищыгъэм 
мэкъэ теубытагъэкIэ къыIуагъ,- сыоплъышъ, мыхэмэ 
уанахьыжъ, уизекIуакIэ сырэукIытэ, хьалэ-балыкъыр оры 
зыпкъ къикIыгъэр, Урысые пачъыхьашхом и КавказКъушъхьэ полуэскадроны иротмистрэ лажьэ иIэп, епхыгъэ 
шъхьакIор къыпфигъэгъунэу джыдэдэм елъэIу.
НэIум пэIухъогъэ хъэгъэ шIуцIэм Хъан-Джэрые гуфаплъэу зыпхырэплъым, ыпашъхьэ ит бзылъфыгъэ къопцIэ 
нэгуф дахэу Нева Iушъо щилъэгъугъагъэр ышIэжьыгъ, 
зыхэфэгъэ емыкIури къызэраушъхьакIугъэр щыгъупшэжьэу, псынкIэу икIэрахъуи рилъхьажьыгъ.
- Татьяна... Ора ар?..- Хъан-Джэрые къызIуипхъотыгъ,- къысфэгъэгъу, уятэ ыцIэ сшIэрэп... КъэошIэжьмэ, 
уипшъэшъэгъумэ яхьатыркIэ пцIэ зэхэсхыгъагъ, уятацIэ 
зэзгъэшIэнэу чIыпIэ сифэгъагъэп.
- Татьяна Константиновна, зиусхьан...- Бзылъфыгъэм 
къыIуи, къэзэкъым зыфигъэзэжьыгъ: - Сыд узфыщытыр? 
ЕлъэIу зиусхьаным къыпфигъэгъунэу.
- Тэ къэзэкъ куп тызэхафэмэ, сэмэркъэур тикIас... 
Басурманмэ къол ашхырэпти, черкесым тесэмэркъэугъ...
- Хъан-Джэрые зиусхьаныр черкес къодыеп,- Татьяна 
Константиновнам къыгот штабс-капитаным ыдагъэп,- 
Хъан-Джэрые урысыдзэм изабыт, ти Пачъыхьашхо и 
Конвой Унае иротмистр. ШъхьакIо епхыныр тефэрэп.
- Алекс, къэмыIу,- Татьяна Константиновнами зэхихырэр ыдагъэп.- Ахэр Куприянов къэзэкъым къыгурымыIокIэ 
огугъа?
- Сыкъэзэкъ къызэрыкIо къодыеп! - Ерагъэу бзылъфыгъэм ыпашъхьэ зыщиIажэзэ, Куприяновым къыхихыгъ.- 
Сэ сыкъэзэкъ есаул, тихэгъэгу пашъхьи гъэхъагъэ щысиI.
- Зэхэоха, Алекс? КъыгурэIо, ау гухьэ-гужъыгъэ горэм 
зэгуетхъы.
- Хьаулыеу, мадам,- Куприяновым ынэмэ укIытэ 
акIэмылъэу щхыпцIыгъэ,- черкес-чэчэнхэр, хэта джыри, 
къэогъэгъунэх... Ахэмэ ащыщ горэкIэ сенэгуе, сыоплъышъ, шъыгъо щыгъын, зыщыозгъэлъагъэр.
- Сэ къысэхъулIэгъэ тхьамыкIагъом,- Татьяна Константиновнам ымакъэ тIэкIу къыщытхъагъ,- уиIоф хэлъэп, 
есаул... Ощ фэдэ горэнкIи мэхъу силI къэзыукIыгъэ черкесхэр къытэзымыгъэзэгъыхэрэр... Тхьэр шъощ фэдэмэ 
афэсэгъазэ...- Шъузэбэ ныбжьыкIэм ишъыгъо нэIухъо 
ыгъэтэрэзыжьызэ Куприянов къэзэкъым фидзи, уилъэпкъэгъумэ сыд ялажь риIорэм фэдэу Хъан-Джэрые фыреплъэкIыгъ, нахь мэкъэ шъабэкIэ риIуагъ: - Сыд мыщ 
тызфыщытыр, ротмистр, некIо, Алекс, тычIэжъугъэкIыжь. 
Шъори, къэзэкъ зиусхьанхэр, шъуIорэм шъуегупшыс, 
зыкъэшъушIэжь.
- Татьяна Константиновна, къысфэгъэгъу, емыкIу 
къысфэмышI сыкъызэрэплъыджагъэмкIэ... УилI зэрэщымыIэжьымкIэ сыпфэтхъаусыхэ, етIани ар адыгэ шъолъырым 
къызэрэщыохъулIагъэр сыгу къео. Ар зышIэгъэ силъэпкъэгъумэ ацIэкIэ къытфэбгъэгъунэу сыолъэIу...- Талъэныкъо, зэрэхъурэмкIэ, урысыдзэр ращэгъэн фай, ХъанДжэрые зэхишIэу ыгу къыпыузыкIыгъ.
- Сиилъэс тIокI къысэхъулIагъэр сшIошъхьакIу, ротмистр...- Iэлъэ шIуцIэ пIуакIэ зыпылъ Татьяна Константиновнам ыIэ къебэугъэ Хъан-Джэрые риIуагъ.- Хъущтыр 
хъугъахэ... Аущтэу хъунэу Тхьэм ыухэсыгъагъэу къычIэкIын. 
Зыми сыгу ебгъэрэп. Ау илъэс тIокIырэ хырэ нахь къымыгъэшIагъэу силI дунаим зэрехыжьыгъэм сезэгъын слъэкIырэп...
- Мадам!..- Забыт ешъогъэ шъхьацыфыр щайешъуапIэм чIэкIырэмэ акIэлъыджагъ: - Сыдэущтэу зыми угу 
емыбгъэщта! УилI шIу плъэгъущтыгъэмэ, аущтэу пIощтыгъэп... Тэ щыIа зыцIэ къепIогъэ Хъан-Джэрые?.. Моу 
къысфашъущ... Тэ черкесмэ, чэчэнмэ, нэмыкI хьацIэ-пIацIэмэ тязэуагъ, джыри тязэощт, джыри тыукIыщтых, 
яфэмышъошэ чIыгумэ атедгъэстыкIыщтых!.. Зэ моу 
Екатеринодар, къэзэкъмэ адэжь, тынэжъугъэс!..
Хъан-Джэрые ыкIыб бгъузэ пытэ къифэгъэ гухьэ-гужъ 
гущыIэмэ къызэрагъэплъэкIыгъ, ау аркъым къызэтыригъэпшIыкIыгъэм зышIуимыгъэнэжьэу, цэ зэрэгъэшхыкIэ 
зиIажэзэ, бзылъфыгъэм лъежьэжьыгъ. Аркъым риутыгъэу, 
зыжэ шъхьамысыжьрэ забыт шъхьацыфыр хэт сэIо, ХъанДжэрые ыIуагъ. Сыдэу Бобров штабс-капитаным ынэпэпкъ 
зэхэлъыкIэ яхьщыр ар!.. Ары шъхьакIэ, мыр подпоручик, 
Бобровыр штабс-капитаныгъ, ышъхьаци фыжьыбз. Ымакъи 
сIонышъ, сыдэущтэу къэпшIэжьын, аркъым ришъугъ...- 
Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ Бобров штабс-капитаным 
кадет ныбжьыкIэхэр урамым къызэрэтыринэгъагъэхэр 
Хъан-Джэрые ыгу къэкIыжьыгъ...

--- Page 507 ---

VII
Адрианополь мамыр зэзэгъыныгъэмкIэ ухыгъэгъэ 
урыс-тырку заом ыуж тешIэгъэ илъэсищым елъытыгъэмэ, 
адыгэ шъолъырым исхэмкIэ мышIухэу, къэзэкъхэмкIэ 
гушIуагъоу, узхэгупшысыхьан хъугъэ-шIагъэхэр мафэ къэс 
къетаджэх.
Лъэустэнхьаблэ къызыкIогъэ мафэхэм тыдэрэ лъэныкъо зигъазэми, адыгэ макъэм нахьи урыс-къэзэкъ мэкъэ 
зэхэпхъагъэр нахь щыбэу Хъан-Джэрые къыщэхъу. Пшызэ 
къызэпырыкIырэ урысыдзэр бжъэдыгъу къыщымыуцоу, 
чэщи мафи имыIэу хы ШIуцIэ лъэныкъомкIэ макIо. Шапсыгъэхэр пхъашэу къазэрэпэуцужьыхэрэр зэуж ит куп пчъагъэхэмкIэ, къызэкIащэрэ уIагъэмкIэ къэошIэ. Ежь урыс 
дзэкIолIхэми, забытхэми ар аушъэфырэп, ашIэрэмкIэ 
джэуап тэрэз къыуатыжьырэп. Зитэмэтелъ нахь ин забытмэ, 
"адрианополь мамыр зэзэгъыныгъэмкIэ Тыркуем шъуриежьэп, шъукъытитыгъ, урысые цIыф шъухъугъ" къараIо, 
адыгэмэ "а зигугъу шъушIырэ къали, зэзэгъыныгъи щыIэми 
тшIэрэп, Тыркуе хэгъэгур, Урысые хэгъэгум фэдэу, дунаим 
зэрэтетым тыщыгъуаз нахь, зыгорэм тыритын-тырищэнэу 
тыщыгъынэп, тыбылымэп, таIызыхырэми тызыщэрэми 
яIоф къытхэлъэп, ащ фэдэ фитыныгъэ зыми иIэп",- 
араIожьы. ЕгъашIэм шъхьэфитэу псэурэ адыгэмэ зэхахырэр, арашIэрэр ашIошъхьакIу, цIыфыгъэ зэрарамыхырэр 
зэкIэми анахьэу ягукъэожь.
Дзэ къулыкъум Хъан-Джэрые зэрэщесагъэу жьырытэдж бзыум фэдагъэми, тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, 
адырэ мэфищ блэкIыгъэмэ афэдэу, тыгъопчыхьэ Бычэ 
фишIыжьыгъэ пIэ шъабэм хэлъ. Гъэтхэ нэфылъыр джыри 
къокIыпIэ чапэм къыкъоплъын гухэлъ зэримыIэр унэ 
мэзахэм щызэхешIэми, щагу лъэныкъомкIэ мэдаIо. ЯтIонэрэ 
атэкъэ Iогъумэ къыхадзэ къодыешъ, игупшысэхэр пэрыохъунчъэхэу IокIотых, Лъэустэнхьаблэ дэкIых, Бжъэдыгъу 
екIых, Шапсыгъэ, Убых, Абдзэхэ, КIэмгуе дыречъэкIхэу 
Екатеринодар нэпкъ лъагэм къызтелъэдэжьыхэрэм, къыщыуцухэрэп, Польшэр, Петербург къырачъыхьакIышъ, 
Батайскэ почтэ шы зэблэхъупIэм къыщехъулIагъэм 
нэсыжьых.

--- Page 508 ---

Куприянов къэзэкъ купым щайешъуапIэм къыщаушъхьакIунэу къызэрэфежьэгъагъэхэм нахьи Польшэм къетыфэ 
щымыгъупшэщтыгъэ, къызегъэзэжьым Петербург урамымэ, нэмыкI цIыф кIуапIэмэ зызщафиплъыхьэщтыгъэ 
Татьянэ Батайскэ зэрэщыIукIагъэр зыфихьын ымышIэу, 
епкIыхьэкIыгъэкIи ышIошъ мыхъунэу шIогъэшIэгъоныгъ. 
Сыда Iофы зебгъэшIэу, къэзэкъ ешъуагъэхэр угу къэбгъэкIыжьыныр зилIэужыгъор? - Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ. 
Ащ къыблэкIыгъагъэмэ, Татьяна Константиновнар ары 
нахь, ятIонэрэ щэмкIэ Куприяновыр Iуезгъэхыщтыгъэ. 
ТхьамыкIагъо къызэхъулIэгъэ Татьянэ иIуагъэу, зэгорэм 
къэзэкъ нэIуагъэмэ зядгъэшIэжьыным ычIыпIэкIэ ажэ къыдахьэрэр къятэгъаIо, тынэ къыкIэтэгъэIабэх. Власовымрэ 
ежьыррэ талъэныкъо щагъэхъагъэр имыкъоу, ситэмэтелъ 
къемыплъэу, ыжэ къыдахьэрэр къысеIо... Власовым 
урипхъорэлъф зыхъукIэ, ащ ублэкIэу тэ укIожьын... Апэрэ 
Александрэм Власовым ришIэгъагъэр, дон къэзэкъмэ иIоф 
аIонэу зэраритыжьыгъагъэр зымыдэгъагъэхэр щыIагъэх 
шъхьакIэ, еплъ Апэрэ Николай пачъыхьэм ащ ыIапэ зэрэфищэижьыгъэм... Къэзэкъ дзэ уIэшыгъэ Дон рыригъэщи, 
Польшэм рыригъэтэкъогъагъ. Ащ щагъэхъагъэр, раупкIэтыхьагъэр!.. Зэ, зэ,- ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьыгъ,- 
о Польшэм ущыIагъэба? Ущызэуагъэба? Бгъэхэлъ тыни 
къыщыуатыгъэба? Апэрэ Николай пачъыхьэм Власовым 
Польшэм щыригъэшIагъэм фэдэ талъэныкъокIэ щыригъэшIэнэп! ТичIыгу зэо Iоф къыхахьэ хъущтэп. Польшэмрэ 
тэрырэ тызэфэдэп. Польшэм полякмэ зыкъыщаIэти, тыпфаеп пачъыхьэм къыраIуагъ. Ар хэт къыпфидэн? Адэ 
адыгэхэр?.. Сыд мыщ къыщыхъурэр? 
Джыри Хъан-Джэрые Батайскэ почтэ шы зэблэхъупIэр 
ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Татьянэ ишъыгъо щыгъынхэри, 
сабыитIумэ аIапэ зыубыти щайешъуапIэм чIэкIыжьыгъэгъэ 
бзылъфыгъэ хэкIотагъэм икъеплъыкIэ мышIуи инэплъэгъу 
зэрэхэт. Татьяна Константиновнам илI ихьадэ Санкт-Петербург зэрищэжьыщтыгъэр инэрылъэгъугъ, почтэ къэлэпчъэ дэкIыжьыгъом нэсыфэ, илажьэ хэлъ фэдэу, ыгу 
пыузыкIызэ, акIэлъыплъагъ. Мыдырэ бзылъфыгъэр ыкъуа, 
ыша, илIа зыфэшъыгъорэр? Сыда сабыитIур къызфырищэкIырэр? Подпоручик шъхьацыфэу бгъэкIэ Iанэм телъыгъэр?.. Сыд ащ, сцIэ къыриIощтыгъэмэ сшIэрэп, къыткIэлъиIощтыгъэр? Iанэм теукIорэежьыгъагъ... Джащ фэдэхэр, 
Куприяновым фэдэхэр ары тызылъэгъу мыхъухэрэр нахь, 
сыд персмэ, тыркумэ, инджылызмэ тащызыухъумэ зышIоигъо пачъы хьэм илажь?.. Тэ талъэныкъуи, Бамбэти, Пэшъукъи, нэмыкI бзэджашIэмэ ягугъу сшIыжьырэп, цIыф 
хые закIэх пIон плъэкIыщтэп, хэти ежь икъонцэ Iахь елъэшъу. 
Зымафэ зыкъысIузгъэкIэгъэгъэ фэкъолI купыр зыфаер 
къызгурыIуагъэп - тызэоти тызэшIути аIорэп. Уегупшысэмэ, 
Тэзэ Адыгэ ылъэныкъо, ащи фэмые дэдэхэми, зэраIыгъыр 
къахэщы. Ахэмэ Шъэуаерэ Пщымафэрэ нахь адырагъаштэу къысщыхъугъ. Бжъэдыгъу Хьаджэмыкъопщымэ 
урысхэмкIэ загъэмамыры шъхьакIэ, сапашъхьэ зы къыщаIошъ, фэкъолI къызэрыкIомэ фэшъхьаф араIожьы. 
ШапсыгъэкIэ зыбгъазэмэ, сиаталыкъыгъэ Мэрчанэрэ, 
Абэтэ Бэслъыныерэ Убыхрэ УрысыемкIэ аIорэм уезэгъыщт, Тыгъужъыкъо Къызбэчырэ Щырыхъукъо Тыгъужъырэ екIолIапIэ зыфамыгъотырэр. ЗиIоф къытхэмылъ 
Тыркуем Урысыем тыритыгъэмэ тыримытыгъэмэ, тызыкIыритын фаер къызэзыгъэшIэнэу Стамбул султIаным дэжь 
аIофтэгъэ Зэнэ Сэфэрбый зипэщэ купым къымыгъэзэжьэу 
Iашэр дгъэтIылъыщтэп аIо. Убых лъэныкъомкIэ Бэрзэдж 
Джырандыкъуи къащыдырегъаштэ. "Тэ ахэр къыднэсынхэ, 
къытхэхьанхэ алъэкIыщтэп" аIозэ, абдзахэмэ якъушъхьэ-мэзмэ зачIаушъэфэжьыгъ. КIэмгуехэмрэ мэхъошхэмрэ, бэслъыныехэмрэ абадзэхэмрэ, бжъэдыгъу 
мамыр-мымамырмэ ялъытыгъэмэ, зыдагъэзэщт лъэныкъор 
амышIэу Iоф хэфагъэх. Къэбэртаехэр? Ахэри Ермоловым 
ыгъэIэсэгъэ- ымыгъэIэсагъэхэу ялъэпкъэгъу адыгэхэм ячIыгу 
къихъу хьэрэмэ агъапэх.
Апэрэ Николай пачъыхьэу зищыIэныгъэ къыухъумэрэм 
фэгъэхьыгъэ гущыIэ мышIухэр Хъан-Джэрые ыгу къызфечъэхэкIэ, зыщигъэгъупшэхэ шIоигъоу бгъу лъэныкъом 
зыреты. Ау зым зыр къыкIэлъыкIоу зэридзэжьыпэ зыхъукIэ, ыумысын фаер зышъхьэщигъэкIэу, ежь-ежьырэу 
зыфэгубжыжьымэ ушъхьагъу къызфигъотыжьызэ, игумэкI 
тырикъутэу, дысы IэбакIэкIэ чыхIэныр зытыредзышъ, пIэм 
къыхэтэджыкIы, зефэпэжьы, остыгъэр химыгъанэу, IитIур 
ыкIыбкIэ щызэрыдзагъэу шъхьаныгъупчъэм Iоуцо.
Унэри щагури мэзэхагъэми, Хъан-Джэрые ынэIу 
зыфэгъэзэгъэ къокIыпIэ чапэр къыхэунэфыкIы. КъэкIорэ 

--- Page 509 ---

мафэм щэгушIукIых пIонэу, чылэ атакъэмэ яещэнэрэ Iогъу 
къызэлъыхадзэ. Лъэустэнхьэблэ атакъэхэмрэ Пашкэ 
атакъэхэмрэ зэпэджэжьых.
ТыдэкIи атэкъэ макъэхэр, Хъан-Джэрые дунаим 
хэдаIозэ, IугушIукIыгъ, Польшэми, Петербурги, Варшави, 
Таганроги, Екатеринодари, Лъэустэнхьабли ащызэфэдэх, 
перс лъэныкъоми тырку чылагъохэми ащызэрагъэхьырэ 
щыIэп. Хьэ хьакъу макъэхэри, бзыу орэд къэIуакIэхэри 
ары... ЦIыфхэми абзэ зэфэшъхьафми, ящхы макъи, 
ящэIукIи, ягъыкIи, янэшхъэикIи зэфэдэх. А зы лэжьыгъацэм 
къытекIыгъэр яIус, зы сабый къэхъукIэм фэшъхьаф яIэп. 
Щыгъын зэфэшъхьафкIэ зафапэми, а зы Iэпкъы-лъэпкъыр 
ятеплъ. Хэтрэ цIыфи икъэхъукIэ фэдэу, ипIалъэ къызыскIэ, 
идунай гъогу еухы. Сыд ащыгъум тидунай къыщытэхъулIэрэр? - КъыгъэшIэгъэ илъэсмэ яанахьырэ чIыпIэ 
хьылъэ Хъан-Джэрые тутын щемышъогъагъэми, непэ 
ешъо шIоигъоу ыгу къыпылъэдагъ, тутынэшъо Iэжэгъуае 
фэдэу иджыбэмэ арыбэнэжьыгъ, шъхьаныгъупчъашъхьэм 
тырилъхьэгъэгъэ сырнычыр къыIэкIэфагъэти, Iэпэ 
псынкIэхэмкIэ зэкIигъэнагъ, пхъэжъыяпэр пыстыкIыфэкIэ 
къыпыкIырэ Iугъуамэм епэмыгъ, етIанэ зыфэгубжыжьыгъ: 
"Сыд сэIо зысымышIэжьэу нычэпэ къысэхъулIагъэр... 
СигумэкI мылъэпсэнчъэми, сыкъызфэкIожьыгъэмэ къыздашIэмэ, емыкIу къэсхьын. Сыд тятэ ыIощтыгъэр, Мэрчан 
аталыкъым сызэригъасэщтыгъэр? ЩэIагъэр зэкIэми апшъ! 
Нани джары сыцIыкIу зэхъум къысиIощтыгъэр, зымафэ 
Шъэуаий ар Хьадж-Къэсэйрэ Къаймэтрэ зыкIариIощтыгъэр 
сшIэрэп, зыгъэгумэкIхэрэм ыцыпэ къэсыубытын слъэкIыгъэп. Сызалъэгъум ягущыIэ щагъэтыжьыгъэти, сыд шъуфызэхэмыфрэр сIоу нахьыжъмэ сяупчIыныр къезгъэкIугъэп.
Хъан-Джэрые игупшысэ зэшъхьащытмэ шъхьаныгъупчъэм Iуагъэпшъыхьагъэти, тэхътэ шъабэм зыхэтIысхьэм, 
адыгэ дунай гумэкIым зэрэхэзыгъэри ымышIэу хэчъыягъ. 
ПIэ шъабэм зыхэлъым зэрэмычъыягъэу, сыхьат имыкъоу 
шъхьаукъагъэу ытамэ къытеуагъэм къыгъэущыгъ.
- Ора, Дзэпщ? - Илъэситф-хы горэ зыныбжь шъэожъые 
пытэ цIыкIум Хъан-Джэрые еупчIыгъ.- Шъыдэу жьэу 
укъэтэджыгъа? Мыщ фэдэу ужьыртэджмэ, дзэкIолI дэгъу 
ухъут о.

--- Page 510 ---

- Ощ фэдэу ара, Хъан-Джэрый? - Ащ ежэщтыгъэ 
пIонэу шъэожъыер къеупчIыжьыгъ.
- Сэщ фэдэми, нахь дэгъу ухъуми, сезэгъы.
- Ощ фэдэ сыфаеп, о къэзэкъмэ урягъус! - Дзэпщ 
цIыкIу къыпиупкIыгъ.
- Ы-ы! - Хъан-Джэрые зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.- 
Хэт ар озгъэшIагъэр?
- Зыми сигъэшIагъэп! - Джа мэкъэ Iэтыгъэ дэдэмкIэ 
къыфидзыжьыгъ.- Къэзэкъмэ ятэмэтелъи о уитэмэтелъи 
зэфэдэ.
Хъан-Джэрые ыгу къыхэуIагъэми, ыкуашъо зыкъытезыдзэгъэ шъэожъыем ышъхьэ Iэ щифэмэ, IущхыпцIэзэ 
еупчIыгъ:
- Ар оIомэ, къэзэкъмэ яшъуашэ тэтыем зэрэфэдэм 
гу лъыптагъэба?
- Ар къэзэкъмэ яеп! - Дзэпщ мэкъэ чанкIэ, ыгу къызэреорэр хэпшIыкIэу, къыриIожьыгъ: - ТипаIуи, тицыий 
зыщалъагъ, етIани къытэзэожьых.
- Ы-ы? ПIорэр гъэшIэгъоны... Ахэр зыгорэм къыуиIуагъэщтын?
- КъысиIуагъэп! - Дзэпщ зытетым текIырэп,- татэрэ 
Хьадж-Къэсэйрэ кIыщым щаIоу зэхэсхыгъэ, Къаймэти ары. 
ТипэIо шыгумэ плъыжь арадагъ ыIуагъ Къаймэт.
- Ари шъыпкъэ...- Шъэожъыем зэхихыгъэр, гум 
риубытагъэр къызэриIожьырэ шIыкIэр Хъан-Джэрые шIогъэшIэгъонызэ, къыкIэлъыкIожьыгъэ гущыIэмэ къыраутыжьыгъап:
- О етIани ахэмэ урягъус...- Дзэпщ шъэожъыер, 
Iофышхо къыпыщылъ фэдэу, къызщэлъэтыжьы. - СыкIон 
сэ амэ, татэ сыпэплъэн, тыгъосчэщ нэс къызэрэт. Нани 
мэцIацIэ, синани шъхьэгугъу хэт...
ГъэпсэфакIо сыкъыздагъэкIожьыгъэм гумэкIыгъо бащэ 
къетаджэ, шъэожъыер зыдэлъэтыжьыгъэ пчъэмкIэ ХъанДжэрые плъэзэ ыIуагъ. БжъэдыгъучIым зао щымыкIоми, 
Шапсыгъэ лъэныкъом, хы ШIуцIэм, къушъхьэмэ якIурэ 
дзэ уIэшыгъэмэ Адыгэ шъолъырым Iофыгъуабэ къырагъэтэджагъ. ЗэтыраIукIырэм шъыпкъэуи пцIэуи хэлъыр зэхэфыгъуай - хэти ежь зэрэфаеу еIуантIэ, егъэщы. Матвеев 
атаманым ычIыпIэ рагъэхьэгъэ Завадовскэм зымафэ 
къысиIуагъэр, пшIошъ хъущтымэ, Адрианополь мамыр 

--- Page 511 ---

зэзэгъыныгъэр къаухъумэзэ, урысыдзэр адыгэ шъолъырым ихьагъэу ары. Бжъэдыгъу зы пцэшIуащи щырагъэкIыгъэп, зы сэшхуи къыщырахыгъэп, цIыфмэ къафэсакъых, 
япкIэшъэ тхьапи къыпагъэзыгъэп. Сыд ащыгъум Дзэпщ 
цIыкIум нахь мыхъурэм... Нахьыжъмэ аIоу зэхихыгъэм 
изакъоп къысфидзыгъэр - ежь ыгу цIыкIукIэ ымыгъэгумэкIыщтыгъэмэ, ащ фэдэ къысиIощтыгъэп. Адыгэ шъолъырым къихъухьэрэ IофхэмкIэ Шъэуаий, Агой Пщымафи, 
Тэзэ Адыги, нэмыкIхэми ягупшысэ-еплъыкIэхэр згъэшIэгъожьыхэрэп, тщыщ хъужьыгъэ Къаймэтырэ Хьадж-Къэсэйрэ 
тикIыщ щаIуагъэу сабыир къызэрэсэожьыгъэр ары зыфэсхьын сымышIэрэр... Джарыщтын Пшызэ джабгъукIэ джыри 
зэ тэрэгъэзэжьмэ сшIэрэп тыгъоспчыхьэ нанэ къызыкIысиIогъагъэр. Хьау, хьау, нан, ащ фэдэ цыхьэмышI адыгэхэмкIэ пшъхьэ къимыгъахь.
Непэ адыгэ шъолъырым щыгумэкIыгъоми, урысые 
пачъыхьэм иIо тыркуе султIаным фэдэп, сшъхьэкIэ зэп-тIоп 
зэрэсыушэтыгъэр, ыгъэшъыпкъэжьыщт... Хъымыщые 
пщы-оркъ хасэр Хъан-Джэрые ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ, 
щхыпцIыгъэ.
Хъымыщые пщы-оркъмэ урысые пачъыхьэм ыпашъхьэ сыщаушъхьакIугъагъ нахь мышIэми, ыIуагъ, сыгу 
ябгъэрэп, талъэныкъо бырсыр къырамыгъэтаджэу яIуагъэ 
къагъэшъыпкъэжьыгъ, къытхэхъухьэрэм агу емыIуми, 
къызхагъэщырэп. Ары шъхьакIэ, чэчэнаехэр? Шапсыгъэхэр, 
нэтыхъуаехэр, убыхыхэр, кIэмгуехэр Iэсагъэх аIоми, абдзахэхэр, мэхъошхэр, бэслъыныехэр, абадзэхэр?.. Адрианополь мамыр зэзэгъыныгъэм адыгэхэмкIэ имэхьанэ Iашэ 
хэмылъэу цIыфыгъэкIэ агурыбгъаIомэ, укъызэхашIыкIыщт 
Александр Христофоровичым зесэIом: "сыда ащ къибгъэкIырэр" къысиIожьыгъагъ... Джы еплъ къытэхъулIэрэм, 
гущыIэ зафэм ычIыпIэкIэ дзэ уIэшыгъэр адыгэ чIыгум итэщэ. 
Къытфэмыер IашэкIэ, дзэкIэ къедгъэуцолIэнэу тэIомэ... 
СшIэрэп ащыгъум... Ащ фэдэкIэ егъашIэм шъхьэфит 
щыIакIэм рыпсэурэ силъэпкъэгъухэр бгъэщынэшъунхэп. 
Илъэс мин пчъагъэхэм адыгэмэ нэмыкI хэгъэгу зао рашIылIагъэп. Джы ар аукъонкIэ енэгуягъо. Ермэлхэмрэ гъурджхэмрэ урысыдзэр зэрафэкIогъагъэр лъэпсэнчъагъэп - 
персхэмрэ тыркухэмрэ зарагъэшIэжьыгъ. Къырым-Джэрые 
сшынахьыжъ тхьамыкIэри, нэмыкI дзэкIолIыбэмэ афэдэу, 

--- Page 512 ---

ащ щычIэтынагъ. Польшэм тызэрэщыIагъэмкIэ, ар Урысые 
хэгъэгум щыщ, тагъэмысэнэп. Адыгэхэр? ТыздэщыIэгъэ 
перс-тырку-полякмэ ялъытыгъэмэ, адыгэ Iофыгъор фэшъхьаф - Тыркуем шъукъытитыгъ пIокIэ, силъэпкъэгъумэ 
укъызэхашIыкIыщтэп... Сэрыгъэмэ, тыркухэр цыхьашIэгъу 
сымышIыхэу, адыгэмэ нэмыкI екIолIакIэ къафэзгъотыщтыгъ... Плъэгъурэба шапсыгъэхэр зэрэзекIуагъэхэр - шIу 
зыгу къафилъ Урысыем цыхьэ фамышIэу шъыпкъахьэ 
Тыркуем агъэкIуагъэх. Теплъын Зэнэ Сэфэрбый къызэрэпэгъокIыщтхэм, къыхьыщт къэбарым... Хьау, хьау, тыркумэ 
зядгъэгъапцIэ хъущтэп, адыгэмэ язакъоп, урысыхэри ары.
Перовскэ генералым Хъан-Джэрые къыриIогъэгъэ 
гущыIэхэр ыгу къэкIыжьыгъэх: "Хы ШIуцIэ къокIыпIэ лъэныкъор къытферэукъэбзи, Тыркуер тэ зэрэтищыкIагъэ 
щыIэп". "Ары шъхьакIэ, адыгэ шъолъырыр нибжьи Осмэн 
Тыркуем щыщыгъэп..." "Щыщыгъ-щымыщыгъэм тигъапэрэп, гущыIэ къодый, мамыр зэзэгъыныгъэу тхылъыпIэм 
ратхагъэр, зыкIэтхэжьыгъэхэр хэгъэгуитIумкIэ - тэркIи 
тыркухэмкIи - хэбзэ дэхынчъ. Джы адыгэмэ ар зэрагурыдгъэIон фаер зэкIэми зэдытиIоф. Непэ щыублагъэу ащкIэ 
уиIахьылхэр, къыппэблэгъэ адыгэхэр мэкъэнчъэ умышIых, 
уахахьэмэ, пщы-оркъмэ, мэкъумэщышIэмэ афэIуат, 
зэхягъэшIыкI, агурыгъаIу. ПащэкIэ къыпщэгугъыхэми, хьау 
ямыIу... Ощ фэдэ гугъапIэхэр адыгэ шъолъырым щытимыIэу Тыркуем шъукъызэрэтитыгъэм арэу псынкIэу тезэгъыгъэу къызщымыгъэхъу. Типачъыхьэ, джыри кIалэ нахь 
мышIэми, чыжьэрыплъ. Ори ащ урилэгъу, кIырыплъ..."
Хъан-Джэрые игукъэкIыжьмэ къыкIагъэщтагъ пIонэу 
къахэужьыгъ, гукIэ зэриIожьыгъэ: адыгэ шъолъырым 
сырипачъыхьанэу къысапэсыгъагъэмэ, сыадыгэба, сыдэущтэу сыл афэмыузын, нахь чыжьэу сыплъэни! Ау ащ фэдэ 
гугъапIэ, къысаIокIыгъэми сезэгъыщтыгъэ, бгъуитIуми 
къатырэп. Хъымыщые пщы-оркъхэр? Ахэмэ къысашIагъэр 
арынкIи мэхъуба Паскевичыри Бенкендорфи къызкIысфэсакъыгъэхэр. Сызэрэхъун фэшъхьаф къысамыIуагъэ фэд, 
ау етIани... ГъэпсэфакIо шъуадэжь узыкIожьыкIэ, шъуиунэ 
уимытIысхьажьэу цIыфмэ ахахь, типыий, тишIуи заIугъакI, 
талъэныкъокIэ яIоф зытетыри агурыгъаIу, ТыркуемкIэ 
гугъапIэ зэрэщымыIэжьыр зэхягъэшIыкI... Ащ фэдэкIэ 
Александр Христофоровичыр сицыхьэшIэгъу фэд, ау 

--- Page 513 ---

урысыдзэр адыгэ шъолъырым зэрэращагъэр сшIуеушъэфы. СынитIукIэ ар сымылъэгъугъэмэ, сшIошъ хъуныеп. 
Зэ, сыд Тыркуе лъэныкъуа адыгэ гугъапIэр зыдэщымыIэжьыр? Сыда ащыгъум Зэнэ Сэфэрбый Тыркуем 
зыкIаIофтагъэр, урыс-тырку зэзэгъым адыгэмэ яIоф 
къызэрэхахьэрэм ишъыпкъапIэ къыхьынэу ары. Ащ нэс, 
мор зичыжьагъэм мыкIохэу, сэ къысэупчIыгъэхэмэ, къэбарым ишъыпкъапIэ щызгъэгъозэнхи... Хъымыщые пщыоркъ хасэм къыщысэупчIыгъагъэх, ау къэбар мышIур 
сищыпэгъэIунэп сIуи, сызщыгъуазэр шъхьэих афэсшIыгъагъэп. Джыры? Джы сыд, тхьэмафэм блэкIыгъэшъ 
сыкъызыкIожьыгъэр, нахьыпэм гъогум сыкъызэрэтыращыгъагъэм фэдэу, зы хаси сырагъэблэгъагъэп, 
"фэсыжьапщи" къысаIонэу лIы купи тихьакIэщ къихьагъэп... 
Ау ащ пае силъэпкъ нэмыплъ есхыгъэп. Тыркуем кIогъэ 
лIыкIохэр Шапсыгъ ныIэп зэрыкIыгъэхэр. Адыгэ шъолъырыр шапсыгъэ лъэпкъ закъоп - нэмыкI лъэпкъ пчъагъэкIэ 
зэхэты. Тятэ зэриIощтыгъэу, узтехьэгъэ гъогум пшIомыигъо Iэджми уащырихьылIэщт, гукIэ хэпхыгъэм фэшъыпкъ. 
Зэгорэм пщыгъо пчъагъэкIэ зэтеутыгъэгъэ Урысыем зы 
хэгъэгу зызэришIыгъэу адыгэхэр зекIогъагъэхэмэ, непэ 
мыр къытэхъулIэщтыгъэп, ау джыри кIасэп. Лъэпкъ зэмыдэIужьмэ япащэмэ зырызэу уадэгущыIэн нахьи, ахэр 
зэзгъэзэгъыгъэ пащэм ыжэ плъы хъумэ, гущыIэ ебгъотылIэщт. Хъымыщые пщы-оркъмэ ар къагурыIуагъэп. Джы 
зэрэхъурэмкIэ, адыгэхэр, фай-фэмыехэми, зэуцолIэнхэ 
лIышъхьэ, Паскевич графыр Кавказ кIыбым зэрэщыIэм 
фэдэу, Урысыем къафишIынкIэ енэгуя гъо. ЗэкIэми 
анахьышIугъэр, хэти щэрэщ фаеми, тилъэ пкъэгъумэ ары...
- А Дзэпщ, а нынэ, шъыд мы дунай Iаем уизакъоу 
урамым узыфытетыр! - Къэнтатэ иджэмакъэ Хъан-Джэрые 
игупшысэмэ къахищыжьыгъ.- А Сисур, а нысэ, модэ 
кIэлэхъур щагум къыдэшъущэжь.
- Уипчэдыжь шIу, нан,- Къэнтатэ зытет унэ лъэгуцым 
Хъан-Джэрые къытехьагъ.
- Ора, сикIал? - Зымакъэ зэхихыгъэм щыгушIукIэу 
Къэнтатэ къызэплъэкIыгъ, етIанэ зыIапэ аIыгъэу щагум 
къыдащэжьырэм еушъыигъ: - А нынэ, а Дзэпщ, щагум 
удафыгъ пIонэу, нэфмышъэу уизакъоу гъогум утемыт.

--- Page 514 ---

- Хэта, нан, щагум сыдэзыфытэр? - Дзэпщ къызIуипхъотыгъ,- татэ къэкIожьыгъэпышъ сыпаплъэ.
- Ал!..- Сисури зэмыжагъэм къыгъэуплъыжьыгъ.
- Адэ зыми щагум удифынэп, сикIал! - Сисурэ укIытапIэ зэрэрагъэфагъэр щигъэгъупшэжьэу, Къэнтатэ 
шъэожъыем дыригъэштагъ.- Ар къыозышIэн зихьисапэр 
сэ апэ пщы щагум дэсфын...- ЕтIани римыIон ылъэкIыгъэп: - узымыгъэпэн фаемэ зямыгъэгъапэу модэ кIори 
пчэдыжьышкэ шIы. Я си Алахь, шъыдэу Адыл-Джэрые 
ицIыкIугъом фэд мыр...- Шъэожъыем кIэлъиIожьыгъ,- 
Сисурэ тхьамыкIэр тапашъхьэ укIытапIэ щыридзагъ.
- СыкъызыкIуагъэм щегъэжьагъэу, нэгушIопсыджэ 
къызэрэспэгъочъыгъагъэм фэшъхьафэу, щхыпэ къекIугъэу Сисурэ слъэгъугъэп, гукъао горэм зэридзэу къысщэхъу,- Хъан-Джэрые ыIуагъ.
- Ары, сикIал, ары,- тIэкIу тешIагъэу, шъэожъыер 
зэращыжьыгъэ щагупчъэмкIэ плъэзэ, Къэнтатэ къыIуагъ, 
хэщэтыкIыгъ,- аущтэу къыпщэхъумэ, ухэукъорэп. Уянэ 
жэ пытэшъ, Сисурэрэ Шъэуаерэ якъэбар къыуиIотэп, агу 
хигъэкIытэп. Мыщ фэдэу Шъэуае игъэпсыкIэ къызгурымыIоу къыхэкIыгъэп.
- Адыгэ Iофа, унэгъо Iофа? - Аужырэ гущыIэмкIэ нахь 
укIыташъоу Хъан-Джэрые къэупчIагъ.
- Шъэуае иадыгэ Iоф сэщ нахь мыдэеу ущыгъуаз, 
сикIал. Шъори шъурыгущыIагъ, тэри тытегущыIагъ. Ежь 
къызэрэшIошIэу, ыгу къызэрэриIоу адыгэ Iофымджэ 
зэрэпсэурэмджэ згъэмысэрэп. ПцIымрэ шъыпкъэмрэ 
зыщызэхэфыжьыгъое уахът тызхэтыр. Ау ащ нахь гурыIогъуай Сисурэрэ Шъэуаерэ къяхъулIэрэр. ПшIэ пшIоигъомэ, 
уянэ еупчI, Сисурэ тхьамыкIэм игукIае ар нахь щыгъуаз. 
Шъэуае изекIуакIэ сытегущыIэныр къекIурэп, Къаймэтми 
е Хьадж-Къэсэими къыпфаIотэн. Тхьаумэфэ бэдзэрыкIо 
мафэхэр къэсы хъумэ, Iиман зимыIэ Шъэуае ибын-унэгъо 
дэхэцIыкIу нэмыз-Iумызэу къызэхенэшъ, псым екIы... Ау, 
укъысэдэIутмэ, сикIал, Шъэуае иунэгъо Iофмэ уахэзгъэгущэIэтэп. Шъыдэу сшIын, Сисурэрэ шъэожъые цIыкIумрэ 
ягукъао сыкъешкы... КIо, сшIэрэп, Хьадж-Къэсэй еупчI, 
шъо, хъулъфыгъэхэр, нахь шъузэгурыIонджи къэнэнэп. 
Ау ащ Шъэуае къыщымыуцумэ, шъыд, синынэгущ, къэзэкъ кIэпхынэм елIылIэу, къэхъугъапэр!..- Къэнтатэ къыIуи, 

--- Page 515 ---

тыжьын бэщыр зыкIигъакъозэ, унапчъэмкIэ ежьэжьыгъ, 
къызэджэкIыжьыгъ: - НекIо, сикIал, джыри укъысэмызэщыгъэмэ, тыгъоспчыхьэрэ Iофмэ апытыдзэжьын. О уичэзыуи къэсыгъ, укъыздикIыгъэм зыбгъэзэжьырэм, ори 
тимылъэпкъэгъу горэм зыкъыпIуишIыхьанышъ, уигъэделэн... УкъызыкIуагъэр тхьамафэм къехъужьыгъэшъ, 
уянэ къыуезгъэIуагъэмджэ джыри зыбгъэсысыгъэп, 
къысщебгъэу тагъ...- Къэнтатэ гъумытIымызэ, унэм 
ихьажьыгъ, Хъан-Джэрыий Iордэгъазэу зышъхьэ къыфырахыгъэ Шъэуае иунэгъо Iофхэми ежь икъэщэн Iофэу 
зымафэ янэ къыриIокIыгъэми ахэгупшысыхьэмэ, гукIи 
тIэкIу щхызэ, янэжъ лъежьагъ.
VIII
Къэщэн Iофым нахьи Шъэуае иунэгъо Iоф нахь ыгъэгумэкIызэ, шыу годзэ гъусэкIэ Хьадж-Къэсэй ышти, Васюринскэ гъогум Хъан-Джэрые техьагъ.
Лэбэпэ тхьаумэфэ бэдзэрым Шъэуаерэ Анфисэрэ 
зызэIуашIыхьэзэ, къэзэрэщэгъакIэхэм афэдэхэу, ынитIукIэ 
зымафэ Хъан-Джэрые щызэдимылъэгъугъагъэхэмэ, елбэт 
шэскIэ гъогу темыхьаныекIи мэхъу. Нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэм къыубытызэ, Шъэуае унэм щыримыIошъугъэр 
Анфисэ гуригъэIонэу, гущыIэ къызэдагъотынэу мэгугъэ.
Анфисэ дгъэукIытэмэ, Шъэуае зыкъедгъэшIэжьын, 
Хъан-Джэрые хэшIыкI джыри зыфыримыIэ Iоф хьылъэм 
хэгупшысыхьэ, Сисури, нани, сяни дгъэгупсэфыных. Чылэми 
нэмыкIхэми ямыщыкIэгъэ къэбар зэтеIукIымэ кIэух афэтшIын. Бын-унагъо зиIэ нэбгыритIумэ азыфагу къыдэтэджагъэр къэзэкъхэмкIи адыгэхэмкIи емыкIу. ЕтIани, нанэ 
иIуагъэу, унагъо зиIэ бзылъфыгъэм, зилI дзэ къулыкъум 
щыIэм икIэпхын уемылIылIэ мыхъунэу сыда къэхъугъапэр. 
Анфисэ елъытыгъэмэ, Шъэуае уасэ зыфишIыжьыныр 
тефэ. Хъунэп, Сисурэ фэдэп нэмыкI бзылъфыгъэкIэ ахъожьырэр. Анфисэ зи епIолIэнэп, щэкIэ гъэпскIыгъэм фэд. 
Ынэхэр, ылъакъохэр, ыпчан? Мы илъэс зыщыплIым 
умышIэжьынэу зиштагъ, идахэ дахэ хэхъуагъ, лъэкIапIэм 
къешIэкIыгъэ щазымэ гъожьэу лъэпс блэгъэ кIыхьэхэр 
зынэIу къе чъэхрэмэ ащегъэжьагъэу ыплIэIу иубгъогъэ 
шъхьэтехъо къолэным щыкIэкIыжьэу щыгъыр зэкIэ къекIу. 

--- Page 516 ---

Мыфэбэ дэдагъэми, шъхьац шхъомчышъор шъхьэпхэтыкум щыущэрыхьагъэу шъхьэпцIагъэ. Шъэуай? Хъулъфыгъэмэ ямынэIосэ бзылъфыгъэ залъэгъукIэ, анэ къикIэу, 
зыIуа шIыхьэу рагъажьэ. А мафэм уихьэшI-къошIыгъэ 
сымылъэ гъугъэмэ нахьышIугъ, Шъэуай! СицIыкIугъом 
щегъэжьагъэу непэ къызнэсыгъэм зымэфэрэ шъхьэпсынкIагъэу ослъэгъулIагъэм фэдэ бдэслъэгъугъэп. Анфисэ сыд 
къыуишIагъэр? Уиушхъухьагъа? Сыдэущтэу ар уишъхьэгъусэ пэпшIырэ? Сисурэ сшыпхъум фэдэшъ, ори унахьыжъ 
папкI, нахь нэшIукIэ сеплъэу къызщымыгъэхъу, Анфисэ 
фэдипшI къызэгобгъэуцуагъэми, Сисурэ идэхагъэкIи, 
ишIыкIэшIуагъэкIи, ицIыфыгъэкIи апэозгъэшIынэп!..
- Зиусхьан,- Хьадж-Къэсэй Хъан-Джэрые игупшысэхэр зэпигъэугъэх,- уитэмэтелъхэр птелъыгъэхэмэ нахьышIугъэба?
- Шъыд, Хьадж-Къэсэй,- гущыIэ лъапсэм къикIырэр 
Хъан-Джэрые къыгурыIогъагъэми, гъусэ нахьыжъым 
еупчIыжьыгъ,- ар озыгъаIорэр?
- СшIэрэп ныIа, къэзэкъхэм къытфыряхьисапытэр,- 
тIэкIу тыригъашIи, Хьадж-Къэсэй къыриIожьыгъ.
- Бжъэдыгъухэмрэ къэзэкъхэмрэ тызэшIугъэу тэIоба?
- Олахьэ сымышIэ, зиусхьан, ар къэIогъошIу, ау илъэс 
пчъагъэм тазыфагу къыдэхъуахьыгъэр бэ... Джарыщтын 
зымафэ Пшызэ псыщэ сыкъызэкIом, къэзэкъ шыу горэм 
исэшхо адырэ нэпкъымджэ къызкIысфигъэлъагъотгъэр.
- Оры? 
- ШъхьакIо къэзыхырэм сезэгъына, сэри сикъамэ 
езгъэлъэгъужьыгъ,- Хьадж-Къэсэй ынэгу Iужъу щхыпэ 
тIэкIу рычъагъ, етIанэ къэушIуцIызэ къыпигъэхъожьыгъ: - 
А къэзэкъым исэшхо къысфимыгъэлъэгъогъагъэмэ, сэ 
сикъами фисымыхыжьынджи хъуни... Шъыд ар къызэрыдгъэкIыгъэр? Гукъауа, нэмыплъа, гухьагужьа? Шъыд тэ 
зэтетхырэр? Псыхъопсыр пхъэчаим зэризгъахъотгъэр ара? 
Дунаир щэIэфэджэ, а псыр хэти фикъут. Зэрэхъурэмджэ, 
арэп Iофыр зыдэщыIэр, зиусхьан. Зэхэоха?
- СыкъэдаIо, сыкъэдаIо, Хьадж-Къэсэй,- Батайскэ 
гъогум Куприянов къэзэкъым къыщыфидзыгъэгъэ гущыIэ 
дыджмэ Хъан-Джэрые къахэужьыгъ,- моу зыгорэ гум 
къэкIыжьыгъагъэти ары.
- Iофыр зыдэщыIэр, зиусхьан, къэзэкъ-адыгэ закъомэ 
ялъытыгъэп, гукъаор, нэмыплъыр, гухьэгужъыр хэтырэ 

--- Page 517 ---

цIыфи идагъу. Ахэмэ анэмыкI дагъуи тхэмылъэу сIорэп. 
ЦIыфым ижъалымагъэ, зиусхьан, къыптекIонэу ешIэмэ, 
хьэкIэ-къуакIэхэр пщигъэгъупшэжьыт...- ТIэкIу тешIагъэу, 
зиумысыжьы фэдэу, пщым зэхыригъэхэу гъумтIымыгъэ: - 
Тэ етIани бжъэдыгъухэмрэ къэзэкъхэмрэ тызэшIугъэу 
тэIо... Тшъхьэ еуфэхыгъэу ядзэ тичIыгу итэгъэкIы пае...
Хьадж-Къэсэй игущыIэ гукъаомэ ауж, хегъэкIокIэжьы 
пIонэу, мэкъэ икIыгъэкIэ щхыжьыгъэ. Хъан-Джэрыий 
гъусэм нэплъэгъу фабэкIэ фыреплъэкIыгъ, адырэри, ащ 
фэхьазырыгъэ фэдэу, джэуапынчъагъэп:
- ЕмыкIу, къысфэмышI, Хъан-Джэрый,- фэбагъэ 
хэлъэу пщым ыцIэ къыIуагъ,- сызэрэщхыгъэр делагъэджэ 
къысфэмылъэгъу, тэ къызэрэтщыхъоу бжъэдыгъухэмрэ 
къэзэкъхэмрэ тызэшIоп, джа къэзэкъ джэгуалъэм фэдэ 
куп, хэт ышIэра, тигъогупэ къыщытпэуцумэ, тызэрэбжъэдыгъу мамырыр шъыдэу хъумэ едгъэшIэн, уитэмэтелъхэр 
птелъыгъэмэ тыкъагъэгъунэни сэIошъ ары.
- Ара узфэщхыгъэр?..- Хъан-Джэрые ыIуагъ нахь, 
гущыIэ лъапсэмэ Iофы заригъэшIыгъэп, ау шъхьарыкIыныри 
къыригъэкIугъэп: - Сиурыс тэмэтелъхэри стелъыгъэми 
хъуни. СарыукIытэу, сарыщынэу арэп, тадэжь сыкъызыкIуагъэм стамэхэм зязгъэгъэпсэфын сIуи, сизабыт щыгъын 
адыгэ шъуашэджэ зэблэсхъугъэ. Урыс тэмэтелъхэр стемылъхэми тыцIыфба, щынагъо щыIэп. ЕтIани, Хьадж-Къэсэй, хэтырэ цIыфи шъыд бзэгу зыкIыIулъэр? РэгущаIэ, 
рыкIэупчIэ, гущэIэгъу арыфэхъу. Бзэр умышIэми, гумрэ 
псэмрэ, нэплъэгъу дахэмрэ мэкъэ шъабэмрэ узэхаригъэшIыкIын, уагуригъэIон. Ау зыхъурэм, уигумэкI зыщыгъэгъупш.
- Олахьэ ари шъыпкъэм,- Хьадж-Къэсэй къезэгъыгъ,- 
мы тызыфакIорэм, Шъэуае тхьамыкIэр къэзыушхъуахьыгъэм, тыкъызэхишIыкIытмэ сшIэрэп нахь... Къэзэкъ бзылъфыгъэхэр ялIыхэмджи ямылIхэмджи шъхьафитыщэхэу 
мэпсэух...
- ТыкъызэхишIыкIынджэ сэгугъэ...- Хъан-Джэрые 
къыIуи, ежь зэнэгуещтыгъэ гущыIэхэр къехьылъэкIыщтыгъэхэми, аблэкIыгъэп: - А тIэкIури ахэлъ, ау зэкIэри ащ 
фэдэу щытэпщтын...
Хьадж-Къэсэй къыриIожьыгъэр зэхимыхыжьэу ардэдэм 
Татьянэ Константиновнар Нева Iушъо апэ Хъан-Джэрые 
зэрэщилъэгъугъагъэу, етIанэ Батайскэ щайешъуапIэм 

--- Page 518 ---

зэрэчIилъэгъогъагъэу ынэгу къыкIэуцуагъ, текIыгъэ илъэсырэ ныкъорэм щымыгъупшэщтыгъэ пшъашъэу, джы 
IукIэмэ, нахьыпэм фэдэу къепэгэкIыщтыгъэми, нэIуасэ 
зызыфишIы шIоигъуагъэм иаужырэ шъыгъо теплъэ ыгу 
къыпигъэузыкIыгъ. Пушкиным иусэхэмкIэ нэIуасэ зыкъыфэзгъэхъугъэгъэ пшъэшъэ гушIубзыухэри ыгу къэкIыжьыгъэх. Тэ щыI шъуIуа ахэри? Татьянэ Константиновнам 
ешIэщтын. Тэдырэ лъэныкъу шъуIуа ахэми ягъогупэ зыдагъэзагъэр? Илъэс тIокIым шъузабэ хъугъэ Татьянэ хэта 
шъхьэгъусэ фэхъугъагъэр? КIыгъугъэ забытмэ темэтелъ 
цIыкIухэп ателъыгъэхэр, зихьадэ ащэжьыщтыгъэри, 
сяупчIынкIи къезгъэкIугъэп, забыт къызэрыкIуагъэпщтын... 
Сабый къыкIэныгъэна?.. ТхьамыкIагъом ишъыгъо щыгъынхэр ары умыIощтмэ, джа зэ зэрэслъэгъугъагъ...
- Сисурэджэ гукъаом сызэкIоцIифыгъэшъ, къэсэIо 
нахь,- Хьадж-Къэсэй джыри игущыIэ къытырегъэзэжьы,- 
къэзэкъ бзылъфыгъэхэр зэкIэ зэрэмынэпэнчъэхэри къызгурэIо, ау Шъэуаерэ Анфискэрэ язекIуакIэ къезгъэкIурэп, 
кIэ фэтымышIы хъутэп. ЕмыкIу къысфэмышI, зиусхьан, 
ощ нахьи сынахьыжъ, мы къыосIотэр къысэмыпэсыгъэнджи 
мэхъу, ау...
- СыкъэдаIо, сыкъэдаIо, Хьадж-Къэсэй,- зигупшысэмэ 
къахэужьыгъэ Хъан-Джэрые нахьыжъым фыреплъэкIыгъ.
- Уянэрэ Сисурэрэ къысфашIыгъэ пшъэрылъыр,- 
теубытагъэ ымакъэ хэлъэу Хьадж-Къэсэй къыпидзэжьыгъ,- 
къыосIот... КIэмгуе лъэныкъом Болэтыкъомэ адэжь 
укъомыкIы хъутэп, зэзэгъыгъэхэ пщы унагъор уигухэлъ 
къежэ...
Хъан-Джэрые джэуап ымытыжьыгъэми, ащ нахьрэ 
бзылъфыгъэ Iоф Васюринскэ гъогум щытегущыIэжьыгъэхэп. Хьадж-Къэсэй зэрэмыгугъагъэу, къэзэкъ лъэныкъо 
гъогур гупсэфыгъэ. Пашкэ куреными иджабгъукIэ зебгъукIохэм, Васюринскэм нэсыхэ зэхъум къапэкIафэщтыгъэ 
къэзэкъ шыухэми, лъэсыхэми, кухэм арысхэми шъхьэгъэсыс шIуфэс къабгъодэкIыжьыщтыгъ нахь, сыд шъуисэлам, 
зыуж шъуитыр аIоу нэ IаекIэ къяплъыжьыщтыгъэхэп - 
гъэтхэ мафэм фэлэжьэрэ цIыфхэр тыдэкIи къащыпэкIафэщтыгъэхэми, гупсэф нэгугъэх.
Васюринскэ дэхьагъум къэзэкъ шыуитIу горэм шIуфэс 
къахи зыблэкIхэм, Хьадж-Къэсэй фэщыIагъэп, гъумтIымыгъэ:

--- Page 519 ---

- Ашъыу, мы къэзэкъхэр тэ зэрэтIо дэдэу щытхэп...
Хъан-Джэрые гукIэ щхыпцIыгъэ нахь, зэхихыгъэм зи 
къыриIолIагъэп.
Анфисэ зинысэ Паденкэм ищагу зэгъокIыгъэ, къэлапчъэри унапчъэри егъэтыгъагъ, хьэ шхъонтIэжъ пшъыгъэр, Бамбэт ыпхэкI зэгорэм изытхъыгъагъэр арыщтын 
ыIуи, Хьадж-Къэсэй щхыпцIыгъэ, зэ-тIо къяхьакъуи, къакъыр 
лъапсэм итыгъэуапIэ игъолъхьажьыгъ. Ягъунэгъу Качурэмэ, 
Анфисэ зыпхъумэ, ящагуи яуни джащ фэдагъ. УзэупчIын 
цIыфи Iэгъо-благъом къыщылъагъощтыгъэп.
- Тэ хъугъэх мыхэр?! - Хъан-Джэрые зиплъыхьагъ,- 
хьаулыеу тыкъэкIуагъэджэ сенэгуе.
- Олахьэ, зиусхьан, темыгупшысагъ,- Хьадж-Къэсэй 
ыгу къыдеIэзэ Iужъу-Iужъоу щхыгъэ,- гъэтхэлэжьэгъу 
мафэм мыхэр тэщ фэдэхэджэ огугъа, губгъом итых. 
Ыджары бзы бетэмалыр къызщыдгъотытэр, яхъуи, ябзи 
IофшIэкIожъых.
Ардэдэм ку мэкъэ псынкIэр къэIугъ, Анфисэ зэрыс 
шы зэкъокури къэгъэзэгъум къыкъолъэтыгъ. Адыгэ шыуитIур мэфэщэджагъом якъэлапчъэ Iутэу зелъэгъум, Анфисэ 
кIэщтэуIукIыгъэми, шым ичъэ щыримыгъэгъакIэу къыIулъэдэжьыгъ. Джыры ныIэп хъулъфыгъитIумэ языр къызишIэжьыгъэр:
- Мыдэ!.. Ора ар, Хъан-Джэрый? - ШхомлакIэр чIидзи, 
пкъы дахэр ыуфэзэ, Анфисэ кум къипкIыгъ, етIанэ щтэгъэ 
нэгукIэ къызэтеуцуагъ: - Тхьэ къысауи, Хъан-Джэрый, си 
Пантелей икъэбар гомыIу къысфэпхьыгъэми сшIэрэп... 
Псауа, узынчъа?!
- Псау, псау Пантелей, Анфиса Ивановна!..- Мыр 
зэрэзгъэщтагъэр Хъан-Джэрые ыIозэ, ыбгъэгу зыкъычIэзыдзэгъэ бзылъфыгъэр зэриубытылIагъ,- мазэ горэ 
тешIагъэми ары зыслъэгъугъэм. Польшэм тыкъызэдикIыжьыгъ, лIыгъэ хэлъэу зэрэзэуагъэм пае бгъэхэлъ 
тыни къафагъэшъошагъ... Ежь пачъыхьэ шъыпкъэм къыритыжьыгъ. Ори, ыкъо цIыкIуи, ятэ-янэми къакIэупчIэ, 
шIуфэс къышъуехыжьы.
- Бгъэхэлъ пачъыхьэм къыритын нахьи,- Хъан-Джэрые 
зыкIэрищэикIыжьыгъ Анфисэ,- ти Пантелей Савельевич, 
тигугъэпIэ, тпсэ закъо къытферэгъэкIожь! Сэри, Лешки 
тыфэзэщы, ятэ-янэхэри акъо закъо фэлIэжьыгъэх... КъерэгъэкIожь!

--- Page 520 ---

- Пачъыхьэр, Анфисэ Ивановна, умыгъэмысэ,- игые 
шъабэ къыхэщэу, ау пытагъэ хэлъэу бзылъфыгъэ шъуашIом 
Хъан-Джэрые риIуагъ,- Пантелей Савельевичым къытефэрэр ихэгъэгу фегъэцакIэ. Ау шIэхэу къызэрэкIожьыщтым, къихьащт гъэмафэм зэрэшIомыкIыщтым уицыхьэ 
тегъэлъ.
- Гъэмафэм адыгэмэ аригъэзэонэу къыгъэкIожьыщт, 
ара?! - ГушIоным ычIыпIэкIэ Анфисэ къыхэкуукIыгъ...- 
Адыгэмэ язэощтымэ, къэрэмыкIожь!
- Анфиса... Анфиса Ивановна, зыгъэрэхьат.- ХъанДжэрые ымакъэ къэушъэбыгъ, етIанэ зэнэгуерэр риIуагъ: - Пачъыхьэм адыгэмэ зао аришIылIэщтэп, зызэхаригъэшIыкIыщт. Ащ фэдэхэр зыIохэрэр цIыф дэгъухэп, 
уямыдэIу.
- Шъэуае мыцIыф дэгъунэуи?! - Анфисэ зэхихыгъэр 
ыдагъэп, ежь къаушъхьакIугъэм фэдэу къыгъэтэрэзэжьыгъ: - Шъэуае шъыпкъэ еIокIэ, цIыф дэеп!
- Шъыд сэIо мыщ ыIохэрэр? - Шъэуае ыцIэ зызэхехым 
Анфисэ къыIощтыгъэ тIэкIу-шъокIухэр Хьадж-Къэсэй 
зэхишIыкIыщтыгъэми, зыIупIэ ыIыгъ онэшым жэдаозэ, ыгу 
тыригъэпщахэу адыгабзэкIэ къэупчIагъ, гъумтIымызэ 
къыпигъэхъожьыгъ: - ЕпхъэшэкI мыщ...
- Шъэуае шъыпкъэнчъэ сIорэп сэ,- Хъан-Джэрые 
гъусэм къыIуагъэм шъхьарыгущыIыкIызэ, игущыIэ пидзэжьыгъ,- ау шъузщымыгъуазэм шъурымыгущыIэмэ 
нахьышIу.
- Шъэуае изакъоп,- Анфисэ зытетым текIырэп,- тикъэзэкъхэми аIо.
- Шъыд сэIо Шъэуае къыриIуалIэрэр? - Хьадж-Къэсэй 
джыри хэгубжыкIыгъ, хъаныкъом зэригъусэм пае къымыгъанэу фигъэпытагъ: - Шъэуае къыпымыпкIэнэу еIу!
- Сыда мыщ "Шъэуай, Шъэуай", зыкIиIорэр? - Анфисэ 
къэупчIагъ, етIанэ ынэ дэхитIу къиухъурэикIэу къэгузэжъуагъ: - Шъэуае зыгорэ къехъулIагъа?!
- Хьау, Анфиса, Шъэуае псау, узынчъэ, сигъусэ ыцIэ 
къызкIыриIорэр зэшъэогъухэшъ ары...- ТыкъызфэкIуагъэр 
мыщ есIонэп, есIокIи, илI тхьамыкIэ нахьи ыжэ дэмыкIырэ 
ШъэуаекIэ тыкъызэхишIыкIынэп, тыгурыIонэп, ау гурыIонэу 
есIокIын,- ишъэожъые епIу, елэжьы, ишъуз шIу елъэгъу, 
егъашIо...- Анфисэ ынэкIушъхьэхэр къыхихэу зелъэгъум, 
щыгъупшэгъагъэр ыгу къэкIыжьэу иджыбэ итхъожьыгъ: - 
сщыгъупшэжьыгъи... Мы тыжьын сомэр Пантелей Савельевичым къышъуфысигъахьыгъ... Тэ моу чIыпIэ горэм 
тэкIошъ, Анфиса Ивановна, гъогу тытехьажьын. Шъуибын-унагъоми сэлам тфяхыжь. Санкт-Петербург мазэм 
ыкIэмэ адэжь згъэзэжьыщтышъ, Пантелей Савельевичым 
зыIузгъэкIэн, шъуикъэбарышIу щызгъэгъозэн, шIу зэрэшъулъэгъури шъузэрэфэзэщри есIожьын...
- Ащ фэдэу псынкIэуи? - Тыжьын сомэр къэптан джыбэм езгъэкIурэ Анфисэ къэупчIагъ,- унэм шъукъимыхьэуи?.. Адэ ары, Пантелей Савельичыр ары тэ, ПаденкэхэмкIэ, тигугъапIэр, тикъотэгъур, шIу зэрэтлъэгъурэр, 
тызэрэфэзэщырэр... Уапашъхьи сыщыукIытэнэп... 
СызэрэкIэхъо псырэр сфеIожь...
- Зэ къэуцу, зиусхьан,- Хьадж-Къэсэй иш зэтыриIэжэжьыгъ,- умыгузажъу, Хъан-Джэрый. Сэри хьаулыеу 
мыщ нэс сыкъызэрэмышэсыгъэр мы бзылъфыгъэ хьашIкъо шIым езгъэшIэн.
- НекIо, некIо, Хьадж-Къэсэй, тыкъызэхишIыкIытмэ, 
сэ ащ есIуагъэр икъут,- Хъан-Джэрые зэхихыгъэм къыгъэгузэжъуагъ.
Къэзэкъ зырызхэр къызкIэлъыплъэрэ адыгэ шыуитIур 
лъэхъу цIыкIукIэ Васюринскэм къыдэкIыжьхи хэгъуашъхьэм 
къыIокIыжьыфэ, зы гущыIэ зэраIуагъэп. Апэ зызыфэмыщыIагъэр Хьадж-Къэсэй:
- Зиусхьан, сызэхэпхыгъа, Хъан-Джэрый? Бзылъфыгъэ цIыкIум узфегыигъэ Iофымджэ тызэхишIыкIыгъэджэ 
сыгугъэрэп...- ЗэупчIыгъэм къыриIожьыщтми пымылъэу 
хэхьапщыкIи, къыпидзэжьыгъ: - гу зэфэзышIыгъэ нэбгыритIумэ азыфагу тихьагъэу, гонахь къэтэхьыджэ сенэгуе... 
А зызакъор ары, си Алахь, лъэпкъ зэхэдз зымышIэрэр... 
О зи къэмыIу, сэ сыгу илъыр къэсIонышъ, ыджащ щытэгъэух... Мы Iоф дэдэмджэ, силIыгъэ есхьылIи, Шъэуае 
сызыдэгущыIэм, сыгу хигъэкIэу къысэдыргъыжьыгъагъ... 
Мы зыуж тихьэгъэ Iофмэ уахахьэ хъутэп, емыкIуи, гонахьи, 
гузэгъабгъи ахэпхыт...
- Шъыд ащыгъум, тыкъызыкIэбгъэшэсыгъагъэр, 
нахьыжъ? - Гузэгъабгъэ къыхэмыхьэу, гые шъабэр 
къебэкIэу къыгот шыум фыреплъэкIынкIэ укIытэу, фэсакъзэ 
еупчIыгъ.
- Шъыд аIорэр,- тIэкIу тешIагъэу Хьадж-Къэсэй джэуапыр къытыжьыгъ,- ем нахьи шIум цIыфыр нахь щегъаIэ... 
545
18 Заказ 028

--- Page 521 ---

Зыгорэ дэдэ дгъэхъэн тшIошIэу ори сэри тызщыгугъыжьыгъагъ шъхьаджэ, тфэмыукIочIытымджэ зыдгъэпцIэжьыгъ.
- ЕтIани епхъэшэкI къысапIотыгъ...- Хъан-Джэрые, 
къызхимыгъэщэу, гукIэ щхыпцIыгъэ...
- Олахьэ сымызэфагъ,- заулэрэ кIуагъэхэу ХьаджКъэ сэй къыпиупкIыгъ, тIэкIу тешIагъэу джыри хэхьапщыкIзэ, 
къыIуагъ: - къезгъэжьэгъахэмэ, зиусхьан, сишъэф горэми 
ышъхьэ къыпфисхын. Унагъо зысшIэгъагъэм илъэсищ 
тешIэгъагъэми ары. Чылэ нысэщэ джэгумэ сакъыщэшъо, 
зысэгъэтхъэжьы сIозэ, пшъашъэ горэ шIу сIэкIэлъагъуи, 
укъыкIэмыупчI, тичылэ щыщэп, сэ къинэу слъэгъугъэр, 
сызэригъэкIокIы пэтыгъ!.. Сэ сыIофа, тиунэ ис тхьамыкIэр, 
зыпсэ къысIузылъхьэрэр ыджа зыфасIорэ пшъэшъэ нэ чан 
цIыкIум, джы сабыибгъур къетэкъокIыгъэу мэпсэу, джынэуз 
сехъулIэнджэ, зыкъэсымышIэжьыгъагъэмэ, къэнэжьыгъэ 
щыIагъэп. Адэ ыджары, пшъхьэ зыуназэджэ, дунаир 
къыбдечэрэгъокIэу къыпшIошIы нахь, ежь шъхьэчъэ-псачъэджэ укъырихьакIэу къыпщыхъурэп... Е-е, дунаижъ, 
дунаижъ мыгъу, шъыд отшIагъэр укъытэмыIэсэкIэу... 
Ыджар дэдэр, мары, сIуагъэ пIожьын, мы зызфэдгъэлIэжьрэмэ якIэухыт... Ау ащ къикIырэп пшъхьэ хэплъэшъуахьыжьыныр, ы-ы, Хъан-Джэрый?
Хьадж-Къэсэй къызыфызэкIэблэжьыгъэ къэбарым 
едэIузэ, зэхихыгъэр шъхьэм къымыубытыжьэу, ХъанДжэрые зыфытегупшысыкIыщтыгъэр нэмыкI: кIэмгуе 
лъэныкъом, Болэтыкъомэ адэжь, псэлъыхъо зэращэщтым, 
къыщырагъэлъэгъушт пшъашъэм ыгъапэу, Батайскэ гъогу 
щайшъуапIэм зыIукIэгъэгъэ бзылъфыгъэм зыдигъэзэжьыгъэ Петербург псэкIэ щыIагъ...

--- Page 522 ---

Гъэтхэ тыгъэ шэплъыр ошъочапэм къотIысхьажьыщтыгъ, Хъан-Джэрыедыхэр пщы щагу къэлъэпчъэшхом 
къызIохьажьхэм.
Унэ лъэгуцым тесыгъэ Къэнтатэ Хъан-Джэрые IугушIуагъ, риIуагъ:
- Фэсыжьапщи, сикIал. Модэ тыгъэр къохьажьы, 
зыхэмыгъэн, уицIыкIугъом уеплъыныр уикIэсагъ.
- Джыри сикIас, нан,- нэшIу шъэбэ тхьагъэпцIышъокIэ 
Хъан-Джэрые янэжъ Iуплъагъ, жъыгъэр къызэрэхэIагъэр, 
гъэпсэфакIо къызыкIуагъэм щегъэжьагъэу, гуфаплъэкIэ 

--- Page 523 ---

хилъэгъуагъэми, ыгуи ыли фэузыгъэми, гу лъыригъэтагъэп,- къыкъокIы хъуми, нан, сегъатхъэ, гугъапIэ къысхе лъхьэ.
- Адэ ары, сикIал. Чэщ гугъум уеухы, мэфэ гугъапIэм 
уегъатхъэ.- ТIэкIу тыригъашIи, ышъхьэ къыфыримыхэу 
къеупчIыгъ: - Шъыд, сикIал, шъуздэщыIагъэм щыкъэбар? 
Къэт яжъугъэIуагъ... ШъузыIукIэн фаем шъуIукIагъа? 
ШъукъызэхишIыкIыгъа? Дэгъу, дэгъу, сикIал. Ари спшъэ 
дэшъухыгъ... КIо, джы хъурэм теплъын... О мыдыджэ, 
сикIал, хьэкIэшхохэр уиIагъэх. 
- СызыдэкIыгъэ закъом, хэт сихьэкIагъэхэр?
- Шапсыгъэ зы лIэу исхэр ары,- Хъан-Джэрые зэрэкъогушхукIырэр Къэнтатэ инэгушIо плъакIэ къыхэщыгъ,- 
моу шъудэкIыгъэ къодыеу, хэгъуашъхьэм шъуIукIыгъагъэми ары. Къызэрэшъулъесымыгъэжьэгъагъэхэри дэгъу... 
Къыпфаехэмэ, джыри къэкIоных. Тыгъужъыкъо Къызбэч, 
Абэтэ Бэслъыный. Мэфищджэ, шэмбэт мафэм, джыри 
тыкъэкIот аIуагъ.
- Шъыд зыгъэгумэкIыхэрэр?
- УзгъэгумэкIын закIэба, сикIал, мы дунэе Iаер... 
Сыхьат зытIо къыскIэрысыгъэхэти, яшапсыгъэ Iоф афэухыгъэп. Тыркуем аIофытэгъэ Занэм икъэмыкIожьыкIэ егъапэх. Урысыдзэм тызэрепхъо, тызэтепхагъэу тыщыс аIо.
- Ащ сэ шъыдыджэ сыриIэзэгъу?
- СшIэгущэрэп, Хъан-Джэрый. Ащ фэдэ умыIо. УрямыщыкIэгъагъэмэ, Iофы зырагъэшIэу Шапсыгъэ нэс къыпфикIыныехэп.
- КъэошIэжьмэ, нан, хъымыщые пщы-оркъхэми сырящыкIэгъагъ, сагъэпцIэгъагъ нахь...
- А сикIал, а Хъан-Джэрый, уигукъао къызгурэIо, ау 
адыгэ дунаир зыщыхьылъэм ащ фэдэ гухьэ-гужъымэ 
зямыгъэух, пфэшIэтэр афашI.
- КъызгурэIо, нан...- Хъан-Джэрые хэщэтыкIыгъ,- 
плъэгъурэба зыкIыныгъэ зэрэтхэмылъэр, нэмыкI адыгэ 
лъэпкъмэ яупчIыжьынхэшъ, зыIо зэдашIыным ычIыпIэджэ, 
шапсыгъэмэ ялIыкIохэр зыдагъэкIуагъэхэр... Адыгэмэ 
заоп, зэдыргъыжьынэп непэ ящыкIагъэр. Агумэ атеIукIэжьхэмэ зэушъыижьхэзэ, зэмыгупшысэжьхэмэ, гъогу пхэндж 
тырагъэзыхьанхэджэ щынагъо... Мыхэмэ Тыркуем ралъэгъулIагъэр сшIэрэп. КъысэдэIухэмэ, сэшIэ сэ адыгэмэ 
ямамыр хэкIыпIэтэр...

--- Page 524 ---

547
18*

--- Page 525 ---

Мафэ къэс, сыхьат пэпчъ адыгэмэ яуашъо къызэрэзэхэушъуапщэрэр ухьафизэми зэхэошIэ. Шапсыгъэмэ аIэ 
зэтепхэгъагъэхэр атIатэх. Тыркуем фыряIэ гумышIур 
зыщамыгъэгъупшэу, къызхамыгъэщыгоу, Урысыем къадызэрихьэрэ Iофыгъомэ апэшIуекIожьырэ хэсэ бырсыр 
пчъагъэхэр а зы мафэм зэхащэх. Ахэмэ мамыр бжъэдыгъухэр непэкIэ агомыхьэхэми, нэмыкI ялъэпкъэгъухэр 
хагъэлажьэх, зыкъуащэх. Елбэт шэскIэ ялIыкIохэр адыгэ 
шъолъырым ратIупщхьэх, Щэщэн, Дагъыстан лъэныкъоми 
агъакIох, Абхъаз лъэпкъэгъухэми афаIопщы.
Адыгэ шъолъырым ишапсыгъэ лъэныкъо джыри зэомашIом зэлъимыштагъэми, илыгъэ зызэрэщипхъотэщтым 
ехъырыхъышэгъуай. Сыдигъуа зыхъущтыр? Непа, неуща, 
неущмыкIа? Къихьащт мазэр ара? - Хъан-Джэрые зыфэмыщыIэжьэу игупшысэ-гумэкIмэ къызэкIоцIачыгъ,- гъэпсэфакIо сыкъэкIожьыгъ, сиурыс тэмэтелъмэ зясэгъэгъэпсэфы 
сIокIэ хъунэп! Адыгэ шъолъырымрэ Урысыемрэ Iашэ 
зэфырамыхызэ, джыри кIасэп, шапсыгъэ пащэхэм Зэнэ 
Сэфэрбый Тыркуем зэрагъэкIуагъэмкIэ сигые зафыхэсэгъэпсым, дэгу-псыгу зашIыгъагъэми, сызэхашIыкIыгъэ 
фэд, ау икъэмыкIожьыкIэ лъэшэу зэригъапэхэрэр ахэслъэгъуагъ. Згъэзэжьынышъ, Бенкендорф графми, Перовскэ, 
Стекалов генералхэми заIузгъэкIэн, де-Скаси сеупчIыжьын, 
къысаIорэм елъытыгъэу сыпсэун.
Къэнтат гощэшхоми ишIэ зыхэлъ елбэт зыIэтыкIэкIэ 
штабс-ротмистрэр Петербург гъогу тезыщэжьыгъэ адыгэ 
Iофым кIэмгуе-абдзэхэ лъэныкъомкIэ, Болэтыкъомэ япхъу 
дэжь псэлъыхъо защэм, "уиурыс-къэзэкъ тэмэтелъхэр 
зытепхыжьхэу укъытхэхьажьыгъагъэмэ, шъхьэгъусэ закъор 
хэгъэкIи, уигухэлъ-гупшысэхэмкIэ сыкъыбгоуцоныгъи" 
къызэрэриIуагъэри щыщыгъ.
Гъогууанэ тетыгъэ Хъан-Джэрые игупшысэхэр зэригъафэзэ, Зэнэ Сэфэрбый Тыркуем къызэринагъэм икъэмыкIожьыкIэ ыгъэгумэкIэу хэхьапщыкIыгъ. Ау шапсыгъэхэми, Хъан-Джэрыий ашIэщтыгъэп Тыркуе хэгъэгум Занэм 
къыщехъулIагъэр...

--- Page 526 ---

ЯтIонэрэ Махьмудэ, тырку султIаным, иунэпчъэIупэ 
Зэнэ Сэфэрбый зыIуащэм, лIы уIэшыгъэр къыпэгъокIыгъ, 

--- Page 527 ---

ащ адырэ унэм ит лIы уIэшыгъэмэ аритыжьыгъ. Джа шIыкIэм хэтэу ящэнэрэ унэми ращагъ.
ЗэрыкIыгъэ унэхэри зэрыхьагъэхэри гуIэтыпIэх. ДэпкъкIэшъо хъырахъишъэхэри дышъэпс егъэшъуагъэх. Шъхьаныгъупчъэ Iухъохэри пхъэ жъгъэй лыдыкIэ пкIэгъэ джэхашъом къынэс-къынэмысышъохэу фыжьыбзэх. Пчъэ 
бгъуитIумэ япчыпэхэр зэпэгъэIэжьыгъэхэу уIэшыгъэ лIитIу 
агот. Шъхьаныгъупчъэм пэмычыжьэу пчъэихьагъум пэблагъэу джыри зы лIы уIэшыгъэ щыс, IашэкIэ нахь узэндыгъэу 
кIэлэ ныбжьыкIэ гори исэмэгубгъукIэ тIэкIу пэIу дзыгъэу 
къыкIэрыс. Ахэмэ апэчIынэтIэ дэпкъ къогъу пыутыгъэм 
лIы нэхэе уIэшыгъитIу ит.
Язым Сэфэрбый Iапэ къызыфешIым, адыгэмэ къамэр 
зэрэзыгуамыхырэр тыркубзэкIэ риIожьыгъ. Ар ятIонэрэ 
лIы уIэшыгъэм ымыдэу Сэфэрбый къыпэгъокIыгъ. 
Джы нэс зи къэзымыIоу апашъхьэ исыгъэ лIыр къэтэджыгъ, дзэкIолIымэ шъубыяу къариIуи, султIаным дэжь 
чIэхьагъ. Бэри къычIэтыгъэп, блэжъугъэкI, шъори шъудычIахь къариIуи, шъхьэщэ тIэкIуи Сэфэрбый фишIызэ, 
пчъэихьагъур ригъэлъэгъугъ.
Зэрыхьагъэр угу икIодэнэу унэшху, дышъэпс егъэшъогъэ хъырахъишъэхэр дэпкъымэ къатещы. Джэхэшъогури 
гъожьыбз, зэпэшIэты. ЛIы къопцIэ нэгу хъурэе шъуашIор, 
сызэрэлIышхор олъэгъуа, сихэгъэгу зэрэгъунэнчъэр къыбгурэIуа ыIорэм фэдэу, пэкIэ Iужъур къебэкIэу адырэ 
дэпкъ чыжьэмкIэ щыс. Тэмэтелъышхохэри дышъэ закIэх, 
икъэптан чыIухэри зэпэлыдыжьых, дышъэмрэ тыжьынымрэ 
ахэшIыкIыгъэ къэрал тын шъуашэхэми бгъэр зэлъаIыгъ.
Пачъыхьэр зыдэщысым Сэфэрбый нэмысыпэу къэуцуи, 
Iэ джабгъур бгъэм тырилъхьи, шъхьэщэ макIэ фишIыгъ. 
СултIаным къэтIыс къыригъэкIэу, хьакIэм IэкIэ ригъэлъэгъугъ.
Сэфэрбый тIысыгъэ.
НэбгыритIур язакъоу унэм къызенэм, Сэфэрбый зыкъишIэжьыгъ. Мы сызхаплъэрэм, ыIуагъ, непэрэ адыгэ 
Iофым хэшIыкI фыриI, зыгорэ къысиIо шIоигъу. Сыд фэдэу 
зыкъысфишIыгъэми, адыгэхэмкIэ къыташIагъэр зэрэмытэрэзыр есIон. Хъущтыр хъугъахэ, къыташIагъэм 
нахьыбэ къыташIэжьынэп. Теплъын къыIорэм, икъэшъуакIэ 
сиуджыкIэ.

--- Page 528 ---

Адыгэмэ къазэрэдэзекIуагъэмкIэ тырку пачъыхьэм 
ыгу фежъэжъыкIми, Сэфэрбый IугушIуагъ, щэIагъэ къызхигъафэу ипхъэнтIэкIу зыригъэгупсэфагъ.
СултIаным къыIуагъ:
- ТыкъэдаIо, хьакIэ.
- Сэ адыгэмэ сырялIыкIу, лIакъокIэ Зэнэ Мыхьамчэрые...
- Уятэжъ Зэнэ Мыхьамчэрые ишIушIагъэ,- Сэфэрбый 
игущыIэ къыригъэухыгъэп пачъыхьэм,- Тыркуем щыгъупшагъэп, щыгъупшэщтэп. Ар пшIошъ гъэхъу. Джы тадэжь, 
Тырку хэгъэгум, укъэзгъэкIуагъэмэ ягухэлъ шъыпкъэ 
сэгъашIэ,- султIаным урыс пачъыхьэм итхылъыпIэ Сэфэрбый къыфищэигъ.- Мыщ урысмэ гухэлъэу къышъуфыряIэр 
ит, ори къыпфэгъэхьыгъ. Мыр тхылъ шъэф, хьакIэ.
- Зыгорэм ишъэф нафэ сшIыным сыфаеп, тыркумэ 
ятэ пщышху.
- Шъуипыймэ ягухэлъ шъушIэмэ нахьышIуба? - Фащэижьыгъэ тхылъыпIэм султIаныр лъыIэбагъэп.- Сигуа пэ 
хэгъэгу шъэфмэ ащ фэдэ еплъыкIэ зэрафыуиIэр. Ау едж, 
тишъэф тазфагу къыдэнэжьынэу сэгугъэ.
ТхьэпитIу имыкъумэ Сэфэрбый арычъи, ежь фэгъэхьыгъэр къыримыхыгъэу, шIомыхъатэ фэдэу тырилъхьажьыгъ. Апэ гущыIэр къыхэзыдзэщтым ежэу нэбгыритIур 
зэIуп лъагъ.
Сыдэу шIэхэу, Сэфэрбый ыIуагъ, тикъэбари Петербург 
нэсыгъа? Плъэгъурэба итыр, "нэтыхъоепщ Зэнэ Сэфэрбый 
Мыхьамчэрыекъор шъуадэжь лIыкIо шапсыгъэмэ къаIофытагъ, ар шъуидзэ хэтыгъэшъ, ушъхьагъу къыфэжъугъоти, адыгэ шъолъырым тиIоф щызетхьэфэкIэ, къишъумыгъэкIыжь. Мы Iофым ипэгъохэу талъэныкъокIэ шъукъыкIэлъэIумэ, тэркIэ къекIунэу шъуилъэIу джэуап къеттыщт..."
- Узэджагъэм зи къепIуалIэрэпи, хьакIэ? - Сэфэрбый 
нахьи султIаныр нахь гумэкIылэу къычIэкIыгъ.
- Сыд къесIолIэн. Уипый ыгу шIу къыпфилъыщтэп.
- Адыгэхэр Урысыем ипыйха?
- Тэ зыми тепыигъэп, ичIыгу тихьагъэп. Джы типчыпэхэр 
зэпэтщэигъэх, тызэзэон фаеу хъугъэ.
- СшIэрэп ащыгъум хъурэр...- Такъикъ заулэрэ 
хэгупшысыхьэ фэдэ зишIи, султIаным игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Къэрар тхылъыпIэр дгъэхьазыр зэхъум, 
адыгэхэр къызыдготхэр бэшIагъэ аIоу яшъыпкъагъ, къыптекIуагъэхэ зыхъукIэ, пшIэрэба зэрэхъурэр, рытамыгъатхэуи къытшIокIыгъэхэп...
- ШъушIагъэмкIэ адыгэмэ агу къышъуабгъэ, тыркумэ 
ятэ пщышху,- Сэфэрбый игущыIэ шъхьэихыгъэ.
- ТэшIэ адыгэмэ агу къызэрэтабгъэрэр. Ау тэрэп ахэмэ 
ячIыгу ихьагъэр, джаурхэр ары. Адыгэмэ ячIыгу тыркумэ 
атырахыгъ ыIонэу тарихъым цIыф къыхэкIыщтэп. Къезгъэжьэгъахэшъ, къэсIон. Тыркуем егъэзыгъэ мамыр зэзэгъыныгъэ Урысыем дишIыгъэшъ, шъуиIоф тыхэгущыIэн 
тыфитэп. Ау гукIэ къыжъудетэгъаштэ, шъэфкIэ IэпыIэгъу 
тышъуфэхъущт. Тэ тизакъоп, нэмыкI хэгъэгухэри къыкъокIынхэкIи мэхъу. ШъукъызэкIэмыкIу. Урысыем шъузэрэпэгъокIрэм елъытыгъэу, IашэкIэ, щэгынхэмкIэ, топкIэ 
IэпыIэгъу шъоттыщт. СиIуи, сишIи, сигупшыси хэмылъэу 
къыосIуагъэр зышIэн фаемэ арэшI. Алахьэр гугъапIэ, ар 
зыщытэшъумыгъэгъупш. Адыгэмэ язакъоп, чэчэнри, дагъыстанри джаурмэ апэшIуекIо. Джы о уиIофкIэ урыс 
пачъыхьэр къызкIэлъэIурэр фэзгъэцэкIэщт. Зэнэ Сэфэрбый тыркудзэм хэтыгъ, дзэпэщэ тэмэтелъыр телъыгъ. 
Неущ щегъэжьагъэу тыркудзэм ухэхьажьы. Адыгэ Iофмэ 
уапылъми-уапымылъми тшIэрэп. ЗыгорэкIэ уауж къэзыфыгъэмэ апкъ къикIэу оркIэ тызекIон фаеу зыхъукIэ, 
гузэгъабгъэ щыIэп.
Ащ фэдэ кIэух Сэфэрбый иадыгэ Iоф фэхъунэу нибжьи 
ышIагъэп. Сыд фэдиз ыпашъхьэ исым къыриIуагъэми, 
IугушIо къодыещтыгъ нахь, цыхьэ фишIыщтыгъэп. ЗэкIэми 
анахьэу Тыркум укъинэщт къызэрэриIуагъэр ыгу къеуагъ, 
ау къызхигъэщыгъэп, султIаным риIуагъ:
- ЗэрэхъурэмкIэ, сэр-сэрэу сыкъакIуи, сызэмыжэгъэ 
къэпкъаным сышIопкIагъ?..

--- Page 529 ---

ЯБЛЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 530 ---

I
Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным къыхэтэджэгъэ 
къэбарым Хъан-Джэрые иадыгэ Iоф гумэкIхэр IуигъэкIотыгъэх. Азэмэт-Джэрые иIэнатIэ зэригъэтIылъыжьырэр, 
ар ежь къызэрэфагъэшъошагъэр къызыраIом, шъорышIынчъэу ыгу къеуагъ. Къэбарыр къыфэзыIопщыгъэр 
Бенкендорф арыти, Хъан-Джэрые нэмыз-Iумызэу графым 
зыIоплъэм, теубытагъэ хэлъэу Александр Христофоровичым къыIуагъ:
- Тэ зэрэтIуагъэу зэкIэри мэхъу, Хъан-Джэрый. Типачъы хьэшхо иIизын хэмылъэу тыпсэурэп. Ащ къыпфимыгъэшъошагъэ ппшъэ къитлъхьэрэп. Ищытхъу Iо, фэшъыпкъ, 
къэухъум, зыщымыгъэгъупш.
- Сипачъыхьэрэ сихэгъэгурэ сафэшъыпкъ, къулыкъу 
афэсэшIэ,- пачъыхьэм ищытхъу IэпакIэу Хъан-Джэрые 
къылъыIэсыгъэм къызщиIэтыкIыгъ.
- СшIошъ мэхъу, зиусхьан,- Бенкендорфи къэтэджыгъэти, джащ язэIукIэгъу зэрэщаухырэр Хъан-Джэрые 
къыгурыIуагъ, ау графым игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - 
къыпфэгъэхьыгъэ унашъор неущ сыхьатыр им ехъулIэу 
зэрэпачъыхьэ Конвоеу IэкIагъэхьащт. СултIан АзэмэтДжэрые ротмистрэри мы Iофым щыгъуаз. Къушъхьэ 
полуэскадроным пащэ фэхъущтымкIэ зеупчIыхэм, оры, 
зиусхьан, апэ зыцIэ къыриIуагъэр. Тэ тишIошIи ащ ымышIэу 
щытыгъэп...- Нэплъэгъу тхьагъэпцI щхыпцIышъокIэ къыухыжьыгъ: - НекIо, Хъан-Джэрый,- ыблыпкъ ыубыти, 
пчъэмкIэ къыгъэкIотэжьызэ, къесэмэркъэугъ,- къыпфагъэшъошагъэм пшъхьэ тIэкIу ыгъэунэзагъэкIэ сенэгуе.
- Хьау, Ваше превосходительство,- IэнатIэр тырахыжьырэм фэдэу Хъан-Джэрые къызIуипхъотыгъ,- слъакъо мэ пытэу сатет.
- Ар дэгъу, ротмистр,- ыблыпкъ ымытIупщэу Бенкендорф къызэтеуцуагъ,- сыосэмэркъэугъэми, сигуапэ 
ащ нэмыкI гущыIэ зэрэзэхэсымыхыгъэр. УздэдгъэкIожьыгъэгъэ лъэныкъом (Черкесием къыриIуагъэп, зинэIуасэм 
щыублагъэу ащ фэдэ ыжэ къыдэкIыгъэу къышIэжьырэп) 
зызэрэбгъэпсэфыгъэм сыкъыкIэупчIэрэп, къыщыхъурэ 
Iофхэми тащыгъуаз, къытфэмыехэу зыIохэрэми тыгу 
ябгъэрэп, шы Iэлыр уанэм зэрырагъасэрэм фэдэу, ахэри 
зэгорэм фай-фэмыехэми къытэсэщтых... IорыIотэ зэтемыфэкIэ къызнэсыжьрэмэ анахьи, унитIукIэ плъэгъугъэхэр 
къысфэпIотэжьмэ, уишIошI ары, уишIошI къяпIуалIэмэ, 
уилъэпкъэгъухэр къытпэблагъэ зэрэхъущтым сахэбгъэдаIомэ, ишIуагъэ къэкIощт. Сыд фэдиз шъыпкъэныгъэ 
къытфыуиIэми, ахэр уилъэпкъэгъух, угу афэмыгъун, 
афэмыузын плъэкIынэп, тIэкIу узыгупсэфыжьырэм, нахь 
тызэдэгущыIэн.
- Ваше превосходительство, Александр Христофорович,- Хъан-Джэрые джыри пчэгум зыщыритIагъ,- 
уицыхьэ къыстелъ...
- Къыптелъ, зиусхьан, къыптелъ! - КъызэреупчIы 
шIоигъогъэ гущыIэмкIэ Бенкендорф джэуап къытыжьыгъ: - 
Сэ цыхьэ зэрэзыфэсшIыжьырэм фэдэу, сизабытмэ цыхьэ 
афэсэшIы. Орымэ, зыми уезгъапшэрэп! ХъяркIэ, зиусхьан,- 
нэ чан шхъуантIэхэмкIэ Iуплъэзэ, IугушIуагъ, фэбагъэ 
зыхэлъ макъэкIи кIэлъиIожьыгъ: - непэ щегъэжьагъэу 
уитэмэтелъыкIэхэми ауж ихь...
Урысые жандармерием иунэ къызычIэкIыжьым, ХъанДжэрые къыдэхъугъэ гушIуагъом зыригъэпхъотэным 
ычIыпIэкIэ, къехъулIагъэр ымышIэу ытамэхэр къышIуефэхых, лъакъохэри Iэхэри къемыдэIужьхэрэм фэд. Гум 
ихьылъэ огум къыфехы пIонэу дэплъые - пщэф зэпытхъэ фэ пIуакIэхэр ары умыIощтымэ, темыр ошъогур къабзэ, 
гупсэф. КъохьэпIэ ошъочапэр ыуныкъугъэу тыгъэри 
екIотэхы. Щэджагъо мыхъупэу Бенкендорф графым дэжь 
зыщежьэгъэ уахътэм къещхыгъэ ощх псынкIэм жьыр 
ыукъэбзыгъэшъ, IэшIу, псынкIэ, ау нэплъэгъум къыубытырэм гур ыгъатхъэрэп. ЛIыжь гъэретынчъэ горэм фэдэу, 
ыIэпкъ-лъэпкъымэ кIуачIэ ахэлъыжьэп.
СыкъаукIи сыкъычIадзыжьыгъ пIонэу, сыд сэIо къысэхъулIагъэр, Хъан-Джэрые ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьыгъ. 
СэркIэ Александр Христофорович ылъэкI къыгъанэрэп. 
Непи къэбарышIу фэшъхьаф къысиIуагъэп. Сыда сфэмыгъотырэр? Урысые пачъыхьэшхом иухъумэкIо Конвой 
шъхьаIэ икъушъхьэчIэс полуэскадрон пащэ уфашIыныр 
мыдэ щыIа!.. Нанэ а къэбарыр зыфэсIопщыкIэ, дунаир 
фикъужьыщтэп... Тиунэ лъэгуц тесэу мы тыгъэм сызэреплъэу ари джыдэдэм Iуплъыхьэу къычIэкIын. Сыд шъуIо 
талъэныкъокIэ щыкъэбар? Шапсыгъэ пащэхэр зыгорэ дэдэ 
сащыхъоу тIоунае къыслъыкIогъагъэх... Болэтыкъомэ 
япхъу къысфидзыгъагъэр? Ащ ыуж сыд къызэринэрэр 
Пантелей фэгъэхьыгъэу Анфисэ къысиIожьыгъагъэр? 
Дзэпщ цIыкIур?.. Сэ мыкIэ IэнэтIакIэ къысфагъэшъошагъ 

--- Page 531 ---

сэIошъ, сэгушIо... Сигъэпсэфыгъо мафэхэр зэпызгъэугъэ 
гукIаехэр Бенкендорф графым, мощ фэдизэу къысфэдэгъум ыпашъхьэ, етIан сIуи, щисхышъугъэп...
Ошъочапэм гугъу щемылIыщтыгъэ тыгъэм ХъанДжэрые зыIоплъэм, ежь фэдэу ари гумэкI хэфагъэу къыщыхъугъ. Пхъэчай гъукIагъэм къытезыгъэ ондырыхъур 
аталыкъ щагум къызэрэщыригъэчъэкIыщтыгъэр, ХьаджКъэсэй кIыщым гъучI плъыгъэм фыхишIыкIыгъэ къошкIэ 
хъураимкIэ Пэшъукъ икIэнхэр зэрэтыригъэтэкъущтыгъэр 
ыгу къэкIыжьыгъэх. Пчыхьапэрэ якъэлэпчъэIу уц къашхъо 
къыщызэрэугъоищтыгъэ шъэожъыемэ япшысэхэр... 
Нахьыжъмэ яхьакIэщ къэбархэр, IорIуатэхэр, тхыдэхэр, 
гущыIэ щэрыохэр, гъэсэпэтхыдэхэр, шы лъэпкъ зэфэшъхьаф шIыкIэ-гъэпсыкIэхэр, зекIолI шапхъэмэ ядунай тетыкIэ гупшысэхэр... Азэмэт-Джэрые ычIыпIэ уитэгъахьэ ыIуи 
Александр Христофоровичым къызысфеIопщым, сиадыгэ 
гумэкIхэр сщыгъупшэжьыгъэх. ЗэрэхъурэмкIэ, джары 
силIыгъэ зынэсрэр... ПцэшIуащэм сыпэуцу, сэ ихыгъэм 
сыпэIохьэ, щытхъу гущыIэмрэ IэнатIэмрэ зыкъясэгъэукIы... 
Азэмэт-Джэрые дзэм зыфыхагъэкIыжьырэмкIэ Александр 
Христофоровичым сеупчIышъугъэп.
КъызгурэIо мо тыгъэм ичэщ-мафэмэ афэдэу дунаир 
зэрэзэтекIырэр, Хъан-Джэрые гукIэ ыIуагъ. АзэмэтДжэрые сыгу ебгъэрэп, имафэхэр зэрэкъуахьэхэрэм 
къагъэцыхэщтыгъэн фай. Тыгъэр ошъочапэм екIужьмэ, 
неущ иадырэ чапэм къытфыдэкIоежьыщт. Ащ темыплъэжьыщтхэр пчыпэм, пцэшIуащэм рикIыгъэхэр, сэшхоогъум 
ыхьыгъэхэр ары. Мыхэмэ адыг, урыс, тырку яIэп. Сыд 
шъуIуа талъэныкъо щыкъэбарыр?.. Гъогумэ атет хьэдэщэжьхэр зэпэуцурэ бгъуитIумкIэ джыри нахьыбэ хъугъэщтын. Ащ фэдэ Iоф тхьамыкIагъомэ тахэмыхьэмэ 
нахьышIу... Бенкендорф графым ар сыда зыкIесымыIуагъэр?
ИлъэсийкIэ узэкIэIэбэжьмэ Сенат пчэгум лъэу, гын 
гъозымэу щызэхишIэгъагъэр Хъан-Джэрые ынэгу къыкIэуцожьызэ, зэгыижьыгъ, зиухыижьыгъ, зэрэнэсыгъэри 
ымышIэу Нева Iушъо Iухьагъ. Заулэрэ псы Iушъом рекIокIыгъэу, пшъэшъитIумэ нэIуасэ зыкъызыщыфашIыгъэгъэ 
пхъэнтIэкIум дэжь къыщыуцугъ. Пушкиным иусэ къыфеджэгъагъэхэм анахьэу ящэнэрэр, зилI ихьадэ Кавказым 

--- Page 532 ---

изыщыжьыщтыгъэ Татьяна Константиновнар, инэплъэгъу 
къыкIэуцуагъ, адырэ сабыитIу зигъусэгъэ бзылъфыгъэ 
хэкIотагъэри, кIыгъугъэ забыт чэфынчъэхэри, Бобровым 
фигъэдэгъэгъэ ешъогъаеу зышъхьэ Iанэм телъыгъэри ары, 
Куприянов жъоплъыри, зисэшхо къизыпхъотыри ныбжьыкъу шIуцIэ шъэфэу ахэмэ акIыб къакъоплъы.
Татьяна Константиновнар джыри ошIэ-дэмышIэу ХъанДжэрые ыгу къыпылъэдагъ, згъотынэу сшIагъэмэ сишIуагъэ езгъэкIыни, фэсшIэн шIагъо щымыIэми, сеушъыини. 
Сыда зыкIыфэсымышIэщтыр, шъузабэм бэ ищыкIэгъэщтыр, 
Александр Христофоровичым селъэIумэ, зыщыщ 
сымышIэрэ урыс бзылъфыгъэм сыфэлъаIомэ, боу игуапэ 
хъун, сызфелъэIугъэри къысфишIэн. Ары шъхьакIэ, тэ 
къыщызгъо тын? Батайскэ шхапIэм сызыщыIокIэм, зыщызгъотыщтымкIэ сеупчIын фэягъ... ТхьамыкIэгъошхо хэтым 
сыд сIони сеупчIыщтыгъа?.. СыкъыздикIыжьыгъэм щыкъэбарымкIэ "етIан" ыIуи Александр Христофоровичыр зыкIытегущыIыкIыгъагъэр цыхьэ къысфимышIыкIэ армэ шIэ?
А упчIэм Хъан-Джэрые къызэтыригъэуцуагъ, шъхьэм 
къыфихьагъэр, зэрегупшысагъэр шIоемыкIоу зыфэгубжыжьыгъ: Александр Христофоровичым, типачъыхьэшхо 
пэблэгъэ цIыфым, цыхьэ къысфимышIыщтыгъэмэ, IэнэтIэшхо къысаригъэтыныр хэгъэкIи, ихьанэ-гъунэ сыригъэхьаныеп. СIорэр сшIэрэп, тхьэегъапсэу есIон фаезэ, 
сицыхьэмышI къызтесэгъакIо... Сызщыщ, зызфэзгъэлIэжьырэ адыгэхэри анахь иныр, анахь Iушыр язэрэмыгъашIэу, шъугъонрэ убэнрэ щэхъу амышIэу, IупшIэ 
зэфашIыжьмэ, зэцэкъэжьхэмэ, зэрэшхыжьыхэзэ, дунаим 
тетых. Сыда чыжьэу сызкIэIэбэжьыщтыр, зэкIэ, АзэмэтДжэрые апэ зэритэу, типолуэскадрон щыплъэгъущт, 
щызэхэпшIэщт. Сэры, сэры?.. Сэри, сызщыщмэ сахэкIыжьэу 
тэ сыкIожьын! Сэ сызфэдэри сыхьат уахътэм сшъхьэ 
къихьэгъэ гупшысэ зэфэмышIумэ къагъэлъэгъуагъ. Ашъыу, 
адыгэмэ язакъоп, къулыкъу къыддэзыхьырэ къумыкъухэ ри, щэщэнхэри, абадзэхэри, нэмыкIхэри нахьышIуха?! 
НэдэплъыпIэ тэгъэгъоти, тшъхьэ къимыхьан щыIэп. Ар 
лъэпкъ цIыкIу пстэуми янэрыгъ.
Непэ, нычхьапэ, джыдэдэм Хъан-Джэрые къушъхьэчIэс 
полуэскадроным ипэщагъэм зыIуимыгъакIэ шIоигъуагъэми, 
зэрэфаеу къыпэрэгъокI, зыфаер къырерэIу, къышхынэп, 

--- Page 533 ---

къыукIынэп, Азэмэт-Джэрые дэжь, иостыгъэ хэгъэнагъэ 
блэкIын ылъэкIыгъэп.
Азэмэт-Джэрые нэгушIоу, адыгэ шъошэ зэтегъэпсыхьагъэкIэ гъэкIэрэкIагъэу, Хъан-Джэрые къыпэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, Хъан-Джэрый, къеблагъ,- ихьакIэ тIысыгъо римыгъафэу игущыIэ къыпигъохыгъ,- нычхьапэ укъыслъимыхьэ пшIоигъуагъэми сыкъыожагъ. Хьау, хьау, 
Хъан-Джэрый, сыгу уабгъэрэп. Хэти, сэ сизакъоу къысфэгъэхьыгъэп, цIыф къызэрыкIом щыублагъэу пачъыхьэмэ 
ащыкIэкIыжьэу, зэгорэм икъулыкъу гъогуи, иаужырэ 
лъэбэкъуи зэриухыщтыр зыщигъэгъупшэ хъущтэп. Арышъ, 
къыпфагъэшъошэгъэ IэнатIэмкIэ сыпфэгушIозэ, сэ укъысэлъытыгъэмэ, джыри уныбжьыкI, укъэхъу пэт, щытхъур 
зыдэщыIэм гукъаом зыщеушъэфышъ, зэгорэм, хэт ышIэра 
ар зыхъущтыр, уидзэ къулыкъу фэхъущт кIэухым ухэзгъэгупшысыхьэ сшIоигъу. Сыошъугъурэп, ау а тIэкIуи къысэдаозэ, уиныбжьыкIагъэ сехъуапсэ. Тызхэт лъэхъаным 
егъэпшагъэу тыгущыIэн хъумэ, сшынахьыкI, уеджагъ, 
угъэсагъ, ары, ары, Хъан-Джэрый, сыкъызэпымыут, 
къасIорэм нычхьапэп сызегупшысагъэр, сыгу илъыр къэсэгъаIу. Сэ сакIыб илъ лъэхъаным ихьылъэ, сыд фэдэу 
онэгум зидгъэпытыхьэщтыгъэми, зыми къыридзэжьыгъэп. 
О лъэхъаныкIэм ыгъэшэсыгъэмэ уащыщышъ, уишылъабжъэ пытэнэу, уигулъытэ-гупшысэ куунэу, нэр загъорэ 
гъэпцIалъэшъ, плъэгъурэ пстэуми уахэгупшысыхьэзэ 
упсэунэу "гъогумаф" осэIо.
- Тхьэуегъэпсэу, Азэмэт-Джэрый. Акъыл зыхэпхын 
гущыIэ дэгъубэ къысэпIуагъ, ащ фэдэ дэхагъэджэ укъыспэгъокIын Iоу сшIагъэп.
- Сыд пай, Хъан-Джэрый? - Азэмэт-Джэрые щхыпцIышъозэ къэупчIагъ.
- Къулыкъу зызэдэтшIэгъэ илъэситIурэ ныкъорэм ащ 
фэдэ гу къабзэ къысфыуиIэми сшIагъэп.
- Сыушъэфырэп,- Азэмэт-Джэрые тегущыIыкIыгъэп,- 
мыхъун тIэкIуи тазфагу дэлъыгъ. Сыгу емыIурэр зыхэгъэз 
къыосымыIощтыгъэмэ, сыпфычIэтIагъэп.
- Пачъыхьэр къызыздэгущыIэм адэ?..- Игукъэо 
блэкIыгъэ къышIухэщэу, зигъэтхьагъэпцIышъозэ, ХъанДжэрые къэупчIагъ, псынкIэуи хигъэкIокIэжьыгъ: - Сыгу 
къыуабгъэрэп, Азэмэт-Джэрый, мыхъун къысэпIуагъэп.

--- Page 534 ---

- КъыздапшIэрэ пстэумкIи - Азэмэт-Джэрые мэкъэ 
зэпытхъыгъэ IужъукIэ щхыгъэ,- джащ нахь мыхъункIэ 
сыбдэзекIуагъэу къыхэкIыгъэп. Къезгъэжьагъэшъ, а мафэм 
къыпфэсыдзыгъагъэ гори къэсIожьын.
- Сэ къэсэгъэIожь,- Хъан-Джэрые къызэрэлъэIуагъэмкIэ щхыжьыгъэми, нахьыжъым иIизын пымылъыжьэу, 
гукъао щыхъугъэр, хэзынчъэу къыкIиIотыкIыгъ: - "сIо-сымыIоми, унасыпышIоджэ арэп, узфаер зэкIэ къыбдэхъу" 
къысэпIогъагъ, къибгъэкIыгъэр къызгурыIуагъ, ау ащджэ 
сигонахь пхьыгъэ.
- СигущыIэхэр дэгъоу угу иуубытагъ,- АзэмэтДжэрыий щхыпцIыгъэ,- сыдэу пшIын, цIыфым идагъо 
хэгъэзыгъуай, дахэм нахьи Iаер ыгу нахь реубытэ. Уигунахь 
схьыгъэу оIомэ, сигуплъыгъащэ зэрахэлъыр а гущыIэмэ 
къызгурагъэIожьыгъ, джы сэ къызэрэсщыхъоу къыфэсыупкIэпкIыных. Забыт нахьыжъмэ ятэмэтелъ дышъэпсхэр 
унэмэ къакIэбгъэджэгуащэу, зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи зафэбгъэцIыкIоу, аIорэ ашIэрэ пстэумкIи уIордэгъэзащэу, щытхъур пшIоIэшIущэу апэрэ илъэсым сыпхэплъэгъагъ... КIо, сшIэрэп, аущтэу сыогупшысэгъагъ шъхьакIэ, 
сыхэукъогъэнкIи мэхъу. СигущыIэхэр джа лъэхъаным 
дыджыщэгъэнхэкIи джыри дыджыIокIи сенэгуе.
- Шъыд хъугъэми, сыгу уабгъэрэп...- Хъан-Джэрые 
ынэ нэгъо чIыпцIашъохэр зэблэплъыхэу хэщэтыкIыгъ, 
етIанэ, зэхихыгъэр имыгопагъэми, "ащ фэдэ горэ къысхэплъэгъогъэнджи къэнэнэп" гукIэ ыIуагъ,- сэри къэпIуагъэмэ загъорэ сягупшысэу къыхэкIыгъ. Адыгэ шъолъырым 
сызэкIоми, джахэр сшъхьэ икIыгъэп. Къызысэгъэзэжьыми, 
къыспыщылъыгъэ къэбармэ сащыгъозагъэп... СиIуагъэ 
зыпашъхьэ исхьэгъэ типачъыхьэ сызэрэфэшъыпкъэр 
арымэ... Бенкендорф графым сицыхьэ зэрэтелъыр, ежь 
ицыхьэ къызэрэстелъыр арымэ... Ау сыкъыздикIыжьыгъэ 
талъэныкъо щыхъурэ-щышIэрэмджэ къызэрэмыупчIагъэр 
зыфэсхьыни сшIэрэп...- Мэфэреным зыгъэгумэкIырэр 
къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Ори, сэри, зэрэ Къушъхьэ полуэскадронэуи шъыпкъагъэ зыфытиIэ пачъыхьэмкIэ, Хъан-Джэрый, пшъхьэ 
джэнджэш къибгъэхьанэу сыфаеп. Ау уиаужырэ гущыIэхэмкIэ тидзэпщ къепIолIагъэхэм узэгупшысэныбэ ахэлъ... 
ЕтIани типачъыхьэ ишIэ хэмылъэу ар зекIорэпщтын... 
Узфэсакъыжьмэ нахьышIу...

--- Page 535 ---

"Сыд мыщ, сызэрэхъущтым ыгъапэу, сиубымэ, къысщытхъузэ, хэгъэгу пащэмэ сафигъэсакъызэ, къысиIомэ 
шIоигъор!.." - Хъан-Джэрые къыхихыгъ шъхьакIэ, IогъушIэгъу рагъэфагъэп:
- Мыдэ, Хъан-Джэрый, нычхьэпэрэ пчыхьэм тыIэнэнчъэу сыд тызфыщысыр?! КъызэIух санэр, уиIэнэтIакIи сэ 
ситIысыжьыни хэдгъэунэфыкIыщт.
- Бэшэрэбыр къызэIусхын,- Хъан-Джэрые бысымым 
дыригъэштагъ,- ау сэ сешъорэп.
- Уисэнэ емышъуакIи, уитутын зыIумылъхьакIи, уибзылъфыгъэ зыщыдзыий сащыгъуаз,- Азэмэт-Джэрые 
щхыгъэ.
- Зэрэхъурэмджэ, сидагъомэ уащыгъуаз,- ХъанДжэрые щхыпэ макIэр къечъагъ.- Шъыд аIорэр, Тхьэм 
къыуишIэн, цIыфмэ къыуахъонын... Ау къэппчъыгъэхэр 
адырэ къысэпIогъэ сидагъомэ ахэслъытэрэп.
- Ахэр щытхъугъэкIэ къыпфэсэлъэгъух,- АзэмэтДжэрый ыIорэм текIырэп,- ау уурыс забыт зыхъукIэ, 
сэнэ-тутын емышъом, бзылъфыгъэмэ ягугъу сымышIыжьми, 
куп уахигъэзэгъэщтэп, къолэжъ фыжькIэ къыуигъэплъыщтых. Сэри урысыдзэм сызыхэхьакIэм, ашIэрэр адэсэмышIэфэ, ащ фэдашъокIэ къысэплъыщтыгъэх. Мыхэмэ 
яшэн-зэхэтыкIэ, яхъонэкIэ-цIэцIакIэ нэс зэмыгъашIэмэ, 
ежьмэ ащыщ ухъугъэу къащымыгъэхъумэ, анахь шэнIэдэб пхэлъыкIи, уеджэгъэ-гъэсагъэкIи узхагъэзэгъэщтэп, 
Iэбжым къыпфашIымэ, апэ лъы къипфэу ори ягъэлъэгъужь, 
якIэрахъо лъытхъохэфэ о уиер апипхъотыжь. Сэ къысэмыхъулIагъэмэ сарыгущыIэрэп, зыми цыхьэ фэмышI, о 
зыфэшIыжь... Мыдэ бжъэр къыздэIэт, иягъэ къыокIынэп, 
зэгорэм Азэмэт-Джэрые апэрэу сыригъэшъогъагъ пIожьын!
Хъан-Джэрые фэмыягъэми, ыпашъхьэ ис лIы гу зэкIэплъагъэр къызкIигъэкIэнэкIэнэп ыIуи, санэм хэхъумпIагъ, 
етIанэ нахь баIо зыIуигъэткIуагъ.
- Сыд? - Азэмэт-Джэрые бжъэм игуапэу зешъуахэм, 
къеупчIыгъ.- Угу еIугъэба?
- Олахьэ сымышIэрэ, къызгурыIуагъэп, сэнэшъхьамэ 
хэу.
- Адэ зыхэшIыкIыгъэм ымэ хэун. Ар нахьышIоу къызыбгурыIощтыр ятIонэрэ бжъэр хэбгъэхъожьымэ ары. 

--- Page 536 ---

Хьаулыеу типачъыхьэрэ Бенкендорф графымрэ ар Кавказыми, Молдавми, Къырыми къырарагъэщырэп. КъэIэт, 
мыщкIи лIыгъэ къызхэгъаф, уиIэнэтIакIэ пае, мафэ пфэхъунэу, узпэблагъэмэ уахэзэгъэнэу, къыпфэшъыпкъэнхэу, 
уамыгъэпцIэжьынэу къесIуалIэзэ, тешъощт мы бжъэм.
IэнэтIакIэм игугъу къызэрашIыгъэм, хэт щытхъур 
зимыкIасэр, ащ къымыуфэрэр, тыригъэгушIухьагъэщтын, 
Хъан-Джэрые гу тыришIыхьи, бжъэм ешъуагъ.
- Джы къэсэштэ, лIыгъэ, цIыфыгъ,- Азэмэт-Джэрые 
зэшъуагъэм къызэкIигъаплъэу къыщытхъугъ, игые тIэкIуи 
къыпигъэхъожьыгъ: - сэ сешъоу, о укъысэплъэу тыщысына?.. Къарыгъахъу джыри бжъэмэ.
- Къарызгъэхъон! - Хъан-Джэрые течэфыхьагъэу 
къыIуагъ,- ау ащ нахь сэ сешъожьынэп!
"Ар джы оIо,- Азэмэт-Джэрые ыпашъхьэ ис Къушъхьэ полуэскадроным ипэщэ ныбжьыкIэ къызэриуфэрэр 
игуапэу гукIэ щхыпцIыгъэ,- тIэкIу тешIэмэ, хъурэм 
теплъын…"
Сыда мыщ симыгъэуташъомэ мыхъунэу къысфырихьисапыр? - Хъан-Джэрыий гукIэ зэупчIыжьыгъ. Къысщытхъу фэдэзэ, ычIыпIэ сызэрэрагъэхьагъэр фэщэчырэпщтын, дагъоу схэлъи схэмылъи къысфедзы... Сятэжърэ 
сятэрэ сфыхахыгъэ лъагъом сызытехьэгъэ мафэм щегъэжьагъэу сыгу имылъ сIуагъэу е сшIагъэу зыдэсшIэжьырэп. 
Уиушъый гущыIэмэ дэгъу ахэмылъэу сIорэп. Сызэгупшысэни 
сызгъэгумэкIыни къахэкIыщт. Ау сызфэшъыпкъэ цIыфымэ, 
типачъыхьэшхорэ Бенкендорф графымрэ яIоф сыдэущтэу 
мыщ къыхахьэрэ? Тызщыс сыхьатым къыкIоцI ягугъу, Iофы 
зыримыгъэшIы фэдэу, тIоунае къышIыгъ. Сыда Бенкендорф 
графым сицыхьэ зыкIытесымыгъэлъыщтыр? Сызэрэхъун 
щэхъу къысиIорэп, уемышъу еIо, къысфэсакъы, о лIыгъэкIэ сеогъашъо. Угу къысфэшIумэ, уасэ къысфэошIымэ, 
сыд пае гухьагужъ зыфыуиIэм, натIэкIэ къушъхьэм еуагъэм 
фэдэу, сыфэбгъэблыра? Талъэныкъо щыхъурэмэ 
къакIэупчIагъэп зэрэосIуагъэр арымэ, ахэми зэгорэм 
къакIэупчIэн, сыгу зэIуи зэмыIуи ащызгъэгъозэн.
- Сыд узфыщысыр адэ, Хъан-Джэрый? Бжъэмэ къарыгъахъу.
- Хьау, сэ ащ щысэухы,- Бенкендорф графым иунэ 
зырегъэблагъэм ищайешъон зэриухыгъэр Iэгубжъэ зэпырыгъэзагъэкIэ къызэрэригъэшIэгъагъэм фэдэу, ХъанДжэрые ибжъэ нэкI зэпыригъэзагъ, бысымыр къызэригъэплъэу тэджыжьыгъэ,- икъун тызэрэщысыгъэри.
- Мыхъун горэ къэсIуагъа? - ИхьакIэ итэджыжьыкIэ 
зыфихьын ымышIэу Азэмэт-Джэрые къеупчIыгъ.
- Хьау, Азэмэт-Джэрый, ащ фэдэ гуцафэ къысфэмышI. 
Неущ IофшIэгъу маф сэIошъ ары.
- Олахьэ сэри неущ сымыIофынчъ,- ипщэрыгъэ 
къехьылъэкIэу Азэмэт-Джэрыий къэтэджыгъ,- неущмыкIэ талъэныкъо сыкIожьытышъ, Iоф тIэкIу-шъокIоу къысфэнагъэмэ ауж ситыщт.
- Арэу Кавказым шIэхэу бгъэзэжьынэуи?
- Кавказым къибгъэкIырэр сшIэрэп, ар ины,- АзэмэтДжэрые щхыпцIыгъэ,- тадэжь, адыгэ шъолъырым зэрэзгъэзэжьыщтым щэч хэлъэп. О уиIоф непэ къикIыгъ 
шъхьакIэ, Хъан-Джэрый, сэ сиIоф зысыухыгъэр бэшIагъэ. 
Пачъыхьэм джа мэзэ гъэпсэф къызыует мафэм щегъэжьагъ. Дзэм хэтым, унагъор модыкIэ щыIэу, сыд иугъоижь... Арэу оIомэ, чэщ хъяр къыокIу, джыри тызэIукIэн, 
сизакъоу, Санкт-Петербург сыдафыгъ пIонэу, гъогу 
сытежъугъэхьажьынэп...- Азэмэт-Джэрые щхыщтыгъэми 
къыIуагъэр къызэрехьылъэкIыгъэр ышъуи ымакъи къахэщыгъ.
- Азэмэт-Джэрый, нахьыжъ,- адыгэ шIыкIэкIэ ыпашъхьэ итым ыгу егъоу, инэшIошIыгъи къышIухэщэу ХъанДжэрые пчъэм дэжь къыщыхэкуукIыгъ,- ощ фэдэп къагъэлъэIожьырэр! Зэрэполуэскадронэу сэлам къыуезгъэхыжьын.
II
КъыгъэшIэгъэ лIэшIэгъу плIанэм Хъан-Джэрые зэуищмэ 
къялыжьыгъ, бэ пэкIэкIыгъэр, зэпищэчыгъэри бэ, ау идунэе тетыкIэкIи идзэ къулыкъукIи ащ фэдашъо тепштэнэп, 
ужъымэ уехъопсэнэу, уныбжьыкIэмэ уенэкъокъунэу пкъы 
ищыгъ, нэгу ихыгъэ гушIубзыу, IэпкIэ-лъапкI, ныбджэгъу 
дэгъу, ахэхьакIи ахэкIыкIи ешIэ. Азэмэт-Джэрые ащигъэгъупшэжьэу, Къушъхьэ полуэскадроным мазэм ехъугъэу 
пэщэныгъэ дызэрехьэ.
УныбжьыкIэу, тетыгъо уиIэу, уиIофхэр зэпыфэмэ, 
гъашIэмкIэ мазэр зыуи арэп, Хъан-Джэрые гукIэ 

--- Page 537 ---

зэриIожьыгъ, ау мэфэ закъор лIэшIэгъум пеIэу къыхэкIы. 
Наполеон изы текIоныгъэ мафи, зыраутыгъэ мафэри джы 
къызнэсыгъэм афэухырэп, пачъыхьэшхо зэхъум, илъэс 
щэкIырэ тфырэ нахь ыныбжьыгъэп. Тэ типачъыхьи илъэс 
тIокIырэ ирэм итыгъ декабристхэр къызебэнхэм. Дунаир 
Македонскэм зызэпырегъэзэжьым, ныбжьыкIагъэ. Паскевичыр дзэпащэ къызытфашIым, Кавказыр ыIэ зыралъхьэми, 
Темыр Кавказыр хэмытэу, сэ къысэлъытыгъэмэ, бэп 
ыныбжьыгъэр... Арышъ, лIы ухъущтмэ, пцIэ ябгъэшIэщтмэ, 
ныбжьым елъытыгъэп, акъылым, лIыгъэм, зэпыфэныгъэ 
гори ащ имыщыкIагъэу сIорэп, зэкIэри еолIэжьы. "Анэгу 
укIэхьащэ, зафэогъэцIыкIу, уаIогушIуащэ..." Ахэр АзэмэтДжэрые къысфидзыгъагъ шъхьакIэ, шъхьэм имылъэу 
улъэтэн плъэкIыщтэп. Ащ илъ дэдэу ошIэми, зыгорэ къыпкIэмыIэу, ишIуагъэ къыуимыгъэкIэу лъэоянэм дэкIоегъуай. 
АщкIэ тхьэм ишыкур, Азэмэт-Джэрые фэдэу, хэти сыгу 
езгъэбгъэныр къыстефэрэп - сиIофхэр зэпэфэх. ТалъэныкъокIэ, адыгэ шъолъырым, къихъухьэхэрэр ары мыхъугъэмэ... Мыхэми адыгэхэми зыкъашIэжьынба? Александр Христофоровичми сыщыгъупшэжьыгъэмэ сшIэрэп, 
тишъолъыр щыкъэбархэмкIэ зеушъэфы, тыгъуасэ, пачъыхьэм фэкъэрэгъулэхэрэр зэблэсхъузэ, сыIукIэгъагъ, 
шъхьэгъэсыс чъыIэкIэ зблэкIыгъ нахь, гущыIэ къысиIуагъэп. 
Ащ фэдэ ихэбзагъэп, хэт ышIэра хъугъэр, ыгу шIугъэпщтын.
Хъан-Джэрые щымысышъоу къэтэджыгъ, шъхьаныгъпчъэм Iухьагъ.
КъушъхьэчIэс полуэскадроныр дзэкIолI пчэгум ит. Непэ 
шымэ зарагъэгъэпсэфы, лъэс сатыр ищыгъэкIэ куп-купэу 
къызэлъекIокIых. Туганов Аслъанбэчрэ Хъут ефэндымрэ 
ыбгъукIэ, уц къежьэгъакIэм хэтых. ЛIышхо горэ къафэкIонышъ ыуплъэкIущтхэм фэдэу, апкъыхэр ищыжьыгъэу, 
алъакъохэри зэдырагъаштэу дзэкIолIхэр къулыкъум егугъух.
Хэт сэIо ащ фэдиз къызыпыхъыкIырэр? - Хъан-Джэрые 
щхыпцIыгъэ, Шорэн фае зымакъэр ыIуагъ, гуфаплъэу 
зэплъэм, къышIэжьыгъ: блэкIыгъэ мазэм, маим иапэрэ 
мафэхэм, Бэслъыные лъэныкъом къикIыгъэу, джырэблагъэ корнетыцIэр зыфашIыгъэ Къаз-Джэрый ары. Зегъэчаны, 
итэмэтелъыкIэ къегъэшъыпкъэжьы. Шори, сэри къытфэдэу, 
ари матхэ. Урысыбзэр зыщишIагъэр сшIэрэп, тэщ нахьи 

--- Page 538 ---

нахь IупкI, нахь Iаз, нахь дэгъоу матхэ. Къаз-Джэрые зэрэтхэрэр Александр Христофоровичым джыри ышIэгорэп. 
Ау фэзыIопщыщтхэри хьазырых. Сыд пае, мыхъун ытхырэп, зыгорэм шъэфкIэ резгъэIон, Шорэ нэIуасэ зэрэфэсшIыгъагъэу сэ нэIуасэ фэсшIын... Ары шъхьакIэ бетэмалым 
адыгэ шъолъырым къэбарышIу къырихыгъэп. Бэслъыные 
адыгэхэри, абадзэхэри, нэгъойхэри, къэрэщайхэри 
тхэкIыжьхэу тэ кIоных, пачъыхьэм зэрихьэрэ IофыгъохэмкIэ разэхэп. Шъумыразэмэ, шъузэхэгупшысыхьажьи, 
джыри кIасэп, шъуешIу, шъузэзыпхыщт, шъузгъэдэIощт 
горэм ыцIэ къешъуIу. Шъо шъуизакъоп, урыс пачъыхьэми 
цыхьэ фишIын фай ащ... А-ей-гущ, адыгэ хэсэ зэикI горэм 
ыпашъхьэ джыдэдэм сыкъыщыгущыIэгъагъот... Моу 
Александр Христофоровичым, Бенкендорф графым, 
сызэрэIукIэу сигухэлъ щызгъэгъозэн, сыкъызэхимышIыкIмэ, нахь лъаги щыI, сыкъэуцунэп... Ау зыбгъэлъэгъоным ыпэкIэ, бжъэдыгъупщымэ анахьи нахь къотэгъушIу 
хъунэу, адыгэ шъолъырым макъэ горэ къиджыкIыгъагъэмэ 
дэ гъугъэ.
Еж амэ, Хъан-Джэрые къехьылъэкIэу гукIэ хэкуукIы, 
зыгу плъыгъэ адыгэмэ ащ фэдэ агу къэкIыфэкIэ!.. Мыщ 
хащэ ищыкIагъ, ащ фэдэ цыхьэшIэгъу, зэпэуцугъэ лъэныкъуитIуми игущыIэ ахэзэгъэнэу гъотыгъуае хъун, Перовскэмрэ де-Скасирэ афэшъхьаф мы лъэныкъом щысиIэп. 
Перовскэр сэIо шъхьакIэ, заом ищытхъузехьэ генералмэ, 
Урысыем ичIыгу гъунапкъэ изгъэкIотырэмэ ари ащыщ. 
Ащи зыгъэ бжъэдыгъу пщы-оркъхэмкIэ сиучэбли, Iофыр 
къыземыкIым, пчэгум сыкъыринэжьыгъагъ. ЗгъэлъэIонэу, 
сыкъигъэгъунэнэу арэп сызфэягъэр, ащ сиIоф нэсыгъагъэп - гупшысэрэ джэнджэшырэ зыхэлъ гущыI сищыкIэгъагъэр. Перс заори, Тыркури, Польшэри сыгу къыгъэкIыжьызэ, дэгъоу сыкъихьакIи, къысщытхъуи, сыкъитIупщыжьыгъагъ. Перовскэм сыгу фыхэкIыми, дзэм хэтмэ угу 
ябгъабгъэ хъущтэп, сшъхьэкIэ сыщымыгъозагъэмэ, сIощтыгъэп: ахэр Iордэгъэзэ-зэуакIох, тэмэтелъ зэблэхъу 
кIэхъопсых... Рафаил Августинович де-Скаси ары сигумэкIмэ апэблагъэр, непэ-неущэу джэуап къыостыжьыщт 
ыIозэ ащи сызэрещэ, лъэшэу зыфэсакъыжьы. КъызгурэIо, 
IэкIыб къэрал Iофхэм уапылъ зыхъукIэ, дзэ къулыкъушIэм 
фэдэп, пIорэмкIи пшIэрэмкIи узфэсакъыжьын фае, ау 

--- Page 539 ---

къысфигъэуцурэ пIалъэмэ къаригъэкIырэр сшIэрэп. Тадэжь 
сыкIоным ыпэкIэ къэбгъэзэжьмэ, адыгэ Iофмэ нахь тарыгущыIэн къысиIогъагъ, сыкъызэрэкIожьыгъэр зыфэсэIопщым, джыри тхьэмэфэ пIалъэ къысфигъэуцугъ. ГъэшIэгъоныр, "адыгэ Iофмэ тарыгущыIэщт" еIо нахь, адыгэ-урыс 
Iоф ыIорэп. Къэблэгъэрэ тхьаумафэм тизэIукIэн тетыубытагъэшъ, теплъын зыкъызэрэсфишIыщтым... Зэнэ Сэфэрбый итырку къэтыкIэ зыфэсэIуатэр ары аужырэ пIалъэр 
къызысфи гъэнэфагъэр. Iофым хэшIыкI фыримыIэ фэдэу 
сызхигъэплъэгъагъ, ау сшIошъ хъурэп.
Дзэ къулыкъур мафэм аухыгъэу, пчыхьэшъхьапэм, 
Хъан-Джэрые дэжь Къаз-Джэрые чэфэу къилъэдагъ, 
адыгэ шIыкIэкIэ къеупчIыгъ:
- Тиунэкъощ, дзэ къулыкъу уахътэм ыуж уапашхьэ 
сыщышъхьэфитын сыфита?
- Ушъхьэфитыным бэ къикIырэр,- Хъан-Джэрые 
щхыпцIыгъэ,- ар зызэрэпшIырэм елъытыгъэт. Полякхэри 
шъхьэфитныгъэм кIэхъопсыгъэх, хэгъэгур аукъон яхьисапыгъ, къадэдгъэхъугъэп нахь. Дзэ къулыкъу зехьаным 
мафи чэщи иIэп, уфэхьазыр зэпытын фае.
- КъызгурыIуагъ, къызгурыIуагъ,- Къаз-Джэрые 
ибэслъыныябзэкIэ къэгузэжъуагъ,- ащ нахь къэмыIожьми 
хъущт... Ау етIани къаштэ гушIуапкIэ.
- Шъыд гушIуапкI?
- Бэ сыкъыкIэлъэIурэп, чапычми сезэгъы.
- Чапыч нахь зымыуасэр къэбар хъунэп.
- Ар умыIо, чапычым уасэ фэпшIырэп, чэт псау 
къехьы.
- КIо, дэгъу. Чапыч къыуатыгъэу сэшIы, шъыд чэтым 
епшIэтэр?
- СIапшъэ дэсщэенышъ, чэтлыбжьэ IэшIу шъуфэсшIыщт.
- Ащ пIэстэ фэбэ дэгъу къыдэпштэжьытымэ, чапыч 
къизгъэгъусэжьын.
- Ар улэупкIэ хъун, ау къэбарышIу уфаемэ, къаштэ 
гушIуапкIэ.
- КъаIо шъыу, Къаз-Джэрый... СиIуагъэ зэкIэсхьажьыгъэу плъэгъугъа?
- УкъэлъаIоба? Джар Iоф шъхьаф. Уи Татьяна Константиновнам иуни ылъэкъуацIи къызэзгъэшIагъ!

--- Page 540 ---

- Шъыд пIорэр? - Джы нэс гугъу емылIыщтыгъэ ХъанДжэрые зэхихыгъэм къызщигъэтэджыкIыгъ, упчIэхэр 
къытыритэкъуагъ: - Хэт къыозыIуагъэр? Шъыд ылъэкъуацI? Иунэ тыдэ щыI?
- Ма, мы тхылъыпIэм зэкIэ ит. Къысфэзгъотыгъэри 
къыосIон: джа угу зэмыIурэ Андрей Николаевич Муравьевыр ары.
- Тэ щишIэра?
- Чиристан диныр, ар зикъабылмэ агу щышIэрэр Андрей 
Николаевичым зэхимышIэщтыгъэмэ, тхылъхэр афитхышъуныеп... ЕтIани бащэрэ зыфемыгъэхь къысэоIо.
ТхылъыпIэ тхьапэр бгъэджыбэм ригъэкIузэ, Батайскэ 
щайешъопIэ-трактирыр Хъан-Джэрые ыгу къэкIыжьыгъ, 
Татьяна Константиновнар зыхэтэу хъугъагъэр зэкIэ ынэгу 
къыкIэуцожьыгъ, анахьэу ишъыгъо теплъ инэплъэгъу 
хэмыкIыщтыгъэр.
- Зыгорэ къэпIуагъа, Къаз-Джэрый? - Игупшысэмэ 
къахэужьзэ, Хъан-Джэрые къэупчIагъ, ау зигугъу къыфашIыгъэм фигъэзэжьыгъ: - Андрей Николаевич Муравьевыр тхэкIо дэй сIорэп, ау чиристан диным ухигъэгъозащэмэ сэIошъ ары...- ЕтIанэ шъхьэм къыфечъагъэм къыкIигъащтэу къэупчIагъ: - Муравьевымрэ Татьяна Константиновнамрэ зэрэшIэха? Шъыдэу хъумэ щыбгъэгъозагъа?
- Кавказым щыфэхыгъэ забытымэ алъэкъуацIэхэр 
сэтхых ыIоу зэхэсхыгъэти, Татьяна Константиновнам ыцIэ 
къызесэIом, илI ихьадэ мыгъэ къызэрищэжьыгъэр, 
уазэрэIукIэгъэгъэ шIыкIэр, къышъохъулIагъэр зыфэсэIуатэм, итхыгъэмэ ахаплъэзэ, фэхыгъэ забытым ылъэкъуацIи, 
ыцIи, иуни, мы тхылъыпIэм итхагъэр, къыхигъэщыгъ. Ащ 
Iофыр щысыухыгъэу къызшIомыгъэшI, сыкIэупчIагъ, иуни 
къызэзгъэлъэгъуи, ищыIэкIэ-псэукIи къызэзгъэшIагъ.
- Иунэ уихьагъэуи?
- Сыд пае сызымышIэрэ шъузабэм сылъихьан, игъунэгъу ныом къезгъэIотагъ.
- Шъыд етIанэ?
- Шъыдына, Татьяна Константиновнар Сидневскэ Константин Николаевич графым ыпхъу закъу, джа штабс-капитан фэхыгъэм ишъузыгъ, илъэсныкъо нахьи зэкIыгъугъэхэп, илIыкIэ Рябинина, Вельяминовым идзэ хэтэу Абын дэжь 

--- Page 541 ---

шапсыгъэмэ къыщаукIыгъ. Джыдэдэм Татьяна Константиновнар изакъоу мэпсэу, шъыгъо шъуашэри зэрэщыгъ 
аIуагъ. ЗыгорэкIэ зэбгъэлъэгъу пшIоигъомэ, джыдэдэми 
сыхьазыр.
- Хьау, хьау!..- Къыгъотыжьыгъэр тырахыжьрэм 
фэдэу Хъан-Джэрые къыхэкуукIыгъ, зыкъызешIэжьым, 
укIытэжьыгъэ: - Шъыд тIони шъузэбэ ныбжьыкIэм дэжь 
тыкIот?.. Шъуилъэпкъэгъу адыгэмэ сагъэунэхъугъ ыIомэ?
- Аущтэу къытпэгъокIымэ,- Къаз-Джэрые ынэхэр 
ардэдэм, иучъыIыкIыгъэх,- епIожьыщтыр пшIэрэба?
- СэшIэ, сэшIэ...- Хъан-Джэрые къызIуипхъотыгъ, 
етIанэ мэкъэ гъэтIылъыгъэ ушъыикIэ къыIуагъ: - тэ тыурыс 
забыт, ащ фэдэ IофкIэ зыми зыпытымыгъапкIэмэ нахьышIу... Ежь фэдэ шъузабэхэри талъэныкъокIэ щыIэх.
- Адэ арыба сэри сызэгупшысэрэр...
- Егупшыс фаеми, ау ар пIоу зыми зэхемыгъэх... Арэп, 
Къаз-Джэрый,- Хъан-Джэрые зыкъызэблихъугъ,- мыр 
шъыдыгъо къэбгъотыгъ, шъыдэу джы нэс сэмыгъэшIагъ?
Къаз-Джэрые тхьагъэпцIышъо нэгукIэ щхыпцIыгъэ:
- Ар тыгъоспчыхьэ кIэсэкIаеу зэзгъэшIагъэ. Чэщ гумэкI 
ухэсыдзэ сшIоигъуагъэп... Пчэдыжь къыосIон сIуи шъхьаем, 
орыба дзэ къулыкъур зэкIэми апшъ зыIорэр. ЕтIани Нэгъумэ Шорэ, пшIэрэба, къулыкъумкIэ зэрэерышэр, пащэ 
къытфэпшIыгъэшъ, непэрэзымафэм жьы къытигъащэрэп.
- Татьяна Константиновнам икъэбар зыми фэмыIуат.
- О Шорэ епIуагъэба?
- Шорэ епIуагъэри пхъуатэм дэплъхьагъэри зэфэдэ, 
уиныбджэгъу Муравьев тхакIом фэмыIотагъэмэ.
- Ащ фэдашъокIэ, тиунэкъощ, укъысэплъынэу сыфаеп.
- Армэ хъун.
- О къызэрэпщыхъу дэдэу Андрей Николаевичри 
щытэп...- Ежь зэриIожьмэ Хъан-Джэрые зэхыригъэхызэ, 
гухьагужъыгъэ хэмылъэу Къаз-Джэрые гъумтIымыгъэ.
Унэм изакъоу къызенэжьым, джэцэ нэмазыр къэсыфэ, 
Хъан-Джэрые игупшысэмэ агъэрэхьатыгъэп, джэхэшъогур 
рикIукIэу унэ мэзахэм итыгъ. IитIур бгъэм щызэрыдзагъэу 
пхъэнтIэкIу шъабэми заулэрэ тесыгъ. Къэтэджи, зиостыгъэхэр чыжьэкIи благъэкIи зэпэлыдыжьрэмэ яхъуапсэу, 
бгъэми гупшысэ зэфэшъхьафхэр къыдагъэтаджэу, шъхьаныгъупчъэм тIэкIурэ Iутыгъ. Остыгъэр зыхегъанэми, амдэз 

--- Page 542 ---

ышти нэмазлыкъым зытеуцоми, бгъэджыбэм илъ тхылъыпIэм фэшъхьаф шъхьэм къихьагъэп. Тхьэм ыпашъхьэ 
иуцуи, дыухьэ къыхьы зэхъум, щыгъупшэгъагъ ныIэп... 
Щыгъупшэгъагъа хьауми бгъэм диушъэфэгъагъа?.. Сыд 
мэхагъ сэIо сшъхьэ сыфизымыгъэтыжьырэр, Хъан-Джэрые 
зыфэгубжыжьыгъ. Уасэ зыфысимыгъэшIыжьэу сыд 
нычхьапэ къысэхъулIагъэр? Анфисэ пае нанэ зэриIогъагъэу, 
зыгорэм икIэпхыныкIэ зезгъэлIылIэжьэу! СыдынэкIэ 
синыбджэгъухэр къысэплъыщтых. Сыгу сыримыIэжэкIожьэу, емыкIу ар - тхьэуегъэпсэу, Къаз-Джэрый, 
укъысфэгумэкIыгъ, сыкъыомылъэIугъэми, плъэкI къэбгъэнагъэп, сицыхьэ птемылъыкIэ арэп, ау шIу къысфэпшIагъэми къэбарыр къыпкъонэжьынкIэ сыгугъэрэп. Нэгъумэ 
Шор? Ар сэщ нахьи бэкIэ нахьыжъ, ащ фэдэ къыздимышIэмэ нахьышIу.
Гопэ гупшысэр зышъхьаригъэу шIоигъоу, зымафэ 
унэмкIэ къикIыгъэ тхыгъэр Хъан-Джэрые къыштагъ. Зэ-тIо 
нэкIэ рычъи, ымышIэрэ итыгъэпти, ыгъэтIылъыжьыгъ. 
Занэкъо Сэфэрбый гум къыпылъэдагъ шъхьакIэ, нахьыпэм 
зэригъэгумэкIыщтыгъэм фэмыдэу, ари псынкIэу шъхьэм 
икIыжьи Пушкиным итхылъ мэкIаим къытырихыгъ. "Кавказ 
гъэр" поэмэм лъыхъоу ригъэжьагъ. Ардэдэм ащ фэдэ 
тхылъ Нева Iушъо тетIысхьапIэм къыфыIузыхьэгъэгъэ 
пшъэ шъитIур ынэгу къыкIэуцожьыгъ, къафыIумыхьащтыгъэм инэплъэгъуи къыхэтэджыкIыгъ.
Iэжагъэ къызыхэгъаф, емыкIу къызфэмыхьыжь, ХъанДжэрые тхылъыр тIэкIурэ ыIыгъи, ыгъэтIылъыжьыгъ. Сянэрэ 
нанэрэ къысфагъэпытэгъагъэр зыщысэгъэгъупшэ... Сыд 
уимылъэпкъэгъур, гъэшIэгъона нэмыкIыбзэкIэ мэгущыIэмэ, 
къызыкIыпхэмызэгъэщтыр? Диныр ара? Ары шъхьакIэ, 
гукIэгъум динэгъу-лъэпкъэгъу иIэп. Хэгъэгу зэхэдз, байтхьамыкI зымышIэрэ тыгъэм фэд, зыгорэхэмкIэ зафэ, 
фабэ, лIэкъогъэбагъу, нэмыкIхэмкIэ - мысэ, чъыIэ, Iэрылъхьэгъуай... КъысэшъуIокIыгъэр къызгурымыIуагъэу щытэп, 
ау Болэтыкъомэ япхъуи сэркIэ зафэп. Къыспигъохыгъэ 
гущыIэмэ шъыпкъэ ахэлъэп сIорэп. Сызэрыт чIыпIэм елъытыгъэу сыкъызэхишIыкIыгъагъэмэ, IушыгъэкIэ фэслъытэныгъи... Болэтыкъомэ япхъу идэхагъи иIушыгъи зыдешIэжьы. 
СэшхокIи кIэрахъокIи къысэмыоу сыкъиукIыгъ, сфемыгъэхыщт шъхьакIо къысихыгъ... Арэп, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, 
мы лъэныкъом щыIэ пшъашъэхэр, зидзэ сыхэтмэ япхъухэр, 
Болэтыкъомэ япхъу нахьи сыда зэрэнахь дэихэр!.. Пачъыхьэмрэ ишъхьэгъусэрэ зэхащэрэ пчыхьэ джэгумэ Болэтыкъор зэгорэм ахэсщэгъагъот! Ыпхъуи ар къэзылъфыгъэ 
гуащэри щыгъупшэщтыгъэх. Татьянэ зэрэшъузабэзи, 
зэрэшъыгъо пэтзи зэгогъэуцохи, а ситэмэтелъхэмкIэ 
къысэпэбжъэуагъэр къыдигъэплъынэп!.. Ары шъхьакIэ,- 
Хъан-Джэрые ежь ымакъэми зыдимышIэжьэу упчIэр 
ыбгъэгу къыдэкуукIыгъ,- зэрэмыпшъэшъэжьыр, зэрэшъузабэр пщыгъупшэжьыгъа?! ГъэшIэгъона мыпшъэшъэжьмэ, 
шъузабэмэ!..- Хъан-Джэрые къызщылъэтыгъ, икъэптан 
зыщилъэзэ, унэм ичъыгъ.
Уахътэр джэцэ уж кIэсагъэми, къэлэ остыгъэмэ яжъобгыпIагъ. Ахэмэ ошъогу жъуагъохэри къапеIэх, жьы 
чъыIэтэгъэ макIэми чIы шъхьашъом зытыреIэтыкIы. ЧыжьэкIи 
благъэкIи каретэхэми шыкуаохэми амакъэхэр къэIу.
Нева IушъокIэ, гъэмэфэ чъыгхатэм дэжькIэ, цIыф 
зэрэгъэчэф макъэр, неущ тхьаумэфэ гъэпсэфыгъошъ, 
ошъо чIэгъым чIэфэжьырэп.
Апэ къыпэкIэфэгъэ каретэр Хъан-Джэрые къыгъэуцугъ, шыкуаом риIуагъ:
 - Литейнэ урамым кIо, япшIыкIутIонэрэ унэр ары,- 
унэмкIэ хэукъуагъэмэ ыIуи, джыри зэ тхылъыпIэм еплъыжьыгъ, зыдакIорэм щымыгъозагъэми, къыкIиIотыкIыжьыгъ: - урам къуапэм щытын фай.
- Уигупсэ бзылъфыгъэ къыщыуажэмэ, лъытэныгъэ 
зыфысиIэ ротмистр, зи езгъэIонэп, ыпкIэ хэмылъми, лъэтемытэу унэзгъэсын, но-о, силъэкъо псынкIэх! - КъызэплъэкIи, шыкуаом къыпигъэхъожьыгъ: - ау зэнтхъыр ыпкIэ 
хэмылъэу къытатырэп...
Шыкуаом орэдыр къызхедзэм, загъорэ ятэ кIиIукIыщтыгъэ нэгъой орэдышъоу ицIыкIугъом зэхихыщтыгъэм 
Хъан-Джэрые игупшысэ-гумэкIмэ шъхьэр къыхаригъэпхъотыгъ, шIоIэшIоу, тIэкIуи зыщыгъупшэжьэу нэгъоибзэкIэ 
еупчIыгъ:
- Син татармэ?
- Асэ мин татар! - Шыкуао лIыжъыр къызэплъэкIыгъ,- 
асэ син? Синда татармэ, ротмистр?

--- Page 543 ---

Хъан-Джэрые псынкIэу зыкъишIэжьыгъ:
- Сынэгъоеп, сыадыг!
- Ара? НэгъоибзэкIэ укъэупчIагъэти, унэгъой сшIошIыгъ.
- ГущыIэ зытIу сэшIэти, сыкъэупчIагъ нахь, сынэгъоеп,- 
джы нахь шъабэу ылъ щыщ зыхэлъым джэуап ритыжьыгъ.
- Умынэгъойми, уадыгэмэ, сигуапэ. Сэ сятэжъ адыгэмэ шIукIэ атегущыIэу бэрэ зэхэсхыгъэ... Узхэтыдзэм 
зао къызэрэшъуишIылIагъэр шъыпкъа? Адэ зи къепIуалIэрэпи, штабс-ротмистр? - ТIэкIу тыригъашIи, джыри 
къеупчIыжьыгъ.
- Заоми сшIэрэп...- Зыщыщ ымышIэрэ шыкуаор 
Iогъу-шIэгъу зэришIыгъэмкIэ Хъан-Джэрые кIэгъожьыгъ.- 
Тидзэ Кавказ зэритыр шъэфэп, ащ бгъэшIэгъон хэлъэп... 
ИмыщыкIагъэмэ тарымыгъэгущыI.
- О уимыщыкIагъэмэ, сэри сищыкIэгъахэп, тэ тиIоф 
куплIэдэсын, шъуеужьыр, силъэкъо псынкIэх! - Шыкуаор 
шымэ атехъушIи, зи азфагу къыдэмыхъухьагъэм фэдэу 
инэгъой орэд цIыкIу пидзэжьыгъэми, IэшIу зэрэкIэмылъыжьыр имэкъамэ къыхэщы.
СыхьатныкъокIэ узэкIэIэбэжьмэ Хъан-Джэрые ыбгъэ 
дэмыфэжьыщтыгъэ гоу унэм къизыщи чэщ урамым къытезыщэгъагъэр къэцIыкIугъ. Зэрыс каретэри фэзэжъу, 
гугъуемылI чъыIэкIэ жъуагъохэри темыр ошъогум къеплъых, шыкуаом инэгъой орэди, ащ хэлъ шIулъэгъу 
гущыIэхэри гум тефэхэрэп. Шылъэбжъэ макъэми зэдырагъэштэжьырэп, щэрэхъхэри къечъэкI къодыех.
МыIуапхъэхэр умыIо шыкуаом есIуагъэми, къысиIокIыгъэр тэрэз, Хъан-Джэрые гукIэ зыфэгубжыжьы. Тэ 
зытэушъэфы, зыгорэм тыкъеубыты, тышIолIыкIы шъхьакIэ, 
мыхэмэ сыд япшIэн, ажэ уубытын плъэкIынэп, хэгъэгум 
къихъухьэрэм щыгъуазэх, уямыдыргъыжьми, мысэри 
хыери зэхафын алъэкIы, ягулъытэхэри якуплIэмэ анахь 
чыжьаIоу агъаплъэх. Зэхэпхыгъэба къыпфидзыжьыгъэр? 
Санкт-Петербург урамым тетэу адыгэ Iофмэ агъапэ... 
Сыадыг зэресIуагъэр арыщтын... Сызщыщыр, есIуагъесымыIуагъэми, талъэныкъо къыщыхъурэмэ хэшIыкI 
афыриI, агъэгумэкIы. Мыщ изакъоп, зымафи урыс лIыжъ 
горэм Невскэ урам къуапэм сыкъыщигъэуцуи, декабристмэ адыригъаштэу сыхэплъагъ, талъэныкъо щыхъухэрэмкIэ къысэгыинэу ежьэгъагъ, зыфэсэмыдэм, "уитэмэтелъмэ 
нэшъу уашIыгъ" къысфидзыгъагъ. Мы нэгъой тхьагъэпцIыр, 
"ар о уимыщыкIагъэмэ, сэ сищыкIагъэп" ыIозэ, къыздэхьащхыгъ. Сэ шъузабэ горэм сылъэхъу... Зыуж ситыр сыд 
лIэужыгъу!..
- Къэгъэуцу! - Хъан-Джэрые шыкуаом еджагъ.
- Джыри тыкъэсыгъэп, ротмистр, модырэр ары япшIыкIутIонэрэ унэр.
- Уахътэр хэкIотагъ... Сыкъыздипщыгъэм сыщэжь.
- Ащ фитыр оры, ротмистр. О къызэрэпIу,- аужрэ 
гущыIэр шыкуаом нэгъоибзэкIэ къыIуагъ.
- Сынэгъоеп хэта зэсIуагъэр! - Хъан-Джэрые къызбгырыугъ.-Уиорэди щыгъэт.
- СыгукIэ къэсIон сыфитба?..- ГущыIэ дысмэ шыкуаом 
къапигъодзыжьи, шымэ ажэдэуагъ.
- Къэгъэуцу джыдэдэм! - Хъан-Джэрые губжыгъэу 
шыкуаом еджагъ.- Ма уишмэ язэнтхъыпкIи, къелыжьы рэр уе.
- Сыд пае угубжырэ, ротмистр?.. Орырэ сэрырэ 
лъэпкъ цIыкIумэ тащыщти, сыпкъогушхукIызэ, сыосэмэркъэугъ... Ащыгъум мы къалэм дэсмэ, хэгъэгур зые 
лъэпкъышхомэ сыдэущтэу тызэхашIыкIын, тагурыIон...
- Ухэукъо! Ситэмэтелъмэ ацIэ къепIуагъэми, къыбгурыIуагъэп...- Хъан-Джэрые къебгъучъэщтыгъэ каретэр 
къыгъэуцугъ.
III
Урысые пачъыхьэм ишIоигъоныгъэкIэ кадет корпусым 
щырагъэджэщт къушъхьэчIэс шъэожъыехэр Абэтэ Бэслъыные Петербург къызэрэрагъэщэрэ къэбарым Хъан-Джэрые ыгъэгушIуагъ, ау шапсыгъэ пэщэ лIы хафэм къехъулIагъэмэ IорыIотэжькIэ ащыгъозагъ нахь мышIэми, ащ 
фэдэ Iоф ыпшъэ зэрэрилъхьажьыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.
Абэтэ Бэслъыные Шапсыгъэ къыщехъулIагъэр зэкIэ 
зыпкъ къикIыгъэр ышнахьыкIэ Убых, нахь чыжьэу уIабэмэ, 
Новицкэ урыс забытым илажь, нахь зебгъэчъэхыIомэ, 
дунаим темытыжь ятэ Къымчэрый ары ублапIэ фэхъугъэр.

--- Page 544 ---

Къэзэкъхэр Пшызэ иджабгъукIэ адыгэчIым къызетIысхьэхэм, нахь зафэр, нахь лъэшыр язэрэмыгъашIэу 
бгъуитIури зэпэуцужьыщтыгъэми, нэцIэн-мэхагъэ, къумалыгъэ зезыхьэрэ нэбгырэ зырызхэр лъэныкъуитIуми 
къахэкIыщтыгъэх. ШапсыгъэкIэ къэзэкъмэ шъэф адызиIагъэмэ Абэтэ Къымчэрые ащыщыгъ.
"ТыгъокIо куп нычэпэ къэзэкъмэ зэратеощтыр ябгъашIэу, къябгъэгъащтэу, тыжьын сомэ горэ къакIэкIэпхыным сыда хэлъыр!" - ЫIозэ пыщагъэ афэхъуи, ыкъомэ 
зыкъаIэтыфэ бай хэхъукIыгъ. Ежьыри чэщ теом фэмыкIэщыгъоу щытыгъэп, ау ежь ягъусэ зыхъукIэ, къэзэкъмэ 
афиIопщыщтыгъэп, зыхэтхэмкIи къэбзагъэ, илIыгъэ-мыщынэ нэфагъэ. Ягъогупэ-тIэсхъапIэ къадашIэу къызырафыжьэхэкIэ, "сэщ фэдэ горэ къытхэтынкIи мэхъу" ыIоти, 
зэкIэми гуцафэ афишIыщтыгъэ. Ыкъохэр лIыпкъым иуцохэ 
зэхъум, нахь зиIажэу ригъэжьагъ, лIы хъухи, аIорэмрэ 
ашIэрэмрэ цIыфмэ аштэу, къэзэкъыбгъум фемыплъэкIыхэу, яадыгэ шъыпкъэныгъэкIэ шапсыгъэ утыгум ит лIы 
пащэмэ захэуцохэм, Абэтэ Къымчэрые ыгу Пшызэ джабгъу нэпкъымкIэ щымыIэжьэу тIысыжьи, ишъэф зи щымыгъуазэу къыщыхъоу дунаим зыдырихьыхыжьыгъ. "Уятэ 
игъогу жъы рэ уятэ иблэгъэжьырэ" зэраIорэр сыдэущтэу 
ащыгъум къыбгурыIощт?
Сыд фэдэ адыгэгу Абэтэ Убых иIагъэми, ышнахьыжь 
Бэслъыные илIыгъэ къымыубытэу, ятэ ишэныгъэр гъэрекIопагъэ къызхигъэфагъ. Сэшхоогъур а зы чIыпIэм 
темыфэжьыми, къэзэкъмэ къаутIэсхъи ахъщэшхо къызыратым, урысыдзэм и Кавказ штаб шъхьаIэ изабыт Новицкэр адыгэ фэкъолI шъуашэкIэ фэпагъэу, дэгу-бзако фэдэу, 
Прочноокоп щегъэжьагъэу Анапэ даIыгъэу, Пятигорскэ 
щаухыжьэу, адыгэ шъолъырым къыщырищэкIыгъ.
Ар зыхъугъэм бэ темышIэу урысыдзэр Шапсыгъэ 
зехьэм, апэ гуцафэ зыфашIыгъагъэр Убых, зыкIыфашIыгъагъэм ишыхьатхэри къыкъокIыгъэх. Джа къумалыгъэ 
зекIуакIэм зэрэ Шапсыгъэу къыгъэбырсырыгъ, Абатэмэ 
ячъагъэх. НахьыкIэр хэхьажьи, нахьыжъ Бэслъыные аубытыгъ, Iэхъу-лъэхъухэр тыралъхьагъ, машэм радзагъ. Абэтэ 
Бэслъыные плъакIо къыфэкIогъэгъэ лIыжъ горэм гухьагужъ 
хэлъэу къыфидзыгъагъ: "Тыпшхы пшIоигъуагъ шъхьае, 

--- Page 545 ---

Тыгъужъ бэшхыр машэм зэрифэжьырэр пщыгъупшэжьыгъагъ!" "Акъылым ычIыпIэ нэ закъо нахь уиIэпышъ, ары 
аущтэу къызыкIыпшIошIырэр!" - Бэслъыные лIыжъым 
риIожьыгъагъ. Ау Абэтэ Бэслъыные илIыгъэ зыщымыгъупшагъэхэри Шапсыгъэ исыгъэх: къарагъэтIупщыжьыгъагъ, етIани ипыйхэм агъэтIысыжьыгъагъ. Щэрихьат судым 
ыпашъхьэ Бэслъыные ращэнэу, иIоф зэфагъэ хэлъэу 
зэхафыныр къыфамыдэ зэхъум, джыри илIыгъэ зэ къыгъэукIытэжьыгъэп, анахь плъырыгъэрэ сакъыныгъэрэ 
дызэрахьэщтыгъэми, ылъ зыгъэчъэнэу кIэхъопсыщтыгъэхэр 
зэхигъэтакъуи, ятIонэрэу ашIухэхьажьыгъ. Ащ фэдэ къэбар мышIу шапсыгъэ пащэм зыщыфагъэIугъэ адыгэ чIыгум 
исыжьын зэримылъэкIыщтыр Абэтэ Бэслъыные къыгурыIуагъэу, ышнахьыкIэ зыдэчъэжьыгъэгъэ къэзэкъ лъэныкъом, Екатеринодар пытапIэм иунагъокIэ кIожьы гъагъэ.
"ЦIыфым ищыIакIэ ежь зэрэшIоигъоу хъущтыгъэмэ...- 
Хъан-Джэрые игупшысэ гукъэкIыжь мышIумэ хагъэхьапщыкIыгъ,- джы еплъ, адыгэ шъолъырыр зэо-машIом 
зыщистырэм, зэгорэм ылъэгъу мыхъущтыгъэ урыс пачъыхьэм адыгэ шъэожъыехэр ригъэпIунхэу кадет корпусым 
Бэслъыные къыфещэх. ЗэрэхъурэмкIэ, е пшIэу шIу ущымыгугъ зэраIори шъыпкъэ... Сэры? Сэ сыдэущтэу ащыгъум 
сызэгупшысэжьыщт? Ар сэIо шъхьакIэ, сыдэущтэу Бэслъыные сэ зыфэзгъэдэщт? ТилIакъокIэ къэдгъэшIагъэм урысыдзэм тыхэт. Мэрчанэ зыфиIощтыгъэ адыгэхэр адэ? 
Пэшъукъи Бамбэти къытфадзыщтыгъэ нэгъоицIэр? СлъэкъуацI? Ащ къикIырэм, ижьынч макъэ сырэгушхо шъхьаем, 
иягъэ къызыщысэкIи къыхэкIы. Тэтэр шыкуаом къысфидзыгъагъэм сегъапэшъ ара? Ащи земыгъэгъэпэн плъэкIыщтэп, шъыпкъэм узэмызэгъыни къыхэфэ. Къырым лъэкъуацIэр сэхьыкIэ, сынэгъоиныр къикIырэп. Сыд ащыгъум 
сиадыгагъэ зызкIезгъэгъапэрэр? Муары, талъэныкъо 
щыхъури тэрэзэу сшIэрэп. Абэтэ Бэслъыныий сэщ нахьи 
нахь адыгэгу кIоцIылъ, фэхъу-фэмыхъуми лIыкIо заригъэшIыгъ нахь... Нани, сяни, сшынахьыкIэхэми ятхыгъэхэр 
зэпыухэрэп, ау зытет дэдэр къысфатхыкIэ сыгугъэрэп. 
Урысыем идзэ зыIэмычIэ илъ Чернышев графыр пачъыхьэм 
зэрэригъэблэгъэрэ мафэхэм ахэхъо зэпыт, Бенкендорф 
графыри ипчъэIупэ IукIырэп. Кавказым агъэкIорэ забытми 

--- Page 546 ---

япчъагъэ хэхъо... Зэ, зэ, умыгузажъу, къэбар шъыпкъэр 
къысфэзыхьыщт Бэслъыный сыд шъуIуа изытет? Аужырэ 
илъэсиплIым сытеплъагъэп. Тадэжь сызэкIожьыми, игугъу 
дэйкIэ ашIэу, зэшитIури къэзэкъмэ адэжь чъэжьыгъэ аIоу 
зэхэсхыгъагъэ. Сэ урысыдзэм сызэрэхэтыр зытесэушъогъожьы шъхьакIэ, Абэтэ зэшымэ яурыс хэхьакIэ къыохъулIэныр тхьамыкIагъу. Ашъыу, адыгэ шъолъырым зао 
щемыкIокIыщтыгъэмэ, уипачъыхьэ урицыхьэшIэгъуным, 
уриухъумэкIоным нахь насыпыгъэ сыд щыIэн, сызгъэпэрэ 
пстэуми сапылъыщтыгъэп. Умыделэмэ, уилъэпкъэгъу 
къаигъэмэ ямыхъо-мышIэрэ яплъыр-стыр зэхэлъадэрэ 
зябгъэухыныеп. Аущтэу зэсэIожьымэ, Бобровым кадет 
корпусым къыщытиIощтыгъэр шъыпкъэба!" - ХъанДжэрые къызщылъэтыгъ, гуучъыIыжьыгъо джэхэшъогум 
щимыфагъэу, каретэ макъэм шъхьаныгъупчъэм ригъэплъыгъ.
Каретэ гъэIагъэм къикIыгъэ лIы мыин пытэу адыгэ 
шъуашэкIэ тегъэпсыхьагъэр Хъан-Джэрые ышIэжьыгъэп. 
Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным щыщ горэм фигъэдэн 
ыIонти, ыныбжьыкIи итеплъэкIи фэдэ ахэтэп. Ныбжь хэкIотагъэм емылъытыгъэу ыпкъи ищыгъ, ышъхьи зандэ, илъэбэкъуи пытэ, ицыещхъуакIи ридзэкIырэп, тыжьын бгырыпх 
псыгъом пылъ къэмэ мыиныщэри хъыерэп. Зэгуцэфэнэу 
ригъэжьэгъэгъэ адыгэлIыр Хъан-Джэрые ышIэжьыгъэу 
кууагъэ:
- Модэ мо слъэгъурэр! Бэслъыный, ора ар?! - Унэм 
фичъыгъ.- Фэсапщи, Бэслъыный! - Ынэгу упсыгъакIэ 
лIыжъым ыжакIэ рикъузылIи, IаплI пытэ рищэкIыгъ.
Абэтэ Бэслъыные ыжэкIэ упхъугъэ къызэуцIыным, 
зыкIэритхъыжьызэ, риIуагъ:
- Бащэ, Хъан-Джэрый, улIба, сэIо, сикIал...- Ежь 
Бэслъыныий ынэхэр къэулэбыгъэхэми зиIажэзэ, къесэмэркъэугъ: - сыжэкIэ пхъашэкIэ унэ сыкъыкIэIэбагъэкIэ 
енэгуягъо... Сэри мэхагъэ горэ къысхэфагъэмэ сшIэрэп... 
Модэ, Хъан-Джэрый, уянэжъ Къэнтатэ къыпфысигъэщэгъэ IэшIу-IушIухэр файтоным къырягъэх. Ары, ары, Къэнтати, уяни, шъуинысэ цIыкIоу Шъэуае ягуащи, пшынахьыкIитIуи, Къаймэти, Хьадж-Къэсэий - зэкIэри псаух, узынчъэх. 
Шъэуай пIуи? Ащ иIоф етIанэ тырыгущыIэн...- Хъан-Джэрые 
зэхихыгъэм ышъо къыпигъэчъыкIэу зелъэгъум, къыпигъэхъожьыгъ: - Хьау, хьау, ари псау, узынчъ, ишIугъу. Олахьэ, 
Хъан-Джэрый, о къепIолIэщтыр сшIэрэп, ау тэ тызэрэшхыжьми, адыгэ шъэожъые чан пшIыкIуз къышъуфэсщагъ. 
Орми сшIэрэп...- ТIэкIу тыригъашIи, къыпидзэжьыгъ: - 
урысые пачъыхьэм къыфезгъэолIагъэх... Гъогууанэфом 
къин сагъэхъугъэп, ашъхьэ аIыгъыжьыгъ, гъынагъэ 
къахэкIыгъэп, сагъэтынчыгъ.
- Тэ щыIэх къэпщагъэхэр, Бэслъыный? - Унэм къырахьэрэ пхъуантэмэ адэлъмэ амэ къыкIаоми, апымылъ 
фэдэу Хъан-Джэрые къэупчIагъ.
- Шъаомэ уафэмыгумэкI, нэфшъагъом тыкъэсыгъэти, 
къызфэтщэгъэ кадетмэ яттыгъэх. Урыс забытищ тигъусагъ, 
ахэмэ кIалэхэр агъэщхагъэх, агъэгъолъыгъэх. Сэщ нэмыкI 
адыгэ аталыкъитIуи шъэожъыемэ ягъус. ГумэкIыгъо щыIэп, 
гъогум ти Алахьыфо мыхъун къыщытигъэхъулIагъэп, 
тыкъытыринагъэп. Моу амдэз сэгъаштэ, Хъан-Джэрый, 
сищэджэгъо нэмаз блэсэмыгъэгъэкI.
- Гъогум укъытекIыгъакI, зыгорэ зыIуплъхьанба?
- Хьау, хьау, ащи тыкIэхьажьын. Сэ гъомылэкIэ сыерышэп. Къое гъугъэ гъэлэбыгъэ тIэкIоу пчэдыжь зыIуслъхьагъэр непэ сфикъущт. Арэп, Хъан-Джэрый, о уищэджэгъо нэмаз Алахьыфом пэбгъохыгъаха хьауми уибыслъымэн 
дин пщыгъупшэжьыгъа?
- Хьау, нахьыжъ, ащ фэдэ джы нэс сшъхьэ къихьагъэп.
- Армэ хъун, хэт ышIэра... Мыдэ ащыгъум амдэз 
штэри, къызгоуцу.
Зысымылъэгъугъэ илъэс заулэм, Хъан-Джэрый амдэз 
ыштэзэ, гукIэ ыIуагъ, Бэслъыные ышъхьацырэ ыжакIэрэ 
къэрабэ мыхъугъэмэ, илъэс тIокIищым ехъугъэми, ицIыф 
гъэпсыкIэкIэ, игущыIэ псынкIэкIэ, ынэ шIуцIэхэмкIэ ащымыщ 
къахэхьагъэп. Шъхьэ хъураим нэтIэ мыин-мыбгъузэр декIу, 
цыешхъуашъом яхьщыр паIом тхьакIумэхэр дэупкIагъэх, 
пэ фэтхыщашъомрэ нэпцэ мыIужъухэмрэ зэдештэ, ынэмэ 
тхьагъэпцIыгъи акIэлъ, узгъэтынчырэ фэбагъи къыпхалъхьэ, 
ежь нэмыкI къэмыгущыIагъэми, уезэщырэп. КъыIощтым 
фэсакъы, мэхьанэ реты, уасэ зыфешIыжьы. Адэ джары, 
егъашIэм угурэ ппсэрэ зыфэптыгъэ лъэпкъым ухэмызэгъэныр тхьамыкIэгъо закъом къыщыуцурэп. Дунаим 
утемытыжьми, уикъупшъхьэхэр чIым щыщ хъужьыгъэхэми, 
уилIакъо окIодыжьыфэ а цIэ мышIур ащыгъупшэщтэп, 
лIакъор бзэхыжьыгъэми, егъашIэм зыщымыгъупшэжьыщтхэр уичылэ дэсыщтых, къыдэхъощтых, къумал горэ, 
къэрабгъэ горэ лъэпкъым къызыхэкIырэм къыпфагъадэу, 
IэрымышI тамыгъэу уарыхэлъыщт.
Хъан-Джэрые зэгупшысэрэр ежь ышъхьэ фехьыжьы 
пIонэу къыкIэщтагъ. Амдэзыпсыр огъушъыжьыфэ ышIуабэ 
дашIэу, Алахьэм ыпашъхьэ иуцогъэ Бэслъыные фэдэу 
нэмазлыкъ убгъугъэм зэрытеуцощтым кIэгуIызэ къэтэджыжьыгъ, ихьакIэ исэмэгубгъукIэ гоуцуагъ.
Ящэнэрэ дыухьэ къэхьыгъор Хъан-Джэрые зыщыригъэжьэщтым Бэслъыные нэмазлыкъым къытетэджыкIыжьыгъ, шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьагъ, чыжьэкIи благъэкIи къэлъэгъорэ унэшхомэ яплъэу уцугъэ. СэмэгубгъумкIэ нахь чыжьаIоу дышъэпсыр зытежъыукIырэ пэIо 
папцIэ фэдэр ынэмэ къапэшIофагъ, итеплъэкIэ Екатеринодар къэзэкъ пытапIэм дэт чылысым зэрэяхьщырыр 
къыгурыIуагъ, Алахьым ыпашъхьэ зитыгъэ уж, етIани 
Хъан-Джэрые нэмаз зыщишIырэ такъикъ дэдэм ащ Iумыплъагъэми, ыгу къэмыкIыгъахэми хъуныгъи.
Къысфэгъэгъу, унэшIу къысщыф, си Алахь, Абэтэ 
Бэслъыные ыIуагъ. УишIэ хэмылъэу ари сынэ къыпэшIофагъэпщтын. УишIэ хэмылъыгъэмэ тятэ ишъэф зекIуакIи 
къыхэмыфэныгъэкIи къэнэнэп. Илъэс пчъагъэ тешIэжьыгъэу 
адэдэр сшынахьыкIи ышIагъ. Сэ мыхэмэ сиIоф зэрахэмылъым о ущыгъуаз, хьаулыеу тичылэмэ, адыгэмэ къыстыралъхьэ шъхьакIэ, сэ зыдэсэшIэжьы, ау цыхьэ къысфэзымышIырэ силъэпкъэгъумэ ар сыдэущтэу зэхязгъэшIыкIын. 
Агу шъабэ сфэгъэхъу, мыхъун къысямыгъэIуалI, къыстемыгъэгущыIэх. Мы лъэныкъор шъхьэегъэзыпIэ зэрэсфэхъугъэр зэрэмытэрэзыри къызгурэIо... Тыркуе хэгъэгум 
тызагъакIом, япачъыхьэ дэгу-псыгу зыкъытфишIи къызэрэтпэгъокIыгъагъэр? Тидинэгъумэ цIыфыгъэ тIэкIу нэмыIэми 
сыд къызыткIыфамышIыгъагъэр? Джы, мары, тибыслъымэн 
шъэожъыехэр чыристан хэгъэгум къэтщагъэх. Хьау, ахэмэ 
тиадыгагъи тибыслъымэныгъи зэрэчIамынэщтым сицыхьэ 
телъ. Сапашъхьэ ит Хъан-Джэрыий цIыкIузэ, мыхэмэ 
къазэрэхэхьэгъагъэм пае зэгорэм тыцIацIэщтыгъэ шъхьакIэ, 
ыгу рахыгъэп, ашхыгъэп, ахэкIодагъэп.
"Сыдэу сибысым инэмаз кIыхьэ..." - Бэслъыные ыIуи, 
Хъан-Джэрые фыреплъэкIыгъ, ар зэхихыгъэ пIонэу ардэдэм 
къэтэджыжьыгъэм риIуагъ:

--- Page 547 ---

- Аферым, Хъан-Джэрый, чылысыр зыдиз къэлэфоу 
укъыздэфагъэм уиадыгагъи уибыслъымэныгъи щыпщыгъупшагъэп,- сэмэркъэуми шъыпкъэми умышIэнэу пигъэхъожьыгъ: - сэ синэмаз уахътэ елъытыгъэмэ, о зебгъэукIыхьагъ.
- Дыухьэхэр арабыбзэджэ къызысIуахэджэ,- ХъанДжэрые ащ ежэщтыгъэ пIонэу къыриIожьыгъ,- адыгабзэджи Алахьэм селъэIушъ ары.
- Сижъышъхьэм зэхэсхырэр сыд,- Бэслъыные къыраIуагъэр шIогъэшIэгъоныгъэми, уасэ зыфэзышIыжьырэ 
мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ къыхэкуукIыгъ, къэупчIагъ: - 
Алахьэм адыгабзэ ешIа?
- Алахьэм узэрелъэIурэ бзэр гурэIо, еIо къурIаным, 
нани ары къысиIорэр. Ау Iофым ишъыпкъапIэ къыосIон: 
сызэрэадыгэр зыщызгъэгъупшэ сшIоигъоп.
- Аферым, Хъан-Джэрый,- хьакIэр щхыпцIыгъэми, 
ыгу къыдеIэзэ, къыIуагъ,- сэ укъысэлъытыгъэмэ, уадыгэ 
шъыпкъ!
Хъан-Джэрыий щхыпцIыгъэ нахь, зэхихыгъэм зи 
риIолIэжьыгъэп.
ЯтIонэрэ мафэм, пчэдыжьышхэ ужым, Абэтэ Бэслъыные къэупчIагъ:
- Нычэпэрэчэщым, Хъан-Джэрый, узысэмыгъэчъыем, 
абэтэ зэшмэ тихэхьажьыкIэ укъыкIэупчIагъэп.
- КъышъохъулIагъэр сыгу къемыуагъэджэ арэп, 
Бэслъыный...- ТIэкIу тыригъашIи, Хъан-Джэрые пигъэхъожьыгъ: - Ухыеми умысэми, шъыпкъэр пIон хъумэ, тэ 
тилIакъоджэ ащ тесэжьыгъ, узщыщмэ къумал къыуаIоныр 
тхьамыкIагъу.
- Шъорырэ тэрырэ сыдым тызэфигъэдэн...- Бэслъыные хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- шъо шъушIэрэмкIэ, сыд 
къышъуаIолIагъэми нэфагъэкIэ шъопсэу... Тэ... Олахьэ 
сымышIэрэ ар къызэрэсIощтыр...
- КъызгурэIо, Бэслъыный,- ихьакIэ ыгу егъоу, бжыхьэпэ 
пчэдыжь шIагъом ащ тытемыгущыIагъэми хъущтыгъэ 
ыIозэ, Хъан-Джэрые къэгузэжьуагъ, ау азыфагу къыдэтэджэгъэ гущыIэ мышIум шъхьащыкIыгъэп.- Абэтэ лIыгъэрэ Абэтэ къумалырэ зэгогъэуцогъуай, шъуишIухэмджи 
шъуипыйхэмджи ар штэгъошIоп. Убых зэрихьэгъэ Iофым 
шъэфрэ къуалъхьэрэ хэмылъыгъэмэ нахьышIугъ. БлэкIыгъэм шъыд укIэлъыожьыджэ... Шъыд, Бэслъыный, пчэдыжь 

--- Page 548 ---

шIагъом унэм тызфисыр, некIо, уитхьамэфэ охътэ кIэкI 
дгъэхьаулыенэп, узIукIэтмэ уахэхьаным ыпэджэ къалэм 
зыщыозгъэплъахьын. Шъыпкъэ, мыжъом хэшIыкIыгъэ унэ 
дахэхэр тимыIэхэми, тэри, Тыгъужъыкъо Къызбэч зэриIоу, 
пхъэ куахъоджэ дунаим тыкъытырахьагъэп, уашъом тыкъефэхыгъэп.
Апэрэ мафэм къалэм къыщыращэкIыфэ, Абэтэ Бэслъыные ылъэгъурэм къыриIолIэрэ шIагъо щыIагъэп. Зэгъолъыжьхэми, апэрэ чэщым фэмыдэу зытIо-зыщэ нахь 
пчъэ Iухыгъэм къычIэгущыIыкIыгъэп. Абатэмэ къяхъулIагъэу 
илъэс блэкIыгъэхэми, тыгъуаси, нычэпи, непи зыгъэгумэкIыщтыгъэм, бысымымрэ ежьырырэ зэдамыухыгъэгъэ 
гущыIэм, Сенат пчэгум блэчъыхэзэ, иджэуап ошIэ-дэмышIэу 
къытыжьыгъ:
- Абэтэ лIакъомкIэ сшынахьыкIэ Убых къытишIагъэр, 
Хъан-Джэрый, джы сегупшысэжьышъ, зэгорэм тятэ тхьамыкIэми ащ иIахь хэмылъыгъэу щытэп, дахэп, гукъэоф. 
Ау ащ сэри сикъонцэ Iахь хэлъ. Убых иунэ чэщым Новицкэ 
забытыр зисэлъагъом, имурад сызщегъэгъуазэм сиадыгагъэ сигъэшIагъэм сырыкIэхьажьырэп: сшынахьыкIэ 
фэсымыдэу ихьакIэ ыпашъхьэ ыпшъэб сыдэогъагъэми, 
хэта зышIагъэр Iоф мышъомылым къуалъхьэ хэлъыгъэмэ, 
"Iуагъэ ептыгъэмэ, уадыгэба, улIыба, ураукIыщтми гъэцэкIэжь, ау джынэкъэуж ащ фэдэ джэголъагъэ земыхьажь" 
сIуи, фэзгъэпытэгъагъ... Джары, Хъан-Джэрый, джары, 
сикIал, сиадыгэ шъорышIыгъэ къысфихьыгъэр, сызэрэхигъэукъуагъэр...
"Хэукъоныгъа хьауми зыдэмышIэжьэу гучIэм илъа?" 
Хъан-Джэрые иджабгъукIэ къыгос нахьыжъым риIо шIоигъуагъ, ау римыкушъущтыгъэр къэIогъу ригъэфагъэп, 
Бэслъыные къыдзыгъ:
- Арэп, Хъан-Джэрый, тыгъуасэ нэс мы псыхъофом 
тыблэчъышъ, ыцIэ къысапIорэп, зэ моу файтоныр къэгъэуцу,- ардэдэм Петропавловскэ пытапIэмкIэ уахътэр 
зэрэхъугъэ къэзыIотэрэ топыр къэуагъ, Бэслъыные тхьагъэпцI нэплъэгъукIэ Хъан-Джэрые фыреплъэкIи, файтоным 
икIызэ, орэд мэкъэмэ гохьыкIэ къыIуагъ: - Бытырбыфэу 
къэлэфом топыфор щагъао...1
1 "Сыда пшIэрэр?" - Хъан-Джэрые "Абэтэ Бэслъыный" зыцIэ 
къэбарым къыщетхы,- IэгушъокIэ псы чъыIэм ешъоу, ынэгу кIикIэу 
зэхъум, секууагъ. "Сятэ сыд фэдизэу цIыфмэ ашIэщтыгъэми, щытхъущтыгъэхэми, сыкъызхэкIыгъэ нахьыжъхэми ащыщэу зы нэбгырэ Невэпс 

--- Page 549 ---

IV

--- Page 550 ---

Де-Скаси зыригъэукIыхьэу инепэ-неущ бжыхьэм 
нигъэсыгъ. Бэрэскъэжъые мэфэ пIалъэр шэмбэтымкIэ 
непи къызэблихъужьыгъ. Ари нэмыкI мафэ ымыхьыжьыгъагъот, Хъан-Джэрые ыIуагъ. Александр Христофоровичым сыгу ебгъэрэп, укъыздикIыжьыгъэм щыкъэбармэ 
етIанэ татегущыIэн ыIогъагъ нахь, пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ 
сигъэгугъэгъагъэп. Мыдырэм къехъулIагъэр сшIэрэп, 
ешъуагъэп",- Бэслъыные чэфэу ыIуагъ. Ежь къызхэкIыгъэхэм ащыщ 
горэ къызэрымыхьэгъэ хэгъэгоу тхыдабэ зыпылъыр зэрилъэгъугъэм 
рыгушхощтыгъ...
КъэгъэлъэгъуапIэм тыщэIэфэ зыми фэмычэф нэгу сигъогогъу 
иIагъ. Ар згъэшIэгъуагъэ, ылъэгъурэм зыкIыфэчъыIэмкIэ сеупчIыгъ. 
"ЗэкIэ слъэгъурэр сэгъэшIагъо, сыда пIомэ мыхэмэ афэдэ тыди 
сыщыIукIагъэп, ау урысхэм ар ашIозгъэбылъыным сыпылъ, арымырмэ 
тэ гъочIэгъым тыкъычIэкIыгъэу, зи тымышIэу егупшысэнхэкIи мэхъу",- 
къысиIожьыгъ Бэслъыные..."
Сыфэчэфэу Бэслъыные илъэIу фэзгъэцакIэзэ, къэлэ шъхьаIэм 
ичIыпIэ гъэшIэгъонхэм ащыщхэр езгъэлъэгъущтыгъэх... Зэгорэм Зимнэ 
дворецым тыщыIагъ, ау тизэкъуагъэп: налмэс-налкъутэхэр, нэмыкI 
мыжъо лъапIэхэр залъэгъухэкIэ лъэшэу амакъэ Iоу, зыгъэшIагъощтыгъэ къушъхьэчIэс нэбгырэ тIокI къыддэкIогъагъ, Бэслъыные закъом зи 
ыгъэшIагъощтыгъэп. ЦIыф сурэтхэр зэрыт унэм тихьагъ: ахэр зыкIаугъоигъэхэм мыщ дэжьым Бэслъыные къыкIэупчIагъ, сэри ышIэ шIоигъомкIэ згъэрэзагъэ. "Сыдэу ар дэгъуа,— лъэшэу къыIуагъ.- Шъыпкъэ, 
мы инэралхэм ащыщыбэхэр щыIэжьхэп, адырэхэр жъы хъугъэх, лIагъэмэ якIалэхэр мыщ къызыкIохэкIэ, ягуапэу ятэмэ ясурэтхэм аIоплъэх, 
ащ агухэр къеIэты, лIыжъхэр зыхэтыгъэ IофышIухэр, алъэгъугъэхэр 
агу къэкIыжьышъ, ащ егъатхъэх, тэ, лIыжъхэм, блэкIыгъэм тытегущыIэныр тикIас - къэхъущтым щытхъу къытфиIожьыщтэп..." - Бэслъыные IущхыпцIыкIыгъ: "ОшIэмэ,- тIэкIу хэгупшыси, игущыIэ лъигъэкIотагъ,- тиадыгэхэр, Тхьэ сэIо, зэкIэ дунаим тет цIыф лъэпкъхэм анахь 
лIыбланэх, анахь гупшысэнчъэх: ахэр фэмыехэу зыми заом ыгъакIохэрэп, 
щынагъом пэгъокIынхэм дэгузажъох, фаехэу мэзаох, малIэх! КъауIагъэхэми, зи къаратырэп, къаукIыгъэхэми, ябынхэм зи алъыплъэрэп, 
"лIыблан" къараIомэ ары яшIухьафтыныр! А гущыIэ закъом пае кIодыпIэ шъыпкъэ афэхъущтым пэгъокIых. Адырэ цIыф лъэпкъхэм яIоф 
нэмыкI зыщытетыр: ахэмэ унашъо афашIы, фэмыехэу заом агъакIох, 
шIухьафтынэу аратырэр зэрэиным къыхэкIэу, къэрабгъэхэри охътэ 
кIэкIым лIыбланэ мэхъух, тэ типщыхэу бгъэтедэ зиIэхэм загъэинэу аIо: 
"Тэ къулыкъу тэхьы..." Ежьхэм апае ахэмэ къулыкъу ахьы ныIэп..."
Академием тыщыIэу къэлэ шъхьаIэм щилъэгъугъэ ямышIыкIэхэр 
зэрафиIотэжьыщт шIыкIэмкIэ сигъусэ сеупчIыгъ. "Сэ ащ заулэрэ 
сегупшысэгъах, зи сымыIонэуи исхъухьагъ, сыда пIомэ зэкIэ тлъэгъугъэр 
къэпIотэжьыныр къин дэд, къэтIотэжьыми, хэти ышIошъ хъущтэп, 
арышъ зи тымыIомэ нахьышIу". "НыбжьыкIэмэ афэгъэхьыгъэмэ, ар
577
19 Заказ 028

--- Page 551 ---

пIалъэр тIо-щэ мазэм къысфызэблехъу. ЕтIани сызэрэфаемкIи къысэупчIырэп, мыщ сегъэгумэкIы, джэнджэшэгъу 
къысфэхъу сIоу селъэIугъэп. Нахьыпэм сыкадет зэхъуми, 
Черномор къэзэкъ лейб-гвардием сызыхэтми, къушъхьэчIэс 
полуэскадроным сыкъызащэжьым, мэзэ блэкIыгъэм 
зыкъызэригъэпсырэм фэдэу Рафаил Августиновичым 
зыкъысфишIыгъэп. ЗыкъысIуигъакIэщтыгъ, талъэныкъо 
щыкъэбармэ къакIэупчIэщтыгъ, ядэжь сищэуи сихьакIэуи 
къыхэкIыгъ, ор-орэу садэжь укъихьэрэп, сызэбгъэлъэгъурэп ыIозэ, къызэрэсэгыищтыгъэри мэкIагъэп. Джы сэ 
сызщыгуIэрэм ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ уахътэр сшIуегъэхэм ариIощтыр зэзгъашIэ сшIоигъо сыхъугъ. "Сэ ахэмэ ясIощт,- 
Бэслъыные къыситыжьыгъ джэуап,— Бытырбыф зэкIэ дэс урысхэм 
шъхьэкIафэ зэрахэлъыр, ау цIыфышхохэр адырэхэм анахь гушIубзыух, 
Кавказым ис тхылъыпIэтхыхэм анахьи мыщ щыIэ лIышъхьэхэм нахь 
аIукIэгъошIу..." - сэ сыкъэщхыгъ. "Тхьэ сэIо шъыпкъэкIэ!" - къыхигъэхъожьи, ежьыри щхыгъэ...
Бэслъыные ишэнкIэ чэфыгъэ, сэмэркъэу Iушхэр, нарэ щхэнхэр 
икIэсагъ, ежьыри хэти шъхьасыщтыгъэп, ау исэмэркъэухэр лъэшыщэу 
къыIощтыгъэх, зытегущыIэрэ цIыфыр шIу ымылъэгъу зыхъукIэ, пхъэшащэ къэхъущтыгъ. Аужырэ илъэсхэм "бгъэтедэ" пщыкIэ ежь заджэщтыгъэ цIыфхэр ары анахьэу ылъэгъу мыхъущтыгъэхэр... 
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм Царскэ Селом тызэкIом, Бэслъыныий, 
игъусэхэри Б.-м дэжь щыIагъэх. Мы чIыпIэм ти Бэслъыные ыгукIэ 
къехьылъэкIыщтыгъэр, иакъыл чан зыгъэгумэкIыщтыгъэр, къызщыхъугъэм зыдихьыжьынэу зыфэмыягъэр е хьадырыхэ зыдимыхьыжьы 
шIоигъуагъэр зэкIэ къыщиIуагъ. 
Зытетым тетэу сэ зэсыдзэкIыжьыщтыгъэ гущыIэхэм, къэзыIорэмкIэ щытхъугъэу, графыр сакъэу къядэIугъ. ИлъэIу щамыгъэзыенкIэ 
гугъапIэ зэрэщыIэр графым къызыреIом, Бэслъыные гупсэфыжьыпагъэ... Бэслъыныерэ игъусэхэмрэ графым Дворецым дищагъэх, пачъыхьэм IукIэнхэр ащ янасып къыщихьыгъ, пачъыхьэ унэгъо лъапIэри 
щалъэгъугъ. Пачъыхьэшхор ти Бэслъыные къыдэгущыIагъ, я си Тхьэ, 
а лIыжъ Iушыр, гухэлъышIухэр зиIэр насыпышIуагъ: гухэлъ чыжьэхэр 
къыдэхъунхэм ишIошъхъуныгъэ ыгу стыр къыщызэхэнэгъагъ..."
Бэслъыные Петербург икIыжьынышъ, Кавказым зыкIожьыщт 
мафэр къэсыгъ, сэ ар Среднэ Рогаткэ нэс згъэкIотэжьыгъэ. ЬIужым 
къызэрэчIэкIыжьыгъэу а чIыпIэм егъэшIэрэу тыщызэгокIыжьыгъ.
Зэгорэм щэджэгъоужым шахмат тешIэщтыгъэ. Ар зыщыхъугъэр 
Петербург ары, 1837-рэ илъэсым игъатх. Тащыщ унэм къехьэ: "Кавказым письмэхэр къикIыгъэу аIо, Абэтэ Бэслъыные лIагъэу къатхы..." 
Сыгу хэзыгъэкIыгъэ къэбарыр зызэхэсэхым, ешIэныр чIэсыдзи, сыхэгупшысыхьагъ... О си Тхьэ, сыдэу тхьамыкIэу цIыфыр къэхъугъа! 
Хъугъэ-шIэгъэ ин дэдэхэр ащ ышъхьэ щызэрехьылIэх, ахэр къыдэхъугъэхэу зыщилъэгъужьыщт такъикъым щэгугъы. ЕтIанэ сыд?.. ЩыIэжьэп 
ар, щыIэжьэп ицIыф гупшысэ нэфыхэр, шIэгъэн фэе Iофыгъо хьалэмэтхэр зышъхьэ къитаджэщтыгъэр!"

--- Page 552 ---

гъэкIоды. Уахътэр макIо, нэгъой шыкуаом фэдэхэр къыскIэнакIэх... Нанэ къысшъхьасы, къысфэсакъы шъхьакIэ, 
талъэныкъокIэ къыщыхъурэ гумэкIыгъомэ ацыпэхэр 
сшынахьыкIэмэ къысфатхырэмэ, ашъхьэ къишъумыхыщ 
ясIуагъэ пэтызэ, къахэщы. Ахэмэ ятхыгъэхэр зэрауплъэкIурэр, джыри кIалэх, къагурыIорэп. Нэгъумэ Шорэ 
зыкIэхъопсырэ адыгэбзэ тхакIэ тиIагъэмэ, аущтэу амышIынэу 
ясIокIыщтыгъэ.
Аужырэ гущыIэмэ Хъан-Джэрые зягупшысэжьым, 
ежь-ежьырэу шIощхэныжьыгъ: джа адыгэбзэ гущыIэу 
зыфэсIуагъэм рагъэджэни мы къэлэшхом къыдагъотэн, 
ау ащ фэдэ цыхьэмышIыныгъэ тазыфагу къитымгъэхьэгъагъэмэ, шъхьэихыгъэ шъыпкъагъэ зэфытиIагъэмэ 
нахьышIугъ, лъэпкъ цIыкIу, лъэпкъ ин фэIуагъэп. ЦIыфмэ, 
лъэпкъ зэфэшъхьафмэ цыхьэ зэфамышIыжьы зыхъурэм, 
дунаим икIодыжьыгъо къэблагъэ нанэ зэриIоу, тыгухэр 
тымыгъэшъабэмэ, тызэфэмысакъыжьмэ, гухьэгужъым, 
жъалымыгъэм илыгъэ къыткIэблэщт, имэшIобзый дунаим 
тытыристыкIыщт. Ащ тэмэтелъ зытелъи, чIыр зылэжьри, 
шым теси, лъэси, тахътэм хэси, мыпсэу-мылажьи къелыжьыщтэп.
ОшIэ-дэмышIэ гупшысэмэ къыкIагъэщтагъэу ХъанДжэрые шъхьэр къыпхъотагъ. Пачъыхьэ пчъэихьагъум 
дэжь зыщыкъэрэгъулэрэ мафэм ащ фэдэ мышIумэ зэрягупшысагъэр емыкIу зыфилъэгъужьыгъ, зыщигъэгъупшэ 
шIоигъоу, дэпкъ къогъум къот тыжьын сыхьатышхор ынэ 
къыпэIумыхьажьэу, джыбэ сыхьатыр зэтыригъэпкIи, еплъыгъ.
Урысые пачъыхьэр, Апэрэ Николаир, къулыкъушIэ 
къызщыкIощт уахътэм джыри сыхьат псау иIагъ. Ежь 
нэмыкIэу, ятэмэтелъхэмкIэ нахь цIыкIуIохэу, штабс-капитанитIу апэрэ пчъэихьагъум, пчъэблэ бгъу зырызмэ 
акIэрыт. Пачъыхьэм ипчъэ дэжь, яинагъэкIэ зэфэдизхэу 
штабс-ротмистрэ джэдитIу щыт. АдыкIэ, шъхьаныгъупчъэм 
пэблэгъэ столышхоу къэлэмырэ мэрчэпылъэ уцышъорэ 
нэмыкI къызтемыщырэм пачъыхьэм иIофшIэкIо лIы шъхьацыф IэпкIэ-лъапкIэр кIэрыс, платыку фыжьыбзэкIэ ыIэбжьанэмэ зырыз-зырызэу ателъэкIыхьэ, яплъыжьы. ТIэкIу 
тешIэ къэсми уахътэр зынэсыгъэр зэригъашIэу, къогъум 
къот сыхьатышхом еплъы.
579
19*

--- Page 553 ---

Пачъыхьэр къызэрэлъагъоу къызщылъэтынэу столыбгъум Хъан-Джэрыий гогъэпкIагъ. Гупшысэ зэфэшъхьафмэ 
зышъхьэ зэщафыщтыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу гупсэф, 
сыхьатыр пшIым ехъулIэу пчъаблэм дилъэгъощт пачъыхьэм 
инэгушIуагъэкIи ифэшъыпкъагъэкIи зэрэпэгъокIыщтым, 
сыд къыриIуагъэми, сыд фэдэ унашъо къыфишIыгъэми 
лъэтемытэу зэригъэцэкIэщтым фэхьазыр.
Урысые пачъыхьэшхор къызэрэтхэхьащтыр нанэ езгъэлъэгъугъагъот, Хъан-Джэрые гукIэ ыIуагъ, ынэмэ гушIопс 
фабэр къакIихыгъ, ыIупшIакIэмэ арычъагъ, бжъэдыгъупщхэри, къэзэкъхэри, фэкъолIхэри зы нэ гъэупIэпIэгъу 
ныIэми къыстеплъэгъагъохэт.
Пчъэихьагъум лъэмакъэхэр къыщыIугъэх. Урысыем 
ипачъыхьэшхо пчъаблэм къыщылъэгъуагъ, унэм исхэри, 
Хъан-Джэрые апэ зэритэу къызщылъэтыгъэх, щытхэми 
зыращыгъ.
- Шъуипчэдыжь шIу, зиусхьанхэр,- пачъыхьэм шIуфэс 
къыхи, рахыжьыгъэ шIуфэсым пымылъэу къыфыIуахыгъэ 
пчъэмкIэ ыгъэзагъ, ау псынкIэу къызэтеуцуи, къызэплъэкIыгъ, ротмистрэм къеупчIыгъ: - ора, Хъан-Джэрый? 
Уикъулыкъу, уиIэнэтIакIэ сыдэу уехъулIэра?
- ЗэкIэри дэгъу, Урысыем ипачъыхьэшху,- ХъанДжэрые зырищи, джэуап ытыжьыгъ,- цыхьэ къызэрэсфэпшIыгъэмкIэ тхьэуегъэпсэу, сипачъыхьэрэ сихэгъэгурэ 
сафэшъыпкъэу къулыкъу сэшIэ.
- Сыпфэраз, ротмистр, сыпфэраз. Ащ фэшъхьаф 
джэуапи сыкъежагъэп. Непэ орырэ сэрырэ тихэгъэгу пае 
Iоф зэдэтшIэщт. Ары, ары, тихэгъэгу пае Iоф зэдэтшIэщт, 
ар дэгъу, щытхъугъ,- пачъыхьэр мыгузажьоу, зытеуцорэ 
джэхашъом зэхыригъашIэу, плIэIу пытэ ищыгъэкIэ иIофшIэпIэ унэ ихьагъ, дышъэпсышъо пчъэкъопсхэр зыхэлъ пчъэ 
фыжьышхори ыкIыб щызэфашIыжьыгъ.
Пачъыхьэм ипчъэшхо зэфэшIыгъэ хэгъэгу шъэфрэ 
щынэгъо гумэкIырэкIэ зиудэгущтыгъэми, щытыгъэмэ 
ялыягъэу Хъан-Джэрые зэхихыгъэ гущыIэ фэбэ кIэкIмэ 
ыгурэ ыпсэрэ джыри зэлъаIыгъыгъ. Унэм къыдитыхэр 
ынэмэ къапэIухьажьыщтыгъэп - Урысые хэгъэгум ыпашъхьэ ит, къехъуапсэх, агъэшIагъо, къешъугъух. Хэгъэгушхом ипчъэшхо пашъхьэ зэрит пэтызэ, игупшысэхэр ПольшэмкIи, СыбыркIи, КавказымкIи щызэбгырэчъых.

--- Page 554 ---

Адэ ары, къыхэтэджэгъэ гушхуагъэм Хъан-Джэрые 
гукIэ хигъэкуукIыгъ, неущи, неущмыкIи, къэкIощт 
мафэхэми, илъэсхэми хэгъэгум, сипачъыхьэ афысиIэ 
шъыпкъагъэм, шIошъхъуныгъэм апае Iоф зэдэтшIэщт, 
къызэрэпIоу сыпсэущт. Ау, сыкъызэхэпшIыкIыщтмэ, 
сызэрэолъэIущтыр зызакъу, силъэпкъэгъухэр сэ зэрэсшIэхэу мыщкIэ цIыф щишIэхэрэпышъ, нахь чыжьэ ухэмыхьэзэ, адыгэ шъолъырым щыпIощтымрэ щыпшIэщтымрэ 
афэсакъ, шъукъеуцуалI япIон, бгъэщынэнхэ нахьи, гущыIэ 
зэдэтэжъугъэгъот, тызэдэжъугъэпсэу япIомэ нахьышIу.
Хъан-Джэрые игупшысэ зышъхьащигъэу шIоигъоу 
тыгъэнчъэ дунаим хэплъагъ. Гъатхэм фызэплъэкIыжьы 
пIонэу, непи тыгъуасэ фэдэу, къещх-къемыщхышъу. Тыгъэ 
щымыIэ пае Исакиевскэ чылысым идышъэ пэIо папцIэ 
мыжъыуныр, пачъыхьэм ипчъэкъопс дышъэпс егъэшъуагъэхэр, дэпкъымэ, кIашъом къатещырэ хъырахъишъэхэр 
зэIугушIонхэр къанэрэп.
Тыгъэр зыдэщыIэр, Хъан-Джэрые IугушIукIыгъ, талъэныкъу. Гъуагъо мэзышхомкIэ къыкъокIыгъэу тидэшхо 
чъыгышхо ышъхьапэмэ ар джы къашъхьащыхьагъ. Итыгъэпс дышъэпсыхэр мы сынэгу кIэтхэр пщигъэгъупшэхэу 
зэретэкъокIых. Нани унэ лъэгуцым тесэу къычIэкIын, сяни 
идышъэ хэдыкIынмэ апэтIысхьэщтын. Сисур? Ари мэIэ чъэлъачъэшъ, нэнэжърэ тянэрэ азфагу дэт. Дзэпщ цIыкIум 
зигъэзэщырэп: ондырыхъур пчъэIупэм къыщырефэкIы, е 
кIэн ешIэ, е яIой-жэишъ Хьадж-Къэсэйдыхэм ауж ит. 
Шъэуай? Шъэуае ыгу еIугъагъэп шъхьакIэ, АнфискэкIэ 
есIокIыгъэгъэ тIэкIу-шъокIухэр пкъырыхьэгъэнхэба? Пантелей бэмышIэу, тхьэегъэпсэу Александр Христофоровичыр, Анфисэ пэблэгъэнэу, Черномор къэзэкъыдзэм 
язгъэщэжьыгъ. Бырсыр азыфагу къыдэмыхъухьэу яIоф 
кIэух фэхъугъэмэ дэгъугъэ.
Пачъыхьэм ипчъэ кIыбкIэ къыщыIугъэ одыджын макъэм 
Хъан-Джэрые игупшысэ чыжьэмэ къахищыжьыгъ. Ежь 
къеджагъэх шIошIэу къызщылъэтын ихьисапыгъ шъхьакIэ, 
псынкIэу зыкъишIэжьыгъ, игумэкI къызхигъэщыгъэп. "Сыд 
шъуIуа зыфаер? - ЫIуагъ.- СырищыкIагъэмэ, зыIэбжъанэхэр зылъэкIыщтыгъэ пшъэ уфагъэу ыдэжь чIэкIошъагъэм 
къыриIон. СыримыщыкIэгъагъэмэ, "непэ тихэгъэгу пае 

--- Page 555 ---

Iоф зэдэтшIэщт" къысиIощтыгъэп. Тхьэегъэпсэу, тыдэ 
сыщилъэгъугъэми, сигъэгъуащэрэп, сызыхэтмэ сакъыхегъэщы. Адэ, хэгъэгум пае, ощ пае Iоф зэдэтшIэн, къысапIорэр лъэтемытэу зэрэзгъэцэкIэщтым укIэмыупчIэжь. 
Тизакъоу гущыIэгъу сыпшIыгъагъэмэ, адыгэхэмкIэ сишIошIхэр къыосIощтыгъэ. Типачъыхьэ узэхэзымышIыкIын 
цIыфэп, ышнахьыжъ Апэрэ Александрэм шъхьащымыкIымэ, къыщигъакIэрэп. Тятэ зыфэшъыпкъэгъэ пачъыхьэр 
Власов генералым ришIэгъагъэм, Ермоловым 
зэрэфигъэпытэ гъагъэм, къэзэкъхэр зэриIажэщтыгъэм 
изакъоми, адыгэхэмкIэ дэгъугъэ. Къыдэхъугъэри мэкIагъэп, къыдэмыхъу гъэ щыIэми, цIыфмэ зэраIоу, къызхэхъухьэгъэ лъэхъаным ицIыфыгъ. Наполеон фэдэ Дзэпщ 
гъэшIуа гъэр уихэгъэгу щызэхэпкъутэнышъ, шы фыжьым 
утесэу Париж удэхьанри шъхьащэ къызфябгъэшIынри 
лIыгъэм, насыпыгъэм къыщыуцурэп. Непэ Iоф зыдэсшIэрэ 
пачъы хьэри сэ сызхэт лъэхъаным ицIыф. Насыпыр 
ежь-ежьырэу къакIорэп, цIыфым къызфехьыжьы. Ащ 
ишIыкIи бэкIэ зэтекIы: шъэфи, ошIэ-дэмышIи, шашитыгъи 
хэлъ, лъи, гын гъози къазщыхахьэрэр макIэп. Хьау, хьау, 
Сенат пчэгум щишIагъэмкIэ типачъыхьэ згъэмысэрэп. 
Къебэныгъэхэти, ябэныжьыгъ. Зэ, зэ... Тыфаеп, уипачъыхьагъу тищыкIагъэп зэраIуагъэр ара ымыдагъэр, 
зыфиукIыгъэхэр, зыфыпилъа гъэхэр? Ащыгъум полякхэр? 
Адыгэхэми, щэщэнхэми, дэгъыстанхэми тышъуфаеп аIо. 
Ахэми егъэзыгъэ Iоф ятшIылIэщта? Адыгэмэ яшъхьафитыныгъэ кIэдэу изакъоми... Тыркуем къарихыгъэ шъхьакIомрэ 
тэ тазэрэдэзекIорэ шIыкIэмрэ типачъыхьэ фэсIотэгъагъот, 
сыкъызэхишIыкIын фэдэу, езгъэгупшысэн фэдэу къысщэхъу. Икъун лъэу дгъэчъагъэр, гунахьэу къэтхьыгъэр!.. 
Ар сэIо шъхьаем уихэгъэгу къэуухъумэным, уипачъыхьэ 
къэбгъэгъунэным гунахь хэлъа? Жьыбгъэ щымыIэу къурэ 
сысырэп аIо. Тэри, адыгэ лъэпкъыхэм, зитымыгъанэу, зэ 
тызэхэплъэжьмэ, тызэхэгупшысыхьажьмэ нахьышIу. Сыда 
зыкIыныгъэ зыкIытхэмылъыр? Ар тхэзгъэлъын фаер сыд 
фэд? "Тиадыгэ гупшысэ джыри макIэ" сиаталыкъ Мэрчанэ 
зыкIиIощтыгъэр джы къызгурэIокIэ сенэгуе.
Пчъэр къызызэIокIым, Хъан-Джэрые зыщыгъупшэжьыгъэу къэтэджыгъ. Пачъыхьэм дэжь къычIэкIыжьыгъэм 

--- Page 556 ---

ротмистрэр зэрямыщыкIагъэр, гукIэ къызэрэкIэнакIэрэр 
инэгушIогъэ шъорышIыгъэкIэ хигъэкIокIэжьызэ, къыригъэшIагъ. Хъан-Джэрыий къызэрэтэджыгъэр зэрэмыпкIэнчъэр 
аригъэлъэгъоу тIысыжьыгъэп, унэр зэримыхымэр агуригъаIоу сыхьатым екIолIагъ, иджыбэ къырихи зэдигъэпкIыгъэ тыжьын сыхьатымрэ зыкIэрытымрэ къагъэлъэгъорэ 
уахътэр зэтефэмэ ыуплъэкIугъ.
Урыс пачъыхьэр IофышIэ къызыкIуагъэм сыхьатитIурэ 
ныкъорэ тешIагъэми, Хъан-Джэрые зэриIожьыгъ, а уахътэм къыкIоцI министритIу - хэгъэгум идзэ уIэшыгъэмэ я 
министрэу Чернышев графымрэ жандармерием ипэщэ 
Бенкендорф графымрэ - ригъэблэгъагъэх. ИIэшъхьэтет 
Бенкендорф графыр пачъыхьэм дэжь чIэмысыгъэмэ, ащ 
фэдэу, къеджэщтых шIошIэу, Хъан-Джэрые къызщымылъэтыныгъэкIи мэхъу. Джа пчъэшхо пытэ фэшIыгъэм 
ыкIыбыкIэ унэм исхэм анахь зыпэблэгъэ, зыфэшъыпкъэ 
Санкт-Петербурги дэсэп, хэгъэгуми исэп. ЯзэIукIэн зезгъэукIыхьэрэ - ар неущ пчыхьэ блэкIыжьынэп! - Де-Скаси, 
зэуитIум зыдыхэтыгъэ Перовскэ генералри, Капустенкэ 
Игнати, Нэгъумэ Шори, Къаз-Джэрыий тыгъоспчыхьэ 
зыдэжь щыIэгъэ Татьянэ Константиновнари гукIэ пэчыжьэхэп. 
Ау митIур...
Хэт ышIэра сыхьатым къехъугъэу зытегущыIэхэрэр, 
Хъан-Джэрые ыгу бэ къихьэу ыIуагъ. Хэгъэгушхор зещэгъошIоп, гъэдэIогъошIоп. ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ 
щызэхэугъоягъ. Лъэпкъ пэпчъ яхэбзэ гупшысэ щыIакIэ, 
абзэ щегъэжьагъэу, ашхырэмрэ ящыгъынрэ, яорэд къэIуакIэрэ, якъэшъуакIэрэ зэфэшъхьафых, ядинхэр зэтекIых, 
щызэпагъэуцужьхэри макIэп. Польшэр, Литвар, Финляндиер, Сыбыр лъэныкъор, Хива тIозэ, Кавказыри ахэмэ 
къахэхьажьыгъ. Темыр Кавказым нэсыгъэхэмэ адыгэмэ 
атемыгущыIэхэкIэ огугъа?.. Ащыгъум сырямыщыкIэгъэнэуи? Джы сырамыгъэблагъэмэ, тIэкIу шIэмэ сырагъэблэгъэнкIи пшIэхэнэп. Джарыщтын пачъыхьэм "непэ тихэгъэгу 
пае Iоф зэдэтшIэщт" къызыкIысиIогъагъэр - джыри зэ, 
адырэ блэкIыгъэмэ афэдэу, Хъан-Джэрые къыкIиIотыкIыжьыгъ,- Кавказыр, Темыр Кавказыр ары джыдэдэм 
зытегущыIэхэрэр... Темыр Кавказым игугъу ашIыхэмэ, 
адыгэхэр ары, Дон псыхъо узэрикIэу, Екатеринодар, Ставрополь узэрэнэсэу, къапэIулъхэр... ЕтIанэ осетинхэр, 
щэщэн-ингушхэр, дагъыстанхэр. Чернышев дзэ министрэми 
сыд шъуIуа риIуагъэр?.. Арэп, сыдэу зэкIэри, пшIапхъи 
умышIапхъи, зэбгъашIэ пшIоигъуа?! - Хъан-Джэрые къехъулIэрэр тIэкIуи шIоукIытэгъожьэу зэупчIыжьыгъ,- мыхэмэ 
гукIэ сапэблагъэми сызщыщ адыгэмэ ягумэкIыгъомэ 
самыгъэпэныр емыкIу. Талъэныкъо къысфыратхыкIырэ 
гущыIэ ныкъокъэIо телъэшъуагъэхэмкIэ адыгэ Iофхэр 
зэрэмыхъатэхэр къэошIэ... АщкIэ есIуагъэр, фэзгъэпытагъэр зыхэмыхьагъэр, зыфэмысакъыжьырэр АдылДжэрый, къэзэкъыдзэм зыкъыхаригъэфыщт.
Пачъыхьэм ипчъэ макъэ къызэрэIугъэм лъыпытэу 
Хъан-Джэрые ышъхьэ къыIэтыгъ, пчъэм далъэгъогъэ 
Бенкендорф графым зэкIэми зыфыращыгъ.
- СултIан полковникыр,- Урысые пачъыхьэр къызэрэфэуцугъагъэм фэмыдэу шъэбэрыкIо онтэгъум хэтэу, 
хэгъэгум ижандармерие иIэшъхьэтет къыIуагъ,- неущ 
усищыкIагъ, сыхьатыр пшIым ехъулIэу сиIофшIапIэ къакIо.
- ЗгъэцэкIэн, Ваше высокопревосходительство,- 
джэуапым къыпымылъыжьэу унэм икIыжьыщтыгъэ Бенкендорф риIуагъ,- зыфэпIогъэ сыхьатым ехъулIэу сыкъэсын! - ТIэкIу тешIагъэу ежь-ежьырэу Хъан-Джэрые 
зэупчIыжьыгъ: "Сыд мыщ къехъулIагъэр?.. IэнэтIакIэр 
къызысфигъэшъошагъэм ыуж къысфэчэфыжьэп, сызIуигъэплъэжьырэп... Сыда ар зытыришIыхьэрэр?.. МыIуапхъэ 
сIуагъэу, мышIапхъэ сшIагъэу зыдэсшIэжьырэп. Сиполуэскадрон сIонти, къулыкъу зыфашIэрэ хэгъэгум, пачъыхьэм 
фэшъыпкъэх. Азэмат-Джэрый сIонти, зэкIэми къытфэразэу, тэри тыфэразэу гъогу тедгъэхьажьыгъ. СшIэрэп, 
сшIэрэп къехъулIагъэр... Сэ къысфэмыгъэхьыгъэмэ сидзэ 
къулыкъу Iофмэ афэмыгъэхьыгъэмэ, сыдэуи зерэшI фаеми, 
зезгъэгъэпэнэп... Ау етIани...
Бенкендорф графым дэжь къызекIыжьым, ыгурэ 
ышъхьэрэ зэбгъэжьэу Хъан-Джэрые сыхьат зытIущэ хэтыгъ.
Джары узыфэмысакъыжьмэ, ехъырэхъышэныгъэу 
иIэшъхьэтеткIэ къыфэтэджыщтыгъэхэмкIэ ежь-ежьырэу 
зэгыижьызэ ыIуагъ, цIыфым имыхьакъ зэрэтеплъхьащтыр, 
игунахь узэрэхэхьащтыр зи арэп. Нанэ къысиIощтыгъэр 
сыда, гум къихьэрэ цыхьэмышIыр щыбзэм кIэбгъэкIын 

--- Page 557 ---

фае, къинэжьырэр зэпэпщэчыжьынышъ, зэфагъэ зыхэлъым урыпсэун, урышIушIэн фае. Шъэуаий ианахь гущыIэ 
щэрыомэ ар ащыщыгъ. Сэ къысIущхыпцIэжьхэрэпти, 
къысфэмыежьхэу, цыхьэ къысфамышIыжьэу къысшIошIыгъ. Ар шэны хъущтэп, зыхэсымыгъэзыжьмэ, сигъэлъэпэощт.
Хъан-Джэрые унэм зехьэм, ишIуфэс хыгъо римыгъафэу Александр Христофоровичыр нэгушIоу къыпэгъокIыгъ, 
ыблыпкъ ыIыгъэу джэхэшъогум къыщырищэкIызэ, къыриIуагъ:
- Сигуапэ, Хъан-Джэрый, уидзэ къулыкъу дэгъоу 
зэрэкIорэр, къыпфашIыгъэ цыхьэшхом узэрэфэшъыпкъэр, 
уидзакIохэри ащ зэрэфэппIухэрэр. Сэрэп ахэр зигущыIэхэр, 
Урысые пачъыхьэшхор ары, тыгъуасэ шIукIэ уигугъу 
ышIыгъ, сэри лъэшэу сигопагъ, урыс забытымкIэ сыд ащ 
нахь насыпыгъэ щыIэн!
- Тхьэшъуегъэпсэу, Александр Христофорович.
- Тхьэегъэпсэур зыфэшъуашэр оры, къэмылэжьрэ 
къыуаIорэп. Джы укъызфезгъэблэгъагъэр ары, моу тыгъэтIыс, нахь гупсэфэу тыгущыIэн. ТызгъэгумэкIыри занкIэу 
къыосIон. Адыгэ шъолъырымкIэ, тызэрэмыгугъагъэу, 
тиIофхэр къыщикIыхэрэп, лъэпкъ бащэмэ уадэгущыIэныр 
IэшIэхэп, зым ыIорэр адырэм реутыжьы. Тыркуем узытекIорэм шIу ыгу къыпфилъына, адыгэхэмкIэ тыкъигъэпцIагъэкIэ сенэгуе... Адрианополь мамыр зэзэгъыны гъэмкIэ 
зичIыгу тихьагъэмэ тафэмыхьазырэу къычIэкIын. "Шъукъытатыгъ" гущыIэр яцIыкIуи яини тфаштэрэп, Iэшэ ихыгъэкIэ къытпэуцужьых. Тыгъуасэ зэпыигъэ дзэпщхэри, 
лIакъохэри, чылэхэри, лъэпкъыхэри зэшIужьых. Адыгэ 
Iофым екIолIэкIитIу иIэу къысщэхъу, нэмыкIхэри щымыIэхэу 
арэп, ахэми тягупшысэ. Урысые пачъыхьэшхоми иакъыл 
нэф зыфигъазэрэр адыгэ шъолъырым лъыгъэчъэ зао 
къимыхъухьаныр, нахьышIум фиузэнкIыныр ары.
"Сымыадыгэ фэдэу, ежьхэм сащыщ шъыпкъэу Александр Христофоровичыр къызэрэздэгущыIэрэр, цыхьэшIыгъо сызэришIырэр... Адэ сащыщ, сырязабыт, тэ 
сахьыжьын, "хэгъэгум пае Iоф зэдэтшIэщт" типачъыхьэшхуи къысиIуагъ, ары графым къыкIиIотыкIыжьырэр... Ау 
етIани... Сыдэу тэ, адыгэхэм, тынасыпынчъ..."

--- Page 558 ---

- Адыгэмэ агу чъыIэ къытфэзышIыгъэмэ Алексей 
Петрович Ермоловри, Власов генералри, нэмыкIхэри ащыщых. Ежь къэзэкъыхэри адыгэхэри зэфагъэшIугъэхэп. 
Тыгъужъыкъо Къызбэч, Щырыхъукъо Тыгъужъ язакъоми... 
Джы ахэмэ тизабытыгъэ Занэкъо Сэфэрбый агоуцожьыгъ... 
Убых лъэныкъоми Дэгумыкъо Джырандыкъо къитэджагъ, 
абдзахэхэми щэщэн, дагъыстан лIыкIохэр къафэкIох.
"Адыгэ Iофмэ дэгъоу графыр ащыгъуаз, лъэпкъ 
пащэмэ алъэкъуацIэ, ацIэмэ анэсыжьэу къеIо. Ау Зэнэ 
Сэфэрбый Тыркуем зэрэраубытагъэм игугъу къымышIэу, 
зэрэурыс забытыгъэр къыхигъэщыгъ. Сэрмэ шIэ ар къызфидзыгъэр? Адэ Занэр тыркумэ зэрязабытыгъэм игугъу 
къышIыгъэпи?.."
- Тыркуер къедгъэуцолIагъ тIозэ,- Бенкендорф графыр, фэмыкIэщыгъоу IущхыпцIыкIыгъ,- Инджылызым 
къытишIэрэр зэкIэми анахь емыкIу. ИлIыкIо шъэфхэр 
щэн-щэфэным пылъых ыIозэ, адыгэмэ къахетIупщхьэх.
- Тыркуем ишIэ хэмылъэуи? - Хъан-Джэрые зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.
- Ары ыIорэр...- Бенкендорф графыр джы нахь 
фэчэфэу щхыпцIыгъэ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Арышъ, 
Хъан-Джэрый, адыгэ шъолъырым екIолIэкIитIоу фытиIэмэ 
уащызгъэгъозэн. ТIуми теубытагъэ афытиIэп, джыдэдэм, 
охътэ бащэр типыишъ, тэркIи адыгэхэмкIи нахь къытэкIущтым тегупшысэ. Апэрэр, уIэшыгъэ кIуачIэкIэ адыгэхэр 
къызэредгъэуцолIэщтыр ары. ЯтIонэрэр, мамыр IофкIэ 
къеуцолIагъэхэмэ, къытхэхьагъэхэмэ дэгъугъэ.
- ЯтIонэрэр нахьышIу, Ваше высокопревосходительство,- Хъан-Джэрые псынкIэу къыIуагъ.
- Аущтэу ори оIуа, Хъан-Джэрый?
- Ары, Александр Христофорович.
- Ащыгъум, Хъан-Джэрый, лъэIу къыпфысиI. Орырэ 
сэрырэ тызызэрэшIэрэм щегъэжьагъэу адыгэмэ, нэмыкI 
къушъхьэчIэсмэ ятарихъ узэрэщыгъуазэр къызгурыIуагъэшъ, ахэмэ афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэри уиIэхэу зэхэтхыгъэ, 
адыгэ шъолъырым ехьылIэгъэ зэфэхьысыжьхэр пшIыхэу, 
мэзитIу горэмкIэ е тхьэмэфихми нахьышIужь, пачъыхьэм 
етхьылIагъэмэ дэгъугъэ.
- Сипачъыхьэ сишIуагъэ екIыщтымэ, ащ фэдэ тхыгъэ 
зэфэшъхьафхэр адыгэхэмкIэ сиIэх, ау урысыбзэ дэгъукIэ 
тхыгъэу къысщыхъурэп.

--- Page 559 ---

- Ащ земыгъэгъэгумэкI, Хъан-Джэрый,- мэкъэ шъэбэ 
тегъэгушIухьэкIэ Бенкендорф къыIуагъ,- урысыбзэм 
"игенерал-полицмейстрэ" горэм нэIуасэ уфэсшIыщт. Ар 
уиIэпыIэгъоу Iофыр тфэбгъэцэкIэщт.- Урысые жандармерием иIэшъхьэтет тхылъыпIэр къыштагъ, гущыIэ заулэ 
тыритхи, къыфищэигъ: - Ма, мыр зэпхьылIэщтым ыцIи, 
ылъэкъуацIи, зыдэпхьыщтыри, сызыфелъэIури итхагъ. 
Зыгорэ къапIо пшIоигъуа, Хъан-Джэрый?
- Мы тхылъыпIэм итыр арэп, къысэпIуагъэр зэрэзгъэцэкIэщтым щэч хэлъэп, джыдэдэм ыуж сихьащт. Ау адыгэмэ афэгъэхьыгъэу, Iизын къысэптымэ, Ваше высокопревосходительство, сишIошI гори къасIо сшIоигъуагъ.
- СыкъэдаIо, полковник,- мэкъэ гъушъэ пыупкIыгъэкIэ 
Бенкендорф къыжэдэлъэтыгъэр сэмэркъэу шъабэкIэ 
хигъэкIокIэжьыгъ: - зы шъхьэ нахьи шъхьитIу аIо, ХъанДжэрый, купкI хэлъмэ, ишIуагъэ къэкIонкIи хъун.
- Адыгэ Iофыр мамырэу зэшIошъухы шъушIоигъомэ, 
Александр Христофорович, ежьхэм Iэшъхьэтет афэшъушIыгъагъэмэ, ащ узэреджэщтыр джыркIэ сшIэгорэп, 
тадэжькIэ зыкъагъэзэнэу сэгугъэ.
- Тифлис дэс Паскевичым фэдэуи? - Зэхихыгъэм Iоф 
зыримыгъэшI фэдэу, гу чъыIэр нэгушIуагъэкIэ зэблихъузэ, 
Бенкендорф къэупчIагъ.
- Ащ фэдэ дэдэуи сIорэп... Ащ епхыгъэми, шъо занкIэу 
къышъопхыгъэми хъущт, ау ар адыгэмэ нахь агурыIонэу, 
нахьыби ышIэн ылъэкIынэу къысщэхъу. Ащ фэдэ цIыф 
хэхыгъэр, Ваше высокопревосходительство, зыкъыхимыгъэщыпэу, тэ гукIэ къызэрэтпэблэгъэщтыр е талъэныкъо 
зэридгъэкIыщтыр зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп.
"Мыр зыдэIэбагъэр...- Бенкендорф графыр гукIэ 
щхыпцIыгъэ.- Бжъэдыгъу нахь чыжьаIоу джыри маплъэ. 
Ащыгъум хьаулыеу илъэс пчъагъэрэ тыркумэ тязэуагъэу, 
хы ШIуцIэ Iушъом тыкIэхъопсыгъэу, тицIыфи тимылъкуи 
хэтлъхьагъэу мэхъу... Адыгэхэри зыфэе хэгъэгу шъхьаф, 
агу къызытэмыIурэм тхэчъыжьынхэу, афызэхэтэщэ... Тэ 
титэмэтелъ птелъкIэ, ащ фэди Тыркуем рядгъэубытэгъэ 
Занэми телъыгъ, тыкъызэхишIыкIыжьыгъэп нахь, тэ тыкъыпIощхыпцIэкIэ, тыгу илъыр о сыдым фэпшIэн, сыдкIи 
уищыкIагъ... Хы ШIуцIэ Iушъор Тыркуеми, Инджылызыми 
анахьи тэ нахь тищыкIагъ. АщкIэ зишIуагъэ къытэкIынэу 

--- Page 560 ---

щыIэр зэкIэ дгъэфедэщт, шъукъемыуцуалIэмэ дунаим 
тыкъэзгъэуцун щыIэп. А узэгупшысэрэмэ пшъхьэ зэпябгъэкIын нахьи, ппшъэ къыралъхьагъэр нахь шIэхэу бгъэцакIэмэ нахьышIу. Ау ... Ащ фэдэхэр угу илъымэ, джы 
нэс тыбгъэрэзагъ, джы укъызэрэтфычIэкIыжьыщтыр 
сшIэрэп..."
- Уигулъытэ гъэшIэгъоны, Хъан-Джэрый,- къыфэмыгъотыщтыгъэ горэ къыраIуагъэ фэдэу, нахь нэгушIоу 
Бенкендорф къэтэджыгъ, зыкъыдэзыпхъотэгъэ полковникым ынэ шIуцIэшъо къаргъохэми акIэплъагъ,- купкI 
хэмылъэу щытэп, тегупшысэн... Ау къыпфашIыгъэ пшъэрылъым ипIалъэ ублэмыкI. Адыгэмэ афэгъэхьыгъэу пачъыхьэм къыфэбгъэхьазырыщтым къиптхэщтым ушъхьамыс. 
ЯзэхэтыкIэ-гупшысэхэр, яджэгухэри, яхьадагъэхэри, яорэд 
чэфхэри, гъыбзэхэри, ашхыри, зыщалъэри, зыгорэкIэ, хэт 
ышIэра, джа зэрэпIуагъэу, шIукIэ тахахьэмэ тимыгъощыхьанэу япсыхъохэри, ямэзхэри, якъушъхьэхэри, ягъогухэри зэрэпшIэрэм елъытыгъэу ары нахь, узщымы гъуазэмкIэ зыхэмыгъэукъу, IэпыIэгъу уищыкIагъэмэ къысаIу, 
умыукIыт. ХъяркIэ, Хъан-Джэрый,- пчъэм зыщынэсыщтым 
кIэлъыджэжьыгъ: - тызэрэгущыIагъэр, полковник, хэгъэгу 
Iофышъ, зыми ищыкIагъэп. ТхылъыпIэр зыфэозгъэхьырэр 
къытпэблагъ нахь мышIэми, цыхьэшIэгъу дэдэ умышIы... 
Джа "адыгэ Iэшъхьэтет" зыфэпIуагъэри, орышъ зигупшысэр, 
уфаемэ, зыгорэущтэу птхырэм къыхэгъэщ...
АщкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ, де-Скаси дэжь зыщыкIощт 
пIалъэмкIэ къэнэжьыгъэ уахътэр зыфэдизым еплъызэ 
Хъан-Джэрые гукIэ щхыпцIыгъэ, тыгъуаси непи сызфэшъыпкъагъэр неущ сыуцIэпIыжьынэп. Сызэрэадыгэр зыщысымыгъэгъупшэми, сызщыфаий сызщыфэмыий сизабыт 
инамыс къэсыухъумэжьмэ нахьышIу... Джы нэс сыкъезыщэкIыгъэ де-Скаси джы сыIумыкIэжьыгъэми хъущтыгъэ... Ау сэ спкъы къикIэу зэфэтшIыгъэ пIалъэр сыукъонэп. 
Ари къэбарынчъэнэп, сыгу илъыр есымыIуапэми, зыуж 
сихьэгъэ адыгэ IофымкIэ, къэбар цыпэми къэбаришъэ 
къызхещы аIо, акъыл горэ езгъотылIэн.

--- Page 561 ---

Хъан-Джэрые зэрэгугъэщтыгъэу Рафаил Августинович 
де-Скаси къыфычIэкIыжьыгъэп.

--- Page 562 ---

Нычхьапи, адырэ зэIукIэгъумэ афэдэу, дэеу къыпэгъокIыгъэкIэ арэп. Пшхыщтыри узэшъощтыри Iанэм теIэкIэгъагъ. Загъорэ IущхыпцIыкIызэ, адыгэ гущыIэ зырызхэр 
къызIэпызгъэзыщтыгъэ бысымым инэгушIуагъи гъомылэ 
хэшыпыкIыгъэм къыщигъакIэщтыгъэп. Бысымгуащэри 
гуихыгъэ-псэихыгъагъ. Зэ-тIо хъулъфыгъэмэ къазэрэлъыплъагъэм фэшъхьафкIэ сыхьатитIум зэкIэрысыгъэ нэбгыритIур зэ закъуи ыгъэохъугъэп.
ЗызэIукIэхэкIэ зызэришI хабзэу, Рафаил Августиновичыр 
нычхьапи инэIосэ адыгэмэ, къэзэкъмэ къакIэупчIэщтыгъ 
нахь, адыгэ шъолъырым къитэджэгъэ Iофыгъомэ зи ахимышIыкIыхэрэм фэдагъ.
КIэщыгъо мыпшъыжьыкIэ унэм къызырагъэкIыжьым, 
къылъыкIогъэ каретэм итIысхьэзэ, ибысымыгъэ лIы нэгушIо 
шъуашIом фэгъэхьыгъэу Хъан-Джэрые гукIэ зыфэщхыжьыгъ: "Занэ Сэфэрбый итырку иубытакIэ утегущыIыкIыщтыгъэми, тхьагъэпцIыжъ, о пшIэрэм нахь макIэп сэ 
сшIэри... Фэшъуашэр Занэм къехъулIагъ, уишIух къызшIобгъэшIэу, уипыймэ адэжь умыкIу... Мы сызигъусэхэри 
цIыфых, шъо къызэрэшъущыхъу дэдэу ахэри щытхэп. 
Бенкендорф графым, Урысые хэгъэгушхом иятIонэрэлI 
Александр Христофоровичым адыгэмэ афэгъэхьыгъэу 
ыIуагъэр сэ зэхэсхын нахьи, шъо зэхэшъухыгъэмэ 
нахьышIугъ. АдыгэхэмкIэ нахьышIу тфэхъущтым егупшысэх. 
Сэ сIуагъэри щигъэзыягъэп..."
V
Унэ гуIэтыпIэ нэфынэшхом Хъан-Джэрые зыращэм, 
егъашIэм зэнэIосагъэхэ фэдэу Бенкендорф къыритыгъэ 
тхылъыпIэр зыфихьыгъэ Николай Иванович Греч къыпэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, Хъан-Джэрый. Уятэ Мыхьамэт-Джэрый 
зэрицIэр сэшIэми адыгэмэ ятацIэкIэ зэрямыджэхэрэм 
сыщыгъуаз. Тыурыс, тыславян тIокIэ, шъуишэн-хабзэ 
тыукъонэп. Сэ сцIэр Николай Иванович. Мыр,- пхъэнтIэкIу 
шъэбэ куум къитэджыкIыгъэ лIы Iэпс-лъэпс сырыфым Iапэ 
фишIыгъ,- Владимир Петрович Бурнашев, нэIуасэ 
шъузэфэхъу. "Сын отечества" зыцIэ журналэу къыдэзгъэкIырэм иIофышIэ пхъаш. Ащи къыщыуцурэп, сигъэзетэу 
"Северная пчелам" щэлажьэ, икъэлэмыпэ чан, узыфаер 

--- Page 563 ---

къыпытэкъущт. Тхэн Iофым фэдэу къэшъонкIи Iазэ, раIорэр 
ошIа? УзытемыкIон "вальсисткIэ" еджэх. Къымыгъэшъогъэ 
пшъэшъэ дахэрэ бзылъфыгъэ гъэшIуагъэрэ Санкт-Петербург дэсыжькIэ сыгугъэрэп. КъэшъуакIэ умышIэми, уигъэшIэщт, пчыхьэзэхахьэхэми уахищэщт. Сышъоплъышъ, 
шъузэлэгъукIэ сенэгуе. Ныбджэгъу шъузэфэхъущт, 
Вольдемар щыт пае къасIорэп, цIыф дэгъу, ныбджэгъу 
уфэмыхъуни плъэкIыщтэп. Уетымыгъэзэщыгъэмэ, ХъанДжэрый, шъуиунэ уихьажьыгъэм фэдэу, моу гупсэфэу 
къытхэтIысхь, тызэгъэплъ, тызщыгъэгушIукI.
- Тхьэуегъэпсэу, Николай Иванович,- тхыгъэхэр ыблыгу 
зэрэчIэлъэу гу псынкIэ-нэгушIокIэ Хъан-Джэрые пхъэнтIэкIу 
шъабэм тетIысхьагъ.
- А пIыгъыр Вольдемар ет,- Николай Ивановичым 
ихьакIэ риIуагъ,- укъызфагъэкIуагъэм тыщыгъуаз. ХъанДжэрые итхыгъэмэ, Владимир Петрович, нэIуасэ зафэшIи, 
неущ Iоф зэдэшъушIэнэу ежъугъажь. Сэ етIанэ шъуауж 
сырыкIожьыщт. КъаIо джы, Хъан-Джэрый, уидзэ къулыкъушIакIэ, Александр Христофоровичми уигугъу шIукIэ 
ышIэу зэхэсхыгъ. Типачъыхьэшхуи къызэрэпфэразэми 
уакъызэрэхигъэщырэми сыщыгъуаз. Пачъыхьэм уфэшъыпкъэн зыхъукIэ, джары узэрэщытын фаер.
- СлъэкI къэзгъанэрэп, Николай Иванович, типачъыхьэшхо сыгукIи сшъхьэкIи сыфэшъыпкъ,- гущыIэшIумэ 
япэгъокI Хъан-Джэрые ытыжьыгъ.- Александр Христофоровичми сыфэраз. Апэрэ мафэм, нэIуасэ сызыфэхъугъэм щегъэжьагъэу, ынаIэ къыстет, сигъэгъуащэрэп: 
дзэкъулыкъум иIоф мыпсынкIагъомэ сафегъасэ, сафепIу.
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, уигущыIэ зафэ, Хъан-Джэрый,- 
шъорышIыгъэнчъэ нэгушIокIэ Греч ихьакIэ дырегъаштэ,- 
сыгу укъигущыIыкIырэм фэдэу къэоIо. Типачъыхьэшхо 
ыуж, Тхьэм тихэгъэгу лIышъхьэ бэрэ тапэ регъэт, Александр 
Христофоровичым ихэгъэгу гупшысэ ины, ыгукIэ зафэ, 
инэплъэгъу чыжьэу едзы. Тэри ар загъорэ къыттешхыхьэуи 
къытщытхъоуи къыхэкIы. Ау, шъыпкъэр пIон хъумэ, сэ 
дэгъо цIыкIу горэ сиI, лIы пытэхэр, шъыпкъаIохэр, утыгум 
укъизымынэжьыщтыхэр сикIасэх. Александр Христофорович лIы хый, лIымэ ялый. Узщыщ адыгэхэм афэгъэхьыгъэу епIуагъэхэр игупшысэмэ зэрахэлъым сыщыгъуаз. 
Тэри тлъэкI къэдгъэнэнэп, Бенкендорф граф лIышхом 
илъэIу джэуап тыфэхъун.

--- Page 564 ---

Зыгорэм игупшысэ-гулъытэ тытемыгущыIэжьми, гукIэ 
Греч ыIуагъ, къысфигъэкIогъэ забыт адыгэмкIэ Бенкендорф 
хэукъуагъэкIэ сыгугъэрэп. ИщысыкIэ, иплъакIэ, идэIуакIэ 
ямышIыкIэ горэ хэлъ, унэгъо Iэдэб зэрэщапIугъэр, зэрэгъэсагъэр, тиурыс зэхэтыкIи зэрилэжьырэр гъуащэрэп. 
Ау етIани мыхэр къызэрэтфычIэкIыжьыщтхэр къэшIэгъуай. 
ЦыхьэмышI тыгу къитэгъахьэми, Персми, Тыркуми, Польшэми мыщ зыкъызэрэщигъэлъэгъуагъэмкIэ джэнджэш 
пшъхьэ къибгъэхьаныр емыкIу, ау етIани... Аужырэ 
гущыIэмэ къыкIагъэщтэжьыгъ пIонэу, Николай Ивановичыр 
игупшысэмэ къахэужьыгъ:
- Адэ о зи къапIорэпи, Владимир Петрович? 
Узхэджыхьэрэр гъэшIэгъонкIэ сенэгуе?
- Узщымыгъозэ лъэпкъ щыIакIэр, уздэщымыIэгъэ 
къушъхьэ кIыбмэ афэдэу, сыдигъокIи гъэшIэгъоны, Николай Иванович. Урысыбзэм сыфэIэджабгъоп Хъан-Джэрые 
еIо шъхьакIэ, ащ фэдэ итхыгъэ хэслъагъорэп. Ау Александр 
Христофоровичыри тихьэкIэ Хъан-Джэрыий типачъыхьэ 
ыпашъхьэ къыщыдгъэукIытэжьынхэп.
- Тхьэуегъэпсэу, Владимир Петрович,- къыIощтым 
Хъан-Джэрые фэхьазырыгъ,- ситхыгъэ къызэрэпIорэм 
фэмыдэми, къызщыпIорэ мафэм сыхьазырыщт. Ау охътабэ тетымыгъэшIагъэмэ дэгъугъэ,- Бенкендорф къыфигъэуцугъэгъэ пIалъэм игугъу къымышIыгъэми, ежь игущыIэхэмкIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Джыдэдэм сыхьазыр,- Бурнашевым къыIуагъ,- ау 
уитхыгъэмэ Iоф зэрадэсшIэщтыр сшIэным пае сяджэгъэхагъэмэ нахьышIугъ.
- Ащ сыд ипIэлъэщт? - ЗэригъэгумэкIырэр хэпшIыкIэу 
Хъан-Джэрые къэупчIагъ,- удэзгъэгузажъоу арэп, ау 
зедгъэукIыхьанэуи сыфаеп.
- Хъущтмэ, неущ едгъэжьэн.
- Къэбгъэнафэрэр сипIалъэ,- дзэ къулыкъум зэрэщесагъэу къыупкIэпкIыжьыгъ,- IофшIэгъу уж пчыхьэрэ 
сыхьатищэ Iоф зэдэтэшIэ, тхьаумэфэ гъэпсэфыгъор - 
зэрэпсаоу.
- Зэ, зэ,- Греч тхьагъэпцIышъо нэгукIэ къэгузэ жъуагъ,- 
ар шъуIоу симэфэку зэIукIэгъухэр зыщышъумыгъэгъупшэх. 
Зэхэпхыгъэщтын, Хъан-Джэрый, симэфэку зэIукIэгъухэр?
- Зэхэсхыгъэ, Николай Иванович,- Хъан-Джэрыий 
риIожьыгъ,- цIыф Iушыбэхэр уадэжь щызэIуогъакIэх аIуагъэти, сыкъызэрэшъухэхьащтыр сымышIэу бэрэ сыкъышъонэцIыгъ, ау сфекугъэп.
- Вольдемар, Владимир Петрович, зэхэоха ХъанДжэрые къыIорэр? ЛIыгъэ зыхэлъ урыс забытыр къытхэхьашъугъэп! - Греч мэкъэ шъабэкIэ щхыгъэ: - Ащ фэдэу 
уиадыгэгу къэрабгъ Iоу сшIагъэп, Хъан-Джэрый. Ащыгъум 
Пушкиным къышъуитхылIагъэр зэкIэ шъыпкъэп, хьаулыеу 
тэгъэлъапIэ, тэгъэшIагъо.
- Пушкиныр дэхэгъэ IэтыгъащэкIэ адыгэмэ афатхэ аIо 
шъхьакIэ, ахэмэ шъыпкъагъэ ахэмылъэу щытэп, адыгэгум 
къигущыIыкIырэ сатырыбэ иI. Пушкиныр урысыгу зиIэ, 
гукIэгъу зыхэлъ усэкIо шъыпкъ.
Греч джыри шъабэу щхыгъэ.
- Пушкиным мыхъун къышъуиIолIагъэп, ара?
- Тимыгъэдэхагъэмэ, тимыIэтыгъэмэ, тызгъэцIыкIун 
къытиIолIагъэп.
- "ЕуцуалI, Кавказ, къэкIо Ермоловыр" хэт адэ зытхыгъэр? - Хъан-Джэрые къыриIолIэщтым зэригъапэрэр 
къызхимыгъэщэу, Бурнашевыр къэупчIагъ.
- Вольдемар! - Греч зигъэсэмэркъэузэ, ыIэ къыIэтыгъ.- УкъэшъокIо Iаз шъхьакIэ, узфэIэпэIасэм изы мэкъамэ оукъо. ЗэкIэгъэблэкIо, зэщыхъокIо гущыIэ тазфагу 
къыдэмыхь, мыхъун зашъуIомэ, шъуиIофшIэн дэшъумыублэзэ, шъугу чъыIэ зэфэхъун.
- АщкIэ къыбдезгъаштэрэп, Николай Иванович,- ХъанДжэрые иеплъыкIэ ыушъэфыгъэп,- сянэжъ, модэ зигугъу 
тшIырэ Кавказым, адыгэ шъолъырым щыпсэурэм, шъыпкъэIоным мыщ фэдэ адыгэ гущыIэжъ риIуалIэу зэхэсхыгъагъэ: "Шъыпкъэр ипкIыгъ пIоми къыпшIоуцу, пцIыр 
бгъэуцугъэ пIоми, уапашъхьэ къефэжьы".
- Тара, мы гущыIэжъым щыщэу Владимир Петровичым 
къыIогъэ сатырмэ нахь апэблагъэр?
- А сатырмэ ямэхьанэ бэщ пэкIитIум ябгъэпшэн плъэкIыщт.
- Сыдэущтэу? - Греч Бурнашевым фыреплъэкIыгъ.
- А сатырэхэр зытхыгъэ усакIор зыгу къигущыIыкIыгъэ 
хэгъэгуитIур зы цIыф лъэпкъ ихэгъэгу къодыеп. Ахэмэ 
цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэхэр арысых. Урысыем елъытыгъэмэ, Кавказым лъэпкъ зэфэшъхьаф пшIы пчъагъэ ис. 
Ахэмэ къеуцолIэни къемыуцолIэни ахэт. ГущыIэм фэшI, 
Пушкиным исатырхэмкIэ зэряджагъэр арэпщтын, 
гъурджхэр, ермэлхэр къеуцолIагъэх, Баку лъэныкъокIэ 

--- Page 565 ---

тырку-сельджукхэми заушъэфыгъэ фэд. Ау Темыр Кавказ 
цIыф лъэпкъхэм, адыгэхэри зэрахэтыжьэу, къытэхъулIэрэм 
шъущыгъуаз. Сыд фэдэ джэмэкъэ IэшIуи джэмэкъэ дыджи 
дгъэIугъэми, шъыпкъэри пцIыри талъэныкъо щызэголъ.
- Ащыгъум сыдэущтэу ахэр зэготхынхэ тлъэкIыщт.- 
Николай Ивановичым ымакъэ джыри шъэбагъэми, ынэхэр 
зэриучъыIыкIхэрэр Хъан-Джэрые зэхишIагъ.
- Джар зэкIэми анахь хьылъ, Николай Иванович.- ХъанДжэрые ыIупшIакIэмэ щхэпс макIэр арычъагъ, тимыщыкIагъэм сыд пае тэр-тэрэу зыпыдгъэнагъ ыIозэ, ынэ нэгыяшъохэмкIэ ежь-ежьырэу зыдэхьащхыжьыгъ, ау зыгъапэрэр къыIуагъ: - СицIыкIугъом сызэрагъэпIугъэ Мэрчан 
аталыкъым къысиIощтыгъ: "Шъыпкъэми пцIы горэ хэлъ, 
пцIыми шъыпкъэ горэ хэмылъэу щытэп. УлIымэ, тIуми 
алъапсэ зэрэзэбгъэшIэшъу.- ПцIыр пцIы, шъыпкъэр шъыпкъэ зысIокIэ ыдэщтыгъэп.- Егупшыс, пшъхьэ зэпегъэкI, 
хэкIыпIэ зимыIэ закъор лIэныгъэр ары нахь, шъыпкъэми 
пцIыми, узхэмызэгъэн дунай нэфым тетэп".
Ары, Александр Христофорович, ухэукъуагъэп, гукIэ 
Греч ыIуагъ, къысфэбгъэкIуагъэр забыт делэп, Кавказ 
ихьэрэ зырызмэ зэраIоу, адыгэ Iэлэп. Зыфэсакъыжьи 
зыкъызэрихи фэд. Ынэгу ихыгъэми, ыгу илъыр къымыIокIэ 
сенэгуе, типачъыхьи Бенкендорфи ащ фэдэу фыщытынэуи? 
Апэрэу слъэгъугъэм имыхьакъ есэIуалIэми сшIэрэп... 
Арымырми цыхьэ къытфишIыгъащэу къысщэхъу. Сыда 
мыхъунэу къытиIуагъэр? Адыгэмэ яIае зэримыIорэр ара? 
Ащ фэдэ тIасхъэ зыхэлъыр сыд тэ зэрэтищыкIагъэр? 
Гупшысэ бащи къызыпкъырыкIырэм, Бенкендорф графым 
иIуагъэу, сыд пае зедгъэгъэсэжьэу, тшъхьэ зэпедгъэкIын, 
пачъыхьэм фэшъыпкъэр хэгъэгуми фэшъыпкъэщт тэIо 
шъхьакIэ, пачъыхьэхэр къытехьэх, текIыжьых, хэти ежь 
ицIыф дэкIоды, къыздыдещае.
- Сызэрэадыгэм пая хьауми Кавказым сызэрэщыщыр 
ара, Николай Иванович, тигущыIэ лъапсэ фэхъугъэр? - 
ГущыIэ зэпыупIэм кIигъэгупшысыхьажьэу Хъан-Джэрые 
къэупчIагъ.
- Угу къызэрэуиIоу къызышIогъэшI, Хъан-Джэрый. 
ТызгъэгумэкIырэм, тызэрэфэе дэдэу мыхъугъэми, тытегущыIагъ. Ау Владимир Петровичымрэ орырэ нахь Iо 
зэдэжъугъотынэу сышъухэплъэ. Шъузэмыдау, джа уиаталыкъ зэриIощтыгъэу, зэзэгъыныгъэм шъыпкъи пцIи 
зэрэхэлъыр зыщытэшъумыгъэгъупш. Джы къэкIощт 

--- Page 566 ---

мэфэку зэIукIэгъум, Хъан-Джэрый сигуапэу укъесэгъэблагъэ. Пушкиным сыкъышъухэхьащт ыIуагъ, нэIуасэ 
шъузэфэхъун.- Булгаринри щыIэщт къыриIо шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, зышъхьаригъэхыгъ.
- Крылов бэшхми нэIуасэ уфэтшIын,- къэсэмэркъэуми 
умышIэнэу зыхаплъэщтыгъэ тхыгъэм Бурнашевым ышъхьэ 
къытыриIэтыкIыгъ.
- Вольдемар, Владимир Петрович, Тхьэм щыщын, 
Иван Андреевичым шIолIыкI,- Греч къегыигъ,- Крылов 
лIыжъым шхэныр икIас нахь, бэшхэпи...- Нэбгырищыри, 
ащ ежэщтыгъэх пIонэу, зэрэгъэщхыгъэх.- Хъан-Джэрый, 
тэ Иван Андреевичыр тэшIэжьы шъхьакIэ,- Греч ыгъэшIэгъуагъ,- о сыд узыфэщхырэр?
- Николай Иванович, къысфэгъэгъу- Хъан-Джэрые 
зэрэнэгущхэу бысымым Iуплъагъ,- хэта Иван Андреевичым 
икъэбар Санкт-Петербург щызымышIэрэр!.. Сэри ар шIу 
слъэгъузэ сыщхыгъ...

--- Page 567 ---

Татьяна Константиновна Рябининар шъузабэу къызынэгъэ илъэсищым иаужырэ бжыхьап Хъан-Джэрые нахь 
пэблагъэ зыхъугъэр. Апэрэ илъэсыр лъыхъонкIэ ыгъэ кIуагъ, 
ятIонэрэр шъыгъоным шIуихьыгъ. Гъэмэфэ блэкIыгъэми 
зэ закъу ныIэп каретэмкIэ къэлэ урамымэ къащырищэкIи, 
иунэ зыIуищэжьыгъагъэр.
Гъэмэфэ мэзищым ыкIэмэ адэжь, пчыхьэ горэм, 
аущтэу зыкIэхъурэр гукIи псэкIи зэхашIэщтыгъэми, зэщыукIытэхэмэ зэфалIэхэзэ зэрэзэгофэгъагъэм фэмыдэу, 
джы зы пIэ шъэбэ хъоо-пщаум зэдыхэлъых. НэбгыритIумэ 
яшIулъэгъу шъэф адэзышIэу, зэ епщэгъукIэ зынэ зэрагъэупIыцIэгъэгъэ шэф остыгъэр пIэкIорыбгъу дэпкъым щагъэблэжьыгъ. Мэзэхэ нэгъыф кIым-сымым унэр зэлъиIыгъ, 
шIулъэгъу машIом къыкIэзыжьыгъэ пкъы гупсэфитIур 
зэпэIулъ. ЧыхIэн псынкIэ ныкъотедзым къычIэщырэ 
шъхьитIур зэнэс-зэнэмысышъу, аIэхэр зэкIыIу-зэтелъых. 
МэшIо бзый закъокIэ зызыстыжьырэ шэф остыгъэм ымэкъэ шъабэ нэмыкI унэм иIукIырэп. Адырэ дэпкъым пылъэгъэ сурэтмэ арытыр мэзэхэ нэгъыфым къыхэщ къодыех. 
Ахэмэ ащыщэу зы сурэт Хъан-Джэрые зыщыукIытэри, 
шIоемыкIури, шIошъхьакIори... Фитыгъэмэ, гъолъыжьыпIэм, шIулъэгъу шIыпIэм Татьянэ рыригъэхыжьынти, адырэ 

--- Page 568 ---

унэм ианахь дэпкъ лъэгъупIэм пыригъэлъэщтыгъэ. Ары 
шъхьакIэ, сыдэу пшIын, узфимытыр тыгъугъошIу, узфитыр 
тыгъугъуай. А сурэтми ерагъэу Хъан-Джэрые есагъ, зыцIэ 
амышIэрэ адыгэ заом щыфэхыгъэ Рябининым, гунахьыми, 
джы къызнэсыгъэм ешъугъу.
Джыри, зэгорэм зэрэриIогъагъэу, сурэтыр Тане пыригъэхынэу елъэIущт шъхьакIэ, зэримыдэгъагъэр ХъанДжэрые щыгъупшэжьырэп: "Пэрэлъагъ,- къыриIогъагъ,- 
силI шIу сымылъэгъукIэ арэп. Ежьыри ныбжьыкIагъ, сэри 
сыныбжьыкIагъ... Зэрэсимызакъор ышIэмэ, зыдигъэзэжьыгъэм нахь щыгупсэфыщт. Аущтэу хъунэу Тхьэм 
ыухыгъагъэшъ, къыстефэрэр фэсшIагъ, илъэситIо сыфэшъыгъуагъ, укIытэгъу чIыпIэ изгъэфагъэп... ОшIэ-дэмышIэу 
укъысфыкъомыкIыгъагъэмэ, джыри илъэс горэм зысIэжэныгъэкIи мэхъу..."
Гур, псэр, пкъышъолыр зыщыгупсэфыгъэ пIэкIорым 
ащ фэдэ гупшысэ Хъан-Джэрые ышъхьэ къыщыримыгъахьэ 
шIоигъуагъэми, фэлъэкIырэп. "Сыда ар, сыдэущтэу ащ 
джэуап ептыжьыщта? - Ежь-ежьырэу зэупчIыжьы. ГукIэгъум, укIытэм, шъхьэмылъытэжьым джэуап яI шъхьакIэ, 
пшъхьэ уфизымыгъэтыжьырэ гопэгъур къэупчIэжьырэп, 
ащ сыдкIэ упэгъокIын, сыд епIолIэн плъэкIыщт? Танерэ 
сэрырэ джыдэдэм тазфагу дэлъыгъэр шIулъэгъуа хьауми 
гужьыдэгъэкI гопэгъуа? Аужырэр арымэ, ащыгъум, хьаулыеу илъэсиплIым сыгу изгъэлъыгъ, хьаулыеу сылъыхъугъ...
Ежь Татьяни сыд ыгу илъыр, сыд мы Iофым зэреплъырэр? Ар сыдым фэпшIэн, хэтырэ цIыфи ишъэф нэфагъэмэ, дунай нэфыр зэрэшхыжьыни... Хэта титIу язэу 
мысэр? Тазыфагу щызэкIэблэгъэ машIом мысэ, хые хэлъынэу щытмэ, сэрыщтын апэ къыстыгъэр?.. Аущтэу щымытымэ, апэрэ мафэм "укъысфыкъомыкIыгъагъэмэ" сыда 
Татьяна къызкIысиIогъагъэр?.. ЗэрэхъурэмкIэ, сэ сызфэдэр 
зыдэсымышIэжьэу, Шъэуаерэ Анфисэрэ ягунахь сыхэхьэгъагъ..."
Татьяни ынэхэр упIыцIагъэу гупсэфэу щылъ фэдагъэми, 
игупшысэмэ зэрадзэщтыгъэ. ЕгъэзыгъэкIэ ымышIэгъэ 
Iофыр зытыриушъогъожьыщтыгъэу арэп. Мы Iофыр 
ежьыркIэ къежьагъэп, ежьыркIэ ухыжьыгъэ хъущтэп. 
Бзылъфыгъэрэ хъулъфыгъэрэ азыфагу ар къыдэмыхьан 
ылъэкIыщтэп, тыгъэм къынэуж дунаир щызгъаIэрэр арэу 

--- Page 569 ---

къычIэкIын, митIум нэмыкI къытемынэжьыгъэми икIэрыкIэу 
щыIэныгъэр къежьэжьын, къинми гушIуагъоми лъагъэкIотэн... "Сишъыгъо нэпс гъушъыжьыгъо имыфэзэ, сыда 
къысэхъулIэрэр, сыда зэсшIэжьырэр...- Татьяни еIо.- Си 
Николь шIу сымылъэгъущтыгъэмэ, псэлъыхъуабэу сиIагъэ мэ къахэсхыщтыгъэп, сыдэкIощтыгъэп... Илъэс тIокIырэ 
тIурэ имыкъум шъузабэу сыкъэнагъ. Сыд сищыIэкIэщтыр? 
СапэкIэ сыд къыспыщылъ? Мыра, мы сшIэрэр ара сидунэе 
тетыкIэщтыр?.. Си Николь стезыхыгъэ адыгэмэ Тхьэм 
бэлахьыр атырегъаф! Сыд пае, хэт пае ячIыгу тихьагъ?.. 
Къытэзаохэрэмэ етIани Пушкинри Бестужев-Марлинскэри 
къащэтхъух, седжагъэп, ау Лермонтов аIоу джыри зыгорэ 
къежьагъ... Сыда сэщ фэдэ бзылъфыгъэхэр, ныхэр, пшъэшъэ зищэгъухэр зыгъэунэхъурэ адыгэхэр тэ зэрэтищыкIагъэхэр... Ар сэIо шъхьакIэ, мы пIэкIорым къыздытелъыр 
ахэмэ ащыщба? - Татьянэ зыкъишIэжьи, шъхьэм къыфечъэгъэ гущыIэмэ ащыукIытэжьэу Хъан-Джэрые фыреплъэкIыгъ, апэрэ ушъхьагъумкIэ зиухыижьыгъ: - мыр тидзэ 
хэт, къыдгот, итыркъуи ыIэ сэмэгу телъ, ыбгъэгуи исэмэгубгъуи тыркъо закI. Хьау, хьау, Хъан-Джэрые тэ тицIыф, 
тиурыс забыт... Аущтэу щытыми, сыда етIани сшIэрэр?.." - 
Татьянэ хэщэтыкIыгъ, ау Хъан-Джэрые зи риIуагъэп.
- Очъыя, Хъан? - ТIэкIу тешIагъэу Татьянэ къэупчIагъ.
- Хьау, Таня.
- Зыми уемыгупшысэуи?
- Сыд пае? - Хъан-Джэрые Тане зыфигъэзагъ, 
аIупшIэхэр шъабэу зэнэсыгъэх.- Ощ нэмыкI сигупшысэмэ 
ахэлъэп.
- Дэя, дэгъуа сазэрэхэлъыр?
- IэшIум уIэшIуа аIоу кIэупчIэжьхэрэп. Оры?
- Удыдж сIомэ, пшIошъ хъунэп, уIэшIу сIомэ, узышIошIыжьын,- Тане щхыгъэ,- ау джы нэс сыгу илъыгъэ горэ 
къыосIощт. КъэошIэжьа Батайскэ шхапIэр?
- Илъэсищ тешIагъэми, непэ фэдэу къэсэшIэжьы.
- ПшIагъэмэ, джащыгъум услъэгъу зэрэмыхъущтыгъэр...
- КъызгурэIо, ау етIани къэзэкъмэ сащыуухъумагъ.
- Уизакъоу укъытхэфагъэти ары.
- Сыд пае сизэкъуагъ, ситэмэтелъхэр?
- Джа зыпашъхьэ уитыгъэ къэзэкъхэр уитэмэтелъмэ 
къаубытыныгъэхэкIэ сыгугъэрэп.

--- Page 570 ---

- Ар шъыпкъэ, Хъан-Джэрые хэхьапщыкIыгъ,- саукIыщтыгъэми, сыкъызэкIэкIощтыгъэп. Хэти зыщыщхэмкIэ 
уушъхьакIуныр къекIурэп. Адыгэми ар зэрыуамыгъэшIэным пае апсэ атыщт.
- Ар сшIэти, ситхьамыкIагъо семыплъыжьэу, шъуазфагу сыкъыдэуцогъагъ... Сэры мыхъугъэмэ, шъузэрагъэукIыщтыгъэ, тащыщ горэм шъузэпищыжьын фэягъэба?! 
Джа дэдэр хэгъэгуитIу зэпыпкIагъэмэ ящыкIагъ.
- Адыгэмэ хэгъэгу ушъхьафыгъэ яIэкIэ олъыта? - ХъанДжэрые иакъыл къызыкIуагъэм щегъэжьагъэу къыфэмыIошъоу зыгъэгумэкIыщтыгъэр къышIудэлъэтыгъ.
- Хъан-Джэрый! - Татьянэ зэхихырэр ыгъэшIагъоу, 
шъхьэр къызтырипхъотыгъэ шъхьантэр бгъэ пцIанэм чIиубытагъ.- Сыдэущтэу ар ужэ къыдэкIышъугъа? Ори ара 
адыгэмэ узэрягупшысэрэр? Адыгэхэр сэ сизэгъэфэнэп,- 
бзылъфыгъэм джы ыкIыб къэгъэзагъэу зефэпэжьы, ХъанДжэрыий гузажъоу джа дэдэр ешIэ,- силIи къаукIыгъ, 
тхьамыкIагъо къысахыгъ, ау ащкIэ сыгу илъ шъыпкъэр 
къыосIон. Ахэмэ хэгъэгу ямыIагъэмэ, сыдэущтэу шъуидзэ 
ишъущагъа? ЧIыгу зиIэм уашъо иI, тыгъэ иI, щэпIох, 
щэлажьэх, къэхалъэхэр итых, пачъыхьэ, Сенат ямыIэми, 
ежьхэм япсэукIэ-щыIакIэ елъытыгъэу яхэбзэ хэхыгъэ тегъэпсыкIыгъэу мэпсэух.
- Таня, Танюша,- Хъан-Джэрые зэхихыгъэр игуапэу 
зызыфэпэжьыгъэ бзылъфыгъэм готIысхьагъ, ыблыпкъ 
ыубытыгъ,- сыолъэIу, зыгъэрэхьат, угу емыгъэкIу, сэ 
сащыщи...
- Уащыщэу къысщыхъурэп!..- Татьянэ ынэмэ чъыIамэр 
къакIихэу Хъан-Джэрые къыIуплъагъ.- О узыщыщыри 
узфэдэри джа зипчъэIупэ уIутыр, къэуухъумэрэр ары... 
ГурыгъаIу ащ... ПфемыIошъущтымэ, фэптхырэм щыфыхэгъэщ...- ТIэкIу тыригъашIи, шъхьацыр шъхьэпхэтыкум 
щиугъоижьызэ къыпигъэхъожьыгъ: - Къысфэгъэгъу, 
Хъан-Джэрый, мыIуапхъэ къыосIуагъэмэ, угу хэзгъэкIынэу 
сыфэягъэп.
Бзылъфыгъэ ныбжьыкIэр Хъан-Джэрые къеубзэжьыгъагъэми, къехъулIагъэм фэгуитIоу, къыфадзыгъэ пачъыхьэри къыфэзыдзыгъэ шъузабэри ынэгу кIэмыкIхэу, 
Бурнашевымрэ ежьырырэ Iоф зыдашIэжьырэ тхыгъэми 
хэгупшысыхьажьызэ, каретэ псынкIэмкIэ унэм къыгъэзэжьыгъ.

--- Page 571 ---

Пачъыхьэ Конвой шъуашэр зыщихыжьызэ, ХъанДжэрые гукIэ ыIуагъ: "Адыгэмэ чIыгу яI, адыгэ хабзэкIэ 
тызаджэрэр яIэу тэIо шъхьакIэ, адыгэ гупшысэр зы купкI 
зышIынэу, мардж зыщытIорэм, тызэхэлъадэмэ тызэхэмылъэтыжьынэу, зы адыгэгукIэ тыщызгъэIэнэу сыд лъэпкъ 
гухэлъа тиIэр? Ахэмэ тяти, сиаталыкъ Мэрчани, Тыгъужъыкъо Къызбэчи, Занэкъо Сэфэрбыий, Шъэуаий, де-Скаси 
арыгущыIэхэ зыхъукIэ, къызгурыIощтыгъэп. Аужым, 
талъэныкъо сызэкIом, Тэзэ Адыгэ нахь мыхъури ащ егъапэ 
аIоу зызэхэсэхым, сшIощхэныгъ... Ау а гупшысэр мыщ, 
Урысыем, дэгъоу къыщызгурыIуагъ. "Пырамыбжь мэшъхьалъэ, шъхьадж илъэпкъ еожьы" зэраIорэр шъыпкъэ, 
ащ бгъэшIэгъон хэлъэп. Хэти ихэгъэгу, ылъэпкъ, ышъхь. 
Джары "зыуж уитым пэкIэ уемыутэкIэу иIэшIугъэ къыбгурыIощтэп" нанэ зыкIиIощтыгъэр... Нычхьапэ къысфадзыгъэмэ ащыщ гупшысэхэри ситхыгъэ къыщыхэсымыгъэщыгъэу арэп. Анахьэу ащ яплIэнэрэ шъхьэм сыщегугъугъ".
Хъан-Джэрые зызетIэкIыжьыхэм, гур огупсэфыжьыфэ 
пхъэнтIэкIу шъэбэ куум исыжьыгъ, етIанэ къэлэмыр ышти, 
пачъыхьэм фигъэхьазырыгъэ тхыгъэм фишIырэ гущыIапэм 
икIэух пидзэжьыгъ...1
1 "Сэ мыщ, С.-Петербург, сыдэсыфэ Кавказым фашIэрэ шIум 
шыхьат сыфэхъуным къулыкъумкIэ сшIэнэу къыстефэхэрэм амал 
къысатыщтыгъэ. Зы лъэныкъомкIэ ары, адырэмкIэ адыгэ шъолъырыр 
дэгъу дэдэу зэрэсшIэрэм пае, а хэгъэгур зэрэгъэпсыгъэм сиIэшъхьэтет 
инхэр нэIуасэ фэсшIынхэу пшъэрылъ лъапIэ къысфашIы. Ау ащ дакIоу 
а Iофыгъор сиIэшъхьэтетхэм нахь нафэу зэрязгъэлъэгъущтым игъусэу 
а цIыф лъэпкъым шэн-хабзэу, цIыф зэхэтыкIэ-псэукIэу иIэр, хэгъэгоу 
зэрысыр зыфэдэр, Европэм макIэу зэрэщашIэрэм къыхэкIэу, цIыф 
гъэсагъэ пэпчъ зэрэшIогъэшIэгъоныщтым шIошъхъуныгъэ шъыпкъэ 
фысиI. Ащ дакIоу а лъэныкъор Iушэу зыгъэIорышIэ зышIоигъоми пэщэ 
гъэсагъэми ар ищыкIэгъэщт. Адыгэ лъэпкъыр зыфэдэр кIэзыгъэ фэсымышIэу, хьалэлэу, ситхыгъэ цIэрыIо сырыхъун сымыIоу къэстхыхьагъ.
Ситхыгъэхэр зэгорэм къыдэкIыщтыхэми сшIэрэп. СигущыIапэ 
зесымыгъэукIыхьэу, къызэхэсфын фаехэми санэмысэу, ситхыгъэ 
къыхэсыутызэ, щыкIагъэ горэхэм ягугъу къэсымышIын слъэкIыщтэп.
Урысыбзэм ихабзэхэр зэрэсымышIэрэм пае "Ситхыгъэхэр" сикъэлэмыпэ хъыбэй къызэрэпыкIыгъэхэм тетэу къэстхыгъэхэп, сиурысыбзэ 
тхэкIэ зэмыгъэуIугъэхэр синэIоситIумэ агъэтэрэзыжьыгъэх, ахэмэ 
сыгукIэ зэхасшIэу сафэраз, къэстхыжьрэ хъугъэ-шIэгъэ гъэшIэгъонхэм 
нэфагъэ ахэмылъмэ, синэIуасэхэр тхылъеджэм ымыгъэмысэнхэм пае, 
ахэмэ ялажьэ зэрэхэмылъыр къэсIон фаеу зыфэсэлъэгъужьы. Зэрэтхыгъэн фаер агъэтэрэзыжь зэхъум, ахэмэ ситхыгъэ зи хагъэхъуа гъэп, 
арышъ, гурыIогъое чIыпIэхэр, щыкIагъэхэр, ащ дакIоу тхылъеджэм 
ынаIэ зытыридзэнэу хэтхэр сизакъоу сиех.

--- Page 572 ---

VI

--- Page 573 ---

Мэфэку пчыхьэм, пIалъэм ехъулIэу, Греч икъэлапчъэ 
Хъан-Джэрые зыIуаригъэщагъ. Каретэ нэкIэу IукIыжьыщтыгъэр къыIухьэрэм нахьыбагъ. АдыкIэ Iудзыгъэ каретэ 
нэкIитIумэ анэмыкIэу къэлэпчъэ дэхьагъум каретэ гъопчагъэ Iут. ЦIыф Iужъу горэ къызэрикIыщтым ишыхьатэу 
шыкуаом ыIитIу пчъэ Iухыгъэм рещае, ау кIыбыкIэ 
къипшынэу ежьэгъэ лIы онтэгъум ыпхэкIышхоу къэптан 
шIуцIэм къычIэщырэм зэрэнэсыщтыр ымышIэу мэулъэбабэ.
Хъан-Джэрые ылъэгъурэр шIощхэныгъэми, къызхимыгъэщэу ишыкуао риIуагъ:
- Мо каретэм тежэнэп, мыщ сыщикIыми хъун. Сыхьатыр пшIым къыIухьажь. Мыр сыкъызэрэпщагъэм ыуас, 
мыдырэр пэшIорыгъэшъ улэупкI.
- Тхьэуегъэпсэу, полковник,- шыкуаор куплIэм къыдэпкIыгъ, шъхьащэ къыфишIыгъ,- мыщ фэдэ улэупкIэкIэ 
нычэпэрэчэщым сыкъыожэн.
Къэлапчъэм Iут каретэмкIэ Хъан-Джэрые плъагъэ, 
шыкуаори итIысыпIэ итIысхьажьызэ щхыпцIыгъэ, гухьэгужъынчъэу, къыIуагъ:
- Иван Андреевич Крыловыр ары. Каретэр зэригъэтIысыгъэмкIэ сегуцэфэгъагъ. Угу егъунэу пщэрыщэ, етIани 
мыхэмэ язымэфэку пчыхьэ блигъэкIырэп. Ау усэ сэмэркъэу 
щхэнхэр етхы. Пчыхьэ чэф огъот, полковник. ЗыфэпIогъэ 
пIалъэм сыкъыIухьащт.
Адыги, урыси, тыркуи, поляки орэхъу, цIыф пщэр-онтэгъу къызхэмыкIырэ щыIэпщтын, ау Крыловыр шэ закI. 
Цилиндрэ пэIо шIуцIэ зэндэшхом пкъы зэхэуагъэм тIэкIу 
зырегъэIэты, пшъэ гъумы кIэкIыр шъхьац фыжь къетэкъохыгъэмэ чIагъэбылъхьэ, къэптан кIыхьэм ыгупэхэр ныбэм 
Географиеми шIэныгъэми афэгъэхьыгъэхэр, адырэ пкъыгъохэм 
афэдэу Дебу, анахьэу Броневскэм, ятхыгъэхэм къахэсхыгъэх, зэрэтхыгъэхэм фэдэуи къэзгъэнэжьыгъэх. 
Зыгорэм иIофшIагъэхэр ежьхэм ягущыIэхэмкIэ кIатхыкIыжьмэ, 
етIанэ ежьхэм яеу зэралъытэрэм фэдэ зэхашIэхэр сэ сштэхэрэп. СиIэшъхьэтет инхэм сиIофшIагъэу ястырэм анаIэ тырадзэмэ, Черкесием 
фэгъэхьыгъэ "Ситхыгъэхэр" охътабэ зытезгъэкIодагъэхэм апае шIу 
къысфашIагъэу слъытэщт. Iэшъхьэтетым ынэшIу къэсылэжьыныр сэ 
ренэу апэрэ гухэлъэу сиIагъ, загъорэ игъо симыфэщтыгъэми, пачъыхьэм 
къулыкъоу фасшIэрэм семыгугъоу, сиIэшъхьэтет пшъэрылъ къысфишIыхэрэр згъэцэкIэнхэр Iэпэдэлэл сшIыхэу къыхэкIыщтыгъэп, сыгукIэ 
ащ шIошъхъуныгъэ зэрэфысиIэр гугъэпсэф ин дэдэу къысфэнэжьыщт".

--- Page 574 ---

зэнигъэсыхэрэп, нэкIутIэ хъураер фэкIыхьашъу, нэтIэ 
ихыгъэри, шъхьацым елъытыгъэмэ, зы фыжьыци зыхэмыт 
напцэхэри, нэ фэшхъонтIэшъо чанхэри хьалэлыгъэр зыкIэлъ нэгум щызэдекIух.
- СызэрэоплъырэмкIэ, ори, цIыфышIу ныбжьыкI, Греч 
хьарамыжъым имэфэку пчыхьэ окIокIэ сенэгуе,- щыгъупшэгъагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъэм фэдэу Крыловыр 
щхыпцIыгъэ.
- Ары, Иван Андреевич, сэри Николай Ивановичым 
имэфэку зэхахьэ сыригъэблэгъагъ.
- Сыоплъышъ, моу ублыпкъ сэгъэубыты, сэ укъысэлъытыгъэмэ, убжьышIу, уIэпс-лъэпс, джары забытым 
итеплъэн фаер. Сэ дзэм хэшIыкI тIэкIу фысиI, сятэ забытыгъ, 
сшынахьыкIэ дзэм хэт. Уныбжь емылъытыгъэу уполковник 
къодыеп о, уиджабгъу блыпкъ къехырэ тыжьын аксельбантым пачъыхьэм узэрифлигель-адъютантыр къеушыхьаты. Узабытышху, уцIыфышху о!
- Тхьэуегъэпсэу, Иван Андреевич, ащ фэдашъо къызэрэстепштэрэр, ау о сыдым сэ сыпкIигъэхьан. Сэ типачъыхьэшхо и Кавказ-Къушъхьэ полуэскадрон Конвой къулыкъу 
щысэхьы.
- ПцIэ къысаIу, зысэгъашI ащыгъум. Укъэмыуцу, 
укъэмыуцу, ситеплъэ емылъытыгъэу слъэмэ джыри дэгъоу 
сахьы. Сыд пцIэр, синыбджэгъушIу?
- Хъан-Джэрый, Иван Андреевич.
- О-о! ПцIэ топыщэм фэдэу къызбгырэу. Хэтырэ цIыф 
лъэпкъмэ уащыщ?
- Сыадыг.
- Ар зэкIэми анахь гъэшIэгъоныжь! - Мыжъоф дэкIояпIэм нэсынкIэ лъэбэкъу къыфэнэжьыгъэу Крыловыр 
къэуцугъ, Хъан-Джэрые ынэ лэбышъо-нэшхъэишъомэ 
акIэплъагъ.- Апэрэу адыгэм нэIуасэ сыфэхъу. НекIо, некIо, 
сэ шъузэрэлI зэуакIоу, шъушъхьафит кIэхъопсэу зэрэзэхэсхыгъэм фэшъхьаф шъухэсшIыкIырэп, шъорыкIэ Пушкиныр ары Iазэр. Мыщ непэ къэкIонэу аIуагъ. Зэхэсхыгъэр, 
нэIуасэ сызфэхъугъэр гъэшIэгъоны. ЛIэшIэгъо щыI, лIэшIэгъо зыгъас джары, Иван Андреевич лIыжъ, язгъэIуагъэр...- 
Крыловым ежь-ежьырэу зэреIожьы, егъэшIагъо: - зэрэхъурэмкIэ, синыбджэгъушIу, уадыг, тидзи ухэт, типачъыхьи 
уриухъумакIу.
Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ нахь, джэуап ритыжьыгъэп.

--- Page 575 ---

Крыловыр къэупчIагъ:
- Ори, синыбджэгъу нахьыкI, усэхэр отхыха?
- Хьау, Иван Андреевич. Сэ адыгэмэ ятарихъ, яхэбзэ-гъэпсыкIэ нахь сыпылъ.
- Ар щытхъугъ, щытхъугъ. Сэ усэхэр зытхырэмэ 
уащыщ сшIошIыгъ.
- Усэ стхыныр сыгу къысиIорэп.
- Ара? Ащ фэдашъо птесштэрэп. Аущтэу оIомэ, гум 
къыуиIорэмкIэ упсэумэ нахьышIу. Плъэпкъ итарихъ, идунэе тетыкIэ упылъыныр щытхъугъ. Сэ усэ сэмэркъэухэмкIэ загъорэ зызгъэзэщырэп. Къыздэхъу зыIохэри щыIэх, 
къысхэпыджэхэри макIэп. НекIо, ахэмэ тапылъынэп, хьэр 
мэхьакъу, махъушэр макIо...
Бурнашевыр Крыловым пымылъ шIагъоу, Хъан-Джэрые 
нахь фэгумэкIэу апэрэ унэм къащыпэгъокIыгъ:
- Шъукъеблагъэх, шъукъеблагъэх. Сыхьатыр блым 
зыблэкIым, ащ фэдэ уихэбзагъэпти, Хъан-Джэрый, уикъэгужъуакIэ сигъэгумэкIыгъ. Уипчыхьэ шIу, Иван Андреевич. 
Мыр СултIан Хъан-Джэрый...
- Полковникымрэ сэрырэ,- Крыловым Бурнашевым 
къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп,- нэIуасэ тызэфэхъугъ, шъхьэкIафэ зыхэлъ забыт, сыгу лъэшэу еIугъ. Сэ 
джы, синыбджэгъу нахьыкIэх, мы унэм сыщетIысэхын, 
тIэкIу зызгъэпсэфын. О мыщ, Владимир Петрович, псы 
IэшIу тIэкIуми, щаибжъэми, дэшхын горэ игъусэу, къысфябгъэхьыгъэмэ дэгъугъэ. Шъо джыри шъукIал, жъыгъор 
зыфэдэм хэшIыкI фышъуиIэп. Сэ сегъэгумэкIы, "сызщымыгъэгъупш" къысеIо. Хэт етIанэ къэкIуагъэхэр, Владимир 
Петрович?
- ЗэкIэри къэзэрэугъоигъ.
- Сэ зэкIэми ясшIэн щыIэп,- Крыловым ыгу римыхьыгъэр къыбгурымыIонэу гъумтIымызэ, етIысэхыгъ,- Пушкиныр, Александр Сергеевичыр, къэкIуагъа?
- Пушкиным икъэсыгъу, Фаддей Венедиктович Булгариныри щыI.
А лъэкъуацIэр Крыловым зызэхехым, ынахэ къызэрэзэхэхьагъэм Хъан-Джэрые гу лъитагъ.
"Сыда Булгариным ылъэкъуацIэ баснэтхым ыгу зыкIыримыхьыгъэр?..- Хъан-Джэрые ыIуагъ, етIанэ а тхакIом 
фэгъэхьыгъэу зэгорэм ытхьакIумэ къиIогъагъэр, Белинскэм 
ытхыгъагъэ горэм зэреджэгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ.- 

--- Page 576 ---

Пушкиным а лъэкъуацIэм фэгъэхьыгъэ усэ кIэнэкIалъэ 
Iэпэрытх къызэрэрихьакIыщтыгъэри, забытхэр зэригъэщхыщтыгъэхэри ынэгу къыкIэуцожьыгъэх. Ахэмэ анахьэу 
ар зыщэ-зыплIэ Бенкендорф графым ипчъэ зэрэIуилъэгъогъагъэр шIогъэшIэгъоныгъ.- Тэ тикъушъхьэчIэс полуэскадронкIэ Бенкендорф ыIэмычIэ тилъ шъхьакIэ, Булгарин 
тхакIом сыд ащ ипчъэIу IуишIыхьэщтыгъэр?.. Сэ сымышIэ 
горэ мы Iофым хэлъкIэ енэгуягъо... Булгариным ыцIэ 
Бурнашевыми дахэу къыриIуагъ, ау Iоф къыздишIэфэкIэ 
игугъу къышIыгъэп, ыцIи къысфыхигъэпсыгъэп... Э-э, 
пачъыхьэр къызэрэсщыгугъырэр фасшIэмэ, сыда мыхэмэ 
язэфыщытыкIэ сызэрэпылъыр... Ары шъхьакIэ..."
Апэрэ унэшхом ит пылъапIэхэм зэкIэ бжыхьапэм елъытыгъэу бзылъфыгъэ джэдыгу лъапIэхэр, хъулъфыгъэ 
къэптан зэщымыщхэр, шъхьатехъохэр, цилиндрэхэр, 
тыжьыныпс-дышъэпс егъэшъогъэ бэщхэр апизыгъэх, цокъэ 
зэфэшъхьафхэр джэхашъом щызэготыгъэх.
Греч ыкъо нахьыжъитIоу Алексейрэ Николайрэ унэшхо 
ихьагъум дэжь хьакIэмэ къащыпэгъокIыгъэх. Пчъэ IухыгъэмкIэ фортепианэм диштэу Бульвиль-Ури ибзылъфыгъэ 
мэкъэ гохь Хъан-Джэрые къылъэIэсы.
Фортепианэм зыфеожьзэ орэдыр къэзыIощтыгъэ 
бзылъфыгъэм иорэд къызеухым, Iэгу тео бырсырым 
Хъан-Джэрые унэм рищагъ. КъедэIугъэхэм шъхьащэ афэзышIырэ орэдыIор ары зинэплъэгъу апэ Хъан-Джэрые 
къытезыдзагъэр, ишъхьэщэ гъэшIожь зэрэхэтэу 
зэупчIыжьыгъ: "хэта мы полковник кIэлакIэр?" ОрэдыIо 
ныбжьыкIэ пкъы ищыгъэ дахэу зышъхьэ зыуфэзэ къычIэплъыщтыгъэм изэкъуагъэп а упчIэр зыгу къихьэгъагъэр...1
1 "...Мэфэку мафэхэм ащыщ горэм, джы къызэрэсшIэжьырэмкIэ,— 1871-рэ илъэсым къыдэкIыгъэ журналэу "Заря" зыфиIорэм В. П. 
Бурнашевым къыщетхы,— Хъан-Джэрые Николай Иванович Греч дэжь 
хьакIэу къэкIуагъ, хьэкIэ ямышIыкI, нэгум къыкIидзэрэ цIыф. Зэфэмыдэ 
купышхоу зэрэугъоигъэм кIэко къызэрыкIохэр, фракхэр, вицмундирхэр 
зыщыгъхэр къызэбэкIыщтыгъэхэм ошIэ-дэмышIэу кIэлэ ныбжьыкIэ 
ищыгъэр къахэхьагъ. Iэпс-лъэпс, иинагъэкIэ гурыт, нэгу гохь, шъхьэ 
цIыкIу, фэкъопцIашъу. Ынэ нагъохэм гупшысэ акIэлъыгъ, пэкIэ цIыкIу 
ежьашъо тетыгъ, шхъомчышъо шъхьацыр кIакоу кIэупхъу хьэгъагъ, 
Греч икабинет-унэшхо цIыфыкIэу къихьэгъэ хьакIэм хэти фэмыдэ чаныгъи, хьалэлыгъи, узыфэзыщэ гори хэлъыгъ. Ынэгу зэхэлъыкIи, зэкIэ 
итеплъэ-Iуплъи иIокIэ-шIыкIэхэми чэфынчъагъи, укIытэ гори ахэлъыгъ, 
щынэ Iоф иIагъэп, гупшысэр ренэу зыкIэлъ ынэхэм мэшIочэ цIыкIухэр 
загъорэ къатэкъущтыгъ, ау ахэмэ игубж арэп къагъэлъагъощтыгъэр, 

--- Page 577 ---

Сыхьатыр блым сыхьатныкъокIэ блэкIыгъ. Греч иунэ 
нэбгырэ шъэныкъо фэдиз къыщызэрыугъоигъ. Джыри 
хьакIэхэр къызэлъэкIох, шIуфэс зэрахы, зэIогушIох. Унэ 
гуIэтыпIэшхор шэф остыгъэхэмкIэ зэлъыгъэнэфыгъ. Пчэгум ит стол кIыхьэм тхылъыкIэхэр, журнал къыдэкIыгъакIэхэр, гъэзетхэр телъых, нэмыкI столхэу къогъумэ 
акъотхэм сэмэуархэр атет, дэшхын гъушъэхэр ателъ, 
шампанскэ бэшэрэбыхэр атет. Мэфэкум къекIолIагъэхэр 
язэнэIосагъэкIэ куп-купэу зэхэтых, зэхэсых. Щай ешъох, 
шампанскэ бжъэхэр зэрагъэутэкIы, усэхэм къяджэх, къэбар щхэнхэр зэфаIуатэ, зэщэтхъужьых, зэрэгъэщхых, 
зэфэгубжых, зэшIужьых. Иван Андреевич Крыловым 
фэдэхэри, ахэр зырыз дэдэх, тхьагъэпцIышъохэу, 
атхьакIумэхэр кIэгъэзыкIыгъэхэу, ящаибжъэшъонхэм 
язакъоу акIэрысых.
Мощ фэдиз цIыфмэ Греч зэрахимылъагъорэр ХъанДжэрые зыфихьын ымышIэу Бурнашевым фыреплъэкIы, 
зыгъэгумэкIырэр къыгурыIоу адырэри къеIушъашъэ:
- Николай Ивановичым икъэсыжьыгъу. Инджылыз 
клубым щыI. Модэ, олъэгъуа Булгариныр? Фаддей Венедиктовичыри ащ щыхадзынэу щытышъ егъапэ. Джа фрак 
гъожьышъо зыщыгъ лIы од нэ пкIыжьыгъэр ары, нэпцэф 
гуахьынчъэу Сенковскэм кIэрыс. НекIо, аIорэр зэхэтхын, 
благъэу тягъэкIуалI. Сенковскэр бзэхэмкIэ Iазэ, арабыбзэри 
тыркубзэри дэгъоу ешIэ, адыгабзэри зэригъашIэу зэхэсхыгъэ, тIуми нэIуасэ уафэсшIын.
Булгариныр Хъан-Джэрые къырамыгъэлъэгъугъагъэми, унэм зэрехьэу ышIэжьыгъ. Бульвиль-Ури ибжъэ 
Хъан-Джэрые полковникым къыфиIэтызэ зэрищалIэ шIоигъуагъ шъхьаем, Бурнашевыр ащ пымылъэу ыблыпкъ 
ыубыти, зыфиIогъэ лъэныкъомкIэ ыщагъ.
кIуачIэу ахэлъыр ары нахь. Къушъхьэ полуэскадроным илейб-гвардие 
ишъуашэкIэ хьакIэр фэпэгъагъэ. Цые шхъонтIэ дахэр бгырыпхыкIэ 
зэпыфызыкIыгъагъ, ыбгъи, цые IэпакIэми, хьазырылъэхэми, пшъэпIэ 
хъураеми тыжьын тедэхэр яIагъэх, хадэхэр зиIэ дэнэ джэнэ шхъуантIэри 
цыем къыдэщыщтыгъ. Зэрэполковникыр къэзгъэлъэгъорэ тэмэтелъ 
инхэу пачъыхьэм икъамзый зыхэлъхэр ытамэхэм ателъыгъэх, тыжьын 
шъагъэр ытэмэ джабгъукIэ къехыщтыгъэ. Зэрэфлигель-адъютантыр 
ащ къыгъэлъагъощтыгъ. Иджэнэ пшъа пIэ ыкIыIу телъыгъэх Станиславрэ 
Аннэрэ яорден лентэхэу быслъымэнхэм аратыщтыгъэхэр, нэмыкIэу 
къэпIон хъумэ, чиристан шыихъыхэм Анапэ арымытэу, пачъыхьэм 
икъамзыйрэ ипэIуашъхьэрэ атедзэгъагъэх. Хэтыгъа а адыгэ кIэлакIэр, 
гвардием иполковникэу, флигель-адъютантыр? Ар Хъан-Джэрый 
арыгъэ..."

--- Page 578 ---

Сенковскэмрэ Булгаринымрэ апэмычыжьэу Кукольник 
тхакIомрэ Яненкэ художникымрэ шахмат щызэдешIэщтыгъэх. Кукольникыр обзэгъукIэ ауIучIыгъэм фэдэу пкъышхо-нэIутI, Яненкэр ешъон зэрикIасэр къыхэщэу, нэплъ-пэплъ шъхьэджашъу. Яненкэм, Греч цIэ зэрэфиусыгъэу, 
"пьяненкэкIэ" еджэх.
Зыхэт гумэкIыр Булгариным зышъхьащигъэкIэу, Сенковскэм феIуатэ:
- Моу зэ, Осип Иванович, ти Пьяненкэ шахмат 
зэрешIэрэм еплъ. Мыщ зымафэ шампанскэ бжъэ щэкI 
зырешъум, ышIагъэр ошIа? "Мары, Николай Иванович, 
шампанскэ узэрешъон фаер" Греч риIуи, ящэкIэнэрэ зырэм 
къыринэжьыгъэ гъуаткIор ышъхьэ къуй тырикIэжьыгъ. 
"Къыбдесэгъаштэ,- Николай Ивановичым риIожьыгъагъ,- 
ау бжъэ нэкIыр шъхьэ нэкIым тепкIэжьын нахьи, уныбэ 
ипкIэжьыгъэмэ нахьышIугъ". Хьа-хьа-хьа!.. Бжъэ нэкIыр 
шъхьэ нэкIым тепкIэжьыныр!..
Зэхихыгъэм Яненкэр ымыгъапэу ышъхьэ шахматым 
къытыримыIэтыкIэу хьалэл щхыпцIыкIэ джэуап къытыжьыгъ:
- Греч къыуиIуагъэр пцIы сIорэп, дыджыIоми, шъыпкъэ хэлъ. Ау о, Фаддей Фиглярин, Гречрэ орырэ шъуиакъыл 
уашъомрэ чIыгумрэ зэрэзэпэчыжьэм фэдэшъ, сыд 
къысфэбдзыгъэми, сыгу уабгъэрэп. Ащ нахь гъэшIэгъон 
осIон. ЛитографиекIэ хэутыгъэ француз хьэубыт Видок 
исурэт ычIыпIэкIэ, Лисенковым о уисурэт зэрарищэрэр 
сыдэущтэу къыдгурыIощт?! Хьа-хьа-хьа!..
- Бэлахьыр Лисенковым теф! - Мэкъэ ишъугъэ къыкъыкIэ Булгариныр къыхэкуукIыгъ, етIанэ Сенковскэм 
риIуагъ: - Шъыпкъэ, ащ фэдэ кIэнэкIалъэ Лисенковым 
къысишIагъ, ау Сисурэтхэр ымыщэжьынхэу унашъо фязгъэшIыгъ!..
Ардэдэм Греч ыкъо нахьыжъ Алексей унэм къилъади, 
Фаддей Венедиктовичыр инджылыз клубым зэрэхадзыгъэр 
зэрыт тхылъыпIэр Булгариным къыритыгъ.
Зэхихыгъэм зэригъэгушIуагъэр Булгариным къыхэщэу, 
полякыбзэкIэ Сенковскэм риIуагъ. ГушIогъу римыгъафэзэ, 
Булгариныр, Сенковскэр, Кукольникыр, Яненкэр, Розен 
бароныр, Яковлев нэкIуплъ кIакор, Артешковыр, етIани 
нэбгырэ заулэ зыдэщытым Греч къыIухьагъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Николай Иванович, зэкIэми зэдаштэу 
инджылыз клубым сыхадзыгъ, ара? - Къыдэхъугъэ гушIуагъор зэкIэми зэхаригъэхэу къэупчIагъ Булгариныр.

--- Page 579 ---

- Ары, загъорэ зэрэхъу хабзэу, "единогласиерэ 
одногласиерэкIэ" къыотагъэх,- Греч иныбджэгъу-IофшIэгъу 
къесэмэркъэужьыгъ, щхызэ къыпигъэхъожьыгъ, - шъыпкъэр пIон хъумэ, синыбджэгъужъ, сэзыр ары къыотагъэр. 
ЗэкIэри къыотагъэу ащ къибгъэкIымэ хъущтыба?..
Яненкэ художникри Розен баронри, нэмыкIхэри зэрэгъэщхыгъэх. Кукольники шахматым хаплъэ фэдэ зишIыгъ, 
адыкIэ щыт бзылъфыгъитIу гори мэкъэ псыгъуабзэкIэ 
кIэщхыкIыгъ. Греч ышыпхъу Катерина Ивановнар бзылъфыгъэмэ нэ IаекIэ яплъыгъ, ыши фыреплъэкIыгъ. Зи къэзымыIуахэу щысыгъэр Николай Ивановичым ишъуз Варвара 
Даниловнар ары. Ялъфыгъэмэ анахьыжъ Софья Николаевнари Хъан-Джэрыерэ Бурнашевымрэ адэжькIэ къаплъэ зэ, IущхыпцIыкIыгъ. Фортепианэм Бульвиль-Ури зыкIэридзагъ.
Булгариныр ицилиндрэ лъыхъоу, ядэжь кIожьы шIоигъоу ежьэжьыгъ.
- Фаддей, тыдэ укIора? - Греч къэгузэжъуагъ.- Сыда 
узфежьэжьыгъэр? Джыдэдэм, клубым "преферанс" 
ешIэныр щеухышъ, тиусэкIо лъапIэу Александр Сергеевич 
Пушкиныр къытхэхьащт. Алеша, Коля! Модэ шъуятэшыпхъу Катерина Ивановнам шампанскэ къытфигъэучъыIынэу 
ешъуIу.
Булгариным зыдищэжьы шIоигъогъэ Сенковскэм 
къыфидэрэп:
- Сыд пае, Пушкиным зышIозгъэбылъыжьыгъ пIонэу, 
сыкIожьын? ТиусэкIо кIасэ слъэгъуным сыкIэхъопсы, гущыIэ 
заули есIо сшIоигъу.
Ардэдэм зэкIэри зажэщтыгъэ Пушкиныр унэм къихьагъ1.
- Мары, Александр Сергеевич, си Булгарин,- Фаддей 
ицилиндрэ зыIыгъ Греч къыIуагъ,- зыпшIуигъэбылъыжьын 
ихьисапыгъ, ау олъэгъу, згъэтIысыгъэ, Косичкинымрэ 
Фигляринымрэ ("Косичкиныр" Пушкиным лъэкъоцIэ лые 
зыфишIыжьыгъэу "Фиглярин" зыфиусыгъэ Булгариным 
1 "ОшIэ-дэмышIэу, гу лъамытэу лIы мыиныр унэм къихьагъ,- ыгу 
къэкIыжьы Бурнашевым,- ышъхьац тIыргъо кIыхьэхэр итэкъухьэгъагъ, 
чIыпцIэ ежьэшъуагъэх, идэбжъыкъушхохэм нэгу кIыф чIыпцIашъор 
зэлъаубытыщтыгъэ. Ащ кIэко чырбыщышъо щыгъыгъ, ыIэ сэмэгукIэ 
пэIо шъэбэ цIыцIыгъэр ыIыгъыгъ. ЦIыф шIуцIэмрэ фыжьымрэ къахэкIыгъэр гум къыгъэкIэу, ынапэ ямышIыкIэ горэ хэлъыгъ, ыпэ тIэкIу хэуплIэплIэгъагъ, ыIупшIэхэр плъыжьыбзэ-шъомбгъуагъэх, щхы чэфым 
къыгъэлъэгъогъэ цэхэр фыжьыбзагъэх. Ар Греч зажэщтыгъэ Александр 
Сергеевич Пушкиныр арыгъэ..."

--- Page 580 ---

итхыгъэ-зекIуакIэмэ апэшIуекIо) нычхьапэ зэсымыгъэшIужьхэу згъэкIожьыщтэп.
- Сэ сы Пушкин,- ынахэ тIэкIу зэхэхьагъэу Пушкиным 
къыIуагъ,- Булгариныр - Булгарин. ТищыIэкIэ-псэукIэкIэ -
Косичкинымрэ Фигляринымрэ зэрэзэфэдэхэ щыIэп. Ау 
зыхъурэм мы шампанскэ шIагъом тешъо пае Пушкинымрэ 
Булгаринымрэ яIоф зыхэмылъым сыд зыкIыхалъхьащтыр? 
Сыд ушъхьагъуа Фаддей Венедиктовичым зысшIуигъэбылъыжьынэу къыгъотыгъэр? Ежь къызэрэсэплъэу, 
сынэджэ-Iуджэ дэдэу сызэплъыжьырэп, ау быракъ зэфэшъхьафмэ ачIэтэу зэрэбанэрэр ежь къыгурыIон фае. 
Шъыпкъэр пIощтмэ, сэ Фаддей Венедиктовичым сыгу Iае 
филъэп, ау Видок исурэтэу тхылъыщэ Лисенковым непэ 
къыщысщэфыгъэм иIуплъэ мыщ сыгу къымыгъэкIыгъагъэ мэ... Мы титхылъыщэхэри! Яфедэ къызхагъэкIыщт къэрар 
нэмыкI яIэп... ЕтIани Фаддей Венедиктовичымрэ сэрырэ 
дэгъоу непэ тызэрихьылIагъ. Москва къыщыдэкIырэ журнал горэм гукъэкIыжьхэр фэстхынэу езгъэжьагъэшъ, зы 
Iоф горэмкIэ сеупчIы сшIоигъуагъ. Ащ Орест Михайлович 
Сомовыр хэтыщт, къэошIэжьмэ, декабрэм и 14-м ыуж ар 
зэрагъэтIысыгъагъэмрэ къызэратIупщыжьыгъагъэмрэ 
сшIэнэу сыфэягъ1. А къэбарым о дэгъоу ущыгъуазэкIэ 
сэгугъэ, Фаддей Венедиктович?
Пушкинымрэ Булгаринымрэ азыфагу сэмэркъэукIэ 
къыдэтэджэрэ Iофым мэфэку пчыхьэм бырсыр къызэрикIыщтым Греч тещыныхьэзэ, илитературнэ IофышIэ 
гуадзэ ипаIо фищэижьыгъ. Пчъэм Булгариныр дэкIыжьыгъо имыфэзэ, Николай Ивановичым ихьакIэ Хъан-Джэрые 
ежь ышъхьэкIэ мэфэкум хэлажьэрэмэ нэIуасэ зэрафимышIыгъэр зыдишIэжьэу, ар иушъхьагъоу къызIуипхъотыгъ:
- Зиусхьанхэр! Нычхьапэ тихьакIэ сэ сшъхьэкIэ нэIуасэ 
шъуфэсшIыгъэп. Мыр Хъан-Джэрый, адыгэ зиусхьан нэф. 
Щытхъубэ зыпылъ тидзэ изабыт, ибгъэхэлъ тынмэ илIыхъужъыгъэ зыфэдэр, сэ къышъосымыIожьми, къаушыхьаты. 
Типачъыхьэшхо фэшъыпкъ, ицыхьэшIэгъу, иухъумакIу. 
1 ЗэлъашIэрэ тхакIоу О. М. Сомовыр, Булгариным есэмэркъэу 
шIоигъоу ыдэжь кIуи, Петропавловскэ пытапIэм къашIудэкIыжьыгъэ 
фэдэу, къыгъэнэжь шIоигъоу Булгариным елъэIугъ. КъызэраIожьыщтыгъэмкIэ, Булгариным иунэ Сомовыр къыришIыхьи, иныбджэгъу 
къызэригъэнэжьыщтым ыуж ихьэгъагъ. Сыхьат тешIагъэу къэкIогъэ 
полицием ышIошъ хъугъэ Сомовыр ащкIэ Булгариным зэресэмэркъэугъэр. Ау, къаIотэжьы, Сомовым исэмэркъэу зэрэфамыгъэгъугъэр, 
сыда пIомэ, а сэмэркъэум пае чэщ-мэфищэ пытапIэм дагъэтIысхьэ гъагъ.

--- Page 581 ---

Зыщыщ адыгэмэ ятарихъ, ящыIэкIэ-псэукIэ, яхэбзэ-зэхэтыкIэхэм апылъ, къытпэблагъэ ышIыхэмэ шIоигъу. Къеблагъ, тыуигъус етэIо!
Къызэлъыплъагъэхэр зэдырагъаштэу Iэгу теуагъэх. 
Бульвиль-Ури ифортепьянэ ео макъэкIэ Iэгу тео зэблэхъухэм нахь зэдыраригъэштагъ.
- Браво, черкес! - Бжъэр фыдиIэтаезэ, Пушкиныри 
къыхэкуукIыгъ.
Хъан-Джэрые Греч ыпхъу Софэ бжъэр къыфихьыгъ. 
Сенковскэр, щхыпцIызэ, Хъан-Джэрые къыкIэрыхьагъ:
- Уадыга? - АдыгабзэкIэ къеупчIыгъ.
- Сыадыг,- зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу адыгабзэкIэ 
риIожьыгъ.
- Черкесмисин? - ТыркубзэкIэ къеупчIыгъ.
- Черкесим,- тыркубзэкIэ джэуап ритыжьыгъ.
- Iэ Iэнтэ щэркэс? - АрабыбзэкIэ къеупчIыгъ.
- Нэхьам, Iэна щэркэм,- Хъан-Джэрые щхыпцIызэ, 
арабыбзэкIэ риIожьыгъ.
- Полякыбзэ ешIэмэ щытхъубэ зыпылъ тичеркес хьакIэ 
еупчI, барон Брамбеус,- Пушкиныри щхызэ, Сенковскэм 
къеджагъ.
- Ты естэм черкес?
- Я естэм черкес, полякыбзэ тIэкIуи къызэпызгъэфэн 
слъэкIыщт,- сэмэркъэу зыхэлъ гущыIэм сэмэркъэукIэ 
Хъан-Джэрые, егъашIэм ышIэщтыгъэм фэдэу, Пушкиным 
риIожьыгъ.
- О, браво, черкес! - Зэхихыгъэр Пушкиным ыгъэшIэгъуагъ, Сенковскэм риIуагъ: - Джы, Осип Иванович, 
икъун бзабэкIэ узэрэIазэр тиадыгэ хьакIэ зэрэгурыбгъэIуагъэр. О пшIэрэ бзэмэ анахь мымакIэу, бзабэ зышIэрэ 
Брамбеус, Хъан-Джэрые ешIэкIэ енэгуягъо. Тэри мы 
адыгэр тищыкIагъ, сэри мыхэмэ макIэп ястхылIагъэр. Ау 
мы щытхъу зыпылъ урыс полковникым ыцIэ зызэхэсхыгъэ ри сыIукIэ зысшIоигъуагъэри бэшIагъэ.
- "Адыгэм Iашэр къешIэкIыгъ" - шампанскэм зышъхьэ 
тIэкIу ыгъэунэзэгъэ Бульвиль-Ури мэкъэ IэтыгъэкIэ Пушкиным иусэ къыIоу ыублагъ,- "ащ егъатхъэ, ащ рэгушхо, 
Iэшъоджани щыгъ, аркъэни, шхончи ыIыгъ..."
- Браво, Бульвиль-Ури! - Зэхихырэр зэригуапэр Пушкиным къыхэщы,- сиусэ дэгъоу укъеджэ, тхьэуегъэпсэу. 
Ау мыщ фэдэ полковник ныбжьыкIэ гохьыр джыдэдэм 

--- Page 582 ---

зиер, къысфэгъэгъу, мадам, сэры нахь орэп, сыюнкер 
нахь мышIэми, полковник,- Пушкиныр мэкъэ чанкIэ щхыгъэ,- мо къогъупэ пхъэнтIэкIу шъабэхэмкIэ мыхэмэ уахэстыгъукIыщт. Мыдэ, шампанскэ бжъэ чъыIэхэр къытфэшъухь! - НыбгыритIур пхъэнтIэкIу шъабэмэ зарэгупсафэхэм, 
тхьагъэпцIышъо нэплъэгъу гуфэбагъэкIэ Хъан-Джэрые 
къыфычIэплъызэ, Пушкиныр къеупчIыгъ: - Орыба, милейший сударь, адыгэ лIыхъужъ, "къеуцуалI, Кавказ, Ермоловыр къэкIо" зыфиIорэ сатырым зыгу емыIугъэр? Аущтэу 
щытмэ, пIуагъэр шъыпкъэмэ, сэры ар зытхыгъэр, 
еуцолIэжь.
- Ащ фэдиз къепIолIэныр, Александр Сергеевич, 
ищыкIагъэп,- Хъан-Джэрый щхыпцIызэ, мэкъэ пытэкIэ 
къы Iуагъ,- сэры уисатыр зыгу римыхьыгъэр.
- ЦIыфым ыгу зэмыIурэмкIэ ебгъэзыныр тэрэзэп, ау 
дырехьакI, къыдырехьакIыжь хэмылъэу ситхыгъэ кавказ 
цIыфхэр зэреплъыхэрэр сшIэ сшIоигъу.
- КъызгурэIо, Александр Сергеевич, сыгу зыкIемыIурэр къыосIон, а сатырэр зы цIыф фэгъэхьыгъагъэмэ, 
зи къесымыIолIэныгъэкIи мэхъу. Сэ Алексей Петрович 
Ермоловым шъхьэкIафэ фэсэшIы, къысфишIагъэмкIэ 
лъытэныгъэ мыухыжь фысиI, ежь къыпкъырыкIыгъэ Iушыгъэм, лIыхъу жъыныгъэм уасэ фэсэшIы. Ау зы нэбгырэм 
цIыф лъэпкъы бэ зыщыпсэурэ Кавказыр лIыгъэкIэ фебгъэуцолIэныр, зыми укъимыубытэу зы лъэпкъ закъо ыпашъхьэ 
фепфылIэныр жъалымэгъащэу, сыхэукъоми сшIэрэп, 
къысщэхъу.
"Мыдэ мыщ къысиIуагъэр...- Пушкиным зэхихыгъэр 
гукIэ ыгъэшIэгъуагъ.- Титэмэтелъ лъагэхэр зытелъ адыгэу 
сапашъхьэ исыр гупшысэ зыхэлъ цIыф. Мыщ къысиIуагъэр, 
сишIумэ сарыгущыIэжьырэп, анахь сипыймэ, Вяземскэри 
зэрахэтыжьэу, къысаIуагъэп. Белинскэми а сатырмэ ынаIэ 
атыридзагъэп. Сыдэущтэу хъура ар?.. Ащыгъум сыгу 
къыздеIэу, шъыпкъагъэрэ шIошъхъуныгъэрэ зыфысиIэу 
стхыгъэ сатырым екIолIэкIитIу иI... Зытхырэмрэ зыфатхырэмрэ агу ар гупшысэ зэфэшъхьафкIэ къегущыIыкIы..."
- Ары, ары, Хъан-Джэрый, ары, полковник.- Пушкиным гум илъым пэблагъэу, ау дыримыгъаштэу къыIуагъ,- 
узэгупшысагъэм шъыпкъэ хэлъынкIи мэхъу... Ар сэры 
зигупшысэр, зытхыгъэри сэры. "Мыщ фэдэу щытхъу 
зыпылъ гупшысэ тизабыт иIэмэ, сыда ащыгъум джыдэдэм 
адыгэ шъолъырым къыщыхъурэр?.. Мыхэмэ, адыгэмэ 

--- Page 583 ---

афэгъэхьыгъэу ттхырэмэ, тIорэмэ, тэ къызэрэтщыхъоу 
хэшIыкI афытимыIэмэ?.. Зэхэпхыгъэба, дахэу афэсIуагъэр 
щигъэзыий, иадыгэ шъхьафитыныгъэ щыщтыхьэзэ, сиусэ 
сатыр закъо къыриIолIагъэр? Адыгэ закъоп мыр зытенэгуикIырэр, зэрэ Кавказэу къегъэгъунэ... Тэри мыщ 
тыпэчыжьэп, къызхэтщагъ, цыхьэ фэтшIыгъ, тпIугъэ, 
дгъэсагъэ... Сыдэущтэу ар хъура? Сыд джэуап ащ ищыкIагъэр?.."- Пушкиныр зыфэгуитIоу зэупчIыжьыгъ, ау 
зыгъапэрэм дэмыгузажъоу шъхьарыкIыгъ: - "Атыжъыгъое 
кIэй" уеджагъа? Къаз- Джэрый зытхыгъэр. Урысыбзэ 
дэгъукIэ, а бзэр зыIулъ тхэкIуабэ ехъопсэнэу тхыгъэ, тигуапэуи къыхэтыутыгъ.
- Седжагъ, Александр Сергеевич,- Къаз-Джэрые 
къызэрэщытхъурэр игуапэу Хъан-Джэрые къыIуагъ,- сыгуи 
рихьыгъ, къепIолIагъэри гуапэ тщыхъугъ, тигъэгушхуагъ.
- Къаз-Джэрыерэ орырэ шъузэIахьыла, шъузэлъэкъоцIэгъуа?
- ТилIэкъо Къырым чыжьэкIи, тлъэкъуацIэкIи, 
тигупшысэкIи,- Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ,- тиадыгэлъкIи 
тызэпэблагъ, тызэIахьыл.
- Урысылъыр адэ, Гирей? - Пушкиныр тхьагъэпцIышъо 
нэ чанкIэ къэупчIагъ.
- ТилIакъокIэ тхэмылъыр тхэлъ сIонэп, Александр 
Сергеевич,- Хъан-Джэрые усэкIо цIэрыIом IугушIуагъ,- ау 
Урысыем тыготмэ, ар тыгу илъмэ, ащ ылъи тхэлъ.
- Тхьэуегъэпсэу, ар щытхъугъэу пфэсэлъэгъу. Сэ 
сыкъызэрэоупчIырэр нэмыкI, уныбжьыкI, уIэпс-лъэпс, 
убжьышIу...
- КъызгурыIуагъ, Александр Сергеевич. Ащ сегупшысагъэгоп, джыри щыIэныгъэр тапэ илъ.
- Ари шъыпкъэ. ЦIыфыр шъхьафитын фае. Къинрэ 
гушIуагъорэкIэ къэхъу, агъаемэ кIэлъыгуIэхэзэ, дунаим 
ехыжьы. Шъхьафитныгъэм пае мы бжъэр тэгъэIэты.
- Хэт ишъхьафитныгъа бжъэр зыфэдгъэшъошэщтыр, 
Александр Сергеевич, зы нэбгыра, лъэпкъа? - Азыфагу 
къыдэхьэгъэ цыхьэ фэбэ тIэкIум Хъан-Джэрые къогушхукIызэ, Пушкиным еупчIыгъ.
- Сударь, сыоплъышъ, уурыс къодыеп, уадыгэ тхьагъэпцI о,- Пушкиным ынэмэ сэмэркъэур акIизэу ХъанДжэрые къенэкIэуагъ,- мо Фигляриным нахьи унахь 
щынагъу! ТитIо тишъхьафитныгъэ пай мы бжъэр къызыфэ609
20 Заказ 028

--- Page 584 ---

сIэтырэр. Ау зыгорэкIэ джыри сисатыр укъенэкъокъумэ, 
къызэрэсIуагъэу, сэрышъ зытхыгъэр, сIорэмрэ сшIэрэмрэ 
сарыкIэгъожьэу джы нэс къыхэкIыгъэп. Арэу оIомэ, бжъэр 
зыфэтIэтырэ шъхьафитныгъэр зэрэпшIоигъоу къызгурыгъаIу.- Бжъэ нэкIыр Пушкиным ыгъэуцужьызэ, псынкIэу 
къыIуагъ: - фэсакъ, Фигляриныр тадэжькIэ къэкIо...- 
Пушкиныр псынкIэу тегущыIыкIыгъ,- уитхыгъэмэ ащыщ 
горэ, уикорнет Къаз-Джэрые зэришIыгъагъэм фэмыдэу, 
Бенкендорф графым иIизын хэлъэу1 къытэптыгъагъэмэ, 
тижурнал къыхэтыутыщтыгъэ...
VII
Бжыхьэ лъэдэкъэ цIынэкIэ 1836-рэ илъэсым зыригъанэщтыгъэми, къэблагъэщтыгъэ илъэсыкIэр ос шъэбэ 
фыжьыбзэкIэ къытекIуагъ - IуигъэкIотырэм - игушIуагъомэ 
анэмыкIырэ - игухэкI-нэшхъэйхэр, иурам мыкъабзэхэр, 
ичъыг пцIанэхэр, цIыфмэ къадэмыхъугъэхэр, хэтэ ныкъоIухыжьхэр, бэн тIыгъакIэхэр чIиухъумагъэх.
Джыри къэмысыгъэ илъэсыкIэу зигугъу ашIыщтыгъэм 
аужырэ щтыргъукI мафэхэмкIэ илъэсыжъыр Санкт-Петербург щытегубжыхьэщтыгъэми, нэгу шъуашIохэр 
гушIощтыгъэх, нэкIыгъэхэр ыгъэкIэзэзхэу, кIым шIэхыщэу 
зыкъыттырегъэпхъэшыхьэ аIомэ гъумтIымыхэзэ, зыкIэхъопсыхэрэр къадигъэхъунэу елъэIущтыгъэх.
Зэфэмыдэ щыIакIэр непэп къызежьагъэр, неущэп 
ухыжьыгъэ зыхъущтыри. Джа дэдэр дунаир къызыщыхъугъэм щегъэжьагъэу итыгъэпс мафэмэ, иошъопщэ щынагъомэ, игъогу мыгъомэ, иощх лыегъащэмэ зэрахэлъэу, 
чIылъэм зылъ къыщыжъохэрэми, зыIу щыIугъуагъэхэми 
ящыIэныгъэмэ ахэлъ. Ар щыIагъ, щыIэщт. УехъопсагъэкIи, 
уешъугъугъэкIи зэхишIэщтэп. ЩыIэныгъэр макIо - фэхъу 
зиIэр къежъукIы, амалынчъэм Iупчъапчъэзэ, чIыныбэр 
режъукIы.
1 "Атыжъыгъое кIэир" къызыхаут нэуж, Бенкендорф 1836-рэ 
илъэсым Пушкиным фигъэпытэу тхылъ фетхы, 1834-рэ илъэсым пачъыхьэм унашъо зэришIыгъэр ыгу къегъэкIыжьы: "Дзэм хэтхэм, къэралыгъо IофышIэхэм ялитературнэ тхыгъэхэр, ежьхэм атхыгъэхэри, зэрадзэкIыгъэхэри, сыд фэдэ илъэсым атхыгъэхэми, департаментхэм 
япащэхэм, штабхэм, генерал-интендантхэм яIэшъхьэтетхэм яIизын 
хэмылъэу къыхаутынхэу аратынхэ фимытхэу". "Къаз-Джэрые корнетым итхыгъэу дгъэунэфыгъэр сэри сыхэплъэнэу, сиштаб иIэшъхьэтети 
зыфигъэнэIосэнэу пэшIорыгъэшъэу къытатыгъагъэп..."

--- Page 585 ---

ИлъэсыкIэ пчыхьэр жьыбгъэнчъэ чъыIэми, Петербург 
иурамхэр, иунэхэр, игъомылэ-шъоныщэ тучанхэр пщагъом 
хэмылъэгъожьхэу зэгъокIых. Сыхьатыр бгъумэ адэжь 
быяужьын езгъэжьэгъэ къалэм шы чанхэр зыкIэшIэгъэ жэ 
тегъэпсыхьагъэхэр, зышъхьэ гъэIэгъэ кIымэфэ каретэхэр 
къыдэтэджагъэх, урам къопэ зэфэшъхьафмэ къакъозэрэхых, Дворцовэ пчэгум елъадэхэшъ, пачъыхьэм и 
КIымэфэ Унэшхо икъэлэпчъэ шъхьаIэ Iолъадэх. Ахэмэ 
къарыкIхэрэм, щыIэныгъэм щыряIэ чIыпIэм, ацIэмэ, ящыгъынмэ, ятэмэтелъмэ ямылъытыгъэу, хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ зэрэгъэщх макъэкIэ, ос IэшкIэ джэгукIэ къэлэпчъэ 
дэхьагъур зэлъаштэ. Яхьэнэ-гъунэ къыщыхъурэм ымыгъапэхэу чъыIэм хигъэчъыкIхэри макIэп. Бзылъфыгъэ зигъусэ 
хъулъфыгъэмэ яхъопсэрэ Хъан-Джэрые фэдэ шъхьэзакъохэри яжэмэ, якаретэмэ къарэкIых, зыми зыкъырамыгъэшIэжьы ашIоигъоу зэлъынэфыжьрэ Унэшхом зэлъекIух.
КIымэфэ Унэшхом иадырабгъукIэ, Нева псыхъомкIэ 
хэлъ Иорданскэ хэгъэгу лIыкIо чIэхьапIэри зэгъокIэп - 
шъхьэ лъытэжь-зыфэсакъыжьыр IэкIыб хэгъэгу цIыфхэба, 
ахэмэ нахь къябэкIы. Ау сыхьат зытIущкIэ къихьащт илъэсыкIэм игушIогъо-гугъапIэ ахэми къахэщы.
Хъан-Джэрые изакъоу пачъыхьэм иилъэсыкIэ бал 
кIуагъэми, гукIэ изэкъо дэдагъэп. Апэрэу зэрымыхьэрэ 
унэ нэфынэшхом зыщетIэкIыфэ, зэрэзэзэгъыгъагъэхэу, 
Татьяна къэкIуагъэмэ ыIуи, нэкIи, гукIи зыфиплъыхьагъ. 
Шхъомчышъо шъхьацым хэжьыхьэу, пакIэри зэрегъафэми, 
пчъэихьагъумкIэ шъэфэу чIэплъыщтыгъ. "Къэмысыгъахэмэ, джыдэдэм икъэсыгъу, ятэшым ыкъо подполковникым 
ешъоныр тIэкIу зэрикIасэр ары нахь, ышыпхъукIэ шъыпкъагъэ хэлъ" зыщиIуагъэм, адырэ щыгъын щыхыпIэмкIэ 
цы шхъонтIэ джэдыгу лъапIэр зыплIэIу рахырэ Наталья 
Николаевнар ылъэгъугъ, ымышIэрэ нэбгырэ зытIущ къызэшIэкIыгъэ Пушкиныри, ариIо шIагъо щымыIэу, ишъуз 
пэмычыжьэу щыт. Пушкиным шIуфэс рихы шIоигъуагъ, 
ау, шъузыр зэригъусэм пае, зиIэжагъ, къеджагъэми зэригъэплъэкIыгъ:
- Хъан-Джэрый, зиусхьан нэф,- Александр Сидневскэр ин-инэу, зэрешъуагъэри тIэкIу къыхэщэу, къыкIэрыхьагъ,- нычхьэпэрэпчыхьэм тэ ущыкIодыгъа, тэ 
урамым тыкъыщыожэ... МокIэ забытхэр шампанскэм 
рэбзаджэх, некIо, псынкIэ. А-а, Пушкиныр ара? - Хъан611
20*

--- Page 586 ---

Джэрые зыдэплъэрэ лъэныкъомкIэ Сидневскэри плъагъэ, 
тIэкIу къышIухэщэуи щхыпцIыгъэ: - Ишъуз дахэ, Наталья 
Николаевнар игъус... НекIо, къытэжэх... НекIо, Пушкиным 
ишъхьэгъусэ,- Сидневскэр къеIушъэшъагъ,- пачъыхьэм 
къыгъашъо зыхъукIэ, шIуфэс етхын, тыдэгущыIэни 
тыфифэщт. Муары, барон Геккерен лIыжъыри имылъфыкъо Дантес игъусэу къэк Iуагъ... Хьа-хьа-хьа!..
- Алекс!.. Александр Рихардович...- Сидневскэ подполковникым ищхыкIэ Хъан-Джэрые ыдагъэп,- ащ фэдэ 
мы чIыпIэм ищыкIагъэп. НекIо, шампанскэмкIи зыIаж.
- Ары, ары, сударь, къызгурыIуагъ. О узэхъумпIырэ 
тIэкIум сэри сыблэмыкIынкIэ усэгъэгугъэ.
Татьяна Константиновнам илъэсыкIэ пачъыхьэ балым 
пае аригъэдыгъэ джэнэ фыжь зэпэлыдыжьырэр щыгъ. 
Пшъэдэлъ шIуцIэ пIуакIэу зыцыпэхэр тэмэбгъумэ ядзыхыгъэр цокъэ шIуцIэ лъэдэкъэ лъагэмэ адекIу. Бгым нэс 
ещэкIыгъэ джанэм нахь Iэпс-лъэпс кIэхъукIы, джанэр ыхэкIэ 
зэрэгъэубэрэпщыгъэр шъхьац гъэкIэрэкIэгъэ Iэтыгъэм 
дештэ, шъхьэпхэтыкум хэлъ чычыбжъэ фыжь-шIуцIэ лыдыр 
алэдышъэ тхьакIумалъэмэ, ащ фэдэ алэдышъэм хэшIыкIыгъэ Iэлъыным, цокъэ нэIумэ атес чыIу хъурэе жъыутэхмэ 
адештэ.
Джанэр апэрэп, ятIонэрэп Хъан-Джэрые зилъэгъурэр. 
Джэнэ дыгъакIэр унэм къызыщырегъэлъэгъуми, нэр пIэпихэу щыгъи зыщыгъи укъытырагъэфэнэу дэхагъэх. Ау а 
мафэм нахьи нычхьапэ Тане нахь дэхагъ, нахь гохьыгъ, 
зыхэт забыт дышъэ тэмэтелъхэми бзылъфыгъэ ныбжьыкIэ-хэкIотагъэми къахэмыщыщтыгъэмэ, ахэкIуакIэщтыгъэп.
- Ренэу узэрэдахэм блэкIэу нычхьапэ удах, усшIуатыгъункIэ сыптещыныхьэ...- ТIо-щэ нахь Хъан-Джэрые 
зыхэмыхъумпIэгъэ бжъэр Тане ибжъэ ригъэутэкIызэ, 
еIушъэшъагъ.
- Ори нычхьапэ, сыдигъуи фэдэу, уакъыхэлыдыкIы...- 
Татьяни къеIушъэшъэжьыгъ,- сэркIэ зыгъэрэхьат, сэщ 
нахьи о нахь сыптещтыхьэ...- ЕтIанэ санэм ыгъэфэбэгъэ 
IупшIэр ытхьакIумэ къыIуилъхьэзэ къыриIуагъ: - къыздеогъаштэмэ, илъэсыкIэр къызихьэкIэ, сыхьат горэм нахьыбэ 
тахэтыжьыщтэп, адыгэмэ зэрашIэу, сахэптыгъукIыни, 
тадэжь сыпщэжьыщт.
- Ар пфэсшIэн,- Хъан-Джэрыий еIушъэшъэжьыгъ,- 
ау ар адыгэ къэщакIэп... Шъаом къыщэмэ, пшъашъэр 

--- Page 587 ---

иунэ къещэ е пэблагъэ горэм рещалIэ нахь, ыдэжь ыщэжьэу 
хабзэп.
- Ащ фэдэ адыгэ лIыгъэ къызхэбгъэфэгъагъэмэ дэгъугъэ... Ау сыздэпщэн унэ мыщ щыуиIэп.
- Сыд пай щысимыI,- къесэмэркъэужьыгъ,- Петербург къэлэшхом унэ дэзгъотэнба?..
- Ухэукъо, сикIас, ухэукъо...- Татьянэ джыри тхьагъэпцIышъокIэ Хъан-Джэрые къыIугушIуагъ, къапэчIынэтIэ 
пхъэнтIэкIу шъабэм шампанскэм ешъоу тес Алекси фыреплъэкIыгъ.- Санкт-Петербурги уикъалэп, Урысыери уихэгъэгоп. Уиуни, уихэгъэгуи, узщыщхэри укъыздикIыгъэм 
щыIэх...
- Татьяна...
- Ары, ары, синыбджэгъу...- Нэплъэгъу фабэкIэ 
Татьянэ Хъан-Джэрые IугушIуагъ,- ау ар етIан, етIан... 
Пачъыхьэр къытхэхьащт...
ИлъэсыкIэ пчыхьэзэхахьэм къекIолIагъэхэр, хэти ичIыпIэ зыдишIэжьэу, пачъыхьэм иунагъо игъусэу къызэрыкIыщт 
пчъэшхор азфагоу дэпкъ зырызыр даIыгъэу, утыгу хъоопщаур къагъанэу, зэкIэкIуагъэх. Бенкендорф, Чернышев 
графхэри, хэгъэгум инэмыкI цIыф гъэшIуагъэхэри, министрэхэри зыбгъукIэ къызэхэуцуагъэх, адырабгъукIэ IэкIыб 
хэгъэгу лIыкIохэри къыщызэрэугъоигъэх. Пачъыхьэр 
къызэрыкIыщт пчъэм иджабгъукIэ иIэ лъэгапIэм тесмэ 
яорэд шъаби зэпагъэугъ. Дышъэпс-тыжьыныпс егъэшъогъэ пчъэ фыжьышхоу хъырахъишъэхэр зытешIыхьагъэхэр 
къызэIукIыгъ, Николай Павлович пачъыхьэр ишъхьагъусэ 
Александра Федоровнар исэмэгукIэ къыготэу къэлъэгъуагъ, унэшхом итхэм лъытэныгъэ шъхьащэ ашIыгъ.
Пачъыхьэм ишъхьагъусэ зегъэтIысым, вальс къэшъо 
псынкIэр къежьагъ, Апэрэ Николай утыгу дэдэм къимыхьапэу къэуцуи, зиплъыхьагъ, анахь къыпэблэгъэ бзылъфыгъэ 
горэмкIэ апэрэ къэшъогъур илъэсыкIэ балым щырихыгъ. 
Ащ ыуж зым зыр ыуж итэу, тIурытIоу зэрэIыгъхэу зыфэсакъыжьхэзэ, пчэгум зыщагъэчэрэгъоу рагъажьэ. Къэмышъохэрэр куп-купэу зэхэтых, къогъупэмэ акъотых, 
акъосых, щыгъын шIуцIэкIэ фэпагъэхэу, Iэлъэ фыжьхэр 
зыпылъ хъулъфыгъэ къехьэкIакIомэ сэнабжьэхэри псыIэшIухэри зэрахьэ. ТхылъыпIэ зэмышъогъу зэпэлыдыжьхэр 
къашъорэмэ ашъхьаратIупщхьэх, зэрэгъэщхых, зэрэгъэчэфых. Мызэу-мытIоу Танерэ Хъан-Джэрыерэ къызэдэшъуагъэх, джыри мазуркэм ыуж вальс псынкIэм къыдечэрэгъокIых, Татьянэ Хъан-Джэрые реIо:
- Модэ плъэ, пачъыхьэм джыри Наталья Николаевнар 
къегъашъо... Геккерен лIыжъми Дантеси анэ ащ тырахырэп... Тэ щыI Пушкиныр?..- Е-о-ой, Александр Сергеевич... 
КъыппаIухьэрэр шъыпкъа, хьауми пфагъэIуа?.. Урыс 
литературэм иакъылышху, урысмэ апсэ закъу, сыдэущтэу 
ар пфэщыIэра?..- Татьянэ гукIэ еIо, етIанэ тIэкIу тешIагъэу 
ылъэгъурэр ымыдэу, Хъан-Джэрые егъаплъэ: - Модэ, 
Наталья Николаевнар джы Дантес къегъашъо... НекIо, 
Хъан-Джэрый, слъэгъунхэ слъэкIыщтэп, тахэгъэкIыжь.
- Сэ джыдэдэми уахэстыгъукIынэу сыхьазыр... Ау 
илъэсыкIэ ужыр тIуагъэба...
- Зиусхьан полковникыр,- къеджэгъэ ротмистрэм 
Хъан-Джэрые зэригъэплъэкIыгъ,- зы къэшъогъу дипхынэу 
императрицэм урегъэблагъэ.
Къашъорэмэ къаунэкIыгъэ утыгум императрицэр 
Хъан-Джэрые рищагъ, къашъом хэтэу Александра Федоровнар къеупчIыгъ:
- Iофхэр сыдэу хъура, флигель-адъютант? Уидзэ къулыкъу кIэзыгъэнчъэу зеохьэба? Загъорэ сыкъыпкIэупчIэ, 
пачъыхьэшхор къыпщэтхъу.
- Тхьэуегъэпсэу, Александра Федоровна. СиIофхэри 
дэгъу, сикъулыкъуи зафэу сипачъыхьэшхо ыпашъхьэ 
щысэхьы.
- Шъуалъэныкъо черкесмэ сыд якъэбар, зиусхьан? - 
Императрицэм ымэкъэ шъабэ нахь пытагъэ горэ къыхэфагъэу Хъан-Джэрые къыщыхъугъ.
- А лъэныкъом къэбар къысфикIырэп пIоми хъущт, 
Ваше Величество,- Хъан-Джэрые ыгу илъ шъыпкъэр фэIошъугъэп.- Мыщ щызэхэсхырэмкIэ, Iофхэр щыхъатэкIэ 
сыгугъэрэп.
- Ары, полковник, ары, черкесхэр къытфаехэп... 
Къытпэуцужьых...- ТIэкIу тешIагъэу зэригъашIэ шIои гъомкIэ 
императрицэр къэупчIагъ: - хэт щыща къэбгъашъощтыгъэ 
бзылъфыгъэ ныбжьыкIэр?
- Сидневская-Рябинина графинер ары.
- Ара? Ащ ятэ Константин Мазепович графыр сшIэщтыгъэ, цIыф дэгъугъ, мылъкубэ Польшэми мыщи 
щыриIагъ. ЗэрэзэхэсхыгъэмкIэ, ащ илI черкес зэуапIэм 
IукIодагъ... О сыдэущтэу, полковник, ащ нэIуасэ уфэхъугъ?

--- Page 588 ---

- Татьянэ Константиновнам илI ихьадэ Кавказым къырищыжьызэ, Ростов дэжь къэзэкъ купмэ сащиухъумэгъагъ...- Хъан-Джэрые къыIуагъэр шъыпкъагъэ, ау пцIыкIэ къыухыжьыгъ: - джащ щегъэжьагъэу, къысфишIагъэм 
ихьатыркIэ згъэгъуащэрэп, сэгъэблагъэ.
- Ара, полковник...- Императрицэм игущыIэмэ 
чъыIамэр къапихыгъэ фэдэу Хъан-Джэрые къышIошIыгъэми, къызхигъэщыгъэп.- Уилъэпкъэгъу мыдаIомэ зилI 
къаукIыгъэм ори уигъэгъуащэрэп... Ари щыIэныгъ, джарыщтын французмэ "се ля ви" язгъэIуагъэр...
Хъан-Джэрые императрицэр ичIыпIэ зыIуещэжьым, 
пачъыхьэм шъхьэщэ гъэшIуагъэ фишIи, къызыщыIукIыжьыщтым, ыкIыбкIэ щызэхихыгъ:
- Уичеркес ныбжьыкIэ, Николь,- французыбзэкIэ 
императрицэм ыIуагъ,- заулэрэ тибалмэ къащызгъэшъуагъэшъ, акъылырэ Iэдэбрэ хэлъ, дахэуи къэшъо, Iушэуи 
мэгущыIэ.
- Джащ фэдэуи, силъапI, тэри къулыкъу тфешIэ,- 
пачъыхьэми ифранцузыбзэ кIэкIы.
Хъан-Джэрые балым хэтхэр къызэреплъыхэрэр 
зыдишIэжьызэ, Бенкендорфи, Чернышевми, министрэ 
зытIущхэми шъхьэщэ шIуфэс арихыгъ, Наталья Николаевна 
Пушкинари имынэIосагъэми, илI усэкIошхом ихьатыркIэ 
зыхэт бзылъфыгъэ чэфмэ къахигъэщэу лъытэныгъэ 
шъхьащэ фишIи, ичIыпIэ екIужьыгъ.
Балым хэтхэр бжъэ хьазырхэмкIэ зажэщтыгъэхэ илъэсыкIэр къэсыгъ. Сыхьат тео пшIыкIутIур зэкIэми къалъытэу 
рагъэжьагъ, аужырэ теогъум исэнабжъэ къыIэти, Урысые 
пачъыхьэм къыIуагъ:
- Къихьэгъэ 1837-рэ илъэсыкIэр шъоркIи Урысые 
хэгъэгушхомкIи мафэ тфэхъунэу сышъуфэлъаIо, сышъуфэгушIо!
Бжъэ зэгъэутэкI-зэфэгушIо макъэм зипхъотагъ, хэти 
илъэсыкIэр мафэ фэхъунэу гукIи нафэкIи тхьэ елъэIу, къащ 
къехьы, зэмынэIуасэхэми IаплI зэращэкIы, зэбэух, зэрэгъэкуох...
Хъан-Джэрыерэ Татьянэрэ ябжъэхэр зэрагъэутэкIы, 
зэIогушIох, бзылъфыгъэм къыреIо:
- Джы зэкIэри, зэрэшIи зэрэмышIи, зэбэухэшъ, сикIэ сэ 
черкес, ащ фэдэ къысэопэсмэ, хьау сиIэп...

--- Page 589 ---

- Сшыпхъу закъо илъэсыкIэм сыфэмыгушIощтмэ,- 
ыIомэ, ришъугъэм зэрищэзэ, Сидневскэ Алекс къыIохьэ,- 
ори ары, Хъан-Джэрый, хэт сызфэгушIощтыр!..
Шампанскэм зышъхьэ ымыгъэунэзагъэ горэ пачъыхьэм 
иилъэсыкIэ бал хэтыхэмэ, ар Хъан-Джэрый. ШъонымкIэ 
сыдигъуи зэрэзыфэсакъыжьыщтыгъэу, нычэпи ешъуагъэп, 
бжъэ къыфашэигъэми, къырагъэутэкIыгъэми, зыхэхъумпIагъэм зэризэу, къезгъэзыщтыгъэ шIагъуи щымыIэу, 
ыIыгъыгъ.
Уемышъуагъэ зыхъукIэ, бэ олъэгъу, бэ зэхэохы. 
Нычхьэпэрэ пчыхьэм зызфиплъыхьэщтыгъэр ошIэ-дэмышIэу 
Хъан-Джэрые ылъэгъугъ: пачъыхьэм нахь пэблэгъаIомэ 
ахэтэу Пушкиныр ишъуз Наталья Николаевнам готыгъ, 
янэплъэгъу зэпэшIофагъэти, илъэсыкIэ мафэ утехьаныр 
къыригъэкIэу бжъэр фиIэтыгъ, итыр зэриунэкIыгъэр ригъэлъэгъугъ, Александр Сергеевичми джа дэдэр къыпигъохыжьыгъ.
- Хъан-Джэрый, слъэгъугъэр гъэшIэгъоны, бжъэ псау 
ипшъугъа! - Татьянэ къыхэкуукIи, къесэмэркъэужьыгъ: - 
Тичеркес лIыхъужъ ылъакъо кIиутмэ...
- Пушкинымрэ сэрырэ, Танюша, тыгухэмкIэ бжъэр 
зэфэтIэтыгъэ, тызэфехъохъугъ, тызэфэгушIуагъ.
- Дэгъоу пшIагъэ, Хъан-Джэрый. Слъэгъугъэмэ, сэри 
сибжъэ фэсIэтыщтыгъэ. Урыс усэкIошху, ащ фэмышъуашэ 
щыIэп. Хьаулыеу темыфапхъэхэр раIуалIэ, мышъо-мылхэр 
фагъэIу...
Къэшъо орэдышъор къыхадзагъ, къэшъощтхэми 
пчэгум къытезэрэщэхэу аублагъ, Татьяни Хъан-Джэрые 
къеIушъэшъагъ:
- НекIо, тахэгъэкIыжь.
- УахэстыгъукIынэу пIогъагъи!
- Ары, ары... Ау тIуми зэдедгъаштэзэ, захэттыгъукIыжьыщт…
- Алекс?..- АхэмыкIыжьы зэрэшIоигъо ушъхьагъу 
лъыхъузэ, Хъан-Джэрые къэупчIагъ.
- Алекс ешIэ. Джыри шампанскэ IэшIукIэ скъошышхо 
зигъэшъокIыгъэп,- Татьянэ ятэшым ыкъо фэгумахэу 
щхыпцIыгъэ, етIанэ нэпцэ псыгъо дэдзыягъэкIэ ыгъэшIагъо зэ, къеупчIыгъ: - Мыхэр угу пыкIыхэрэба хьауми императрицэм джыри укъыдашъо пшIоигъуа?.. Неущи неущмыкIи,- мэкъэ шъэфкIэ къыухыжьыгъ,- уипачъыхьэ, уи 

--- Page 590 ---

Бенкендорфи, уи Чернышеви уафифэжьыщт, сятэ зэриIощтыгъэу, уязэщыжьыгъэуи къэплъэгъужьын...
Каретэр Нева Iушъо зыIолъадэм, Татьянэ къаригъэгъэуцугъ:
- НекIо, Хъан-Джэрый, нэпкъым тIэкIу тырегъэкIокI.
- ЧъыIэ улIэнба, Танюша?
- Хьау. СыгукIэ сэтхъэжьы. Нева нэпкъ тызэдытетынэу 
сыфай!
- Тапэ ишъ,- Хъан-Джэрые шыкуаом риIуагъ.
- КъэошIэжьа, Хъан-Джэрый, мы чIыпIэр? - Татьянэ 
къызэтеуцуагъ.- Мы пхъэнтIэкIум дэжь апэ тыщызэрэлъэгъугъ... Илъэс тхьапш тешIагъ ащ?.. СигушIуагъуи, сигуузи 
ахэмэ зыдахьыгъ... Джыри мы чIыпIэм тыщызэIукIэжьыгъ, 
аущтэу хъунэу тынатIэ итхэгъагъэу къычIэкIын... Пытэу, 
пытэу, сыгу бгъэтакъоу, къысэбэу!
- Таня, Танюша, унэм тэкIожьи...
- Хьау. Мыщ дэжьыми ары, унэми ары!..

--- Page 591 ---

ЯЕНЭРЭШЪХЬ

--- Page 592 ---

I
Псыхъор зыпкъ итми, ынэ къекIыми зыдэчъырэ нэпкъыхэр къэнэжьхэшъ, нахь псыхъошхом е хым хэкIодэжьы. 
ЦIыф щыIэныгъэри макIо, мачъэ, ыужкIэ щыхъурэм къыфызэплъэкIыжьырэп, къэхъущтым пэплъэ, фыдэгузажъо, 
ахэр зышIыщтхэри зэзгъэфэщтхэри ежь зэрэфаеу епIух, 
елэжьых. Ахэр зыфэдэхэр къыщызынэгъэ уахътэм етIанэ 
зэхерэфыжьых.
Пушкиным ихэгъэгу щырашIагъэр джырэп Урысыем 
къызыгурыIожьыщтыр. Кавказым щыхъухэри джырэп, 
етIан къызызэкIэрыожьыщтыхэр. Егъэзыгъэ Iофым насып 
ригъотылIагъэу зыми къышIэжьрэп.
"Оры адэ, Хъан-Джэрый? - Пачъыхьэ чылэм елбэткIэ 
зыфырагъэблагъэрэм ыгъапэу, ежь-ежьырэу зэупчIыжьыгъ.- Сыдэущтэу орырэ сэрырэ джы тызэдэхъущт? 
СишIуи, симыгъуи сыдырэ маф, сыдырэ илъэс, сыдырэ 

--- Page 593 ---

лIэшIэгъу къызыхэсынэщтыр? ТIумэ язэу тара?.. Илъэс 
щэкIыри бэп, ау спэкIэкIыгъэмкIэ макIэп. Пачъыхьэм джырэблагъэ, гъэтхэ гузэгу мэзэ блэкIыгъэм уитхыгъэ сигъэрэзагъ, уидзэ къулыкъукIи сыпфэраз къысиIогъагъ... Сыда 
джы ыдэжь сызфаригъащэрэр? Къушъхьэ полуэскадроныр 
сIонти, зэкIэри дэгъу, Абэтэ Бэслъыные къытфищэгъэгъэ 
кадет шъэожъыехэри чаных, нэутхэх, къызхэхьагъэмэ 
захагъэзэгъагъ. Сыда етIани? ЗыгорэкIэ Къаз-Джэрыерэ 
Нэгъумэмрэ арымэ, Бенкендорф графым иIоф къызытхелъхьэ уж, атхырэр зыми фахьыжьырэп, рагъэлъэгъужьырэп. Тхэрэмэ Александр Христофоровичым иIоф 
зэрахилъхьэрэр тэрэзыIоу хъурэп... Адыгэмэ ящыIэкIэ-псэукIэ, ятарихъ, къарыкIуагъэр, непи неущи къарыкIощтыр 
къатхыжьынэу тхакIохэр яIэнхэ фае. Карамзин, Жуковскэм, 
Пушкиным атхыгъэ заулэр..."
Хъан-Джэрые Пушкиным ылъэкъуацIэ къызыреIом, 
ыгу къыпыузыкIэу игупшысэмэ къахэужьыгъ. Каретэ 
псынкIэр гъэтхэ кIахэм ипчэдыжь ошIу пхырычъызэ, пачъыхьэ чылэр къегъэблагъэ. Гъэмафэр къызэрелъэкIонырэр 
чъыг тхьэпэ шхъуантIэхэм, уц къашхъохэм, шъоф къэгъагъэхэм, бзыу быбатэхэм къызэлъаIуатэ, уашъори, нэгу 
нэф фабэкIэ чIым къыIоплъэми, шъхьэм къилъэдэгъэ 
гупшысэ псынкIэм кIымэфэ чъыIэри, ос хъот зехьэри, 
Пушкиным итхьамыкIагъо, къэзэрэугъоигъэ цIыфыбэмэ 
ятхьамыкIагъо, анэпс кIэлъэкIыкIэ Хъан-Джэрые ынэгу 
къыкIэуцожьыгъ, "уиIоф зыдэщымыIэм щыпшIэн щыIагъэп" 
ыIуи Бенкендорф къызэрегыигъагъэри щыгъупшэжьырэп.
"Джары, лIагъэр ары нахь,- Хъан-Джэрые хэхьапщыкIыгъ,- къанэрэр щыIэщт цIыфымэ зыкIаIорэр. Пушкиныри 
щыIэжьэп, Абэтэ Бэслъыныий дунаим ехыжьыгъ... Сэ 
сымышIэу талъэныкъокIэ цIыф тхьапш бгъуитIумкIи заом 
щыIукIуадэрэр!.. Фысагъэтхыгъэм, ежь зэриIуагъэу, 
пачъы хьэр рыразэмэ, силъэпкъэгъухэр нахь шIэхэу къытпэблагъэ зэрэхъущтыр ситхыгъэ ияплIэнэрэшъхьэ кIэух 
къыщысэгъэлъагъо, ар зэрэбгъэпсыщт шIыкIэри, къыздырагъэштэщтмэ, апашъхьэ ислъхьагъ. АрынкIи мэхъу 
пачъы хьэм сызфыригъэблагъэри. СшIэрэп нэмыкIми... 
Мо пачъыхьэшхом ышъхьэ илъыр сэ сыдым сигъэшIэн..."
Шы плIырыплI зыкIэшIэгъэ каретэ гъэIэгъэ шIуцIитIу 
зэуж-зэлъычъэу Хъан-Джэрые зэрысыр бгъукIэ дагъэхэу 
блэлъэтыгъ.

--- Page 594 ---

- Апэрэ каретэр Бенкендорф графым ий,- шыкуаом 
къыIуагъ,- ятIонэрэр синэIуасэ фэд, ау зиер сшIэрэп. 
Каретэ пытэ шIагъох, шыхэри нахь дэгъужьых.
Сапэр зэтIысыжьым, Хъан-Джэрые къыушыхьатыжьыгъ:
- Аужырэр сэ сэшIэ, Чернышев графым икарет.
"Ахэри пачъыхьэм ригъэблэгъагъэх,- Хъан-Джэрые 
ыIуагъ, зыщыщ ымышIэрэ щтэуIугъэ шъэф горэми ыб гъэгу 
зыкъыдидзагъ.- Мыхъун горэ хэгъэгум къихъухьагъэми 
сшIэрэп... Сыд къихъухьащтыр? СшIэрэп ныIа, замышIэжьэу 
зэрэфых... ТхьамыкIагъо горэм ымыфыщтыгъэхэмэ, 
Александр Христофоровичыр къэуцущтыгъэ, сыриIофышI, 
къэуцугъагъэми зи щышIыныгъэп... Каретэм сыкъырищымэ 
ежь ием сыригъэтIысхьэу Iэджыри къыхэкIыгъ... Чернышев 
графым... Ары шъхьакIэ, ахэмэ ялъытыгъэмэ, сэ хэт 
сыщыщ..."
- Еужьыр! - Шыкуаом еджагъ.- Мохэмэ зыкъыщямыгъан.
Маим и 25-рэ, 1837-рэ илъэс.
Урысые пачъыхьашхом иунэ гуIэтыпIэ, ежь зэрахэтэу, 
нэбгыриплI щызэхэс: Бенкендорф графыр, Чернышев 
графыр, СултIан Хъан-Джэрый.
- Садэжь шъукъызфезгъэблэгъэгъэ Iофым ыпэкIэ,- 
Апэрэ Николай пачъыхьэм Бенкендорфырэ Чернышевымрэ 
ариIуагъ,- къыздежъугъэштэщтмэ, Александр Христофорович, Александр Иванович, сыгу пыкIэу, сырыразэу, 
зы шIу сшIэ сшIоигъу. СишIушIагъэ зэспэсыщтыр, зиусхьанхэр, непэ шъуапашъхьэ къыщезгъэблэгъэгъэ Хъан-Джэрый, 
щытхъур зыпылъ си Кавказ-Къушъхьэ полуэскадрон ипэщэ 
СултIан зиусхьанэу, сифлигель-адъютант ары.
Хъан-Джэрые пкъы псыгъо пытэкIэ къызщылъэтыгъ, 
ынэ чанхэр къэлыдыгъэх, зырищыгъ:
- Урысые пачъыхьагъушхом и Император нэф!
- Ары, ары, полковник,- лъэтемытэу зыкъэзыпхъотэгъэ забытыр зэрэзекIуагъэр игуапэу, пачъыхьэм къыIуагъ,- тхьэуегъэпсэу, сицыхьэ къыптелъ, утIысыжьынэу 
фит усэшIы.
"Пачъыхьэм игущыIэ шъабэ ышIошъ хъоу мытIысыжьыгъагъот мыр..." - Бенкендорф графым ыIуагъ.
"Тидзэмэ къапэуцужьрэ черкес Iэлмэ ащыщ флигель-адъютант къичъыгъакIэм ащ фэдизэу сыда хилъэгъуагъэр!..- Чернышев дзэ министрэм зэхихыгъэмрэ ылъэгъугъэмрэ ыгу тефагъэп.- Iизын къысэт къодыий, сэ ахэр 
пфызэхэзгъэтэкъощтых! Вельяминовым ыIорэр тэрэз: 
"Ахэмэ цыхьэ афэпшIыныри уилIэныгъэ чыжьэ уепэсэкIынри 
зэфэдэ..."
- Зэгорэм къызэрэшъосIогъагъэу, зиусхьанхэр,- 
пачъыхьэм игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- Хъан-Джэрые 
итхыгъэ теджагъ, тыгу еIугъ, черкес дунаим Iоф зэфэшъхьафхэмкIэ тыщигъэгъозагъ, адыгэ шъолъырыр егъашIэм 
тшIэщтыгъэ фэдэу, тынэгу къыкIигъэуцуагъ, тызэрэщыгугъыгъэу къычIэкIыжьыгъ. Ащ фэдэ IофшIагъэм хэгъэгу 
бгъэхэлъ тын лъапIэу тиIэмэ ащыщ фэбгъэшъуашэми тефэ, 
зыуж тихьэгъэ Iофыр тызэрэфаеу ухыгъэ хъумэ, ар зыщетпэсыщт мафэри тапэкIэ къэт. Ау сэ джыдэдэм сифлигель-адъютант иIофшIагъэ сшъхьэкIэ сешIушIэ сшIоигъу,- 
пачъыхьашхор къызэтэджым, Хъан-Джэрые зызэришIыгъагъэм къыщамыгъакIэу, Бенкендорфи Чернышевыми 
япхъэнтIэкIумэ закъытырапхъотыгъ.- Мы дышъэ Iэлъыныр 
сифлигель-адъютант нэпэеплъэу есэты, Александра Федоровна императрицэми тхьэуегъэпсэу къыуеIо, ХъанДжэрый. Къаштэ, полковник, пIэхъомбэ гурыт, сэр-сэрэу 
къыпфислъхьащт. Уитэмэтелъхэми уифлигель-адъютант 
аксельбанти, убгъэ хэлъ хэгъэгу тын лъапIэхэми ар адекIунэу 
сэгугъэ.
- Тхьэуегъэпсэу, урысые пачъыхьэгъушхом и Император нэф,- мышкIу лъапIэ зэпэлыдыжьхэр къызытещырэ 
дышъэ Iэлъыныр зыпылъ Iэр едзыхыжьыгъэу шъхьэщэ 
гъэшIо еуфэхыгъэкIэ Хъан-Джэрые къыIуагъ,- къулыкъу 
зэрэпфасшIэрэм ренэу сыкIэгушIу!
- Джы, зиусхьанхэр, шъукъэтIысыжь,- Апэрэ Николай 
ышIагъэм кIэгушIущтыгъэми, ынэ шхъуантIэмэ ежь зыдимышIэжьырэ чъыIамэр къакIихыщтыгъ,- шъукъызфэсщагъэм иIоф тытегущыIэн. Ау ащ ыпэкIэ зытесыубытагъэм 
шъущызгъэгъозэн. Мыбжыхьэ блэмыкIэу Кавказым 
сыкIощт. Тиурыс Iофхэр ащ зэрэщыхъухэрэм сшъхьэкIэ 
защызгъэгъуазэ сшIоигъу. Аужырэ илъэс заулэм Темыр 
Кавказым къихъухьэрэмэ сагъэгумэкIы. Чэчэныр, Дагъыстан тIозэ, адыгэ шъолъырым тиIофхэр тызэрэмыгугъагъэу 
къыщикIыхэрэп. Зэо блэкIыгъэм Тыркуем тыщытекIуагъ, 
хы ШIуцIэ IушъомкIи нэмыкI чIыпIэхэмкIи къедгъэуцолIагъ 
тIозэ, Инджылызыр гъусэ ышIыгъэу, такIыбыкIэ Iоф шъэфыхэр щызэрахьэх, зытIо-зыщэ тягыигъ, афэдгъэпытагъ, 
етIани тагъапцIэ. ТиIэкIыб хэгъэгу Iофхэр Тыркуем имызакъоу европэ хэгъэгухэми нахь ащигъэпытэнэу ахэмэ 
апылъ симинистрэ унашъо фэсшIыгъ, анахь зыгу къытфэмышIу Франциер зыцIэ къесIогъэ хэгъэгумэ агомыхьаным 
пае Iоф дашIэнэу фэзгъэпытагъ. Тифлис сыкIо зыхъукIэ, 
хы ШIуцIэ черкесмэ сахэхьан сихьисап, къызызгъэзэжькIэ, 
ВладикавказкIэ сырекIокIынышъ, къокIыпIэ лъэныкъомкIэ 
щыIэхэр къызэзгъэлъэгъущтых. Сигухэлъ къыздэхъуным 
фэшI, Хъан-Джэрые черкес зиусхьаныр, сифлигель-адъютант, зипэщэщт лIыкIом мэхьанэшхо есэты. Ащ иIофшIагъэ 
черкесмэ анэIу талъэныкъокIэ къызэрагъэзэщт шIыкIэр 
елъытыгъэщт. УрысыемкIэ зыгу щыIэхэу ащ исхэр макIэп, 
Тыркуер джы къызнэсыгъэм зыщымыгъупшэхэри имысхэуи 
арэп. Хъан-Джэрые ишIошIыкIэ, зэкIэми анахь щынагъор, 
заор нахь зэкIэзгъэблэщтыр, нахь лъызгъэкIотэщтыр, 
черкесмэ анахьыбэр Тыркуеми Урысыеми зэрафэмыер 
ары. ТыкъедэIу, Александр Христофорович, адыгэ шъолъырым пIофытэщт лIыкIомэ япшъэрылъыщтым.
- Кавказым, анахьэу Темыр Кавказым, нахь благъэу 
укъекIуалIэмэ, КъохьэпIэ Кавказым щытиIэ пшъэрылъымэ, 
урысые пачъыхьагъушхом и Император,- мыгузажъоу, 
гущыIэ шъырыт гъэтIылъыгъэкIэ Бенкендорф графым 
къыригъэжьагъ,- джыри зэ дэгъоу тащыбгъэгъозагъ, 
тихэгъэгу Iофхэр а лъэныкъом щылъыгъэкIотэгъэнхэмкIэ 
ишIуагъэ къытэкIыщт. Хэгъэгу IэкIыб Iофмэ апылъ министерствэм, джа къызэрэпIуагъэу, иIофшIэн Европэм, 
КъокIыпIэ БлагъэмкIэ нахь щигъэчанмэ, IэпыIэгъу къафэмыхъухэмэ, Чэчэн-Дагъыстаным нахьи къохьэпIэ черкесхэр 
нахь дгъэIэсэнхэ, мыхъу зыщыхъурэм, IашэкIэ къедгъэуцолIэнхэ тлъэкIыщт, ау аужырэм тынэмысыгъэмэ 
нахьышIугъ. Адыгэ шъолъырым щытиIэ къэбар мыдэймэ 
япэсыгъэу СултIан Хъан-Джэрые зипэщэ шъэф лIыкIор 
дгъэнэфагъэ. ЯщыкIэгъэщтыр зэкIэ афэдгъэхьазырыгъ. 
Ежьыри игъусэщтхэри адыгэ шъолъырым зэрэщызекIощтхэри, щалъэгъущт къиныгъом щыкIэкIыжьэу, къызфагъэфедэщтхэри къызфамыгъэфедэщтхэри къыдэтлъытэхэзэ, уадыжь тыкъычIэхьаным ыпэкIэ тытегущыIагъ. 
Ежьмэ ашъхьэкIэ агъэкIодыщт ахъщэм фэшъхьафэу сомэ 
мин щэкIэу зыдырахьыжьэщтыри хьазыр. НэмыкI Iофхэри 
тизэIукIэгъу къыщытэджхэмэ, ахэмэ тадэлэжьэнэу мэфэ 
зытIущ джыри тиI.

--- Page 595 ---

- Ахъщэр ор-орэу зэрэзебгъэкIощтымкIэ, зиусхьан,- 
пачъыхьэм Хъан-Джэрые къыриIуагъ,- Iизын къыотэты, 
ушъхьамыс, уицыхьэ зытелъи, зытемылъи шIухьафтынхэр 
афэшI, ищыкIагъэу олъэгъумэ, ахъщэкIэ ят, имыщыкIагъэмэ, афэщэф, кIэгъэгушIух. ТцIэ къызщыхэбгъэщыщтыри 
къызщыхэмыгъэщыщтыри о нахь пшIэн. Урысые пачъыхьэм 
узэризабытыр уушъэфын плъэкIыщтэп, къыоупчIырэм 
уиIоф зытетыр, уикъушъхьэ полуэскадрон хэтхэм 
ящыIэкIэ-псэукIэ афэIуат, кадет ныбжьыкIэхэр мыщ зэрэщедгъаджэхэрэми щыгъэгъуазэх. Ау узэрэчеркесыр, 
узэрялъэпкъыр уапэ игъэшъ, тэ тыпщыгъупшэми, уитхыгъэ къызэрэщыхэбгъэщэу, о зыщымыгъэгъупш, шъхьаихыгъэкIэ къыпфэмыIошъугъэми, ащ къыкъонэнхэ зэралъэкIыщтыр, мамыр псэукIэ зэрэтищыкIагъэр, ащ нахьырэ 
гухэлъ зэрэтимыIэр агурыгъаIу. Iоф дэгъу зышъушIэгъэ 
уж сыкъышъухахьэмэ, яшъуIуагъэр сэ сигущыIэхэми къаушыхьатыжьыщт, нахь чыжьаIоуи згъэплъэщтых, згъэгупшысэщтых. ЗыгорэкIэ къыуатыгъэ ахъщэр пфимыкъумэ, 
ащ фэдэ IофкIэ Урысыер зэрэмытхьамыкIэр зыщымыгъэгъупш. ТыкъэдаIо, Александр Христофорович.
- Къыбдетэгъаштэ, Урысые хэгъэгум ипачъыхьашху. 
Хъан-Джэрые черкес зиусхьаными,- Бенкендорф графым 
игуапэу къыIуагъ,- ащ ынаIэ тырерэдз, уицыхьэ щэч хэлъэп. 
Инджылызым адыгэ шъолъырым къыритIупщхьэгъэ эмиссархэу щэфэкIо нэпцI Джеймс-Станислав Беллрэ "Морнинг 
кроникл" гъэзетым иIофышIэ Джон Лонгвортрэ ятхьагъэпцI 
зекIуакIэ черкесхэр зэрапэдгъэуцужьыщт шIыкIэми, ащ 
пае шIэгъэн фаехэми Хъан-Джэрые полковникри ащыгъуаз. 
Флигель-адъютантым фэшъхьафэу адыгэ шъолъырым 
дгъэкIорэ лIыкIохэр мыщ фэдэх, типачъыхьэшхо нэф: 
ротмистрэхэу Пэдысэ Мэмэт-Джэрый, Тыгъэнэ Аслъанбэч, 
ШэрэлIыкъо юнкерыр, Къудайнэт Iэшэзехьэр, лIыкIом 
ипащэ Вревскэ ротмистрэр годзэгъэщт. Екатеринодар 
зынэсхэкIэ, Мыгурэкъо Пщыкъуй штабс-ротмистрэм 
ишIуагъэ къаригъэкIынэу тыщэгугъы. Черномор къэзэкъыдзэм инаказнэ атаманэу Завадовскэр къадэIэпыIэнэу 
тхылъ фэзгъэхьыгъ.
- Джы о тыкъыодэIу, Александр Иванович,- пачъыхьэм 
Чернышев графым зыфигъэзагъ,- мы IофымкIэ пшIагъэм 
тыщыгъэгъуаз.
- Тызэмыгупшысагъэ къэдгъэнагъэп ти Императорышху. ТилIыкIомэ IэпыIэгъу къафэхъунхэу Тифлиси, 

--- Page 596 ---

Ставрополи, Екатеринодари шъэф тхыгъэхэр афэзгъэхьыгъэх. Вельяминов генералым сшъхьэкIэ сыфэтхагъ, тигухэлъ зыфэдэри гурызгъэIуагъ. Вельяминов генералымрэ 
Хъан- Джэрые флигель-адъютантымрэ зыгорэкIэ зэIумыкIагъэхэми, зэрэшIэх. Хъан-Джэрые итхыгъэ уишIэ хэлъэу 
гъэрекIо гъатхэ фэзгъэхьыгъагъ, еджагъ...1 ЗэIукIэхэмэ 
гущыIэ зэфагъотынэу, яIоф зэдагъэцэкIэнэу сэгугъэ. Павел 
Александрович Вревскэ ротмистрэм уицыхьэ тебгъэлъынэу 
щыт, зэрэсиадъютантыр арэп, ти Император нэф, лIыгъэрэ 
шъыпкъагъэрэ зыкIэрыпхын дзэлI.- Чернышевым игущыIэ 
къызщиухыщтым, ыIупшIакIэмэ щхыпс тIэкIу арычъагъ,- 
ежь Хъан-Джэрые зиусхьанымрэ Вревскэ баронымрэ 
зызэрэшIэхэрэр непэп, перс, тыркуе заохэм, Польшэ 
лъэныкъом къащыублагъ.

--- Page 597 ---

1 Филипсон игукъэкIыжьхэу "Русский архив" зыцIэ журналым 
1883-рэ илъэсым къыхиутыгъагъэм къыщеIо: "Гъубдж мафэхэм ащ 
фэсхьыщтыгъэ къэбархэр сыдигъуи кIэкIыгъэх, ау зэ фэсхьыгъэ къэбархэр зыдэлъ портфелыр сIыгъэу икабинет сызехьэм, ыIэхэр ышъхьэ 
кIэлъэу, зэришэнэу, кIыбыкIэ пхъэпIэкIорым телъыгъэти, къэтэджыфэ 
такъикъ заулэ сежагъ. Къызэтэджыжьым, шъэбагъэ хэмылъэу къысфычIэплъи, къыIуагъ: "Джы уимафэп, силъапI". Непэ зэрэгъубджыр 
еIогъу симыфэзэ, А. А. Вельяминовыр адырэ унэм чIэкIыгъ, пхъэзэпых 
макъэхэр зэхэсхыгъэ. Адъютантхэм яунэ тIэкIурэ сыщежи, Вельяминовыр икабинет къызехьажьым, джыри ыдэжь сихьагъ. Загъорэ сIыгъым 
къыфычIэплъызэ, ащ джэхэшъогур рикIукIыщтыгъ, нэужым фэмыщыIэжьэу, зэримыгуапэри къыхэщэу, къэупчIагъ: "Сыда сэIо непэ, 
силъапI, мырэу бэ къызыкIысфэпхьыгъэр?" Джащыгъум сыкъэпсынкIагъ 
ныIэп. "Ар, зиусхьан лъапI, Кавказыр штэгъэным итедзэгъоу флигель-адъютантэу, полковникэу Хъан-Джэрые зэхигъэуцуагъэр ары, 
зэфэхьысыжь фэпшIынэу дзэ министрэм къыфигъэхьыгъ". "А, Iорыжъор 
пкIэнчъ! КъэгъэтIылъ, силъапI, сыхэплъэщт". Зыщытхэрэм ичIыпIэмэ 
ащыщ горэм теслъхьагъ, етIанэ илъэсым къехъу ащ телъэу сапэр нахь 
Iужъу техъухьэу слъэгъущтыгъ. Джаущтэу а тедзэгъум ежь олIэфэ 
хэплъагъэп".
Филипсон къызэритхыжьырэм Iофыр тетыгъэп, апрелым и 14-м 
1836-рэ илъэсым А. А. Вельяминовым джэуап кIэкI дзэ министрэу 
Чернышев графым фитхыжьыгъагъ: "О, зиусхьан нэфын, унашъо 
къызэрэпшIыгъэу, кавказ къушъхьэчIэсхэм афэгъэхьыгъэу, ахэр зэрэдгъэIорышIэщтхэм хабзэ хэлъхьэгъэным ехьылIагъэу Хъан-Джэрые 
ишIошIыхэу къытхыгъэхэм сызэряплъырэр мартым и 3-м кIэкIэу зэхэзгъэуцуагъ... ЗэкIэ хэукъоныгъэхэм ацIэ къесIоным охътабэ ищыкIагъ, 
федэшхуи къыхьыщтэп, ащ пае итхыгъэхэм ащыщ Iахьэу черкес лъэпкъыр теIэсэкIызэ лъыгъачъэ тыхэмыхьэу хэгъэгу цIыф мамыр зэрэтшIыщтхэм, ащ амалэу, шIыкIэу фэхъущтхэм афэгъэхьыгъэу ежь 
ишIошIыхэр къызыщиIорэр ары ныIэп сыкъызыщыуцугъэр". (ЦГВИА, 
ф. 38, оп. 30/286, д. 149, л. 2, 1836).

--- Page 598 ---

- Ащ фэдэ зэнэIосэныгъэм уехъопсэн плъэкIыщт,- 
пачъыхьэм ынэхэр чъыIагъэхэми, ымакъэ фэбэгъэ-шъэбагъэр къыхэщыгъ,- ахэр ныбжьыкIэх. Урысые хэгъэгум, 
тапашъхьэ зыкъыщагъэлъэгъонэу гъэшIэ псау къапыщылъ. 
Ащыгъум, Тхьэм ишIэрэ инэшIурэ хэлъэу, тинепэрэ Iоф 
джащ щытыухын. Гъогумаф, зиусхьан,- пачъыхьэр къызэтэджым, щыми зыкъаIэтыгъ,- тигухэлъ-гугъапIэхэр 
Тхьэм псынкIэ къытфешIых, мазэ къэс шъуикъэбармэ 
сащыжъугъэгъуаз.

--- Page 599 ---

Урысые пачъыхьагъушхом Хъан-Джэрые ыпшъэ къырилъхьагъэр зэрэIоф къыныр блэкIыгъэ мэфэ заулэмэ 
ауж, гъогу зыщытехьащт пчыхьэр ары, къызыгурыIуагъэр. 
Аущтэу зэгорэм зэрэхъущтыр зыдимышIэу арыгъэп, ащ 
тегупшысыкIызэ зызэрэшъхьащигъэкIыщтыр Татьянэ Сидневскэ-Рябининам дэжь къыщызэкIэрыожьыгъ.
Шъэф лIыкIор гъогу зэрэтехьащтыр ежьырырэ Вревскэ баронымрэ фэшъхьафэу хэгъэгу лIышхуищмэ анэмыкI 
ышIэщтыгъэп. Вревскэм, Чернышев графым къыримыIуагъэмэ, Хъан-Джэрые ыжэ фигъазэу дэгущыIэгъагъэп, 
мощ фэдиз илъэс пчъагъэм инэIуасэм цыхьэ фимышIыкIэ 
арыгъэп - ежь ыпкъ къикIэу министрэм ицIыф гущыIэгъу 
ышIы шIоигъуагъэп. Кавказ гъогур чыжьэ, Петербург 
зэранэкIэу, язакъоу къызэфанэхэмэ, гущыIэ къызэфагъотын. "Хэт ышIэра, Чернышев графыр Бенкендорф графым 
егуаозэ, ахэр сэ зысшIэрэм шегъэжьагъэу а зы Iофыгъом 
егъэгумэкIхэми, зэIогушIохэми, къызхамыгъэщэу зэпыщытых, къыткIэкIигъэтIысхьэгъэнкIи пшIэнэп..."
- Хъан, сыдэу нычхьапэ учэфынчъ? - Татьянэ къеупчIыгъ.- Зыгорэм уегъэгумэкIа?
- Хьау, зэкIэри дэгъу.
- Шъыпкъэ къысапIорэп, Хъан-Джэрый... Унэшхъэй...
- Неущ гъогу сытехьэ, Танюша...
- Тыда уздакIорэр?! - Татьянэ щтэгъэ нэгукIэ къыIуплъагъ, къэбар гомыIум ежэщтыгъэ пIонэу, ынэмэ нэпсыр 
къакIэтэкъугъ, къыхэкуукIыгъ: - Кавказым, черкесмэ 
адэжь уагъакIомэ шIэ?..- ЗыгъэгумэкIыщтыгъэр къышIудэлъэтыгъ.
- Бэрэ сыкъэтыщтэп, Танюша... Мазэ-мэзитIу горэмкIэ къэзгъэзэжьыщт...- Бжыхьэ нэс, пачъыхьэр къэкIофэ, 

--- Page 600 ---

адыгэ шъолъырым зэритыщтыр гъын-гъыпсэу ыбгъэ 
зыкъычIэзыдзэгъэ Тане шIуиушъэфыгъ.
- УзгъэкIощтэп... УстIупщыщтэп...
- Таня, Танюша, тадэжьи сыздэкIожьырэр...
- Хьау, хьау, шъуадэжьэп!.. Ащ зао щэкIо... Уичеркесмэ уаукIыжьыщт...- Зэгорэм илIыгъэмкIэ Татьянэ 
къехъулIэгъагъэри, джы зытенэгуикIыри ыгъаезэ, ытэмэ 
псыгъо-пIуакIэмэ зыкъапхъуатэу рагъэжьагъ...
II
Урысые пачъыхьэм илIыкIохэр мэфэ пшIыкIутфэ гъогу 
зытетхэ уж, Тамань дэжь хы МыутIэм щызэпырыкIхи, 
щэджэгъопэ гъэмэфэнэстырым, июным и 14-м, Екатеринодар нэсыгъэх.
Гъогум къытекIыгъэмэ яфэIо-фашIэмэ хьакIэщым 
зыщырагъэукIыхьагъэп, щэджэгъуашхэм кIыхьэ зырамыгъэшIэу, агъэнэфэгъэ уахътэм, сыхьатыр тIум ехъулIэхэу, 
Хъан-Джэрыерэ Вревскэмрэ Черномор къэзэкъыдзэм 
иатаман Завадовскэм дэжь кIуагъэх.
Петербург хьакIэхэу зажэщтыгъэхэр пчъаблэм зэрэдилъагъохэу, зилIыкIохэ пачъыхьэм фишIырэ шъхьэкIафэр 
къыхэщэу, Завадовскэ къэзэкъ атаманыр пшъэ кIыхьэ нэкIу 
джашъоу, пэкIэ псыгъо нэтIэ шъуамбгъоу, пкъы ищыгъэ 
зэкIукIэ къызщытэджыкIыгъ, ынэ Iушмэ игумэкI тIэкIуи 
къачIэщэу шIуфэс къапигъохыгъ:
- Шъуфэсапщи, зиусхьанхэр. Тыгъуаси, непи тышъожагъ. Сыдэу гъогум шъутехъухьагъ? Шъуфыхэтхыгъэ 
хьакIэщым шъугу еIугъэба? Шъуионэшхэри, шъуикаретэхэри, шъукъэзыухъумэщт къэзэкъхэри къызыщышъуIорэм хьазырых. Къытфатхыгъэм елъытыгъэу тыпсэугъ, 
тапэкIэ шъуищыкIагъэ щыIэмэ къашъуIо, зи къызтедгъэнэщтэп. Типачъыхьэшхо шIоигъор зы щэрэчкIи тыдэмыхэу 
дгъэцэкIэщт. Уифлигель-адъютантыцIэкIи сыпфэгушIо, 
Хъан-Джэрый.
"Сыдэу бэ къыIора, дзэм тызызэдыхэтым мыщ фэдагъэп..." - Хъан-Джэрые гукIэ щхыпцIыгъэ, ау джэуап кIэкI 
ритыжьыгъ: 
- Тхьэуегъэпсэу, атаман. ЗэкIэ дэгъу. Къэзэкъ ухъумакIохэр тищыкIагъэгоп. Ау, типачъыхьэшхо ишIэ хэлъэу, 
Мыгурэкъо Пщыкъуй подполковникыр гъусэ къытфэпшIыщт.

--- Page 601 ---

- КъызыщыпIорэ мафэм ари хьазырыщт, Урысые 
Императорым ифлигель-адъютант,- Завадовскэм джы 
игущыIэ зыримыгъэукIыхьэу, зыфэсакъыжьзэ, къыIуагъ.
- Непэ къыосIогъахэкIэ лъытэ, Николай Степанович,- 
нахь шъэбагъэ ымакъэ хэлъэу Хъан-Джэрые къыухыжьыгъ.
- Мыгурэкъо подполковникыр Абын щыI, джыдэдэм 
лъызгъэкIонхэшъ, неущ пчэдыжь мыщ къязгъэщэжьыщт.
- ЛъыгъакIох, ау къямыгъэщэжь,- зи къэзымыIощтыгъэ Вревскэр къахэгущыIагъ,- тэ а лъэныкъом тхьэмафэ 
горэкIэ тыкIощтышъ, къыщытэжэнэу фэIопщ.
- Дэгъу, урысыдзэм иминистрэ иадъютант, фэсIопщын.
- Тхьэмафэр чыжьаIо, Павел Александрович,- ХъанДжэрые къафагъэуцугъэ уахътэр зыIэкIимыгъэкIы зэрэшIоигъоу къыIуагъ,- мафэ нахь тетымыгъашIэу гъогу 
тытехьагъэмэ дэгъугъэ. Вельяминов генералым, Александр 
Александровичым, зыIутымыгъакIэ хъущтэп. Тиурысые 
Iофхэр адыгэ шъолъырым зэрэщыхъурэм, идэгъуи идэий 
тшIэн фаешъ, тащыгъэгъуаз, Николай Степанович. ТыкъыодэIу.
"Сыдэу къызжэхэхьапэра сэIо тыгъосэрэ черкесыр...- 
Завадовскэ атаманым гукIэ зишхыжьызэ, ыIуагъ, ау 
ыпашъхьэ иситIумэ ыпшъэ къыралъхьагъэр зыпкъ къикIыгъэр ешIэти, къызхигъэщыгъэп.- Вревскэ ротмистрэм 
хэфэкIаеу зыкъегъэлъагъо, черкесым дырегъаштэ, 
теплъы ни ахэмэ уаIэкIэфэгъагъэмэ... ТиIофмэ тащыгъэгъуаз еIо... ТиIофхэр шъуалъэныкъо щыдэгъугъэмэ, 
шъукъаIофытэщтыгъа? Санкт-Петербургэп мыр. Теплъын 
шъуфэшIэщтым... ЕтIани хьакIэщым къыщыуцугъ нахь, 
Пшызэ узэпырыплъымэ, ичылэ къэлъагъо, сиIахьылмэ 
сахэхьан, сыд якъэбар ыIорэп, сыдыгу мыщ иIэр..."
- Сыушъэфырэп, зиусхьанхэр, зытетыр къышъосIон. 
Тэ тызэрэгугъагъэу, тызэрэфаеу тиурыс Iофхэр адыгэ 
шъолъырым щыхъурэп. Къэбэртэе, Бэслъыные къэбармэ 
сащыгъозэ дэдэп, Ставрополь шъукIомэ къышъуаIон. 
Талъэныкъо тиIофхэр щыхъатэхэп. Шапсыгъэхэмрэ нэтыхъуаехэмрэ зашIэжьырэп. Занэкъо Сэфэрбый Тыркуем 
къекIыжьыфэ аIозэ заIэжэгъагъ шъхьакIэ, Урысыем иIоф 
хэлъэу къырамыгъэкIыжьэу къэбарыр къызахетIупщхьэм, 
якъамэхэр къырахыпагъэх. Ахэмэ убыххэри абдзахэхэри 
къагуахьэхэу рагъажьэ, къушъхьэчIэс хьакIуцухэр ары 

--- Page 602 ---

нэмыIэмэ, уцухэрэп. Ащ фэдэ лъыгъэчъэ зэпэуцужьмэ 
сэри сшъхьэкIэ мызэу-мытIоу сахэлэжьагъ, зымафэ Вельяминовым иадъютант иобер-квартирмейстрэ Григорий 
Иванович Филипсон садэжь щыIагъ, зэхэопIэ Iэджми ягугъу 
къысфишIыгъ.
- Адыгэ шъолъырым къихъухьэрэм сыда тызэреджэщтыр? - Хъан-Джэрые къэзэкъ атаманыр зэпигъэугъ, 
нэмыкI упчIэ зэхэугуфыкIыгъи къытыгъ: - Зауа, хьауми 
зэпэуцужь зэхауа?
- Сыд пае, зиусхьанхэр, шъушIосыушъэфын, лъыгъэчъэ зао щэкIо, шъори ар шъумышIэу щытэпщтын, ау 
черкес мыдаIомэ ащыщхэр къытпэуцужьхэшъ, сыд пае 
тэр-тэрэу дунаим зыщытIотэжьын, зэпэуцужь-зэхаокIэ 
теджэ...- Зышъхьэ къисхыгъэр ыгу римыхьыщтми сшIэрэп 
мыщ, атаманыр гукIэ къызэкIэщтэжьыгъ.
- Зэрэчеркес лъэпкъэу къытпэуцужьыгъагъэмэ, 
тыфай-тыфэмыеми, заокIэ теджэни...- Хъан-Джэрые 
къызыкIэупчIагъэр гущыIэ гъэнэфагъэкIэ, ыгу илъыр къыбгурымыIонэу, къыухыжьыгъ: - Шапсыгъэ-нэтыхъуаехэр 
адыгэ шъолъыр закъокIэ плъытэхэ хъущтэп.
- Ары, ары, Хъан-Джэрый, о шъыпкъэм нахь упэблагъ,- 
Завадовскэми къыдыригъэштагъ.- Бжъэдыгъухэр мамырых, кIэмгуехэми мэхъошхэми заIажэ, абдзахэхэри, 
убыхыхэри загъорэ къызыбгырэухэми, къэхъущтым 
пэплъэх.
- Аущтэу зэрэщытхэр тэркIэ нахьышIу,- Вревскэм 
къыIуагъ,- урыс-черкес зэпэуцужьымэ зятымыгъэушъомбгъуным пай тэри мыщ тыкъызфагъэкIуагъэр. Типачъыхьэшхо игухэлъышIухэр, имамыр зэдэпсэукIэ адыгэ лъэпкъымэ 
афэтIотэнэу лIыкIо такъыфишIыгъ, джа шапсыгъэ- нэтыхъое 
мымамырхэми гухэлъышIукIэ тахэхьащт, тадэгущыIэщт.
- ТызыфызэхашIыкIын Iофыгъохэри типачъыхьэшхо 
ыцIэкIэ апашъхьэ итлъхьащт,- Хъан-Джэрыий IэпыIэгъу 
къыфашIыгъэм игущыIэмэ ахигъэхъожьыгъ.
"Дэгъу шъукъызэхашIыкIыщтымэ,- Завадовскэр, 
игухьэгужъыгъэ нахь макIэу, гукIэ щхыпцIыгъэ,- ау сыгугъэрэп..."
- Зиусхьан забытхэр, сыд мыщ тызфыщысыр,- Завадовскэр пкъы ищыгъэ пытэкIэ, итэмэтелъхэмрэ, ыбгъэ 
хэлъ хэгъэгу тын лъапIэхэмрэ ихьазырыпсхэмрэ зэпэжъыужьхэу, исэшхуи, къами, кIэрахъуи гогъэпкIэжьыгъэхэу, ин-инэу къызщытэджыкIыгъ,- модырэ унэм 
тычIэжъугъахь, Iанэр къытэжэ, къэзэкъыбжъэ шIуфэс гори 
зэпэдгъохын, тигущыIи щыпыддзэжьын.
Вревскэр Хъан-Джэрые еплъыгъ, адырэм итыжьын 
сыхьат зызэдегъэпкIым, "тызэрэзэгъыгъагъэр пщыгъупшэжьыгъа, уахътэ тиIэп" къыригъэкIэу шъхьэ къыфишIыгъ, мэкъэмэ псыгъоу сыхьатым къыдэIукIырэр унэм 
щызэбгырытэкъугъ.
- Ары, ары, уахътэ уиIэп, къызгурыIуагъ,- Вревскэм 
Хъан-Джэрые риIуагъ, зэдэгущыIэфэхэкIэ, чылэ кIожь 
Iофыр къызхимыгъэщэу зэрэфэщыIагъэри шIогъэшIэгъоныгъ, Завадовскэми ышъхьэ къыримыхыщтыгъэми, джа 
дэдэр ыгу илъыгъ,- о джыри уиIахьылхэр зэбгъэлъэгъугъэхэп. Къэзэкъ горилкэри нэмыкI шъонхэри уимыкIасэхэми, бэрэ тыщысыщтэп, Хъан-Джэрый,- нэшIукIэ Iуп лъагъ.
- Сичылэ кIон сыхьат горэ тешIэкIэ иягъэ къэкIощтэп,- 
гъогу ратызэ Завадовскэм ыуж рагъэхьэрэ Хъан-Джэрые 
гупсэф фэдэу, ау гукIэ ышIуабэ шIэу къызэриIокIыгъ,- 
джыри пчыхьапэ, чэщ псау тапэ илъ.
Черномор къэзэкъ атаманым иIанэ къол хэмылъэу 
шхын гъушъэ къабзэ тизыгъ, ущытэу умышхэщтыгъэмэ, 
узтетIысхьан кIэрытыгъэп.
- Ти Император пачъыхьэшхо илIыкIо пащэ зэрэгузажъорэр къыдэслъытэзэ, мы Iэнэ псынкIэр къязгъэшIыгъ,- 
Завадовскэ атаманым горилкэр бжъэмэ къаригъахъозэ, 
къыIуагъ,- тытIысын шъуIомэ, пхъэнтIэкIухэри щыIэх. 
Джыри зиусхьанхэр, шIуфэс шъосэхы, шъуигухэлъ къыжъудэхъунэу, мафэкIэ шъукъытхэхьанэу, тиурыс-черкес 
зэфыщытыкIэ нахьышIу хъунышъ, тазфагу мамыр дэлъынэу 
есIуалIэзэ, мы бжъэр шъощ пае къэсэIэты.- Бжъэр ыIупшIэ 
Хъан-Джэрые нигъэси зэригъэуцужьыгъэм пымылъэу, 
нэшэбэгу шIоIугъэм ецакъэзэ, етIанэ атаманым къыIуагъ: - 
Ппшъэ къыралъхьэгъэ Iофыр оркIэ зэкIэмэ апшъэу къызгурыIуагъэти, зиусхьан, уиIахьылмэ якъэбар апэ сшIыныр 
къезгъэкIугъэп. ЗэкIэри псау, узынчъэ, мамырэу щыIэх. 
ПшынахьыкIитIуи, ущыгъуазэу къычIэкIын, Адыл-Джэрые 
уи Кавказ-Къушъхьэ полуэскадрон къыхагъэхьанэу Ставрополь щагъэхьазыры. Сахьид-Джэрые Тифлис Паскевич 
графым дэжь щыI, фельдмаршалыр къэзыухъумэрэмэ 
ахэт.
- Сянэжъ, Канитат Асхад-Гиреевнар, сян? - ХъанДжэрые апэрэу мы сыхьат зытIум къэгузэжъуагъ.

--- Page 603 ---

- Мази хъугъэп, гъэтхакIэм Екатеринодар ермэлыкъ 
щытшIыгъагъэти, гущыIэгъу тыщызэфэхъугъагъ, къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIиплIырэ пшIырэу зыфаIорэм елъытыгъэмэ, 
иакъылкIи итеплъэкIи джыри пытэ. Синыс ыIуи, бзылъфыгъэ Iэпс-лъэпс гохьыр къысигъэлъэгъугъ, шъэожъые такъыр 
гори кIыгъугъ, уянэ икъэбар сшIэрэп, псаущтын, тигъус 
аIоу зэхэсхыгъэп, сэри сыкIэупчIагъэп. Ау, шъыпкъэр пIон 
хъумэ,- ятIонэрэ бжъэу атаманыр зэшъуагъэм жъоплъ 
къышIэу къыпигъэхъожьыгъ,- уипщы щагу псырыкIым 
щыIэми, тынаIэ тетэгъэты, зэрэ Лъэустэнхьэблэ-оркъ 
чылэуи ары. Арышъ, зэкIэри псау, зэкIэри мамыр.
- Павел Александрович, зэхэоха? - Хъан-Джэрые 
къэчэфыгъ,- непэ тадэжь сымыкIоми хъущт, Николай 
Степановичыр зэкIэми ащыгъуаз, зэкIэми ынаIэ атырегъэ ты, тибысым пае бжъэр тэгъэIэты, къеIуалI, къехъохъу.
- Зиусхьан Николай Степановичым,- Вревскэм къыIуагъ,- псауныгъэ пытэ иIэнэу, зыфаер зэкIэ къыдэхъунэу 
есIуалIэзэ, мы бжъэр къэсэIэты.
- Итэмэтелъ нахь лъагэ хъунэу, къэзэкъхэмрэ черкесхэмрэ азыфагу шIу дигъэлъынэу сэри къыхэсэгъэхъожьы,- Хъан-Джэрые емышъощтыгъэми, адыригъаштэу 
тIуми бжъэр афиIэтыгъ.
- Ситэмэтелъмэ сэ къяхъулIэщтыр сшIэрэп, ахэр 
Тхьэмрэ пачъыхьэмрэ зыIэмычIэ илъхэр,- Завадовскэм, 
бжъэр ыунэкIи нэшэбэгум цIашхъ ригъаIоу зецэкъэ уж, 
къыIуагъ,- ау къэзэкъхэмрэ черкесхэмрэ азыфагу дэлъыщт мамырым иIоф зетэфэ... Тазыфагу Тыркуемрэ 
Инджылызымрэ шъэф Iоф къыдэмыхьэщтыгъэмэ... 
ХыIушъо шапсыгъэхэр инджылызитIу горэмэ агъэбырсырых. Чэчэн, Дагъыстан лъэныкъом къикIыгъэхэми абдзахэхэр зэрагъэкIокIыхэу къытэнэсыжьы...- Ящэнэрэ бжъэм 
атаманым ыбзэ къызэрэригъэтIупщыгъэр къыхэщыгъ: - 
Бжъэдыгъухэри, зиусхьан, къыосымыIон сIогъагъэ шъхьакIэ, 
тэ къызэрэтщыхъоу, мамыр дэдэхэп, тызылъэгъу мыхъухэри исых... Сыда чыжьэу узкIэкIожьыщтыр джа Канитат 
Асхад-Гиреевнам игъусэгъэ шъэожъыем ятэ Шъэуае 
шапсыгъэмэ адэжь зигъэзагъэу къытэзао... Адэ джары... 
Нахь къэбар гомыIуи къыосIон, Васюринскэм щыщ Паденкэ 
къэзэкъым ыкъо Пантелей къэошIэжьа?
- КъэсымышIэжьы хъуна, дзэм тызэдыхэтыгъ, тызэдэзэуагъ...- Хъан-Джэрые бжъэр ыгъэуцужьыгъ.- Синыбджэгъу сыд къехъулIагъ?

--- Page 604 ---

- Пантелей Савельевичыр щыIэжьэп. Абын дэжь мыгъатхэ къыщаукIыгъ, къэзыукIыгъэри Шъэуай, аущтэу 
зэрэхъугъэ пэтзэ, ишъуз Анфисэ шъэфэу къылъэкIо аIуагъ. 
Джары Iофхэр зэрэхъухэрэр... Сыда тызфыщытыр? Джыри 
уахътэ щыI, зиусхьан, пхъэнтIэкIухэр къядгъахьынышъ, 
тIэкIурэ тыщысын.
- Хьау, Николай Степанович,- ошIэ-дэмышIэу ыгу 
къэзыуIэгъэ лыузыр ыщыIэзэ, Хъан-Джэрые къыIуагъ,- тэ 
джыри гъогум тытет, Павел Александровичми зигъэпсэфын 
фае, неущрэ мафэр тадэжь зыщитхыкIэ, нэфшъэгъо кIэтаджэкIэ Вельяминовыр зыдэщыIэ Геленджик, Адэрбые 
лъэныкъомкIэ тежьэщт. Ори мыщ тыкъызэрысыгъэмкIэ 
зыфэпIопщыщтыр ошIэ, макъэ ягъэIу.
- А зыфапIорэр, ти Император пачъыхьэшхо ифлигель-адъютант,- Завадовскэ атаманым, ащ фэдэ чIыпIэ 
зэжъу зифэкIэ сыдигъуи зэрэхъу хабзэу, ешъогъэ теплъэ 
имыIэжьэу къыIуагъ,- шъукъызэрэсыгъэр зэрэзэхэсхыгъэм 
лъыпытэу Петербург сIопщыгъэ,- зэпыугъо тIэкIу тешIагъэу 
къыухыжьыгъ,- Пантелей къэзэкъымрэ Шъэое черкесымрэ 
якъэбар къыпфэсIотэн фэягъэп...
- Зымыухыжь, Николай Степанович. Шъэуае, къыздамылъфыгъэ сшынахьыжъми, ащ фэдэу шъхьаихыгъэкIэ 
къызэрэтэпыищтым сегуцафэщтыгъэ. Пантелей тхьамыкIэм 
къехъулIагъэр зэкIэми анахь гукъау. Ари Шъэуае фэдэ 
къабзэу згъэшыщтыгъэ, зэуищ гъогу тыкъялыжьыгъ... 
ЩыIэныгъэр къинми гушIуагъоми зэрэмыжъалымынчъэр 
сымышIэу щытэп... Ау етIани...
Хъан-Джэрые къэкIожьы ыIуи шъэожъые шыур пщы 
къэлапчъэм къызыIолъадэм, щагум дэтхэр дэзэрэтэкъугъэх, хьаблэм щызэхэзыхыгъэхэри ауж илъэдагъэх.
Илъэс пшIы пчъагъэмэ зытх къауфэгъэ Къэнтэтэ нанэр 
Iэгушъо гъугъэ зэтелъхэмкIэ тыжьын бэщышъхьэм тегъэкIагъэу Хъан-Джэрые зелъэгъум, гу зэхэхьагъэр къытекIоу, 
къешIэкIыгъэхэр зыпигъэтэкъуи, унэ лъэгуцым дэчъэягъ, 
IаплI рищэкIыгъ, ынэгушъо пIуакIэмэ Iэ ащифагъ, ябэугъ.
- Аферэм, сикIал, джы лIыпкъым уиуцуагъ, хъяр, 
джыри зэ сыптеплъэжьыгъ,- Къэнтат нанэм Хъан-Джэрые 
зыкIэрищэикIи, къызэпиплъыхьэзэ, IугушIуагъ,- некIо, 
сикIал, уиIофмэ бэшIагъэ сазыхэмыдэIожьыгъэр...- Пчъэм 
зынэсым, къызэтеуцожьи, джагъэ: - А Быч, а Сисур, модэ 
тэнэ къабзэджи, шъынэ пщэрхэмджи Къаймэтрэ ХьаджКъэ сэйрэ тибылымымэ ахэжъугъаплъэх.

--- Page 605 ---

III
ГукъэуитIумэ Хъан-Джэрые аухы. Зыр, гъэрэ фэмыдэу, янэжъ иIэзэгъунчъэ жъыгъу. Адырэр, Петербург 
зэрэдэсэу, Урысые пачъыхьэшхом ипчъэ зэрэIутэу, ышъхьэ къырихынкIэ зэнэгуещтыгъэ-зытещыныхьэщтыгъэу 
джы адыгэ шъолъырым ынитIукIэ щилъэгъущтыгъэхэр 
ары.
Гъэмэфэ пчэдыжьым ижь шъабэ, игъогу нэпцэ уцхэм, 
былымхэр зэрытэкъогъэ шъоф зэпэIукIхэм апхырычъымэ, 
бгы мылъагэмэ ячъэхымэ адэчъэежьызэ, урыс лъэсыдзэмэ, 
къэзэкъ шыумэ, щэрэхъитIумэ атет топмэ, кумэ, джыри 
цIэ зимыIэ зэуапIэм къыращырэ уIагъэмэ, зэмышъогъу 
мэзмэ ябгъучъэхэзэ, къушъхьэ шыгуфхэр чыжьэкIэ къызщылъэгъорэ хы ШIуцIэ IушъомкIэ каретэ псынкIэр мачъэ, 
шыу зэтегъэпсыхьэгъищи ыуж ит.
Пчэдыжьыпэр тыгъэпс фабэкIэ къытIогушIоми, ХъанДжэрые гукIэ ыIуагъ, нэм къымыубытырэ жъалымэ Iаджми, 
лъэбгъу къызщыуадзыщтым ежэхэзэ, дунаим зыхаушъафэ. 
Ау ащ фэдэ гухэлъ зиIэхэми заушъэфыпэрэп, къыуасшIэрэм 
еплъ къызэрэуаIорэр ашIодаушэу, рытхъэхэу жъалымыгъэ нафэкIэ унэгу къыкIэтаджэх. Джы нэс сызыпIугъэ, 
сызылэжьыгъэ нанэ ижъыгъокIэ сыд сызэрепсэбэбын 
слъэкIыщтыр? Ежьыри сэри чIыпIэ къин тызщифэгъэ 
лъэхъан, тIэкIу нэмыIэми, илъэс зытIущ горэм джыри 
сищыкIагъ. Жъыгъор тхьамыкIагъу, Iэзэгъу иIэп. Нанэ 
симыIэжь хъумэ, сигупшысэ гумэкIхэр хэт есхьылIэщт? 
Джэуап гугъапIэ хэт къысфэхъущт? СыкъыздагъэкIуагъэм 
идунэе Iуплъэ фэшъхьаф узгъэгушIон ислъагъорэп. Ари 
хымэ макъэмэ - дзэм, Iашэмэ - тыдэкIи щызэщагъакъо. 
Тэ хъугъэха адыгэхэр? Шапсыгъэхэр, нэтыхъуаехэр, 
убыххэр, абдзахэхэр мэзаох шъхьакIэ, бжъэдыгъу мамырхэр тэ щыIэха? Муары, хы Iушъом екIурэ зэо гъогум 
пэIудзыгъэ адыгэ чылэхэр, урысыдзэмэ агъэщтагъэх пIонэу, 
зэпэIус-зэфычIэплъых, япчэдыжь онджэкъмэ Iугъор къарэу, 
хьэ хьакъу-атэкъэ Iо макъэхэр ящагумэ къадэIукIы, ябылым 
Iэхъогъухэр чылэ гъунэмэ ащэхъух...
- Мы тыкъызхэхьэгъэ адыгэ дунаир зэрэдахэр! - 
ОшIэ-дэмышIэу Вревскэм къыIуи, Хъан-Джэрые игупшысэмэ 
къахиутыгъ.- Зэ арыплъэлъ мо шъоф зэикIмэ, бгылъэ 
зэшъхьащыкIотырэмэ, къушъхьэ шыгуф зэбгъутмэ, къоджэ 

--- Page 606 ---

зэпэIусмэ ошъо шхъонтIабзэр ашъхьагъ, тыгъэри къяшъэбэкIы. ТапэкIэ щыIэ хы ШIуцIэм иорхэри мор зигохьыгъэ 
дунаим къяIушъэшъэкIэу къычIэкIын, Тхьэм ежь пае къыгъэшIыгъэ лъэныкъу уиадыгэ шъолъыр, Хъан-Джэрый.
- Ары, ары...- Ежь игупшысэмэ атемыфэми, къыдыригъаштэу Хъан-Джэрые къыIуагъ, кIэгупшысыхьажьыгъэ 
фэдэу, зэпыугъо бащи фимышIэу, зэпэуцугъэ бгъуитIумэ 
язэу ыгъэмысэри къыбгурымыIонэу, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Адыгэ дунаир фэшъошэ мамыр хэтыгъэмэ...
- Ардэдэм сэри сегупшысэщтыгъэ... Мыщ фэдэ джэнэт 
къуапэм мамыр имылъыныр гунахь, ар къызгурымыIоу 
щыпсэурэ цIыфхэмкIи емыкIу, Iэлыгъ...- Вревскэм къыгосыр зэрэадыгэр ышъхьэ къеожьи, зыкъигъэтэрэзыжь 
фэдэ зишIыгъ: - Угу къысэмыгъабгъ, зиусхьан. Узщыщмэ 
ячIыгу тызэритыр сщыгъупшэжьыгъэкIэ арэп... Тэтыехэри 
згъэхыехэу къызщымыгъэхъу... НэIуасэ тызщызэфэхъугъэ перс заом щегъэжьагъэу, илъэсипшIым ехъу тешIагъэшъ, тигумэкI уигумэкIэу, тигушIуагъо уигушIуагъоу, 
утщыщ шъыпкъэу сыоплъышъ ары.
- Ары, ары...- ЗэхихыгъэмкIэ нэмыкI екIолIакIэ мы 
аужырэ илъэсым загъорэ ышъхьэ къитаджэу ригъэжьэгъагъэми, Хъан-Джэрые игъусэ джыри дыригъэштагъ, 
къызфагъэкIуагъэхэр ыгу къыгъэкIыжьыгъ.- Джа мамыр 
зэгурыгъэIоныгъэр ары ти Урысые пачъыхьэшхуи мыщ 
тыкъызфигъэкIуагъэр. Хэгъэгум цыхьэ къызыпфишIыкIэ, 
идунэе уасэ къэпIэтыным пае уадыгэн е уурысыныр егъэзыгъэп. Мары, Наполеон Францием иимператорыгъэми, 
корсиканцэкIэ еджэхэзэ, дунаим ехыжьыгъ. Колумб? Ари 
Италием, Генуе, къыщыхъугъ, дунэехыхэр зэпичызэ, 
чIыкIэхэр къыгъотыгъ, имыхэгъэгу Испанием мылъкушхорэ 
щытхъушхорэ къыфихьыгъ. ЯтIонэрэ Екатерини...
- Хъан-Джэрый, зиусхьан, сыда ахэр къызкIысфэпIуатэхэрэр? - Вревскэ бароным гущыIэр IэкIихыгъ.- Сыгу 
джэнджэш горэ къихьагъэу къыпщыхъугъэмэ, ухэукъо. 
Ащ фэдэ гупшысэ мышIукIэ цыхьэ къытфэзышIыгъэ пачъыхьэшхом сызэхихыжьынэу сыфаеп! Зытетыр къыосIон: 
къысфэпшIырэ пшъэрылъым сыблэмыкIынэу, Iончъэу 
згъэцэкIэнэу симинистрэ Чернышев графым къысфигъэпытагъ, ар хэсэгъэкIыжьышъ, пачъыхьэшхоми Бенкендорф 
графми уасэрэ шъхьэкIафэрэ афэсымышIын сыфитэп. 
Аущтэу зыхъурэм, Хъан-Джэрый, Урысые пачъыхьэшхом 

--- Page 607 ---

ифлигель-адъютант, тыгу зэмыIун горэ зэтIокIыгъэми, 
зыщытэгъэгъупш. Орырэ сэрырэ зэфытиIэ цыхьэм, шъыпкъэныгъэм елъытыгъэщт тыкъызфагъэкIогъэ Iофышхор 
зэрэдгъэцэкIэщтыр.
- Ащ гущыIэ лые ищыкIагъэп, барон,- Хъан-Джэрые 
гухьагужъыгъэ хэмылъэу къыпиупкIыгъ.- Орырэ сэрырэ 
тыкъэзIофытэгъэ хэгъэгум тырилIыкIу, тыридзэкIолI.
- Ары, Хъан-Джэрый, нэмыкI пшъэрылъ орырэ сэрырэ 
мыщ щытиIэп,- ыгукIэ чъыIагъэми, къызхимыгъэщэу 
Вревскэми къыдыригъэштагъ, чIыпIэ зэжъу зифэкIэ 
зэрикIыжь хабзэу, псынкIэу къыIуагъ,- ау, хэти ыIо шIоигъор ерэIу, шъыпкъэр пцIыкIэ ипкIын плъэкIыщтэп, Адыгэ 
пгъолъырыр дахэ, гохьы! - "Мыщ елъытыгъэмэ, лъыр 
зыщыдгъэчъэгъэ Персие мыжъуалъэри Польшэ IыгъэкI 
лъэныкъори зыуи арыхэп, тыркухэри, инджылызхэри, 
французхэри делэхэп, хьаулыеу къенэцIхэрэп" къыпигъэхъожьы шIоигъуагъ шъхьакIэ, ыпаIокIэ зэфадзыгъэ гущыIэмэ 
ыбзэгупэ рагъэцэкъэжьыгъ,- тыгъуаси непи нэIуасэ 
къысфэхъугъэ цIыфхэм, шъэожъыемэ анэсыжьэу, сызщымыгъозэ Iэджи къызгурагъэIуагъ, яIэдэб зэхэхьэкIэ-зэхэтыкIэ уасэ фысагъэшIыгъ, нэмыкIынэкIэ сызхагъэплъагъ. 
Джыри сымышIэрэ тхьапш сызIукIэнэу къэтыр! Хэти зыфаер 
ерэIу, тыгъоспчыхьэ уянэжъ Канитат Асхад-Гиреевнам 
къысфызэридзэкIыгъэ адыгэ гущыIэжъым изакъоми,- "нэм 
ылъэгъурэр шъхьэм ыуас" - гупшысэ псау! Зыуж титыр 
къыддэмыхъущтми, адыгэ гъогум сыкъызэрэтехьагъэм 
сырыкIэгъожьырэп.
- Джы къэпIожьыгъэр хъухэщтэп, Павел Александрович,- Хъан-Джэрые ымакъэ пытагъэми, нэгу шъабэкIэ 
щхыпцIыгъэ, ицыхьэмышIи гум къыфечъагъ,- адыгэ 
шъолъырым апэрэ лъэбэкъур зыщыудзыгъэ мафэм ар 
зэхэсымыхыгъэмэ нахьышIугъ. КIо, етIани раутырэм гур 
нахь фэузэу къычIэкIын...- Зыфэсакъыжьыщтыгъэми, 
шъхьэм ридзы зэпытыщтыгъэм щыщ горэм гур къыпиIонтIыкIыгъ.
- Сымыдэхэщтыр, зиусхьан, уиаужырэ гущыI,- Вревскэ бароныр къэгузэжъуагъ,- раутыхэрэр адыгэхэр арымэ, 
яIоф ащ тетэп. Дунаир къызэлъагъаплъэу Урысые хэгъэгушхом къыпэуцужьых, ячIыгу, яшъхьафит къаухъумэ... 
Шъыпкъэ, ащ екIолIэкIэ зэфэшъхьаф имыIэу щытэп.
- Павел Александрович, синыбджэгъушIу,- ХъанДжэрые нахьыпэм фэмыдэу, шъэбагъэ хэлъэу къэупчIагъ,- 

--- Page 608 ---

гъогу тыкъытехьаным ыпэкIэ, къэошIэжьа, тиIоф зыхэмылъмэ тахэмыгущыIэнэу, типшъэрылъмэ таблэмыкIынэу 
тызэзэгъыгъагъэба?
- Ар непэ фэдэу къэсэшIэжьы, зыщызгъэгъупшэрэп.
- Адэ сыд зыкIытэбгъэукъорэр?
- Ары шъхьаем, гъогум тытетба, зиусхьан... "Гъогум 
лъэой къедз, къэбар горэм тыхэгъэдаIу" адыгэхэр арыба 
зыIорэр?
- Адыгэмэ хэшIыкI афыуиI, сицIыфышIу барон,- ХъанДжэрые зэхихыгъэр игуапэу IугушIукIыгъ,- хьаулыеу яIоф 
ыуж урагъэхьагъэп.
- АпэрэмкIэ, тхьэгъэпсэур зиер оры, Петербург 
сызэрэщыбгъэгъозагъэри Кавказ гъогу чыжьэм тытетыфэ 
къысфэпIотагъэхэри сыгу исыубытагъэх, Бестужев-Марлинскэми Пушкинми атхыгъэхэм сяджагъ, сафэраз. 
ЯтIонэрэмкIэ, цыхьэ къытфэзышIи къытщыгугъи гъогу 
тыкъытезыгъэхьэгъэ типачъыхьэшхо шIу нэмыкI сыд 
есIолIэн. Гъогу узэдытет зыхъукIэ, нибжьи гум къэмыкIыщт 
Iаджи пшъхьэ къихьащт, уазфагу къыдэтэджэщт. УзгъэгумэкIырэм сыдэущтэу утемыгущыIэн плъэкIын... Ащ хэлъ 
щыIэп...
- Ари шъыпкъэ... Ау сызэрэадыгэр зыщымыгъэгъупш...
- Урысые пачъыхьэшхом ифлигель-адъютант, Ваше 
высокоблагородие, узэрэадыгэр сыгу къэмыгъэкIыжьыгъагъэмэ, пшIошъ гъэхъу, сщыгъупшэжьыгъагъ...
Вревскэ баронымрэ Хъан-Джэрые зиусхьанымрэ 
зэлэгъугъэх. Урысыем мылъкурэ кIуачIэрэ щызиIэ барон 
унагъом Павел шъэожьыер къихъухьагъэти, гъэсэныгъэ 
дэгъу рагъэгъотыгъ. Чернышев графыр зэриIахьылым 
ишIуагъэкIэ, ныбжьыкIэзэ дзэм хащагъ, гвардием ипрапорщикхэмрэ шыудзэ юнкерхэмрэ яеджапIэ къыухыгъ, 
изабыт тэмэтелъхэр зэблихъузэ, перс-тыркуе заохэми 
ахэлэжьагъ, Польшэми щызэуагъ, ащ ыуж илъэс зытIущ 
Темыр Кавказыми изэо чIыпIабэми ахэтыгъ, джы урысыдзэ 
министрэм иадъютантэу адыгэ шъолъырым къагъэкIогъэ 
пачъыхьэ лIыкIомэ ахэт, Хъан-Джэрые иапэрэ гуадз. Ежь 
зэриIо дэдэу, адыгэмэ хэшIыкI афыримыIэу щытэп. ХъанДжэрые итэмэтелъхэри ипшъэрылъхэри нахь инхэми, 
загъорэ урысые пачъыхьэ лIыкIом ипащэ къызэрэщыхъоу, 
ащ ипшъэрылъ шъэфхэр мыдырэм ипшъэрылъмэ, анахь 

--- Page 609 ---

мыинмэ, анахь цIыкIоп. Ар Петербург къыщыгурыIоу 
Хъан-Джэрые ригъэжьагъ, гъогуми гуцафэ зыщыфишIын 
чIыпIэ зэе-тIуаеми щадифагъ, Завадовскэ къэзэкъ атаманымрэ ежьырырэ язэIуплъакIэ гурышхъо горэ рагъэшIыгъ. 
Джыри упчIэм ыуж упчIэ...
"Гъогууанэр къыбдэзыгощырэм гурышхъо фэпшIыныр 
емыкIу,- Хъан-Джэрые ежь-ежьырэу зэгыижьыгъ, ау 
зэмыупчIыжьын ылъэкIыгъэп,- сыда ащыгъум тиIофкIэ 
ежьыри шъхьафэу пачъыхьэм, урысыдзэ министрэм 
закIыфэтхэщтыр? Сыда ащ къикIырэр? ЗыгорэкIэ цыхьэ 
къысфамышIэу ара? СырямыцыхьэшIэгъугъэмэ, Урысые 
хэгъэгушхом илIышъхьищмэ сызхагъэсыщтыгъа, мыр, 
къызыхамыщэу, мэфэныкъо пчъэ кIыбым Iуагъэтыщтыгъа?! 
Сыда ащыгъум мазэм тIо-щэ пачъыхьэм тыфэтхэнэу къызыкIиIуагъэр, Чернышев графми къыдыригъэштэгъагъ. А 
чIыпIэм сыгу зэмыIугъэр пачъыхьэм ыпашъхьэ къыщысIоныр къесымыгъэкIоу Александр Христофоровичым сызеупчIым, хэт ышIэра гъогу чыжьэм техъухьащтыр, 
шъхьаф-шъхьафэу шъукъэтхэщт къысиIогъагъ... ЗэрэхъурэмкIэ, зы каретэ тызэдимысымэ нахьышIу... Сегупшысэшъ, 
сиIоф зыгорэ хэхъухьэ... Къысфагъэшъошэгъэ пшъэрылъым, сшIодаушэу, псынкIэу сеуцолIэгъащэкIэ сенэгуе. 
СигупшысакIэкIэ, сидунэееплъыкIэкIэ силъэпкъэгъумэ 
сапэчыжьаIо сыхъугъэми, мамыр афэпхьыныр дэгъу. 
Пачъыхьэм ыпашъхьэ исхьэгъэ тхыгъэми джа гупшысэр 
къыхэщы. Емыджэгъагъэмэ, ыгу емыIугъагъэмэ, ежь 
зыгъэгумэкIырэ горэ химылъэгъогъагъэмэ, тыкъиушэсыгъэ купмэ пащэ сафишIыныеп, Iэлъын лъапIэри къысипэсыныеп, "адыгэ КарамзинкIи" къысэджэныеп. Олахьэ 
Нэгъумэ Шорэдыхэм аIу-амыIоми, шIу къысфэзышIи 
къысфычIатIи цыхьэ афэсшIэу, сыцIыф тхьамыкI сэ... Ау 
етIани "узэрэадыгэр сыгу къэмыгъэкIыжьыгъагъэмэ, 
пшIошъ гъэхъу, сщыгъупшэжьыгъагъ" Вревскэм зэриIуагъэр сшIошъ хъурэп. "Къыуагъэгъусэгъэ урыс забытыр 
цIыф дэепщтын, ау фэсакъ" сыда нани къызкIысиIуагъэр?.."
- Мыгурэкъо подполковникыр къызыщытэжэщт 
пIалъэр тэрэзэу гурагъэIуагъа шъуIо? - Вревскэм иупчIэ 
Хъан-Джэрые игупшысэ мышIумэ къахищыжьыгъ.
- Ар зыпшъэ итлъхьагъэр Завадовскэ атаманыр арба? 
ЛъигъэкIогъэ шыум къэбар къыхьыжьыгъэба?
- Къыхьыжьыгъэу ыIуагъ.
- Адэ сыд?

--- Page 610 ---

- КIо, сшIэрэп ныIа... Къытпыщылъым сегъэгумэкIышъ 
ары. Сыдэу уеплъыра Мыгурэкъо подполковникым?
- ЦIыф гъэтIылъыгъ, къытфэшъыпкъэ забыт.
- Адыгэхэр сыдэу къыфыщытых? ИгущыIэ уасэ къыфашIына?
- Ар гущыIэгъу зыфэхъурэм елъытыгъ...- ХъанДжэрые щхыпцIыгъэ.- Урыс тэмэтелъ зытелъ пстэури, 
тыгъуасэ тичылэ къызэрэщытпэгъокIыгъэхэу, барон, аIэгу 
исэу къырахьэкIынэу къызщымыгъэхъу. Тыгъоспчыхьэ 
тиIанэ пэсыгъэхэри бжъэмэ хъохъу къязыIолIагъэхэри 
агукIэ зэфэдагъэхэп, плъэкIо-къэбарыхьэу ахэсыгъэри 
макIэп. Ахэр етIани, тичылэх, чылэ Iэгъо-благъомэ къарыкIыгъэ Iахьылых, бжъэдыгъу мамырхэкIэ заджэхэрэр ары. 
Моу сыхьат зытIукIэ шапсыгъэчI тихьащтышъ, ащ итлъэгъощтыр фэшъхьаф. Павел Александрович, сицIыфышIу 
ныбджэгъу, джыри тимыщыкIэгъэ Iофмэ, къысфэгъэгъу, 
татегущыIэкIэ, тиIуагъэ тэукъокIэ сенэгуе.
- Хьау, хьау, зиусхьан, къыбдезгъаштэрэп,- Вревскэр 
къызэрэгузэжъуагъэр ымакъэ къыIотагъ,- тызилIыкIомэ 
яшIуи ямышIуи тыщыгъозэныр тиапэрэ пшъэрылъ, тигугъапIэми ахэри джэуап афэхъущтых,- сыд сэIо мыщ адыгэ 
Iофмэ, ахэр тиапэрэ IэубытыпIэ пэтызэ, закIыпэIуищэикIырэр, Вревскэм ыIуагъ, Чернышев графым къыриIогъэгъэ 
гущыIэ мышIу гори ыгу къэкIыжьыгъ.
Бжъэдыгъу икIхи Шапсыгъэ зехьэхэм, Хъан-Джэрыедхэм нэмыкI дунае анэгу къыкIэуцуагъ: чылэ тегъэстыкIыгъэмэ цIыф адэсыжьэп, хьэ адэлъыжьэп, чэухэр зэхэцIыцIагъэх, псынэкъуаохэр къефэхыжьыгъэх, жьыбгъэм 
хэкужъ яжьэр зэрехьэ, былым хъупIэхэр зэгъокIых, 
лэжьэкIупIэ чIыгухэр цIыраужъкIэ зэхэкIыхьажьыгъэх. 
Шапсыгъэ мэз Iапчъэу зычIэлъэдагъэхэм бзыу гъощэгъэ 
макъи щызэхэпхыжьырэп.
Хъан-Джэрые ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, ицIыкIугъом мы 
гъогумкIэ тхьапшрэ иаталыкъ Мэрчанэ дэжь ащагъ, къыращыжьыгъ. Мэзым ухэчъэу шапсыгъэ тхышъхьэм утелъадэмэ, ишъэожъыегъу зыщырихыгъэ чылэри Абын псыхъо ри къэлъэгъощт. ЗыблэкIыгъэ чылэмэ ятеплъэ фэда ащи 
щилъэгъущтыр?.. Ащыгъум, Мэрчэнэ тхьамыкIэр!..- ХъанДжэрые ыгу къыпызыгъ.- АIу-амыIоми Вельяминовыр 
жъалым!.. Сызэнэгуерэр МэрчанэкIэ зэхэсхымэ, сыдынэкIэ 
Вельяминовым сыIуплъэщт. Польшэми моущтэу тыщызекIуагъэп, Iашэр къытпэзыIэтырэр иIашэ екIодылIэжьыщтыгъэ нахь, чылагъохэр тедгъэстыкIыщтыгъэп... Персми 
мыщ фэдэ щытшIагъэп. Мыхэр зэкIэ ти Урысые пачъыхьэшхо фэтхыгъэн фае. Мыщ фэдэ жъалымыгъэхэр 
зэпшIылIэрэ цIыфхэр сыдэущтэу къебгъэшIущтых? Геленджик тызэрэнэсэу слъэгъугъэр зэкIэ пачъыхьэм фэстхыщт. 
Сэра хьауми Павела фэзытхымэ нахьышIущтыр? Сэрми 
хъун, ау Павел ытхымэ, нахь ашIошъ хъун.
Бгъэгур къизIонтIыкIырэ гукъаор Хъан-Джэрые Вревскэм зыщыриIоным, адыгэ шыу пшIыкIутIу Iашэ ихыгъэкIэ 
мэзым къыхэлъэтыгъ, зэфэдитIо загощи, апэкIи аужкIи 
къэуцугъэх.
- Завадовскэм икъэзэкъ ухъумакIохэр щыдгъэзыенхэ 
фэягъэп,- Вревскэм къыIуагъ.
- Зыгъэрэхьат, Павел Александрович,- Хъан-Джэрые, 
каретэм къитаджэзэ, Вревскэм фидзыгъ, мэкъэ IэтыгъэкIэ 
зиIашэхэр къэзыпхъотэгъэ гъусэ шыуищмэ ариIуагъ,- 
шъуиIашэхэр жъугъэIылъых,- етIанэ къапэуцугъэмэ 
зафигъэзагъ: - Шъуимафэ шIу охъу апщи, адыгэхэр,- 
зэдэмыштэ-зэфэмышIу шIуфэс къэзыхыжьырэмэ апымылъэу яупчIыгъ.- Хэт шъуинахьыжъыр?
- Тинахьыжъ сыд епшIэщт? - АужкIэ къэуцугъэмэ 
ащыщ горэ, ымакъэкIэ инэIосэ хьазырэу къэупчIагъ.
- Инахьыжъыгъэ згъэлъапIэу сиадыгэ шIуфэс еспэсыщт, 
сыдэгущэIэт.
- Ора сэIо, нэгъоир, зигугъу тигъалIэу, зышъхьэ тытэмыплъэу къэтымышIэжьыгъэр?..
- Къэгъэзэжь, Пэшъукъ! - Бзылъфыгъэ мэкъэ псыгъом 
яхьщырэу апэ къиуцогъэ шыумэ зыгорэ къахэкуукIыгъ,- 
ужэ зэтэлъхь, Iиман зимыI, уапашъхьэ итым, уадыгэба, 
уасэ фэшI, тэри хьакIэмэ апашъхьэ тыщымыгъэукIытэжь. 
ШъуиIашэхэр ешъухьыхыжьых. Фэсапщи, Хъан- Джэрый, 
талъэныкъокIэ Урысые пачъыхьэфоу тызыфэмылъэгъурэм 
укъызэриIофытагъэм тыщыгъуаз, ау мыщ тыщызэIукIэн 
Iоу сшIагъэп. Мамыр IофкIэ къытфаIофытэгъэ лIыкIомэ 
иягъэ тыдэкIи къыщарамыгъэкIынэу тинахьыжъмэ яунашъошъ, узигъусэмэ къытфашIэрэм тэплъын, гъогур 
пфыIутэхы.
"Джыри Бамбэт псауа сэIо?..- Хъан-Джэрые ыIуагъ.- 
ЗэрэхъурэмкIэ, Шъэуае иIо ыгъэшъыпкъэжьыгъэп. 
ЗыгорэкIэ адыгэ тхьамыкIагъом зэригъэшIужьыгъэхэмэ 
шIэ?.. ПшIэхэнэп мыхэмэ ашIэщтыр!.."

--- Page 611 ---

- Нэгъоир! - Пэшъукъ каретэм лъыджагъ: - Уиаталыкъ 
ХъорэлIыкъо Мэрчанэ зэбгъэлъэгъужьы пшIоигъомэ, 
тхьамыкIэр изакъоу унэм илъ. Къыбгосмэ тичылэфо 
дашIыхьагъэри плъэгъун, Мыгурыкъори ахэтыгъ ахэмэ... 
Ау тинахьыжъмэ яунашъо зэкIахьажьмэ, тыдэ ущыIэми 
укъызэрэзгъотыщтыр зэгъашIэ.
- Сыда ащ ыIорэр? - ЗыкъэзышIэжьынэу езгъэжьэгъэгъэ Вревскэр къэупчIагъ.
- Нахьыжъмэ ацIэкIэ гъогумаф еIо...- Хъан-Джэрыий, 
ыгу теIункIэжьзэ, щхыпцIыгъэ.
"Адыгэмэ янахьыжъхэр зэрагъэлъапIэрэр зэхэсхыгъэ, 
сшIошъ хъоуи мыхъоуи къыхэкIыгъ, ау сынитIукIэ джыдэдэм 
слъэгъугъэр гъэшIэгъоными шIокIы, мощ фэдизыр зэтшIагъэмэ, тыряпый пэтзэ, нахьыжъыгъэ хэбзэ унашъокIэ 
тыкъатIупщыжьыгъ..." - Игупшысэ Хъан-Джэрые зэхыригъэхынэу Вревскэр фэягъ шъхьакIэ, зэриIощтым зызшIуимыгъэшIыжьыным пае ежь-ежьырэу зэнэпсэекIыжьызэ, 
ыбгъэгу диушъэфэжьыгъ, тIэкIу тыригъашIи, зэгыижьызэ, 
зиумысыжьыгъ,- етIани тэ мыхэмэ хэгъэгу гъэнэфагъэ 
яIэп, хэбзэ хэушъхьафыкIыгъэ арыпсэухэрэп, цIыф Iэл 
шъхьафит кIэхъопсых, лъэпкъыбэ зэмыдэIужьых тэIошъ, 
тадэхьащхы, тэушъхьакIух, жэм къымыхьын жьалымагъэкIэ тадэзекIо... Мыхэр къызгосым зэхебгъэхы хъущтэп, 
армырми гуе-мыем зэредзэкIэ сенэгуе..."
Джыдэдэм Хъан-Джэрые, Урысые пачъыхьэшхом 
ифлигель-адъютант, иаталыкъ ХъорэлIыкъо Мэрчанэ 
зэрэтеплъэжьыщт закъор ихэгъэгу гумэкI пстэуми анахь 
шIоIофыгъ.
Дунаир зыщыдахэми зыщыIаеми Абын нэпкъ къытелыдыкIыщтыгъэ Мэрчан чылэр зэрэзэхагъэстыхьагъэр ынэ 
къыпэIумыхьажьэу, псы IушъомкIэ щымыIэжь чылэм 
щышъхьащыт унэ закъом икъэлапчъэ Хъан-Джэрые каретэр 
Iуаригъэгъэлъэдагъ.
Мэрчан аталыкъыр зэгорэм пкъышхо-лIышхуагъэми 
умышIэжьынэу, пхъэ пIэкIорышхом теушхуагъэу ХъанДжэрые тырилъэгъуагъ.
Аталыкъым ыкъуитIу хьакIэмэ къафэтэджыгъ. ЛIыжъым 
ынапIэхэр ерагъэу къыIэти, зыIэгушъо ынатIэ къытезылъхьагъэм къеплъыгъ, гушIопс макIэр ыIупшIэ кIыфмэ къатещэу къэупчIагъ:
- Ора, сикIал? Фэсапщи, Хъан-Джэрый... Сыдэущтэу 
мы дунэе Iаем укъысфыкъокIыгъ?.. КIалэ,- ыкъо нахьыжъ 

--- Page 612 ---

нахь мэкъэ IэтыгъаIокIэ риIуагъ,- шхомлэкIэ цыпэр къысIэкIэгъахь, сихьакIэмэ апашъхьэ сыушхугъэу силъыныр емыкIу.
КIэшъо бгыкъум пышIэгъэ шхомлэкIэ къудыигъэмкIэ 
пIэм къыхэтIысхьэщтыгъэ аталыкъым Хъан-Джэрые кIэIэнэу 
зыфежьэм, зыкIэнэкIэжьзэ Мэрчанэ къыриIуагъ:
- Стхы бетэмалыр ары нахь къысэмыдэIужьырэр, 
сIэмэ кIуачIэ джыри ахэлъ. Моу сакIыб шъхьантэр къыдалъхь, ыхьы, дэгъу, дэгъу. Алахьэм ишыкуркIэ джыри 
сыхьадэп, аущтэу сыщытыгъэмэ, сэркIи згъэгумэкIыхэрэмкIи нахьышIугъ, шъукъысшъхьащымытэу шъукъэтIыс.- 
КIуачIэ зыхигъотэжьыфэкIэ зиIажи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Сэ сиIоф зытэтыр, сикIал, уинэрылъэгъу, джы 
о уиIофмэ сахэгъэдаIу, мы уигъусэ тэмэтэлъыфори, забыт 
лъэрыхьыкIэ сэгугъэ, сэгъашIэ.
Хьадэгъур зышъхьащыт лIыжъ сымаджэм ыпашъхьэ 
Хъан-Джэрые икъэбармэ защыримыгъэукIыхьэу фиIотагъ, 
адыгэ шъолъырым къызфагъэкIогъэ Iофми щигъэгъозагъ, 
Вревскэми нэIуасэ фишIыгъ.
- Дэгъу, сикIал, дэгъу...- Мэрчанэ шхомлакIэр ытIупщыгъ,- уигугъу Iаджри зэхэсхыгъэ, шIукIи къысаIоу, екIи 
сынэ къыкIаIуатэу чIыпIэ сифагъ, узхэтмэ уафэсылэжьын 
морад симыIагъэми, о зэрэпIо закIэу щыIэныгъэр зэхэлъыгъэмэ... Тыдэ ущыIэми, шъыпкъагъэ зэрэпхэлъымкIэ 
сыпфэраз... Ар дэгъуми, дэйми етIан къызыбгурыIожьыщтыр. Мары, тичылэфокIэ къытэхъулIэрэр уинэрылъэгъу. 
Тагъэсты, таукIы, къушъхьэм тычIагъэзыхьэ... Тхьэегъэпсэу, 
гукIэгъу зыхэлъ урыс забыт кIэлакIэ горэм сакъытыримыхыжьыгъагъэмэ, сипIэ сыхалIыхьэщтыгъэ, сибгъагъи 
тырагъэстыкIыщтыгъэ... Сыд пIуагъа? Урысые пачъыхьэр 
бжыхьэм къытфэкIощт пIуагъа? Сыд щишIэщт? Вельямин 
плъыжьыжъым дунаим лъэпкъ гъэкIод тызэришIырэм пае 
тхьэуегъэпсэу риIощт, бгъэхалъхьэ ритыщт, ара?..- ЗэпыупIэ хэхьапщыкI хьылъэкIэ кIуачIэ къызфигъотыжьи, Мэрчанэ къыпидзэжьыгъ: - Мэкъэ IэтыгъащэкIэ къызэрэсIорэр 
емыкIу къысфимышIынэу уигъусэ сфеIу, тигукъауи фызэдзэкI...
IV
Джыри зыкIэрымытIысхьагъэхэ Iанэм телъ гъомылэм 
ымэ зэрэзыфищэхэрэм фэдэу, Европэмрэ Азиемрэ азфагу 
дэлъ Кавказым ичIыпIэшIурэ, идэхагъэрэ, ибаиныгъэрэ 

--- Page 613 ---

хэти, къэкIухьакIоуи, хэгъэгоуи орэхъу, гухэлъ зэфэшъхьафхэмкIэ зэрещалIэ. Урысыери нэгъой-монгол гъэпщылIыпIэ лIэшIэгъумэ къакIэзыжьи, Ящэнэрэ Иван пачъыхьагъум илъэхъан щегъэжьагъэу, ыгукIи ицIыфыхэмкIи 
зыкъызешIэжьым, игугъэпIэ зэфэшъхьафхэр зыдигъэзагъэмэ Кавказыри ащыщыгъ. Индылрэ ТенэрэкIэ егъашIэм 
адыгэхэр заджэщтыгъэхэ псыхъохэу Волгэрэ Донрэ - якIэхэ 
къыблэ лъэныкъомкIэ, Пшызэ джабгъу пэIулъэшъогъэ 
шъоф зэикIхэр, нэплъэгъум къыфэмыубытымэ цIыф 
гупшысэм къыIэкIэфэжьызэ, Каспие хым екIужьых, Дагъыстан къушъхьэ мыжъо пцIанэмэ алъапэ зычIеушъэфэжьы. ЕтIанэ Дагъыстан къыщежьэжьышъ, Чэчэнри 
Осэтынри къызэринэкIмэ, нахь шъоф гъэбэжъулъэхэмкIэ 
зызэблихъузэ, къэбэртэе адыгэмэ къащыкIедзэшъ, Пшызэ 
исэмэгубгъуи нэмыкI псыхъоми аIутэкъогъэ бэслъыныехэр, 
абадзэхэр, мэхъошхэр, еджэркъуаехэр, кIэмгуехэр, 
абдзахэхэр, хьатикъуаехэр, бжъэдыгъухэр, нэтыхъуаехэр, 
шапсыгъэхэр, убыххэр зэхищэмэ-зэхищыжьыхэзэ, хы 
ШIуцIэмрэ Iузэжъу хымрэ яолIэжьырэ джэнэт чIы къуапэм 
адыгэ шъолъыркIэ еджагъэх.
Индылрэ Тенэрэ якIэхэ къыблэ лъэныкъомкIэ Пшызэ 
джабгъу илъ шъоф зэикIымэ зышъхьэ хэзыхьажьыгъэгъэ 
урыс лъэпкъ купхэу яшъхьафит Iэлыгъэ пэблагъэхэр, жьыбгъэ лъэшмэ афэдэхэу, ежь урысхэри бродников 
къэкIухьакIохэкIэ яджэхэу, зыдагъазэрэр яунэу щыпсэущтыгъэх. Зигъусэгъэ нэгъоимэ ятетыгъо Урысыем къыщыщеIыхы къэс зышъхьэ Iузыхыжьыщтыгъэ бродникхэр 
а чIыпIалъэм нахьыбэ щыхъущтыгъэх, зэо-хъункIэ Iоф 
нэмыкI ямыIэу, унэгъо заулэкIэ зэхэзэгъэжьыщтыгъэх. 
Ахэмэ нэгъойхэр къайсакъкIэ (къэзэкъкIэ) яджагъэх.
Я ХI-рэ лIэшIэгъум иятIонэрэ ныкъо къэзэкъ зэлъэпкъэгъуитIумэ ацIэ къыхэтэджыкIы, Тенрэ Днепрэрэ якIахэкIэ 
дзэ республикэ шъхьаф зырыз ащызэхащэ. Ахэмэ ауж, 
я XVI-рэ лIэшIэгъум, Темыр Кавказым икIуатэхэзэ, Сунжэ 
псыхъо Тэрч зыщыхэлъэдэжьрэм дэжь Тэрч къэлэ пытэпIэ 
цIыкIу гребенскэ къэзэкъмэ щагъэуцу. Я XVIII-рэ лIэшIэгъум 
икъежьапIэ Булавиныр зипэщэгъэ къэзэкъ зыкъэIэтыр тен 
зыщызэхагъэтакъом, Некрасов къэзэкъ пащэм идзэ, 
унагъохэри игъусэу, Пшызэ икIахэкIэ къехьэшъ, 1740-рэ 
илъэ сым нэс, Тыркуем екIыжьыфэ щэпсэу. Ащ лIэшIэгъу 
ныкъо тешIагъэу Потемкин дзэпащэм ыпкъ къикIэу Украинэм къыращхэшъ, 1793-рэ илъэсым запорож къэзэкъхэу 
Чепегэрэ Головатэмрэ зипащэхэр Пшызэ джабгъу нэпкъ, 
къохьэпIэ адыгэ шъолъырым къырагъэтIысхьэх. Я ХIХ-рэ 
лIэшIэгъум илъэс тIокIи пыкIыгъэу тэрч къэзэкъхэмрэ Пшызэ 
къэзэкъхэмрэ Чэчэным Ставрополь чIыгуми къащыкIэдзагъэу хы IузэжъумкIэ кIэкIыжьэу адыгэ гъунапкъэр 
къэзэкъ пытапIэхэмкIэ къызэфашIы. Джаущтэу Урысыер 
1801-рэ илъэсым, Георгиевскэ зэзэгъыныгъэу Грузием 
дишIыгъа гъэр иIэубытыпIэу, Кавказым, Кавказ кIыбым 
иуцуагъ, зыбгъумкIэ Персием, адырабгъумкIэ Тыркуем 
апэуцужьэу ригъэжьагъ. Наполеон идзэ Урысыем зызэхекъутэ уж, Ермоловыр зипэщэ дзэм 1817-рэ илъэсым щыублагъэу Кавказым нахь зыщигъэпытэу регъа жьэ. Къэбэртэе 
адыгэмэ лъыгъачъэ зарешIылIэ ужым Тэрч Гъут-Гъут 
къушъхьэ, Арагви, Кура псыхъохэр зэпичи,Тифлис екIурэ 
гъогу закъом военнэ-грузинскэкIэ еджагъэх. Къушъхьэмэ 
Тэрч къазыщыхэчъырэ чIыпIэм дэжь Ермоловым пытапIэ 
щаригъэшIыгъ, Владикавказ фаусыгъ.
ЛIэшIэгъу псаум къыкIоцI Урысыер Кавказ ыштэным 
дэзгъэгузажъощтыгъэ Iофыгъохэри щыIагъэх. Я XVII-рэ 
лIэшIэгъум иаужырэ ныкъо щыублагъэу ислъам диныр 
Кавказым къызэрихьэрэр, зэо-банэкIи, рэзагъэкIи, егъэшIуныгъэкIи лъапсэ зэрэщигъотырэр Урысыем ичыристан 
динкIэ дэгъугъэп, ащ дунаим изы джэнэт къопэ гъэбэжъу 
къызIэкIагъэхьанымкIэ иягъэ къызэрэкIощтым хэгъэгулIхэр 
ыгъэгумэкIыщтыгъэх, ащ епэсыгъэ Iоф шъэфхэри, нафэхэри 
зэрахьэщтыгъэх.
Чыристан диныр Кавказым ТемырымкIэ, УрысыемкIэ 
къыфикIыщтыгъэмэ, ислъам диныр бгъуитIукIэ - Персымрэ 
Тыркуемрэ - къафахьы. Грузиемрэ Армениемрэ ислъам 
диныр илъэсыбэрэ ашъхьащытыгъ нахь мышIэми, аштагъэп. 
Адыгэхэм мэджусый-чыристан-ислъам дин зэхэпхъагъэр 
хъэтэ дэдэу зэрамыгъашIэу аIыгъыгъ. Ау Тыркуер Анапэ, 
Сыджикъу, Сыхъум, Поти пытапIэхэмкIэ адыгэмэ нахь 
къахахьэу, иIуи, ишIи, идини къахилъхьэу ригъэжьэгъагъ.
Нэужым Адрианополъ мамыр зэзэгъыныгъэмкIэ Тыркуер зэкIакIуи, имыегъэ адыгэ шъолъырыр Урысыем 
ритыгъагъ, мыдырэми къыратыгъэр шIодаушэу тхылъыпIэм 
кIэтхэжьыгъагъ... Ау Темыр Кавказыр, анахьэу адыгэ 
шъолъырыр, къызIэкIэгъэхьэгъэным Урысыер зыфежьагъэр Польшэ заор зиухыгъэ илъэсым ыуж. АщкIэ Паскевич 

--- Page 614 ---

641
21 Заказ 028

--- Page 615 ---

фельдмаршалым зэхигъэуцогъэ екIолIакIэр Апэрэ Николай 
пачъыхьэм къекIунэу ылъытагъ1.
Паскевич фельдмаршалым изэо еплъыкIэхэр Вельяминов генералым ыгу римыхьыщтыгъэхэми, шъэфкIи 
нафэкIи зыфаер ариIуалIэщтыгъэми, ежь иер мызэу-мытIоу 
афигъэхьыщтыгъэми, ыпшъэкIэ къыфатIупщыгъэ унашъом2 
тетэу илъэс зыщыплIым Алексеевскэ, Афыпс, Ивано-Шебскэ, Ольгинскэ, Абын, Николаевскэ, Кабардинскэ, Михайловскэ пытапIэхэр Шапсыгъэ раригъэшIыхьагъэх.
Вельяминовыр ижъырэ урыс лIэкъолъэш унагъо къихъухьагъ, гъэсэныгъэ дэгъу ыгъотыгъ, икIэлэгъум тхылъыбэмэ яджагъ, французыбзэм, тхакIэм фэIэзагъ, ныбжьыкIэзэ дзэм хэхьагъ, топгъаомэ ахэтыгъ, Аустерлиц заоми 
лIыгъэ щызэрихьэу хэлэжьагъ. Ермоловым, Бенкендорф 
гукIи, гупшысакIэкIи, ныбджэгъугъэкIи апэблэгъагъ. ХьисапкIэ иакъыл къытекIоу, зыгорэ къызшIуигъэшIыныр, 
къызщигъэхъуныр имэкIагъ, аущтэу зэрэпсэущтыгъэр 
арэу къычIэкIын цIыфхэмкIэ гугъуемылIэу, гукIэгъунчъэу, 
лыузынчъэу зыкIыщытыгъэр3. Вельяминовым шIошъхъу1 Г. И. Филипсон игукъэкIыжьхэм ащетхы: "Кавказым итыгъэкъохьапIэкIэ щыIэ адыгэхэр аIэ къызэрэрагъэхьащт шIыкIэр 1835-рэ илъэсым Вельяминовым аритыгъагъ. Ар нахь тэрэзыгъ, ау хьисапшIыныр 
къызэрэтекIорэр къыхэщыщтыгъ. Илэ псыхъуи Пшызэ къыхэлъэдэжьрэ 
псыхъо инхэми пытапIэхэр атырагъэуцонхэшъ, гъэтIылъыпIэхэри 
щыряIэхэу, ахэмэ арыкIхэзэ, псыхъо кIэйхэмкIэ Кавказым итемыр 
къушъхьэ лъапэхэм якIунхэшъ, а шъолъырыр раукъэбзыкIынэу ащ 
къыщиIощтыгъэ, къыблэ къушъхьэ лъапэмкIэ дэкъузэгъэ цIыфхэм 
щыIакIэ ямыIэжь хъунхэшъ, къафэIорышIэнхэ фаеу хъущтыгъэх. Николай Павлович пачъыхьэм а зэпстэумэ лъапсэ яIэу ылъытагъ, ау фит 
ышIыгъэп, "сыда пIомэ мы илъэсым адыгэхэр аIэ къырагъэхьанхэмкIэ 
иягъэ къэкIощт". А илъэс дэдэм пачъыхьэм иунашъо Вельяминовым 
IэкIагъэхьажьыгъагъ: "Апэрэ егъэжьэгъум къушъхьэчIэсхэр гъэщынэгъэнхэм пае дэгъоу зыкъягъэшIэжьыгъэн фай".
2 "Кавказым итыгъэкъохьапIэкIэ щыIэ адыгэхэр аIэ къызэрэрагъэхьащт шIыкIэр 1832-рэ илъэсым Паскевичым Варшавэ щызэхигъэуцогъагъ. Кубань икIэу Геленджик занкIэу екIурэ гъогу пхырахынэу, а 
гъогум пытапIэхэр тыригъэуцонхэшъ, ахэр хьазыр зыхъухэкIэ, чIыпIэ 
зэфэшъхьафхэм арагъэкIыхэзэ, дзэ куп цIыкIуипшI фэдиз тыгъэкъохьапIэмкIэ агъэкIонхэу, адыгэхэр Анапэрэ хымрэ арафылIэнхэшъ, зыкъызамыткIэ, рагъэкIодыкIынхэу а тхыгъэм къыщиIощтыгъэ. Ащ ыуж а 
гъогум къыголъэу, ау тыгъэкъокIыпIэмкIэ нахь дзыгъэу, Кавказым 
джыри зы гъогу щыхэхыгъэнэу, Пшызэ икъежьапIэ нэсэу, гъогуитIум 
азфагу илъ шъолъырыр иукъэбзыкIыгъэнэу е аIэ къырагъэхьанэу ыIощтыгъэ".
3 "Ащ ипхъэшагъэ нэпэнчъагъэ хэлъэу жъалымэгъэ дэдэм нэсыщтыгъэ. Гъогу тетхэ зыхъукIэ, мысагъэ къызхэфэгъэ дзэкIолIхэм 

--- Page 616 ---

ныгъэрэ шъыпкъагъэрэ пачъыхьэм фыриIагъэми, зэуапIэм 
къыфагъакIощтыгъэ декабристхэм нэмыплъ арихыщтыгъэп, 
афэсакъыщтыгъэ, зыфэныкъохэр афишIэщтыгъэ.
Сыд фэдэ чIыпIэ къин ифагъэхэми, Вельяминовыр 
зэрягъусэ зэпытыщтыгъэм пае, зэрэцIыф онтэгъури зэрэшъхьэзэкъо IыгъэкI дымыIури дзэкIолIхэм щагъэзыети, 
мэхагъэ къызхагъафэщтыгъэп. Къэзэкъ пчъагъэ къешIэкIыгъэу итарантас къыращэкIыщтыгъ, зыгорэкIэ шымэ 
защыфэмыукIочIырэм къушъхьэ дэкIоегъу хьылъэмэ, 
темэн пхырыкIыгъуаемэ лIыжъ пщэрышхор ащызэIэпахызэ, 
зыдакIорэм нагъэсыщтыгъэ.
Тыгъоснахьыпэрэ пчыпыджын лъыгъэчъэ заор Пшъэдэ 
кIэй зэрэдэтыгъэр, нэбгырэ шъитIум ехъу бгъуитIумкIи 
зэрэщаукIыгъэр пщигъэгъупшэжьэу, блэкIыгъэ мэфэ цIынэ 
пщагъомэ афэмыдэу непэ гъэмэфэ къушъхьэм щыошIу. 
Зы шхонч-топыо макъи къэIурэп, жьы шъэбэ тIэкIу зэрэщыIэр чъыг пкIашъэмэ язэIушъэшъакIэкIэ къэошIэ, тыгъэр 
зыфэсакъыжьэу къушъхьэ цакIэм къыкъоплъы, мыгузажъоу къыдэпшые, чъыг шъхьэпэ зандэмэ къашъхьащэкIуашъэ.
- Къушъхьэм непэ щыгопэгъущт, силъапI,- зэшхахэм 
фэмыф-фэмыкIэщыгъоу Вельяминовым къащ къыхьыгъ, 
Филипсон адъютантым фэшъхьаф горэм дэгущыIэ пшIошIэу, шъхьэ еуфэхыгъэ онтэгъукIэ къыпигъэхъожьыгъ: - 
Штейбен генералым икIодыкIэ сыгу къео. Къытфэгъэгъунэшъугъэп, силъапI. Джары Паскевичым изэо мыхьазыр 
къыщытэхъулIэрэр... Типэчъыхьэшхо заор псынкIэу тигъэухынэу дэгузажъо шъхьакIэ, тылъыкIуатэ къэсми адыгэхэр 
нахь пхъашэу къытпэуцужьых. Къамэрэ, сэшхорэ, шхончырэ нэмыкI зимыIэмэ кIуачIэ къыздырахырэр сшIэрэп.
- Мыжъохэри, гъогу зэпыгъэIыкIыгъэхэри, лъэгъо 
шъэфхэри, Ваше высокоблагородие, адыгэмэ яIаш,- 
Филипсони ежь ишIошI къыхигъэхъуагъ.
- Ари щыбгъэзыен плъэкIыщтэп, силъапI. Ау мы Iофым 
нэмыкIи хэхъухьэ... Наполеон Урысыем зэрэщаушъорэцыгъэр, силъапI, къэошIэжьа? Ащ фэдэ мыщ къыщызэрядгъэшIэнэп, ау мыхэри ячIыгу щэзаох, къаухъумэ... Тэ 
бэщыкIэ е къамыщыкIэ ежь ыпашъхьэ щяонхэу унашъо ышIыщтыгъэ... 
Шъонтрыпэм гупсэфэу тетIысхьэти, зэряощтхэ уахътэр ыгъэнафэщтыгъэ. ПIалъэр екIыфэ нэмыкIымэ адэгущыIэщтыгъэ. Зэгорэм щэджэгъуашхэ тшIызэ, бзэджашIэ горэм фэгъэхьыгъэу къыIуагъ: "Сыд адэ? 
Инджылыз кIышъоищ ащ фэгъэнэфэгъэн фае..."
643
21*

--- Page 617 ---

типачъыхьэшхо,- джыри гъумытIымыгъэ,- Паскевич 
Iордэгъэзэ-добэдашхэр къыкIэкIэтэу, тегъэгузажъо... 
Ары, ары, силъапI, сыд тихьылъэми, типачъыхьэшхо тыфэшъыпкъэщт, иIо тыблэкIыщтэп.
ЧыжьэкIэ, шы илъыгъо хъунэу, Пшъэдэ тхышъхьэ 
зандэм азэнаджэм ымакъэ къытетэджагъ.
- Адыгэмэ нэмаз ашIыщт,- Тенгинскэ дзэм ипэщэ 
полковникэу Кашутиным къыIуагъ.
- Хьау, силъапI,- Вельяминов лIыжъым иджыбэ сыхьат 
зэтыригъэпкIи, еплъыгъ,- ясэбэхь нэмази текIыгъ, ящэджэгъо нэмази къэсынкIэ джыри сыхьатитIу щыI.
- Яхьадэхэр агъэтIылъыжьхэщтын,- къэбэртэе дзэм 
ипэщэ Пирятинскэ генерал-майорыри къахэгущыIагъ.
- Хьау, хьау, силъапI,- Вельяминовым ышъхьэ джыри 
зэреуфэхыгъэу къыIуагъ,- ухэукъо, адыгэмэ хэшIыкI 
зэрафыуимыIэр къэогъэлъагъо. Адыгэмэ хьадэр бэрэ 
щагъэлъырэп, тыгъоснахьыпэ зыщяттыжьыгъэ мафэм 
амыгъэтIылъыжьыгъэхэмэ, тыгъуасэ благъэкIыгъэп. Молэм 
иджэмакъэ нэмыкI къекIыкIэ сенэгуе. Зэхэшъоха, джыри 
къыхидзэжьыгъ. ТыкъаутIэсхъыгъэмэ, ядзэкIолIхэр зэраугъоилIэх. Тыдэ щыIа Навагинскэ дзэм ипэщэ Полтининыр? 
Сыд шъуIуагъа ежь зэриIожьырэр?
Кашутиным щхыпцIызэ, къыIуагъ:
- "Полтинин пять раз ранен, три раза контужен и ни 
разу не сконфужен".
- Къысфашъущ джыдэдэм Полтинин полковникыр.- 
Вельяминовым шъхьэ онтэгъур къызеIэтым, ылъэгъурэм 
щэгушIукIми фэмыразэми умышIэнэу, къыIуагъ: - Муары, 
сызэхихыгъэм фэдэу Полтинин полковникыр къэкIо. Загъо рэ усэкIэ узщэтхъужьы зэраIорэр шъыпкъа, силъапI?
- Хьау, Ваше высокоблагородие,- Полтининыр нэ 
мышIукIэ щысхэм афычIэплъыгъ, тIэкIу IущхыпцIыкIыгъ,- 
сфагъэIу нахь, сызщытхъужьына?..
- Ау етIани жьыбгъэ къемыпщэу къурэ сысрэп аIо, 
силъапI.
- Ащ фэди мэхъу, Ваше высокоблагородие... Загъорэ 
чэф тIэкIу сиIэ хъумэ, ар сфэныкъуагъэкIэ плъытэщтмэ, 
сызэсэмэркъэужьэу къыхэкIы...
- ПцэшIуащэм, пчыпэм, сэшхоогъум апашъхьэ, силъапI, ущысэмэркъэуныр мысэкIэ слъэгъурэп. Урыс лIыгъэм ари зэу щыщ. Ау мо тхышъхьэм къытеIукIырэ адыгэ 
макъэр зэхэоха, силъапI?
- Зэхэсхы къодыеп, Ваше высокоблагородие,- Полтининым ымакъэ нахь пытэ кIэхъукIыгъ,- а лъэныкъом 
сиплъакIохэр къикIыжьыгъэх. ТиIоф зытетымкIэ макъэ 
къыозгъэIунэу уадэжь сыкъакIощтыгъэ. Адыгабэ, нэбгырэ 
шъэ пчъагъэ, тхышъхьэм къыщызэрэугъоигъ, нахь чылэ 
чыжьэхэми джыри къарэкIых. ЧIыпIэ заулэмэ тигъогупэ 
къащызэпагъэIыгъ.
- Зэхэшъухыгъа, зиусхьанхэр? - Вельяминовыр гугъуе мылI фэдэу, ипэIо тIурысэ еплъызэ, къэупчIагъ, етIанэ 
ынэгу плъыжь зэIигъахьэзэ, ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ: - 
СипаIо зылъэгъурэмкIэ емыкIу, изэблэхъугъуи къэсыгъ. 
ЕтIан ар, етIан, Григорий Иванович,- Филипсон къыриIуагъ, 
имыхэбзахэу псынкIэуи шъхьэр къыпхъотагъ.- Къушъхьэм 
непэ щыгопэгъущт сэ джары, зиусхьанхэр, зыкIэсIуагъэр. 
Тыгъоснахьыпэ хъугъэм ыуж адыгэмэ я "Алахьэу акбар" 
фэдэу, къушъхьэм сырынэкIэ тыщыджэщт. Джыдэдэм, 
охътэ лые тетымыгъашIэу, гъогу закъо нахь щымыIэми, 
бгъу зэфэшъхьафкIэ тякIущт. Пирятинскэр иджабгъукIэ, 
Кашутиныр исэмэгукIэ, Бриммер полковникым итопхэр 
тхышъхьэм екIурэ гъогу закъомкIэ... Полковникыр,- 
Вельяминовыр Полтининым IущхыпцIагъ, енэкIэуагъ,- 
яхэнэрэу къамыуIэнэу, яплIэнэрэу шъхьэзэщыф зэрмыр 
къырамышIылIэнэу, джыри зы закъокIи къэмыукIытэжьынэу 
тхьэ тыфелъэIун. Уишхонч узэндыгъэу, уипчыпэ ихыгъэу 
Бриммер итопмэ гъогу афызэIупхыщт, полковник. Тхьэр 
шъуигъус, сэ шъуапэ ситыщт, зиусхьанхэр. СидзэкIо 
лIыхъужъмэ ар афэшъуIопщ. Тэ щыIэх сикъэзэкъ шъхьэпыупкI-упкIэтакIохэр?
ТекIыгъэ мафэхэм, мазэхэм, илъэсхэм афэдэу непи 
урысыдзэм адыгэ къушъхьэм зыщиIэтыгъ. Тенгинскэ дзэм 
сэмэгумкIэ зидзыгъ. Къэбэртаем - джабгъумкIэ зигъэзагъ, 
Навагинскэр топмэ ауж ихьагъ, Вельяминов генералым 
иухъумакIохэми онэгу зашIыгъ, ядзэпщ ыпэ ишъыгъэх, 
ыуж иуцуагъэх, сапернэ ротэми къушъхьэ лъэпэ мэзым 
зыхитэкъуагъ. Сыхьат имыкъум шхонч-топ омакъэмэ, шы 
зэрэгъэщыщ, цIыф зэрэгъэкуо макъэмэ Пшъэдэ кIэйрэ 
тхышъхьэмрэ зэщаутыгъ, гын гъозымэм зэлъиштагъ, апэрэ 
уIагъэхэри укIыгъэхэри къэлъэгъуагъэх.

--- Page 618 ---

Мэфэ ныкъор кIуагъэ, апэрэ гъогу зэпыгъэIыкIыгъэр 
ары ныIэп Вельяминовым идзэ ыштагъэр. ЯтIонэрэ зэпыгъэIыкIыгъэр нахь къиныгъ, адыгэмэ зэкIакIо ашIэщтыгъэп, 
шхончыкIэ къызыохэкIэ, щэ илъхьагъум уахътэ тырамыгъэкIуадэу, "я Алахь, джаурмэ татегъакIу" аIомэ, зэчыри 
къыдаIозэ, къэмэ, сэшхо ихыгъэкIэ зыкъапхъуатэшъ, тхы 
дэкIуаер къин къызфэхъурэ урыс дзакIомэ закъыжэхадзэ, 
зэрэлIых, зэрэукIых, зэрэтхьалэх. Топыр зыгъэкIуатэрэмэ 
щэкIэ къызэряохэрэм имызакъоу, мыжъо джадэхэр, 
къапэкIафэрэр раутэу, зэхащытIэу, къафыратIупщэхых, 
чъыг ихыкIыгъэ къобэ-бжъабэхэр къатырагъэукIораех, 
щэбзащэхэр къахатакъо.
Уахътэр щэджэгъоужым факIо зыхъукIэ, Вельяминовыр нахь къэгузажъо:
- Джыри зы илъыгъу, адыгэмэ акIуачIэ хэкIы, ятIонэрэ 
зэпыгъэIыкIыгъор зытштэкIэ, гъогур Iухыгъ, тхышъхьэр 
тые,- онэгу зешIышъ, зэуапIэм благъэу екIуалIэ.
- Адыгэмэ къяхъулIагъэр сшIэрэп,- Пирятинскэм 
еIо,- непэ фэдэу тхышъхьэр къагъэгъунэу сырихьылIагъэп.
- Ячылэхэр къаухъумэ, силъапI, ячылэхэр...
- А лъэныкъом чылэ щыIэп, Ваше высокоблагородие,- 
игенерал фэсакъызэ, Филипсон реIо,- адыгэмэ чъыгэе 
мэз горэ къаухъумэ.
- Полтининым ицIыфмэ къагурыIуагъэп, ущызэбгырыплъэу ар къабзэ, бгъу пстэумкIи къагъэгъунэ. Оныр 
щигъэтынэу сэ сцIэкIэ дзэм еIу, ау къызэкIэмыкIонхэу 
афэгъэпыт. Пчыхьэм нахьи пчэдыжьыр нахь Iуш. УIагъэхэмрэ фэхыгъэхэмрэ зэуапIэм къыIушъущых. УIэгъэ 
хьылъэхэр Геленджик шъущэх, фэхыгъэ лIыхъужъхэр 
чIыгум ежъугъэкIух.
- Чыристаны къэмэ, Ваше высокоблагородие,- къэзэкъ горэ къэгузэжъуагъ,- басурманхэр арыджэгущтых...
- Адыгэмэ укъагъэщтагъа, тхышъхьэр тфэштэнэп 
пшIошIа, къэзэкъ? - Егыйми, фэгубжми къыбгурымыIонэу 
Вельяминовыр дзэкIолIым еупчIыгъ, джэуапи ритыжьыгъ: - 
Неущ пчэдыжь тыгъэр къыкъомыкIызэ, ащ тлъапэ зэрэтетыдзэщтыр, чыристан рэхьатыр зэрэтетхьащтыр пшIошъ 
гъэхъу. Фэхыгъэ лIыхъужъхэр тыгъэр къомыхьэзэ, чIыгум 
ежъугъэкIух, гунахьышIагъэ яIэмэ, Тхьэм къафигъэгъунэу 
шъуелъэIу, дыухьэ къафэшъухь.

--- Page 619 ---

Сыхьат закъокIэ зэрэшъхьаукъагъэр хэбгъэкIымэ, 
гъэмэфэ чэщ кIаком Вельяминовым ынапIэ ридзыхыгъэп. 
Нэфылъэр къызэкIичынэу зэрэрегъажьэу идзи, елбэткIэ 
Геленджик къыфикIыгъэ къэзэкъ шыу шъищми ышъхьэкIэ 
заIуигъэкIагъ, ариIуагъ:
- ЛIыхъужъыныгъэ зэрэшъухэлъыщтми тхышъхьэр 
зэрэтыещтми щэч хэлъэп. Урысые пачъыхьэшхор шъугу 
илъэу, Тхьэр шъуиухъумакIоу шъузау, шъуилIыгъэ къэжъугъэлъагъу, сэри сыкъэшъумыгъэукIытэжь, адыгашъхьэ 
къэзыхьырэ пэпчъ ахъщэ дэгъу естыщт!
Нэфшъагъом щыкIадзэгъэ заор, тыгъуасэрэм нахьи 
нахь жъалымагъэ хэлъэу щэджэгъоужым тхышъхьэ лъэгапIэм щаухыгъ.
Адыгэ шъхьэ пыупкIыгъэ зырызхэр, тIурытIухэр 
ажакIэхэмкIэ зыIыгъ дзэкIолI купмэ Вельяминовыр шыоу 
ябгъукIуи, лIэшIэгъум къехъун ныбжь зиIэ чъыгэешхо 
зэкIэупкIэгъэ дахэхэр зэрыт гъэхъунэ нэфынэ пашъхьэм 
къыщыуцугъ, адыгэмэ лъыр бгъуитIумкIи зыфагъэчъагъэр 
зилIэужыгъор къыгурыIуагъэми, фепсыхын мурад фыримыIэу къыIуагъ:
- Сыд мыр зилIэужыгъор?.. Мыра адыгэмэ агу пымыкIыщтыгъэр?
- Мыхэр, Ваше высокоблагородие,- Кашутин полковникым къыIуагъ,- адыгэмэ ямэджусый шыихъ чъыгаех, 
быслъымэн диным зэритхэзэ, джы къызнэсыгъэми агъэлъапIэх, ящыIэныгъэ ыпэ къаштэ.
- Ары, ары, силъапI,- гум илъ шъыпкъэр къызхимыгъэщэу Вельяминовым къыIуагъ,- мыхэр адыгэмэ яшыихъ 
чъыгаех... Апсэ емыблэжьхэу къаухъумагъ... Мыщ фэдэ 
чIыпIэ лъэпIэ тхьапш адыгэчIым итыр?..- Ежь-ежьырэу 
зэупчIыжьыгъ: "Тэ мыгъэ мыщ заор щытыухын фае, 
Чэчэнри Дагъыстанри къетымыгъэшIу хъущтэп тэIо..." 
Джэуапи зэритыжьыгъ, етIанэ чъыгаемэ IаплIыкIэ акIэрыдыихьэгъэ адыгэхэр зелъэгъум, къамыщыпэр афигъэлъэгъуагъ: - Мохэр?..
- Ахэмэ апсэхэр, Ваше высокоблагородие,- Полтининыр къэзэкъмэ афыреплъэкIызэ IущхыпцIыкIыгъ,- ябасурман Алахьым дэжь быбыжьыгъэх.
- АрынкIи мэхъу, силъапI, арынкIи мэхъу...- Вельяминовым тIо шъэбэ-шъабэу къыкIиIотыкIыжьыгъ, етIанэ 
мэкъэ пхъашэкIэ унашъо къытыгъ: - Зы къэшъумыгъанэу 

--- Page 620 ---

чъыгаехэр ишъухыкIых1, анахь пытэIо-дэхаIомэ ащыщ 
такъыр горэ сэщ пае къахэшъух, шIэныгъэхэм я Академие 
згъахьыщт. Модырэ згъэгугъэгъэ лIыхъужъмэ, Григорий 
Иванович,- Филипсон риIуагъ,- шъхьэу къахьыгъэ пэпчъ 
сомипшI ят2.

--- Page 621 ---

V

--- Page 622 ---

Гъэтхэ-гъэмэфэ мэзищым Адэрбые, Пшъэдэ къушъхьэтх-кIэй зэхэтмэ урыс дзэкIуабэ ащычIинэгъагъэми, 
къыдэхъугъэ гъэхъагъэмкIэ разэу, Михайлов пытапIэр 
ТIопсэ гъогумкIэ адыгэмэ зэрапигъэуцугъэм къогушхукIызэ, 
ятIонэрэ зыIэтыгъом зыфигъэхьазырынэу Вельяминовым 
Геленджик къыгъэзэжьыгъ, къушъхьэ гъогум зэрэтепшъыхьагъэм пымылъэу икъэбар гушIуагъо чIыпIитIо ыIопщыгъ.
"Санкт-Петербург, Урысые пачъыхьэшхом, Чернышев 
дзэ министрэм адэжь" ежь ыIэкIэ ытхыгъ, еджэжьи, егугъупэзэ зызэрегъэфэжьым, имыхэбзэ мэкъэ чанкIэ унэм 
чIэджыкIыгъ:
- Григорий Иванович, тэ ущыIа? Ма, силъапI, джыдэдэм, 
пчыхьэ-чэщы умыIоу мы къэбарыр Петербург Iопщы, 
1 Г. И. Филипсон къетхыжьы: "Ящэнэрэ мафэм Адэрбый тхышъхьэм тытекIи, Пшъэдэ тхышъхьэ тынэсыгъ. Къушъхьэтхым иIэ гъэхъунэм 
ит чъыгэе лъапIэхэм адэжь адыгэхэр пхъашэу къыщытэзэуагъэх... Ар 
адыгэхэмкIэ тхьалъэIупIэу къычIэкIыгъ. ИжъыкIэ къыщегъэжьагъэу ащ 
мэджсуй дин Iофхэр щызэрахьэщтыгъэх. Чъыгаехэр дэгъу дэдэу къызэтенэгъагъэх: ахэмэ ащыщ горэм мыжъошхо кIоцIылъыгъ, чъыгым 
хахъо къэс бгъу пстэумкIи зэлъиштэзэ, чъыг кIышъом мыжъом зырищэкIыгъагъ. Илъэс шъитIум къыщымыкIэу чъыгаем ыныбжь къыпшIошIыщтыгъ. А чъыгыр рахыкIынышь, мыжъор зыхэкIыхьэгъэ чIыпIэр 
къырахыкIынэу Вельяминовым унашъо ышIыгъ. А пхъэ такъырыр 
шIэныгъэхэм я Академие аригъэхьынэу фэягъ".
2 "ЧыжьэкIэ къоджэ заулэ къэлъагъощтыгъэ,- Филипсон ыгу 
къэкIыжьы.- Шхонч зэпеор къежьагъ. Зы чIыпIэ ар лъэш дэдэ щыхъугъ... ГугъуемылI шыоу кIощтыгъэ Вельяминовым къысиIуагъ: "Модэ 
кIуи, силъапI, шхонч зэпеокIэ бащэрэ мышIыкIэенхэу а щорэхэм яIу, 
типыймэ зыкъырагъанэ хъумэ, пчыпыджынхэмкIэ арэлIых..." Пчыхьэм 
ехъулIэу шхонч зэпеор кIосэжьэу ригъэжьагъ, къуаджэхэр стыщтыгъэх, 
а чIыпIэм цIэ фэхъугъэр къызтекIыгъэ Iошъхьэшхоу IошъхьэдахэкIэ 
заджэхэрэм дзакIохэр къегъолъэкIыгъэх. А мафэм адыгэ хьэдэ заулэмэ 
ашъхьэхэр паупкIи, чэтэным кIоцIащыхьагъэх. Шъхьэ къэзыхьыгъэ 
пэпчъ Вельяминовым сомипшI ритыщтыгъ, цIыфышъхьэхэр шIэныгъэхэм 
я Академие аригъахьыщтыгъ... Къэзэкъ пчыпэмэ апыIугъэ шъхьэхэм 
ятеплъэ гумыштэ-къэрарынчъэгъэ зэхашIэ сигъэшIыгъэ..." 

--- Page 623 ---

ыгъэгушIощтых. Сыд бгъэчэрэгъухэу, силъапI, узпэтыр? 
Мыхъун арыплъэгъуагъа?
- Ящэнэрэ тхыгъэр, Александр Александрович,- 
Филипсон фэсакъыпэзэ, генералым риIуагъ,- ахэслъагъорэп.
- А-а, итэмэтелъышхо емылъытыгъэу сыда Паскевич 
шъхьэнэкIым ар зэрищыкIагъэр!.. КъытэдэIугъэп, ежь 
зыфаер пачъыхьэм ригъэштагъ. Сэ сиадыгэ еплъыкIэ 
къыдыригъэштэгъагъэмэ, илъэситфым хэо-хапкIэкIэ тыщыцуахъоу мы лъэныкъом титыщтыгъэп. АбхъазымкIэ 
къикIыщт дзэмрэ тэрырэ ядэкъацэ бэшIагъэ адыгэхэр 
зыдэтпIытIэщтыгъэхэр, хы ШIуцIэми пытыбзыкIыщтыгъэ... 
Джы еплъ къытэхъулIэрэм, кIэмгуехэр, мэхъошхэр, 
бэслъыныехэр, абадзэхэр... КъысэдэIугъагъэхэмэ, бэшIагъэ адыгэ шъолъырыр къызедгъэуцолIэщтыгъэр... А-а, 
сыда, силъапI, ащ тытегущыIэжьыкIэ, хъущтыр хъугъахэ... 
Аущтэу оIомэ, о фэтх, ау апэ IэкIэбгъэхьаныр, ынапшIэ 
тыребгъэлъхьаныр, пачъыхьэм фебгъэIопщыныр ищыкIагъэп, тхьэмафэ тегъашIи, фэгъэхь. Зы нэбгыри садэжь 
къычIэмыгъахь, зысэгъэпсэфы.
Гупшысэ зыхъукIэ зэришэнэу, Вельяминовыр пхъэ 
пIэкIорым ынэIу дэгъэзыягъэу тегъолъхьагъ, ыIэгушъуитIу 
шъхьэпхэтыкум чIилъхьагъ, кIэшъо лъахъчэм ынэхэр 
римыгъэгъэпшъыным пае игуапэу ынапIэхэр зэтырилъхьагъ. 
Хыолъэ мэкъэ шъабэм нэмыкI къемыIоу хыблыгум щыгупсэфыгъ. Загъорэ, тэкIу шIэ къэсми, зымафэ адыгэ шыихъ 
чъыгаехэр зэрэраригъэхыкIыгъагъэр ыгу къегъэкIыжьы 
пIонэу, унэкIыб чъыгышъхьэм къиджыкIырэ бзыу тхьаусыхэ 
макъэр игупшысэмэ къахэо.
Адэ джары, Вельяминов лIыжъыр, къытэхъулIэрэр, 
ежь-ежьырэу зэгыижьы, хэгъэгум ипачъыхьэ ныбжьыкIэ 
ипкъэгъу-лэгъумэ агъэгузажъо. Хэгъэгу пашъхьэм щызетхьэгъэ шIушIагъэмэ апае къытфагъэшъошэгъэ бгъэхэлъхэр 
арых джырэкIэ тыкъызкъонэжьыхэрэр, ахэмэ ящыгъупшэжьыгъуи мычыжьэжьыкIэ сенэгуе. Суворовыми Кутузовыми тэ ягугъу тымышIымэ, хэт зыгу къэкIыжьырэр? 
Ермоловри илъэсипшIым къехъугъ мыщ зыращыжьыгъэр. 
Ари ащэгъупшэжьы... Гъэхъагъэ иIэба ащ? Хэта зыгу укъэкIыжьыщтыр? Паскевич графыр ара, Розен бароныр ара?.. 
Тэщ нахьи ахэмэ ашъхьэ нахь алъытэжьы... Бенкендорф 
граф закъор ары нахьыжъмэ ащыщэу пачъыхьэм пэблагъэу 
къахэнэжьыгъэр... Санкт-Петербург къытфырагъэкIрэ 

--- Page 624 ---

лIыкIохэр? Хъан-Джэрые зиусхьанри Вревскэ бароныри 
къилъэтыгъэ кIалэх... Сыдэу мы бзыум сыщимыгъэIэжьра 
сэIо...
- Григорий Иванович, силъапI, сыд мы бзыум, адыгэ 
макъэ зыкъысфежъугъэшIэу, сызфежъугъэудэгурэр?
- Чъыгым пытфы къэс, Ваше высокоблагородие, 
къыпэтIысхьажьы. Джы Забугэ дзэкIолIыр пэIузгъэуцуагъ.
Ардэдэм бзыу джэмакъэр къэIугъ.
- Зэхэоха?! - Вельяминовым ышъо къыхихыгъ, етIанэ 
нахь къэшъэбэжьыгъ: - Бзыум ешъупэсын шъушIэрэба, 
силъапI? ЗэогъукIэ къешъуутэхи, Засс генералым адыгашъхьэхэр пчэгъумэ зэрэшIуаригъэIущтыгъэм фэдэу, а 
тыщызымыгъаIэрэр пчэгъу шъхьапэм сфыпышъулъ.
Шхончыо макъэм ыуж, бзыум ымакъэ генерал лIыжъыр 
заулэрэ кIэдэIукIыгъ, етIанэ зи къэмыIужь зэхъум, игупшысэ 
зэпыугъагъэмэ зыхащэжьыгъ. Шъо шъузэрэфэе IэшIэхэу 
Темыр Кавказым шъуиIоф къыщикIыщтэп, ыIуагъ. Адыгэмэ 
якъытпэуцужьыкIэ елъытыгъэу адырэ лъэпкъ зэфэшъхьафмэ уатегущыIэн хъумэ, пачъыхьэр мыбжыхьэ къызыщытфэкIощт пIалъэр хэгъэкIи, зэрэ Урысыеу укъякIугъэми, илъэс шъэныкъокIи къебгъэуцолIэнхэп. Алъэгушъо 
фэдиз чIыгу пэпчъ ящыIэныгъэ халъхьэзэ къаухъумэ. 
Мыгъатхэ щегъэжьагъэу мэзиплIым къыубытыгъэ уахътэм 
верст шъэныкъуи къушъхьэм щыткIугъэп. Ари тидзакIомэ 
къядгъэгъэгъунэрэ пытэпIэ Iэгъо-благъохэр арых нахь 
тыехэр, адырэхэр зэкIэ - цIыфхэри, къушъхьэ гъогухэри, 
мэзхэри, чъыгышъхьэм къырязгъэутэхыгъэ бзыури - зэкIэ 
типый. КъохьэпIэ Сыбыр зэрэпсаоу зыIэмычIэ илъыгъэ 
сшынахьыжъ Иван псаушхощтыгъэр къыщычъаий, лIагъэ... 
Сэ сипсауныгъи хъатэп... "Темыр Кавказым кIо, тиIофхэр 
щыкIэгъэкIых" пачъыхьэм къызысеIом, Ермоловыми сызеупчIыжьым, сшынахьыжъ зэримыгуапэр сшIэзэ, "хьау" 
сфэIошъугъэп. Сшыпхъу тхьамыкIитIуи зэрэIыгъыжьых, 
зыфэсакъыжьых аIозэ, сэ сикъэщэгъу зэрэблэзгъэкIыгъэм 
фэдэу ядэкIогъу тырагъэкIи, пшъэшъэжъэу къэнагъэх. 
Сыда шъуIуа ахэми якъэбар? Мыщ тыкъэкIоным ыпэкIэ, 
кIымафэм, Ставрополь къызэрэсфэтхэгъагъэх. Моу 
типачъыхьэ къытхахьэу ыгъэзэжьмэ, тихэпIэжъ зыдэщыIэ 
Тулэ хэкумкIэ сырекIокIынышъ, сикIэлэгъу зыщыкIогъэ 
чIыпIэхэри сшыпхъуитIуи къызэзгъэлъэгъуных... Ау адыгэхэр къызгурыIон слъэкIырэп... КъафыкIэрымытхъыжьхэу чъыгаемэ зазэрэкIырагъэукIыхьагъэхэр арэп. Къызэрэтфыримыкъущтхэр ашIэ пэтызэ, нэбгыришъэ уIэшыгъэмэ къахэлъадэх, топыIумэ закъыIуадзэ, къушъхьэм 
зырадзыхышъ, нэбгырэ пчъагъэхэр зыдахьыжьы. Сыд 
илIэужыгъу ар? Ащ сыд узэреджэщтыр? Сыдэущтэу етIани 
адыгэ шъолъырым икъегъэшIун дгъэпсынкIэщт?..- ЗэрэIуилъэшъугъэр ымышIэу, гъогуми гукъэкI мышIухэми агъэпшъыгъэ Вельяминовыр хэчъыягъ. 
ЯтIонэрэ мафэм, щэджагъо мыхъупэу, зажэщтыгъэ 
цукум Вельяминовыр унэм рищыгъ. Щэрэхъ инитIу зыкIэт 
цуку зандэм пхъэ такъыритIу къещы, занкIэх, цIэшъутабзэх. Анахь чъыгэе такъыр иным ынатIэмэ мыжъо зэпыутыгъэхэр къарэщых.
- Мыжъомэ сыдэущтэу шъуафэмысакъыгъа, силъапI? - Егыйми ецIацIэми умышIэнэу Вельяминовыр цукуаом еупчIы.
- Мыжъом, Ваше высокоблагородие,- цукуаор къэгузажъо,- пхъэхыр зэпиутыгъ.
- ИтеплъэкIэ мыжъор шъабэ фэд, силъапI.
- Аущтэу къызшIомыгъэшI, Ваше высокоблагородие,- 
Забугэ дзакIор Iэгушъо цакIэкIэ мыжъом теозэ, къахэгущыIэ,- чъыгэепс зэрегъэшъуагъэр арыщтын, штэIукIэм 
фэдэу пытэ.
- Ары, ары, силъапI. Адэ модырэ пхъэ такъырым 
мыжъо кIоцIылъэпи?
- Ар удгъэпхъэшIэн, уикIэсэ джэгуалъэхэр хэодгъэшIыкIын тIуи, къыпфэтщагъ, Ваше высокоблагородие.
- Ара, силъапI? Ащыгъум мыр сипхъэшIапIэ сфычIашъухь. Мыдырэр, Григорий Иванович, апэрэ къухьэу 
IукIырэм Феодосие сфынежъугъэгъэс. ШIэныгъэхэм я 
Академие IуагъэкIэнэу тхылъ игъэгъус, зэхарэф адыгэмэ 
яIэшIэгъэ шъэф зыфэдэр.
Ар зыхъугъэм мэфэ зытIущ тешIагъэу, хы гъогум 
тыращэгъэ пхъэ такъырыр Феодосие дащыгъ-дамыщыгъэнэу Вельяминовым къэбар къылъыIэсыгъ.
- Адыгэхэр тыдэ пIуагъа къызщызэрэугъоигъэхэр? - 
Вельяминовыр Полтинин полковникым еупчIыгъ.
- Шыихъ чъыгаехэу итыупкIыгъэмэ адэжь, Ваше высокоблагородие.

--- Page 625 ---

- Адэжьыр сыд къызэрэбгурыIощтыр, силъапI?
- Шыихъ гъэхъунэ нэкIыр алъэгъоу зэхэтых.
- Гъэхъунэм, зэряшэныгъэу, сыд зыкIыщызэрэмыугъоигъэхэр? - Вельяминовыр щхыпцIыгъэ: - Хьэрам афэхъугъа?
- СиплъакIомэ къэбар къызэрахьыгъэмкIэ, Ваше 
высокоблагородие, ячIыгу къаухъумэн зэрамылъэкIыжьрэм 
пае мэджус тхьэхэр къябгыгъэхэу, Алахьэм къыкъонэжьынхэмкIэ гугъэхэу аIо.
- Тхьэ бащэ яIэшъ ары...- Ежь нэмыкI зэхимыхы фэдэу 
Вельяминовыр гъумытIымыгъэ, етIанэ ынэхэр къиуплъыжьыкIхэу къэупчIагъ: - Нэбгырэ тхьапш хъухэра? Сыд 
ягухэлъ?
- Шыухэми лъэсхэми нэбгырэ минипшI фэдиз мэхъух. 
Тызэощт, тичIыгу, тисабыйхэр, тинэжъ-Iужъхэр, тинамыс 
къэтыухъумэжьыщт аIо. Ау ащ ыпэкIэ ялIыкIомэ зыкъыпIуагъэкIэщт.
- Сыд къысаIощт? - Вельяминовым ынэпцэ цIэплъыхэр 
къыпхъотагъэх, етIанэ къызэрэзыбгырыугъащэр 
зыдишIэжьзэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ары, ары, силъапI, 
зыкъысIуагъакIэ, къыздэгущыIэхэ ашIоигъу... КъытэшIущтхэмэ, гухэлъышIу яIэмэ, къеблагъ ятIон... Яшыихъ 
чъыгаемэ ахэсшIыкIыгъэ джэмышхымэ, онтэгъуIо амыIощтмэ, быслъымэнмэ яхьэрам лым хэшIыкIыгъэ лэпс дэгъу 
редгъэшъоных.
Щысхэр, зыгу къыдеIи къыдемыIи, зэрэгъэщхыгъ. 
Вельяминовым щхыпэ къемыкIоу игущыIэ къыпидзэжьыгъ:
- Тызэощт аIомэ, сэрэп ахэр зыIукIэн фаехэр. Ахэмэ 
тэ шIу ткIэрахыщтэп. Типачъыхьэшхо къафиIопщыгъэ лIыкIомэ апэ заIуарэгъакI, зэхэрэгущыIэжьых. Ау а зыфашъуIорэ адыгэхэр сенэгуе бащэрэ зэхэмытышъунхэкIэ, 
шыплIэкIэ, пшъэбыкIэ къыздахьыгъэ мэлыхэр зашхыхэкIэ, 
цIыкIу-цIыкIоу зэбгырыкIошъыжьыщтых.
Джыри щысхэр зэрэгъэщхыгъэх. Вельяминовыми 
адыригъашти, кIэкIэу къыпиупкIыжьыгъ:
- ШъуIэ зэтедзагъэу, зиусхьанхэр, шъущысыныр ащ 
къикIырэп. Адыгэмэ яшашитыгъэ непэп зышъушIэрэр, 
дзэр хьазырэу ылъэ тежъугъэт, шъумыбэлэрэгъ.
Вельяминовым зэриIогъагъэу адыгэхэр къычIэкIыгъэхэп. Тхьэмэфэ псаум зэбгырымыкIыжьыщтыгъэ хасэм 
илIыкIо шыуитфыр Геленджик Iэгъо-благъом къэсыгъ 

--- Page 626 ---

заIом, джыри зэ ищыгъынмэ генералыр апыплъыхьажьыгъ, 
зыгуилъхьанкIи зыфэмыкIэщыгъощтыгъэ Iашэхэр - 
къамэри, сэшхори, кIэрахъори - зи ямылэжьагъэхэми, 
ыгъэтэрэзыжьыгъэх, ыпэкIэ-жакIэми ахэIэбэжьыгъ, зэрапэгъокIыщтымрэ зэрадэгущыIэщтымрэ ягупшысэзэ, 
фэмыфыгъэ-къехьылъэкIыр къытекIоу унэ джэхэшъогур 
рекIукIы, загъорэ шъхьаныгъупчъищымэ яз кIэрэуцошъ, 
зы ор губжыгъи зы къошъо гъощагъи зытыримылъагъорэ 
хыблыгу гупсэфымкIэ маплъэ.
- Адыгэ лIыкIохэр къэсыгъэх, Ваше высокоблагородие,- зыкIыб къэгъэзэгъэ генералым Филипсон реIо, 
еупчIы: - Iашэхэр зыгуядгъэхыщтха, Александр Александрович?
- Бащэ, силъапI,- пшъэ гъум тхы пщэр зэхэгуагъэмкIэ 
ерагъэу зыкъызэрегъэзэкIы,- агорэлъ, сэри мары зголъых. 
Нэбгыритфыри лIыкIоха?
- Ары аIо, Ваше высокоблагородие. Тфым щыщэу 
тIур уинэIуас.
- Хэтых?
- Тыгъужъыкъо Къызбэч, Щырыхъукъо Тыгъужъ.
- А-а, синэIосэжъхэр ара?.. Адырэхэр?
- Ахэмэ хэшIыкI афытиIэп. ТинэIоситIу ялъытыгъэмэ, 
бэкIэ нахьыкIэх. Мы аужырэ илъэс зытIум адыгэмэ закъыхэзыIэтыкIыгъэхэм ащыщхэкIэ сэгугъэ. Зыр илъэс щэкI 
хъугъэми ары.
- Къищэх.
Тыгъужъыкъо Къызбэчрэ Щырыхъукъо Тыгъужърэ 
мэстапэм къыпызыгъэ шъошэ къабзэкIэ фэпагъэх, СултIэнэ 
Шъэуаерэ Агой Пщымафэрэ ащыгъхэр нахь тIурысаIох. 
Ахэмэ Тэзэ Адыгэ ауж итыжьэу Вельяминовым фычIащагъэх.
ШIуфэс кIэкI бгъуитIуми зызэрахым, зэпэчIынатIэхэу 
тIысыгъэх. Тэзэ Адыг зипхъэнтIэкIу нэкIэу къэнагъэр - 
нахьыжъмэ акIыб дэуцуагъ. Филипсон нэкIэ пхъэнтIэкIум 
тетIысхьанэу зырегъэлъэгъум, адыгабзэкIэ риIожьыгъ:
- Сэ тинахьыжъмэ сашъхьащытыныр къыстефэ.
АдыгабзэкIэ унэм щашIыгъэ гущыIэр кIэзыгъэнчъэу 
Мыгурыкъо подполковникым зэридзэкIыжьыгъ.
Тыгъужъыкъо Къызбэч къызэрэхихыгъэр къызхимыгъэщэу къыIуагъ:

--- Page 627 ---

- ЗилIыгъэрэ зыпэкIэ-жэкIэ тхъуагъэрэ шъхьэкIафэ 
зыфашIырэ Виламин инэралыр, гыякIо, е цIэцIакIо, е удгъэсэжьынэу адыгэ хэсашъхьэм уадэжь тыкъигъэкIуагъэп, ау 
сигъусэмэ къыздырагъэштэщтмэ, сыгу зэмыIу горэ 
къыосIон. Мо Мыгурыкъо къумалыр къытхэсыныри къытхэгущыIэныри къезгъэкIурэп,- игъусэмэ къыдырагъаштэу 
ашъхьэ зэдагъэсысыгъ,- емыкIу къытфэмышIэу танэIу 
ипщыгъэмэ тигопэщтыгъэ. ФызэдзэкI, Iиман зимыI.
Мыгурыкъом зэридзэкIыгъэр зэхэзыхыгъэ Вельяминовыр щхыпцIыгъэ:
- Мыгурыкъо подполковникыр титэлмэщэщт ныIэп.
- Тыбгъэразэ пшIоигъомэ, шъхьэкIэфагъэ зыфытиIэ 
инэрал, ар тэлмащэкIэ тштэрэп. ТыбзэкIэ Iоф шъухэтэдзэмэ, тэри къэзэкъыбзэ тIэкIу тэшIэ, шъубзэ нахь фэIази 
тигъусэ, бгъуитIумкIэ тIорэр Шъэуае къыдгуригъэIощт.
- Аущтэу шъоIомэ,- тIэкIу тыригъашIи, Вельяминовым 
къыIуагъ,- зы лъэныкъокIэ адыгэ лIыкIомэ ялъэIу згъэцэкIэн, 
Мыгурыкъо подполковникым итэлмэщагъэ непэ Iытхыжьын, 
ащ фитыр сэры. Ау сызфимыти мы Iофым къыхэхьэ: урыс 
забытым, тефэми темыфэми, шъуапашъхьэ емыкIу 
щесхын, инамыс сыушъхьакIун сыфитэп. КъытхэмыгущыIэщтми, къызытхэфагъэкIэ къытхэрэс. Шъуитэлмащэ тэштэ.
- ТилъэIуми сшIэрэп, инэрал... Къэзэкъмэ зэгорэм, 
Шъэуай, узэрягъэрыгъэр къэгъэшъыпкъэжьызэ, фызэдзэкI.- Тыгъужъыкъо Къызбэч къыIуагъэм зэпыупIэ тIэкIу 
фишIи, къыпидзэжьыгъ: - ТишIоигъо зэрэпштагъэмкIэ 
тхьэуегъэпсэу, Мыгурыкъом тызыщыдэгущыIэщтыри 
тапэкIэ къэт. Тэ джы лъэгъунэу къыпфытиIэр мары, инэрал. 
Тырку султIаным тхылъ нэпцIыкIэ шъукъытитыгъ шъуIуи, 
тичIыгу шъукъызэрихьагъэр, пытапIэхэр къызэрижъугъэуцохэрэр къэрарынчъагъ, нэпэнчъагъ. Тыркуем тыкъышъуитынэу нибжьи тыриягъэп, гъэпцIагъэкIэ Урысыем 
таIихыныри тафэщтыгъэп. Къэзэкъхэр Пшызэ джабгъу 
къызырагъэтIысхьэгъэ илъэс пчъагъэм бгъуитIумкIи щыIакIэ 
тиIэжьэп. ТызэжъугъэшIуным, мамыр къытхэшъулъхьаным 
ычIыпIэкIэ, хы кIыбым щыIэ Тыркуе хэгъэгум ишашытыгъэ 
шъуиIэубытыпIэу, къушъхьэчIэс IэлкIэ шъукъытаджэзэ, 
тихэгъэгу шъхьафит шъукъехьэ, тичылэхэр тэшъогъэстыкIых, тижъокIупIэхэр цIыраужъ ишъошIыкIых, тимэкъупIэхэр 
ишъоулъэбыкIых, тибылымхэр, тиунэгъо мылъку зешъопхъо, тисабыйхэр, тибзылъфыгъэхэр, тинэжъ-Iужъхэр 

--- Page 628 ---

гъаблэм ешъогъэгъалIэх. О пшъхьэкIэ, урыс инэрал, 
зымафэ къытэпшIагъэр, адыгэмэ ятхьэлъэIупIэ шыихъ 
чъыгаехэр зэрэщырябгъэупкIыгъэр къыпфэдгъэгъущтэп, 
узэрэтхьэнчъэр ащ къеушыхьаты, ягунахьи къыптэфэжьыщт. 
Арышъ, адыгэ хэсашъхьэм къыпфегъэпытэ: уидзэ тичIыгу 
иощыжьы, уипытапIэхэр Iуохыжьых, Пшызэ иадырабгъу 
нэпкъ утетIысхьажьышъ, мамыр зэдытиIэу тызэдэпсэу. 
Аущтэу узымызекIокIэ, зэрэадыгэ шъолъырэу зао къеошIылIэ.- Тыгъужъыкъо Къызбэч къыIуагъэм зэпыугъо 
бащэ фимышIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Джы, инэрал, адыгэ 
хэсашъхьэм къыпфиIопщыгъэм иджэуап тыкъедэIу.
Тыгъужъыкъо Къызбэч къыIорэр Шъэуае урысыбзэкIэ 
къызэпегъэфэфэ, Вельяминовыр гукIэ щхыпцIызэ, зымафэ 
чъыгаем хишIыкIыщтыгъэ джэмышхымэ, бэлагъэмэ, лытеупкIэтапIэмэ, ТIуапсэкIэ идзэ зэрэлъигъэкIотэщтым, ыпашъхьэ исмэ нахь чIыгубэ къызэратырихыщтым егупшысэщтыгъэ нахь, ягумэкI-гукъао ышъхьэ ригъахьэщтыгъэп. Къызбэч зеупчIыр ары ныIэп ынэгу чъэкIыгъэ зызэблихъугъэр, 
зэхихыгъэр зэримыгуапэр къыхэщэу лъы тIэкIу къызечъэжьыгъэр.
- КъэшъуIуагъэмкIэ, лъытэныгъэ зыфысиIэ адыгэ 
лIыкIох,- Вельяминовым зыхиушъафэщтыгъэ щхыпцIыр 
джы ынэгу къыхэщыгъ,- сиджэуап кIэкIыщт. Сэ Урысые 
пачъыхьэшхом сыригенерал, ащ иIо зы щэрэчыкIи сыдэхын 
сыфитэп. Сэ сызэрэшъущыгугъыгъэу непи шъукъычIэкIыгъэп, шъукъытэшIуным ычIыпIэкIэ даохэр къысфэшъошIы, 
гущыIэ пхъашэхэр къэшъодзы. Пачъыхьэм къышъуфигъэкIогъэ лIыкIохэу СултIан Хъан-Джэрые зипащэм непэ-неущэу сяжэшъ, джыдэдэм къэсынхэкIи мэхъу, шъуаIузгъэкIэн 
слъэкIыщт.
Адыгэ лIыкIомэ зэхахыгъэр агукIэ зэрашIощхэныр 
къызхамыгъэщыгъэми, Вельяминовым къыгурыIуагъэр 
Тыгъужъыкъо Къызбэч къыушыхьатыжьыгъ:
- Уипачъыхьэ лIыкIохэр тадэжь къегъакIохэмэ, зыIукIэщтхэр ежьмэ нахь ашIэн, инэрал. Апшъэрэ адыгэ хасэм 
тпшъэ къырилъхьагъэр тэ къыотхьылIагъ. ТыкъызэхэмышIыкIымэ, джа къызэрэотIуагъэу, зэкIакIо тиIэп, тихэгъэгу къэтыухъумэщт!
Нахьыжъыр къызэтэджыжьым, игъусэхэми зыкъаIэтыжьыгъ.

--- Page 629 ---

Урысые пачъыхьэм илIыкIохэр "джыдэдэм къэсынхэкIи 
мэхъу" Вельяминовым зэриIогъагъэр къагъэшъыпкъэжьэу, 
къедэогъэ адыгэхэр Геленджик чапэм дэкIоежьыгъагъэхэми ары Хъан-Джэрыедыхэр генералым дэжь зыращэхэм.
"Мыхэр садэжь зэрэщызэIумыкIагъэхэр дэгъу, сыд 
сиIоф ахэлъ..." - ИхьакIэмэ зэраIоплъэу Вельяминовыр 
гушIуагъэ. Ар ыгу илъыгъэми, ариIуагъ:
- Джыдэдэм шъукъэсыщт Iоу сшIагъэмэ, адыгэ лIыкIохэр сIэжэныгъэхи, сыхьатныкъо тешIагъэми ары тхышъхьэ мэзым зычIэхьажьыгъэхэр.
- Хэтых ахэр? - Хъан-Джэрые зыкIэупчIэхэрэр ымышIэщтыгъэхэми, хэти щэрэщых, зэраIумыкIагъэр ыгу къызэреорэр къызхимыгъэщэу, генералым Iуплъагъ, ахэмэ 
о нахь уащыгъозэнкIи мэхъу ыIорэм фэдэу, Мыгурыкъо 
подполковникми фыреплъэкIыгъ, зигугъу ашIырэ адыгэ 
лIыкIохэр зэрящыкIэгъагъэр нэкIэ Вревскэм ригъэшIагъ.
- НахьыжъитIур,- Iофы зыримыгъэшIы фэдэу щхыпцIышъозэ, Вельяминовым къыIуагъ,- шапсыгъэхэр зымыгъэгупсэфырэ шъхьэшIохыжъхэу Тыгъужъыкъо Къызбэчырэ Шырыхъукъо Тыгъужъырэ арых. Адырэхэр сшIэрэп, 
ацIи алъэкъуацIи сшхьэ къинагъэп... Зыпашъхьэ ис генералыр зыщагъэгъупшэжьэу,- Вельяминовыр нэгу цIэплъ 
нэхаекIэ щхыпцIыгъэ,- къысэдаохи, Iэбжым къысагъэлъэгъуи, кIожьыгъэх. Уидзэ тичIыгу ищыжь, Пшызэ зэпырыщыжь, ары нахь шъуитхьаджыхьащт аIуагъ, къысфагъэпытагъ,- джы зэракIэнакIэрэр ымакъи иIущхыпцIыкIи нахь 
къахэщыгъ,- сшIэрэп шъо шъуазэрэдэгущыIэщтыр, сэ 
гущыIэ акIэрысхыгъэп... Сыд адырищымэ ацIэу пIуагъэр, 
силъапI? - Мыгурыкъо подполковникым еупчIыгъ.
"Занэкъо Сэфэрбый нэтыхъоепщыр адыгэ лIыкIомэ 
ахэтыгъэп,- Хъан-Джэрые гукIэ ыIуагъ,- зэрэхъурэмкIэ, 
Тыркуем джыри зэрэщыI, къырагъэкIыжьыгъэп..."
- Адырищыри, Ваше высокоблагородие,- тхьагъэпцIыгъэ тIэкIу хэлъми къыкIимыгъэтхъэу, Мыгурыкъом 
къыIуагъ,- Хъан-Джэрые флигель-адъютантым инэIуасэх: 
СултIан Шъэуай, Агой Пщымаф, Тэзэ Адыг.
Шъэуае ыцIэ зызэхехым, Хъан-Джэрые ыгу зыгорэу 
къэхъугъ, ау ышъокIэ къызхимыгъэщэу щыри зэринэIуасэр, язым зэрэпэблэгъэ дэдэр ыушъэфыгъэп.
- ЗыцIэ къешъуIогъэ адыгэ лIыкIохэр, Ваше высокоблагородие,- Хъан-Джэрые Вельяминов генералым 

--- Page 630 ---

зыфигъэзагъ,- нэбгыритфыри, Тазэр нахь мэкIаIу умыIощтымэ, дэгъоу синэIуасэх. СултIан Шъэуаерэ сэрырэ зы 
пщы щагу тыщапIугъ, сшынахьыжъ папкI.
- Ары, ары, Ваше высокоблагородие, Урысые пачъыхьэшхом ифлигель-адъютант, СултIан Шъэуай,- "ышъхьэ къимынэжьыгъэу" зыфиIуагъэмэ ащыщым ыцIэрэ 
ылъэкъуацIэрэ тегъэчъыкIыгъэу Вельяминовым къыриIуагъ,- пшынахьыжъ папкI, зы пщы щагу шъущапIугъэу 
оIоми, типыймэ ягъус...- Вревскэ бароныр нэшIуми наеми 
умышIэнэу генералым еплъыгъ, ышIэзэ къыдзыгъагъэми, 
мыдырэми псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ары, ары, 
Хъан-Джэрый, силъапI, ори, Мыгурыкъо подполковникри, 
модырэ забытхэри тигъусэх, тидзэ хэтых...
- Тызэгъус, зы дзи тызэдыхэт къодыеп, Ваше высокоблагородие,- къыраIокIыгъэм ылъапсэ Хъан-Джэрые 
къыубытыгъэу, зыфимыгъэцIыкIоу, ау губжыгъэ-илъыгъэ 
хэмылъэу риIожьыгъ,- Урысые пачъыхьэшхом гукIи псэкIи тыгот, хэгъэгум инамыс къэтэухъумэ...
- Ары, ары, Урысые пачъыхьэшхом ифлигель-адъютант,- пачъыхьэ добэ-дэшхэ цIыкIум, пэщыныцIэ къилъэтыгъэм сыдэущтэу зыкъысфигъэпсыра ыIозэ, ежь зэриIоу 
къычIэкIыжьыгъэпышъ, Вельяминовым зыкъегъэтэрэзыжьы,- сэ типачъыхьэшхо узэрэфэшъыпкъэм, ицыхьэ 
къызэрэптелъым джэнджэш зэрэфысимыIэр къыосэIо. 
УзилIыкIо типачъыхьэшхо Николай Павлович, синыбджэгъу 
лъэпIэ Александр Христофорович Бенкендорф графми, 
симинистрэу Александр Иванович Чернышев графми 
зэхахыжьмэ, агу къысэбгъэн, емыкIу къысфалъэгъун... 
Адыгэ лIыкIомэ зыкъызэрэтфашIыгъэм тIэкIу сызэщифыгъэти ары... Адэ, Григорий Иванович, сыда, силъапI, 
тихьакIэхэр щэджэгъуашхэм зыкIемыгъэблагъэхэрэр?
- Тхьэуегъэпсэу, Александр Александрович,- ХъанДжэрые къыIуагъ,- сыхьати хъугъэп ЦIэмэз хыблыгум 
щэджэгъуашхэ зыщытагъэшIыгъэр.- Вревскэм фыреплъэкIыгъ: - Уадэжь щыIэгъэ адыгэ лIыкIомэ таIукIагъэмэ дэгъугъэ.
- Ахэмэ уазэрэIукIэщтыр зэуи арэп, къышъуфаехэмэ...- Вельяминовым зэхихыгъэр шIомыгъэшIэгъонэу 
къыIуагъ.- Яхэсашъхьэ мэфэ заулэ хъугъэшъ, мычыжьэу 
щызэхэт. ПэшIорыгъэшъ къэбар ятымыгъэIоу шъузхагъэхьащтмэ сшIэрэп.

--- Page 631 ---

- Типыих нахь мышIэми, цIыфых,- Хъан-Джэрыий 
гущыIэм хэтэу къызэтэджым, къыдыригъаштэу Вревскэми 
зыкъиIэтыгъ. ДзэкIолI ухъумэкIо куп адыригъэжьэнэу 
Вельяминовым Филипсон унашъо фишIэу зызэхехым, 
Хъан-Джэрые ыдагъэп: - Ваше высокоблагородие, ищыкIагъэп, мамыр гухэлъ тиIэмэ, къытэпыйрэмэ, Александр 
Александрович, тизакъоу тахэхьащт.
- Ащыгъум, зиусхьанхэр, шъугъогумаф,- Вельяминовыри къэтэджыгъ, сыдэу мыхэр зыщыгугъыжьыпэхэра 
ыIозэ, гукIэ щхыпцIыгъэ,- пчыхьэшъхьашхэм ехъулIэу е 
нахь кIэсаIоми, чэщныкъо орэхъу фаеми, сыкъышъожэщт.
VI
Тхьэмэфэ псаум, Геленджик нэсыфэхэ, Шапсыгъэрэ 
Нэтыхъуаерэ къыкIухьафэ, чылэ хаси, хьакIэщи, 
Хъан-Джэрыедхэм гъогурыкIо шыу закъуи, зэуапIэм екIурэ 
шыу купи аIукIэгъагъэх шъхьакIэ, зэрафэрэ IофымкIэ зы 
еплъыкIэ щэхъу зэхахыщтыгъэп: "Тэ зыми тытебэнагъэп, 
зыми ичIыгуи ихэгъэгуи тетхыгъэп, хымадзэр къытатэкъулIагъэу тызэрапхъошъ, тынэ къеIэрэм ыпсэ теIэжьыщт".
НаекIи нэшIукIи къытэплъыгъэхэри, къыддэмыгущыIагъэхэри, тыкъизымыдзагъэхэри къахэкIыгъэх, ХъанДжэрые ишылъэмакъэ къушъхьэ-мэз гъогум зэрэщызэтелъэтырэм фэдэу игупшысэ хэо-хапкIэхэри шъхьэм 
щызэпеох, ау "зыуж шъуит Iофыр хэт зищыкIагъэр" зыми 
къытиIуагъэп, урыс дзэкIолIхэу цыхьэ къытфэзышIыщтыгъэхэми, язабытхэр, ашъхьащымыт зыхъукIэ, зэрягуапэр 
аушъэфыщтыгъэп. Адыгэхэми ятIорэр ашъхьэ рамыгъахьэщтыгъэкIэ арэп, джа Тыгъужъыкъо Къызбэч зипэщэгъэ 
лIыкIомэ генералым къыраIуагъэр ары хэти, цIыкIуи ини, 
ыжэ дэмыкIыщтыгъэр... Ары шъхьакIэ, тэ урысыдзэр 
Пшызэ адырабгъу тщэжьын пшъэрылъ типачъыхьэшхо 
къытфишIыгъэп. Адыгэхэр къедгъэшIунхэшъ, Урысые 
хэгъэгум щыщ тшIынхэр, инджлыз кIэгъэблэкIо зэе-тIуаехэу мыщ къихьагъэхэр къэтыубытынхэр ары тиапэрэ 
Iофыр. ТIури IэшIэхэп, ау тлъэкI къэдгъэнэщтэп.
Вревскэ баронымрэ игъусэ шыуищымрэ апэ зешъыхэм, 
Мыгурыкъо Пщыкъуй адыгабзэкIэ Хъан-Джэрые къеIушъэшъагъ:

--- Page 632 ---

- Тыгъужъыкъом икуп къытхэлъади зытхэчъыжьыгъэ 
ныпчэдыжь щегъэжьагъэу сызгъэгумэкIырэм ухэзгъэдаIо 
сшIоигъу, зиусхьан.
- А зылъэкъуацIэ къепIуагъэм,Пщыкъуй, цIэ иIэба? - 
Шапсыгъэ пащэм илIыгъэ къогушхукIырэмэ Хъан-Джэрые 
ащымыщыгъэми, ичIыгу ишъхьафитныгъэ къэзыухъумэжьырэ лIы цIэрыIор, ащ игъусэхэр пхъэтэпэмыхь 
зэришIыхэрэр зэримыгуапэр зэхыригъэшIыкIэу, Iушъашъэ 
зыхэмылъ макъэкIэ еупчIыгъ.
- Тыгъужъыкъом цIэ имыIэ хъуна, Къызбэчба ыцIэр,- 
къызфеупчIыгъэр апэ къыгурымыIоу тхьагъэпцIыгъэнчъэ 
джэуап Мыгурыкъо подполковникым къытыжьыгъ. ЕтIан 
ныIэп гущыIэ лъапсэр къызиубытыгъэр, ау Хъан-Джэрые 
гупшысэгъу ригъэфэжьыгъэп.
- Армэ хъун, сыкъэдаIо, Пщыкъуй, сыкъэдаIо. Шъыд 
ныпчэдыжь нэс узгъэгумэкIырэр?
- Олахьэ сымышIэ къызэрэосIотэри...- Сыд сэIо мыщ 
икъэупчIакIэ, мо джэгуалъэмэ къысашIэн яхьисапыгъэм 
щыгъуазэп, афэлъэкIыщтымкIэ къысэпэбжъэуагъэх, 
сыгыекIэ, джыри сыкъиушъхьакIун нахь, сызэхишIыкIынэп, 
Мыгурыкъом гукIэ ыIуагъ, псынкIэу ушъхьагъу къыгъотыгъ: - Iоф къин тпшъэ къыралъхьагъ...
- Лъэрыгъым плъэпэ сэмэгу ибгъэнэгъэ къодыеу 
шэсыгъо уимыфэзэ, шIэхыщэу укъэцыхагъ, Пщыкъуй,- 
Хъан-Джэрые ыгу Мыгурыкъом зэрэфэмышIур зэрэриIощтым лъыхъузэ, егыигъ,- типачъыхьэшхо илIыкIо хэхыгъэ мэ Бенкендорф графым ыIашъхьэкIэ узыхясэгъатхэм, 
нэмыкIынэджэ сыоплъыщтыгъ, ау джы сыгу къыуабгъэ.
- Шъыд силажь, зиусхьан? - ШхомлакIэр къыкъудыигъ.- Шъыдыджэ угу хэзгъэкIыгъ?
- НекIо,- Хъан-Джэрые къэмыуцоу къызэджэкIыгъ.- 
ХъорэлIыкъо Мэрчан тхьамыкIэм ыгу къыуабгъэзэ, дунаим ехыжьыгъ.
- АI-анасын, зиусхьан, ар зэгорэм къызэрэсфэудзыжьытым сенэгуягъ сэ...
- Урыс забыт ныбжьыкIэм уиIэжагъ нахь, зы лIыжъ 
Iушэу Шапсыгъэ исыр ипIэ хэплIыхьанэу уечъэгъагъ!
- ХъорэлIыкъор зэрэлIыжъ Iушыгъэри, зэрэуиаталыкъыгъэри сымышIэу щытыгъэп, зиусхьан,- Мыгурыкъом 
зиIажэщтыгъэми, ымакъэ зыкъызэрэшIуипхъуатэрэр 
Хъан-Джэрые зэхишIэзэ, къыкIэлъыкIогъэ гущыIэмэ ышъхьэ къырагъэпхъотагъ.- Шапсыгъэ зыкIыныгъ, адыгэ лъэпкъ 
гупшыс ыIозэ, ХъорэлIыкъом цIыфхэр зэрэзэщифыгъэхэри 
къызэрэтигъэпыигъэхэри зыщымыгъэгъупш.
- Ащ тэ еплъыкIэу фытиIэмрэ адыгэмэ фыряIэмрэ 
зэтефэрэп.
- Орырэ сэрырэ тыадыгэжьба, зиусхьан? - Къэсэмэркъэу фэдэу Мыгурэкъом зишIыгъ, узэрэмыадыгэр, 
узэрэнэгъоир сэ бэшIагъэ зысшIэрэр, урыс пачъыхьэм 
пэблагъэ ухъугъэшъ... Арэп, сыдэущтэу мыщ зыкъысфишIыра сэIо, фэшIэщт закъор арыти, гукIэ джыри зыфыкIэкуукIыжьыгъ.
- Ар къызэрэпIорэ гум елъытыгъ, Пщыкъуй.
- Ащыгъум, зиусхьан, мы тызфакIохэрэр адыгэджэ 
къызэрэтэмыплъыхэрэр къыосIон. Сэри ар нэиутэу ныпчэдыжь Вельяминов генералым ыпашъхьэ къыщысаIуагъ, 
тхьэегъэпсэу, саригъэушъхьакIугъэп, ори зыфаер афэмышIэмэ, ардэдэр къыуаIон, къыуашIэн.
- Теплъын...- Хъан-Джэрые шым елъэдэкъэуагъ, 
гухьагужъыгъэ хэмылъэу къызэриIокIыгъ: - Уинасып, 
Мыгурэкъор, пчыпэ ихыгъэджэ Мэрчан тхьамыкIэм ипIэкIор 
узшъхьащэлъадэм, сызэрэщымытыгъэр! ЕгъэшIэрэ хьэйнапэ титIу яз къызфихьыжьыщтыгъэ... Адэ джары, Пщыкъуй, щыIакIэр зэрэмышIэ закIэу зэхэлъ зыкIаIуагъэр. А 
урыс забыт ныбжьыкIэм ыцIэ къысапIомэ, псаоу щыIэмэ, 
зэгорэм тхьэуегъэпсэу есIожьын. НекIо, тегъэужьыр, 
тигъусэмэ такIэхьажьын.
Адыгэми къэзэкъми аIу-амыIоми, мы СултIанхэр сыд 
илIэужыгъо цIыфых, Мыгурэкъо Пщыкъуй зэхихыгъэхэр 
егъэшIагъо, зыфэшъыпкъэ урыс пачъыхьэм изабыт гъэшIуагъэ игъэпсыкIэ-шIыкIэхэр зыфихьын ышIэрэп. Сыд 
ыIорэр? Адыгэмэ апэблэгъэнэуи апэчыжьэнэуи фаеп. 
Аужырэр сыд къызэрэбгурыIощтыр? Сыдэущтэу ащыгъум 
урысые пачъыхьэшхом урифлигель-адьютантыщт, уриухъумэкIощт? Мы Iофым тымышIэрэ горэ хэхъухьэкIэ енэгуягъо, тыкъежьэн зэхъум, Вельяминовыр къызэрэсэIушъэшъагъэу, уинэплъэгъу тепхы хъущтэп мыщ... Типачъыхьэ илIыкIу тIоу тыкъыдекIокIызэ, нибжьи шъхьэм къытфимыхьагъэ горэм тыхимыдзагъот... ГъэшIэгъона зэгорэм 
ХъорэлIыкъожъыр уиаталыкъыгъэмэ! Абэтэ Бэслъыные 
лIы шIагъор, Тыркуем зызэдакIохэм, зэриушъхьакIугъагъэм 
изакъоми, псаоу дунаим тебгъэтыжьы хъуныеп. Уинасып 

--- Page 633 ---

ХъорэлIыкъом ышъхьагъ сызэримытыгъэр, укъысэлыщтыгъэп еIо. Сизабыт тэмэтелъышхо егъэцIыкIу. Мыщ ыгу 
илъхэм тидзэ министрэ иадъютант Вревскэр ащыгъуаз 
шъуIуа? СыхьатитIу хъугъэшъ тызызэгъусэр, зышIошIыжьымэ е цIыф дымыIумэ сшIэрэп, зы гущыIи къыжэдэзыгъэп. Ыгу уимыхьащтмэ, ышъхьэ илъыр ащи уигъэшIэщтэп. А-енасын, шъо пачъыхьэм шъупэблэгъэн нахьи, 
сыкIэрымыт дэдагъэми, ымэ къыскIаощтыгъэмэ сезэгъыщтыгъэ, тэ мыдыкIэ къэзэкъмэ тахэт, адетэгъаштэ тIозэ, 
пачъыхьэр къэтыухъумэ пакIо, Санкт-Петербург зыдэгъэзагъэри тшIэрэп... Ары, лIыкIомэ уахезгъатхэ зэхъум, 
нэмыкIынэкIэ сыоплъыщтыгъ къысеIо. Тлъэгъун джы титIу 
язэу нэмыкIынэкIэ зэплъыщтыхэм.
Къушъхьэ мэзым ущызекIонкIэ ичъыг къогъуи, имыжъо 
цакIи, икондэ зэхакIи, игъогу къэгъэзапIи, илъэгъо зэхэчъхэри щынагъохэми, нэм ылъэгъурэм узыIэпищэу, цIыф 
зэпыщытым, лъыгъэчъэ заом зызэрэхиушъафэрэр пщигъэгъупшэжьэу дахэ. Шылъэбжъэ чанмэ гъогу напцэми, 
нахь чыжьаIоми зыщязгъэпхъотэрэ бзыу макъэмэ анэмыкI 
къэIурэп. Мафэм къыдежьэу пчыхьэм дэкIодыжьырэ 
хьампIырэшъо къолэнхэр уц къэгъагъэмэ атебыбэх, гъогум шъхьапырэбыбыкIых. Псыкъефэх мычыжьэм ишышыш 
макъэ жьыбгъэ макIэм тхышъхьэм щыретэкъухьэ. Загъорэ 
шымэ атхьакIумэхэр кIапхъотыкIых, онэгум исхэм ягупшысэ 
зэфэшъхьафми, бэлэрэгъ ахэлъэп.
"Сыдэу чIыпIэ дах, джэнэт чIыгу! - Инэплъэгъу къыпэIухьэрэ пэпчъ щынагъом зыкъуиушъафэу къыщэхъуми, 
Вревскэр гукIэ хэкуукIыгъ,- мо тхышъхьэм узэрэтехьэу 
хы ШIуцIэр къэлъэгъощт, ымэ къыпкIэощт. Адырэ нэпкъым 
егъашIэм къытпыщыт Тыркуер тес. Урыс пчыпыджынкIэ 
ахэмэ зядгъэушъэфыгъ шъхьакIэ, уицыхьэ атебгъэлъы 
хъущтэп. Адыгэ хыIушъо къокIыпIэр икIыхьэкIэ къызIэкIэтымыгъахьэу, зызщытымыгъэпытэкIэ, джыри зэгорэм 
къежьэжьыщт, мыхэри къыгъэбырсырыжьыщтых, тэри 
тигъэгупсэфыщтэп. Мамыр тхылъыпIэкIэ къогъум зыкъуедгъэушъэфагъ тэIо шъхьаем, тыдэ къикIыгъэх адыгэмэ 
къахэхьэгъэ инджылыз эмиссаритIур? Мыгурыкъо подполковникым къызэриIуагъэмкIэ, тыздэкIорэ лъэныкъом ахэр 
щыIэх, адыгэ хэсашъхьэм къырагъэблэгъагъэх. А къэбарыри пачъыхьэм нэсыгъ, лIышъхьэхэри егъэгумэкIых. 
Тыркуе лъэныкъомкIэ укъикIын умылъэкIынэу хы ШIуцIэ 

--- Page 634 ---

кIэлъэныкъор тикъухьэмэ зэпабзыкIыгъ, сыдэущтэу ахэр 
адыгэмэ къахэхьагъэха? Гын пхъэчай пчъагъэхэри, шхончхэри, топ зыщыплIи къухьэкIэ къафащагъэу аIо. Сыдэущтэу 
хъура ар? Инджылызыми, Тыркуе шъхьэ еуфэхыгъэми 
ыкIыб къыдэплъызэ, адыгэмэ къахэпшыхьан имурад... 
Адыгэхэр тедгъэстыкIыщтхэми, хым хэттэкъощтхэми - 
хьау, хьау! - Мы чIыгур зыми етты хъущтэп!"
- ЧIыпIэ дах, Павел Александрович, чIыпIэ дах, Ваше 
высокоблагородие,- Тыгъэнэ Аслъанбэч майорым Вревскэ полковникым ыгу илъыр къышIагъэ фэдэу къыIуи, 
бароныр игупшысэмэ къахищыгъ,- ау талъэныкъо Осетиер, 
сыкъызэрэщыхъугъэр арыщтын, нахь дахэу къысщэхъу. 
Казбек къушъхьэ шыгуфым изакъоми, Дарьял тIуакIэм 
Тэрч зэрэщыхъушIэрэм, ибгъэжъ хьарзэхэм, ибылым 
Iэхъогъухэм, ибгы зэпэIут мыжъолъэ пцIанэхэм ягугъу 
сымышIыжьми, зыпэ къэсымыштэн щыIэп!..- Осетин 
IокIэ-шIыкIэкIэ ыжэ дэмыфэжьэу къыIуагъ.
- Шъуалъэныкъуи дахэ, сыщыIагъ, сыгу рехьы, ау...
- Хьау, хьау, Павел Александрович,- Тыгъанэм Вревскэр къызэпиутыгъ,- "аур" къыпымыгъэхьажь, Осетиер 
ары сыкъызтегущыIэрэр. Ащ нахь чIыпIэ дахэ дунаим тет 
пIуагъэкIи, сшIошъ хъущтэп!
- Ары, Осетиер дахэ, ау шъо хы шъуиIэп,- ыгу илъ 
шъыпкъэмкIэ Вревскэм къыпиупкIыгъ.
- АщкIэ сыкъэуубытыгъ, Ваше высокоблагородие,- 
Тыгъанэм ымакъэ къефэхыгъэми, псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - Хы тимыIэми, военнэ-грузин гъогу тиI.
Шыухэр зэрэгъэщхыгъэх.
Хэтырэ цIыф лъэпкъи, Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ, ыгуи 
къыпыузыкIыгъ, зэкIодылIэжьын горэ иI, ащ фэдэ 
дамышIэми, нэмыкI тIэсхъапIэ къыфагъоты... Сэ сиадыгэ 
еплъыкIэ Вельяминовым пхъэтэпэмыхь ышIыгъэми, изэон 
гухэлъмэ зыдябгъэхьыхы хъущтэп. ГугъапIэ зимыIэ забытыр ыцIэ ыгъэхьаулыеу дзэм хэтыщт... Сэ сиадыгэ еплъыкIэ пачъыхьэшхом къыдыригъаштэмэ, Александр Христофоровичыри къызыскъотыкIэ, сыд Вельяминовыр зэрэсищыкIагъэр... Тыгъужъыкъо Къызбэч фэдэ лIы Iушмэ 
Шапсыгъи, Абдзахи, КIэмгуий, нэмыкI чIыпIэхэми сащыдэгущыIэу, сыкъызэхашIыкIэу, ежьхэри зэхэсшIыкIыхэу 
зэрэадыгэ шъолъырэу къезгъэшIумэ, адыгэхэр къызэтенэщтых, Урысые хэгъэгу пытэ зэтеуцуагъэр къытшъхьащытэу, зиIоф къытхэмылъыр къызхэтымыгъахьэу 
тыпсэущт. Гъэсэныгъэм, шIэныгъэм хэгъэгу хэбзэ гъэпсыкIэкIэ такIэхьащт, тигухэлъхэр къыддэхъущт, тшъхьэ тыдэлэжьэжьын тлъэкIыщт. Сыда тыркухэми инджылызхэми 
Iофэу къыддыряIэр?.. Бгъэгум къыфыдэтэджыкIыгъэ упчIэм 
джэуап ритыжьыным ычIыпIэкIэ, нэмыкI горэм къыфидзыгъэ фэдэу "мы сызигъусэхэр сыда адэ зыфаехэр?.." ыIуи, 
зэупчIыжьыгъ, ау гъогу къэгъэзэгъум къыкъолъэтхи 
зизытIэгъэ шыуищмэ гупшысэгъу рагъэфагъэп, агузэгу 
дэт нахьыжъыр къэджагъ:
- Урысые пачъыхьэм илIыкIомэ япэщэ СултIан ХъанДжэрый, адыгэ хэсэфор зэтэIэжагъэу къышъуажэ, тауж 
шъукъихь.
Шы илъыгъо имыкъукIэ шыухэр елъэхъугъэхэу, адыгэ 
хэсашъхьэр зыдэщыIэ Пшъэдэ тхышъхьэ лъэныкъомкIэ 
цIыф зэрэгъэжъот макъэхэр, шыщыщ зэпэджэжьхэр, 
кIэрэхъо зэхэо макъэхэр къыщыIугъэх. Къапыщылъым 
игумэкIхэм бгъэгур зэлъаштагъ, джэуапынчъэ упчIэхэми 
шъхьэм зыщапхъотагъ.
- Урысые пачъыхьэм илIыкIохэр къащэх! - Тхышъхьэ 
мыжъо цакIэм тет мэкъэгъэIум адырэм феIопщы, къэбарыр джэрпэджэжьэу къушъхьэ тIуакIэм щызэбгырэтэкъу.
Лъэкъо хэгъэуцуапIэ имыIэжьэу гъэхъунэшхом цIыфыр 
из, зыщящыкIагъэм Iэрыфэгъу афэхъущт шыхэри гъэхъунэбгъум къешIэкIыгъэх, шыу зытIущ къэс азфагу дэт шыу 
къэрэгъулхэр къэлъагъох. Гъэхъунэ гузэгум ит Iуашъхьэм 
хасэм инахьыжъ нэбгырэ заулэ тет. ЦIыфмэ уашъхьапырыплъымэ, щэджэгъо тыгъэм зыщыригъэзыхы шIоигъо 
лъэныкъомкIэ, шы зэготмэ акIыбыкIэ, чъыгэе лъапIэхэр 
зэрымытыжь тхьэлъэIупIэ гъэхъунэр нэтIупцIэ чыжьэкIэ 
къэлъагъо.
Нахьыжъхэр зыщызэхэт лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ 
цIыфхэр зэлъыIукIотхэмэ, дэкIыпIэ афашIызэ, хэсэшъхьэ 
хэIэтыкIыгъэм урыс пачъыхьэ лIыкIохэр ращэлIагъэх.
БгъуитIумкIи, Iэпэубыт зыхэмылъ Iэжэгъэ шIуфэс 
зызэрахым, Тыгъужъыкъо Къызбэч нахьыжъмэ къахэкIотыгъ, Iэ сэмэгур къыIэтыгъ, аужкIэ щыIэми алъыIэсынэу, 
мэкъэхъу гъэтIылъыгъэ пытэкIэ къыIуагъ:
- О зимафэ Алахьэм мэфишъэ зыфишIын, урыс-къэзэкъ аджалым щиухъумэн адыгэ псэемыблэжьых! Ты гъуа си непи тызэжэгъэ Урысые пачъыхьэм илIыкIохэр къэсыгъэх. 

--- Page 635 ---

Вельяминэ инэрал зэпхъуакIом етIуагъэми къытиIожьыгъэ ми шъуащыгъуаз. Джы яхэгъэгуфо зыIэмычIэ илъ пачъыхьэм къытфигъэхьыгъэм Iэдэб тхэлъэу, плъырыгъэ-къилъэтыгъэ къызхэтымыгъафэу тежъугъэдэIу. КъытфэкIуагъэмэ зы урысрэ зы осэтынрэ ахэт, адыриплIыр адыгацIэр 
ахьэу урыс пачъыхьэм иIумэтых. Гъунэгъу хэгъэгум 
ипачъыхьэ тичIыгу къихьагъэу къытэмызаощтыгъэмэ, 
тызэримыпхъощтыгъэмэ, гущыIэ дыс есIолIэщтыгъэп, ау 
къытфиIофытэгъэ лIыкIохэр, хэти щэрэщ, тихьакIэхэшъ, 
тиадыгэ намыс, тихабзэ къызэриубытэу тадэзекIон. Вельяминэ инэралыри, тызэрэзэрипхъо пэтызэ, къытхэхьэгъагъэмэ, тэри тыцIыф, мыхэмэ афэдэу тыпэгъокIыщтыгъэ. 
КъытаIу, Мыхьамэт-Джэрые ыкъо Хъан-Джэрый, укъытфэзыIофытэгъэ урыс пачъыхьэм къытфирихьисап шъыпкъэм тыщыгъэгъуаз. Тыбзэ зымышIэрэ нэбгыритIум джы 
афызэдзэкI, Мыгурыкъор, фит усэшIы,- Тыгъужъыкъо 
Къызбэч пкъы плIэмыешхоу зэкIакIуи къызхэкIыгъэмэ 
ахэуцожьыгъ.
Хъан-Джэрые игъусэмэ пытэ-пытэу къахэкIи, цэлышъхьэ зэрыгъэшхыкIэ, къэмэпшъэ хьазыркIэ, гумышIукIэ 
къеплъырэ нэбгыришъэ пчъагъэмэ апашъхьэ иуцуагъ: 
"Сыдэущтэу мы лIы губжыгъэмэ садэгущыIэщта, сызэхашIыкIыщта, сагурыIощта?..- Анахь чIыпIэ хьылъэ ифагъэми зэримышэныгъэу, Хъан-Джэрые ошIэ-дэмышIэу 
къэцыхагъ.- Къыспэблагъэхэми къыспэчыжьэхэми анэ 
шIу акIэслъагъорэп, зэкIэми салIыщтым фэд. Тэ хъугъа 
Шъэуае? ГукIи, псэкIи ащ нахь къыспэблагъэ ахэтынэпщтын... Хэта мор? Агой Пщымаф. Ари къэмэпэ чанэу 
къысIоплъэ. Ащ ыкIахэкIэ Бамбэти щыт, Пэшъукъи къыгот... 
Шъэуай адэ? Хэта мо адыгэ шъошэ къабзэкIэ фэпагъэу, 
щыгъыми емысэгъапэ фэдэу лIы сырыф нэгу псыгъор? 
Адыгашъуи теорэп, урыс теплъи иIэп... ЗыгорэкIэ инджылыз 
Белл Джеймсымэ шIэ?.."
- О адыгэ хэсашъхь, лъытэныгъэрэ шъхьэкIафэрэ 
зыфысиIэ джэмэхьат, нахьыжъхэр! - Хъан-Джэрые 
ардэдэм кIуачIэ къызфигъотыжьыгъ, ыпкъ ипытагъи 
зэхишIэжьыгъ.- КъызгурэIо, зэхэсэшIыкIы сызэрыт чIыпIэр. 
Сятэжьмэ сфыхахыгъэ лъагъом, къабыл сшIыгъэ гъогум 
шIошъхъуныгъэ фысимыIагъэмэ, емыкIукIэ ар зыми къысферэмылъэгъу, сызхэхьагъэмэ сахэтышъутыгъэп, сыкъыздаIофтагъэми сыкъэкIошъутыгъэп. Шъо чIыпIэ хьылъэу 

--- Page 636 ---

шъузэрыфагъэм елъытыгъэу, сымыадыгагъэуи сымыадыгэжьэуи бэмэ къазэрэщыхъоу непи къызшIошъумыгъэшI. Шъо шъуиадыгэгу зэрэпэрэм, зэрэузырэм, зэрэгумэкIырэм фэдэу сэ сиадыгэгуи мапэ, мэузы, мэгумэкIы.
- Уиадыгэгу етшIэн щыIэп, хьэм фэбдзыгъэкIи ышхынэп! - Нахь чыжьаIоу щыт горэ къыхэкуукIыгъ.
- УкъызфаIопщыгъэм земыгъэукIыхь! - НэмыкI горэми 
къыдыригъэштагъ, бырсыр зэпеом хасэм зыкъыщипхъотагъ.
Тыгъужъыкъо Къызбэч ыIэ къыIэти, хасэр ыгъэIэсэжьыгъ.
- Тэ Урысые пэчъахьым тыкъызфигъэкIогъэ Iофышхом,- Хъан-Джэрые къемыпэбжъэуагъэхэ фэдэу, ау 
къызфежэдэуагъэхэр къыгурыIуагъэу, игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- зебгъэукIахьын ищыкIагъэп. КIэкIэу къэпIон 
хъумэ, пэчъахьэр къышъошIу, идзэ шъуримыгъэзао, 
цIыфхэр шъуазфагу димыгъэкIуадэхэ шIоигъу, къэзэкъадыгэ зэтебанэр, лъыгъэчъэ чылэгъо тегъэстыкIхэр текIыгъэх, щыIэжьытхэп еIо.
- Вельямин цIэплъым идзэ тичIыгу рерэщыжь! - Джыри 
зыгорэ къыхэкуукIыгъ.
- Арынчъэу зэшIу щыIэп!
Тыгъужъыкъо Къызбэч джы Хъан-Джэрые къыгоуцуагъ, ежьхэм анэмыкI зэхимыхэу къыфидзыгъ:
- Хасэр зэщымыф, кIалэ. УигущыIэ къэгъэкIэкI.
- Мыбжыхьэ,- Хъан-Джэрые игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- Урысые пэчъахьышхоу Апэрэ Николаир къышъухэхьатышъ, зигугъу къышъуфэсшIыгъэхэр къызэригъэшъыпкъэжьытым сицахь телъ, шъо шъуицахьи тежъугъэлъ. 
Шъуегупшыс, щэIагъэ къызхэжьугъаф, Вельямин инэралыр 
щыхьагъу шъумышIы, ежьыри зешъумыгъэшI. Сэ шIу 
нэмыкI сыгу шъуфилъэп, сыкъызэхэшъушIыкIытмэ, гупшысэ 
зэфэдгъотытмэ, джащ сигущыIэ къыщысэухы.
Хасэр бырсырыгъо римыгъафэу Тыгъужъыкъо Къызбэч къыIуагъ:
- О джэмэхьат! Урысые пачъыхьэм къытфигъэкIуагъэмэ гухэлъышIу ямыIэу щытэп. Бжыхьэри чыжьэжьэп. 
Урысые пачъыхьэу къытхэхьащт зыфаIуагъэми иIо ыгъэшъыпкъэжьыщтмэ, ащи тежэн. Ау Вельяминым етIуагъэм, 
ипачъыхьэ редгъэIожьынэу зыфэтIуагъэм тытэкIырэп. 
Ипачъыхьэ къытхэхьэфэ, бжыхьэ нэс, зы пцэшIуащэ идгъэкIыщтэп. ТиIо къыщигъэзыемэ, зы шапсыгъэ къэмынэу 
текIодылIэщтми, тыпэуцужьыщт!
- Тыпэуцужьыщт! - Хэсэхэтмэ амакъэрэ якъэмэ 
къипхъот макъэрэ тхышъхьэм зытырапхъотагъ.
- Джы тхьэшъуегъэпсэу, шапсыгъэхэр,- Къызбэч 
игущыIэ зэпыугъэ пидзэжьыгъ,- Iэдэб шъухэлъэу, зыми 
зыпэIушъумыдзэу, "мардж" тIомэ шъухьазырынэу шъуичылагъомэ шъуякIужь, гъогумафэх. Тэ, хасашъхьэм хэтхэм, Iизын къытэшъотмэ, нахь шъхьэихыгъэ-игъэкIотыгъэ 
Iоф мыхэмэ адытиIэщт.
Адыгэ шапсыгъэ хасэм шыу-лъэс елъэкIонкIэ зэбгырыкIыжьыныр зырегъажьэми, игъорыгъозэ гъэхъунэр 
нахь пIуакIэ къызэхъуми, сыхьатым ехъурэ нахьыжъхэм 
шъхьафэу задэгущыIэхэми, яшэсыжьын уахътэ къэси 
шыхэр къазыращэлIэжьхэми, Шъэуае икъэмылъэгъуакIэ 
Хъан-Джэрые зыфихьын ымышIэу ыгъэгумэкIыгъ, тэ щыI, 
сыда зызфигъэнэгъуаджэрэр, къызкIыскIэрымыхьэрэр 
ыIуагъ, ау кIэупчIэныр къыригъэкIугъэп.
Шъэуае зыфеплъыхьафэкIэ, адыгэ шъошэ къабзэ 
зыщыгъ лIы сырыф нэгу пIуакIэр къыращэкIэу, агъэшэсыжьэу Хъан-Джэрые ынэ къыпэшIофагъ, Вревскэми нэкIэ 
ригъэлъэгъугъ, Мыгурыкъоми шъхьэгъэсысыкIэ риIокIыгъ, 
ау зыфэгумэкIыщтыгъэ Шъэуае къэлъагъощтыгъэп.
- Сыд етIанэ, хъаныкъо флигель-адъютантыр,- Тыгъужъыкъо Къызбэч урыс гущыIитIум теIункIэмэ тхьагъэпцIышъо нэгукIэ щхыпцIызэ, къеупчIыгъ,- мо Iуащыжьырэ 
шыур нэкIэ зыкIэплIырэр? НэIуасэ уфэтымышIыгъэми, 
зыщыщыр пшIотыушъэфынэп. Инджылыз чыжьэм къытфикIыгъ, щэн-щэфым пылъ, бай, Iашэ тыщигъакIэрэп. 
Инджылыз гъэзет горэм иIофышIи игъус. Ахэмэ анэмыкIхэри къытхахьэх, къыткъоуцох. Зэрэтимызакъор, гукIэгъу зиIэ хэгъэгухэр къызэрэткъоуцохэрэр укъызхэкIыгъэмэ арэшI.
Хъан-Джэрые къыфадзыгъэр шIомыIоф фэдэу щхыпцIызэ, шапсыгъэ пащэм риIожьыгъ:
- Шъыпкъэм уфаемэ, Къызбэч, сэ сызгъапэрэм къытебгъэфагъэп. Шъэуае икъэмылъэгъуакIэ, арырэ сэрырэ, 
къыосымыIожьми, тызэрэзэфыщытым, зы унэ тызэрэщапIугъэм ущыгъуаз, зыфэсхьын сшIэрэп, сегъапэ.
- Мары, Хъан-Джэрый, мыджэ сыщыI,- ыкIыбкIэ 
къыдэджыкIыгъэ инэIосэ макъэм Хъан-Джэрые зэригъэплъэкIыгъ,- тинахьыжъ удэгущэIахэмэ сэIошъ ары...- 
Шъэуае ыIапэ къыщэигъ, етIанэ гум щышIэрэр фэмыIэжэжьэу IаплI фабэкIэ зыкъыжэхидзагъ, къырихьылIагъэхэри, гъогум техьажьынхэу зызгъэхьазырыщтыгъэ лIыкIохэри зэрахэтыжьэу, зыгу еIуи емыIуи зэплъыгъэх, 
къызэплъыжьыгъэх.
Урысые пачъыхьэм илIыкIохэр Геленджик Iэгъо-благъом къехьажьыфэхэ, адыгэ шыумэ къызэрагъэкIотэжьыщтыгъэхэр арынкIи мэхъу, зэрафэрэ Iофым тегущыIагъэхэп.
ЛIыкIохэр къызызэхэнэжьхэм, тIэкIу тыригъашIи, 
Вревскэм къыIуагъ:
- Iофыгъо псынкIэп тпшъэ къыралъхьагъэр...- ЕтIанэ, 
шъхьэр ыгъэсысызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Тэ Петербург 
къызэрэщытщыхъоу адыгэ Iофыр щыткIэ сыгугъэрэп. 
ПшыкIэ плъытэрэ Шъэуаеу ыужым зыкъыозыдзыгъэр джа 
къыращэкIыщтыгъэ инджылызым ыуж итыгъ нахь, ори 
тэри къытпылъыгъэп.- Хъан-Джэрые зэмыжэгъэ гущыIэмэ 
зыгорэ къариIолIэжь шIоигъуагъ шъхьакIэ, Вревскэм 
иIушъэшъакIэ зэпигъэугъ: - Адыгэ хасэр къызэбырсырым, 
сыда Тыгъужъыкъо Къызбэч къыпфидзыгъагъэр?
- УкъызэкIэмыкIу ыIуагъ нахь, мыхъун къысиIуагъэп,- 
Хъан-Джэрые псынкIэу къыIон ыгъотыгъ, ыгукIэ зэриIожьыгъ: цыхьэ къысфишIырэп мыщ.
VII
Адыгэ-урыс Iофым утемыгущыIэмэ уушъэфыжьынэу, 
ыцыпэ горэ дунаим щыбгъэбылъыжьынэу щытыгъэп. 
Къушъхьэ шыгур чыжьэми благъэми нэм къызэрэкIэтаджэу, 
хэгъэгу пащэмэ ятхыгъэ шъэф-нэфэ зэфэгъэхьыкIэ, шыбгъэ зэутэкIыкIэ, къэмэ-сэшхо зэхаокIэ, пчыпыджын зэхэлъадэкIэ, топыщэ зэбгырыукIэ, уIэгъэ щэIукIэ, хьэдэгъэ 
макъэкIэ, зэхэзыхрэмэ анахьыбэр зэридзэу, гугъу 
фемылIхэри мымакIэу, зынэмысырэм сыдкIэ зезгъэгъэпэн 
ыIоу, къизымыдзэхэри кIэгъэблакIохэри къятэкъокIыгъэу 
адыгэ Iофыр ошъо чIэгъым чIэтыгъ.
Хъан-Джэрые къыздикIыжьыщтыгъэмкIэ ышъхьэрэ 
ыгурэ къэнагъэу, къушъхьэ-мэз зэхэтым къызэрэхэкIыжьыщтым дэгуIэщтыгъэ. Вревскэми, адырэ игъусэхэми, ежьыри 
гъогум мыхъун къыщяхъулIэнкIэ тещыныхьэщтыгъэхэп. 

--- Page 637 ---

Мэфэ заулэм апэкIэкIыгъэр, зэпыщыт бгъуитIумкIи ары, 
ынитIукIэ ымылъэгъункIэ ышIагъэмэ, зыпэ къымыштэн 
щыIагъэп.
Сыда "зэпыщыт бгъуитIумкIэ" зыкIасIорэр? - ХъанДжэрые ыгу къыпыузыкIэу зэупчIыжьыгъ. Хэта адыгэмэ 
якIугъэр? Тэра хьауми нэмыкIа? Чылэхэр, жъокIупIэхэр, 
мэкъупIэхэр тезгъэстыкIыхэрэр, ячIыпIэ лъапIэмэ арыджэгухэрэр, цIыф мин пчъагъэмэ тхъамыкIагъор, игъонэмысыр къафэзыхьыхэрэр, зыми къымыубытыхэрэр тидзэхэба? 
Сызыщыщ адыгэмэ, къызгурэIо, угу зэрябгъэн, зэрэмысэхэ 
Iаджи щыI шъхьакIэ, тыфаеп, тыуищыкIагъэп, утищыкIагъэп 
къыуаIозэ, сыдэущтэу о пшIоигъо закъом къебгъэуцолIэщтха? Персымрэ Тыркуемрэ тызэрязэогъагъэр, адыгэ 
шъолъырым тызэрэщызаорэм елъытыгъэмэ, нэмыкI 
шъыпкъ. Сызэрэадыгэр, адыгэлъ зэрэсхэлъыр арэп сэзгъаIорэр, Польшэм тызэритыгъэмрэ мыщ тызэрит шIыкIэмрэ бэкIэ зэтекIы. Ащ Iашэ къыщытпэзыIэтыгъэм 
тезэожьыгъ нахь, чылэхэр, къалэхэр щытедгъэстыкIыгъэхэп, "шъуичIыгу нахь тызыфаер, гъэшхэн-Iыгъынэу 
шъутищыкIагъэп" щятIощтыгъэп.
Гум къыфихьэгъэ гущыIэхэр мылъэпсэнчъагъэхэми, 
къызэрэкIагъэщтэжьыгъэр тIэкIуи зэримыпэсыжьэу, ХъанДжэрые игупшысэ хьылъэмэ къахэужьыгъ. Гъэмафэм 
зэрэхэтыр щызымыгъэгъупшэщтыгъэ мафэр пчэдыжьыпэм хэкIотызэ, нахь фабэ хъущтыгъэ. Къушъхьэ жьы 
къабзэм къыхэчъыжьрэ цIыфхэми шыхэми бжъэдыгъу 
темэнхэр зэрэмычыжьэхэр мэу къэурэмкIэ зэхашIэ, бгъашхъохэри ошъогу шхъонтIэ-нэгъыфышъом щэхьэзэуазэх, 
загъорэ атамэхэр зэгогъэпкIагъэхэу чIыгум зыкъырадзыхы, 
псынкIэ-хъункIаеу зытырапхъотыжьы.
КъызгурэIо гум къихьагъэхэр цIыф есIо зэрэмыхъущтхэр, Хъан-Джэрые зэушъыижьы, файтон шъхьэтехыгъэм 
щышъхьаукъэрэ Вревскэм фыреплъэкIы, ауж ит шыуищми 
ягупшысэ. Мы къызгосыр ары, узгъэгумэкIырэр епIокIы 
пакIо, гуцафэ зэбгъэшIы мыхъухэщтыр. Тщыщ, тигу мэкIгукIае къыгурыIощт, зэхишIыкIыщт пIоу благъэу зызыфемыгъэхьыхэщтыр Мыгурыкъо Пщыкъуй къэзэкъ подполковникыр ары. Шъоубзэгу зыкъысфешIы, ахъщэ тIэкIоу 
сIыгъми къыщэгугъы, тыкъызэкIэрынэмэ къысэIушъашъэ, 
ау ащи, Вельяминовым ицIыфкIэ сенэгуе, сицыхьэ телъэп. 
Къэбэртае зэрэзыдэсымыщэщтымкIэ ушъхьагъу дэгъу 

--- Page 638 ---

къыфэзгъотыгъ. Къерэубытых, фэлъэкIыщтмэ, адыгэхэр 
зыгъэблырэ инджылызхэр. КъолъхьэпкIэ ахъщэ бащэ 
къыфэзгъэнагъэми сшIэрэп, естыгъэм зэрэкIэзгъэтхэжьыгъэр, цыхьэ къысфэпшIырэба къыригъэкIэу къысIуплъагъ, 
ыгу еIугъэп, ау тызэлъэпкъэгъу сIокIэ, сыд пае хэгъэгу 
ахъщэр истэкъухьан. Адэ джары, адыгэхэр урысхэмкIэ 
къэзэрэгъэбырсырыгъэх шъхьакIэ, тыркумэ ямызакъоу, 
инджылызхэри французхэри кIэгъэстэкIо-кIэгъэблэкIо 
IофыкIэ къахэхьэх, Щамилэ Iимамым инаиб ХьаджМыхьамэти абдзахэмэ къафигъэкIуагъ... ИмыщыкIагъэхэр 
сыгу къисэгъахьэх шъхьакIэ, плъэгъурэба хъурэр, мы 
лъэныкъом тыкъимыхьэ мыхъункIэ енэгуягъо. Ар адыгэмэ 
тэрэзэу къагурыIуагъэп. КъагурыIона, цIыф гъэпсыкIэ 
тэрэзкIэ тадэмызекIогъагъэмэ. Джырэп мыщ тыкъызагъэкIон фэягъэр, бэшIагъэ, Тыркуем заор зыдэтыухыгъэ 
илъэсыр ары. Ащ ыпэIуагъэми нахьышIужьыгъ... Джы 
илъэс заулэм лъыпсыр дгъэчъэгъахэу... Сыдэу тшIын, 
къытэхьылъэкIми, тлъэкI къэдгъэнэнэп, джы нэс сипачъыхьэ 
сыфэшъыпкъагъ, джыри амал зэриIэкIэ сыфэшъыпкъэн. 
Джы Къэбэртае тыщэIэфэкIи, бэслъыныемэ тахэхьэфэкIи, 
адыгэ лъэпкъ пэпчъ тыдэгущыIэфэкIи, пачъыхьэр мыбжыхьэ 
адыгэ шъолъырым къэкIофэкIэ, тызэрэзэзэгъыгъэу бгъуитIуми защыIэщтмэ сшIэрэп нахь.
- Сызэгупшысэрэр ошIа, Хъан-Джэрый,- Вревскэм 
ынапIэ къызэтыримыхэу къыIуагъ,- адыгэмэ зыщыщ 
амышIэрэ инджылызыр къызэрэращэкIыщтыгъэр, зэрагъашIощтыгъэр ары. Ащ нэмыкI гори къыращэкIэу, нахь 
агъашIоу къысщыхъугъ.
"О укъыращэкIыщтыгъэба, къыпфэсакъыщтыгъэхэба, 
уагъашIощтыгъэба" риIонэу Хъан-Джэрые ыгу къыпылъэдэгъагъ, ау зиIэжагъ.
- Тэри тыкъыращэкIыгъэп, къытфэсакъыгъэхэп тфэIошъунэп, ау...
- Ау,- Вревскэм щхыпцIызэ гущыIэр IэкIихыгъ,- агу 
къызэрэтфэмышIур къыдгурагъэIуагъ.
- Шъыпкъэ, Павел Александрович,- Хъан-Джэрый 
кIэкIэу зыкъызэблихъугъ,- къасIо сшIоигъуагъэм къытебгъэфагъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Хъан-Джэрый,- тхьагъэпцIыгъэ тIэкIу 
хэлъэу Вревскэр щхыпцIыгъэ,- адыгэмэ агу къытфэмышIуми, яхьэкIэпэгъокIыкIэ зыщагъэгъупшагъэп.

--- Page 639 ---

- АщкIэ угу ябгъэбгъэнэу щытэп,- Хъан-Джэрыий 
бароным ишIыкIэ IугушIокIэ джэуап ритыжьыгъ,- хьакIэм 
пагъохырэ егъэшIэрэ хабзэр зыщагъэгъупшэрэп. Ау ащ 
фэдиз дэдэуи силъэпкъэгъумэ тащымыгъэтхъу, зыщаукъо ри щыI, зэраукъорэ шIыкIэри гъэнэфагъэ.
- Сыдэущтэу? - Вревскэр къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- Адыгэм ианахь пый егъэзыгъэ-гуIэ IофкIэ ипчъэIупэ 
къыIулъадэми, ихьакIэщ зыкъыридзэми, къегъэгъунэ, 
емыкIу раригъэхырэп, ибгъагъэ чIэсыфэ фэбапIэрэ гъомылэрэ регъэгъоты. Гъогу техьажьэу чылэ хэгъуашъхьэм 
Iуищыжьмэ, зэфыряIэ гужъыр къэущыжьы, икъамэ къыфырехы.
- Ащ фэдэ Пшъэдэ тхышъхьэм къыщыташIагъэп, 
Геленджик Iэгъо-благъом тыкъызIуащэжьми къытаIуагъэп, 
Псы Фабэм тыкъыблэкIыжьыгъэу Бжъэдыгъу тыкъехьажьы 
пэт, зыми тигъэохъурэп, тигъэгумэкIырэп. СшIэрэп шъэфыкIэ тыкъамыгъэкIотэжьмэ...- ЕтIани Вревскэм ицыхьэмышI зыригъэплъыхьагъ.
- УкIэмыупчIэжь,- Хъан-Джэрые щхыгъэ,- гъогу 
бгъуитIумкIи шъэфэу тыкъагъэкIотэжьы. Лъэустэнхьэблэ 
чылэ гъунэм тызэрэIуащэжьыщтым щэч хэлъэп.
- Шъыпкъэм уфаемэ, джары сымыгумэкIэу сэри 
сызфэшъхьаукъэщтыгъэр. Тхьэегъэпсэух, сазэрэщымыгугъыгъэу, зытамыгъэлъэгъоу яIо къагъэшъыпкъэжьы, 
Тыгъужъыкъо Къызбэчрэ Вельяминов генералымрэ ямэзищ мамыр гущыIэ емыпцIыжьыщтхэмэ...
- Хэта тIумэ язэу, полковник, уицыхьэ зытемылъыр?
- Ар ошIа, Хъан-Джэрый...- Вревскэм тIэкIу тыригъашIи, къыIуагъ,- бгъуитIумэ языкIи джэуап къэтыжьыгъуай... 
Ау сэ нахь сызщыгъуазэр къэсIон. Орырэ Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным хэтхэмрэ анэмыкI адыгэ сшIэрэп. 
Зымафэ фэдэу нибжьи благъэу сахэхьагъэп, сэркIэ ахэр, 
емыкIу къысфэмышI, зэкIэ тыркугъэх, ау, Хъан-Джэрый, 
а сызхэплъэгъэ гу плъырхэу Iэлыгъэ шъхьафитым фэшъхьаф зинэплъэгъу кIэмылъмэ, сыд фэдэрэ нэгушIуагъэкIэ 
уапэгъокIыгъэкIи, узэхашIыкIынкIи, мамыр зыхагъэлъынкIи 
сыгугъэрэп...- Теплъын джы мы къыпфэсыдзыгъэхэр 
зэрэпфэщыIэщтым, къытшIоуушъэфхэри, зыкъызэкIоцIемыгъэутэу, зэрэпфэIэжэщтым, ыгукIэ зэриIожьыгъ.
Сэри а IофымкIэ, барон,уицыхьэ мышIыгъэмэ 
сапэчыжьэп, уздэщыIагъэм бэшIагъэ сыкъызикIыжьыгъэр, 

--- Page 640 ---

Хъан-Джэрые ыIозэ, гукIэ щхыпцIыгъэ, зэпыугъо макIэкIэ 
къыпигъэхъожьыгъ:
- Адэ адыгэ къушъхьэчIэс Iэлмэ къахэкIыгъэ Тыгъужъыкъо Къызбэч емыджэгъэ-мыгъэсагъэр сыдэущтэу Вельяминов лIы гъэсэгъэм пэпшIын. ЛIэшIэгъу зытIущ гъогу 
къэзыкIугъэ, зэо мыухыжьмэ ащыпсыхьэгъэ пачъыхьадзэм 
ар ыпIугъ, ылэжьыгъ. Ащ изэуакIи, илIыгъи, иIушыгъи, 
итхьагъэпцIыгъи нэмыкI, ащ уицыхьэ зэрэтелъыр къэмыIуагъэми, сэ бэшIагъэ къызызгурыIуагъэр. Ау, шъо зэрэшъуIоу, цыхьэ зыфэпшIыри уплъэкIужь аIошъ, Екатеринодар 
тызэрэнэсэу тэ тпкъы къикIыгъэу Вельяминовым етIуагъэм 
тыщыгугъызэ, Чернышев дзэ министрэм, Александр Ивановичым, фэтхагъэу елбэт унашъокIэ къыредгъэIуагъэмэ 
дэгъугъэ. Сэ Александр Христофоровичым макъэ зэрезгъэIущтымкIэ усэгъэгугъэ, ежь зэриIожьыщтыри ори ошIэ. 
Аущтэу тымыпсэумэ, Павел Александрович, тпшъэ къыралъхьэгъэ хэгъэгу Iофыр зэшIохыгъуае хъущт. Адыгэ 
Iэлхэу зыфэпIуагъэхэм сыд фэдэу зашIыгъэми, агъэделэхэу 
инджылыз горэхэми закъырарагъэщэкIми, Вельяминов 
генералым зиIэжагъэмэ дэгъугъэ.
- АщкIэ Вельяминовым сицыхьэ телъ, тызхэтыгъэ адыгэ 
зэIукIэр ары нахь...- Вревскэм къыIуагъэр джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ, Хъан-Джэрые зыгъэгумэкIыщтыгъэри 
зыщигъэгъупшагъэп.- Екатеринодар тызэрэнэсыгъэм 
лъыпытэу а зыфэпIуагъэри Петербург згъэхьыщт.
- Чэщ-зымаф нэмыIэми чылэм тыкъыщымыуцоуи? - 
Хъан-Джэрые игъусэ риIорэр ыгу имылъ дэдагъэми, 
ыгъэшIагъоу еупчIыгъ.
- Хьау, Хъан-Джэрый, шъуадэжь дэхьажь, тэ ащ 
тыхэмыгъахь,- Вревскэми ыдагъэп.- Мыщ ыпэкIи 
уиIахьылмэ уахэтымыгъэгупсафэу гъогу утетщэжьыгъагъ. 
Уянэжъи гъойщай пIогъагъэ, тхьэмафэ горэм уиIахьылмэ 
гу ащыфи, ори гукIэ нахь урэхьатэу, зыфэтIогъэ Iофыр 
сэри Екатеринодар щызгъэцэкIагъэу Къэбэртае тежьэн, 
ари гъогушху, верст шъихым къехъу.
- Петербург бгъэхьыщтыр тадэжь щызэдэттхын сIогъагъэ... ЕтIани, полковник, а тхьамэфэ пIалъ зыфэпIуагъэм 
уегупшысагъэп, тэ гъогу тытет, хэгъэгу Iоф зетэфэ, тауж 
итэу нычхьапэ Шъэуае унэм къэкIонэу ыIуагъэшъ, нычэпэ 
тызэкIэрысмэ, неущ-неущмыкIэ блэмыкIэу къэбэртэе 
гъогу тытехьэмэ хъущт,- Хъан-Джэрые ыIуагъ, изакъоу 

--- Page 641 ---

къызэрэнэщтыри игопагъ,- неущпчыхьэ блэмыкIэу Екатеринодар сыкъекIолIэжьын, шъухьазырыщтмэ, нэфшъэгъо кIэтаджэкIэ гъогу тытехьан.
- Тымыхьазыр хъуна, джа тIуагъэр дгъэцакIэмэ, сыд 
Екатеринодар дэтшIыхьажьын?
- Ари тэрэз. Ау, полковник, Петербург бгъэхьыщт 
тхыгъэм сэри сыкIатх, хэт ышIэра гъогум техъухьащтыр, 
фэди къэгъан.
- Ащ игугъу къэмышIыжьыгъэми хъущтыгъэ, ти император нэф ифлигель-адъютант. ПлъэкъуацIэ кIэт къодыещтэп, уиIэнатIэ елъытыгъэу, о пцIэкIэ стхыщт,- мыр 
зэгупшысагъэр, гукIэ Вревскэм зыфидзыжьыгъ, ылъэкъуацIэ зэрэкIэтыщтым имызакъоу итым еджэжьынэу фэдэ 
тхыгъэ къэгъан еIо, уицыхьэ къыстемылъмэ, узэрэфай, 
сэри ащ фэдизэу сицыхьэ птелъ дэдэп, ау тапэкIэ джыри 
Ставрополи, Пятигорски, Налщыки къэтых, цыхьэ зэфэтымышIыжьэу гъогум узэрэзэдытетщтыри хэгъэгу пшъэрылъыри зэрэзэдэбгъэцэкIэщтыри къэшIэгъуай.
- Дэгъу, тхьэуегъэпсэу, полковник. Бащэ имытхэу, 
Вельяминов генералымкIэ тимамыр лъэIу агурыгъаIу. 
ЕтIанэ, Павел Александрович, ори кIэтхэжь.
Вревскэм ифайтон щэрэхъмэ, ишылъэбжъэ макъэхэр 
джыри хьаблэм теIукIыщтыгъ Хъан-Джэрые лъэпсынкIэ 
елъэкIонкIэ Къэнтат нанэм дэжь зехьэм.
- УкъэкIожьыгъа, сикIэлэ нэф? - Тыжьын бэщым 
зыригъэIэтызэ, Къэнтатэ тахътэм макIэу зыкъыфыхиIэтыкIыгъ.- Шъыд уздэщыIагъэм щыкъэбар? Шъэуае къэплъэгъугъа, нынэ? Моу сапашъхьэ къитIысхьи, адыгэ къэбармэ 
сахэгъэдаIу, сикIал.
- Зи хъун щыIэп, нан,- Хъан-Джэрые зыпашъхьэ 
итIысхьэгъэ нэнэжъэу жъыгъэр къызтекIогъапэм къэбар 
дэй фимыIопщы шIоигъуагъэми, ежь ыгу илъ шъэфыр, 
зыми ышъхьэ зыфыримыхыщтыгъэр, зыгъапэщтыгъэр, 
хэхьапIи-хэкIыпIи зыфимыгъотыщтыгъэр римыIон ылъэкIыгъэп,- шапсыгъэмэ, нэтыхъуаемэ зи къарагъэлырэп, 
зэхаукIыхьэх, тырагъэстыкIых.
- Шапсыгъи, Нэтыхъуаий акъылрэ лIыгъэрэ арылъыжь ба? - ТIэкIу тыригъашIи, зэриIори ыгъэмысэри умышIэнэу 
Къэнтатэ ышъхьэ дигъэсысыжьыгъ.- Арэу зэрэхъутым 
сенэгуегъагъ... Зэпыджхэмэ-къызэпыджыжьхэзэ, Iофыр 
гъунэм нагъэсыгъ... Хьау, хьау, сикIал, о лажьэ уиIэп...

--- Page 642 ---

- Ардэдэр, нан, сфэIошъунэп,- Хъан-Джэрые янэжь 
IугушIо фэдэу зишIыгъ,- сэ силажьэ зыхэлъым нахь лъэпсэ 
чыжьэ зэриIэри шъыд пае зыщыдгъэгъупшэн.
- Зэрэхъурэмджэ, сикIал,- Къэнтатэ мыгузажъоу, 
нэплъэгъу стырыр зэхыригъашIэу, ау римыгъэстыщэу 
Хъан-Джэрые риIуагъ,- тинахьыжъмэ тыгу зыщябгъэжьын 
чIыпIэ тифагъ. 
- Ащ фэдэхэри шъхьэм къехьэх, нан. Ау блэкIыгъэм 
уепIэскIужьыныр зэрэIэшIэхыр къызгурэIо. ЩыкIэгъэнчъэр 
зыуж тимыхьэгъэ Iофыр ары.
- Тхьэуегъэпсэу, сикIал.
- "Адыгэхэр зэрэхэукъуагъэхэр джыры ныIэп къызгурыIонэу зезгъэжьагъэр... Тихъулъфыгъэхэр зырызэу 
зыпштэхэджэ, лIыгъэнчъэхэп, акъылынчъэхэп, ау адыгэ 
гупшысэр зэзыщхын, зыуIэшкIын, зы макъэ, зы гухэлъ 
зышIын гупшысэ яIэп" Мэрчан тхьамыкIэм ыIо зыхъуджэ, 
къызгурыIощтыгъэп. Шъыд джы тырэгущэIэжьыджэ, 
шышъхьэр зыIэкIэдгъэкIи, шыкIэм тыкIэлъытхъожьыгъ.
- А сикIал, тхьэ къысауи, шъыд гущыIэ зэмыкIух 
пшъхьэ къитэджагъэхэр!..- КъехьылъэкIырэ мэкъэ псыгъокIэ Къэнтатэ къыхэкуукIыгъ, ыIэгушъо одмэ тыжьын 
бэщыри зэрачIэсысыхьагъэр Хъан-Джэрые ылъэгъугъ, 
ыгу пигъэу зыкIыгъ, ау нахь мэкъэ шъабэкIэ янэжъ къыухыжьыгъ: - Ащ фэдэмэ уямыгупшыс, сикIал, уятэжъи, 
уяти, ори шъу хэукъуагъэу къыпщэхъумэ... Шышъхьэр 
блэзытIупщыгъэ мэ шъори шъуахэтышъ, Шъэое бетэмалым, ащи сыгу ебгъэрэп, зыдэмышI, узэрыт чIыпIэр зыщымыгъэгъупш... Узготмэ нэпэнчъагъэджэ пфалъэгъутэр 
джа адыгэ дэдэмэ лIыгъэджэ пфаштэнэп, къыбдэхьащхыных.
- Угу къысфихьагъэмджэ, нан, ухэукъо,- ХъанДжэрые ынэгу чъэкIыгъэ лъы къечъэжьэу къыIуагъ,- ар 
сшIэным ыпэджэ сыщымыIэжьыныр къэсштэн. Ау спшъэ 
къыралъхьэгъэ мамыр Iофыр адыгэхэмджэ хэкIыпIэ закъоу 
сэлъытэшъ, Урысыер амал иIэу Кавказ икIыжьытэп, шъыд 
пае зытемытым нэшъу зедгъэхъулIэнышъ, зыдгъэунэхъужьын, ащджэ сипшъэрылъ адыгэ пашъхьэм щызгъэцэкIэт.
- ГугъапIэ щыIа, сикIал?
- Тызхэхьагъэмэ Вельяминовым адызэрихьэгъэ лъыгъэчъэ заом ащ фэдэ ахысигъэлъэгъуагъэп, ау Урысые 
пачъыхьэр мыщ къэкIофэ, адыгэ Iофыр зэхэтэфыфэ, 
673
22 Заказ 028

--- Page 643 ---

зэпэуцугъэ бгъуитIумэ азыфагу зао къыдамыгъэтэджэнэу 
тIуагъэ.
- Адэ ары,- тIэкIу тешIагъэу шъхьэгъэсыс гукъаокIэ 
Къэнтатэ къыIуагъ,- пчыпыджынджэ адэгущыIэгъуай. 
Зэрэхъурэмджэ, Шъэуае къызытфыкъокIыджэ къытфиIуатэхэрэр шъыпкъэ. Шъыдэу Шъэуае зыкъыпфишIыгъ, 
сикIал? БэшIагъэ къызымылъэгъуагъэр.
Хъан-Джэрыерэ Шъэуаерэ зэрэзэзэгъыгъэхэу, джа 
пчыхьэ дэдэм, остыгъэ хэгъэнэжьыгъомэ адэжь, унэм 
щызэIукIэжьыгъэх.
ГушIом хэт унагъор къызэшIэкIыгъэгъэ зэшитIур, 
нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэр чIамынэу пчыхьэ реным зэгосыгъ, ау язакъо зэхъум, азыфагу дэмылъыгъэ чъыIагъэ 
горэ къафэущыгъэ фэдэу тIуми къащыхъоу, гущыIэр 
къезгъэжьэщтымкIэ зэжэжьхэмэ зэфычIэплъыжьхэу 
тIэкIурэ щысыгъэх.
ПкъыкIэ илъэс пшIыкIуз-пшIыкIутIум зизыщыгъэ Дзэпщ 
шъэожъые псыгъор унэм къихьагъ, нахьыкIэхэм хьакIэщмэ 
щаIыгъ чIыпIэр ымыукъоу, къыраIорэр зэригъэцэкIэщтым 
фэхьазырэу, пчъаблэм гоуцуагъ.
- Къихь, Дзэпщ, пчъаблэм угомыт,- Хъан-Джэрые 
шъэожъыем еджагъ.
- Хьау, Хъан-Джэрый, сэ бэрэ шъузгъэохъутэп,- 
лIышъо зытыригъэоу Дзэпщ къыIуагъ, янэжъ къызэрэупчIэгъагъэу, къыпигъэхъожьыгъ,- шъукъыздикIыжьыгъэм 
щыкъэбарыр зэзгъашIэ сшIоигъу.
- Шъы пIуагъи? - Зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу Шъэуае 
къэупчIагъ.
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, Шъэуай,- унагъом зэрэщесагъэу, Дзэпщ ятэ ыцIэкIэ къеджагъ,- сэ сизакъоп, 
Къаймэтыдхэми, Хьадж-Къэсэйдыхэми, тигъунэгъулIхэми 
къэбарыр ашIэ ашIоигъу. Къэзэкъмэ адыгэхэр хым хатакъох, 
рагъэтхьалэх аIуагъэшъ ары.
- Алахьэм ишыкурджэ, ащ фэдэ Iоф щыIэп, сикIал,- 
телъэшъогъэнчъэ джэуап Шъэуае ыкъо ритыжьыгъ,- 
адыгэмэ джырэджэ зыкъаухъумэжьы, гъусэхэри къытфыкъокIых. Урысые пачъыхьэр бжыхьэм ышъхьэджэ къытфэкIонэу Хъан-Джэрые къытиIуагъэшъ, Вельяминэ цIэплъыжъым иIо ыгъэцэкIэжьытмэ, тэри зытIэжэн, ау тыкъызагъапцIэджэ, агу къытарэмыгъэбгъэжь.

--- Page 644 ---

- Ара? Хъун ащыгъум! - Дзэпщ ынэ шIуцIэ цIыкIухэр 
къилыдыкIыгъэх, Хъан-Джэрыий фыреплъэкIыгъ.
- Ары, ары, Дзэпщ, уятэ къыуиIуагъэр шъыпкъэ,- 
шъэожьыер къызыкIеплъыгъэри Хъан-Джэрые къыгурыIуагъэу кIэлъиIожьыгъ,- адыгэхэр хым зыми хедгъэтэкъотэп, ыгъэгумэкIрэмэ сфяIожь. 
Дзэпщ унэм зекIыжьым, Хъан-Джэрые хэхьапщыкIыгъ:
- Адэ джары, Шъэуай, шъэожъыехэри лIы Iофмэ 
ахэщагъэ мэхъу... СшIэрэп екIолIакIэу тиIоф къыфэдгъотытэр...
- Ащ екIолIакIэу иIэр зы, Хъан-Джэрый, адыгэ хэсашъхьэм Вельяминэм фиIопщыгъэри шъо шъузхагъэдэIуагъэри 
ары. Уфаемэ, сшынахьыкI, джыри зэ къыкIэсIотыкIыжьын.
- Шъыд пае...- Хъан-Джэрые зэмыжагъэм ыгу къыIэпигъэзыгъ, мыр зикъэгущыIакIэм сыдырэ IофкIи узхигъэзэгъэнэп ыIуагъ, ау зэкIэкIуагъэп: - Адыгэ хасэм сыкъыщыгущаIэ зэхъум, къэсымыIуагъэр о пшIосыушъэфынэп: 
урысыдзэр адыгэ шъолъырым пачъыхьэм зэрэримыщыжьыщтыр, сэ къышъосымыIожьми, шъори къыжъугурэIо, Шъэуай.
- Адэ шъыд ащыгъум ори укъызфигъэкIуагъэр, ежьыри 
бжыхьэм къызфэкIотэр? ТызэшIун, тыкъызэхэнэжьын 
шъоIомэ, сшынахьыкI, шъухэукъо. Адыгэ хэгъэгу шъхьафитым шъукъихьаным ыпэджэ, Хъан-Джэрый, шъушIэтым 
шъуегупшысэн фэягъ. Пчъэр Iушъутхъыешъ, унэм шъукъытшIуихьагъэшъ, тызэжъугъэшIу, тызэдэпсэут шъоIо, 
ара?..- Зи къезымыIожьэу нэ Iуш шъабэхэмкIэ къеплъыщтыгъэ Хъан-Джэрые Шъэуае зыкъыригъэшIэжьыгъ: - 
Къысфэгъэгъу, сшынахьыкI, сигуплъыгъэ мыIуапхъэ джыри 
сегъаIоджэ сенэгуе... Бжыхьэ нэс Iашэ зэпэтымыIэтынэу 
тызызэзэгъыгъэджэ, нэмыкI горэм тырыгъэгущаI.
- Ари гущэIэ псау, Шъэуай,- Хъан-Джэрые жэкIэ-пэкIэ 
нэгу зэхэкIыхьагъэм IугушIуагъ,- узэрыгущэIэн закIэба 
дунаир...
Сыхьатныкъо уахътэм зэо Iоф, къэзэкъ Iоф къыхэмыхьэу Шъэуаерэ Хъан-Джэрыерэ гущыIагъэх. Ау ХъанДжэрые нычхьэпэрэ пчыхьэм зыгъапэрэр къышIагъэ фэдэу, 
Шъэуае хьылъэу хэщэтыкIи, къыIуагъ:
- Къэзэкъмэ татемыгущэIэнэу тIогъагъэ шъхьаем, 
сшынахьыкI, сызыухы горэм игугъу къыпфэсымышIы 
675
22*

--- Page 645 ---

хъутэп. Ащджэ ощ нэмыкI сыкъызэхишIыкIынэу сшIэрэп. 
Нэмаз сшIы хъумэ, къысэхъулIагъэр Алахьэм ыпашъхьэ 
исхьан сIонти, укIэгъожьыгъ ыIонышъ, сигукъаоджэ сыкъызэхишIыкIынэп. Агой Пщымафэ, сишъэогъум, сигукIае 
зыфыхэсэгъэпсым, джаурым гонахь иIэп, пшъхьэ къимыгъахь, модырэ дунаим джэнэтыпчъэм дэжь къыпщыфаIэтыжьын, къырыодэожьыных къысиIуагъ... СшIэрэп синасыпынчъагъэ джэуап сызэрэфэхъужьытэр...
- СыкъэдаIо, Шъэуай.
- Пантелей тхьамыкIэмрэ сэрырэ тикъэбар 
зыфасIорэр...- Шъэуае ышъхьэ онтэгъу шIуефэхыгъ, 
хэхьапщыкIызэ ыгъэсысыгъ.- Зэхэмыхыгъэу сшIошъ 
хъунэп, укъызфыкIэмыупчIэрэр сшIэрэп нахь... УнахьыкI 
нахь мышIэми, сыпщыукIытэнэп, къыосIон. Анфискэджи, 
Сисурэджи къысэхъулIэрэр сымышIэу ягонахь къэсхьызэ, 
къысэхъулIэжьыгъэр тхьамыкIагъу...
- Пантелей зэрэщымыIэжьыр зэхэсхыгъэ, ау шъуазфагу къыдэхъуахьыгъэм сыщыгъуазэп. Къэбэртае тыкIо 
хъумэ, Васюринскэм тыблэкIытышъ, илъэс уахътэ тешIэжьыгъэми, тхьаусхакIо сыдахьэ сшIоигъу.
- Дахь, Хъан-Джэрый, дахь!..- Шъэуае ышъхьэ къыпхъотэжьыгъ, етIанэ ымакъэ къефэхэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ар сэ сфэшIэтэп, сшынахьыкIэм фэдагъ бетэмалыр... Унэ лъы къытелъэдагъэ зыхъуджэ, зэуапIэм 
щыпшIэрэр ошIэжьа!.. СакIыбыджэ къыкъолъэтыгъэр 
Пантелеймэ шъыд фэсшIэныя!.. Ежьыри сыкъишIэжьыгъэп... Ары нахь, тынэ къаплъэзэ, тэ тызэрэукIыжьыныя... 
Ар сэIо шъхьаем, сэрынджи мэхъу зилажьэр... Пантелей 
инэплъэгъурэ къыIожьыгъэмрэ сщыгъупшэжьырэп... "Си 
Анфиски степхыгъ, сэри сыуукIыгъ" къысиIуагъ... Пантелей игущыIэмэ шъыпкъи мышъыпкъи ахэлъ, Хъан-Джэрый... 
Анфискэ сызытемыплъэжьытыгъэри бэшIагъэ, ыджа орырэ 
Хьадж-Къэсэйрэ цIэцIакIо ыдэжь шъузэкIо уж пIоми хъут. 
Сишъэожъые илэгъу сабый зыпIурэ бзылъфыгъэм илI ащ 
нахь хэмылъэу сыукIыныя?.. Хэт сигонахьшIагъэ сфигъэгъун, сыкъызэхишIыкIын...
Шъэуае къыIотэрэ гукъэо-гукIаемэ шъхьэр адигъэсысмэ-адыригъаштэзэ, Хъан-Джэрые ядэIущтыгъэми, 
гукIэ Петербург щыIагъ, Сидневскэ-Рябинина Татьянэ ынэгу 
кIэтыгъ, зэхихырэм нэмыкIэу зыхэгупшысыхьани иIагъ...

--- Page 646 ---

Мафэ горэм Шъэуае шъэожъыем фэщэфэнэу лэбэпэ 
бэдзэрым кIуагъэу, бзылъфыгъэ тэмэ пытэкIэ зыкъезгъэутэкIыгъэм кIом дыхэтэу къыфидзыгъ:
- Сисабый тынчъэу къэбгъэнагъэшъ, черкес, о уисабый цуакъэ фэощэфы, ара?
Губжыгъэ нэгукIэ Шъэуае бзылъфыгъэм зыкIэлъэплъэм, къыфызэплъэкIыжьыгъэ Анфискэ ардэдэм ыгу 
къыгъэушкъоигъ, ахъщэр щакIом IэкIидзи, Дзэпщ фищэфыгъэ цуакъэхэр зэриIыгъэу, IэнтэгъупэкIэ цIыфхэр IуигъэзыкIзэ, пкъы дэхэ ищыгъэр Iузыхыжьырэм лъежьагъ...

--- Page 647 ---

ЯБГЪОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 648 ---

 I
Екатеринодар къызщысыгъэ мафэм щегъэжьагъэу 
шапсыгъэ-нэтыхъуаемэ зэрахэтыгъэ мэфэ пшIыкIутIур 
мэзэ пшIыкIутIу къыщыхъоу Хъан-Джэрые къехьылъэкIыгъ.
ЦIыфыбэмэ аIукIагъ, нафэуи шъэфэуи хьакIэщхэм, 
хасэхэм нэбгырэ зырыз-тIурытIухэм ащадэгущыIагъ. Ау, 
ариIорэм къыдырагъаштэ фэдэзэ, къызэолIэжьыщтыгъэхэр 
зы: "УкъэзгъэкIуагъэмэ ядзэ тичIыгу итэу, зыфаер 
рашIыхьэу, тазфагу мамыр къыдэхьан ылъэкIыщтэп". Ащ 
Шъэуае "уагъапцIэ, ори зыогъэпцIэжьы, сшынахьыкI" 
къызэрэриIуагъэр къызыхэхьажьым, Хъан-Джэрые иIоф 
Шапсыгъэ, Нэтыхъуае къазэрэщимыкIыщтыр къыгурыIуагъ, урысые пачъыхьэр къызщыкIощт бжыхьэ нэс язэпыщытыгъэ зэрамыукъощт зэзэгъыныгъэ мазэм езэгъыгъэу, Къэбэртэе лъэныкъом гукIэ щыIагъ. Ащ нахь къыщызэхашIыкIынэу, иIоф къыщикIынэу гугъэщтыгъэ.
АрынкIи мэхъу Прочноокопи зыфыдэмыхьагъэр, 
ышнахьыкIэ Сахьид-Джэрые дзэ къулыкъу зыщихьырэ 
Ставрополь исэмэгубгъукIэ къыгъанэзэ, Уарп нэпкъитIу 
Iутэкъогъэ чылэхэр игъогупэ кIуапIэхэу зыфыблэкIыгъэр.
- Къэбэртае нахь щымамыркIэ сэгугъэ,- Вревскэ 
ротмистрэм къыIуагъ.

--- Page 649 ---

- Джыри Къэбэртае тынэсыгъэгоп,- Хъан-Джэрыий 
игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- ТызыфакIорэмэ уицыхьэ ателъба?
- Барон, Павел Александрович,- Хъан-Джэрые иупчIи 
ищхи гузэбгъагъэ хэлъыгъэп,- сэра а IофымкIэ узгъэсэжьыщтыр? Гугъэр гъэшIэгъонэу зэхэлъ, цыхьи цыхьэмышIи 
зыхаушъафэ орыба тыгъоспчыхьэрэ хьакIэщым щызыIощтыгъэр. ЛIыжъ жэкIэфхэми пчъаблэм готыгъэхэ нахьыкIэхэми шъхьэгъэсысыкIэ орыба зыдырагъаштэщтыгъэр?
- Сэры. МыщкIэ нахь щымамыр джары сэзгъаIори. 
Ау хэт етIани къокIыпIэр IудэнэкIэ псыгъом фэдэу зэхэлъ 
зыIуагъэр? Хэт ыIуагъэми, ащ къикIырэр гъэнэфагъэ: 
къыуаIори плъэгъури пшIошъ дэдэ умыгъэхъу.
- ЗэрэхъурэмкIэ, гум илъымрэ шъхьэгъэсысымрэ 
зэтефэрэп.
- ЗипчъэIупэ тыIухьэрэмэ яхьэкIэпэгъокIыкIэрэ яIэнэ 
къэштакIэрэ ар ясIолIэн слъэкIыщтэп. Ау агу илъыр къытамыIокIэ енэгуягъо.
"Тэ тыгу илъыр ятэIуа?..- Ежьыри зэрахэтэу ХъанДжэрые зэгыижьыгъ, хыIушъо шапсыгъэмэ къахэхьэгъэ 
инджылыз зырызхэр къэубытыгъэнхэмкIэ е зыхэфыгъэнхэмкIэ гущыIэ шъэф дишIынэу зыфежьэм, Шъэуае къыриIожьыгъагъэм ыгу къыгъэузыжьыгъ: - "ЫпкIэ хэлъ-хэмылъми, агу къытфилъ дэдэм сыщымыгъуазэми, тигумэкI 
къыддагощы, гущыIэкIи IашэкIи къыддэIэпыIэхэрэм ашъхьэ 
къыпфэсхьыным ычIыпIэ сэ сшъхьэ къыпфязгъэхьымэ 
нахьышIу!.." Е-о-ой, ар къысэмыIуагъэмэ нахьышIугъ, 
Шъэуай... ИщыкIагъэ хъумэ, ахэмэ ашъхьэ о пшъхьэ гъусэ 
къызэрэфашIыщтым щэч хэлъэп. Ау ар зэрагъэшIэщтыр 
сэра, Вревскэр ара, Мыгурыкъора? ЗэкIэми анахь дэгъугъэр, пачъыхьэм тызырегъэблагъэм къызэрэтиIогъагъэу, 
"ежь зибысымымэ ар ядгъэшIэжьыгъагъэмэ, татекIогъагъ". 
АхэмкIэ шIэхыщэу Шъэуае къэтхъогъагъ шъхьакIэ, къызэремыкIущтыр сшIэзэ, сыдэущтэу езгъэшIэныя?.. 
Инджылызмэ ашъхьэ пэIудгъэхьащт ахъщэр Шъэуае 
ялъэпэонэу къушъхьэ гъогу горэми телъэп... Ежь зимыуцIэпIыжьы шIоигъомэ, нэмыкI горэм рерэгъашIэба!.. 
Сенэгуе Мыгурыкъом ыпшъэ итлъхьагъэр фызэшIомыхмэ, 
сэ ыуж сихьан фаеу хъункIэ. Инджылыз гъэблакIомэ апае 
ежь ышъхьэ Шъэуае къысфаригъахьыщт".

--- Page 650 ---

- Ащ фэдэкIэ зищыгъу-пIастэ тшхырэмэ тыгу ятэмыгъэгъабгъ, таIугушIомэ къызIудгъэгушIожьхэзэ, тишIэн 
тэгъашIэ.- Зэпыугъо тIэкIукIэ, ичIэгъчIэлъыгъи къыхимыгъэщэу пигъэхъожьыгъ: - Адыгэмэ ячIыгурэ яшъхьафитрэ 
атемыхи, зыуи арэп зэрэбгъэпцIэщтхэр...
"О зэрэпIо дэдэуи уилъэпкъэгъухэр щытхэп...- Вревскэри щхыпцIыгъэ, зыгъэ Новицкэ забытымрэ Абэтэ зэшхэмрэ къапытэджэгъэгъэ къэбарыр ыгу къэкIыжьыгъ.- 
Ермоловым изэман къэбэртаемэ ащыщхэри ащ хэтыгъэхэп 
сфэIонэп... Ащ нахьи Шапсыгъэ, Нэтыхъуае тыкъызфагъэкIогъэ Iофыр къазэрэщимыкIырэм нахь сегъапэ... Сэ ащ 
зыгорэу сыхэкIыжьын, пачъыхьэ пашъхьэм оры Iоф 
щыхэфэщтыр. Джары сэ пфэмышIу щазымэр зыщымыгъэзыхь зыкIасIорэр. Пачъыхьэм узырегъэблагъэм, 
угушIуащи, лъэгонджэмышъхьэкIэ зыфебдзыхыгъ нахь, 
уилъэпкъэгъу Iэлмэ гущыIэ дахэр зэрэзэхамышIыкIыщтыр 
гурыбгъэIуагъэп. Вельяминовым ыIорэр тэрэз, адыгэ 
пашъхьэм Iашэр щыбгъэтIылъы хъущтэп. Мыщ фэдиз чIыгу 
гъэбэжъулъэ зэпэIукIотхэр, мэзылъэ зэикIхэр, къушъхьэ 
шыгуф зэшъхьэщыкIхэр цIыф лъэпкъ пчъэгъэ зэгурымыIожь 
хэбзэнчъэмэ ябгъэIыгъыныр емыкIу. ЗэрэмыукIыжьхэу, 
зэрэмышхыжьхэу бащэри исыгъэх... ЕтIани мы сызыкIыгъур ахэмэ хэгъэгу пащэ афэшIи, хьау иIэп, къыфэмыIоми, 
зэрэфалIэрэр игущыIэмэ къашIухэщы, пачъыхьэм фитхыхэрэми, зыфэсакъыжьызэ ащыкIегъэтхъы. Мыхэр 
хэгъэгу шъхьаф пшIыгъэми, гъунэгъу хьалэл зафэпшIыгъэми, дунаим утырагъэтынэп. Пащэ уафэхъугъэкIи, 
пфэгъэдэIонхэп... Тэ яIоф тшIэнэу Тхьэм ыухыгъагъэкIэ 
сэгугъэ, арымырмэ тигупшысэрэ тиIашэрэ КавказымкIэ 
зыкъигъэзэщтыгъэп, тицIыф минмэ апсэхэр тырку зэо 
пчъагъэмэ ахатлъхьэщтыгъэп, персхэми зядгъэшIэжьыщтыгъэ..."
- Сэри джары, Хъан-Джэрый, адыгэмэ сызэряплъыщтыгъэр,- Вревскэр игупшысэмэ къахэужьыгъ,- ау ахэр 
нахь чыжьаIоу маплъэх, хэгъэгу гъэуцугъэ зэрямыIэ пэтызэ, 
зэкIэмэ апэуцужьых. КъэошIэжьа "къышъупэуцужьын 
хэгъэгу гъэуцугъэ тимыIэмэ, ари тызщыфаем, джы шъукъы зыттебэнэ уж зэрэтиIэн фаер къыдгурыIуагъэшъ, тIэ 
къидгъэхьан тлъэкIыщт" къызэрэтфадзыгъэр?
- Сянэжъ зэриIоу,- Хъан-Джэрые ыгу къыдемыIэу 
щхыпцIыгъэ,- щэм ыстыгъэр псым зэрепщэу, джырэп ар 

--- Page 651 ---

зашIэн фэягъэр... Аущтэу зекIогъагъэхэмэ, Тыркуер 
къянэцIыщтыгъэп, Урысыем афыриIэщт еплъыкIэри нэмыкIыщтыгъэ. Шъыпкъэ, хэбзэ гъэуцугъэ зэрылъ хэгъэгухэри 
Iаджри зэзэожьхэу, чIыгуи зэтырахэу, зэфадзыгъэ гущыIэ 
дысыри зэжэдагъэзыхьажьэу къыхэкIыгъ.
"КъашIэ джы мыр къызэрэуубытын плъэкIыщтыр? - 
Вревскэр зэупчIыжьыгъ.- КъысиIокIыгъэм фысиIэ еплъыкIэр есIомэ, тицыхьэ зэфэмышI ышъхьэ къисхын, гъогу 
тызызэдытехьагъэр мазэ нахь мыхъоу, ар тIуми тищыкIагъэп. Чернышев графым сыкъызэхишIыкIын, Бенкендорф 
графыр, къысIущхыпцIэзэ зэрысигъэIонышъ, ежь ипIуркIэ 
ышъхьэ къыухъумэжьын, сэ сызэхаригъэджыхьан... Сэрэп 
ар зышIэн фаер, тауж ит шыуищымэ яз. Тыгъэнэ Аслъанбэчми хъущт, осетиным нахьи адыгэмэ ащыщ Пэдыс 
Мэмэтчэрыеми нахьышIужь, ау сызэрэхэзэгъэщтыр 
сшIэрэп. Зэ-зэ, ащи уахътэ ищыкIагъ".
- Тигупшысэхэр зэтефагъэх, Хъан-Джэрый. Сэри ахэр 
джыдэдэм сшъхьэ илъыгъэх. "Хэгъэгу дэкъацэм зыдязгъэщытIыхьан нахьи, сышъхьафит Iэлмэ нахьышIу" лIы 
Iушмэ ащыщэу зыIуагъэр хэт, къэошIэжьа?
- Шъхьафитым фэгъэхьыгъэ гущыIэ щэрыохэр лIы Iуш 
Iаджми аIуагъ, ау ахэр зиакъыл къыхэкIыгъэмэ алъэкъуацIэ къэшIэжьыгъуай. ЗыцIэ къэтымышIэжьырэм сыд пае 
тшъхьэ зэпедгъэкIын,- Хъан-Джэрые каретэм къыщыбгъодэсым есэмэркъэужьыгъ,- ау Iэл гущыIэр хэмыты гъэмэ 
нахьышIугъ.
- Сыда, полковник? - Вревскэри тхьагъэпцIышъо нэгукIэ 
къыIуплъагъ, сэмэркъэукIэ къыфидзыжьыгъ: - Iэл гущыIэм 
ущэмэхъаша?
- Сыд пае сыщымэхъэшэн,- Хъан-Джэрый къыIугушIожьыгъ,- цIыф Iушмэ уахэслъытагъэшъ, шъхьафитыгъэм фэгъэхьыгъэ хъумэ, Iэлыгъэм нахь макIэрэ утезгъэгущыIэнэу сыфай.
- Ара? Уигулъытэ сэштэ, Хъан-Джэрый,- шIукIэ къыраIуагъэ фэдэм Вревскэм ыгу зэремыIугъэр къызхигъэщыгъэп, тегущыIыкIыгъ: - Тлъакъохэр, тIэпкъ-лъэпкъхэр 
дыигъэх, тыгъэшэс, полковник.
- ПIэпкъ-лъэпкъхэр зэкIэпфы пшIоигъомэ, ротмистр, 
шэсы. Сэ щэрэхъмэ сакIэдэIукIызэ, тIэкIу сышъхьаукъэ 
сшIоигъу.

--- Page 652 ---

Хъан-Джэрые каретэм къызенэм, зыми ымыгъэохъоу 
игупшысэмэ къахэнагъ, Къэбэртае яIоф зэрэщыхъущтым 
егъэгумэкIыми, зэрэхъугъэр ымышIэу Петербург гукIэ 
зидзыгъ - къызхэкIыгъэ къушъхьэ полуэскадроныри, 
зифлигель-адъютантыри, иIокIи ишIэкIи ренэу къышъхьащыт 
Бенкендорф графри щигъэгъупшэжьхэу, Татьянэ ынэгу 
къыкIэуцуагъ. Узыфэзэщырэм уегупшысэ зыхъукIэ, етIани 
ар шIу плъэгъурэ бзылъфыгъэмэ, инэгушIо пэгъохыхэмкIэ, 
щыгъынхэмкIэ, шъхьацыр зэрэшIыгъэмкIэ, тхьакIумалъэхэмкIэ, бгъэхэлъхэмкIэ уинэплъэгъу къыхэтэджэжьы. Джа 
пстэуми ащыщэп Хъан-Джэрые ынэгу Татьянэ зэрэкIэтыгъэр. Кавказ гъогум зэрэтехьащтыр зыфеIопщым, къыщыути, адырэ унэм зэрэчIэлъэдэгъагъэр, къогъум къот 
тхьэ сурэтым ыпашъхьэ лъэгонджэмышъхьэкIэ исэу къащ 
къыхьызэ, зэрэIупчъапчъэщтыгъэр ары. Урысмэ защыхэфэгъэ охътэ кIыхьэм джа закъор ары Хъан-Джэрые зэрэбыслъымэныр зыщыгъупшэжьыгъагъэр. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ щыс бзылъфыгъэр шIотхьамыкIагъ, шIодэхагъ, 
шIогугъэпIагъ.
"Сыда шъуIо Тане ищыIакIэр? - Хъан-Джэрые сыхьатым 
еплъыгъ.- Джыри пIэ шъабэм зэрэхэлъ, сыхьатыр пшIы 
мэхъу къодый, фырахьащт кофэр фаухьазырэу къычIэкIын. 
Ежьыри, сэщ фэдэу, джыдэдэм ыгу сыкъэкIа шъуIо? ЕкатеринодаркIэ къысфатхэзэ ышIынэу тызэзэгъыгъагъ, ау 
джы къызнэсыгъэм зи къысIэкIэхьагъэп. Петербург тыкъыздэкIым, апэрэ каретэ-шы зэблэхъупIэм сэ макъэ 
щезгъэIугъагъ, ащ ыужи ары, Таганроги щысщыгъупшагъэп, 
Екатеринодар тыкъызщысыгъэ мэфэ дэдэми макъэ езгъэIугъ, къэбэртэе гъогум тыкъызыщытехьэгъэ пчэдыжьыпэми 
почтэм сыIулъэдэгъагъ... Сыд ежь икъэмытхакI? ЗыгорэкIэ 
ыгу къысабгъэ сIонти, Кавказым сыкъызэрэкIорэм фэшъхьаф, тызызэрэшIэрэ илъэсмэ зэмышIу тазыфагу къыдэхьагъэп. Типачъыхьэшхо спшъэ къырилъхьэгъэ Iофыр 
хьылъэми, щынагъоми, сэркIэ ар зэрэхэгъэгу пшъэрылъышхор къыгурыIуагъэу, къыскъогушхукIызэ, гъогу сыкъытригъэхьагъ. ЗыгорэкIэ гъойщаемэ е нэмыкI Iоф къыхэхьагъэмэ шIэ? Пятигорскэ тынэсынкIэ къэнэжьыгъэ щыIэпышъ, 
Кавказ дзэ корпус шъхьафым ипэщэ Розен бароным 
сыIумыкIэзэ, Къаз-Джэрые сыфэтхэн, Тане сегыиным, 
сыхэмыукъоным ыпэкIэ, икъэбар къызэригъэшIэнэу селъэIун. ЦIыфым имыхьакъ зыуи арэп зэрэтеплъхьащтыр, сыд 

--- Page 653 ---

пае имыщыкIагъэхэр сшъхьэ къизгъэхьан? Ащ нахь цIыфышIурэ, гурыIогъошIурэ, зэхэшIыкIышъошIурэ сырихьылIагъэп. Хьау, хьау, сэ зэсымыпэсыжьыщтыр еспэсынэп. 
Мы Iофым етIани сызщымыгъуазэ гори хэхъухьанкIи 
пшIэхэнэп. Сыд ар къызэрэбгурыIощтыр? Узщыгугъыжь 
зэпытызэ, загъорэ джэнджэш пшъхьэ къихьаныр дэгъу, 
ау цыхьэмышIыным зебгъэухыныр тхьамыкIагъу. Сигъусэхэми, сыкъэзгъэкIуагъэхэми, сыкъызфэкIуагъэхэми 
цыхьэ афэсшIырэп. Хьау, типачъыхьэшхокIэ ар сIон слъэкIыщтэп, къешIэкIыгъэхэр, зыгъэплъэхъухэрэр ары зэкIэ 
зилажьэр, щыщынэхэзэ агъэшэхъу, пытагъэ зыхэлъым 
мэхагъи иIэшъ, ар къызфагъэфедэмэ, щытхъумрэ Iушыгъэмрэ фырагъэбэкIызэ, зыщыхагъэукъори макIэп. Темыр 
Кавказым къыщыхъурэр ежь ынитIукIэ зыщилъэгъущт 
бжыхьэри чыжьэжьэп. Джащ зэкIэ сиадыгэ еплъыкIэу 
есхьылIагъэм, Вельяминовым зэриIоу, "Iор- жъор пкIэнчъэрэ даушыгъэ-шъхьащытхъужьырэ" хэлъмэ, къыщылъэгъощт. Адыгэхэр зыдатэкъогъэ мыжъошъхьалыр къэзгъэуцуни, силъэпкъэгъу тхьамыкIэхэр, Урысыем гукIи 
псэкIи фэзгъэблэгъэн гухэлъ сиI нахь, хэгъэгу пащэ зафэсшIыным сыкIэхъопсыкIэ арэп. Адыгэхэр Тыркуем фэскъудыихэрэп, Урысыем къесэщалIэх. Сыд ащ мыхъунэу 
Вельяминовым, Паскевичым, Чернышевым халъагъорэр? 
Ары, къызгурэIо, генералхэр мызаохэмэ, лъымэ акIэмыомэ 
ятэмэтелъхэр улъыищтых, агу зэгъэщтэп..."
Шыгу папцIэкIэ ошъогум хэпыджэзэ, Къэмэ къушъхьэр 
мычыжьэ-мыблагъэу ягъогупэ сэмэгу къыIутэджагъ. Ащ 
Хъан-Джэрые еплъыгъо имыфэзэ, Вревскэр шыоу каретэм 
къыголъэдагъ.
- Ваше высокоблагородие, тиджабгъукIэ Гирей чылэ 
горэм тыблэкIы.
- Ары, ары, ротмистр, сэлъэгъу. ИхьакIэщ пчъэIупэ 
горэм ущепсых пшIоигъуа?
- Хьау. ЗыгорэкIэ, Гирей ыцIэшъ, шъутекIыгъэмэ 
сэIошъ ары.
- Гу лъыптагъэп нахь, ротмистр, тисэмэгукIэ мычыжьэу 
кIэим дэс чылэ горэми тыблэкIыгъ. СцIэ ныкъокIэ зэрэсицIэджэгъухэр ары къодый нахь, хэшIыкI афысиIэп. Ау 
мыхэр блэкIыгъэ лIэшIэгъум къэбэртэе адыгэмэ зэуакIо 
афэкIогъэгъэ Къырым хъаным идзэ къызызэхакъутэм, 

--- Page 654 ---

зымыгъэзэжьыгъэхэм ащыщынхэкIи е Хъан-Батый къыкIэкIэзыгъэнхэкIи мэхъу. Хэт ышIэра шъыпкъэм нахь 
пэблэгъэщтыр, нэмыкI къэбархэр апылъынкIи мэхъу. 
СшIэрэ закъор къэбарырэ тарихърэ зыпымылъ цIыфи, 
чыли, лъэпкъи, хэгъэгуи зэрэщымыIэр ары. Мо къэлъэгъорэ къушъхьэ пэпцIэ зизакъоу тигъогубгъу къыIутэджагъэми, модырэ къушъхьитфэу тапэкIэ къыщылъагъохэрэми, 
ротмистр, адыгацIи яI, тарихъ гъэшIэгъонхэри апылъ. Моу 
сионэш къысягъэщалI, сэри къушъхьэмэ афэдэу сышэсыщт.
Тыгъэр щэджэгъуанэкIэ Пятигорскэ шъхьащыуцогъэ 
къодыягъ Хъан-Джэрыедыхэр зыдахьэхэм. КIэй мыкуум 
дэтэкъогъэ, шъхьэщытэкъогъэ унэ зэпэIудзыгъэхэм ахэплъэным ычIыпIэкIэ хьадэдэх къэзэкъ купмэ апэ зэпамычынэу къызэтеуцуагъэх. Вревскэм ипаIо зызыщехым, 
мыадыгэ шэнми, Хъан-Джэрые шъхьапцIэу, ащкIэ лIагъэм 
шъхьэкIафэ фишIызэ, каретэм къикIыгъ, ауж ит шыухэри 
епсыхыгъэх. Зы хьадэ къащыхъузэ, хьадитIу аблахыгъ.
Хъан-Джэрые ыгу къыпыузыкIыгъ, блахыгъэ пхъэмбайхэм акIэлъыплъэжьыгъ, пхъэлъакъо зыкIэт къэзэкъ 
лIыжъэу ауж итым еупчIыгъ:
- Хэт жъугъэтIылъхэрэр, лъытэныгъэ зыфысиI?
- ТикъэзэкъитIу, Ваше высокоблагородие,- зызэригъэпсэфыщтыр ичарэ фэдэу къэзэкъ лIыжъыр къызэтеуцуагъ, ипаIо зэриIыгъ IэгушъомкIэ ынатIэ пкIантIэр тырилъэкIыкIыгъ,- тыгъуасэ ЕтIэкъо къэбэртаемэ къызэхаупкIэтагъэх. Зыр, приказнэр, тэтый, Пятигорскэ къэзэкъ, адырэр, 
штабс-ротмистрэр, Пшызэ къэзэкъмэ ащыщ.
- Сыд ылъэкъуацI? - Хъан-Джэрые ыбгъэгу къыдэтаджэщтыгъэ гумэкIым джыри кIигъэупчIагъ.
- Капустенко, Ваше высокоблагородие.
- Игнат Ивановича? - КIыфы кIэхъукIэу Хъан-Джэрые 
къызIуипхъотыгъ.
- Ары зэреджэщтыгъэхэр, Ваше высокоблагородие... 
ПшIэщтыгъа?..
ЧIыпIэм зизыпхъотыгъэ Хъан-Джэрые ыуж къэзэкъ 
лIыжъыр елъэщаозэ ихьагъ, къэхъугъэр Вревскэ ротмистрэми гурыIуагъэу, гъогубгъум къыщяжэнхэу гъусэмэ 
къафигъэпыти, къэхалъэм дахьэрэмэ алъежьагъ. ХъанДжэрые зыкIахьэм, гухэкI мэкъэ къехьылъэкIыкIэ къыри Iуагъ:

--- Page 655 ---

- Капустенкэ Игнат... Игнат Ивановичымрэ сэрырэ 
тицIыкIугъом щегъэжьагъэу тызэныбджэгъугъ... Сшым 
фэдагъ...
- Ваше высокоблагородие,- къэзэкъ лIыжъ лъащэр 
Хъан-Джэрые кIэмыхьашъоу лъычъэзэ, лъэджэ,- Капустенкэ къэзэкъыр сэри синэIосагъ. ЦIыфышIугъ, лIыгъэ 
хэлъыгъ. Игнат Иванович штабс-ротмистрэр джэнэтым 
ихьанышъ, къэбэртэе-черкесхэр джыхьнэм машIом пэфэнхэу тхьэ селъэIущт! Ахэр... А черкесхэри... Ахэр тэ зэрэтыуджэгъугъэхэр шъушIагъэмэ...
Ужэ зэтелъхьэр къыригъэкIэу Вревскэр къэзэкъ 
лIыжъым къыфеплъэкIыгъ, мыуцужьыхэ зэхъум, къызэтеуцуи, мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ риIуагъ:
- Тят, къэхалъэм щыбгэхэрэп, щыгъэт.
- Зэхэпхырэба, Ваше высокоблагородие, басурман-черкесыжъхэр ары сызэбгырэр!..
- Щыгъэт, имыщыкIагъэхэр умыIо,- Вревскэр джы 
нахь мэкъэ шъабэкIэ лIыжъым еIушъэшъагъ,- мо гвардие 
полковникыр, типачъыхьэшхо ифлигель-адъютант, иухъумакIу, ылъэпкъыкIэ черкесмэ ащыщ.
- Тю!..- Къэзэкъ лIыжъым ипхъэлъакъокIэ зыритIагъ.- 
ПIорэр сыщ!.. Сэ тикъэзэкъ лIы шIагъомэ ащыщ сшIошIыгъ... Черкесым типачъыхьэ къеухъумэ... Сэ басурманхэр ары нахь... Сыд черкесмэ Iоф адысиI... Сэри 
пачъыхьэм сыриухъумакIу... Олъэгъу, ротмистр, перс 
заом слъакъо хэслъхьагъ... Хъун ащыгъум, ротмистр, сэ 
тикъэмэ адэжькIэ, моу мычыжьэу ахэр щэгупсэфых, 
сафыкъокIын...
Къэзэкъ шъхьапцIэхэм апашъхьэ ит пхъэмбаитIу зэготхэу зышъхьэ техыгъэмэ атаманыр къашъхьащыуцуи, 
фэхыгъэмэ гущыIэ дэгъубэ къафиIуагъ, яигъонэмыс кIодыкIи къытегущыIагъ, алъ зэрашIэжьыщтыр зыримыгъэукIыхьэу, гущыIэ лъэшхэмкIэ агуригъэIуагъ, ежь нэмыкIэу 
нэбгыритIуи ацIэ къыриIозэ къыгъэгущыIагъ. Джыри къэгущыIэ зышIоигъо щыIэмэ ыIуи, атаманыр къызэупчIэм, 
ышъо чъэкIыгъэу къэзэкъ утыгум Хъан-Джэрые ихьагъ, 
Капустенкэ Игнат ипхъэмбаишъхьэ дэжькIэ уцугъэ. Зыщыщ 
амышIэрэ полковникым къеплъыгъэх, пачъыхьэм зэрифлигель-адъютантыр къэзыушыхьатырэ тыжьын хэдыкIэу 
ыбгъэ телъым хэшIыкI фызиIэмэ апашъхьэ къихьагъэр 

--- Page 656 ---

агъэшIагъоу, къазыкIыхэхьагъэри къагурымыIоу зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх.
- Къэзэкъ зиусхьанхэр,- Хъан-Джэрые къыIуагъ,- 
зыщыщ шъумышIэрэ полковникыр, сыкъэжъугъэгущыI 
ыIуи, шъуинэшхъэй утыгу къызэрихьагъэр шъумыгъэшIагъо. Тэ куп тыхъоу Петербург тыкъекIы, пшызэ къэзэкъхэми 
адэжь тыщыIагъ, джы Къэбэртае Iоф щытиIэу тыкIозэ, 
шъуитхьамыкIагъо тыкъырихьылIагъ... Ау непэ ошIэ-дэмышIэу тыкъызэрихьылIэгъэ къиныр шъо зэрэшъуитхьамыкIагъом нахь мымакIэу сэри ситхьамыкIагъу. Непэ 
жъугъэтIылъырэ штабс-ротмистрэр,- Хъан-Джэрые 
ымакъэ къыщитхъагъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ,- Капустенкэ Игнатрэ сэрырэ... Игнат Ивановичымрэ сэрырэ, 
илъэс тIокI фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Екатеринодар нэIуасэ 
тыщызэфэхъугъ, тызэдеджагъ, Санкт-Петербурги кадет 
корпусыр къыщызэдэтыухыгъ, перс-тырку-польшэ заохэми 
тазэдыхэтыгъ, зын тыкъымылъфыгъэ, зы лъэпкъ тыкъыхэмыкIыгъэ, зы дин зэдэтымыIыгъыгъэ нахь мышIэми, зэшым 
фэдэу тызэфыщытыгъ... Тызэрэзэрэлъэгъущтым сыкIэхъопсымэ-сыкIэгушIузэ, уздэщыIэ лъэныкъомкIэ сыкъакIощтыгъ, Игнат... Зы мэфэ закъо уиукIакIомэ укъысагъэжэжьыгъэп...- "УиукIакIохэр силъэпкъэгъух, емыкIу 
къысфэмышI" риIонэу ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, 
риутэхыжьыгъ.- Сэ джэнджэшэгъу укъысфэхъунэу, бэ 
къыпфэсIотэнэу сыгу илъыгъ, сикъош... Ау джаущтэу 
тиIоф ухыгъагъэу къычIэкIын... Узэрэсшыр нибжьи сщыгъупшэщтэп, Игнат. УцIыфышIугъ, угукъэбзагъ, гукIэгъурэ 
лIыгъэрэ пхэлъыгъ. Зыдэбгъэзэжьыгъэр джэнэт унэ пфэхъу, 
Игнат,- Хъан-Джэрые адыгэ шIыкIэу шъэогъум ышъхьэ 
теIаби, фэмыIэжэрэ нэпсыр кIилъэкIыкIэу къыIукIыжьыгъ...

--- Page 657 ---

Гъэмэфэ чэщ кIакор Пятигорскэ зыщырахым, Кавказ 
дзэ шъхьаф корпусым ипэщэ Розен бароныр ягъусэу 
Хъан-Джэрыедыхэр щэджагъом ехъулIэхэу Урыхъу пытапIэм нэсыгъэх.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм Къэбэртэешхо пщы-оркъ 
хэшыпыкIыгъэхэр урыс пытапIэм щаугъойхи, Урысые 
пачъыхьэшхор бжыхьэм Кавказым къызэрэкIощтыр, закъыIуигъакIэ зэрэшIоигъор Хъан-Джэрые ариIуагъ, мэфищ 
пIалъэкIэ, июлым и 19-м, Налщыч щызэхащэщт къэбэртэе 
зэIукIэшхом ригъэблэгъагъэх.

--- Page 658 ---

II
Хы ШIуцIэ Iушъом, шапсыгъэ-нэтыхъое-убыххэм, 
абдзахэмэ, бэслъыные-кIэмгуе-мэхъошмэ язытет ялъытыгъэмэ, Къэбэртэе нахь щымамырыгъ, заор угу къэзыгъэкIынырэ гуцафэ озгъэшIынырэ иплъагъощтыгъэп. 
Хъырцыжъыгъэ Iоф горэ, шъэфми нафэми, Къэбэртэешхуи Къэбэртэе цIыкIуи арыс адыгэхэмрэ Пятигорскэ, 
прохладнэ къэзэкъхэмрэ азфагу къыдэмытаджэу щытыгъэпщтын, ау зэрэ Къэбэртаеу пштэмэ, япIытIыгъэ-фызыгъэкIэ щынагъо зэрашъхьащытым загъорэ уригъэгупшысэщтыгъэми, адыгэ гупсэф къуапэу къыпщыхъущтыгъ.
ЗыдэщыIэ Къэбэртаем, зыдэкIохэрэ Налщыч пытапIэм 
нахьи къыздикIхэрэ лъэныкъом къыщыхъурэмэ ХъанДжэрые нахь агъапэ: "ТхылъыпIэм темытхагъэу, Iэ Iэтыгъэ 
закъокIэ ядгъэштэгъэ мамыр махэм сыд шъуIо рыкIорэр? 
ЛIыгъэрэ Iушыгъэрэ бгъуитIуми зэрагъотылIэжьэу пачъыхьэр адыгэ шъолъырым къэкIофэ, яIо амыукъожьэу, 
тигухэлъ тыкIагъэхьэгъагъэмэ дэгъугъэ... Гъэтырэ къэщэнымрэ къэмэ-сэшхо къипхъотымрэ сыдигъуи 
уакIэхьажьыщт, уIагъэри кIыжьыщт, Iэжэныр, гулъытэр 
зыщымакIэ гущыIэ иутыныр, зэкIэхьажьыр зыщыбэм 
тхьамыкIагъор къыздехьышъ, апэ ар къыздикIыщт бгъур, 
гукIи псэкIи анахь къыспэблагъэми, сэркIэ мысэщт. Тыгъужъыкъо Къызбэчдыхэм адыгэ плъырыгъэ бащэ ахэлъми, 
закIыфэбгъэгъущтыр лъэпсэнчъэп - ахэмэ ячIыгу къызэрагъэгъунэрэр зыдашIэжьы, заор къафахьыгъэу алъытэ. 
Вельяминовми ар зыдимышIэжьэу арэп, ау генералым 
ипшъэрылъ щегъэцакIэ. Тэры? Вельяминовыми, тигъусэгъэ 
Розен баронми, тыгъуасэ Урыхъу пытапIэм тызщыIукIэгъэ 
къэбэртэе адыгэхэм зылъэкъуацIэ къытфадзыгъэ Сталь, 
Курило, Тарановскэ, Коцырев, Предпрядов забытхэм, 
ахэмэ яIумэтыгъэ Ермоловым сытегущыIэжьырэп, тэ 
танахьышIуа? Тямызаоми, адыгэлъыр тымыгъачъэми, зы 
гухэлъ зыдэтIыгъэу ищыкIагъэ зэрэхъоу тиIашэмэ тятхъожьынэу Урысые хэгъэгум ипачъыхьэшхо тырилIыкIу. 
Тпшъэ къырилъхьагъэр зытфэмыгъэхъукIэ, сыд етIанэ?.. 
Зыгорэм пшъэдэкIыжь ыхьын фаеба?.. Вельяминовыми 
тыкъэзIофытагъэхэми тилъэныкъо мамыр щырящыкIагъэкIэ сыгугъэрэп. Зышъумыгъэделэжь, адыгэхэр... Сыд 
фэдиз лIыгъэ шъухэлъми, къышъокIугъэ лъэпкъышхом 

--- Page 659 ---

шъутекIон шъулъэкIыщтэп, зяжъугъэгъэунэхъуным ыпэкIэ 
зыкъэшъушIэжь, лъэпкъ делэ хъурэп, купри делэ закIэп, 
адыгэ пащэхэр..."
Гъэмэфэ пчэдыжь ошIу фабэр игуапэу зэхишIэзэ, 
Хъан-Джэрые ышъхьэ къыIэтыгъ, каретэм иджабгъукIэ 
Iошъхьэмэфэ шыгуфыр къышъхьэщытаджэрэм фэдэу 
ылъэгъугъ. Прочноокоп къызыблэкIхэми, Пятигорскэ 
къызэсхэми, тыгъоснахьыпэ Урыхъу пытапIэм екIуалIэхэ 
зэхъуми, пчэдыжьи мызэу-мытIоу Iошъхьэмафэ ылъэгъугъэми, ишыгуф гупсэфмэ атеплъэ къэс къехъулIэрэр 
къыгурымыIоу гушхуагъи гумышIуи ыбгъэ къитаджэу, ыгу 
зыгорэу хъущтыгъэ: "СиIофхэмкIэ, анахьэу спшъэ къыралъхьэгъэ адыгэ Iофхэр ары, мафэ къысфэхъу, тикъушъхьэ лъапI,- джыри, мэфэ заулэм зэришIыщтыгъэу, ХъанДжэрые къызIуипхъотыгъ,- икъун къэбэртэе адыгэхэми 
такIыбкIэ къэнэгъэ силъэпкъэгъухэми ятхьамыкIэгъогукъао хэм уазэрэхэплъагъэр... Непэ сызыIукIэщтхэми, 
неущырэ хасэм къыщызэрэугъоищтхэми агу шIу къигъахь, 
зыкъягъэшIэжь. Ар сэIо шъхьакIэ, мыхэмэ урыс забыт 
зырызмэ яцIацIэхэ фэдэу зашIыми, нахь гушъэбагъэ Урысыем фыряIэу сахэплъэ. Ар Къэбэртэешхор ары. Къэбэртэе 
цIыкIур? Ахэмэ неущ, къэбэртэе зэIукIэшхом, сыдэущтэу 
зыкъыщытфашIыщт?"
Хъан-Джэрые зыгъэгумэкIырэр къышIагъ пIонэу, 
Вревскэр къэупчIагъ:
- Къэбэртэешхом тызэритыгъэм фэдэу, Хъан-Джэрый, 
Къэбэртэе ЦIыкIум мэфэ ныкъокIэ тихьэгъагъэмэ нахьышIугъэми сшIэрэп.
- Сэри ащ сегупшысэщтыгъ, ротмистр,- сыгу илъыр 
тэ щишIагъа, Хъан-Джэрые ыIуагъ,- Розен бароным тфыхихыгъэ гъогум, тэры зилажьэр, псынкIэу тезэгъыгъ.
- Шъыпкъэ, Хъан-Джэрый,- фэсакъыпэзэ Вревскэм 
къыIуагъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, зыфэгъэхьыгъэр ежьырми игъусэми умышIэнэу къыпигъэхъожьыгъ: - Хэгъэгу 
Iофмэ уадэгузажъо хъущтэп. Шъыпкъэ, къыгъэуцугъэ 
пIалъэр кIэкIыщэ. Тыгъуаси, непи къэбэртэепщымэ дэгъоу 
уадэгущыIагъэкIэ сэгугъэ... Къыбдырагъаштэщтыгъэн 
фае, ашъхьэхэр къыпфагъэсысыщтыгъэх.
- Шапсыгъэрэ Нэтыхъуаерэ тызэрэщыхэукъуагъэр 
къесэгъэхьакъыжьы,- Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ.
- Сыдэущтэу тыщыхэукъуагъ?

--- Page 660 ---

- Хэсэ бырсырым зыхэтыдзэным ычIыпIэкIэ, лъытэныгъэ зыфашIырэ нахьыжъмэ, зиIо ахэхьэрэ нахьыкIэмэ 
апэ заIудгъэкIэгъагъэмэ, тшIагъэм ишIуагъэ нахь къэкIоныгъэу сегупшысэжьыгъэшъ ары.
- УзгъэгумэкIырэр къызгурэIо,- ежь зыфаери джы 
Вревскэм къышIудэкIыгъ,- тызхэтыгъэ Пшъэдэ хасэр 
бырсырышхуагъ, тыпсаоу такъызэрэхэкIыжьыгъэмкIэ 
тыгу шIони къыттефэ. Джы къызнэсыгъэм нэплъэгъу плъырыкIэ Тыгъужъыкъо Къызбэчыдыхэр къызэрэтэплъыщтыгъэхэр сынэгу кIэт... Оры мыхъугъэмэ, зэхэпхыгъэба 
Цициановым рашIэгъагъэр, а зыпашъхьэ ситыгъэмэ спсэ 
Iуахыныгъи...
- Аущтэу адыгэхэр хэбзэнчъэ-жъалымхэу къыпщэхъухэмэ, ухэукъо...-Плъэгъурэба мыщ ыгу илъыр, ХъанДжэрые ыIозэ щхыгъэ, сэ Вельяминовым цыхьэ фэсшIырэп, 
ежь Тыгъужъыкъо Къызбэчыдыхэр ицыхьэмышIых, етIанэ 
гые зыхэлъ мэкъэ кIэлъэшъугъэкIэ еупчIыгъ: - О къыпфигъэшъошэгъэ тэмэтелъым нахь цIыкIуа, барон, титIо 
тызфэпсэурэ хэгъэгум сэ къысфигъэшъошагъэр? КъызгурыIуагъ, Павел, къызгурыIуагъ,- Вревскэм къырищэжьагъэр къыригъэIуагъэп,- узгъэгумэкIырэмкIэ сыгу къыуабгъэрэп, сиджэуапи шъхьакIокIэ умыштэ. Орырэ сэрырэ 
зыны тыкъимылъфыгъэми, тызэкIэрыпчын плъэкIытэп, ти 
Урысые хэгъэгу ипачъыхьэ гупшысэкIэ тызэпхыгъ. Ау 
еплъыкIэ зэфэшъхьафэу тиIэр емыкIукIэ плъытэныр къезгъэкIурэп - зым фабэр къекIу, адырэм чъыIэр икIас. КъаIо 
джы, сыдэущтэу ахэмкIэ цIыфыр бгъэмысэщт?
- ТIумкIи къыбдесэгъаштэ, полковник, Iо хэмылъэу 
зыкъэсэты,- Вревскэм псынкIэу кIилъэшъужьыгъэми, 
тхьагъэпцIышъо нэгукIэ къеупчIыжьыгъ: - Уарпыпшъэрэ 
Къэбэртэешхомрэ цIыфмэ тазэрэщыIукIагъэу, Къэбэртэе 
ЦIыкIуми щытшIыгъэмэ нахьышIугъэба.
- АщкIэ къыбдесэгъаштэ,- Хъан-Джэрые джэуапкIэ 
зэригъэжагъэп,- ау Къэбэртэе ЦIыкIумкIэ умышIэ горэм 
ущызгъэгъуазэ сшIоигъу. Розен бароныр ары мыхъугъэмэ, 
ащи ихьакIэщ зытIу горэм тарыхьагъэмэ, къэбэртэе щыпс 
фыжьырэ нэкулъ гъэжъэгъакIэрэ натрыф пIастэр ягъусэжьэу ащытшхыгъагъэмэ хъущтыгъэ. Ау тшхыщт гъомылэм 
нахьи тызпылъ Iофыр зэкIэми апшъэшъ, Къэбэртэе ЦIыкIум 
къытфикIыщт пщыхэмрэ лIэкъолъэшхэмрэ тиIофкIэ къытпеощтхэп.

--- Page 661 ---

- Сыд ар озгъаIорэр? - КъызэрэгушIуагъэр Вревскэм 
инэплъэгъурэ иупчIэрэ къахэщыгъ.- УинэIуасэхэр исха? 
АфэпIопщыгъа?
- СинэIосэнхэр хэгъэкIи, слъапи исыдзагъэп.
- Сыдэущтэу ащыгъум уащыгугъыра? - Тэ шъукъытэлъытыгъэмэ, шъо адыгэхэр шъунасыпышIу, Вревскэ 
бароныр гукIэ хэмыкуукIын ылъэкIыгъэп, шъузэIумыплъэ ми, чыжьэкIэ Iахьылыгъэ зэдышъуиI, шъузэрэзэтеплъэу 
шъуигупшысэ зэтефэ, шъуигухэлъ зэкIахьэ.
- СшIэ-сымышIэми, Павел Александрович,- хьарамыгъэ хэмылъэу Хъан-Джэрые щхыгъэ, зымафэ бжъэдыгъу итхэу баронымрэ ежьырырэ адыгэмэ афэгъэхьыгъэу 
зэраIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ,- тэ, адыгэхэр, зэкIэ 
зынырэ зытырэ такъыхэкIыгъэу джыри къыпщэхъукIэ 
сенэгуе. Ухэукъо, сикъош. Ахэр аущтэу щытыгъэхэмэ, 
зэш-зэшыпхъумэ яIо зэтемыкIэу сIорэп, абдзахэхэмрэ 
бжъэдыгъухэмрэ зэфычIэплъыщтыгъэхэп, шапсыгъэхэмрэ 
нэтыхъуаехэмрэ зэкIэнакIэщтыгъэхэп, убыххэмрэ абхъазхэмрэ ялъэрыхьыгъэкIэ зэпэгэкIыщтыгъэхэп, кIэмгуехэмрэ 
мэхъошхэмрэ ялIыгъэ зэтехыкIэкIэ ахэмэ бэслъыныехэмрэ 
абадзэхэмрэ, ежьмэ язэфыщытыкIэ зыдамышIэжьэу, 
къадэхьащхыщтыгъэхэп, Къэбэртэешхомрэ Къэбэртэе 
ЦIыкIумрэ иныгъэ-цIыкIугъэкIэ къизэрэмыдзэжьхэу, нахь 
шъхьагъышъхьэр язэрэмыгъашIэу сыдырэ IофкIи зэмынэкъокъухэу, зэпэмыуцужьхэу къызшIомыгъэшI. Ащ фэдэ 
зэфыщытыкIэхэр тхэмылъыгъэмэ, бэшIагъэ зы хэгъэгу 
зытиIэщтыгъэр. Къэбэртэе ЦIыкIум къикIыщтхэм агухэр 
бэшIагъэ талъэныкъокIэ, УрысыемкIэ, нахь къызагъэзагъэхэр, Иван пщышхом илъэхъан къыщегъэжьагъ, Бекович 
Черкасскэ майорыри лIышъхьэмэ япащэу а лъэныкъом 
къикIынэу ары... ГугъэкIэ упсэумэ нахьышIу. Тэрэзба, 
барон?
- Ар гущыIэ псау, Хъан-Джэрый. Джэуап емытыжьыщтыми, гухэкIынчъэнэп. Къэбэртэе ЦIыкIум ынэгу талъэныкъокIэ къызэрэгъэзэгъагъэм тIэкIу сыщыгъозагъ, ау 
Ермоловым, Алексей Петровичым, изэман илъэсипшI нахьи 
тешIагъэп, Къэбэртае тхьамыкIэгъо Iаджи ихъухьагъ, хэт 
ышIэра къэбэртэе адыгэмэ агу зэрэзэхъокIыгъэр сэIошъ 
ары... КъэошIэжьа, тыгъоспчыхьэрэ хьакIэщми, джа орэдыжъхэу къябгъаIощтыгъэхэм, къыпфаIуатэщтыгъэ къэбармэ ямэхьан птхы зэхъум, тэ къытфэгъэхьыгъэ гущыIэ 

--- Page 662 ---

дысхэри, сыхэмыукъомэ, къыпфадзыщтыгъэхэу къысщыхъугъ... Урысыбзэ хэдзэ зытIухэмкIэ сэри къызгурагъаIо фэдэу, шъыпкъэмэ, къысщыхъугъэшъ ары...
-Шъыпкъэ, барон, ухэукъуагъэп. ТызэряхьакIэм къымыубытыщтыгъэхэмэ, тфэшъуаши тфэмышъуаши къытаIоныекIи къэнэнэп. Ау щысыгъэ нахьыжъмэ янахьыбэм 
пчъаблэм готыгъэмэ ащыщмэ къадзыщтыгъэхэр зэрамыдэщтыгъэхэм гу лъыптагъэба?
- Лъысымытэ хъуна, щэIагъэ зыхэмылъ ныбгыритIуи 
хьакIэщыр арагъэбгынэгъагъ.
- Джары, ротмистр, Къэбэртае тиIоф къыщикIыщт 
сэзгъаIорэр.
- Аущтэу, полковник, мыщ тиIоф щытыублэгъагъэмэ 
дэгъугъэ.
- Ары, къэбарыр жьыбгъэм фэд, зэ илъыгъокIэ цIыфмэ 
алъыIэсыщт. Ау къыддезымыгъэштэщтхэри бгъуитIу емызэгъхэри щыIэщтых, къыткъоуцощтхэр зэрэнахьыбэщтым 
щэч хэлъэп.
Заулэ тешIагъэу Вревскэм къыIуагъ:
- Джахэр зэкIэ - къыдгоуцохэри, хэти емызэгъыхэри, 
къытэпыйхэри кIэзыгъэнчъэу Петербург дгъахьынхэ фае.
- Ащ фэдэ унашъо щыIэмэ, гъахьы,- джау сыдми, 
Iофы зыримыгъэшIэу, Хъан-Джэрыий къыIуагъ.- Пшъэдэ 
хасэм адыгэмэ зыкъызэрэщытфашIыгъэри, Вельяминовым 
изэуакIи ащыгъум унашъо къэзышIыгъэмэ афэпIопщыгъэмэ дэгъугъэ...
- Ар Екатеринодар сыкъызысыжьыгъэгъэ мафэм 
афэзгъахьыгъагъ,- Вревскэм ышIагъэр шIодаушэу, тIэкIуи 
зыщыгъупшэжьыгъэу къыIуагъ,- зэраIукIагъэми уемынэгуй,- "сыд шъузфэмырэзэ Вельяминов генералым пысэбгъэтхыхьащтыгъэр" гукIэ пигъэхъожьыгъ.
"Синасып инджылызмэ афэгъэхьыгъэу Шъэуае къысфидзыгъагъэм ышъхьэ къызэрэпфисымыхыгъагъэр..." - 
Хъан-Джэрые щэIагъэу иIэм кIэгушIужьыгъ.
Бэхъсан гъогу къэгъэзэгъум каретэр къолъэти заулэрэ 
зэчъэхэм, чыжьэкIэ чъыг зэхэтмэ къахэщэу Налщыч пытапIэр къэлъэгъуагъ шъхьакIэ, нэсынхэкIэ джыри сыхьат зытIу 
уахътэ щыIагъ. Гъогум хэкIэу пытапIэр къэблагъэ къэс 
Хъан-Джэрые игумэкIмэ къахэхъо, ШапсыгъэкIи, УарпыпшъэкIи, пятигорскэ къэбэртаехэмкIи, къызблэкIыгъэ, 
зыщырагъэблэгъэгъэ чылэхэмкIи ыгу щыIэжьэп. Налщыч 

--- Page 663 ---

къыщиугъоищтмэ зэрадэгущыIэщтым фэхьазырми, хэт 
ышIэра адыгэмэ зыкъызэрэфашIыщтыр, иIоф зэрэхъущтым, къыщытэджыщт упчIэмэ яджэуапыщтмэ агъапэ, 
ахэмэ ошIэ-дэмышIэу янэжъ Къэнтатэ ипсауныгъэ къазыхэхьажькIэ, чылэмкIэ зедзыжьы, ыгу къыпеIонтIыкIы. 
Джыри илъэс зытIущ горэм, ащ фэдиз фэмыкъудыищтми, 
пачъыхьэм къырипэсыгъэ Iофыр зэшIуехыфэ, инанэ къыкIэтынэу, ифэмэ-бжьымэ къышъхьащытынэу фэлъаIо, 
зыщигъэгъупшэми, игупшысэ къыхэужьы:
- Налщыч удэкIмэ, Владикавказ нэс верстишъэ горэ 
дэлъ.
- Тыгъанэ штабс-ротмистрэм ащ нэс илъэпкъэгъу 
осетинхэр къырищыщтха? - Ащ ежэщтыгъэм фэдэу Вревскэри къэупчIагъ.
- Сыд пае? Псыгонсу узэрикIэу, Чэмтхьалэ ублэкIмэ, 
Лескэныжъым пэмычыжьэу осэтын-дигорхэр щэпсэух. 
КъэдгъэгущыIэщт горэ къыгъэхьазырыгъэмэ сшIэрэп нахь.
- Аслъанбэч ротмистрэм уицыхьэ тегъэлъ, полковник, 
къыгъэгущыIэщтмэ афэшъхьафэу къыддезгъэштэщт-къыхэкуукIыщтхэри къыгъэхьазырынхэу ары зэрэтIуагъэр, 
ахъщи зыфеттыгъэр.
- Штаб-ротмистрэм сицыхьэ телъ, осетинхэр жэбзэ-жашIох, къаIони къызараIощтыри ашIэ, ау зэкIэми 
анахьышIугъэр, барон, къолъхьэнчъэу, агукIэ цIыфхэр 
къыткъоуцогъагъэмэ арыгъэ.
- Аущтэу хъугъагъэмэ дэгъугъэ, тихэбзэ ахъщи къызэтенэни. Ау сыд аIорэр,- ыгукIэ разэу Вревскэр щхыпцIыгъэ,- щымыфэу пфэхъыещтэп.
Налщыч чъыгхэр зэхэугуфыкIыгъэхэу къэлъэгъуагъэх, 
Къэндж чылэ гъунэм дзэ шъуашэкIэ фэпэгъэ шыуитфмэ 
адыгэ шъуашэ зыщыгъ шыуищ ягъусэу хьакIэмэ къащыпэгъокIыгъэх. Урысхэр Вольнэ АулкIэ заджэщтыгъэхэ 
къэндж чылэм хьакIэхэр къыщыращэкIыхи, щэджэгъошхэ 
кIасэ зарагъэшIым, Налщыч нагъэсыгъэх.
Хъан-Джэрыерэ Вревскэмрэ джа мафэми пчыхьэми 
къэбэртаемэ, бэлъкъармэ ящыIэкIэ-псэукIэ фэгъэхьыгъэу 
Къэбэртэе линием иIэшъхьэтет Коротковым ыпашъхьэ, 
Налщыч дэт иIофшIапIэ изабытмэ апашъхьэ упчIабэ къыщаIэтыгъ, агу еIу-емыIуи зэхахыгъэ. Ислъам диныр зэрахэлъми кIэупчIагъэх. Къэбэртаехэмрэ бэлъкъархэмрэ 

--- Page 664 ---

япчъагъэкIэ зыфэдизыр зэрагъэшIагъэ, ау шъэфкIи нафэкIи 
цIыфмэ ахэлъ урыс фыщытыкIэр зэкIэми апшъэжьыгъ.
Урысые пачъыхьэм имамыр лIыкIохэр Налщыч къызэсхэ мафэм къыкIэлъыкIогъэ июлым и 18-м Бекович 
Черкасскэ майорыр Къэбэртэе ЦIыкIум истаршинэхэм 
япащэу къэкIуагъ, штабс-ротмистрэ Тыгъанэ Аслъанбэчи 
осетинхэр къыщагъэх.
Хъан-Джэрые зыгъэгумэкIыщтыгъэ къэбэртэе зэIукIэр 
июлым и 19-м ышъхьэкIэ къызэIуихыгъ.
- Лъытэныгъэ зыфысиIэ зиусхьанхэр, лIэкъолъэшхэр, 
чылэ пащэхэр,- Хъан-Джэрые бжъэдыгъубзэкIэ зэфэсым 
къеджагъ,- шъуизы мафэ мэфишъэ хъунэу, шъуизы илъэс 
илъэсишъэ шъуфэхъузэ шъупсэунэу, жъышъхьэ мафэ 
шъуисабыймэ, шъуибын-унагъомэ шъуяхъулIэнэу, лIыгъэр 
къышъобэкI зэпытынэу, шъуиIушыгъэ-гулъытэ чыжьэ 
плъэнэу, шъухимыгъэукъонэу сышъуфэлъаIозэ, тинепэрэ 
зэIукIэ къызэIусэхы,- мыхъун ышIагъэ фэдэу Хъан-Джэрые 
псынкIэу урысыбзэм техьагъ: - Темыр Кавказым, Адыгэ 
шъолъырым, Чэчэным, Дагъыстан къащыхъурэм Iофы 
зыригъэшIэу, лъытэныгъэ къышъуихэу, шъхьэкIафэ къышъуфишIэу шъуадэжь тыкъэзыIофытэгъэ урысые пачъыхьэр зэригъэгумэкIырэр шъушIосыушъэфынэп. ЕгъашIэм, лIэшIэгъуищым къехъугъэшъ, мы лъэныкъомкIэ 
къэгъэзэгъэ адыгэхэр Урысыем готыгъэх, къини, гушIуагъуи зэдащэчыгъ. Шъугу къэжъугъэкIыжь Тыркуе кIэгъэблакIом Къырым хъаным идзэхэр зэуакIо къызэрэшъуфигъакIощтыгъэхэр, шъугу къэжъугъэкIыжь чIыпIэ къин 
шъузефэм, шъуишэсхэр Иван Грознэм зэрэфэшъуIопщыгъагъэхэр, шъуипхъумэ анахь пшъэшъэ дахэр, анахь Iушыр 
шъхьа гъусэкIэ зэрешъупэсыгъагъэр, благъэ къызэрэшъуфэхъугъагъэр. Ащ ихьатыркIэ Урысыем готыгъэ къэбэртэе 
адыгэпщмэ лIыгъэ зыхэлъ урыс Дзэпщ пытаби къахэкIыгъ, 
мы къызгот Бекович Черкасскэ майорыри ахэмэ къакIэныгъ, къэбэртэе адыгэмэ ялIыгъэ утегущыIэн зыхъукIэ, 
Иван Грознэм илъэхъан апэрэ генералиссимус Урысыем 
щы хъугъэр шъо зэрэшъущыщыр зыщышъумыгъэгъупш!
- А къыджыпIэхэр, зиусхьан,- Къэбэртэешхом къикIыгъэ старшинамэ ащыщ горэ къыхэкуукIыгъ,- блэкIа, текIа 
Iох, ынтIэ сыт Ермоловым къыдиха тхьамыкIагъомэ ягугъу 
къызхомышIыр?

--- Page 665 ---

Къыфадзыгъэр Хъан-Джэрые зэхихыгъэми, игущыIэ 
зэпигъэугъэп.
- ШIу зышIэрэм шIу фыщылъышъ, Урысыем ишIушIагъэ, лIэшIэгъумэ ащыпхырытхыгъэ урыс-адыгэ зэфыщытыкIэм илъагъо гум итэшъумыгъан, ар адыгэ шэнэп. 
ЦIыфым ищыIэныгъэкIэ бэ дунаим щыпэкIэкIырэр, ау зы 
цIыф лъэпкъым итарихъ пштэмэ, узкъогушхукIыни, узэрыукIытэни къыщехъулIэ, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, зызщиушIоижьыри зызщиукъэбзыжьыри макIэп. Шъуащыщ горэм 
Ермоловым ыцIэ къысфидзыгъ, цIыфыр къэгущыIэзэ 
ужэдэоныр емыкIу, ау иупчIэ сигъэщтагъ пIонэу, сыдырынэп, джэуап къестыжьын. Ермоловым шъори, чэчэнхэми, 
дэгъыстанхэми егъэлыегъащэу къызэрэжъудэзекIуагъэм 
Урысые пачъыхьэшхор щымыгъуазэу щытэп. Ащ, Тхьэм 
къынэуж, зэкIэри ешIэ, елъэгъу, ынаIэ атырегъэты. АрарынкIи мэхъуба Ермоловыр Кавказым зыфырищыжьыгъэр...
"Джы къытфагъэкIуагъэхэри Ермоловым нахьышIуха...- 
Генералым ыцIэ къэзыдзыгъэ дэдэр гукIэ гъумтIымыгъэ 
нахь, къыфашIыгъэ адыгэ гыем къыубытэу, джыри зэ 
къыхэкуукIыжьыныр рикугъэп,- мы къэгущыIэрэр зыпашъхьэ итмэ ялъытыгъэмэ, ныбжьыкI нахь мышIэми, итэмэтелъмэ япэсыгъэ лIы Iуш... Зэхэоха ащ ыIорэр, Ермоловыр 
ыгъэмысэ-къыгъэгъунэ фэдэзэ, тэри къытэгыи, къытщэтхъу..."
- Аущтэу зыхъурэм, адыгэ гъунэгъу шыу куп теор 
непэп, тыгъуасэп тэ шэны зытфэхъугъэр,- Хъан-Джэрые 
ымакъэ шъырытми, пытэ,- тызхэунэкIыгъи тызхэунэхъукIыгъи къызыщытфыхэкIыгъэр макIэп, уимыем уемынэцIмэ, нэмыкIхэр къызэмыгъэнэцIхэмэ нахьышIу. Адыгэ гу 
плъыр-къилъэт шэныр IэкIыб тфэмышIыпэщтми, зыхэтIажэзэ, тигъунэгъу чылэмэ, станицэмэ, тэщ нэмыкI цIыф 
лъэпкъымэ тадыщыIэмэ, Урысые хэгъэгум тыдэпсэумэ, 
лъэпкъыгъэкIод къытхэмыхьэу тыкъызэтенэщт. Темыр 
Кавказым щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэм, зэрэ Кавказэу 
пштэми ары, натIэкIэ тыфычIагъэплъэу хъугъэшъ, Тыркуеми Инджылызыр къыгоуцозэ, Франциеми къыдыригъаштэу, илъэс заулэкIэ зыпшъэ тыдэогъагъэм, ышъхьэ 
къеIэтыжьы, Персиери АзербайджанкIэ Дагъыстан, Чэчэным къекIуашъэ. МодыкIэ щэн-щэф ушъхьагъукIэ шъуилъэпкъэгъу хы ШIуцIэ адыгэхэм къахатIупщхьэгъэ инджылыз 
кIэгъэстакIохэри уцухэрэп. Ахэмэ ащыщхэр Къэбэртае 
къэкIонхэу ямурадышъ, сыд къышъуаIуагъэкIи, зыкъышъуфашIыгъэкIи зяшъумыгъэгъапцI, шъумыгъэнэгъуаджэх. 
Типыймэ ашъхьэ къытфэзыхьырэмэ е псаоу къытфэзыщэрэмэ, улэупкIэ яттыщт. Джы Iофы зезгъэшIэу, уасэ 
къышъуфэзышIэу, шъуадэжь тыкъэзгъэкIуагъэм ихьатыркIэ шъырытыгъэ-Iэжагъэ къыздешъухьэу шъукъызысэдэIугъэм, къэбар гушIуагъо къышъуфэсIопщыщт. Ар 
зыфэгъэхьыгъэщтыр, къыздикIыщтыр Урысые пачъыхьэм 
дэжь: мыбжыхьэ блэмыкIэу зэкIэми зэдытипачъыхьэ Апэрэ 
Николай Кавказ къэкIощт, шъуищыIэкIэ-псэукIэ зэригъэшIэнэу, шъуигумэкI-гупшысэхэр къыжъудигощынэу, 
шъуалъэныкъокIэ щыIэщт хэбзэ-гъэпсыкIэр хэушъхьафыкIыгъэнымкIэ къыжъудэгущыIэнэу, къышъоупчIыжьынэу 
къышъухэхьащт.
- Кавказыр ины, лъэпкъ зэфэшъхьафыбэмэ яхэгъэгухэр 
итэкъуагъэх,- адыгагъэм ыIажэщтыгъэ лIы нэгуф пщэр-кIаком джы къыхэмыкуукIын ылъэкIыгъэп,- сыдэущтэу 
Урысые пачъыхьэр тэ къыднэсыщт?! ТишIуагъи пачъыхьэм 
зэредгъэкIыщтым, тиIо зэрэхэдгъэхьащтым ыуж тэри 
тимытэу щытэп.
- Урысые пачъыхьэшхом иIо егъэцэкIэжьы,- нахьыпэрэм фэдэу Хъан-Джэрые къэупчIагъэм шъхьащыгущыIыкIыгъэп,- зиIуагъэкIэ, ар къызэрэшъухэхьащтым 
шъуемыхъырэхъыш. Мыщ фэдэ чIыпIэм, мыщ фэдэ 
уахътэм къыщышъуIукIэщт сIонэу Iизын сиIэп, ау Тифлис 
нэмыкIэу, Темыр Кавказым илIыкIо зэфэшъхьафмэ зызэраIуигъэкIэщтым щэч хэлъэп. Бжыхьэ нэси, къызыщытхэхьащт мази, Петербург зыщыкIожьыщт ужи мамыркIэ 
тызэрэзэдэпсэущтым тежъугъэгупшыс.
Хъан-Джэрые ыуж Къэбэртэешхуи, Къэбэртэе ЦIыкIуи, 
Осетиеми къарыкIыгъэ чылэ старшинэ заулэ зэIукIэм къыщыгущыIагъ. Урысыем дезгъаштэхэрэр нахьыбагъэми, 
къаIуагъэр изыутыжьхэри мэкIагъэп, бгъуитIу демыгъаштэ 
зиIэхэри, Урысыеми Тыркуеми яIоф къытхэлъэп, тэр-тэрэу, 
егъашIэм тятэжъхэр зэрэпсэущтыгъэхэу тыпсэущт зыIощтыгъэхэри ахэтыгъэх. Ау ахэр къэгущыIэным ычIыпIэкIэ, 
яадыгагъи зыщагъэгъупшэжьэу, къызэрэхэкуукIыщтхэм 
пылъыгъэх.

--- Page 666 ---

Бекович Черкасскэр къызэгущыIэм, Къэбэртэе цIыкIум 
илIыкIомэ ягухэлъ зэIукIэ пашъхьэм къызфырихьагъэр 
зэхэугуфыкIыгъэу къыухыжьыгъ:
- Тинепэрэ зэIукIэ хэлэжьагъэмэ анахьыбэмэ яIо сэри 
сиIо: тэ, къэбэртаехэм, егъашIэм Урысые хэгъэгум тыготыгъ, тыготыщт. Лъытэныгъэ къытфэзышIэу, тадэжь 
шъукъэзгъэкIогъэ типачъыхьэшхо шъхьэгъашIо зэрэфытиIэр 
тизэIукIэ ыцIэкIэ тфешъуIожь.
А кIэухымкIэ зэIукIэр зэфэшIыжьыгъэмэ хъущтыгъэ 
къыригъэкIэу Хъан-Джэрые нэплъэгъу шъэф Вревскэм 
фидзыгъагъ шъхьакIэ, зыIэ къэзыIэтыщтыгъэ Астэмыр 
Хьаджэ Къудабэрд лIэкъолъэшым, къагъэгущыIэнэу загъэхьазырыгъэр бэшIагъэти, гущыIэр ратыгъ.
- СыкъэгущыIэным ыпэкIэ, зимафэ мэфишъэ хъун 
полковник, упчIэ къыпфысиI,- Астэмыр лIэкъолъэшым 
къызеIом, Хъан-Джэрые зыфихьыщтыр ымышIэу, лIыр 
зыухьазырыгъэ Черкасскэ майорым фыреплъэкIыгъ, ау 
зэфэсыр къызэIигъэхьажьыщтми сшIэрэп ыIоу, зэримыгуапэр къызхигъэщыгъэп,- Вельяминов генералым шъуалъэныкъокIэ щыригъэзыгъэ тилъэпкъэгъу адыгэмэ сыд 
якъэбар?
- Къэбэртае тыкъемыжьэзэ, а лъэныкъом тыщыIагъ, 
лъытэныгъэ зыфысиIэ нахьыжъ, тыкъызфежьэгъэ хэгъэгу 
Iофым ыпкъ къикIыгъэ, типачъыхьэ иунашъокIэ укъызкIэупчIэгъэ лъэпкъэгъу адыгэхэмрэ Вельяминов генералым 
идзэхэмрэ азфагу мамыр дэтлъхьанэу ары,- Хъан-Джэрые 
къыIуагъэм ицыхьэ зэрэтемылъым ышъхьэ къэдаIорэмэ 
апашъхьэ къыщырихышъугъэп.
- Армэ хъун, ари къэбар гушIуагъу! - Астэмырэ 
Хьаджэ Къудабэрдэ уасэ зыфешIыжьыми, ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ: - Ащ фэдэ цIыфыгъэрэ гукIэгъурэ 
типачъыхьэ зэрэхэлъым сицыхьэ телъэу сэри ащ фысиIэ 
гущыIэр, зэIукIэ маф, шъуапашъхьэ къыщысIон. Типачъыхьэшхо сытеплъэн слъэкIынэу насып сиIагъэмэ, сижъышъхьэ семыплъэу анахь къэлэ чыжьэми зязгъэщэни, 
ау джы талъэныкъо къэкIонэу ынэшIу къытщыфагъэмэ, 
лъэсэу сыфэкIонэу сыхьазыр!..
Хъан-Джэрые зэрифэрэ Iофыр Къэбэртае къыщикIыгъэу ылъытэщтыгъэми, мэфэ заулэ къызетыжь уж 
инджылыз "щэн-щэфакIомэ" апэшIуекIощт фэIо-фашIэхэр 
зезыхьащт Вревскэмрэ Тыгъанэмрэ охътэ кIэкIыкIэ къыгъанэхи, абдзэхэ гъогу щынагъом иадыгэ гъусэхэр къытырищэжьыгъэх.
ГумэкI-гупшысэмэ ахэтэу, зыдимышIэжьэу ХъанДжэрые шъхьаукъагъэ. Ардэдэм зыгорэ къедысыгъэм 
фэдэу къэлъэтагъ, гур гуIэу, ыгъэжьэу къытеощтыгъ, 
зыфихьын ымышIэрэ щынэгъо шъэф чъыIэм зэрэщытэу 
зэлъиштагъ. Къэбэртае къыщинагъэхэм гукIэ афызэплъэкIыгъ, етIанэ адыгэ шъолъырымкIэ, шапсыгъэ къушъхьэхэмкIэ зыкъидзыгъ, нэужым инэнэжъ зытетыщтыгъэ 
лъэгуцыр зэгъокIэу къыщыхъугъ... Каретэм имызэгъэжьэу 
Хъан-Джэрые шыу зишIыгъ, ау онэгуми игупсэфагъэп. 
Джыдэдэм, такъикъ закъокIэ ячылэ нэсыжьынкIэ, яунэ 
ифэжьынкIэ ышIагъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп...
III
ГукIэ зэпэблэгъэ нэбгыритIумэ азыфагу шъэф къыдэмынэу унэм зыщызэдэгущыIэхэ уж, Шъэуае гугъу хэфагъ: 
зы лъэныкъомкIэ, зыфагъэзэгъэ инджылызмэ якъэухъумэн, 
адырэмкIэ, зэпыщыт бгъуитIумэ ялъэпсэнчъэ мамыр, 
ахэмэ Пантелей игунахьи, Анфискэ ишIулъэгъуи, БамбэткIэ къыпыщылъ чIыфэри, Хъан-Джэрые ипачъыхьэ Iофи 
къахэхьажьыгъ. Зы унэгъо кIоцI къызэдитэджэгъэ нэбгыритIур зыщызэфычIэилъырэ нэпкъитIумэ атемытыгъэхэмэ, 
ащ фэдэ зэфыщытыкIэ азыфагу дэмылъыныгъэкIи мэхъу.
Хэти ынатIэ итхагъэм елъытыгъэу идунэе гъогу екIу. 
Ар зы нэбгырэ фэгъэхьыгъэмэ ары. Ау лъэпкъ псаур 
щызгъаIэрэр е зыгъэунэхъурэр зы нэбгыр е нэбгырэ заул. 
Ары шъхьакIэ, Пшъадэ зыщызгъэпскIыщтыгъэ Джеймс 
ытхыцIэ пытэ еплъызэ, Шъэуае гукIэ ыIуагъ, тигъэунэщтми 
теунэхъулIэщтми адыгэ лъэпкъ гупшысэр зэзыхьылIэн 
цIыф, пщэуи мыпщэуи орэхъу, джырэкIэ тиIэп. ЗэдемыIэрэ 
цу пшIыкIутIу зыкIэшIэгъэ кужъым адыгэ хэгъэгур фэд. Цу 
пэпчъ икъонцэ Iахь ылъэшъузэ, шъэфэуи нафэуи кIырэу, 
зырегъанэ. Урысыери Тыркуери зыфэлъэшхэр мы илъэс 
заулэм къызгурыIуагъ: яхэгъэгухэр пачъыхьэмэ агъэIорышIэ. Тыгъужъыкъо Къызбэч зэриIоу, былым Iэхъогъуми 
Iахъо иI. Тэ, адыгэхэмкIэ, тишхомлакIэ тIупщыгъэу, тишыпэ 
зыдачъэрэр титIэсхъапIэу, тызэзыубытылIэнэу къытфежьэрэр типыеу тыхэт, тыгухэр жьыбгъэ шъхьафитых, 
къызщилъхэрэр япIалъ, Iэжэныр ямакI.

--- Page 667 ---

Чыжъые зэпыкI макъэ ыкIыбкIэ къыщыIугъэ фэдэу 
Шъэуае игупшысэмэ къахэлъэтыжьыгъ. Къэмэпшъэ теIэкIэ 
зызэплъэкIым, гуцафэ зыфишIын ынэ къыпэшIофагъэп, 
ау джа пхъэ зэпыкI макъэр непэ зэрэщыпэзэхэмыхым 
ригъэгупшысагъ, нэпкъым тет Тазэри къэупчIагъ:
- Сы, Шъэуай, уаим щыIа?
- Ори зыгорэ зэхэпхыгъа?
- Джа зэхэпхыгъэ макъэр, нахьыжъ, сыхэмыукъомэ, 
ныпчэдыжьи, щэджэгъуапэми, джыдэди къысэIугъэ фэд. 
Зыгорэм непэрэзымафэм тыкъегъэкIуатэмэ сшIэрэп.- 
ТIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Вельяминовым, 
Мыгурыкъом якъэзэкъ плъакIохэр арынхэкIи мэхъу. 
Мыгурыкъомдыхэр зэблэнхэ щыIэп.
Зымафэ инджылызышъхьэмэ афэгъэхьыгъэ уасэу 
щыIэр Хъан-Джэрые къызэрэфыхигъэпсыгъагъэр, риIожьыгъагъэр Шъэуае ыгу къэкIыжьи къыIуагъ:
- ТихьакIэмэ алъыуаси агъэуцугъахэу къэбар къырахьакIы. Ау ар къэзэкъмэ анамыгъэсынджэ енэгуягъо.
- Хьа, лIыгъэнчъэхэу уяплъа, нахьыжъ?
- Шъыд пай къэзэкъмэ ямыхьакъ атеслъхьан. Лъыуасэм енэцIхэрэр талъэныкъо нахь щэхьэрзэуарзэх аIуагъэшъ 
ары.
- Къэдгъэгъунэрэ инджылызмэ ашъхьэ уасэ фэзыгъэуцугъэм ущыгъуаза, нахьыжъ? - КъызфеупчIыгъэм 
ыцIэ къыримыIуагъэми, Iофым хэшIыкI зэрэфыриIэр Тазэм 
ыушъэфыгъэп, ау зэмыжэгъэ джэуапыр зэхихыгъ:
- Инджылызмэ ашъхьэ ыуасэм икIэщакIор къыосIон - 
Хъан-Джэрый ары,- Шъэуае ащ ежэщтыгъэ пIонэу джэуапыр къыпиупкIыгъ, нэ чанкIи къеплъыгъ,- о нэмыкI ошIэмэ, 
къаIо.
- ЗыцIэ къепIуагъэм нэмыкI игугъу ашIэу зэхэсхыгъэп, 
нахьыжъ.
- Шъыд адэ укъызфэупчIагъэр? СыууплъэкIун уихьисапа?..- Шъэуае къэупчIи, зыфэгъумытIымыжьызэ, Тазэм 
зэхыригъэхэу къыIуагъ: - Сэ къысэмыпIэскIурэ, зыгу 
хэсымыгъэкIырэ дунаим тетыжьа?! - ЕтIанэ нахь гумэхэгъэ 
шъабэкIэ къыухыжьыгъ: - Пантелей тхьамыкIэри къысэкIодылIагъ... Бэджэкъо Умари, Бабуни ащджэ къысэунэхъулIэжьыгъэх.
- Угу къысэмыгъабгъ, Шъэуай, зытетыр къыосIон,- 
Тэзэ Адыгэ хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- Пантелей тхьамыкIэр 

--- Page 668 ---

сымышIэщтыгъэмэ... Хъугъэр зызэхэсэхым, сэ сизакъоп, 
зэрэчылэу агу къеуагъ. Умарырэ Бабунэрэ язекIуакIэ джы 
къызнэсыгъэми цIыфмэ амыгъэшIэгъон алъэкIырэп, къызэрэбгурыIощтыри сшIэрэп, аныбэкоцI къимыкIыгъэу хымэ 
лъэпкъ къыхэкIыгъэм мазэм къыкъоцI кIэлъыкIожьыгъэх. 
КъызгурэIо, Шъэуай, узгъэмысэрэп. Ау етIани...
- Шъыд етIани!..- Шъэуае иошIэ-дэмышIэ макъэ псым 
зыщызгъэпскIыщтыгъэхэ Белли, Лонгворти, Агоий ашъхьэ 
къаригъэпхъуатэу нэпкъым телъэти, къушъхьэ-мэз блыгучIэм чIэкIодэжьыгъ.
Тазэм фадзыгъэр зыфихьын ымышIэу гые шъырыткIэ 
къыIуагъ:
- Уидыс гущыIэ, нахьыжъ, къызгурыIорэп.
- Къысфэгъэгъу, нахьыкI,- Шъэуаий псынкIэу зыкъишIэжьыгъ,- уапашъхьэ щэIагъэ къызэрэщысхэмыфагъэмджэ... Сэр-сэрэу сиуIагъэ щыгъу тестэкъожьыгъэти, 
сыкъыхигъэкуукIыгъ...
- Сыд сэIо шъуитIо къышъохъулIагъэр? - Агой Пщымафи псым къыхэджыкIыгъ.- Шъукъыхахьи, зыжъугъэучъыIат.
- КIо, Адыг, сыгу къыуабгъэрэп, къысфэгъэгъу, псым 
ухахьэ пшIоигъомэ,- Шъэуае зыфэгубжыгъэм еIэсэкIыжьыгъ,- сызэрэбдэзекIуагъэмкIэ, къушъхьэпсыр 
сшIомычъыIагъэмэ, Пщымафэ ыгу къызэрэстыригъэпщэхагъэу, зычIэзгъэоныр къыстефэтгъэми... Ау хэт къысэлъэIугъэджи, сыгу зэмыIурэр фэсштэнэп. "Ау етIани" 
зыфэпIуагъэм, кIэзылъэшъужьырэмэ уащыщэпышъ, 
сыраукIытми сыкъедэIут, къыпыдзэжь.
- Ащ фэдэ шэн, нахьыжъ, титIо зэрэтхэмылъыр сигуапэ. АрынкIи къэнэнэп тыгухэр зэфэзыщэри. Нахьыжъмэ 
тпшъэ къырядгъэлъхьэгъэ инджылыз ухъумэн Iофым сыгу 
зэремыIурэр къыуасIо сшIоигъуагъ. ХьакIэмэ уряхэгъырэиныр, яфэIо-фашIэхэр зепфэнхэр дэгъу, ахэр тиадыгэ 
шэнмэ ащыщых, ау тихьакIэщыпчъэхэр зыфыIухыгъэмэ 
митIур афэдэп. КъэошIэжьыба Абэтэ зэшмэ къяхъулIэгъагъэр? КъыпфэсымыIотэжьми, сиадыгэ дунэееплъыкIэ 
ущыгъуаз, сыфаеп тщымыщ тичIыгу къыращэныр. Тиабдзэхэ куп щыкIыгъэми ар къыташIагъ - Хьадж-Мыхьамэт 
наиб горэ Дагъыстан къыращыгъэшъ, пегъэмбар папкIэу 
ащэхъу. Тэ, адыгэмэ, тщымыщыр къызыхэтщэным, лъэгукIэтын зыфэтшIыным тыфэерыш...

--- Page 669 ---

- Яшъузрэ яшырэ къярэмынэцIхи... Арба къапIо пшIоигъор?
- Ари къыхэхьэ, нахьыжъ. Ау нахь чыжьаIоу узгъаплъэ 
сшIоигъу. ТичIыгу! - Тазэм ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, 
етIанэ нахь упчIэ шъэбэ гыекIэ къыухыжьыгъ: - Лонгворт 
инджылызым ытхырэ купым фыряхьисапымкIэ уеупчIыгъа?
- Шъыд пае, тхьэуегъэпсэум ычIыпIэджэ, адыгэ тхьамыкIагъор игъэзэт зэрэфитхырэр сшIэзэ, сеупчIын?
- Шъэуай, джыри угу къысэбгъэщт, ау Iофыр ехьыжьэгъахэзы, зэкIэсхьажьынэп. Икъунба тихэгъэгу фэгъэхьыгъэу 
атхи, Урысые пачъыхьэм ыпашъхьэ ралъхьагъэр?
- Шъыд ащджэ къапIо пшIоигъу?
- Тщыщи тщымыщи цыхьэ афэтэшIыщэ.
"Мыдэ мыщ къысфидзыгъэр..." - Шъэуае къыхихыгъ, 
ау зэгуцэфагъэр ыушъэфыгъэп:
- Тщыщыр Хъан-Джэрыемэ, сшынахьыкIэмэ, кIэмылъэшъужь, улIымэ, ыцIэ къеIу.
- Уипый ыцIэ къепIон нахьи, къэмэ ихыгъэкIэ узэпэуцуныр нахь къэсэштэ. Ау пшынахьыкIэу зыфапIорэм ыцIэ 
къепIогъахэзы, Алахьыр сишыхьат, ори ар угу илъмэ...
- Сэ сыгу илъым земыгъэгъап!..- Шъэуае мыжъом 
зыкъытырипхъотыгъ.
Ардэдэм зэкIэлъыпытэу шхонч о мэкъитIу псыхъо 
нэпкъ мэзым къыхэIукIыгъ. Беллрэ Лонгвортрэ зыхэс псы 
шъхьашъом щэхэр зэрэтеджэгукIыгъэхэм Шъэуае 
пымылъэу ишхонч хьазыр къыпхъуати, о макъэхэр къызхэIукIыгъэ мэзым хэуагъ, Адыги джа дэдэр ышIагъ.
- Е зиунагъо бэгъон, тихьакIэхэр къаукIыгъэхэми 
сшIэрэп!..- Агой Пщымаф ныIэп нэбгырищымэ язэу псышхьашъом текуукIызэ, нэпкъым къесылIэщтыгъэр.
Шъэуаедхэм къызщырачъыхьакIырэ нэпкъым 
пэмычыжьэу псым апэ къыщычIэужьыгъэр Белл, ащ 
ыкIахэкIэ, мыжъо хъураишхом дэжь Лонгворти псау-таоу 
къыхэужьыгъ.
- Шъупсаумэ Iофэп, хьэйнапэ тышъохъулIэ пэтыгъ...- 
Шъэуае ыIуагъ.- Елбэт, зышъуфэпэжь. Умыбэлэрэгъ, 
Адыг, уишхонч хьазырэу зыплъахь! 
Пчыхьэ факIоу Яндар чылэм Шъэуаедыхэр къэсыжьыфэхэкIэ, гъогум къыщяхъулIагъэм Iофы зырагъэшIэу 
тегущыIагъэхэп. Мафэ къэс ащ фэдэм хэмыкIхэу, есэжьыгъэх пIонэу гущыIэ зэфэдз, къэбар зэфэIуатэкIэ хьакIэщ 

--- Page 670 ---

пчыхьэшъхьашхэм щызэдыпэсыгъэх. Гъолъыжьыгъор 
къэси, шъхьадж иунэ екIужьыфэ зыми къызхигъэщыгъэп.
Шъэуаерэ Пщымафэрэ унэм къызызэденэжьхэм, 
имэфэ гупшысэ хэт Агоир мэзахэм къыхэупчIыкIыгъ:
- Сыд, Шъэуай, мышъэфмэ, Адыгэрэ орырэ непэ 
шъукъызфилъыщтыгъэр?
- Орджэ, Пщымаф, шъыд шъэф сиIэн,- Шъэуае 
игупшысэмэ къазэрэхащыгъэр имыгопагъэми, къыриIуагъэр фэшъхьаф,- пшIэрэба Тазэр зыфэдэр, зымыгъэпэн 
фаемэ бащэрэ зарегъэгъапэ... Фэмыухырэр Бамбэт...
- Сыд о бблэкIэу ащ зэрэнэсыгъэр?
- Адэ арба сэри сымыдэрэр... Бамбэтджэ уинэузыр 
зытепхыжьыгъэп еIо.
- Къыптэмыфэрэ къыуиIуагъэп.
- Олахьэ шъугъэшIэгъоным...- Шъэуае щхыпцIыгъэ.- 
Бамбэт шъыд джы уедыргъыжьыджэ.
- Арэу оIуа джы? - Пщымафэ зэхихыгъэр шIохьалэмэтыгъ.
- Бзылъфыгъэ макъэ хъужьыгъэ унэгъончъэм ухэпыджэжьыджэ шъыд ишIуагъ, сэ есшIэтэр Алахьэм рипэсыгъах. Икъэбар щыгъуазэр дэхьащхэу, щымыгъуазэр 
кIэупчIэмэ, зэхихырэр шIомыскъарэу терэт дунаим.
Шъэуае зытегущыIэщтыгъэр арэп, зыгъэгумэкIыщтыгъэ гупшысэр фэшъхьафыгъ, Тэзэ Адыгэрэ ежьырырэ 
псыхъо нэпкъым тетхэзэ, азфагу къыдэтэджэгъэ гущыIэр 
ары ащ ылъэпсагъэр, зыфэгъэхьыгъагъэр непэрэ адыгэ 
Iоф гумэкIыгъуагъэми, гупшысэ зэфэшъхьафкIэ зэхэпщыни 
пIапэ епщэкIыни плъэкIыщт. Ахэр инджылыз эмиссархэм, 
Хъан-Джэрыедхэм, Вельяминов генералым, тырку тхьагъэпцIхэм, дагъыстан лIыкIохэм, бгъу зырыз зыIыгъ-зымыIыгъ адыгэхэм язэкъуагъэп. Апэрэ мафэм щыублагъэу 
Хъан-Джэрые изекIуакIэ Шъэуае ымыдэщтыгъэми, адыгэ 
мэшIо лыгъэр а закъор ары пIонэу къызэрыкIыгъэр, гущыIэ 
мышIукIэ къызэрэфадзыгъэр ыгу къеуагъ. Ащ инджылызхэри, къяуагъэхэри, цыхьэмышI горэхэри къыхэхьажьыгъэх. Ар имыкъоу ежь ыпкъ къикIыкIэ Бамбэт иIоф мыухи 
къэтэджыжьыгъ.
"Тэзэ Адыгэ кIэлэ Iуш шIагъохэу къытхэуцорэмэ ащыщ 
сIоти сыгушIощтыгъ, Шъэуае чъые щыIэми ымышIэжъэу 
гукIэ ыIуагъ, Пщымафэ зыдэщылъ къогъупэмкIэ плъагъэ, 
дэIуагъэ, ар иIоф зыхэмылъмэ бащэрэ ахэгущыIэкIэ сэгугъэ. Адыгэ Iофыр зэбгъэфэнэу уежьэмэ, фалэ уеджагъэкIи, къыбгурыIонэп. Адыгэ бзэгу зэрэхьыжь-зэрэшхыжьэп тэ непэ тищыкIагъэр. Зэбгырытэкъурэ гупшысэм 
ычIыпIэкIэ тызэзыщхын, тызэзыугъоилIэн гупшыс тимыIэр. 
Ар къызыпкъырыкIын фаер зы лIы Iуш е лIы IушитIу, лIищи, 
плIи, тфи орэхъу. Щыри бэ, анахь Iушыр, лъэшыр апэрэщтыр язэрэмыгъашIэу, тIур зэкъолъадэмэ, ящэнэрэм 
ылъапсэ етIэхэу рагъэжьэщт. Джа дэдэр зыгъэ хъымыщые 
пщымэ Хъан-Джэрые рашIэгъагъ, ау янэ лIэу къылъфыгъ, 
къафызэкIэкIуагъэп, итэмэтелъ нахь ин ымышIыгъэмэ, 
Урысые пачъыхьэшхоу дунаир зыгъэтIыгурыгурэм гомыуцуагъэмэ, къыраригъэIыхыгъэп. Ары пакIошъ, къэмапэр 
зыщызэпакIэу, лIыгъэр зыщаушэтэу, цIыфыгъэр зыщауплъэкIурэ адыгэ шъолъырым урыс забытмэ апашъхьэ 
зыщыращэу, генералмэ шъхьэгъэщ зыщыфаригъэшIэу, 
шыу куп ухъумакIор къешIэкIыгъэу къэкIуагъ. Тынасыпынчъ 
нахь, Хъан-Джэрые фэдэ лIы Iуш тапэ итыгъэмэ, адыгэхэм 
Iоф тыхэмыфэныекIи мэхъу. Тыркуери, Къырым хъанри, 
Урысыери, къэзэкъхэр зэригъусэжьхэу, къызэтымыгъэцэлэшхэнхэкIи къэнэныеп. Сыдэу пшIын, махъушэм тесми 
хьэр ецакъэ зэраIорэр шъыпкъэ, ащ фэдэ къыддэзгъэхъун 
насып тынатIэ илъэп, тызэрэубыжьэуи шIу къыддэхъущтэп. 
Зэхэпхыгъэба Тазэм нахь мыхъурэм Хъан-Джэрые лIышхом, ныбжьыр арэп зэлъытыгъэр, риIолIагъэр? Сыд Урысые пачъыхьэм ыпашъхьэ рилъхьагъэр? Тэ къитыдзагъэпти, 
уасэ фэтшIыгъэпти, лъытэныгъэ къыфэзышIыщтым ыпашъхьэ рилъхьагъ".
- Хъан-Джэрые зыуж ит Iофыр къыдэхъун пшIошIа, 
Агоир? - Шъэуае игупшысэ гопэгъухэр зыдыригъэгощхэ 
шIоигъоу шъэогъум еджагъ, тIэкIу тыригъашIи, 
еупчIыжьыгъ: - Адэ зи къапIорэпи, Пщымаф?
Джары Агоим ицIыфгъэпсыкIэ, гукIэ Шъэуае гъумтIымыгъэ, зы Iоф тегъапэ тIозэ, ежь зыфаер къыIуи, иегъэшIэрэ гугъуемылIыгъэ зыIуригъэлъэшъужьыгъ. КъызгурэIо 
мэфэ хьылъэ, гъогу хьылъэ зэрэтпэкIэкIыгъэр... КIо, 
Хъан-Джэрые иIофмэ Пщымафэ амыгъапэу сэшIы, ау а 
дэдэр есIолIэныри къезгъэкIурэп, Тазэм ижэмыIаныгъэ 
сыдыкIэ ищыкIэгъэн... Ау непэ къытхэогъагъэхэм татыригъэгущыIэгъагъэмэ сыд щышIыни... Ашъхьэ шъхьантэм 
зэрэнэсэу хэчъыежьых. Сэры зэкIэми агъапэрэр, афэмыухырэр. Тазэм ар епIолIэнкIэ гонахь, ау етIани Iизын бащэ 

--- Page 671 ---

ептымэ гъэшIэгъон къыуиIон ылъэкIыщт. ИнджылызхэмкIи 
цыхьанчъэ, Хъан-ДжэрыекIи... Чъыежь, Шъэуай, чъыежь, 
имыщыкIагъэхэр пшъхьэ къимыгъахьэх. Сыдэущтэу ХъанДжэрые сыуджэгъужьын слъэкIын... Заомэ гъэшIэгъона?.. 
УпчIэ къиным иджэуап ежь зэрэфаеу фызэмыгъафэмэ, 
тырилъхьэмэ-тырихыжьызэ, ошIэ-дэмышIэу хэчъыягъ.
ЦIыфым зэриIо закIэу дунаир хъущтыгъэмэ... Шъэуае 
ипчэдыжьыпэ гомыIуищ къыфихьыгъ: зыр, къемыупчIыжьэу, ащ нахьрэ къымыгъэзэжьынэу нэфшъэгъо 
кIэтаджэкIэ Тэзэ Адыгэ Абдзахэ зэрэкIожьыгъэр арыти, 
къэбарыр зызэхехым, ыгу къеуагъэми, къызхигъэщыгъэп. 
ЯтIонэрэр Вельяминовым имамыр зэзэгъыныгъэ лъэныкъогъазэкIэ зэриукъуагъэм икъэбар. Лъэустэнхьаблэ 
къырахыгъэ нэмыкI къэбар гумэкIым елбэт гъогум тырищагъ.

--- Page 672 ---

- Нэплъэгъу закъу нэмыIэми тянэжъ псаоу сытеплъэжьыгъагъэмэ...- Уизакъоу узгъэкIожьыщтэп зыIуи, 
ыуж зыкъизыдзэгъэгъэ Агой Пщымафэ Шъэуае риIуагъ: - 
Хъан-Джэрые Къэбэртае зэрэщыI шъуIуа?.. Ставрополь 
чыжьэп, Адыл-Джэрыий къыращыжьын, ау Тифлис дэс 
Сахьид-Джэрые зэрэфаIопщытэр сшIэрэп...
- НахьышIум егупшыс, Шъэуай. Къызэрэпщыхъу дэдэу 
Къэнтати щытэпщтын. Моу Фэбэпэ мэзымкIэ тычIэгъэкIи, 
щэджагъо мыхъузэ, Лъэустэнхьаблэ тынэсыщт. Адэ аущтэу 
оIомэ угу гъэпытэ, Ставрополь чыжьэп, Хъан-Джэрыий 
джы нэс Къэбэртае къитынэп.
ШыуитIур зэуж-зэрэфэу мэз лъэгъо бгъузэм рычъэхэзэ, шхонч омэкъэ благъэм зыраригъэтIагъ. ЦIыф куощэIу макъи къэIугъ, онэш шъхьарытIупщ щтагъэр зыуж ит 
шыу гори мэзым икуупIэ хэлъэдэжьыгъ.
- Мо шыум ыгу шIу илъэп,- Шъэуае иш кIэкIэу омакъэр 
къыздиIукIыгъэмкIэ ригъэгъэзагъ,- ишхончыпэ тхьамыкIагъо къыпызыгъэкIэ енэгуягъо... Къэгъаз, Пщымаф, шыур 
Iофэп!
Лъыр къызэрычъырэ бгъэгур IитIукIэ зыIыгъэу чъыг 
лъапсэм кIэрыс лIыр Шъэуаедхэм алъэгъугъ, псынкIэуи 
къашIэжьыгъ.
- Си Алахь зизакъо шъукъысфихьыгъ...- Мэкъэ псыгъокIэ щэIущтыгъэ Бамбэт къыIуагъ.- ШъуишIуагъэ къысэжъугъэкI. Ора сэIо, Шъэуай!..- КъызешIэжьым, 
къыхэкуукIыгъ,- сыдым укъысфихьыгъ!.. Е-о-ой, 
Шъэуай...- Ерагъэу Бамбэт къыIуагъ, етIанэ Iушъэшъэ 
цIыкIукIэ, къыухыжьыгъ,- усипсэхэх сIозэ, сызэмыжэгъэ 
Пэшъукъ сеунэхъулIэжьыгъ... ПкIэнтIэпсырэ лъыпсырэкIэ 
сыугъоигъэ тIэкIури рихьыжьэжьыгъ...
- Быяу зэ, бащэ къэмыIу...- Агой Пщымафи къыфэгубжыгъэмэ, къеушъыигъэмэ умышIэнэу къыриIуагъ.
- СиуIагъэ къепшIэрэм фэдэ... гукIэгъу, Шъэуай, 
зэгорэм уиуIагъэ къесшIэгъагъэмэ... мыщ фэдэ лIакIэкIэ... 
Дунаим семыхыжьыныекIи мэхъу... Къысфэгъэгъу...
- Мыщ фэдэ чIыпIэм сыуидэогъоп,- Шъэуае къыпиупкIыгъ,- уимыхъо-мышIагъэхэмджэ Алахьэр къыпфэсэгъазэ.
- Я си Алахь...- Бамбэт ышъхьэ къышIозыгъ.
ЛIагъэм ынапIэхэр Шъэуае ыгъэплIэжьхи, къэтэджыжьыгъ.
- Сыд етпэсыщт? - Пщымафэ къэупчIагъ.
- ДгъэIылъыт,- Шъэуае къэмапэкIэ чIыр къыгъэтхъыхьагъ, лъэгонджэмышъхьэкIэ щысэу етIэн ригъэжьагъ,- 
модырэ къуапэмкIэ, Пщымаф, о къетI... Хьэ шъэфырытхъоу дунаим тетыгъэми, зыпэтшIынэп, ихьадэ хьэкIэ-къуакIэмэ зэрядгъэдзэжьынэп...
IV
МэзитIум Хъан-Джэрые ынэгу бэ кIэкIыгъэр, адыгэ 
шъолъырым зыщагурыIуагъи зыщызэхамышIыкIыгъэ хэсэ 
пчъагъэхэми ащыхэтыгъ, чэщ мычъыяби хьакIэщ зэфэшъхьафмэ ащырихыгъ, цIыфышIухэми цIыф бзаджэхэми 
игъогу зэпачыгъ. Хэт сыд риIуагъэми къыриIуагъэми, 
адыгэ-урыс IофымкIэ гущыIэ гъэнэфагъэ нахьыбэмэ акIэрихыгъэп.
Мафэ е мэфэ зытIущ зыхьыщтыгъэ хасэхэр, зым 
щаIорэр адырэм щыраутыжьызэ, мымакIэу зэхахьэщтыгъэх, зэхэчъыжьыщтыгъэх. Чэщ кIэхэ хьакIэщ зэхэсыгъохэри 
хэсэ зэдемыгъаштэмэ, адыгэ гупшысэ шъхьарытIупщ 
зэпео-зэшIужьмэ яхьщырыгъэх.
Шапсыгъэ Анапэ щегъэжьагъэу Къэбэртэе Налщыч 
щыкIэкIыжьэу, Хъан-Джэрые адыгэ шъолъырыр зэпичыгъэшъ, зэрифэрэ Iофым джэуап фэхъун ригъотагъэп. 

--- Page 673 ---

Къэбэртае щилъэгъугъэмэ, щызэхихыгъэмэ агъэразэ 
фэдагъэми, цыхьэмышI шъэф горэ цIыфмэ зэрахэлъыр 
зэхишIэщтыгъ. Бэслъыные лъэныкъоми, Инджыджышхорэ 
ИнджыджыцIыкIурэ, Уарпыпшъэрэ Пшызапшъэрэ янэпкъхэм джа дэдэр къащехъулIагъ. Ежь зыгъэпэрэ хэгъэгу 
Iофым адыгэ, абэдзэ-нэгъой-къэрэщай зэфэшIу-зэфэмышIу 
лъэпкъ даохэр къахэхьажьыти, апшъэ хъущтыр язэрэмыгъашIэу, лъэпкъ пэрытыным фэбанэрэмэ зэрадэгущыIэщт 
шIыкIэм фэсакъэу Iоф щахэтыгъ, ау сыдрэ шъхьэгъэузгумэкIи къызфагъэкIогъэ гухэлъыр ахилъхьаныр ащ пае 
къыгъэнагъэп.
"Джары умыхэгъэгумэ къыохъулIэщтыр...- Зыдэлъэдэрэ кIэй бгъузэр Хъан-Джэрые ынэмэ къапэIумыхьэу 
гукIэ ыIуагъ.- Ар адыгэ лъэпкъ зэтеутыгъэмэ къагурыIорэпышъ ары тхьамыкIагъор... Пщыхэр зиIэ лъэпкъымэ 
хэушъхьафыкIыгъэ хъунхэм тичылэпщ, тилIэкъопщ, талъэныкъопщ аIо нахь, хэгъэгум ыгъапэхэрэп. Абдзахэмэ, 
шапсыгъэмэ япщынчъэ-зэфэдэныгъэ зэрэрыкъэихэрэм 
нэмыкI зэхыуагъэхырэп. Къэбэртэе адыгэхэр хэгъэгу 
пыгъэзыкIыгъэкIэ Кавказ гупчэм щэпсэух сIозэ, ахэри 
Къэбэртэешхо-Къэбэртэе ЦIыкIукIэ зэтеутыгъэх, гухэкI 
нахь мышIэми, анахьышъхьэр язэрэгъашIэрэп, тетыгъор 
щызэтырахы... СIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, тысыд цIыфа? 
Сыда зэтетхырэр? Тфэмыгощырэр сыд илIэужыгъуа? ЛIыгъа? Ары шъхьакIэ, ар агощырэп. Къэрэбгъагъа? Ар зыми - 
лIыгъэ зыхэлъи зыхэмылъи! - Зэрипэсыжьырэп... Сыда 
ащыгъум? Шъугъон-хъопсэн-нэкъокъоныри адыгэхэр 
арэпщтын къызщежьагъэр...
ГущыIэ мышIухэр илъэпкъ ыгу къызэрэфэкIыгъэр 
шIоемыкIоу Хъан-Джэрые игупшысэмэ къахэужьыгъ, 
къыгос Пэдысым фыреплъэкIыгъ, еупчIыгъ:
- Бэслъыныемэ, Мэмэтчэрый, шъыдэу уахэплъагъ?
- ЦIыф дэйхэп,- упчIэм дэмыгузэжъуапэу Пэдыс 
ротмистрэм джэуап къытыжьыгъ,- адыгагъэмкIи хьакIэнымкIи зи япIолIэнэп, ау тиIофкIэ агу къытфызэIухыгъэу 
сахэплъагъэп.
- Ащыгъум сызэгупшысэтгъэм къытебгъэфагъ. 
ТызылIэужыгъор ашIэрэпышъ, агу къытфызэIуахыгъэп,- 
тIэкIу тешIагъэу Хъан-Джэрые къыпигъэхъожьыгъ.
- АмышIэ хъуна, зиусхьан, зэнэгуенхэ ятIуагъэп. КъызкIэупчIагъэхэ пэпчъ джэуап тафэхъугъ, ау тызфаер 

--- Page 674 ---

шъхьаихыгъэу къядгъэIон тлъэкIыгъэп. Орырэ сэрырэ 
тызщыщ пщы-оркъмэ ягъэпсыкI, зиусхьан, сэ къызгурымыIорэр. ХьакIэщмэ зы ащаIо, фэкъол хасэмэ защаушъэ фы е гущыIэр къябэкIэу, къикIырэр пкIэнчъэу утыгум 
екIыжьых.
- Пщы-оркъымэ атемыфэрэ япIолIагъэп, къыбдесэгъаштэ,- Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ,- унэ къыкIаплъэхэмэ 
къыпIугушIохэзэ, укъызэрагъэпцIэтым щэч хэлъэп. 
КъэпшIэжьырэба, мазэ нахьи тешIагъэп, шапсыгъэ хасэм 
тыкъызекIыжьым, бжъэдыгъу пщы-оркъмэ тыкъыжъугоуцот, мэфипшI горэмджэ макъэ къышъодгъэIужьыт аIуи, 
зэрэкIалъэшъужьыгъагъэр?
- КъэсэшIэжьы, зиусхьан! ЛIыгъэнчъэр щыгъупшэжьыгъошIоп. Мыщ ыпэкIэ илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, ахэмэ 
къыуашIэгъагъэр?
- Ащ фэдэ шъхьакIуи хъымыщыепщымэ къысахыгъагъ, 
ау сыгу ябгъэгъагъэп. А лъэхъаным нахь сыкIэлагъ, сыделагъ. Шъыд аIорэр, угуIэ хъумэ, машIоми упэIэбэт.
- Ари шъыпкъэ, шъхьакIо зышхырэр шъхьэ шхыгъо 
ефэжьы, аIо.
- АIо шъхьае, зиусхьан, джыри шъхьэ шкыгъо сырагъэфэжьыгъэп. Ащ пае тыгу ядгъэбгъэнэп. Шъыпкъэр 
пIотмэ, Мэмэтчэрый, бжъэдыгъумэ сицахь ателъ, ахэмэ 
мамыр лъэпкъыджэ яджэх, мыхъу зыщыхъурэм къыдгоуцотых, гъэрэзэгъуаехэр тыздэкIорэ абдзахэхэр ары. 
Дагъыстан къафикIыгъэ наибэм зырагъэгъэделэ... Ащыгъум, зиусхьан, зэхэубытагъэу сыкъыоупчIы сшIоигъу. 
Адыгэ лъэпкъыр зэрэпсаоу пштэмэ, шъыдэу уеплъыра?
"Сыд упчI мыщ къысфигъэуцурэр, сыдэущтэу ащ 
джэуап пэбгъохыщт? - Зэхихыгъэр зыфихьын Пэдысым 
ышIагъэп.- Зэ Бэслъыныехэр, зэ абдзахэхэр еIо. Къэбэртае тыкIо зэхъуми, ахэр ыжэ дэкIыщтыгъэп. Мэздэгу адыгэ 
чыристанхэри зэригъэлъэгъухэ шIоигъуагъ. Ахэмэ танэсыгъэп, ящыIэкIэ-псэукIэ, ядин зехьакIэ кIэупчIэзэ, Къэбэртае тыкъикIыжьыгъ. Урысые пачъыхьэм иIофи зэрефэ, 
адыгэ зэхэхьэ-зэхэтыкIэри, джэгухэри, хьэдагъэхэри, ахэлъ 
къэбархэри, тхыдэхэри, пшысэхэми, гущыIэжъхэми ащыкIэкIыжьэу, загъори къызфырагъэжьэгъэ Iофыри щыгъупшэжьэу, адыгэмэ ядунэе тетыкIэ фэгъэхьыгъэр зэкIэ - 
дэгъуи дэий шIоIоф. Джы адыгэ лъэпкъ зырызхэм 
къазэрэкIэупчIэрэр фимыкъоу зэрэпсаоу уасэ къыфэшI 

--- Page 675 ---

705
23 Заказ 028

--- Page 676 ---

еIо. Адыгэхэр адырэ цIыф лъэпкъымэ ялъытыгъэмэ, жэм 
къыхьырэр зэкIэ япIолIэн плъэкIыщт, анахь гъэшIэгъоныжьыр - сыд япIолIагъэми, атезэгъэщт. Ау зыфыщыIэхэр 
Iофыгъуищэу къысщэхъу: лIыгъэр, шъхьафитныгъэр, апэ 
урамыгъэшъыныр... Тара мыхэмэ ащыщэу къыуасIомэ 
пшIоигъор? Аужырэ гущыIэм нэмыкI щыкIагъэхэри къыпызгъэхъожьын слъэкIыщт, пIапэ епщэкIынышъ, хэт ышIэра 
уиадыгэ-нэгъой тхьагъэпцIыгъэ зыдынэсыщтыр, 
зыдэпшIэжьырэба пцIэрэ плъэкъуацIэрэ зэхэзыхыщтыгъэ 
бэслъыные нэгъойхэр къызэрэппэгъокIыгъэхэр, анэгушъхьэмэ гушIопсыр къазэрэтепсыщтыгъэр, слъэпкъ дышъэ 
пае зыгорэ къысIэкIэбгъэIонышъ, сырыбгъэмысэжьыщтыми 
сшIэрэп..."
- УпчIэ IэшIэхэп, зиусхьан, къысэптыгъэр,- Пэдыс 
Мэмэтчэрые зэгупшысагъэр къыIуагъ.- Сэ къэзгъэшIэгъэ 
илъэс тIокIитIум къехъурэр сшхыжьынэп, сыгу илъыр 
къыосIон. Адыг пIомэ, бэ къеубыты. Къыздебгъэштэщтмэ, 
лIыгъэмрэ шъхьафитымрэ нэмыкI тамыгъэ иIэу сымышIэ.
- ЩыкIагъэ зимыIэ цIыфи лъэпкъи щыIэпщтын сIозэ 
къыбдесэгъаштэ, ротмистр. Адыгэхэр зэрэмылIыгъэнчъэхэр, зэрэшъхьафит фаблэхэр зыпэуцужьыгъэ Урысыемджи Тыркуемджи къагъэлъэгъуагъ. Ау адыгэхэмджэ 
сиупчIэ тэрэзэу къызэрэсымыгъэуцугъэр къысфэгъэгъу, 
джы къызгурыIожьыгъ. Сэ адыгэ шэн зэхэтыкIэм нахьи 
адыгэмэ яхэгъэгунчъэ нахь сегъэгумэкIы, джары ямышIэныгъэрэ ятхьамыкIагъорэ къызхэкIырэр... КIэсаIоми, ащ 
езгъэгупшысэнхэр сихьисапыгъ. КъызгурэIо, талъэныкъо, 
урысые лъэныкъор, зыфаер къызэрэфамышIэрэм пае 
Iэшэ пэгъохыжьджэ зеудэгу шъхьаджэ, зызэрэзэхябгъэхын 
шIыкIэ Iаджи щыI. Мамыр гущаIэр, рэзэгъэ-мырэзэгъэ 
лъапсэ зыщыIэ чIыпIэм къыщытэджми, хэтырэ цIыф лъэпкъи ыбзэ зэрэхэлъыр, анахь чIыпIэ хьылъэ ифагъэми, 
зыщерэмыгъэгъупш. Французхэри лъэгонджэмышъхьэджэ 
агъэтIысыгъагъэх, къэтэджыжьыгъэх нахь. Шъыд чыжьэу 
тызкIэкIожьытэр. ЗыIэ къыдэзыдзыегъэгъэ Тыркуеми 
ышъхьэ къеIэтыжьы, рахыгъэ шъхьакIом иуз хэмыжъукIыжьызэ, адыгэхэр къегъэблых, инджылызхэри къахещэ, 
зэфычIегъэплъых. Ар зэкIэ лъэпкъ зэдемыгъаштэмрэ 
хэгъэгунчъагъэмрэ къызхэкIырэр. Ащи изакъоп, зиусхьан! - 
Хъан-Джэрые игукIэе макъэ зыкъыригъэпхъотагъ,- лъэпкъыбэ зэрыс чIыпIэм хэгъэгу зэрэщышIыгъуаери къызгурэIо. Ары шъхьаджэ, тикъэIуакIэхэр тIэкIу зэтекIхэми, 
тызылъэпкъ. Шъыда зэтетхырэр, тфызэмыгъафэрэр? 
Сегупшысэшъ, къызэрэсщыхъурэмджэ, пэрытымрэ 
шъхьафитымрэ тфэмыгощырэр, хэгъэгу зэхэщэным 
тыкIэрызычырэр.
- Сыдэущтэу, зиусхьан, ар къыбгурыIощт?
- ТызIукIэгъэ пщы-оркъмэ янахьыбэм шъыд къытаIорэр? Талъэныкъоджэ, Урысыемджэ зыкъагъэзэнымджэ 
хьау яIэп, ау зышъхьащытхэ фэкъолIхэм закъызэрэфашIытым егъапэх, сянэжъ зэриIоу, нахьыбэм бэщыр зиIэтыджэ, 
ижьыутысэ шым утесми, къыплъыIэсыт.
- КъапIорэм купкI хэлъ, зиусхьан. Ау шапсыгъэхэри 
абдзахэхэри пщынчъэх, фэкъолI хэгъэгух.
- Ары, ары. Джы сызгъэгумэкIырэ гупшысэ шъхьаIэм, 
Мэмэтчэрый, укъекIолIагъ. Зигугъу къэпшIыгъэ шапсыгъэхэр, абдзахэхэр анахь лъэпкъышхох. Бжъэдыгъухэри, 
кIэмгуехэри, мэхъошхэри, бэслъыныехэри, ахэмэ хьатикъуаехэри, адэмыехэри, еджэркъуаехэри ахэтыжьэу 
зыпштэхэджэ, япчъагъэджэ шапсыгъэмэ е абдзахэмэ 
азыныкъуи хъухэрэп.
- ЕтIани ахэр япщынчъагъэрэ яшъхьафитыныгъэрэ 
къогушхукIых.- Пэдыс Мэмэтчэрые къыIуагъэм тIэкIу 
тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Уишыпэ зыдигъазэрэр 
шъхьафитыныгъэкIэ плъытэщтмэ, сшIэрэп ащыгъум...
- Шъыпкъэ, ротмистр. Шым тес пстэури шъхьафитэп. 
Пщы-оркъхэр онэгум исхэми, аIорэр къырагъэкIырэп 
ыджары зыкIэсIуагъэр. Ащджэ хэгъэгу зэрэтищыкIагъэр, 
тапэджэ, тызэфычIэплъыжьыным ычIыпIэджэ, ар зэрэтиIэн 
фэягъэр къасIо сшIоигъу. Шъыд фэдэ хэгъэгута ар? Пщыоркъ хэгъэгутыми фэкъолI хэгъэгутыми сэрджэ зы. Непэ 
адыгэхэм къытэхъулIэрэр къытэмыхъулIэныеджи мэхъу.
"Типащэ ыгу къэкIодыкIэ енэгуягъо...- Гухьэ-гужъыгъэ хэмылъэу, ау тIэкIу къыкIащтэзэ, Пэдысым ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ.- Мы кIалэр сэщ нахьи бэкIэ нахьыкIэми, 
нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас зэраIоу, ылъэгъугъэр, 
зэутэкIыгъэр макIэп, иурыс-адыгэ еплъыкIэхэр зэрэзэблихъухэрэр емыкIу фэплъэгъунэу щытэп. ЦыхьэшIэгъукIэ 
къысэмыплъыщтыгъэмэ, мыхэр къысиIоныехэп. Гъогу 
зэщыгъо тегъэкI IофкIэ ыгу жьы дигъэкIырэпщтын... 
ТыздакIорэм, тыздэгущыIэрэм пэпчъ щытлъэгъурэр, 
щызэхэтхырэр мыщ фэдэхэр къэозгъэIон закI. Шъыпкъэ, 

--- Page 677 ---

707
23*

--- Page 678 ---

Хъан-Джэрые демыгъэштэн плъэкIыщтэп. Урысыдзэр 
адыгэ шъолъырым къихьаным ып тпшъэ къыралъхьагъэр 
агу къызыкIын фэягъэр. Лъыр зыбгъэчъахэкIэ, лъымэм 
узэщефы нахь, уазыфагу шIугъэ къыдигъэтэджэжьырэп. 
АщкIэ шапсыгъэхэмрэ абдзахэхэмрэ аIорэм шъыпкъэ 
хэлъ. Дзэр хымэ чIыгум ищэгъошIу, ау къищыжьыгъуай... 
Сэщ нахьи мы Iофым флигель-адъютантым хишIыкIэу 
къычIэкIын, ар зышIагъэмэ нахь апэгъунэгъугъ. Ау, гъэшIэгъоныр, адыгэ тхьамыкIагъор къызпкъырыкIыгъэ урыс 
пачъыхьэм игугъу IаекIэ къыхигъэпсыгъэу зыкIи зэхэсхыгъэп. Хъан-Джэрые сыд раIуалIэми, цыхьэ фамышIми, 
лIыгъэрэ гукIэгъурэ, Iушыгъэрэ шъыпкъагъэрэ зыхэлъ 
адыгэ лIы шъыпкъэу сыхэплъэ. Шъыпкъэ, адыгацIэ зыхьырэ 
пстэури адыгэп. Ащ къикIырэп уахэсынри, уахэмысынри. 
Ярэби, Хъан-Джэрые иадыгэ гумэкIхэмкIэ Мыгурыкъом 
дэгощэгъэна шъуIуа? Сыдигъу? Тыд? Сыгугъэрэп. Апэрэ 
мафэм гъусэкIэ сызигъэлъэгъуагъэм щегъэжьагъэу бэрэ 
гущыIэгъу тызэфэмыхъущтыгъэми, гукIэ къызэрэспэблагъэр загъорэ зэхысигъэшIыкIыщтыгъ. Ау етIани сшIэрэп 
мы тIорэмэ къарыкIыжьыщтыр..."
Хъан-Джэрые ышъхьэ илъыр, зыгъэгумэкIырэр Пэдыс 
ротмистрэр зэгупшысэщтыгъэр арми, адыгэ Iофмэ ямызакъоу ежь ышъхьэ нахь епхыгъагъ. Зытетыр пIон хъумэ, 
ыпшъэ къыралъхьэгъэ Iофыр зэрэкIэмыкIырэм, мэзитIум 
къыкъоцI ынитIукIэ ылъэгъугъэм, ышъхьэкIэ зыхэлэжьагъэмэ захэгупшысыхьажьырэм, ащ зи къызэримыкIыщтым, 
къазэрэдэмыхъущтым зэредзэ. "Мыхъу зыщыхъурэм сэ 
сыIофэп,- Хъан-Джэрые гукIэ еIо,- сэщ фэдэ Iаджи ямурад къадэмыхъоу дунаим ехыжьыгъ, сыпсаумэ, синамыс, 
адыгэ намысэуи урыс забыт намысэуи орэхъу, къэбзэщтмэ, 
Iусынчъэу сыкъэнэнэп. Iофыр къызэрэддэмыхъущтыр 
ашIэзэ, шъорышIыгъэ-тхьагъэпцIыгъэкIэ гъогу тыкъытырагъэхьэгъэнкIи пшIэнэп... Сыд джы щэ игъэкIыгъахэм 
укIэлъытхъожьыкIэ, зыфатIупщыгъэм тефагъэх, лъыр 
агъэчъэгъах. АрынкIи мэхъу Вельяминовым есIогъэ 
гущыIэмэ, тхыгъэу есхьылIагъэмэ гугъу зыкIафемылIыщтыгъэр. Чернышев графымрэ Бенкендорф графымрэ 
ахэмэ ащымыгъуазэхэуи? Урысые пачъыхьэшхор? СигъашIэкIэ сызфэшъыпкъэм ар къысишIэнэп! Сыд сIорэр, 
имыщыкIагъэхэр сшъхьэ къисэгъахьэх. Цыхьэ къысфимышIыщтыгъэмэ, гъогу сыкъытыригъахьэщтыгъа? Хэта 

--- Page 679 ---

зао, лъы зыгъачъэ, ицIыфхэр язгъэукIы зышIоигъор? Ащ 
адыгэхэри фаехэп. Хэт ащыгъум апэрэ зэо лъэбэкъур 
зыдзыгъэр? Адыгэхэр апэ къызэрэтэуагъэм бгъэшIэгъон 
хэлъэп, ячIыгу тихьагъэти, адагъэп. Джы сыд ятIуагъэми, 
шъори, шъукъэзIофтагъэхэри шъуукIытэрэба къытаIошъ, 
тынэ къыкIэIабэх. Ары, ары, гъогупэ пыупкIыгъахэм, 
шъузщеуалIэрэр шъуипIалъэ аIозэ, тыкъытыратIупщхьагъ..."
- Пщы-оркъ хэгъэгуми фэкъолI хэгъэгуми, ХъанДжэрый, оркIэ зэфэдэу зэрэпIуагъэм сегупшысэжьыгъэшъ, 
фэкъолI хэгъэгумкIэ къыбдезгъаштэрэп,- Пэдыс ротмистрэр зыгъэгумэкIыщтыгъэм къытыригъэзэжьыгъ, - сэ 
сыоркъ, о упщ, шъхьарытыгъэр фэкъолIмэ зафэптIупщыкIэ, тэр-тэрэу тлъапсэ кIэтэутыжьы, зиусхьан.
- Умыадыгэжьмэ, кIэуутыжьыт...- Ежьыри игъуси 
афэгъэхьыгъэу Хъан-Джэрые ыпэкIэ чIэгъ чIэгъумтIымыхьагъ, етIанэ нахь зэхэпхэу къыпидзэжьыгъ: - Пщы, 
оркъ, фэкъолI тIозэ, зытэгъэунэхъужьы. Пщымэ апэ хъущтыр язэрэгъашIэрэп, фэкъолIымэ ялIыгъэ нафэрэ шъэфырэ зырагъэухыжьы. Шапсыгъэмэ пщы яIэп тэIо 
шъхьаджэ, Мэмэтчэрый, нэтыхъуаехэр, укъызхэкIыгъэхэр 
шапсыгъэ лъэпкъыхэба?
- Шапсыгъэмэ тахэкIыжьэу нэтыхъуаехэри, жанэхэри 
тэ тыкIожьын.
- Занэкъо Сэфэрбый пщыр нэтыхъуаехэба къызхэкIыгъэр?
- Аферым, нэтыхъуаех. Игухэлъ кIамыгъахьэу лIы 
хъарзынэр Тыркуем щаIыгъ. Ыджар шапсыгъэ пэщэ тефэрабгъо хъущтыгъэ.
- Тыгъужъыкъо Къызбэчыдыхэр?
- Тыгъужъыкъо Къызбэчи, Щырыхъукъо Тыгъужъи, 
ХъорэлIыкъо Мэрчани, Абэтэ Бэслъыныий сатегущыIэрэп. 
Къызбэчырэ Тыгъужъырэ, къытэпыих нахь мышIэми, лIы 
закIэх. Мэрчани Бэслъыныий лIыгъэнчъагъэхэп, Iушыгъэх, 
зыдагъэзэжьыгъэм шIу щешIых. Адыгэ шIыкIэу аужырэ 
нэбгыритIур Тыркуем зэкIохэм, сыгу емыIунэу къахэфэгъагъэр адыгэ пачъыхьэ хъущтыр язэрэгъэшIэгъагъэп. 
Тинасып аущтэу зэрэхъугъагъэри... ТыркуемкIэ талъэшъущтыгъэ.
- Тэ тызгоуцуагъэхэр, ротмистр, мыщ къизыщагъэхэр 
тэщ фэдэхэба?

--- Page 680 ---

- Адыгэмэ сафэгуIэ сIозэ, Хъан-Джэрый, сыкъэуубытыгъ... Ау Занэкъо Сэфэрбый сшIэщтыгъ, зы урысыдзи 
тызэдыхэтыгъ, Руздевич полковникым икъаигъагъэ, лые 
къытихыгъ, тхигъэкIыжьыгъагъ нахь, зыпшъэ узымыгъэкIон 
лIы шъыпкъ, Iуш.
- Зымафэ тибысымыгъэ абдзэхэ лIэкъолъэшмэ, фэкъолIышIумэ тадэзгъэгущыIэгъэ ШIуцIэжъыкъо Цэий 
лIыгъэнчъэп. Ари лIы Iуш, Абдзэхапшъэ осэшхо щыфашIы, 
ишыIупIэ аIыгъэу агъэшэсы, рагъэпсыхы. Мэфэ пчъагъэм 
тигъэхьэкIагъ, тигъэшIуагъ, тилъытагъ, къытэдэIугъ, ау 
тIуагъэм щыщ хэхьагъэп. ЫкIэм къызэгубжым, лIыкIо 
шъукъэзышIыгъэмэ, тичIыгу къицохъуагъэм, джа о "Тыркуеджэ талъэшъущтыгъэ" зэрэпIуагъэм фэдэу, "сIэпищ 
зэрыдзагъэ ясэгъэлъэгъу" къытиIуагъ. СшIэрэп, къызгурыIорэп, къытэхъулIэрэр... Абдзэхэ кIахэджэ тызфэкIорэ 
Тэзэ Адыгэдыхэм зыкъызэрэтфашIытэри къэшIэгъуай...
- А зигугъу пшIырэ Тазэр зыми фэягъэп аIо. ФэкъолIмэ 
ыгу нахь афэгъэзагъэу тегущыIэх.
- Ащ икъэбари сыщыгъуаз,- зэпыугъо тIэкIукIэ ХъанДжэрые къыIуагъ,- Шъэуае егъэныбджэгъу ар. Абдзэхэ 
кIэхэ фэкъолIхэр Тазэм фэгъэдэIошъущтмэ, ащ нахь 
хэгърэй дэгъу тищыкIагъэп. Зыгорэджэ Шъэуае тыфае 
хъумэ, къядгъэщэн. Къайхьаблэ тыкъикIыжьы хъумэ, 
кIэмгуемэ адэжьджэ тыкъырекIокIыжьын.
Гъэмэфэ пчыхьэ зэхэогъу кIэсагъ Хъан-Джэрыедыхэр 
Къайхьаблэ зыдахьэхэм. Бэ темышIэу хьакIэхэр Тэзэ Адыгэ 
ихьакIэщ къэлапчъэ Iуащагъэх, рагъэблэгъагъэх, бысым 
къыхэхыкIэм, хьэкIэ пэгъокIыкIэм епэсыгъэ гущыIэ зэпэгъохыхэмкIэ зэкIэупчIагъэх. ЗаригъэтхьакIыгъ, апэрэ 
пчыхьэшъхьэшхэ псынкIэри хьакIэщым къафычIахьагъ.
- Шъуалъэныкъо шъыд щыкъэбар, Адыг? - ЗытIозыщэ Хъан-Джэрые гъомылэм зыхэIэ уж, бысымым 
ищысыкIэ гъэчъыгъэ зыфихьын ымышIэу еупчIыгъ.
- Адыгэ гумэкIыр тыди щызэфэд, хьакIэ,- Тазэм 
джэуап къытыжьи, янэжъ зэрэщымыIэжьым мыр щыгъуазэп, сыфэтхьаусыхэным сызэрэдэмыгузэжъуагъэр 
дэгъу, сыдэущтэу гурызгъэIощт, ащ фэIэзагъэр сигъунэгъугъэ Умар тхьамыкI, ау щытми, Алахьым къыстрилъхьагъ, 
къэбар гомыIум фэзгъэхьазырын, ыIуагъ,- Бжъэдыгъу 
хэ гъэгу джыри шъуихьажьыгъэкIэ сыгугъэрэп, ХъанДжэрый?

--- Page 681 ---

- Къэбэртае тыкъикIыжьызэ, Бэслъыные тыкъыдырекIуи, Абдзэхапшъэ тыкъитыгъ, ыджы уадэжь тыкъыдэхьагъ, Адыг. Мыщ фэкъолIмэ тащыIубгъакIэмэ, КIэмгуий 
тыдырекIон тимурад.- ОшIэ-дэмышIэу Хъан-Джэрые ыгу 
къыдэоягъ, къэупчIагъ: - Шъыда Бжъэдыгъуджэ укъызфэупчIагъэр? Къэбар горэ илъа?
- Хьау...- Тазэр зыгъэгумэкIыщтыгъэр къызхигъэщыгъэп, щыгъуазэми щымыгъуазэми пымылъэу нэмыкI 
къэбаркIэ зэблихъугъ: - Вельямин инэралыр игущыIэ ыгъэшъыпкъэжьыгъэп, адыгэмэ заор къаришIылIэжьыгъ.
- Шъыдыгъу ар зыхъугъэр? - Хъан-Джэрые дихьыегъэ 
Iулъхьэр къырихьыхыжьыгъ, Пэдыс ротмистрэм, ыгъэмысэ 
фэдэу, фыреплъэкIыгъ.
- Мэфэ тIокI горэ темышIагъэмэ, тхьэмэфитIу хъугъэн.
- Мыхэмэ ашIагъэр... ТызэрагъэпцIагъэр...- ХъанДжэрые игухэкI шъхьэр дигъэсысзэ, хэхьапщыкIыгъ.
ТIэкIу тешIагъэу Тазэм къыIуагъ:
- Уянэжъ Къэнтатэ зэрэсымэджэ хьылъэм икъэбар 
ущыгъуазэкIи сыгугъэрэп, Хъан-Джэрый...
- Къэбэртэе гъогум тызтехьэм, нанэ гъойщэягъ...- 
ЕтIани ыгу къыхэузыкIэу Хъан-Джэрые къыхэкуукIыгъ: - 
Шъыдигъу къэбарыр зызэхэпхыгъэр?!
- Тыгъуаса... Сымыгъуащэмэ, тыгъоснахьып...
- Ащ фэдэ къэбар щыIэмэ, нычэпэ сынэмысыжьы 
хъутэп!..- Хъан-Джэрые Iанэм къыпэтэджыкIыгъ, Къэнтатэ 
зэрэлIагъэм щымыгъуазэхэми зыкъаIэтыгъ, хьэдагъэм 
адыхэтыгъэ Тазэми ихьакIэмэ адэшэсынэу, тхьамыкIагъор 
зиер чылэм нэсыжьыфэ гъогум нахь щигъэхьазырынэу 
задиIэтыгъ…
V
- А сикIал, а Хъан-Джэрый, тэ ущыIа? - Лъэгуцым 
къы теIукIыгъэ макъэр янэжъ Къэнтатэ иджэмакъэ къыщыхъоу Хъан-Джэрые ышъхьэ къашъхьэм тырипхъотыкIыгъ, ардэдэми зыкъишIэжьыгъ, ау Дзэпщ шъэожъыер 
къызэрэготыр щыгъупшэжьыгъэу игупшысэ хьылъэхэр 
къышъхьарыожьыгъэх.
- Тхьэ къысауи, джыри нэфмышъэу гощэшхом икъэ 
шъхьащыуцожьыгъа? - Бычэ унэ кIыбымкIэ ыгъэплъэгъэ 
Сисурэ еупчIыгъ.- Гощэшхо тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, 

--- Page 682 ---

кушъэ зыфашIыгъэу бэн зыфамытIыжьын щыIэп. Ащ 
фэдизэу щымыIэжьыр, гощэшхом зыдигъэзэжьыгъэ 
Алахьэм ыпашъхьэ шIу щешI, угу ебгъэкIу хъуна, ХъанДжэрые зыгорэ къемыхъулIагъот... Модэ, Сисур, паIо 
зыщыгъ горэм къэм къытырегъэщыжь...- Ыкъо къызыкIожьыгъэ мэфищым кIэхэкIырэм ыухэу, Iэзэгъу зэрэфэхъущтым зэридзэу, къыпыщылъ бзылъфыгъэ-хъулъфыгъэ 
Iофхэр зыфэдэщтхэр Бычэ къыгурыIон ригъажьэу, унэм 
ихьажьыгъ.
Къэнтат гощэшхом ипчъэ Бычэ зынэсым, ышъхьэ 
фимытыжьэу къызэтеуцо фежьагъ, ау кIуачIэ зыфигъотыжьи, хэлъэкIоныкIыгъ. Иунэ зыщетIысэхыми, гупсэфыгъо ыгъотыгъэп - Хъан-Джэрые шъхьэм икIыщтыгъэп, 
къызэплъэкIыжьызэ, Ставрополь кIожьыгъэ Адыл-Джэрыий 
ынэгу кIэтыгъ, къэбар зэрагъэIугъэ Сахьид-Джэрыий икъэмыкIуакIэ ыгъапэщтыгъ.
Адыл-Джэрые нахьыкIэр хьэдагъэм зэрэхэтыгъэу, 
лIакъом икъин ыпшъэ зэрэдэкIыгъэу Хъан-Джэрые къытхэтыгъэмэ, Бычэ ыIуагъ, мыщ фэдизэу къемыхьылъэкIыныгъэкIи къэнэнэп. ЦIыфыбэмэ уигукъао къыбдащэчмэ, 
уихьылъэ птырахы, нахьы псынкIэ пфагъэхъу зыфаIорэр 
шъыпкъэ. Хъан-Джэрые ащ фэдэ чIыпIэ ифагъэп. Тэ 
КъэбэртаекIэ, етIанэ БэслъыныекIэ тIопщыгъагъэ шъхьакIэ, 
чыжьэу щыIагъэп. Къаплъэ гущэмэ, ичылэ ылъэгъоу, ятэ 
ищагужъ дэхъухьагъэм щымыгъуазэу, хэгъэгу Iофхэр 
зэригъафэу Абдзахэ итыгъ... Ащи, Шапсыгъи, Нэтыхъуаий, 
КIэмгуий, Екатеринодар, Пашкэ, Васюринскэ къэзэкъмэ 
ащыкIэкIыжьэу, тхьаусхакIохэр къарыкIыгъагъэх. Гощэшхом ыкIыб, Алахьэм къытфигъэгъун, загъорэ тыщыгъумтIымыщтыгъэми, иIушыгъэ Бжъэдыгъу имызакъоу, 
цIыфыбэмэ анэсыщтыгъэ, уасэ къыфашIыщтыгъэ, 
Мыхьамэт-Джэрые ыуж пщынчъэу тищагу къызэнэми 
ижьау къытшъхьащытыгъ. Ар сэIо шъхьакIэ, джы адыгэ 
дунаир мэсты, сшIэрэп къытэхъулIэщтыр… модыкIи мыдыкIи тыщымыщэу пчэгум тыкъинэмэ? Мыхъу зыщыхъурэм 
Шъэое закъу тигугъапIэр. Ары шъхьакIэ, ащи ыгу зэшIодзагъэ - тэри, Сисурэ тхьамыкIэми ткIэхихрэр макIэп. Тэ 
тыIофэп, Хъан-Джэрыерэ Шъэуаерэ азыфагу мыхъун 
къыдэрэмыхъухьи... СшIэрэп ащыгъум... Зыми сеплъынэп...

--- Page 683 ---

Къотэгъу зэриIэр зыдэзымышIэжьыщтыгъэ, гугъу 
емылIыщтыгъэ бзылъфыгъэр, нысэр, ныр ары Iоу 
умышIэжьынэу къыжэхэтэкъогъэ гопэгъумэ Бычэ къызщаIэтыкIи, шъхьаныгъупчъэм ращалIагъ,- ыкъо 
Хъан-Джэрыерэ Дзэпщ шъэожъыемрэ джыри къэм 
шъхьащытых. Хъан-Джэрые ынэмэ акIэлъэкIыхьажьэу 
зелъэгъум, зимышIэжьэу шъхьаныгъупчъэр IуиубгъукIыгъ, 
ау зыфэсакъыжьызэ джагъэ:
- А Хъан-Джэрый, а сикIал, моу къакIолъ зэ...- 
ПсынкIэу шъхьаныгъупчъэр Бычэ фишIыжьыгъ, сыд мы 
кIэлэ бетэмалым есшIэн, ыIуагъ. Янэжъ щызгъэгъупшэнэу 
ыуж сихьанэп, ау сынэ къаплъэу гугъум езгъэшхынэп, 
ыкъо иунэкIыб къырекIокI мэфэ псау тешIагъ пIонэу, пчъэмкIэ плъагъэ: - КъакIо, сикIал, къакIо, моу сапашъхьэ 
къитIысхь. А Дзэпщ, уянэ пчэдыжьышкэр мыщ къытфихьынэу еIу.
- Сэри сыкъыжъудэшкэт,- ышъхьэ щыригъэгъэзые 
зэрэшIоигъор къыгурыIуагъэу, Дзэпщи къызIуипхъотыгъ.
- Укъыддашкэми хъун, сикIал. Ау Хъан-Джэрые 
изакъоу, угу къемыотмэ, згъашкэ сшIоигъу.
- Шъыд пае сыгу къеон, Быч,- лIы фэдэу, гуцафэкIи 
зыхимыгъаплъэу Дзэпщ къыIуагъ, пчъэкъопсым зыщеIэщтым къыпигъэхъожьыгъ: - Сисури тятэ зыгорэ риIон 
хъумэ, ыджар къысеIо, ау нанэ сыришъэфэгъугъ сэ...
- А Дзэпщ, а нынэ,- шъэожъыем риIуагъэр ХъанДжэрые зэримыгуапэр ынэгу од чъэкIыгъэ Бычэ зыхелъагъом, къэгузэжъуагъ,- угу къысэмыгъабгъ, сыолъэIу, 
къэгъэзэжь, щыми тызэдэшкэн.
- Шъыд пае, Быч, сыгу къыобгъэн, укъысэлъэIун,- 
джыри нахь гущыIэ гъэтIылъыгъэкIэ Дзэпщ джэуап къытыжьыгъ,- къэпIуагъэм мыхъун хэлъэп. Сисурэрэ сэрырэ 
пчыхьэрэ унэм тыкъызызэдинэжьджэ, Iаджми тарэгущыIэ. 
Сэ моу, Хьадж-Къэсэй дэжьджэ, кIыщым сырекIокIыт, 
щыдыбжьым сыфеот.
- Адыл-Джэрые ицIыкIугъо, СултIанмэ мыр къамылъфыгъэмэ, шъыдэу сыгу къыгъэкIыжьрэ! - Пчъэ кIыб Дзэпщ 
зэрэхъоу, шъэожъыем зэрэдэзекIуагъэр хигъэкIокIэжь 
фэдэу Бычэ къыIуагъ: - Ятэ, Шъэуае елъытыгъэмэ, зэхэпхыгъэба къытиIожьыгъэр, игулъытэ зынэсыгъэр, шъхьэкIоштэ цIыкIоу къэтэджы. Дзэпщ есIокIыгъэр угу римыхьыгъэмэ сшIэрэп, сикIал?

--- Page 684 ---

- ЦIыкIу, ины фэIуагъэп, тян,- гугъэпэ зэпыугъом ыуж 
Хъан-Джэрые къыIуагъ,- цIыфым санэIу икI зепIоджэ, 
дэгъоп. Ащ фэдэ нанэ тигъашIэтгъэп, зышIагъэ къытхэкIми, 
къытфидэтгъэп.
"ЩымыIэжьым игугъу шIукIэ ашIы нахь, IаекIэ тегущыIэхэрэп,- Бычэ къехьылъэкIыщтыгъэр къызхимыгъэщэу 
гукIэ щхыпцIыгъэ,- сызщымыгъозэ Iаджи мы унэ кIоцIым 
щызэрахьагъ, аущтэу оIомэ, сигукъао хэт ыгъэпэн, 
къысхэрэнэжь, игугъу къэсшIынэп, ау зыгорэкIэ къысIэкIэIуакъомэ, сэри сыцIыф, шъугу къысэшъумыгъабгъ... Гощэ 
лъэшым иIушыгъэ-шъхьэлъэшыгъэ къыритэу, сэри бэрэ 
сырихьылIагъ, шъори, уяти, ори, пшынахьыкIэхэми къышъушъхьащытыгъ, СисурэкIи, ШъэуаекIи, адырэ щагудэт 
фэкъолIхэмкIи ебгагъ, ау унэгъо джэхэшъуапшъэр къызэрэсэнимыгъэсыщтыгъэм пае имыхьакъ теслъхьанэп, 
шъыпкъэ-Iушыгъэр къебэкIэу ыпсэ хэкIыфэ псэугъэ. 
Бзылъфыгъэ шъэбэгъэ-гукIэгъубэ зэрэхэлъыгъэм фэдэу 
хъулъфыгъэ шэн пытаби къыхафэщтыгъэ. Хьау, хьау, 
Бамбэтыжъым зэрэдэзекIогъагъэр сыгу къэзгъэкIыжьэу 
арэп. Ащ ыужи, Шъэуае зызэриупцIэпIыщтыр зэримыпэсыжьэу, тинасыпти, Пэшъукъ къыкъокIыгъагъ, бащэрэ ар 
дунаим тетыжьыгъ. Сэ сызэрымыразэр нэмыкI, МыхьамэтДжэрыий къысэдэIущтыгъэп нахь, тизакъоу тыкъызызэфэнэжькIэ, ар есIощтыгъ. Сыд джы Пшызэ иджабгъу 
нэпкъ къытфихьытыр, тапэкIи сыд джыри къытфихьынэу 
къэтыр? Сыгу илъ джэнджэшым ышъхьэ Хъан-Джэрые 
фисхынэп, джы нэс зытетыгъэ гъогум къытэхъулIэщтыр 
къытэрэхъулI, щыхэзгъэукъонэп. Адырэ сисабыитIу, урыс 
забытитIу хъугъэми, сыд яспэсын?.. ЗэкIэми анахьышIур 
зыми уиIоф хэмылъхьэу, улэжьырэр пшхыжьэу, къыбдэхъурэ тIэкIур бгъэбагъоу, уиунэ икIырэр къихьажьмэ 
угушIоу, шыкур пIозэ, упсэуныр ары. Ау слъапсэ зыхэтIэгъэ лIакъом ащ фэдэ шэн зэрямыIэм сэ сизакъоп, хэти 
щыгъуаз, ар ямаф, ямыгъу. Ахэмэ, скъохэмкIэ унэчIэжъ 
сызфэхъугъэмэ, сахэкIыжьэу, сижъышъхьэм сыздэкIожьын щыIэп..."
- Ары, сикIал, ары,- Бычэ игупшысэмэ къахэужьыгъ,- 
уянэжъ гощэшхор Iушыгъ, зэкIэми типIугъ, тилэжьыгъ, 
Сисури, Шъэуаий алъакъо тыригъэуцуагъ. Сабыймэ акIэгушIоу, Дзэпщ ыкуашъо тесэу тхьамыкIэм дунаир ыхъожьыгъ...- Бычэ ымакъэ къыщытхъагъ, ынэмэ платыкужъыемкIэ акIэIэбэжьыгъ, псынкIэу зыкъишIэжьызэ, мэкъэ 
гупсэфкIэ къыухыжьыгъ: - Сэ укъэслъфыгъ нахь мышIэми, 
сикIал, уянэжъ нахьышIу зэрэплъэгъурэр, зэрэпщымыгъупшэрэр сигуапэ, ау мылIэжьын къэхъурэп, уяти уятэжъхэри щыIэжьхэп, шъо шъуцIэджэ ахэри дунаим тешъогъэтых, шIуджэ агу шъукъэкIы, шъори шъущыгъупшэхэрэп. 
Гощэшхомджэ, сикIал, угу гъэпытэ, тэри ар къытэмыхьылъэкIэу щытэп, зымыухыжь.
- Нанэджэ тхьэуегъэпсэу, тян,- Хъан-Джэрые хэщэтыкIыгъ,- къыпфэразэу идунай зэрихъожьыгъэм сыщыгъуаз. Сыушъэфырэп, нанэ нахь сызэхишIыкIэу, сэри 
ыджащ фэдэу зэхэсшIыкIыжьэу, сигупшысэ гумэкIхэр 
зесхьылIэджэ, джэуап-гопэгъу къысфэхъоу нэмыкI сырихьылIагъэп. Ар сэрджэ ныгъэ, тыгъэ, нэнэжъыгъ, тэтэжъыгъ. 
Сигупшысэ-гумэкIмэ уахэмытыгъэджэ арэп: о нахь чыжьэу 
ущыIагъ, тян, къысфэгъэгъу. Угуи ппси къызэрэсхэлъыр 
нанэ ыпашъхьэ къыщымыIошъоу илъэс пчъагъэм укъызэрэздэпсэугъэр зэхэсымышIыкIэу щытэп - сэрджэ нанэ, 
джыри къэсэIожьы, зэкIэми апшъагъ! Неп-неущ сIозэ, 
нанэ сыIумыплъэжьэу, иджэмакъэ зэхэсымыхыжьэу дунаим 
зэрехыжьыгъэр зыфэзгъэгъун слъэкIырэп.
- Ары, сикIал,- ыкъо ыгу зэрегъурэр Бычэ къызхимыгъэщэу къыIуагъ,- уянэжъ гощэшхом иаужырэ гущыIэ 
оры зыфэгъэхьыгъагъэр. ЛIагъэр ары нахь, къанэрэр 
щыIэт, псэут зэраIорэр шъыпкъэ. Гощэшхор тыгу илъэу, 
тиIофхэр зетхьылIэджэ, къытиIожьытгъэмэ ядгъапшэзэ, 
СултIан лIакъор зэрэдгъэпсэутым тегъэгупшыс. Гощэшхом 
сыфэмыдэтми, уихэгъэгу гупшысэхэмджэ, ыджа зыуж 
шъуитымджэ, ахэсшIыкIырэ шIагъо щымыIэми, ны кIэгъэкъон сыкъыпфэхъун. ТIэкIурэ тадэжь ущыIэта, сикIал? 
УиIофхэр шъыдэу хъухэра? Пэдыс Мэмэтчэрые гъогу 
техьажьыным ыпэджэ шъуиIофхэм язытет сIуи фыхэзгъэпсыгъэти, щхыпцIыгъэ нахь, зи къысиIуагъэп. Мыгузажъотыгъэхэмэ, тIэкIу къыбдыщысыгъэхэмэ, уинэшхъэигъэ 
птырагъэуни... Угу гъэпытэ, сикIал, узгъэгумэкIырэ щыIэмэ 
къысаIу, хэгъэгу Iофхэр зеофэх, пщы унэм сызэрис пэтзэ 
зыгу къыпфэшIу-къыпфэмышIумэ якъэбархэри къысэнэсых, IэпыIэгъу сыкъыпфэмыхъушъутми, угу жьы дэбгъэкIын. КъэошIэжьа гощэ ябгэмрэ нысэмрэ афэгъэхьыгъэу 
гощэшхом къыIуатэтгъэ къэбарыр?

--- Page 685 ---

- КъэсэшIэжьы,- джыри Хъан-Джэрые хэщэтыкIыгъ.
- Ыджары уигукIае бгъэм дэмыгъэлъ зыкIасIорэр...
Пчэдыжьышхэ Iанэр Сисурэ унэм къырихьагъ, къалмыкъщай Iужъумрэ хьалыжъо лагъэмрэ атехъогъэ хъэдэн 
къэбзэ фыжьыр Сисурэ къазытырехым, пахъэр къашъхьащихыгъ. Хэшъэе Iэгубжъэхэр апашъхьэ ригъэуцуагъэх, 
джэмышхыхэмрэ IупэлъэкIхэмрэ агуилъхьагъ.
- Тэ щыI Дзэпщ? - Шъэожъыем ишхэн БычэкIэ ухыгъагъэми, къэупчIагъ.- ИIахь Iанэм теслъагъорэп.
- Шъыдыджэ шъуищыкIагъ, гуащэ, а шIыкIэежъыр,- 
зэхихыгъэр игопагъэми, къалъфыгъэмэ ащытхъуныр адыгэ 
нымэ зэрямышэныр къыхэщэу, Сисурэ къыIуагъ,- щаим 
зытIо-зыщэ хэхъупIи, хьалыжъо Iэдакъэу кIыщым чъагъэ.
- Хьалыжъо фэбэ заулэ гъукIэм фебгъэхьы хъутыгъэба? - Хьадж-Къэсэй фэкъолIым ыцIэ къыриIоныр зэримыпэсыжь фэдэу, ау гые тIэкIу кIэлъэу Бычэ къэупчIагъ.
- Хьалыжъо Хьадж-Къэсэй фесымыгъэхьмэ, укъызкIэупчIэгъэ шъхьэпаем къыпфидэта? - ГъукIэм ыцIэ къызэрэкIигъэтхъырэм гу лъыптэнэу Сисурэ къыIуагъ, ыкъо 
цIыкIу къыубыщтыгъэми, игуапэу къыпигъэхъожьыгъ: - 
Лагъэм фислъхьагъэр шIомакIэу гъумытIымызэ ыхьыгъ.
- Шъыда, синынэгущ, гъукIэм нэмыкI пщы щагум цIыф 
дэтыжьба? - Бычэ къызIуипхъотыгъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьи, Хъан-Джэрые фычIэплъызэ, кIилъэшъужьыгъ: - Ары, 
ары, ятэ ихьалэлыгъи ишэн пытагъи къэмыхъу рапшIэзэ 
къыхафэ... Ащ шъыд епшIагъэджи,- ежьырми, мыдырэхэр арми зыфэгъэхьыгъэр умышIэнэу нахь мэкъэ шъабэкIэ 
къыIуагъ,- хэпшIахьыжьын щыIэпщтын... Ау ятэ фэдэу 
зыIэкIэдгъэкIынэп... Адырэ шыкоо-козынытхъур бгъэшкагъа?
- Къаймэта? - ЗыцIэ къырамыIуагъэм Сисурэ джыри 
кIэупчIагъ.- Шъо шъумышкахэу ар згъэшкэна? - Хьарамыгъэ зыхэмылъэу къыIуи, "илъэс пчъагъэм зыхиушъафэщтыгъэхэр арэу къычIэкIын, гощэшхор зыщымыIэжь мазэм, 
пщы джэхэшъогум теуцогъу имыфэзэ, хэтымылъагъощтыгъэхэр къызхигъафэу сыдэу тесыеу зигъэпсэу хъугъа", 
Сисурэ ыгъэшIагъозэ, унэм икIыжьыгъ.
- Гъомылэр умыгъэучъыIыжь, сикIал, шкэ,- Iэгубжъэр 
Бычэ IуигъэкIотызэ, джы нэс зи къэзымыIоу, зэхихырэр 
шIогъэшIэгъонэу щысыгъэ Хъан-Джэрые риIуагъ.

--- Page 686 ---

- Оры, тян, ушкэтба? - Джау сыдми Хъан-Джэрые 
янэ еупчIыгъ, ау къыриIожьыгъэм мышIугъэ горэ къызхэтэджыкIырэ гур къыгъэушъэбыгъ:
- Узызгъашкэтыгъэр сщыгъупшэжьыгъэшъ, сикIал, 
сапашъхьэ узыщышкэджэ, сэри шкагъэ сэхъу.
"КъапIо пшIоигъом ышъхьэ къыпфихрэп шъхьакIэ, тян, 
къызгурэIо - янэжъ зэрымысыжь унэм гуащэу къитэджэнэу 
зэрэригъэжьагъэм Хъан-Джэрые ыгъэгумэкIызэ, иадыгэ 
Iоф зэхэмыфхэм ар къызэрахэхъожьырэр шIоемыкIоу 
гукIэ ыIуагъ,- тхьамыкIагъор изакъоу къакIорэп зыфаIорэр 
шъыпкъэ. ЗыкIэхъопсыщтыгъэм иIэшIугъэ къызэрэIэкIэхьагъэм тянэ ыгъэутэшъуагъэмэ сшIэрэп, тищагу жъы дэхъухьэгъэ фэкъолIхэм ацIэ къыриIожьырэп. Шъэуаий щытхъу 
фэдэзэ, зыфаер реIуалIэ, ишъэожъыий дегъакIо, джырэкIэ 
зынэмысыгъэгор Сисур... Тянэ сызэрэхаплъэрэмкIэ, 
мыхъун тиунэгъо кIоцI къихъухьащтмэ, типщы щагу къыдэхъухьащтмэ, къызэрыкIыщтыр СисурэкIэ енэгуягъо. Ар 
Шъэуаий, фэкъолIхэми, нэмыкIхэми адэнэп, зымыдэхэщтыри сэры! КъызгурэIо, къызгурэIо, тян, нанэ зышъхьащымытыжь лIакъом ихьылъэрэ ихьынырэ къыптегъэкIагъэ 
зэрэхъугъэр. Ау нанэ къытхилъхьэгъэ хэбзэ гъэуцугъэмэ 
затепIэтыкIынэу узежьэкIэ уиапэрэ лъэбэкъу тиунагъо 
зэригъэлъэпэощтыр зыщымыгъэгъупш. Пкуашъо сытесэу 
ппсэ къысIуплъхьэзэ сымыпIугъэми, сыкъэплъфыгъ, дунай 
нэфым ишIуи сыхэбгъэплъагъ, ау имышIуи, ащкIэ умысэп, 
джащ фэдэу зэхэсэбгъэшIагъ. "Гощэшхом сыфэмыдэтми, 
ны кIэгъэкъон сыкъыпфэхъун" зэрэпIуагъэр сигуапэ 
шъхьакIэ, силъэтIэныпсхэр зыщызэкъолъэдэрэ лъэхъаным 
нанэ фэдэ тэ къисхыжьын!.."
- А Хъан-Джэрый, а сикIал, сыкъызэрэоупчIыгъэм зи 
къепIолIагъэп, Сисурэ иIэнэ IэшIэхджэ къыттебани... ТIэкIурэ 
удэсыта? УиIофхэр шъыдэу хъухэра? - Бычэ иупчIэхэр 
къыкIиIотыкIыжьыгъэх.
- Сигъусэхэр Къэбэртае къекIыжьыфэхэ мэфэ заулэрэ 
сыдэсыт. СыкъызэрэкIожьыгъэр зэхэзыхыгъэхэр тхьаусхакIо къысфыкъокIых. Ау неущ Екатеринодар сынэмысы 
хъутэп.
- Iоф уиIэмэ, укIон адэ. Завадовскэ атаманыр тхьаусхакIо къызытфакIом, уикъэбармэ бэрэ къакIэупчIагъ. Ащ 
ыгъапэтгъэхэр Вельямин инэралым тхьаусхакIо къыгъэкIогъэ Мыгурыкъом игъусэгъэ урыс забытищыр ары.

--- Page 687 ---

- Шъыд адыгэ мамырыр зыукъогъэ нэпэнчъэмэ ягопэгъур?! - Хъан-Джэрые янэкIэ зиIажэщтыгъэми, Вельяминовым ыцIэ зызэхехым, къызбгырыугъ.
- А Хъан-Джэрый, зэ мы шапсыгъэ-абдзэхэ мыдэIожъмэ 
ауж шъуикIыжь, къэбэртэе-бэслъыныехэри тиIоф къыхэшъумылъашъох, якъогъупэ рэхьатэу къожъугъэсых.
- Тян! - Хъан-Джэрые нэгу чъэкIыгъэр къыпхъотагъ.
- Шъыд, Хъан-Джэрый, ы, сикIал? - Лыузыгъэ горэ 
ымакъи инэплъэгъуи къыхэмыщэу Бычэ ыкъо Iуплъагъ.- 
Нэгу чъэкIыгъэджэ укъызыкIысэплъырэр? Мыхъун сIуагъэу 
оIошъ ара? Хьау, сикIал, ащ фэдашъуи къыстемышт, джыри 
сызэкIокIыгъэп сэ, ау тызэрэзэрагъэкIокIытэр тапэ къэтджэ 
енэгуягъо. Шъыд тэ, бжъэдыгъухэр, къэзэкъмэ тызяшIугъэджэ, шапсыгъэ-нэтыхъуаемэ афэмыгъотырэр, зыфэутэшъуагъэхэр! Ахэмэ ашъхьэ зыряжъугъэуфэхыджэ, 
адырэ адыгэ цIыкIухэр къеуцолIэтых.
- Зыгорэм угу хигъэкIыгъа, тян? - Хъан-Джэрые шъабэу, ау пытагъэ хэлъэу янэ еупчIыгъ.
- Хьау. Шъыд укъызыфысэупчIырэр?
- Нанэ ащ фэдэхэр ыIотыгъэпышъ ары...- ХъанДжэрые къызщымылъэтэу, Iэдэбныгъэ-лъытэныгъэ 
зыфишIыжьэу, яни рипэсэу къэтэджыгъ.
- Шъыда, сикIал,- Бычэ джы зыкъишIэжьызэ, нахь 
мэкъэ шъабэкIэ къэупчIагъ,- уянэжъ гощэшхом гущыIэ 
Iаеджэ сытегущыIэу къыпшIошIыгъа?
- Хьау, тян. Сэ тиуни, зэрэадыгэ шъолъырэуи мамыр 
изгъэлъынэу сыфэягъ. Къысфэгъэгъу, сынэгу жьы тIэкIу 
кIэзгъэу сшIоигъу.
Бычэ изакъоу унэм къызенэм, къызщылъэтыгъ. Унэ 
кIыб шъхьаныгъупчъэм зеплъым, ныпчэдыжь зышъхьащытыгъэ къэ чъэпхъыгъакIэм джыри Хъан-Джэрые Iуилъэгъуагъ, нахьыпэм зызэришIыгъагъэм фэмыдэу зиIажэзэ, 
гъумытIымыгъэ: "Къэплъфыгъэр умыпIугъэмэ, дахэ рыуамыгъэIуагъэмэ джары къызэрэбдэзекIожьыщтыр... ЕгъашIэм лъфыгъэ зыхэмыкIыгъэм, иIэшIугъэ зымышIэгъэ 
ныожъэу зидэкъацэ сыдэлъыгъэм сыфигъадэрэп. Хэт джы 
титIо язэу лIагъэр, псаур?.."

--- Page 688 ---

КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, Хъан-Джэрые зэриIогъагъэу, 
Екатеринодар заригъэщагъ. Зы цIыф горэм, инэIуасэми 

--- Page 689 ---

имынэIуасэми, IукIэнэу, дэгущыIэнэу фэягъэп. Петербург 
къызщыдэкIыгъэ сыхьатым щегъэжьагъэу джыдэдэм къэлэ 
почтэм зыщычIэт такъикъым щыкIэкIыжьэу, ыгу имыкIыщтыгъэ Татьянэ итхыгъэхэу къыратыжьыгъэхэм яз Iэпэ 
псыгъо кIэзэзхэмкIэ зэтыричыщтыгъэ...
VI
ЩыIэх, ашIоигъор къадэмыхъумэ, шъэфыгукIэ зызыстыжьырэ цIыфхэр. Ежьмэ зыдашIэ-зыдамышIэжьэу 
къапэблагъэмэ, ямынэIуасэмэ ягухьэгужь атыракъутэ, 
етIанэ афэмышIагъэмкIэ заухыижьмэ агу жьы дагъэкIызэ, 
ушъхьагъу лъыхъо ежьэжьых. Раутырэм зигъэбэнэкIырэп 
зэраIоу, чIасэрэм зыкъыхечыжьы, чIагорэм гуаокIэ зыкъеIэтыжьы. Ау щыIэх ракIыри зыкIэмыIэжьэу, запщэхэри 
къэмынэхъэжьхэу. Уеубзагъэми гугъуемылIыхэри, уекууагъэми дэгусакъызхэри щыIэх. ЦIыфым иапэрэ къэхъу куо 
макъэрэ иаужырэ дунэе ехыжь щэIурэ ащыкIэкIыжьэу, 
игъогу гушIуагъуи къини къыщехъулIэрэр макIэп.
Хъан-Джэрые шыихъэп,- къызхэхъухьэгъэ дунаим, 
лъэхъаным игукIэгъуи ижъалымагъи, инэфыни ишIункIи, 
ихыягъи имысагъи, иплъырыгъи ичъыIагъи, изэхэшIыкIи 
игурыIончъагъи зыхилъхьэгъэ цIыф. Сыд епшIагъэкIи, 
нэмыкIыбзэ IуплъхьагъэкIи, фэшъхьаф гупшысэкIэ хэпщагъэкIи, ахэмэ арыщыIэ-арыпсэуми, къызхэкIыгъэ лъэпкъым 
ымэкъэ шъэфрэ ылъэпсэ цыпэрэ щыбгъэгъупшэн плъэкIыщтэп. Ежьыр шъыпкъэм зыхитIыкIыжьынэу фежьагъэкIи 
ыпсэ пэтыфэ, исабыигъо гукъэкIыжьхэр иаужырэ жьы 
къэщэгъу хэтыфэхэ фэукIочIыщтэп.
Адыгэмэ чIыгукIи, гупшысэкIи, гухэлъкIи, гугъапIэкIи 
апэчыжьэ зыхъущтыгъэ аужырэ илъэс заулэмэ афэмыдэу, 
илъэныкъо къызыкIогъэ мэзищ уахътэм Хъан-Джэрые 
зыкъишIэжьэу, шъхьэм къыфимыхьэщтыгъэм, дунаим 
щыхихыгъэ чIыпIэр зыфэдэм нахь ягупшысэ, зэгыижьы, 
зиумысыжьы хъугъэ. Дзэхэмрэ генералхэмрэ, анахьэу 
Вельяминовым, зэрахьэрэ тхьамыкIагъохэр зыфэшъыпкъэ 
пачъыхьэм гукIэ реIуатэ, къэблэгъэрэ бжыхьэм мысэм 
фэшъошэ пшъэдэкIыжь ригъэхьынэу щэгугъы.
Татьянэ къыфигъэхьыгъэ тхыгъэхэу зым нахьи адырэр 
нахь гугъэтакъоу, къызэрэфэзэщырэр зыщыфэмыушъэфырэ шIулъэгъу гущыIэхэр зэрытхэм Хъан-Джэрые 

--- Page 690 ---

гупсэ-гугъэрэ гупсэфырэ къыхалъхьагъ. Янэжъ зэрэщымыIэжьым тIэкIу-тIэкIузэ езэгъэу ригъэжьэгъагъэми, 
ишIулъэгъу шъэфмэ афэшъхьафэу, игумэкIхэр гущыIэгъукIи гупшысэкIи зэрихьылIэн, джэуап зыфигъэхъун 
зэримыIэжьыр мафэ къэс зэхешIэ, къехьылъэкIы, ащкIэ 
Татьянэ нахь къыпэблагъэ къыфэмынэжьыгъэу къышIошIы. 
"Пхъэцур зэпыкIымэ кIашъор къеохы" нанэ зыфиIощтыгъэм сшъхьэкIэ сырихьылIагъ, Хъан-Джэрые игукъао 
къыфыригъашIэу хэщэтыкIыгъ: "МылIэжьын щыIэп" оры, 
нан, зыIощтыгъэр, ау къэбэртае сикъикIыжьыфэкIэ укъысэжэжьыгъэп. Урысые пачъыхьэшхори мазэ горэмкIэ 
апэрэу къытхэхьащт, Къэбэртаемэ, Бэслъыныемэ афэшъхьаф, ахэми сицыхьэшхо ателъэп, талъэныкъокIэ сыздэгущыIагъэмэ гугъапIэ къысатыгъэп. Лажьэ улъыхъунэу 
узежьэкIэ, бэмэ уяутэкIы, ау зэкIэ зэолIэжьырэр Вельяминовым ишашитыгъ. Ежь зэрихьэрэ хьилагъэр адыгэмэ 
атырилъхьажьыгъ. Адыгэхэми якъонцэ Iахь алъэшъу, 
"шъуидзэ Пшызэ зэпырышъущыжьыр" ажэ дэнагъэшъ, 
зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи къыщадзы. КъызгурэIо, 
адыгэмэ къяхъулIагъэм агу зэгуетхъы, тхьамыкIагъом 
хэфагъэх шъхьакIэ, Вельяминовым иIэшэ гъэтIылъыгъэ 
къымыпхъотэжьмэ мыхъунэу сыд зыгъэгузажъорэр? 
Пачъыхьэр къакIомэ, "гъэхъагъэкIэ" пэгъокIын зэримылъэкIыщтыр арэу къычIэкIын... "Мыбжыхьэ типачъыхьэшхо 
Кавказым къызщыкIорэм ехъулIэу адыгэ шъолъырым заор 
щаухыщт" аIозэ, Петербург щызэрэхьэрэ къэбарыр ори, 
Таня, пшIошъ умыгъэхъу. Заом икъегъэжьэн, ер къызэрыкIырэр кIэнкIэ зан зэраIоу, зыуи арэп, иухыжьын нэпсыбэ 
текIуадэ... ЕтIани, Таня, къысфэгъэгъу, мазэ горэмкIэ 
къэзгъэзэжьыщт сIогъагъэ шъхьакIэ, сэ къызэрэсщыхъущтыгъэу мыщ Iофхэр щыщытыхэп. Ау, укъыкIэупчIэшъ, 
сянэжъ игущыIэжъ Iуш горэмкIэ - ар зэрэсимыIэжьым о 
джыри ущыгъуазэп,- узгъэрэхьатын: "джэгум кIорэ 
пстэури къагъашъорэп, заом Iут пстэури къаукIырэп". 
Тхьэуегъэпсэу, Танюша, сызэрэпщымыгъу пшэрэмкIэ. 
Талъэныкъо язаохэрэмкIи къязэожьхэрэмкIи Iофхэр щыхъатэхэп. Сэ спшъэ къыралъхьагъэр уианахь пый фагъэшъошагъэми, уфэмыгушIу.
Хъан-Джэрые янэжъ зэрэщымыIэжьыр Тане фимытхы 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, ытхыгъэм джыри зеджэжьым, анахь 
гущыIэшIухэр ыгъэфедагъэхэми инэшхъэигъэ къызэрэхэщыгъэр къыгурыIуагъ, зэIитхъыжьынэу къызештэм, шIу 
ылъэгъурэ бзылъфыгъэм риIощтыгъэ гущыIэмэ ыIапэ 
къастэу, ыбгъэгу къыдэIукIыщтыгъэ мэкъэ шъабэри къегыеу ыгъэтIылъыжьыгъ. Ау псынкIэу къэлэмыр къышти, 
зыкIэтхэжьыгъэм ычIэгъкIэ пигъэхъожьыгъ: "Таня! Къысфэгъэгъу, джы зэрэхъурэмкIэ, чыжьэу ущыI нахь мышIэми, 
ощ нэмыкI сыкъызэхишIыкIынэу дунаим цIыф щысиIэжькIэ 
сыгугъэрэп, сигухэкIышхо пшIосыушъэфын слъэкIыщтэп: 
сянэжъ щыIэжьэп... Дунаим зехыжьыгъэр мазэм къехъугъ. 
ЛIэ зэхъум сызэрэшъхьащымытыгъэр зэкIэми анахь сшIогухэкI. Сянэжъ сэркIэ зыфэдагъэр ошIэ, бэрэ игугъу 
къыпфэсшIыщтыгъ. Сиошъо кIэгъэкъонхэр, Танюша, 
къызэхэуа гъэх... Непэ укъызготынэу сшIагъэмэ... Ау, 
сянэжъ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, лIагъэр агъае, къанэрэр 
щэIэ, тхьэр тикъотэгъоу тэри тыщыIэщт, тиIофхэр зэкIэми 
ап шъэщт. ХъяркIэ".
- Усымыгъэохъутмэ, Хъан-Джэрый сыоупчIын симорад,- тхыгъэм пигъэхъожьыгъэм еджэжьыгъо изымыгъэфэжьыгъэ Дзэпщ пчъаблэм къыдэджыкIыгъ.
- Шъыд джыри, Дзэпщ? - ШIомыигъо дэдэу ХъанДжэрые къэупчIагъ.
- Джыгэтхэр хэт щыщых?
- Ахэри адыгэ-убых лъэпкъых.
- Ары Iолъ...
- Шъыда?
- Ахэри уинэIосэ Вильямин цIэплъым ыгъэпцIагъэх.
- Шъыдэу хъумэ?
- Сэ ар шъыд фэсшIэн, Хьадж-Къэсэй ары щыгъуазэр. 
Къэсщэта? - Дзэпщ лIышъо зытыригъаоу, ынэ шIуцIэ тхьагъэпцI цIыкIухэр къилыдыкIыгъэх.
- Хьау. Сэ тIэкIу шIэмэ кIыщымджэ сыкъэкIот.
Татьянэ фигъэхьыщт тхыгъэм джыри зэ Хъан-Джэрые 
зеджэжьым, фыриIотыкIыгъэмэ ыгу жьы зэрэдагъэкIыгъэр 
арыщтын, мэфэ заулэм зыхимыгъотэжьыщтыгъэ гупсэфыгъор зэхишIагъ. Ащ нэмыкI зыми емыгупшысэнэу фэягъ 
шъхьакIэ, къыпыщылъ Iофхэр зэхэфыгъуаехэу гупшысэ 
зэкIагъэх. Хъан-Джэрые къызфагъэкIуагъэр, апэрэ мафэм 
щегъэжьагъэу, зэрэхьылъэщтыр ымышIэу арыгъэп, ау 
ышъхьэкIэ зеуалIэм, зэпэуцугъэхэр мэкъэ зэфэшъхьафкIэ 
зэтекуожьхэу, зэраIорэр зыщызэхамыхыжьырэм, сыд 
уиIушыгъэкIи, анахь гухэлъышIур къыздеохьакIыкIи, гъэцэкIэгъуае зэрэхъущтыр къыгурыIуагъ. Ахэмэ Вельяминовым изэо игъэкIотыгъэхэр къахэхьажьыгъэх. Убых хы 
нэпкъым урыс къухьэхэр Iутэкъуагъэх, абдзэхэ лъэныкъори агъэрэхьатырэп.
"Сыда къэхъугъэр?..- Джэнджэш зэфэшъхьафхэр 
Хъан-Джэрые игупшысэмэ джыри къахэтэджыкIыгъэх.- 
Пачъыхьэр къызыкIощт мазэм, мамырым ычIыпIэкIэ, заом 
зыкIыдэгузажъорэр? Тэ мыдыкIэ тызынэмыс къэтымыгъанэу адыгэ шъолъырыр къитэчъыхьакIы, зэхаукIыхьэ 
пэтхэзэ шъусамбыр, щэIагъэ зыхэжъугъэлъ ятэIо, тягыи, 
тяушъыи... ТымышIэ горэ Iофым хэхъухьэкIэ енэгуягъо... 
Сэ къысаIорэмрэ Вельяминовым раIорэмрэ зэтекIхэмэ 
шIэ? Адыгэхэр ячIыгу зэрэщыбгъэпсэущт шIыкIэу Вельяминовыми, Чернышевыми, пачъыхьэ шъыпкъэми афэстхыгъэм сыда джы къызнэсыгъэм джэуап къызфырамытыжьырэр? Вельяминовым ыгу зэрэримыхьыгъэм сыщыгъуаз. Ау арэп ныIа хэгъэгу Iофхэр зезгъакIохэрэр... Ащи 
Чернышев дзэ министрэм ашъхьагъ пачъыхьэр итыжь, 
сыкъызэхишIыкIэу, адыгэхэр зыхэфэгъэ тхьамыкIагъом 
хэкIыпIэ фигъотынэу сыщэгугъы".
Хъан-Джэрые зэгупшысэщтыгъэ тхыгъэр къыштагъ, 
гущыIэпэ кIэкIырэ гупшысэ уцугъо шъэныкъорэ плIырэ 
зэрыт тхьапэхэр зэпыригъэзагъэх, хэо-хапкIэу, ау уцугъо 
зырызмэ ахэгупшысыхьажьзэ яджэжьыгъ, гукIэ 
зэупчIыжьыгъ: "Сыда мыхэмэ мыхъунэу ахэлъыр? Адыгэхэр къызэдгъэшIухэ, къыддыщыIэхэ, тадыщыIэ тшIоигъомэ, гум илъымрэ IупшIэм телъымрэ зэтефэу тадэгущыIэн фай. Узэпэуцугъэ зыхъукIэ, Iо хэлъэп, бгъуитIумэ 
яз зыгорэ чIинэнкIи мэхъу. КъэсымыIонэу сыфэягъ шъхьакIэ, 
Вельяминовым сыжэ къыдещы, егъэзыгъэ IофкIэ адыгэмэ 
яегъэшIэрэ шъхьафит чIятэгъэгъанэ... Хэтырэ цIыф лъэпкъи, нэмыкIмэ агу рерэмыхь фаеми, ежь хихыгъэ хэбзэ-шэн 
зэхэтыкIэ иI, рэпсэу, рэлажьэ. Урысыем, е Тыркуем, е 
нэмыкI хэгъэгухэм япачъыхьэмэ афэмыдэми, адыгэхэр 
къытатыгъ, тштагъэ оIокIэ ялъэпкъ щыIакIэ пыубзыкIыныр, 
ащыбгъэгъупшэныр емыкIу, ежьмэ ащыщи пащэ афэпшIыным зи хэлъэп. Ащ фэдэ цIыфыр Урысыем къытпэчыжьэ 
хъущтэп. Тэ тызэрэзэхишIыкIэу зыщыщхэр зэхишIыкIыхэмэ, 
лъэпкъитIумэ азфагу мыхъун къыдэхьащтэп. ЕтIани ар 
шъхьафит дэдэнэу сIорэп - Петербург емыпхыгъапэми, 

--- Page 691 ---

Кавказым ипачъыхьэныкъо сыд фэдэрэ адыгэ IофкIи 
шъхьащэрэт. Ау зэфагъэ зэрымылъ хэгъэгум зэгурыIоныгъэр щыгъотыгъоещт. Урысыем, ащ ипачъыхьэшхо 
фэшъыпкъэ адыгэхэм уалъыхъужьынэу щытэп..."
- А Дзэпщ, шъхьаныгъупчъэм къыIукI, Хъан-Джэрые 
гъэрэхьат,- лъэгуцым тет шъэожъыем Сисурэ къызеджэм, 
Хъан-Джэрые игупшысэмэ къахэужьыгъ, зынатIэ апчым 
Iулъми риIуагъ:
- Сщыгъупшэжьыгъи... Мары, джыдэд.
Лъэгуцым къыщежэрэ шъэожъыер къеупчIыгъ:
- Шъыд ащ фэдизэу узэгупшысэтгъэр? Сисурэ 
къысэджэфэ сыкъэпшIагъэп.
- Узэгупшысэн макIа? - Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ.
- Хьадж-Къэсэй ащ фэдизрэ гупшысэтгъэмэ,- Дзэпщ 
гъумытIымыгъэ,- игъучI плъыгъэ учъыIыжьыни...- ЕтIанэ 
сэмэгубгъумкIэ гоуцозэ ыIуагъ: - ПсынкIэу, жьы кIэтэу 
умышIэрэ Iофым нэнэжъ риIуалIэщтыгъэр ошIа? IэшIу 
кIэлъыжьэп.
- Ара? - Янэжъ игугъу зэришIырэр игуапэу ХъанДжэрые къэупчIагъ.- Нэнэжъ ыIощтыгъэр зыфэгъэхьыгъэр 
сэрмэ, бащэрэ укъызэзгъэжагъ, симысагъэ зыдэсэшIэжьы. 
О зи къызтебгъэнагъэп.
- Хьадж-Къэсэй зэриIуагъэу, къэбарыр хъатэпышъ, 
тегъэгумэкIы,- зыгъапэрэр зэрэшIоIофыр лIы IуакIэ зыригъэшIэу, гые тIэкIуи диIыгъэу Дзэпщы къыхигъэщыгъ,- 
къэзэкъмэ ямыхъо-мышIагъэ о апэ умышIэтмэ, шъыд 
ащыгъум урыс пэчъахьым укъызыкIытфигъэкIуагъэр? 
ХьакIуцу джыгэтмэ якъэбар Хъан-Джэрые къыфэIуат, 
Хьадж-Къэсэй.
- Шъыдэу непэ уябг, Дзэпщ?! - Хьадж-Къэсэй щхыпцIыгъэ.
- Сабыим иунашъо пачъыхьэм иунашъо нахь лъэш 
зыкIаIуагъэр шъыд пшIошIырэ, Хьадж-Къэсэй? - ХъанДжэрыий Дзэпщы дыригъэштагъ.
- Олахьэ арым, зиусхьан,- Хьадж-Къэсэий гущыIэжъкIэ зыкIырагъэзыгъэр къыушыхьатыжьыгъ,- сабый зыдэщытым тхыдэ щымыIуат зыфаIуагъэр шъыпкъэм. Ау 
шъыдыджэ Дзэпщ сабыймэ ахихьэра, илэгъумэ ялъытыгъэмэ, лIы хъугъэ,- псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- 
Зымафэ Къырым-Джэрые янэш Джамболэт дгъэIылъынэу 

--- Page 692 ---

Дышъабэ тызэкIом, шъыпкъэми сшIэрэп, мы къэбарыр 
щызэхэсхыгъ. Iашэджэ чылагъо горэ зырагъэуцуалIэм, 
шъукъызэрэтэшIурэмджэ тхьэлъанэ шъуIытхыт къараIуи, 
КъурIаныр замыгъотым, джаур тхылъ горэм зэрэтырагъэIэбагъэхэр ары Дзэпщ зыгъапэу къысигъэIожьрэр1. 
Адыгашъхьэхэр Бытырбыф зарагъахьыджэ, къэсIотагъэр 
гъэшIэгъоныжьэп...- Хъадж-Къэсэй хэгурымыкI хьылъэкIэ 
икъэбар кIэкI къыухыжьыгъ.
- Зэхэпхыгъа, Хъан-Джэрый? - Зэригъэмысэрэр ымэкъэ чан къыхэщэу Дзэпщ къэупчIагъ.
- Дзэпщ! - Хьадж-Къэсэй ыдагъэп.- Удэ кIори, джэгу.
- Адэ джары...- Нахь гупсэфыгъэу, ыгу зыгорэм 
зэрэтыригъэпщэхагъэри игуапэу Дзэпщы къыIуагъ, лIитIур 
зэмыжэгъэ гущыIэ дыджыкIи къыухыжьыгъ: - Сыджэгун, 
къэзэкъышъхьэ шIохыгъэхэри къышъуфэсхьын.
- Дзэпщ, къэгъаз! - Хъан-Джэрые шъэожъыем лъыджагъ.- Ащ фэдэхэр умыIо, джэгум паго къекIыжьы 
зэраIорэр зыщымыгъэгъупш!
- Арэу оIомэ, Хъан-Джэрый, непэджэ сыкъыодэIунышъ, Адыл-Джэрые игъучI хъурджаныгъэр къезгъэчъэкIын.
- Мощ нахь мыхъурэм ыIохэрэр...- Хъан-Джэрые 
джыри шъэожъыем кIэлъыплъэжьыгъ.
1 "...ТицIыф хъугъэхэм Iуагъэ ягъэшIыгъэн фэягъ,- етхы Г. И. 
Филипсон.— Мыщ дэжьым къиныгъошхо къыкъокIыгъ: джыгэт мыслъымэнхэм Iуагъэ тырашIыкIынэу зы КъурIани щыIагъэп. Забыт горэм 
Крыловым ибаснэхэр зыдэт тхылъ иIэу къычIэкIыгъ, зэрэушIоигъэмкIи 
иинагъэкIи а тхылъыр молэмэ ренэу къыздырахьыкIырэ Iэпэрытх КъурIаным фэдагъ. Крыловым ибаснэхэр лъэхъстэн уцышъо зиIэ илъхьапIэм 
илъыгъэх, ащ фэдашъо зиIэ къопсымкIэ бэщ IонтIагъэм пылъэгъагъ. 
Джыгэтхэр зырызэу а КъурIан нэпцIым къекIуалIэхэти, Iуагъэ ашIыщтыгъэ. ЗэкIэ зезгъакIощтыгъэр бэщыр зиIэдэкъэ лIыжъ лъэкурагъ. Iуагъэ 
зышIырэм ар зигъэразэкIэ, "хъун, хъун" риIощтыгъ.
КъызэрэтфэIорышIэхэрэмкIэ аужырэ IэубытыпIагъэп ахэмэ алъэкъуацIэхэр зэхэгъэуцуагъэхэу, шIухьафтынхэри гъэхьазырыгъэхэу 
зэрэсиIагъэхэр. ШIухьафтынхэр зэратыгъэхэр нэбгыришъэм ехъутыгъэх. 
Плъэгъун фэягъ а цIыф Iэлхэр дышъэм, тыжьыным, данэм, лъахъстэным 
нэмыкI хьап-щыпхэм нэе-псыехэу зэряплъыщтыгъэхэр. Тэ тызэхаупкIэтэнышъ, мылъкур аIэ рагъэхьаным ахэмэ ащыщэу зы нэбгырэп 
егупшысэщтыгъэр. ШIухьафтынхэр зэттын фаехэм алъэкъуацIэ сэ 
лъэшэу къасIощтыгъ. Ары пэпчъ, а цIыф мыгъасэхэм ацIэ горэ къасIо 
къэс, егъашIэм сымылъэгъугъэхэу зэкIэри зэрэсшIэрэр ахэмэ лъэшэу 
агъэшIагъощтыгъэ..."

--- Page 693 ---

- Адыл-Джэрыедыхэр пщы щагум дэмытыжьыхэ 
зэхъум, зиусхьан, мыщ теIудымыдымэ дгъашIозэ, шъхьэпэящэ тшIыгъэджэ сенэгуе.
- Адыл-Джэрыий ицIыкIугъом мыщ нахьышIугъэп, 
Пшызэ Iушъо къэзэкъмэ адэжь зэуакIо сэкIо ыIомэ тянэжъ 
ыгъэцIацIэзэ, джы дзэ къулыкъуджэ ахэт... Тисабыигъо 
щегъэжьагъэу дунаир бэджэ зэхъокIыгъэ хъугъэми Пшызэ 
ичъэ къэуцурэп. Адыгэ дунаири зы чIыпIэ итэп шъхьаджэ, 
сэ къызщысшIэжьырэм ихьылъэ нахь псынк1э хъугъэп. 
КъэпIотагъэр шъыпкъэмэ, шъыд пае Дзэпщ дгъэшIэгъожьын, щхэны джи, гъэны джи. ЯзышIагъэхэм язакъоп, 
зэрашIагъэхэри мысэх. ЗыщимыщыкIагъэм тыбгъэ къитэгъэпшы, зыщищыкIагъэм зятэгъэгъэделэ. ТичIыгу телIылIэзэ, 
лIыгъэм зытетэгъэкIуадэ, шъхьафит гъунэнчъэу тлъэхъэн 
зифэшъуашэм зетэгъэунэхъулIэжьы.
- Зэрэхъурэмджэ, къысфэгъэгъу, зиусхьан,- 
Хьадж-Къэсэй къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп,- уичIыгу, уичылэ, 
уиунагъо, уиегъэшIэрэ шъхьафит къэуухъумэныр, къызэтебгъэнэжьыныр, къытэкIурэм пэпчъ инэплъэгъу пашъхьэ зыщебдзыхыныр къеогъэкIу, лIыгъэджэ олъытэ, ара?
- Ар дэдэ сIорэп...- Хъан-Джэрые ымакъэ къышIуефэхыгъ, ау зыкъишIэжьыгъ: - Уилъэпкъ къызэрэзэтебгъэнэжьын гупшысаби шIыкIаби щыI. Персхэри тыркухэри 
хэгъэгу цIыкIухэп, цIыфхэджи Iашэджи кIочIаджэхэп, 
Урысые пашъхьэм къыщеуцолIагъэх нахь.
- Атырахыгъагъэр къаратыжьыгъагъэти, шIэхэу гущаIэ 
зэфагъотыгъэ.
- Шъыд пIуи, шъыд пIуи? - Губжыгъэ гори хэмылъэу 
Хъан-Джэрые къэупчIагъ.
- ЕмыкIу-губгъэн къысфэмылъэгъумэ, зиусхьан, мы 
Iофымджэ сыгу илъыр къыосIон. Мы тичIыгу къихьагъэхэмрэ тэрырэ дин зэфэшъхьаф титышъы, тызэзэгъытэп, 
тызэкIутэп. Зэхэпхырэба къэзэкъмэ къытфадзырэр? 
Басурманджэ къытаджэх, джаурджэ тэри тяджэжьы. 
Ыджа дин Iофымджэ тызэрэзэдэмыхъутэр Тыркуе мэхъаджэм ышIэзэ, тыкъаритыгъэу сенэгуе... КъэсIуагъэр 
уищыпэ зэхэхэпщтын, зиусхьан.
- Ухэукъуагъэп, Хьадж-Къэсэй... Шъэуай нахьыжъыр 
сIомэ, Дзэпщ шъэожъыер згъэшIэгъожьызэ, мыр апэ 
тифэкъолI къыпкъырыкIэу пщы щагум щызэхэсэхы.

--- Page 694 ---

- Угу хэзгъэкIыгъэмэ, къысфэгъэгъу, зиусхьан... Сэ 
сизакъоп, зэрэ Бжъэдыгъу, къафэIошъурэп шъхьаджэ 
джар агу илъ.
- УзгъэгумэкIырэр къысэпIуагъэджэ шъыд пае емыкIу 
пфэслъэгъун. Теплъын хъурэм, лIэныгъэм нэмыкI хэкIыпIэ 
зимыIэ щыIэп,- Хъан-Джэрые ыIапэхэр зэхэзыуцIэпIэгъэ 
шIомыкI такъырыр машIом пидзэжьи, кIыщым 
къычIэкIыжьыгъ.

--- Page 695 ---

Зэрэгугъэщтыгъэу Хъан-Джэрые иIоф къызфимыкIырэр Вельяминовым тырилъхьэщтыгъэми, ащ нахь лъэпсэ 
чыжьэ зэриIэри, Петербург къызэрикIыри, шIу ыгу зыфилъ 
адыгэхэми якъонцэ шъхьаф зэралъэшъури мафэ къэс 
IэкIэкIырэ уахътэм къыгуригъаIоу регъажьэ.
ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр, Хъан-Джэрые хы нэпкъым 
рекIокIызэ ыIуагъ, зэпэщыт лъэныкъуитIуми пыупкIыгъэ 
хьау яIэп, ау ятопыо макъэрэ ясэшхо зэхаорэ аIупэмэ ателъ 
мамыр гущыIэр зэхыуагъэхырэп. Сыда ар, шъорышIыгъа 
хьауми жъалымагъа? ТIури, шIум е зэрэхэлъэу, нанэ ыIо 
зыхъукIэ сшIошъ хъущтыгъэп шъхьакIэ, зэголъы. ЗэрэхъурэмкIэ, щыIакIэм икъобэ-бжъэбэ шъэфхэр зэхэпшIэным 
ыпэкIэ зэп-тIоп узылъэпэон, ппэ къызпагон, ппсэ узхагъэIэжьын фаер... Сэ сыд? Заомэ сазэрэIутыгъэу, сыкъызэрэщауIагъэмэ афэшъхьафэу... СицIыкIугъом щыублагъэу 
сагъашIоу, сызыфаер къысфашIэу, Бенкендорф графым, 
Александр Христофоровичым, ынаIэ къыстыридзи, Урысые пачъыхьэшхом ыпашъхьэ сырещэфэ, цыхьэ къысфырегъэшIыфэ, сызщыщмэ адэжь сыкъаIофтэфэкIэ, сищыIэныгъэ лъагъо зэнкIагъэ... Джы сыд къысэхъулIагъэр? Зэ, 
зэ, ащыгъум мыщ сыкъэзгъэкIуагъэмэ ашIэзэ, сэри джы 
ар зыдэсшIэжьызэ, сызщыщ адыгэмэ сатекIодэжьыкIэ 
енэгуягъо... Хэтырэ цIыфи, зыфаIорэр шъыпкъэ, зыщыщ 
лъэпкъым елъытыгъэп, зыфаер къыздигъэхъунымкIэ 
ихьилагъэрэ ижъалымагъэрэ гъунэ яIэп. ПфызэшIокIыщтмэ, 
упэлъэшыщтмэ, мо хыормэ мыжъуакIэр зэрэзэрадзэжьэу, 
узтекIорэм угу тегъэпщах, уилъэгукIэтынэу зэхэгъэтакъу, 
зэбгырытэкъу.
Бжыхьэпэ тыгъэ плъыжьышхор Геленджик хытIолэ 
гъунэм зышъхьащытIысхьащтым зыгорэ къеджагъэ къыщыхъоу Хъан-Джэрые игупшысэмэ къахэужьыгъ. Ардэдэм 
янэжъырэ ежьырырэ пчыхьэшъхьэ тыгъэ къохьажьым 
якъэлапчъэ дэжь зэрэщеплъыщтыгъэхэр ынэгу къыкIэуцуагъ, "адыгэ тыгъэр адыгэ къушъхьэмэ акъотIысхьажьы" 
Къэнтат нанэм къызэрэриIощтыгъэр ыгу къэкIыжьэу бгъэм 
къыщыпиIонтIыкIыгъ.
А лъэныкъом щыIэр Тыркуер ары нахь, адыгэ къушъхьэхэр щыIэжьхэп...- Хъан-Джэрые игупшысэ хьылъэмэ 
джыри зы гумэкI ахигъэхъожьызэ, ихы нэпкъ рекIокI пидзэжьыгъ.- Хьау, хьау, ар сшъхьэ къизгъэхьанэп, сэ 
Вельяминовыр згъэпыикIэ, лые хэсымыхыщтмэ, сыфырикъунэп. Сыд пае имыщыкIагъэу, етIани сыурыс забытэу, 
адыгэ фэгъэкIуатэкIэ къызэзгъэплъын, армырми типачъыхьэшхо сызэрицIыф пэтызэ, ицыхьэ къыстелъэп. 
Мэфищым тиIофмэ къакIэупчIагъэп. Сэри, Вревскэри, 
Пэдысри, Тыгъанэри, Мыгурыкъом фэшъхьаф, тыризабытэу къыщэхъу. Зэ закъу ныIэп, Iоф зыримыгъэшIышъоу, 
"шъуиIофмэ сащыгъуаз" къызысиIогъагъэр. Мамыр 
зэзэгъыныгъэр зэриукъуагъэр фэсыдзынэу къыщэхъумэ, 
рэхьатэу щэрэс, ар шъхьаихыгъэкIэ зыпашъхьэ ислъхьащт 
пачъы хьэшхор Геленджик къэсыфэкIэ игугъу фэсшIы пакIо, 
фыхэзгъэпсынэп...
- Зиусхьан, чыжьащэу уIокIы.
Къылъыджагъэм Хъан-Джэрые зэригъэплъэкIыгъ:
- Шъыда, Мыгурыкъор, сызщыщмэ сякIужьынджэ 
огугъа?
- Тызщыщ зыфэпIуагъэхэр, зиусхьан, зэблэнхэ щыIэп.
- Орырэ сэрырэ, ротмистр, зыгъэрэхьат, ахэмэ шIуджи 
еджи тырящыкIэгъэжьэп...

--- Page 696 ---

Пчыхьэшъхьэ шхэгъу ужым Вельяминовым ХъанДжэрые аригъэщагъ.
- Укъызфезгъэблэгъагъэр ары, полковник,- зыримыгъэукIыхьэу генералым къыIуагъ.
- Флигель-адъютант,- къызэреджагъэм нэмыкI цIэ 
лъагэ зэриIэм зэрэщикIухьагъэр гуригъэIожьэу, ХъанДжэрые псынкIэу пигъэхъожьыгъ.
- Ары, ары, Урысые пачъыхьэшхом ифлигель-адъютант, хьарамыгъэкIэ къэзгъэнагъэп,- гукIэ щхыпцIызэ, 

--- Page 697 ---

Вельяминовыми зыкъигъэтэрэзыжьыгъ, къыкIэлъыкIощт 
гущыIэр нахь къыфыкIигъэтхъыгъ: - Укъызфязгъэщагъэр 
ары, адыгэ пащэмэ джыри зэ заIумыгъакIэ хъущтэп.
- Сыд фэдэ IофкIэ, Ваше превосходительство?
- Урысые пачъыхьэшхор къызыщытхэхьащт мазэм 
Геленджик хы Iушъо хьанэ-гъунэм, мэфэ заул нэмыIэми, 
мамыр щытищыкIагъ. ТялъэIущтэп, афэдгъэпытэщт, тыкъешIу аIоу ялIыкIохэр пачъыхьэм къыпагъэгъокIхэмэ, 
типчъэ афыIухыгъэщт. Ау къыземызэгъыхэкIэ, мыщ 
къыIуатэкъогъэ дзэр зыфэдизыр унитIукIэ плъэгъугъэ, 
ежьыхэри щыгъуазэх, ятщэлIэнышъ, яцIыкIуи яини, зы 
нэбгырэ къэмынэу, тедгъэстыкIыщт. Пачъыхьэм ыдзырэ 
лъэбэкъу пэпчъ къэтыухъумэщт, верст щэкIыкIэ тиIэ гъоблагъо къызэримыхьашъущтхэр зэхарэшIыкI. Джа мэз 
хъураим хэт чъыг пэпчъ, зы бэдзэ цэкъали бламыгъэбыбыкIынэу, тидзэкIолIхэр ащыплъырыщтых. Ар зы Iофэу 
ппшъэ къисэлъхьэ. Джы къыосIощтыр фэшъхьаф. Адыгэ 
мамырыр сыукъуагъэу пIоу зэхэсхыжьыгъэшъ, заом хыемысэр зэримыкIасэр сэ зэрэсшIэрэм фэдэу ори зэрэпшIэрэр, зыплъыхьэкIо-гъэпсэфакIо мыщ тыкъызэрэмыкIуагъэри угу къэсэгъэкIыжьы. Арышъ, хые-мысэм ащ нахьрэ 
тытегущыIэжьрэп.
- Тхьэуегъэпсэу, Алексей Александрович,- ыгукIэ 
зэрэщхыпцIырэр Хъан-Джэрые къызхимыгъэщэу Вельяминовым ыцIэ къыриIуагъ,- спэкIэкIыгъэ зэуищыр сыгу 
къызэрэбгъэкIыжьыгъэр... Хыери мысэри зыщызэхэтфыщтыр тапэкIэ къэт... НепэкIэ тырыгущыIэжьынэп. МыдырэмкIэ, пачъыхьэм икъэкIон, иухъумэн зыфэпIуагъэхэр, 
тэ тизакъоп, адыгэхэмкIи Iофышху, тязаоми, ягугъапIэхэр 
джа мафэм рахьылIэх, цIыфыгъэ къызэрэзыхагъэфэщтым 
сицыхьэ телъ. Адыгэ шъолъырым сыкъызфагъэкIогъэ 
Iофыгъом спшъэ къиплъхьагъэр хахьэрэп. Уизабыт нахьыкIэ горэм ар ебгъэшIэн плъэкIыщтыгъэми, зэ мамырым 
кIэдэугъэр ятIонэрэм кIэдэужьыныр, етIани зыукъуагъэмэ 
уащыщы зыхъукIэ, зэрэемыкIур къызгурыIозэ, укъысщэгугъышъ, сипачъыхьэшхо ихьатыркIэ пфэзгъэцэкIэн. 
Сыдигъу типачъыхьэшхо къызытхэхьащтыр?
- Ар Тхьэм фэшъхьаф ышIэрэп...- Пачъыхьэр къызысыщт мафэр, сыхьатым нэсыжьэу, Вельяминовым 
ышIэзэ, ыушъэфыгъ, етIанэ, цыхьэ къыфишIыжьыгъэ 
фэдэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Мы мазэм блэкIынэп сэIо.

--- Page 698 ---

VII
Урысые пачъыхьэшхор къызщысыщт мафэм нэбгырэ 
зытIущ нахь щымыгъозагъэми, хымрэ адыгэхэмрэ афэшъхьаф, зэкIэри фэхьазырыгъ.
Пачъыхьэр Геленджик къынэсынкIэ мафэ иIэжьэу, 
сентябрэм и 21-м 1837-рэ илъэсым ищэджэгъоуж дунаир 
фэбагъэми, шы илъыгъо заулэкIэ хым пэчыжьэ темыркъо кIыпIэ къушъхьэ шыгум борэн жьыбгъэ лъэшым 
ошIэ-дэмышIэу зыкъыридзыхыгъ: мэхьапщэ, мэщэIу, 
къыпэкIафэрэр реуты, зэхегъэтакъо, зышъхьащылъэдэгъэ 
хытIуалэр зэIешIэ, къырегъэжъукIы, хыормэ арэджэгу, 
дедзыех, къыредзыхыжьых, ишъуи макъэ къуладжэр 
къегъаджэ, зышъхьапэхэр зэфищэрэ чъыгмэ ашъхьащыбыукIызэ, джыри нахь кIочIэ лъэшкIэ къушъхьэ тхыцIэмэ 
затыредзэжьы.
Пчыхьэ ехъулIэу борэн жьыбгъэр ошIэ-дэмышIэу 
къызэрежьагъэу уцужьы ихэбзагъэми, дунаир зэлъигъэкъутэжьэу кIэлъэшыкIы, быяужьын нэшанэ гори къызхигъафэрэп. Геленджик тIокIэ бгъузэм дунаир щэкъутэжьми, 
дзэкIолIхэм, забытхэм якъулыкъу агъэцакIэ, зызымышIэжьырэ жьыбгъэм пэIутых: чэтэн пщыпIэхэр зыIыгъ 
кIапсэхэр агъэпытэх, гъомылэпхъэ, Iэшэ чIыунэхэр къаухъумэх, къэзэкъ пэпчъ яшхэр зэращэлIэжьыгъэхэу шхоIукIэ 
аIыгъых, щынэгъо чIыпIэ ифагъэхэми, гукIодыгъо зыхэмылъ 
забыт макъэмэ дзэкIолIхэр агъэIорышIэх, а жьыбгъэ 
къилъыгъомэ зэпатхъырэ яхъонэ-зэрэгъэщх къутафэхэри 
жьым зэрехьэх.
Унэм зэрифэжьэу дзэ шъуашэр зыщызыдзыжьы 
зихэбзэгъэ Вельяминов генералыр зэрэфэпагъэу, икIэрахъуи, икъами, исэшхуи голъхэу ипэIо тIурыси щыгъэпытыхьагъэу хытIуалэмкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм кIэрыт. 
Сыхьат зытIу блэкIыгъэм зэпымыу унашъо зыфишIыгъэ 
забытмэ джы агъэгумэкIыжьырэп. Джыдэдэм дзэм къехъу лIэрэми къехъулIэщтми пылъыжьэп, ахэр чIым хэгъэпытыхьагъэх, хыоебэдзэжьым хым тыриубытэгъэ Урысые 
пачъыхьэшхор ары игугъур.
"Тинасып непэ пачъыхьэм икъухьэ къызэрэмысыгъэр, 
унэшIу къытщыфагъ, тыкъызэхэпшIыкIыгъ,- чылыс кIоным, 
динзехьаным ащ фэдэу Вельяминовыр фэмыкIэщыгъуагъэми, тхьэ елъэIугъ, къащ къыхьыгъ, ичыристан дыухьэ 

--- Page 699 ---

къыхьы пэтзэ, адыгэмэ Ябыслъымэныгъэ етIани ыгу къимыхьан ылъэкIыгъэп: - Ябасурман Алахьи япегъэмбархэри 
къытэбгыхэу къычIэкIын... Пачъыхьэр къызысыщт мафэр 
флигель-адъютантым зэресымыIуагъэм пае игунахь къыстефагъэмэ шIэ? - Пэшхо пакIэм IапэкIэ еожьзэ, генералыр 
щхыпцIыгъэ.- Узымыгъэпэщтмэ зябгъэгъэпэн нахьи, 
уилъэпкъэгъу Iэлхэр бгъэIэсагъэхэмэ нахьышIугъ. КъохьапIэмкIи, къокIыпIэмкIи, темырымкIи, къыблэмкIи тиIашэрэ 
тилIыгъэрэ зэдгъэлъэгъугъэ хэгъэгу пэпчъ къедгъэуцолIагъэ пэтызэ, хабзэ зимыIэмэ гущыIэ акIэрытхын тлъэкIырэп. 
Мы флигель-адъютант тэмэтелъ гъэпщыгъэр ары къыздикIыгъэр сымышIэрэр... ЗышIодэеп, зышIоцIыкIоп, тыкъегъэсэжьы. Зыщыщмэ яжъалымагъэ ахимылъэгъожьэу 
тэ тыдзырэ лъэбэкъу пэпчъ шIожъалымэу къелъытэ. Фай 
тэ ышъхьагъ титэу ежь пачъыхьэ зафишIыным... ЕтIанэ?... 
Сенэгуе зыфаер фапшIэмэ плъэкIапIэ кIиутыжьынкIэ. 
Пшысэ-тхыдэхэр ыугъоинхэ нахьи, пачъыхьэм къыфишIыгъэ пшъэрылъыр ерэгъэцакI... Жьыбгъэр мэуцужьы фэд... 
Ары, ары, ишъуи макъэрэ ихьэпщэ-гырзырэ къакIечы. 
Неущ, пачъыхьэр хытIуалэм зыдэтлъэгъощт мафэм, си 
Тхьэ лъапI, тыкъызэхэшIыкIи, уидунай бжыхьэ шъабэ шIукIэ 
тыхэгъаплъ, тихьакIи мафэ къытфэшI..." - Вельяминовым 
зэпимыгъэоу щэ едзыгъо къащ джыри къыхьыгъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, сентябрэм и 22-м, жьыбгъэр 
мыуцужьыгъэ дэдагъэми, тыгъосэрэм елъытыгъэмэ, 
уезэгъынэу щытыгъ. Борэн жьыбгъэм тыгъуасэ Геленджик 
тIуакIэ дишIыхьагъэр дзэм ыкIуачIэ къызэрихьэу диукъэбзыкIыгъ. Дунай бэдзэжьым къыкIэзыжьыгъэ дзэкIолIи, 
забыти, пачъыхьэр къызэрэкIощтыр непэкIэ шъхьаих 
зыфашIыгъэмэ янэплъэгъу хытIолIэ мыгупсэфыгъапэм 
тырахыщтыгъэп. Ау пачъыхьэм икъухьэ пчэдыжьми щэджагъоми къэлъэгъуагъэп. Щэджэгъоужмэ адэжь гумэкI 
мыухыжьым хэзгъэтыщтыгъэхэ жьыбгъэм джыри нахь 
къыкIэлъэшыкIэу зыщиублэщтым, Урысые пачъыхьэшхом 
икъухьитIу чыжьэкIэ къэлъэгъуагъ1. Хъан-Джэрые игъусэ 
1 "...Щэджэгъоужым, сентябрэм и 22-м,— къетхыжьы Г. И. 
Филипсон,- Николай Павлович пачъыхьэмрэ игъусэхэмрэ зэрысхэ 
къухьитIур тлъэгъугъэ.
КъинмыгъуаекIэ Геленджик ихы нэпкъ пачъыхьэр къытехьагъ. Ащ 
игъусагъэх кIэнзехьэ фэхъущт ыкъоу, пщышхоу Александр, Орлов 
графыр, Меньшиков пщыр, нэмыкIыбэхэри... Пачъыхьэр зэрыс унэмрэ 
гынылъэ чIыунэмрэ апэблагъэу машIом зыкъыщиштагъэти, чэщ гупсэф 
рахыгъэкIэ сыгугъэрэп, такъикъ пэпчъ гыныр къэоным ищынагъо щыIагъ. 

--- Page 700 ---

быслъымэнхэм анэмыкIэу чыристан пстэуми агу жьы 
рыдагъэкIэу къащ къахьыгъ, ошIэ-дэмышIэу "ура" макъэу 
зыкъэзыпхъотагъэм тыгъосэрэ борэн жьыбгъэм нахь 
мымакIэу, Геленджик тIуакIэр заулэрэ зэтыригъэджэжьыгъ. 
Ар зэхэзыхыгъэ къухьэхэу жьыбгъэм ыгъэгузажъохэзэ 
хытIуалэм къыдахьэхэрэм ябыу макъи къапэджэжьыгъ.
Пачъыхьэр агъэдаIуи, ежь къызэрэщыхъущтыгъэм нахь пасэу пытапIэм 
дэкIын лагерым кIон фаеу хъугъэ.
Забытхэри, дзэкIолIхэри зэрищыкIагъэу Iэшэ-шъуашэкIэ тырагъэпсыхьанэу Вельяминовым афигъэпытагъ... Хы ШIуцIэ къэзэкъхэм ялъэс 
дзиплI ухъумакIохэу агъэуцугъ. Жьыбгъэм анэIухэр фэгъэзагъэхэу 
дзэхэр зы сатыр занкIэу зэхагъэуцогъагъэх. Пачъыхьэр къызыIохьэм, 
нахьыбэ дэдэмэ япаIохэр жьыбгъэм ыхьыгъэх. "Ура" аIозэ, зэкIэри 
куощтыгъэ, ажэ зэкIэхыгъэмэ пшахъор, сапэр, мыжъокIэ жъгъэихэр 
жьыбгъэм адилъасэщтыгъэ.
Шыоу дзэр зэпэкIигъэкIын зэримылъэкIыщтыр пачъыхьэм къыгурыIуи епсыхыгъ, тэри джа дэдэр тшIагъэ. Дзэм зыкъигъэлъэгъонэу 
хъугъэп. Ахэр зыдэхьажьыгъэ лагерым дэтыгъэ щыбылыкъхэр къалмэкъ 
унэ цIыкIуитIурэ Вельяминовым ищыбылыкъырэ афэшъхьафрэ, жьыбгъэм ыцунтхъэгъагъэх. Пачъыхьэр щыбылыкъым чIахьи, щай зешъом, 
дзэкIолIхэр къаугъоинхэу унашъо афишIыгъ. Апэрэу ипачъыхьэ зылъэгъурэ дзэм гущыIэ дахэ риIо шIоигъуагъ. Бгъу пстэуми къарыкIыхэти, 
агъэнэфэгъэ чIыпIэм дзэкIолIхэр ечъалIэщтыгъэх: зым дзэ шъуашэ 
щыгъыгъ, адырэм - шинелыр, адырэри мыдырэри зыщымыгъхэри 
ахэтыгъэх. Пачъыхьэмрэ икIэнзехьэрэ зэрыт пчэгум дзэкIолIхэр къеуцокIыгъэх, пчэгу кIоцIым забыт заули итыгъ. Пачъыхьэм лъэбэкъуитIукIэ 
сэ сыкIэрытыгъ. Линген генерал-майорыр къызготыгъ... Тэ дгъэхьазырыгъэ тхылъым пачъыхьэр яджэгъагъэн фае, Линген къеупчIыгъ: 
"Iэщэуц, Лъэкъофыжь темэнхэр тыдыкIэ щыIэха?" Линген лIыжъым 
ахэр зэхихыгъагъэхэп. Сэ сыгуIэзэ, темэнхэр темыр къушьхьэ лъапэмкIэ зэрэщыIэхэр есIуагъ, цIыфхэм къахахъощтыгъэ, ау жьыбгъэ лъэшым 
уигъэгущыIэщтгъэп. Чъыг чIэгъым чIэтэу пачъыхьэр къэупчIагъ: "Тэ 
щыIа шъуи Забугэ Конон?" Ар Къэбэртэе полкым изабыты нахьыкIагъ, 
бэмышIэу лIыгъэ зэрихьагъэти, хэдгъэунэфыкIыгъагъ. Пачъыхьэм иупчIэ 
иджэуапэу, ышъхьагъ мэкъэ лъэш къыщыIугъ: "Мыщ сыщыI, Ваше 
Императорское Величество". Пачъыхьэм ащ унашъо чъыгым къехынэу 
фишIыгъ, къызепкIэхым, пачъыхьэр ащ ышъхьэ ебэуи, риIуагъ: "Щытхъу хэлъэу къулыкъур зэрахьырэм пай джар уиныбджэгъумэ сфятыжь". 
Забугэ зыридзыхи, пачъыхьэм ылъакъо ебэугъ...
Гъунэгъу къушъхьэмэ адыгэхэр атетыгъэх, ащ фэдэ джы нэс зэрамылъэгъугъэр агъэшIагъоу къаплъэщтыгъэх. Тилагерь щынагъоу ахэмэ 
къащыхъун фэягъ. Ау тефэрэ зэфагъэри афэпIон фай: ащ фэдиз 
уахътэм, пачъыхьэр щэIэфэ, тагъэгумэкIыгъэп. ЗэдэгущыIэгъухэм 
къатын шIагъо щымыIагъэми, шIухьафтын баихэр яIэхэу лIыкIомэ зэрагъэзэжьыщтыр ашIэми, лъэпкъымэ япащэхэм сыд фэдэ лIыкIуи къагъэкIуагъэп...
Пчыхьэм жьыбгъэр Iэсэжьы фежьагъ. Пачъыхьэм чэщыр къухьэм 
щырихыгъ, пчэдыжьым, Поти дырикIуи, Тифлис кIуагъэ..."

--- Page 701 ---

ЕлбэткIэ пачъыхьэмрэ игъусэхэмрэ къызэрагъэтIысхьэгъэ къуашъохэмрэ гъомылапхъэхэр зэрылъыхэмрэ хы 
нэпкъым къызекIухэм, къухьитIур псынкIэу хыгумкIэ IусыкIыжьыгъ.
- Тэщ фэдэу адыгэчIыр шъори къышъуфэшIуба, генерал? Шъо адыгэмэ шъуязаомэ, тэ сыд тилажь? - Гужъ 
хэмылъэу, сэмэркъэу чIэгъ-чIэлъ тIэкIу хэдзагъэу пачъыхьэр щхыпцIыгъэ, Вельяминовым къеупчIыгъ, ифлигельадъютант къыпэгъокIыгъэмэ ахэтэу зелъэгъум, ыгу 
фэмышIу дэдагъэми, къызхигъэщыгъэп: - Ора, ХъанДжэрый? - Ыблыпкъ ыубыти, пачъыхьэм исэмэгубгъукIэ 
гот Вельяминовым гущтэ тIэкIу хыригъэхэу зыдырищэжьагъ,- сигуапэ уиадыгэчI тызэрэщызэIукIагъэр. Ащ 
нахьи нахь тигопэщт адыгэ пащэхэр, Iашэр зыщагъэгъупшэу, 
къытэшIухэмэ, тихэгъэгу цIыф зыкъашIымэ. Тэ адыгэ 
къушъхьэчIэсмэ абзи, ядини, яхэбзэ-шэни атетхыщтэп, 
ядунэе гъэсэныгъэ-къэбзэныгъэ, ыпэкIэ лъыкIотэгъэ тэщ 
фэдэ цIыф лъэпкъмэ ящысэ тырядгъэхыщт... Моу шъуеплъэлъ адыгэ дунэе Iэлыр зэрэдахэм, къушъхьэкIэ, мэзкIэ, 
хыкIэ зэрэдахэм! Тэ етIани Ницца, Швейцария, Альп, Италия тIозэ, танэIу кIэтыр тымылъэгъужьэу зыгорэм техъуапсэ... Тэрэзба, Алексей Александрович?
- Ары, Урысые хэгъэгушхом ипачъыхьэшху! - Вельяминовыми къыдыригъэштагъ.- Джа уигупшысэ Iушмэ, 
зафэмэ тэри мыщ тыщагъаIэ. Мо къушъхьэ шыгуфмэ 
акIыбыкIэ верст мин пчъагъэкIэ зэпэIукIотэу, чIыгу гъэбэжъухэр щыIэх.
- Зыплъыхь, угу иубыт, сикIэнлъыIэс,- ыкъо цесаревичым риIозэ, пачъыхьэм игущыIэ педзэжьы,- мыхэр тэ 
Тхьэм къытитыгъэх, къытфигъэшъошагъэх, сифлигельадъю тант Хъан-Джэрыий ащкIэ сишыхьат. Тэ мыщ зэокIо-техакIо тыкъэкIуагъэп, къытэшIурэр тишIу, къытэмышIурэр 
типыи. ЕгъашIэм Урысые хэгъэгур зыщыIэм щегъэжьагъэу 
къытпыщыт Тыркуем тыпэуцужьыным пае мы хыри, мы 
къушъхьэхэри тищыкIагъэх, арынчъэу типый басурманхэр 
тIэжэн тлъэкIыщтхэп. Тэ щыIэха уиадыгэхэр, Хъан-Джэрый, 
мо тхышъхьэмэ ащызэпэIутхэр ара?
- Хьау, Урысые хэгъэгум ипачъыхьэшху,- ХъанДжэрые ычIыпIэкIэ Вельяминовым джэуап къытыжьыгъ,- 
ахэр уичIыгу гъунапкъэхэр къэзгъэгъунэрэ къэзэкъых.

--- Page 702 ---

- Мощ фэдиз чIыгури хы гъогури къызыфызэпысчыгъэ 
адыгэхэр тэ щыIэх? - Пачъыхьэм ымакъэ нахь къыхэпытыкIызэ, джыри къызэтеуцуагъ.
- Къэзэкъмэ акIыбкIэ, Урысые хэгъэгум ипачъыхьэшху,- Вельяминовыр Хъан-Джэрые фыреплъэкIыгъ,- мо 
тхышъхьэ зандэм тет цIыфхэр, пэIо пырацэхэр арых.
- Сыдигъо адыгэ лIыкIомэ саIужъугъэкIэщт?
- Нычэпэ кIэмыгъожьхэмэ, неущ сыхьатыр пшIыкIутIум 
шIомыкIэу къэсынхэу тызэзэгъыгъ,- джыри Вельяминовым 
къыIуагъ.
- ПIэлъэ дэгъу афэжъугъэуцугъ, ащ нэс дзэми зыIузгъэкIэн, сидзэкIо лIыхъужъмэ шIуфэс ясхын,- пачъыхьэм 
къыIуи, кIэгупшысыхьажь упчIэ къытыжьыгъ: - Адыгэмэ 
ягущыIэ агъэшъыпкъэжьрэба?
- Ащ фэдэ шэн джы нэс къахэфагъэп, Урысые хэгъэгум ипачъыхьэшху,- джы Хъан-Джэрые къэгузэжъуагъ, 
етIанэ зэпыугъо макIэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Алексей 
Александрович дзэпащэм адыгэмэ зэдемыгъэштэныгъэ 
загъорэ зэрахилъагъорэр арыщтын зыфиIорэр...
- Адыгэмэ зэдемыгъаштэ ахэлъмэ,- зэригуапэр 
къыхэщэу пачъыхьэр щхыпцIыгъэ,- тэркIэ дэгъу нахь, 
дэеп. Ащ фэдэ дагъо яIэмэ Бенкендорф графым, Александр Христофоровичым, зэриIоу, нахьыбэрэ акIэкIэшъудз, 
зэрэжъугъэшхыжьхэ къэси, тиIоф къикIыщт. КъэкIощтых, 
кIэгъожьыщтхэп, ахэмэ хым тетмэ псы зэрящыкIагъэу сэ 
сырящыкIагъ. КъакIохэмэ, цIыфыгъэ ятхын, тадэгущыIэн. 
КъэмыкIохэмэ, къафэтщэгъэ пачъыхьэ шIухьафтын лъапIэхэр зыфэтщэин Кавказым идгъотэн, тыдэкIэ зыбгъэзагъэми, узэлъэпэон закI... Жьыбгъэр пчыхьэм уцужьын 
тIогъагъэ шъхьакIэ, нычэпэ нахь зимыгъэлъэшыгъот. Чэщ 
рэхьат шъогъот, зиусхьанхэр. Тэ, Алексей Александрович 
дзэ пащэмрэ сэрырэ, тизакъоу тызэдэгущыIэнэу сыфай. 
Джыри неущ мэфэ псау къытпыщылъ.
Хъан-Джэрые пачъыхьэм гущыIэгъукIэ зыфыримыгъэблэгъагъэр ыгу къеоми, аущтэу зыкIэхъурэм егуцафэзэ, 
къызхимыгъэщэу зыхэтмэ къахэкIыжьи, гупшысэ зэфэшъхьафмэ зэрадзэу унэм къэкIожьыгъ. "Цыхьэ къысфашIыжьырэп... СырящыкIэгъэжьэп... Сыд фэдэрэ 
мафэра, чIыпIэра сызхэукъуагъэр? Сэра ежьыхэр ара?..." - 
ЗэупчIыжьмэ зэгупшысэжьызэ, мэфэ хьылъэм хэпшъыхьэгъэ гур рэхьатыжьыгъо римыгъафэу, чэщыбг блэкIыгъэм 
ерагъэу хэчъыягъ.

--- Page 703 ---

Нэфшъэгъо пасэм пчъэ тео мэкъэшхом Хъан-Джэрые 
къызщигъэлъэтыгъ. КIэрэхъо къихыгъэр ыIэдакъэу шъхьаныгъупчъэм зыIолъадэм, пачъыхьэр зэрылъ унэм 
пэмычыжьэ Iэшэ гъэтIылъыпIэм дэжь мэшIошхом ибзыйхэр 
жьыбгъэм зэрихьэхэу ылъэгъугъ. МэшIогъэкIуасэмэ, 
щэ-гынзехьэмэ Хъан-Джэрые захэлъадэм, шъхьэм къыфечъэгъэгъэ гуцафэр, адыгэ Iоф машIом зэрэхэмылъыр 
къыгурыIуагъэу, пачъыхьэр ошIэ-дэмышIэу тхьамыкIагъом 
зэрэпэIуищыщтым ыуж ихьагъ.
МашIор агъэкIуасэ зэхъуми, дзэм зызыIуигъэкIэгъэ 
сыхьатми, дзэкIолI купмэ шъхьафэу заIокIэми, ХъанДжэрые фэшъошэ IэнатIэмкIэ пачъыхьэм зыпигъэчыжьэщтыгъэп шъхьакIэ, зэдэгущыIэнхэ хэгъэкIи, янэплъэгъу 
зэтефэщтыгъэп. Тыгъуасэ нахьи непэ пачъыхьэм ичъыIагъэ 
къызхэкIырэр сымышIэу щытэп, Хъан-Джэрые еIо. ИIоф 
къикIынэу ышIэмэ Вельяминовыр къыоплъыщтэп. Тыгъоспчыхьэ дэгъоу пачъыхьэ пашъхьэм ыгу къыщытыригъэпщэхагъэу къычIэкIын. Ары шъхьакIэ, мыщ сыкъызфигъэкIогъэ Iофым пачъыхьэр къыкIэупчIэн фаеба? Сэ сизакъоп, 
Вревскэми ар зыфихьын ышIэрэп. Чэщыр кIыхьэ, ащ 
къыдэгущыIэгъэнкIи мэхъу. Ащ фэдэ щыIагъэмэ, Пэдыс 
Мэмэтчэрые сшIуиушъэфыщтэп, зытыримыгъэплъэхъукIынэу Къудайнэтми фэзгъэпытэгъагъ. ЕтIани адыгэ лIыкIохэр къэсынхэкIэ сыхьат нахь къэнэжьыгъэп, зызэрафишIыщт, зыкъызэрэфашIыщтым фэгъахьыгъэу тызэдигъэгущыIэмэ хъущтба. Ахэр къытэшIухэрэп шъхьакIэ, уасэ 
зыфэзышIыжьырэ лъэпкъым илIыкIощтых. Зымафэ къызэрэтэдэогъагъэхэу, къэмыкIохэмэ? Ар ашIэнэп!.. АшIэмэ, 
хэукъоных. Мэрчанэ зэриIощтыгъэу, анахь уипыими ынэ 
укIаплъэмэ, гъунджэшъ, ори зиплъэгъощт, ежьыри узэхишIэщт.
Николай пачъыхьэр джыбэ сыхьатым еплъыгъ:
- ЗэIукIэгъу пIалъэр такъикъитфыкIэ блэкIыгъ,- хэшэнычъыкIэу сыхьатыр зэтыригъэпкIэжьыгъ,- туземцэмэ 
сэри, сихэгъэгуи уасэ къытфашIыгъэп. Такъикъитфэп, 
сыхьатитф пэшIорыгъэшъкIэ ахэр сипчъэIупэ Iутынхэ 
фэягъэх! - ЕтIанэ ыпашъхьэ исмэ ашIолIыкIы пIонэу, зыкъишIэжьэу щхыпцIыгъэ, Хъан-Джэрые риIуагъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, сифлигель-адъютант, ахэмэ ори, сэри тырящыкIагъэкIэ сыгугъэрэп. Ежьхэр кIэмыгъожьхэмэ, тэ тыкIэгъожьынэп, полковник.

--- Page 704 ---

- Джары, Урысые хэгъэгум ипачъыхьэшху,- зажэщтыгъэр зэхэзыхыгъэ Вельяминовым къыIуагъ,- мы лъэныкъом щыIэ шапсыгъэ, абдзэхэ, убых адыгэмэ цыхьэ 
закIыфэсымышIырэр. Тыркухэмрэ инджылызхэмрэ зыгъашIохэрэм пцIашIорэ кIуачIэрэ фэшъхьаф агурыIорэп.
- Ар тэIо шъхьакIэ, Ваше высокоблагородие,- ХъанДжэрые фэмыщыIагъэр Вельяминовым риIоу, пачъыхьэм 
зэхыригъэхэу къыIуагъ,- зэо пцэшIощэ-топыщэ макъэм 
есагъэмэ нэмыкI макъэ зэрэзэхамыхыжьышъури зыщыдгъэгъупшэмэ, лъэныкъуитIури зэфэдэу зэпыщытыщт.
- Сифлигель-адъютант къыIорэм шъыпкъэ хэмылъэу 
щытэп, муары Вревскэ полковникми шъхьэгъэсыскIэ къыдырегъаштэ,- Урысые пачъыхьэм къыIуи, нахь шъэбэгъэтхьагъэпцIышъокIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Ау "зэо" гущыIэм 
фэшъушIырэ мэхьанэм, зиусхьанхэр, шъутеIункIащэу 
къысщэхъу. Адыгэмэ къагурымыIорэр тэ мыщ зэо гухэлъкIэ тыкъызэрэмыкIуагъэр ары. Ныпчэдыжь тицIыфмэ 
ащыщ горэм шъэфкIэ макъэ къызэрэтигъэIугъэмкIэ,- 
пачъыхьэр Вельяминовым зэрэфыреплъэкIыгъэмкIэ, ащ 
къызэрэпкъырыкIыгъэр нэфагъэ,- ежьмэ апэ заIусымыгъакIэу сидзэ лIыхъужъ сыкъызэрекIолIагъэр, сишIуфэс 
зэресхыгъэр агу рихьыгъэп. Сэри сыгу римыхьырэ Iаджи 
тиурыс хыIушъо къыщэхъу. Ау ащ къикIырэп мыщ щымымамырынэу. Ащ пай Хъан-Джэрые зипэщэ мамыр лIыкIохэри мыщ зыфитхэр, сэри мощ фэдиз зичыжьэгъэ 
чIыгури къызыфэскIугъэр. Ар адыгэмэ къызгурарэгъаIу, 
тэ зи къызтедгъанэрэп. Сэ, шъуинэрылъэгъу, шъусишыхьат, 
сяжагъ, сапэплъагъ, къэбарыр зэхэзыхыжьыщт дунайми 
ыгъэмысэнэп, Урысые императорым, ылъэкI къыгъэнагъэп. 
Шъо, симамыр лIыкIохэр, Владикавказ, Ставрополь зэIукIэгъуитIур мыщ фэмыдэу, нахь шъуегугъунэу къысщэхъу. 
Урысые хэгъэгум Кавказым щыриIэ мамыр еплъыкIэр 
зэкIэми апшъ, хэтырэ цIыф лъэпкъи сыд фэдэу зыкъышъуфишIыгъэми, ар зыщышъумыгъэгъупш. ЗыгорэкIэ тызэжагъэхэр кIэгупшысыхьажьхэу, тыкъэгузэжъуагъ аIоу 
къыкъокIыкъохэмэ, шъуямыпэбжъау, модэ сикъухьэ 
къешъущалIэх, ежьхэм задэтэшъумыгъэшI. ХъяркIэ, 
зиусхьанхэр,- пачъыхьэм игумышIуныгъэ бгъэм диушъафэзэ, шIуфэс къарихыжьыгъ,- Тифлис тыкъикIыжьы хъумэ, 
джыри зэ Владикавказми Ставропольми, тхьэм ыIомэ, 
тыщызэIукIэн. О, Хъан-Джэрый, уилъэпкъэгъумэ угу 

--- Page 705 ---

ямыгъабгъ, ахэмэ афэхъу-афэмыхъуми, зэгорэм зыкъядгъэшIэжьын.
"Сэщ фэдэхэу зигугъу пшIырэ адыгэхэр къызщымыгъэхъу..." - Хъан-Джэрые дунаим зыфэежь щымыIэу, 
къехъулIэрэмкIэ ышъхьэрэ ыгурэ зэбгъэжьэу къухьэм 
ращэлIэжьырэ пачъыхьэм кIэлъыплъэмэ, зыгъэкIотэжьырэ 
Вельяминовыми нэмыплъ фыриIэу зиумысыжьыгъ.
Пчэдыжьым гъогу зытехьажьхэм, илъэс тIокIырэ плIырэкIэ пачъыхьацIэр иIэу адыгэ шъолъырым къэкIощт Александр цесаревичым ятэ, Урысые пачъыхьэшхом, риIуагъ:
- Къызхэбгъэщырэп шъхьакIэ, Урысые хэгъэгум 
ипачъыхьэшху, угу шIоп.
- Сыгу шIоп, сикIэнзехь, къэпшIагъ,- Николай пачъыхьэм ынэ шхъонтIитIу хым тегъэдыкъагъэу къыIуагъ,- 
плъэгъугъэ черкес Iэлхэр къызэрэздэзекIуагъэхэр... Хэт 
ышIэра, аущтэу зэрашIыгъэм ежьхэмкIэ зэфагъэ хэлъынкIи 
мэхъу. Тыркухэр къытэтхьагъэпцIэкIых, инджылызхэм 
типыйхэр зыкъуащэх, ежьхэм язекIуакIэ зыдамышIэжьэу, 
тыдунэе зепхъуакIоу тарагъэлъэгъу. Тызэмыжагъэ горэ 
Кавказым, анахьэу IэшIэх къытфэхъунэу тызщыгугъыщтыгъэ Темыр Кавказым, къыщытэхъулIэ. Тыркуе, перс зэо 
IэшIэххэм тагъэшэхъугъэкIэ сенэгуе. ИлъэсипшIым къыкIоцI 
цIыфыби мылъкуби мыщ хьаулыеу изгъэкIодэгъэ Ермоловыр къызисэщэжьым, бэмэ агу къысэбгъэгъагъ шъхьакIэ, 
олъэгъу къытэхъулIэрэр. Илъэс зытIущ горэкIэ заор 
зыухынэу сызщыгугъыгъэ Паскевич графым илъэс пчъагъэ 
зыригъэкъудыигъ. Польшэ заор къыхэмыхьэгъагъэмэ...
- Ары шъхьакIэ,- кIэнзехьэр ятэ ыгъашIощтыгъэ 
Паскевичым гоуцуагъэп,- Польшэр къызешIугъэм илъэситф тешIагъ.
- Илъэситф заом ухэтынри макIэп... Тигенералмэ 
янахьыбэр жъы, Вельяминовым фэдэхэу онтэгъух, зыкIэмыIэжьых. Ашъхьэрэ ятэмэтелъхэмрэ зэрагъэлъэгэщтым 
нэмыкI къэрар яIэп. Мысагъэ зытелъ дзэкIолIмэ, анахьэу 
забытмэ, декабристмэ атесхыжьыщтышъ, алъэкъуацIэхэр 
къэгъэхьазырых зесэIом, зызэриудэгущтыгъэр угу къэгъэкIыжь. ЕтIани ащ сифлигель-адъютант адыгэ Iэлмэ 
пачъыхьэ зафишIын ихьисап еIошъ, къысфеубы... Ащ фэдэ 
гупшысэ къытэзаорэ черкесмэ ахаплъхьэ зэрэмыхъущтыр 
къызгурэIо,- кIэнзехьэм нэплъэгъу упчIэ къызэрэфидзыгъэм иджэуап псынкIэу пачъыхьэм къытыжьыгъ,- сифлигель-адъютант мыщ къызфэзгъэкIогъагъэр зэгорэм 
къыосIогъагъ, джыри къыосIон. Ар симамыр напэу черкесмэ къафэтыугупшысыгъ ныIэп. Черкес пачъыхьэ зышъуфэсшIыщт арерэмыIуи, ащкIэ ежьхэри дгъэбэлэрэгъхэмэ, 
дунаим ыжи рыткудэзэ, тиIоф зыпкъ идгъэуцофэ, мазэ 
нахьи терэмышI, илъэсныкъуи ерэкъудый, тадыщыIэщт.
Николай пачъыхьэм ыкъо икъухьэ Къырым лъэныкъомкIэ ригъэгъази, ежь Поти фиузэнкIыгъ. Тифлис зэращэщтхэ каретэхэр, шыонэзэтелъхэр, зыухъумэщтхэр ащ 
къыщяжэщтыгъэхэми, ыгу зэрэмышIугъ, гушIогъуаби 
пыщылъыгъэп...1
Урысые хэгъэгум ипачъыхьэшхо Тифлис бэрэ дэсыгъэп, 
дэсынэуи ыгу къыриIощтыгъэп.
Октябрэм и 13-м, пчыхьэ кIасэ хъужьыгъэу, гъогу 
хьылъэм тепшъыхьажьыгъэу, Николай пачъыхьэр Владикавказ къэкIуагъ. КъыкIэлъыкIогъэ мафэм чэзыу-чэзыоу 
къумыкъу, чэчэн, бэлъкъар, къэбэртэе, осетин пщымэ, 
оркъмэ ялIыкIохэр ригъэблэгъагъэх.
Ежьхэм федэ зыхагъотэщт мамыр гущыIэр, зэрэгъэуIушыжьыгъэх пIонэу, апэ рагъэшъызэ, ашIоигъохэри 
къыдалъытэзэ, лъэпкъ лъэIу къаумэ пачъыхьэм ыпашъхьэ 
ралъхьагъ. ИмыемкIэ, къымылэжьыгъэмкIэ, ыкIуачIэ 
зытыримыгъэкIодагъэмкIэ сыда пачъыхьэр зыфэмыхьалэлыщтыр. "СIорэр жъугъэцакIи, фэкъолIхэр къежъугъэшIух, жъугъэдаIохи, шъукъызкIэлъэIугъэ пэпчъ сшIэгъахэкIэ шъулъытэ",- ариIуагъ.
ЛъэныкъуитIумэ яли мыстэу яцаци мылыцIэу гущыIэ 
зэфагъотыгъ.
1 "...Кавказ кIыб лъэныкъом зэрэщыIагъэм пачъыхьэр ыгъэрэзагъэп, гомыIу зэхашIи ыгу къыринагъ,- етхы Г. И. Филипсон,- Гъурдж 
дзэр зыдэщыIэ Горийскэ хэкур зэпичызэ, апэ цIыф Iэлмэ ащыщкIэ 
ылъытэгъэ дзакIор мэзым хилъэгъуагъ. ДзэкIо цыерэ паIорэ угу къагъэкIэу, ащ щыгъыныжъхэр щыгъыгъ. Пачъыхьэр зеупчIым, илъэсищ 
хъугъэу дзэм ипащэ икъохэр зэригъэхъурэр, ащ ыпэкIэ илъэситфэ 
шIомыкI зыгъэхьазырхэрэм зэрахэтыгъэр дзакIом къыриIожьыгъ. Ащ 
лъэш дэдэу пачъыхьэр ыгъэгубжыгъ. Ащ ыпэкIэ къыраIогъэгъэн фай 
дзэм пэщэныгъэ дызэрехьэфэ полковникым, Дадьяныпщым мыхъомышIабэхэр къызэрэхафэрэр. Тифлис зынэсым, флигель-адъютант 
тэмэтелъхэр Дадьяны тырахынхэшъ иIоф судым ратынэу пачъыхьэм 
унашъо афишIыгъ... Мыхъун пстэумэ яшъхьэIулIэжьэу, Тифлис къыдэкIыжьи, къушъхьэм къехыжь зэхъум, пачъыхьэмрэ Орлов графымрэ 
зэрысыгъэхэ ку псынкIэр шымэ рахьыжьагъ, къэгъэзэпIэ кIэкIым щызэпыригъази, къушъхьэ цэкIэ еохыпIэм ыгъунэ дэжь пачъыхьэр тефагъ, 
ау къыщышIыгъэ щыIэп..."
737
24 Заказ 028

--- Page 706 ---

Владикавказ пачъыхьэ-пщы-оркъ зэзэгъыныгъэм 
мэфищ нахь темышIагъэу ащ фэдэ зэIукIэгъу джыри ХъанДжэрые октябрэм и 18-м Ставрополь щишIыгъ - бэслъыные, нэгъой, абэдзэ, къэрэщай, кIэмгуе пщы-оркъмэ 
ялIыкIохэр урыс пачъыхьэм IуигъэкIагъэх. Осетием щыIэгъэ зэIукIэгъум ари фэдагъ шъхьакIэ, къэгущыIэрэ пэпчъ, 
анахьэу адыгэмэ, дэуабэ яIагъ. Пачъыхьэм ыцIэ къырамыIуапэми, ичIыпIэ IофышIэхэр, дзэпащэхэр зэрэжъалымхэр, зэрэмысэхэр, цIыфмэ зыкъаIэтын фае зыкIэхъурэм 
ялажьэ зэрэхэлъыр къыфыхагъэпсыгъ, ежьхэр зыфаехэр 
абзэкIэ рахьылIэмэ зэхишIыкIынэу ащыщ гъэсагъэ горэ 
зэрашъхьащагъэуцон фаери шъхьаихыгъэу къыраIуагъ.
"Ахэр сищыпэзэхэхыхэп... Хъан-Джэрые, сифлигель-адъютант, Санкт-Петербург щыдгъэсагъэм, 
игупшысэх...- Урысые хэгъэгум ипачъыхьэшхо гукIэ еIоми, 
зеIажэ, зэхихырэр зэпегъэуцу, зэпещэчы,- мыхэр къитыдзэхэрэп, цIыфыкIэ тлъытэхэрэп шъхьакIэ, къаIорэмэ 
шъыпкъэ ахэлъ, тызфагъэпыин мыхъо-мышIабэ къыддашIэ, 
егъашIэм яягъэр тэтый тIозэ, тажэхэт. ЕтIанэ къытфаехэп 
тэIо... Зэ, зэ, сыд имыщыкIэгъэ гукIэгъуа сшъхьэ къизгъахьэрэр?! Пачъыхьэ тахътэр жьалымыгъэрэ гукIэгъурэкIэ 
зэхэлъы хэта зыIуагъэр? Сятэ, Апэрэ Павлэм, рашIэгъагъэр... Джы къызнэсыгъэм, лIэшIэгъу плIанэм къехъу 
зытешIагъэр, афызэхэфыжьырэп. Урысые хэгъэгур пачъыхьагъушхон фае! Къытфэмыемэ, къытэмышIухэрэмэ 
гукIэгъу афэпшIын ищыкIагъэп, пачъыхьагъур агъэпытэ 
нахь, зэхатхъырэп. ШъхьащэгъашIо зыкъытфэзышIхэрэми 
ар зыщарэмыгъэ гъупш, гупшысэр ахэзыдзагъэми зыдерэшIэжь!.."

--- Page 707 ---

Хы МыутIэ Iушъом Урысые пачъыхьэшхор Iуащэжьи 
къухьэм зыщитIысхьажьыщтым, зэкIэми зэхаригъэхэу, 
Хъан-Джэрые къыриIуагъ:
- Уимамыр черкес Iофмэ афэшъхьаф, флигель-адъютант, пшъхьэ имыгъэлъ. ОшIэ сэ зыфасIорэр...

--- Page 708 ---

ЯПШIЭНЭРЭШЪХЬ 

--- Page 709 ---

I
ЩымыIэжь цIыфым игугъу шIукIэ ашIы нахь, дэйкIэ 
тегущыIэхэрэп.
Дунаим ехыжьыгъэ Вельяминовым дэгъукIи, дэйкIи 
тегущыIэнэу Хъан-Джэрые фэягъэп. ЗэмынэIуасэхэу, ау 
тхылъхэмкIэ зызэрэшIэщтыгъэхэм щегъэжьагъэу нахь 
благъэ зызэфэхъугъэхэм щыкIэкIыжьэу ежьыри, адыгэхэри 
къин хэзыгъэтыгъэ, пачъыхьэ пшъэрылъыр къыдэзымыгъэхъугъэ Вельяминовэу зыпсэ непэ-неущэу хэкIыщтым 
утегущыIэжьыныр ищыкIэгъэжьыгъэп. Ары шъхьакIэ, 
уигупшысэмэ уизакъоу уакъызыхэнэжьыкIэ, сыд пшIэн? 
Ахэмэ амыухыгъэрэ е амыгъэбыбыгъэрэ цIыф къэхъугъэп.
Урысые пачъыхьэм Петербург зегъэзэжьми, ащ ыуж 
къихьэгъэ илъэсым икIымафи Кавказым щиIыгъ дзэмэ 
япэщабэ зэблихъугъ, бгъэхэлъ лъапIэ зэритыгъэри макIэп. 
Розен бароныри, дзэ штабым иIэшъхьэтет Вадковскэри, 
гренадер дзэпэщэ Фроловри, ащ игодзэ Фон-дер-Ховони, 
нэмыкIхэри IэнэтIэ зэфэшъхьафхэр къафигъотхи, Кавказым 
рищыжьыгъэх, полковник тэмэтелъхэр пачъыхьэм иунашъокIэ зытырахыгъэ Дадьяни дзэкIо къызэрыкIом нэс 
агъэцIыкIугъ. Вельяминов генерал-лейтенантри мысымэджэ 
хьылъагъэмэ, зэблихъункIи къэнэщтыгъэп. КIымэфэ кIоцIым Кавказ дзэ шъхьафымрэ Гъурджым щыIэ дзэмрэ 
япэщэнэу Головин генерал-лейтенантыр, Темыр Кавказ 
щыIэ дзэм иштаб Троскин полковникыр иIэшъхьэтетэу 
афашIыгъэх, ахэмэ ауж кIэкIэу Раевскэ генерал-майорыр 
хы ШIуцIэ Iушъом и 1-рэ дзэпащэу фагъэкIуагъ, Чэчэн, 
Дагъыстан лъэныкъомкIэ дзэ зэфэшъхьаф пащэхэр 
щызэблахъугъэх. Урысые пачъыхьэр Кавказ къызэкIо уж 
адыгэхэмкIэ заом имашIо джыри нахь лъэшэу зэрэзэкIэблагъэр зэкIэми анахь тхьамыкIэгъуагъ.
ЦIыфым ищыIэныгъэ зэфэшъхьафэу зэхэлъы, ащыщэу 
зыкъыпфэзгъэзэщтыр къэшIэгъуае. Вельяминовыр иIэнатIэ 
Iуащыщт, агъэтIысыжьыщт аIозэ, пачъыхьэм ынэшIу къыщыфи, налмэс-налкъутэкIэ гъэпкIэгъэ Александр Невскэ 
бгъэхэлъыр къыритыгъ, джэуап къыфэхъунэу врач цIэрыIоу 
Шеринг къыфигъэкIуагъ.
739
24*

--- Page 710 ---

"ЦIыфыр къин хэтмэ, сымаджэмэ, уишIуагъэ ебгъэкIыныр дэгъу,- Хъан-Джэрые сымэджаплъэ Вельяминовым 
дэжь зэрэкIогъагъэр инэплъэгъу къиуцожьыгъ.- ГушIуакIоп, узым зэришхырэм, бгъэхэлъ лъапIэр къызэрэратыгъэм паеп, сыд фэдэу тызэфыщытыми, хэти ежь иакъыл 
къызэрихьэу зы Iоф тызэдыпылъыгъ, зы Iанэ тызэдыпэсыгъ. 
Адыгэ тхьамыкIагъор хэмылъыгъэмэ, бгъэхэлъымкIэ 
сыфэгушIони... Зэ, зэ!.. НэмыкI цIыф лъэпкъмэ апае къыратыгъагъэмэ уфэгушIощтыгъ, ара? Сыдэу пшIыщт, сэ 
къысатыгъэхэми, зэо чIыпIэ хьылъабэхэр гум къагъэкIыжьхэу, сарэгушхо... Сифлигель-адъютантыгъи, ситэмэтелъхэри, сщыгъ шъуашэри сыд къызхэкIыгъэхэр?.. Нанэрэ 
Мэрчанэрэ зэраIощтыгъэу, ежь ыпэ къыпамыкъагъэмэ, 
ащ фэдэкIэ нэмыкIмэ ягупшысэныр ыгу къэкIыныеп. НэмыкIмэ шъхьакIо афэплъэгъуным ыпэкIэ о пшIэгъэ мыхъунымкIэ шъхьакIо зыфэлъэгъужьи, хэт иери зыфэдэр 
къыбгурыIощт..."
Гъэтхэ гужъуагъэм ижьыбгъэ кIэпщ Ставрополь тIуакIэр, къэлэ урам бгъузэхэр зэпечъыхьакIы, орзэшъхьэкъа мылышъхьэ унэхэр зэIешIэжьых, псынэ къуаохэр 
егъэпцIэух, апышIэгъэ бэщхэр, пшъэхъухэр зэредзэх, 
ощхыцэ жъгъэйхэу къыхьырэмэ шъхьаныгъупчъэ апчым 
зыкъытырапхъэ, Хъан-Джэрые игумышIугъэ къыхэчъыхэрэм фэдэу, заIонтIэ-щантIэзэ, апчым ечъэхых.
"Осынчъэ кIымафэр щыIагъэми тымышIэу псынкIэу 
текIыгъ,- Хъан-Джэрые игупшысэхэр къышъхьарыожьыгъэх,- Вельяминовым ипсэхэх джыри мазэ горэмкIэ зыригъэукIыхьэгъагъэмэ, адыгэхэмкIэ нахьышIугъ. Зигъэтхъэжьэу, зигъэшIожьэу Раевскэ генералыри Керчь е Феодосие яз дэсыщтыгъэ, шъхьащытхъужьыным дзэ министрэ 
Чернышевым ригъэунэхъулIэгъэ Троскиным джы къызнэсыгъэм ыжэ Ставрополь щызэтырилъхьэрэп, Куракин пщы 
лъэрыхьым имылъфыпхъу зэришъузыр, ащ идэхагъэ 
зыфэдэр, забытмэ ащегъэжьагъэу дзакIомэ, шыкуаомэ, 
гыкIэкIо-лъэкIэкIо бзылъфыгъэмэ ащыкIэкIыжьэу, зыфимыIотагъэ къалэм дэсыжьэпщтын... Дэгъу, нахьыбэрэ 
орэIорыжъоры, гъэтхэ цIынэми зерэукIыхь, адыгэ тхьамыкIэмэ ящыIэныгъэ зикъудыин, къызэтенэн... Гъэтхапэм 
лIэгъэ Вельяминовыри нахьыбэрэ джыхьнэмым щыгузэжъон..."

--- Page 711 ---

Шъхьэм къыфечъэгъэ гущыIэ мышIумэ Хъан-Джэрые 
гукIэ зыфагъэгубжыгъ. Жьыбгъэр къэушъэбыгъэми, ощх 
чъыIэм регъэхъу. Шъхьаныгъупчъэ кIыбрыгъэсэ епхыгъэри 
ишъхьафитынчъэ гъаекIэ кIэпцIэукIы.
Генералым игъашIэ зыщиухыщтым мэфэ заулэ иIэжьэу 
ыдэжь Хъан-Джэрые зэрэкIогъагъэр джыри ыгу 
къэкIыжьыгъ. ЛIэныгъэ дахэ щыIэп, ау ащ фэдэ дунай 
ехыжьыкIэ умылъэгъумэ нахьышIу. Генералыр арымырми 
зыфэмыхьыжьэу пщэрыгъэ, ыIэпкъ-лъэпкъхэр зэфэдэкIэ 
псым ыгъэпщыгъагъ. Нэгу пщыгъэм ни, пи, IупшIи хэплъэгъожьыщтыгъэп. Псы бащэр пкъым загъорэ зыхэукIэ, 
нахь зыкъишIэжьыщтыгъэ. Джащ фэдэ мафэти сызтефэгъагъэр, шIуми еми умышIэнэу сигъэтIысызэ къызэрэсIущхыпцIэгъагъэр, мэзитIу тешIэжьыгъэми, синэплъэгъу хэт. 
"Жюль-блаз" тхылъым сыфеджэнэу, узыр шъхьащызгъэунэу къызысэлъэIум, тхьэпэ заулэ сыфеджагъэу, одыкIи-мыдыкIи щымыщэу, "адыгэхэмкIэ ори, сэри лажьэ 
тиIэп, силъапI..." КъызэрэсиIогъагъэр? ЛIэным ыпэкIэ 
"гунахьышIагъэ уиIэмэ къыфигъэгъунэу попыр къыпфязгъэщэна" Ольшевскэ забытым зеIом, "сигунахьышIагъэхэмкIэ тхьэм селъэIужьыгъах, попым есшIэн щыIэп" 
къызэрэриIожьыгъагъэр? Игунахь къэсхьынэу сыфаеп, ау 
генералыр жъалымыгъ, дунаими хьэзабкIэ ехыжьыгъ. 
Ахэмэ афэдэ сыхъунэу сыфаеп, "Вельяминовыр 
зыдэкIожьыгъэм шIу щышI" етIани сфэIонэп. Ар сыгу 
исыубытагъ шъхьакIэ, генерал тэмэтелъ телъэу Вельяминов закъор ара адыгэ шъолъырым, Кавказым къихьагъэр, 
итыр? Ахэр зэкIэ зы чэткъуртэ тэмэ чIэгъ къыщыращыгъэх, 
зы набгъо, сэри сызэрахэтыжьэу, къикIыгъэх. КъариIуагъэм 
ышъхьэ тыригъэпытыхьажьыгъахэу, "уимамыр черкес 
Iофмэ анэмыкI пшъхьэ имыгъэлъ" ыIуи, гъэрекIо бжыхьэ 
къухьэм етщэлIэжьыгъагъэм къысфидзыгъагъэр? Хьилагъэ адыгэ шъо лъырым щызэряшъумыгъахьэщтыгъэмэ, 
бэшIагъэу мыщ мамыр илъынкIи хъущтыгъэ. Ащ фэдэ 
фыщытыкIэп, шъыпкъэныгъ, спсэ пфэзгъэтIылъын фыщытыкI сэ пфысиIагъэр!..
Хъан-Джэрые игупшысэ упчIэ-джэуапмэ къыкIагъэщтэжьэу шъхьэр къыпхъотагъ. Гур зэрэмэзахэу, пчыхьэ 
мэзахэри унэм къиуцуагъ, жьыбгъэр зэрэбыяугъэри, ощх 
къызэремыщхыжьыри, шъхьаныгъупчъэ кIыбрыгъэсэ 
шIодзагъэм "цIыргъ-щыргъ" зэримыIожьри зэхишIэрэп, 

--- Page 712 ---

остыгъэри хигъэнэнэу фаеп. Чыристан чылыс одыджыныр 
къызэрэтеори, зэрэзэпэжъынчыжьыри зэхихыщтыгъэп. 
"Цыхьэ зыфэсымышIыщтыгъэ Вревскэ барон закъор ары 
джырэкIэ цIыфэу къысфычIэкIыжьыгъэр,- Хъан-Джэрые 
игупшысэмэ апидзэжьыгъ,- Пэдысми, Тыгъанэми, ШэрэлIыкъоми сыгу ябгъэрэп. Мыгурыкъо Пщыкъуий сыд 
епIолIэжьын, ари сэщ фэдэ гор, ыпэ къыпакъэфэ дунаим 
зыфытетыр къыгурыIощтэп. Iофыр зэлъытыгъэр ежь 
цIыфым ышъхьэ закъоп. Ар сэ къысфэгъэхьыгъэмэ, тхьаегъэпсэу, Павел Александрович Вревскэм сыкъызэхишIыкIыгъ. Адыгэхэр къызэрезгъэшIущтхэм пае сIорэмэ, 
сшIэрэмэ уасэ къафамышIыжьэу, Петербург афэстхырэмэ 
яфэшъошэ джэуап къырамытыжьэу къызыгурэIом, къыскъоуцуагъ, мызэу-мытIоу Чернышевым фэтхагъ, пачъыхьэми шIомылIыкIэу ишIошI риIолIагъ. Бенкендорф 
граф закъор ары зыфэмытхагъэр. Сэры мыхъугъэмэ, ащи 
фатхэщтыгъэ, сэ сыфэтхагъ, сетхьаусхылIагъ, а зыр ары 
сыкъызэхэзышIыкIыщтыр, къыздеIэщтыр сIомэ сыгу илъ 
шъыпкъэр фисымыхызэ, къысэхъулIэрэр гъэшIэгъоны. Зэ 
моу Петербург згъэзэжьынэу фит сыкъызашIыкIэ, Александр Христофоровичыр ары ныIэп сигукIаехэр зэсхьылIэнэу 
къэнэжьыгъэр. Тане, хэт Татьянэ фэшъхьаф гукIи, псэкIи 
нахь къыспэблагъэу Петербург щысиI? Сыд шъуIуа ащ 
икъэбар? Неущ тхьэмэфитф хъущт итхыгъэ къызысIэкIэмыхьагъэр. Мыщ сыкъагъэкIоным ыпэкIэ, мазэ-мэзитIу 
горэмкIэ къэзгъэзэжьыщт зесэIом, шIэхэу илъэс хъущтышъ 
мыщ сызыщыIэр, къысиIогъагъэмэ Iэджыри сялъэпэожьэу 
къыхэкIыгъ. Ары шъхьакIэ, а зэманым сшъхьэ сыфитыгъэп, 
пшъэрылъ къысфашIыгъэр сшIодаушэу, хэшIыкI зыфысимыIэгъэ хьилэ гъогум сыкъытелъэдэгъагъ, джы сигъусагъэхэр зэкIащэжьыгъэхэу, зызгъэзэжьыщтым сыфимытэу 
Ставрополь къэлэ шIоижъ цIыкIум сыкъыдэнагъ..."
Пчъэ макъэм Хъан-Джэрые къыгъэлъэтагъ.
- Очъыя, зиусхьан? - Мэзахэм къыхэмыщырэ макъэр 
сакъэу къэупчIагъ.
- Хьау, Исмахьил, моу тIэкIу пхъэнтIэкIум сыщышъхьаукъагъ ныIэп. Уахътэр шъыдым нэсыгъ?
- Пчыхьэшъхьэ нэмаз шIыгъо дэд, зиусхьан,- Къуданэт 
Исмахьилэ остыгъэр хигъэнагъ,- уиамдэз лэджэныпси 
уипчыхьэшъхьашхи хьазыр.

--- Page 713 ---

- О нэмаз пшIыгъаха, Исмахьил? - Хъан-Джэрые ыгу 
шъабэ кIэхъукIэу упчIагъэ.
- Сэ джыри игъо сифагъэп, зиусхьан.
- Ащыгъум амдэз тэгъаштэ,- шъхьэм къыфечъагъэр 
Хъан-Джэрые игуапэу къыIуагъ,- тызэгогъэуцуи, нэмаз 
зэдэтэгъэшI.
- Аущтэу оIомэ, зиусхьан,- Исмахьили зэхихыгъэм 
ыгу зыкъыригъэIэтыгъ,- сэ силэджэныпси хьазыр, джыдэд.
Нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэр зыдаIыгъэу Хъан-Джэрыерэ Исмахьилэрэ Алахьэм ыпашъхьэ иуцуагъэх. ХъанДжэрые илъэIу Исмахьилэ ием зэрэтекIыщтыгъэр зы закъу: 
къыфадзыжьыщт емыкIур, мысагъэр херэмыхи, дунаим 
зыфэежь тетэп!..
Нэмаз ужым Хъан-Джэрые Къуданэтыр Iанэм къыригъэблэгъагъ.
- Сэ Iэнэ Iаджми, зиусхьан, мы илъэсым сакъыбдыпэсыгъ, уишъэфи, уинафи сшIоуушъэфыгъэп, сэ сыпщышъ, 
о уфэкъолIышъ умыIоу, тиадыгагъэ къызэрихьэу укъыздэзекIуагъ, тхьэуегъэпсэу. Ау титэмэтелъхэр ттелъыфэхэ, 
къыбдызесхьэрэ дзэ къулыкъу хабзэм ар къыIорэпышъ, 
ащкIэ сыхэмыгъэукъу,- Къуданэтыр къэтIысыгъэп.
- Пэдысымрэ Тыгъанэмрэ дэгъоу шъуагъэсагъ,- ХъанДжэрые щхыпцIыгъэ.
- Ахэри, ори, сэри, зиусхьан, дзэ къулыкъум тигъэсагъ.
- Адыгэ Iанэмэ такIэрысы зэхъум, титэмэтелъхэр 
ттелъыгъэхэба?
- Урыс тэмэтелъ ттелъэу адыгэмэ тахэхьагъэу къэсшIэжьырэп.
- ЕтIани полуэскадроныр къытажэу оIо о...
- Мы илъэсым адыгэ шъолъырым ислъэгъуагъэм, 
Шапсыгъэрэ Нэтыхъуаерэ щашIагъэм ыуж, олахьэ сэри 
ащ сыфэмыкIэщыгъожь... Сыд тшIэн, тхьэлъанэ тшIыгъахэ, 
тепцIыжьына... Сыдигъу, зиусхьан, Бытырбыф зыдгъэзэжьыщтыр?
- Тшъхьэ тыфита?.. Ар дзэ министрэм, пачъыхьэм 
къызэраIу.
- Бенкендорф иIоф къытхэлъыжьба?
- Уфэзэщыгъа?
- Сыд ясэбгъэшIэн, о къызэрэпIоу сыпсэущт.
- Уитэмэтелъ зытехыжь сIоми ара?

--- Page 714 ---

- Ар уитэмэтелъ елъытыгъэщт, зиусхьан,- Къуданэтым къыIуи, къеупчIыжьыгъ: - Мы къэзэкъ къэлэ шIоим 
джыри баIорэ тыдэсыщта?
- Тэ тишIэн тшIэгъахэ... Шъыд афэстхыгъэми, чIыпIэ 
дзэпащэмэ яупчIыжь, ашIоигъор шIэ аIозэ, джэуап тэрэз 
къысатыжьырэп. Ахэр, нахьыпэм фэдэу, пачъыхьэм е 
Чернышевым дэжь къекIыхэмэ Iофыгъа, зыщыщ сымышIэрэ 
къулыкъушIэ мылъэрыхьмэ ацIэкIэ къысфакIох. Вельяминовым ычIыпIэ рагъэхьэгъэ Грабберэ сэрырэ адыгэ Iофым 
фэгъэхьыгъэу зымафэ бэрэ тызэдэгущыIагъ, ыпашъхьэ 
фислъхьэгъэ тхыгъэмэ захаплъэм, нахь нэIуасэ зафэсшIынышъ, Петербург бгъэзэжьынэу игъо хъугъэмэ сыфэтхэн, 
сишIошIи есхьылIэн, теплъын иунэшъощтым къысиIогъагъ. 
Ащ ыкъудыищт уахътэр зыфэдизыр хэт ышIэра? Мамыр 
Iофджэ нахьыбэрэ адыгэмэ тадагъэгущыIэ ашIоигъощтын. 
Николай Павлович Граббе пшъэрылъыкIэхэр,- ХъанДжэрые щхыпцIыгъэ,- къысфигъэуцугъэх, абдзахэмэ 
апэIус мэхъо шхэм, кIэмгуехэм, бэслъыныехэм тахэхьащт.
- Абадзэхэр?
- Абадзэхэри, нэгъойхэри, къэрэщаехэри тэ тхьыжьыных,- тхьагъэпцIыгъэ нэгукIэ Исмахьилэ фыреплъэкIыгъ,- 
уиадыгэ шъуашэмэ ахэупхъуахь, уиурыс тэмэтелъхэр нахь 
чыжьаIоу гъэтIылъых.
Унэм изакъоу Хъан-Джэрые къызенэжьым, ыIуагъэм 
хэгупшысыхьажьэу заулэрэ щысыгъ. Узэщы хъумэ, 
садэжькIэ къыкъокI Вельяминовым иадъютантыгъэ Филипсон къыриIогъагъ шъхьакIэ, зыми мыкIонэу рихъухьагъ.
"Сыда мохэмэ уахахьэкIэ,- Хъан-Джэрые ыIуагъ,- угу 
зыгъэузын нэмыкI зэхэпхыщтэп. Загъорэ сызэрэадыгэр 
зыщагъэгъупшэжьэу къытаIуалIэрэр макIэп. ЗымыдэкIэ, 
къызыхамыгъэщы фэдэми, гуцафэ къыпфашIы. Григорий 
Ивановичри Iоф хэфагъ, Кавказ дзэ корпус шъхьафымрэ 
хы ШIуцIэ Iушъо дзэмрэ япэщэ Граббе къызэрэфыщытыщтымрэ зыIэмычIэ илъ Раевскэм зэрэдэхъущтымрэ агъапэ. 
Ахэмэ сахигъэдэIон, сшъхьэ аригъэгъэбэгын имурадыгъ. 
СищыкIагъэхэп! Зэ моу Петербург сагъэкIожьыгъагъэмэ, 
мыщ щыслъэгъухэрэр сынэгу кIэмытыжьхэу, адыгэ тхьамыкIагъом тIэкIу нахь пэчыжьэ сыхъуни... Сыдэущтэу? 
Уадыгэу, арашIэрэм ущыгъуазэу уиадыгэгу сыдэущтэу 
мыузына! Хъулъфыгъэгум нахьи бзылъфыгъэгум нахь 

--- Page 715 ---

зэхашIэ иI. Уинасып, нан, зыдэбгъэзэжьыгъэм Алахьэм 
шIу ущешI, сынэхэмкIэ, сигукIаехэмкIэ адыгэ тхьамыкIагъом 
узэрэхэмыплъэжьырэр... ЗэхэшъошIа, тят, тятэжъ, тэ 
тызэрэгугъэщтыгъэу тиIофхэр, шъузгъапэщтыгъэ адыгэ 
Iофхэр къызэрэчIэмыкIыжьыгъэхэр?.. Шъхьэ закъор, 
ныбэр арэп Iофыр зэлъытыгъэр, лъэпкъым игупшысэу 
шъхьэм илъым дунаим утетыфэ уигъэгупсэфыщтэп... 
Къысфэжъугъэгъу, тинахьыжъхэр...- Хъан-Джэрые къызщылъэти, илъэсныкъо пыкIыгъэм пыщагъэ зыфэхъугъэ 
ромым ешъуагъ, ау зэрэхэукъуагъэр зызыдешIэжьым, 
бэшэрэбыр ыпашъхьэ ригъэкIотызэ, унэм чIэджыкIыгъ:
- Мыдэ, Исмахьил! ЧIэхыжь мыр, сиджацы нэмазджэ 
сыхигъэукъуагъ, блэстIупщын фаеу хъугъэ.
- Уемышъу, зиусхьан... Мыхэмэ къашIырэр хъущтэп!
Ром бэшэрэб уныкъугъэр Iэ тыку дысыкIэ Хъан-Джэрые 
IуигъэкIотыгъагъ шъхьакIэ, IэшIупсыр ыIэпкъ-лъэпкъымэ 
ахэткIухьагъ, ыгуи къыгъэушъэбыгъ, нахь гугъапIэ зыфыриIэ шIулъэгъу гупшысэ чыжьэм хыригъэлъэсагъ.
"КъысапIощтыгъэмэ, Таня, сяолIэжьыгъ,- инэплъэгъумэ къахэтэджыкIыгъэ бзылъфыгъэ нэгушIом ХъанДжэрые ыгу къыгъэушкъоигъ,- сызщялъэпэуагъэхэри 
къыхэкIыгъэх. Мазэ-мэзитIу горэм нахьыбэ мыщ сыщамыIыгъыжьынэу сэгугъэ... СшIэрэп ныIа къысфыряхьисапыри. КъэошIэжьа, гъогу сыкъытехьан зэхъум, джащ 
фэдиз пIалъэкIэ къэзгъэзэжьынэу къыосIогъагъ. Сэ сагъэпцIагъ, ау о уибзылъфыгъэгу афэгъэпцIагъэп... Укъэ мыкIу 
сIозэ, зэ-тIо узэрэсIэжагъэмкIэ угу къысэмыгъабгъ, шIу 
усымылъэгъукIэ, узэзгъэлъэгъу сшIомыигъокIэ арэп, дзэм 
сыхэмытыгъэмэ, сшъхьэ сыфитыгъэмэ, бэшIагъэ уадэжь 
сыкъызысыжьыщтыгъэр... Талъэныкъо къыщызгурыIуагъэхэри къыщызгурымыIуагъэхэри къыпфэстхын слъэкIыгъэмэ... ГушIуагъорэ гугъапIэрэ зэрымылъыжь талъэныкъо укъакIокIэ, сыд иплъэгъощтыр... ЕтIани икIэрыкIэу угу 
бгъэбырсырыжьэу. Непэ фэдэ Кавказыр арэп, Таня, сэ 
озгъэлъэгъу сшIоигъуагъэр. Ары шъхьакIэ, зэо машIор 
щымыIагъэмэ, тызэримыхьылIэныекIи мэхъу... Сыд сIорэр, 
сызэкIокIыгъа сэIо..." - Хъан-Джэрые щымысышъоу 
къызщылъэтыгъ, гужьыдэгъэкI ром бэшэрэбри Iанэм 
тетыжьыгъэп...

--- Page 716 ---

Гъэтхэ-гъэмэфэ зэблэкIыгъор Мэхъош щыдах.
Абдзэхэ къушъхьэ шыгуфхэр къыблэ-къохьэпIэ ошъогум къычIанэзэ, кIэмгуе тхышъхьэ мэз зэикIхэр Лэбэ 
Iушъо кIэ IокIотых. АдыкIэ, Инджыдж ЦIыкIу, Инджыджышхо 
псыхъуашъхьэхэмкIэ Бэслъыные къыщежьэшъ, ибгышъхьэ 
мэз гъэхъунэхэмкIэ, тыгъэпс зэмышъогъухэмкIэ къангъэбылъ зэдешIэмэ, абэдзэ чылэхэр зыхатакъозэ, Мамрыкъо 
кIэй Мэхъош гъунапкъэм къеуалIэх.
ТхьэмэфитIум къехъу Хъан-Джэрыедыхэр къызэрытыгъэ КIэмгуе елъытыгъэмэ, яшыпэ зынамыгъэсыгъэрэ 
ежьхэр зыщемыпсыхыгъэ чылэрэ къызэрамынэгъэ Мэхъошыр гуIэтыпIэ-гупсэф. ХьэкIэ дэкIуатэхэр гъогу къэгъэзэгъум къохьажьхи бжъэпэ хъураим зыкъокIодэжьхэм, 
Бэслъыные кIорэ шыуитIумэ яшылъэмакъэ фэшъхьаф 
Мамрыкъо кIэй дэIукIыжьыщтыгъэп.
- Модэ плъэлъ, зиусхьан, пщэф гъощагъэ горэ чъыг 
шъхьапэмэ зэIэпахы.
- Пщэф ныкъо гори аIэпыкIыжьыгъэу, муары, огум 
ашIудэкIоежьы,- Хъан-Джэрые хэщэтыкIыгъ,- мощ фэдэ 
дунай дахэ зынэгу кIэтмэ шъыдэу хъумэ пшысэ зэхамылъхьан, орэд къамыIон, тхыдэIуатэ мыхъуных.
- Тыгъоспчыхьэрэ лIыжъ хьафизэ жэкIэфым, зиусхьан, 
сыдэу тхыдаби ышIэра, къебгъэIуагъа, уигъэтхыгъа! 
ЩыкIэпщынэм деозэ орэд къызэриIощтыгъэр? Олахьэ, 
зиусхьан, тебгъэгъэтхъэжьыгъэм, джы къызнэсыгъэм 
ымэкъэ гохь стхьакIумэ ит. Ащ фэдэ лIыжъ Iуш адыгэ 
шъолъырым тыкъызехьи, сыIукIагъэу къэсшIэжьырэп.
- Сэ къэсэшIэжьы,- Хъан-Джэрые къыIуагъ,- шапсыгъэ лIыжъ горэ... Ичати ижабзи зэдигъабзэзэ, гъэрекIо 
Пшъэдэ тхышъхьэ заом щыфэхыгъ. Сиаталыкъыгъэ Мэрчани лIыжъ Iушыгъ, адыгэ гущыIэжъхэу, IурыIупчъэхэу ащ 
къысфиIуатэтгъэхэр... ТхьамыкIэр щыIэжьэп... ТызэбгъукIорэ Абдзахэ щыщ лIыжъ Iуш зытIущмэ ацIэ къысаIуагъ. 
Псаухэзэ, Петербург тымыгъэзэжьызэ, саIукIэгъагъэмэ 
дэгъугъэ...- Заулэрэ кIуагъэхэу, мэкъэ къефэхыгъэкIэ 
Хъан-Джэрые къыIуагъэмэ къапигъэхъожьыгъ: - Мэхъошым щымамыр, щыгупсэф тэIо шъхьаджэ, мэхъошхэми, 
еджэрыкъуаехэми, абдзахэхэми шIэхэу заор къанэсыщт.
Къуданэтыр ыгу къэкIыгъэр щымыгъупшэжьыным пае 
пIонэу къэгузэжъуагъ:

--- Page 717 ---

- Тыгъопчыхьи, кIэмгуе хьакIэщхэми, гъэрекIо гъэмафэ 
бжъэдыгъурэ шапсыгъэрэ ащыптхыгъэ купми сыд афыуихьисап, зиусхьан?
- Шъыд фыуихьисап пIуи? - Хъан-Джэрые кIэупчIэжьыгъ, 
етIанэ къызэрэригъэжьэщтым, гукъэо цыпэм лъымыхъужьэу, ежэщтыгъэ фэдэу къыIуагъ: - КъэошIэжьа 
пачъыхьэм сыблыпкъ къыубыти, Геленджик къызэрэщысэIушъэшъэгъагъэр? КъэошIэжьмэ, сыгу илъымэ апэ уакъыкIэупчIагъэшъ, пшIосыушъэфынэп, адыгэмэ джы нэс 
ямыIэгъэ хьарыфхэр къафэмыугупшыс, еджапIэхэри 
къафызэIупхынэу пшъхьэ къимыгъахь. КъурIаныри афызэбдзэкIынэуи уфемыжь къысиIогъагъ... Тижъыхэр егъэзыгъэкIи уз зэфэшъхьафхэмкIи, олъэгъу, дунаим ехыжьых, 
ахэмэ яIушыгъэ зыгорэм къытхыжьын фаеба?..
- Тэрэз, зиусхьан, тэрэз, къыбдесэгъаштэ, тижъ Iушмэ 
кIэнзехьэ ямыIэ хъущтэп. ЗэрэхъурэмкIэ, тызиухъумакIом 
ылъэкIмэ, цуитIу ахъун уц къыгъэкIыщтэп, тэ тыбзэмыIущт, 
ежьмэ орэд къаIощт... Зиусхьан, емыкIу къысфэмылъэгъущтмэ, джыри зы упчI. Алахьым сыкъызыпфихьыгъэ 
илъэситIум сыпкIэрэплъышъ, уцIыф гъэсагъ, уIуш, хьилымышхо пIэкIэлъ, узэрэфаеу урысыбзэм, арабыбзэм, 
тыркубзэм уарэгущыIэ, уарэтхэ, сыд пае адыгэмэ урямыпачъыхьащт о?
- Е зиунагъо бэгъон Къуданэт Исмахьил, шъыдэу непэ 
сыбгъатхъэра? - Хъан-Джэрые сэмэркъэу кууакIэр 
къебэкIэу иш къызэтыригъэуцуагъ.- Адыгэ пэпчъ пачъыхьэ 
шIыгъах, ахэмэ пачъыхьэ ящыкIэгъэжьа?! Мыдэ, ащ нахьи 
нахьышIу тэри, тишхэми тIэкIу зятэгъэгъэутхыпкI...- Лъэхъу 
псынкIэм хэт зиусхьаным къызэриIокIыгъ: - Тэ, адыгэмэ, 
бэшIагъэ типачъыхьагъо зытIэкIэкIыгъэр... Адыгэгур къызщыбырсырыгъэм тыгу къыкIиубытэнэу, адыгэ орэдыжъ 
горэ, ошIэмэ, къыхадз.
- Алахьым ыIомэ, боу сыадыг, сыд зыкIэсымышIэщтыр! - Къуданэт Исмахьилэ орэдыр къыхидзагъ: - 
"ТIопсапэ гущэми шыблэр щэгъуагъо, Жьыубгъо гущэми 
лъыпсыр щагъачъэ..." - Хъан-Джэрыий ыгучIэ къиIукIэу 
дыригъэштагъ.
II
Жъуагъомэ яжъыукIэхэр зэфэдэп.
Ахэр зинэплъэгъу кIэт цIыфхэри зэтекIых.

--- Page 718 ---

ЦIыфым лъытэныгъэрэ шIошъхъуныгъэрэ фэпшIыным 
охътабэ ищыкIагъ. Ар къызхэкIыгъэ лъэпкъым зэрэфыщытым, нэмыкI лъэпкъыхэм ыгукIи ыпсэкIи зэрафыщытым 
елъытыгъ.
Ащыгъум Хъан-Джэрые ищыIэныгъэ гугъапIэкIи, 
игупыкI шIушIагъэкIи, игукIэгъу псэукIэкIи хьаулыеу дунаим 
тет пфэIонэп. СултIан лIэкъо нахьыжъхэм, ежьыри зыфэшъыпкъэгъэхэ урыс лъэныкъом адыгэ упчIэ шъхьаихыгъэхэр къыфэтэджхэ зэхъум, ышъхьэкIэ зяутэкIым, зялъэпаом, къызауIэм, изыкъэшIэжь Iэзэгъу фэхъущтым 
лъыхъоу фежьагъ. Ау уз пэпчъ, ежь къызэузырэ цIыфым 
ыпкъы шъолырэ ищэIагъэрэ ялъытыгъэу, хъужьыкIэ зэфэшъхьафи иI.
Хъан-Джэрые илъэныкъо къыщиштэгъэ адыгэ узыр 
хэмыужъыныхьапэзэ, Петербург ыгъэзэжьы шIоигъуагъ, 
егъашIэм зыщигъэгъупшэжьынэу арыгъэп, зыщыщмэ 
ятхьамыкIагъо Iэзэгъу фигъотмэ, ежьыри ахэри ригъэхъужьынэу апэ Бенкендорф графыр джэнджэшэгъу 
зыфигъэхъунышъ, етIанэ ащ ихьатыркIэ пачъыхьэм 
зэрэIукIэщтым, игукIаехэр зэрэфиIотэщтым, гъэрекIо 
бжыхьэ мыщ къызэкIом къыриIокIыгъагъэхэр зыщигъэгъупшэу, "тэрэз-тэрэзэу гущыIэгъу сыфагъэхъугъагъэмэ, 
адыгэ Iофмэ язытет нахь щызгъэгъозэни, гурызгъэIони" 
ыIозэ нахьыпэм къызэрэпэгъокIыщтыгъэу, къызэхишIыкIынэу щэгугъы.
Генералмэ уащыгугъынэу щытэп, Хъан-Джэрые гукIэ 
ыIуагъ, етIанэ нахь къехьылъэкIэу зэгыижьыгъ, ахэмэ 
язакъоп, сэри сызэрахэтыжьэу зитэмэтелъ зыгъэлъэгэнхэм 
кIэхъопсыхэрэр арых. Урысые пачъыхьэшхор къызэкIом, 
гущыIэгъу тыфамыгъэхъоу, зиIоф хэлъи хэмылъи къешIэкIыгъагъ. Владикавказ тыщыдэгущыIэн тлъэкIыщтыгъэ 
шъхьакIэ, къумыкъу, къэбэртэе, бэлъкъар, осетин пщымэ 
яIоф мыухыжь тIозэ, уахътэр тIэкIэкIыгъ, гъогуми икаретэ 
удимытIысхьэщтыгъэмэ, ащ фэдэ зышIэн цIыф, ишъхьагъусэ Александра Федоровнам нэмыкIэу, сырихьылIагъэпышъ, кIэрыхьэпIэ-екIолIапIэ иIагъэп. Орлов графри Меньшиков зиусхьанри зы жьыкъэщэгъу нэмыIэкIи шъхьащыкIотыщтыгъэхэп. ЗэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныжьыр, 
иухъумакIомэ янахьыбэр сицIыфыгъэхэми, самышIэ фэдэу 
зашIыщтыгъэ, загъорэ язакъо хъумэ, нэгушIо шъэфкIэ 
къысфеплъэкIыщтыгъэх. Сыгу ябгъэрэп, дэгъукIэ афэсэлъэгъу, пачъыхьэр зы, тэ бэ тэхъу, ары зэрэфыщытынхэ 
фаер...
Ардэдэм Геленджик хытIолэ тIуакIэр Хъан-Джэрые 
ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Жьыбгъэ борэныр, чэщ машIор, 
тхышъхьэрекIокI къэзэкъ ухъумакIохэр, ахэмэ акIыбыкIэ 
къушъхьэ цакIэм тетыгъэ адыгэхэр... СфэгъэдэIуагъэхэп, 
адыгэмэ ялIыкIохэр пачъыхьэшхом дэжь къэкIонхэ фэягъэ... 
Инджылыз-тырку-французмэ зяжъугъэгъэделэн нахьи, 
сэ шъукъысэдэIугъэмэ нахьышIугъ. Ситэмэтелъмэ шъукъямыплъэу, сыгу илъымрэ къышъуасIорэмрэ зэхэшъушIэгъагъэмэ, нахь кIэтын-кIэгъэкъон бгъуитIумкIи тызэфэхъущтыгъэ, Вельяминовым шIоигъор фэшъушIагъ, шъуипчъэIупэ къыIухьэгъэ пачъыхьэм адыгагъэ ешъухыгъэп. 
ШъушIагъэр зэрэмылъэпсэнчъэри къызгурэIо, ау анахь 
Iоф хьылъэми шIыкIэ-пэгъокIыкIэ имыIэу щытэп, иягъэ 
къызэрэшъокIыщтым шъуемыгупшысэу лIыгъэ-шъорышIыгъэм, нэпцIы-гъэпцIыгъэм зыдежъугъэхьыхыгъащэу 
къысщэхъу. Шъо шъупкъы къикIыгъэу е щымыIэжь генералым ыпкъ къикIыгъэу орэхъу, шъуипхъэтэпэмыхь 
шъхьакIо зыщыхъугъэм сэри а мафэм сыгу емыбгъагъэу 
щытэп, Ставрополи, сыуIушыгъэ адыгэпщыхэр зэрэжэхэIэгъащэхэр арэу къычIэкIын, хъатэу къыщыспылъыгъэп, 
къухьэ итIысхьажьыгъом къысиIогъагъэр, илъэс псау 
тешIэжьыгъэми, сшъхьэ икIырэп. Фэмышъуашэ рязгъэIуагъэп, къыстемыфэри къысфидзыжьыгъэп. Шъыпкъэр 
пIощтмэ, рязгъэIуагъэмкIи сыкIэгъожьырэп, къысфидзыжьыгъэмкIи сыгу ебгъэрэп. Ау, хэти щэрэщ, пшъхьэ 
имызакъоу, лъэпкъым зыщихьылъэ чIыпIэм ишIуагъэ 
къэкIощтмэ, Iо зэдэбгъотымэ нахьышIу.
Бжыхьэм иаужырэ мэфэ шъабэ шылъэмакъэхэр 
къыхэIукIыгъэхэу Хъан-Джэрые къыщыхъугъ, шъхьэр 
къыпхъуати, мы аужырэ илъэсныкъом бэслъыныехэми, 
абдзахэхэми, мэхъошхэми, кIэмгуемэ ягугъу ышIыжьырэп, 
къэзыутIэсхъыгъэ пщы-оркъмэ ащыщхэр арымэ ыIуи, 
дэIуагъэ, зи зэхихыгъэпти, гушIуагъэ. МазэкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ, орэдыIо-пшысэIуатэхэу къыфэкIогъэгъэ 
фэкъолI шыуитIур Хъан-Джэрые ыгу къызэкIыжьым, 
щхыпцIыгъэ. Зыр гущыIэрыягъ, адырэр дэгугъэ. ГущыIэрыер - адыгабзэр зыупкIэпкIыщтыгъэр - абэдзагъ, дымыIур 
янэкIэ нэгъоеу, ятэкIэ бэслъыныягъ. Сыд ягъэпсыкIагъэми, 
Хъан-Джэрые тIуми афэрэзагъ - адыгабззм иIэшIугъэ 

--- Page 719 ---

абадзэм къыпытэкъущтыгъэ, орэдмэ яIупкIэгъэ-дэхагъэ, 
пшысэмэ яIушыгъэ нэгъой пхъорэлъфым Iулъыгъ. АфэпшIагъэр зышIомэкIэ пщы-оркъмэ анахьи, Хъан-Джэрые ыIуагъ, 
фэкъолIхэм афапшIэрэм уасэ къыфашIы, япIорэм къедэIух, 
агу зэмыIугъэр пшIуамыушъэфэу къыуаIо. Пщы-оркъхэр 
ашъхьэ фэгущыIэжьыгъагъэхэми, тиулэупкIэ тэгъэгъотыжьы, къытфэпшIагъэр макIэ аIозэ, а мэфэ заулэм сиунэ 
рагъэхъыкIыгъагъэр, Къуданэт Исмахьилэ сишыхьат, сыгу 
къэсымыгъэкIыжьмэ нахьышIу. Ястыгъэ ахъщэр зэрыт 
тхылъыпIэм ятамыгъэ зэрэтырязгъэшIыхьэщтыгъэр ягопагъэп, ястыри къысагъэлъытэжьэу ашIомэкIагъ. Сэ мокIэ, 
хыIушъо лъэныкъом щыIэхэр пачъыхьэм къыпэгъокIы гъэхэп сэIошъ, сягыи... Хьау, хьау, зигугъу сшIырэмэ Тыгъужъыкъо Къызбэчи, Цэй Хьатырбаий, Щырыхъукъо 
Тыгъужъи, Болэтыкъо Джамболэти, Занэкъо Сэфэрбыий, 
Дэгумыкъо Джырандыкъуи, Очэпщ Плъыжьыри, Хьаджэмыкъопщыри афэзгъэдэнэу сыфаеп. Ау етIани агу 
теIункIэжьхэу, лIыгъэрэ Iушыгъэрэ къызхагъафэу, шъхьакIо 
зышхырэр шъхьэ шхыгъо ефэжьы Мэрчанэ зэриIощтыгъэу, 
пачъыхьэм ышIыщт гухэлъыр рамыгъэшIызэ зыIуагъэкIэгъагъэмэ къызэтенэнхэмкIэ амал дэгъу афэхъущтыгъэ. 
Сэ сыд сизакъоу азыфагу сыдабдзэкIэ... КъысэхъулIэрэр 
гъэшIэгъоны,- сишIушIэ симыгъо, сигъунэгъу сипыи 
зыфаIорэм фэд. БгъуитIумкIи агу къысабгъэ, язэмышIугъэ-зэгурымыIоныгъэ къыстырагъакIэ... ЗэрэхъурэмкIэ, 
симамыр Iоф къызэримыкIыщтыр сэ зыр ары зымышIэщтыгъэр...
Хъан-Джэрые ыбгъэ джабгъу лъэныкъо ошIэ-дэмышIэу 
къыхэузыкIыгъ, Iэ джабгъури къыдыригъэдзыеу къызбгырыугъ, ыIэхъомбапэхэри фэщым зэхиубытагъэхэу 
къыщыхъугъ, ынатIэ пкIантIэ къызщытырикIэщтым къытIупщыжьыгъ. Мы узыр Хъан-Джэрые иджабгъу кIэлъэныкъо 
къызыхэлъадэрэр апэрэп. Пшъадэ адыгэ хасэм щызэхимышIэгъэ дэдагъэми, къыщеуагъэ фэдэу къыщыхъугъагъ, 
ау къызхигъэщыгъагъэп, Вревскэм шIуиушъэфыгъагъ 
шъхьакIэ, джа дэдэр Капустенкэ Игнат агъэтIылъы зэхъум, 
Пятигорскэ къыщехъулIэгъагъ. Зымафи адыгэ Iофмэ 
афэгъэхьыгъэу джыри Граббе фатхэ зэхъум, Польшэм 
къыщытыращэгъэгъэ тыркъор ыбгъэ къыщыхэузыкIыгъэу 
къышIошIыгъагъ. Джы пкIантIэр къыжэхикIэу, кIыфы кIигъэхъукIэу непэ зыкъыригъэшIагъ, Iэ джабгъум къехъулIэрэр ыуплъэкIунэу зытес пхъэнтIэкIу нэзыр ыубытыгъ, 
ыфызыгъ, кIырыугъ, ыгъэсысыгъ. Сыд бжыхьэ мэфэ 
шъабэм унэм зисшIыхьажьыгъэу сызфисыр зыщиIуагъэм, 
ышнахьыкIэ Адыл-Джэрые пчъаблэм дилъэгъуагъ.
- КъакIо, Адыл-Джэрый, къакIо, моу джыдэдэм уадэжь 
сыкъэкIон сихьисапыгъ,- Хъан-Джэрые нэгушIо гуапэкIэ 
ышнахьыкIэ пэгъокIыгъ.- Шъыдэу зыкъэбгъэкIэсагъ, щэджагъо хъужьыгъэ.
- КъэбарышIу къэсхьыгъ, Хъан,- джэуапым ычIыпIэкIэ 
Адыл-Джэрые ышнахьыжъ риIуагъ.
- Шъыд къэбар? - Iэ джабгъу Iапэхэр зэкIихмэ-зэкIилъхьэзэ Хъан-Джэрые къэупчIагъ,- къэбарышIу дунаим 
тетыжьа? Си Петербург гъэзэжьын Iофа?
- Хьау, Хъан-Джэрый,- ышнахьыжъ иIоф АдылДжэрые щыгъуазэти, къэбарым зызэрэригъэукIыхьагъэм 
рыкIэгъожьэу къыIуагъ,- си Петербург кIон зыфасIорэр. 
НэбгыриплIымэ уи Кавказ-Къушъхьэ полуэскадронджэ 
тлъэкъуацIэ къыраIуагъ.- Зэгуцэфагъэр шIогъэшIэгъоным 
блэкIэу къеупчIыжьыгъ: - Ущыгъуазэба? Адэ тыкъыхэзыхыгъэр орэу сшIошIыгъи сэ... Пэчъахьэр къэзыухъумэрэ 
полуэскадроным урипэщэжьба?
- Ащ фэдэ унашъо, сшынахьыкI, джырэджэ 
къысIэкIэхьагъэп.
- ТхылъыпIэм уежа?
- Сежэрэп.
- Адэ шъыд?
- Адыгэ Iофхэр мыщ щызэсэгъафэх,- Хъан-Джэрые 
гукIэ щхыпцIыгъэми, инэшхъэигъэ къыхэщыгъ,- дзэпащэу 
къытфашIыгъакIэм сыфатхэ, лIы дэеп, зыIусэгъакIэ, Чернышевыри згъэзэщырэп, Бенкендорф графыми загъорэ 
сетхьаусхылIэ, адыгэ шъолъырым ипшъэрылъ зэрэщызгъэцакIэри. Пачъыхьэшхом щызгъэгъупшэрэп, ау мы 
кIымафэм щегъэжьагъэу къэхъугъапэр сшIэрэп, къысфэтхэжьхэрэр зыцIэ сымышIэрэ къулыкъушIэ къызэрыкIох, 
сIощтымджэ, сшIэщтымджэ сапIу, сагъасэ... Ахэр Iофэп, 
сшынахьыкI, плъэкъуацIэ къызэрэраIуагъэр сигуапэ, 
зэрэхъурэмджэ, джыри тащыгъупшэжьыгъэгоп... Ау 
уинасып плъэкъуацIэ къызэрэсамыхьылIагъэр, ышнахьыкIэ къахихыгъ ясымыгъэIоным пае, о пчIыпIэ нэмыкI горэ 
изгъэуцотыгъ. Арэу зэрэхъугъэр орджи, сэрджи нахьышIу.

--- Page 720 ---

- Узтещынахьыжъа хьауми укъыстещтахьа, Хъан? - 
Гукъэо тIэкIуи сэмэркъэу тIэкIуи къыхэщэу Адыл-Джэрые 
къэупчIагъ.
- Пшынахьыжъ флигель-адъютантым,- ышнахьыкIэ 
къызэрэхихыгъэр игуапэу Хъан-Джэрые IугушIукIыгъ,- 
полуэскадроным иполковник уакъыхимыхмэ, пшъхьэ 
Iэтыгъэу къулыкъу пшIэнба, сэри орджэ нахь сышъхьафитынба?
- ЗымыгъэцIыкIу, къыбдэхъугъэм рыгушху, ХъанДжэрый. О къыбдэхъугъэр къыздэрэхъуи, зыпэ къэсымыштэн щыIэп. Тидзэпщ Граббе генерал нахь мышIэми, 
джы къызнэсыгъэм флигель-адъютантэп.
- Граббе инасыпынджи мэхъу зэрэмыфлигель-адъютантыр...- Хъан-Джэрые къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ: - 
КъыосIокIыгъэр къыбгурыIуагъэп. Петербург узыдафэрэм, 
ащ изакъоп, тыди ары, пIорэмджи  пшIэрэмджи, сшынахьыкI, зыфэсакъыжь. Сэ ащ фэдизэу укъызэрэсэхъопсэн 
сиIэп. Шъыдыгъу етIанэ гъогу шъутехьанэу заIорэр?
- Гъубдж мафэр ары.
- Ащ фэдэу шIэхэуи? Чылэм удэхьажьыгъагъэмэ, 
тибынхэр къызэбгъэлъэгъунхи. Сэ бжыхьапэм сызэрэщыIагъ.
- Угу къысэмыгъабгъ, Хъан-Джэрый, чылэм сыдахьэ 
сшIоигъоп... Тянэ, сиIахьылмэ сафэмыеу сIорэп, ау ситэмэтелъхэр зылъэгъурэмэ анэ сыкIаоу, арымырми къытамыIуалIэрэ щыIэп... Шъыд фэдиз афэпшIагъэджи адыгэмэ 
укъызэхашIыкIытэп...
- Ащ фэдэ пIоныр, Адыл-Джэрый,- зэхихыгъэм ХъанДжэрые ыгу къыпигъэузыкIыгъэми, зищыIагъ,- къыптефэрэп.
- О ахэмэ узэхашIыкIыгъа?
- Тэ ахэр зэхэтшIыкIыгъэха?..- Гукъэо макъэкIэ ХъанДжэрые ышнахьыкIэ еупчIыжьыгъ, пкъы джабгъум къыхэлъэдэгъэ фэщ пыубытыкIыр джабгъу IапэхэмкIэ зэрэзэхишIэрэр къызхимыгъэщэу риIуагъ: - Ыджары Петербург 
гъогум узыщытехьатым пIотымджи пшIэтымджи зыфэсакъыжь зыкIасIорэр... КъызгурэIо, къызгурэIо, къапIо 
пшIоигъор, етIан, етIан... НекIо, анахь шхэпIэ дэгъоу къалэм 
дэтым щэджэгъуашхэ щытшIын, ыджащ тиIофхэмджэ нахь 
тыщызэдэгущыIэн.

--- Page 721 ---

1837-рэ илъэсым игъэмафэ щыублагъэу, анахьэу къыкIэлъыкIогъэ илъэс псаум, Хъан-Джэрые адыгэ Iоф зэхэмыф-зэхэлъэшъуагъэмэ изакъоу къахани, гукъэошъхьакIохэр ыгу ригъэкIумэ заригъэгъэлIэжьзэ зэрапылъыгъэр ары пкъы джабгъу узыкIэ, Iэпэ пыутэрэбжьыкIыкIэ икIыгъэ бжыхьэ мафэхэм, къихьэгъэ 1839-рэ кIымэфэ 
осынчъэ щтыргъукIхэм къыфызэкIэрыожьыгъэр. Ау 
Петербург зэращэжьыщт тхылъыпIэу зажэщтыгъэр къызэрэIэкIэмыхьащтыгъэр къегъурэ узым нахь шIоIофыгъ.
КIымэфэ мэзищ хьылъэхэри икIыгъэх, гъатхэм иапэрэ 
мэзэ отIэ-псытIэри пыкIыгъ, адырэ мэзитIури къыкIэлъыкIожьыгъ.
Гукъэбзэгъэ-шъыпкъагъэрэ зэфэгъэ-хыягъэрэ зыфыуиIэ Iофым цыхьэмышIыгъэ горэ къыхахьэ фэдэу къызыпщыхъурэм, анахь цIыф пытэу, щэкIэ угъэпскIыгъэми, 
узэгупшысэн Iаджи шъхьэм зыкъыпфрадзэу рагъажьэ. 
Хъан-ДжэрыекIэ ахэр щыпэ гупшысагъэхэп. ИлъэситIум 
зыгъэгумэкIын, зыхэгупшысыхьан Iоф макIэп къыфыкъокIыгъэр. Адыгэмэ янахьыбэмэ, джы уадэгущыIэнэу, 
пIорэр ахэбгъэхьанэу, укъызэхашIыкIынэу яIоф темытыжьыгъэми, Хъан-Джэрые фэшIэшъущтыр ышIагъ, джы 
зыфаер зы закъу. Петербург лIышъхьэмэ ящыкIагъа-ямыщыкIэгъэжьа? Сыд пае Граббе афитхыгъэм иджэуап 
зырагъэукIыхьэра?
Къысфыряхьисапыр, дэгъуми дэйми, сарэгъашIи нэмыкI 
сыфаеп, Хъан-Джэрые ыIуагъ. Сыд зыфаIуагъэу афэсымышIагъэр? Адыгэмэ шъуазэрэдэзекIорэр тэрэзэп сагъаIо 
ашIоигъомэ шIэ? Моущтэу сяжэкIэ шIуагъэ иIэп, сызэIэзэжьын, сшъхьэ сыпылъыжьын, Пятигорскэ е Железноводскэ яз, сиIэзакIо къызэрэсиIоу, сыкIон. Урысыем 
сыфэмышIушIагъэмэ, мыхъункIэ сыдэзекIуагъэу, адыгэ 
IофхэмкIэ сятхьагъэпцIэкIыгъэу зыдэсшIэжьырэп. Хьау 
шъуIомэ, Лъэустэнхьаблэ сымыгъэзэжьэу сыкъызщыхъугъэ Гривенскэ сыдэтIысхьажьмэ, хэт ыд къысишIэн... Ярэби, 
Адыл-Джэрые зыхэхьагъэмэ сыдэу ахэхъухьэрэ, зы тхыгъа, тхыгъитIуа илъэсныкъом къысфигъахьыгъэр. СахьидДжэрые сыфэраз, ар сэ нахь къысфэдэкIэ сэгугъэ, итхыгъэ зэпигъэурэп, Тифлис къэбармэ сащигъакIэрэп.
Гъэмафэр къихьэгъэ къодыеу Хъан-Джэрые зыми 
емыжэжьэу, Граббе генералым иIизынкIэ зиIэти, Пятигорскэ псыфабэм кIуагъэ, ау тхьэмэфитIуи къэтышъугъэп, 
зыдэкIуагъэр иуз Iэзэгъу къыфэмыхъоу арыгъэп - Ставрополь дэхъухьэрэ къэбармэ анахьи Петербург къыфырахыщт къэбарым ыгъэгумэкIэу къэкIожьыгъ.
Хъан-Джэрые ерагъэу гъэмэфэ мэзитIурэ ныкъорэ 
Граббе генералым щикIухьэу, IукIэмэ иIофмэ акIэупчIэнкIэ 
укIытэу Ставрополь щигъэкIуагъ, бащэрэ зыдаримыгъэлъэгъоныр иушъхьагъуми, зэрэзэIэзэжьын фаер 
зыдишIэжьызэ, джыри Пятигорскэ псыфабэм бжыхьэ 
гузэгум кIуагъэ, мэфищэ нахь къэмытыгъэу, фырагъэхьыгъэ къэбарым къыщэжьыгъ.
- Зыодгъэгъэпсэфыгъэп, полковник,- Граббе генералыр нэгушIоу къызпэгъокIым, къэбарышIу зэрэщыIэр 
Хъан-Джэрые къыгурыIуагъ,- удэкIыгъэ къодыеу Чернышев дзэ министрэм итхыгъэ къытIэкIэхьагъ, Урысые хэгъэгушхом ипачъыхьэшхо ифлигель-адъютант Петербург 
къерэгъэзэжь еIо.
- Сэ Петербург сызыщэжьын фаер Урысые пачъыхьэшхор ары нахь, сыд мыщ Чернышевым иIоф къызэрэхахьэрэр? - Плъырыгъэ-къилъыгъэм зыдыригъэхьыхэу, 
зыпашъхьэ ит дзэпщыри зыщигъэгъупшэу Хъан-Джэрые 
къэупчIагъ.
- Уигъусагъэхэр гъэрекIопэгъэ бжыхьэ пачъыхьэм 
зарегъэщэжьхэм, Чернышев дзэ министрэм иунашъокIэ 
мыщ укъызэригъэнэгъагъэр зыщыогъэгъупшэ, зиусхьан,- 
Граббе генералыр щхыпцIыгъэ.
- Ары, Ваше высокоблагородие,- Хъан-Джэрые 
зыкъишIэжьыгъ, фэбагъэ хэлъэу къыIуагъ: - Тхьэуегъэпсэу, 
Павел Христофорович. СызэхэпшIыкIыгъ, Iоф къыбдэсшIэныр сэркIэ гохьы, псынкIэ.
- Тхьэуегъэпсэу ащ хэлъэп, зиусхьан.- Граббе генералыр нэгу бэрэчэткIэ IугушIукIи, нахь мэкъэ тхьагъэпцIышъокIэ къыухыжьыгъ: - Сэ сишIэн сшIагъэ, о зыдэбгъэзэжьрэм уазэрэхэзэгъэшъу. Хьау, хьау, зиусхьан, оркIэ 
мыхъун къэбар горэ къысэIугъэу арэп. Сэ Чернышевым 
икуп, иштаб шъое набгъо тIэкIу сыщыгъуазэшъ ары…

--- Page 722 ---

Чылэм, Лъэустэнхьаблэ, сыдэхьащтэп Адыл-Джэрые 
зэриIогъагъэри нахьыжъым ыгу къеогъагъ шъхьакIэ, ежь 
дэлъадэ шIоигъуагъэми, уахътэ зэрэхимыгъуатэрэр иушъхьагъоу, ноябрэм и 1-м 1839-рэ илъэсым Хъан-Джэрые 
Петербург гъогум техьажьыгъ.
III
Хым ухэсыхьаныр псынкIэ, укъыхэсыкIыжьыныр 
хьылъэ. 
ИлъэситIум Хъан-Джэрые адыгэ шъолъырым щилъэгъугъэм, щишIагъэм, щышIуаушъэфыгъэм, зэрэщагъэпцIагъэм джыри зэ зыщыхэгупшысыхьажьын чэщ-мэфэ 
пшIыкIубгъу ыпэ илъыгъ. Мамыр Iофыр ыпшъэ илъэу 
иапэрэ лъэбэкъу Темыр Кавказым, анахьэу ичIыгу, зыщыридзагъэм щегъэжьагъэу, Петербург ыгъэзэжьынэу 
каретэм ылъапэ зыщыридзэжьыгъэм щыкIэкIыжьэу ынэ 
къыкIэуцожьыгъэр бэ. Ащ иджабгъу кIэлъэныкъо мыгъатхэ 
къэзыу тIэсхъыгъэ узыр загъорэ ошIэ-дэмышIэу къызыхэлъэдэжьыкIэ, ыIапэхэмрэ ылъакъорэ пигъэутэбжьыкIымэ, 
шъхьэм "жъыжъыжъ" макъэр къыринэжьымэ, зэгупшысэщтыгъэ гукIаехэр IэкIигъэтэкъухэзэ, пчыкIэ хъопскIым 
фэдэу хэчъы жьыщтыгъэ. Джащ фэдэ лъэхъэнэ кIэкI гумэкIым зыкъызыригъэшIэжьыкIэ, дунай нэфым зыми щыфэмыежьэу упчIэ закъу ыбгъэгу къыдэтаджэщтыгъэр: "Зэ 
огъукIэ скIэлъэныкъо гуиубытыкIымэ, хэт сырищыкIэгъэжь?.."
Хъан-Джэрые зыдэкIожьыщтыгъэ Петербург инэплъэ гъу гъэзагъэу, игугъэпIэ зэкъодзэгъэ шъэфэу екIолIапIэ зыфимыгъотыщтыгъэхэр ащ щызэрихынхэу къыщыхъущтыгъэми, къыздикIыжьыщтыгъэ адыгэ шъолъырым ыгу 
къызэрэщинэрэр икаретэ щэрэхъмэ игъогу хагъэкIы къэси 
нахь къыгурыIощтыгъэ, иIоф лъэтIэныпс зэкъолъэдагъэхэри 
ичэщ-мэфэ охътэ зэблэкIмэ ащыпытэщтыгъэх. ИгугъапIэ 
Петербург щарихьылIэмэ, сыд фэдэу зыкъыфашIыгъэми, 
къызэхэзышIыкIынэу щыриIагъэр нэбгырищ. Зыр Урысые 
пачъыхьэр ары. Адырэр зыхэтмэ апэ дэдэ къахэзыгъэщыгъэгъэ Бенкендорф графыр... Ящэнэрэ? Хэт, гушIурэ 
шъыпкъагъэрэ зыфыриIэ Вревскэ бароныр арымырмэ, 
Хъан-Джэрые иящэнэрэ гугъэпIагъэр? Ащ ыцIэ гъэшIуагъэ 
ыбгъэгу дэлъыгъ нахь, зыми ыпашъхьэ къыщырихыгъэп, 
къыщыриIуагъэп. "Хэт джы уигукIаерэ уигушIуагъорэ 
епхьылIэмэ укъызэхэзышIыкIынэу, гукIэгъу къыпфэзышIынэу дунаим тетыжьыр? - Хъан-Джэрые зэупчIыжьыгъ: - Нанэ нэмыкI сырихьылIагъэп. Сиаталыкъыгъэ 

--- Page 723 ---

Мэрчанэ тхьамыкIэри цIыф дэигъэп. Нанэрэ Мэрчанэрэ 
зэзгъэпшэнэу сыфаеп, ау а нэбгыритIумэ узфэе хэгъэгу 
зэрахьани... Анахь зысищыщыкIагъэм а нэбгыритIур IэкIыб 
сфэхъугъ. Ныр, укъэзылъфыгъэр оIо шъхьакIэ, ны пстэури 
зэфэдэп. Анахь чIыпIэ къин сызщифэгъэгъэ уахътэм сянэ 
къысиIогъагъэр?.. Зишъхьафит, зичIыгу къэзыухъумэжьрэ 
шапсыгъэхэр, абдзахэхэр, убыхыхэр ыумысыгъагъэх... 
КъызгурэIо сянэ къыIо шIоигъуагъэр, ау пшъхьэ закъо 
ишIоигъуагъэ цIыф мин пчъагъэмэ яшIоигъуагъэ пэбгъэуцу 
хъущтэп. Зышъхьэ езыуфэхыгъэмэ зыфырагъэзыгъэ 
Iофым еуцолIагъэхэкIэ умылъытэ, тян! Ау шIокIыпIэ зимыIэ 
адыгэ къаигъагъэми сезэгъырэп. Уилъэпкъ къэуухъумэжьыным пае лIыгъэ закъоп ищыкIагъэр. Урысые пачъыхьэр 
Геленджик къызэкIом, Вельяминовым епыйхэу аIуи, адыгэ 
лIыкIохэр къызэрэпэмыгъокIыгъагъэхэри къезгъэкIурэп, 
лIыгъэкIи сштэрэп. СызилIыкIо пачъыхьэм ыгу а чIыпIэм 
апэрэу къызэрэсэбгъагъэм паеп сэзгъаIорэр. Сыд адыгэ 
гупшысэм ыIорэр? "Къыпщыгугъыхэрэр къыпкъонэжьыщтымэ, укъаукIыщтми, къыоджагъэм дэжь кIо". Джа 
дэдэр арынкIи мэхъу тилIакъокIэ Урысыем ылъэныкъо 
тызыкъудыигъэр, джа джэмакъэр арынкIи мэхъу Петербург сыкъизыщи, адыгэ шъолъырым сыкъэзгъэкIогъагъэр... 
Зи къыздэмыхъугъэми, синамыс сыфэхыеу, сицIыфыгъэ 
сыфэшъыпкъэу сыкъэзыIофтэгъагъэмэ апашъхьэ 
сехьажьы... Хъурэм теплъын..."
- Щэджэгъоужмэ адэжь Петербург тынэсыжьынэу 
сэгугъэ,- зизэщыгъо зыуджэгъугъэ Къуданэт Исмахьилэ 
къыIуагъ.
- Щэджэгъоужмэ адэжь тынэсыжьытмэ шъыд озгъашIэрэр?
- Шымэ ячъакI, зиусхьан,- зэ укъэзгъэгущыIэжьыгъэмэ ары ыIозэ, Исмахьилэ джэуап къытыжьыгъ,- мыхэр 
бытырбыфышых, зиусхьан, унэфэкIожь хъумэ, шыхэр 
ежь-ежьырэу елъэкIоных. ДаIуи зэ, кIуаджэ нахь мышIэми, 
шыкуаоми орэд кIеIукIы.
- Арджэ сэгугъэ,- Хъан-Джэрые даIозэ, шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ,- ощхыри таужджэ къэнагъ, тызхахьэри 
пщагъо, шIэхэу Верхнэ Рогаткэри къэлъэгъот... Сызэрэпхаплъэрэмджэ, Исмахьил, ори Бытырбыф уфэзэщыгъ?
- Олахьэ, зиусхьан, ардэдэри сфэмыIощт... Хэт Бытырбыф къыщысэжэн... Типолуэскадрон хэт сишъэогъумэ 

--- Page 724 ---

уафэзэщыгъа пIомэ, сафэзэщыгъ... Ау...- Къуданэт 
Исмахьилэ ышъо къызэокIэу хэщэтыкIи, къыIон ихьисапыгъэр зэпигъэужьыгъ.
Хъан-Джэрые къэупчIагъ:
- Шъыд къыпфэмыIошъурэр, Исмахьил?
- Хьарамыгъэ сыгу илъэп, зиусхьан,- тIэкIу тыригъашIи, 
Къуданэтым къыIуагъ,- ау мы тыздэкIожьырэм сыгу щыIэп.
Зэхихыгъэм Хъан-Джэрые къыкIигъэпкIыгъ. "ЗэрэхъурэмкIэ, сэ сыгу илъыри мыщ ыгу илъ. ТызэупчIыжьыгъэп, 
тызэушъыижьыгъэп, сыд ар къызыхэкIырэр?.. Ары, ары, 
зэрэхъурэмкIэ, сэ сизакъоп ащ фэдэ зыгу илъыр, Пэдысми 
зэгорэм, Петербург зыщигъэзэжьыщт мафэ горэм, джа 
дэдэр къысиIокIыгъ, зэхэсымых фэдэу зызэрэсшIыгъагъэр 
ыгу къеогъагъ, ау ащ фэдэ IофкIэ, хэт ышIэра анахь къыппэблагъэми ыгу къыпфилъыщтыр, гущыIэгъу сызэрэфэмыхъущтыр гурызгъэIогъагъ. Тэрэзэу е пхэнджэу сшIэгъэнкIи мэхъу... Адэ ащ фэдэ IофкIэ Мыгурыкъор зэ закъокIи 
гущыIэгъу къысфэхъугъагъэпи?.. Ащ Вельяминовым илIакIэ 
нахь гугъу щыхъугъагъ нахь, зыщыщ адыгэмэ ятхьамыкIагъо ыгъапэщтыгъэп. Джы Завадовскэ къэзэкъ атаманым 
къыдыречъыхьакIы, Граббе пэблагъэ зишIынышъ, полковник зэрэхъущтым нахьрэ шъхьауз иIэжьэп... Зэхэпхыгъэ, 
зэгъапшэ джы Къуданэт Исмахьилэ къыIуагъэр. ЫнитIукIэ 
адыгэмэ къяхъулIэрэр зэрилъэгъугъэр, ятхьамыкIагъо 
зэрэзэхишIагъэр арыщтын... Адыгэ тхьамыкIагъом ияжьэ 
лъапэкIэ зыгъэутысэрэмэ Мыгурыкъор ащыщба?!. Бекович-Черкасскэр?.. Сыд фэдэу сызэгупшысэжьми, сэри 
ахэмэ саблэкIэу чыжьэ сыкIуагъэп!.." - Хъан-Джэрые гукIэ 
хэкуукIэу зыкъишIэжьыгъ, шъхьэр къыпхъуати къеупчIыгъ:
- БэшIагъа ащ фэдэгу уиIэ узыхъугъэр, Исмахьил?
- Урысыдзэр адыгэ чIыгум къызщихьагъэм щегъэжьагъ.
- Шъыдэу хъумэ ащыгъум полуэскадроным укъыхэхьанэу хъугъэ?
- Ари къыосIон, зиусхьан. Тятэ, Алахьым зыдигъэзэжьыгъэм шIу щешI, ыушъэфыми нафэ шIуашIыми Лэбэ 
псырыкI къэзэкъ пыщэгъу горэ "къонакъкIэ" къеджэу 
щыриIагъ. Ащ дэжь загъорэ тятэ онаплIэкIэ сицIыкIугъом 
сыздихьыщтыгъ. Къэзэкъ гущыIэ заули зэпызгъэфэн слъэкIэу, сIорэр агурызгъаIоу сыхъугъагъ. Ащ ыуж сшъхьэ 
къызысэIэтым, тятэ дунаим зехыжьыгъэ уж ары, тичылэлIмэ, урысыбзэкIэ сыIазэ къащыхъоу, къэзэкъ бэдзэрмэ 
сыздащэу, сагъэтэлмащэу аублагъ. Ащ фэдэ зыхъурэм, 
зиусхьан, сифедэ тIэкIуи къыхэмыкIыщтыгъэу сIорэп.- 
Къуданэт Исмахьилэ нэгу IужъумкIэ хьарамыгъэнчъэу 
IугушIукIыгъ, икъэбар къызэриIуатэрэр зэригуапэр къыхэщэу, ыгу жьы дегъэкIба уигъаIоу, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Джау мылъку тIэкIуи къэзгъахъэу, тяни згъэгушIоу, 
бын-унагъо сигъашIэмэ зэрэшIоигъор сишъэогъумэ къысаригъэIокIэу дунаим сытетыгъ, ау мыхъун зыхъукIэ, 
махъушэм тесми хьэр ецакъэ зэраIоу, къыщычъаий, дунаим 
ехыжьыгъ, сэри сышъхьэзакъоу, Iахьыл шIагъуи симыIэу 
сыкъэнагъ. Сыд сшIэщт?
- Шъуичылэджэ къэзэкъ теохэр шъуиIагъэхэба? - 
Къуданэтым иупчIэ ипэгъокIэу Хъан-Джэрые упчIагъэ.
- Къэзэкъ теохэр тимыIэхэ мэхъуа, ахэр арба сыщызымыгъэIэжьыщтыгъэхэр! ТIо фэдизэ сыздащагъ, ау 
ящанэрэм сафэкIожьыгъэп.
- Шъыд пай?
- Хъырцыжъыгъэм цIыфыгъэ хэлъэп. Уимыер къатепхыныр, къэптыгъуныр, ащ псэгъэгъу къызыхэхьажьыкIэ, 
лIыгъэп ар!.. Эскадрон Iофыр тичылэмэ къазыхахьэм, 
урысыбзэ тIэкIуи зэрэсшIэри сикъэзэкъ еплъыкIи къыдалъытагъэщтын, апэ зыцIэ къыраIуагъэр сэры, шъыпкъэр пIощтмэ, сыфэмыеуи щытыгъэп.
- Джы уздэкIожьырэм угу щымыIэу етIани оIо.
- СэIо, Хъан-Джэрый, мы тыздэщыIагъэм илъэситIум 
хъун къыщыслъэгъугъэпышъ!..- Къуданэт Исмахьилэ 
зыгъэгумэкIыщтыгъэр къызышIудэлъэтым, зыкъишIэжьыгъ.- Мыхъун къэсIуагъэмэ, зиусхьан, угу къысэмыгъабгъ. Къезгъэжьэгъахэшъ, пшIосыушъэфынэп, илъэситIум сиIоф къыпхэсымылъхьэу сыкъыпкIырыплъыгъэшъ, 
адыгэ шъолъырым укъэзIофтагъэхэми узфаIофтагъэхэми 
яцыхьэ къыптелъэп.
Хъан-Джэрые зэхихыгъэр ыгу къыхэуIагъ, пачъыхьэм 
къыритыгъэгъэ Iэлъыныр зыпылъ Iэхъуамбэр къыпыузыкIыгъэу къыщыхъугъ, ыкIышъо телъ тыркъохэми зыщагъэгъупшагъэп.
- Ар сэзгъаIорэр, Хъан-Джэрый,- зиусхьаным ышъо 
къызэрэпычъыгъэм гу лъимытагъэ фэдэу Исмахьилэ игущыIэ зэпигъэугъэп,- уцIыф дэйкIэ, Iоф пфэмышIэшъукIэ 
арэп...

--- Page 725 ---

- Хъугъэ, къызгурэIо, ащ тытемыгъэгущаI,- ХъанДжэрые Къуданэтыр зэпигъэугъ, Iэ утэбжьагъэмкIэ иуз 
къыхэлъэтыкIи зыкъыригъэшIагъ,- модэ типолуэскадрон 
тызэрэхэхьажьытым кIэгушIу, къэлэ хьэнэ-гъунэм тыкъихьажьыгъ.
- Олахьэ арым,- къыраIуагъэм ыгу еIугъэми-емыIугъэми Къуданэтым къызхигъэщыгъэп,- щэджэгъоужмэ 
адэжь Бытырбыфы тыкъызэрэсыжьыщтым тезгъэфагъ, 
тыгъэри къэлъагъо, пщагъори зэкъоужьы...- Зиусхьаным 
есIуагъэр ыгу рихьыгъэп, цыхьэ зыфимышIырэ горэ щыс 
фэдэу, къыхихыгъ. О пIощтыри пшIэщтыри уиIофы, сэ 
мыхъун къыосIуагъэп. Угу илъым ышъхьэ къысфипхырэп 
шъхьакIэ, о узэмынэгуерэм ущызгъэгъозагъэу къызщымыгъэхъу. Адыгэхэр зытекIуадэхэрэми ащыщ джа цыхьэзэфэмышIыжьыр.
"Сыгу илъыр зэкIэ, зы къогъани къызфэсымыгъэнэжьэу, къыосIон сыфитыгъэмэ!..- Хъан-Джэрые 
иIофышIэ зэрэIумыплъэщтым пае каретэ шъхьаныгъупчъэм 
иплъызэ, гукIэ хэкуукIыгъ, етIанэ пынджырым шъхьэр 
къыIуихыжьи, нэпIэ зэтелъкIэ тIысыпIэ шъабэм зыригъэкIагъ.- Сшъхьэ зэщызыфырэр къыздапшIэ пэтызэ, сыд 
пае уимыщыкIагъэмэ зябгъэгъапэра, сэ сыгуи бгъэбырсырыра?.. СызгъэкIуагъэхэми сызфэкIуагъэхэми сызэрямыщыкIагъэр джыры пшIошIа зысшIагъэр, Тхьэм къыстырилъхьагъэу сихьылъэ къырысигъэхьакIэу къычIэкIын. Сэ 
Петербург сызэрэнэсыжьэу сигукIае зэсхьылIэнэу нэбгырищ щысиIэр... ТIумэ ацIэ къепIожьынэу ищыкIагъэп, ахэмэ 
саIукIэным ыпэ Татьянэ зыIузгъэкIэщт. Бзылъфыгъэгум 
нахь укъызэхишIыкIынэу зи шыIэпщтын! Сыд ащыгъум тянэ 
сыкIызэхимышIыкIыгъэр? Ар сэIо шъхьакIэ, сыгу нанэ 
зэрезгъэгупсэфылIэщтыгъэм фэдэу езгъэгупсэфылIэу 
сыдэгущыIагъа? Аущтэу сшIын сIуагъэми, апэрэ мафэм 
шапсыгъэхэмрэ абдзахэхэмрэ къыспиIэтынэу ригъажьи, 
сыкъызэпиутыгъагъ, щагум дэт фэкъолIмэ ацIи зыщигъэгъупшэжьыщтыгъ... Петербург бгъэзэжьыфэкIэ къэмыщэ 
хъущтэп ыIоу сыримыгъэзыгъагъэмэ, тянэрэ сэрырэ 
тызэдэхъуныекIи къэнэщтыгъэп. Хэта мы дунэе Iаем шъузыщэ ежьэрэр? Зэ зыуж тит Iофым кIэух фэтэжъугъэшIыба! 
Сыдигъу ар зыхъущтыр? Мафэ къэс адыгэ шъолъырым 
заом зыщеушъомбгъу, урысыдзэу итхэми ахэкIырэм 
нахьыбэ къахэхъожьы. Ары, ары, Тане дэжь занкIэу 

--- Page 726 ---

сыкIощт, сигукIае изакъоп, илъэситIум фэзгъэзэщыгъэ 
шIулъэгъури фесхьылIэжьыщт, хэти ыIощтыр ерэIу фаеми... 
Ау зэ закъо Лъэустэнхьаблэ, Сисурэ ыпашъхьэ мыхъун 
щысшIагъ. "Петербург пшъэшъэ хэхыгъэ горэ щыуиIэщтын" къызысеIом, Татьянэ зэрэсиIэр шIосыушъэфын 
фэягъэп... Сыд фэдиз пIуагъэми, Сисурэ сшыпхъу 
нахьыжъым фэд, ар згъэпцIэныри сэ зызгъэпцIэжьыныри 
зэфэдэ. ТатьянэкIи сшIэрэр тэрэзэп, гъэшIэгъона лIы иIагъэмэ, цIыф есымыгъашIэу егъашIэм сыхэтыщта? Мары 
Къаз-Джэрые щыгъуаз, ау гужьыдэгъэкI фэдэу къызэрэщызгъэхъурэр цIыфыгъэп. Арэп зэрэщытыр!"
- Бытырбыфы тыкъэсыжьыгъ, зиусхьан,- Къудайнэтым 
къыIуагъ.
- Арэу шIэхэуи? - Хъан-Джэрые каретэ шъхьаныгъупчъэм зыIуидзагъ.- Шъыдэу джы нэс къысэмыIуагъ?
- Къэлэ мыжъо гъогу убагъэм тытелъадэмэ, къэпшIэн 
сIуи, узгъэгумэкIынэу сыфэягъэп.
Хъан-Джэрые Петербург зэрэдаплъэу апэ ыгу къэкIыгъэр пачъыхьэр арэп, Бенкендорфэп, игукIэябэхэр щызгъэгъупшэжьэу ынэгу къыкIэтэджагъэр Татьян!..
Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным ищагу Хъан-Джэрые 
дэфэжьи, иунэ ихьажьыгъэ къодыеу, зэкIэми апэу къыфилъэдагъэри IаплI къезыщэкIыгъэри Къаз-Джэрый ары.
- Фэсыжьапщи, Хъан-Джэрый, къэт ябгъэIуагъ.
- Тшъхьэ тыфитыгъэмэ, Къаз-Джэрый...- Къызэрагъэтыгъэр зэримыгуапэр къыхэщэу Хъан-Джэрые гъумтIымыгъэ, псынкIэуи еупчIыгъ: - Шъо шъыд шъуищыIакI? 
Полуэскадроныр шъыдэу хъурэ?
- УикъэмыкIожьыкI тызгъэгумэкIыщтыгъэр нахь, 
зэкIэри дэгъу. Сыд талъэныкъо щыкъэбар?
- УкъызкIэупчIэрэр шъыдэу къыбгурызгъэIот,- ХъанДжэрые къыIощтымкIэ зыфэсакъыжьэу щхыпцIыгъэ,- 
шъуибынмэ уакъыкIэупчIэмэ, зытIо-зыщэ сахэхьагъ, псаух, 
узынчъэх, къыпкIэупчIагъэх, къыпфэзэщых. Шъуичыли 
лIэгъэ, къэхъугъэ, аукIыгъэмэ анэмыкI къэбар дэлъэп, ау 
адыгэ шъолъырым къыщыхъурэмэ агъапэхэрэп пIон плъэкIынэп. Уятэш нахьыжъи, зыкъыхимыгъэщыпэу Iушэу 
пачъыхьэм къыдэгущыIэгъэ пщымэ ащыщ. Уасэ пачъыхьэми 
фишIэу, ежьыри зыфишIыжьэу, лъэшэу сигъэрэзагъ. 
Адыджэ шъыд къыосIон, сигъусагъэмэ къышъуаIожьыгъэщтын, шапсыгъэхэмрэ абдзахэхэмрэ зэкIакIо яIэп, 

--- Page 727 ---

убыхыхэри хьакIуцухэри хы Iушъомджэ урыс къухьэмэ 
щапэIутых... Шъыдэу Пэдысымрэ Тыгъанэмрэ яз къэмылъа гъора? - Ушъхьагъу гъотыпIэкIэ Хъан-Джэрые шIомыигъо гущыIэмэ атекIыгъ.- Нэгъумэри ары, щагури зэгъокI.
- Зэ, зэ, полковник, умыгузажъу,- Къаз-Джэрые 
ишъэф къышIухэщэу IугушIукIыгъ,- ахэр джыдэдэм къэзэрэугъоищтых. ТалъэныкъокIэ, къызэрэпIоу, шъуиIофшIагъэкIэ пачъыхьэр къышъуфэразэу ары тэ мыкIэ 
щызэхэтхыгъэр. Пэдыс ротмистрэми, Тыгъэнэ Аслъанбэчи, 
ягъусэгъэ IофышIэхэми ахъщэ шIухьафтынхэр къаратыгъэх. 
Вревскэ ротмистрэри полковник тэмэтелъкIэ дзэ министрэм 
хигъэунэфыкIыгъ. Вревскэ полковникыр ары мы мазэм 
къызэрэбгъэзэжьыщтымкIэ апэ макъэ къытэзгъэIугъэр. 
Ори шIухьафтын гъэшIэгъонхэр Чернышевымрэ Бенкендорфырэ къыуагъажэхэу къэбар щыI.
"ШIухьафтын къысагъэжэн нахьи,- Хъан-Джэрые 
зэхихыгъэр шIощхэнэу гукIэ ыIуагъ,- адыгэ IофхэмкIэ 
къафэстхыщтыгъэмэ телъхьэ-тегъакIэкIэ нэмыкIыхэр 
къысамытIупщхэу джэуап тэрэзхэр къаратыжьыщтыгъэмэ 
нахьышIугъ... Сыдэу Къаз-Джэрые Татьянэ игугъу къымышIыра? СерэупчIа? Хьау, ищыкIагъэп! Моу пчыхьэ 
зэрэхъоу сыфыкъокIыщт..."
Унэм Пэдыс ротмистрэр къипкIагъ, Кавказ-Къушъхьэ 
полуэскадроным ипащэ ыпашъхьэ зыщырищыгъ, адыгабзэ 
хэмытэу, ыIэгушъо ынэтIэбгъу Iутэу урысыбзэкIэ къыриIуагъ:
- ШIукIэ фэсыжьапщи, полковник. Зэрэ КавказКъушъхьэ полуэскадронэу, Ваше высокоблагородие, 
уисэлам япхынэу гъэсэпIэ пчэгум къыщыуажэ! - Зыпашъхьэ итым Пэдыс ротмистрэм зыжэхидзи, IаплI рищэкIызэ, 
адыгабзэкIэ риIуагъ: - Фэсыжьапщи, Хъан-Джэрый, 
тызфэбгъэлIэжьыгъ!..
Хъан-Джэрые зыхэхьажьыгъэхэр тIэкIу зэбыяужьхэм, 
нэмыкI гушIокIо факIомэ заримыгъэубытэу Къуданэт 
Исмахьилэ зэкIыригъэшIэгъэ каретэмкIэ пчыхьэ зэхэогъум 
Татьянэ дэжь, Литейнэ урамым, елбэтэу зыригъэщагъ. 
Сыхьатыр пшIыкIутIум ныкъокIэ кIуагъэу къылъыкIонышъ 
къежэнэу унашъо къыфишIи, къытIупщыжьыгъ.
Унэ пчъэшхор Хъан-Джэрые къыфызэIузыхыгъэ инэIосэ 
лIыжъыр ылъэгъурэм къызэкIигъэщтагъ, имыхабзэу ихьагъур, ышъхьагърэ унэм исмэ зэхахэу, къызэлъигъэджагъ:

--- Page 728 ---

- Ора ар, Хъан-Джэрый?! Тэ мыбжыхьи тыуаж-тыуажи, 
укъэмыкIожьынэу тыгугъэзэ, зыдгъэгупсэфыжьыгъагъ... 
Татьяна Константиновна, а синэф, хьакIэшхо тиI, ХъанДжэрые къэкIожьыгъ.
ЛIыжъыр къызэрэIугушIорэр игуапэми ыIорэмэ апымылъэу, гъунджэм зэриплъэщтым тыригъэкIодэщт уахътэри шIуабэу алырэгъу дахэкIэ гъэпкIэгъэ дэкIояпIэмэ 
адэчъаезэ, ошIэ-дэмышIэу зыгорэ къеджагъ пIонэу, ХъанДжэрые къызэтеуцуагъ. Зэплъэм, ыбг псыгъуабзэ къэзышIырэ алтэс хэлат фыжьыбзэ щыгъэу, шъхьац блэгъитIумэ языр ыбгъэ тедзагъэу ышъхьагъырэ дэкIояпIэм 
Татьянэ тет.
- Уипчыхьэ шIу, Татьяна! - Хъан-Джэрые ыгу къыдэлъэтэу, къыIугушIоным ычIыпIэкIэ зынэгу чъэкIыгъэ Татьянэ 
Iуплъагъ.
- Уипчыхьэ шIу, Хъан-Джэрый.
- СыкъызэрэкIожьыгъэмкIэ угушIорэба, Танюша? - 
ИшIулъэгъу дэжь нэсынкIэ зы теуцуапIэ иIэжьэу, ыгу 
къиучъыIыкIэу Хъан-Джэрые къызэтеуцуагъ.
- СэгушIо, Хъан-Джэрый.
- ОгушIомэ, Танюша, мары, сыкъэкIожьыгъ.
- УкъэкIожьыгъэмэ, Хъан-Джэрый, уздэщыIагъэм ащ 
нахьрэ узгъэкIожьыщтэп! - Татьянэ къыщиути, ХъанДжэрые зыкъыжэхидзагъ, ынэкIушъхьэмэ, ытамэмэ ябэузэ, 
мэгъы, къыреIо: - ИлъэситIум скIэхэкIыгъэр... Нэпсэу 
езгъэхыгъэр... Икъущт сэркIэ Кавказыр!.. КъыбгурэIуа, 
Хъан-Джэрый, ащ нахь Кавказым узгъэкIожьыщтэп!..
- КъызгурэIо, Танюша, къызгурэIо... Сэри а зыфапIорэмэ сырящыкIэгъэжькIэ сыгугъэрэп...- Хъан-Джэрые 
зыфэзэщыгъэ бзылъфыгъэм ынэмэ акIэплъэ, зэрэмысэр 
зыдимышIэжьэу ышъхьэ реуфэхы...
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм дэгъоу чэщым чъыягъэу, гукIи 
псэкIи зигъэпсэфыгъэу, Хъан-Джэрые къэтэджыжьыгъ. 
Зиупсыгъ, зыпылъэкIыхьажьыгъ. Пчэдыжьышхэри ыгу 
рихьыгъ.
Чернышевым иIофшIапIэ кIонэу зигъэхьазырызэ, гъунджэм кIэрыуцуагъ. Ышъхьац хэжьыхьан зыщиIощтым ыIэ 
фэбж къеуагъэу ыгъэтIыгурыгуи, мажьэр IэкIигъэзызэ, 
ылъэкъо джабгъу пиубытыкIыгъ, ыко зэхэтырэ ылъэпшъэ 
зэрэIыгъырэ Iэ ащифэмэ ыгъэушъэбызэ, бэрэ щысыгъ. 
Фэщым лъакъор къымытIупщы зэхъум, сыдигъуи 

--- Page 729 ---

зэришэнэу, гукIодыгъор къызытыримыгъакIоу, тхылъыпIэмрэ къэлэмымрэ къыштагъ1, IэзакIоми лъигъэкIуагъэх...
IV
"ЛIэныгъэм уежэныр улIэным нахь тхьамыкIагъу".
ХъорэлIыкъо Мэрчанэ иаужырэ гущыIэхэр ХъанДжэрые зэсымэджэ мэфэ заулэм мызэу-мытIоу ыгу 
къэкIыжьыгъэх. Аталыкъ лIыжъ гъэретынчъэм Вревскэмрэ 
ежьырырэ зэрэшъхьащытыгъэхэр, бгыкъум кIэшIэгъэ 
шхомлакIэм Мэрчанэ ыIэ гъугъэ пытэхэр идзагъэу, пIэм 
къызэрэхэтIысхьэгъагъэр иуз егупшысэжьы къэси ынэгу 
къыкIэуцожьы. Загъорэ игужъыягъэ къызэрэтекIорэр 
емыкIу зыфелъэгъужьы.
"Мэрчанэ къыгъэшIагъэр сэ къэзгъэшIагъа лIэныгъэм 
сегупшысэнэу! - Хъан-Джэрые икаретэ къызыфыIухьащт 
пIалъэм ежэу, лъэкъо джабгъу утабжьэрэм егыирэм 
фэдэу теIункIэмэ, пкъым ихьылъэ нахь тыригъакIэзэ, 
джэхэшъогур рекIукIы.- Сэ джыри Iофыбэ къыспыщылъ. 
ГъэшIэгъона пачъыхьэм гущыIэ дыс къысфидзыгъэмэ, ари 
зыгорэм ымыгъапэщтыгъэмэ, аущтэу къысиIощтыгъэп. 
Зы закъу... А зыр ымышIэгъагъэмэ... Iэшэ ихыгъэкIэ дзэр 
адыгэмэ апимыгъэуцугъагъэмэ... Адыгэхэми тызэкIэкIэуIэжьмэ, тызэфычIэтIыхьажьмэ, зыдгъэблы жьызэ, нанэ 
зэриIощтыгъэу, "зыкъытэзгъэшIэжьын, тшъхьэ тыкIэзгъэгупшысыхьажьын, тлъэпкъымэ зыкIыныгъэ зэгурыIожьыныгъэ къытхэзылъхьан пащэ къытхэкIыгъэп". 
Адыгэмэ пачъыхьэм Ставрополь къыщыраIогъагъэр 
джырэп, бэшIагъэ агу къызыкIын фэягъэр. УапэкIэ къыппыщылъыр умылъэгъуми, уемылъэпаозэ, уегупшысэмэ 
нахьышIу... Хьау, хьау, нэпкъым тетыр къошъофыкIэ Iаз 
зэраIоу, адыгэмэ IаекIэ сатегущыIэныри зысыубыжьыныри 
зэфэдэ. ЗэрэхъурэмкIэ, тилIэкъо СултIан нахьыжъмэ гъогу 
хахыгъагъэп, аужыкIэ къэхъущтым емыгупшысэхэу лъэныкъогъазэ зашIыгъагъ, джы ар сэ сэпщыныжьы. Ары, 
уятэжъмэ хахыгъэ гъогум ппэ къыщыпагуагъэшъ, щэм 
ыстыгъэр псым зэрепщэу, Iазэ ухъугъ!.." - Хъан-Джэрые 
1 Ноябрэм и 20-м Хъан-Джэрые Чернышевым фитхыгъагъ: "Мы 
ноябрэм и 19-м С.-Петербург сыкъызэсым, сыд фэдизэу сшIоигъуагъэми, сызэрэсымаджэм пае, унэпэ нэф ыпашъхьэ сшъхьэкIэ мэфэ 
заулэкIэ сыкъихьан слъэкIыщтэп: Iо хэмылъэу, сшIагъэхэр бэ тесымыгъашIэу етIанэ къыосхьылIэщтых". (ЦГВИА, ф. 2, оп. 4, д. 176, л. 127).

--- Page 730 ---

зыфэгубжыжьыгъ, каретэ щэрэхъ макъэхэри къылъыIэсыгъэх.
Хъан-Джэрые зажэщтыгъэ каретэр арэп къэлапчъэм 
къыIухьагъэр, Вревскэр ары.
- Павел Александрович, ора ар! - ЗэфэгушIохэзэ 
зэпэгъочъыгъэ нэбгыритIумэ зызэрадзыгъ.- Сэ непэ ошIэдэмышIэу зыкъыпIузгъэкIэн сихьисапыгъ. Хэт къыозыIуагъэр сыкъызэрэкIожьыгъэр?
- Санкт-Петербург къэлэшху шъхьакIэ, къэбарыр 
псынкIэу щэзечъэ.- Вревскэр къесэмэркъэужьыгъ, къыриIуагъ: - Утщыгъупшэжьыгъ пшIошIэу угу къытабгъэмэ, 
ухэукъо, зиусхьан. Усымэджагъэми, ащ фэдашъо уиIэп, 
Хъан-Джэрый, сыпфэгушIо. Хьау, зиусхьан, хьау, узэрэсымэджагъэр къэбаркIэ зэхэсхыгъэп. Дзэ министрэм, 
Александр Ивановичым къыфэптхыгъэм ит. Ащ сымэджаплъэ сыкъыпфигъэкIуагъ.
"Фэзгъэхьыгъэр бэджэ тхьагъэпцIыжъым ышIошъ 
хъугъэпщтын..."- ГукIэ Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ, къыраIуагъэм ифэшъошэ джэуап пигъохыжьыгъ:
- Тхьэегъэпсэу Александр Ивановичыр, къызэрэскIэупчIэрэр сигуапэ. ЕсхьылIэжьыщт тхыгъэхэри зэзгъэфэжьыгъэх, непэ-неущэу сиштэщтмэ, зыIузгъэкIэн симурад.
- Уитхыгъэмэ уадэмыгузажъу, Хъан-Джэрый, псауныгъэр зэкIэми анахь Iоф.
- Барон, Павел Александрович, орыба сымэджашъо 
птетэп къысэзыIуагъэр?! - ТхьагъэпцIыгъэнчъэу, зэригъэшIагъорэр ымакъи ищхыкIи къыхэщэу Хъан-Джэрые 
къыхэкуукIыгъ: - Дзэ министрэм изакъоп, хэти ыпашъхьэ 
сиуцон, сыдэгущыIэн слъэкIыщт. Ар Iофэп, сянэжъ зэриIощтыгъэу, ори талъэныкъо узыщэIэм ренэу зэрэпIощтыгъэу, 
зэкIэми задэпшIын плъэкIыщтэп. О уиIофхэр сыдэу щытых? 
Ары, ары, сыоплъышъ, сыпфэгушIо, уитэмэтелъхэри нахь 
иныкIэ зэблэпхъугъэх, нахь шъуашIуи ухъугъ, угукIи учэф, 
ахэр сшъхьэкIэ къыздэхъугъэм фэдэу сигуапэ.
- Тхьэуегъэпсэу, Хъан-Джэрый, угу имылъ къызэрэсэмыIорэр сшIошъ мэхъу, ау,- Вревскэм ышъо къызэокIыгъ,- сыгу дэхъыкIырэр пшIосыушъэфынэп, ощ 
нэмыкIи ар ыпашъхьэ щысIуагъэп, зыгорэм итхьамыкIагъокIэ къыбдэхъугъэм узэримыгъэтхъэщтыр тыздэщыIэгъэ 
Темыр Кавказым, анахьэу адыгэ шъолъырым, къыщызгурыIуагъэу, сызэгупшысэмэ сызфэгубжыжьзэ, сигушIуагъуи сигукъауи къыздесэхьакIы. Сыд япIуагъэкIи, убгъэгу 
афызэгопхэу дэбгъэплгъагъэхэкIи, укъызэхэзымышIыкIын 
закI дзэ IофшIапIэм чIэсхэр!..
- Павел... Павел Александрович...
- Зэ, Хъан-Джэрый, сыкъызэпымыут,- Вревскэм ыIэ 
Хъан-Джэрые пигъодзыгъ,- къасIо сшIоигъор къэсэгъэух. 
Сэ мыхэмэ, мы сигукъаомэ, илъэситIум сягупшысагъ, 
зязгъэухыгъ. Хьау, сыдекабристэп, сыпачъыхьэ чIэтIакIоп, 
хэгъэгу хэбзэ зэблэхъуми сащыщэп, сыд зэхэпхыгъэкIи 
укъысщымыщын, тэ затIорэр тазфагу зэрэдэмыкIыщтми 
сицыхьэ телъ, ар адыгэ шъолъырыми къыщызгурыIуагъ, 
уитхыгъэ зэпымыухэу дзэ IофшIапIэм къэбгъэхьыщтыгъэхэр, анахьэу дзэ министрэм къеуалIэщтыгъэхэр сэры 
зыIэкIэкIыщтыгъэхэр, ари ахэслъэгъуагъ. Урысыемрэ 
ипачъыхьэрэ уазэрэфэшъыпкъэм, ищыкIагъэ хъумэ, 
уищыIэныгъэ зэрафэптыщтым укIэупчIэжьынэу щытэп. Ау 
узфэшъыпкъэ пачъыхьэмрэ игенералхэмрэ мыхъункIэ 
уатегущыIэныр емыкIу, Темыр Кавказыр, адыгэ шъолъырыри зэрэхэтыжьэу, къызэрэзыIэкIагъэхьэрэ шIыкIэр 
сшIотэрэзэп. СынитIукIэ сымылъэгъугъэмэ, IашэкIэ сыхэмылэжьагъэмэ, лажьэ зимыIэ цIыфмэ ятхьамыкIагъо 
сыримышыхьатыгъэмэ, ар сIощтыгъэп.
Хъан-Джэрые къэтэджи, пчъэ зэпагъор рищэлIэжьыгъ, 
ежь зыфидзыжьымэ, рыукIытэжьызэ, къыIуагъ:
- Сэ етIани, апэрэ мафэм щегъэжьагъэу, цыхьэ къыпфэсшIыщтыгъэп.
- Ащ сегуцафэщтыгъ... Ау сэры?...- Вревскэри щхыпцIыгъэ, къыриIуагъ: - Цыхьэ къызэрэсфэмышIыщтыгъэм 
апэ сызыщебгъэгупшысагъэр къыосIон.
- Дзэ министрэм фэптхырэм фэдэ къызфэгъанэзэ 
шIы къызэрэосIогъагъэр арыщтын?
- Хьау,- тхьагъэпцIышъо нэгукIэ Павел Хъан-Джэрые 
Iуплъагъ,- нахьыпаIу.
- Санкт-Петербург бгъэхьырэ тхыгъэмэ, слъэкъуацIэ 
зыкIэти зыкIэмыти сафэгъэнэIуас зэрэосIогъагъэр армэ 
шIэ?
- Хьау, нахьыпаIу,- Павел джыри щхыгъэ,- а къысапIощтыгъэхэми гуцафэ ахэсымылъагъощтыгъэу арэп, ау 
мамыр лIыкIомэ узыряпащэкIэ уишIэ хэмылъэу сызэрэмызекIон фаери къызгурымыIоу щытыгъэп. Ау етIани сыд 

--- Page 731 ---

сыушъэфыжьыкIэ, хъущтыр хъугъахэ. УишIэ хэмылъэу 
Екатеринодар щистхыкIи, дзэ министрэм тхылъыпIитIу 
фэзгъэхьыгъагъ. Гъогум тытетыфэ мыхъун зэрэпхэсымылъэгъуагъэм, УрысыемкIэ, пачъыхьэмкIэ угу зэрэкъабзэм фэшъхьаф апэрэ тхыгъэм итыгъэп, ятIонэрэр 
Завадовскэ къэзэкъ атаманыр къызэрэтпэгъокIыгъэм 
фэгъэ хьыгъагъ.
- Ащ ыуж? - Хъан-Джэрые щхы фэдэ зишIыгъ.
- УкъызыкIэупчIагъэр шъуалъэныкъо къипщыгъэ адыгэ 
санэр хэмытэу зэхэтфын тлъэкIыщтэп,- ыгу къыдеIэу 
Вревскэр къесэмэркъэужьыгъ.
- Исмахьил! - Хъан-Джэрые унэм чIэджыкIыгъ, пчъэм 
къыдэкIыгъэм риIуагъ: - Пхъэчай цIыкIумрэ IэгубжъитIурэ 
Iанэм къытегъэуцу, тихьакIэ, адыгэ санэм фэзэщыгъэу 
еIо. Къахь, къахь, ащ фэдэу укъысэмыплъ,- адыгабзэкIэ 
фидзыгъ,- зы гъуаткIуи зыIузгъэфэщтэп, уишыку зэкIэшIагъи зэкIэмытIупщыжь.
- Сыд Исмахьилэ ыгу римыхьырэр? - Вревскэм адыгабзэкIэ зэхихыгъэм джэнджэш ыгу къыригъэхьагъ.
- СиузыкIэ къысфэсакъы,- Хъан-Джэрые щхызэ, 
джэуап къытыжьыгъ,- хьаулыеу сиIофзехьа?
- ЗэрэхъурэмкIэ, узэрэсымэджагъэр сшIэзэ, санэмкIэ уезгъэзыгъэу мэхъу.- Павел къыIуи, псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Сэ бэрэ сыщысыщтэп, джыри IофшIапIэм 
згъэзэжьын фае.
- СэмэркъэукIэ къэпIуагъэм егъэзыгъэ Iоф хэлъа! - 
Зэхихыгъэр Хъан-Джэрые ыдагъэп: - Петербург тызэрэщызэIукIэжьыгъэм пае сэнабжъэ горэ зэдэтымыIэтэу сиунэ 
уизгъэкIыжьынэп. КъэIэт Iэгубжъэр, Павел, тигукIаехэр 
бэми, тыпсаоу гушIуагъокIэ тызэрэзэIукIэжьыгъэм пай, 
тизэныбджэгъуныгъэ пытэнэу, тицIыфыгъэ щыкIэгъэнчъэу, 
лъыдгъэкIотэ зэпытынэу, Урысыемрэ пачъыхьэмрэ апае,- 
Хъан-Джэрые къэтэджыгъ,- мы сэнабжъэр тэгъэIэты!
"Сыдэу мыр цIыф гъэшIэгъона,- бжъэм зешъуахэхэм, 
Вревскэм гукIэ ыIуагъ,- афэшъыпкъэу, ыпсэ аIуилъхьэу 
зыфэгуIэрэ адыгэмэ тхьамыкIэгъо гъунэнчъэр афэзыхьыгъэ пачъыхьэмрэ Урысыемрэ, зэрэсымаджэм пымылъэу, 
ешъо зэрэмыхъущтыр къыраIо пэтызэ, щытэу бжъэр 
къафеIэты. Сыдэущтэу къыбгурыIощт ар? Сэрыгъэмэ, 
слъэпкъ зыгъэунэхъурэмэ ащ фэдэ шъхьэкIафэрэ лъытэныгъэрэ афэсшIыщтыгъэп. Джыдэд ныIэп, къогъанэ фэсымышIэу, сыгу илъыр зэкIэ зыфисхыгъэр. ЗыгорэкIэ цыхьэ 
къысфимышIыкъомэ шIэ?.. Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! 
Непэп сэ мыр зысшIэрэр, Темыр Кавказым, Адыгэ шъолъырым къин макIэп щызэдэтлъэгъугъэр, чIыпIэ хьылъэ Iэджми 
тащызэдифагъ. Игупшысэ нафи шъэфи зэголъы сIонти, 
гунахь къэсхьын. СултIан лIакъом ящыгъу-пIастэ зэрэсшхыгъэм фэшъхьафэу, яныо Къэнтати, ящагудэт фэкъолIыми 
бэрэ гущыIэгъу сафэхъугъ. ГъэрекIо Кавказ-Къушъхьэ 
полуэскадроным къыхэхьэгъэ Адыл-Джэрыий, Тифлис 
къулыкъу щызыхьырэ Сахьид-Джэрыий синэIуасэх. Зэшмэ 
анахьыжъ Къырым-Джэрыеу перс заом щыфэхыгъэр? 
Хъан-Джэрые а лъэхъаным дэгъу дэдэу сымышIэщтыгъэми, 
ышнахьыжъ хымэ чIыгум щыдэзгъэтIылъыжьыгъэмэ сахэтыгъ... Дзэ министрэм зэриIоу, Бенкендорф графым 
ипыщэгъумэ цыхьэ афэшIыгъуай, ажэ псы дэгъэхъогъэ 
зэпытэу егъасэх".
Заулэ тешIагъэу, Петербург къэбархэр зызэрагъафэм, 
Вревскэр къэупчIагъ:
- Адэ, Хъан-Джэрый, уицыхьэ къызэрэстемылъым 
апэ сызщебгъэгупшысагъэр къэпшIагъэпи?
- КъэошIэжьмэ,- сыдэу къыспыпкIэгъап мыр ыIозэ, 
Хъан-Джэрые гукIэ щхыпцIыгъэ,- гъэрекIопэгъэ гъатхэ 
пачъыхьэ къуаджэм тызырагъэблагъэр ары. Нахь шъыпкъэу къэпIон хъумэ, Урысые пачъыхьэшхом иунэ ихьапIэ 
дэжь. Нахь благъэу укъекIолIэн хъумэ, Чернышевымрэ 
орырэ зы каретэ шъузэдисэу шъузыIокIыжьыр ары. Къытезгъэфагъа? - ШъорышIыгъэ хэмылъэу Хъан-Джэрые 
щхыгъэ.
- Дзэ министрэм уриадъютант зыхъукIэ, зы каретэ 
узэдисэуи къыхэкIыщт, ау пачъыхьэм ипчъэ дэжь зэрэпIуагъэмкIэ ухэукъуагъэп. Бенкендорфырэ Чернышевымрэ 
ауж уитэу пачъыхьэм дэжь учIащи, сэ пчъэIупэм сыкъызIуанэм, джэнэтым рамыгъэхьагъэм ыгу къызэреонэу 
сыгу къеогъагъ. Ахэр блэкIыгъэ Iофых, Хъан-Джэрый, 
къегъэжьэгъахэти, тыгу къэдгъэкIыжьыгъ нахь, сыд ащ 
къикIыжьрэ? Сиежьэжьыгъо къэсы, Александр Ивановичым 
къыслъигъэхъущтых.
- Садэжь укъызэрэкIуагъэр ешIэ пIуагъэба?
- ЕшIэ, ешIэ. ШIуфэси къыпфысигъэхьыгъ сIуагъи... 
ЗипаIо лъагэхэр тынэ къыкIаохэу, загъорэ танэмысышъуми, 
тадэбэнаеу тесагъэшъ имыщыкIагъэхэр тэIо нахь, Александр Ивановичыр цIыф дэеп, къешIэкIыгъэ генерал купмэ 
зэщамыфыщтыгъэмэ... Мыдэ, ситэджыжьыгъом сыщытэу 
хъохъу горэ бжъэм къесIуалIэ сшIоигъу. Темыр Кавказым 
заом зыщимыукIыхьанэу, адыгэмэ яIоф мамыркIэ ухыгъэнэу, о уиIофхэри лъыкIотэнхэу мы бжъэр къэсэIэты.
- Ар тэрэп зэлъытыгъэр, барон. Тэщ нахь инхэри 
ташъхьагъ итых.
- Къытшъхьащытых, ау тхьэ телъэIун, тызэфехъохъужьын тыфитба, Хъан-Джэрый?
- Тыфит, ау, Тхьэм къынэуж, ар ттезыхын щыIэп.
- Джащ нахь шъыпкъэ пIожьынэп. Ау къыосIуагъэхэр 
тазфагу къыдэнэжьынэу сыпщэгугъы, Хъан-Джэрый.
Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ, ежьэжьыгъэ хьакIэм 
еупчIыгъ:
- Уицыхьэ къыстелъба, Павел?
- Къыптемылъмэ, цыхьэшIэгъу усшIыщтыгъа?
- Ари тэрэз. Ау, къысфэгъэгъу, сыкъыомыупчIын 
слъэкIыщтэп, Павел Александрович,- пчъаблэм дэжь 
Хъан-Джэрые къыщигъэуцугъ,- тызызэрэшIэрэ илъэсмэ 
ялыягъэу сыда адыгэхэмкIэ угу илъыр непэ къызыкIысфипIотыкIыгъэр, сызэрэадыгэр ара?
- Хъан-Джэрый, зиусхьан!..- Вревскэм зэхихыгъэр 
ыгу къызэреорэр ынэгу чъэкIыгъэ къыIуатэу, пчъэкъопсым 
къыстыгъэм фэдэу ыIэ къыкIэрипхъотыжьыгъ: - Ащ фэдэу 
укъысэплъыщт Iоу сшIагъэмэ, сыгу къыпфызэIусхыныеп!..
КъехъулIэрэм иошIэ-дэмышIагъэ зыдишIэжьэу ХъанДжэрые ыIэджабгъу, Вревскэм инэрылъэгъоу, ау къикIырэр къыгурымыIоу, къэкIэзэзыгъ, ыкошъо-лъэкIэпIэ 
лыпцыхэри ыкъудыигъэх. Аущтэу зэрэщытзэ, иуз къыхэлъадэ щыгъупшэжьыгъэу, Хъан-Джэрые кIыбыкIэ пчъэм 
Iууцуагъ, ихьакIэ риIуагъ:
- Къысфэгъэгъу, Павел, угу хэзгъэкIынэу сыфэягъэп. 
Шъуауж, адыгэ шъолъырым сыкъызенэм, Головин, Раевскэ, Троскин урыс генералхэмрэ Болэтыкъо, Щырыхъукъо, 
Дэгумыкъо, Цэй пщы-оркъы-лIэкъолъэшхэмрэ азыфагу 
цыхьэмышI-шъхьакIоштапхэ сыдэхъухьагъ. Синасыпти, 
модыкIэ Граббе генералыр, мыщкIэ дзэ IофшIапIэм, джы 
къызэрэзгурыIуагъэмкIэ, о укъыщыскъотыгъ. Тазфагу 
зэмышIуныгъэ дэлъэу сиунэ уизгъэкIыжьыщтэп, пIапэ 
къаштэ, сикъош.

--- Page 732 ---

- УзэхэсэшIыкIы, Хъан-Джэрый, узэхэсэшIыкIы,- 
Вревскэми игуапэу ыIэ къыщэигъ,- мыхъун тазыфагу 
къыдэзгъэхьанэу сэри уадэжь сыкъэкIуагъэп. Къыпфэсыдзыгъэ гущыIэхэри къысфэгъэгъу. Узэрэадыгэ шъыпкъэри 
узэрэурыс забыт шъыпкъэри сэ узэрэсшIэу нэмыкIми 
уязгъэшIэнэу сыфай. КъызгурэIо мэшIуитIумэ азыфагу 
узэрэдэтыри. СишIуагъэ къызэрэозгъэкIыщтыр сымышIэми, 
ар лIыгъэкIэ пфэсэлъэгъушъ, гукIэ нахь пэблагъэ сыкъыпфэхъугъ. Уиадыгэ шъхьафит кIэхъопсымэ зэраIоу, уигукъао 
сигукъао, уигушIуагъо сигушIуагъо. ХъяркIэ, Хъан-Джэрый. 
Неущ дзэ IофшIапIэм, Чернышевым дэжь, сыкъыщыожэ. 
Уипсауныгъэ фэсакъ, плъэпкъыкIэ пшIэн фаеу джыри бэ 
къыппыщылъ, ар зэкIэми анахь Iоф.
Вревскэм икаретэ урам къэгъэзэгъум къолъэдэжьыгъэми, шъхьаныгъупчъэм Хъан-Джэрые къыкIэрыкIыжьыщтыгъэп. Къуданэт Исмахьилэ Iанэр Iуихыжьыгъ, унэм 
къихьагъ, икIыжьыгъ. Ящэнэрэ къихьагъум зыгу мышIу 
зиусхьаным фэсакъыпэзэ, еупчIыгъ:
- ШыкузэкIэтыр, зиусхьан, зэкIэстIыкIыжьыщта?
- Хьау, джыдэдэм унэм сыкъикIыт,- зигупшысэмэ 
къахэужьыгъэ Хъан-Джэрые къызэриIокIи, ятэ итыжьын 
сыхьат ибгъэджыбэ къырихи, зэтыригъэпкIыгъ, орэд шъэбэ 
гохьыр къыздэIукIыщтыгъэм щэджагъо зэрэхъурэр къыгъэлъэгъуагъ. Бенкендорф графым къыфигъэуцугъэ 
пIалъэм джыри сыхьат псау иIагъэми, гузажъозэ, шъхьаныгъупчъэм къыкIэрыкIыжьыгъ, гъунджэм иплъагъ, 
ытамэмэ атеутхыпкIыхьажьыгъ, идышъэ тэмэтелъхэр 
ыгъэтэрэзэжьыгъэх, ифлигель-адъютант аксельбанти 
бгъэм занкIэу къехмэ еплъыгъ, ицые Iупэхэми ыIэпэ псыгъохэмкIэ ядэхэшIагъ, лажьэ зимыIэ бгырыпхыри пкъы 
псыгъом щызэрищагъ, икъами, икIэрахъуи, исэшхуи зыгуигъэпытыхьагъэх.
"Сыд къысаIоми къыстефэ,- Хъан-Джэрые, ишъошэ 
гъэкIэрэкIагъэ гъунджэмкIэ зэпиплъыхьажьызэ, зыфэгубжыжьыгъ.- Зыгорэм уежьагъэмэ, уиIоф къэсэгъанэмэ 
сшIэрэп" Павел къызысеIом, "хьау, моу полуэскадрон 
дзакIомэ сахэхьан сихьисапыгъ" сIуи, згъэпцIагъэ... Хъуна 
ар? ЦыхьэмышIыным шъэф мыухыжьыр дэсIыгъ зэпыт. 
Вельяминовыми Раевскэми зэ къысфадзыгъагъ. Тыгъужъыкъо Къызбэчи "угу илъ шъыпкъэр къытапIорэп, сыдэущтэу цыхьэ къыпфэтшIыщта" ыIоти, тизакъоми, куп тыхэсми 

--- Page 733 ---

769
25 Заказ 028

--- Page 734 ---

къысэгыищтыгъ... Теплъыни, сэ сызхэтымэ шъуахэтыгъэмэ, 
Бенкендорф графым ыпашъхьэ шъуитыгъэмэ, шъуигъэсагъэмэ, зызэрэжъугъэпсыщтыгъэм..."
Хъан-Джэрые гъунджэм ежь зыримылъэгъожьыгъэу, 
къедэIуашэрэ горэм Iуплъагъэм фэдэу, ыгурэ ышъхьэрэ 
зэбгъэжьэу къыIукIыжьыгъ.
"Зыфэсакъыжь, Хъан-Джэрый, уиIэжэгъэ-щэIагъэ 
уфимытыжь зыхъурэм цIыфмэ апашъхьэ емыкIу къыщыпхьын, уиузи къызтебгъэкIон, шъхьэзэкъо-къурэу, къыуапщэрэм уигъэсысэу утыгум укъинэн..."- Хъан-Джэрые 
ыIомэ, зэгыижьмэ-зэушъыижьзэ, икаретэ итIысхьагъ, 
Бенкендорф графым дэжь нэсыфэ а гупшысэр шъхьэм 
икIыгъэп.
ИлъэситIум ылъапэ зэримыдзэгъэ унэ зэтетышхом, 
Пэшъукъыдыхэм якIэнхэм апае зэраIощтыгъэу, зэхъокIыныгъэ фэхъугъэп, итенэчышъхьэ зэбламыхъугъэмэ, 
идэкIоепIэ мыжъофхэр нахь мыхъокIыгъэхэмэ, зэкIэ зэрэщыт. Урысые жандармерием ипащэ ипчъэихьагъу Iус 
полковник ныбжьыкIэр ежь илэгъун. Пачъыхьэм исурэти, 
остыгъэхэри, пчъэшхори зытетыгъэм зэрэтетых. Флигель-адъютантыр унэм зэрихьагъэм лъыпытэу полковникыр 
къыфэтэджыгъ, сыхьатым еплъи, фагъэуцугъэ пIалъэм 
ехъулIэу къызэрэсыгъэр игуапэу къыриIуагъ:
- Александр Христофоровичыр къыожэ.
Хъан-Джэрые зэрыхьэгъэ унэми зэхъокIыныгъэ ри лъэгъуагъэп, хьау зыпэгъокIырэ Александр Христофоровичым 
ышъхьац нахь тхъуагъэ, ынэгукIи нахь псыгъу, ыбгъэ хэлъ 
тын лъапIэхэр нахьыбэ хъугъэх, икIуакIи къыхэIагъэу къыщыхъугъ, ау ыпэрэмэ афэдэу инэгушIуагъэ къыпигъохыгъ:
- КъакIо, къакIо, Хъан-Джэрый, сигуапэ укъызэрэкIожьыгъэр. Сыоплъышъ, зиусхьан, лIыпкъым уиуцуагъ сымыIощтымэ, зэхъокIыныгъэ пхэслъагъорэп, хьау, 
уидэбжъыкъухэр тIэкIу къэуфыжьыгъэх. УкъысIогушIо 
шъхьакIэ, ары, ары, Хъан-Джэрый, унэмэ нэшъхъэигъэ 
акIэсэлъагъо. КъызгурэIо, уиIофмэ сащыгъуаз, шъуалъэныкъо къин къыщыплъэгъугъ, ащ бгъэшIэгъон хэлъэп - 
зао, ары, ары, джы шъэф хэлъыжьэп, зао щэкIо, адырабгъукIи мыдырабгъукIи лъыр щагъачъэ. Ау тыпфэраз, 
шъуалъэныкъо Iоф щыпшIагъэп тIон тлъэкIыщтэп.
- Тхьэуегъэпсэу, генерал,- Хъан-Джэрые ыIитIу егъэчъэхыгъэу графым ыпашъхьэ зыщыритIагъ,- сшIагъэр 

--- Page 735 ---

сшIомакI нахь, сшIуабэп. СыздэщыIэгъэ лъэныкъом, Александр Христофорович, бгъуитIумэ азыфагу зэгурыIоныгъэ 
дэслъхьан слъэкIыгъэп.
- Тара бгъуитIумэ язэу нахь узфэмыразэр, полковник? - Ыблыпкъ ыIыгъэу, нахьыпэ зэришIыщтыгъэм фэдэу, 
джэхэшъогум Хъан-Джэрые къыщырищэкIызэ, шъэбэшъа бэу къеупчIыгъ.
- Сыгу илъыр къэсIон, сыушъэфынэп, Александр 
Христофорович, тIуми сафэразэп.
- Узщыщмэ нахь афэбгъэкIуатэу, уафэгумэкIэу ары 
тэ къэбарэу къытэIущтыгъэр.- Бенкендорф джау сыдми 
къыIуи, къызэтеуцуагъ, ынэ шхъуантIэмэ Хъан-Джэрые 
ынэхэр пхыраубырыукIыгъэх, етIанэ псынкIэу нэгушIопсыкIэ къызэблихъужьыгъэх: - Ау сшIошъ хъущтыгъэп, 
уиджэгъогъумэ зэрэпфагъэIущтыгъэм шъыпкъэ хэлъыгъ. 
УмыгъэшIагъо, Хъан-Джэрый, нэмыкI пшъхьэ къимыгъахь. 
Ары, ары, джа пчэдыжь уадэжь щыIэгъэ Вревскэр арэп. 
Ащ ишIуагъэ къыуимыгъэкIыгъэмэ, иягъэ къыуигъэкIыгъэп. 
Чернышев графым ицIыфти, сэри ащ фэдизэу сицыхьэ 
телъыгъэп. Вревскэ бароныр оркIэ зафэу къычIэкIыгъ, 
сэри сыфэраз. Сыдигъу дзэ министрэм, Александр Ивановичым, узыIукIэщтыр? - Нахь мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ 
къеупчIыгъ.
- О апэ сыпIумыкIэу, генерал, ащ зыIузгъэкIэныр 
къезгъэкIугъэп.
- УсэшIэжьы, Хъан-Джэрый, усэшIэжьы,- къызхимыгъэщышъоу графыр IугушIукIыгъ, кIэкIэуи къыухыжьыгъ,- 
уIукIэнэуи ищыкIагъэп. Къыуитыгъэ ахъщэр зыпэIубгъэхьэгъэ тхылъыпIэхэр уиIэхэба, бгъэхьазырыгъэхэба?
- Ахэри зэзгъэфэжьыгъэх, къелыжьыгъэ сомэ шъибгъури гослъхьажьыгъ.
Ахъщэ гугъу графым зызэхехым, зэремынэцIыгъэр 
зэригуапэр къыригъэкIэу ынэпцэ фыжь пIуакIэмэ ынэхэр 
къачIэгушIукIыгъэх. Зэпыугъо тIэкIукIэ, сэмэркъэу хэлъми 
умышIэу, къыIуагъ:
- Ахъщэ зыфимыкъурэ дзэ министрэ тхьаусхалэр 
сомэ шъибгъукIэ бгъэбаижьыгъэ. Иахъщэ зезгъэкIорэ 
иIофышIэу IэпэкIадзэкIэ къыозытыгъагъэм IэпэкIадзэкIэ 
етыжь.- КIэкIэу джыри Бенкендорф графыр къызэтеуцуагъ: - КъыпфашIыгъэ пшъэрылъыр бгъэцэкIагъэми 
умыгъэцэкIагъэми зэпхьылIэжьыщтыр фэшъхьаф: Урысыем 

--- Page 736 ---

771
25*

--- Page 737 ---

ипачъыхьэшху ары. Ащ ынэшIу къызэрэпщыф, уиIофшIагъэ уасэ къызэрэфишI узэрэпсэущтыр.
- Ары шъхьакIэ, Александр Христофорович,- ХъанДжэрые зэмыжэгъэ Iофым къыкIигъэщтагъ,- сыздэщыIагъэм мамыр илъэп...
- Земыгъэух, мамыр гущыIэм бэ къибгъэкIын плъэкIыщт. О пфэшIэщтым нахьыбэ пшIагъэ,- зэпыугъо зыригъэшIи, къыпигъэхъожьыгъ,- мамыр зымышIэрэмэ мамыр 
зэрахэлъхьэгъуаер къызэрэбгурыIуагъэр Урысые пачъыхьэшхом ыдэжь узыригъэблагъэкIэ умыушъэф.
- Урысые пачъыхьэшхом сыдигъо сыригъэблэгъэщт? - 
Хъан-Джэрые нахь гу къызIэпишIыхьажьыгъэу, уасэ 
зыфишIыжьэу къэупчIагъ.
- Неп-неущ сIорэп, ар пачъыхьэшхом къызэриIу. Ау 
Петербург укъызысыжьыщтым къыкIэупчIэгъагъ. КъызэрэоупчIынэу къыпщыхъурэмэ ягупшыс, зыфэгъэхьазыр. 
Сэ хэшIыкI зыфысиIэ IофыгъуитIу горэми, гуфэбэныгъэу 
къыпфысиIэм ихьатыркIэ, уащызгъэгъозэн. КъыуасIорэр 
орырэ сэрырэ нэмыкI ышIэ хъущтэп. Зыр, адыгэ хыIушъом, 
Геленджик къызэкIом адыгэ лIыкIохэр къызэрэпэмыгъэгъокIыгъэхэр ары. ЯтIонэрэр, адыгэпщымэ Ставрополь 
къыщыраIуагъэм пкIэ имыIэу ылъытагъ. Арышъ, адыгэмэ 
Iашэр амыгъэтIылъэу, къытэмышIухэу адыгэ пэщэ Iофыр 
фыхэбгъэпсыкъон. Заор а лъэныкъом щытыухымэ, мамыр 
щыIакIэм тыхэхьажьымэ, ащ къытетымыгъэзэжьынэу арэп. 
ПшIэхэнэп, о пцIэ къыраIонкIи мэхъу...
- Тхьэуегъэпсэу, Александр Христофорович, сятэ 
сиIагъэмэ, къысфимышIэщтыгъэр къысфэошIэ, уиIушыгъэрэ уизэфагъэрэ къысхэолъхьэ,- сыгу исэубытэ, ау 
зигугъу къысфэпшIыгъитIур ти император нэфышхо Темыр 
Кавказым къыщысиIуагъ, уаси фэсшIыгъ.
- Ара? - Графым зэхихыгъэм хэшIыкI зэрэфыримыIэр 
къыхимыгъэщэу, ащ игугъу пачъыхьэм къызэрэфимышIыгъэр ыгъэшIагъоу къэупчIагъ, къэбарыр къыфэзымыIопщыгъэмэ гукIэ яцIацIэу, Iофы зыримыгъэшIышъоу къыухыжьыгъ: - Ащыгъум тиIоф нахь псынкIэ къэпшIыгъ. Ау 
ащ къикIырэп Урысые пачъыхьэшхом ыпашъхьэ узихьэкIэ, 
сыдырэ IофыкIи уфэмыхьазырыныр, унэпэ закъоп кIэуухъумэрэ, тэри, узипэщэ Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроными анап. Ахэр зэкIэ дэгъу, полковник. Джы моу къэтIыс,- дэпкъышхом хэт мыжъо хьакум IутIысхьагъэх,- 

--- Page 738 ---

нэмыкI горэмкIэ сыоупчIыщт. Сыд уипсауныгъ? Сыд анахьэу 
узгъэгумэкIырэр?
- СиуIагъэхэр арыщтын, Александр Христофорович, 
загъорэ сиджабгъу лъэныкъо къыхэузыкIы,- ыIэрэ ылъакъорэ зэрэпыутэбжьыкIырэр Хъан-Джэрые ыушъэфыгъ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Хъан-Джэрый, уиуIагъэхэр къызэкIэрыожьых... Ар хъущтэп, къызыщыпIорэм, анахь 
Iазэхэу Петербург дэсхэр къыозгъэIэзэных. Умыушъэфы,- 
а гущыIэм къытеIункIагъ,- узым иIэзэгъур лIыгъэ-щэIагъэр 
арэп, хэшIыкI фызиIэ Iазэ нахь.
- Тхьэуегъэпсэу, Александр Христофорович, сиузыкIэ гукIодыгъо зыдэсшIэжьырэп,- джыри Хъан-Джэрые 
иуз ыушъэфыгъ, сэмэркъэу упчIэкIэ къыухыжьыгъ,- 
жъыми ныбжьыкIэми зыгорэ къызхэмыузыкIырэ цIыф 
джы щыIэжьа?
Зэхихыгъэм Бенкендорф графым шъхьэр ригъэсысыгъ:
- Псауныгъэм рыджэгухэрэп... Ау аущтэу оIомэ, 
уиполуэскадрон пшъэрылъмэ ауж ихьажь,- графыр къызщытэджыкIыгъ, етIанэ зыгорэ ыгу къызэрэкIыжьыгъэм 
ыгъэгуIэу, унэм икIыжьырэм лъыджагъ: - Хъан-Джэрый, 
хэгъэгу Iофмэ тапылъ тIозэ, уянэжъкIэ сыкъызэрэпфэтхьаусыхэн фаер сщыгъупшэжьыгъ. Ащ фэдэ Iофым кIасэ 
фэIуагъэп, къэбарыр къызытэIум, тыгу къеуагъ, хэгъэгу 
Iофхэр зепфэзэ, хьэдагъэм узэрэхэмытыгъэр гухэкI 
тщыхъугъ, зыдигъэзэжьыгъэм шIу щэхъу, тхьэм ынэшIу 
къыщэф, зэрэбзылъфыгъэ Iушыгъэр къытэнэсщтыгъ, уяти, 
ори, пшыхэри талъэныкъокIэ зыкъызагъазэм ТыркуемкIэ 
плъэщтыгъэхэм апымылъэу, пэрыохъу къызэрэшъуфэмыхъугъэмкIэ тыфэраз, ащ фэдэ шIугъэ зекIуакIэхэр 
Урысыем щыгъупшэхэрэп.
- Тхьэуегъэпсэу, Александр Христофорович. Сянэжъ 
бзылъфыгъэ Iушым къыщыуцущтыгъэп, пытагъи, гулъыти, 
щэIагъи хэлъыгъ. Ащ кIэхэтхыгъэ къиныр тэщ нэмыкI цIыф 
ышIэрэпщтын... Ау гугъэм кIэгушIузэ зыщыщынэщтыгъэ 
тхьамыкIагъом зэрэхэплъэжьыгъэр сыгу къео...- 
Гухьа-гужъыгъи чIэгъычIэлъи хэмылъэу Хъан-Джэрые 
къыIуи, гушхогъэ-гукъаокIэ къыухыжьыгъ: - Анахь гугъэпIэ кIэгъэкъонэу дунаим щысиIагъэр сянэжъ ары. Джы 
сиIофхэр къызщызэхэхьэгъэ, анахь чIыпIэ хьылъэ сызифагъэм а кIэгъэкъон закъори скIэзыжьыгъ.

--- Page 739 ---

"Тэры адэ?" - Бенкендорф графыр Хъан-Джэрые 
къеупчIы шIоигъуагъ шъхьакIэ, зыгорэ къетIыргугъэ фэдэу, 
къыфэIошъугъэп.
V
Хъан-Джэрые ыушъэфыщтыгъэ узыр 1840-рэ илъэсыкIэр къызщихьащт пчыхьэшъхьапэм нахь нафэ къыфэхъугъ: чаншъхьаупсыр апэ нэкIушъхьэм щыкIэзэзыгъ, тIэкIу 
зыхэуIэгъэ чIыпIэм къытIупщыгъэ лъым щырыригъэгъэтызэ, 
ылъакъо къэутэбжьагъ, пиубытыкIыгъ. Сабын тхъурбэр 
ынэкIушъхьэ зэрэтелъэу узым къытIупщыжьыным щыгугъэу зимыгъэхъыеу тIэкIурэ гъунджэм кIэрытыгъ - нахь 
дэгъуи нахь дэий хъугъэп. Зыфэсакъыжьызэ, къыIукIыжьи, 
пхъэнтIэкIу шъабэм тетIысхьагъ, Iэ сэмэгумкIэ ыIотыщтыгъэ джабгъуIэр къытIупщыжьыгъ, лъэкъо утэбжьагъэр 
пыт-пымытми зэхишIэщтыгъэп.
"СиIоф джащ щысыухыгъэкIэ енэгуягъо...- Узым 
ыгъэгумэкI зыхъугъэм щегъэжьагъэу къыфэмыIошъущтыгъэ гущыIэхэр шъхьэм къыфечъагъэх, ау зыфэгубжыжьыгъ: - Сыд сэIо сыгу згъэкIодэу къысэхъулIагъэр! 
Сиуз апэрэу къысэгъуа? Тхьэм ыIомэ, джыри гукIодыгъо 
щыIэп: сыгу къытео, сиакъыл зэтет, сигупшысэ къабзэ. 
Александр Христофоровичым къысигъэплъыгъэ Iазэм 
къысиIуагъэхэр дэх имыIэу сэгъэцакIэх. СызгъэгумэкIыщтыгъэхэр IузгъэзыкIыгъэх, шIу фэшъхьаф сыгу изгъэлърэп. СшIэрэп къысэхъулIагъэр... Петербург къызызгъэзэжьыгъэ мазэм сиIофхэр дэгъоу зэшIокIыгъэх. Дзэ 
IофшIапIэр сIонти, Бенкендорф графымрэ Вревскэ баронымрэ яхьатыркIэ мэфэл тырамыгъашIэу ситхылъыпIэхэр 
аштагъэх, мыхъун къараIолIагъэп. Александр Христофоровичыр пачъыхьэм сызэрэIуигъэкIэщтым ыуж ит... 
Пчыхьашъхьэ балым пачъыхьэм сыщыIукIэн слъэкIыщтыгъэ, 
мызгъэгум Александра Федоровнами сыкъыздигъэшъони... Синасып балым сымыкIозэ сиуз зыкъызэрэсигъэшIагъэр, моущтэу ащ сыщиубытыгъагъэмэ, Тани, 
нэмыкIхэми апашъхьэ хьэйнапэ сыщыхъущтыгъэ... Сыд 
джы сшIэщтыр?.."
- Исмахьил! - Хъан-Джэрые унэм чIэджыкIыгъ, къихьагъэм риIуагъ: - Моу къэбзэ-лъабзэу сыкъызэкIэупсахь. 
СIэ къехъулIагъэр сшIэрэп,- изытет джыри иIофзехьэ 

--- Page 740 ---

шIуиушъэфыгъ, ылъакъо игугъу ымышIэу, ыпкъ иуцожьыгъэ Iэм теIэбагъ,- тIэкIу пыутэбжьыкIыгъагъ.
- ЦIыфымэ уазыщыхэхьащтым, зиусхьан, олахьэ ар 
мыхъун.- Исмахьилэ зэхихыгъэр ыгу къеозэ, Хъан-Джэрые 
иузкIэ полуэскадроным къыхэхьэгъэ къэбарэу ышIошъ 
мыхъущтыгъэм, ар ежь ымышIэмэ хэт ышIэн, нахь егупшысагъ, тIэкIуи къегыигъ: - Къысфэгъэгъу, зиусхьан, имыщыкIагъэмэ зяогъэгъапэ... АдыгэхэмкIэ сэ илъэситIум угу 
дэхъыкIэу слъэгъугъэр макIэп, зи къызтебгъэнагъэп. 
АшIошъ мыхъумэ, къысэрэупчIых, ясIон згъотыщт. ГъэшIэгъона урысыдзэм тыхэтмэ? Муары, Занэкъо Сэфэрбыий 
тыркудзэм хэт аIуагъ.
- Занэкъо Сэфэрбый иIоф шъхьафы, Исмахьил, ащ 
тытемгъэгущыI. А лIы хъазынэр Тыркуем къыраубытагъ. 
Тыркуеми Урысыеми ащджэ зэфагъэ ахэлъэп.
- Ара? - Исмахьилэ чаншъхьаупсыр Хъан-Джэрые 
ынэкIушъхьэ къытыриIэтыкIи, къеупчIыгъ, псынкIэуи зиухыижьыгъ: - Ар о нахь пшIэн, тэ сыд... Къысфэгъэгъу, зиусхьан, 
сэ хэгъэгу Iофмэ сапэчыжь.
- Хэгъэгу Iофмэ уапэчыжьэна, Исмахьил,- ылъэкъо 
пыутэбжьыкIыгъэ нахь зыкъызэришIэжьырэр Хъан-Джэрые игуапэу къесэмэркъэужьыгъ,- Урысые пачъахьышхор 
къэзгъэгъунэрэмэ уащыщэу?
- Адэ арыба тIощтыри тэзымыгъаIорэр, ау о, зиусхьан, 
зыми земыгъэгъэгумэкIэу пшъхьэ фэпшIэжьыщтым 
ыуж ит.
- Шъыдэу сIонышъ ыуж ситыт?
- ЕмыкIу къысфэмышI, ари къыосIон,- Исмахьилэ 
тIэкIу къызэтенэу ышъхьэ кIэпIэстхъэжьыгъ,- сыдэущтэу 
ар къэсIон, ашъыу, адыгэпщхэмрэ урысыпщыхэмрэ ашъхьэ зэрэфэшIухэм фэдэу, ори пшъхьэ уфэзгъэшIужьынэу 
ары.
- Зэрэхъурэмджэ, Исмахьил,- Хъан-Джэрые ардэдэм 
ылъакъо къызэкIэкIыжьыгъ,- сыадыгэпщыжьэп, урысыпщми сафэбгъадэрэп. Хэтмэ сащыщ ащыгъум?
- Урысые лъэныкъом зыкъызэрэбгъэзагъэм пае 
уадыгэпщыжьэп сIоу къызщымыгъэхъу, зиусхьан. Ащыгъум къыттемыфэрэр къыосэIуалIэ. Джа Черкасскэ пщыхэу 
зэгорэм Урысыем гуахьэхи, аумэхъыгъэмэ афэдэу 
Алахьым серэмыгъэлъэгъужь. Пщыхэм, инэралхэм, ощ 
нахьи нахь забыт цIыкIумэ зэрашIэу, мылъку тIэкIу озгъэугъои сшIоигъу.

--- Page 741 ---

- КъызэрэпIорэмджэ, мылъкухьэ мыщ тыкъэкIуагъэу 
ары,- зэхихыгъэр зэримыгуапэр къызхимыгъэщэу ХъанДжэрые щхыгъэ.
- Ар оркIэ сфэIонэп, зиусхьан, ау сэ гухэлъ горэ 
симыIагъэмэ, мыщ сыкъэкIощтыгъэп. Сэ тадэжь згъэзэжьмэ, мылъку сфэхъунэу ахъщэ тIэкIу сыугъоигъэ. 
Тагъашхэба, тафапэба, лэжьапкIи къытатыба... 
Къысфэнэжьыгъэ илъэсыр джыри зыгорэу згъэкIожьын... 
КъызысIуитхъыгъахэкIэ, Хъан-Джэрый, джыри сигугъапIэ 
горэм ухэзгъэдэIожьын, ори ащкIэ уишIуагъэ къэбгъэкIонэу 
сыпщэгугъы.
- Сэ симылъку угъоикIэ фэшъхьаф, Исмахьил, мыхъун 
къэпIуагъэп, ау...- Хъан-Джэрые ыгу къыпиIонтIыкIыгъэми, 
къызхигъэщыгъэп: - Ау, шъыпкъэ пIотмэ, хэти имылъку 
къэгъэхъакIи шъхьафы. Тятэжъмэ къысфыщанэгъэ мылъкур сфимыкъуджэ арэп сэ Урысые лъэныкъомджэ зыкъызкIэзгъэзагъэр, къызгурымыIо гори, сызыщыхэукъо 
гори сизекIуакIэ хэлъыгъэнджи мэхъу, сызфыкIэгъожыгъэхэри къысфадзыжьыхэу къыхэкIыгъ. Тыркуемджэ 
зысымы гъазэу Урысыемджэ зыкъызэрэзгъэзагъэм 
сырыкIэгъо жьырэп.
- Тызигъусэмэ къыташIэрэр къыташIэуи, зиусхьан?
- Ары, Исмахьил, ары, зэрэчылэ бгъэпыинджи, уигъунэгъу пыи умышI, зыщыщ умышIэрэ чылэр гугъапIэ пшIыныр емыкIу. Мыхъу зыщыхъужьырэм джа гъунэгъур ары 
зигукIэгъу апэ къыплъыIэсыщтыр, зыIапэ къыпфэзыщэищтыр. Тэ, адыгэхэр, тихэгъэгунчъагъэрэ тишъхьафит 
гъунэнчъэрэ татеунэхъуагъ. Ыджар дэдэм непи къэгъэзэжьынчъэу тырегъэчъэхы.
- Зиусхьан, сыдэу гущыIэ дыджых, гущыIэ гуаох зэхэсхыхэрэр?..- Къуданэт Исмахьилэ нэплъэгъу гугъэпIэнчъэкIэ Хъан-Джэрые Iуплъагъ.
- Ары, угу зыгъэузын нахь, ащ бгъэшIэгъон хэлъыжьэп. 
Шъыд хэпшIахьын, ар тэрджэ къежьагъэп, тэрджи ухыжьыгъэ хъутэп. Игъом зыкъэзымышIэжьыгъэ хэтрэ лъэпкъ 
макIи ар къыпыщылъ. КIочIэшхом къарыунчъэр риутэу 
хабзэ, ар непэ тэри къытэхъулIэ. Тапэджэ къэхъутэр шъыдым фэпшIэн, тинепэрэ нахьыжъмэ аIорэми демыгъэштэн 
плъэкIытэп, етIани адыгэхэр къеуцолIагъэхэджи къемыуцолIагъэхэджи зыхагъэзыхьэрэ хэгъэгум насыпышIо 
щыхъунхэу сыгу къысиIорэп... ЕгъэшIэрэ адыгэ шъхьафит 

--- Page 742 ---

осэшIхэр,- Хъан-Джэрые зэримызакъор щыгъупшэжьэу, 
шъхьэр ыгъэсысымэ хэщэтыкIызэ, къыIуагъ,- шъуикъушъхьэ шыгуфмэ, шъуимэз зэикIмэ, шъуижъокIупIэ 
икIотмэ, шъуихыор уалъэмэ шъуакъогушхукIымэ, шъуихъохъу зэфэшъуIэтымэ шъузэщытхъужьызэ, загъори 
бзэгу шъузэрэхьыжьмэ шъузэзэожьызэ, етIанэ бгъэ тIэтагъэм ежъугъэпшэрэ хьакIэщмэ шъуарытIысхьажьмэ 
лIыгъэм орэд фызэхашъулъхьэу, лIыгъэнчъэм шъукIэнакIэу 
шъхьарытIупщэу шъупсэун нахьи, шъукъызкъонэжьын 
хэгъэгур жъугъэпсыгъагъэмэ нахьышIугъ...
- Олахьэ къэпIуагъэр шъыпкъэм, Хъан-Джэрый! - 
Исмахьилэ къызIуипхъотыгъ.
- Шъыд къэсIуагъэр?! - Хъан-Джэрые зыкъишIэжьэу 
мэкъэ IэтыгъэкIэ къэупчIагъ: - Зыпари къэсIуагъэп, зыпари 
зэхэпхыгъэп, Исмахьил.
- Ары, зиусхьан, ары, зи къэпIуагъэп, зи зэхэсхыгъэп,- 
ащ фэдэ чIыпIэ зифэкIэ шэны зэрэфэхъугъэу, Къуданэтым 
кIэкIэу къыпиупкIыгъ.
- КъаIо ащыгъум укъызэрэсщыгугъэу зыфэпIуагъэр.
- СызэдэIугъэмэ ауж, зиусхьан, ащ нибжьи игугъу 
къэсшIынэп!
- Шъэфмэ уезгъэзырэп. Ау сишIуагъэ къыокIытмэ, 
цахь къысфэошIмэ къаIо, тазфагу къыдэнэжьын.
- Цыхьэ къыпфэсымышIы мэхъуа, зиусхьан! О зыр 
ары мыщ гугъапIэу щысиIэр...- Исмахьилэ къыIуи, кIилъэшъужьыгъ: - ЗыфэпIогъэ уахътэр къэсы, зиусхьан, сишыкузэкIэти хьазыр...- Пчъэм нэсыгъэу ошIэ-дэмышIэу 
къызэтеуцуагъ: - Аущтэу оIомэ, къэсIон: корнетыцIэр 
къысябгъэтыгъагъэмэ, нибжьи сщыгъупшэжьыщтыгъэп, 
тичылэхэри къыпфэрэзэныгъэхи.
- Шъыд корнетым епшIэтыр, Исмахьил?
- Ащ сызыкIыфаер ары... ТалъэныкъокIэ, Лэбэ Iушъо рэ Пшызэ Iушъорэ адэжь, адыгэмэ арагъэбгынэрэ чIыгухэр 
забытыцIэ зиIэмэ араты аIуагъ, хьаулыеу урысыдзэм 
сыхэта!
- Шъыд пIуагъи!..- Хъан-Джэрые зэхихыгъэм къыхигъэкуукIыгъ, ау иуз зыкъыригъэшIэжьэу джэуап 
ытыжьыгъ: - КорнетыцIэр спшъэ ифэн, Исмахьил, къыптемыфэу сIорэп, ау чIыгу Iофэу къыпыбгъэхъожьыгъэм 
сыкъырыуукIыгъ. Ащыгъум тIуагъи тызэрэадыгэри пкIэнчъ, 
орыба зыгорэм итхьамыкIагъо хэбаикIхэрэп зыIуагъэр?

--- Page 743 ---

- Сэры, зиусхьан...- ПчъэшъхьаIум Къуданэтыр 
щылъэу бэбагъ: - КъызгурыIуагъ... "Шым утесми былымым укъыригъэпсыхыщт" тятэ зыфиIощтыгъэм непэ 
сырихьылIагъ... Ар сыжэ къыхьын нахьи сыбзэгу паупкIыгъэмэ нахьышIугъ...
- КъыбгурыIуагъэмэ дэгъу, Исмахьил,- Хъан-Джэрые 
иIофзехьэ джы ыгу егъужьэу гущыIэ шабэкIэ риIуагъ,- ау 
джынэкъэуж ащ фэдэ зэхэсэмыгъэхыжь. КIо модырэ 
унэм, тIэкIу шIэмэ, сыкъыпфэет.
Хъан-Джэрые ылъакъо фэсакъызэ къэтэджыгъ, джэхашъом тезэкIухьэу ригъэжьагъ, "Хьау, зи илэжьэжьэп,- 
гушIуагъэ,- сытеуцон сэлъэкIы, слъэхъуамбэхэр зэхэсэшIэ, 
лъэгонджэ зэхэтыри къысэдэIу. Адэ пачъыхьэм иилъэсыкIэ бал сэрэкIуа? СыкIомэ, пачъыхьэми силъэгъун, илъэситIум сызфэIэпэпчъэгъэ нэIосэ-ныбджэгъухэри къыщыслъэгъуных, мыщ фэдизым къысэжэгъэ Татьяни цIыфмэ 
ахэсщэн, илъэс псаум зэ ныIэп типачъыхьэшхо мыщ фэдэ 
мэфэкIым зыригъэблагъэхэрэр. Петербург ицIыф хэхыгъэхэр арых щыIэщтыхэр. Кавказым пачъыхьэр щыслъэгъугъ, илъэситIум сызтемыплъагъэр Александра Федоровнар ары... ИIэпс-лъэпсыгъэ щымыкIагъэу, нахьыпэм 
фэдэу джыри къашъуа шъуIо? Адыгэ Iофмэ язытеткIэ 
къысэупчIымэ, джы сIон сэшIэ. Пачъыхьэшхом сыщыIукIэмэ, 
сызыригъэблэгъэщтыр къысиIонкIи мэхъу... Исмахьилэ 
къысиIуагъэр? Корнет зысигъэшIынышъ, адыгэмэ къатырахырэр ежь къызфаригъэшIэщт. Иакъыл къыхьырэп 
сIонти, кIэлэжьэп, сэщ нахьи илъэсищ ныIэп зэрэнахьыкIэр, 
делэп, акъылыми щикIухьагъэп, непэп, ежь-ежьырэу 
къыIуагъ, а гупшысэр къызфэтэджыгъэр, ау зыкъишIэжьи, 
уасэ зыфишIыжьыгъэшъ, фэбгъэгъущт... Зэ, зэ, сIорэр 
сыда, зэгорэм утегущыIэным ыпэкIэ о апэ зэплъыжь... 
УрысыемкIэ зызэрагъэзагъэм пае сятэжъба, сятэба Пшызэ 
кIыбыкIэ чIыгу десятинэ пчъагъэхэр къызыфыпачыгъагъэхэр? Ахэри зэгорэм адыгэ чIыгугъэх, щамыгъэIэжьхэ 
хъуи, сэмэгу нэпкъым къызэпырыкIыжьыгъагъэх... 
Исмахьилэ сегыи, сэгъэукIытэ шъхьакIэ, ымышIэрэ Iоф 
рыгущыIэрэп..."
Каретэ макъэ къэIугъэ фэдэу Хъан-Джэрые къыщыхъугъ, щагур зэгъокIыгъэти, игупшысэмэ зыкъыжэхатэкъожьыгъ. "Адэ пачъыхьэм ипчыхьэзэхэхьэ мэфэкI 
сэрэкIуа? ЦIыф хьакъу-жъокъу зэрэгъэчэфмэ сахэтэу е 

--- Page 744 ---

пачъыхьэр къыздэгущыIэзэ, е Александра Федоровнар 
къэзгъашъозэ, е сэнабжъэр Татьянэ дэсIэтызэ, сыкъыриутмэ? Хьау, хьау, зыми сыкIощтэп, сишIухэми сиджагъохэми апашъхьэ хьэйнапэ зыщысшIыжьыщтэп!" - ХъанДжэрые псынкIэу къэлэмымрэ тхылъыпIэмрэ къыштагъ: 
"Таня, къыпфэстхырэм угу химыгъэкIынэу сшIэмэ, гъунэнчъэу сыпфэрэзэщт, пшIошъ гъэхъу, сызэхэшIыкI, тызэпэIэпчъэфэ сыгу уилъэу, синэплъэгъу ухэтэу нычхьапэ фэдэ 
мэфэкIыр къызэрэтфэсыщтым сежагъ, ау, сыдэу пшIын, 
Тхьэм къыздигъэхъугъэп, сыгъоищай. Нибжьи цIыф сетхьаусхылIагъэп, сызхэтхэми ашIэ, ори ущыгъуаз. Непэ 
сиIоф зытетымкIэ, хьау, хьау, мыхъун пшъхьэ къимыгъахь, 
щынагъо щыIэп, ти пачъыхьэшхо ипчыхьэзэхахьэ сыкъэкIошъущтэп. ТызызэIукIэрэм, тхьэм Iомэ, къыспыпкIэгъэ 
ошIэ-дэмышIэ узым, сиуIагъэмэ зыкъысагъэшIэжьыкIэ 
енэгуягъо, икъэбар нахь ущызгъэгъозэн. Сэщ пае къэмыгъан, кIо, Алексдыхэм адакIу, анаIэ къыптырагъэтын, 
илъэсыкIэ мэфэкIым зыхэмыгъэн. Зыгъэдах, зыгъэчэф, 
зыгъэIэшIу, сэщ пай нахь, нэмыкIмэ апаеп, ти Пачъыхьэшхо 
къызышъуфехъохъу уж, илъэсыкIэр къызщихьащт пIалъэм 
сэнабжъэр зышъуIэтыкIэ, угу сыкъэгъэкI, тинэплъэгъумэ 
тазэдыхэтэу тызэIуплъэщт, насыпырэ гушIуагъорэ тыщымыкIэнэу илъэсыкIэм тызэфэгушIощт. ТизэIукIэгъу благъэ 
къэсыфэ сшIуабэ дашIэ, хъяркIэ! Шъабэу, шъабэу IаплI 
фабэ къыосэщэкIы, пIупшIэ дэхэ стырмэ сакъынэсы. Таня, 
мыр къыосымыIожьми, хъущтыгъэ, - тхыгъэм икIэух 
пигъэхъожьыгъ,- ащ уигулъытэ зэрэтефэщтыми сегуцэфэжьырэп. Сызэрэгъоищаер, ощ нэмыкI, зыми есымыгъашIэ сшIоигъуагъ. КъыскIэупчIэрэ щыIэмэ, сызэрэшъыгъорэр яIу".
Хъан-Джэрые зэрэзекIорэм рыкIэгъожьмэ зиухыжьызэ, 
тхыгъэр Къуданэт Исмахьилэ Тане фыригъэхьыгъ.
Ар ыпашъхьэ зекIым, ыгу жьы дэкIыгъэ фэдэу къыщыхъугъагъ шъхьакIэ, унэ нэкIым ыгу илъыгъэп. Моущтэу 
хъунэу ышIагъэмэ, Адыл-Джэрые къеупчIыгъагъ, ытIупщыныеп. Къаз-Джэрыий, Нэгъумэ Шори, Пэдыс Мэмэтчэрыий, Тыгъэнэ Аслъанбэчи бэшIагъэп ыдэжь зикIыжьыгъэхэр... "Илъэс щэкIырэ тIурэ нахь къэмыгъэшIагъэу,- 
Хъан-Джэрые шъхьэр дигъэсысызэ, гукIэ зэгыижьы,- ежь 
зыщыфаем узылъэхъэрэ узыр уапэ къикIыныр! ЕтIани 
къызыщыочъэщт чIыпIэр, уахътэр пшIэщтыгъэмэ Iофыгъа... 

--- Page 745 ---

ЦIыф къыгъэшIэн къэзгъэшIэгъагъэмэ... СиIофхэр зыщызэпыфэжьыщтхэм къысэхъулIэрэр емыкIу. Сиуз сэкъат 
сехъулIэн нахьи, сыIуригъэхмэ нахьышIу. Сыд къыздэхъугъэмэ яшIуагъ, унагъо зышIагъэмэ сащыщэп, сцIэ 
рязыгъэIон спIугъэп, сылэжьыгъэп. Хьаулыеу Тани сэгъапцIэ, сиIоф зытетыр дэхэ-дахэу сфеIошъурэп. Сикъэбармэ Александр Христофоровичыр зэращыгъуазэр 
сшIэзэ, къызфысэупчIыгъэр сфеIуагъэп, Вревскэми шIосыушъэфыгъ. Ахэр хэсэгъэкIыжьышъ, сшынахьыкIи ышъхьэ 
фисхырэп. Узым сыкъыриутмэ, а зыр ары "сянэ къылъфыгъ" зыIонэу мы къэлэшхом щысиIэр... Сызэгупшысэжьышъ, сыхэт сэ? Зыгурэ зыпсэрэ зэIухыгъэ сшынахьыкIэмэ 
сазэрэфэмыдэм игугъу сшIыжьырэп. Ащыгъум, сыд ятIа, 
тхьацуа, гъучIа сызхэшIыкIыгъэр?.."
Тыжьын сыхьатыр Хъан-Джэрые зэтыригъэпкIи, къыдэжъыукIырэ орэдыр тхьакIумэм къымыубытыжьэу, 
еплъыгъ - илъэсыкIэ чэщыр шхончэо бырсыр макъэкIэ 
пшIым пэкIоты, адырэ унэм, сыхьаткIэ узэкIэIэбэжьмэ, 
Тане дэжь ыIофтэгъэгъэ Къуданэт Исмахьилэ ихьакъушыкъу макъэ къычIэIукIы. "Тане фэстхыгъэр унэIут лIыжъым 
IэкIигъэхьажьыгъэна шъуIо? - Хъан-Джэрые ыIуагъ, унэIут 
лIыжъыр къыфэчэф зэпытэу къызэрэпэгъокIыщтыгъэр, 
Тани адыкIэ дэкIоепIэ лъагэм нэгушIо-гушIопсыкIэ къызэрэщежэщтыгъэр инэплъэгъу къыкIэтэджагъ, ыгуи къыпиIонтIыкIыгъ,- хэт шъуIуа Тане пчыхьэзэхахьэм зыдэкIогъэщтыр? Алекс ешъоным фэмыкIэщыгъуагъэмэ Iофыгъа!.. 
ШъхьэкIафэ зыхэлъ купмэ Тане ахэфэгъагъэмэ дэгъугъэ. 
Илъэсыжъыр джы зыщагъэкIотэжьырэ жъобгыпI, сэнабжъэхэр зэрагъэутэкIых, зэIогушIох, къэшъох... Тане 
ышъхьэ зэрилъытэжьыщтым сицыхьэ телъ, "укъэзгъэшъощт, узгъэчэфыщт" зыIоу къыкIэрылъэдэщт гусархэр 
ары щынагъохэр. Сэ сыкIыгъу хъумэ, сэмэркъэу мы шъомыл зыми къыфидзырэп! Хьау, изакъоу згъэкIон фэягъэп. 
ЦIыфмэ къямыхъулIэрэ къысэхъулIэныя, гуцафэ зэрэзы фэсшIыжьэу цIыкIу-цIыкIоу такъыхэкIыжьыгъэмэ хъущтыгъэ. Ары шъхьакIэ, Тане ыпашъхьэ узым сыкъыщиубытмэ?.."
КъэлэпчъэшхомкIэ къыщыIугъэ каретэ макъэр КъазДжэрые, е Шорэ, Адыл-Джэрые яз къызэрыкIуагъэр ары 
ыIозэ, пчъэ IуубгъукIыгъэм Тане дилъэгъуагъ. Мэ IэшIур 
унэм из къэзышIыгъэм ылъэгъугъэр ыгъэшIэгъуагъ:

--- Page 746 ---

- Хъан, сигупс, ора ар?! Адэ сэ пIэм ухэлъ сшIошIыгъи... 
Сыд къыохъулIагъэр?
- Таня, сыдэущтэу мыщ укъэкIонэу хъугъа? - ХъанДжэрые ылъэгъурэм ыгу къыригъэгушIукIыгъ.- О уздэщыIэн фаер пачъыхьэм ипчыхьэзэхэхьэ мэфэкI арба?..
- Усимыгъусэу, Хъан, сыдэущтэу сыкIощтыгъа? 
Уилажьэр сэшIэфэ сызэгоутыгъ. Усымаджа, хьауми, 
зыгорэм угу хигъэкIыгъа? СшIомыушъэф.
- Джыдэд, Таня, джыдэд, моу уикIыIутелъ къысэт.
- Хьау, Хъан, зыщысхыщтэп. Усымаджэми, упсауми 
дзэщытыпIэр ори сэри къытэпэсыгъэп, уиIофшIэгъуми агу 
къысарэмыгъабгъ, илъэсыкIэм мыщ ущыпэзгъэгъокIыщтэп. 
ТызызэрэшIэрэм щегъэжьагъэу мыщ фэдэу услъэгъугъэп. 
НекIо, пфэукIочIыщтми-пфэмыукIочIыщтми, нычхьапэ мы 
унэм уизгъэсыщтэп.
- Зыгъэрэхьат, Таня, зыми сыгу хигъэкIыгъэп. НекIу 
пIомэ, сыхьазыр, ау пачъыхьэ пчыхьэзэхахьэм сыкъыбдэкIошъущтэп, ар сэзымыгъашIэрэр мы чIыпIэм къыщыосIошъунэп, етIанэ сызылъэхъэрэ узым ущызгъэгъозэн.
- Ащыгъум некIо тадэжь, илъэсыкIэр къихьанкIэ зы 
сыхьат нахь къэнэжьыгъэп...

--- Page 747 ---

Хъан-Джэрые ыушъэфыщтыгъэ узым Татьянэ фэшъхьаф щимыгъэгъозэгъагъэми, Кавказ-Къушхьэ полуэскадроным щаIэкIэкIыгъэ къэбарыр илъэсыкIэм пыкIыгъэ 
мэзитIум ахьаджы икъугъ. Тхьэмэфищэ Хъан-Джэрые дзэ 
сымэджэщым зэрэчIэлъыгъэр, Петербург ианахь Iазэмэ, 
пачъыхьэм иери зэрахэтыжьэу, зэрауплъэкIугъэр, Кисловодскэми, Пятигорскэми, Железноводскэми кIонышъ 
зэрэзэIэзэжьын фаер къэбар шъхьэIулIэжьыгъ. Ар Тане 
зызэхехым, нахьыпэм, илъэситIукIэ узэкIэIэбэжьымэ, 
зызэришIыгъагъэм зэрэфэмыдэр Хъан-Джэрые игопагъ, 
игъогу техьани нахь псынкIэ къышIыгъ, тыригъэгушхуагъ, 
ау пачъыхьэм IукIэныр къэзгъэпсынкIагъэр Бенкендорф 
графым илъэIу тхыгъ.
Хъан-Джэрые зэрэмыгугъагъэу, зызэрэфигъэхьазырыгъэ мэфэ-мэзэ гумэкIмэ ямылъытыгъэу, адырэ дыриIэгъэ зэIукIэгъумэ анахь шъабэу, анахь дахэу Урысые пачъыхьэшхор къыпэгъокIыгъ, къыщытхъузэ, къесэмэркъэугъ:

--- Page 748 ---

- Сыоплъышъ, Хъан-Джэрый, ппэкIэкIыгъэ илъэс 
хьылъитIур къыпхэIэнкIэ къыпщэщтэ пIонэу, теплъэ дэгъу 
уиI, уилIыгъэ тэ зэрэтшIэу тиIазэмэ амышIэу уагъэсымаджэкIэ енэгуягъо. Сыд о узэреплъырэр, Александр 
Христофорович?
- Шъыпкъэр уие, Урысые пачъыхьэшху,- Бенкендорф 
графым кIэкIэу къыриIожьыгъ.
- Ары, ары, сифлигель-адъютант лIыгъи, пытагъи хэлъ. 
Уиуз хъужьыщт, полковник, сицыхьэ телъ. Ащ нахь чIыпIэ 
къинхэм уарыкIыгъ, узым зыкъемыгъэуфэнэу сыпщэгугъы, 
тэ джыри утищыкIагъ, Урысые хэгъэгушхом урищыкIагъ, 
фэпшIагъэмкIэ къыпфэраз, джыри нахь IофыгъошхохэмкIэ къыпщэгугъы.
- Тхьэуегъэпсэу, Урысые пачъыхьэшху,- Хъан-Джэрые 
пачъыхьэ пашъхьэм зыщырищыгъ,- сищыIэныгъэкIэ сыпфэшъыпкъ.
- КъысфыуиIэ шъыпкъэныгъэмкIэ ори тхьэуегъэпсэу, 
силъапI. Урысыем шIу фэзышIагъэхэр зыщигъэгъупшэрэп, 
уасэ афешIы, егъэлъапIэх. Непэ тадэжь укъызфедгъэблэгъагъэр, ппшъэ къитлъхьэгъагъэр зэрэбгъэцэкIагъэм пае 
тхьэуегъэпсэу къыотIонэу ары. КъызгурэIо джыдэдэм угу 
дэхъыкIырэр, ори тэри уилъэпкъэгъухэр къытэмыдэIугъэхэми, тлъэкI къэдгъэнагъэп. Кавказ сызэкIом, Урысые 
пачъыхьэшхом зыфаер къыдэхъугъэп зыIуагъэхэр IэкIыб 
хэгъэгухэми, тихэгъэгуи къарыкIыгъэх, ау ахэр лъэшэу 
хэукъох. Тэ тишIэн тшIагъэ, заом зызэриукIыхьащтыр 
сшIэрэп, ау Кавказыр зэрэтиещтыр щэч хэмылъыжьэу 
дунаим гурыдгъэIуагъ. Мамыр лIыкIокIэ зи къыптенагъэп. 
УиIофшIагъэ пае мы тыжьын сэшхор нэпэеплъэу къыпфэтэгъэшъуашэ.
Сэшхор пачъыхьэм къыIихы зэхъум, Iашэр къэзэкъмэ 
аты зыхъукIэ осэ тIэкIу лъымытымэ зэрэмышIур ХъанДжэрые ешIэти, Бенкендорф графым дэжькIэ плъагъэ, 
адырэми къыриIуагъ:
- Хабзэр умыукъо, полковник, чапыч нэмыIэми къаштэ.
Пачъыхьэм бетакъыр щхызэ Iихыгъ, къесэмэркъэужьыгъ:
- Тыжьын сэшхор бетакъ нахь лъэпIаIоми, хэгъэгу 
ахъщалъэр тыунэкIыгъапэп. Псы фабэм окIо аIуагъэшъ, 
полковник, гъогумаф, ухъужьыгъэу, гукIи, псэкIи упытэу 
къытфэгъэзэжь.

--- Page 749 ---

Хъан-Джэрые пчъэ кIыб зэрэхъоу, пачъыхьэм къыIуагъ:
- Мы ядэжь дгъэкIожьрэм зыхэхьажьхэрэмкIэ иягъэ 
къытэкIыкъомэ, Александр Христофорович? Ащ уегупшысагъа?
- Сегупшысагъ, Урысые пачъыхьэшху, тэркIи, зыщыщхэмкIи зишIуагъэ къэмыкIожьын цIыф полковникыр.
- Шекспир зэриIоу, маврэм ышIэщтыр ышIэгъах, 
тищыкIэгъэжьэп, ара?
- Хьау, Урысые пачъыхьэшху, ар дэдэри сфэIонэп,- 
Бенкендорф псынкIэу зыкъызэблихъугъ, зэпыугъо тIэкIукIэ 
пачъыхьэм къыIуагъэм дыригъэштагъ: - Ары, зиусхьан 
лъапI, зэдэтпIугъэ адыгэпщым гухэкI нахь мышIэми, ышIэщтыр ышIэгъах, тэ тшIэн фаеу тапэ илъыр джыри бэ. Ау 
ащ къикIырэп тынаIэ полковникым тетымыгъэтыныр, 
къытэмыкIущтыр адыгэ чIыгум щедгъэшIэныр... Граббе 
макъэ езгъэIугъ, Раевскэми мыщ зымафэ сыщыдэгущыIагъ.
- Тхьэуегъэпсэу, граф.- Урысые пачъыхьэм зэхихыгъэр игуапэу ынэхэр къэушъэбыгъэх, етIанэ ошIэ-дэмышIэу 
мэшIо шхъуантIэкIэ къызэкIэблагъэх: - Темыр Кавказым 
итэкъогъо мыжъуакIэм фэдиз цIыф лъэпкъ ис, джы нэс 
афызэхэмыщэгъэ хэгъэгу шъхьафкIэ дгъэгугъэхэ хъущтэп, 
верст мин щысэкIуфэ ащ фэшъхьаф гущыIэ зэхэсхыгъэп…
VI
"Уимыхэгъэгу идышъэбг нахьи узыщапIугъэм ичIыгу 
IэмычI".
Хы МыутIэм икъокIыпIэ нэпкъ Хъан-Джэрые къызытехьажьым, хьакIэщ горэм Тыгъужъыкъо Къызбэч а 
гущыIэжъэу къыщыриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ, шы куаом 
риIуагъ:
- Къэгъэуцу!
Хъан-Джэрые каретэм ыпэ итэу, гъогу лъыхъурэм 
фэдэу, заулэрэ кIуагъэ, етIанэ кIэкIэу иджабгъукIэ дэхи, 
кIымэфэ щтыргъукIым къыпызыжьыгъэ гъэтхэпэ шъофым 
ихьагъ. ЧыжьэкIэ къушъхьэ зэбгъу шыгуфхэр, Анэпэ 
кIахэкIэ къыщежьэхэшъ, ом зыхащаеу, Кавказыр тIо агощызэ, къэбэртэе лъэныкъом, Iошъхьэмафэ еолIэжьых. 
Къушъхьэ сэмэгу лъапэмэ аIучъырэ мэз зэщымыщхэр, уц 
къэшхо шъофхэр, жъокIупIэ гъэбэжъухэр, адыгэ чылэжъхэр, тIысыгъэкIэ къэзэкъ къутыр амыIоу, псыхъо цIыкIуи 
ини къызэранэкIызэ, къокIыпIэ ошъо чIэгъым чIэкIодэжьых.
Гъэтхапэр фабэп, чъыIэп, ау шхъонтIэгъакIэр, жьаупIэмэ къакъонэгъэ ос ныкъожъужь пхъапхъэмэ адэхьащхы 
фэдэу, тыдэкIи чIым къыщыхэкIоты. ЗэшIэгъуаем хэт 
темэнылъэ къамылхэм, ягъэрекIо шъэфырэ ямыгъэрэ 
гукъаорэ зэраIотэщтыр амышIэу, непэрэ жьыбгъэнчъэ 
мафэм етхьаусыхылIэх пIонэу, янэгъыф-джэф IуплъэкIэ 
угу зэрагъэгъу. Загъорэ бзыумэ запхъуатэ, чIыхъумбый 
Iошъхьэ тIыгъакIэхэри, жъыхэри одыкIи-мыдыкIи чIым 
къытещых. ШIуцIашъо зытырихырэ пырэжъыялъэхэри 
бащэ тырамыгъашIэу къэтIэмынхэу хьазырых, кошэ зэхэгуа гъэхэу нэм къыкIэтаджэх. Ошъогум къикIотэрэ тыгъэмкIэ зэкIэ ахэр зэфэдэх, къогъэнэнчъэу инэфыпс фабэ 
аIуе гъафэ.
Пщэф нэгъыф зырызхэр зыдесырэ къушъхьэ лъэныкъомкIэ Хъан-Джэрые плъагъэ, ыгу къыпыузыкIыгъ, етIанэ 
чIы Iэбжыбыр ыIэмычIэ чIифызагъ, ифэбагъи нахь зэхишIэу, 
"уимыхэгъэгу идышъэбг нахьи узщапIугъэм ичIыгу IэмычI" 
ыIуи, гущыIэжъыр гукIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ, хэщэтыкIыгъ: 
"Сыд Къызбэч икъэбар? Псауа шъуIо? Ащ нахьылI, нахь 
Iуш шапсыгъэ пащэмэ ахэслъэгъуагъэп. Занэкъо Сафэрбыий Тыркуем рамыубытэгъагъэмэ, къэбар мышъо-мылхэр 
фамыгъэIугъагъэмэ, адыгэхэмкIэ зишIуагъэ непэ къэзгъэкIонэу, гулъытэшхо зиIэ лIы гъэсагъэмэ ащыщ. Тыгъужъыкъо Къызбэч илIыгъэ-Iушыгъэрэ Занэкъо Сэфэрбый 
ишIэныгъэрэ шапсыгъэ щызэголъыгъэмэ, мыр къямыхъулIэныгъэкIи мэхъу. Занэм игъогу мыубагъэ зыдамышIэжьэу рыкIуагъэмэ сэри сащыщкIэ енэгуягъо... Хьау, 
хьау, Занэкъо Сэфэрбый забытызэ урысыдзэм къызэрэхэкIыжьыгъагъэм фэдэу сыкъыхэкIыжьынэу сIорэп, 
ар къысэхъулIэнэуи сыфаеп. Ары пакIошъ, ежьыри, ыкъо 
Къэрбатыри урысыдзэм къызэрэхэкIыжьыгъэхэ шIыкIэр 
къезгъэкIурэп. ГъэшIэгъона яти, ыкъуи дэеу къащыдэзекIуагъэхэмэ? Сэри Iаджыри сыгу хагъэкIыгъ, ащ фэдэ 
сыгу къизгъэхьагъэп нахь. Ащыгъум сигухэлъ мэхьанэ 
сыукъоу, зысыуцIэпIыжьэу арыба?.."
ЧIы Iэбжыбыр Хъан-Джэрые ыIэмычIэ джыри нахь 
чIифызэзэ, къушъхьэ шыгуфхэр къызщылъагъорэмкIэ 
лъэкIуатэ.

--- Page 750 ---

- Уизиусхьан полковникыр тэ кIора? - Шыкоо къэзэкъ 
пэкIэ-жэкIэ тхъоплъыр Къудэнэт Исмахьилэ къеупчIыгъ,- 
а гъуй зэхэтым адыгэ хъырцыжъхэр щэхьэзэуазэх...- 
Исмахьилэ каретэм зепкIым, зэхихыгъэм нэжъкIэ зэригъэплъэкIыгъ: - Сыд сэIо имурадыр?.. Зыщыщмэ ахэхьажьы 
шIоигъуа?..
- ИмыщыкIагъэ умыIо! - Исмахьилэ къэзэкъым фэгубжыгъ.
Хъан-Джэрые фадзыгъэр зэхихыгъэ фэдэу чъыг икIыгъэм тетIысхьагъ. "СIори сыд?.. СыздакIори тыд?.. Топыхэр 
зыщыгъуагъоу, сэшхохэр зыщыжъынчырэ къушъхьэм 
сычIахьэмэ, хэт сызыгоуцощтыр? ГущыIэжъыр сэркIэ къэмэ 
бгъутIуцэу зэголъ, зызфэзгъэзэрэ лъэныкъом сыкъеуIэ, 
сыкъесты, сыкъегъэфабэ. СIэмычIэ чIэлъ чIыгу тIэкIур 
къызхэсхыгъэм сыкъихъухьагъ, апэрэ лъэбэкъур щысыдзыгъ, апэрэ адыгэ макъэр щызэхэсхыгъ, къыщысIуагъ. 
Сянэжъи, сяти, сятэжъи мыщ къыщыхъугъэх, ягушIуагъуи, 
ягукъауи дагощызэ, дунаим щехыжьыгъэх, тикъэхалъэмэ 
гупсэф ащагъотыгъ... Ары шъхьакIэ, "уимыхэгъэгу идышъэбг..." ЗэсIуалIэрэ хэгъэгум къэзгъэшIэгъэ илъэс щэкIырэ 
тIурэм инахьыбэр щызгъэкIуагъ, сыщапIугъ, сыщалэжьыгъ. 
Силъэгъумэ къадэмыхъугъэр къыщыздэхъугъ, дунаим 
ианахь хэгъэгушхом ипачъыхьэ пэблагъэ сишIыгъ, усилъэпкъэгъоп ымыIоу итын лъапIэхэр къысфигъэшъошагъэх, 
ситэмэтелъ нэмыIэмэ, ежь къыпэблэгъэ шъыпкъэхэу 
зэримытыгъэхэр къысэхъуапсэх. ЦIыфымкIэ анахь лъапIэр 
сыд? Ыпс, ищыIэныгъ. "АщкIэ цыхьэ къыпфэсэшIы, сыкъэухъум, сыщыгъаI" къысиIуагъ, джы къызнэсыгъэми, илъэс 
заулэ хъугъэшъ сызготыр, Iэпэ залэкIи шIоигъом сыблэкIыгъэп, непэ фэшъхьаф сщыгъупшэу чIыпIэ къысфыхэкIыгъэп. 
Ащ фэдэ пшIэныр емыкIу!.."
Топыо макъэ зэхихыгъэ пIонэу Хъан-Джэрые шъхьэр 
къыпхъуати, чылагъохэр зыщытырагъэстыкIыгъэ шъоф 
зэщиз IыгъэкIым шъхьапырыплъызэ, хы лъэныкъомкIэ 
плъагъэ, гъэрекIуи гъэрекIопагъи щилъэгъугъэ адыгэ 
тхьамыкIагъомэ ыгу къыпаIонтIыкIыгъ. "Узщыщмэ, плъы 
зыхэлъмэ ятхьамыкIагъо, ар неущ пщыгъупшэжьыщтмэ 
Iофыгъа,- Хъан-Джэрые хэщэтыкIыгъ,- лъэпкъ гъэкIодым 
пачъыхьэр арыми е нэмыкIми нэмыплъ фыуигъэшIыным 
хэлъ щыIэп... Адыгэмэ ар язекIокIагъэми, афэсыдэныеп!.. 
Сыд сиамал, сыд шъуфэсшIэн, джыдэдэм зичIыгу щыпцIымэмэрэ адыгэхэр? Къысфэжъугъэгъу, шъорыкIэ 
сызэрэмызафэр зыдэсэшIэжьы!.. Сызигъусэмэ яIэшэ 
гъэтырмэ аIапэ зэрэтелъэу сэ сIапэ сиIэшэ гъэтыр темылъми, 
сэшхор сIэдакъэ чIэмылъми, къышъуашIэхэрэмкIэ, къызэрэжъудэзекIохэрэмкIэ сымыс... Джар зыдэсэшIэжьыти, 
шъукъызэтезгъанэ сшIоигъоти, къышъоуцолIэгъэ генералмэ зязгъэшхэу илъэситIо шъуазфагу сыдэтыгъ. КъызгурэIо, шъузгъэмысэрэп, а къэуухъумэрэ пачъыхьэм сыд 
ар зыкIемыIуагъэр къысэшъуIоныкIи мэхъу... Шъхьэихыгъэу сыдэмыгущыIагъэми, зэрэгурызгъэIон Iофыгъохэр 
ыпашъхьи, ыкIыби щызесхьагъ... Сыгу къыхимыгъэкI 
дэдэщтыгъэми зыми сызэрэфимытыр къызгуригъаIоу 
ежьыри къысэпэбжъэожьыгъ...- Хъан-Джэрые нэмыкIмэ 
ашIоинми, зэрэцIыкIур, зэрэамалынчъэр ежь зэхишIэу, 
шIошъхьакIоу, ыгу къызэхэхьагъ, ынэпс къечъагъ, ардэдэми 
зыкъи шIэжьыгъ: - Ашъыу, сипачъыхьэшхуи зыфитыжьэу 
щыIэкIэ сыгугъэрэп... УпачъыхьэкIи, а генерал купмэ 
пшъхьэ уфырагъэтыжьынэп. Сыд нанэ ыIощтыгъэр? Мыжъошъхьалэу къечъэкIырэм удэмыбан, пIэ пичыщт. Кавказ 
къушъхьэмэ къаратIупщэхыгъэ зэо щэрэхъыр гъэуцужьыгъуай, ау урысые пачъыхьэмэ сыд яжъалымагъэми, ягулъытэ-гупшысэ бэмэ анэсы - яхэгъэгу зэрагъэпытэщтымрэ 
зызэрэрагъэушъомбгъущтымрэ нахьрэ Iоф яIэп. Сэ адыгэ 
пащэхэр зэсыугъоилIэнхи, яIоф тезгъэгущыIэных зысэIом, 
илъэситIум зэфэзгъэшэсынхэ слъэкIыгъэп..."
- Зиусхьан, уцые пIонэкI, чъыIэ къыпхэхьан,- Исмахьилэ 
къеджагъ,- къэзэкъ шыкуаори мэгумэкIы.
Хъан-Джэрые къызэплъэкIыгъ, къэтэджыжьызэ, 
къэупчIагъ:
- Топыо макъэхэба къушъхьэмкIэ къиIукIыхэрэр?
Исмахьилэ дэIуагъэ:
- Сэ зи зэхэсхырэп, зиусхьан. Шыблэр щэгъуагъомэ 
шIэ?
- Заом Iумытыгъэм топыо макъэмрэ шыблэ гъуагъомрэ фызэхэфыгъуай,- Хъан-Джэрые каретэм 
итIысхьажьызэ, шъабэу иIофзехьэ IущхыпцIагъ, игухьагужъи 
къышIудэугъ.
- Ар дэдэуи укъысэмыплъ, зиусхьан,- тIэкIу тыригъашIи, Исмахьилэ къыIуагъ, хэхьапщыкIыгъ,- некIо пIомэ, 
ар зыщызэхэтфын чIыпIэми сыкъыбдихьан.

--- Page 751 ---

- Къысфэгъэгъу, Исмахьил, усыушъхьакIунэу 
сыфэягъэп... Гур мышIумэ, Iаджи уигъэIот, сэ зыфэсIожьыгъэу къызщыгъэхъу...
- Сыд пай, Хъан-Джэрый, уимыфэшъуашэ зытемылъхьажь. Ора зао Iумыхьагъэр?
- СыIухьагъ, Исмахьил, сыIухьагъ...- Хъан-Джэрые 
хьылъэу хэщэтыкIыгъ: - Шъыд ишIуагъ симыхэгъэгу идышъэбг сыфыIутыгъэджэ, къэсыухъумагъэджэ...- ХъанДжэрые щхыгъэ: - Уимыхэгъэгу идышъэбг нахьи узыщапIугъэм ичIыгу IэмычI аIоу зэхэпхыгъа?
- Зэхэсмыхы мэхъуа, зиусхьан! - Къуданэт Исмахьилэ 
зыфэмыIажэу къыхэкуукIыгъ: - Тинахьыжъмэ Iаджыри 
хьакIэщмэ ащаIоу зэхэсхыгъэ. Ау ащ ишIуагъэ сичылэрэ 
сичIыгурэ сапэчыжьэ сызэхъур ары къызызгурыIуагъэр... 
Ащ фэдэ гупшысэмэ уагъэгумэкIы Iоу сшIагъэп.
- Ыджары, Исмахьил, ори сэри непэ къытэхъулIэрэр...
- КъызэрэпIорэмкIэ, зиусхьан,- Къуданэтыр кIэщхыкIыгъ,- бжьэ зэмыцэкъагъэм шъоум иIэшIугъэ зэримышIэрэм орырэ сэрырэ тыфэд.
- Ари адыгэ гущыIэжъ дэгъу, сыцIыкIузэ сиаталыкъыгъэ Мэрчан тхьамыкIэм къысиIотыгъ, сыгу зыкIисымыубытэгъагъэр сшIэрэп нахь...- Арыщтын сызтекIуадэрэр, 
Хъан-Джэрые гукIэ зэгъумытIымыжьыгъ, етIанэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ащ къикIырэп, Исмахьил, тызфаер тIоныр!... Урысые быракъым тычIэт, типачъыхьэшхо фэтшIыгъэ гущыIэм тыфэшъыпкъэт.
- Ащыгъум, зиусхьан,- Исмахьилэ щхыпцIыгъэми, 
ыгу илъ шъыпкъэр ыушъэфыгъэп,- уиIуагъэ сиIуагъэ, 
укъэзгъэукIытэжьынэп, ау сыпкIэгъуфэ ары, етIанэ хэт 
иуни чэм лъакъу, тэ тиунэ дышъэ ун зэраIоу, тадэжь згъэзэжьмэ, сшIэщтым сыфит, хъунэп къыташIэрэр... Угу 
къысэмы гъабгъ, Хъан-Джэрый, бжыхьэм сикъулыкъу 
сэухышъ, Петербург къыбдэзгъэзэжьыщтэп... Хьау, пIомэ, 
Тхьэм къыстырилъхьагъ, ари пфэсшIэн. ЯчIыфи стелъэп, 
сичIыфи ателъэп, тхьэуегъэпсэу, Iофы зебгъэшIи, пэшIорыгъэшъэу къысябгъэтыжьыгъ, сызхэхьажьыхэрэмкIэ 
сымыукIытэжьынэу шы дэгъурэ Iэшэ дэгъурэ къэсщэфын.
- Шъыд пае Петербург бгъэзэжьын? - Хъан-Джэрые 
иIофзехьэ фэразэу IугушIуагъ.
- ХыIушъом щегъэжьагъэу, сизиусхьан лъапIэхэр, 
сыкъышъодэIушъ,- къэзэкъ тхъоплъыр гухьагужъынчъэу, 

--- Page 752 ---

къызэплъэкIыгъ,- шъугу къысэшъумыгъабгъ, шъубзэ 
къу-къукъу-щыкъукъу макъэу хэIукIрэм фэшъхьаф зэхэсхырэп.
- Мыдэ мыщ къытиIорэр, зиусхьан?! - Исмахьилэ 
къызIуипхъотыгъ.
- Щыхьагъу умышIы, мыхэмэ амыбзэр бзэкIэ алъытэрэп,- Хъан-Джэрые иIофзехьэ еушъыигъ, етIанэ шыкуаом есэмэркъэужьыгъ,- ар укъызэрэдэIорэ къэзэкъ 
тхьакIумэмэ ялъытыгъ.
- Ари шъыпкъэ,- нэгушIо тхъоплъыкIэ къэзэкъыр 
къызэплъэкIыгъ.- Шъубзэ зыгорэ къесIолIагъэ пае адыгэхэр сиджагъохэу къызшIошъумыгъэшI, тэ тихохолыбзэ 
нахь дахэ щымыIэу тIозэ, кацапмэ такIэнакIэ... Адыгэ 
гущыIэ заули сэшIэ сэ, тикъонакъ Ибрахьимэ сыцIыкIузэ 
сигъэшIэгъагъэ, Къылыщтыку темэным хэкIодагъэмэ 
ащыщ, зыдигъэзэжьыгъэм Тхьэм шIу щешI,- къащ къызехь 
уж, къыпигъэхъожьыгъ.- ШъукъедэIу ащыгъум: "ахч", 
"кеблаг", "гогумаф", "пшашэ", "чылэ" - тэрэзэу къэсIуагъа?
- Дэгъу дэд,- Хъан-Джэрые къэзэкъ кIалэм щытхъугъ,- адыгэбзэ шъыпкъэджэ къэпIуагъ.
- Мыдэ, мыдэ мыщ къыпчъыгъэ купыр! - Исмахьилэ 
къэзэкъым филъы зэрэшIоигъуагъэмкIэ кIэгъожьыгъ, 
еупчIыгъ: - Сыда пцIэр? Тэри Лэбэ псырыкIым къэзэкъ 
къонакъ щытиIагъ. Сэ сцIэр Исмахьил.
- Исмахьил Къуданэт пIуи? ЦIэ дэгъуи лъэкъоцIэ дэгъуи 
уиI, къэIогъошIух. Сэ сы Аким, слъэкъуацIэр Дробенко. 
КIэкIэу къэпIон хъумэ, Аким Дробенко пIоу Елизаветинскэм 
хэт ущеупчIыгъэми, сищагурэ сибгъагъэрэ къыуигъэлъэгъущт. Полковник зиусхьан ыцIэ къымыIоми хъущт. Хэта 
Хъан-Джэрые зиусхьаныр, Урысые пачъыхьэшхом ифлигель-адъютант полковникыр зымышIэрэр?
- КъызэрэпIорэмкIэ, Аким,- Хъан-Джэрые зэхихыгъэр 
зэрэшIомыигъор къыхимыгъэщ дэдэу щхыгъэ,- зэкIэми 
сашIэ, сызышIэрэ пэпчъ шIоигъор къысеIуалIэ, ара?
- Шъыпкъэм уфаемэ, зиусхьан,- Дробенкэр щхызэ, 
къызэплъэкIыгъ,- ащ фэди къыхэкIы. Къысфэбдзыгъэ 
тхьакIумэм ари фэд - къэзыIорэм елъытыгъ. Адыгэмэ 
язакъоп, полковник, узыубырэ къэзэкъхэри щыIэх. Ахэри 
адыгэмэ афэдэх, зым ыIорэр адырэм реутыжьы.

--- Page 753 ---

- Оры? О сыд лъэныкъу пIыгъыр? - ЗыкIыб Iужъу 
къэгъэзэгъэ шаом Хъан-Джэрые еупчIыгъ.
- Сэ сыд, зиусхьан полковник, сыгу илъыр къышъосIуагъ, шъузэрэфаеу къызгурыжъугъаIу. Ау джыдэд пIомэ, 
сыд шыкуаом ипшъэрылъын, икупэгъу зыдэгъэзагъэр 
игъогу,- вожжэ пакIэмкIэ шымэ заригъэштагъ.- ТызэрыгущыIэрэр зэкIэ пкIэнчъ, зиусхьан полковник, цIыфхэр 
заом IокIуадэх... Шъуеужьыр, сишы псынкIэх, шъуеужьыр!.. Шъуфаемэ, тикъэзэкъ орэд къышъуфэсIон, 
Ибрахьимэ икIэсагъэр... "Запрагайтэ, хлопци, кони..." - 
Дробенкэм мэкъэ мыIэтыгъащэкIэ къыхидзи, сатырэ заулэ 
нахь къымыIуагъэу, Къылыщтыку темэныр къэблагъэу 
зелъэгъум, щигъэтыжьыгъ. Нэбгырищыри ягупшысэ 
зэфэшъхьафмэ защыхэфэщтхэм, ежь-ежьырэу шымэ 
зыратIагъ пIонэу, каретэр къэуцугъ, Дробенкэм къыIуагъ: 
"Адыгэмэ якъэлаус тхьамыкIагъо тыкъэсыгъ, дыухьанчъэу 
тыблэшъумыгъэкI".
АдыгитIурэ зы къэзэкъырэ Къылыщтыку темэным 
шъхьащыуцуагъ. Хъан-Джэрыерэ Исмахьилэрэ аIэхэр 
анэIумэ аIущэикIыгъэу фэхыгъэмэ дыуахь къафапчъы, 
яджабгъукIэ къагот Дробенкэри темэным чIырагъэхьагъэхэми чIез гъэхьагъэхэми ягунахьышIагъэ къафигъэгъунэу, 
къащ къыхьызэ, и Тхьэ елъэIу.
Тхьэ зелъэIухэхэм, нэбгырищми агу псынкIэ хъугъагъэми, Хъан-Джэрые игупшысэ мышIухэр щэрэхъ къечъэкIмэ афэдэу, шъхьэкуцIым къыхэтIысхьажьыгъэх. 
Iэзэгъу зыфимыгъотырэ узым, къыпыщылъ Iофхэр зыфэдэщтхэм, Петербург зэригъэзэжьыщт шIыкIэм, ыгъэзэжьмэ, 
Татьяни зэрахэтэу, къызэрэпэгъокIыщтхэм, зыхэхьащт 
адыгэмэ ариIощтым агъэгумэкIы. "Тане фэдагъохэт адыгэхэри...- Хъан-Джэрые игушIуагъо, къыкъот бзылъфыгъэ закъор инэплъэгъу къыкIэуцуагъ, гушъэбэ зэхашIэкIэ 
еIушъэшъагъ: - Зэ, зэ, сигупс, Псы фабэм ыуж, сыхъужьыгъэу уадэжь къэсэрэгъэзэжьи, бэ къызгурыIуагъэр, 
зыми, джа къызэрэсапIощтыгъэу, зезгъэухыжьыщтэп... 
Ар сэIо шъхьакIэ, Дробенкэ къэзэкъ шаом къысфидзыгъэм 
еплъ. Адыгэмэ ягугъу сшIыжьырэп, сагот пэтызэ, къысфэмыразэхэри къэзэкъмэ ахэтых..."
- Хъан-Джэрый...- Дробенкэр къызэджэкIи, псынкIэу 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - СилэжьэкIо шIыкIэкIэ сыкъызэрэбдэгущыIэрэр къысфэгъэгъу, сыхьарамыгъэнчъ, 

--- Page 754 ---

зиусхьан полковник. Ау Къылыщтыку темэным дэжь 
басурман шIыкIэкIэ дыуахь къэпхьы зэхъум, згъэшIэгъуагъэ. Чиристан диным уихьагъэу ары тэ зэрэзэхэтхыгъэр...
- Буддэ идин зэрэсштагъэр къышъонэсыгъэба?
- Джа зыр ары къэнэжьыгъагъэр,- Исмахьилэ гъумтIымыгъэ.
- Хэта Буддэр? - Дробенкэ шаор къэупчIэжьыгъ.
- Азием щаIыгъ диныр ары.
- Ащ фэдэ дини щыIа? - Дробенкэм ыгъэшIэгъуагъ.- 
Адэ тэ тичиристан динрэ шъо шъуибасурман динырэ нэмыкI 
дунаим темытэу сшIошIыгъи сэ... А-а, Будди щэрэI фаеми, 
иягъэ къытигъэкIырэп, сыдырэп... Тэ зиягъэ къытэкIырэр, 
емыкIу сфэшъумылъэгъу, сиадыгэ-къонакъхэр, тырку 
басурманыгъэр ары. Шъори ащ шъухегъэукъокIэ сенэгуе...- Дробенкэ къэзэкъым псынкIэу къащ къыхьыжьыгъ.
Хъан-Джэрыерэ Исмахьилэрэ зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх.
- Сыд адэ, Аким, къащ къызыфэпхьыжьыгъэр? - ХъанДжэрые къэупчIагъ.
- Хэт ышIэра, зиусхьан, мыхъун сIуагъэмэ сэIошъ 
ары...- КIэгъожьыгъэ фэдэу Дробенкэм къыIуагъ, къыпигъэхъожьыгъ: - Тхьэ Iофмэ уахэмыгущыI сяни къысеIо, 
загъори седэIу, ау сыгу илъыри къэсымыIон слъэкIырэп... 
КIо, зи къэсымыIуагъэу, зэхэшъумыхыгъэу къызщыжъугъэхъу...
"Тэри, ощ фэдэу, тыцIыф,- шаом ыгу илъыр къызэриIорэр Хъан-Джэрые къыгурыIуагъэми, гукIэ щхыпцIыгъэ,- ар тфэшIэнэп. Сэ дунаим къыспамылъхьэрэ 
щымыIэми, сызэмыжэгъахэр сибыслъымэн дин зэблэхъу... 
Ар нибжьи сфэшIэнэп! Сыдэущтэу ащыгъум Танерэ сэрырэ 
тызэдэ хъущт? ШIулъэгъум дин иIа - имыIа? ШIулъэгъур 
Тхьэм дэжь къекIымэ, цIыф зэхэдз иIэщтэп, ау хэтырэ 
бзылъфыгъи хъулъфыгъи азфагу Тхьэм дилъхьэгъэ шIулъэгъур зэкIэми апшъэрэ дин. Сыхэукъомэ, къысфэгъэгъу, 
си Алахь..."
- Бащэ къасIоу къызщышъумыгъэхъу, сиадыгэ лъапIэхэр,- Дробенкэр къызэмыплъэкIэу, ошIэ-дэмышIэкIэ 
къыхэкуукIыгъ,- анахь къэбар гъэшIэгъоныр къышъосIуагъэп. Лазарев, Вельяминов, Николаев, Михайлов пытапIэхэр 
шъуиадыгэмэ зэхагъэтэкъуагъэх, хыIушъор зэрэщытэу 
шъхьафит хъужьыгъэ!..

--- Page 755 ---

- Аким! - Хъан-Джэрые къызэрэгузэжъуагъэр ымакъэкIэ къызхигъэщыгъэп.- Ухэукъорэба, шъыпкъа?
- Шъыпкъэм нахь шъыпкъэжь, зиусхьан полковник,- 
Дробенкэм къыIогъэ къодыеп, игушIо къыIутэкъугъ,- 
Анапэрэ Геленджикрэ урысмэ къафэнэжьыгъэр! Адэ 
шъузигъусэмэ ашIагъэр, адыгэмэ ятшIагъэр тэрэза, полковник? Хы лъэныкъор къухьэхэмкIэ паубытыкIыгъ, мыдырэ 
чIы гъунапкъэмкIэ гъэблэшхо яIагъ аIо. Нэжъ-Iужъэу, 
сабыеу лIагъэр бэ... ТапэкIэ къэхъущтыр Тхьэм фэшъхьаф 
хэт ышIэн, джары, адыгэхэмкIэ гушIуагъоу, урысыдзэмкIэ 
гукъэошхоу непэкIэ щыIэр.
Хъан-Джэрые зи къымыIуахэ зэхъум, Исмахьилэ зыкъыригъэшIагъ:
- Тэ тшъхьэкIэ ар къэбарышIоп... Ау адыгэхэмкIэ 
къэбар дэгъу.
- Тэ тыадыгэжьэп, ара, Исмахьил?..
- Хьау, ау къэбарым къепIолIэщтыр сшIэрэпышъ...
- Шъыд къесIолIэн...- Хъан-Джэрые хэщэтыкIыгъ.- 
Адыгэмэ ятекIоныгъэ, Исмахьил, тхьамыкIэгъошхо къазэрэфихьытым шъхьэгугъу къысхелъхьэ.
- Тыдэ шъусщэщт, сизиусхьан лъапIэхэр? - Шаор 
къяупчIыгъ: - Екатеринодара, хьауми оркъ чылэр ара?
- Чылэм, Лъэустэнхьаблэ, тынэбгъэсыгъэмэ, лъэшэу 
тигопэщтыгъэ,- тIэкIу тешIагъэу Хъан-Джэрые къыIуагъ.
- Боу шъунэзгъэсын! - Дробенкэм зэхихыгъэр игуапэу 
шыхэр хигъэчъыкIыгъэх: - Пшызэ тызэрикIэу Лъэустэнхьаблэ тынэсыщт. Шапсыгъэхэр хыIушъом къызэрэщыттекIуа гъэхэм пае бжъэдыгъу мамырхэр бгъэпыи хъущтэп. ЕтIани 
бжъэдыгъу чIыгухэр бэшIагъэ урыс чIыгу зыхъугъэхэр. 
Бжъэдыгъумэ афэдагъэхэмэ шапсыгъэхэр, абдзахэхэр, 
адырэ шъуилъэпкъэгъухэр... Шъуеужьыр, сишы лъэпсыкIэх, шъуеужьыр, тидзэ хэт адыгэмэ урыс ахъщэ макIэп 
яIэр, дэгъоу къышъотэщтых...
- Мыдэ, зиусхьан, мы къэзэкъыр къытэсэмэркъэумэ, 
къыткIэнакIэмэ сшIэрэп.- Исмахьилэ ышъо къызэокIыгъ.- 
Зэ къытщэтхъу, зэ теубы.
- Ыуж икI,- Хъан-Джэрые мыгумэкIыхэу джыри 
щхыпцIыгъэ,- тфэмышъуашэ къытиIорэп. Ащ нахь гущыIэ 
дысхэр къытфэзыдзытхэр тапэджэ къэтых, зегъас...- 
"Ярэби, сыд шъуIо Шъэуае икъэбар? Агойри, Тазэри 
псаун ха?" - Адыгэмэ хы Iушъом щашIыгъэ текIоныгъэм 

--- Page 756 ---

къыфихьыгъэ гушIуагъом гумэкIыр нахь къытекIоу, 
Iахьыл-благъэхэм, инэIуасэхэм Хъан-Джэрые гукIэ зафидзыгъ...
ТхьэмэфитIум Хъан-Джэрые зэ нахь Лъэустэнхьаблэ 
дэкIыгъэп. Ащ Къуданэт Исмахьилэ кIэмгуе гъогум тыригъэхьажьынэу Екатеринодар тыгъоснахьыпэ римыщылIэжьыгъагъэмэ, Татьянэ фитхыгъэр почтэм Iуимыхьэгъагъэмэ, ылъапэ чылэм димыдзын ихьисапыгъ.
Бычэ шъэбэрыкIо-сакъыкIэ Хъан-Джэрые иунэ ихьагъ:
- А сикIал, къалэм укъэкIыжьыгъэмэ, зыогъэпсэфы 
сшIошIыгъ... Гъэтхэ мэфэ шIагъом шъыдэу унэри зэтегъэпытахьыгъэ... Сисури зыкIэмыIэжь-гулъытэнчъэ шъыпкъэ 
хъугъа, бзылъфыгъэ IэпкIэ-лъэпкIэ цIыкIугъэр Шъэуае жъы 
ехъулIагъ.
- Сисурэ зытетыгъэм тет, нан.- Хъан-Джэрые зыхэплъыхьэрэ тхылъыпIэм ышъхьэ къытыримыхэу къыIуагъ, 
етIанэ ным ыпашъхьэ щамыIорэ укIытагъор щыгъупшэу 
къэупчIагъ: - Шъыда, тян, Шъэуае джыри дырекIокIа?
- А сикIал, шъыдэу шъхьаихыгъащэу укъысэупчIыгъ?..- 
Зэрэбзылъфыгъэр, зэрэныр, лIакъом зэринахьыжъыр 
Бычэ ыкъо ыпашъхьэ къыщимыIон ылъэкIыгъэп, ау джэуапыми лъыхъужьыгъэп: - Шъэое тхьамыкIэр адыгэгъэ-лIыгъэм делэ ехъулIагъ, шапсыгъэ заом къыIукIырэп, мыгъэтхапэ, яIоф къызэрэдэкIыгъэм игушIуафэ зэрихьэу 
къызэрэтфэкIожьыгъагъ. Озгъэлъэгъугъот, сикIал, ащ 
ынэхэр къызэрилыдыкIыщтыгъэхэр... Ежь Iофыжьа, Дзэпщ 
тшIуегъэкIоды...
- Ара? - Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ.- Ащ фэдэгу 
Дзэпщ иIэмэ, убытыгъуае хъун, сыдэгущэIэн. Адэ, Шъэуае 
джыри Анфискэджэ шъуегъэгумэкIы сшIошIыгъи сэ...
- Е-о-ой, сикIал, а Анфискэу зыфапIорэр гъэрекIо 
бжыхьэ щегъэжьагъэу мыгъэрэ кIымафэ нэс къытаси, 
Шъэуае тэ щыI, сшIошъогъэбылъы ыIозэ, тызэридзэжьыгъэп умыIо. Шъэуае дэжь зэуапIэм емыжьагъа?.. Къэзэкъмэ 
ар къыпфадэна, къамыщышъо рамышIахьыгъа, къамыфыжьыгъа?!
- Джыры? Джы шъыд адэ? - КъэбарышIу зэрэщымыIэр 
Хъан-Джэрые къыгурыIуагъэу, итхылъыпIэхэр IуигъэзыкIыгъэх.
- Шъыд щымыIэжьым утегущыIэжьыджэ... Зым, 
мыгъэ кIымафэ мыл гъуанэм зыридзэжьи, Пшызэ зыригъэтхьалэжьыгъ еIо, адырэм пхырызыгъ еIо... Шъыдэу 

--- Page 757 ---

хъугъэми, бзылъфыгъэ мыгъом Пантелей ишъэожъые 
закъо ибэу къыгъани, дунаим ехыжьыгъ. А сикIал, тэ зыдгъэпсэфыжьыгъ тIозэ, къыпфэсIотагъэр шъыдэу угу 
ебгъэкIугъ, пшъо пычъыгъ..
- Тэрэп, тян, зызгъэпсэфыжьыгъэр...- Хъан-Джэрые 
игущыIэмэ гые-мысагъэ ахэмылъэу хэщэтыкIыгъ.- Пантелей тхьамыкIэмрэ Анфискэрэ щыIэжьэп, ащ хэпшIыхьажьын щыIэп. Ау тIури Шъэуае зэрекIодылIагъэхэр сыгу 
къео. Шъэуаий шъыд илажь? ЗэкIэ къызэрыкIыгъэр Бамбэт...
"Ары, ары, ар шъуIомэ, шъугу зыфэмыузыщтмэ 
афэжъугъэузызэ,- Бычэ ыкъо ыпашъхьэ къызщыхимыгъэщэу зэхихыгъэр ыдагъэп,- Шъэуае фэдэ шъхьафит 
кIэхъопс адыгэмэ татекIодэжьыщт..."
- Адэ ары, сикIал, гощэшхом шъыд ыIотыгъэр? - Бычэ 
псынкIэу зыкъызэблихъугъ.- Зыпэ мышIум ыужи шIу щыIэп. 
Алахьэм зыдигъэзэжьыгъэм гощэшхор шIу щешI. Мы 
зепхьэрэ тхылъыпIэхэр, сыкъыоупчIын сэIошъ, сщэгъупшэжьы, шъыд илIэужыгъу, сикIал?
- Мыхэри? - Хъан-Джэрые къыриIожьыщтым 
егупшысэу зыригъэкъудыигъ.- Мыхэр адыгэмэ сакъызэрэхэнэжьыт тхылъыпIэхэджэ сэгугъэ, тян... Моу Псы 
фэбэ лъэныкъом сыкIоу, сиIофхэр зэрэщыхъурэр слъэгъумэ, Петербург бэрэ сыкъыдэмысыжьынджи мэхъу.
- Шъыд, сикIал, джыри тэ уагъэкIот?
- Тадэжь, Лъэустэнхьаблэ, сыблэкIэу дунаим 
сыздэкIожьын щыIэп, мы тхылъыпIэмэ сятIысылIэжьы.
- Укъэмыхъу рапшIэу уитIысыжьыгъо къэсыгъа?! - 
Зэхихыгъэр Бычэ ыдагъэп, щыгъэзые макъэкIэ фидзыжьыгъ: - Шъыд сэIо мы тхылъыпIэжъ купмэ япшIэтэр! 
Унэм зипшIахьыжьэу уимыс, къалэм, Завадовскэ атаманым 
дэжь кIо, цIыфмэ ахахь... КъэсэмыгъэIуапэу, илъэс щэкIым 
укъехъужьыгъ, анахь пшIэн фаер джыри къыппыщылъ... 
ЛъэрыкIо цIыкIу горэ зиджэхашъо тетым техъуапсэ... Iэ 
зыщыпфэрэ тхылъыпIэ гъожьмэ анахьи мы тхылъ дэхэшхор 
нахь къэсэштэ,- Бычэ зыфаер ыкъо зыреIокIым, сэ сиIон 
сIуагъэ, о уишIэн шIэ къыригъэкIэу, нэмыкI гущыIэ техьагъ,- 
шъыдэуи дахэу зэдэдагъэ, кIышъуи иI.
- Мыр, тян, сидышъэ тэмэтелъхэр Урысые пачъыхьэм 
къызэрэстырилъхьагъэр къэзыушыхьатрэ тхылъ. 
Сегупшысэшъ, адыгэхэмджэ иягъэ къытэмыкIыгъэмэ, 

--- Page 758 ---

ишIуагъэ къэкIуагъэп. Шъыд сызэреджагъэр пIуи? "Адыгэ 
шъолъырым фэгъэхьыгъэ тхылъ". Ситэмэтелъ инмэ аголъэу 
мы дышъэ Iэлъынэ лъапIэри ащ къыкIэкIуагъ.
- ПшIагъэм урыкIэгъожьмэ, ащыгъум шъыдэу ухъун, 
сикIал? - Бычэ игуIакIэ иупчIэ къыхэщыгъ.
- Шъыдэу сыхъун, адыгэхэр зэрэхъоу сыхъун...
- Шъыд яшъуIуагъэджи, афэшъушIагъэджи шъуфэмыгъэдэIошъугъэ адыгэхэр зэрэхъунхэу хъугъахэх.
- Тян! Къыптемыфэхэрэр умыIо! - Хъан-Джэрые 
ымакъэ къыIэтыгъ, ардэдэм зыкъишIэжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, тян, угу хэзгъэкIынэу сыфэягъэп... Плъэгъурэба 
адыгэхэмджэ къытэхъулIэрэр...
- Ар о зыпIоджэ, Хъан-Джэрый,- Бычэ къыщиутагъ,- 
модырэ пшынахьыкIитIу шъыд къяхъулIэт?
- Угу атемыгъэкIуад,- Хъан-Джэрые тэджи янэ 
готIысхьагъ,- псауныгъэ яIэмэ, ахэри лIы хъугъэх. Сэ 
сызэкIодылIэрэ адыгэмэ зэгорэм зыкъашIэжьынба?
- Сыгугъэрэп... ТекIоныгъэ закъоу ашIыгъэм рыкъэйхэрэм шъыдигъо зыкъашIэжьыт?
Хъан-Джэрые хэщэтыкIыгъ:
- Адыгэмэ къотэгъу дунаим щыряIэп... Тыркуеми 
Инджылызми къагъапцIэх. Урысыер хэгъэгушху, утекIон 
зэрэмылъэкIытэр агурызгъэIон сIуи, сызэхашIыкIыгъэп... 
Ау щытми, сыадыгэба, сыгу афэузы... Модэ, тыгъэкъохьагъум сыхэны! - Хъан-Джэрые шъэожъыем фэдэу 
шъхьаныгъупчъэм Iулъэдагъ.- Дзэпщи къэлапчъэм Iутэу 
еплъы, къызэрэсэмыджагъэр!..
- А сикIал, зэ моу къэуцу, гощэшхом уригъэсагъ 
шъхьаджэ... ШIоп аIоу зэхэсхыгъэ... Дзэпщи емыгъэплъ, 
къыIущыжь...
- Тян, шъыд пIорэр, тыгъэм зигъэпсэфынышъ, неущ 
адыгэмэ къафыкъокIыжьыт нанэ ыIощтыгъэ нахь, мыхъун 
хилъагъощтыгъэп. Ащ иплъыжьыгъэ шъэфрэ идэхэгъэ 
шъабэрэ узэмызэщын пшысабэу зэхэлъ,- Хъан-Джэрые 
ылъэкъо утэбжьагъэ къызхимыгъэщэу елъэкIонзэ, унэм 
икIыгъ.
VII
"Псылъакъом зызэблехъу, псыхъор къэнэжьы..." - 
сыд фэдэ псыхъуи Хъан-Джэрые зытеплъэкIэ, а гущыIэхэр 
ыгу къэкIыжьых.

--- Page 759 ---

Персыми, Тыркуеми, Польшэми ащызао зэхъуми, 
пачъыхьэм къыфишIыгъэ мамыр пшъэрылъыр адыгэ 
шъолъырым щигъэцакIэу зетыми Хъан-Джэрые псыхъо 
пчъагъэ зэпичыгъ, ары пэпчъ а гущыIэхэр ышъхьэ къилъадэщтыгъэх. Iофы зыригъэшIэу гупшысэ егъэчъэхыгъэм 
зыригъаштэкIэ арыгъэп, джау ошIэ-дэмышIэкIэ шъхьэм 
къечъэти, зэрэхъугъэри ымышIэу кIодыжьыщтыгъэ. 
Лъэужынчъэуи?.. Псылъакъом зызэблехъумэ, псыхъор 
къэнэжьмэ - игъукIэуи къижъукIэуи орэхъу! - ЕгъэшIэрэ 
зэIуплъэ-зэнэмыс гупшысэр ащ инэпкъитIу.
Хъан-Джэрые Нева псыхъор ащыгъум сыдым фигъэдэщт? Апэ Татьянэ зыщыIуплъэгъэ, гукIэгъу-шъэбагъэр 
ыгу къызщыфечъэгъэ псыхъо нэпкъыр гукъэкIыжь 
мыухыжьыкIэ инэплъэгъу кIэтыщта?
"Сабыигъо-кIэлэгъу илъэсхэр тыдэ къипхыжьыных,- 
кIочIэ гупсэфыкIэ зызыхьырэ Пшызэ Хъан-Джэрые хаплъэ зэ, хэщэтыкIыгъ,- ахэр хэти игукъэкIыжь нэфыпсых. 
Шъэожъыегъур сыдэу тхъэгъуагъа, чэфыгъа. Джы сыд?.. 
"УищыIэныгъэ уасэ фэпшIыжьы, гъогу занкIэми IонтIагъэми 
ущемыбэджы пшIоигъомэ, загъорэ пкIурэм уфызэплъэкIыжьын фай" нанэ зыкIиIощтыгъэм натIэкIэ сеутэкIыгъэкIэ 
енэгуягъо. КъэзгъэшIэгъэ илъэс щэкIырэ тIурэм сыдигъуа 
сызызэмыплъэкIыжьыгъэр? СитэмэтелъхэмкIи сипачъыхьэ 
пэблэгъакIэкIи сигъогу зэнкIэ зэпытыгъэу къызщыхъухэрэр 
хэукъох. Сыушъэфырэп, хэхыгъэ гъогум сыфэшъыпкъагъ, 
шэсы аIомэ - сышэсыгъ, къепсых аIомэ - сыкъепсыхыгъ. 
Джыры? Джы зыми сыримыщыкIэгъэжькIэ сенэгуе... 
Адыгэмэ сыгу ябгъэрэп, сыд къысаIуалIэми къыстефэ. 
Урысхэми, илъэситIу хъугъэшъ, чыжьэуи сызкIэратIупщырэп, благъэуи сызэрагъэкIолIэжьырэп. Мы аужырэм 
Бенкендорф графым Петербург зыкъызэрэщысфишIыгъэри къызгурыIорэп: ежь къеузы пIонэу сызэрэсымаджэр 
ыжэ дэкIырэп. Сысымаджэп! ГъэрекIо тIэкIу сыгъойщэягъэмэ - Чернышевым фэстхын фэягъэп, джары зэкIэ 
къызэрыкIыгъэр! - Джы сыпсау!.. Скобелев генерал Iагъом 
дзэм хэтызэ, тхылъ ытхыгъ. Кутузоври нэ лъэныкъуагъ. 
Тыгъужъыкъо Къызбэчи заом лъащэ хэхъухьагъэу, адыгэ 
напэр къыухъумэзэ, дунаим ехыжьыгъ. Сэ джыри сыкIал, 
онэгум пытэу сисыным, сэшхо згъэбзэным ычIыпIэ пцэжьыешэ гугъэнчъэу псыIушъом сыIус!.."

--- Page 760 ---

Хъан-Джэрые игупшысэ шъхьарытIупщ зызэхехыжьым, 
шъхьэр къыпхъотагъ, пачъыхьэ полуэскадроным зэрэщесагъэу зиплъыхьагъ, ежь нэмыкI пцел нэпцэ нэпкъым 
Iуилъэгъуагъэп.
Фабэм ыгъэпкIыжьыгъэ ошъогу нэгъыфыр гугъуемылI 
фэмыфэу чIыгум шъхьащыт. Тыгъэм имэшIожь жьыбгъэ 
макIэм зэрехьэ, уцыпэхэр пелыбжьыкIых, чъыг тхьапэхэр 
егъэгъуанлэх, бзыумэ жьаупIэмэ зыкъуарегъадзэ. Псыхъо 
гузэгумкIэ загъорэ пцэжъыехэр къыхэухэми, Хъан-Джэрые 
ипцэкъэнтфкъэб хъыерэп.
"Псыхъо нэпкъитIури, къэзэкъ нэпкъ зандэри адыгэ 
нэпкъ тешъори, зэхэдз зимыIэ фабэм ыгъэулэугъ.- ХъанДжэрые Екатеринодар шъхьарыплъэзэ ыIуагъ, щхыпцIызэ 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Адыгэбгъу щыIэжьа джы? СызIус 
лъэныкъори, Абын шъхьапырыкIымэ, Геленджик еолIэжьэу 
къэзэкъыбгъу хъугъэ. Сыда ащыгъум мо нэпкъым тет 
къэзэкъ лъэгапIэхэр зыкIыIуамыхыжьхэрэр? Бжъэдыгъу 
ызыныкъуи, Хъымыщые пыгъэзыкIыгъэри, Шапсыгъэ 
итемыр-къохьэпIэ кIэлъэныкъуи, адыгэмэ ямыежьмэ, нэм 
къыкIэпыджэхэу а лъэгапIэхэр сыда джыри зыфыщытыхэр? 
ЗэрэхъурэмкIэ, тэ къызэрэтщыхъу дэдэуи тиIофхэр щытхэп... ГъэрекIопагъэ, апэ сызэIэзэжьынэу Бенкендорф 
графым мыщ сыкъызигъэкIожьыгъэгъэ кIымафэм, хыIушъо 
урыс пытэпIэ заулэмэ язэхэкъутэнкIэ адыгэмэ яIоф къикIыгъэмэ, джыры? Завадовскэ къэзэкъ атаманым зымафэ 
къызэриIуагъэмкIэ, Раевскэ генералымрэ Филипсон полковникымрэ хы ШIуцIэ Iушъом зыкъыщашIэжьыгъ, Граббе 
генералым гъэрекIо бжыхьэ зэтыриIэжэгъэгъэ дзэр Анапэ 
щегъэжьагъэу ГеленджиккIэ кIэкIыжьэу Iуитэкъожьыгъ, 
чIэнэгъэшхо ашIызэ, адыгэхэри зэкIэкIожьыгъэх. Гъэрэ 
фэмыдэу хыри Лазаревым зэпиубытыкIыгъ, къухьэ топхэмкIэ адыгэ чылэхэр тырегъэстыкIых. Тыркуер, Инджылызыр 
къыддэIэпыIэщт адыгэмэ аIо шъхьакIэ,- илъэс пчъагъэ 
мэхъу зырыгущыIэхэрэр! - Яягъэ къэмыкIомэ, яшIуагъэ 
къякIырэп... СэшIэ сэ адыгэмэ ашIэн фаер..." - ХъанДжэрые хьылъэу хэщэтыкIыгъ, неущми неущмыкIэми 
Екатеринодар почтэм Татьянэ итхыгъэ зэрэлъыкIон фаем 
иIэшIугъэ зыкъыригъэшIэжьыгъ.
"Псылъакъом зызэблехъу, псыхъор къэнэжьы..." - 
зэрэхъури зыкIэхъури ымышIэу Хъан-Джэрые игупшысэмэ 
къатыригъэзэжьыгъ, зэупчIыжьыгъ: - Псылъакъом 

--- Page 761 ---

зызэблихъумэ, псыхъор къэнэжьы, ау зэIуплъэ-зэнэмыс 
гупшысэ нэпкъитIумэ хэта атетхэр?.. Сыд сэIо гъэмэфэ 
бэдзэ ерышэу зыкъыспызгъэпкIэгъэ гупшысэм къысфырихьисапыр? Псыхъори мачъэ, щыIэныгъэр макIо, сэри 
мэфэныкъокIэ нахьыжъ сыхъугъ. Псыхъор зигъукIыкIэ, 
нэпкъ зэхэуагъэхэр къэнэжьых, сыд ятеплъэми зэIоплъэх, 
зэфалIэх, зэнэсхэрэп... Неущ, неущмыкIэ почтэм сыкIоныр 
пэсэIонба? Петербургырэ Екатеринодарырэ азыфагу мэзэ 
гъогу дэлъ. Дзэ Iофхэр нахь псынкIэх, ахэр чэщи мафи 
зэIэпахызэ зэфахьых... Петербург сырищыкIагъэ зэхъум, 
пачъыхьэм ием сырыгущыIэжьырэп, Чернышевымрэ Бенкендорфырэ адэжь къикIыщтыгъэхэр тхьэмэфитIу имыкъукIэ къысIукIэщтыгъэх. Александр Христофоровичым 
ишъэф тхыгъэхэр къысэзытыжьыщтыгъэхэм аIэхэр мыкIэзэзхэу, нэмыз-IумызкIэ къысэмыплъхэу къыхэкIыщтыгъэп. 
Джы сыд? Флигель-адъютант тэмэтелъхэр зэрэстелъызэ, 
Урысые пачъыхьэшхор къэзыухъумэрэ полуэскадроным 
сызэрипащэ пэтызэ, зэгорэм сапашъхьэ щыкIэзэзыщтыгъэ 
Завадовскэ къэзэкъ атаманым сыкъыфэнэжьыгъ. Петербург дэсмэ сырящыкIэгъэжьэп... Зэ, зэ, сызэхэзымышIыкIыгъэ Iумэтмэ сыгу ябгъэ шъхьакIэ, Тане сыд илажь?! Ащи 
мы илъэситIум, ыпсэ къызэрэсIуилъхьэзэ, кIэхэсхын къэзгъэнагъэп. "Дзэм, къыбгурыIорэп нахь, узщашхыгъэ 
дзэм къыхэкIыжьи, зыгъэгупсэфыжь" къысеIо... Сыда 
къызыкIызгурымыIорэр, Таня? Ахэр зыфаехэр дэгъоу 
къызгурыIуагъ, ау агу къысфихыгъэп... Сэрэп, адыгэ 
нысхъап ахэмэ ящыкIагъэр!.."
ЧыжьэкIэ, Екатеринодар нэпкъ лъагэмкIэ, чылыс тео 
макъэм зыкъыщипхъотагъ. Ащ пэуцужьырэм фэдэу 
ЛъэустэнхьаблэкIи азэнэджэ макъэм зыкъыщиштагъ.
"Джары, джары, зэфэмыдэ дин мэкъэгъэIуитIур Пшызэ 
инэпкъымэ азыфагу щызэпэуцугъ,- амдэз штэным зыфигъэхьазырызэ, Хъан-Джэрые ыIуагъ. Щэджэгъо нэмазыр 
зеухым, итхьалъэIу шъэбагъэ зэрэкIэтэу, псым хаплъэу 
заулэрэ щысыгъэу зыгъэгумэкIырэр къышIутекIуагъ: - О 
етIани, Таня, "дзэм къыхэкIыжь, Петербург зыдэгъэгупсаф" 
къысэоIо... Адэ зэгорэм сыкъыхэкIыжьын, ау Петербург 
сызэрэдэсыщтыр сшIэрэп нахь... Муары Азмэт-Джэрые 
зы мафи къыддыдэсыжьыгъэп. Ар етIани зэрэкIожьыгъэу 
генерал ашIыжьыгъ... ТырящыкIагъ, сыд фэдэу зыкъытфашIми, тырямыцыхьэшIэгъушхоми, яхьадэ илъ, тырящыкIагъ!.. АрынкIи мэхъу сиIэнатIэ сIамыхыжьэу илъэскIэ 
джыри тадэжь сыкъызфагъэкIожьыгъэр... Ары, ары, 
яцыхьэ къыстемылъыгъэмэ, дзэм сыкъыхагъэкIыжьыщтыгъэ... "Бжыхьэм уадэжь сыкъэкIощт, Екатеринодарми 
Ставропольми, уиIахьылмэ тызыщамылъэгъущт чIыпIэ 
горэм" зыоIом, къызэрэпфэсымыдэгъагъэмкIэ сыкIэгъожьы, угу къысэмыгъабгъ, Таня, сегупшысэгъагъэп, зэгорэм 
талъэныкъо узэрэщыунэхъугъагъэр угу къэзгъэкIыжьыным 
сыфэягъэп... О укъыхэмыхьажьми, тыкъызщыхъугъэ 
чIыгум зэрэ Темыр Кавкази тыщытхъэрэп... Петербург сэ 
сыд дэсшIыхьащт? Адыгэмэ сафэмытхэщтыгъэмэ зыгорэм 
фэдагъ... Сыадыгэба?.. Зы лъэныкъокIэ сишIуагъэ язгъэкIын 
сымылъэкIыгъэми, сIэ къихьащтымкIэ сишIуагъэ язгъэкIымэ 
сиягъэ зэрязгъэкIыгъэм пэIузгъэхьажьын... Силъэныкъорыгъазэ агу римыхьыгъэми, сыкъызэхамышIыкIыгъэми, 
сыадыг! Урысые хэгъэгум укъихъухьагъэми, ианахь къэлэ 
дахэ ущапIугъэми, уишэнкIи уигупшысэкIи ие ухъужьыгъэ ми, узэрэполяк бзылъфыгъэри, уикатолик дини джы нэс, 
Таня, зыщыбгъэгъупшэрэп! Сыд къысфэогъэгъуми, Польшэм сызэрэщызэуагъэр сфэбгъэгъурэп. Ары пакIошъ, 
Польшэм къыщыстыращэгъэ тыркъохэр сIашъхьэкIэ 
зытесщэжьыгъэхэу къызщыогъэхъу!.. Сэ нахьышIум 
сыщыгугъызэ, къыташIэрэр зэрэмытэрэзыр сфяIошъугъэп... Ары шъхьакIэ, сызщыщхэри мычыжьэрыплъэхэу 
къычIэкIынхэр хэта зышIагъэр?.."
Жьаум къымыубытыжьрэ тыгъэм псы Iушъом уIуигъэсыжьынэу щытыгъэп. Хъан-Джэрые зиугъоижьызэ, 
шылъэмакъэм зэригъэплъэкIыгъ.
- Шъыда, Дзэпщ, укъысфэзэщыгъа?
- ХьакIэхэр къыпфэкIуагъэх,- шы кIапцIэм Дзэпщ 
къепсыхыгъ.
- Уятэ ягъуса? - Хъан-Джэрые мыгузажъоу ипцэкъэнтф ещыхьажьы.
- ИшIуфэс къаригъэхьыгъ.
- Шъэуае макъэ къыгъэIугъэмэ, сшынахьыкI, гушIо. 
КъызэрэпIорэмджэ, уятэ зыдэщыIэ лъэныкъомджэ къикIыгъэх хьакIэхэр. СшIэрэ ахэта? Шъыдэу непэ угущэIэгъуай, 
Дзэпщ?
- Усиныбджэгъу ыIоу Пэшъукъ къызэрэосагъэр сыгу 
рихьырэп, Сисури ыдэрэп... ГъэшIэгъона шъузэцIыкIум 
кIэн шъузэдешIэтгъэмэ...

--- Page 762 ---

- Ари тэрэз,- Хъан-Джэрые зэрэщхыпцIыгъэр Дзэпщ 
ригъэлъэгъугъэп.- Ау етIани уихьакIэщ къихьэрэм икI 
епIоныр адыгагъэм къыхьырэп, сшынахьыкI.
- Уиадыгагъэ зэгорэм утекIодэжьыт, Хъан-Джэрый,- 
одыкIи мыдыкIи щымыщэу Дзэпщ къыIуагъ.
- Ы-ы, Дзэпщ?! - Хъан-Джэрые зэхихыгъэм къыхигъэкуукIыгъ, игуапэу кIалэм риIожьыгъ: - СызщамышIэрэ 
къогъу сыкъокIодэжьын нахьи, сиадыгагъэ сытекIодэжьыныр къэсэштэ.
- Пэшъукъ сшIоцIыф хъатэпышъ ары, Хъан-Джэрый...- 
Дзэпщ кIилъэшъужьыгъ, Iофы зыщимыгъэхъу фэдэу 
къыIуагъэм текIи, зыгъэгумэкIырэм техьагъ: - Шы кIапцI 
умыIощтмэ, сиш къыосэты, сегупшысагъэп онэшыр къызэрэпфэсщэн фаем... Щырыхъукъо Тыгъужъ ямыгъусагъэмэ, Пэшъукъ Iофы зезгъэшIыщтыгъэп.
- Шъыда, сшынахьыкI,- Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ,- 
шы кIапцIэм тызэдытеIыстэ хъутыба?
- СшIэрэп ныIа... Шы кIапцIэм утесэу чылэми, хьакIэми 
уязгъэлъэгъу сшIоигъопышъ ары. Зыгу къытфэмышIумэ 
шъыд пае имыщыкIагъэ къыуязгъэIолIэн.
- ТитIу язэу хэт, сшынахьыкI, адыгагъэм текIодэжьытэр?..- Хъан-Джэрые щхызэ, шысэкум зыхигъани, 
шытхы зишIыгъ.- Къаштэ пIапэ, пэгуаш ныIа тыкъыздикIыжьырэр!
- Хьау, хьау, уапэ сытIысынэп, Хъан-Джэрый. Плъапэ 
къэщэий, сыкъыокIэсын.
Пщы кIыб фабэм Дзэпщ дэсэу чылэм къызщыдэхьажьыщтхэм зыгъэгумэкIыщтыгъэр Хъан-Джэрые риIокIыгъ:
- КъыпфэкIуагъэмэ ягухэлъ Хьадж-Къэсэий Къаймэти 
егъапэх, Бычи мэцIацIэ укъызыкIожьыгъэ мэзэ зытIущым 
щэ къыплъыкIуагъэх, шъыд зыфаехэр, узфыщамыгъаIэрэр 
еIо.
"Ахэр зыфаехэр сэ сэшIэ, джэуапыхьэ къэкIуагъэх...- 
Хъан-Джэрые зыщыгъуазэм гукIэ джэуап ритыжьыгъ, ау 
зы лъэныкъокIи емыгупшысэн ылъэкIыгъэп: - ЛIыкIохэр 
къыфэзыIопщыщтыгъэ Щырыхъукъо Тыгъужъэу джы ежь 
ышъхьэкIэ къысфэшэсыгъэм шъыд имурад?"
Сэнэшъхьэ чIэгъым хьакIэхэр чIэсых. Сэнэшъхьэ 
Iэрамхэмрэ къундысыу чъыIэ Iэгубжъэхэмрэ зытет Iанэм 
ыпшъэкIэ Тыгъужъырэ Хьаджэмрэ щысых. Игъусэмэ ащыгъ 
упкIэ паIомэ афэмыдэу шэкI фыжь лъапIэм хэшIыкIыгъэ 

--- Page 763 ---

пэIо пIокIэ хъураер зышъхьарыс Хьаджэм иджабгъукIэ 
Пэшъукъи зышIомыдэеу шъхьащыт, Хьадж-Къэсэйрэ 
Къаймэтрэ загъэхэгъырэи. Шъхьаныгъупчъэ нэзмэ шъэфэу 
къадэплъыщтыгъэ бзылъфыгъэхэр ары умыIощтымэ, 
шъхьатехъо зытехъуагъэ щагум къыщылъагъорэп.
- Фэсапщи, хьакIэхэр,- Хъан-Джэрые Iэпэубыт бырсыр зыримыгъэшIэу къыфэтэджыгъэхэми Хьаджэ лIыжъы ми шIуфэс арихыгъ.
- Къеблэгъэжь, къеблэгъэжь,- пщым ыцIэ Хьаджэм 
къыриIуагъэп,- сыкъыпфэмытэджыгъэми хэлъ щыIэп, 
узыхэтмэ пщагъэгъупшэгъакъомэ, угу къэзгъэкIыжьын: 
Iанэм къызыпэтаджэхэкIэ, ащыщ горэ щысын фай, Алахь 
лъапIэм ирыскъ, имыхьамелэ зэкIэ шъхьарытаджэрэп. 
Джы шъукъэтIысыжь...- Хьаджэм щагудэт фэкъолIымэ 
зафигъэзагъ: - Шъуипщ къэкIожьыгъэмэ, шъуиIофмэ ауж 
шъуихьажь. Ори ары, сикIал,- Iэ фишIыгъ Дзэпщ,- чаныгъэ къызхэбгъэфагъ, тшIоигъор тфэбгъэцэкIагъ, тэ Iофыгъо горэм тытэмыгущыIэ хъущтэп...
- Хьаджэ, зимафэ мэфишъэ Алахьэм зыфишIын,- 
Щырыхъукъо Тыгъужъ аужым зэхихыгъэ гущыIэхэр ыдагъэп,- адыгэлIмэ апашъхьэ губгъэн къыщытэмыгъахь. Тэ 
непэ Iоф къин тызыхэтыкIэ, шъэф зэдытиIэжьэп. Къор тым 
ишапхъэмэ, зы адыгэлIэу къытхэт Шъэуае ыпашъхьэ 
ишъауи щытэмыгъэушъхьакIу, уIумыкI, сикIал.
- Iизын къысэшъотмэ, нахьыжъ,- гуапэ щыхъоу, ХъанДжэрые екIотылIэзэ, Дзэпщ къыIуагъ,- сыкъышъушъхьащытыт.
- Дэгъу, дэгъу, сикIал,- Тыгъужъ ынэ шIуцIашъохэр 
нахь къэушъэбыгъэх,- аферым, уятэ урихьакI. КъаIо, 
Хьаджэ, къаIо, тинахьыжъ лъапI, тыкъызфэкIуагъэм зедгъэукIыхьанэп.
- Адыгэ Iанэр, Тыгъужъ, лъэкъуищ. Тэри мыр ящэ 
зиIанэ тыпэс Хъан-Джэрые дэжь тыкъызэрэкIорэр. ЗэрэадыгэмкIэ, зэрэбыслъымэнымкIэ, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьырэ Алахьышхор ышIошъ мэхъумэ, ошъогум 
къытфыригъэхыгъэ КъурIаным теIэбэнышъ ыгу илъ шъыпкъэр тызилIыкIо адыгэмэ къариIонэу тыфай. Моу тапашъхьэ КъурIаныр къишъулъхь.
- Ары, ары, Хьаджэ,- Пэшъукъ къыдыригъэштагъ,- 
адыгэмэ язакъоп, зэрэбыслъымэн дунаеу ары. Фэхыгъэмэ, 

--- Page 764 ---

лIагъэмэ ацIэкIэ, тибысым СултIанмэ фэхыгъи, лIагъи ямыIэу 
щытэп, идунай зымыхъожьыни яIэп...
- Къэгъэзэжь! - ИщыкIагъэп къыригъэкIэу, Пэшъукъ 
ыцIэ шъыпкъэмкIэ Тыгъужъ къеджагъ.
- Ары, ары, Тыгъужъ, къэпIуагъэм сыблэкIынэп.
- КъурIаныр сапашъхьэ къишъулъхьэкIи къишъумылъхьэкIи, сызэрэбыслъымэныр зыдэсэжъугъэшIэжьынэу 
къышъущэхъумэ, шъухэукъо, сихьакIэхэр. Сызэрэадыгэр, 
сызэрэбыслъымэныр сшIэу сыщыI, къулыкъу сэхьы. Джы 
сыкIэгъожьыгъэу къышъушIошIымэ, зышъогъэпцIэжьы. 
Хэмыукъуи, мылIэжьыни Алахьэм къыгъэхъугъэп, ау 
сызыщыщыр сызгохьагъэмэ апашъхьэ щысщыгъупшэу зы 
мафэ къыхэкIыгъэп. Сыушъэфырэп, сызщагъэгушхуагъи 
сызщагъэцIыкIугъи къыхэкIыгъ, ау адыгэхэр кIодыпIэ зифэгъэ лъэхъан...
- ЗеогъэукIыхьэ, зиусхьан, зеогъэукIыхьэ,- Хьаджэм 
шъабэу Хъан-Джэрые къызэпиутыгъ,- тэ джыри Iофыбэ 
къытпыщылъ, абдзахэмэ, кIэмгуемэ, бэслъыныемэ тахэмыхьэ хъущтэп.
- Ау адыгэхэр кIодыпIэ зифэгъэ лъэхъаным,- ХъанДжэрые игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- шъыд фэдэ лъэныкъоджи сыгу зихъожьынэу къысиIорэп. Адыгэхэр зыдэшъукъудыирэ тырку лъэныкъор ары сымыштахэрэр - тхьамыкIагъо нэмыкI а лъэныкъом къытфикIытэп. Тэ тигушIуагъуи, тигукъэо-гумэкIи зыщызэдэтщэчын фаер,- ХъанДжэрые ыгу къызэрэпыузыкIыгъэр ышъо къыхэщыгъ,- 
тичIыгу, тиошъо чIэгъ, тишъхьафит псэукI.
- Ащ кIэсащэу уегупшысэжьыгъ...- Щырыхъукъо 
Тыгъужъ щхыпцIыгъэ, къэтэджыжьыгъ.- Сыд ащыгъум 
узигъусэхэр тичIыгу къызкIишъулъэшъуагъэхэр?
- Ыджа упчIэ дэдэр шъори тыркухэмджэ къышъосэтыжьы,- Хъан-Джэрые ихьакIэмэ къадэтэджыгъ. - Ау 
хэти ихыягъэрэ имысагъэрэ къызщынэфэрэ чIыпIэ тызэрэзэдитыр зыщытэшъумыгъэгъупш. Ыджыри кIасэп, зыкъэтэжъугъэшIэжь, тызэхэжъугъэгупшысахьыжь.
- НекIо, Тыгъужъ, некIо.- Хьаджэм КъурIаныр ыбгъэгу чIиубытэжьызэ, къыIуагъ: - Мыр джаурмэ аушхъуахьыгъ, ышъхьэ фитыжьэп, Алахьэр зэбгыгъэ цIыф, гущыIэ 
кIэрыпхыщтэп...
- Хьаджэ,- лъэгуцым ехыжьырэ лIыжъым Къаймэт 
лъыджагъ,- ти КъурIан къегъэгъэзэжь.

--- Page 765 ---

- Мыра?.. Шъуибыслъымэныгъэ мыщ къыкъонэжьынэу къышъущэхъумэ, я си Алахь, къысфэгъэгъу, ма, ма, 
шъосэтыжьы,- зэшэсыжьым, Хьаджэм, шъэбэ-Iасэу 
ыпашъхьэ исыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу, Хъан-Джэрые 
къыфидзыгъ: - Теплъын, Iиман зимыI, джаур напэрэ адыгэ-нэгъой напэрэ зэдыуиIэу дунаим утырагъэтыщтмэ!..

--- Page 766 ---

1842-рэ гъэмэфэ мэзэ стырхэр текIхи, бжыхьэпэ шъабэр къихьэгъагъэми, Хъан-Джэрые ичэщ мычъые, имэфэ 
гумэкIмэ къахэмыхъощтыгъэмэ, гупсэф иIэжьыгъэп. Мафэ 
къэс Урыс-Кавказ заом адыгэ шъолъырым зыщеушъомбгъу. Урысыдзэм пэIут хыIушъо шапсыгъэмэ, нэтыхъуаемэ, 
хьакIуцумэ, убыхмэ абдзахэхэри, мэхъошхэри, кIэмгуехэри, бэслъыныехэри, абадзэхэри ушъхьагъу зэфэшъхьафыкIэ зыхакъудыех. Лабэ, Фэрзэ, Фэдз псыIушъомэ, 
Шъхьэгощэ нэпкъымэ яолIэжьэу, лъыгъэчъэ заохэр къаIотаджэх.
Зэо къэбар пэпчъ ежь Хъан-Джэрые ышъхьэ фихьыжьэу 
ыгу къыхэуIэ. Загъорэ адыгэхэмрэ къэзэкъыхэмрэ къыфадзырэ гущыIэ дысхэр ахэмэ къазыхэхъожьыкIэ, ышъхьэ 
зыдихьыжьыщтыр ышIэрэп.
"Сырагъэмысэнэу сэра заор Кавказым къыщезгъэжьагъэр...- Хъан-Джэрые итхэн зэпегъэушъ, къэтэджы, 
гумэкI зыхафэкIэ зэришэнэу, ыIитIу ыкIыбкIэ щагъэу джэхэшъогур рекIукIы.- Зым адыгэ шъуашэр зэрэсщыгъыр 
къысфедзы, адырэм сиурыс тэмэтелъ ынэ къыкIао... Сыд 
сэжъугъэшIэнэу шъузфаер?.. УимыкI, уимыс, уисэуи 
сыкъимыгъэхьажь, ара? Тыгъоспчыхьэ Тыгъургъой къыщысаIуагъэр... Синасып Шъэуае хьакIэщым къызэрэздисыгъэр, къысэмыпэсыгъэ лажьэ горэ сыкъэзыушъхьакIугъэ фэкъолIым есхынти, къэбар мышъо-мылыр Пшызэ 
нэпкъитIумэ къаIутаджэщтыгъэ. "Урыс пачъыхьэм ыIапэ 
пIыгъэу къытфэпщагъ, тебгъэгъэунэхъугъ" къызысеIом, 
Шъэуае нэмыкI сыкъызкъонэжьын хьакIэщым къикIыгъэп. 
Губжыгъэ-гъэ гусэ хэмылъэу хьакIэщым тыкъикIыжьыгъ 
сIорэп, сызщаушъхьакIугъэм ащ нахьыбэрэ сисыжь зэрэмыхъущтыгъэр Шъэуае къыгурыIогъагъ, ау тыкъэкIожь 
зэхъум, тытемыгущыIэжьыгъэми къысфадзыгъэр игуапэ 
фэдэу сегуцэфэгъагъ.

--- Page 767 ---

Унэ кIыб шъхьаныгъупчъэм дэжь Хъан-Джэрые къыщызэтеуцуагъ, СултIан лIэкъо къэхалъэм дэплъагъ, мыжъосын заулэмэ ашъхьапырыплъыгъ, ятэ ием гот Къэнтатэ 
имыжъосын къыщыуцугъ: "Джары, нан,- Хъан-Джэрые 
зэхишIэу ыгу къыпыузыкIыгъ, зытIо-зыщэ ыIэ джабгъуи 
къыхэтIыргукIыгъ,- къытэхъулIэрэр... ЛIакъом къыкIугъэ 
гъогур сэры мысагъэкIэ зыфалъэгъурэр. Тинахьыжъхэр 
зэрэпсэугъэхэм, сэ сызэрэпсэурэм сырыкIэгъожьэу арэп, 
ау етIани... СишIушIэ симыгъо, сигъунэгъу сипыи зыIуагъэм 
фэдэ сыхъугъэкIэ енэгуягъо... Сэ зыми ыIапэ сIыгъэу адыгэ 
шъолъырым къисщагъэп. ЗэгъунэгъуитIумэ азыфагу, джа 
о зэрэпIощтыгъэу, мамыр дэзгъэлъы сшIоигъуагъ, сиягъэ 
адыгэмэ язгъэкIынэу, сыкъыздэчъыгъэ чъыг лъапсэр исыупкIыжьынэу урысыдзэм сыхэхьэгъагъэп... Тыркуемрэ 
Урысыемрэ азыфагу тызэрэдэкIуадэри сымышIэу щытэп... 
Урысые пачъыхьэр Кавказым къэкIон зэхъум, адыгэ 
шъолъырым фэгъэхьыгъэу ыпашъхьэ рысагъэлъхьэгъагъэр, мыщ фэдэ тхьамыкIагъо къыпкъырыкIыжьын Iо 
сымышIэу, шIу фэшъхьаф сыгу имылъэу стхыгъагъэ. 
Ащыгъум сыкIэлагъ... Джы сшIэрэмэ, сызэутэкIырэмэ 
сиакъыл анэсыщтыгъэмэ, сигухэлъхэмкIэ самыгъэлъэпаощтыгъэмэ, тхьагъэпцIыгъэ-хъоршэрыгъэкIэ бгъуитIури 
къыздэмызекIощтыгъэмэ... Хьау, хьау, Тыркуе лъэныкъомкIэ зызгъэзэнэу, гъусэ сызфэхъугъэхэр щызгъэзыенхэу арыгъэп, хэти шIоигъор къысерэIуалI фаеми, лъэпкъ 
зэугъоилIэн гупшысэр адыгэ хэгъэгум лъапсэ фэсшIыщтыгъэ... Джы, сигугъэ лъапсэ зыщыкIаутыгъэ лъэхъаным, 
мо тхылъыпIэмэ урысыбзэкIэ атестхэгъэ адыгэ гупшысэхэр 
ары сыкъызфэнэжьыгъэхэр, зэгорэм силъэпкъэгъухэр 
къызэтенэжьыщтхэмэ, джахэмкIэ ягугъу язгъэшIын..."
Хъан-Джэрые шъхьаныгъупчъэм къыкIэрыкIыжьи, 
икъэлэм къыштэжьыгъ, IофшIэгъэ ухыгъэм "Адыгэмэ 
ядин, яхабз, ящыIэкIэ-зэхэтыкI" шъхьэ фишIыгъ, "Адыгэ 
хъишъэ хэр" зыфиусыгъэ тхыгъэм гуилъхьагъ...
Хъан-Джэрые унэм къихьэгъэ Дзэпщ есэмэркъэугъ:
- Уятэ пчэдыжь нэс шъыдэу къэмылъагъора, джыри 
мэчъыя?
- Шъэуае шыуитIу игъусэу,- Дзэпщ зэхихыгъэр 
шIощхэныгъ,- бэшIагъэ губгъом зыдэкIыгъэр. Натрыфыр 
зэрэIуахыжьырэм тыкъылъыплъэт ыIуи, Хьадж-Къэсэйрэ 
Къаймэтрэ рищэжьагъ.

--- Page 768 ---

- Ара? - Хъан-Джэрые зэхихыгъэм нахьи мы илъэсныкъом Дзэпщ зызэрэричыгъэр, лIы шэнхэр къызэрэхафэрэр нахь игуапэу нэшIукIэ Iуплъагъ.
- Адэ!.. Бычэ зэриIоу, о тхылъыпIэмэ зябгъэгъэлIэжьызэ, пчэдыжь шIагъом зыхэогъэны.
- Олахьэ ащ нахь шъыпкъэ къэмыIожьын, Дзэпщ,- 
Хъан-Джэрые щхыпцIыгъэ,- пчэдыжь шIагъом сызэрэхэнырэмджэ къыбдесэгъаштэ, ситхылъыпIэхэмджэ ухэукъо. 
Ахэмэ ущагъаIэ пIуагъэмэ, сигопэни...
- СшIэрэп ащыгъум Бычэ зыкIэцIацIэрэр...- Дзэпщ 
гъумтIымыгъэ.
- Тянэ ыгу къысэгъушъ ары...- Бжыхьэр къэсыгъэшъ, 
унагъо умышIэу Петербург узгъэкIожьыщтэп къысерэмыIуи, орэцIацIэ фаеми, Хъан-Джэрые гукIэ ыIуагъ, къыпигъэхъожьыгъ: - Олахьэ тхэным сыкъызэрэпэпщыгъэр 
дэгъоу пшIагъэм, Екатеринодар сыкъомыкIы хъутэп.
- Ащыгъум ыджыри уикъэзэкъ шъуашэ зыщыплъэт...
- Зыщысымылъэми хъутыгъэ...- Хъан-Джэрые къыфадзыгъэм Iофы зыримыгъэшI фэдагъэми, Дзэпщ гурыIонэу 
риIожьыгъ: - Ау Завадовскэ къэзэкъ атаманым сыIумыкIэ 
хъутэпышъ, сидзэ шъуашэ сщыгъмэ нахьышIу...
Завадовскэ атаманыр Хъан-Джэрые иушъхьагъугъэми, 
ащ нахьи почтэм зэрэчIэхьащтым нахь дэгузажъощтыгъэ. 
Тыгъоснахьыпи, блэкIыгъэ тхьэмафэми щэхъурэ Iоф имыIэу 
къалэм кIуагъэ - мэзитIу хъугъэшъ, Татьянэ итхыгъэ щыIэп. 
Непи къызыфэмытхэкIэ, шъхьэм къихьэрэмэ ащыщэу 
зэусэщтыр ышIэрэп.
Почтэм тес лIыжъыр нэгушIоу Хъан-Джэрые къыпэгъокIыгъ:
- Тхыгъэ уиI, зиусхьан полковник, тхыгъэ уиI!
Хъан-Джэрые зэжэгъэ тхыгъэм почтэм щемыджэу, 
ионэш дэжь зыщызэтыречым, апэрэ сатырхэм къакIэлъыкIогъэ гущыIэмэ шъхьэр къагъэунэзагъ... "...Джы 
къызнэсыгъэми, мы къысэхьылъэкIырэ гущыIэхэр къызэрэстхы пэтызэ, шIу усэлъэгъу, усикIас, усилъапI, Хъан. 
Ау ащ нахьрэ тизэIэпэпчъагъэ сфэщэIэжьыщтэп. ТызызэрэшIэрэ илъэситфым мэзэ зыщыплI тхъагъо горэ 
къытфыхэкIы гъэми ары... КъызгурэIо сэ сшъхьэ сызэрэфитым фэдэу ори пшъхьэ узэрэфимытыр, ащкIэ узгъэмысэрэп, пшъхьэ къимыгъэхьэхэщтыр угъойщай зэрэпIорэр ары. Ощ фэдэ лIы пытэрэ лIы шъабэрэ зэкIэми 

--- Page 769 ---

яIэгъагъот!.. Сыгу узэрэ хэсчырэр сшIэзэ, сэгъы, сынэпсхэр 
кIэсэлъэкIыкIы... СызэрэнасыпышIори сызэрэнасыпынчъэри зыдэсэшIэжьы. Синасыпынчъагъэ къызщежьагъэр, 
къыосымыIожьми, о къыбгурэIо,- шъуалъэныкъу, насыпышIо сызышIыжьы гъагъэри джа лъэныкъом къикIыгъ - 
оры. АдыгэхэмкIэ узэрэнасыпынчъэм фэдэу сэри ахэмкIэ 
сынасыпынчъэнэу Тхьэм ыухыгъагъэу къычIэкIын... Сэ 
джыри сыныбжьыкI, сшъхьэ сызщегупшысэжьын чIыпIэ 
сифагъ... ЗыгорэкIэ ори шъуалъэныкъо ущынасыпышIонэу 
оIомэ, унатIэ къифэрэм сехъуапсэмэ сешъугъузэ, тхьэ 
сышъуфелъэIун, шъуазфагу сыкъыдэуцонэп... Къысфэгъэгъу, Хъан, угу хэзгъэкIы сшIоигъуагъэп..."
Онэ къопитIур Хъан-Джэрые ыIыгъэу заулэрэ щыти, 
зыкъишIэжьыгъ, Завадовскэм елбэтэу зыIуигъэкIэн фаеу 
зэрэхъугъэм шым ригъэлъэдэкъэуагъ. Атаманым ипчъэ, 
ихьагъу Iус къэзэкъмэ апымылъэу ихьагъ.
Хъан-Джэрые игуIэ-гумэкI Завадовскэ атаманым 
зэхишIагъэу къэтэджыгъ, ыпашъхьэ исыгъэ къэзэкъ урядникыри чIигъэкIыжьыгъ.
- КъэтIыс, зиусхьан полковник,- Завадовскэм къыIуи, 
зыщигъэгъупшэгъагъэри псынкIэу пигъэхъожьыгъ: - Урысые пачъыхьэшхом ифлигель-адъютант.
- Тхьэуегъэпсэу, атаман.
- Зыгорэм уегъэгумэкIы фэдэу къысщэхъу, ХъанДжэрый.
- СызгъэгумэкIышхуи щыIэп, Николай Степанович,- 
Хъан-Джэрые зыкъишIэжьызэ, ыгу теIункIэжьыгъ,- ау 
Петербург згъэзэжьы сшIоигъу.
- Уиилъэс гъэпсэфыгъо пIалъэ умыухыгъэуи?.. Ар 
пшIэмэ, ташъхьагъ итмэ сыд къытаIон?
- Сшъхьэ сыфимытыжьмэ, ори афатх, сэри сафэтхэн. 
Ащ нахьрэ сыкъыздагъэкIожьыгъэ лъэныкъом сисыжьын 
слъэкIыщтэп.
- Къушъхьэм къыщытэзэорэ адыгэхэр къызэрэплъыкIохэрэм, къыуаIохэрэм тащыгъуаз, ахэр армэ, къыомыолIэжьынэу пфэтшIыных, уфаемэ, Екатеринодар 
удэдгъэсын.
"Сэ сшIэрэп нахь, адыгэмэ афэдэу, сыдзырэ лъэбэкъу 
пэпчъ къэзэкъхэри къылъэплъэх..." - Хъан-Джэрые гукIэ 
щхыпцIыгъэ, джэуап ритыжьыгъ:

--- Page 770 ---

- ШъунаIэ къыстешъогъэтмэ, сыд пае Екатеринодар 
гъэбылъыпIэ сфэхъун, сиунэ сипытапIэу тадэжь сисын.
Зыщыщхэми зизабытхэми цыхьэ къызэрэфамышIыжьырэр къехьылъэкIэу, Хъан-Джэрые Лъэустэнхьаблэ 
къыгъэзэжьыгъ. Унэм ихьажьыгъэ къодыеу щагум къыдэтэджэгъэ бырсырым шъхьаныгъупчъэр Iуригъэхыгъ, 
иджани зэхэцунтхъагъэу, ыпи лъы къичъэу Шъэуае ыпашъхьэ ит Дзэпщ идао къылъыIэсыгъ:
- Ащ нахьрэ Хъан-Джэрые ыкIыб Iэбжым щашIыжьытэп! 
ГъэшIэгъона, сиджанэ зэIатхъыгъэмэ, сэри а кIэлитIумэ 
апэ лъы къисфыгъэп умыIо!..
- А Дзэпщ, а нынэ,- Бычи Дзэпщ ышъхьэ Iэ щефэ,- 
тыкъэзыушъхьакIугъэмэ ацIэ къысаIу. Хэтых? Икъунба, 
шъыд къэхъугъэр шъыу, адыгэхэми къэзэкъхэми Iэбжым 
къытфашIэу!..
- Модырэ хьаблэм щыщых... ЯпшIэн щыIэп...- Дзэпщ 
зигъэлIэу, зэзэуагъэмэ ацIэ къыриIорэп.
- КIо, модэ кIори, зытхьакIыжь,- Шъэуай ыкъо реIо,- 
ащ нахьрэ шъузэмызэожь. Тэ тызэзэожьмэ, къытэзаорэмэ 
шъыдэу хъумэ тафырикъут...
Шъэуае игущыIэмэ къауIагъэу Хъан-Джэрые шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьыгъ. "ЦIыкIуи ини сэры афэмыухырэр... КIалэхэр Iофыжьа, гъашIэр зыгъэшIагъэхэми 
силыуз зэхашIыкIыгъэп... Завадовскэм дэжь сыкъызчIэкIыжьым, а къэзэкъ пэкъэшхом къысфидзыгъагъэр: 
"Титэмэтелъхэр зытеолъхьэкIэ, адыгэгур ипхын плъэкIына!.." 
Ащ нахь къыжъугурымыIомэ, адыгэхэми къэзэкъхэми... 
СызфыщыIагъи сызфэлэжьагъи бгъуитIу язи зэхишIыкIыгъэп..." - Хъан-Джэрые гыезэ, тахътэм тетIысхьан зыщиIощтым, Iэпкъ-лъэпкъыр къэтIыгурыгуи, мэшIо стырым гур 
пхырижъэу къызэхэфагъ, иаужырэ гущыIэмэ зэшIуатхьалыкIызэ, ерагъэу къыкIиIотыкIыжьыгъ: - "БгъуитIу язи, 
мохэми мыдырэхэми, сызэхишIыкIыгъэп..."
Щэджэгъоужмэ адэжь къэлапчъэм къыщепсыхыгъэ 
Агой Пщымафэрэ Тэзэ Адыгэрэ Шъэуае апэгъокIыгъ, ятэ 
ыуж джэнэ къэбзэ ежьашъор щыгъэу Дзэпщ итыгъ.
Мафэр ошIути, хьакIэхэр пчъэIупэ сэнэшъхьэ гъэIагъэм 
чIэтIысхьагъэх. Бащэ темышIэу Сисурэ ищэлэмэ-хьалыжъо 
жъэрыми къэугъ. Хьадж-Къэсэий Къаймэти сэламышхокIэ 
хьакIэмэ къахэтIысхьагъэх. Пщымэ алъэныкъокIэ щэджэгъо гъэпсэфыгъом къыхэмытэджыкIыжьыгъэхэр ХъанДжэрый, Быч. Адырэ фэкъолIхэр алъакъо тетыгъэх.

--- Page 771 ---

- Хъан-Джэрые зегъэпсэфэу къычIэкIын,- Тазэм 
къыIуагъ,- гъогу тытемыхьажьызэ, зэдгъэлъэгъу тшIоигъуагъ.
- Хъан-Джэрые къалэм къикIыжьыгъакI,- Шъэуае 
унэмкIэ плъагъэ,- мафэрэ зигъэпсэфэу ихабзэп. Модэ, 
кIалэ, унэм кIори къаплъэ Хъан-Джэрые матхэмэ, хьакIэхэр 
къызэрэтфэкIуагъэхэр еIу.
Ардэдэм Дзэпщ ышъо чъэкIыгъэу къыгъэзэжьыгъ, 
Шъэуае гуIэнкIэ пэгъокIыгъэти, къыриIуагъ:
- Тят, Хъан-Джэрые джэхашъом телъ...
Шъэуае унэм зыридзагъ, ау бэрэ къитыгъэп, пчъэшъхьаIум къыщыджагъ:
- Хьадж-Къэсэй, Къаймэт, моу шъукъакIу...
Бэ темышIэу Бычэ икуо-гъы макъэ унэр зэтыричыгъ.
Къаймэти кIыфыбзэу лъэгуцым къытехьагъ:
- Хъан-Джэрые зиусхьаныр щыIэжьэп...- СултIанмэ 
хьэдагъэ зэряIэм ишыхьатэу къэлэпчъэшхор IуиубгъукIыгъ, 
къэлэпчъэжъыери ыбгъукIэ рищэкIыгъ...
Бжыхьэ пчэдыжь пщагъор мыхъыеу чылэм шъхьарыт. 
СултIан пщы щагум дэт унэшхом ыкIыб щызэголъ къэхэм 
Хъан-Джэрые икъакIэ къахэщы, етIэ шIуцIэ тэкъуагъэр 
Iошъхьэ къудыигъэ цIыкIу, пхъэ къэнэтIэхэс джэфышъочIыпцIашъохэр цыпитIумэ къахэщы, Шъэуаерэ ыкъорэ 
ашъхьэхэр еуфэхыгъэхэу къакIэм кIэрытых.
- Амин Iо, Дзэпщ,- Шъэуае ыIэхэр къыIэтыгъ, кIалэми 
ар ышIагъ. Мэкъэнчъэу, ыIупшIэхэр хъублаблэзэ, Шъэуае 
дыухьэ къехьы, ымакъи къыщитхъэзэ, гукIэ тхьэм елъэIу: 
"Хъан-Джэрый, сшынахьыкI, Тхьэм гъогу мафэ утырегъахь, джэнэтыпчъэр зыфызэIуахыщт быслъымэнмэ ащыщ 
уешI, шIоу пшIагъэр пфигъэбэгъонэу, псэкIодшIагъэр 
къыпфигъэгъунэу Алахьталэм селъэIу..." - Анэгумэ аIэ 
Iэтыгъэхэр зарагъэчъэжькIэ, Шъэуае ыкъо зыкъыфегъазэ:
- Джы, Дзэпщ, уянэ зэгъэлъэгъужь. АдыгэлIхэр зэуапIэм къыщытажэх. Ащ нэмыкI гъашIэ тэ тиIэп...
Урыс-Кавказ заор аухынкIэ джыри илъэс 22-рэ мэзи 
7-рэ мэфэ 25-рэ къэнэжьыгъагъ...

--- Page 772 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 773 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том XII
Хан-Гирей
Исторический роман
На адыгейском языке

--- Page 774 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректоры: С. Б. Бжемухова, С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 775 ---

ИБ  № 41
Сдано в набор 2.10.2015. Подписано в печать 16.11.2015. Формат 
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать офсетная. Усл. п. л. 42,42. Уч.-изд. л. 41. Тираж 500 экз. Заказ 028.
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское 
республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп, ул. Гоголя, 8.
Тел.: (8772) 52-17-03, 52-12-59.
Отпечатано с готового оригинал-макета в ООО "Полиграф-Юг".
385000, РА, г. Майкоп, ул. Пионерская, 268. 
Телефон для справок (88772) 52-23-92.