--- Page 1 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯПШIЫКIУЩЭНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том 
М 53
тринадцатый. Два пленника. Лазутчик. Исторические 
повести. Роман.- Майкоп: Адыг. респ. кн. изд-во, 
2016.- 848 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэр джэс 
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо пре миехэм, 
дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ пре мие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт 
тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0816-5
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2016

--- Page 8 ---

ГЪЭРИТIУ
Тарихъ тхыдэхэр

--- Page 9 ---

ФИДУР
Апэрэ тхылъ
I
Адыгэ шыуищыр ошIэ-дэмышIэу къушъхьэ мэзым 
къыхэкIи псыхъо нэпкъ чыжьэ зандэм къызытехьэм, 
гъэмэфэ тыгъэр илъэгапIэ итыгъ - мэфэ ошIу-гушIубзыугъ.
ЗызгъэпскIыщтыгъэ урыс дзэкIолI заулэр псым къыхэзэрэтэкъуи, ящыгъынмэ апымылъыжьхэу, уагъэхэкIи 
ящэхэр анэмысыщтыгъэхэми, зэрэIэпцIэ-лъапцIэхэу яшхончхэр къапхъотагъэх.
Адыгэ шыухэр зэрэгъэщхыгъэх - урыс дзэкIолIхэр 
зэрэупцIэныгъэхэм пае теплъэджэ-щхэныгъэх, ащ 
къыхэкIэуи укIытэ мыIо-мышIэхэу къэлъагъощтыгъэх. 
ЕтIани шыумэ ашIощхэныгъэр а шхончыхэмэ къарыкIыщт 
щэхэр ежьхэм къазэрэнэмысыщтыр ары. Ащыгъум сыда 
Iашэхэр къызкIафагъэсысрэр, сыда ащ къикIрэр?!
- ЯIу,- шыуищмэ анахьыжъ жэкIэ-пакIэм къыIуагъ.
- Сы, абзэ сымышIэу ясэбгъэIощтыр? - Сэбэхь ятэ 
риIожьыгъ.
- Джа пшIэрэр яIу,- лIы пхыгъэр зишыплIэ дэлъ Дудай 
игущыIэ кIэкIы.
- Викуп! Викуп! - Сэбэхь иджэмакъэ псыхъо кIыIум 
тебыбыкIыгъ, тIо-щэ джэрпэджэжьым къыкIиIотыкIыжьзэ, 
адыкIэ, тIуакIэм мэкъу щызыупкIэрэ дзэкIолIмэ ашъхьэ 
къаригъэпхъуатэу, къушъхьэ мэзым хэкIодэжьыгъ.
Джэмакъэм зызиушъэфыжьыгъэм такъикъ заулэ нахь 
темышIагъэми, адырэ псырыкI кIэим дэтмэ ямэкъэнчъагъэ, 
охътабэ тешIагъэ фэдэу, гумэкIыгъуагъ.
- Сы, мыхэмэ абзэ ядгъэубытыгъа? - ыгу зыщемыIурэ 
чIыпIэ зифэкIэ зэрэхъу хабзэу, Жакъыз ынэхэр къэуплъыжьыгъэх, етIанэ щэIагъэ къызхигъафэу, шыплIэм дэлъым 

--- Page 10 ---

фидзыгъ: - Модэ узщыщри тиморади мо джаурмэ убзэкIэ 
агурыгъаIу. Тыжьын сомэ мин къатми сезэгъы.
- КIо. КъыуаIуагъэр гъэцакIэ, бащи ямыIу,- зыIэ пхыгъэр Дудай шыплIэм къыдидзыгъ.
- Тхы кIапсэр умытIупщэу ыIэ тIатэ,- Жакъыз онэгум 
зыригъэсысыкIыгъэп,- нахь хъуау-пщаоу адэгущыIэн… 
Нэпкъми емыгъэкIотылIащ...
Сэмэгу лъакъомкIэ гъэрыр хэлъэщыкIзэ, нэпкъ гъунэм 
Iухьэ зэхъум, IэкIэкIыжьы шIошIэу, Жакъыз къэгузэжъуагъ:
- КIапсэр къэкъудый, Дудай! УмыгъакIо!..
- Лъэбэкъу ыдзынэп! - Дудай ыIэ пытэкIэ лIы лъащэр 
къызэкIидзагъ.
- Тыд сэIо мы тхьамыкIэр зыдэжъугъэкIощтыр... - 
Сэбэхь зэхихыгъэмрэ ылъэгъугъэмрэ агъэгъумытIымыгъ.
- Джаурым цыхьэ фэпшIынэу, джэгуалъ, уянэ къылъфыгъа! - нэплъэгъу стыркIэ Жакъыз ыкъо фыреплъэкIзэ, 
псырыкIымкIэ къиIукIыгъэ дзэкIолI макъэм ыгъэплъагъ, 
зыкIыб дэт гъэрым еупчIыгъ: - Сы сэIо ащ къыуиIорэр?
- Хэт ущыщ, зытэгъашI къысеIо,- илъэс гъэрым щызэригъэшIэгъэ адыгэбзэ тIэкIумкIэ, ежь зэрэфызэпыгъафэу, 
Федор къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Сы узпэтыр, тиморад щыгъэгъуаз, - Жакъыз игъэр 
фегъэпытэ, етIанэ ыкъо федзы.- КIалэ, мо зиукIытэ зыщыгъупшэжьыгъэмэ уямыплъ!..
- Скъошхэр! Силъэпкъэгъухэр! - шъхьэкIо чIыпIэу 
зэрыфагъэм ыгуи зэхигъахьэу, ымакъи кIэзэзэу гъэрыр 
псырыкIымкIэ джагъэ. - Сэ сцIэр Федор Данилович, слъэкъуацIэр Анаскевич, я 33-рэ Ярославскэ дзэм сыридзэкIолI, 
адыгэмэ гъэрэу саIэкIэфагъ...
Анаскевич Федор ымакъэ къызэшIонагъ. Зикъамэ 
къипхъотыгъэ Жакъыз ыпашъхьэ зэрилъыгъэр, нэмыкIылIэу къыIулъэдэгъагъэр къыпэIумыуцогъагъэмэ зэрилIыщтыгъэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ, лIитIумэ зэраIорэр 
къыгурымыIощтыгъэми, зыкIыб къолъыгъэм игукIэгъу 
ыдэжь зэрэщыIэр нэфагъэ. УIэгъэ-пцIымэмэ-щэIу макъэхэр 
урысыбзэкIи адыгабзэкIи нэр изышъурэ гын гъозыр зыхиз 
мэзым къыхэIукIых, ядин зэфэшъхьафми, IэпыIэгъу 
къафэхъунэу, гукIэгъу къафишIынэу а зы Тхьэм елъэIух...
- Сы узфызэтенагъэр?! - Дудай кIэпсэ бгырыумкIэ 
Федор зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- СызыIыгъхэр, - псынкIэу Анаскевичым игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ, - тыжьын сомэ минкIэ сыкъышъуахъожьынэу къыкIэдэух. СышъолъэIу си Ярославскэ дзэ макъэ 
сфежъугъэIунэу... Скъошхэр, сидин лъэпкъэгъухэр, IэкIыб 
сышъумышI...
- Бащэ умыIо! - Жакъыз шым елъэдэкъауи, гъэрым 
кIэрылъэдагъ. - Яджэуап тегъэдэIу.
Адырэ псыхъо нэпкъ тешъом къиджыкIыгъэм игущыIэхэр Федор къызэридзэкIыгъэх:
- Ярославскэ дзэр мыщ итыжьэп, Щэщэнымрэ Дагъыстанымрэ кIуагъэ.
- Уидзэ зыдэкIуагъэр тищыкIагъэп тэ! - Жакъыз къызыбгырыугъ. - Хэтми, урящыкIагъэу щытмэ, уарэщэфыжь!
- Тят!..- Сэбэхь ымакъэ джы нахь къыIэтыгъ.
- Быяу, Iялэ! - Дудай пхъорэлъфым фэгубжыгъ.
- Шъукъытэжэщтмэ, тидзэ пащэ лъыдгъэчъэных, - 
Федор ыкIыб дэтмэ къыраIорэм, зэраIожьрэм пылъэп, 
къызэредзэкIы.
- Сы ащ уахътэу тешIэщтыр? - Жакъыз джы ежь-ежьырэу адыгабзэкIэ псым зэпырыджыкIыгъ, Федори кIэкIэу 
афызэридзэкIыжьыгъ.
- Бэ тешIэщтэп,- джэуап къатыжьы, хэти иIэр, чапычми, 
бетакъми, чапычипшIми, абасэми, дзэкIолIмэ къаугъоеу 
рагъажьэ, - сыхьат пIалъэ ыхьми ары.- Щытмэ ащыщ горэ 
зэплъэкIы, ылъэгъугъэм зэригъэгушIуагъэр ымакъэ 
къыхэщы: - Муары, штабым ипащэ къэкIо.
Гъэмэфэ тыгъэпсыр идышъэ тэмэтелъ кIэпсмэ атеджэгукIэу шыу заули игъусэу, дзэкIолI купмэ адэжь забытыр 
къыIулъэдагъ, адырэ нэпкъым тетхэр ылъэгъугъэхэми, 
ымылъэгъу фэдэ зешIы, къэупчIэ:
- Сыд мыщ щыхъурэр? Сыд ахъща шъуугъойрэр?
Къэбарыр къэзыIуатэрэм адырэ псырыкI лъэныкъом 
Iэ ышIыщтыгъэми, шъхьэр къыIэтэу забытыр плъэрэп, 
гумэкIи гукIэгъуи щымыIэжь фэдэу иджанэ теутхыпкIыхьажьы, тэмэтелъ укъощыгъэр егъэтэрэзыжьы, ищазымэмэ сапэр зэратырихьагъэр шIоигъуадж, дзэкIолIмэ 
яахъщэ угъоигъэ тIэкIоу ыпашъхьэ щаIыгъри къекIурэп.
- Сы мо джэгуалъэм ихьисап?! - урыс дзэкIолIмэ 
къахэлъэдэгъэ забытым икъэмыплъакIэ Жакъыз къызэщифыгъэу шхончыпэр дигъэзыий уагъэ.
Шхончыо макъэм шъхьэр рыригъэуфэхыгъэми, зышIомыдэеу адырэ нэпкъымкIэ забытыр джагъэ:
- Сыд Iоф, бусурманхэр, къыддышъуиIэр?

--- Page 11 ---

- Джаурхэр тиморад щыгъэгъуазэх, Iял,- Жакъыз 
шхончыр ытэмэпкъ зэрэшIохидзэжьрэм имамырныгъэ 
къыриушыхьатэу, мэкъэ шъырыткIэ ыкъо риIуагъ.
- Плъэгъурэба, тят, забытым зыкъызэрэтфишIрэр?..
- Забытым сы узэрэпылъыр, къыуаIуагъэр гъэцакIэ! - 
Жакъыз ымэкъэ стыр зэрэзэтыриIажэрэр къехьылъэкIэу, 
ыкъо фэгубжыгъ.
- Викуп! Викуп! Викуп! - ятэ щэщынэми, рагъашIэрэм 
зэрэфэмыер къыхэщэу, джыри Сэбэхь псым зэпырыджыкIыгъ.
- Типыймэ зязытрэр тэ тщэфыжьрэп! - забытым 
иджэуап пцэшIуащэм фэдэу Федор къыстыгъ, ау псынкIэу 
зыкъишIэжьи, къэзыушъхьакIугъэм шъэбагъэ хэлъэу 
риIожьыгъ:
- Узщымыгъуазэм сыд къесIолIэн, сэ Тхьэр сишыхьат. 
Ау уигуплъырыгъэ имызэфагъэ Тхьэр фэсэгъазэ.
- Сы къыуаIуагъэр, япIуагъэр? - Дудай къэгузэжъуагъ.
- УтищыкIагъэп аIо...
- УрящыкIагъэп, ара? - Жакъыз щхыпцIыгъэ, етIанэ 
мэкъэ тIупщыгъэкIэ щхызэ, шхончыр ыкIыб къырипхъотыгъ. - УрящыкIагъэп, ара?! Уилъэпкъэгъумэ урямыщыкIэгъэжьмэ, тэ сы, гъэшхэнэу, узэрэтищыкIагъэр!.. Уиджаурмэ апашъхьэ ущыIуезгъэхын, сэри зызгъэпсэфыжьын!..
- Тят, хьэрам, хьэрам! - Сэбэхь зипхъуати, Федор 
зыпэIуидзагъ. - Гунахь къэохьы!
- IукIот, Iял!
- Тят, а зыр пфэсшIэнэп.
- IукIот сIуагъэ, Iял! Джаурмэ апашъхьэ сыкъыщымыушъхьакIу.
- Тят, сыолъэIу... Хьау пIомэ, сэри сыдэукI!..
- Жакъыз! Тимахъулъэ... - Дудай ыдагъэп.- УкъысэдэIумэ, джыдэдэм ар озгъэшIэщтэп. Ащи зэгорэм укIэхьажьын.
Шхонч щэигъэр зыIыгъым игухэлъ агурыIуагъэу, урыс 
нэпкъымкIэ щыIэ дзэкIолIмэ бырсыр къаIэтыгъ: зы купыр 
забытмэ ядао, адырэмэ ашIэщтыр амышIэу, нэпкъыр 
къырачъыхьакIы, яшхончхэр къапхъуатэ.
- Сыдигъу сызкIэхьажьыщтыр... - Жакъыз ымакъэ 
къыIэпызэу шым зыригъэпхъотагъ, къызэриIокIыгъ. - 
Iыгъын-гъэшхэнэу мы Iаер...

--- Page 12 ---

ШыуитIур Жакъыз ыуж зехьажьым, шыплIэм дадзэжьыгъэ Федор зэхихыгъ:
- Ткъош, угу умыгъэкIоды, шъхьэфит утшIыжьыщт.
Хьадэгъу чIыпIэм зэритыгъэр щигъэгъупшэу, Федор 
зэхихыгъэм ыгу къызэхигъэхьагъ. Шъхьафитыр къызысыщт мафэм иблэгъагъи ичыжьагъи щымыгъозагъэми, 
илъэс псаум щызыгъэIэгъэ гугъапIэр джыри зэ къыфаушыхьатыжьыгъ. Дэхагъи дысыгъи зыхэлъ урысыбзэу джы 
къылъыIэсыгъэри ыгу IэшIу-IэшIоу илъ, дзэкIолIмэ якъэплъакIи ягумэкIыкIи ынэгу кIэт.
Гъэр уасэр зызэхахым, Федор ыIуагъ, ахэр зэрэгуIэщтыгъэхэр, яджыбэмэ арытхъожьхэу зэрэугъуаещтыгъэхэр... ДзэкIолI джыбэр гъонэ зэпыт, зимэзапкIэ гъоплъэ 
абасэ нахь ымыуасэм ащ фэдиз ахъщэ тэ къырихын!.. 
Тхьаегъэпсэух, зи къызытырагъэнагъэп: гуIагъэх, забытым 
лъычъагъэх, лъэIуагъэх, дэуагъэх. Жакъыз, сыдэу зыкъысфешIми, сыгу ебгъэрэп. Сыд пае зэокIо-техакIо узфэкIуагъэмэ угу ябгъэн? Сыд къысапэсми, сфэшъуаш. Урыс 
забытым зыкъызэрэсфишIыгъэр ары къызгурымыIуагъэр. 
Сыд есшIагъэр, сащыщба, сыдзэкIолIба, сыегъэзыгъэба? 
ЧIыпIэ зэжъу ифэрэм IэпыIэгъу шъуфэхъу, еIо Тхьэм. 
КъысэхъулIагъэм ащ ишIэ хэлъ. УшэтыпIэ чIыпIэ сыригъэхьагъэу къычIэкIын... Ащ ыIуагъэр сынатIэ имылъыгъэмэ, 
къысэхъулIэрэр зэкIэ къысэмыхъулIэныгъэкIи мэхъу. 
Тимылъэпкъэгъу кIалэм, Сэбэхь, игукIэгъуи джы къызгурэIо. Оры зыпкъ къикIыгъэр!.. УнэшIу къысщыф, си Тхьэ 
закъу, сыкъэухъум. УиIо хэлъмэ, къыстеплъхьагъэр, сыд 
икъинми, къесхьакIын. Сидин лъэпкъэгъу забытми къысиIуагъэмкIэ сыгу ебгъэнэп... Ары шъхьакIэ, сыамалынчъагъ... Забытым къысиIуагъэр къыстефэрэп. Мо тапэ ит 
Жакъызи, ышъхьэ къихьагъэу ымышIэн щыIэпышъ, ыгу 
диушъэфэгъэ мэхъэджагъэр IэкIэх. Ащ уишIэ хэлъмэ, сыд 
къысишIагъэми сырыраз. Ау лъэIу закъо пфысиI, мо кIалэр, 
Сэбэхь ары, тидин мылъэпкъэгъуми, цIыфыгъэ хэлъышъ, 
къэхъу пэт, унэшIу щыгъаф, ятэ ижъалымыгъэ - сэ ащ 
сызэрекIодылIэщтыр нафэ! - щыухъум.
Мэфэныкъо гъогум зишы пырхъэ макъэ нэмыкI къызхэмыIукIыщтыгъэ шыуищыр Заурхьэблэ хэгъуашъхьэм 
къихьажьыгъ. Жакъыз къызщежьэжьыгъэгъэ уахътэм 
къыщыублагъэу лъэбэкъу заулэкIэ апэ ит. АдыритIуми 

--- Page 13 ---

янахьыкIагъэрэ янахьыжъыгъэрэ зыщагъэгъупшэрэп - 
Сэбэхь сэмэгумкIэ щыт, Федор зишыплIэ дэлъ Дудай 
иджабгъукIэ къыгот.
Гъогу къэгъэзэгъум къыкъокIыгъэ шыум къышIэжьыгъэх, сэлам къарихыгъ:
- Фэсыжьапщи шъосэIо, Жакъыз.
- Гъогумаф, Къэрэхъу,- сэлам рихыжьыгъ, мыадыгэ 
хабзэми, еупчIыгъ: - Тэ уежьагъ, Тхьэм Iомэ?
- Сыздежьэгъэ шIагъуи щыIэп. Псыцумэ темэныр 
якIуапIэзы, салъэкIо. Хэт сэIо, Дудай, шыплIэкIэ къэпхьырэр?
- Ыджары, Къэрэхъу, мыгъокIэ сикъэмапшъэ шIоуубытыкIи, сэбгъэлIыгъагъэп мы джаурыр... Мыр ящэу 
шыплIэкIэ къетэхьакIы, шылъабжъэр тэкъутэ, зыми тщищэфыжьрэп. Мылъэщагъэмэ Iофа, хэт лIы сэкъат ищыкIагъ.
- Ашъыу ар хъунэп, Жакъыз, шыплIэкIэ мы тхьамыкIэр 
къепхьакIэу, шы хьаф пIуагъэмэ, къыостыни.
- Мощ фэдэм шы фэбгъэулэу хъуна... Iялэ, хьа узфыщытыр, кIори, тыкъызэрэкIожьрэмкIэ уянэ макъэ егъэIу. 
Шыр къэгъан, плъакъомэ лъы къячъэжьын. КъыбгурыIощтмэ сшIэрэп, джаур, Къэрэхъу ихьатыркIэ мы шым 
уесэгъэшэсы.
Федор шыплIэм къыдахыфэ, ыIэхэр атIэтэфэ, агъэшэсыфэ зи ымыIоу Къэрэхъу онэгум исыгъ. АшIэщтыр 
зашIахэм, ыгу зэрэфэшIур нэшIукIэ ригъашIэу, Федор 
Iуплъагъ. Лъэгонджэ зэрэIыгъым дэжь гъончэджым къыхифыгъэ щын гъопсыр Къэрэхъу зелъэгъум, къэупчIагъ:
- Джыри уиуIагъэ хъужьыгъэба, Фидур?
- Хъужьына, чэщи мафи епIэстхъыжьэу!.. - Федор 
ычIыпIэкIэ Жакъыз джэуап къытыжьыгъ...
- Iялэ, моу къакIо, - хьэблэ гъунэм Дудай ишыпэ джыри 
нэсыгъагъэпщтын пхъэ лъахъэр зытелъ Федор коным 
ридзэжьи, Жакъыз ыкъо зеджэм.
- Укъэджагъа, тят?
- Сыкъэджагъ, хьитIум азыфагу къыдэзыгъ! - Жакъыз 
кIуачIэкIэ шыукъамыщыр къызэрихьакIи, Сэбэхь ытх 
рищыгъ.-Джынэкъэуж джаурмэ гукIэгъу афэпшIыгъэу 
сэмыгъэлъэгъу, пшъо тесхын! Удэ амдэз шти, Тхьэм 
ыпашъхьэ иуцу, уигунахьшIагъэ къыпфигъэгъунэу лъэгонджэмышъхьэкIэ, ыпашъхьэ итIысхь, елъэIу!

--- Page 14 ---

II
Анаскевич Федор илъэс шъэныкъо хъункIэ мэфих 
къыфэнэжьыгъагъ адыгэ гъэрыпIэм зефэм. Заом зыщыIухьащт пчэдыжьыр ары Вологодскэ губернием ишъхьагъусэ 
Клавдие къыритхыкIыгъэ тхыгъэри къызIэкIэхьэгъагъэр. 
Инасыпти тхыгъэр гъэрыпIэ мафэм мэзым щызэрапхъогъэгъэ Iалъмэкъым къыримынэу, игъончэдж кIэджыбэ 
шъэф рилъхьэгъагъ. Гопэгъу зифэрэм - гушIогъо мафэ 
илъэс гъэрыпIэм къыщыфыхэкIыгъэу къышIэжьрэп - тхылъы пIэ тхьапэм итыр езбырэу ешIэми, емызэщэу кIеджыкIыжьы, ау нэфапIэ зыщыхъущт тIэсхъапIэ горэм зегуцафэрэм, псынкIэу егъэбылъыжьы. А зымкIэ хэти цыхьэ 
фишIрэп. Сэбэхь нахь къыпэблэгъэ цIыф зыщаIыгъ унагъом 
щыримыIэми, шIуегъэбылъы. Ары пакIошъ, тхылъым еджэ 
хъумэ, ыпсэ къыIузылъхьэрэ Мышъыд хьэ закъоми, къыIуплъыхьэ зыхъукIэ, ыкIыб фегъазэ, зыдигъэтIылъыжьри 
шIуеушъэфы, ышIэрэр зэрэмытэрэзымкIэ зиухыижьэу, 
ынэ кIэплъэнкIэ укIытэзэ, реIо:
- Угу къысэмыгъабгъ, Мышъыд, мыр Тхьэ Iоф, уищыкIагъэп. - КъикIрэр къыгурыIуагъэ фэдэу шъхьэр ыгъэсысэу, къыIуищаеу, хьэр къыIугушIухьапэ зыхъукIэ, иадыгэбзэ-урысыбзэ зэхэпхъагъэкIэ фыпегъэхъожьы: - Ары, 
ары, тхьэуегъэпсэу, къыбгурыIуагъ. Джы икъун, Мышъыд, 
тызэрэщысыгъэр, IукIот, пхъэ ткъутэн, армэу къызэрядгъэIонэп.
Пчэдыжь тыгъэр чъыг шъхьапэмэ къакъоплъыфэ 
тыгъуасэ зэпихыгъэгъэ пхъэр Федор ыкъутагъ, пхъэ 
лъахъэу телъым нахь хигъэлъэщыкIзэ, гъушъапIэм ригъэкIужьыгъ. ПкIантIэм ригъэшъукIыгъэ джэнэтх стырыр 
ригъэгъэучъыIатэу къакъыр натIэм кIэрытIысхьагъ, джэнэ 
Iэгъопэ пхъашэмкIэ зыIулъэкIыхьажьи, иIофшIагъэ къабыл 
хъуным пае, дыухьэкIэ Iупчъапчъэзэ,щэ къащ къыхьыгъ.
КъысэхъулIагъэмкIэ зыми сыгу ебгъэрэп, си Тхь, Федор 
ыIуагъ. УиIорэ уишIэрэ зыхэлъ гъогу сызэрэтехьагъэри 
сшIошъ мэхъу. Сыд фэдэ хьылъэ къыстеплъхьагъэми, 
сщэчын, кIо пIоми, сыкIон, чъэ пIоми, сычъэн. Оры сищыIэныгъэ къысэзытыгъэр, мы дунаим инэфи имэзахи сыхэзгъэплъагъэр, сIыпхыжьын пIоми уфит, о зыр ары зэфагъэр 
зиIэмырыр. УиIуагъэ сихабз, сибзыпхъ, о къыпфэгъэхьыгъэу зы гуцафи озгъэшIынэп. Ау.. къысфэгъэгъу, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ си Тхь, къызгурыIорэп 
зыгорэ... Сыд пае сызщыщ лъэпкъэгъуми, сызщыщ 
хэгъэгу ми пыдзы сашIыгъ? КIо, шIэ, зао, сынапэ къэухъум 
аIуа гъэти, сисабыйхэр къызэхэсынэхи, сиунагъо сыкъышъхьарыкIи, заом сыкIуагъ, къэсыухъумагъ, укIытапIэ изгъэфагъэп... "Пыймэ зязытырэ дзэкIолI къэтщэфыжьрэп" 
забытым къысиIуагъ... Сэра зызытыгъэр?! Сишхонч пчыпэ 
щэигъэу, рыслIыгъэм ылъ къыпычъэу, слъэгуанджэ къутагъэу адыгэ гъэрыпIэм сызэрифагъэмкIэ, къысфэгъэгъу. 
Оры сишыхьатыр, си Тхь. СабгъукIэ щыфэхыгъэхэр - сыд 
къаIожьын! - сикъотэгъух. Ори сэри ахэмэ шыхьат 
тафэхъун. Шыхьат узэрэсшIырэмкIэ къысфэгъэгъу. Ощ 
нэмыкI гугъапIэ сиIэп. Еплъ джы хъурэм, сызхэфагъэхэри 
къысфаехэп, сызщыщхэми сырящыкIэгъэжьэп!.. Мы зипхъэ 
лъахъэ стелъмэ сыд пае сыгу ябгъэн, сыд къысапэсми 
къыстефэ - укIэкIо-техакIо сакъыфэкIуагъ. Сисабыйхэр 
спIухэу, сиунагъо сышъхьащытэу сичылэжъ сыдэсыгъ нахь, 
мыхэр дунаим тетхэми, сэщ фэдэу пIохэу, лажьэхэу, къини 
гушIуагъуи зэпащэчзэ, уиошъо чIэгъ щыпсэухэу сшIагъэп. 
Сыда мыщ зэуакIо тыкъызфэкIуагъэр? Мыхэр нэмыкIыбзэкIэ гущыIэхэми, яшэн-гъэпсыкIэ шъхьафми, ядинкIэ 
тызэфэмыдэми, ящыгъынкIэ, ягъомылэкIэ, янысэщэ джэгухэмкIэ тызэтекIхэми, тицIыфыгъэкIэ, титеплъэкIэ, дунаим 
тызфытет гухэлъхэмкIэ тызахьщыр. ЗэрэхъурэмкIэ, а зы 
тыгъэр, а зы уашъор, а зы жъуагъохэр зэдытиIэх, зэрэзэтекIырэ закъор - мы лъэныкъомкIэ ахэр фабэх, талъэныкъокIэ - нахь щычъыIэх. Ау бгъуитIумкIи ахэмэ хэтырэ 
цIыф лъэпкъи, фэгъэкIотэнчъэу, язэфэдэх...
Мэкъэнчъэ щысыкIэм езэщыгъэ Мышъыд къызызщэлъэтым, Федор игупшысэ хьылъэмэ къахэужьыгъ, 
унапчъэмкIи къэлэпчъэжъыемкIи плъагъэ, зыщыгугърэр 
земылъэгъум, игые къышIудэоягъ:
- Мо унэм исмэ, Мышъыд, тащыгъупшэжьыгъ.
Адэ джары, зыми уримыщыкIэгъэжь хъумэ, Федор 
игупшысэмэ апидзэжьыгъ, къыохъулIэщтыр. Улъащ, усэкъат зэраIори сфэшъуаш. ЗэуапIэм сэкъат сыщымыхъугъагъэмэ, нахь уасэ къысфашIыныгъэкIи мэхъу. СамыуIэгъагъэмэ, гъэры зязгъэшIыщтыгъа!.. Илъэсым щэ сыращэжьагъ - зыми сищэфыжьыгъэп. Зымафэ сыкъизымыдзэгъэхэ забытым къысихыгъэ шъхьакIом изакъоми, 
ущымыIэжьмэ нахьышIу! Сэбэхь ары мыхъугъэмэ, ыпашъхьэ сыраукIыхьагъэмэ игуапэщтыгъ. "Угу умыгъэкIоды, 
шъхьафит утшIыжьыщт" дзэкIолI тхьамыкIэжъмэ къыскIэлъаIощтыгъ шъхьакIэ, сыдигъу ар зыхъущтыр?.. Iахьыл 
бай зиIэмэ, мылъкушхо зыIэкIэлъмэ сащыщэп. Хэт сауж 
къыфыщт, ыгу къысфэгъущт? Сишъхьагъусэ Клавдие 
тхьамыкIэрэ сисабыитIурэ нэмыкI гугъапIэ сиIэп. Ахэри 
згъэзэжьынба аIомэ къыспаплъэхэзэ, уипыйми къемыгъэхъулIэщтыр къысэхъулIагъ. Е-е, Клавдие, си Клавдие 
тхьамыкI, сидзэ къулыкъу пIалъэ къэсыухынти, уадэжь, 
сисабыймэ адэжь, сичылэжъ къызызгъэзэжьыщтым мэфих 
нахь къысфэмынэжьыгъэу къысэхъулIагъэм ущыгъозагъэ мэ, сыд фэдиз ичыжьагъэми, укъыслъычъэнэу сицыхьэ 
птелъ. Ау сыдым фэпшIэн, хэт макъэ къыуигъэIун? Дзэм 
укIощт къызысаIоми, сшъхьэ сыфитыгъэп, мыщ, Кавказ 
сыкъызащэми, хьау сIонэу Iизын сиIагъэп, сэ сигунахь 
сыкъэзгъэкIуагъэмэ ямыщыкIэгъэжьми, сэ шъуигунахь 
къызэрэсхьырэмкIэ сышъумыгъэмыс, къысфэжъугъэгъу. 
ТитхьамыкIагъо хэшIыкI фызиIэр Тхьэшхор арышъ, Ащ 
гукIэгъу къытфишIын, тыкъиухъумэн.
- Сы, Мышъыд, укъысIоплъыхьэ, ара? Мо унэр зэрэзэгъокIым, Гощхъан икъимыкIыкIэ сегъэгумэкIы. Жакъыз рэ Сэбэхьрэ, коным сыкъыратIупщи, нэфшъагъом щагум 
зэрэдэкIыгъэх...
Федор игумэкI зэхишIагъ пIонэу Мышъыд къызщылъэтыгъ, унапчъэмкIэ ечъэжьагъ, ау псынкIэу зыритIи, пчъэIупэм нэмысэу къыгъэзэжьыгъ.
- Тыгъэр къыдэкIоягъ, хъунэп Гощхъан унэм икъимыкIыкIэ... - Федор игумэкI къыIэтыгъ, пхъэ лъахъэр ерагъэу 
зэблидзэу зежьэм, Мышъыд зипхъуати, хьакъумэ лъакъокIэ унапчъэм ебэнзэ, Iуихыгъ.
Мышъыд унэм илъэдагъ, мыхъун горэ къызэрихъухьагъэр ихьакъу макъэкIэ Федор къыригъашIэу, псынкIэу 
къичъыжьыгъ, етIани илъэдэжьыгъ.
Унэм Федор зехьэм, ылъэгъугъэм къызэкIигъэщтагъ. 
ЕтIэ джэхэшъогум Гощхъан теушхуагъ, щэлэмэ лагъэри 
итэкъухьагъ, къалмыкъщай Iэгубжъэри икIутыгъ. Бзылъфыгъэ од мэхыгъэр фэсакъыпэзэ джэхэшъогум Федор 
къытырихыжьи, пхъэ пIэкIорым тыригъэгъолъхьагъ. 
Шъхьантэр фигъэтэрэзыжьынэу зэIабэм, тыдэ кIоми къыздырихьакIыщтыгъэ чыристан Тхьэ сурэт зэдэх-зэдалъхьэу 
гъэр зэхъум иIалъмэкъ римыгъотэжьыгъагъэр къычIэзыгъ. 

--- Page 15 ---

Федор ылъэгъугъэм гур Iэпихыгъ, бзылъфыгъэ мэхыгъэр 
ыпашъхьэ зэрилъыр щыгъупшэжьыгъэу, дышъэпс егъэшъогъэ Тхьэ сурэтыр къыпхъотэжьи, Iэ щифагъ, ебэугъ, 
столым тыригъэуцуагъ, къащ къыхьмэ дыухьэ къыпчъызэ, 
шъхьащэ фишIэу ригъэжьагъ.
Щэлэмэ итэкъухьагъэхэр джэхашъом тезышхыкIыгъэ 
Мышъыд къызэхьакъум, Гощхъан мэхыгъэри къащ къэзыхьрэ Федори къыгъэлъэтагъэх.
Апэм Гощхъан къехъулIагъэр къышIэжьыгъэп.
- УнахьышIуIуа, Гощхъан?..- Федор ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ымышIэу еупчIыгъ.
- Сы, бэлахь зытефэн, мы унэм ипшIыхьэрэр?! - 
Гощхъан кIочIэ тIэкIоу иIэмкIэ кууагъэ.
- Зыгъэрэхьат... Зыгъэрэхьат... Джэхашъом утелъыгъэти...
- Укъызнэсыгъа?! Укъызнэсын нахьи, джаурыжъ, 
сылIагъэу джэхашъом сытелъыгъэмэ нахьышIугъ... IукI, 
зысэмыгъэлъэгъу!
Пхъэ лъахъэмэ "тIыркъ-щыркъ" аригъаIозэ, лъэкъо 
узри щыгъупшэжьыгъэу Федор унэм къызщикIыжьыщтым, и Тхьэ сурэт нэмыкI ынэ зи къыпэшIомыхьажьэу 
фызэплъэкIыгъ, гур хэузыкIэу хэлъэщыкIзэ, нэгъуаджэ 
зыщыхъущт къакъыр къогъум къохьагъ, пхъэ хъущэр 
зекъутэм зэрэмыпшъыгъэу, тэмэпкъыр фэмыIыгъыжьэу 
зыдэуцугъэм щецохъохыгъ.
Я си Тхь, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ 
гукIэгъушI, Федор гукIэ кууагъэ, сыдэу насып макIэ сиIэу 
дунаим сыкъытебгъэхъуагъ... Дахэрэ шIурэ нэмыкIыкIэ 
сыгу уилъэп, анахь чIыпIэ гушIуагъо, чIыпIэ зэжъу сифагъэ ми, сыгу уилъ. Сыд бэлахь, нэмыкIмэ ялыягъэу, сэ къыстефагъэр?.. Тимылъэпкъэгъу, тимыдинэгъу бзылъфыгъэм, хэти щэрэщ фаеми, чIыпIэ къин ифагъэм сишIуагъэ 
езгъэкIыгъ нахь, нэмыкI хьисап фысиIагъэп. Мыхъунэу 
сшIагъэр, сеуцолIэжьы, уисурэт напэ зысэлъэгъум, зысщыгъупшэжьи, къэзгъэнэхъэжьэу ихьылъэ псынкIэ зэрэфэ сымышIыгъэр ары... Джы къысэхъулIэщтыр гъэшIэгъоны: 
сишIушIэ мыгъуагъэ хэсхынкIэ енэгуягъо... СшIагъэр 
Жакъыз зэхихыжьмэ? Хэт ышIэра егъашIэм зыгу зыгъэстыжьрэм ышъхьэ къихьащтыр? Сыд гумэкIыгъуа бгъэм 
къыдэтэджэгъагъэри, унэм сизыщэгъагъэри! IукI адэ, 
Мышъыд, ори лажьэ къысфэзыхьыгъэмэ уащыщ. Унэм 

--- Page 16 ---

сихьан фэягъэп... Я си Тхь, гущыIэ мыщыухэр сшъхьэ 
къетаджэхэмэ сшIэрэп, къысфэгъэгъу. Ащи уишIэ хэмылъэу щытэпщтын. СыолъэIу, бзылъфыгъэм ыгу къысфэгъэушъэб, къысэмыпэсыгъэ гуцафэ къысфемыгъэшI... 
СигупцIэнагъэрэ сизэфагъэрэ Iоф къысфахьыгъ…
Аужрэ гущыIэмэ Федор ыгу къызэхагъэхьагъ, къышIуечъэнэу езгъэжьэгъэ нэпсыр зэтыриIэжагъ. ГукIэ зыфэгубжыгъэгъэ Мышъыд къецохъулIагъ, ышъхьэ ыкокI къызрелъхьэм, Iэ щифагъ, риIуагъ:
- Мыхъун тшIагъэп, Мышъыд, зыгъэрэхьат. Тхьэр 
тишыхьат, тыкъызэхишIыкIын. КъызгурымыIорэр си Тхьэ 
сурэт тимыдинэгъу бзылъфыгъэм ипIэшъхьагъ зыфычIэлъыр ары...
Мышъыд къыIупшыхьапэ зэхъум, Федор ышъхьэ Iуищэигъ:
- IукIот, Мышъыд, шхэкIыгъэрэ нэкIыгъэрэ зэрэшIэрэп 
зыфаIорэр шъыпкъэ, щэлэмамэ къыпIуехы.
Щэлэмэ гугъу зыфашIым, къыгурыIуагъ пIонэу, 
Мышъыд къызщылъэти, Iучъыгъ. Федори ылъэгъурэр 
щхэны щыхъоу хьэм кIэлъиIуагъ:
- КIо, джары, шъыпкъэ запIорэм ыгу къыуабгъэ, 
сыосэмэркъэугъ, делэ хъурай.
Пхъэ лъахъэм ылъакъо лыцIынэ зэришIыгъэм нахьи 
лъэгонджэ фыкъуагъэм икъыхэузыкI Федор нахь зэхишIэу 
игъончэдж лъапэ дищаий, гъопсыр къызпхырифыгъэ хъэдэн гъопчагъэр иуIагъэ тырихыгъ. Сэмэгу лъэгуанджэр 
плъыжьышъо, хэушIуцIыкIыгъэ бгъу лъэныкъом бетакъ 
фэдиз хъунэу, гъопс фыжьмэ IуажъыкIыгъэу, гъуанэ иI.
ЦапэкIэ щэлэмэшхо Мышъыд ыIыгъэу къыIулъэдэжьыгъ, Федор къыфищэигъ.
- Сы мыр? - Федор, зэришI хабзэу, щэлэмэ цыпэр 
пичи, Мышъыд ритыжьыгъ, къэнагъэм гуитхъи, зыIуилъхьагъ, мыгузажъоу ышхызэ, къыщытхъугъ: - IэшIу, гъэжъэ гъакIэ. Тхьэуегъэпсэу, Мышъыд, тыхэуныгъэп.
Джэхэшъогум тетэкъогъэгъэ щэламэхэри, къалмыкъщай икIутыгъэри Федор ынэгу къыкIэуцожьыгъ.
Сы щэламэхэри, Iэгубжъэри, Федор ыIуагъ, джэхашъом зыфытелъыгъэхэр? Хэта ахэр, къалмыкъщаим 
нэсыжьэу, Гощхъан къызфырихьыжьэгъагъэр? Сымыделэмэ, къызгурыIон фэягъэба, сэры!.. Сэ мыдыкIэ зишIугъэ елъэпэожьыгъэ бзылъфыгъэм темыфэпхъэ Iаджи 

--- Page 17 ---

сшъхьэ къыфехьэ. Жакъыз щыт хъумэ, ынэ къэмыплъэу 
ыжэ псы дэгъэхъуагъ. Янэрэ ыкъорэ язакъоу сакъызфанэкIэ, унэм сызэрэрамыгъахьэрэ къодыер ары нахь, 
гукIэгъу къысфашIы: сагъашхэ, къыздэгущыIэх, хъэдэн 
къабзэ сиуIагъэ тырысагъапхэ, сиадыгэбзэ гущыIакIи лъысагъэгъэкIуатэ... Адэ узхэфагъэмэ яхабзи, абзи, ябзыпхъи 
пшIоIаемэ, уахэзэгъэн плъэкIыщтэп. Сэры нэмыIэмэ, 
сыздэкIожьын щыIэп, сащыгъупшэжьыгъ, зыми сырищыкIэгъэжьэп. "Угу умыгъэкIод, шъхьафит утшIыжьыщт" 
зыIозэ, къыскIэлъыджэщтыгъэхэр? ФитыгъуаджэкIэ сызхэфагъэмэ сахэзэгъэщтми, зызакъо сфэшIэнэп - сызщыщ 
лъэпкъри, ихабзи, идини, ащкIэ хэти ыгу къысерэмыгъабгъ, 
сфэхъожьышъунэп. Я си Тхь, хьынэ-хьылъэу зытеслъхьажьрэр сфэхьышъуна? Сызэрыфэгъэ чIыпIэм емылъытыгъэу мыхъун сэIомэ, сыхэмыгъэукъу, сфэмыукIочIыщт 
гупшысэ сшъхьэ къимыгъахь. Слъэкъо сэкъат ары мыхъугъэмэ, пхъэ лъахъэр зэхэзгъэтэкъонти, бэшIагъэ сызщыщмэ зафэзгъэзэжьыщтыгъэр. Гъэмэфапэр къызщихьащтым сызхэхьажьым, темэн хэгъуашъхьэм нахь чыжьэ 
сыIукIышъугъагъэп... Жакъыз сыкъызегъотыжьым, 
игухьэ-гужъ къыстырикъути, сызкIэмыIэжьэу коным сызелъ 
уж, мы пхъэлъахъэр сфаригъэшIыгъ... Мыщ икъутэ, 
Жакъыз къыгурыIорэп нахь, зыуи арэп. Къэрэхъу ыIуагъэр 
ыгъэцэкIэжьэу Iэзэгъу къысфихьмэ, хъурэм теплъын... 
Ар Iэзэгъу къысфэхъоу, кIуачIэ къысхилъхьэу, сигухэлъ 
сытебгъэгушIухьэмэ ары, си Тхь. Ощ нахь гугъапIэ сиIэп.
Щэджэгъо нэмазыр къызэрэсрэр къыушыхьатэу азэнаджэм ымакъэ Заурхьаблэ къышъхьащытэджагъ, бэрэ 
зыригъэкъудыигъэп, ошIэ-дэмышIэу къызэрежьагъэм 
фэдэу къушъхьэ-мэз тIуакIэм псынкIэу дэкIодэжьыгъ. 
УлъыхъуагъэкIи къэмыгъотынэу къушъхьэ лъэпсэ мэз 
цунэм зыхэзгъэбылъхьэгъэ чылэр дунаим зэрэтетыр къаушыхьатэу азэнаджэм зызэригъэушъэфыгъэгъэ хьэ хьакъу 
мэкъэ зырызхэри, атэкъэ Iо макъэхэри къежьэжьыгъэх, 
адыкIэ чылэпшъэ дэхьагъумкIэ бзылъфыгъэ гъы макъэмэ 
зыкъыщапхъотагъ.
Бзылъфыгъэ гъы макъэхэр Федор зызэхехым, гур 
къыпиIонтIыкIэу шъхьэр къыпхъотагъ, джыри укIыгъэ горэ 
чылэм къащэжьыгъэу къычIэкIын ыIуагъ. ТIэкIу тешIагъэу 
чылэгумкIи, адырэ бгы лъапсэмкIи, чылакIэмкIи гъы макъэхэр къащыIугъэх. ЛIы укIыгъэхэр зэуапIэм къызэрэIуащыжьыгъэхэр зыкъэзыпхъотэгъэ хьэдагъэхэмкIэ нэфагъэ. 
Къэбар гомыIум ищэ къымыукIыгъапэми, гукIэ зэхишIэу 
Федор къыуIагъ.
Мыгъатхэ щегъэжьагъэу, Федор ыIуагъ, сымыгъуащэмэ, мыхэр ящэкIырэ блырэ хьэдагъэх. УзкIэ дэлIыкIрэм 
нахьи пцэшIуащэкIэ дэкIодыкIрэр нахьыб. Хьадэхэр къыздыращыжьыгъэ зэуапIэр арэу къычIэкIын нэфшъэгъо 
кIэтаджэкIэ Жакъызрэ Сэбэхьрэ зыфэшэсыгъагъэхэр. 
Мыщ фэдэ тхьамыкIагъо чылэм къыдэхъухьэ пэпчъ Жакъыз, 
хьаблэр къечъэу сытырахыжьыфэ, игухьэ-гужъ къыстырекъутэ... Сы шъуIуа ятэрэ ыкъорэ якъэбар? Сы фэдиз 
шъобж Жакъыз къыстырищэми, ари цIыфы, си Тхь, псаоу 
къэгъэкIожь. Сэбэхь? Сэбэхь фэгъэхьыгъэу зы мыхъун 
гори угу къимыгъахь, хэт ипцэшIуащи икъэмэ Iэтыгъи 
шъхьащых, мы нэмыкI дунаеу сыкъызхэпщагъэм джа 
закъор ары гугъапIэу щысиIэр. Сыкъызэхэх, сыкъызэхэшIыкI - къыстеплъхьэгъэ хьылъэр псынкIэ къысфэшI... Сы 
мо хьэдэгъэ тхьамыкIагъор зышъхьарыуагъэмэ ялажь? 
Мыхэмэ язакъоп, сэ сызщыщ дэдэхэри джа тхьамыкIагъом 
реутых. Сы мыщ тыкъызфэкIуагъэр? Сы мыщ, нэмыкIмэ 
ялыеу, щычIэтынагъэр?.. Тэ мыхэр тымыштэхэмэ, тыркумэ 
аштэщт, инджылызхэр къихьащтых аIо... Ащыгъум, симэкъумэщышIэ акъыл макIэ къыубытэу мы илъэсныкъом 
къызгурыIуагъэр, сызщыгъуазэр къэсIон. Мыхэр тыркуи 
инджылызи фаехэп, тэри тырящыкIагъэп!.. ТиIоф зыдэщымыIэм тыкъэзыщагъэмэ сыд бгыбзэ япIуагъэми, яфэшъуаш...
- Фидур, а Фидур, тэ ущыIа? - унапчъэмкIэ Гощхъан 
иджэмакъэ къиIукIыгъ.
- Мары, мыкIэ сыщыI,- Федор, елъэщаомэ-гузажъо зэ, къакъыр къогъум къыкъокIыгъ.
- Ма, непэрэзымафэм ушхагъэп,- Гощхъан щэлэмэ 
зытIущ зэрылъ лагъэмрэ къалмыкъщай зэрыз Iэгубжъэмрэ 
Федор къыфищэигъ, гухьэ-гужъыгъэ ымакъэ къыхимыгъэщ шIоигъоу кIэлъиIожьыгъ: - Зэхэоха чылэм къыдэтэджэгъэ тхьамыкIагъохэр?
- Зэхэсэхы, Гощхъан, зэхэсэхы,- Федор къызэтеуцуи, 
пхъэ лъэхъэ пкъыер къехьылъэкIэу, зыкъызэригъэзэкIыгъ,- 
гур агъэузы...- зыщищыкIагъи, зыщимыщыкIагъи щигъэфедэрэ гущыIэмкIэ къыухыжьыгъ: - Хьэрам, Гощхъан, 
хьэрам...

--- Page 18 ---

- Хьэраммэ, джары къыташъушIэрэр! - Гощхъан 
ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, етIанэ икъэтмэ якъэбар мышIэ 
ыгу нахь ыгъэушъэбыгъ. - Алахь зизакъом тэри тыкъиухъумэн, гукIэгъу къытфишIын.
- Ары, ары,- Федор зигумэкI щыщтыхьажьрэ бзылъфыгъэм псынкIэу дыригъэштагъ, - Тхьэм тыкъиухъумэн, 
гукIэгъу къытфишIын.- Сэри джыдэдэм Ащ селъэIугъ, 
сыкъызэхихынэу сыщэгугъы.
- ЕлъэIу, Фидур, елъэIу, тхьамыкIагъор къыздикIрэр 
шъуалъэныкъу. Уи Тхьэ о нахь укъызэхишIыкIынкIи къэнэнэп.
III
Щагу хъоо-пщаушхор Федор къепхъэнкIы. Лъэкъо 
лыцIынэр зэхимышIэу, "тIыркъ-щыркъ" регъаIо, пхъэ 
лъахъэр зэблехы.
Зиуахътэ зышъхьащыкIотырэ бжыхьэ шъабэм яхьщырэу Заурхьаблэ къызхиубытэрэ шъолъырыр, гъэтхэ-гъэмэфэ IубжьыбжьыкIыгъэмэ афэмыдэу, къэблэгъэгъэ 
кIымафэм ухигъэгупшысыхьэу, загъори ышIошъ мыхъоу 
мамыр. Пачъыхьэ топ гъуагъохэмрэ хьэдэгъэ мыухыжьхэмрэ къакIэзыжьыгъэ цIыфмэ ябжыхьэ рэхьат зыфахьыщтыр амышIэу, къыкIэлъыкIорэ мафэм зыкъызэрафырихыщтым щымыгъуазэхэу, ошIэ-дэмышIэ щтэуIугъэ горэ 
къаIуидзэнкIэ щынэхэу бжыхьэ мэзитIур зэблэкIи, ящэнэри 
къангъэбылъ къадешIэнкIэ мэфэ зыхыбл нахь къэнэжьыгъагъэп.
Бжыхьэ мамырыр, агу еIоу, тхьэ елъэIухэзэ, заурхьаблэмэ агъэкIотэжьыщтыгъэ, къэхъурэр къызгурымыIоу, 
идунай хэгъощыхьагъэу ащ дэсыр зы нэбгыр - Анаскевич 
Федор, зигъэрмэ анэмыкIэу чылэр къызэреджэрэмкIэ 
ыцIэ къепIон хъумэ, Фидур.
Федор игупшысэ зэпеохэр зэхэлъадэмэ-зэхэчъыжьхэзэ, шъхьэм къыщезэрэфэкIхэми, угу емыгъабгъэмэ 
нахьышIу, игунахь къэпхьыщт. ЦIыфыр зыгъэгумэкIрэр 
зэхэпшIэнэу уфэмыеу зы пыгъэзыкIыгъокIэ щыбгъэзыенэу 
узежьэкIэ, ар пшIэным къыпэ зэрыт чIыпIэм уиуцомэ, 
къыбгурыIощт. Арынчъэу шъхьэуз уимыIэу нэмыкIым 
ишъхьэуз уасэ фэпшIыщтэп.
Сызэнэгуерэр, Федор игупшысэмэ къызэкIагъащтэ, 
къысэхъулIа? Мэзищым къехъугъэшъ, зао щымыIэжь 

--- Page 19 ---

пIонэу, мы лъэныкъори сыкъыздырахыгъэ лъэныкъори 
къэбарынчъ. Мэзищ уахътэм къыкIоцI илъэсишъэ къэзгъэшIэгъэ ныом ихьэдагъэ нэмыкI чылэм къыдэтэджагъэп. 
Дэгъу, сигуап аущтэу зэрэщытыр, зыми Iапэ къысфишIыжьрэп. Жакъызи нахь къэушъэбыгъэу къысщэхъу. 
Сызхэфагъэмэ зыкъызэрэсфашIыщтыгъэмкIэ емыкIу 
афэслъэгъурэп. Жъалымыгъэм жъалымыгъэ къызэригъэущрэр хэткIи нафэ... Ау сы къэхъурэр? ЕгъашIэм мы 
лъэныкъом зао щымыIагъэу, сэри ащ сыхэмыунэхъуагъ 
пIонэу бжыхьэр екIы, кIымафэр къэблагъэ. Заор аухыгъэу, 
сагъашIэрэр ячарэу мыхэмэ саIыгъмэ шIэ?.. Ар къысашIэна?.. Ащыгъум, ар зышIэрэр... жъалымыгъэми 
къыщыуцурэп, Тхьэми инэплъэгъу къыриубытэжьрэп. Хэт 
сыщыгъупшэми, си Тхь, о сыпщыгъупшэнэп, унаIи, унэшIуи, 
уищынагъуи къыстебгъэтын.
Щагу пхъэнкIыпхъэшхор Федор егъэжьы. Ныбджэгъум 
иIофшIакIэ рэгушхо пIонэу, Мышъыди къакъыр натIэм 
зандэу кIэрыс. ГумэкIыгъо щыIэп, хэтэшхор къэбзэ-лъабзэу Iухыжьыгъ, шIуцIэмэ шъабэр тырихэу жъожьыгъэ, 
натрыфщэпкъ зэусэигъэр мэкъу хьандзом кIэрыт, конитIури 
натрыфкIэ ушъагъэ, щыбжьый, бжьыны, натрыфышъхьэ 
блэрхэр, жьыр акIагъэоу, Iэщ пчэгъумэ къапэщых, унэ 
лъэгуцэ натIэм пылъагъэх.
ЦIыфыIэр зынэсыгъэу щагум къыщылъагъорэм пэпчъ 
Федор ипкIэнтIэпс зыхэмылъ ахэтэп. Мо тезэч зэтелъри, 
чэу шIыхьагъэри, курэжъые псынкIэри, чылэм апэ дашIыхьэгъэ псынэкъооу щалъэ зыпышIагъэри ары.
- Фидур, бетэмал, сапэм теогъэтхьалэ, псы текI,- 
Жакъыз зигъэпсэфыгъакIэу, ымакъэ губж кIэмылъэу, 
лъэгуцэм къытеджыкIы. - Уипсынэкъоу ежь-ежьырэу 
псынэм псы къырищыщти, ушъхьаса?
- Джыдэд, Жакъыз, джыдэд, - Федор игупшысэмэ 
къахэужьы,- пхъэнкIэным зыдезгъэхьыхыгъ...
Сапэр зэтIысым, Жакъыз лъэгуцэм къехыгъ:
- Ыджар хъун, сапэр бгъэтIысыгъэ, - гъэбэжъу зыдэлъ 
щагум Жакъыз рыразэу, зышIомыдэеу, тIэкIу рикIухьакIи, 
къакъыр нэтIэ пхъэтэкъэжъым тетIысхьагъ, игъэр фидзыгъ. - Ащ нахьрэ аущтэу упхъэнкIагъэу сэмыгъэлъэгъужь.
- Къысфэгъэгъу, Жакъыз.
- Сэ къыпфэзгъэгъугъ, ау мо зищыбжьый блэрхэр 
сэпэнэIу пшIыгъэм къыпфигъэгъущтмэ сшIэрэп нахь,- 

--- Page 20 ---

Жакъыз щхыпцIыгъэ, игъончэдж лъэгуанджи сапэр тыриутхыпкI фэдэу зишIыгъ.
- Гощхъани къысфигъэгъунэу селъэIун, телъэкIыкIыжь 
ыIомэ, зы сэпаци къытесымыгъанэу щыбжьый пэпчъ 
фытеслъэкIыкIыжьын.
- Сэмэркъэу пшIэрэба, Фидур? - Жакъыз ыгу къыдеIэу 
щхыгъэ. - Хэт, дунаир сэпэ закI, мо шъхьэтехъо зытехъуагъэм ищыбжьый пылъыр! Моу пIэ псы пыгъэчъи, къэIыст. 
ТIэкIу тыгущыIэн.
- Сэ джыри Iэщ къогъум сыкъопхъэнкIыхьан сихьисапыгъ... - сы сэIо мыщ непэ къехъулIагъэр, къэбар гушIуагъо щыIа шъуIуа, Федор ыIэ псы пигъэчъызэ, гукIэ ыIуагъ.
- Неущи мафэ щыI, зыгъэпсэф.
- Неущи мэфэ гугъапIэ щыI, ау етIани...
- Ау етIани,- Жакъыз псынкIэу Федор къыIо шIоигъуагъэр Iэпихыгъ,- непэ умышIэрэр неущ шIэжьыгъуай, арба, 
Фидур?
- Ащ нахь гущыIэ шъыпкъэ лэжьэкIо цIыфымкIэ щыIэпщтын,- Федор адырэ пхъэтэкъэжъ пакIэм пытIысхьагъ.
- УзэрэмэкъумэщышIэр гъуащэрэп, Фидур. Лъэшэу 
сыпфэраз.
- О уилэжьакIи сыгу еIу, Жакъыз. ЧIыгур шIу олъэгъу.
- Тхьэуегъэпсэу. ЧIыгур шIу тымылъэгъущтыгъэмэ, 
тищыIэныгъэ хатлъхьэу тышъупэуцужьыщтыгъа?!
- АщкIи шыхьатэу сыкъышъутеуцо, - мыщ икъэгущыIакIэкIэ зы къэбар гушIуагъуи щыIэп, Федор ыгу къыпызыгъ, игугъапIи IэкIэзыгъ.
- Шыхьатыгъо укъызэрэсфэхъурэр дэгъу, Фидур. Ау 
сызэрэпфэрэзэ шъыпкъэр къыосIон. Уиадыгэбзэ зэгъэшIакIэкIэ сыгу ощэфы.
- Сызхэфагъэмэ захэсэгъэзагъэ, Жакъыз, - къыраIощтым ежэщтыгъэ фэдэу, Федор къызIуипхъотыгъ,- 
сыщыIэн, сышъухэзэгъэн фаеба?
- ЕгъашIэм укъытхэсын уиморада?
- Джыдэдэм сыптIупщыжьми, Жакъыз, сыхьазыр.
- Мыдэ, мыдэ мыщ ыIорэр! - Жакъыз игуапэу, фэбагъэ хэмылъэу щхыгъэ, етIанэ мэкъэ чъыIэкIэ къэупчIагъ.- 
ЩэфыжьыпкIэр? - урысыбзэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - 
Викуп, викуп.
- Самыщэфыжьмэ сэ силажьа?..
- Уилажь! - Жакъыз къызщытэджыкIыгъ. ЛIы губжыгъэм ыпашъхьэ исыныр Федори къыригъэкIугъэп: - Уисэкъатыгъэ осэнчъэшъ, зыми уищэфыжьрэп, чылэр къыздэогъэхьащхы.
- Сысэкъатми, слъэкI къэзгъанэрэп, сэлажьэ...
- Улэжьэщт! УищэфыжьыпкIэ, шъукъытэзэофэ, дышъэ 
сомэ мин ыуасэми, мы щагум шъэрэ минрэ къыщыблэжьыщт. Хьа шIоибэ щагум къыдэунагъ? Джыри зэ 
тешыпыхьажь!
КъэлапчъэмкIэ шылъэмакъэхэр къэIугъэх.
Ятэ иш иIэдэжьэу Сэбэхь къыIухьажьыгъ.
- Ори, Iялэ, тэ ущыIагъ?
- Шыхэр псы езгъэшъуагъэх, тезгъэкIухьагъэх.
- Ащ нахьрэ Iоф щагум дэлъыжьба?
- СшIэрэп, зэIери зэдгъэфагъэ фэд...
- Мэфэ заулэIе кIыр къызэрэсыщтыр ошIа? ОшIэмэ, 
хьа мощ игъолъыпIэ,- Федор Iапэ фешIы,- узфемыгупшысэрэр? Уалъыпэгъу ибгъэлъыщта? Неущ щегъэжьагъэу мо къакъыр пыутыгъэр фэбапIэ зэрэшъушIыщтым 
шъуегупшыс. Ежь ипкIэнтIэпсыIе, ыIэшъхьитIуIе фэбапIэ 
зыфебгъэшIыжьыщт! СтIупщыжьмэ, лIы къабзэм зыщыщмэ адэжь ыгъэзэжьыщт... Ар пфэсэшIэфэ, мо къушъхьэ 
мыжъохэр зэхэтэкъоных!
Жакъыз шэси, къызэмыплъэкIыжьэу, щагум дэкIыгъ.
Шылъэмакъэр чэу къэгъэзэгъум зыкъокIуадэм, 
Мышъыд кон чIэгъым къычIэпшыжьыгъ. СикъэрэбгъагъэкIэ 
емыкIу къысфэмышI, хьэм къыфэмыIошъуми, шъхьэ 
егъэзыхыгъэ кIэ дэупкIагъэкIэ ар къыригъэкIэу, Сэбэхь 
щикIухьэзэ, Федор зыщыпхъэнкIэрэ Iэщ къогъумкIэ рекIошъэкIыгъ, лъэбэкъу заулэ азыфагоу, ыпашъхьэ итIысхьагъ. 
Лъакъор къехьылъэкIми, пкъым кIуачIэ зэрэхэлъыр къыхэщэу, пытэ-пытэу Федор мэпхъанкIэ. Мышъыд къызэрэпэтIысыгъэри коным дэжькIэ Сэбэхь зэрэщытри щыгъупшэжьыгъ. Чы пхъэнкIыпхъэшхомрэ ежьырырэ нэмыкI 
дунаим тетэп.
Сы къысэпIуагъэкIи, Жакъыз, сыгу къыуабгъэрэп, 
Федор еIо. Аущтэу сиIоф хъунэу Тхьэм ымыухыгъагъэмэ, 
къысэхъулIагъэр къысэмыхъулIэнкIи мэхъу. Сызхэхьажьым, 
сигухэлъ къыздэхъугъэп. Сыкъызыоубытыжьым, сы фэдиз 
шъобж къысахыгъэми, ари Тхьэм къыстырилъхьагъэу 
къычIэкIын, сщэчыгъэ. Тхьэм щыр икIасэми, щэ саращэжьынэу сызыращажьэми насып сфэхъугъэп - зыми 
сызэримыщыкIагъэр къызгурыIуагъ. О ащ ухэтэп, Клавдие, 

--- Page 21 ---

уигунахь къэсхьынэу сыфаеп... Шъукъыспаплъэ шъхьакIэ, 
сишъхьагъусэ кIас, сибын-унэгъо дах, къысэхъулIагъэр тэ 
щышъушIэн? Сымынасыпынчъэмэ, дзэ къулыкъур къэсыухынкIэ, сиунэгъо дышъэ фэзгъэзэжьынкIэ мэфих нахь 
къэмынэжьыгъэу сы тхьамыкIагъу сызыхэфагъэр!.. Я си 
Тхь, сыогыйрэп, ау ащ фэдэ горэ, чIыпIэ къин ифэрэр ыпсэ 
закъо фэбэнэжьы хабзэшъ, сыгу къысшIуихьэмэ, къысфэгъэгъу, гукIэгъу къысфэшI, унэшIу къысщыгъаф, уигугъапIэ сшъхьащымых. Жакъыз ыгу къысфэбгъэкIыгъэмкIэ сэ 
зыдэзгъэзэжьын щыIэп, сыпсауфэ, уижь къэсэщэфэ, сыд 
фэдэ къиныпIэ ситми, сыгу уикIынэп, сибын-унагъуи, сызщыщ лъэпкъэу уиIумэтхэри зыщызгъэгъупшэнхэп. Сы а 
тхьамыкIэхэми ялажь? Сыкъизымыдзэжьыгъэ пачъыхьэ 
забытмэ афэшъхьаф, адырэмэ янахьыбэр сэ къысфэдэ 
закIэх - гъучIышIэх, чыракIох, мэкъумэщышIэх. А забытхэу зыфасIохэрэми, угу ябгъэбгъэнэу щытэп, ахэр нахь 
лъэшыIо горэми, ежьхэм анахь лъэшыжьхэми агъэIорышIэхэу къычIэкIын... О ахэмэ уащыщэп, си Тхь, къысфэгъэгъу ащ фэдэ ошIэ-дэмышIэ хьарам гъощагъи сыгу 
къызэрихьагъэмкIэ. Ахэм о зыкъыуагъэпшэн алъэкIыщтэп, 
тэщ фэдэхэмкIэ инхэми, о уздэщыIэм ахэр щыцIыкIух, 
щысэпэналъэх.
- А Сэбэхь, а сиIял,- Гощхъан унэ лъэгуцэм къытеджыкIыгъ,- мыдэ зэ къакIуи. Хьа, сиIял, кон лъапсэм узфидыкъагъэр? Сы узэгупшысэрэр?
- Олахьэ сымышIэрэ, тян...- зыкъишIэжьыгъэу Сэбэхь 
къыIуагъ, апэ шъхьэм къечъэгъэ гущыIэмкIэ зиухыижьыгъ.- 
Узэгупшысэн закI дунаир.
- Дунаир аущтэу щымытыгъэмэ, дунай хьаф аIоныгъэп, 
сиIял,- Гощхъан къыIуагъ, етIанэ Федори зэхыригъэхэу, 
нахь лъэшэу къыпигъэхъожьыгъ: - Тхьэм ыIомэ, гукIодыгъо щыIэп. Уятэ къыуиIуагъэр армэ, сы изэшIох ащ. Сэри, 
Айщэти тыжъудэIэпыIэн.
- Хьа шъо ащ шъукъызэрэхахьэрэр?
- ЯтIэ къытфэшъушIымэ, фабэр ыубытынэу Iужъоу 
тыин, зи едгъэIонэп. ЕтIани, сиIял,- джыри нахь лъэшыIоу, 
Федор зэхырегъэхы, - уятэ угу емыгъабгъ, цIыф плъыр, 
ау кIэжъукIыжьыгъошIу.
- КIэжъукIыжьми, мо унэшхом,- Сэбэхь гъумтIымыгъэ, - чIыпIэ мо тхьамыкIэм щыфигъотыгъэп.
- А сиIял,- Гощхъан ымакъэ нахь къефэхыгъ, - ар Iоф 
шъхьаф, уятэ ыIуагъэм утемыгущыIэжь. Ышнахьыжърэ 

--- Page 22 ---

ышнахьыкIэрэ къяхъулIагъэм тхьамыкIэр къэрабэ ышIыгъ, 
жъалымыгъэр къытырагъэкIуагъ. А зы мафэм, сиIял, 
хьадитIу къыпфащэжьыныр тхьамыкIагъу...
Хьадэщэжьхэр, ежьри ахэмэ ахэтыгъ, Сэбэхь ынэгу 
къыкIэуцожьыгъэх. Ар зыхъугъэр гъэрекIо гъэмафэ иапэрэ 
маз. Къушъхьэ тIокIэ зэуапIэм бгъуитIумкIи цIыфыбэ IукIодагъ, адыгэхэмкIэ топыщэмэ Iуахыгъэр нахьыб - Пэзэдэ 
зэшитIури ахэмэ ащыщыгъ, ягъунэгъу Айщэт илIи джа 
мэфэ шIуцIэм ипцэшIуащэ ыпсэ Iуихыгъ, шъузэбэ шъхьэзэкъо тхьамыкIэу къэнагъ. Джа мафэм Сэбэхь илъэс 
тIокIым хэкIыгъэ къодыягъ, изэо Iухьагъуи, цIыф укIыгъэхэр 
зыщилъэгъугъэхэри, лъым икIочIэрымэ зызэхишIагъэри 
апэрагъ. Ятэш нахьыкIэ Ахьмэд уIагъэу зэуапIэм къыIуихыжьызэ зыкIыб илIыхьагъэри ынапIэ зыгъэплIэжьыгъэри 
Сэбэхь. 
- КъызгурэIо, тян...- Сэбэхь игукъэкIыжь хьылъэмэ 
къахэужьыгъ. - Ау Пэзадэмэ язакъоп тхьамыкIагъор 
къызыфыкъокIыгъэр.
- Ары, сиIял, тэ тизакъоп, зэрэадыгэ шъолъыр. Ау, 
сиIял, уятэкIэ...
- КъызгурыIуагъ, тян, къызгурыIуагъ.
ПлIэIу пытэр еуфэхыгъэу Федор пхъанкIэщтыгъэми, 
лъэгуцэм тетмэ ягущыIэ цыпэхэр тхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэм 
къыубытыщтыгъэх. ЫцIэ къырамыIоми, янэрэ ыкъорэ 
зэраIорэр ежь зэрэфэгъэхьыгъэр къыгурэIо. ЯIо зэтекI 
фэдэми, а зы гупшысэм тIури къызэрекIолIэжьрэр язэфэгъэгъукIэ къеушыхьаты - зэфэсакъых, агу хэзэрэгъэкIрэп.
Мы дунэе хьылъэм, Федор ыIуагъ, джары узэрэзэфыщытын фаер. МыIуапхъэмэ уаубытэу, ахэмэ зябгъаштэу 
угу хэзэрэгъэкIмэ, узэкIэращыщт нахь, зэпэблагъэ уашIыщтэп. Жакъызи зыдэпшIэу, сэ сызэрэфаеу узекIорэп пIоу 
бгъэмысэнри хьарам. Тхьэм къытырилъхьагъэм а тхьамыкIэри къырефэкIы. ЫшхэмкIэ зыхэфэгъэ къиныгъор ушъыякIо фэхъугъэп, гуплъыгъэр, гущыIэ дыджыр нахь Iэрыфэгъушъ, ащ зыдырегъэхьыхы. Сэри ащ сыкъыхэхьажьыгъэу, 
ари титIо Тхьэм къыттырилъхьагъ, гужьыдэгъэкI сыфэхъу. 
Ари сщэчын, гъолъыпIэ фэбапI зыфэпIуагъэри сIэ къизгъэхьан. Анахь цIыф гуплъыгъи, жъалыми, зэфэнчъи ыгу 
къызэрэзэкъоущтыр зыуи арэп. Сисабыймэ, сиунэгъо 
цIыкIу зэгорэм сафэзыжьынэу сэрэшIи, сыд къин стелъми 
сщэчын, анахь охътэ кIыхьэри афызэпысчын. Гухьэ-гужъыгъэм зезгъэштэн сIомэ, сэра ар зыфэшIур?! Сидзэ къулыкъу мэфихэу къысфэнэжьыгъэр зэрэсыухрэм сыкIэгушIузэ, нибжьи сызэмыгупшысэгъэ гъэрыпIэм илъахъэ 
къыстырилъхьагъ. Мэфихыр илъэсым блэкIыгъ. Ахэмэ 
сэркIэ къакIэлъыкIощт уахътэри зыфэдизыр, Тхьэм нэмыкIэу, хэт ышIэщт? Мары, къихьэрэ кIым джы тегупшысэ, 
ащ гъатхэри къыфэт, гъэмафи, бжыхьи къыпыщылъ. Тара 
ахэмэ ащыщэу сэркIэ гушIогъощтыр?.. Адэ мы сызыIыгъхэми гушIуа гъо къафыкъомыкIынэу ара? Мыхэри тэщ 
фэдэхэу, угу ягъунэу насыпынчъэх. Мыхэмэ ягушIуагъуи 
сэ сигушIуагъуи, си Тхьэ гукIэгъушI, кIодыпIэ имыгъаф. 
УишIушIэ, хэтырэ цIыф лъэпкъи орэхъу, къымыубытын 
щыIэпышъ, ар шъхьафит мафэ сфэпшIынкIэ сыолъэIу, 
сыкъызэхэх, унэшIу къысщыгъаф... Ары шъхьакIэ, зэпыйрэ 
лъэпкъитIумэ, зицIыфылъ агъачъэрэмэ гушIогъуитIу яIэн 
алъэкIыщта? Тэры мыхэмэ IашэкIэ къафэкIуагъэр... Ау 
хыеми мысэми, я си Тхь, гукIэгъу афэшI, зэрыфэгъэ чIыпIэмкIэ хэти зыкъе гъэшIэжь...
- IукIот, Мышъыд,- мытэджыхэ зэхъум, Федор хьэм 
риIуагъ,- узтес чIыпIэр, етIанэ къысфамыдзыжьынэу, 
сэгъэпхъэнкIы. Ары, ары, оры засIорэр, Мышъыд. Хьа ащ 
фэдэу укъысIуплъыхьэра? ЗэкIэри дэгъу, Тхьэм Iомэ, 
гукIодыгъо щыIэп.
Жакъыз чылэм зэрэдэмысыр, нэфшъэгъо пасэм къызэлъигъэтэджыгъэ унагъом тыгъосэрэ унашъор джыри 
зэ къафыкIиIотыкIыжьи, Шапсыгъэ хасэм зэрэшэсыгъэр 
Пэзадэмэ ящагу хъоо-пщау къеушыхьаты. ЕтIэгъо кухьитIоу 
ныпчэдыжь чылэпшъэ нэпкъ ныбэм къыращыгъэр Iэщымрэ 
къакъырымрэ азыфагу щыухъурэигъ, псы хакIэ, орзэфыр къо шъабэ хатакъо. Сэбэхь шым тесэу ятIэр еутэ. 
Федор, шIуанэр диIыгъэу, етIэпсыр ыгъачъэрэп - пхъэ 
лъахъэр телъми зэхишIэжьрэп.
ЯтIэр хьазыр зэрэхъоу къакъыр кIэлъэныкъор аинэу 
Гощхъани Айщэти зытырагъэпсыхьагъ: щалъэхэр ахьыгъ, 
мэкъу хьандзом лъэоир къыкIэрахыгъ.
- А Гощхъан, мо тхьамыкIэм ипсы къэхьыкIэ ащ нахьыбэрэ сфэлъэгъужьыщтэп!.. - Айщэт пхъэ лъахъэр зэзыутэкIызэ псы щэлъитIур къэзыхьрэ Федор пэгъокIыгъ.- Мо 
къаштэ, Фидур. Икъун, псы тищыкIэгъэжьэп.
- Ихьау, Айщэт, а зыр пфэсшIэнэп, - Федор нэ пшъыгъэ нэшхъэйхэмкIэ бзылъфыгъэм къыIугушIуагъ, ылъакъо мэ афимытми, пытэ-пытэу къыблэкIыгъ.

--- Page 23 ---

Щыгъупшэгъагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъэу, Сэбэхь 
шыр ятIэм къыхефышъ, къепкIэхы. Унэм елъэдэжьы - бэрэ 
къитырэп. Федор ыпашъхьэ зыщыредзыхышъ, пхъэ 
лъахъэм иIункIыбзэ къэб фыIуехы:
- Зягъэгъэпсэф плъакъомэ.
- Ы-ы! - Федор къыхэкуукIы, пхъэ лъахъэр зытемылъыжь 
лъакъор, чIыпIэ ригъэкощыкIынкIэ щынэу, къызэпеплъыхьэ, 
Гощхъан дэжькIи маплъэ. - Мы пшIагъэр хъунэп...
- Ар Сэбэхь зишIэн фэягъэр, Фидур, етIэшIэныр етымыгъажьэзэ ары, плъакъо пIэтынкIэ узтещыныхьажьэу, 
джы сы узэрэбылымыжьыр? - зылъакъо шъхьафит ашIыгъэм ищытыкIэ Айщэт шIощхэн, етIанэ ошIэ-дэмышIэу 
федзы: - Ар пIоу ухэхьажьыкъон о!
- Шы тесыкIэ ошIа, Фидур?- зишъхьафит ыгъэутэшъуагъэм зыкъыригъэшIэжьэу, Сэбэхь еупчIы.
- МэкъумэщышIэм шы тесыкIэ ымышIэмэ, хьэрам.
- ТетIысхь ащыгъум шым! ЯтIэр егъэут.
Сэбэхь кIаIи Федор зегъэшэсым, тамэ къыгокIагъэ 
фэдэу къыщыхъугъ, гур къыIэпыкIыгъ, чэумэ ялъагъ, 
Заурхьаблэ дэбыбыкIыгъ, зэрэхъугъэри ымышIэу Вологодскэ губернием нэсыгъ, мэзкIэ къэухъурэихьэгъэ ичылэжъ цIыкIу дэлъэдэжьыгъ, къехъулIагъэр шIотхъагъоу, 
шIошъхьакIоу Пэзадэмэ ящагу ятIэ ыутэзэ зыкъишIэжьыгъ. 
Лъэгонджэ уIагъэри узыжьрэп, лъэпшъэ лыцIынэри бжьыбжьыжьырэп. Зытес шы лъэшым иетIэ утакIэ гъэр уахътэм 
IэкIэкIыгъэ кIочIэ лъэшыр къызэрэIэкIигъэхьажьрэр 
зыдешIэжьы. Тхы уфэгъагъэми зекъудыи, пшъэ ищыгъэми 
дештэ, шъхьэ Iэтыгъэри декIу.
ОшIэ-дэмышIэ шъхьафитыр зыIэкIилъхьэгъэ шыум 
итеплъэ Сэбэхь къыкIигъэщтагъ. Ащ Iушъэшъэ макъэкIэ 
яни къыхэожьыгъ:
- Бгъэшэсыгъэм уицыхьэ телъа, сиIял?
- УмыгумэкI, тян, Фидур ар къытишIэщтэп.
- СишытесыкIэ, Айщэт, адэ зи къепIуалIэрэпи? - гу 
къызIэпызышIыхьажьрэ Федор исэмэркъэу гые макIи 
къышIухэщыгъ.
- Хъулъфыгъэр шытхым исынэу къызэрэхъурэм пае 
ущытхъунэу къеогъэкIуа, Фидур?- Айщэти, къыфадзыщтым ежэщтыгъэ пIонэу, зэригъэжагъэп, янэрэ ыкъорэ 
агу илъыр къышIагъэу пигъэхъожьыгъ: - Икъун, Фидур, 
ятIэр зэрэуутагъэр, къыхэкIыжь, псынтIащэ ошIы.

--- Page 24 ---

- Ары, Фидур, ары,- Гощхъани къэгузэжъуагъ,- 
къыхэкIыжь, шыми зегъэгъэпсэф.
Щэджэгъоуж нэс етIашIэхэм, къакъыр пакIэм имызакъоу, зэрэпсаоу аигъ.
Федорырэ Сэбэхьрэ щагур аукъэбзыжьыфэ, Гощхъан рэ Айщэтрэ щэджэгъошхэ гужъуагъэр къаупщэрыхьагъ. Унэм къафырахыгъэ Iанэм, цIыфы фэдэу тIури 
апэрэу зэдыпэсых. Мышъыди, ылъэгъурэр шIохьалэмэтэу, 
гъэшхэкIыгъаеу адыкIэ щылъ.
Шхэныр ыухи ыIэ псы зыпегъэчъыжьым, Федор къыIуагъ:
- Джы, Сэбэхь, сипхъэ лъахъэ къыстелъхьажь.
- Фидур?!
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп. Зылъакъо шъхьафитым ыгу 
къимыхьан щыIэп, сшынахьыкI.
- Ар оIомэ, плъакъо къаштэ, Фидур.
- Уятэ къэмыкIожьзэ, аущтэу пшIымэ нахьышIу, 
Сэбэхь,- Гощхъани ыкъо дыригъэштагъ.- Iанэри унэм 
ихьажь.
- Тятэ мэфищэ къэтынэу дэкIыгъ.
Жакъыз къызегъэзэжьым, ылъэгъурэр шIогъэшIэгъонэу, къакъырыр щэ къырикIухьакIыгъ, шIогъэнапIэ горэм 
лъыхъугъ шъхьакIэ, земыгъотым, къехьылъэкIэу гушIуагъэ:
- Олахьэ, Фидур, ухъупхъэм. УифэбэпIэ къакъыр 
пакIэ укъыщымыуцоу, зэрэпсаоу уигъэ. Аферым, сыпфэраз. Зимыхьамел пшхырэм ыджары узэрэдэпсэун фаер. 
Плъакъо тау щыт?
- Ари нахьышIуIо мэхъу.
- Зэ пкIуачIэ бгъотыжьыгъэмэ, уишIуагъэ нахь къэбгъэкIощтыгъэ, ы-ы, Фидур? - Жакъыз зыщыгъупшэу 
гъэрым IугушIуагъ, чыжьащэ хэмыхьэ шIоигъоу зыкъишIи, 
ыкъо зыфигъэзагъ: - Ори, Iялэ, сыпфэраз, осIуагъэр 
бгъэцэкIагъэ.
IV
КIымафэр гъэрекIокI фэдэп. Щылэ маз зыкIаIорэр 
къыгъэшъыпкъэжьэу ос фыртынэкIэ зыреутэкIыжьы, 
жьыбгъэм чъыг шъхьапэхэр зэфещэх, еутхыпкIых, ишъуй 
макъэ къакъыр шъхьакIэм кIэджэгухьэ.

--- Page 25 ---

Урамыфэу унэм уимыкI зыфаIорэ уахътэми, нэфшъагъом Федор къыдэтэджи, осыр ытхъугъ. Былым къакъырыми, псынэми, мэкъу хьандзоми, хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ псыунэхэми, унэ лъэгуцэми, къэлэпчъэжъыеми 
лъагъохэр афыхихыгъ. Мэлхэри чэмхэри псы ригъэшъуагъэх, Iус аритыгъ. Унагъор къыкIэтэджэжьмэ хьакур 
зэрагъэплъыщт пхъэ къутэгъэ IаплIитIури лъэгуцэм ригъэкIугъ. Унэм ихьан фитыгъэмэ, нэшIукIэ Жакъыз кызэреплъыщт закъом пае, хьаку мэшIошхо афыришIыхьэщтыгъэ.
Осыр Федор ищыпэлъэгъоп, итхъун армэ, есэжьыгъ. 
Темыр осым къыхэхъухьагъ, ар зыщыбэм щапIугъ, апэрэ 
шIулъэгъур щигъотыгъ, унагъо щишIагъ, исабыймэ ящхы 
макъэ щызэхихыгъ. Ос фыртынэ тамэкIэ къушъхьэ мэзым 
хэгъощыхьэгъэ Заурхьаблэ зыщыритэкъухьэу дунаим 
зыщеукIыжьми, Федор ыгу кIодырэп. Мыр сы? Мыщ нахь 
кIымэфэ пытэ илъэныкъо гупсэм щилъэгъугъэба? Илъэсныкъом кIым зыкъызэIуихрэп, осыр къыретэкъохы, унэхэр 
чIегъэсаех, псыхъохэр егъэщтых, чъыг щтыгъэхэр зэгуетхъых. Ау, шъыпкъэр пIон хъумэ, талъэныкъо жьыбгъэр 
щымакI, мыщ фэдэу осыр щыцIынэп, чъыг къутамэхэр 
зэхицIыцIэхэрэп. Сы шъуIуа си Клавдие тхьамыкIэ джыдэдэм 
ышIэрэр? Осыр етхъуа, пхъэ екъута, мэпхъанкIа, мэгыкIа? 
Сыд пшIэми, ситхьамыкI, гукIи псэкIи сыуигъус, къысфэгъэгъу умышъузабэу шъузэбэ Iофмэ уазэрэкIэсшIагъэм. 
УкъыскIэупчIэмэ, сэ сыIофэп, сэри зыгорэу сыхъун, сыпсаумэ, мы сызхэфагъэхэри цIыфых, гукIэгъуи гулъыти ахэмылъэу сIорэп, сыкъызэхашIыкIын, анэшIу къысщыфэн. 
КъысэхъулIагъэм узэрэщымыгъуазэр, сикIас, синасып. 
ПшIэрэ закъор Кавказ заом сызэрэщыIэр ары. Джа къызэрэпфэстхыщтыгъэу, укъэмыгумэкI, тиIоф зытетыгъэм 
тет. Хэт ыIоми пшIошъ умыгъэхъу, узхэкIодэн зао мыщ 
щыкIорэп, къытэмышIурэ цIыф зырызхэр тэгъэIасэх... 
ЗыгорэкIэ сэ къысфэгъэхьыгъэу тхыгъэ гомыIу къыпфагъэхьмэ, зэхэоха, зэгъашIэ!.. Сыбгъэежьэу шъхьафит 
зыпшIыжьыгъэкIэ, сыпсэм фэд, сыгу къыобгъэщтэп... 
Сэры оркIэ мысэр, сэры тхьамыкIагъор къыпфэзыхьыгъэр. 
Зыкъыпфэсыухъумэжьышъугъэп. Ау, сыд фэдэу укъыздэзекIуагъэми, зызакъокIэ сыолъэIущт - сисабыймэ 
сащымыгъэгъупш. Тхьэм къынэуж, оры, ахэр, шъо шъуишIулъэгъу дунаим сытезгъэтырэр. Я си Тхь, щэIагъэ къысхалъхь, кIуачIэ сэгъэгъоты... Ощ нахьи нахь шъузэбэ 
тхьамыкIаби, сишъхьэгъусэ гупсэу, си Клавдие кIас, мы 

--- Page 26 ---

сыкъызхэфагъэмэ зэо мыгъоу титIо тызгъэунэхъурэм 
къафихьыгъ. Муары, Айщэт тхьамыкIэри Iахьыл-блэгъэнчъэу, шъхьэзэкъо-нэтIупцIэу ахэмэ ащыщ. Инасыпышъ а 
тхьамыкIэм Гощхъан фэдэ шъузышIу гъунэгъоу иI. А 
тхьамыкIэжъым икъэлапчъи ипчъэIупи осым зэтыригъэсэягъ, ос лъагъо фыхэсщымэ, игопэщт. Джырэ фэдэ дунэе 
хьылъэм пIэ зэкIэмыдзагъэмэ, къин щыплъэгъущт. ЧIым 
итыдэрэ къуапи орэхъу, талъэныкъоми, мы лъэныкъор 
арми, шIу зыщыпшIэщт чIыпIэм зэхэдз щашIырэп, шIу 
сшIагъэшъ, зыкIэсшIагъэр мыры аIоу рыгущыIэжьхэрэп.
Хьанцэ псынкIэр Федор ыгъэджэгузэ, ос лъагъор 
Пэзадэмэ якъэлапчъэ Iуифыгъэу Айщэт шъузабэм ипчъэIупэ рефылIэ. Зылъ зэкIэплъыхьэгъэ ФедоркIэ жьыбгъэ 
шъуйри хъот зехьэри зыуи арыжьэп. Ежь зэрэзэушъыижьэу, цIыф шIушIагъэм гъунэ иIэпышъ, хэт щыщми, ар 
хьалэл фэрэхъу. Айщэтмэ зыфишIэрэр, къызэплъэкIи 
кIэупчIэжьи фыриIэп. IофшIэныр тхъагъо, насыпыгъ. АIанасын, мы пхъэ лъахъэр стемылъыгъэмэ... Сыармэоп, 
сыбзэджашIэп, сыукIакIоп... Ы-ы, ар сэIо шъхьакIэ, сымыукIакIомэ, сымытехакIомэ, сыд гухэлъкIэ мыхэмэ сакъыфэкIуагъ?.. Сэрба шхончыр зытэмэпкъыгъэр, зипчыпэ 
щэигъэ ыуж итыгъэр? Хэта, сыкъауIэным ыпэкIэ, зынэ лъы 
къытелъэдагъэу, ыIорэмкIи ышIэрэмкIи зышъхьэ фимытыжьэу, хымэ къушъхьэм щыкуощтыгъэр? ЦIыфыр чIыпIэ 
зэжъу имыфэу иIэшIагъэ уасэ ритыжьышъурэп зыфаIорэр 
шъыпкъэ. ЦIыф щыкIыгъэм пэIууцорэр, зыкъезгъэшIэжьырэр оры, си Тхь. ЗыгорэкIэ сэ зыдэсымышIэжьэу мышIапхъэ 
сшIагъэмэ, къысфэгъэгъу, сыкъеуцуалIэ. Ау зызакъокIэ 
сэри сыоупчIы сшIоигъу. ЗигъэрыпIэ сифэгъэ Жакъыз 
зигугъу сшIырэр... Ащ ижъалымыгъи, игукIэгъунчъагъи, 
имызэфагъи зыдебгъэшIэжьынэу сыфай. Сэ къызэрэсфыщыт закъорэп сызгъэгыерэр. Ащ фэдэкIэ зыдэзекIонхэ 
чIыпIэ сэ непэ сифагъ. Сэ сыIофэп, симыфэшъуашэ къысэхъулIагъэп. Ыкъорэ ишъхьагъусэрэ Жакъыз ыгу зэрафэчъыIэр сыгу къео. КъызгурэIо, зэхэсэшIыкIы пэкIэкIыгъэ 
къинри, уянэ къылъфыгъитIур уапашъхьэ къыраукIыхьанри, 
анэ бгъэплIэжьынри щэчыгъуай. Ау тхьамыкIагъом гур 
егъэушъэбы, зэмышIугъэхэр зэрещэлIэжьых орба язгъэIуагъэр?..
- Фидур, зэ птхы къэIэти, унэгу тыкъыкIэгъаплъ,- 
Жакъыз къызэджэм, Федор игупшысэмэ къахэужьыгъ.- 
Тэ уежьагъ, Тхьэм Iомэ?

--- Page 27 ---

- Уипчэдыжь шIу, Жакъыз,- рамыхыгъэ сэлам пэгъокI 
Федор къыхыжьыгъ.
- Дунай къутэжьым ипчэдыжь шIу хъун ылъэкIыщтэп,- 
Жакъыз джэдыгу пшъапIэр дещае.- Уихьанцапэ тэ 
епфыжьагъ, сыкъыоупчIы?
- Мыра? - зыуж ситыр плъэгъурэба къыригъэкIми, 
Федор къызхигъэщыгъэп. - Айщэт тхьамыкIэм ос лъагъор 
фыхэсэхы.
- Дэгъу ар угу къызэрэкIыгъэр. Шъузабэм фапшIэрэр 
Тхьэм апэ зэхешIыкIы зыIуагъэри хэукъуагъэпщтын. Ау 
тикъэлэпчъэшхо осхъотыр Iуизэу узэребгъукIуагъэр сшIогъэшIэгъон.
- Аущтэу оIомэ, Жакъыз, сы ащ езгъэIон.
- Ихьау, ихьау, хьэйнапэ шъузабэм ыпашъхьэ симышIыхь, муары Айщэти къэплъэ,- Жакъыз къыIорэр гум 
имылъми, къэгузэжъуагъ, гъунэгъум еджагъ.- Быяу, 
Айщэт, зымыухыжь. Фидур лъагъор къыфыхехы. Ащ 
нахьи нахьышIу щэлэмэ фабэрэ щай стырырэ уигукIэгъушIэ 
къыфэуупщэрыхьэмэ.
- Тэ тищэлами тищай стыри, Жакъыз, хьазыр зэпыт, 
шъукъеблагъ тIуми шъосэIо.
- УзэрэшъузышIум тыщыгъуаз, Айщэт, тхьауегъэун,- 
ащ фэдэ егъэблэгъакIэм раIожь хабзэр Жакъыз шъузабэм 
пигъохыжьыгъ.
- Ащ фэдэ гущыIэ тегъэкI сикIасэп, Жакъыз. Шъукъеблагъ сишъыпкъэу шъосэIо.
- Мы чъыIаем сы сэIо мыщ къыжэдэхъыкIрэр...- 
Жакъыз гъумтIымыгъэ. Тэ тищаий учъыIыжьыгъэпщтын. 
Мы лъэпкъыр унэ къыкIэбгъаплъэмэ, пшъхьэ къытетIысхьащтых... - Тхьауегъэун, Айщэт, тхьауегъэун,- зи римыIолIэгъахэ фэдэу еджэжьыгъ,- етIан, етIан, тэ джыри Iофыбэ 
къытпыщылъ.
Жакъыз къэлэпчъэжъыем къызIокIыжьым, Айщэт 
фэгъэхьыгъэу шъхьэм къилъэдагъэм ригъэлъэкIоныгъ. 
Унэм ихьажьынкIэ къыфэнэгъэ лъэбэкъу заулэр шIобагъ. 
Сэбэхь лъэгуцэм дэжь зыщыIоупIэм, зыкъишIэжьыгъ, 
еупчIыгъ:
- Iялэ, хьанцэр тэ епхьыжьагъ?
- Фидур сыдэIэпыIэнба?.. - шIушIэ джэуапым Сэбэхь 
щыщтэжьэу пигъэхъожьыгъ: - СIэпкъ-лъэпкъхэри зэкIэзгъэкIыных.

--- Page 28 ---

- Бащэрэ очъые... Мыдэ, Iялэ, ар пIоу зымыухыжь, 
джаурым зи къызтыригъанэрэп.
- Тят, мы цIэр Фидур емыIонэу тызэзэгъыгъэба?
- КIо, хъугъэ, жэм къыдэзыгъэм нэфмышъэу зыкъыпымыгъапкI. Модэ, умыгъэбэлэрэгъэу, джа къэбгъэгъунэрэм къэлэпчъэшхо осри Iуегъэтхъу,- Жакъыз ыкIыб 
къызегъазэм, ыгу жьы дигъэкIыгъ: - Мыадыгэр адыг сIон 
слъэкIыщтэп, уянэ къылъфыгъэ пшитIу къаукIыгъагъэмэ, 
пIорэм сеплъыни. СэзгъэIон сиIэзы, сэIо. СыцIыфышхэу 
шъукъысэмыплъ...
Жакъыз шъузым зыIоплъэм, унэм зыфихьажьыгъэр 
къытекIоу ыкъо фидзыгъэр щыгъупшэжьыгъ, пIыкIэгъу 
имыфэгъэ IитIур зэщихъозэ, Iанэм пэтIысхьагъ, щай стырым 
заулэрэ хэхъумпIи, къыIуагъ:
- Ныо, къэбар гъэшIэгъон къыпфэсхьыгъэкIэ сенэгуе.
- Тхьэм шIу ешI,- Гощхъан хьазырыпсэу хьаку натIэм 
къыкIэрыуцуагъ.
- Iялэр шхагъа?
- Шхагъэ.
- Мышъыд?
- Ащи Iус естыгъ. Мышхэгъэ закъор Фидур.
- Ащ уфэмыгумэкI,- Жакъыз пэкIэ чIэгъым кIэщхыпцIыкIыгъ.
- Ар сэ сымыгъашхэмэ хэт ыгъэшхэн, игунахь къэсхьын, 
Тхьэм ыдэнэп. Къэбарым земыгъэукIыхь, къаIо.
- Гу лъыптэрэп нахь, ныо, ар бэшIагъэ къызезгъэжьагъэр.
- СшIэрэп, укъызкIэупчIагъэмэ яджэуап къыостыжьыгъ.
- Ащыгъум ышъхьэ къыпфисхын,- Жакъыз мыгузажъоу джыри щаим хэхъумпIагъ, щэлэмэ пакIэми ецэкъагъ, нэплъэгъу тхьагъэпцIыкIи шъузым Iуплъагъ.- Олахьэ 
сымышIэ къызэрэсIощтри, ныо, ау ти Фидур къыфэгумэкIын къыкъокIыгъэкIэ сенэгуе... ИшъыпкъапIэ сыщыгъуазэп, 
ау сегуцафэ... Айщэт зыкъызэрэIуишIыхьэщтыгъэр озгъэлъэгъугъот, ныо...
- IукI адэ, пIорэ сы? - Гощхъан зэхихыгъэм къыхигъэкуукIи, ымакъэрэ къэбарымрэ ащыщтэу, IапэхэмкIэ ыжэ 
IуиубытыкIыгъ.
- Ары, ары, шъыпкъэ, бгъэшIэгъон хэлъэп.
- Iух адэ, Айщэт нэшIошI тхьамыкIэр Фидур къесэмэркъэугъэ пае, пшъхьэ къихьагъэр сыгу къэзгъэкIынэп.

--- Page 29 ---

- А Iофыр хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ азыфагу 
къызэрихьащтыр зыуи арэп, ныо.
- Ащыгъум, шъуитIо, Айщэтрэ орырэ, шъузэрэсэмэркъэугъэр?..
- Е-е, ныо, сы пIорэ! - мэсэмэркъэуми, къыхехми 
умышIэнэу Жакъыз къыхэкуукIыгъ.- АщкIэ гурышхъо горэ 
пшъхьэ къибгъэхьэкъон! Сэмэркъэу гущыIэ зытIу зэфэтэдзы пае... ЕгъашIэм Аюбэ тхьамыкIэмрэ сэрырэ т ищыгъу-пIастэ зэхэлъыгъ, тызэшъэогъугъ, урыс пцэшIощэ 
чIэгъыми сэры къычIэзыхыжьыгъагъэр, ынапIи зыгъэплIэжьыгъагъэр... Мы джаурхэри...- Жакъыз губжыгъэу, 
джэмышхыр Iанэм тыридзагъ,- Тхьэ нахь тымышIэу тишъхьафит щыIакIэкIэ тыпсэузэ, мыхэмэ къыташIагъэр!.. 
КъытэкIугъэхэу, зыми къыкъомынэхэу, тызэрапхъо!
ТIэкIу тешIагъэу Гощхъан къыIуагъ:
- Адэ арба сэ сIорэри сэзгъаIорэр...
- О сы пIорэр?
- Къысфэпхьыгъэ къэбарыр сшIодурысэп.
- Хьа пшIомыдурыс?
- Адэ, Жакъыз, уимылъэпкъэгъу-уимыдинэгъум тау 
хъумэ уенэцIыщта?
- Е-е, ныо, а Iофыр уазыфагу къызитаджэкIэ... Алахьым 
фэшъхьаф, ныо, ар къызежьэкIэ къэзгъэуцужьын щыIэп. 
Ащи емыдэIужьхэри къыхэкIы. ШIулъэгъум гъунапкъэ 
ышIэрэп, зынэсрэр пелыбжьыкIы, хьа зыкIаIуагъэр, ныо?
- СшIэгущэрэп, сшIэгущэрэп... - Гощхъан Iэбэлъабэу, 
модрэм, мыдрэм етхъоу унэм еуцо, етIанэ псынкIэу зыкъе гъазэшъ, Жакъыз къыреIо: - А лIыжъ, о Iэджи пIощт... 
Мыр Iялэм зэхемыгъэх, ыпашъхьэ хьэйнапэ тихъухьан...
- Гощхъан, хьа цыхьэ къысфэмышIыра? ТитIо зэтIуагъэри мо тиунэ дэпкъыжъ зэхихыгъэри тIури зы.
- Адэ ары, тыдэгу-псыгу.
- Ау, ныо, сызэгуцафэрэр шъыпкъэу къычIэкIымэ, 
тIуми афэсыдэнэп. Сишъэогъужъ Аюбэ тхьамыкIэм 
ихьэдашъхьэ, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, щызгъэджэгунхэп.
- А лIы, ащ фэдэ Айщэт ышIэнэп, Аюбэ тхьамыкIэм 
боу фэшъыпкъагъ.
- Мохэмэ ашIэщтыр пшIэщтыгъэмэ, ныо...
- Алахьым ерэмыд... Алахьым ерэмыд...
Жакъыз зэшхэм, ыIощтри зеIом, унэм изэгъагъэп.

--- Page 30 ---

33
2 Заказ 029

--- Page 31 ---

Дунаим зыкъызэрэзэкъуихыжьрэр Iанэм зыпэсми гу 
лъитэгъагъ, ау унапчъэр зыIуехым, къушъхьэ шыгум къыкъосыкIыгъэ тыгъэ плъыжь хъурэешхоу къыIуплъагъэр 
зыфихьын ышIагъэп, инэфыпс кIуачIэмэ ынэ рагъэупIыцIагъ:
- Ар сы шъыу!..- Фидурырэ Сэбэхьрэ анэкIушъхьэхэр 
теплъыжьыкIыгъэхэу къэлэпчъэшхо ос тхъугъэ бгъуитIум 
къыдэкIыжьхэу зелъэгъум, ариIуагъ, - Олахьэ дунай 
хьалэмэт тытетым, а зиунагъо бэгъон, сыхьати тешIагъэп, 
гур ыгъэкIодэу, зыриутэкIыжьыщтыгъ. Джы шъуеплъ 
зыкъызэрэтфишIыжьыгъэм. Нахьыжъмэ зэраIоу, мыщ 
фэдэу ушъотехьэ-текIынри шIоп. Гукъао горэ къытфимыхьыгъот. Мыдэ...- Жакъыз ыкъо шIушIэр фегъэкIуа тэ. - Олахьэ, Iялэ, ныпчэдыжь хъупхъэу шъупсэугъэм. 
Оры адэ, Фидур? Гъунэгъум ищэлэмэ фабэрэ ищай стырырэ 
бгъэучъыIыжьыгъэу къычIэкIын!
- Айщэт гуIагъэ, бэрэ къэлъэIуагъ.
- Хьа илъэIу фэмышIагъ?
- IофшIэныр уапэ илъэу щайшъоным ухэхьажьына, 
Жакъыз?
- Олахьэ ари тэмэмым! О къыпфамышIапхъэ щымыI, 
Фидур!.. Мыдэ, Iялэ, ма,- пхъэ лъэхъэ IункIыбзэр Сэбэхь 
федзы,- пхъэ лъахъэр Фидур техыжь. Мы кIымэфэшхом 
ар зыдэкIожьын щыIэп. Ы-ы, Фидур?
- Уицыхьэ къыстелъмэ, Жакъыз, хьа ар сшъхьэ къизгъэхьан?
V
Пшъхьэ уфимытмэ, шъхьафит гупшысэр IэшIу, лъахъэ 
птемылъыжьыныр ащ нахьи нахь зэрэIэшIужьыр джыры 
ныIэп Анаскевич Федор къызгурыIуагъэр. Жакъыз игопэ 
шIушIэкIэ пхъэ лъахъэр зытырахым, загъорэ зэрашIыщтыгъэ хабзэу, сыхьат горэм зырагъэгъэпсэфынэу къыщыхъугъагъ шъхьакIэ, зэрэмыгугъагъэу шIукIэ хэукъуагъ.
Щэджагъори къэсыгъ, текIыгъ. Ечэндыми зэригъэжагъэхэп. КIымэфэ мафэр сыд, бзыу пырхъэжьыгъэм яхьщыр, 
былым фэIо-фашIэмэ апылъ ыIозэ, пчыхьэшъхьэпэ уахътэр 
къызэрихьагъэм остыгъэ хэгъэнэжьыгъомкIэ зыкъиушыхьатыгъ. Ащ фэдизым Федор ылъакъомэ яшъхьафитныгъэ 
узыри зыдимышIэжьэу, гукIи псэкIи зырагъэпхъуатэщтыгъэмэ, джы, мафэм икIэух, къехьылъэкIэу къыщэхъу. 

--- Page 32 ---

Iофым ыгъэпшъыгъэкIэ арэп, ари къыхэмыхьэу щытэпщтын, 
ичэщ ихыкIэ зэрэхъущтым - лъэхъэгъэщта, шъхьафитыщта! - егъапэ.
Пчыхьэшъхьэ щагум исамбырыгъо ежь Федор ирэхьатыжьыгъо къыдакIоу хабзэти, зишъхьаныгъупчъэ остыгъэ 
нэф къипсырэмэ яхъуапсэзэ, Федор икъакъыр екIужьыгъ. 
Пчъэр зыщыIуихыщтым, джыри зэ Айщэт иунэкIэ мыплъэн 
фэлъэкIыгъэп, иостыгъэ хэгъэнагъэу джы ылъэгъугъэти, 
гушIуагъэ, нэфлъэшIу укъекI, гукIэ риIуагъ.
Мышъыд ылъакъо зыкъыщихъуагъэти, еупчIыгъ, егыигъ:
- ЧъыIэ улIагъа, Мышъыд? Адэ джары, уIофынчъэмэ 
къыохъулIэщтыр. Тиуни чъыIэ... Мары, Мышъыд, джыдэд, 
сэ ар къызэкIэзгъэплъыхьащт. Тэ щыI остыгъэр? Мары, 
къэзгъотыгъ.
Дэгъэ остыгъэр Федор зыхегъанэм, орзэ ошэкур 
зытелъ етIэбан гъолъыпIэр, дэпкъым нэмысыпэу пэIут 
хьакур, щалъэр, пхъэ мэкIаим тет IэгубжъитIур, пхъэ 
джэмышх пылъагъэхэр тIэкIу-тIэкIузэ мэзахэм къыхэщыгъэх. Натрыфышъхьэ блэри, къалмыкъщаир зыхагъэжъукIырэ шIорэй зэкIоцIыпхагъэри, Къэрэхъу къыфихьыгъэгъэ 
Iэзэгъу уцри дэпкъым пылъагъэх.
- Зэ, Мышъыд, моу IукIоти, рэхьатэу хьакум машIо 
исэгъэшIыхь,- Федор гъогу къезымытрэ хьэм фэмыгубжэу реIо, егыи.- Непэрэзымафэм тэ ущыIагъ? ЗыбгъэшIожьэу мэкъу ныбэм уилъыгъ, джы гъолъыжьакIо садэжь 
укъэкIожьыгъ,- Федор фэIазэу хьаку машIор зэкIегъанэ, 
мэгушIо.- СыоцIацIэрэп, ащ фэдэу укъысэмыплъ. Сэ 
садэжь гъолъыжьакIо укъэмыкIомэ, тыдэ мы чъыIаем 
укIон, ситхьамыкIэжъ. Ау сыгу къыобгъэ, Мышъыд. 
ПшIэнэу уфая? КъыосIон, сигушIуагъо къыздэбгощырэп. 
Слъакъомэ къяплъба, ситхьамыкIэжъ, пхъэ лъахъэр ателъы жьэпи!..
Чъыгэе пхъэ гъугъэмэ псынкIэу къакъыр пыутыгъэр 
къагъэфэбагъ. МашIом ыгъэбэлэрэгъыгъэ Федори гупшысэ 
закI. Нэрэ Iэрэ агу зынэмысыгъэ къэнагъэп. Темыр чыжьэми 
щыIагъ, зыкъомыплъэрэ къогъупэ къымыгъанэу ищагу 
къызэпиплъыхьагъ, къулыкъу зихьырэ илъэс тIокIырэ 
тфырэм къыкIоцI ымылъэгъугъэ иунагъуи гу щифагъ, 
ахэсыгъ, и Клавдие тхьамыкIэми пхъэ фикъутагъ, псы 
фырихьагъ, ягъунэгъуми афэкIуагъ, адэгущыIагъ. Ар 
фимыкъоу и Ярославскэ дзэр зыдэщыIэ Щэщэн лъэныкъоми, зыдэгъэзагъэр ымышIэми, гукIэ зидзыгъ.

--- Page 33 ---

35
2*

--- Page 34 ---

Сы якъэбар шъуIуа зышъхьэ фимыт синыбджэгъужъхэм, ыIуагъ. УкIыгъэр - укIыгъэ, ар Тхьэм ыухыгъэ Iоф, 
хэпшIыхьажьын щыIэп. Сэщ фэдэу кIодыгъацIэр зиIэу, 
зыщыщмэ ахэзыгъэу мыпсау-мылIагъэу къэнагъэр ары 
бэлахь зытелъыр. Ар сэIо шъхьакIэ, си Тхьэ лъапI, сыкъызхэфагъэхэр цIыф дэйхэп. Жакъыз нэмыIэмэ, сыгу ебгъэрэп... А тхьамыкIэри ятшIылIэгъэ заом ригъэзыгъэ цIыф. 
Ышмэ ауж сыригъэхьаным ычIыпIэкIэ сегъашхэ, сефапэ, 
ифэбапIэ сычIегъэсы. Илъэс псаум сызщыщмэ саритыжьынэу щэунае сыкъырищэкIыгъ, гъэшIэгъона тыжьын 
сомэ минкIэ сарищэжьынэу ыIуагъэмэ, сидзэ къулыкъу 
илъэс тIокIырэ тфырэм ащ нахь уасэ фамышIыжь нэмыIэмэ, 
ущымыIэжьыхэми нахьышIу!.. Хьау, зыми игунахь сштэнэу 
сыфаеп, сызхэтыгъэ дзэм сикъэбар ышIэщтыгъэмэ, нахь 
уасэ къызэрэсфишIыщтыгъэм сицыхьэ телъ... Сэбэхь? 
Гощхъан? Къэрэхъу? Ахэмэ ягугъу IаекIэ сшIынэу сшъхьэ 
къизгъэхьаным сыфэяхэп. Айщэт? А тхьамыкIэм ихьалэлыгъэрэ игупцIэнагъэрэ си Клавдие фэсэгъадэ. Ау сы 
шъуIуа етIани Жакъыз къысфырихьисапыр? ШIушIэ гъэпцIагъэкIэ сиушэтынэу сауж къихьагъэмэ, шъхьафитныгъэр 
нэцIабгэ, сыхэмыгъэукъу, пытагъэрэ зэфагъэрэ къысхалъхь. Мы кIымафэм сиIэжэнэу пшIошIымэ, сэркIэ ар 
зыуи арэп, ау сиIуагъэ сыфэшъыпкъэжьын. ЕтIанэ хъурэм 
теплъын, моущтэу сыщысышъунэп...
Мышъыд шъхьэр къыпхъотагъ, лъэмэкъэ псынкIи ащ 
къыкIэлъыкIуагъ.
Пэсащэу угушIуагъ, Федор щхыпцIыгъэ, бэрэ Жакъыз 
уигъэшъхьафитынэп. Силъахъэ къысфехьыжькIэ сенэгуе. 
Аущтэу укъыздэзекIон Iоу сшIагъэмэ, пцIэгъоплъитIум яз 
зесыдзыни, сыхэхьажьын фэягъ... УишIушIэ нэпцI сызэтыриIэжагъ. ШIум е зэрэхэлъри уримыхьылIэу къыбгурыIощтэп. Илъэс псаум мыщ фэдэ чIыпIэ тIасхъэ сифэгъэнэп.
Пчъэм къыдэкIыгъэр Сэбэхь. Лагъэм из картоф гъэжъэ гъакIэм хьалыгъу ныкъошхо къытещы. НэгушIу, ылъэгъурэр игуап:
- Уиунэ фабэ, Фидур.
- Пхъэ бащэ згъэстыгъэмэ сшIэрэп...
- Хэт пхъэм пылъыр, чъыIэ орэмылIи, мэзыр пхъэ закI.
- Ари шъыпкъэ, Сэбэхь.
- Фабэзэ мы пчыхьэшъхьашхэм хаI, тянэ къыпфысигъэхьыгъ.

--- Page 35 ---

- Тхьэегъэпсэу Гощхъанэ, боу сигуапэ. Ма, Мышъыд, 
ори къыздыхаI,- хьалыгъум зы такъырышIу пичи, ритыгъ,- 
умыгузажъомэ, Сэбэхь, къэтIыс,- зыгорэкIэ бащэрэ 
къызэрэтыщтыр ятэ имыгуапэмэ ыIоу, Федор кIалэм 
еIэсэкIыгъ.
- КIымэфэ пчыхьэр кIыхьэ,- Сэбэхьи игуапэу етIысэхыгъ, зыгъэрэхьат къыригъэкIэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Тяти 
сэзэщы ыIуи, Iяпщэм рекIокIыгъ.
- Хэт зиIяпщэр? - Федор ишхэн зэпигъэугъ.
- КъоджапшъэмкIэ щэпсэу. Тыгъуасэ ыблэбгъу уIагъэу 
къащэжьыгъ.
- КъызэрамыукIыгъэр инасып...- емыгупшысэу къызэриIуагъэмкIэ Федор кIэгъожьэу Сэбэхь еплъыгъ, шъхьэр 
риуфэхыгъ.
- КъаукIыгъэ хьади чылэм дэлъ.
- Ар сэшIэ, Айщэт къысиIуагъ. Зыдигъэзэжьыгъэм 
Тхьэм шIу щешI,- Федор Iэпэ зэубытылIэгъищымкIэ къащ 
къыхьыгъ.
- Амин!- Сэбэхь итхьэлъэIуи кIэкIы.
Урысмэ апкъ къикIэу уIагъэми, укIыгъэми чылэм къыздащэжьыкIэ зэришIыщтыгъэу, Жакъыз игухьэ-гужъ мызгъэгум къызэрэтыримыкъутагъэр Федор шIогъэшIэгъоныгъ. Ащ игугъу Сэбэхь фишIы шIоигъуагъ шъхьакIэ, сыд 
пае кIалэм ыгу хэзгъэкIын ыIуи, игукъэкI мытхъагъо зышъхьаригъэхыгъ. СитхьамыкIэгъо хьылъэ псынкIэ къызэрэсфишIыщтымкIэ ылъэкI къыгъанэрэп. ЯтэкIэ тIэсхъэгъо 
нэдэплъыпIэ горэ къызэригъотэу, гущыIэгъу къысфэхъу, 
ишIуагъэ къысегъэкIы. Непи унапчъэмкIэ плъэмэ ятэ 
щыщынэзэ, осри къыздитхъугъ, джыри мары сипчыхьэ 
мэзэхэ зэщыгъо, шхын IэшIу къысфихьэу, къыхэнэфыкIыгъ.
Федор шхэныр ыухи, псы чъыIэ Iэгубжъэ зытырешъухьажьым, къащ къыхьыгъ, къыIуагъ:
- Сыбгъэтхъагъ, Сэбэхь.
- Уихьалэл, Фидур.
ТIэкIу тешIагъэу Сэбэхь къыIуагъ:
- Фидур, бэшIагъэ сыкъыоупчIын зысIорэр. Тэ тызышхахэкIэ, шыкур, алхьам дурилахь тэIо, о IэпищкIэ унатIэ 
утеIабэ, убгъэ щызэблэодзы, шъхьащэ ошIы.
- Къащ къызэрэсхьырэм, шъхьащэ зэрэсшIырэм, 
Сэбэхь, джа шыкур, алхьам дурилахь зыфэпIуагъэр къекIы.
- ЗэрэхъурэмкIэ, шъори Тхьэм шъуелъэIу, тэри Тхьэм 
телъэIу.

--- Page 36 ---

- Адэ ары, Сэбэхь. ТитхьалъэIукIэ зэфэмыдэми, 
къикIырэр зы - Тхьэр ины, Тхьэр гукIэгъушI. Ащ ынаIэ 
къыттет, тыкъеухъумэ.
- Адыгэхэри урысхэри?
- Тэ тизакъоп, дунаим тет цIыф лъэпкъ пстэури ары.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, Фидур.
- Хьа зыкIэмыхъущтыр?
- Хьа, ащыгъум, джауркIэ тызкIышъуаджэрэр?
- Ара зыфапIорэр? - Федор къыраIуагъэм ежагъэп, 
щхыпцIыгъэ.- Ащ къикIрэр фэшъхьаф. Ямыдин лъэпкъэгъумэ быслъымэнхэр джауркIэ яджэх, шъо шъуизакъоп.
- Адэ арба зыкIасIорэр. Шъо шъуинэмаз шIыкIи тэ 
тинэмаз шIыкIи зэтекIы. Сэ сэлъэгъу о уинэмаз шIыкIэ - 
уздэуцугъэр, зыздэбгъэзэгъэ лъэныкъор уичIыпIэу, Iэпищыр убгъэ щызэблэодзы, шъхьащэ ошIы.
- Iэпищэп!..- Федор къэгузэжъуагъ. - КъыосIуагъи, 
Сэбэхь, къащ къэсэхьы, Тхьэ селъэIу.
- Ары, къысэпIогъагъ. Къащ къэохьы.- ЕтIани ежь 
зыфаер Сэбэхь къеIо:- Тэ Алахьым ыпашъхьэ тихьан 
хъумэ, амдэз тэштэ, нэмазлыкъыр къыблэ лъэныкъомкIэ 
тэгъэIылъы, дыухьэ къэтэхьы, Алахьым телъэIу хъумэ, 
тIитIу фэтэщэи, шъхьащэ фэтэшIы, лъэгонджэмышъхьэкIэ 
ыпашъхьэ тетIысхьэ, сэмэгумкIи джабгъумкIи тшъхьэ 
фэтэгъазэ.
- Сыкъызшъухэфэгъэ мафэм щегъэжьагъэу ащ гу 
лъыстагъ. Ау етIани, Сэбэхь, титхьалъэIукIэ зэтекIми, Тхьэм 
тыгу филъыр зы. ГукIэгъу къытфэшI, унэшIу къытщыгъаф, 
тыкъэухъум ешъоIоба?
- ЕтэIо.
- Мы дунаир хьафы, уапашъхьэ тыкъызихьажьрэм, 
хэукъоныгъэ гунахь тIэкIэшIагъэмэ, къытфэгъэгъу ешъ оIоба?
- ЕтэIо.
- Уиджэнэтыпчъэ тфыIух ешъоIоба?
- ЕтэIо,- Сэбэхь зэхихрэр игуапэу къыхэкуукIы: - 
Арэп, Фидур, тэ Алахьэм ыпашъхьэ тызиуцорэм тIорэр о 
тэ щыпшIэра?
- СэшIэ, тигухэлъ зышъ. Тэ ти Тхьи джары етIорэр, 
тызэрелъэIурэр.
- Олахьэ гъэшIэгъоным зэхэсхырэр...- Сэбэхь бэ 
къэзгъэшIэгъэ лIыжъ цIыкIу пIонэу, зэхихыгъэм джы нэс 

--- Page 37 ---

зэрэщымыгъозагъэр шIошъхьакIоу хэхьапщыкIыгъ, етIанэ 
игые къыхэщэу къеупчIыгъ:- Хьа мыхэр, Фидур, тятэ 
зыкIыфэмыIуатэхэрэр?
- ФэсIотэна къысэмыупчIэу... - Федор ары хэщэтыкIыгъапэр, етIанэ, ежь нахь зэреIожьы пIонэу, фэсакъзэ, 
къыпигъэхъожьыгъ. - ЕпIуагъэкIи уятэ укъызэхимыхынкIэ 
сенэгуе...
Сэбэхь зэхихыгъэм ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. ЯтэкIэ къыфадзыгъэ гущыIэр арэп, ари къыхэмыхьагъэу щытэпщтын, 
моу, зэрэхъури ымышIэу, пкъыр зыгорэ зэхэхъухьэу кIалэр 
ыпашъхьэ ис гъэрым еплъыгъ. Сыда мы тхьамыкIэжъыр, 
бэлахь зыфыхэдгъэтрэр? ЧIыпIэ къинэу зэрыфагъэм, рапэсрэм имыфэшъуашэу шIурэ гукIэгъурэ нэмыкI ыгу илъэп. 
Анахь гущыIэ дыс фадзыгъэми, кIэрыуцохэу шъобж рахыгъэми, ещэчы.
ГъэрекIо, гъэрыпIэм зифагъэм мазэ нахь темышIагъэу, 
Федор зыхэхьажьым, чылэм дэсылIыр лъэсэуи шыоуи 
ыуж ихьэхи, зынэмыс къамыгъанэу, темэн уц лъапсэм 
исэу къызэраубытыжьыгъагъэр Сэбэхь ыгу къэкIыжьыгъ. 
А зыгу плъыгъэ купмэ, етIыргухэрэмрэ епыджыхэрэмрэ, 
ежьыр шъыпкъэри ахэтыгъ. Федор ицIыфыгъэ зыфэдэр 
а лъэхъаным Сэбэхь джыри ышIэщтыгъэп. "Джаур", 
"укIакIу", "техакIу" - джа гущыIэхэр ары зигъусагъэмэ 
Сэбэхьи ариIощтыгъэр. Гъэрыр унэм къафыжьи зашъхьащэкIыжьхэм, ятэ къакъырым Федор зэрэчIиукIыхьэгъагъэр, 
джащ фэдизым ыл фэмыузэу, гъуанэм зэриплъыщтыгъэр 
ынэгу къыкIэуцожьыгъ. ЗэрэзекIогъагъэм фэукIытэжьэу 
Федор фычIэплъыгъ. "Къысфэгъэгъу, сымысагъ" риIожь 
шIоигъоу ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, нэмыкI гупшысэу 
зишыхьатыгъэм щигъэгъупшагъ.
Джащ фэдиз цIыфэу тикъэлапчъэ Iутыгъэмэ, Сэбэхь 
ыIуагъ, гукIэгъу Федор фэзышIыгъэу къахэкIыгъэр нэбгыритIу ныIэп - Къэрэхъурэ Айщэтрэ. Къэрэхъу хъулъфыгъ, 
зылI гъэтIылъыгъэу Заурхьаблэ дэсмэ ащыщ, зызэриIажэрэр 
бгъэшIэгъонэу щытыгъэп. Айщэт? Айщэт бзылъфыгъэба, 
шъхьатехъо телъба, етIани илI къаукIыгъэба, къапэIууцуи, 
"шъуизекIуакIэ тэрэзэп, гукIэгъу шъухэлъэп, Алахьым 
къышъуфидэнэп" къариIогъагъ, техъупкIагъэхэр къахэкIыгъагъэми, афызэкIэкIогъагъэп. Иурыс гъэр къыфэзыфыжьыгъэ купмэ адезгъаштэу лъэгуцэм тетыгъэ тяни 
Айщэт игущыIэмэ агъэукIытэгъагъ. Тянэ ыIогъагъэмэ 

--- Page 38 ---

арыкIэгъожьэу, ар ыгу къызыкIыжькIэ, "сыбгъэмэхъэшэгъагъ, Алахьым ыпашъхьэ сипщэгъагъ", Айщэт реIожьы. 
"ГунэхьэшIагъэкIэ ар къысфэолъэгъумэ, си Алахь, къысфэгъэгъу,- игущыIэ кIэух къыпегъэхъожьы.- УцIыфыныр 
IогъошIу, ау IэшIэхэп" Къэрэхъу зэриIори тянэ ащ зэрэдыригъаштэри тэрэз. Еплъ джы хъурэм, мощ фэдиз зыпэкIэкIыгъэ Фидур игущыIакIэ, изекIуакIэ хьэрамыгъэрэ лъышIэжьынрэ ыгу зэримылъым. ЗыгорэкIэ зэрыфэгъэ чIыпIэ 
хьылъэм ыгу цIыкIу ышIыгъэна? Къыуфэгъэна? Къэрэхъу 
зыфиIорэр шъыпкъэ, угу шIу имылъэу шIу пшIэн плъэкIыщтэп. ЕтIани зысшIэрэм щыублагъэу, орэджаур фаеми, 
Тхьэр щыгъупшагъэу, ащ ыгу къимыгущыIыкIэу къэсшIэжьрэп. Мыдэ ащ ыIорэр: тинэмаз зэтемыфэми, титхьалъэIукIэ зэфэдэ еIо. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныжьыр 
зымафэ етIащэ тыкIуагъэу къысиIогъагъэр ары. Бзэ зэфэшъхьафкIэ а зы Тхьэм тыдэгущыIэми, тыкъызэхешIыкIы, 
тигухэлъхэр къыддиштэхэмэ, такIегъахьэ. Къэрэхъуи джары 
ыIорэр: адыгэхэри, тыркухэри, щэщэнхэри, арапхэри бзэ 
зэфэшъхьафкIэ мэгущыIэхэми, а зы быслъымэн диныр 
зэдаIыгъ, ялъэIу Тхьэми зэхехы...
- Хьа, Фидур, тятэ укъызэхимыхыщт? - ятэ пае Федор 
къыIуагъэхэр Сэбэхь ыгу къэкIыжьэу къэупчIагъ, псынкIэуи 
къыпидзэжьыгъ. - Бзэ зэфэшъхьаф зыIулъ цIыф лъэпкъхэр Алахьым зэхехымэ, зэхешIыкIымэ, О епIорэр тятэ 
зыкIызэхимыхыщтыр?
- Сы пIуагъэ, Сэбэхь? - Федори къышъхьащылъэдэгъэгъэ гупшысэмэ къахэужьэу къэупчIагъ, гущыIэ лъапсэр 
къыубытыгъэмэ зэригъашIэу джэуап упчIэ къытыгъ.- Уята 
зыфапIорэр? - тыригъафэу ыушъхьакIунми фэсакъэу, 
тIэкIуи ыIогъагъэмкIэ зигъэтэрэзыжьэу псынкIэу лъигъэкIотагъ. - Сыкъызэхимыхы дэдэуи сIорэп, кIо, ори ошIэба, 
сызщыщмэ самыщэфыжьэу къыспыкIыгъэ купыр, сэщ 
нахь Iофмэ агъэгумэкIэу сыхэплъэ. Сыгу ебгъэрэп.
- Уишъхьафит птезыхрэм, Фидур, къэмыIу, угу емыбгъэн плъэкIыщтэп. Къэрэхъуи нэмыкI лIыжъ Iушми аIоу 
зэхэсхыгъэр ошIа? Адыгэмэ яегъэшIэрэ шъхьафит урысые 
пачъыхьэм атырехызы, пэуцужьых аIо. О тятэ угу ебгъэрэп...
- О джыдэдэм узэрыгущыIэрэр, Сэбэхь,- кIалэм 
игулъытэ игуапэми, Федор щхыпцIыгъэ,- хэгъэгуитIу 
Iофышху... Сэ сызэрыгущыIэрэр...

--- Page 39 ---

- Фидур! - мэкъэ Iэтыгъащэм Сэбэхь щыукIытэжьэу 
лIым къыIо шIоигъуагъэр къыгурыIуагъэу, къызэпиутыгъ.- 
ЦIыфым ишъхьафит Iоф цIыкIу, Iоф ин иIэп!.. Къыбдезгъаштэрэп!..
- СшIэрэп, Сэбэхь, сшIэрэп, къапIо пшIоигъор.
- Тятэ къыпфэгубжымэ, сы къыпфидзырэр?
- Уятэ сыгу ебгъэрэп сIуагъи, Сэбэхь? Хьа имыщыкIагъэ сIон.
- Ащыгъум къедэIу, мары ыIорэр: Тхьэ нахь тымышIэу 
шъукъытэкIугъэзы, шъхьэ къэухъумэжьыпIэ чIыпIэ тишъудзагъ.
- Ащ фэдэ ыIоуи зэхэсхыгъэ.
- Зэхэпхыгъэмэ джары...
Сэбэхь къыIонэу зыфэягъэр зэпигъэугъ, лъэмакъэ 
горэ къэIугъэу къыщыхъуи, шъхьэр къыригъэпхъотагъ, 
дэIуагъэ. Узэгуцэфэн щагумкIэ щыIэп, хьаку машIом 
ипхъэсты макъ умыIощтмэ, тыдэкIи рэхьат. Пчъэ лъапсэм 
къыдэкIрэ жьы чъыIэм щагум кIымафэр зэрэдэтыр угу 
къегъэкIы ныIэп.
- Лъэмакъэ горэ къыоIугъа?- кIалэр зэрэкIэдэIукIыгъэр 
Федор къыушыхьатыгъ, гугъуемылIэу къыпигъэхъо жьыгъ.- 
Лъэмакъэ горэ къэIугъэмэ, моущтэу Мышъыд рэхьатыщтыгъэп, ы-ы, Мышъыд? - шъхьэр зылъэкъуитIу дэлъ хьэр 
нэ лъэныкъомкIэ къеплъыгъ нахь, зигъэсысыгъэп. - Чъые, 
чъые, Мышъыд. ЗыгорэкIэ Жакъыз икъэкIожьыгъуа? 
Джацы нэмаз блигъэкIэу хабзэп.
- Тятэ джацы нэмаз блигъэкIыщтэп. Мэщытым къекIолIэжьынэу ары зэриIогъагъэр. Шъо, Фидур, шъуидинкIэ 
джацы нэмаз шъуиIэба? - ОшIэ-дэмышIэу Сэбэхь къэупчIагъ, 
зэрэхъугъэри амышIэу апэрэ дин къэбар гущыIэгъум 
техьажьыгъэх.
- Тэ тичылыс кIогъу джацэм нэдгъэсырэп, - илъэс 
псаум зыгъэгумэкIыщтыгъэ Тхьэ сурэтэу шIокIодыгъагъэм 
мыбжьыхьэ ошIэ-дэмышIэу зэрэтеплъэжьыгъагъэм игугъу 
къыригъэжьэщтмэ къыримыгъэжьэщтмэ, джыри пэсаIомэ 
ымышIэу къыIуагъ,- пчыхьэшъхьэ чылыс кIогъумкIэ Тхьэм 
ыпашъхьэ щытиIэ шъыпкъэныгъэр мафэм щытэухы.
- Тэ, адыгэ быслъымэнхэмкIэ, Тхьэм ыпашъхьэ мафэм 
тфэ теуцо,- ежь зэрыт диныр нэмыкI диным шъхьадэкIы 
къыщыхъоу Сэбэхь къыIуагъ.
- Тхьэм ыпашъхьэ тихьаныр пчыхьэшъхьапэм къыщыуцоу арэп,- псынкIэу Федор зыкъигъэтэрэзыжьыгъ, нахь 

--- Page 40 ---

шIошъхъуныгъэ фыриIэу къыпидзэжьыгъ. - Тхьэр зыщымыгъэгъупшэу угу ибгъэлъ зэпытмэ, ынэгу укIэтыщт, ынаIи 
птыригъэкIыщтэп.
- Фидур, мы къэпIогъэ дэдэр ары тиефэнд Къаймэти 
ыIорэр. Шъо шъуидини тэ тидини, я си Алахь, мыхъун 
сэIомэ, сыхэмыгъэукъу, аIорэр зэтефэ. Ау къызгурымыIорэр ошIа, Фидур?
КъыриIощтыр ымышIэу, Федор гуфаплъэу кIалэм 
еплъыгъ. ЗэпыупIэ такъикъ зытIущэу фэхъугъэри шIобагъ.
- КъызгурымыIорэр ошIа, Фидур? - джыри Сэбэхь 
къыкIиIотыкIыжьыгъ, упачъыхьэкIи джэуап пфемытыжьынэу иупчIэ къыухыжьыгъ. - Шъуидини тидини аIорэр 
зэтефэмэ, шъуицIыфыгъи тицIыфыгъи зэтефэмэ, хьа 
ащыгъум шъукъыкIытэзаорэр?
- Ащ джэуап къызэрестыщтыр сшIэрэп, Сэбэхь.
- Сэри сшIэрэпзы ары, Фидур, сыкъызыкIыоупчIырэр. 
Сэ сизакъоп ащ ыгъапэрэр, мэщытым лIыжъхэр щырыгущыIэхэу зэхэсэхы.
- Шъуидини тидини зэтефэ щаIоуи?- ежь зыфаемкIэ 
Федор еупчIыжьыгъ нахь, къыпаIэтыгъэ упчIэм джэуап 
ритыжьыгъэп.
- Ихьау,- Сэбэхь ыгу илъыр ыушъэфыгъэп, - орырэ 
сэрырэ ар тэIо пае, лIыжъмэ ащ фэдэ мэщытым щыуагъэIона, уаукIын!..
- Ари шъыпкъэ, щыуагъэIонэп...
Сэ къызэрэсшIомышIэу мы кIалэм игулъытэ чыжьэу 
нэсы, Федор ыIуагъ. Сызгъапэрэм иджэуап къептыжьыгъэп еIошъ, нэплъэгъу упчIэкIэ къысIоплъэ. Сыдэущтэу 
ащкIэ акъылэгъу сыпфэхъун, укъызкIэупчIагъэм сыфэамалыгъэмэ, мырэущтэу уапашъхьэ сисыщтыгъа? Сэри, 
шъуичылэ дэсмэ афэдэу, бын-унагъо сиI, о уилэгъоуи, 
нахьыкIэуи пшъэшъэжъыитIу къыспэплъэ. Мары, кIымафэр 
икIмэ шъоIошъ, шъори гъатхэм шъупэплъэ, игугъу къэсшIырэп нахь, былым ебзымэм иIэшIугъэ, сынэпс къыгъакIоу, сызэрегъэкIокIы. Сикущэрэхъхэри, сижэлъэгухэри, 
сипхъэ куахъохэри гъукIагъэхэу къычIэкIын. Шъыпкъэ, 
Клавдие ахэмэ афэIаз, яплъэу щигъэлъынхэп. Ахэр къызкIимыгъаIэхэмэ, сыдэущтэу унагъор ыIыгъыщт? Шъуигъунэгъу Айщэт тхьамыкIэм фэхъоу лIы Iофмэ запэIуедза?.. 
Адэ джары, сиIял, къытэхъулIэрэр... О сыда шъукъыкIытэзаорэр оIошъ, укъысэупчIы... Гупшысэ зэпео псынкIэм 

--- Page 41 ---

Федор зэридзэжьыгъэми, Сэбэхь иупчIэ рилъэшъухь 
къы рилъэшъухьажьми, джэуапынчъэу къыгъэнагъэп:
- Ар сшIэрэп, Сэбэхь, къызэрэосIощтыр... Адыгэ 
лIыжъхэри урыс лIыжъхэри Iушхэп сфэIошъунэп. ЧIыгум 
зыIэ хэлъ цIыфмэ, хэти щэрэщ, бзэ зэфэшъхьафи аIорэлъ, 
ящыIэныгъэ гухэлъ зэтемыфэн ылъэкIыщтэп. ЧIыгур 
алэжьба? ЯпкIэнтIэпс зыба? Хьа ахэр Тхьэм зыфелъэIухэрэр? 
Ямэщ шъхьалъэнэу, ябылым бэгъонэу, псауныгъэ яIэнэу 
ары. Сы етIани?
- Мамырэу псэунхэу,- Сэбэхь зэхихрэр игуапэу къыдыригъэштагъ.
- Тэрэз. Олъэгъуа, тигухэлъхэр зэтефэх. Ау тызэрэзэтемыфэрэр тызэрэзэзаорэр ары. КъызгурэIо, тэры 
къышъозаорэр. Мыщ тыкъащэн зэхъум, къытаIуагъэр 
ошIа? Адыгэхэр мор зичыжьэгъэ Тыркуемрэ Инджылызымрэ тихэгъэгу гъунапкъэ щаштэхэшъ, ядгъэштэщтэп, 
тэ къызхэдгъэхьащтых къытаIуагъ...
Сэбэхь щхыгъэ.
- Джы хъурэр олъэгъу, сыджэуапынчъ, - Федор 
игущыIэ къыухыжьыгъ. - Сы къесIолIэн слъэкIыщт?
ХэкIыпIи дэкIыпIи зимыIэ дэпкъ зандэм натIэкIэ еуалIэхи, 
дымыIу ышIыгъэ нэбгыритIур, зэмыплъ-зэплъыхэу заулэрэ 
щысыгъэх. Азыфагу къыдэтэджэгъэ Iом хэкIыпIэ фамыгъотыщтыгъэми, зыфаер Сэбэхь къыдэхъугъэу ыгу нахь 
шIугъэ. Ямэкъэнчъэ щысыкIэ зэпыупIэ, ужэ псы дэгъэхъуагъэ фэдэу ущысына, Сэбэхь зыгъэгумэкIыщтыгъэ къэбар 
ныкъоухэу зытекIыгъагъэр къыгъэтэджыжьыгъ:
- Фидур, титхьалъэIукIи тыгу илъи зэтефэми, къащ 
къэохьы нахь, уинэмаз шIыкIэ къызгурыIорэп. Тэ Алахьым 
ыпашъхьэ тиуцон хъумэ, къыблэмкIэ тынэIу тэгъазэ. О 
унэIу зыми фэмыгъэзагъэу къащ къэохьы, шъхьащэ ошIы.
Зыфэе дэдэр Федор къыраIуагъэти, гушIуагъэ:
- Тэ Тхьэ сурэтым ыпашъхьэ теуцо, дыухь фэтэIо, 
къащ къыфэтэхьы, шъхьащэ фэтэшIы, тэгъэлъапIэ, телъэIу.
- Тхьэ сурэт щыIа? - Сэбэхь зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу 
къэупчIагъ.
- ЩымыIэ мэхъуа! - Федор къыхэкуукIыгъ. - Дышъэпсыр тежъыукIэу, нэфыпсыр къыпытэкъоу, укъигъэнэфэу, 
укъигъэфабэу тиунэ блын къогъумэ акъот. Гъогу утехьэмэ, 
къыздепхьакIын плъэкIынэу, зэгох-зэгуалъхьэуи щыI. Ащ 
фэди сиIагъ сэ... ГъэрыпIэм сызефэм, згъотыжьыгъэп...

--- Page 42 ---

Сэбэхь зэхихыгъэм кIыфыбзэ кIигъэхъукIэу янэ ипIэшъхьагъ чIэлъ дышъэпс сурэтыр ынэгу къыкIэуцуагъ. Ащ 
нахьрэ щымысыжьышъоу ушъхьагъу лъыхъузэ, азэнаджэм 
ымакъэ ошIэ-дэмышIэу чылэм къышъхьащытэджагъ.
- Джацы нэмазыр къэсы,- Сэбэхь къэтэджыжьыгъ.
- Уиджацы нэмаз, къакъыр умыIощтмэ, мыщ щыпшIымэ хъущтба, Сэбэхь? - нэмаз ужми тIэкIу гущыIэ шIоигъоу зыгъапэщтыгъэр гурыIуагъэмэ зэригъэшIэнэу, джыри 
Федор къыIуагъ.- Мары амдэзыпсри хьазыр, нэмазлыкъ 
пфэхъун орзэ къабзи къогъум къолъ.
- Алахь лъапIэм, гукIэгъушIэм ыпашъхьэ уихьаным 
къакъыр фэIуагъэп, Фидур. Ау емыкIу къысфэмышI, 
Алахьым ыпашъхьэ джаур пашъхьэм сыщихьэ сшIоигъоп...
VI
Иисус Христос и Тхьэ сурэт игугъу джа пчыхьэми, 
къыкIэлъыкIогъэ мафэхэми, кIымафэм иаужрэ мази янэ 
фемыIошъоу Сэбэхь къыхьыгъ. Зыгорэм ыгъэохъущтыгъэкIэ арэп, ышIошъ хъугъэ къэбарыр, чыристан Тхьэ 
сурэтыр ыгъашIоу ипIэшъхьагъ зэрэчIэлъыр зыриIокIэ, янэ 
сымэджэ тхьамыкIэм ыгу зэрэIэпигъэзыщтым тещыныхьэзэ, 
рипэсыщтыр ышIэщтыгъэп. ШIуигъэбылъмэ, хэт ыштагъ 
ыIонышъ, унэм бырсырышхо къыригъэтэджэщт. ЕгъашIэм 
зыхэмыкIыжьын Iоф, ежьырэп, Федор хэфэщтыр. Ащ 
тырамылъхьэмэ, хэт гуцафэ зыфашIынэу Пэзадэмэ ящагу 
дэт? Сурэтыр Федор зэриер ежьыри, яни, яти ашIэ - иIалъмэкъ къырахыгъагъ.
Гощхъан лIым къыритыгъэ дышъэпс егъэшъогъэ сурэтым еплъы хъумэ, дэпкъым пылъи, унэр къегъэгъэдах 
зыраIокIэ, афидэщтыгъэп. Хъэдэн шъабэкIэ фэсакъыпэзэ 
телъэкIыхьэти, ыгъэтIылъыжьыщтыгъ.
Чыристан Тхьэ сурэтым зыщегуцэфэгъэ пчыхьэ ужым 
зэп, тIоп ар янэ ыIыгъэу Сэбэхь зэрилъэгъугъэр, ау зыфэдэр 
феIошъугъэп. Яунэ къырихьагъэр зилIэужыгъор, ащ хьэрам зэрэхэлъыр, быслъымэн джэмэхьатым зишIэкIэ 
зэримыдэщтыр фиIотэнкIэ зыщыщынэщтыгъэр ят. Пэзадэмэ 
арымырми араIолIэщтыр ашIэрэп, урыс гъэр яI, джаур 
хъугъэх аIонышъ, цIыфмэ ажэ дэфэщтых. Гощхъан ыгъашIорэр Айщэт зэрэримыгъэлъэгъугъэр инасып - Iаджри 
ыгу къыпылъэдагъ.

--- Page 43 ---

ЗэрэхъурэмкIэ, Сэбэхь ыIуагъ, сянэ игунахь къэсэхьы. 
Сыгу егъу сэIошъ, зидин тимыкъабыл урыс Тхьэ сурэтым 
езгъэплъэу щысэгъэсы. ШIу пшIэныр кIэнитIу теут тятэ 
зэриIорэр шъыпкъэ, зым къырыпхьын, адырэмкIэ пшIуахьыжьын. Фидур ышъхьэ къысфырихыгъапэп шъхьакIэ, 
къысфиIотагъэр сянэ ыIыгъ сурэт шъыпкъэр ары. УзтекIодэжьыпэщтыр ары, тхьамыкI, зигугъу къысфэпшIыгъэр. 
УзфэшIушIэжьы пIозэ, ори Iоф зыхэбдзэжьыгъ, сяни бэлахь 
къыфэпхьыгъ. Шъо шъуизакъуа? Тяти сэри сыд тилажь? 
Ау лажьэр зыпкъ къикIыгъэр тят - урыс гъэрыр къыхьыгъ, 
иIалъмэкъи унэм къырихьагъ... Мыхъу зыхъурэм тятэ 
къытхэгубжыхьажьынышъ, зэкIэри тэ къыттырикъу тэжьыщт. Сыд тшIэмэ нахьышIу? Тянэрэ сэрырэ, тятэ къызхэтымыгъахьэу, а Iофыр тазыфагу дэдгъэкIодыкIыгъэмэ 
дэгъугъэ. Сыдэущтэу? Тэ мы Iофым тызэрэхэтым нахьи 
нахь пытэу ежьыри хэщагъ. Дгъэбылъмэ, тэ шъухьыгъа 
ыIон, зыем еттыжьмэ, тищагу чыристан чылыс дэтшIыхьагъэу къыщыхъун. Сыд бырсыр къыпыкIыщтми, мы Iофым 
кIэух фэшIыгъэн фае. Тян? Тянэ ыгъашIорэм ишъыпкъапIэ 
зишIэкIэ, сыд къехъулIэщт?! Ары нахь сыкъэзыубытырэр, 
джаурмэ ясурэт зы мэфэ закъуи тиунэ изгъэлъынэп... Я 
си Алахь, сыд сиамал? IэпыIэгъу къысфэхъу. Гъуащэрэр 
гъогу тэрэз тезыщэжьрэр, ынэ къэзгъэплъэжьрэр, гу кIэгъу 
къытфэзышIрэр оры. Джары тиефэнд Къаймэт о пцIэкIэ 
къытиIорэр. ТшIошъ мэхъу, тыгу уилъ, къызыдгъэзэжьыкIэ оры тыкъызэкIолIэжьыщтыр. Тянэ гунахь къыфэмыхь, 
а тхьамыкIэр цIыфышIу, инэмази блигъэкIрэп, исэдакъи 
IэшIэх, къыпфэшъыпкъ. Фащэигъэм хэшIыкI фыриIагъэп, 
аIихыгъ. Къыфэзыхьыгъэри тят, ышIагъэмэ, гукIи псэкIи 
анахь къыпэблэгъэ цIыфыр зэрэхимыгъэукъощтыгъэм 
сыришыхьатэгъу. Хымэ Iалъмэкъым тятэ зэриIэбагъэр 
мыхъунэу фэсэлъэгъу, зэрыIэбагъэри джаур Iалъмэкъ... 
Ары, ары, иIэбэн фэягъэп, сыдэу пшIын, зыфэIэжагъэп... 
КъытэкIугъэхэу тызэрапхъо. А тхьамыкIэм ыпашъхьэ 
ышитIуи къыраукIыхьагъ. Муары, Айщэти нэмыкIыбэхэри 
шъузабэу къэнагъэх... Тищагу джаур зэрэдэтыри, тимыхьамелэ зэредгъэшхыри къытфэгъэгъу. Джаур умыIощтмэ, 
цIыф дэеп а тхьамыкIэжъыр, тэ тызэрегъэзыгъэу ари 
егъэзыгъ... Ау мыхъун сэIомэ, къысфэгъэгъу... Тибэлахь 
а джаурыжъым къызэрэпкъырыкIыгъэр сэшIэ...
- А сиIял, а Сэбэхь, - хьаку машIоу кIосэжьрэм пэплъыхьэрэм Гощхъан еджэ, - сыкъызэхэпхрэба сэIо?

--- Page 44 ---

- Сы, тян, укъэджа?- Сэбэхь игупшысэ хьылъэмэ 
къахэмыужьыпагъэу къэупчIагъ.
- Зэп, тIоп, сиIял, сыкъызэрэджагъэр. Зыгорэм уегъэгумэкIа, сиIял?
- Сэри? Хьа сигъэгумэкIын?..
- Зыгорэм уегъэгумэкIы, сиIял. Слъэгъурэба сэ. Мэзэ 
блэкIыгъэм щегъэжьагъэу уишхэ макIэ, уичъые кIако, 
ушъуагъу, учэфынчъ.
- Тян, симыхьакъ къыстеолъхьэ.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу. Ау ныр хэукъорэп, сиIял. 
Зыгорэ мэузмэ, сшIомыушъэф, къысаIу. О закъор ары 
Алахьым къытитыгъэу тиIэр... Уятэ къыпфэгубжыгъэмэ, 
чэм лъакъо шкIэ ыукIрэп, щыIэ. Уятэ шэн кIаку, кIэкIыжьыгъошIу. Ау зэфэнчъагъэ зепхьагъэу къыбдасшIэрэп. 
Уишъэогъухэр сIонти, къыпфэшъыпкъэх.
- Тян, хьа укъысшIонагъ непэ?! - Сэбэхь унэм къикIынэу 
къэтэджыгъ.
- Хьау, сиIял, ащ фэдэ сыгу къыфихьэгъахэп...- кIалэм 
икъызбгырыукIэ Гощхъан къыкIегъащтэ, шъабэу реIо.- 
Джары, сиIял, сызэрэогуцафэрэр къэогъэшъыпкъэжьы, 
уишэн къыхэIагъ... А сиIял, сыбгъэрэзэщтмэ, мы щэлэмэ 
фэбэ закъор шхы.
- Джыдэдэм сышхагъи, тян,- Сэбэхь фадзыгъэм 
зыкъыригъэшIэжьэу къэушъэбыгъэми, фищэигъэр Iихыгъэп.
- Сы пшхыгъэр?..- Гощхъан ежь-ежьырэу зэупчIыжьэу 
гъумытIымыгъэ. - Щай учъыIыжьыгъэ тIэкIу уехъумпIыгъ, 
щэлэмэ IулъхьитIу, пчыишъхьэ тенэщт пшIошIэу, дэпшхыгъ. 
А сиIял, моу къэуцу,- щэлэмэ лагъэ лъырихьыжьагъ,- мы 
тIэкIур Фидур егъэшх.
Сэбэхь зэримыгуапэр къыхэщэу, лагъэр янэ Iихыгъ.
Дунаир гъэтхэпэ тыгъэпсыгъэми, Сэбэхь къыубытыгъэп. Къакъыр тыгъэуапIэм Федор кIэрысэу зелъэгъум, 
нахьыпэрэ зэрэфыщымытыгъэу фидзыгъ:
- Плъакъо шъхьафит зашIыжьым, тыгъэм зебгъэоу 
нахь фэмыф ухъугъэкIэ сенэгуе.
- Щагу Iофхэр, Сэбэхь, зэкIэсфэгъахэх, моу джыдэдэм сетIысэхыгъ,- Сэбэхь игущыIэ дысхэр зыфихьыщтхэр 
ымышIэу, Федор къешъэбэкIыжьыгъ.
Ащи Сэбэхь къыубытыгъэп, нахь тепхъэшыхьагъ:
- Бащэ къэмыIоу, мыр шхи, уиIофмэ ауж ихьажь!

--- Page 45 ---

Сыд сэIо ятэ ишэнхэр Сэбэхь къыхафэхэу, Федор ыIуи, 
фагъэпытагъэм зи къыпиIухьажьыгъэп.
Сэбэхь, ятэ зэришI хабзэу, унэ лъэгуцэм заулэрэ 
зыщигъэчэрэгъугъ, зызшIуигъэнэн Iоф ныкъуашIэ горэ 
щагум дилъэгъуагъэп. Гъэтхапэм къыупцIэныгъэ чIыгу 
шIуцIэр хатэм къыдэщы, къушъхьэ блэгъэ шыгуфымэ 
яхъуапсэ пIонэу чэу лъэпсэ мытыгъэопIэ чIыпIэмэ ос пхъэпхъэ шIоишъор джыри акIэрылъ. КIымафэм къыкIэзыжьыгъэ мэзэу Пэзадэмэ яхэтэ цыпэ пэIукIотырэр шIуцIэ пцIэнэ 
зэикIэу къэлъагъо. УиджабгъукIэ уплъэмэ, тхышъхьэ 
дэчъэе-ечъэхмэ зэбгырагъэчъыгъэ Заурхьэблэ гузэгум 
минаретыр шъхьарэщы. АдыкIэ дунаим хэгъощыхьэгъэ 
чылэм шъхьащыт къушъхьэ цакIэмэ пщэф шъхьарыкIохэр 
зэпатхъы, зэкIэлъыбэнэ-зэкIэмыхьэхэу, зыщыкIодыжьыщтыр япIалъэу, Гъурдж лъэныкъомкIэ IосыкIых.
Гъэтхэпэ тыгъэм къыдэтэджыжьыгъэ чылэр ежь зэрэфаеу мэпсэу. Яунэ гъэпсыкIи, яхэпIэ тIысыкIи, яхэтэ чэу 
къэшIыхьакIи зэрэзэфэмыдэу, япчэдыжь онджэкъ Iугъохэри зэтекIых. Яхьэ хьакъукI, яатэкъэ IуакI, ябылым быукI 
нэмыIэмэ, зищагу къыдэIукIрэр агъэгъуащэрэп. Мэщытым 
пэмычыжьэу щыт кIыщым исыдж тео макъи, орэдышъо 
зэхэлъэдэ-зэхэчъ зыригъэшIэу, къэIу. Айщэт иатэкъэ 
цэкъэлэжъ мыуцухэрэр - тIэкIу тешIэ къэс, ымэкъэ икIыгъэ зэпыригъэтхъыжьзэ, нэмыкI чылэпшъэ атакъэ горэм 
делэ-делэу пэджэжьы.
Къушъхьэ дунай пцIанэу гъатхэм зезгъэфэпэн зихьисапыр, сыхьат пакIошъ, такъикъ пэпчъ зызэрихъокIэу, 
упэтIысыгъэу упаплъэкIи къыбгурымыIонэу, ежь нэмыкI 
ишъэф щымыгъуазэу, гъэшIэгъон-хьалэмэтыеу зэхэлъы. 
Шъо техьэ-текIыр цIыфымкIэ мыдэгъуми, ренэу зызыхъожьрэр дунаимкIэ дахэ. ЦIыф нэплъэгъур зэщ хигъэтрэп, 
егъэгушIо, къэхъущт кIэщыгъом пегъаплъэ, фыщегъаIэ.
Гъэтхэпэ пчэдыжьыр дахэми, Сэбэхь ыгу шIоп.
Федор щагум Iоф зыдемыгъуатэм, натрыф щэпкъ 
лъэдэкъэ ос кIэзыжьхэр ричыхэу хатэм дэуцуагъ. ЗыкIыб 
пытэ къэгъэзэгъэ Федор дэжькIэ Сэбэхь маплъэ, лажьэ 
зимыIэ цIыфым тебани, ыгу зэрэхигъэкIыгъэмкIэ кIэгъожьы 
фэдэми, янэ ипIэшъхьагъ чIэлъ чыристан Тхьэ сурэтым 
рипэсыщтыр ымышIэу, дунай нэфым гупсэфыпIэ тыригъотэжьрэп, лъэгуцэм ехыгъ, щагум дэкIыгъ, ятэ кIэщыгъо 
диштэжьыгъэу, имэщыт къэтыкIи егъапэ, къыдэхьажьышъ, 
къэлапчъэр регулIыжьы.

--- Page 46 ---

Мощ иIэбакIэр, хатэм дилъагъорэр Сэбэхь ыгу тефэрэп. Хэт укъытфихьыгъ? Сыд бэлахь тызыхэбдзагъэр? Тятэ 
къызэрэпфыщытым дезгъаштэрэп шъхьакIэ, пфэшъуашэу 
къыбдэзекIо. Узщыщыр тымышIэу укъытхэцуахъуи, тиунэгъо зэгурыIожь зэщыпфыгъэ. ЕтIани мощ сыгу егъу. Тянэ 
тхьамыкIэм гунахь езгъашIэрэм гукIэгъу тефэрэп!
- Эй, Фидур! Орба засIорэр? - Сэбэхь хатэмкIэ 
маджэ. - Щэпкъ лъапсэм ятIэр пыгъэтэкъу, хатэм чIыгу 
къыдэунэжьрэп! 
Унэ лъэгуцэмкIэ Федор къэплъэ, шъхьэ пытэ кIыб 
шъуамбгъор реуфэхыжьы, щэпкъ лъапсэм пылъ ятIэр 
джыри нахь пегъэтэкъу. Сицыхьэрэ сигугъапIэрэ зытелъыгъэ кIэлэ закъом сыд къехъулIагъэр, есшIагъэр, къызкIысэцэлашхэрэр ыIозэ, Федор шъхьэкIо нэпсыр къышIуе чъэми, 
къызхигъэщырэп, нахь псынкIэу мэIабэ, иIофшIэн лъегъэкIуатэ.
- А Сэбэхь, а сиIял,- гущыIэ дысыр зэхэзыхыгъэ 
Гощхъан унэм къикIыгъ, - хьа мы лIыр нэпчы ипфыгъ?
- Ора, тян? - Сэбэхь янэ фызэплъэкIыгъ, гъэрым 
зэхеогъэхы къыригъэкIэу пигъэхъожьыгъ. - Хьа лъэшэу 
угущыIэра?
- Сэра гущыIэрэр? - Гощхъан ыгъэшIэгъуагъ.
- Адэ плъэгъурэба, тян, мощ иIэбакIэ?
- Сэлъэгъу, дэгъоу мэIабэ. Ау мо тхьамыкIэр зыфебгъэзыгъэр къызгурыIорэп.
- Тян, лъэшыщэу умыгущыI сIуагъи... Щэпкъ лъэдэкъэ 
гъугъэр гъэстыныпхъэкIэ дэгъу.
- Iух адэ, ащ тиIоф нэмысыгъэмэ тэ!..
- Сы янэрэ ыкъорэ зэтешъухрэр? - амылъэгъоу щагум 
къыдэхьажьыгъэ Жакъыз къяупчIыгъ.
- Щэпкъ лъэдэкъэ гъугъэр гъэстыныпхъэ мыхъунэу 
еIо тянэ...- зыхэфэгъэ Iофым зэрэхэкIыжьыщтыр ымышIэу, гугъуемылIыр къебэкIэу Сэбэхь къыIуагъ.
- Тэмам. Хьакум илыбжьыкIыни, машIор макIэу, яжьэр 
бэу къэнэжьыщт. Ау, хэти ыгу къэрэкI фаеми, мощ ышIэрэ 
IофымкIэ сыраз.
- Ары, ары, тят, - ежь ыпкъ къызэрикIыгъэр ригъашIэ 
шIоигъоу Сэбэхь къэгузэжъуагъ,- тыгъэм зебгъэоу ущысын нахьи, зыбгъэсысмэ нахьышIу, есIуагъ.
- Ар зышъушIэн фэягъэр мыбжыхь,- Гощхъан зэкIакIорэп, IукIыжьзэ къареIо,- чIэшъужъухьэгъагъэмэ, чIыгъэшIу хъуныгъи!

--- Page 47 ---

- Зэхэоха уянэ къытфидзыгъэр? - Жакъыз ыкъо 
еупчIышъ, унэм ихьажьыгъэм кIэлъеIожьы...- Ары, сиIушыжъ, о тыоупчIыжьыгъэпти тыжъуагъэп, кIымафэр 
къыттебыбагъ!.. Уянэ сыфэгубжы шъхьакIэ, къытиIуагъэм 
шъыпкъэ хэлъ. ЧIыгур бжыхьэм ужъомэ, нахь зегъэпсэфы 
жъымэ аIо. Тэри ар тымышIэу щытэп, мощ икъакъыр 
фэбэпIэ шIыни сэ сишапсыгъэ кIони, кIым ибэдзэжь псынкIи 
зэтефэхи, тIэкIэкIыгъ. Ар Iофэп, цуиплI зэкIэшIагъэр мэфэ 
ныкъуи пылъыщтэп. Iофыр къэбарэу къэсхьыгъэр ары.
- Сы, тят?
- Къэбар дэгъоп, сиIял.
ЗэпыупIэ кIыхьэм Сэбэхь джыри къыгъэупчIагъ:
- Сы, тят?
- Урысыдзэр гъатхэм къыдэпIэтIырыуагъ.
- Ар бгъэшIэгъонэу щыта, тят? - Сэбэхь зызэригъэлIрэр къыхэщыгъ.
- БгъэшIэгъонэу щытэпзы ары сэзгъаIорэр,- Жакъыз 
игумэкI ыкъо ыпашъхьэ къызэрэщигъэлъэгъуагъэм рыкIэгъожьэу нахь кIелъэшъужьы.- Тыфаштэрэп нахь, сэ къэзгъэшIэгъэ илъэс шъэныкъом урыс пачъыхьэр къытэзао. 
Абдзэхэ пэщэ Мыхьамэт-Аминэ талъэныкъокIэ къыкъокIынэу Къаймэт ефэндым къытиIуагъ.
- А къэкIощтым тиджаур гъэр къытфидэщта? - Сэбэхь 
зэхихыгъэм, ынэ зэблигъэплъэу, къыгъэгумэкIыгъ, къыриIощтыр ымышIэу ятэ фыреплъэкIыгъ.
- Хьа зыкIимыдэщтыр? - Жакъызи ыкъо иупчIэ ыгъэшIэгъуагъ.
- Урысхэр ылъэгъу хъухэрэп аIуагъ.
- Хэта ахэр зылъэгъу хъурэр!..- ыш укIыгъитIу ынэгу 
къыкIэуцожьэу, Жакъыз хэщэтыкIыгъ. ТIэкIу тешIагъэу 
Федор дэжькIэ плъэзэ, къыIуагъ. - Ар мощ епIон ищыкIагъэп. Урысхэр шIу зэрамылъэгъухэрэр арэп.
- Сы ащыгъум есымыIощтыр?
- Урысыдзэр къызэрежьэжьыгъэр ары.
- Ы-ы, къызгурыIуагъ... Аущтэу оIомэ, тят, пхъэ 
лъахъэр тетлъхьажьмэ нахьышIуба? - шъхьэм къилъэдагъэм Сэбэхь къыгъэгузэжъуагъ.
- Мафэрэ шъхьафитэу, чэщрэ тетлъхьажьми хъущт,- 
Жакъыз къыIуи, кIэщтэгъэ макъэкIэ къеупчIыжьыгъ: - Арэп, 
Iялэ, зыгорэкIэ джаурым уегуцэфагъэмэ шIэ?
- Ащ фэдэ Iоф щыIэп, тят.

--- Page 48 ---

- Армэ хъун. Тэ бгъэкIожьыщт мор! Джы нэс зимышIагъэкIэ, ар джы ышIэжьынэп. НекIо, тэ лIышхуитIум джаурым ыкIыб тыдэтэу теплъы.
Ятэрэ ыкъорэ унэм зехьажьхэм, Сэбэхь ылъэгъугъэм 
зэтыригъэкъагъ. Дышъэпсыр зытелыдыкIырэ чыристан 
Тхьэ сурэтыр Гощхъан ыIыгъ, хъэдэн шъабэкIэ телъэкIыхьэшъ, хьаку лъапсэм ис. ПаIо зыщыгъ хъулъфыгъитIур 
бзылъфыгъэм зелъэгъум, зыр ыкъоми, адырэр илIыми, 
къафэмытэджын ылъэкIыгъэп. "Шъуеплъ мыр зэрэдахэр" 
аримыIуагъэми, ар къыригъэкIэу, сурэт зэгогъэзыкIыгъэр 
Iэнэ гузэгум тыригъэуцуагъ. ТIэкIу тешIагъэу, Жакъыз 
итIысыпIэ дэтIысхьажьыгъэу, Сэбэхь ищытыкIэ-плъакIэ 
пымылъэу Гощхъан ариIуагъ:
- Тхьэм пае шъуеплъи зэ мы сурэтым идэхагъэ.
- Тян! - Сэбэхь къэкууагъ. - КъэмыIу, шъуемыплъ, 
шъуанэIу ишъух!..
- Iялэ, сы уикууакI, узэкIокIыгъа? - Сэбэхь икуо макъэ 
Жакъыз къызщиIэтыкIыгъ.
- А сиIял, а нынэ, сы къыохъулIагъ? - Гощхъан ыкъо 
пэгъокIи, зыIэкIиубытагъ.
- Мор... мор...- Iанэм тет сурэтым Сэбэхь щыщынэу 
Iапэ фишIыгъ, - мор урыс Тхьэ сурэт... Джаурмэ ячылыс 
чIэтмэ афэд...
- Ы-ы! - Жакъыз ынэ къикIэу, сурэтыр столым къытыридзынэу фежьагъ шъхьакIэ, къыстыгъ пIонэу Iэ щэигъэр 
къызэкIипхъотэжьыгъ. - Хэт джаур Тхьэ сурэтмэ, Iялэ, 
къыозыIуагъэр?!
- Тхьэ къысауи, Жакъыз, къысэпшIагъэр сы!..- къащ 
къыхьэу, шъхьащэ фишIэу сурэт пашъхьэм Федор зэритыгъэр Гощхъан ынэгу къыкIэуцожьыгъ, ипIэшъхьагъ 
чыристан Тхьэ сурэтыр къычIихмэ, зэредэхашIэщтыгъэр 
ыгу къызэкIыжьым, джыри нахь кIигъэпцIыикIэу кууагъэ,- 
Тхьэ къысауи, си Алахь закъо ыпашъхьэ сыщыунэхъугъ, 
бэлахь къызытезгъэфэжьыгъ!.. Сиунэ къизыхьагъэм ыIэ 
пегъэгъукI, бэлэхьэ пцIымамэ къытырегъаф!..
Ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр зымышIэщтыгъэ Жакъыз 
унэм илъэтыгъ, Iэбжым мэкъэнчъэ зыкIыб къэгъэзэгъэ 
Федор зыдэт хатэмкIэ ышIи, къилъэдэжьыгъ, шъузым 
ибгыбзэ ыгъэмэхъашэу къызбгырыугъ:
- Зэ, бетэмал, ужэ зэтелъхь! Джаурмэ я Тхьэ убгъэ 
кIэгъэлъ сIуи къыпфэсхьыгъэкIэ уенэгуя?! Сыхэукъуагъ... 

--- Page 49 ---

СшIагъэп... Зихэукъоныгъэ зыдэзышIэжьрэм Алахьым 
зыкъыфегъэзэжьы... Хэт сIуагъэ, Iялэ, мыр джаур Тхьэ 
сурэтмэ къыозыIуагъэр?
- СиIалъмэкъ илъыгъ къысиIуагъ Фидур...
- Алахь зизакъом а Фидур санэIу рехыжь, бэлахь 
къытфихьыгъэмэ! - джыри кIэублэ ышIыжьыгъэу Гощхъан 
мэкуо, мабгэ.
- Орба быяу зэсIуагъэр!..- Жакъыз джыри шъузым 
фэгубжышъ, зыдэщысыгъэм мытIысыжьэу, Тхьэ сурэтым 
нахь пэчыжьаIоу, сэмэгу шъхьаныгъупчъэм дэжь мэтIысы, 
нахь мэкъэ гупсэфкIэ къеIо,- Iялэ, джаур сурэтыр сэмыгъэлъэгъоу хьакум идз, гъэсты.
ЗыIэ псы пызгъэчъыжьрэ Гощхъан ыкъо екуо:
- Хьакур умыуцIэпIы!..
IэпитIукIэ ыIыгъ сурэтыр Сэбэхь хьаку къогъум къуедзэ.
- Мыдэ зэ шъубыяу,- Жакъыз зыкъешIэжьы.- Iялэ, 
зэ моу къэтIыс, ори ары. СIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, сы 
къытэхъулIагъэр? Тызщымыгъуазэр, хэшIыкI зыфытимыIэр 
унэм къитхьагъэ пай хьа тызфызэбэнрэр?.. Мо хьаку къогъум къолъыр бгъэстыни, зэIэптхъыни, уулъэгуни плъэкIыщт... Мор джаур диным ынап тIокIэ, къыттемыфэрэр 
тэшъумыгъашIэ. ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ 
ти Алахь сшIагъэр къысфигъэгъунэу сыщэгугъу, нэмыкIмэ 
агъэлъапIэрэм тырыджэгунэу зэрэтIорэр къытфимыгъэгъущтми сшIэрэп... Ау тэ къызфэтхьыжьыгъэ бэлахьым 
тызэрэхэкIыжьышъущтым етIани тежъугъэгупшыс...
Унэм рэхьат гумэкI иуцуагъ. Исхэр зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх. Хэти ишъэф щынагъо шъхьарыт. Ыпашъхьэ иситIум яз ыжэ зи къызэрэдэмыкIыщтыр зешIэм, 
Жакъыз игущыIэ къыпидзэжьыгъ:
- ...Зыми игунахь тыхэшъумыгъахь, къэтэшъумыгъэхь. 
Мы джаур сурэтыр, оры засIорэр, гъунэгъу шъузабэм, 
Айщэт ебгъэлъэгъугъа?!
- А синасып зэрэтесымыгъэплъагъэр! - Гощхъан 
къызIуипхъотыгъ, укIытэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Дышъэм 
хэшIыкIыгъ сшIошIыгъэти, зыми игугъу фэсшIыгъэп.
- Оры, Iял?
- Шъощ нэмыкI есIуагъэп.
- Ащыгъум,- Жакъыз теубытагъэ хэлъэу къыIуагъ,- 
джаур Тхьэ сурэтыр зиIалъмэкъ къикIыгъэм IэкIэдгъэхьажьыщт. Джащ Iофыр щытыухыщт. Тызафэми тымызафэми Алахь закъор арзы тишыхьатыр, тыкъызэхишIы кIын, гукIэгъу къытфишIын, ынэшIу къытщифэн. КъытэхъулIагъэм Алахьыр щыгъуаз, тэщ фэшъхьаф ышIэ хъущтэп. 
О пшIэщтыр ары, Iял. Тиджаур нычхьапэ къакъырым 
зигупсэфэжьыкIэ, фэпхьыни, зи къытэмыхъулIэгъахэ фэдэу 
ептыжьыщт.
Унэгъуашъхьэм къыIуагъэм янэрэ ыкъорэ шIукIи екIи 
тегущыIэжьыгъэхэп.
Сэбэхь фагъэпытагъэр пчыхьэшъхьапэм псэлъэнчъэу 
ыгъэцакIи Федор дэжь къызекIыжьым, къакъыр гъуанэм 
нэ закъокIэ зыпэIуимыдзэн ылъэкIыгъэп. Ылъэгъурэм гур 
къыпиIонтIыкIыгъ: Федор зимышIэжьэу Иисус Христос 
Тхьэ сурэтым ебэу, къащ къехьы, шъхьащэ фешIы, етIани 
хьаку мэкIаим тырегъэуцошъ, лъэгуанджэкIэ зыфыредзыхы...
VII
Гъэтхэ IофшIэныгъуагъэми, паIо зыщыгъэу Заурхьаблэ 
дэсыр мэщыт пчъэIупэм дэжь щызэхэтыгъ. Щамилэ иящэнэрэ наибэу абдзахэмэ Дагъыстан къафыригъэкIыгъэ 
Мыхьамэт-Аминэ едэIух. Хъулъфыгъэмэ апэIудзыгъэу, 
аIорэр зэхахэу, бзылъфыгъэ хэкIотагъэхэри, нахь ныбжьыкIаIохэри чэубжъэм кIэрытэкъуагъэх. Абдзэхэ пащэм 
гущыIэ зыщиIыгъ чылэ зэIукIэр ыкIэм факIоми, зы нэбгырэ 
хъыерэп. ПаIо зыщыгъми ахэмытэу, шъхьэтехъо зытехъуагъэми ащымыщэу, зэIукIэм зэрэкIуагъэр къыфадэщтмэ 
ымышIэу, тхьамыкIэ плъакIэкIэ чъыг чIэгъым Федор къычIэплъы.
Мэщыт лъэгуцэ хэIэтыкIыгъэм тет Мыхьамэт-Аминэ 
игущыIэ урыс пачъыхьэм адыгэмэ къаришIылIэгъэ заом 
фэгъэхьыгъ. ЛIыгъэм, зыкIыныгъэм, зэо мызафэм ехьылIагъэу абдзэхэ пащэр къызхэкуукIыкIэ, зышъхьарытмэ 
якъамэхэр къырапхъоты, "Алахьу акбэркIэ" дырагъаштэ. 
Щылыч жъынч макъэр зыбыяужькIэ, Мыхьамэт-Аминэ 
игущыIэ плъырмэ къапедзэжьы, зэIукIэм хэтхэр гупсэфыгъо зыщифэщтхэм, ошIэ-дэмышIэ Iэ дэдзыегъу лъэшкIэ 
лIы купыр къызбгырегъэу, щтэгъэ нэгукIэ аIэхэр къарегъэпхъуатэшъ, бзылъфыгъэхэр Тхьэ регъэлъэIух.
Абдзэхэ пащэм игугъу бэшIагъэ Федор зызэхихыщтыгъэр - гъэры хъуным ыпэкIи, ыужкIи. Ау непэ апэрэу 

--- Page 50 ---

елъэ гъу. ЛIы хэкIотэгъэ Iэм-лъэмэу къызэрэшIошIыщтыгъэу 
къычIэкIыжьыгъэп, итеплъэкIэ бжьышIо, адыгэ цыер 
тегъэчъыкIыгъ, жэкIэ-пэкIэ нэкIу псыгъу, илъэс щэкIырэ 
тфырэ горэ ыныбжьын. Мэкъэ чан, зэрэфаеу адыгабзэр 
еуфэ, зэIукIэр зэкIегъаблэ.
ТIэкIу тешIэ къэс зэмыжэгъэ щынагъо горэ, къызэрэкIуа гъэмкIэ кIэгъожьэу, Федор ыбгъэгу къыдэтэджыкIы. 
Чылэ зэIукIэм ахахь, аIорэр зэхэпхын, абдзэхэ пащэри 
мафэ къэс къытхахьэрэп, къэплъэгъун ыIуи, Гощхъан ары 
мыхъугъэмэ сыкъэкIощтыгъэп, Федор ыIуагъ. Зикъамэ 
къизыпхъотырэ купмэ угу ябгъэбгъэнэу щытэп. Хэти 
ишъхьафит тенэгуикIы, зыкъеухъумэжьы. ЯчIыгу утемыгущыI, апсэ фагъэтIылъыщтми, къыуатыщтэп. Мыхэмэ 
сямыпыйми, сыгу афилъыр сыдэущтэу агурызгъэIон? Янэ 
къылъфыгъи тIур зыпашъхьэ раукIыхьэгъэ Жакъызи сыд 
сIони зэхезгъэ шIыкIын? Аущтэу щытми, имыхьакъ цIыфым 
теплъхьана, шъхьарытIупщэу ищагу сыдэт, ихатэ сыхэт, 
пхъащи тызэдэкIо, чылэми загъорэ, Къэрэхъу сыблэкIэу 
тэ сыкIон, сыхегъахьэ. Ыгу пэу игухьэ-гужъ къыстырикъутэмэ, фэсэгъэгъу. Сыд сиамал? Уегъэзыгъэ зыхъукIэ, 
пIощтым нахьи зызэрэпшIыцтыр нахьыб. Айщэт шъузабэ 
тхьамыкIэр? Муары, бзылъфыгъэ анахьыжъмэ акIыб дэт, 
сыкъилъэгъу гъэкIэ сенэгуе, садэжькIи къэплъэ. ЛIы дэгъу 
иIагъ аIошъ, ицIыфыгъэ зыфэдагъэр къафэIотыкIыжьрэп. 
"Зэо мыгъор гъэшIэгъонэу зэхэлъ" сятэ ыIо зыхъукIэ, 
сшIошъ хъущтыгъэп, шIур рекIы, ер текIо. УримыхьылIэу 
шIури ери къыбгурыIощтэп. Айщэт тхьамыкIэр, муары, 
джыри садэжькIэ къэплъагъ, ар фэпIотэжьынэу щытэп. 
Сыд фэдэ къин елъэгъуми, сэ зысшIэрэм щегъэжьагъэу, 
шIур зыщигъэгъупшэу ер къызтыригъэкIуагъэп. Ау етIани 
ахэмэ, заом ипцэшIуащэ ыстыгъэ цIыфыбэмэ, сыдэущтэу 
сэ ситхьамыкIагъо зэхябгъэшIыкIыщт? Айщэт тхьамыкIэм 
зещыIэ нахь, сызилъэгъукIэ, илI ыгу къэмыкIэу щытэпщтын. 
Жакъызи ары. Ащ игуплъыгъэ загъорэ къыстырикъутэзэ, 
ыгу жьы дегъэкIы. НэмыкI укIыгъэ зиIэхэм, Къэрэхъу дэжь 
сыкIо хъуми, пхъащэ сыкъикIыжь хъуми, хатэм сыдэт 
хъуми, Iэбжым къысфашIэу бэрэ къыхэкIы. Адыгэмэ 
ямашIо къызэкIэмыблапэу сшъхьэ ахэсхыжьмэ нахьышIу.
Федор чъыг къогъукIэ къызщыIукIыжьыщтым, лIы 
купмэ якъэмэ къипхъот макъэ къызэтыригъэуцуагъ. Зэзакъуи шъхьэм къыфимыхьэгъэ гупшысэм зыкъыжэхидзагъ. Зы упчIэм нэмыкI упчIэ къыкIэлъыкIоу регъажьэ. 
Сыда, абдзахэмэ лIы къахэкIыгъэба, Дагъыстан къикIыгъэр 
пащэ афэхъунэу? ЛIы дэгъумэ ягугъу ашIэу Iаджри зэхэсхыгъэ. Цэй Хьатырбай сыд мэщыт лъэгуцэм тетым нахьи 
зэрэнахь дэир? Мощ щыгъ хьэджэ пэIо фыжьым фэдэ 
зэрэщымыгъыр ара? Ащи игугъу макIэрэ ашIыгъэп. Абдзахэхэр, адырэ адыгэ лъэпкъхэм афэдэхэу, цIыф плъырхэми, 
гупцIанэх, цыхьэшIыгъошIух. Ежь къахэкIыгъэ лIы Iушмэ 
ащытхъухэзэ, къафыкъокIыгъэ лIыкIом нахь зыфащэи. 
Еплъ, зыщыщыр амышIэрэм, Щамилэ къызэригъэкIуагъэм 
пае, зэригъэдаIохэрэр... Абдзэхэ кIахэмэ, Цэир абдзэхапшъэмэ зэряIэм фэдэу, Некрас Мишк аIоу зы лIы пащэ 
яI. УрысхэкI аIуагъэти зыIузгъакIэ сшIоигъуагъ шъхьакIэ, 
зилъэпкъ пыи фэхъужьыгъэм, Тхьэм ущеухъум, нибжьи 
укъызэхишIыкIынэп. КъызэраIуатэрэмкIэ, ащ ыпэу Жакъыз 
шъэрэ къэсэштэ...
- Хэт сэIо, къытхэмыхьэу, мо чъыгым дэжь зизакъоу 
щытыр? - Мыхьамэт-Аминэ игущыIэ къызэриухыгъэм 
лъыпытэу къэупчIагъ, лIы гуплъыгъэ купми, Жакъызи, 
Сэбэхьи, Дудаий, Къэрэхъуи зэрахэтыжьэу, ашъхьэ Федор 
зыдэщыт лъэныкъомкIэ агъэзагъ.
- Пэзэдэ Жакъыз иджаур,- ащыщ горэм къыIуагъ.
- Сы зэдэIуашэрэр? - нэмыкIми къыкIигъэблыгъ.
- Ыуж шъуикI тхьамыкIэм,- фэшъхьафи къахэджыкIыгъ.
- Моу къэкIуат,- Мыхьамэт-Аминэ къамыщыпэмкIэ 
Федор Iэ фишIыгъ, лIы купми ахэплъагъ, ариIуагъ: - Джаурыр зыери къахэрэкI.
Сыд мыщ сиIоф щыIагъ, емынэм сыкъифыгъа ыIомэ, 
гукIэ къащ къыхьзэ, дыухь къыпчъызэ, Федор чъыг лъапсэм къыкIэрыкIыгъ, Айщэт зыдэщыт бзылъфыгъэ лъэныкъомкIи плъагъэ, зипаIо лIы купым ахимылъагъощтыгъэ 
Къэрэхъуи, Сэбэхьи, адырэ Дудаий шIокIодыжьыгъ. Сыд 
мыщ сызэрищыкIагъэр, къысишIэщтыр? Хъулъфыгъэмэ 
ахахь ыIуи Айщэт къызэджэм седэIугъагъэмэ, зыпашъхьэ 
сизыщэрэм сыкъимылъэгъуныгъэкIи мэхъу. Сэ сыIофа, 
Жакъызи къызгуегъэуцо. Сыд къытфырихьисап? ГукIэгъуа, 
жъалыма? Я си Тхь, тIуми, Жакъызи сэри, гукIэгъу къытфэшI.
ЛIы купыр зэгозыгъ пIонэу зэхэкIоти, лъэгъо пхырыкI 
Федор фашIыгъ. ЗыдакIори зыкIакIори ымышIэу, нэ плъэгъу 

--- Page 51 ---

зэфэшъхьафэу щытмэ къыфадзыри ымылъэгъужьэу, 
наибэм ыпашъхьэ иуцуагъ. АдырабгъукIэ мэщыт лъэгуцэм 
нахь пэблэгъаIоу Жакъызи щыт - игуплъыгъэ къызэрэфижъыкIри Федор зэхишIагъ. Ау зыгу къыфэмышIум 
нэмыплъ рихышъугъэп.
- Хэт ущыщ? - наибэр къеупчIыгъ.
- СлъэкъуацIэр Анаскевич, сцIэр Федор Данилович.
- Адыгабзэ ошIа?! - абдзэхэ пащэм зэхихрэр ыгъэшIэгъуагъ.
- СыкъызэхэошIыкIмэ, сэшIэ,- Федор джы гуфаплъэу 
наибэм ынэ гъопчэ шIуцIэмэ акIэплъагъ.
- Дэгъоу огущыIэ. Таущтэу зэбгъэшIагъ?
- ЕгъэзыпIэ уифэмэ, зэбгъэшIэщт.
Наибэр щхыпцIыгъэ:
- Уимыфэмэ?
- Узхэфагъэхэр уимыджагъохэмэ, абзэ зэбгъэшIэщт.
Зэгорэм цIыкIузэ, адыгэмэ къахафи, абзэ зэрэзэригъэшIэгъагъэр Асэлае Мыхьамэт-Аминэ ыгу къэкIыжьыгъ. 
Илъэс пчъагъэм зыщимыгъэгъупшэу къызэрэзыдырихьакIыгъэм кIэгушIужьы. Яни, яти, ишъэогъугъэ адыгэ шъэожъы ехэри ынэгу къыкIэуцожьхэу ыпашъхьэ ит адыгэмэ 
нэшIукIэ ахэплъагъ. ЕтIанэ Федор къеплъыжьи, санэIу 
къисщагъэр, джаур умыIощтмэ, лIы делэп, ыIуагъ.
- Ар дэгъоу къэпIуагъ,- наибэм игущыIэ къытыригъэзэжьыгъ, зэпыупIэ тIэкIу фишIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Угу 
шIу илъ.
- Угу шIу имылъэу, псэугъуай.
- Хьа, ащыгъум, зэуакIо укъытфэкIуагъ?
- Шъхьэфимытыныгъэм сыкъифыгъ.
- АщкIи узаф.
- Зэфагъэ зыхэмылъыр Тхьэм шIокIодыгъ.
- АщкIи къыбдесэгъаштэ,- хэт уи Тхьэр ыIоу Мыхьамэт-Амин еупчIы шIоигъуагъ шъхьакIэ, къэхъущтым 
паплъэхэу къэдаIорэмэ апашъхьэ къыщыригъэкIугъэп, 
къызэрищэлIагъэр, зэрэмыгугъагъэу шIомыIушыгъэмэ, 
ащ фэдизэу дэмыгущыIэныгъэкIи мэхъу. - Ащ фэдэу 
уцIыфышIумэ, хьа укъытхэмыхьэщтыгъ?
- Сы узпылъыр къысэшъуIонкIэ сыщынагъ,- Федор 
ыпашъхьэ наибэр щышъоубзэгуми, зэрэжъалымыр зыщимыгъэгъупшэу, къыраIощтым ежэу, ышъхьэ риуфэхыгъ, 
гукIэ къащ къыхьыгъ, дыухьи къыпчъыгъ, нэплъэгъу чъэркIэ Темыр чыжьэм зидзыжьи, иунагъо исхэми зырызэу, 

--- Page 52 ---

ищагуи иуни шIуфэс арихыжьыгъ, Щэщэнми, Дагъыстан 
ащагъ зыфаIогъэ дзэкIолIхэу дзэ зыдыхэтыгъэхэми, псаухэми мыпсаухэми, ынэгу къыкIэуцуагъэх.
- Ащ фэдэмэ уээрагъэгумэкIри дэгъу,- наибэр джыри 
щхыпцIыгъэ, куп зэхэтмэ янахьыбэми ардэдэр дишIыгъ, 
ау ахэмэ апымылъэу еупчIыгъ: - Хэт уригъэр?
- Муары,- Федор нэплъэгъу нэшIу Жакъыз фидзыгъ,- 
Пэзэдэ Жакъыз сырицIыф.
- Урягъэра, уряцIыфа?
- СыряцIыфэу сэлъытэ.
- Хьа зи къэмыIорэ, Жакъыз? - джыры ныIэп, ыгу 
къэкIыжьыгъэ къодый пIонэу, наибэр Жакъыз зеупчIыгъэр.- Мыщ ыIорэр шъыпкъа?
- Шъыпкъэ, наиб, - гумышIугъэр загъорэ игъэр тырикъу тэу зэрэдэзекIорэр чылэм ымышIэ фэдэу, ащыщ горэм 
къыфидзынкIи мыщынэу, Жакъыз джэуап къытыжьыгъ.
- ПшитIу мы лъэпкъымэ къаукIыгъэу сымышIэщтыгъэ мэ, пIорэр сшIошъ хъуныгъи, Жакъыз... ШъуитIо шъузэфэразэмэ, шъуазыфагу тыдахьэу, шъуигунахь къэтхьынэп... 
Ау, Жакъыз, ар шъуищыIакIэмэ, хьа мыр зыемэ зыкIямытыжьрэр?
- ГъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу, наиб, мыр шъхьафит.
- Сы пцIэу пIуагъэр о? - наибэр джыри Федор къеупчIыгъ.
- Адыгэмэ Фидур къысаIо, сызщыщхэр Федор ДаниловичкIэ къысэджэх.
- Хьа, Фидур, шъхьафит уашIыжьыгъэмэ, пшъхьэ 
зыкIыIумыхыжьрэр?
- Хьэрам,- Федор псынкIэу джэуап къытыжьыгъ, 
къащ къыхьынкIэ щынэу, гукIэ зыфишIыжьзэ, къыIуагъ,- 
хьэрам. Ар сымышIэнэу Тхьэм ыпашъхьэ гущыIэ сызие 
Жакъыз щестыгъ. Сыукъомэ, Тхьэм къысфидэщтэп.
Мыхьамэт-Аминэ мыщхын ылъэкIыгъэп:
- Пэзэдэ Жакъыз быслъымэн...
Федор наибэм къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп:
- Сэри чыристан диным сит, сыфэшъыпкъ. Тидинхэр 
зэтемыфэми, хэтырэ цIыф лъэпкъи а зы Тхьэр ышъхьагъ, 
Ар иIумэт.
Джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Къаймэт ефэндым 
зэхихыгъэм шъхьэ хъурай пытэр къыригъэпхъотагъ. 
Гупшысэ зэпеохэр къыфигъэтэджхэу Федор еплъыгъ. 

--- Page 53 ---

Мыр зигущыIакIэр, ыIуагъ, хэти щэрэщ фаеми, Тхьэр пытэу 
зыгу илъ цIыф. Iаджри Жакъыз къыIоу зэхэсхыгъэ, ау 
сшIошъ хъущтыгъэп. Джары, уемыуалIэу цIыфыр зыфэдэр 
къыбгурыIощтэп язгъэIуагъэр. Дэгъуба мыщ фэдэу джаур 
диныр зикъабылыр быслъымэн диным ибгъэхьанкIэ. Алахь 
зизакъоу тызиIумэтми игопэщт ар, зиIэшIагъэм джэнэтыпчъэр фыIуихыщт. Охътэ бащэ тесымыгъашIэу ыуж 
сихьан. Ащ нахь шIушIагъэ сэ нибжьи сшIэжьынэп, хэт 
ышIэра, гунахь сIэкIэшIагъэми, рызгъэгъужьын...
Наибэм ымэкъэ чан Къаймэт ефэндыр къыгъэлъэтагъ:
- Зэхэшъухыгъа, джэмэхьат, джаур нахь мышIэми, 
Фидур ыIуагъэр? ГъэрыпIэм зэрит пэтзэ, иджауры Тхьэ 
щыгъупшэрэп, игугъапIэ шIокIодырэп. Тэ мы щытхэр зэкIэ, 
мо джаурыр ахэмытэу, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьышхом тырицIыф. Ар тигугъапI, тиухъумакIу. 
Ар гукIэгъушI, лъапIэ, лъагэ, хэтрэ быслъымэни шъхьащыт. 
Тишъхьафит ттезыхынхэу къытэкIугъэхэмкIэ Алахьыр 
гукIэгъунчъ, тикъотэгъу, Ар тигугъапIэу типыимэ татекIон, 
Алахьу акбар щэ шъуIо.
- Алахьу акбар! Алахьу акбар! Алахьу акбар! - адыкIэ щызэхэт бзылъфыгъэхэми къадаIозэ, хъулъфыгъэхэр 
зэкIэлъыпытэу щэ джагъэх.
Анаскевич Федор закъор ары зыIэ едзыхыгъэу, гукIэ 
къащ къэзыхьэу, дыухь къэзыпчъэу быслъымэн купмэ 
агузэгу итыгъэр. Ямыдинэгъу цIыф ахэтми ащыгъупшэжьыгъэу, мэкъэ зэпео зэфэшъхьафкIэ зэдырагъаштэ-зэдырамыгъаштэу ябыслъымэны Тхьэ зыдэщыIэ ошъо чIэгъым 
чIэIушъэшъагъэх, наибэм и ФатIихьа уж АминкIэ аухыжьыгъ.
Чылэ зэIукIэр заухым, гъэтхэ IофшIэным зэбгыригъэчъыжьрэ цIыфмэ апымылъэу наибэр къыпэблэгъэ нэбгырэ 
заулэ къешIэкIыгъэу мэщыт лъэгуцэм къытенагъ. ТIэкIу 
тешIагъэу Къаймэт ефэндым еупчIыгъ:
- Тэ щыI Жакъыз?
- Модэ, Пэзадэр шъуIо.
Жакъыз ыцIэ къыраIоу зызэхехым, къызэтеуцуагъ, 
къякIолIагъ.
- Уиджаур гъэр утещыныхьа, Жакъыз? - наибэм 
ыIупшIакIэмэ щхыпс макIэ арычъагъ. - ПсынкIэшIоу ыуж 
зибдзэжьыгъ.
- Ихьау, наиб. Пчэдыжь нэмазкIэ Алахьым ыпашъхьэ 
тихьагъэмэ, чылэ зэIукIэр тыухыгъэмэ сIуи, сиIофмэ ауж 
сихьажьыгъагъ. СыуищыкIагъэмэ, сыкъэдаIо, наиб.

--- Page 54 ---

- Iоф уиIэныр дэгъу, Iофынчъэр Алахьым иджагъу. 
Ау анахь Iофэу адыгэ шъолъырым къытпыщылъыр урысмэ 
ягъэтхэ зыгъэхьазырын. Уиджаур гъэр лIы делэп.
- Сэри аущтэу сыхэплъэ, наиб.
- Сы фэд итэмэтелъ? СеупчIыгъэп. Дышъэ тэмэтелъ 
зиIэмэ ащыща?
- Ихьау, наиб.
- Хэт адэ?
- ДзэкIолI къызэрыкIу.
- Олахьэ игущыIакIэкIэ цIыф къызэрыкIу умыIон, ы-ы, 
Къаймэт?
- Ары, наиб. Iушэу мэгущыIэ.- Фэсакъзэ Къаймэт 
къыпегъэхъожьы. - Хэти щэрэщ, Тхьэр зыгу илъым, зикъабылым джар игъэпсыкI. Сэри зытIо-зыщэ сеолIэгъагъэти, 
джаущтэу сеплъыгъ.
- ЦIыф къызэрыкIомэ Iуш къахэмыкIэу пIэстэшх зэкIагъэмэ, дунаир зэжъуни,- Мыхьамэт-Аминэ ефэндым 
икIэух гущыIэмэ апымылъэу, щытми зэхаригъэхэу къыIуагъ, етIанэ Iоф зыримыгъэшIэу Жакъыз еупчIыгъ: - Уиурыс гъэр уицыхьэ телъа?
- Цыхьэ зыфысимыгъэшIынэу джы нэс зекIуагъэп, 
наиб,- сыд сэIо непэрэзымафэм гур ыгъапэу мыщ иупчIакIэ, Жакъыз ыIуагъ, ау игумышIугъэ наибэм ыпашъхьэ, 
зыфэдэр ешIэти, къызщыхигъэщыгъэп. ЗыгорэкIэ Фидур 
зыIэкIиуплIакIэ шIоигъоу къенэцIыгъэмэ шIэ? Ар угу къэкIыгъэмэ, сIэшъхьитIукIэ зыщыщмэ ахэстIупщхьажьыщтми, 
утезгъэплъэнэп. Фидурыжъри, имыхэбзахэу, сыда чылэ 
зэIукIэм къахэзыхьагъэр? Загъорэ щагум къыдэзгъэкIэу 
езгъэсагъэти, джары унэ къыкIэбгъаплъэмэ къыуишIэжьыщтыр... Къэрэхъуи ренэу ФидуркIэ сауж икIрэп. ГъэшIэгъона уц къыфэбгъоти, ылъакъо бгъэхъужьыгъэмэ. Джы 
чъэ Iуи, тIэкIу хэлъэщыкIми, мачъэ, укъыщинагъэкIи, 
къыпфызэплъэкIыжьыщтэп.
- Ар дэгъу, ау джаурым нахьи быслъымэным уицыхьэ 
тебгъэлъмэ нахьышIу... Жакъыз, орба, зиунагъо бэгъон, 
зэ зыкъэшIэжь, сыздэгущыIэрэр! - наибэм къыхихыгъэми, 
зищыIагъ.
- ЕмыкIу къысфэмышI, наиб, сшыхэр къэошIэжьхэба, 
тхьамыкIэхэр сыгу къэкIыжьыгъэх...- Жакъыз шъхьэм 
имылъыр къыIуагъ.
- КъэсымышIэжьхэ мэхъуа, зи къызытырамыгъанэу 
пый пцэшIуащэмэ апэIухьагъэх... Арба джаурмэ уицыхьэ 

--- Page 55 ---

атемыгъэлъ сэзгъаIорэр. Урысым ыгу непэ блэ зэхъокIы, 
фэсакъ. Бащэрэ зыкъызIуемыгъэшIыхь,- Мыхьамэт-Аминэ, 
абдзэхэ пащэм, ынитIу мэшIо тэпым фэдэу къилыдыкIыгъ, 
игъусэмэ зэхаригъэхэу, ымакъи къыкIэлъэшыкIыгъ.- Ушъхьамыс, пхъэIашэм кIашIи, гъажъо, ар имыкъумэ, мэз 
чъыгаер регъэтIыкI. Зэхэпхыгъа, Жакъыз?!
- Зэхэсхыгъ, наиб. КъызгурыIуагъ.
- КъыбгурыIуагъэмэ, джары... Сыгу еIугъэп уиджаур 
гъэр. И Тхьэ игугъу бащэрэ къешIы, тызэрэбыслъымэныр 
зыщерэмыгъэгъупш!
Къаймэт ефэндыр нэмыз-Iумызэу наибэм Iуплъагъ, 
Жакъызи фыреплъэкIыгъ...
Сэбэхьрэ Федорырэ урам къэгъэзэгъум зэрэгъэгущыIэхэзэ къохьажьыщтыгъэх, Айщэт къазылъэджэм:
- Зэ шъуитIо шъукъэуцуба, сыкъышъулъычъэзэ сыжъу гъэпшъыгъ.
- Ора, Айщэт? - Федор игуапэу къызэтеуцуагъ. - Хьа 
зэхэтымыхыгъ?
- Ары тыкъызэхихын уай-уай абдзэхэ пащэр гущыIэгъу 
зыфэхъугъэм! - Айщэт сэмэркъэу зыригъэшIэу, Сэбэхь 
зыдэщыт сэмэгу лъэныкъомкIэ рекIокIыгъ, гъунэгъу кIалэм 
щытхъугъ.- Сыкъышъоплъызы шъуитIо, сыпфэраз, Сэбэхь, 
урамыми уиадыгагъэ щыпщыгъупшэрэп, уианахьыжъ 
ичIыпIэ иогъэты. Адыгагъэм пщымыщ иIэп - шъхьэкIэфэныгъэр зэкIэми апшъ, Фидур, чылэ ныохэри сэри дгъэшIагъо икъугъэр ошIа? Наибэм ыпашъхьэ зымыутIыIоу узэрихьагъэр...
- Ы-ы, ащ фэдэ теплъэ сиIагъа, Айщэт? - Федор щхыгъэ, Сэбэхь феплъэкIыгъ.
- УиIагъ, тхьамыпс уиIагъэкIэ,- ежь зыфаер Айщэт 
къыушыхьатыгъ, етIанэ къэупчIагъ: - Сы къыуиIуагъэр ащ?
- Зи мыхъун къысиIуагъэп, Тхьэр сишыхьат, лIы купри 
ары, Сэбэхьи ахэтыгъ, - Федор къыIуи, Сэбэхь енэкIэуагъ, 
шIэхэуи пигъохыжьыгъ: - Зигугъу ашIэу зышъхьэ тымылъэгъущтыгъэ наибэм лIы Iушэу сыхэплъагъ.
- Тэри, бзылъфыгъэхэмкIэ, зыгорэхэр зэхэтхыщтыгъэх... Ау иупчIэ бащэ зыфэтхьын тшIагъэп,- Айщэт зыгъапэрэр, наибэм къыращалIэрэр хэмыхьэу, ышъхьэ къыримыхми, къыIуагъ.- Инэмыплъ къыптыримыкъутагъот 
тIощтыгъэ...

--- Page 56 ---

- Ардэдэр чылэ пашъхьэм щишIэныя? - сэмэркъэуи 
шъыпкъи хэлъмэ умышIэнэу Федор къыIуи, ыгу къыдеIэу 
щхыжьыгъэ.
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, Фидур,- джы нэс зи къэзымыIоу IугушIукIыщтыгъэ Сэбэхь ышъо зыкъызэблихъоу 
къыпиупкIыгъ, - зыуи ущыхъуныеп!
- Сэбэхь,- Федор ымакъэ игые къыхэщыгъ,- жъалым 
пстэури, угу иубыт, гукIэгъунчъэп...
- КIо, джары джы, - Айщэт къыхэкуукIи, Федор къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп, - мо пхъэтэкъэжъым 
тес лIыжъ купыр къызэрэплъэрэр! Шъхьатехъо птехъуагъэу паIо зыщыгъ, уянэ къылъфыгъэми, зыщыщыр зэрамыгъашIэу, укIагъэгъущтэп. Емынэ аIохь ахэмэ... Сэбэхь, 
Фидур, чэтлыбжьэ дэгъу сшIыгъэзы, щэджэгъуашхэ 
са дэжь шъукъакIу. Ар къызысфэшъумышIэкIэ, сыгу къеощт, - Айщэт ишъхьатехъо ыгъэтэрэзыжьзэ хъулъфыгъитIумэ агокIи, адырэ гъогубгъумкIэ зидзыгъ.
Абдзэхэ пащэм къыдыращэкIмэ дагъашIозэ, наибэр 
гъогу тыращэжьыфэ, заурхьэблэ хэгъуашъхьэм ращыжьыфэ, джацы кIахэ нэс Жакъыз къыхэтыгъ. Джацы 
нэмазыр блэкIыщтыгъэми, такъикъ заулэкIэ Федор икъакъыр лъэныкъокIэ фыремыкIокIын ылъэкIыгъэп.
- Фидур, джыри ущыса? - Жакъыз пчъэр зыIуехым, 
Федор и Тхьэ сурэт хьаку мэкIаим тырихыжьынэу лъыIэбагъ.- Терэт, терэт, иягъэ къысэкIыщтэп.
- Къихь, Жакъыз. Уипчыхьэ шIу,- Федор Тхьэ сурэтыр 
зэгуилъхьажьи, къыпэгъокIыгъ.
- Сыкъихьащтэп, Фидур. Сиджацы нэмази мышIы, 
гущыIэ зытIу ныIэп къыосIощтыр. НепэкIэ, наибэм узэрэдэгущыIагъэмкIэ, сыпфэраз. Тхьэуегъэпсэу, чылэ пашъхьэм 
сыкъыщыуушъхьакIугъэп. Шъыпкъагъэ зыфыуиIэм джары 
узэрэфыщытын фаер. Ар осымыгъашIэу унэм сихьажьышъугъэп, - Жакъыз къакъырыпчъэм IукIыжьын зэхъум, 
Айщэт шъузабэм иостыгъэ нэф ылъэгъугъ, къызэтеуцожьзэ, пчъэ блыпкъыр ыIыгъэу щхыпцIыгъэ.- Ау зыкIэ 
сыпфэразэп, Фидур.
- Хьа сшIагъэр, Жакъыз? - гукIэ Федор къыкIэщтагъ.
- Айщэт тхьамыкIэр изакъоу унэм иогъэсы.
- Ы-ы? - Федор къыраIуагъэр апэм къыгурыIуагъэп, 
етIанэ непэ Айщэт дэжь зэрэкIогъагъэхэр ыгу къэкIыжьыгъ.- 

--- Page 57 ---

Сэбэхьрэ сэрырэ чэтлыбжьэ къытфишIи, щэджэгъошхэ 
дэгъу Айщэт къытигъэшIыгъ, тигъэтхъагъ...
- Ара? - Жакъыз зэмыжагъэу зэхихыгъэр шIогъэшIэгъоныгъ, ыкъо зэригъусагъэр зыщигъэгъупшэу, зыкъишIэжьыгъ: - Щэджэгъуашхэ уригъэблэгъагъэмэ, дэгъоу 
ышIагъ... Ау пчыхьэрэ, Фидур, унэм Айщэт езэщыхьэ 
сIуагъэ... КъыбгурыIорэба!..
- ПIорэр хьэрам, Жакъыз. Тхьэм ыдэнэп.
- Ащ фэдэ Iофмэ Тхьэм ишIэ ахэмылъэу щытэп, зымыгъэдел, тхьамыкI...- Жакъыз тхьагъэпцIэу щхыпцIызэ, 
пчъэм IукIыжьыгъ.
VIII
Джа пчыхьэ хэкIотагъэм щегъэжьагъэу Федор гупсэфыгъо иIэжьыгъэп. Шъыпкъэр пIощтмэ, ащи изэкъуагъэп - 
зы чIыпIэ имыт щыIэныгъэр игъогу хэхыгъи хэмыхыгъи 
тесысыхьэ къэсми, нибжьи узэмыгупшысэгъэ Iофыгъохэр 
къыпэтэкъух. Федор зэрыфэгъэ чIыпIэм елъытыгъэмэ, 
ахэр щыпэлъэгъу закIэх. И Тхьэ сурэт гъотыжьыкIи, зымафэ 
Заурхьаблэ зыгъэкIэзэзыгъэгъэ наибэри, Айщэт ищэджэгъошхэ чэтлыбжьи, Жакъыз изыкъызэблэхъукIи, ащ гъунэгъу шъузабэм иIэпэ фэшIыкIи, фэшъхьафхэри къыхэхьэх.
Непэ гъэтхэ ошIу маф - кIы чъыIэр зыщыгъупшэжьыгъэ дунай. ТхьамафэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, щтыргъукI 
мыухыжьым зыгу риутыгъэгъэ мэзэу шIуцIэрымэр зытырихыщтыгъэм нэплъэгъур ыгъэгушIоу мафэ къэс шхъонтIагъэкIэ зыкъызэблехъу. Чылэ гъунэ тхышъхьэу былым 
хъупIэри зыкъэзышIэжьырэ мэзым уц шъэбэ зэикIхэмкIэ 
енэкъокъу. Къушъхьэ лъапсэм кIэрытэкъогъэ Заурхьаблэ, 
мазэ пакIошъ, тхьамафэкIэ узэкIэIэбэжьмэ къыдэмыIукIыщтыгъэ мэкъэ зэфэшъхьафхэр, къэкIорэ мафэм къыздихьэу, джы щызэхэохых. ГъэшIэгъоныр - былымымэ 
ябыукIи, атакъэмэ яIуакIи, хьэмэ яхьакъукIи нэмыкI шъыпкъэ къыпщэхъу. ГъукIэм исыдж теуакI нэмыIэмэ, адыгэ 
шъолъырым зэо тхьамыкIагъо щымыкIо фэдэу, мэкъумэщышIэм игъэтхэ орэд нэмыкI къыпыIукIрэп - IофшIакIом 
щэтхъу, армэум егыи. ЦIыфхэр зэсэгъэ азэнаджэм ишъэлэуат къэхьыкIэ, нэмыкIа зымакъэр уигъаIоу, гъатхэри 
хэлажьэ. Къушъхьэ чыжьэхэми благъэхэми ащыткIурэ 
осмэ чылэ гъунэм речъэкIырэ псы цIыкIум иорыпс 

--- Page 58 ---

зэутэкIхэмкIэ зырырагъэтэкъухьэ - мыжъомэ ашъхьэщэчъы, зыфырикъурэр IуегъэкIоты, кIуачIэ зыфэмыхъу рэр, шъхьащэ фишIызэ, къеухьэ. Урамхэм чэу къуапэмэ 
ащыджэгурэ шъэожъые-пшъэшъэжъыемэ амакъи гъатхэм 
иIоф зэрахилъхьагъэри къэошIэ. Гъэтхэ дунаир къызфихьагъэри къизгъэхьагъэхэри къолэбзыухэр арэу къыпщэхъу - 
хэти илъэкI къызэрихьэу ошъо чIэгъым чIэбыбэ, чъыг 
шъхьапэмэ западзэх, пчэгъу шъхьапэхэри ятIысыпI, къакъыр 
шъхьакIэхэри, лъэгуцэ дэпкъхэри яунэ шIыпIэх, яорэд 
къэIуакIи шъхьадж зэрэфэкъулай.
ЦуитIур зыкIэшIэгъэ пхъэIэшэкIыр пытэу Федор ыIыгъ. 
Гузажъорэп, къызэплъэкIрэп. ЧIы шIуцIэ бзыгъэхэу зэригъэтIылъэкIрэмэ пэхъэ макIэр ашъхьащэкIы, ар хьэцIэ-пIэцIэ угъой къолэжъ заулэмэ тэмэ псынкIэхэмкIэ зэбгырафэу 
зэбэных. Ауж къихъухьэрэм цуитIур пымылъми, атх 
къипшэу, пхъэIашэр чIым щакъудыи, Федор ыкIуачIэ 
зэхашIэ, Iупс фыжьыр къаIоткIу. Цумэ яIоф нахьи Федор 
иIофи нахь псынкIэп. Ащи ыпшъэ еуфэхыгъ, ытх къепшы, 
пкIэнтIэпскIэ шъокIыгъэ.
Сыдэу мы дунай хьафыр, си Тхьэ, гъэшIэгъонэу, къытебгъэхъуагъэм епэсыгъэу къытфызэхэплъхьагъ, Федор 
еIо. Зым орэд къыщеIо, адырэр щэгъы, нэмыкIыр текIодыкIы. Илъэсым къыфебгъэхырэ уахътэ пэпчъ уиIушыгъэ 
шъхьаф хэолъхьэ, джащ фэд имафэхэри. Мэфэ нэфым 
чэщ мэзахэр къыкIэлъэкIо. Зэ тыгъэр къеогъэпсы, зэ 
ошъуапщэкIэ оупIыцIэ, къыздизыгъэр тымышIэу жьыбгъэр 
къежьэ, огъури къыздехьы, ощхри къыздещэ, къытэшIушIэуи мэхъу, къытэгуаоуи къыхэкIы. ЧъыIи, фаби, 
ошIуи, уаий зыIэмычIэр Оры. Ощ нэмыкI гукIэгъушIэ дунаим 
зи шъхьащытэп, шъхьащытыни ылъэкIыщтэп. Мары кIымэфэ 
лыгъу-лыстым ыуж гъэтхэ дахэ къытфэбгъэкIуагъ - хэти 
ыкIуачIэ къызэрихьэу мэшIушIэ, о къыпфэшIушIэмэ къыпщыгугъызэ, ежьыри зыфэшIушIэжьы. Мы цухэри сэри 
тымылажьэмэ, тышхэжьын тлъэкIыщтэп. Сауж щызэбэнрэ 
къолэбзыу хьэцIэ-пIэцIэ угъойхэр ныбэм зэрифэхэзэ, 
тидунай хьаф шIушIагъэ щызэрахьэ. Цуабзэм зыл езгъэгъэузырэ чIыгум къысферэгъэгъу, тIэ хэмылъыгъэмэ, 
цIыраужъ зэхэхъухьажьыныгъи...
- Эй, сицужъитIу, шъумышъхьах,- Федор ядэхэшIэкIы,- непэ шъушIэрэм шъори тэри неущ тыкIэгушIужьын. 
Натрыфыр багъомэ, натрыфышъхьэри къышъуIуфэн, 
ищэпкъ IэшIуи зыIушъулъэкIэн... Къин мыIотэжь щыIэп аIо.

--- Page 59 ---

Сэ ситхьамыкIагъо, жъоныр щимыгъэтэу Федор IэнтэгъупэкIэ пкIэнтIэпсыр ынатIэ тырелъэкIыкIы, сыдигъу 
зысIотэжьыщтыр? СиупчIакIэкIэ угу къысэмыгъабгъ, си 
Тхь. Ащ икъежьапIэ фэдэу кIэух иIэжьынэу къычIэкIыныщтын. СигугъапIэ сшIомыгъэкIод, кIуачIэ къысхалъхь, 
къысщыгугъхэри къыспэгъаплъэх, зицыхьэ къыстемылъхэми агу мыхъун къимыгъахь. Уисурэт нэфэу къысфябгъэхьыжьыгъэм шъыпкъаIокIэ Жакъыз сызэрэфытеIэбэгъагъэм сырыкIэгъожьы. Сыд пае сыхэмыхьажьынкIэ Тхьэ 
фэсIогъагъ? Сыгу имылъэу сыбзэгупэ телъыгъэм о пцIэкIэ 
сыкъыригъэубытыгъ. Аущтэу сымышIыгъагъэмэ, пхъэ 
лъахъэр стыримыхыжьыныекIи къэнэныеп. ЦIыфым итхьамыкIагъуи игушIуагъуи къэшIэгъуаеу зэпыщылъ. ТIумэ 
язэу зытебгъэфэщтыр пшIэщтыгъэмэ... Аущтэуми къысфэбгъэзагъэр сихьылъэ. Ау кIодыпIэ сифапэмэ, сыд сшIэми, 
сшIэрэр къысфэгъэгъу. Плъэгъугъэба шъоубзэгу зыкъысфэзышIыщтыгъэ наибэм икъэплъэкIагъэр? КъысIугушIозэ, 
силIыщтым фэдагъ. Сыд шъуIуа, Жакъыз къызлъэджэжьхэм, къыриIуагъэр? Мэфэ реным зэкIыгъугъэх, къызегъэзэжьым, унэм имыхьажьэу, садыжькIэ къырекIокIыгъ, 
къызэрэсфэразэри сшIуиушъэфыгъэп. КъызэрэоупчIыгъэм иджэуап еотыжькIэ лIыгъа? Ащ игугъуи Айщэт къысфишIыгъагъ... Псэхэхым ыпашъхьэ уихьэкIэ, зэрэпсэхэхыр 
зыдемыгъэшIэжь. Уи Тхьэ закъо зыщымыгъэгъупш, сыд 
къыуашIагъэми, Ащ кIуачIэ къыпхилъхьащт, уикъотэгъущт... АйщэткIэ сыда Жакъыз къысфырихьисапыр? Мы 
мэзэ зытIум ащ нахьрэ Iоф тиIэжьэп. ГъэшIэгъона ичэу 
икIыгъэ фэсIэтыжьыгъэмэ, пхъэ тIэкIу фэскъутагъэмэ, 
ипчъэIупэ ос фэстхъугъэмэ? Айщэт ичэтлыбжь Жакъыз 
фэмыухыжьрэр. Армэ зыфапIорэр, сэ сизэкъуагъэп - 
Сэбэхьи ыгу рихьэу къыздишхыгъ. Чэтлыбжьэ закъоп, о 
умышIэу гъэбылъыгъэкIэ Iэджи Айщэт сигъэшхыгъ. Изакъоу 
унэм иогъэсы къысеIо, сыд ащкIэ, Жакъыз, уигухэлъыр? 
ЛIы иIэжьэп, шъузаб оIомэ, шъэфэп, сызщымыгъуазэ 
игугъу къысфэпшIырэп. Сыгу егъу, къехъулIагъэр, слъэкIыгъэмэ, къезгъэхъулIэщтыгъэп, ащ изакъоп, нэмыкI 
шъузабэхэри ары. Ухъулъфыгъ, ушъхьэзэкъо зэтес пIоми, 
къызгурэIо. Сыушъэфрэп, хэтырэ хъулъфыгъи фэдэу сэри 
сшIоигъо горэм сыкIэхъопсы...
- Эй, ситхьамыкIэжъ,- Федор пхъэIашэр хьасэбэкъум 
дедзэ,- сшъхьэ игугъумэ усщагъэгъупшэжьыгъэу жъуагъэм ухэзгъэпшъыхьагъ. Оры нэмыIэмэ,- сэмэгумкIэ 
кIэшIэгъэ цум ытх Iэ щифэмэ ебгъукIозэ, егыи,- зи къэпIохэщтэп. О жъуагъэм хэуцуи, модырэр джы пчIыпIэ 
игъэуцу, жьы тIэкIу Iухьан. ЦIыфы, хьэйуан фэIуагъэп ащ, 
гукIэгъу зэфэшъушIын фай, зым дунаир фэхьылъэщт, 
адырэм фэпсынкIэщт. Iэр зэкIэдзагъэмэ, тIумкIи шъузэдэгощэщт, IэшIэх шъуфэхъущт.
Къэрэхъурэ Жакъызрэ ошIэ-дэмышIэу ицумэ адэгущыIэрэ Федор ыкIыбкIэ къикIыгъэх. Адыгэ сэлам хыкIэкIэ 
упэгъокIмэ Федор зэригуапэр ешIэти, Къэрэхъу къыIуагъ:
- Сэлам алейкум, Фидур.
Федор зэхихыгъэ макъэр къышIэжьэу, гушIо нэгукIэ 
псынкIэу къызэплъэкIыгъ:
- Ора, Къэрэхъу! О, алейкум сэлам, Къэрэхъу.- 
Жакъызи ыгъэнэгъоджэнэп ыIуи, шIэхэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ори уригъуса, Жакъыз?
- Сыримыгъусэмэ тэ сыбгъэкIощт! - къызэреупчIыгъэ 
шIыкIэр Жакъыз ыгу римыхьэу гъумтIымыгъэ, етIанэ 
Къэрэхъу шIолIыкIэу макъэ къыригъэIугъ: - Тизакъоп, 
Дудаий тигъусэ.
Зигугъу къашIыгъэр земылъэгъум, Федор шышIоIум 
дэжькIэ плъагъэ. Жакъыз иш зэрахэтэу шышIоIум шищ 
епхыгъагъ.
- Дудай уфэзэщыгъэмэ, зыдэщыIэр къыосIон,- зигугъу ышIыгъэр Федор зэрилъэгъу мыхъурэм Жакъыз 
ыгъэщхыпцIыгъ,- ышыпхъу дэжь ихьагъ.
Лъэшэу Дудай сищыкIагъ, Федор гукIэ ыIуагъ, етIанэ 
шъхьэм къихьагъэм ыгъэмэхъэшэжьэу, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ:
- Адэ пшыпхъу дэжь уихьан, шыпхъу уиIэныр мы дунай 
Iаем насыпыгъ.
Федор къыIорэмэ Жакъыз апымылъэу еупчIыгъ:
- Сы мы цумэ афыуихьисапыр, ужъогъаха?
- Ихьау, Жакъыз. IофшIэныр ныкъуашIэу къэзгъэнэна, 
цумэ ячIыпIэ зэблэсэхъу.
- Жъуагъэм хэт цум зыригъэгъэпсэфын иморад,- 
жъонакIом ычIыпIэкIэ Къэрэхъу къыIуагъ, нэшIукIэ, сыдигъуи зэришI хабзэу, Федор Iуплъагъ.
Цумэ ячIыпIэ Федор зэблихъуи, пхъэIэшэкIыр зеубытыжьым, Къэрэхъу жъонакIом еджагъ:
- Мыдэ, Фидур, зэ тIэкIу сыгъажъу.

--- Page 60 ---

- Сы къэхъугъэр, Къэрэхъу, хьэсэбэкъум зыдэуушIоихьажьэу,- Жакъыз ыдагъэп.
Къэрэхъу ицые Iапшъэхэр дищэягъэх, цые къопитIур 
тыжьын бгырыпх псыгъом диупкIагъ, ыIэгушъомэ яужъунтхыгъ, зыуж ихьащт IофшIэным гур къыIэтэу, пытэ-пытэу 
пхъэIэшэкIыр ыубытыгъ, къыIуагъ:
- Тэ тIэхэри, Фидур, чIым фэхымэхэп. УмэкъумэщышIэмэ, Пэзадэмэ ялIы хаф, цупэр убыт.
- Дышъэ кон къысфэбгъэуцугъэми, сыубытынэп.
- УмэкъумэщышIэба?
- СымэкъумэщышI.
- Хьа адэ?
ЛIитIумэ язэпеуакIэ Федор къыгъэгузэжъуагъ:
- Сицумэ, Къэрэхъу, цупэубытыр якIасэп.
- ГъэшIэгъона ямыкIасэмэ,- Къэрэхъу мэщхы,- ори 
уимыкIэсэ Iэджи уагъашIэ, Фидур, цупэр Жакъыз зиубытыкIэ, уицумэ ягопэщт...
- Ар цIыф фэсшIагъэу плъэгъунэп, Тыгъанэр! - Жакъы зи мэсэмэркъэу фэдэми, гум илъ шъыпкъэр ыушъэфырэп.
- IофшIэнкIэ рагъэзырэм, Жакъыз, Iофым IэшIугъэ 
хигъотэжьрэп, - игущыIэмэ гуао ахэмылъэу къыIозэ, 
Къэрэхъу мэщхы, етIанэ пхъэIэшэкIыр еубыты, еIо: - 
Бисимлахь, Алахьым тиIоф псынкIэ къытфешI, эй, некIо, 
шъукъудый.
Жъоным диублэным ыпэ Къэрэхъу Алахьым елъэIу 
зэхъум, Федори, зэришI хабзэу, къащ къыхьы шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, псынкIэу Жакъыз ыпашъхьэ зыкъыщишIэжьзэ, 
жъонакIом дыригъэштагъ:
- Ары, Къэрэхъу, бисмилахь, Тхьэм уижъон псынкIэ 
къыпфешI.
Федор ибисмилахь IуакIэ апэ Жакъыз къыгурыIуагъэп, 
етIанэ жъонакIом кIэлъиIожьыгъэ гущыIэмэ игулъытэ къаушъхьафыгъ, къыфадзыгъэр щыгъупшэу къыIуагъ:
- Уибыслъымэн тхьалъэIукIэ, Фидур, Къаймэт ефэндым зэхихыгъэмэ, дунаир фикъужьыныгъэп! Сигуапэ. Ар 
зыкIэлъыпIогъэ Тыгъэнэ абдзахэм гу лъитагъэкIэ огугъа? - 
Мэщхы.- ЫтхьакIумэ шыбз ищыщагъи ащ... Модэ, Алахьыр 
къыосэгъэлъэIу, плъэлъ, пхъэIэшэкIыр зэриIыгъыр...
- МэкъумэщышIэ IыгъыкIэ шъыпкъ,- Жакъыз ыгу 
къигущыIыкIы къыщыхъоу, жъонакIом ежь ынитIукIэ рилъэгъулIэрэр Федор ыушъэфыгъэп.

--- Page 61 ---

65
3 Заказ 029

--- Page 62 ---

- Сы сызхэбгъэдаIорэр, Фидур,- Къэрэхъу зэхыригъэхы шIоигъоу, нахь мэкъэ лъэшкIэ Жакъыз къеIо,- еплъы ба зэрэукъощыгъэр, тыздэщытым къынэсыжьышъуми 
езэгъ... Арэп, Фидур,- шIуаушъэфыгъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъ пIонэу, къэупчIэ:- Джа "бисмилахьыр" уикъабылэу 
Тыгъанэм дебгъэштагъа хьауми джау къыпшIудэлъэтыгъа? 
Сы къысэпIуагъэми, сыгу къыобгъэщтэп.
ОшIэ-дэмышIэу чIыпIэ къин зэрифагъэр Федор джы 
къыгурыIуагъ.
УпчIэ псынкIэм джэуап псынкIэ ищыкIагъ. Ар бэщ 
пэкIитIум фэд. Сыд риIожьыщт? Зы пэкIэ лъэныкъом "ары", 
адырэм "хьау" къикIын ылъэкIыщт. Зэпырыбгъазэми, 
ебгъэзыхми, дэбгъэзыеми джитIур иджэуапэгъу. Федор 
зыпашъхьэ итымкIэ унэ умыгъэущакоу джэуапитIум яз 
ептыжьми хъущт, иупчIакIэ фэд иджэуапыщтри. КъаIуагъэр 
зэхэпхыгъэмэ, сыд ащ кIэупчIыхьажь зыкIыфэпшIыжьыщтыр? ГущыIэр бзыу лъэтагъэм фэд - къэубытыжьыгъуай.
Жакъыз зыфаер сэ къызгурэIо, Федор ыIуагъ. Гуапэ 
щыхъущтыр есэрэIуи, сауж исэрэгъэкIыжьмэ сшIэрэп. 
Гум илъ дэдэм щызгъэгъуазэмэ, сэшIа зыкъызэрэсфишIыщтыр? СIуагъэр гум имылъыгъэмэ, сыжэ къыдэлъэтыщтыгъэп. Джау къыдэлъэтыгъэуи сэшIы. Сихыягъэрэ симысагъэрэ зэхэзыфыжьыщтыр сапашъхьэ итра? Ар гушIогъо 
нэф фэхъунэу къыкIэупчIэжьыгъэмэ, игушIуагъо фэзгъэмэхэнэп. Хэта титIо тIуагъэмрэ тшIагъэмрэ зэхэзыфыжьынэу тазыфагу къыдэхьащтыр? Хэт, Тхьэм нэмыкI, Федор 
къыкIэщтагъ, тигухэлъ щыгъуазэу къытшъхьащытыр! Тхьэм 
нахь лъапIэрэ лъагэрэ щыIэп! Гум къысфихьагъэр къысфэгъэгъу, унэшIу къысщэф, сыкъызэхэшIыкI.
- Угу къысэмыбгъэнэу оIомэ, Жакъыз, сыгу илъыгъэ 
дэдэр пшIосыушъэфынэп, - Федор гукIэ къащ къыхьзэ 
къыIуагъ, - уапашъхьэ къащ къыщысхьынкIэ сыщынэзэ, 
Къэрэхъу зэрэлъэIогъэ быслъымэн шIыкIэр тэри тичыристан 
дин хэлъти, хэт ыбзэкIи къэсэрэIу, десымыгъэштэн слъэкIыгъэп.
Жакъыз зэхихыгъэр ыгу римыхьыгъэми, къызхигъэщыгъэп:
- Шъыпкъэ оIокIэ, сыгу къыобгъэнэп. Сэры пакIозы, 
Алахьыми къытфидэнэп.
- Ары, Жакъыз, ары,- джыри Федор гукIэ къащ 
къыхьыгъ, дыригъэштагъ,- мышъыпкъаIохэр Тхьэм иджагъох. Ащ фэдэмэ тащыухъум.

--- Page 63 ---

- Укъысщымыщын, Фидур, уакIыб къэгъази, къащ 
къахь,- джыдэдэм Тхьэр зыгу илъым изэрэщыт зэхишIэу, 
Жакъыз къыIуагъ, псынкIэуи къыухыжьыгъ: - Ау уикъащ 
къэхьыкIэ Къэрэхъу емыгъэлъэгъу, хэт ышIэра ыгу къихьащтыр... Сэри бащэрэ сэмыгъэлъэгъу. Узхэфагъэмэ закъыхэмыгъэщмэ нахьышIу. Джыри зы лъэIу: Къаймэт ефэндым 
нахьыбэрэ "уибисмилахь" зэхегъэх. Ащ изакъоп, тиабдзэ хэ пхъэцмэ уахахьэми пIупшIакIэ тегъэлъ, ушъхьаса, 
къэпщэфрэп, пщэжьрэп... Тыгъанэр! - Къэрэхъу къэуцун 
мурад имыIэу аблэкIы зэхъум Жакъыз кIэлъыджагъ.- 
Хъугъэ шъыу, цумэ апхэкI уепэмэу, пкIуачIэ ушъхьамысыжьми, уищазымитIу ашъхьас.
- Цумэ ашъхьас пIуагъэмэ,- Къэрэхъу къызэджэкIы,- 
сыкъиубытыни, сищазымэмэ зямыгъэгъап, Пшъэдэ бэдзэрым тетэкъуагъ, пшIочыжьэмэ, Чэтыунэ урыс бэдзэрыр 
нахь благъ.
- КIо, джары Къэрэхъу зыфэдэр, - къыфадзыгъэм 
гугъу фемылIэу, щытхъур къебэкIэу Жакъыз къыIуагъ,- 
зыфежьэрэ Iофым зыримыгъэуфэу къыпэкIыщтэп.
- Ар шэн дэгъу, Жакъыз,- зэхихыгъэм Федор ыгъэгушIуагъ, ишIошIи къыриIолIагъ. - IофыныкъуашIэм сигъатхъэрэп, сызпащыгъэм сыпэхьажьыфэкIэ, сшIуабэ дашIэ, 
сеухы.
- IофныкъуашIэр, олахьэ, сэри сиджагъом, сызфыпащыгъэр мышIагъомэ, сеукIы... Арэп, Фидур, Къэрэхъу 
угу ебгъэмэ шIэ, уигъэбэлэрэгъыгъ.
- Хьа Къэрэхъу сыгу зыфебгъэщтыр? Зы Iоф зэдэтэшIэ.
- Сэры ащыгъум?
- Ори уармэоп, Жакъыз. А зы Iофым щыми тегъэгумэкIы.
- Олахьэ ащ нахь шъыпкъэ, Фидур, умыIожьын! - 
жъонакIор къэблагъэ зэхъум, Жакъыз ыгу къыдеIэу ыIэгушъомэ акIэужъунтхэжьыгъ, гужъ хэмылъэу къегыигъ: - 
Ори, Фидур, армэу тызышIыгъэмэ уащыщ... Мыдэ, 
Тыгъа нэр, пхъэIэшэкIыр къысэт, тыпщыкIалэу, пкIантIэр 
зиджагъомэ тащыщэу къызшIомыгъэшI.
- УпщыхэкI сфэIонэп, Пэзадэр,- Къэрэхъу пхъэIэшэкIыр 
шъэогъум реты,- ау фэбэ къолэжъ къыуасIомэ, къыптезэгъэн. Пэзадэр, Жакъыз, зиунагъо бэгъон, цые къуапэхэр дэупкIэх,- зытх уфагъэу хьасэбэкъум пытэ-пытэу 
щылъэбакъорэм щхызэ кIэлъэджэ. - Сэпэ мэIу пшIыщтых.

--- Page 64 ---

67
3*

--- Page 65 ---

- Зи къяхъулIэнэп, мыдэ, шъуеужьыр, сыутхыпкIыжьхэмэ хъугъэ,- Жакъыз пхъэIэшэкIмэ атеIункIэ къэс цумэ 
атх къырарегъэпшы, апшъэ арегъэкъудыи, Iупсыр къаIэпегъэзы. Ары къэс ежь нахь атехъушIыхьэ. - Шъуеужьыр 
сIуагъэ, фэмыфых! Пэзадэхэр пщыхэкIхэп, ар шъыпкъэ,- 
мэгъумытIымы, - ау Пэзадэмэ армэу араIолIагъэп! Сэра 
фэбэ къолэжъыр! Шъуеужьыр зэраIуагъэр шъорба!..
- Хъущтэп, Къэрэхъу, мощ ышIэрэр! - Федор къэгумэкIыгъ, щымытыжьышъоу цуитIур къэзыфрэ Жакъыз 
пэгъокIыгъ, бжьым щыхьэбэорэ хьэйуанмэ апэ иуцуагъ.- 
Тхьэм ыцIэкIэ, Алахьым ыцIэкIэ, Жакъыз, сыолъэIу, цумэ 
жьы аIугъахь, ори зыгъэпсэф...
- СижъуакIэ угу еIурэба, Фидур? - пхъэIашэр жъогъэ 
нэзым тыригъэукIораеу, Жакъыз къэупчIэ, ежь уасэ 
зыфешIыжьы.- Сэжъо нахь, Тыгъанэм фэдэу сыулъэшъуаорэп! КъыбгурыIуагъа, Тыгъанэр, пхъэIашэр зэребгъэчъэхын фаер?!
- УижъуакIэ зыфэдэр, Жакъыз, боу дэгъоу уицумэ 
къызгурагъэIуагъ.
- Цу зыкIаIуагъэр, цухэшъ ары. Пшъыгъэхэмэ, модырэ 
цуитIур кIашI, Фидур.
- Ихьау, Жакъыз, ихьау,- Федор къэгузэжъуагъ,- мо 
цуитIум ягунахь къэмыхь, ахэмэ яIахь ашIэгъах, хатэм 
ызыныкъо ажъуагъ,- зыпэIут цуитIумэ апшъэ дэлъ бжьыр 
афигъэпсынкIэу кIэуцуагъ, анатIэмэ Iэ ащефэ, яушъыи.- 
Зыжъугъэпсэф, жьы зыIужъугъахь, къекIокIыгъо зыщыплI 
ныIэп къышъуфэнэжьыгъэр... ТIэкIу шъурагъэужьырыгъэзы ары...
- Сышъухаплъэзы, шъо лIышхуитIур шъущхэн,- бгъэкIэ щагу чэубжъэм тегъэкIэгъэ Дудай къэджэ,- шъузылъэгъурэ къышъукIэнакIэу, джаурым шъуфэжъо. Модэ типхъу 
щэджэгъошхэ дэгъу сшIыгъэ еIозы къышъоджэ, шъумыгъэучъыIужь еIо.
Сыхьат горэм Федор хатэм къыдэтыжьыгъэми ары.
Хэтэ жъоныр зеухым, ицумэ ащытхъумэ Iэ ащифэзэ, 
пхъэIашэм кIитIупщыжьхи, адыритIур зыщыхъущтыгъэ 
мэзыпэм Iуигъэзыхьагъэх. ПхъэIашэр ытамэ къытыридзи, 
жъуагъэм лъагъо фимышIыным пае чэу нэзкIэ хатэм къыздэкIыжьым, Дудай зызэришIыгъагъэм фэдэу бгъэкIэ 
чэубжъэм зытыригъакIи, иIофшIагъэ бэрэ хэплъагъ. 

--- Page 66 ---

Нэплъэгъум къыфэмыубытырэ пэхъэ шъабэр зышъхьащихрэ хэтэ жъогъакIэр ыпашъхьэ илъ. Нэр къегъэшхэкIы, 
гур егъэгушIо, пшъыгъэр щигъэгъупшэу, шIугъэр бгъэм 
къыдэтаджэ. Шъхьэзэкъо щыIэныгъэр зыхэкIуадэщтыгъэ, 
гур зыгъэкIодыщтыгъэ къушъхьэ-мэз зэхэтмэ джы нэмыкIынэкIэ яплъыгъ, гъэтхэ огуми IугушIуагъ, хьэцIэ-пIацIэкIэ 
зызгъэшхэкIыгъэ къолэжъ чъыг шъхьэпэрысхэми яплъыгъ, 
Iоф къыдэзышIэгъэ цуищэу хъурэми, ыпшъэ чъыгым 
щызыхъорэ яплIэнэрэми афэраз.
- IофшIэным нахь тхъагъо щыIэп,- чэубжъэм Федор 
зыкъытыриIэтыкIи, иIофшIагъэ уасэ фишIэу, урысыбзэкIэ 
къыIуагъ, хэтэ жъогъакIэм, къалъэгъукъомэ ыIомэ ыгъэнэгъуаджэзэ, къащ къыфихьыгъ, шъхьащэ фишIыгъ, 
лэжьыгъэр мамыркIэ халъхьанэу, бэгъонэу, мамыркIэ 
Iуахыжьынэу дыухьэ фипчъыгъ, ыгу фихыгъэу Iэр ыIэтынкIэ 
щынэзэ, джыри къащ къыхьыгъ, шъхьэщэ макIэ фишIыжьыгъ.
Лэджэн-къумгъаныр ыпашъхьэ итэу Федор зитхьакIыжьыгъахэу зыпылъэкIыхьажьыщтыгъ, шъуатэм жъоплъы 
ышIыгъэу Дудай унэм къызекIым. Сэлами цIыфыгъи 
римыхэу, хьарамыгъи димыIыгъэу щхыпцIызэ, еупчIыгъ:
- Амдэз пштагъэмэ сшIэрэп? Щэджэгъо нэмазыр 
блэогъэкIы, бетэмал!..
- Амдэз пштэни, Тхьэм ыпашъхьэ уитэу нэмаз пшIынри 
дэеп...- инэмаз шIыгъо шъонкIэ ыукъоу зэрэблигъэкIыгъэр 
гуригъаIо шIоигъоу риIуагъ, ау гоончъэу етIанэ зыкъыригъэшIэжьэу фидзыгъ:- Амдэз зыштэрэр хъэдэнкIэ зыпэлъэкIыхьажьа?
- Ей, сы зэхэсхырэр? - Дудай зэмыжагъэм къыхигъэкуукIыгъ. - Ащи, Фидур, ущыгъуаза?
- Узхэсхэр Iум-пэм пшIымэ уахэзэгъэщтэп, Дудай,- 
къыраIуагъэми къышъхьащытым икууакIи пымылъэу, 
Федор къэтэджыгъ, лэджэныпсыр пчъэIупэм IуимыкIэу, 
къакъыр кIыбым щырикIутыгъэу къэкIожьзэ, мыгузэжъуахэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ащ нэмыкIхэми сащыгъуаз сэ.
- Олахьэ хьалэмэтым зэхэсхырэр... - Дудай тIэкIу 
зэкIэкIожьи, лъэгуцэ кIэсэным тэмэпкъыкIэ зыригъэкIыгъ, 
ыгъэшIагъоу къемыупчIын ылъэкIыгъэп: - Нэмаз пшIышъунэуи?
- Хьа зыкIэсымышIыщтыр? - Федор къыIуи, гукIэ 
щтэуIужьэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Тхьэм къабылкIэ 
уигъаштэмэ, ащ ишI зи арэп.

--- Page 67 ---

- Ар пIозэ, о слъэгъурэм, чыристан диныр,- Дудай 
щхызэ, зэужъунтхэкIыгъ,- адыгэмэ къытхэптIупщхьанкIэ 
сенэгуе... Ы-ы, Фидур?
- Тхьэр угу илъыщтмэ, Ащ уфэшъыпкъэщтмэ, чыристан дин, быслъымэн дин фэIуагъэп,- къыIощтымкIэ Федор 
къызэкIакIорэп, - шIошъхъуныгъэ зыфыуиIэм пшъхьэ 
егъэзылI.
- ШIошъхъуныгъэ о хэт зыфыуиIэр?
- Ащ укIэупчIэжьа? Си Тхь! - Федор къыпиупкIыгъ.
- Тэ ти Тхьи тыфэшъыпкъ,- Дудай гъумтIымыгъэ, 
етIанэ ошIэ-дэмышIэу къеупчIыгъ:- Фидур, шъуипсыфыжь 
фэдэ ошIышъуа?
- Сы ар зилIэужыгъор? - къызфеупчIыгъэм хэшIыкI 
фыримыIэ фэдэу Федор зишIыгъ.
- ПшIэрэба? Олахьэ гъэшIэгъоным. Ашъыу, джа шъуипсыфыжьэу тэ тишъуатэ фэдэр ары... Самэфонмэ сшIэрэп 
шъузэреджэрэр... Тэ аркъ етэIо...
- Самогона зыфапIорэр? - сыд сэIо мыр къыкIыспыпкIагъэр, Федор ыIуагъ.
- Джары, тэмэм, къытебгъэфагъ!
- Хьэрам, Тхьэм ерэмыд,- Федор ыIитIу ынэIу щигъэсысыгъ, - урамыгъэзмэ, ыуж уимыхь зыфаIорэм фэд, 
Iэлуц ар, хьэрам!.. Бэ къыпыкIыщт ащ...
- Мыдэ мыщ ыIорэр! Ипсыфыжь къыубыжьэу ощ 
нэмыкI урыс сырихьылIагъэп сэ!..- Дудай кIэкуукIи, цыхьэшIэгъу зыфишIэу ымакъэ фыригъэIыхыгъ: - Сы фэдиз 
къыпыкIыщтми, Iэгубжъэ из нэмыIэми сфэшI, узгъэшIожьын, ары пакIозы, узфаер пфэсшIэн...
КъехъулIагъэр ымышIэу, къыфечъэгъэ гупшысэм 
Федор зэридзэу, ыпашъхьэ ит лIы сэкуплъым Iуплъагъ. 
Илъэсныкъо блэкIыгъэм къыхэмыфэжьыщтыгъэ хэхьажьын гупшысэр къышъхьарыуи, зыщыщмэ алъэныкъокIэ 
гукIэ зидзыжьыгъ, зым зыр ыужэу идзэкIолI гъусэгъухэр, 
иунэгъо чыжьэ ынэгу къыкIэуцожьыгъ. ЕтIанэ шъуатэм 
къыуимыгъэIон щыIэпщтын ыIуи, ышъо къызэокIэу зыкъишIэжьыгъ. Ау Федор къыдищэягъэр пчъаблэм къыдэджыкIыгъэ Къэрэхъу къыригъэIуагъэп:
- Сы сэIо, Дудай, Фидур зыфебгъэзыгъэр?
- Ихьау, Къэрэхъу, ащ фэдэ гухэлъ сиIахэп,- Дудай 
Федор енэкIауи, кIилъэшъужьыгъ.

--- Page 68 ---

IX
- А сиIял, а Сэбэхь, зэ мо къакIуи... 
Гощхъан ащ нахь къымыIоу унэм ихьажьыгъ.
ЦуитIур кум Федор дыкIэзышIэщтыгъэ Сэбэхь Iофым 
зэрэпащырэр имыгопагъэми, сыдэу пшIын, ныр къэджагъ, 
фэмыяхэу унэм ихьажьыгъ. Къэбар горэ къыриIон хъумэ 
янэ зызэришI хабзэу, ыIитIу ыбгъэгупэ щызэрыдзагъэу 
пIэкIорыгум ис.
- СыкъэдаIо, тян,- пчъэихьагъумкIэ щыт пIэкIор бармэкъым блэмыкIэу Сэбэхь къыIуагъ, еупчIыгъ: - ГумэкIыгъо щыIа?
- А сшIэгущэрэп къызэрэосIощтыр, ПэзадэхэмкIэ 
гумэкIыгъо щыIэп... Ау етIани тэ къытфэгъэхьыгъ.
КъыраIощтым ыгъапэу Сэбэхь пIэкIор лъапэм тетIысхьагъ, гумэкIынэкIэ янэ Iуплъагъ:
- КъаIо, тян. СыкъэдаIо.
- КъыосымыIуагъэми хъущтыгъэ, сиIял... Ау сегъапэзы, къыосымыIон слъэкIыщтэп... Тумы Алахьэ зизакъом 
ышIын, Iор арба чылэм дэмыкIрэр...
- ЗемыгъэукIыхь, тян!.. Пхъащэ мэзым тыкIон фай. 
Тята, сэра зыфэгъэхьыгъэр?
- Хьа шъукъыхэхьан шъо... Фидур ары.
- Сы Фидур джы?..
- Бэджанэмэ ятучан щыгъу щэф сыкIуагъэти, Фидур 
тхьамыкIэжъым джынэ пыщэгъу иI къысаIуагъ...
- Чэщрэ ымакъэ тIупщыгъэу зэ мэгъы, зэ орэд къеIо 
къыуаIуагъэба?
- Ары, сиIял, къысаIуагъ... Тхьэ къысауи, ар хэт о 
къыуиIуагъ?! - Гощхъан ынэхэр зэрмыр къэхъоу, къышъхьэрыогъэ щынагъом къызщиIэтыкIыгъ.
- Зыми къысиIуагъэп, тян,- зэхихыгъэр щхэны щэхъу ми къызхимыгъэщэу, Сэбэхь янэ джэуап ритыжьыгъ.
- Ащыгъум сы фапшIэра?
- СшъхьэкIэ сырихьылIагъ.
- Ы-ы! - Гощхъан кIигъэпцIыикIэу кууагъэ. - Джынэ 
пыщэгъу зиIэм хьа пхъащэ удэкIощт!..
- Тян, зыгъэрэхьат, - Сэбэхь зэрэригъэлыегъащэр 
джы къыгурыIуагъ, - Фидур тхьамыкIэр Тхьэм къызэригъэхъугъ, цIыфышIу, джынэ пыщэгъуи иIэп, зэ мы IогъэкъэIожьым шъухэкIыжь.

--- Page 69 ---

- Сы ащыгъум сшъхьэкIэ сырихьылIагъ зыфэпIуагъэр?
- ГъынкIэ ыгу жьы дигъэкIэу зэп-тIоп Фидур зэрэслъэгъугъэр.
- Ымакъэ тIупщыгъэуи?
- Мэкъэнчъэ гъушъэкIэ ынэпс къечъэхэу слъэгъугъэ.
- Ары гущ, тхьамыкI,- Гощхъан къэбарэу къыхьыгъэм 
имышъыпкъагъэ егъэрэхьатыжьми, ыгу мыузын ылъэкIрэп, 
шъхьэр егъэсысы,- ары гущ, ибын фэзэщы... Адэ уибын 
уфэзэщыщт! Сыхьат закъо сышъутемыплъэмэ, уятэ 
гурызгъэIон слъэкIрэп, мы дунай Iаем, къышъохъулIагъэр 
сымышIэу, сэгумэкIы... А ды-дыды гущ, Алахьым ерэмыд 
Фидур тхьамыкIэжъым ычIыпIэ уифэныр!.. А сиIял, адэ 
орэд къеIо зыфаIуагъэр?..
- Ари шъыпкъэ, орэд къэIонри гужьыдэгъэкIыгъо 
фэхъу.
- Ары гущ, ары гущ, цIыфым имыхьакъ тыралъхьэ. 
Алахьым цIыфмэ ажэ удерэмыгъаф, учыристанкIи убыслъы мэнкIи гукIэгъу къыпфашIыщтэп... Адэ орэд къыIон, 
цIыфым орэд къерэмыIуи, кIерэмыIукIи, зэгоутын. Сыгу 
шIуми сыгу пэми, сэри орэд къэсэIо.
- Орэд къэIоным нахьи пщынэ еоным нахь пыщагъэу 
Фидур еIо.
- ШыкIэпщынэм еоуи?
- Хьау, ежь зы гъэшIэгъон горэм ыцIэ къыреIо... Балайк 
еIомэ сшIэрэп...
- Адэ а тIэкIум ыцIэ зэбгъэшIагъэба, Сэбэхь?
- Балайк сIуагъи... Ар згъотыгъэмэ, сыгу жьы нахь 
дигъэкIыщтыгъэ еIо...
- Ары гущ, ары гущ... Тыдэ мыгъо къыфитхын джа 
Байк зыфиIорэр...
- Балайк,- Сэбэхь къегъэтэрэзыжьы, тIэкIу тырегъашIэшъ, къыпегъэхъожьы, - урыс бэдзэрмэ ателъ аIо.
- БаIо ыосэна?
- Олахьэ сымышIэрэ.
- Тхьачэт пщэритIу уятэ естымэ, къырахъожьынба?
- ГушIохэзэ къырахъожьын... Ау ар тятэ зэхегъэхи, 
дунаим тытыригъэтыжьынэп.
- Адэ лIы тхьамыкIэр чылэм дэшIыхьагъэу, зэгуигъэутыщта?!
- Пхъащэ тыкIон тэ ащыгъум, тян,- Сэбэхь къэтэджыжьы.

--- Page 70 ---

- ШъукIу, сиIял. Пчэдыжь шIагъу.- Гощхъан къыкIэщтагъэу: - Алахьыр сакъ, шъузфэсакъыжь, сиIял... Хэгъуашъхьэми чыжьэу шъуIумыкI, мэзым икуупIи шъухэмыхь. Шъуятэ дэсыгъэмэ, сыгумэкIыщтыгъэп.
- УкъэмыгумэкI, тян, бэрэ тыкъэтыщтэп.
Пхъащэхэр гъогу зыщытехьащтым, мэтэ цIыкIур ыIыгъэу Гощхъан унэм къилъэтыгъ, цукум исмэ язэфэдэу 
ариIуагъ:
- А Сэбэхь, а Фидур, ма мы гъомылэ тIэкIур зыдешъухьыжь. Бэрэ шъукъэмыт, Алахьыр сакъ, шъузфэсакъыжь,- 
тIуми быслъымэн дыухьэ къафипчъызэ, акIэлъыплъэжьыгъ.
Тыгъэр гугъуемылIэу ошъочапэм къызэрэдэкIуаерэм 
фэдэу цукури гугъуемылIэу пхъэщэ гъогум техьагъ. 
IофшIэгъу мафэм къыдэтэджыгъэ Заурхьаблэ бэшIагъэ 
ылъэ зытетыр: пчэдыжьышхэр зышIыгъахэмэ яонджэкъмэ 
Iугъо къарыужьрэп, ябылымхэр Iахъом езытыгъэмэ ящагухэр нэкIых, нымэ афэзэщын езыгъэжьэгъэ шкIакIэхэм 
ябыу макъэ загъорэ чылэм модыкIэ-мыдыкIэ къыхэIукIы. 
Ку макъэ зэхэзыхыгъэ къунан гори хьэблэ урам къэгъэзэгъум къыкъолъэтыгъ, цубжъэшхохэр зелъэгъум, пхъатэ 
пихьыхэрэп пIонэу, ичъэ ригъэхъумэ кIэджэгукIызэ, аблэлъэтыгъ.
- ТхьамыкIэ цIыкIу,- Федор кIэлъиIуагъ, - гъощагъэ.
- Гъощагъэми, къытпылъыгъэп, - Сэбэхьи ыIуагъ.
- Адэ сы пшIэн, хэти къыздечъэкIрэр зыщыщым ым,- 
Федор хэщэтыкIыгъ. - ЗыкIэрызыгъэр ащи зэригъэгъо тыжь 
шIоигъу.
Зэхихыгъэм Сэбэхь ыгу къыгъэузыгъэми, зи къыриIолIагъэп.
Адырэ урам къэгъэзэгъум шъэожъые куп къыкъозэрэтэкъугъ.
- Фидур - джаур, - ащыщ горэм къыдзыгъ.
- Фидур - джаур, Фидур - къэзэкъ, - нэмыкIхэми 
къыдырагъэштагъ.
- Шъужэ зэтешъулъхь, мыгъасэх! - Сэбэхь цукум 
ыуж итмэ афэгубжыгъ.
- Бащэ, Сэбэхь,- Федор къыIуагъ,- сфэмышъуашэ 
къысаIорэп, пшъынхи, сауж икIыжьыщтых...
Сэбэхь къыгосым фыреплъэкIыгъ.
- Ары, ары,- Федор игущыIэ къыушыхьатыжьыгъ,- 
зи мыхъун хэлъэп.

--- Page 71 ---

ЛIыжъ горэ къэлапчъэм къыдэкIыгъ:
- Быяу сIуагъэ, Iиман зимыIэх! - бэщыпэр шъэожъыемэ 
афегъэсысы. - Хьа чылэр зэпэжъугъэджэжьрэ?
- Тэтэжъ, Фидур джаурба? - анахьыжъыIом гу къызIэпешIыхьажьы.
- Тэмэм, джаур.
- Хьа ащыгъум?
- Джаур пстэури зэфэдэп,- лIыжъым къыфадзыгъэм 
Iофы зыригъэшIэу шъэожъыехэр зэрещалIэх, IукIотрэ 
цукумкIэ бэщыпэр егъэлъагъо,- сы мо тхьамыкIэм илажь? 
Лажьэ зиIэр нэмыкI - зэуакIо къытфэзгъэкIуагъэр ары! 
КIо, сихьапIытIэхъух, ащ нахьрэ мо тхьамыкIэжъым игунахь 
шъумыштэ.
Цукур чылэм дэкIыгъ, хэгъуашъхьэри ыбгынагъ, мэзми 
хэхьагъ. Ащ фэдизым кум зэдис нэбгыритIум, а зы гупшысэр яшъхьаузыгъэми, азыфагу гущыIэ закъуи къыдэтэджагъэп.
Дунаир дахэ, мафэр шъабэ. Къолэбзыу зэфэшъхьафмэ 
яорэд зэмышъогъумэ гъэтхэ мэзыр зэпагъаджэ. Тхьэпэ 
шхъуантIэхэр зигушIогъо къутэмэ бырабэхэмкIэ ошъогу 
тыгъэр къангъэбылъ цукум къыдешIэзэ зачIегъао, зэ 
къачIэужьы. Кущэрэхъ макъэхэри фэмыф гъукIагъэу 
цубжъэмэ адэкIырэ мэз гъогу бгъузэм щыхэтыркъыкIых, 
цухэр гупсэфхэми, агу илъыр къэшIэгъуаеу хэкIукIых. 
Зигъо къэсырэ бжьын цIынэм къыдэтэджырэ кукуум иджэ 
макъэ чыжьэкIэ къэIу. Адэ къушъхьэмкIэ дзыгъаIоу щыс 
Бэчхьабли хьэ хьакъу макъэхэр, мэзым икуупIэ лъэныкъокIэ, щызэхэохых.
- ИлъэситIу мэхъузы, Фидур, укъызытхэсыр,- Сэбэхь 
джы къыIуагъ, - зы къызгурыIорэп...
Сэбэхь къыригъэжьагъэр къыземыухым, Федор къеупчIыгъ:
- Сы къыбгурымыIорэр, Сэбэхь?
- Пфэмышъошэ гущыIэ дыс къыпфадзыгъэми, зыоушъэфы, ощыIэ... Хъуна ар!..
- Сы ар озгъаIорэр, Сэбэхь! - Федор шъабэу къэупчIи, 
щхыпцIыгъэ.
- Зэхэпхыгъэба шъэожъыемэ къыуаIуагъэр?
- Зэхэсхыгъэ, - Федор джыри IугушIукIыгъ.
- Сы ащыгъум мыхъун хэлъэп зыкIэпIуагъэр?
- Сэбэхь, а сшынахьыкI, къызгурэIо къапIо пшIоигъор... 
Ау сыкъызэхэпшIыкIынэу, мыхъун осымыгъэIонэу сыфай... 

--- Page 72 ---

Сы шъэожъыемэ сфэмышъуашэу къысаIуагъэр? ШъоркIэ 
сыджаурба?
- Уджаурми, уцIыф! - Сэбэхь къыпиупкIыгъ.
- Iэ-лъакъо зэрэспытыр, шъхьэ зэрэсшIотыр шъэожъые мэ амышIэу щытэпщтын... - Федор ымакъэ, шъабэр 
къебэкIэу, зыкъыригъэIэтыгъэп. - Ахэмэ къысаIуагъэм 
гухьэ-гужъ хэлъэп.
- Ины хъухэмэ?
- Къэхъухэмэ, ядгъэлъэгъугъэм ипэгъокIэу къытфыщытыжьыщтых.
- Олахьэ, Фидур, сыодэIузы, угъэшIэгъоным... КъызэрэпIорэмкIэ, мыжъокIэ къыуаорэм къуаекIэ еожь.
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт... Тхьэегъэпсэу Бэджанэмэ 
ялIыжъ, ори ары, Сэбэхь. ТхьагъэпцIыгъэрэ жъалымыгъэрэ зыгу имылъ шъэожъыемэ сащышъуухъумагъ.
- ТхьагъэпцIыгъэмкIэ къыосIон сшIэрэп, ау жъалымыгъэмкIэ сыкъезэгърэп.
- Хьа узфемызэгърэр?
- ШъоркIэ зэхахыгъэр, агу раубытагъэр къышъуаIозы 
ары.
- Тэмэм, Сэбэхь. Джы шъыпкъэм укъекIолIагъ. Адэ 
IаекIэ нэмыкI цIыф лъэпкъмэ ягугъу ашIырэпи? Муары, 
Дагъыстан къикIыгъэ, Щамил къыгъэкIогъэ МыхьамэтАми нэ наибэр ямыцIыф лъэпкъэгъуми, пащэкIэ аштагъ.
- Ащ тичIыгу къыддеухъумэ, - Сэбэхь игуапэу къыIуагъ.
- Сэ сытехакIу. КъыбгурыIуагъа джы, Сэбэхь?
- КъэпIуагъэм узэгупшысэн хэлъ... Ау етIани...
- Ихьау, Сэбэхь,- Федор къэгузэжъуагъ,- "етIани" 
къыпымыгъэхьажь. Ыджа шъэожъыехэми нэмыкIхэми 
ачIыпIэ ситыгъэмэ, сэри джа дэдэр къысхэфэныгъэкIи 
мэхъу. Ау бгъуитIумкIи, урысхэмкIи адыгэхэмкIи, тызэрыт 
чIыпIэм тимытыгъэмэ нахьышIугъ. Ар Тхьэм ыухыгъэ 
зыхъукIэ, къыптырилъхьэрэм уезэгъыщтызы, амал сиIэп, 
сщэчыщт. Ау мы тызэрыгущыIэрэм мыхъун горэ хэсэлъа гъо...
- Сы хэплъагъорэр? - Сэбэхь гущыIэр къыригъэухыгъэп.
Федор щхыгъэ.
- Хьа ущхрэ?
- Сызфэщхрэр къыосIон... Джаур къызыфысаIуагъэм 
сеуцуалIэ, сыбыслъымэнэп. Ау къэзэкъ къызыфысаIуагъэр 
сшIощхэн...

--- Page 73 ---

- Хьа, укъэзэкъба?
- Урыс пстэури къэзэкъэп.
- Хьа къэзэкъ жакIэ птет?
- ЖакIэ зытет пстэури къэзэкъэп. КъэпшIэжьрэба, 
уятэ сыкъызехьым жакIэ стетыгъэпи.
- КъэсэшIэжьы, птетыгъэп.
- Сэ темыр лъэныкъомкIэ щыпсэурэ урыс шъыпкъэмэ 
сащыщ. Ау къэзэкъ, нэмыкI цIыф лъэпкъ зыIоу зэхэзыдзыхэрэмэ сащыщэп. Тхьэр зышIошъ хъурэ пстэури, дин 
зэфэшъхьаф ярэI фаеми, ыпашъхьэ ехьажьыфэхэкIэ 
орэпсэух. Мо тыгъэм ифабэкIэ орырэ сэрырэ тызэхедза?
- Ихьау, Фидур. Тау хъумэ тыгъэм ар ышIэщт?
- Тыгъэм зэхэдз иIэп.
- Тэмэм, Фидур.
- О укъуапцI, Сэбэхь.
- Тэмэм, Фидур.
- Сэ сыфыжь.
- Уфыжь, Фидур.
- Адэ, Сэбэхь, псы гъуаткIом, къытIуфэн хъумэ, 
шъукъуапцIа шъуфыжьа, сы дина шъуIыгъыр еIозы къытэупчIа?
- Ихьау, Фидур. Тау хъумэ псы гъуаткIом ар ыIон, 
зэкIэми ящыкIагъ.
- Ыджыри ары, Сэбэхь, - Федор ынапэ гушIор къыкIихэу къызэлъынэфыгъ. - Iоф пшIэ хъумэ, пкIантIэ къыоха?
- Iоф сшIэми фабэ сыпэми къысэхы.
- Сэри ары,- Федори къыушыхьатыжьыгъ, къеупчIыгъ:- ПкIэнтIэ къуапцIа къыохрэр?
- СыкъуапцIэ пае пкIэнтIэ къуапцIэ къысэхына?!
- Сэри ыджары сIорэр, сысырыф пае пкIэнтIэ сырыф 
къысэхына?
- Олахьэ гъэшIэгъоным, Фидур тызэрыгущыIэрэр... 
Уегупшысэмэ, пшъхьэ бэ къихьащт, дунаир гъэшIэгъонэу 
зэхэлъ, цIыфри ащ нахь гъэшIэгъоныжь.
Сыхьатныкъо горэмкIэ цукур къызщыуцугъэ гъэхъунэм пэмычыжьэу мэзым обзэгъу макъэхэр къыхэтэджагъэх. Сэбэхь чъыг гъугъэу орыжъылъэм дэжь къыIуигъотагъэр реупкIы. АдыкIэ, мычыжьэу, цуитIур зыщыхъурэ 
гъэхъунэм пэчIынатIэу Федор ичъыги кIэрыт. Чъыг иупкIыным нахьи мэзым къакIохэ зэхъум нэбгыритIумэ азыфагу 
къыдэтэджэгъэгъэ гупшысэр Сэбэхь ышъхьэ илъ, загъори 
Федор иобзэгъу макъи кIэдэIукIы.

--- Page 74 ---

Къэрэхъу демыгъэштэн плъэкIыщтэп, Сэбэхь еIо, 
Федор тхьамыкIэжъыр лIы Iуш. Иакъыл бэмэ анэсы, игукIэгъу нэмыIэмэ, ипыий ишIуи къеубыты. Цу щыс ыгъэтэджы 
пакIошъ, амал иIэмэ, хьампIырэшъо цIыкIуи ыгъэгумэкIыщтэп. Ыгу анахь забгъэрэм, зыфебгъэрэ Iофым, къотэгъу 
рыфэхъунэу, шIу горэм ыцыпэ къызэрэхигъэщыщтым 
пылъ. Ащ фэдэ цIыфым, ащыгъум сыдэущтэу шхончыр 
къыIэтышъугъа?
- Сэбэхь, зэхэоха? - Федор къэджэ.- Чъыгэу иуупкIырэм лъэпсэдэчъ иIа?
- Сы пIуи? - Сэбэхь къеджэжьы, етIанэ зыфеупчIыгъэм 
иджэуап ретыжьы.- Олахьэ сымышIэрэ, гуфаплъэу семыплъыгъ. Мары, Фидур, лъэпсэдэчъ иI.
- Фэсакъ, лые емых. Олъэгъуа, Сэбэхь, хъурэр... 
Чъыгыр щытэу лIэ пэтми, лъэпсэ дэчъэхкIэ шIу ешIэ.
Обзэгъу Iэтыгъэр нахь къызэтеуцо фэдэу Сэбэхь 
къыщыхъугъ. ЗэрэхъурэмкIэ, ыIуагъ, чъыг гъугъ тэIо 
шъхьакIэ, тымышIэу мыщи ыл тэгъэузы. Чъыг гъугъэм 
изакъоп, илъэпсэдэчъи ары. ТшIэрэр мэзыми игуапэпщтын... Аущтэу щытыгъэмэ, Фидур ичъыг риупкIыщты гъэп. Фидур иобзэгъу макъэ къэIужьрэба сэIо? Хьау, 
муары, нахь егъэжьы, бэ къыфэмынэжьыгъэкIэ сенэгуе. 
Шъыпкъэ, Iоф пшIэ хъумэ, пкIэнтIэ къуапцIи сырыфи щыIэп, 
псыми тыгъэми цIыф зэхэдз яIэп. Ахэмэ язакъоп, хьалыгъуми иIэп, чъыгми иIэп...
Федор зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ чъыг укIорэй макъэ 
къыщыIугъ, Сэбэхь иобзэгъу гъэжь уж джа чъыг укIорэй 
мэкъэ дэдэри къыщыIугъ. IэнтэгъупэкIэ Сэбэхь ынатIэ 
пкIантIэр тырилъэкIыкIыгъ, еплъи, Федор ыгу къэкIэу, 
щхыпцIыгъэ. Ыпашъхьэ илъ чъыгым шъхьащытэу, шъхьэм 
къилъэдагъэр фэмыIэжэжьэу джагъэ:
- ЗэрэхъурэмкIэ, Фидур, чъыгри мэшIушIэ. Жьау 
къытеты, псэолъапхъэ мэхъу, зигъэстыжьызэ тегъэфабэ.
- Ары, Сэбэхь, ары, дэгъоу уегупшысэ. Цэ лъыгъэ 
зыIулъыр зэкIэ орэобзэгъу, орэкъамэ, орэсэшхо, орэшъэжъый, жъалымашIэзы, дэгъоу пшIагъэ уиобзэгъу оIэтыфэ 
угу шIу зэрибгъэлъыгъэр. Чъыгым, пхъэ пстэумэ шIогъабэ 
къапэкIы. Ау ахэмэ, шIум дакIоу, жъалыми къыздырамыхьакIэу тыкъагъэфабэ тIозэ, тыкъасты... КъыпыкIыгъэ 
тэпшэсым бгъагъэр яжьэ егъэхъу...

--- Page 75 ---

- Ащыгъум, Фидур, шIугъэ зыхэлъ пстэури, цIыфым 
фэдэу, енчъэпщтын? - Сэбэхь иобзэгъу такъэм хесэшъ, 
Федор еупчIы.
- Ухэукъорэп, Сэбэхь, - Федор зэпыупIэ фешIышъ, 
къыпедзэжьы: - Мо зэхэдз зимыIэ тыгъэри тхьамыкIэгъончъэп. Огъу къехьы, лэжьыгъэр есты, шхъонтIэгъакIэр чIым 
тырестыкIы.
- Ащыгъум, псы гъуаткIор? - Сэбэхь къыкIэщтэ.
- Псы гъуаткIоми, псэ къызэрэпигъэкIэжьрэм фэдэу, 
цIыфыр ытхьалэуи мэхъу. Ощхыри къэо, псыхъори къеу, 
чылагъохэри Iуехых, лэжьыгъэхэри зыдехьых...
Сэбэхь ыгу къэкIодыгъ, чъыг иупкIыгъэ пакIэм тетIысхьагъ. НэтIэ мыучъыIыжьыгъэм къытырипхъэгъэ пкIэнтIэпс 
жъгъэйхэр тырилъэкIыкIыгъэх, нахьыпэм фэдэу къуапцIэми 
сырыфми яплъынэу ыгу къэкIыгъэп. Фидур игущыIэшIухэр, 
ыIуагъ, IэшIу-IэшIоу сыгу изгъэлъыным ычIыпIэкIэ, къытезгъэзэжьэу сеупчIын фэягъэп. Мэкъэ зэмышъогъубэ зыхиз 
щэджэгъо мэзыр ардэдэм зэгъокIэу, щтэуIугъэ шъэф горэ 
къыздихьэу къыщыхъугъ. Изэкъон нахьи Федор кIэрысыгъэмэ, Сэбэхь нахь игопагъ. ГукIэ зыфидзыжьыгъэ къодыеу, Федор къеджагъ:
- Адэ, Сэбэхь, зи къэпIожьрэпи?
- Сы къыосIон, Фидур, къэпIуагъэмэ сягупшысэ.
- Ара? - кIалэм ымакъэ щтэуIугъэ-гумэхагъэ горэ 
къызэрэхэфагъэм Федор зыкъыригъэшIэжьыгъ. - Ар 
пIоу, Сэбэхь, угу умыгъэкIоды, Тхьэм Iомэ, гукIодыгъо 
щыIэп. Ыджары дунай хьафыр гъэшIэгъонэу зэхэлъы, 
ицIыф гуIали нахь гъэшIэгъоныжьэу зэхэлъы тижъмэ 
зыкIаIорэр. Моу къакIори, мы чъыгыр зэпытэгъэупкI, етIанэ 
оуем ыуж тихьан.
Тыгъэпсыр хьалъэгу-хьалъэгоу зыщыджэгущтыгъэ 
щэджэгъо мэзым щынэгъо шъэф хэмылъыгъэми, гум 
къыфихьэгъэ мышIуныгъэм Федор дэжь къызэрищэжьыгъэр Сэбэхь игопагъ. Чъыг иупкIыгъэм обзэгъухэр зыдаIыгъыр тIэкIу шIагъэу, Федор игущыIэ ныкъоух ошIэ-дэмышIэу 
къыпидзэжьыгъ:
- КъызгурыбгъэIощтыр ошIа, Сэбэхь? Ем нахьи шIур 
дунаим нахь щыб. Ыджары ти Тхьэ ар зэрэтфыхихыгъэр. 
ШIур ем текIозэ, цIыфым ищыIэныгъэ лъегъэкIуатэ. Ар 
угу иубыт, зыщымыгъэгъупш... Адэ уичъыг лъэпсэдэчъ 
зи къепIолIэжьыгъэпи? Бгъэфыкъуагъа?

--- Page 76 ---

- Ихьау, Фидур,- къызфеупчIырэр ымышIэу Сэбэхь 
шъхьэр къыпхъотагъ,- зэрэшхъонтIабз, зы тхьапи пызыгъэп... Сы, Фидур?
- Армэ, дэгъу. Ари мэзыр зыщыгугърэ псэ цIыкIумэ 
ащыщ, Тхьэм къегъэкI.
- Амин, Фидур, - Сэбэхь игуапэу къащ къэзыхьыщтыгъэм кIэлъиIожьыгъ.
Цукур хьэблэ урам къэгъэзэгъум къызыкъокIыжьым, 
Гощхъан пхъащэмэ апэгъокIыгъ:
- Зэ шъукъэкIожьыгъэмэ ары!.. Сы шъуикъэтыкIэр, 
синынэ гущ? Ечэндым блэкIы...
Сэбэхь пхъэ кухьэшхом къепкIэхыгъ, янэ ыIорэмэ 
апымылъэу къэлапчъэр Iуехы, къыреIо:
- Плъэгъурэба, тян, пхъэ кухьэшхо къэтщагъ.
- Сэлъэгъу, сымылъэгъу мэхъуа, пхъэ кухьэшхо къэшъущагъ, уятэ къэкIожьмэ, гушIон... Ау етIани, сиIял, 
бащэрэ шъукъэтыгъ... Уятэ зыщыдэмыс мафэм ащ фэдэ 
умышIэжьы.
- Тян, зэ моу IукIоти, пхъэ IаплIыр Фидур къырегъэдзых.
- Хьа пхъэ IаплIыр? - кушъхьэм къырадзыхыгъэ пхъэ 
зэкIоцIыпхэгъэшхор Гощхъан къызэпеплъыхьэ. - Пхъэ 
гъугъэ шIагъу, хьалыжъо рыбгъэжъэнкIэ фэдэ щыIэп... 
Хьа мы пхъэ тIэкIур мыщ дэжь къыщешъумыдзыхмэ, 
къэзыщагъэмэ щагум афыдэщэжьышъурэба?
- Мы пхъэр зием IэкIэдгъэхьажьы тшIоигъу,- Федор 
къыIуагъ.
- Хэт зиер?
- Айщэт.
- Айщэт пхъащэ къыжъудэкIогъагъа? - пхъэ шIагъор 
ищагу къызэрэдамыщэрэр ыгу къеоу, Гощхъан къызIуипхъотыгъ.
- Тян,- Сэбэхь зиIажэмэ янэ ыгу химыгъэкIы шIоигъозэ, 
къэупчIагъ, - мо пхъэ хъущэр унэIу къыпэIухьэрэба? Мыщ 
фэди мо зэтелъ Iэтэшхор!..
- Ары, сиIял, ары, пхъэ кухьашхо къэшъущагъ... Ора 
Фидура, сиIял, Айщэт тхьамыкIэжъымкIэ гу лъызытагъэр? - 
Гощхъан пхъэ IаплIышхор зыкIыб илъэу зыхьырэ Федор 
кIэлъэплъэ.
- Хэти гу лъерэт,- Сэбэхь цухэр бжьым кIитIупщыжьхэзэ, къеIо,- Айщэт пхъэ къыфэтщагъ.

--- Page 77 ---

- Ары, сиIял, ары, дэгъоу шъушIагъэ Айщэт пхъэм 
зэрэхэшъумыныгъэр, псапэ къэшъухьыгъ. Моу джыдэдэм 
сапэ итэу, Айщэт шъулъэгъугъэба, Бэджанэмэ ятучан 
кIуагъэ.
Пхъащэ къикIыжьыгъэхэм затхьакIыфэ, шъхьафшъхьафэу, хэти иунэ итIысыпIэу ошхэфэ, Гощхъан зи 
къыIуа гъэп. Сэбэхь шхэныр ыухи, Тхьэ зелъэIужь уж, янэ 
егыигъ:
- Тян, Фидурырэ сэрырэ мэзым пхъащэ тыкIомэ, 
тызэдашхэ, мэкъу тыупкIэ хъумэ, зы Iанэ тызэдыпэтIысхьэ, 
унэм къызыдгъэзэжьрэм, тиIанэхэр шъхьафы...
- А сшIэгущэрэп, сиIял, тIуми шъушхырэр зы щыуан 
зэрысшIыкIрэр. Уятэ еIу.
- Ори еIу. ЕмыкIуба илъэситIум тщыщ хъугъэ лIым 
зыщытыдзыеу!.. Фидур гъэры, джаур тэIо шъхьакIэ, лIы 
делэп, тян.
- Ар пIоу Къаймэт ефэндым икуп зэхямыгъэх! - 
Гощхъан раIуагъэм къыкIигъэщтагъ, етIанэ кIилъэшъужьыгъ:- Фидур лIы делагъэмэ къытхэзэгъэщтыгъа?.. НекIо 
модэ, Фидур гушIуапкIэ къыIытхыщт.
- Сы гушIуапкI?
- ШъуитIо, тхьамыкIэх, мэзым шъукъыщыпшъыгъэти, 
шъунэ плъэжьыщтыгъэп, къакъыр натIэм пылъагъэр, бжьын 
блэр шъушIошIыгъэщтын, шъулъэгъугъэп.
- Сы къакъыр натIэм пылъагъэр? - Сэбэхь къэтэджыгъ, 
яни ыкъо ыуж ихьагъ.
Федор шхэгъахэу, Мышъыди ыпашъхьэ илъэу, балалайкэр зыпылъэгъэ къакъыр натIэм кIэрыс. Игуапэу гъэтхэ 
тыгъэу езгъэзыхыжьыгъэм зырегъэу.
- Фидур, а Фидур,- Гощхъан джагъэ,- гушIуапкIэ 
къысэт.
- Къэбар дэгъу щыIа, Гощхъан? - утэтIупщыжьы раIощт 
фэдэу Федор къэтэджыгъ.
- ЩыI, Фидур. ГушIуапкIэ къаштэ.
Сэбэхьи зи ымыIоу мэгушIо.
- Сы къыостмэ хъун...- Федор къэгуIагъ, етIанэ къызIуипхъотыгъ: - Ыджа Айщэт еттыгъэ узэхъопсэгъэ пхъэ 
гъугъэ IаплIышхом фэдэ пхъащэ тыкIомэ къыпфэсщэн.
- Ащ фэдэмэ, сезэгъы,- Гощхъан къеуцолIагъ.
- Нахь инэу, нахь дэгъоу ары,- Сэбэхьы къыпигъэхъожьыгъ.
- Ащ утегущыIэжьа, Сэбэхь!..

--- Page 78 ---

- Ащыгъум, Фидур, уакIыбкIэ пылъагъэм еплъ,- 
Гощхъан къыIуагъ.
Федор зызэплъэкIым, ынэгу къыкIэуцогъэ зэпэлыдыжьрэ балалайкэм зэтыригъэкъагъ, сеIэмэ хъущта ыIорэм 
фэдэу, къызэплъэкIыгъ, фэсакъзэ лъыIэбагъ.
Заулэрэ Федор щытыгъэу, зыкъызэригъэзэкIи, ымакъэ 
кIэзэзэу къэупчIагъ.
- Тэ къикIыгъа мыр?
- Къэрэхъу къыпфихьыгъ, - Гощхъан игуапэу джэуап 
къытыжьыгъ,- ихъяр олъэгъу ыIуагъ...
Х
ЦIыфыр итхьамыкIагъо есэжьмэ, ихэкIыпIэнчъэ екIодылIэжьэу бэрэ къыхэкIы.
Анаскевич Федор игъэрыгъо илъэсхэм тхьамыкIагъоу 
зыхэтыгъэм есэжьыгъагъэми, зыщыщ лъэныкъор, къызхэкIыгъэ лъэпкъыр щыгъупшэу зы мафэ къыфыхэкIыгъэп. 
ЯцIыф шэн-хабзи, ядунай тетыкIи, ядин IыгъыкIи, янысэщэ 
джэгуи, яхьэдэгъэ зехьакIи, ягубжыкIи, ящхыкIи, яорэд 
къэIуакIи, ягъыкIи ащ къыхэмыхьэу щытыгъэп - узхэфэгъэ 
нэмыкI лъэпкъ дунаим узщымыгъозэ Iаджми уащырихьылIэщт. Къабыл пфэхъумэ, узэсэжьыщтыри нахьыб. 
Зыр уигуапэу, адырэр егъэзыгъэу, нэмыкIыр уфэе-уфэмыеу пштэщт, сыдэу пшIын, гуеIу закIэкIэ дунаир зэхэлъэп.
БлэкIыгъэ илъэсхэм ежь-ежьырэу зэушъыижьзэ 
зэриIощтыгъэу, сыкъызхэфэгъэ адыгэмэ уямызэгъынэу 
гъэпсыгъэхэп, Федор ыIуагъ. Мары, къызхэкIыгъэр 
сымышIэу, унэм сыращэу, Iанэм сыпагъэтIысхьэу аублагъ. 
Нахьыпэм фэдэу, акIыб къысфагъазэу, сапашъхьэ щыIушъэ шъэжьхэрэп. Яунэгъо къэбар, тхьамыкIагъоми гушIуагъоми, сшIуаушъэфрэп. Яджэнджэши, яупчIэжьэгъуи 
къысахьылIэу бэрэ къыхэкIы. Натрыф-картоф хэлъхьагъур 
къызысыщтыр, къесыщтмэ, къещхыщтмэ Жакъыз ымышIэу 
ара? Чэмышъо-мэлышъомэ ауасэр къысэмыупчIыжьмэ, 
бэдзэрым щишIэрэба? Илъэс пчъагъэм сIэ зынэмысыгъэ 
бзылъфыгъэ джэнапхъэм идэгъугъи идэхагъи, Бэджанэмэ 
ятучан щащэфрэ щыгъум идыджыгъи, хатэм къыдахыжьрэ 
джэнчым иIэшIугъи, зышъхьэ узрэм иIэзэгъу нэс тэ щысшIэна? АхэмкIэ Гощхъани, Айщэти, гъунэгъумэ ащыкIэкIыжьэу къысэупчIых. КъысэхьылъэкIэу арэп, цIыфмэ 

--- Page 79 ---

джэуапы уафэхъуныр дэгъу. Ау сэ сиIофкIэ хэт джэуап 
къысфэхъущтыр? Тхьэегъэпсэу Къэрэхъу, къысфихьыгъэ 
балалайкэм сигупшысэхэр стырегъэух, сыгу жьы дегъэкIы. 
СызицIыфмэ, Жакъыз бащэрэ зэхезгъэхырэп, балалайкэм 
уемыу, тымыудэгу къысаIорэп. Загъорэ къакъыр натIэм 
дэжь сыщео хъумэ, Гощхъан шъхьаныгъупчъэр къыIуехы, 
Сэбэхь щхыпцIызэ къызготIысхьэ, гъунэгъу шъэожъыепшъэшъэжъыехэр тичэубжъэ къыIобанэх. Айщэт пхъанкIэу 
щагум къыдэуцо. Зыгу сытемыфэхэри щымыIэхэу арэп, 
"уиджаур пщынэ макъэ ныкъы-сыкъы ебгъаIоу, утыуджэгъугъ" къысфэзыдзхэри, Iэбжым къысфэзышIхэри макIэп. 
Ахэмэ угу ябгъэбгъэныр емыкIу, заом агу пIуакIэ ышIыгъ... 
Адэ зыгорэмэ ашъхьэ, ятхьамыкIагъо къэсыухъумэу, 
зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи къотэгъу сафэхъоу, сэ 
сшъхьэ закъо селIылIэжьэу, сызщыщмэ, сиунэгъо-бын 
сикъэбар амышIэу моущтэу сыщыIэщта?
Федор игупшысэ зэпеомэ, анахьэу аужрэ псэлъэ 
упчIэмэ, къакъыр лъапсэм къыраIэтыкIыгъ. КIымафэрэ 
орзэ Iукошхо зиIэу гъэмафэрэ дзыо пхъэшэжъ зыIупхъуагъэ гъуанэм, фэсакъыпэзэ, балалайкэр ригъэцохъожьи, 
къыIукIыжьыгъ.
- Фидур, хьа шIэхэу уибайкэ щыбгъэтыжьыгъ? - 
Гощхъан шъхьаныгъупчъэм къиджыкIыгъ.
- Икъунба, Гощхъан, чылэр къыздэдгъэхьащхэу армэоу 
тызэрэщысыгъэр...- Федор бзылъфыгъэм къыриIожьыщтым пымылъэу, игумышIуныгъи пшъэр нахь рыригъэуфэхэу куахъор ышти, Iэщым дэхьагъ, тыгъуасэ мэз гъэхъунэм къыращыжьыгъэ мэкъоу хьандзокIэ аIэтыжьыгъэр 
хъураеу къырикIухьакIыгъ, кохъоцэ кIыбымкIэ лъапсэми 
чIэуагъ, шъхьагъми теуагъ.
Къышъхьэрыогъэ гупшысэр IофкIэ зытыригъэун ихьисапыгъэми, Федор зыгъэгумэкIрэр, гъэмэфэкIэ бэдзэ 
цэкъалэм фэдэу, джыри къыпыбэнэжьыгъ. Мэкъу кIэзыгъэ зырызхэр кохъуапэкIэ къышыпыжьыщтыгъэ шъхьакIэ, 
зэрэхъури ымышIэу, а IэбакIэм игупшысэ нахь къагъэпIэжъгъэижьыгъ. Шъхьэр зыдихьыжьыщтыр ымышIэу 
куахъор чIисагъ, къычIихыжьыгъ, мэкъу лъапсэм риусэигъ.
Гъэмэфэ гопэгъу Iофынчъэ уахътэм игумэкI тырилъхьагъ шъхьакIэ, сыда ар къызэрэхахьэрэр, Федор ыIуагъ, 
натрыф бэгъуагъэр зыдэт хатэр пызыубытыкIырэ Iэщ 
чэубжъэм бгъэкIэ зытыригъэкIагъ, хьылъэу хэщэтыкIыгъ. 

--- Page 80 ---

Муары, натрыфым хэхъо, гъатхэри текIыгъ, гъэмафэри 
къызэплъэкIыжьы. Мэз шъхьапэми плъыжьышэ-гъо жьышэкIэ зыкъызэблихъун регъажьэ. Къушъхьэ осми, ежьхэм 
зыдамышIэжьэу, захъожьы. Бжьынми бжьыныфми 
яхэхыжьыгъо, джэнчми щыбжьыйми якIэчыжьыгъо къэсы. 
Бзыу тэмэпэ къолэн зыкъишIэу бжыхьэми зыкъегъэлъагъо, 
ащ епэсыгъэ Iофыгъохэр къыздихьыщтых. Сэбэхьи инысэщэ 
гугъу, сэмэркъэукIэ къырагъажьэшъ, нахьыбэрэ ашIы, 
ари бжыхьэм къыздихьынкIэ сенэгуе. Адэ джары, Сэбэхьи 
икъэщэгъу хъугъэ, ащ унэгъо цIыкIу къыкIэлъыкIощт, 
сабыйхэр къихъощтых, Гощхъан дунаир фэхъужьыщтэп. 
Пхъорэлъф цIыкIумэ ыкуашъо зэтырахы хъумэ, Жакъыз 
ыгу къэушъэбынба, сэри гукIэгъу къысфишIынба?.. Гушъэбагъэ къызхигъафэу ситIупщыжьмэ, егъашIэм сщыгъупшэнэп... Сэ спхъуми ядэкIогъу хъугъэ, нахьыжъыр Сэбэхь 
илэгъу. Насыпба къэплъфыгъэмэ яхъяр къэплъэгъужьыныр, 
ащ фэдэ насып гухэлъ пшIыгъэмэ, Тхьэм къыбдегъэхъу, 
сипшъашъ... О сыкъыптемыфэжьми, нахьыкIэм ихъяр 
сыкъехъулIэжьын...
- Ора сэIо, Мышъыд? - ылъакъо къепшылIэгъэ хьэм 
Федор игупшысэ IэшIу зэпигъэугъ.- Тэ ущыIагъа джы нэс? 
Сэбэхь упаплъэу игъогу упэIусыгъ, ара?
Мышъыд зыфеупчIыгъэм иджэуап щымыIэ Федор 
къыкIигъэщтагъ, чъыIэ-чъыIэу ыпкъышъол къызэпичъыхьагъ, нэмыкI упчIэ къыгъэтэджыгъ. Сэбэхь зыдэкIуагъэм 
къимыкIыжьмэ? Тхьамафэ хъугъэшъ, къэбар щыIэп. 
Жакъыз Iофа, ащ къыгъэшIэщтым ызныкъо блэкIыгъ, 
цIыфым пэкIэкIы хэбзэ гушIуагъуи тхьамыкIагъуи пэкIэкIыгъ, 
исабый ихъяр ерэлъэгъужь къодыери езэгъын. Я си Тхь, 
Сэбэхь джыри сабый, къэухъум, зы цIыфышIукIэ дунаир 
тхьамыкIэ умышIы. Ащ ихъяри къыпыщылъ, мары, бжыхьэр 
къызэрихь. Урысыщэр нэшъу, дэгу къыфэшI, шхонч пчыпэ 
папцIэр блэгъэIэбыкI, псаоу, фыкъогъэнчъэу къытфэхьыжь... Сэбэхь игъуаджэ хъоу Жакъыз къыгъэзэжьмэ, 
сэры унэхъугъэр!.. Сыунэхъущтми, си Тхь, Сэбэхь псаоу, 
узынчъэу къэгъэкIожь! Адыгэмэ язакъоп, сызщыщ 
урысхэри ары. Ахэми агу шъабэ шIы, зытебэнагъэхэм, 
зичIыгу зытырахрэмэ гукIэгъу афэгъэхъу...
Зыгорэ къеджагъ къыщыхъоу, Федор чэубжъэм 
зыкъытыриIэтыкIыгъ, къызэплъэкIыгъ. Щэджэгъо щагур 
зэгъокIы. Тыгъэнэстырым ыгъэубэлэрэгъыгъэ чэтхэр, 

--- Page 81 ---

атэкъэжъри ягъусэжьэу, кон лъапсэм кIэрысых. Чъыг 
шъхьэпэрыс бзыу макъи къэIужьрэп, бадзэмэ анэсыжьэу 
хэти жьаупIэм екIужьыгъ. Чылэр армэ, зымакъэ Тхьэм 
ыпашъхьэ щызгъэчанрэ азэнэджэ мэкъэ псыгъом нэмыкI 
къыдэIукIрэп, зы хьэ бзаджи дэлъыжьэп, зы шкIэ быули 
дэтыжьэп - зэкIэ гъэмэфэ гопэгъу уахътэм ыгъэбэлэрэгъыгъ. Мэкъу хьэндзо лъагэм ижьаупIэ ары мыхъугъэмэ, 
Федори бгъэкIэ чэубжъэм темыгъолъхьажьыныгъэкIи 
мэхъу. Натрыф щэпкъмэ жьы стыр макIэр акIэмытыгъэмэ, 
машIо къакIэнэнэу гъушъабзэх.
Адэ джары, Федор ыIуагъ, гъэмафэр, фабэкIэ къызэцэкъэкIыжьзэ, екIы, къызэплъэкIыжьын гухэлъ иIэп. 
Сэры?.. Сэра гухэлъынчъэр? ЗэкIэми сэры къыщанэрэр... 
Сэ зэкIэми сыгу афэгъу, афэузы, сипыий сишIуи шIу къязгъэхъулIэмэ сшIоигъу... Сэ хэта къысфэгумэкIрэр? Сэ си 
Клавдие тхьамыкIэ, сиунэгъо-бын цIыкIу нэмыкI сырищыкIэгъэжьэп. Мы Тхьэ сызфелъэIухэу зищагу сыдэтми, 
сипкIэнтIэпс лэжьакIэ нэмыкIэу, сыд сызэрящыкIагъэр!.. 
Сащэжьын, мылъку скIахын аIуи, щэунае гъогу сытыращагъ, зыми сищэфыжьыгъэп, къыскIэупчIэжьыгъэхэп... 
Тэ щыIэх шъхьафит утшIыжьыщт зыIуи къыскIэлъыджэгъэгъэ дзэкIолIхэр? Тхьэм ешI, а тхьамыкIэхэри псаужьха-мыпсаужьха?.. Сыгу зыфэсыухыжьрэ си Клавдие 
тхьамыкIэжъи сыд икъэбар? Мощ фэдизым зынэгу сызкIэмытыжьыр къысфэшъыпкъа? Хьауми сыщыгъупшэжьыгъэу ыгу тIупщыгъэу хэхьажьыгъа?
Федор ынэтIэбгъумэ лъы стырыр къяуагъ, чэубжъэм 
зыкъытырипхъотыгъ, зыфэмыIэжэжьэу пчэгъуитIур IитIумкIэ пиубытыкIыгъ, сэ мыщ къинэу щыстелъыр имыкъоу, 
пшъэшъэжъыитIур ыгъэнэтIупцIэу, ыгъэукIытэу, ар ышIэн 
нахь хэлъба?! Сэ мыщ, хьадырхэ, сызэрэщыIэ пэтызэ, гукIи 
псэкIи сыфэшъыпкъ... Мы лъэныкъомкIэ шъузабэ щымыIэу 
щытэп, тидин укъихьэмэ, шъхьэегъэзыпIэ тыпфэхъущт, 
сэмэркъэум шъыпкъагъи хэлъ, зыIохэри ахэтых. Ау, 
мытэрэзми сшIэрэп, синэцIэгъу афэсщэйрэп. Муары, илъэс 
пчъагъэ хъугъэшъ, зэрэщымыIэжьыр ешIэ пэтми, Айщэт 
илI фэшъыпкъ... Жакъыз етIани Айщэт сытыримыгъэнэцIыхьэу щытэп... Айщэт щымыIэжьым зыфэшъыпкъэкIэ, 
ори, Клавдие, сишъыпкъапIэ пшIэрэпышъ, укъысфэшъыпкъэн, хъущтыр охъуфэ укъыспэплъэн... Я си Тхь, сыд шъуIуа 
шъхьафитэу сызэрэхигъэтырэмкIэ Жакъыз къысфырихьисапыр? Уапашъхьэ Тхьэ зэрэщысигъэIуагъэм къеубыта 
хьауми нэмыкI ыгу къысфилъа? Пхъэ лъахъэр стырихыжьыгъэ пае егъашIэм, модыкIи мыдыкIи сыщымыщэу, кIэшIагъэу сиIыгъыщта? Зэфагъэп ар! Анахь уипыйми аущтэу 
удэзекIо хъущтэп орба зыIуагъэр, си Тхь? УигущыIэ шъабэмэ, лъэшмэ сыкъаубытызэ, уапашъхьэ тхьэлъанэ щысшIыгъ. Джары сIощтыри сэзымыгъаIори сшIэщтыри сэзымыгъашIэри... Фит сыкъэпшIмэ, ситхьэлъанэ зэкIэсэбгъэхьажьмэ, сызэрэзекIощтымкIэ кIуачIэ зэзгъотылIэжьынэу, 
джыдэд пIоми, сыхьазыр. ЛIыгъэ схэмылъ пIонэу, ерышым 
сщикIухьэгъапэ фэдэу сызхэфагъэмэ апашъхьэ сыщымыукIытэу къызшIомыгъэшI. Мыхэмэ, ори умышIэу сIорэп, 
лIыгъэр анап, къэрабгъэр яджагъу. Сыд пае къысэмынэсыгъэмкIэ зызгъэцIыкIун. Симые зыдэщымыIэм IашэкIэ 
сыкъызэрэкIуагъэр мыхъунэу зыдэсэшIэжьы. СипцэшIуащэ 
екIодылIагъэхэми, къысфагъэгъунэу дыухьэ къафэсэпчъы, 
ягунахь къэсхьыгъ, зичылагъохэр тедгъэстыкIыгъэхэмкIи 
сыджэуапынчъ... СигунахьшIагъэ сигъэр илъэсхэмкIэ 
спщыныжьыгъэ сIомэ, узгъэпцIэнкIи мэхъу, ау слъэкI къэзгъэнагъэп, усишыхьат, сынапIэ афесыдзыхыгъ, сшъхьэ 
афесыуфэхыгъ, зафэзгъэцIыкIугъ... ГукIи, псэкIи, сIэпкълъэпкъхэмкIи сызэрэшъхьафитыр зыдэсшIэжьыгъэшъ, 
джы гу къызIэпысшIыхьажьыгъэу къызщымыгъэхъу. О 
зыр сишыхьат, сыкъызахьми, пхъэ лъахъэр зыстелъми, 
коным сызесми, сащэжьынэу сыкъыращэкIы зэхъуми, 
шъхьафит гугъэм зезгъэбгынагъэп. Ау сыхыеми сымысэми 
зыми лъэгукIэтын зезгъэшIыщтэп, ащкIэ ори кIуачIэ къысхалъхь, мышIапхъэ сэмыгъашIэ... Сэбэхьи, Къэрэхъуи, 
Жакъызи, Дудаий, паIо зыщыгъэу чылэм дэсым инахьыбэр 
зэуапIэм Iухьагъ, якъэбар дэгъуи дэий щыIэп - Iашэр зэпэзыIэтыгъэ бгъуитIуми азыфагу мамыр къыдэгъаф, сэркIэ 
ар шъхьафит гугъапI. Аущтэу мыхъоу, хьадэщэжькIэ 
къагъэзэжьмэ, ябзылъфыгъэ зэтегъэжь ащ нахьрэ сыгу 
фэщэчыжьыщтэп... Сыд фэдэ гупшысэ сшъхьэ къихьагъэ ми, джыри зыкIэ сыкъыолъэIущт: Сэбэхь инасып къэкIо 
пэт, псаоу къытфэхьыжь...
Мышъыд къызщылъэти пцIэу-гушIуафэкIэ чэубжъэм 
зызыреусэим Федор игупшысэмэ къахэужьыгъ, хьэр 
зыдэдэIорэ лъэныкъомкIэ плъэзэ, еупчIыгъ:
- Лъэмакъэ горэ къыоIугъа... Хьауми гъы макъа?
Шъхьэм къечъэгъэ упчIэмэ кIыфы кIагъэхъукIэу Федор 
плъагъэ, чылэмкIэ дэIуагъэ. Гуцафэ горэ зыфэпшIын тыдырэ 

--- Page 82 ---

лъэныкъокIи щыIагъэп. Тыгъэр ошъогум къежъэжъыкIы, 
жьыбгъэ стыр макIэм натрыфщэпкъ тхьапэхэр егъэIушъашъэх. Хэтэ кIыб шъоф уцмэ апэ пелыбжьыкIы, чIыр егъэукъэпы. ЧылапшъэмкIэ хьэ хьакъу макъэ горэм зыкъыщипхъотагъ, зи пэджэжьыгъэп. Мышъыд нэмыIэмэ, 
къызщымылъэтыгъагъ пIонэу, имэкъу лъэпсэ жьаупIэ 
игъолъхьажьыгъ.
- КIо, джары, Мышъыд, узэрэщытыр о,- Федор 
илъэсныкъом къыхэмыфагъэу урысыбзэкIэ хьэм егыигъ,- 
птхьакIумэ кIэбгъэзыкIынышъ, зыуушъэфыжьыщт... 
Озэщмэ къаIо,- адыгабзэкIэ фыпигъэхъожьыгъ, - емыкIу 
пфэслъэгъущтэп.
Ардэдэм къэлэпчъэжъыемкIэ Айщэт къиджыкIыгъ:
- А Фидур, сыкъыоплъызы, мы тыгъаем уичэубжъэ 
телъыкIэ сыгу еIурэп. Угъойщая?
- Къеблагъ, Айщэт,- Федор гъунэгъу бзылъфыгъэм 
пэгъокIыгъ,- гъойщэе Iофи тиIэп. Моу натрыфышъхьэмэ 
сяплъыщтыгъ.
- Плъытэщтыгъэха? - къесэмэркъэуми умышIэнэу 
къеупчIыгъ.
- Ары мо заулэр пфэлъытэн...
- Бащэрэ чэубжъэм утелъыгъэти ары сэзгъэIуагъэр...- 
Айщэт иупчIакIэ теукIытыхьажьэу кIилъэшъужьыгъ.
- Ущымытэу къыдахьэба, Айщэт.
- Сыкъыдахьэми хъущт. Гощхъан иса? Хьа ымакъи 
ылъакъи къимыIукIра?
- Фабэм ыгъэбэлэрэгъыгъэу къычIэкIын.
- Ары, фабэ, гопэгъу. Зегъэпсэфмэ, Гощхъан згъэгумэкIынэп. Тхьэ етагъэба щэджэгъо мафэм зышъхьэ 
шъхьантэм тезгъэзэгъэшъурэм. Непэ сынапIэ зэтесэрэлъхьи, нычэпэрэчэщыр сынэ лыдэу исхын.
Айщэт ыбгъэ хъурэе пытитIу басымэ джэнэ къолэныр 
къытырагъэпшы, шъхьэкIэпхэ пIокIэ шIуцIэм нэгуф къуапцIэр нахь къыкIагъэфыжьыкIы. Iэлъыным яхьщыр бгы 
псыгъом шхужъ хъураим зытыреIэтыкIы, лъэгуанджэм 
едзыхыгъэ джэнэ цыпэ шъабэр зыIут къэлэпчъэжъыем 
дэчъырэ жьы макIэм кIегъэсысыкIы. Федор ытамэ нэсы 
къышIуигъэшIэу, Iэ фыжьитIум языр къэлэпчъэ пкъэу пакIэм 
телъ. Нэ къэргъуитIум ягухэлъ шъэф къаIошъо-къамыIуашъоу къыIоплъэх.
- Къыдахьэба, Айщэт, хьа ущыт? - Федор зэрэукIытэрэр ымакъэ къыхэщыгъ.

--- Page 83 ---

- Сыкъыдахьэми хъущт, ау Гощхъан зегъэпсэфмэ, 
згъэгумэкIынэп.
Федор ащ нахьрэ бзылъфыгъэм ыпашъхьэ имытыжьышъунэу ыIэпкъ-лъэпкъхэр къэхъугъэх. Къыдигъахьэ 
пакIо, нахь псынкIэу IуигъэкIыжьы шIоигъоу Айщэт риIуагъ:
- Гощхъан зегъэпсэфы.
- Адэ арба сэри сыкъызфыдэмыхьэрэр... - Айщэт 
нэшIукIэ Федор Iуплъагъ, етIанэ тыриубыти, риIуагъ:
- Орзы, тылIагъэкIи, къэлапчъэм пшъхьэ къыдэбгъэщыщтэп... Мы щагужъым дэлъыр сшIэрэп...
- Айщэт, пIорэр хьэрам, сигунахь ухэмыхь, Iэджри 
уикъэлапчъи сыкъыIухьагъ, уиуни сыкъихьагъ, уимыхьамели къысIуфагъ...
- Арэп сэ зигугъу сшIырэр,- псэлъэ кIыхьэ къезыщэжьэгъэ Федор Айщэт къызэпиутыгъ,- сэ сыгу къыпылъа дэмэ, укъызэрэмыкIорэр ары...- Айщэт кIэкIэу ыгъази, 
IукIыжьыгъ.
- Айщэт, хьэрам пIорэр, сигунахь охьы...- Федор 
пкъы псыгъор Iузыхыжьрэ бзылъфыгъэм кIэлъыджагъ.
- Ары, Фидур, къэмыIу...- Айщэт къызэмыплъэкIыжьэу къызэриIокIыгъ.
Федор къехъулIагъэри, ыIощтыри, ышIэщтыри ымышIэжьэу заулэрэ къэлапчъэм Iутыгъ. ЕтIанэ зыгорэм 
тыкъы зэхихыгъэмэ ыIуи, тыгъугъэ горэ зыхьрэм фэдэу, 
зиплъыхьагъ.
XI
- Укъэуцугъэмэ, Къэрэхъу, дэгъугъэ, - щэджэгъо 
нэмаз ужым Къаймэт ефэндым зыкъызэригъэзэкIи, 
Къэрэхъу къыриIуагъ,- Iоф цIыкIу горэ къыбдысиI.
Ечэнд нэмазым нэс мэщытым чIэсыщт фэдэу, Къаймэт 
ефэндым ынапIэ зэтедзагъэу дыухьэ къехьы, зигъэсысрэп. 
Къэрэхъу къыгосыгъэ, ыкIыб дэсыгъэ нэмазышIхэр лъэпэрыкIо шъабэкIэ мэщытым чIэкIыжьых. Зинэмаз уахътэ 
Тхьэм ыпашъхьэ щызыухыгъэ Къэрэхъуи икIэрыкIэу инэмаз 
ригъэжьэжьына, ищысыкIэ дыухьэ IупчъапчъэкIэ къеушыхьаты. Дыухьэ зэпыупIэм, сыд Iофа ефэндым къыздыриIэр, сыда зажэри, Къэрэхъу еIо. Дыухьэм къыдимылъытэрэ упчIэмкIэ мыхъун зэришIэрэр зыдишIэжьэу 
педзэжьы. НэбгыритIум нэмыкI мэщытым къызэрэчIэмынэжьыгъэм егуцафэми, зэплъэкIыныр къыригъэкIурэп.

--- Page 84 ---

Къаймэт ефэндым ытэмэпкъ псыгъохэр къэхъыягъэх. 
ГуIэн хэмылъэу, фэсакъыпэзэ Iаби, ыпашъхьэ щызэгохыгъэгъэ КъурIаныр зэгуипIожьыгъ, Iэгушъо пIуакIэмкIэ 
ыкIышъо Iэ щифагъ, IитIумкIэ ыIыгъыр къемыхьылъэкIэу, 
осэшхо зэрэфишIырэр къыхэщэу, мэхьраб мэкIаим тырилъхьажьыгъ, шъхьэкIэфэ лъытэныгъэр зэрэфыриIэр Къэрэхъу 
ыпашъхьэ къыщиушыхьатэу джыри зэ теIэбэжьыгъ, шъхьэгъэщ макIэ фишIыгъ. ПсынкIащэу КъурIаныр IэкIыб ышIынри 
къыримыгъэкIоу лъэбэкъу зытIущкIэ къызэкIакIозэ, ынэIу 
Къэрэхъу къызфегъэзэжьым, къыIуагъ:
- Тинэмаз уахътэ Алахьым къабыл ешI.
- Амин, - Къэрэхъуи игуапэу ефэндым дыригъэштагъ.
ТIэкIу тешIагъэу Къаймэт ефэндым къыIуагъ:
- ЗыфэсIогъэ Iофым, Къэрэхъу, мэщытым тыщытегущыIэнэу къезгъэкIурэп. Моу мэщыт щагум тыдэкIыжьмэ 
ары.
- О къызэрэпIу, ефэнды.
- Сэ тау хъумэ ащ сыхэт, Къэрэхъу. ТIощти тшIэщти 
Алахьыр ары зиIизыныр, Ащ къызэрэтиIу, къызэрэтигъэлъэгъу. Амин Iо, Къэрэхъу.
- Амин,- Къэрэхъуи къыIощтым фэхьазыр.
Мэщыт пчъэIупэм цIыф Iутыжьэп. Хэти зыщыпсэурэ 
лъэныкъор иурамэу бжыхьэ шъабэр IофшIэнкIэ къызаджэщтыгъэ нэмазышIмэ чылэм зыхатэкъожьыгъ. ЗипэIо кIыб 
IукIотырэ хъулъфыгъэхэри чыжьэкIэ къэлъагъох. Адырэ 
урамыпшъэ чэу пакIэм дэжь, ябэщышъхьэхэр ажэпкъ 
кIэгъэкъуагъэу, лIыжъитIу пхъэтэкъэжъым тес. Бзылъфыгъэ цIэцIэлэ макъэ гори псыIушъо лъэныкъомкIэ къыщэIу. 
Ащ хьэ хьакъу мэкъэ зытIуи къыгъэтэджыгъ. ЧылакIэмкIэ 
кIэрэхъо омэкъэ зытIущ къиIукIыгъ, хьэми зыкъаригъэпхъотагъ.
- Хэт сэIо зызыухьэрэр? - ефэндым ыдагъэп, пщынэ 
макъи къеIугъэ фэдэу къыщыхъугъ.
- Дудай ихьэблэ лъэныкъу къыздиIукIыгъэр.
- Сэри а лъэныкъом сегуцэфагъ.
Джыри зэлъыпытэу кIэрэхъо омакъэхэр къэIугъэх.
- Ашъыу ар хъунэп!..- Къаймэт ефэндым нэкIу бгъузэ 
Iушыр къыпхъотагъ, къябгъукIорэ шыум риIуагъ:- Модэ, 
Iялэ, чъэри къаплъэ... Хэт сэIо мы дунай Iаем зызыухьэрэр!..
- Ар зиуакIэр Дудай...- шIогухэкIми, зэгуцафэрэм 
ыцIэ Къэрэхъу къыриIуагъ, зэпыупIэ фишIи, къыпигъэхъожьыгъ:- КъехъулIагъэр сшIэрэп нахь...

--- Page 85 ---

- КъехъулIагъэм укIэупчIэжьа? - Къаймэт ефэндым 
джы ынэхэр къилыдыкIыгъэх, етIанэ зиIажэзэ, гыягъэ хэлъэу джэуап къытыжьыгъ:
- Шъуишъэогъу бахъсымэм зэщифыгъэщтын...
Къаймэт ефэндым ыIофтэгъэ шыур къыIулъэдэжьыгъ:
- Щынагъо щыIэп, Къаймэт.
- Хэт зызыухьэрэр?
- Дудай.
Къэрэхъу шъэогъум егуцафэщтыгъэми, ыцIэ къызраIом, зэримыгуапэр ынэгу къыхэщыгъ. Зыгорэ къыIо 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, Къаймэт ефэндым иупчIэ зэпыригъэгъэугъ.
- Хьа Дудай ипцэшIуащэ урыс-джаурмэ атыриухэным 
ычIыпIэкIэ хьаолыеу зыфигъэкIодрэр?
- Дудай изакъоп, Къаймэт,- кIалэм, хэшIыкI зыфыримыIэм пымылъэу, ылъэгъугъэр къыIуагъ.
- Хэт игъус? - Къэрэхъу къэупчIагъ.
- Жакъызрэ урыс-джаур Фидурырэ.
- Сы ашIэрэ? - Къаймэт ефэндыр нэгые плъакIэкIэ, 
зэхэоха къыриIоу, Къэрэхъу къыIуплъагъ.
- Чъыг чIэгъ Iанэм пэсых. Дудай кIэрахъомкIэ мао, 
Фидур байкэм рагъао.
- Сенэгуягъ сэ...- Къаймэт ефэндыр гъумтIымыгъэ, 
етIанэ ымакъэ нахь къыгъэлъэшыгъ. - Дунаир Iэшэгу хъугъэ... Зыми къыубытыжьхэрэп...
- Iялэ, модэ тадэжь чъэри, сионэш къысфащ,- 
Къэрэхъу, зэхихыгъэ къэбарым ыгъэгумэкIэу, шыум 
риIуагъ, цIэцIагъэ:- Хьа Фидур къызфыращэкIрэр!.. - 
Шыур зыIочъым, ефэндым ыгу къыгъэкIыжьэу, зыфигъэзагъ: - Iофэу зыфэпIуагъэмкIэ сыкъэдаIо, Къаймэт.
Нэ Iуш гумэкIхэмкIэ Къаймэт ефэндыр, емыкIу къысфэмышI къыриIорэм фэдэу, Къэрэхъу къыIуплъагъ. Джэуапым дэмыгузажъоу бэщыпэмкIэ мыжъо такъырыр Iуидзыгъ, джыри кIэрэхъо омакъэр къыздиIукIыгъэмкIэ даIозэ, 
къэгузэжъуагъ:
- Бащэ, Къэрэхъу, етIан... Пэзэдэ Жакъыз игъэркIэ 
сыкъыбдэгущыIэн сихьисапыгъ... ЕтIан, гузэжъогъу щыIэп... 
Мо зызыухьэрэмэ адэжь укъокIмэ нахьышIу. Сэ сцIэкIи 
сфягый... Мы щэ гъотыгъуаем Iашэм урыджэгу хъуна!..
КъеIугъэ къэбарыр Къэрэхъу зыфихьын ышIэрэп, 
къыгурыIорэп. Сыдэущтэу ахэмэ ахэфэнэу хъугъа? Бахъсымэр зикIасэмэ Фидур агъэуташъомэ? Мыгъатхэ урыс 
аркъым игугъу Дудай Федор фишIэу зэхэсхыгъагъэ. 
Чэтыунэ урыс бэдзэрым зыкIокIэ, гъэбылъыгъэкIэ зыIуимыгъафэу къахэкIыжьрэп. Зэгорэми къыщэфыгъэгъэ 
бэшэрэбыр IэкIэтыути, гъогум щедгъэкъутэгъагъ. Аркъым 
Жакъыз зыдырегъэхьыхы сфэIонэп, ау, ыгъотмэ, мыбэ 
дэдэми, ешъощт... Сыда Фидур тхьамыкIэри балалайкэ 
зыкIырагъаорэр?.. Къаймэт ефэндым угу ебгъэнэу щытэп. 
Щэджэгъо нэмаз пшIыным, уцIыф къабзэу Тхьэм ыпашъхьэ уихьаным ычIыпIэкIэ, уешъорэхьакъоу, кIэрахъомкIэ 
зыуухьэу хэтрэ ефэнд къыпфидэн? Арэп, сыд Къаймэт 
ефэндым Фидур пае къысиIонэу иморадыгъэр? Дэгъуа, 
дэя? Фидур тхьамыкIэжъым IаекIэ зытыригъэгущыIагъэхэу 
зэхэсхыгъэп. ШIу нэмыкI зыгу имылъым сыдэущтэу IаекIэ 
утегущыIэн?..
Дудай икъэлапчъэ Къэрэхъу Iулъэдагъ. ПчъэIупэ къужъ 
чъыгышхо чIэгъым гъомылэр зытиз Iанэр чIэт, ащ Дудайрэ 
Жакъызрэ кIэрыс. Апэмычыжьэу пхъэнтIэкIу шъхьаком 
Фидур тес, ылъакъохэр зэтедзагъ, ыкокI балалайкэ къуапэр тет, иджабгъукIэ бахъсымэ Iэгубжъэшхор къыгот. 
Бахъсымэ зэрыз бжъэ къолэнышхор Дудай ыIыгъ, хъохъубжъэ къызэриIорэр гъуащэрэп - егъэсысы, еIэты. ЕтIанэ 
онтэгъоу, зэрэIужъури къехьылъэкIэу, къызщэтэджыкIы:
- Фидур, мы бжъэр Къаймэт ефэндым ыцIэкIэ, икIасэпызы, сешъофэ уипщынэ къысфеу!
Жакъыз жъоплъы хъужьыгъэу мэщхы, Дудай бахъсымым ешъо, Фидур балалайкэр егъэжъынчы. Хьэблэ 
шъэожъыехэр чэу гъуанэм къыдэзэрэгъэплъых. Бжыхьэ 
тыгъэр, ылъэгъурэр къыримыдзэу, къужъ чъыг бырабэм 
шъхьарэсыкIы.
- Фидур, маладэс! - Дудай бахъсымэм зешъокIэ, 
бжъэ къолэнышхор IитIумкIэ диIэтаезэ, урысыбзэкIэ къеIо, 
етIанэ иурыс гущыIитIу зиухкIэ, адыгабзэкIэ къыпегъэхъожьы: - Убзэ тэри тымышIэу щытэп, дэгъоу пщынэ уеуагъ. 
Ау сыгу къыуабгъэ, Фидур, бахъсымэ шIагъор пфэгъэкIодышъурэп!..
- Ыуж икI, Дудай, пщынэ ерэу,- Жакъыз шъузым ыш 
дыригъаштэрэп.
- СикIынэп, Жакъыз!..- Дудай Iанэм къыпэкIышъ, 
Федор зыдэщысымкIэ макIо, бахъсымэ Iэгубжъэшхор 
къештэ. - Умахъулъ нахь мышIэми, Жакъыз, пфэсыдэнэп!.. 

--- Page 86 ---

Ма, Фидур, непэрэзымафэм бахъсымэр къыпкIэрыт, 
ешъу. УземышъокIэ, джаур хьэрылъф, мыр олъэгъуа!..- 
Дудай Iэ лъэныкъомкIэ кIэрахъор егъэсысы, дэуае.
- Дудай, узэкIокIыгъа? - Къэрэхъу шым зыредзыхышъ, 
чъыг чIэгъым чIэлъадэ.- Сы пшIэрэ?! Къаштэ кIэрахъор!
- Ора, Къэрэхъу? - зымакъэ зэхихыгъэм къыфэчэфэу, 
Дудай жъоплъ нэшIукIэ къызэплъэкIы. - Ма, къыосэты, 
ау щэ дэлъыжьэп.
КIэрэхъо нэкIыр Къэрэхъу къызэпиплъыхьи, зэрэзэдэгъэпкIыгъэу чъыг тIаркъом дилъхьагъ.
- Зэ укъэкIуагъэмэ ары, Къэрэхъу,- Жакъыз къыIуагъ.
- СыкъэкIонэу, къыслъыжъугъэкIуагъэха?
- КъыплъыдгъэкIуагъ, ау уищэджэгъо нэмаз бащэрэ 
ушъхьащытыгъ. Дудай, ыуж икI шъыу мы тиджаур, пфешъо щтэп.
- Олахьэ ешъоным!
- Дудай! - Къэрэхъу мыгубжэу мэкъэ пытэкIэ къыIуагъ.- Фидур щыхьагъу умышIы. ЛIыр ешъорэп, хьа 
зыфебгъэзырэ?
- Ар оIомэ, Къэрэхъу,- Дудай бахъсымэ Iэгубжъэр 
Федор ыпашъхьэ къырихыжьыгъ, - емышъорэм тебэнынэп, едгъэзынэп. Ау згъэшIагъорэр шъосIон, урыс емышъо рэ аргъой мыцакъэрэ джы нэс сарихьылIагъэп. Фидур 
нэмыIэмэ, Къаймэт ефэндыр умыIощтмэ, мыр шыихъ дэд! 
Шхэ ащыгъум, Фидур. Ушхахэмэ, пщынэ къытфеу.
- Сы непэ, IофшIэгъу мафэм, шъуиIэнэ пэсыкI? - тIум 
язи зыфимыгъазэу Къэрэхъу яупчIыгъ, балалайкэр хьазырэу зыIыгъ Федори ыгу фэузэу фычIэплъыгъ, ыпашъхьэ 
къырагъэуцогъэ бахъсымэр IуигъэкIотыгъ. - КъызгурыIорэп 
шъуичэфыкIэ.
- КъыуатIомэ, къыбгурыIощт, - Жакъыз къыIуагъ.
- Бахъсымабжъэр зиIэтыкIэ ары, махъулъэ.
- Хьа сызфежъугъэзрэр, сешъорэп.
- Бахъсымэр зэрэуимыкIасэр тэшIэ, ау уехъумпIыми 
тезэгъыщт, - Дудай уцурэп.
- Зы гъуаткIуи зыIузгъэфэнэп.
- УкIэгъожьын, Къэрэхъу,- Жакъыз гугъуемылIэу 
джыри къыIуагъ,- ори тэри тызгъэгушIон, тызгъэчэфын 
къэбар дэгъу тыгъопчыхьэ къыздэтхьыгъ. Джы нэс зэрэзэхэмыхыгъэр?
- Къэбар дэгъуи къэбар дэий нэмазышIмэ къахэIукIыгъэп,- Къэрэхъу къыраIорэр зыфихьын ышIэрэп.

--- Page 87 ---

- Шъо тау хъумэ ар шъуищыкIэгъэн, Тхьэ шъуелъэIузэ, 
урысмэ тяшъогъэхьы... Адэ зэ Бэчхьаблэмэ шъуяупчIэлъ!..
- Хьа Бэчхьаблэхэр?
- Жакъыз, шъэогъум игунахь къэтэмыгъахь, къыфэIуат.
- Тыгъоспчэдыжь, Къэрэхъу, о Къаймэт ефэндым 
ыкIыб удэсэу нэмаз пшIы зэхъум,- Жакъыз фэкIэщыгъоу 
къыригъэжьагъ, - тэ, Дудайрэ сэрырэ, Бэчхьаблэ нэбгырэ 
щэкIмэ тырягъусэу Фидур илъэпкъэгъу пхъэшIмэ мэзым 
тащыIуупIи, дзэкIолI пшIыкIузым зы нэбгырэ ахэдгъэкIыжьыгъэп! Ащ пае бжъэ тIэты хъущтба, Къэрэхъу?
Мы къэбарыр Федор зызэхихрэр апэрэп, ныпчэдыжь 
щегъэжьагъ. ЛIитIур Iанэм зыпэтIысхьэгъэ сыхьатым щыублагъэу, Федор къызэрэдаIорэм нахь кIуачIэ къахилъхьэу, 
ащ нахьрэ Iоф яIэп - джары кIэрэхъуащэми зыкIышъхьамысыщтыгъэхэр. Федор къэбарым есэжьыгъэу илъэпкъэгъу дзэкIолIхэр гукIэ ыгъэежьыгъагъэми, джыри зэ 
ыл афэмыузыжьын ылъэкIыгъэп. Гум джыри къыпиIонтIыкIыгъэми, къызхигъэщыгъэп, амалынчъэшъ, балалайкэм 
еонэу хьазыр. Къэрэхъу зелъэгъум гу къызIэпишIыхьажьыгъ, ау къыратыгъэ упчIэм иджэуап зэраритыжьыщт 
шIыкIэм егъэгумэкIы. Адыригъэштэна? Илъэпкъэгъумэ 
адыригъа штэми бгъэшIэгъонэу щытэп... ЗэуакIо къафэкIуагъэх, ячIыгу атырахы, ямэз пхъэ щашIы, ямэкъу аупкIэ, япс 
ешъох... Ау етIани силъэпкъэгъу тхьамыкIэхэми сыгу 
афэузыгъ, сщыгъупшэхэрэп. Мы нэбгыритIум зызакъу 
сыгу зэрябгъэрэр, силъэпкъэгъумэ адызэрахьэгъэ лIыгъэр 
IэшIугъэ мыухыжькIэ сапашъхьэ къыщамыIотагъэмэ хъуныгъи... Мары, джыри зэдежъыужьхэзэ къытырагъэзэжьыгъ. Сыд шъуIуа Къэрэхъу ариIощтыр?.. Сыд япIоми, 
Къэрэхъу, емыкIу пфэслъэгъущтэп. Адэ узщыщмэ адебгъэштэн...
- Зи къапIорэпи Къэрэхъу? - Дудай къэгумэкIыгъ.
- Хьа къыкIэсымыIорэ?
- Зэхэтхырэп.
- УкI факIо къыпфэкIуагъэр ипкIымэ, гунахьэп,- Къэрэхъу къыIуагъ, зэпыупIэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Ау зыми 
ыпсэ умыгъэгъумэ нахьышIу...
- Мыдэ, Жакъыз, мыщ ыIорэр? - зэхихыгъэр Дудай 
ыгъэшIэгъуагъ.
- Къэрэхъу къыIуагъэм шъыпкъэ хэлъ, Дудай...- 
Жакъыз зыфэмыщыIэу бахъсымэм лъыIэбагъ, Федор 

--- Page 88 ---

ихэщэтыкI макъи зэхихыгъ.- Муары, Фидур игурымыкIэкIи 
къыушыхьатыгъ... Ау тэ тыгу къигущыIыкIыщтыр тшIэрэп 
нахь... Сэ сшитIуи псаугъэмэ, зыпэ къэсымыштэн щыIагъэп, 
кIэгъэкъонхэу дунаим щысиIэщтыгъэх... Сигъунэгъу Ахьмэд тхьамыкIэри псаущтыгъэ, Айщэти шъузэбэщтыгъэп...
- Тэмэм, Жакъыз,- Дудай махъулъэм дырегъаштэ.
- Мо джаур тхьамыкIэри нацIэу тапашъхьэ исыщтыгъэп.
- Тэмэм, Жакъыз.
- Угу хэзгъэкIы сшIоигъоп, Къэрэхъу. Ау зэкIэ пIорэм 
къыдезгъаштэрэп.
- Таумэ аущтэу, Жакъыз, зэкIэ сIорэм къыдебгъэштэн,- Къэрэхъуи къыIуагъэмкIэ зышIуигъэнэжьрэп,- тэ 
зэрэтIо закIэу тидунай хьафи зэхэлъэп. Ау тикъэтхэр псаугъэхэмэ нахьышIугъ...
- НахьышIугъ... - Жакъыз ыгушъхьэ зэрэшхыжьзэ, 
Къэрэхъу къыIуагъэр къыкIиIотыкIыжьыгъ. - Ау мы къэбарым угу зыкIемыIури къызгурэIо сэ... АрынкIи къэнэнэп 
бахъсымэм сезгъашъорэр...
- Хьа титекIоныгъэ угу емыIунэу хэлъыр, Жакъыз? - 
Дудай къэупчIагъ.
- Хэлъ, Дудай. Къэрэхъу ар къыгурыIуагъ. Хьа, Къэрэхъу, къызкIэмыIорэр?
- Сэ сыгу Iэджи илъ, Жакъыз.
- Ащыгъум къыосIон... Нэбгырэ щэкIырэ тIурэмэ 
нэбгырэ пшIыкIузымкIэ ашIагъэр лIыгъэкIэ къытфэплъэгъурэп...
- Угу къихьэгъэ джэнджэшым шъыпкъэ хэлъ.
- Мыдэ мыхэмэ аIорэр! - Дудай къыхэкуукIыгъ, губжыгъэкIэ тэджи, икIэрахъо чъыг тIаркъом къыдихыжьыгъ, 
гъумтIымыгъэ. - Мыхэр джы зынэсыгъэхэр...
- Ау, Жакъыз, - зэпырагъэугъэгъэ гущыIэм, Дудай 
къыдзыгъэмэ апымылъэу, Къэрэхъу къыпидзэжьыгъ,- 
заом нэбгыраб, нэбгырэ макI иIэп. Джа урыс пшIыкIузми 
шъуинэбгырэ щэкI аукIын алъэкIыщтыгъ... Ау зыхъурэм 
угу гъэрэхьаты, мызэфэныгъэм уимыгъэшIэн щыIэп...
- Мыдэ, Фидур, мыхэмэ аIорэр! - къотэгъу къыгъотыгъэу Дудай Федор еджагъ.
Мыжъоф гъэчъыгъэ пытэу Федор щысыгъ, къэхъыягъэп.
Заулэ тешIагъэу, игъэр пае Мыхьамэт-Аминэ абдзэхэ 
пащэм къыриIогъагъэр Жакъыз ыгу къэкIыжьыгъ, игухьэгужъ Федор тырикъутагъ:

--- Page 89 ---

- Хьа, Фидур, узфыщысыр? IофшIэн тищагу дэлъыжьба, кIори дэупхъухь!
Къыфэгубжыгъэх нахь мышIэми, зэрэгушIорэр Федор 
къызхимыгъэщэу къэтэджыжьыгъ.
XII
Гъунэгъу шъузабэм шъхьаихыгъэу зыкъызэрэIуишIыхьэрэм урыс дзэкIолIхэр Жакъыздыхэм мэзым зэрэхаукIыхьагъэм икъэбар къыхэхьажьыгъэшъ, шъхьэр 
зыдихьыжьыщтыр Федор ышIэрэп. Мыхъу зыхъурэм, 
Айщэт шъузабэр Iофэп, ащ инэшIошI сэмэркъэу фэдэкIэ 
упэгъокIыжьмэ, зэрэхъури умышIэу, къэкIорэ зэIукIэгъу 
нэс оухы, загъори IэшIу-IэшIоу гум къэкIыжьы.
Анаскевич Федор урыс укIыгъи адыгэ укIыгъи заом 
щимылъэгъугъэу, ыгу амыгъэузыгъэу щытэп. Джы къызнэсыгъэм ахэр ынэгу кIэкIыхэрэп, якуо, ящэIу макъэ 
тхьакIумэм икIрэп. ТырагъэстыкIыщтыгъэ чылагъомэ 
ямэшIо бзыйхэр инэплъэгъу хэкIхэрэп... Ау етIани зымафэ 
балалайкэ зыфырагъэогъэ къэбарыр, игъэрыпIэ амалынчъагъэ зэритыр къыхэхьажьыгъэщтын, ар къызпкъырыкIыгъэмэ бэшIагъэу ащыгъупшэжьыгъ нахь мышIэми, ежь 
лъэшэу къехьылъэкIы. Урыс дзэкIолIмэ якIодыкIэ ымылъэгъугъэми, ахэтыгъэ къыщыхъоу, мысагъи зыфилъэгъужьэу 
ыгъаезэ, ежь зыдимышIэжьэу ышъхьэ зэригъэежьрэм 
гужьыдэгъэкIыгъо хегъуатэ. АрынкIи мэхъу, тIэкIу тешIэ 
къэс, зэридзэжьзэ шъхьэфитынчъэу ащ къызкIытыригъэзэжьрэр.
Мэфищ хъугъэшъ, бжыхьэ ощх жъгъэй чъыIэм зэпыу 
иIэп. Къэблэгъэрэ кIымафэм зыфафэпэным ычIыпIэкIэ 
чъыгмэ заупцIэны, якъутамэмэ шIуцIашъокIэ зызэблахъу, 
нахь пкъые мэхъух. Ощх цIынэм уц гъугъэ пакIэхэр чIым 
риуплIэхыгъэх, пэуцужьрэмэ заригъэутIыIугъ, махэр 
зэпикIыгъ, тещхыкIзэ, ыулъэгужьыгъ. Къушъхьэ шыгуфмэ 
якIэрэкIагъи ощх нэгъыфым хэкIуадэ, бэмышIэу зизытэкъухьэщтыгъэ псыхъо макъэри жьы шынэм къыхэIукIыжьрэп. 
Заурхьаблэ ибгъэнышъхьэ бгъагъэхэмкIэ, ичыиф конхэмкIэ, иминарет лъагэкIэ бжыхьэ шхъуантIэм пIыкIэгъэ 
фэмыфэу къыхэплъы - псэ зэрэпытыр къырыпшIэу хьэ 
хьакъу, чэм быу, мэл Iой макъэхэр загъорэ кIэщыгъокIэ 
къыдэIукIых.

--- Page 90 ---

Бжыхьэ дунай цIынэм ихьылъэ Федор къытекIо. КIуапIэ къезымытырэр игупшысэ мыухыжь. Орзэ ошэкурым 
ынэIу дэгъэзыягъэу хэгъэкIагъ, шъхьэпхэтыкукIэ зытелъ Iэ 
зэрыдзэгъитIум адэплъы - къакъыр чыиф кIэшъо гузэгум 
инэплъэгъу егъэкъугъ. Хьаку машIор зистыкIыгъэр бэшIагъэ, учъыIыжьрэ фэбамэр къыпэу къодый. Бжыхьэ пчэдыжьым иуахътэ икIотыгъ нахь мышIэми, къакъырыр 
мэзахэп, нэфынэп. Дунаим щышIэрэм ымыгъапэу, ащи 
зесэжьыгъэр бэшIагъэу, Мышъыд джэхэшъогум телъ. 
Мэшъхьаукъэ фэдэми, етIэбай пIэкIорым тегъэкIэгъэ Федор 
загъорэ нэ закъокIэ фычIэплъы.
Адэ джары унасыпынчъэмэ, Федор еIо, къыохъулIэщтыр. Сызхэфагъэмэ зясэгъэзэгъы, зясэгъаштэ сIозэ, 
ситхьамыкIагъо балалайкэ сыфырагъэожьыгъ. Сэрмэ 
зэхьылIагъэр, сэ сыIофэп, сыфаемэ - зызгъэежьыщт, сыгу 
къыдэчъмэ - орэд къэсIощт. Сызэрыфэгъэ чIыпIэм епэсыгъэу сэпсэу - сыд къысаIоми къысашIэми, сфэшъуаш, 
къыстефэ. Слъэгуанджэ къауIи, чъыг лъапсэм сызефэм, 
мыхэмэ заIэкIэзгъэфэн фэягъэп. ГъэрыпIэм сифэн нахьи, 
сымэхыгъагъэп, сязэожьзэ зязгъэлIыгъэмэ нахьышIугъ. 
Ащ фэдэ мурад, Къэрэхъу ары мыхъугъэмэ, Жакъыз иIэу 
къызжэхэтыгъ... Е-о-ой, Къэрэхъу, сыд мыгъор сэркIэ 
уилыузыгъ!.. СышъуукIыгъагъэмэ, бэшIагъэ сэри шъори 
зызыдгъэпсэфыжьыщтыгъэр... Еплъ джы къысэхъулIагъэм, 
силъэпкъэгъу тхьамыкIэмэ алъ мэзым щагъачъэшъ, пщынэ 
сафеожьы... Сыегъэзыгъэми, зымафэ сшIагъэр хьарам, 
гунахь. АщкIэ зыми сыкъыкъонэжьынэп. Ори ары, си Тхь, 
къыпфэсэгъэгъу пIокIи, пфэсштэнэп! Сыд узфыщысыр, 
пшъхьэ зыфыхэмыхьажьырэр, узщыщмэ адэжь зыкIэмыгъэзэжьырэр къысэоIомэ - ащи сегупшысэ, сегъапэ! - ари 
пфэсыдэнэп. Сыд ащкIэ пытагъэрэ екунрэ къызкIысхэмылъхьэрэр? Джэуап укъысфэхъурэп, IэпыIэгъу къысэптырэп. Сыууджэгъугъэмэ, къысаIу, сыд пае мылIэ-мытхъэу 
сыкъепщэкIра!..
Гу куо макъэм Федор къыкIигъэщтэжьи, къызщигъэлъэтыгъ. Мышъыди къэхъугъэр ымышIэу, зыIуидзыгъ. 
Тхьэ сурэтым ыпашъхьэ Федор лъэгуанджэкIэ зыщыридзыхыгъ, къащ къыхьмэ шъхьащэ фишIзэ, мэкъэ тIупщыгъэкIэ риIуагъ:
- Я си Тхь, сшъхьэ сыфимытыжьэу, мыхъун сIуагъэ, 
къысфэгъэгъу! О ущыIэу, О зыр усиIэу къиныпIэ сифагъэкIэ, егъэзыгъэкIэ, симылъэпкъэгъумэ сахэфагъэкIэ, 
уапашъхьэ щысIуагъэр сыжэ къыдэкIы пакIо, сшъхьэ 
къихьэхэн фэягъэп, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ 
си Тхьэ лъапI, си Тхьэ лъаг, си Тхьэ гукIэгъушI, къысфэгъэгъу! - Федор ынэпсхэр къыкIэтэкъугъэх, ящыгъупс зэхишIэу 
ыIупшIакIэмэ къячъагъэх, зэлъыпытэу къащ къехьы, 
шъхьащэ ешIы.- Сызэрыт чIыпIэм икъин нахьри нахь къин 
къыстеплъхьагъэмэ, сфэшъуаш. Ощ пае мыхъун къызэрыхьэгъэ гур, псэр пхэсхыщт пIоми, сырыраз. Уидунэе 
хьаф джыдэдэм сэбгъэбгынэжьыщтми, сыхьазыр! Ау ащ 
фэдэ зекIуакIэкIэ сикъиныгъо псынкIагъо къызфэзгъэхъуныр ащ къизгъэкIрэп, сыд щыщми къыстеплъхьагъэр 
сихьын! Къысфэгъэгъу, сыкъэухъум, унэшIу къысщыф!..- 
Тхьэ сурэтым Федор щэ ебэугъ, ынатIэ рихьылIагъ, Iэ 
щифагъ, къэтэджыжьыгъ. Бгъэгум рифызылIагъэу заулэрэ 
щытыгъ, етIанэ етIэбай пIэкIорым тетIысхьагъ.
Федор жьи пси хэмытыжьым фэдэу, ытхьакIумакIэмэ 
ащыкIэкIыжьэу, кIыфыбз. ЖэкIэ фыжь кIыхьэу бгъэм 
къытехьэрэмрэ ыкуашъомэ ателъ Iэхъомбэ сырыф одхэмрэ 
ащ къызхэхьажькIэ, хьадэгъупIэм къырахыжьи, къызэшIуагъэтIысхьагъ. Мышъыди иджэхэшъо гъолъыпIэ тегъолъхьажьыгъэп, Федор къеджэмэ, зипхъотэнэу ыужрэ 
лъакъомэ атесэу Iоплъыхьэ.
Мышъыд инэплъэгъу къызифэрэм, Федор зыкъешIэжьы:
- Сы, Мышъыд,ущыс, ара? Сэ сызфимыкъужьэу, ори 
гумэкI ухэсыдзагъ. Ар зыкIэхъурэр ошIа? - Федор къэтэджы. - Iофынчъэ-дэлъынчъэм зетэгъэухыжьызы, тшъхьэ 
къимыхьащтхэр къитэгъахьэх.
- Хъунэп мы тищысыкIэ,- зэпыугъо фешIышъ, урысыбзэкIэ къеупчIы: - КъыбгурыIуагъа? ЕтIанэ щхыпцIызэ, 
адыгабзэкIэ къыпегъэхъожьы. - Умыурысэу урысыбзэ о 
тэ щыпшIэн. Ори зэгъашIэ, тэри тыадыгэп, ау адыгабзэ 
зэдгъэшIагъэ нахь.
Федор хьакупчъэм IутIысхьагъ, Мышъыд къыриIуагъ:
- Тиунэ фэбэмэ тIэкIу идгъэун.
Пхъэ гъугъэ машIор хьакум къыщызэкIэблагъ, тIэкIу 
тешIагъэу къакъырыри гуIэтыпIэ къэхъугъ. МашIом пэIабэмэ пэплъыхьэзэ заулэрэ щысыгъэу, Федор игупшысэмэ 
зыкъырадзыжьыгъ. Ау заримыгъэубытэу, ежь-ежьырэу 
зыдэгущыIэжьзэ, къэтэджыгъ:

--- Page 91 ---

- ТызэтескIэ мэхьанэ иIэп, хьаулыеу хьаку машIори 
дгъэстынэп, псы тIэкIу дгъэстырмэ, ишIуагъэ къытэкIыжьын. 
Ы-ы, Мышъыд, сы пIорэ о? Ори Iофынчъэу моущтэу ущымыс, щагур къызэпэплъыхь, тщымыщ дэплъагъомэ, 
ехьакъу, уемыцакъ, ыл умыгъэузы.
РаIуагъэр гурыIуагъэ пIонэу, фэе-фэмыяшъоу Мышъыд 
къызщыпшыгъ, заулэрэ хъупшIапшIэу Федор ыкIыб дэти, 
къыпымылъым ытэмэпкъ зытIо-зыщэ ышъхьэ зырегулI 
уж, къакъырым икIыгъ. Зэжэгъэ хьэ хьакъу макъэ зэхихыгъэпти, Федор къыIуагъ:
- Хэт мы дунай Iаем, сэщ нэмыкI, узэхьакъужьынэу 
тетыр... Я си Тхь, зыми сегыйрэп, сэр-сэрэу сызэгыижьы...
КъакъырыпчъэмкIэ лъэмэкъэ шъабэ къыщыIугъэти, 
Мышъыд къэкIожьыгъэ къыщыхъоу, ыцIи къыримыIоу, 
къызэмыплъэкIэуи Федор къызэриIокIыгъ:
- ШIэхышIоу къэбгъэзэжьыгъ.
- Тыд сыздэщыIагъэр, Фидур?
Федор псынкIэу зыкъызэригъэзэкIыгъ:
- Ора, Сэбэхь? - укIытэзэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - 
Мышъыд сыдэгущыIэти ары... Уизакъоба? Шъукъихь, 
шъукъэтIыс.
Сэбэхь нахьи нахь пкъы иныIокIэ зэхэлъ лIыр, илъэс 
щэкI горэ ыныбжьын, къакъырым къихьагъ, нэ чанкIэ 
Федор къызэпиплъыхьагъ, къеупчIыгъ:
- Ора Фидурыр?
- Сэры, къеблагъ. Адыгэхэм Фидур къысаIо, сызщыщхэр Федор ДаниловичкIэ къысэджэх, Анаскевич лIакъом 
сыщыщ. Оры, о ухэт?
- Сэ мы чылэм, Заурхьаблэ сыщыщэп, слъэкъуацIэр - 
Дэгужъый, сцIэр - Джамбэч, Нэджыкъохьаблэ ошIэмэ, 
сыщыщыгъ...
- Нэджыкъохьабл пIуи? - Федор зэхихыгъэ чылацIэм 
ымакъэ къыригъэфэхыгъ, зыцIэ къепIогъэ чылэр тэ щысшIэна римыIоу, зы чэщекIукIэ зэрэтырагъэстыкIыгъагъэр 
ынэгу къыкIэуцожьыгъ, лъышIэжькIэ къысфэкIуагъэми 
сшIэрэп ыIуи, ыгу зэрэцIыкIум нахь цIыкIу къэхъугъ. Къащ 
къыхьы шIоигъуагъ, ау ымышIэрэ лIым ыпашъхьэ щырикугъэп.
- Ары, Нэджыкъохьабл. Зыгъэ шъуидзэмэ, зы бгъагъэ къыдамынэу, тырагъэстыкIыгъ. УикъэупчIакIэкIэ ахэмэ 

--- Page 92 ---

97
4 Заказ 029

--- Page 93 ---

уахэтыгъэкIэ сенэгуе, ау уишъыпкъаIо уилIыгъэ къыхьыщтмэ 
сшIэрэп нахь...- адырабгъукIэ щырагъэлъэгъугъэ пхъэнтIэкIу шъхьаком Джамбэч тетIысхьагъ, тыжьын къамэми 
зыримыгъэгъэохъоу ыбгъукIэ ридзыхыжьыгъ.
Мы къысфэпщагъэр сыд илIэужыгъу зыIорэ нэплъэгъукIэ Федор Сэбэхь еплъыгъ, ау иIэпыIэгъу зэримыщыкIагъэр къыриушыхьатэу, къыфадзыгъэм иджэуап къытыжьыгъ:
- Зэфагъэ зыхэмылъ заом лIыгъэм щырыгущыIэхэрэп.
- Гъурбым узэримыпшыхьажьыгъэмкIэ тхьэуегъэпсэу, 
къызгурыIуагъ, - Джамбэчи къыIуи, зэпыупIэ тыригъэшIагъ, 
къыпигъэхъожьыгъ. - Къэрэхъу хэукъуагъэп, узэрэзафэр 
къэбгъэшъыпкъэжьыгъ.
- Мыщ хьа Къэрэхъу къызэрэхахьэрэр?
- Джамбэч янэрэ Къэрэхъу ишъузрэ зэшыпхъух,- джы 
нэс къахэмыгущыIэщтыгъэ Сэбэхь къыIуагъ.
- Ара? - егъэшIагъоми емыгъэшIагъоми умышIэнэу 
Федор къэупчIагъ.
- Тыгъопчыхьэ Къэрэхъу дэжь Iоф иIэу Джамбэч 
къэкIуагъэти, - Сэбэхь игущыIэ къыпидзэжьыгъ, - узэримыгъэлъэгъоу гъогу техьажьыгъэп.
- Тхьэегъэпсэу, гухэлъышIу иIэу къысфэкIуагъэмэ... - 
Федор зэхихыгъэр игуапэми, къыIуагъэм ицыхьэмышIыныгъэ къыхэмыщын ылъэкIыгъэп.
- Сы гухэлъышIу къыфысиIэкIи къыфысимыIэкIи, 
Фидур, - Джамбэч ыжэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ ыцэ фыжьхэр 
къахэпсэу щхыгъэ,- о къыохъулIэщтыр къыохъулIэгъах, 
цIыфыцIэр уиIэ-уимыIэу дунаим утетыжь къодый... ЗэуапIэм тыщызэIуупIэгъагъэмэ, къэмэ къихыгъэр тазыфагу 
щыжъынчыныгъи... Къо укIыгъэм сэ хэпсэжькIэ, сы ишIогъэжь!..
- СыкъэоушъхьакIуми, къысапIорэм шъыпкъэ хэлъ.
- УсыушъхьакIурэп, зытетыр къыосэIо.
- НекIо, Джамбэч, - Сэбэхь къэгузэжъуагъ, - къытэжэх... О къызэрэпшIомышIэу Фидур цIыфышIу.
- Ари Къэрэхъу къысимыIуагъэу щытэп, тянэшыпхъуми 
къыдыригъэштагъ, Бэджанэми ятучан, усишыхьат, щызэхэсхыгъ. Ау техэкIо-укIакIохэр цIыфышIухэп, ахэмэ Фидур 
зэращыщыр, тичылагъохэр тезгъэстыкIыгъэмэ зэрахэтыгъэр зыщерэмыгъэгъупш!
- Сщыгъупшагъэмэ, хьакIэ, джа зыфэпIогъэ гъурбым 
сипшыхьажьыныгъи... - изылыпцэ мысысэу Федор къыIуагъ, къыпигъэхъожьыгъ: - Сэ зыми седаорэп, къызэдэон 
фаехэр сэры.
- Ари тэмэм, лIыгъэ, - Джамбэч къэтэджыжьыгъ, - 
лъышIэжькIэ уадэжь сыкъэкIуагъэу къызшIомыгъэшI. 
Къысэзаорэм Iэшэнчъэу сыIуплъэ, сыдэгущыIэ сшIоигъуагъ... НекIо, Сэбэхь, къытажэхэмэ... Ау джыри, Фидур, 
зыкIэ сыкъыоупчIыщт. Укъэзэкъа?
- Ащ фэдашъо стеолъагъуа?
- УижэкIэ-пакIэ къызгурыIорэпызы ары.
- Урыс шъыпкъэмэ сащыщ.
- Хьа ужакIэ ащыгъум...
- Мыр шъхьаупс чан щымыIэ фэмыф Iоф, - Федор 
ыжэкIэ-пакIэ ыIэ ригъачъэзэ, щхыгъэ, - тесэжьыгъэу 
къычIэкIын...
- Уфаемэ, Фидур, - Джамбэч ишIуагъэ зыгорэм 
зэрэригъэкIыщт гуфэбагъэм зыкъыригъэпхъотагъ, - джыдэдэм ужэкIэ-пакIэ пфезгъэтэкъохын!
- Джыдэд пIоми, хьау сиIэп.
- Псы фэбэ тIэкIу унэкIу нэгъэси, къэтIыс,- Джамбэч 
икъамэ къырихи, мыжъоупцIэ псыгъом дидзэу ригъэжьагъ.
Федор ынэгу кIикIэщт псы фабэр ыIэгу рикIутыжьыгъ:
- Бащэ, хьакIэ, емыкIу къысфэмышI, Жакъыз иIоф 
хэмылъэу сыжэкIэ-пакIэ тесхышъущтэп.
- Ы-ы, ужэкIэ-пакIэ уфимытыжьэу улIыба, сы зэхэсхрэр! - Джамбэч къыхэкуукIыгъ.
- КъыбгурыIуагъэп, хьакIэ,- Федор ынэ шхъонтIэ 
шъабэхэмкIэ сыкъызэхэшIыкI ыIозэ, Джамбэч Iуплъагъ, - 
сызфитыжьыгъэмэ, гъэрыпIэм ситыщтыгъа?..
Мэфэ зытIу тешIагъэу Федор ыжэкIэ-пакIэ икъэбар 
Жакъыз зызэхехым, игуапэу къыхэкуукIыгъ:
- Джары ишъыпкъагъэ зымышхыжьрэ лIыр! Цыхьэ 
фэпшIмэ, укъигъэукIытэжьыщтэп. Тэ щыI Фидур тхьамыкIэжъыр? Чан шъхьаупсыр, Iялэ, къаштэ,- Жакъыз унэм 
къекIы, маджэ: - Фидур, тэ ущыI?
- Сы, Жакъыз? МыкIэ сыщыI,- Федор сырынэ заулэ 
ыIыгъэу къакъыр къогъум къыкъокIыгъ.
- Мы пIыгъхэр сы, Фидур?
- Чым хэшIыкIыгъэ сырынэх, Жакъыз.
- Сы япшIэщт?
- Гъунэгъу шъэожъыемэ афэсшIыгъ.
99
4*

--- Page 94 ---

- Ар дэгъу, ау... язэпэшъуй тшъхьэ ебгъэгъэбэгын...
- Шышъхьэ зышIот чыши афэсшIын слъэкIыщт сэ, 
нысхъапи ары.
- Ыджар анахь дэгъукIэ сенэгуе.
- Шъэожъыемэ шыхэр якIасэх. Ау сырынэхэм, зэонхэ 
нахьи, арышъуйхэмэ нахьышIу.
- Узэрэфай, Фидур, ар Iофэп. Нэгу джашъо зыпшIыжь 
пшIоигъоу зэхэсхыгъэ, шъыпкъа?
- Къысфэудэмэ, хьау сиIэп, Жакъыз.
- А зиунагъо бэгъон, укъэзэкъэп, уадыгэп зэраIоу, 
хьа джы нэс къызкIэмыIуагъэр! Сабын-псы фабэкIэ къэгъэуцIыни, къэтIыс моу,- ыкъо къыIихыгъэ чан шъхьаупсыр 
Жакъыз мыжъоупцIэм дедзэ, ыжакIэ хэIабэшъ, ичаныгъэ 
зэрегъашIэ.- Ухьазыра? Сы мыщ едгъэIон, бетэмал. Мощ 
фэдэ нэгу псыгъо зэкIур, тэри гу лъыттагъэп нахь, пчэн 
жэкIэ къуим зэлъебгъэкIу хъуна, Айщэт тхьамыкIэжъыр 
къызэрэпIуплъэу къыптелIэнэу къыпфэзгъэпсыщт сэ!.. 
Уфаемэ, бисмилахь Iо, уфаемэ, къащ къахь - сэркIэ тIури 
зы. Ау сэ быслъымэныбзэкIэ, уи Тхьэ къысферэгъэгъу, 
бисмилахь сIощт.
Жакъыз шъхьаупсчаныр ыIыгъэу пхъэнтIэкIу шъхьаком 
тес Федор зыкIэрэхьэм, ошIэ-дэмышIэу фэхыгъэ ышитIу 
ыгу къэкIыжьыгъ, ыIэ къэкIэзэзыгъ, ынэхэр къистырыкIыгъэх. ЗысфэмыIажэу джаурым хьэйнапэ сехъулIэмэ ыIуи, 
Сэбэхь еджагъ:
- Iялэ, мыдэ о пIэхэр нахь псынкIэх, Фидур ыжэкIэ-пакIэ 
фытегъэтэкъу.
XIII
- Модэ плъэлъ,- Жакъыз шъхьаныгъупчъэм кIэрыт, 
мэщхыпцIы,- сэ зыгорэ зысIокIэ, етIанэ пIуагъэ пIощт.
- Слъэгъугъэ, слъэгъугъэ,.. - бэлагъымкIэ зэIишIэрэ 
пIэстэ щыуаным Гощхъан къыкIэрыкIыгъэп, зэримыгуапэр 
къыхэщэу гъумтIымыгъэ: - Сыхьатым къехъугъ, зэраIори 
сшIэрэп...
- ЕтIани сэ зыгорэ сIомэ, Айщэт къэогъэгъунэ,- 
Жакъыз джыри къызэгыикIыгъ, ардэдэми къыхэкуукIыгъ.- 
Модэ мо Айщэт зэрэщхырэр!.. Чэубжъэр бгъэкIэ IуикIыкIыщт, зиунагъо бэгъон!
- Шъхьаныгъупчъэм къыIукI, Жакъыз, укъалъэгъумэ, 
уяплъакIо пIонэу, хьэйнапэ.

--- Page 95 ---

- Мо слъэгъурэмэ уяплъэкIон Iоф ищыкIэгъэжьэп, 
зэрэчылэ къяплъыкIэ сэгугъэ... Олахьэ гъэшIэгъоным, 
Фидур ыжэкIэ-пакIэ зытесэгъэтэкъум, нэмыкI шъыпкъэ 
хъугъэ.
- Ори аущтэу оIуа, Жакъыз?
- СэIо, хьа укъыкIэупчIэрэ?
- Гуцафэ сегъэшIы.
- Ы-ы? Сы гуцаф?
- СэшIа сэ!..
СэмэркъэукIэ къежьэгъэ гущыIэм Жакъыз, къехъулIагъэр ымышIэу, зыIэкIипхъотыгъ. Шъхьаныгъупчъэм 
зэрэIутэу, ынитIукIэ ылъэгъу пэтзэ, ежь ие шъыпкъэ горэ 
тырахы фэдэу къыщыхъугъ. ЗышIолIыкIын имыIагъэмэ 
джыдэдэм шъхьаныгъупчъэм илъэбэкъукIынэу ыгу къэбырсырыгъ, нэтIэбгъуми лъы стырыр къеуагъ, Iэпкъ-лъэпкъхэри къызэхэпытыхьагъэх.
Хэта стырахыщтри хэта къэзгъэгъунэщтри, ыIуагъ 
Жакъыз. Фидурмэ, мы унэр, мо шышIоIум Iут шыр, мо 
цужъитIур зэрэсыехэу сые. Хэт ащ, Алахьым нэмыкIэу, 
къенэцIын ылъэкIын! Сигъэр ыпашъхьэ зыщызышIытэжьрэ 
бзылъфыгъэми сиIоф хэлъэп сфэIощтэп. Сишъэогъу Ахьмэд тхьамыкIэм къыкIэныгъ, угу зэрегъун Iэджи фэплъэгъунэу Iахьылынчъэ-блэгъэнчъэу сичэу цэпкъ къыкIэрыс. 
ЗиIэтэу, шъхьэегъэзыпIэ горэ къыгъотэу, дэкIожьыгъэкIэ 
емыкIу фэпшIын плъэкIынэп - бзылъфыгъэ шъхьэзэкъо 
зишIугъоу дунаим къытенагъ. Хэти уфэдэ бзылъфыгъэ 
шъузэбэ IэкIо-лъакIоми, паIо зыщыгъыр заом хэкIуадэ, 
джы зыми ынаIэ къыптыридзэжьыщтэп. Зызакъу шъузабэмэ Айщэт зэрахэмыгъуащэрэр - сабый ибэр къызэбэкIырэмэ ащыщэп. Ау сэ загъорэ Фидур сесэмэркъэукIэ, 
сиджаур гъэр зиIуишIыхьаныр, сэщ нахь адыгэ дунаим 
къытемынэжьыгъэми, олахьэ фэсымыдэн! Ащ фэдэ ашIа, 
ар хэт ышIагъэми, джыхьнэм машIом хэфэн... Ахьмэд 
тхьамыкIэр псау зэхъуми, мыщ уицыхьэ тебгъэлъынэу 
щытыгъэп, къытIущхыпцIэу хэтыгъ... Мыхъун дэслъэгъугъэп, ау етIани...
- Джыри щытха сэIо? - Гощхъан ымакъэ джы нахь 
къыкIэлъэшыкIыгъ.
- Олахьэ щытхэм...
Гощхъан бэлагъэр пIэстэ щыуаным хиси, адырэ шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ. ЗыкIыб къэгъэзэгъэ Фидур къэлапчъэм 

--- Page 96 ---

къыIукIыжьынэу ежьэ шъхьакIэ, Айщэт щхызэ къыриIорэм 
зэтыреIажэ. Жакъыз ишъхьаныгъупчъэ IутыкIи иплъакIи 
Гощхъан ыгу емыIоу къыIукIыжьи, пIэстэ щыуаным кIэрыуцожьыгъ, ибэлагъи ыгъэжьэу ыублагъ, къыхэгубжыкIыгъ:
- СипIастэ ныкъопшэжь, машIор кIэстыкIыгъ, пхъэ 
щыIэп!.. Сы Фидур зыуж итыр!..
- Ы-ы? - Жакъыз къызэплъэкIыгъ. - Пхъэ щыIэп пIуагъа? Тэ щыI Iялэр?
- Дудай дэжь кIуагъэ... Сы джаурыр зыуж итыр? - 
джыри нахь лъэшэу Гощхъан къэупчIагъ.
- Джыдэдэм пхъэ къыпфисхьащт сэ, - Жакъыз къыIуагъ, етIанэ къелъэIугъ: - АлахьымкIэ сыолъэIу, мохэмэ 
ягунахь ухэмыхь... Модэ, модэ мохэмэ зызэрэзэIуашIыхьэрэр!.. Пхъэ пае мохэмэ ягунахь къэпхьы хъуна, 
джыдэд...
- Зы пхъэ цакIи къэпхьынэп! - пахъэр къызпихрэ бэлагъэр Гощхъан ыIыгъэу унэм икIыгъ, лъэгуцэм тетэу, зыфэцIэцIэн ымылъэгъугъахэ фэдэу, джагъэ: - А Фидур, Фидур, 
тэ ущыIа?
- Мыдэ сыщыI, Гощхъан, сыкъэкIожьы, - Фидур 
гузажъоу унэ къуапэм къыкъокIыжьыгъ, зыдэщыIагъэр 
мышъэфми, къеушыхьатыжьы: - Айщэт къысэджэгъагъэ ти, сыкIогъагъ.
- ГумэкIыгъо щыIа?
- Ихьау, Гощхъан. Тхьэм ишыкуркIэ, зэкIэри мамыр. 
Айщэти ишIугъу, ыджа зэрэшъушIэу, сэмэркъэушIыл.
- Хьа къызфэджагъэр?
- Шъэжъыер сфэгъэлъ ыIуагъэти, фэсшIагъ.
- Адэ фэпшIэн, Фидур,- Гощхъан мэкъэ кIэжъукIыжьыгъэкIэ, аущтэу зыкIэхъури къыгурымыIоу, къыIуагъ,- Айщэт 
тхьамыкIэм тэ тыдэмыIэпыIэмэ, хэт дэIэпыIэн? ТхьамыкIэм 
тэщ нахьрэ гушIуагъо иIэп, непэрэзымафэм, ынэ мэцIыузы, 
унэм ис...- зэпыугъо фишIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Шъхьэзэкъоныгъэм гущыIалэ зэрехъулIагъэри сыгу къео...
- ГущыIалэр сшIэрэп,- Федор къыфэмыIон ылъэкIыгъэп,- Айщэт сэмэркъэушIыл...
- Ары, ары, ащкIэ сехъуапсэ, ыгу кIодырэп.
- Хьа Айщэт ыгу зыкIэкIодыщтыр, тэ тыригъунэгъоу? - 
Жакъыз унэм къикIыгъ, хьаку пчъэIупэм Iулъ пхъэ хъущэр 
ыгу къэкIыжьэу, щхыпцIызэ къыпидзэжьыгъ.- Модэ, 
Фидур, гъэстыныпхъэ тIэкIу Гощхъан къыфахь, ипIастэ 
ныкъопIонкI.

--- Page 97 ---

- Ары, Фидур, ары,- Гощхъан лIым дырегъаштэ, - 
моу нахь пхъэ гъугъаIо къысIэкIэгъахь.
Жакъыз зышIомыдэеу паIор шъхьэм тыригъэпытыхьажьзэ, унэм пэIулъэшъогъэ лъэгуцэ кIыхьэм ехыгъ, 
шыукъамыщымкIэ щазымэбгъуми зытIо-зыщэ теуагъ, 
зичIыпIэ имытыжьэу къыщыхъугъэ цые бгырыпхышъхьэри 
ыгъэтэрэзыгъ, лажьэ зимыIэ тыжьын къамэри исэмэгубгъукIэ нахь ыгъэкIотагъ. Унэ къогъупIэ хъуи къамылъэгъунэу къызышIошIым ыгу фитэу Айщэт ищагу пчъэIупэкIэ 
плъагъэ. Джыдэдэм, унэ шъхьаныгъупчъэм зыIотым 
фэмыдэу, инэплъэгъу къыубытырэр нэмыкI, Айщэт икъэлапчъи, ипчъэIупи, иуни щагум дэт чъыгмэ ащыкIэкIыжьэу 
тыгъэпс закI. Чэум къыдэлъаий, ытамэхэр зеутхыпкI уж 
къэIогъэ атэкъэжъым ымэкъэ ишъугъи къытIупщыжьыгъэ 
фэдэу къыщыхъугъ.
Айщэт къызэрэмылъагъорэр, Жакъыз ыIуагъ. НэкIи, 
гукIи, гущыIэнкIи зигъэшхэкIыгъэу унэм ихьажьыгъэщтын. 
Фидур джаурым ымэ кIаомэ сшIэрэп, щагум къызэрэщылъэгъуагъэм лъыпытэу унэм къелъэтыри адэ! ЗыгорэкIэ 
Фидур фэгъэхьыгъэу Айщэт фэсыдзыхэрэр ышIошъ 
мэхъуха шъуIуа? Олахьэ мы шъхьэтехъо зытехъогъэ 
бзылъфыгъэ лъэпкъыр паIо зышъхьарыс хъулъфыгъэхэмкIэ гъэделэгъошIухэм... Сэ зыгорэ сIуагъэкIэ, бетэмал, 
уимылъэпкъэгъум, зэхэзыхыхэрэми пфадэнэп, мощ 
фэдизэу зыIупшIыхьэ хъунэп. Тиунэ исым укъишIэмэ, 
ышыпхъу нахьыкIэм фэдэу уелъэгъу, пшъхьацышъо ритхъын, узэхиупIэIон... Тэри тIощтымкIэ, тшIэщтымкIэ, Ахьмэд изакъоп, ащ тыкъимыубытэу щытэп. Ау етIани, сыдым 
тыфит, гур шIоигъом фэерыш... Ар пIокIэ, сэ Фидур есIорэр 
зыкIесIорэр о тэ щыпшIэна, джаурым земыгъэгъэдел. 
Мыхъун шъушIагъэу зызэхэсхырэм, тIуми шъузэкIоцIязгъэпхэни, псым шъухязгъэдзэн!..
ДжэнэкIэ къолэныр бжыхьэ жьыбгъэ шъабэм зэридзэу, 
Айщэт унэм къикIыгъ. Жакъыз зыдэщыт лъэныкъомкIэ 
къэмыплъэу, тхы псыгъо кIыбыр къыфэгъэзагъэу гыкIыгъэ 
заулэ щагу кIапсэм пихыжьыгъ. Джа охътэ тIэкIум, къехъулIэрэм щыгъуазэу, Iэжэгъу зыфэмыхъужьэу, Жакъыз ыгу 
IэшIу-IэшIоу къызэхэтэкъуагъ. Бгъэ пытэ хъурайхэмкIэ 
зыкъызфегъэзэжьым, шъхьэр къыгъэуназэу ынитIу къэулэбыгъ. Зышъхьэ платыку уцышъокIэ кIэпхэгъэ гъунэгъу 
шъузэбэ Iэпс-лъэпсыр Жакъыз зыдэщыт лъэныкъомкIэ 

--- Page 98 ---

къэмыплъэу унэм ихьажьы зэхъум, зыкъыригъэшIэн ыIуи, 
хьакъун зимымурад хьэм мэкъэ IэтыгъэкIэ фидзыгъ:
- Хъугъэ, Мышъыд, зэ тыгъэрэхьат!
Айщэт къызэплъэкIыгъ, ау къызэтеуцуагъэп.
Сыд сэIо, зигъэшIожьэу, мыщ къехъулIагъэр, Жакъыз 
ыIуагъ. Сыкъимылъэгъугъэнэуи? Хьэм сызэреджагъэр 
хэгъэкIи, пчэгъу шъхьапэм пыс бзыури олъэгъу... Зэрэджэнэ 
пIокIэ IэпцIэ-лъапцIэм щыукIытагъэу къычIэкIын. Сыд фэдэ 
гухэлъ фысиIэми, къысфыриIэми, сыхъулъфыгъэба, ежьри 
бзылъфыгъэба, шъхьэкIафэ зыфэпшIырэм шъхьэкIэфэнчъэу укъигъэнэщтэп... Зэ, зэ, а джэнэ Iэпс-лъэпсыр арба 
Фидур зыкъыIуишIыхьэ зэхъум щыгъыгъэр? Джа платыку 
уцышъомкIи ышъхьэ пыпхыкIыгъагъ... Лъэпэд щымыгъыгъэкIи сенэгуе сэ! Ащ нэмыкIи зэрэщымыгъыгъэм сицыхьэ 
телъ - иджэнакIэ жьыбгъэм ыкуитIу дифызэзэ унэм 
ихьажьыгъ... Улъихьанышъ, гущыIэгъуи имыгъафэу, пIэм 
хэбдзэнкIэ фэдэ щыIэп!.. Сэ сесэмэркъэу сIозэ, илъэс 
пчъагъэм бзылъфыгъэкIэ нэкIыгъэ Фидур ар IэкIэшIэнкIэ 
щынагъо. Сыд зыкIыIэкIэшIэщтыр, сэ салъэныкъокIэ 
сшIэрэп, ау ФидуркIэ а слъэгъурэр хьазырыпс. СэркIэ, 
тиунэ исым изакъоми, зыщыукIытэни зышIолIыкIыни иI. 
Фидур хэта? Зэрэджаур закъор ары нахь, ежь фэдэу 
шъхьэзэкъо тхьамыкI. Ежь яшъэф нэбгыритIум азыфагу 
дэкIодэжьын, етIани, тэ тфэда мохэр, хэта апылъыщтыр...
Гъунджэ такъыр ыIыгъыгъэмэ зыIуплъыхьажьы шIоигъоу Жакъыз ыжэкIэ-пакIэмэ ахэIэбэжьыгъ. Игупшысэ 
зэпеохэр къехьылъэкIыхэу хэщэтыкIыгъ. Гъунэгъу унапчъэмкIэ плъагъэ, Айщэт къикIыгъэп. Щагу кIапсэм къыпинэгъэгъэ джэнэ гъушъыжьрэм нэмыкI къэлъагъорэп. 
Айщэтрэ Фидурырэ зэрэзэдэгущыIэщтыгъэхэр джыри зэ 
Жакъыз ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Сыхьат псаум, чылэр 
къагъаплъэу, сыд ахэмэ зэраIуагъэр, джыри Жакъыз 
къытыригъэзэжьыгъ. Сэры пакIошъ, Гощхъани къызэтырагъэчыгъ. Сэ сызэремынэгуеу Фидур джаур тхьагъэпцIыкIэ сэгугъэ. Цыхьэ зыфытигъэшIыгъ, тыгу къыдэхьагъ, 
къыдэуцуагъ. Тэ тиунэгъо цIыкIу изакъоп, зэрэчылэу пIоми 
ухэукъощтэп. МыжъокIэ къеорэм къуае фидзыжьзэ, 
зэкIэми зарегъэзэгъы. Къэрэхъу игугъу сшIыжьрэп, ар 
апэрэ мафэм щегъэжьагъ. Хэт Дудай къыригъэуцолIэнэу 
зышIагъэр? Азыфагу сыд шъэфа дэлъыр - Iэджри зэIушъашъэхэу слъэгъугъэ. БгъукIэ къыфыщытыгъэ Къаймэт 
ефэндым ынэгукIэ зыкъыфегъазэ - сызыIукIэкIэ, къыкIэмыупчIэу къыхэкIрэп. Зымафэ абдзэхэ пэщэ наибэм Къужъыпс тIуакIэ, Даурхьаблэ дэжь тызщеугъоим, "уиджаур 
дэу зишIрэ, лIы делэп" ыIуи, къыкIэупчIэгъагъ. Делагъэмэ 
зыкъытхигъэзэгъэныя есIожьы сшIоигъуагъ шъхьакIэ, 
сфекушъугъэп. Егъэзыгъэ чIыпIэм зэритыра ишIугъэ къызхэкIрэр, хьауми ар ылъ хэлъэу къэхъугъа? Ари бэщ пэкIитIур 
зэрэзэпыщытым фэдэкIэ сенэгуе.
ЫкIыбкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэм Жакъыз къызэригъэплъэкIыгъ.
ПхъэIэбжъанэр зытамэу къакIорэм еупчIыгъ:
- Ора, Фидур?
- Ары, Жакъыз. Моу чэу лъапсэр IузгъэкъэбзыкI 
сшIоигъуагъ.
- Бжыхьэм зехъожьы, цIыраужъ гъугъэмэ ягъу, ар 
дэгъоу угу къэкIыгъ.
- Тичэу лъапсэ къабзэмэ, зылъэгъурэм игопэн, сапэм 
иягъэ къыуимыгъэкIынэу модыкIэ тIэкIу сыIукIотын.
- Уиягъэ къысэкIыщтэп сэ... - Федор дэгущыIэ шIоигъоу Жакъыз къыIуагъ, етIанэ зыгъэгумэкIыщтыгъэм 
ошIэ-дэмышIэу къыкIэупчIагъ: - Арэп, Фидур, Гощхъан 
щытэу сыкъэупчIэнэу сыфэягъэп, сыхьат псаум сы Айщэт рэ орырэ непэ зэшъуIуагъэр? Шъэфмэ, къэмыIон уфит,- 
нэплъэгъу нэгушIо фидзыгъ.
- Ихьау, шъэф тиIахэп.
- Сы шъуIуагъэр адэ?
- КъыосIон, Жакъыз.
Нэ шхъонтIэ шъабэхэмкIэ Федор рэхьатэу Айщэт ищагу 
лъэныкъокIэ плъагъэ. ЖэкIэ-пэкIэ пIуакIэу тетыгъэм елъытыгъэмэ, зынэпэ сырыф бгъузэ ихыгъэр къызэкIурэ Федор 
къыIощтым дэгузажъоу, Жакъыз лIым Iуплъагъ. Мыр 
зэрэнэпэ Iэпс-лъэпсыр, ыIуагъ. Пчэн жакIэм фэдэу тетыгъэри къекIущтыгъ, тетыгъэр зытесэгъэтэкъум, къычIэплъыгъэри нахь гохьыжь. Мырырэ сэрырэ ныбжьымкIэ 
тызэлэгъу, ау итеплъэкIэ сэщ нахь кIал. Ыжэпкъи, 
ыIупшIэхэри, ыли, ынэхэри, ынатIи, ынэкIушъхьэхэри, 
щымыщ ахэмылъэу, зэрэзэкIухэрэр. Тэмэпкъми тхы 
пчанэми зэдырагъаштэ, ыIэхэри къыдекIух. ХэмылъэщыкIыщтыгъэмэ, щымыщ хэлъэп зыфаIорэм фэдэщтыгъ.
- Шъэфмэ, егъэзыгъэ хэлъэп, къэмыIу,- ыпашъхьэ 
итым итеплъэ зэкIу Жакъыз ыгу емыIущтыгъэми, джыри 
Федор риIуагъ.

--- Page 99 ---

- Ихьау, Жакъыз, ащ фэдашъо къыттемышт, шъэф 
щыIэп,- къыфашIырэ гурышхъом Федор къыгъэгумэкIыгъэми, къызхигъэщыгъэп, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Модэ 
Айщэт икъакъырышъхьэ гъуанэ олъэгъуа, Жакъыз?
- Сымылъэгъу мэхъуа, сегъапэ.
- Ыджары тэри тызэрыгущыIагъэр, - Федор нэ шъэбэ 
къабзэхэмкIз джыри Жакъыз IугушIуагъ, имыщыкIэгъэ 
гуцафэ къызфезгъэшIынэп ыIуи, къыпигъэхъожьыгъ. - 
ПшIэрэба Айщэт исэмэркъэу къызригъажьэкIэ... Зымэфэрэ 
нысащэу чылэм дэтыгъэм къыщагъэшъогъэ пшъэшъэ 
къежьэгъакIэмэ закъыпишIыжьыщтыгъ.
- Ахэмэ сы Айщэт анэзгъэсыгъэр?
- Пхъужъхэри шIощхэныгъ.
- Ежьыр? Ежь зегъэкIала?
- Сэбэхь къыщэмэ, тинысащэ къыщышъонэу зегъэхьазыры.
- Я си Алахь, жэмафэ шъурегъэгущыIыкI, - Жакъыз 
зэхихыгъэм ыгъэгушIуагъ, - ари, Тхьэм ыIомэ, непэ фэдэу 
къэсын, хъурэм теплъын.
- Айщэт изакъоп, Жакъыз,- Федор къыIорэм пкъыр 
къыригъэIэтыгъ, - Сэбэхь инысащэ сэри сыкъыщышъощт.
- Сы къэшъуакI укъызэрэщышъощтыр?
- УрыскIи адыгэкIи сыкъыщышъощт!
- УрысымкIэ сицыхьэ птелъ, ау адыгэ къэшъуакIэкIэ 
тау хъумэ укъэшъощт?
- Айщэт сигъэшIэнэу еIо.
- Ы-ы?
- Ары.
Скъо инысащэ шъукъызэрэщышъощтыр сигуапэ, 
Жакъыз ыIуагъ. Алахьым ащ ихъяр шъори тэри тыхегъаплъ. 
Ащ нахь гушIуагъо сыд нымрэ тымрэ къафыкъокIын? Я си 
Алахь, сишъэо закъо ихъяр сыхэгъэплъэжь, цIыфхэри 
къысфэгъэгушIох, ежьхэми сафэгъэгушIожь. Мы сапашъхьэ ит джаурым ыIорэм уишIэ хэмылъэу щытэпщтын. 
ЦIыфмэ къыбдагощымэ, гушIуагъоми тхьамыкIагъоми 
уилъэпкъэгъу-уимылъэпкъэгъу, уидинэгъу-уимыдинэгъу 
хэлъэп. Къашъом итеплъи, пщынэм имэкъами къызыгурымыIорэ, зэхэзымышIыкIырэ цIыф, мыделэмэ, дунаим 
къытехъорэпщтын.
- Адыгэ къашъокIэ сыкъэмышъошъунэу оIозы ара, 
Жакъыз, зыкIэбгъэшIагъорэр? - Федор теубытагъэ зыфыриIэу къыригъэжьэгъагъэм упчIэкIэ къыпидзэжьыгъ.- Хэтрэ 
цIыф лъэпкъи икъэшъуакIэ зэтекIми, агу теуакIэ яхьщырэу, 
зыр нахь псынкI, адрэр нахь жъажъ. Ар къызгурымыIон, 
зэхэзымышIыкIын цIыф, щыуагъэм фэшъхьаф, Тхьэм 
къыгъэ хъурэп.
Зэхихыгъэм Жакъыз къыхигъэкуукIыгъ:
- Ы-ы, сыгу илъыр тэ щыпшIагъа, Фидур?!
- Ори ащ уегупшысэщтыгъа?
- Адэ, зиунагъо бэгъон, сегупшысагъ!..
Шъэо закъом инысащэ фэгъэхьыгъэ гущыIэхэр ыгу 
IэшIу-IэшIоу къыздырихьакIызэ, Жакъыз мэфэныкъор 
рихыгъ. Гум илъ гушIуагъом икъэбар, Айщэт зэрэхэлъыгъэр армэ ышIэрэп, зыми ышъхьэ, Гощхъани зэрахэтыжьэу, 
фыримыхэу щэджэгъо, ахъшам нэмазри Жакъыз ышIыгъ. 
Тхьэ елъэIу пэпчъ ыкъо, Сэбэхь, инысащэ щыгъупшагъэп.
Джацы нэмаз уахътэр къэси нэмазлыкъым Жакъыз 
зытеуцом, "таущтэу Айщэт адыгэ къэшъуакIэр Фидур 
ригъэшIэщт" упчIэр ошIэ-дэмышIэу ышъхьэ къызелъадэм, 
идыухьи итхьэлъэIуи кIэкI шъыпкъэ къышIыгъ.
Пчэнышъо нэмазлыкъыр дэпкъым пилъэжьи, Жакъыз 
псынкIэу унэм икIыгъ. Бжыхьэ мэзахэм Айщэт иостыгъэ 
нэшъу цIыкIу ерагъэу къыхэщы. Шъхьэм къыфечъэгъэгъэ 
гупшысэм ишъыпкъапIэ зэригъашIэ шIоигъоу а лъэныкъом 
гукIэ зидзыгъагъ шъхьакIэ, апэ, игъэр исмэ зэригъэшIэнэу 
лъэпэрыкIо шъабэкIэ къакъырымкIэ чъагъэ, ишъэф гъуанэ 
нэ закъокIэ зыIуидзагъ; Федор и Тхьэ сурэт зэгохыгъэ 
ыпашъхьэ итэу дыухьэ къепчъы, къащ къехьы, шъхьащэ 
ешIы.
Жакъыз Тхьэм ыпашъхьэ къыщехъулIагъэр шIоемыкIу, 
шIогунахьэу, ицыхьэмышIыгъэ ышъхьэрэ ыгурэ зэригъэбгъэжьэу, къакъырым къыIукIыжьыгъ.
Бжыхьэ чэщ кIыхьэр Заурхьаблэ шъхьащэкIошъыкIми 
умышIэнэу, нэм къыкIэIабэрэр умылъэгъоу, мэзэхэ шIункI. 
Зы лъэмакъэ пакIошъ, гъочIэгъ горэм чIэфагъэу къыпщыхъурэ чылэм зы хьэ хьакъу гъощагъи къыдэIукIыжьрэп. 
Остыгъэ нэгъыф зытIущхэр, ахэмэ Айщэт иери зэрахэтыжьэу, чылэм щызэмынэкIэожьыщтыгъэхэмэ, дунаир 
псэ зыпымытыжьым фэдэщтыгъэ. Гъунэгъу шъузабэм 
дэжь речъэкIыныр ыгу къызэрэпылъэдэгъагъэр Жакъыз 
щигъэ гъупшэжьэу, ащ фэдэр бгъагъэм къемыкIолIэжьхэзэ 

--- Page 100 ---

ашIэ ыIомэ зэгыижьмэ-зэушъыижьзэ, мэзэхэ щынэгъо 
шъэфым унэм ригъэзыхьажьыгъ.
XIV
Бжыхьэмрэ кIымафэмрэ зэпсэлъыхъохэзэ зыщызэблэкIхэрэ уахътэм загъорэ, цIыфмэ агъэшIагъоу, мэфэ 
фабэхэр къыздехьых. Джащ фэдэ мэфэ шъабэхэр непи 
Заурхьаблэ шъхьащытых.
Пчэдыжьыпэ жьы къабзэм шIум уфещэйми, Анаскевич Федор ыгу къыдэчъырэп. Пэзэдэ унагъор - Жакъызи, 
Гощхъани, Сэбэхьи, Айщэти зэрягъусэжьэу - къэблэгъэрэ 
нысэщэ фэIо-фашIэмэ апае тхьаумафэ пэпчъ Къужъыпс 
тIуакIэ, Къайхьаблэ щызэрэугъойрэ бэдзэрым егъэкIотэфэ, 
щагу Iофмэ ауж етыфэ, игумышIуныгъэ зэхишIагъэп. Ау 
изакъоу щагу нэкIым къызданэм, зигъэпсэфын-зигъэтхъэжьыным ычIыпIэкIэ, заIэрэр IэкIэзэу, шъхьаузыгъо-гуузыгъо гумэкIыр къытебэнагъ.
Федор итыгъэопIэ къакъыр натIэ дэжь щысышъугъэп. 
Бжыхьэ пчэдыжьри, ащ иошъочапэ къыдэсыерэ тыгъэри, 
къушъхьэ шыгуфхэри инэплъэгъу къыпэIухьажьхэрэп. 
Тыдэ кIоми Мышъыд къыдекIокIэу заулэрэ щагум дэтыгъ, 
етIанэ конитIум, унэ лъэгуцэм апылъэгъэ щыбжьый-натрыф-бжьын блэрмэ ябгъукIуи, къэлэпчъэжъыемкIэ 
рекIокIыгъ. Игупшысэмэ зэрадзэжь хъумэ зэришI хабзэу, 
Федор бгъэкIэ чэубжъэм зытыригъэкIагъ, ыкIыб дэмысыным паещтын, Мышъыд чэум елъи, адырабгъукIэ ыпашъхьэ къыпэIутIысхьагъ. Хьэм ищысыкIэрэ икъэплъакIэрэ 
Федор IуагъэщхыпцIыкIэу къырагъэIуагъ:
- Сы, Мышъыд, сыплъэгъужьыгъакIа?
Мышъыд, шъхьэр ыгъэкIэзэзэу, зыми уемыгупшыс, 
земыгъэухыжь ыIорэм фэдэу, джыри къыIугушIуагъ нахь, 
хъыягъэп. Федори зыдэгущыIэн ыгъотыгъэу, хьэм икъэплъакIэкIэ къыIорэм джэуап ушъый ритыжьыгъ.
- Ары, Мышъыд, ары, гумэкIыгъо щыIэп.
ГущыIэ зытIоу Мышъыд риIуагъэмэ Федор игупшысэхэр тырагъэугъагъ шъхьакIэ, бгъэкIэ хьылъэу чэум зэрэтегъэкIагъэм фэдэу Iэпкъ-лъэпкъыр зэхакIыкIэу ахэр джыри 
къытебэнэжьыгъэх. Жьы къыщещэ къодый нахь, дунаим 
зэрэтетри, тыгъэр къызэрепсри зэхишIэжьрэп.
Сыда Жакъыз зыфыкIэгъожьыгъэр, Федор ыIуагъ. 
Бэдзэрым уздэтщэщт ыIуи, зысигъэгъэхьазырыгъ. Къэлапчъэм тызнэсым, Айщэт къежьагъэу зелъэгъум, къызэблихъужьыгъ. ГъэшIэгъона унэр нэкIэу, щагур зэгъокIэу 
къанэмэ? Илъэс заулэ хъугъэшъ сызышъухэсыр, зы адыгэ 
унагъо иунапчъэ егъэтыгъэу слъэгъугъэп, зэтыгъожьыгъэх 
аIоуи зэхэсхыгъэп. Айщэт иунапчъэ уIухьагъэкIи, зэремыгъэтыгъэм сыщыгъуаз. Бэдзэрым сыздэшъущэгъагъэмэ, 
сынэгу жьы кIэуни, шъори псапэ шъушIэни. Гъогу сытешъущэнэу, бэдзэрым сыхэшъущэнэу цыхьэ къысфэшъушIырэба? Сыдэущтэу ащыгъум сизакъоу сыкъэжъугъэнагъ? 
Муары, ащ фэдэ зыхъурэм, къыстешъулъхьажь шъуихэбзэгъэ хэшъэе лъахъэри кон шъхьакIэм зэрэпылъагъ. 
Шъущыгъупшагъэуи? Сэ къысфэгъэхьыгъэмэ, лъэбэкъоу 
сыдзырэм пэпчъ, Жакъыз къелъытэ, ыIорэмрэ ышIэрэмрэ 
зэтемыфэу нахьыбэрэ къыхэкIы. Сэбэхьи, Гощхъани, 
Айщэти сягуцафэрэп, Тхьэм къызэригъэхъугъэхэу, сызэрэхымэри загъорэ зыщамыгъэгъупшэу, къысамыIокIми, 
зысагъэшIэжьэу къыздэпсэух. Джащ фэд гъунэгъухэри, 
хьэблэ шъэожъыехэри. Ау ар Дудай есIолIэн слъэкIыщтэп. 
КъысIущхыпцIэмэ къыскIэкIэупчIыхьэзэ, къысфэсакъмэ 
шъэфэгъу зыкъысфишIызэ, сигъэIоржъормэ шIоигъу. 
Самогоныр ахэмэ ахэслъытэрэп, ащкIэ гуцафэ фэсшIырэп. 
Къаймэт ефэндым ибахъсымэ Iэгубжъэ зэрэхикIэщтыр 
иушъхьагъоу зэрэпшIыщтыр сэгъашIэ еIо. Къаймэт ефэндым ихьатырми, сыд пае лIы шIагъом удэзгъэхьащхын, 
озгъашIэ пакIошъ, нибжьи утезгъэплъэнэп. Уинэмаз уахътэ 
блэогъэкIы къызэрэриIорэм пае шашитыгъэкIэ ыгъэутэшъони, цIыфхэр дигъэхьащхынхэ имурад! Хэти щэрэщ, 
гунахь. ЗыгорэкIэ Жакъыз къысигъэплъэкIонэу Дудай 
къыспигъэтIысхьагъэмэ шIэ? ГъэрекIопагъэ ащ фэдэ къысишIэгъагъ... ЦIыфым имыхьакъ тесэлъхьэми сшIэрэп, 
гуцэфэ лые угу къибгъэхьанри шIоп - цIыфыбэр зэлъэIоу 
зыми емылъэIужьрэ гукIэгъушIэм иджагъу. Сшъхьэ щызгъэзыеныр Тхьэм къысиIорэп, Ащ ишIэ зыхэмылъыр къабыл хъущтэп. ЕтIани цыхьэ къысфашIыгъэу... сыд сшъхьэ 
къихьэрэр?..
Мышъыд ищысыкIэ-зэтес ыгъэпшъыгъэщтын, чэу 
лъапсэм цыгъомэ щяшэрэ гъунэгъу чэтыум ехьакъугъ. 
Федор игупшысэмэ къазэрэхищыжьыгъэр игопагъ:
- Адэ джары, Мышъыд, ари мэшакIо, орырэ сэрырэ 
Iофынчъэ-дэлъынчъэр. НекIо, щагум дэтшIыхьан къыдэкIын... Зэ, зэ, чэум укъемылъэжь, мары, къэлапчъэмкIэ къыдэхьажь, - аужрэ гущыIэхэр, зыми къызэрэзэхимыхыщтыр ышIэу, ыгукIэ ыгъатхъэу Федор урысыбзэкIэ 
къыIуагъэх.
IофшIэн хъатэ Федор щагум дигъотагъэп. Къакъыр 
натIэм кIэрылъ пхъэ къутэгъэ зэтелъыр зэригъэфэжь фэдэу 
ышIыгъ. Лажьэ зимыIэ хэтэ къэлэпчъэ шIодзагъэр къэлэнлагъ ыIуи, Iофы зыригъэшIэу, ыгъэпытэжьыгъ. Айщэт 
ищагукIэ зэплъэм, Сэбэхьрэ ежьырырэ зымафэ абгъэжьыгъэгъэ къакъырышъхьэр зелъэгъум, тыгъуаси тыгъоснахьыпи фэдэу джыри зэ щыгушIукIыжьыгъ. Непэ ыупсын 
фэегъэ жакIэм зыкIыхэIабэри ымышIэу, гукIэ ыгъатхъэу, 
етIэхъугъ. Загъорэ зыкъыIуешIыхьэми, ащ фэдэ бзылъфыгъэ гушIубзыу иадыгэ дунай зэрэхэтыр инасып. Ыгу 
къыздэчърэми къыздэмычърэми, Сэбэхь зэрэфыщытым 
фэдэу, ар игушIогъо гугъапI, игъэрыпIэ мэфэ кIыхьэхэр 
зыгъэшIурэмэ, ичэщ мычъыехэр зыгъэушъэбырэмэ ащыщ. 
Гощхъани ицIыфышIугъэ ащ къыхэмыхьэу щытэпщтын, ау 
лIым, Жакъыз, зэрэгоуцори макIэп. АщкIэ емыкIу фэслъэ гъурэп, сыд пай шъыу, сегъашхэ, ынаIэ къыстырегъэты, 
гукIэгъу къысфешIы. Загъорэ сэщ пае, ыкъо гоуцошъ, 
лIым егыи, ышнахьыкIэ Дудай нэмыIэмэ, мыхъункIэ ыжэ 
къызэтырыригъэхырэп.
Сыд пае Жакъызи угу ебгъэн? Ар Пэзэдэ унагъом 
ышъхь - зэкIэри, дэгъури дэйри еолIэжьы, кIэрэкIыжьы. 
Къэгъотынри къагъотыгъэри зэрегъафэ. Сэ ялIакъокIи 
алъэпкъкIи сыхымэми, егъэзыгъэкIэ яунагъо сыщыщ. ЯшIуи 
ямышIуи адэсэгощы, фай-фэмыехэми ситхьамыкIагъо 
къыздащэчы. Хьау, ягунахь къэсхьынэу сыфаеп, цIыфым 
имыхьакъ теплъхьаныр - гунахь. Сызщыщ урысмэ язакъоп, 
мыр дэдэр адыгэми аIо. Къаймэт ефэндэу быслъымэн 
диным иIумэтми ар ыжэ дэкIырэп. Адыгэми урысми язакъопщтын, Тхьэр зыгу илъ пстэуми ар якъабылэу къычIэкIын...
ЕтIани бэдзэрым сыздащагъэп... Ар адыгэ бэдзэр нахь, 
урыс бэдзэрэп. Урыс бэдзэрыгъэмэ, мы сIорэр сымыIоныгъэкIи мэхъу. Хэт адыгэ бэдзэрым сыщырищыкIагъ?.. 
Чэтыунэ урыс бэдзэрым сыздащэгъагъэми, мыхъун щысшIэныгъэп. Тэлмащэу ащи Жакъыз сыздищэнэу еIо. Дудай 
сауж имыкIыхэрэр. Урысмэ сыкъашIэжьмэ зысIокIэ, 
ариIощтри аришIэщтри сшIэрэп, укъядгъэшIэжьыщта, 
къысеIо. Адэ бахъсымэм пшъхьэ зызэщебгъэфыкIэ, ащ 
нэмыкIхэри уигъэIощтых. Ау зыгорэкIэ урыс бэдзэрым 

--- Page 101 ---

сыздащэу сыкъашIэжьыгъэкIи, мыхъун тазыфагу къыдэзгъэтэджэнэп... Ар сэIо шъхьакIэ, сызщыщхэм сафызэмыплъэкIыжьынэу, сыурысба, сыд сшIэн слъэкIыщт?.. Хэта 
сыкъэзышIэжьыщтыр?! СыкъашIэжьыщтыгъэмэ, сыкъыращэкIы зэхъум, къысфадзыщтыгъэр къысфамыдзэу, 
бэшIагъэ сызщыщмэ сауж къызафын фэягъэр... А-ей-гущ, 
си Клавдие тхьамыкIэрэ сисабыитIурэ симыIагъэхэмэ, сэ 
сшIэщтыгъэр сэшIэ!.. Мары, сэщ фэдэ гъэр заулэ адыгэмэ 
агохьагъэу адэзао аIуагъ. Быслъымэн диным ихьагъэхэу, 
адыгэ унагъохэр яIэхэу ары... Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщта? 
Сыд зыкIэмыхъущтыр, мары, сэри Къаймэт ефэндыр ащкIэ 
зытIо-зыщэ къыздэгущыIагъ. Джыри ащ зэ къытедгъэзэжьынэу тызэзэгъыгъагъ, кIэмыгъожьыгъэмэ, къызкIэмыкIорэр сшIэрэп, егупшыс, умыгузажъу къысиIогъагъ, 
нахьыбэрэ сырегъэгупшысэу къычIэкIын. Шъыпкъэ, Къаймэт, шъыпкъэ, ефэнды, уздэгузэжъон Iофэп ар...
Щэджэгъо нэмаз уахътэр къызэрэсыгъэр къаригъашIэу, азэнаджэм ымакъэ чылэм къышъхьащытэджагъ. 
Анаскевич Федори, азэнэджэ мэкъэгъэIум зэресагъэу, 
урысыбзэ мэкъэ тIупщыгъэкIэ ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ: 
-Адыгэмэ ящэджэгъо нэмазшIыгъо къэсыгъ, тэри ти 
Тхьэ телъэIун.
Быслъымэн шIыкIэкIэ Федор амдэз ымыштагъэми, 
ыIэхэр ытхьакIыгъэх, ынэгу псы кIикIагъ. Къакъырым ихьажьи, Тхьэ сурэтым ыпашъхьэ иуцуагъ - дыуахь къыпчъыгъ, 
къащ къыхьыгъ, шъхьащэ ышIыгъ. Ичыристан нэмаз зешIым, 
къыфагъэнэгъэ щэджэгъуашхэр - лэпсымрэ лы такъыр 
заулэмрэ - чы гъугъэ мэшIо псынкIэкIэ ыгъэстырыжьыгъэх, 
Iанэм пэтIысхьаным ыпэ хьэIусыр къакъырэм Мышъыд 
фырихыгъ, еджагъ:
- Тэ ущыI, Мышъыд? КъакIори, шхэ.
Федор зэшхахэм, зыригъэкIыгъ, - шъхьэзэкъоныгъэ 
гупшысэр къызытебанэм, къэтэджыжьыгъ, къакъырым 
къикIыгъ. Щагур иунае фэдэу ыIитIу ыпчанэу заулэрэ 
дэтыгъ, етIанэ ыIэ зэкIун Iоф къыгъотыгъ - щыбжьый-натрыф-бжьын блэрхэр тыгъэ фабэм фызэпыригъэзагъэх. 
Фэшъхьаф Iоф зыдемыгъуатэм, бэдзэрыкIомэ афэзэщэу 
уахътэр кIуатэ къэсми, якъэмыкIожьыкIэ ыгъапэу ригъэжьагъ. Тыгъэр ошъогум къиуцуагъ ныIэп - сыд къэкIожьыгъуа, бэдзэрым ижъобгыпI, джыри жьы. Къакъыр шъхьаныгъупчъэм Федор иIаби, балалайкэр къырихыгъ, ыблыгучIэ чIилъхьи, ришIэщтыр ымышIэрэм фэдэу, гъунэгъу 
хьаблэмкIэ плъэу заулэрэ щытыгъ. ЕтIанэ балалайкэр Iэ 
псынкIэкIэ къакъыр натIэм пилъи, иадыгэлI нысхъэпэ ныкъошI пэтIысхьажьыгъ. Пхъэм хишIыкIырэ адыгэлIыр 
уеупсэжьын къодыеу хьазырыгъ. Ау ащ фигъэлъыщтыгъэ 
чаныр мыжъоупцIэм зыдедзэм, зыуж ихьащтым ыгу 
пыужьыгъэу ари IуигъэкIотыжьыгъ.
Сыд пае гупшысэмэ зязгъэшхын, Федор ыIуагъ, хьэблэ 
шъэожъыехэр къызэлъесымыгъащэхэу, цIыкIу-цIыкIоу, 
сыгу жьы дэзгъэкIэу балалайкэм сеон. Зэ моу къакIо, 
сикIас - балалайкэр къыпихыжьыгъ. Орырэ сэрырэ нибжьи 
тызэзэщыщтэп. Тхьэегъэпсэу укъысфэзыхьыгъэ Къэрэхъу. 
СызэхишIыкIыгъ, мыщ нахь тын лъапIэ цIыф къысфишIыжьынэп. Ибзэпс псыгъомэ гукIэ сазыдежъыукIэ, сианахь 
мэфэ къини сщагъэгъупшэ, сихьылъи сфагъэпсынкIэ.
Балалайкэм ибзэпсищ IэхъуамбэхэмкIэ зырыз-зырызэу 
афэсакъмэ акIэдэIукIзэ, Федор арыкIуагъ, етIанэ Iэхъомбэ 
гурытыр атыригъэджэгухьэу еон ригъэжьагъ. Анаскевич 
Федор балалайкэм бгъэкIэ зытыриуIубагъ, ынэхэр упIыцIагъэх, ыгу къызэрэдеIэрэр къырыпшIэу, ышъхьэ ыукъощыгъ. Зэ бзэпс мэкъамэм зырегъэпхъуатэ, зэ зыкъыригъэшIэжьэу зырегъэушъэфы - мыгузажъоу ео, бгъэгум 
дэлъ хьазабыр дырегъэжъыу. Загъорэ шъхьэр депхъуатэ, 
дегъэсысы, редзыхыжьы, тхьакIумэр Iуилъхьэу едэIу, 
къыкIэщтагъэм фэдэу къыIуепхъотыжьы. ОшIэ-дэмышIэу 
орэдышъом, зэщыгъо шъабэрэ гумэкIыгъо гуузрэ хэлъэу, 
зыкъызэблырегъэхъу, гуеIэжь макъэкIэ, мыгузажъоу 
дежъыу: "Вечерний звон, вечерний звон! Как много дум 
наводит он! О юных днях в краю родном, где я любил, где 
отчий дом. И как я с ним, навек простясь, там слушал звон 
в последний раз!". Мэкъэ шъырытыр ыгъэлъэшрэп, 
зыIэкIитIупщрэп. ГукIэ зыдэбыбырэм ежь нэмысыжьзэ, 
ишIулъэгъу гужъуагъэ фещэи, нэпсыр къечъэ, бгъэр къегъыкIы, зэщыгъо-гопэгъур игъорыгъоу дэкIосыкIы - "И 
многих нет теперь в живых, тогда веселых, молодых! 
Вечерний звон, вечерний звон! Как много дум наводит он!"
Къэлапчъэм къыIухьэгъэ шыум Мышъыд хьакъузэ 
пэмыгъочъыгъагъэмэ, Федор зыкъишIэжьыщтыгъэп. 
Шъхьэр къыпхъуатэмэ, Къаймэт ефэндыр шым къепсыхы.
- Быяу, Мышъыд, пшIэжьрэба, Къаймэт ефэндыр 
ары,- Федор къызщэлъэтышъ, ынэпс къызэречъагъэр 

--- Page 102 ---

римыгъэлъэгъуным пае, Iэгупс тIэкIу ынэгу кIикIэзэ, хьакIэм 
пэгъокIы.- Къеблагъ, Къаймэт, къеблагъ, уимафэ шIу, 
уинэмази къабыл пфэхъу.
- Алахьым шIукIэ тырегъэблагъ, - ямылъэпкъэгъур 
адыгагъэкIэ зэрэпэгъокIрэр игуапэу Къаймэт ефэндым 
джэуап къытыжьыгъ, - быслъымэн лъэпкъыми Алахьым 
фигъэзэгъэ щэджэгъо нэмазри къабыл фэрэхъу, Алахьу 
акбар.
- Амин,- Федори, ежь ичыристаны Тхьэ ыгу илъэу, 
псынкIэу пигъохыжьыгъ.
- Амин зэрэпIори дэгъу, ау Алахьу акбар пIуагъэмэ 
нахьышIугъ,- зыфэгъэхьыгъэм егъэзыгъэ хыримыгъэлъагъоу ефэндым къыIуагъ.
- Къысфэгъэгъу, ефэнды,- Федори, ащ ежэщтыгъ 
пIонэу, джэуап къытыжьыгъ, - шъуитхьэ ины пIоным пае 
быслъымэн диным уитын фае.
- Ара пIорэр? Олахьэ ари тэмэмым,- къызфэкIогъэ 
Iофым егъэжьапIэ фэхъугъэу Къаймэт ефэндым къыIуагъ, 
ащи тыфифэжьыщт къыригъэкIэу, нэмыкIым къыкIэупчIагъ: - Шъуищагу хьа зэгъокIы, тэ щыIэх Пэзадэхэр?
- Къайхьэблэ бэдзэрым щыIэх, ефэнды.
- Зэрэунагъоуи?
- Ары. Ахэмэ язакъоп, Айщэти ягъус.
- Сенэгуягъ непэрэ нэмазхэр зыханэм, ятэрэ ыкъорэ 
зэрэдэмысхэм.
- УищыкIагъэхэмэ, игъуадж зэрэдэмысхэр.
- Пэзадэхэр дэсыгъэхэмэ дэгъугъэ. Ау уадэжь сэ 
сыкъыздэкIуагъэр.
- Садэжьми, сызицIыфмэ адэжьми, къеблагъ, Къаймэт, къеблагъ. Мы къакъыр тыгъэ шъэбэ уапIэр пшIомыемыкIумэ, къэтIыс.
- Алахьым ынэгу укIэтын хъумэ, Фидур, - фагъэкIотэгъэ пхъэнтIэкIум Къаймэт ефэндыр тетIысхьагъ, - чIыпIэшIу, 
чIыпIэ дэй иIэп.
- Ары сэри сIорэр, Къаймэт.
- Узфэшъыпкъэ Тхьэр угу къегущыIыкIызы ары, 
Фидур,- Къаймэт ефэндым зэхихыгъэм иджэуап игуапэу 
къыретыжьы (гукIэ Тхьэ зыфелъэIужьы: сыкъызфэкIуагъэр 
псынкIэ къысфэшI, къыздэгъэхъу, чыристан джаур 
динышIэмэ сапашъхьэ исыр къахэсэгъэути, быслъымэнхэр 
зы нэбгырэкIэ сэгъэгъэбагъо, ащкIэ мыхэмэ ядин тенэкъокъун, О уищытхъу ядгъэIон) къыIуагъэм къыпедзэжьы: - 
КъэошIэжьмэ, Фидур, зымафэ кIэух зыфэтымышIыгъэгъэ 
Iофыр ары сыкъызфэкIуагъэр.
- КъэсымышIэжьы мэхъуа, Къаймэт, боу дэгъоу къэсэшIэжьы, зы мэфэ закъокIи сыгу икIыгъэп.
- Алахьым ынэшIу къыпщегъаф. Адэ, узхэфагъэмэ 
захэбгъэзэгъэн фае, тэмэмэу оIо, тэрэзэу опсэу. Узхэсмэ 
уахэкIыжьэу тэ укIон, яшэн-зэхэтыкIэ угу еIугъ, абзэ зэбгъэшIагъ, яцIыфыгъэ къыбгурыIуагъ. Джа зымафэ къызэрэосIогъагъэу, зы ефэнд еджэгъэшхо горэм сеупчIыжьыгъэти, пшIэрэмкIэ, угу къыбдеIэмэ, урыразэмэ, хьэрамэп 
къысиIуагъ. Сэри ар сымышIэу щытыгъэп, ау сшIэрэм 
сырыупчIэжьыгъэти, сыхэукъуагъэп.
- Къысфэгъэгъу, ефэнды, уигущыIэ пIэпысэхы,- Федор 
фэсакъзэ къыIуагъ,- уигупшысэмэ шъыпкъэ ахэлъ. Ау зы 
чIыпIэ горэм сыкъезэгърэп.
- Сы укъызэмызэгърэр? - Къаймэт ефэндри шъабэу 
къэупчIэ, нахь мэкъэ гохькIи, сыдигъуи зэрихабзэу, къыпегъэхъожьы: - Хьа? КъысаIу, сыхэмыгъэукъу.
- "Узхэфагъэмэ уахэкIыжьэу тэ укIон" зыфэпIуагъэр 
ары.
- КъебгъэкIурэба?
- КъезгъэкIуни, ефэнды, егъэзыгъэ IофкIэ адыгэмэ 
сакъыхэмыфэгъагъэмэ.
- Ари тэмэм, уи Тхьэ ухигъэукъуагъэп. Мы тызэрыгущыIэрэ Тхьэ Iофым егъэзыгъэ хэлъынэу амал зимыI, 
бгъуитIумкIи - уадэжькIи садэжькIи! - гунахь, хьарам... 
Узщыщхэр къыплъыплъэжьыгъэхэпти ары. Ощ фэдэ Iэджи, 
ахъщэшхо къылъатызэ, ащэфыжьыгъэу сыщыгъуаз. Ау 
зыдэбгъэзэжьын, къыодэхэшIэн уимыIэмэ, зэхэпхыгъэр 
къысIэкIэIуагъэу зэкIэсхьажьын. Джаущтэу ащ уеплъмэ, 
нэмыкI гущыIэкIи къэсIон слъэкIыщт. Зыдэзгъэзэжьын зиIэ 
цIыфышхохэми, тэ ахэмэ тялъытыгъэмэ, тыцIыкIужъый, 
ядин ахъожьыгъэуи сэшIэ сэ. Ащ фэдэ горэми тхылъыпIэ 
къыпфысигъэхьыгъ.
- Хэт ар? - Федор къэгуIагъ.
- Гузэжъогъу щыIэп, ащи тынэсыщт.
- Ары шъхьакIэ, ефэнды, къысфэгумэкIрэр зэзгъашIэ 
сшIоигъуагъ. ШIу ыгу къысфилъа? - сызыщэфыжьыщтхэм 
сауж къафыгъэмэ сшIэрэп, Федор IэшIу-IэшIоу ыгукIэ ыIуагъ, джыри нахь нэ лъэIукIэ Къаймэт ефэндым Iуплъагъ.

--- Page 103 ---

- Тэ шIу зыгу имылъ талъэныкъокIэ зыкъигъазэрэп,- 
Къаймэт ефэндыр нэгу шъэбэ IушкIэ Федор Iуплъэжьыгъ.- 
Тэри ахэмэ о уахэтэлъытэ. Ау цIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьрэ Алахьым ари аущтэу ыухыгъэу къычIэкIын, 
сыбгъэгузажъуи, сыхэбгъэукъуагъ. Ар непэ щытыухын 
Iофэпызы, джыри зэгорэм къыпытыдзэжьын. Ечэнд 
нэмаз ри къэблагъэ... Лапинскэ Теофил тхылъыпIэр къыпфэзгъэхьыгъэр.
- Хэт ар? - джыри нахь псынкIэу Федор къыкIэупчIэжьыгъ.
- Лапинскэ дзэпащэм игугъу зэхэмыхыгъэнэуи?
- Ащ фэдэ дзэпащэм ыцIэ тиурысыдзэ щашIэу зэхэсхыгъэп.
- Зэхэпхына шъуимыдзэпащэу, - Къаймэт ефэндым 
ыIупшIэ дахэмэ ащыкIэкIыжьэу IугушIукIыгъ. - Ар тэ къыддэзао, инджылызи, французи, поляки, венгри игъус. Польш 
аIомэ сшIэрэп, ащ щыщ. ПлъэкъуацIэ зетэIом, урилъэпкъэгъукIэ къыоджагъ.
- Сырилъэпкъэгъуми сшIэрэп...- Федор зэримыгуапэр къыхэщэу Iупчъэпчъагъэ, нахь зэхэпшIыкIэу етIанэ 
къыпигъэхъожьыгъ. - Уполяка аIозы къысэупчIых, ау 
себгъэзыгъэкIи Польшэр зыдэгъэзагъэм сыщыгъуазэп. 
Сы ыIорэ?
- Тэ щысшIэн, къыпфаригъэхьыгъэр урысыбзэкIэ 
тхыгъэ, арапыбзагъэмэ къыосIоныгъи, еджэри, итыр 
къыбгурыIон, тэри тыщыбгъэгъозэн... Лапинскэм джы 
ыцIэр Тефикбей, быслъымэн диным ихьагъ...
Аужрэ быслъымэн къэбарыр Федор зэхимыхыгъахэу 
тхылъыпIэ уплIэкIагъэр къыIихыгъ, зэтырихи, еджэнэу 
ригъэжьагъ:
"Любезный соотечественник!
Я слышал от людей, достойных доверия, что Вы Федор 
Анаскевич - верный сын великого Польского народа, 
Великой Польши.
С волнением спешу Вам сообщить, что польские воины 
под моим командованием, с сердечной радостью приняты 
черкесами, прибыли на Кавказ, чтобы отстаивать свободу 
и независимость истинных хозяев этой великолепной земли, 
а так же - свободу Польши, сражаясь с ненавистными нам 
царскими войсками.
Мы знаем, что у черкесов живет много солдат, не 
захотевших воевать на стороне москалей. Мы призываем 

--- Page 104 ---

этих воинов придти к нам, в наш отряд и сражаться против 
ненавистного врага.
Я уверен, наш отряд пополнится поляками, убежавшими из русской армии. Мы станем еще сильнее и зададим 
хорошую трепку москалям, покажем, чего стоит солдат, 
если он сражается за подлинную свободу, за свою честь 
и совесть, за славу своего Отечества.
Европейские государства помогают нам обмундированием, оружием и боеприпасами, наш отряд всем необходимым обеспечен наилучшим образом, а что касается 
питания, то мы от местных людей, от черкесов имеем его 
предостаточно.
Вы, должно быть, слышали, что враг наш уже отведал 
и метких пуль, и силу пушек, и лихость наших сабель.
Дорогой соотечественник!
Если ты находишься у черкесов, если ты есть истинный 
сын своего народа, благословенной свободы, то приходи 
к нам. Здесь ты найдешь теплоту и любовь твоих братьев, 
уважение великого черкесского народа, его гостеприимство.
Если ты еще находишься в русской армии, то не торопись с переходом в наш европейский легион. Присмотрись 
сначала хорошенько к своим сослуживцам, сумей убедить 
их в твоих праведных намерениях, тогда и приходи вместе 
с ними.
О получении письма, о своих намерениях поспеши 
уведомить меня через подателя этого письма. Думаю, ты 
сам знаешь, что надо быть постоянно начеку, соблюдать 
военную предосторожность, втайне от врага блюсти свои 
истинные цели.
Да хранит тебя Господь и Матерь Божия, покровительница всех поляков!
Полковник Т. Лапинский"1.
1 "Сихэгъэгогъу лъапI! Цыхьэ зыфэпшIы хъущт цIыфмэ 
къызэрэсаIуагъэмкIэ, Польшэ хэгъэгум шъыпкъагъэ фыуиIэу 
арышъ, сидзэ Кавказым зэрэщыIэмкIэ, ащ щыпсэурэ цIыфхэр 
ягуапэу къызэрэтпэгъокIыгъэмкIэ макъэ къыосэгъэIу. БэшIагъэу 
урысыдзэм ашIухэкIыжьхи, зышъхьэ езыхьыжьэжьыгъэхэу 
адыгэмэ ахэсхэр къэтыугъоижьынхэу, ахэр зыхэхьэрэ дзэ купышIу 
зэхэтщэнэу, тифитыныгъэмэ афэгъэхьыгъэу джыри зэ москалмэ 
тязэонэу пшъэрылъ зыфэдгъэуцужьыгъ. Тызэон тлъэкIынэу 

--- Page 105 ---

ТхылъыпIэм Федор зеджэм, рипэсыщтым егупшысэгъахэу, зэпыригъэзагъ, къызэпыригъэзэжьыгъ, етIани, 
уахътэм зыригъэкъудыимэ, кIэгупшысыхьажьзэ, нэ 
псынкIэкIэ джыри зэ рычъэжьыгъ.
Джы нэс зи къэзымыIоу щысыгъэ Къаймэт ефэндым 
фэщыIагъэп:
- Сы, мышъэфмэ, Тефикбей къыпфитхыгъэм итыр?
- Мы тхылъыпIэр зы нэбгырэ фэгъэхьыгъэп, Къаймэт,- 
тхылъыпIэм зыщыгъуазэр бэшIагъэ фэдэу Федор къыIуагъ, - итри шъэфэп. Урысмэ тяжъугъэзау еIозы, илъэпкъэгъу полякмэ Лапинскэр къяджэ.
- Сы о пшъхьэкIэ Тефикбей къыпфитхыгъэм епIуалIэрэр? - ратыжьыгъэ джэуапыр зэхимыхыгъэ пIонэу, 
джыри ефэндыр къэупчIагъ.
- Лапинскэ полковникыр слъэкъуацIэ хигъэукъуагъэкIэ 
сенэгуе. Сэ сыполякэп. Бэмэ слъэкъуацIэкIэ аущтэу къашIошIы. Ау сэ сыурыс шъыпкъ. Зэгорэм сятэжъ поляк пщылIыгъэти, зипщылIыгъэ пщым ылъэкъоцIэгъэ Анаскевичыр 
къыттырагъэнагъэу къэтэхьы. Джары ныIэп, кIэкIэу къэпIон 
хъумэ, сиполякыгъэр.
полякыдзэр бэ зэрэхъущтым сицыхьэ телъ. Щыгъынхэр, Iэшэшъуа шэхэр Европым къикIыщтых, гъомылапхъэр армэ, мыщ 
къыщытэлыекIэу щытэгъоты. Тэ пыим заулэрэ тызэрэIуупIагъэм, 
тишхончмэ япсагъэ дэгъоу зэрэтедгъэфагъэм о ущыгъозэн фае. 
Сихэгъэгогъу лъапI! Джы кIэкIэу къэптхын плъэкIынэу щытыгъэр 
зыфэдэр ошIэ. Арышъ, угу къызэрэуиIоу зекIо, полякым зэрифэшъуашэу амалэу уиIэмкIэ уихэгъэгу гупсэ къулыкъу фашI. 
УишIуагъэ анахьышIоу къэбгъэкIон зэрэплъэкIыщтым ор-орэу 
егупшыс: къошы фэдэу талъэныкъо къызыщыппэгъокIыщтхэм 
къэгъэзэжь е охътэ гъэнэфагъэм къыкIоцI уахэтынэу пыим 
къулыкъу зэрэфапшIэрэр лъыгъэкIуат, зихэгъэгу шIу зылъэгъурэ 
поляк забытмэ урягъусэу уиягъэ зэрябгъэкIыщтмэ ауж ит. Амал 
зэриIэкIэ нахь псынкIаIоу макъэ къысэгъэIужь. Усакъын зэрэфаер 
къыосымыIожьынэу сэлъытэ. Польшэ хэгъэгум уфэшъыпкъэмэ, 
Тхьэм ынэшIу къыпщэф. Полковникэу Лапинскэр".
Къызэрысхыгъэр: Т. Л а п и н с к и й. Горцы Кавказа и их 
освободительная борьба против русских. Описание очевидца 
Теофила Лапинского (Тефикбея), полковника и командира 
европейского легиона в стране независимых кавказцев, в 2-х 
томах. Е. Ф е л иц ы н. Князь Сефер-бей Зан, политический 
деятель и поборник независимости черкесского народа. Кубанский сборник. Том X. Екатеринодар, 1904 г.

--- Page 106 ---

- Олахьэ сымышIэрэ, аущтэу ущытмэ, о нахь пшIэн,- 
Къаймэт ефэндым Федор къыIуагъэмэ зашIуигъэнагъэп,- 
ау Тефикбей идзэ тиурыс гъэрхэри зышъхьэ къыхэзыхьажьыгъэ урыс дзэкIолIхэри хэхьагъэх.
- Ар сэ сфэшIэшъущтэп, - телъэшъуагъэ хэмылъэу 
Федор къыпиупкIыгъ.
- Хьа? - зынэ къистырыкIынэу ежьэгъэгъэ ефэндым 
зиIэжагъ.
- Сызщыщ урыс силъэпкъэгъумэ сязэожьыныр сыгу 
къысиIорэп, хьарам. Аущтэу сызекIомэ, Тхьэми иджэгъон, 
зэхэзыхыхэрэми къысфадэнэп.
- Ара? - Къаймэт ефэндым ибзылъфыгъэ нэпцэ псыгъохэр хъублэблагъэх. - Аущтэу угу къыуеIомэ Алахьым 
ишIэ ащи хэмылъэу щытэпщтын... КIо, сэ сипшъэрылъ, 
Алахьыр сишыхьат, егъэзыгъэ хэмылъэу згъэцэкIагъэ. 
Тефикбей талъэныкъо къыкъокIынэу щытызы, шъо шъуитIо шъузэрэзэшIокI. Ау зымафэ тызэрыгущыIэгъагъэу, 
непэ зыпытыдзэжьыгъэми кIэух иIэпызы, джыри зэ егупшыс. 
Аущтэу хъумэ, тибыслъымэн дин къабылкIэ пштэмэ, 
Алахьым иджэнэтыпчъэ пфызэIухыгъ, уихьэгъахэкIэ лъытэ.
- Дунай хьафыр, ефэнды, гупшысэ закI,- джау сыдми 
Федор къыIуагъ,- ущемыгупшысэмэ, щыIэгъуай.
- Адэ ары, Фидур, дунай хьаф тызтетыр... Мо тыгъэ ми, бжыхьэ пкIэшъэ зэмышъогъухэми, къушъхьэ 
шыгуфхэми зямыгъэгъэдел, зыдэдгъэзэжьыщт дунаир 
ары гушIуагъор, нэфыпсыр...- ечэнд нэмаз уахътэр къызэрэсрэр къэзыушыхьатрэ азэнаджэм ымакъэ къызэIум, 
ар иушъхьагъу дэгъоу, Къаймэт ефэндым къыIуагъ: - 
Алахьым ыпашъхьэ тызщихьащт ечэнд нэмаз уахътэри 
къэсыгъ, ори, Фидур, къыуаIуагъэм егупшыс.
XV
Пчыхьэшъхьапэ горэм, шъаом инысэщэ фэIо-фашIэхэри 
гъунэм рифылIагъэхэу, зыгъэгумэкIыжьын шIагъуи къыпыщымылъыжьэу, шъузыщэхэр бэчхьэблэ гъогум тезыщэщт тхьамэфэ пIалъэм ежэу, ыгукIи разэу Жакъыз унэм 
къэкIожьы.
Насыпыгъэба, Жакъыз еIо, мы дунай Iаем, модрэр 
къаукIы, мыдрэр къауIэ, нэмыкIыр мэкIоды, уисабый ихъяр 
къэплъэгъужьыныр. Нысэ тфэхъущтри зыщыщ лIакъори 

--- Page 107 ---

тымышIэу щытэп. ТиIоф хэмылъэу, тишIэ къемызэгъэу 
Бэчхьэблэ лъэныкъом шъаом зигъэзагъэп. Цэй Хьатырбай 
пхъу мыгъасэ иIэна, зы лIэу Абдзахэ исмэ ащыщ, Абдзэхэ 
закъоп, зэрэадыгэ шъолъыр илIы зырызмэ амыпшъэмэ, 
аужэп. Джа зыр ары, Мыхьамэт-Аминэ наибэр, шIолIыкIы 
пакIошъ, зыщыщынэу исыр! Дэгъу, дэгъу, наибэ тхьагъэпцIым ынэ къэбгъаплъэ хъущтэп, ащ зымафэ Фидур пае 
уедэхашIэ пIыгъ ыIуи, зыкъызэрэстыригъэпщыхьэщтыгъэр, 
сэрба Лапинскэм иполякыдзэ сигъэр хэзгъэхьащтмэ, 
хэсымыгъэхьащтмэ фитыр! Сыд, Дагъыстан нэс укъикIыгъэу, уни къысфибгъэкIэу, уиIоф къысхэлъ! Тефэрабгъоу 
оIабэ, сикIал. Тэри, заурхьаблэхэми, Хьатырбай ижьау 
тычIэтын.
Сыд пщынэ макъа, Жакъыз къызэтеуцуагъ, тиунэ 
къиIукIрэр? Сэ сишIэ хэмылъэу, пIэлъэ гъэнэфагъэм шъхьащыIэбыкIэу кIалэм лъэбэкъу ыдзыгъэна? Ащ фэдэ хъун 
ылъэкIыщтэп!
Жакъыз, гум лъыкIэмыхьашъоу, елъэкIоныгъ. Ячэу 
къэгъэзэгъу дэжь къыщыпэгъочъыгъэ Мышъыди пымылъэу 
лъапэкIэ Iуидзыгъ. Ау хэчъыкIын зыщиIощтым, зыкъишIэжьыгъ. Ыкъо инысэщэ гушIуафэ Гощхъан зэрехьэшъ, 
ипщынэжъ цIыкIу къыштэжьыгъэу цIыргъ-щыргъ къырегъаIокIэ сенэгуе, Жакъыз ыIуагъ. Тэ щыI сэIо Фидури? 
Айщэт иуни зэгъокIы, ишъхьаныгъупчъэ кIыбырыгъасэхэри 
зэрэIухыгъэх. Сыдэу бэлахьэу тиныо пщынэ еора! Адэ угу 
къыдэчъы зыхъукIэ, пщыни уеощт, орэди къыдэпIощт, 
укъыдэшъощт.
Щагум Жакъыз зыщиплъыхьагъ, джагъэ:
- Фидур! Орба, Фидурыр, тэ ущыI сэIо?
Жакъыз зэджагъэм пымылъыжьэу унапчъэр зыIуехым, 
ылъэгъурэр гъэшIэгъоны: Гощхъан пщынэр ыкокIэу пIэкIорым тес, Айщэтрэ Фидурырэ зэдырагъаштэ-зэдырамыгъаштэу джэхэшъогум къыщэшъох. Хъулъфыгъэ чIыпIэр 
Айщэт ыIыгъэу, Федор хэлъэщыкIзэ къырефэкIы. Щыми 
яшъыпкъэшъ, ашъхьэ къаIэтэу пчъэмкIэ къаплъэхэрэп. 
Айщэт, хъулъфыгъэм къыдыримыгъаштэ дэдэми, ыгу 
къыдеIэу, пкъы псыгъор дишIмэ шъхьэ дэхэ-нэгу къуапцIэмкIэ зыIуишIыхьэзэ, Федор къырырегъэчъыхьакIы:
- Птамэ Iэты, Фидур. ПIэхэри умыгъэжьыщэх...
- Iэгур, Iэгур ары... - Iэгутео макъэр зызэхахрэм, 
къашъорэмэ щагъэтыжьы, пщынэ макъэри зэпэу, Жа къызи 
мэлъаIо: - Еу, ныо, пщынэр зэпымыгъэу!

--- Page 108 ---

- Сыжъугъэпшъыгъ шъуитIо!.. - Гощхъани цIацIэ 
фэдэзэ пщынэр пIэгум регъэтIысхьажьы.
- Олахьэ, Фидур, укъэшъокIо Iазэм,- Жакъыз мэщхы,- 
тэ щыпшIагъ адыгэ къэшъуакIэ?
- Ащ уеупчIын нахьи сэ къысэупчI, Жакъыз,- 
нэгушIо-шъошIо зэкIэплъыхьагъэу Айщэт къеIо, етIанэ 
псынкIэу пщынаом елъэIу: - А, Гощхъан, зэ моу пщынэ 
къытфеуи, Жакъыз сыкъыдэгъашъу!
- IукI адэ, Айщэт, мор лъэубабэу, сипщынэ къыдэмышъошъунмэ... - зэресэмэркъэурэм Айщэт гу лъыригъатэу Гощхъан IугушIукIыгъ, къыпигъэхъожьыгъ: - Сэбэхь 
къыщэмэ, къэжъугъашъу.
- Олахьэ сыкъэмышъон! - Жакъыз къызIуипхъотыгъ.- 
Ишъао нысэлэгъунэм ращэжьызы, мэгушIо аIоу чылэр 
къыздэзгъэхьащхынэп!
- О укъэмышъоми, къэшъон тиI, Жакъыз,- Айщэти, 
Федор феплъэкIызэ, къыIуагъ.
- Зи езгъэIонэп, сыкъэшъон! - Федори хьазырыпс.
- Укъэшъон адэ сицокъитIу къыптесыухагъэмэ! - 
Айщэти къесэмэркъэужьыгъ.
- УицокъитIу, Айщэт, нысэтыным хэпхыжьынкIэ усэгъэгугъэ, - Гощхъани къыIуагъ.
- Сие сэгъотыжькIэ мэкIаIо, нэмыкI горэ къытешъулъхьэми хъун,- Айщэт уцурэп, Гощхъан пымылъэу, Жакъыз 
къыIощтым ежэ.
- Зэ, зэ, тымыукIыгъэ мышъэм ышъо тэшъумыгъэгощы...- зэрыгущыIэхэрэм Жакъыз фэмые хьазырэу 
къыIуагъ.
Жакъыз ымакъэкIэ ащ нахьрэ унэм исыжьы зэрэмыхъущтыр Федор къыгурыIуагъ, къэтэджыжьыгъ:
- СиIофмэ ауж сихьажьын сэ...
ТIэкIу тешIагъэу Айщэт къыIуагъ:
- Сэ сызфыщысри сшIэрэп, сичэтэщыпчъи сикъакъырыпчъи фэмышIыжьых.
Гощхъан гъунэгъу шъузабэм дикIоти, къыгъэзэжьыгъ, 
лIым къеупчIыгъ:
- Сы къэбар чылэм дэлъ, Жакъыз?
- Чылэр къэбар закIэба...
- Хьа аIорэ?!
- АIон амыгъотмэ, къаугупшысы...- Жакъыз хэхьапщыкIыгъ.

--- Page 109 ---

- Зыгорэм уегъэгумэкIы, Жакъыз.
- ГумэкIыгъо закIэба дунаир...
- НахьыкIэ тыгъуасэ нэс къэлъэгъуагъэп.
- Дудай дэсэп.
- Тэ щыI?
- Наибэм ригъэблэгъагъ.
- Сы къыриIощт?
- Шъыпкъэмэ, бахъсымэр икIас аIуи, бзэгу фахьыгъ.
- Наибэр ащ фэдэ Iофми апылъа?
- Ар зынэмысрэ щыIэп.
- Дэгъоу ешIэ... - Гощхъан къыIуи, кIэгубжыхьажь 
ышIыгъ: - Хьа, сэ сшынахьыкIэ изакъуа бахъсымэр зикIасэу 
Заурхьаблэ дэсыр!.. Сы Дагъыстан къумыкъум иIофэу 
къытхэлъыр? Ар сэри сыдэнэп, Дудаий ыдэнэп... О сы, 
Жакъыз, къепIуалIэрэр?
- Сэри сыдэрэп, зэхэзыхыгъэми къырагъэкIурэп, - 
зэпыупIэ Жакъыз фишIи, къыпигъэхъожьыгъ: - ЗэкIэри 
арэп, ау ащ фэдэхэри щыIэх.
- Тхьэ, сшынахьыкIэ бзэгу ахьыгъэм!..
- УкIэупчIэжьа?
- Къаймэт ефэндыр армэ шIэ?
- Къаймэт ефэндым, бахъсымэр езгъэлыекIрэр ыгу 
емыIукIэ, имыхьакъ темылъхь. Къаймэт ефэндыр цIыф 
гъэсагъ, шэн гъэIылъыгъ, цIыфышIу.
- Хэт адэ? Къэрэхъумэ шIэ?
- Къэрэхъу зы лIэу тичылэ дэс, ащ игугъу IаекIэ пшIынэу 
пшъхьэ къимыгъахь, ныо, къыпфэсыдэщтэп.
- Къысфэгъэгъу. Хэт шъуIуа ащыгъум?
- Хэти щэрэщ, Дудай бзэгу зэрахьыгъэри, шъоным 
тIэкIу зэрэпыщагъэри шъыпкъэ. Тинысэщэ джэгукIэ шъоупси бахъсыми хъоищт, тIэкIу зыфэсакъыжьынэу пшынахьыкIэ еушъый.
- Ащи сегупшысагъ сэ, - лIым зэрэдыримыгъаштэрэр 
Гощхъан ымэкъэ чан къыхэщыгъ, - тишъэо закъо инысащэ 
тэрэзэу зэхахьэ, зэхэкIыжьы сшIоигъу.
- Нысэр къызхэтщырэ лIакъоми уеплъын фае...- 
Жакъыз шъузым дыригъэштагъ.
- Адэ ары! - Гощхъани зыфэе дэдэр зэхихыгъэ.
- Арэп,- ыгу къэкIыжьэу Жакъыз къэупчIагъ, - тэ щыI 
Iялэр?
- ИIофмэ ауж итыщтын, укъихьажьыным ыпэкIэ унэм 
икIыгъ.

--- Page 110 ---

Жакъыз джыри хэхьапщыкIыгъ, шъхьэри заулэрэ 
ыгъэсысыгъ.
- Тхьэ, Жакъыз, зыгорэ къысшIооушъэфыкIэ...
- Сы орырэ сэрырэ зэшIотыушъэфын?
- СшIэрэп ныIа... УчэфыкIаеу укъихьажьыгъагъ, 
ухэхьапщыкIы...
Е-о-ой, ныо, Жакъыз гукIэ щхыпцIыгъэ, сыдэу хьалэмэтыеу шъо бзылъфыгъэ лъэпкъыр шъузэхэлъ... Плъэгъугъэба бзылъфыгъэ къопцIэ нэгуф пкъы псыгъоу тиунэ 
икIыжьыгъэр?.. Шъо шъухэлъ хъопсагъор шъотлъэгъулIэнэу 
Алахь зизакъом тыкъигъэхъугъ тэ. Къысфэгъэгъу, кIалэм 
унагъо зыщишIэщт мафэхэм уапашъхьэ щысэIо, ау сшхьэ 
къисымыгъэхьан слъэкIрэп... Е си Ахьмэд тхьамыкIэжъ, 
мыр къытэхъулIэн нахьи, о пчIыпIэ сихьэгъагъэмэ 
нахьышIугъ... Ори къысфэгъэгъу, пфэлъэкIыщтмэ, Айщэти 
IэкIашIэрэр фэгъэгъу... Мы Iофыр, хьарам нахь мышIэми, 
зэтезыIэжэн цIыф джыри къэхъугъэп, я си Алахь, ащ фэдэ 
цIыфи къытфэмыгъэхъу!..
- ТызэрыгущыIэри сшIэрэп,- зызчIигъэогъэгъэ гупшысэ 
стырмэ Жакъыз къачIэужьыгъ, - мыдэ зыгорэ щыIэмэ 
тэгъэшхы.
- Адэ узгъэшхэн, щымыIэ мэхъуа! - Гощхъан къызщылъэти, Iанэ къышIыгъ.- Щэджагъом узэрэшхагъ, 
Сэбэхьи, Фидури згъэшхагъэх. Моу укъихьажьыным ыпэкIэ 
Айщэти, сэри тызэдыхэIэгъагъ.
ЛIыр ошхэфэ, шэны зэрэфэхъугъэу, зыгорэ ищыкIагъэмэ къызэриштэнэу, Гощхъан хьазырыпсэу хьаку натIэм 
кIэрыт. ТIэкIу шIэ къэсми Гощхъан зыкъыримыгъашIэу, 
Жакъыз фычIэплъы. Нэгу псыгъо зэкIу, пкъы Iэпс-лъэпс. 
Илъэс шъэныкъом зикIыгъэр тIэкIу шIагъэми, ащ фэдиз 
ныбжь ептынэп, мыузгъэлыгъэмэ, зэкIэри дэгъугъэ. Аущтэу 
щытми, кIалэр ыпIугъ, ылэжьыгъ. Тэ тиIахьи ащ хэтымышIыхьагъэу арэп, ау ныр етIани ны...
Гощхъан иныбжьыкIэгъугъэ пшъэшъэ жъобгыпIэр 
Жакъыз ыгу къэкIыжьыгъ, икъэшъокIэ дахэ пае джэгу 
пчэгур ыIыгъ зэпытыщтыгъ ыIуагъ, улIа-сылIа зыIоу чылэм 
дэсхэм къагъэшъон фалIэщтыгъэх, хьакIэ къазхахьэрэм, 
иапэрэ лъэпэ дзыгъом пчэгум къыдытыращэщтыгъэ. Ежьри 
макIэрэ къыдэшъуагъэп. Удж хъураир утыгум къызитаджэкIэ, нэмыкI чылэ кIэлэжъхэр ыдэжь Iузэрэгъэбанэщтыгъэхэми, ежь апэ, ыIэ пытэу ыIыгъэу, къыдэмышъоу 

--- Page 111 ---

къыхэкIыщтыгъэп. Псэлъыхъохэр?.. Заурхьаблэмэ ямызакъоу, Бэчхьабли, Даурхьабли, Къайхьабли къыфикIыщтыгъэх... Ахэр зэкIэ IуигъэзыкIхи, сэ зыр къахихыгъ...
- Адэ, Гощхъан, зи къапIорэпи? - Жакъыз къэб жъогъэ такъом къундысыу хафэ тыришъухьажьзэ, къыIуагъ.
- Сы къыосIон, Тхьэм ишыкуркIэ, зэкIэри дэгъу.
- Ары, Гощхъан, ары,- зэрэшхэгъахэр къыриу шыхьатэу, Жакъыз ыпашъхьэ Iанэр регъэкIотыжьы, - зэкIэри, 
Тхьэм Iомэ, дэгъу зыхъущтыр Iялэм инысащэ зэшIокIмэ 
ары.
- НэкIмазэр къимыхьэзэ, Iялэм инысащэ тэрэзыIоу 
зэшIокIы сшIоигъуагъ... - Гощхъан хэщэтыкIыгъ, зыгъэгумэкIрэмкIэ къыухыжьыгъ: - Урысыдзэри къежьэжьыгъ 
аIуагъ...
- Урысыдзэр къежьэжьыгъэмэ, нысащэ шъумышIы 
еIуа? - ежь шъыпкъэр зыгъэгумэкIрэр шъузым къызэриIуагъэр зэримыгуапэр Жакъыз ымакъэ къыхэщыгъ, етIанэ 
кIилъэшъужьэу зэушъыижьыгъ: - Адэ сы пшIэн, зым 
инысащ, адрэм ихьэдагъ джары кIаIуагъэр.
- Алахьым ерэмыд,- Гощхъан къыхэкуукIыгъ, - тинысащэ дахэу зэшIогъэкI, зы хьэдагъи чылэм къыдэрэмытадж... Чылэ шъузмэ ягумэкI ары къыкIэсIотыкIыжьыгъэр...
- Зи мыхъун шъуIорэп. Ау, щыIэныгъэр щыIэныгъэзы, 
насып зимыIэр заом хэкIодэн ылъэкIыщт, нэмыкIым инысащэ зэтыриIэжэщт, адырэм инасып нысащэкIэ текIощт. 
Сы тызэрэгущыIэрэр сэIо! Угу шIу игъэлъ, шIум Тхьэ 
фелъэIу, нэкIмазэр къихьанкIэ джыри мэзэ псау иI, Iялэм 
ышIыгъэ пIалъэр къэсынкIэ мэфэ зытфых ныIэп къэнэжьыгъэр. Мыдэ, ныо, ар Iофэп, сыгу къыуабгъэ.
- Сы, Жакъыз, угу зэрэхэзгъэкIыгъэр? - зэхихыгъэм 
Гощхъан къыкIигъэщтагъ.
- ХэогъэкIы...- тхьагъэпцIышъокIэ Жакъыз шъузым 
Iуплъагъ.- Зэп, тIоп зэрэхэбгъэкIрэр, мазэми къехъугъ...
- Хьа, Жакъыз, къысаIоба угу зэрэхэзгъэкIрэр? - Iанэр 
Iузыхыжьрэ Гощхъан къызэплъэкIы.
- Сэрба мазэм къехъугъэзы зынэ чэщрэ къицIыукIэу 
пIэкIорыжъым телъыр? - Жакъыз щхыпцIызэ къыIуагъ, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Сы фэIуагъэр зэгорэм тикIэлэгъур 
тыгу къэдгъэкIыжьмэ?..
Гощхъан зэхихыгъэм ынэкIушъхьэ къыгъэушэплъыгъ, 
къеупчIыгъ:

--- Page 112 ---

- Ара уигукъаор?
- Хьа адэ? Джыдэд пIоми, хьау сиIэп.
- IукI адэ... ЛIыжъышхо ухъужьыгъэу узэрэмыукIытэрэр!..
- Е-е, ныо, сэукIытэ пIокIэ, ащкIэ зыхэмыгъэукъу, 
укIэхьажьынэп. Модэ, ы-ы, ныо, сикъэплъыгъо схэмыкIыжьзэ, зыкъэгъэхьазыр...
- Пчыхьэп, чэщэп зэраIоу, IукI адэ, сымыгъэукIыт...
- Е-е, Гощхъан, ар гум къызыпылъадэкIэ, мафэ, чэщы 
фэIуагъэп...
- ЕтIан, етIан... Модэ Iялэр къэкIожьы...
- Ушъхьагъу дэгъу къэбгъотыгъ, - Жакъыз гъумтIымыгъэ.- Моу лэджэн-къубгъан къысэти, амдэз сэгъаштэ, 
ахъшам нэмазыр къэсы.
Ахъшам нэмазыр Жакъыз зешIым, пчэнышъо нэмазлыкъ гъопчагъэр дэпкъым пилъэжьи, унэм къикIын зэхъум, 
шъузым риIуагъ:
- Джацы нэмазыр мэщытым щисхынкIэ сенэгуе. 
Бжыхьэ ахъшам кIаком иуахътэ чэт шIуцIэ чъэрым 
яхьщыр - Жакъыз унэ лъэгуцэм тетэу щагум зыщиплъыхьэфэ, къэлапчъэм дэкIыфэ, къызэхэушIункIагъ. Мэщыт 
лъэныкъом ежьи, чэу къэгъэзэгъум зынэсым, сэмэгубгъум 
зыритыгъ. БэшIагъэу хиушъхьафыкIыгъэ лъагъом Айщэт 
иунэ кIыб дищагъ, кIом дыхэтэу, тIуми шэны афэхъугъэ 
макъэмкIэ шъхьаныгъупчъэм теуи, унэпчъэ Iухыгъахэм 
ихьагъ, ренэу гукIэ зыфэкIэщыгъо бзылъфыгъэм риIуагъ:
- Остыгъэр гъэкIуасэ, Айщэт.
- Хьа, Жакъыз, къыплъэчъэха, тызIугъаплъэба? 
- ЕтIан, етIан...- Жакъыз къызIуипхъотыгъэ къодыеу, 
шъузым къыриIогъэгъэ "етIанэр" ыгу къэкIыжьэу, ыпашъхьэ ит шъузэбэ ныбжьыкIэм шIуимыушъэфэу щхыпцIыгъэ.
- Сы, Жакъыз, угу емыIу горэ схэолъагъуа?
- Хьау, зэкIэри сыгу еIу.
- Сы узфэщхыгъэр?
- Дудай ыIогъагъэ горэ сыгу къэкIыжьыгъэти ары,- 
Жакъыз тегущыIыкIыгъ.
- Сэ къысфэгъэхьыгъэуи?
- Ащ фэдэ Iоф щыIэп, Айщэт, ар пшъхьэ къимыгъахь. 
Дудаепзы, сэ сыщытэуи сыщымытэуи о къыпфэгъэхьыгъэу 
хэт сы ыIон ылъэкIын?!
- Алахьым къынэуж, о закъор ары шъэфэгъоу сиIэр, 
Жакъыз.

--- Page 113 ---

- Фидур? Фидур тэ пхьыщт?
- А тхьамыкIэм зи емыIу, щыхьагъу умышIы...- етIанэ 
Жакъыз зыкъыIуишIыхьэу Айщэт къыIуагъ: - А тхьамыкIэжъым, ари зыгорэм емынэцIыкIэ огугъа, орырэ сэрырэ 
ыкIыб тыдэт.
- Е-е, ар шъуIоу зыгорэ шъуIэкIэшIэкъон шъо!.. 
- Хьа, Жакъыз, ощ фэшъхьаф дунаим лIы тетыжьба?
- Сыгу укъызпылъэдагъэм, Айщэт, ащ фэдэ къысэмыIу...- Жакъыз къыфадзыгъэм еуцолIэ-емыуцуалIэ 
фэдэу, нахь шъабэ къэхъугъ.
- Хьа къыосымыIон? ЕгъашIэм уишъуз узгъэлыжъ 
зебэджыщтым сежэу сыщысыщта! Сэри сынасыпышIонэу 
сыфай... Фидур тхьамыкIэр лIы зэкIу, лIы шIагъу... Къытхэнэжьыщтэу сэрэшIэри, иурысыгъэ-джаурыгъэ семыплъэу, ори сыппымылъэу, чылэм щаIощтыри къисымыдзэу, 
зысIэтыни, сыдэкIощтыгъэ.
- Ары, ары, Фидур лIы зэкIу, лIы шIагъу,Жакъыз 
зыкIиIори ымышIэу, джыри ыIэпкъ-лъэпкъхэр нахь къэушъэбыхэу бзылъфыгъэм дырегъаштэ, елъэIу: - Остыгъэр 
гъэкIуасэ, Айщэт...
- Остыгъэр згъэкIосэн, Жакъыз...- мыщ фэдэ чIыпIэ 
зихьэрэм ыIоу хабзэр ыIозэ, Айщэт ыкIыб къызигъазэкIэ, 
Жакъыз щыгъыр зыщедзышъ, пIэ шIыгъахэм зыхедзэ, 
мыгузажъоу мэзахэм зыщызытIэкIырэ бзылъфыгъэм 
игущыIи педзэжьы: - Ау мы тшIэрэмкIэ Алахьым ыпашъхьэ гунахь къыщытэхьы... А зыр ары тыкъызэхэзышIыкIыщтыри, а зыр ары тызыумысыщтыри...
XVI
Къэлапчъэм къыIухьагъэм адыгэ хабзэкIэ Федор пэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, Къэрэхъу, къеблагъ.
Жакъызи унэм къикIыгъ:
- Къеблагъ, Къэрэхъу, къеблагъ,- ащи Федор игущыIэхэр къыкIиIотыкIыжьыгъэх. Мыадыгэ бысым хабзэми, 
игые нэшIу пигъохыгъ: - Тадэжь бэрэ укъакIоу уихабзэп 
о, шыми утесэп.
- Олахьэ, Жакъыз, дэхэкIае шIагъэм тызэрэзэрэмылъэ гъугъэр... - Къэрэхъуи джэуап къытыжьыгъ, етIанэ 
шIомыигъо дэдэу къыпигъэхъожьыгъ: - Урыс дзэкIолI 
пхъэшIхэр мэзым зыщышъуIэкIэкIодэгъэгъэ уж...

--- Page 114 ---

- Ар зыхъугъэр бэшIагъэ - бжыхьэпагъ. Ащ ыужи 
урыс дзэкIолIхэмкIэ гъэхъэгъэ тIэкIу-шъокIухэри тшIагъэх 
тэ...
- Ари зэхэсхыгъэ, - Къэрэхъу Iоф зыригъэшIыгъэп.
- Фидури гъусэ фэсшIынкIэ тIэкIу иIэжьыгъ. - Жакъыз 
ежь зыфаер къеIо нахь, ригъэблагъэрэм къыIорэм пылъэп.- 
Олахьэ лIы джэдагъэм ар!..
- Сы епшIэщтыгъэр сэIо?
- ЕсшIэщтыгъэр къыосIон... Олахьэ, Къэрэхъу, зи гугъу 
сшIырэр лIы джэдагъэм,- джыри Жакъыз ыгъатхъэу къыкIеIотыкIыжьы, - а зиунагъо бэгъон, уIагъэ пэтзэ, зы 
къэмэогъукIэ сфэлIыгъэп!..
- Жакъыз, хъугъэ шъыу мыщ фэдизэ...- Къэрэхъу 
темыгущыIыкIми, зэримыгуапэр къыфедзы, ауж ит Федор 
реIо: - Фидур, модэ пхъэнтIэкIуитIу горэ унэм къытфих.
- НекIо, унэм къихь, щагум тыдэсына! - Жакъыз 
ыдэрэп.
- Хьау, Жакъыз. Iоф сиI, жьыми тыхэсын, тIэкIуи тыгущыIэн,- Къэрэхъу къеIошъ, Федор пхъэнтIэкIухьэ зыIукIрэм, 
Жакъыз егыи: - Ярэби, Жакъыз, тхьапшырэ тырыгущыIагъ 
Фидур тхьамыкIэм, ыпсэрэ ыгурэ къышъуIуелъхьэ, ыпашъхьэ зыщыщ урыс дзэкIолIмэ афэгъэхьыгъэ жъалымыгъэ 
щымыIотэнэу.
- Хьа, Къэрэхъу, урысмэ угу ягъуа?
- IашэкIэ къытэзаорэмэ сыгу ягъурэп,- къыфадзыгъэр 
Къэрэхъу пиупкIыгъ, зэпыупIэ ужым къыпигъэхъожьыгъ,- 
къытэмызаорэмэ, сыгу ягъункIи мэхъу, тэри ахэри цIыфых.
- Хэт IашэкIэ къытэзаохэрэр?
- Ахэр хэт къытэзытэкъулIагъэхэр Iори, къысэупчI.
- Ари сищыпэзэхэхэп, урыс пачъыхьэр ары.
- Сы ащыгъум узфаер?
- Сызфаер, Къэрэхъу, уикъамэ типыйхэмкIэ нахьыбэрэ 
къиозгъэхы сшIоигъу.
- СиIашэ сэ къызщисхыщтри зыщислъхьажьыщтыри 
сэшIэ, Жакъыз, - Къэрэхъу зеIажэми, къыфадзыгъэр 
зэримыгуапэр ымакъэ къышIухэщыгъ.
Жакъыз псынкIэу зыкъишIэжьыгъ:
- О-о-уиу, Къэрэхъу, сы титIо непэ къытэхъулIагъэр, 
зэфэтыдзыри сы щыщ?!
- Олахьэ арым,- ошIэ-дэмышIэу азыфагу къитэджэгъэ гущыIэр зэрэщагъэтыжьыщтыр Къэрэхъуи игопагъ,- 

--- Page 115 ---

муары, Фидури къыгъэзэжьыгъ.- Сыдигъуи зэрэфыщыт 
хабзэу нэгушIо нэплъэгъукIэ Iуплъагъ, щхыпцIымэ, Жакъыз 
фыреплъэкIызэ, еупчIыгъ: - Iофхэр дэу хъура, Фидур? 
Синыбджэгъужъ угу хегъэкIа?
- Хьау, Къэрэхъу, ар озгъаIорэр сшIэрэп, сыгу амыщэфмэ, хагъэкIрэп.
Жакъыз зэхихыгъэм къыгъэгушIуагъ:
- Зэхэпхыгъа, Тыгъанэр?
- Олахьэ зэхэсхыгъэм.
- ЕтIани сэ мохэмэ дэеу сафыщыт оIо.
- Сэра хьауми ора зыIорэр? - джыри зэшъэогъуитIур 
зэпыпкIэнэу чIыпIэ ифагъэх, ау зи къэмыхъугъахэ фэдэу 
Жакъыз кIилъэшъужьыгъ:
- Орына? Сэ къесэгъажьэзы, укъыстебанэ...
- Ар зыдэошIэжьмэ, къемыгъажь.
- НепэкIэ тхьалъанэ осэты.
- Неущ? - Къэрэхъу мэщхы.
- Неущ хъурэм елъытыгъэу тыпсэущт, тыгущыIэщт. 
Шъыпкъэба, Фидур?
- Тэмэм, Жакъыз, тэмэм. Неущи мафэ къэкIощт, 
къыздихьыщтыри къэшIэгъуай.
- Зэхэоха, Къэрэхъу?
- МэфакIэм къэбарыкIи къыздихьын ылъэкIыщт.
- ШIумэ дэгъугъэ, - Федори къыпигъэхъожьыгъ.
Щымыщ горэ хилъагъомэ шIоигъоу Къэрэхъу Федор 
къызэпиплъыхьагъ, кIэупчIэнэу фаещтыгъ, ау Пэзэдэ 
Жакъыз икъэбар-гущыIэ мыухыжь зэпигъэумэ щигъэгъупшэжьызэ, IуапIэ ритыщтыгъэп. Федор ыжэкIэ-пакIэ аригъэупсыгъ ыIуагъ шъхьакIэ, ащ фэдэ рилъэгъулIэрэп.
ЦIыфхэр зэрэрыгущыIэщтыгъэхэу, нэкIу псыгъо зэкIу 
къэбзэжьэп, нахьыпэм фэмыдэщтыгъэ жэкIэ-пэкIэ мыкIырыр тет, Къэрэхъу ыIуагъ, ыупхъуагъэу къычIэкIын. Нахь 
нэпэ гохь дахэ, мысырыфыгъэмэ, адыгэмэ яхьщыр фэдэу 
хъугъэ. КуцI зэришIыжьыгъэр къырыпшIэу шъуашIо, Iэпкълъэпкъ пытэ зэхэлъ. Нэшхъэишъо тезгъаорэр ынэ мыин 
шхъонтIитIу. ЗэрэмыIыгъэкIыр ищыгъынмэ къаушыхьаты - 
иджани игъончэджи дыжьыгъэ зырызхэр ателъхэми, 
къабзэх. Жакъыз иягъэу къычIэкIын, чIыпIэ-чIыпIэу зыц 
хэутыгъэ адыгэ паIор къекIу. Ищазымэ тIурысэкIаемэ 
игъончэдж лъапэхэр адэупкIагъэх. Адыгэ шIыкIэ дэдэу 
гъончэдж шъхьапсри мыкIыхьащэу къелэлэхы.

--- Page 116 ---

Зыхэс унагъоми, зытес хьаблэми, зыдэс чылэми Федор 
ахэзэгъагъ. Узщыщмэ уахэзыгъэу узщымыщмэ уахэзагъэкIэ, е-о-ой, сыд гущ. Пщэ фыжь IашкIэ пэтзэ, къушъхьэ 
мыжъо цакIэмэ ахимытхъымэ, зыщыщмэ захигъэзрэп! 
Бзыу кортмэ къахэзыгъэр мэпцIэу, маджэ, тыгъэр игъуаз, 
шъхьафитыр тезыхрэр ипый. Оры, Фидур? О сыд угу 
щышIэу укъытхэс? Сыоплъышъ, зэкIэри - узэрэпсаури, 
узэрэгъощагъэри, гъэрыпIэм узэритри - дэгъу фэд. 
АрынкIи хъун, ау сшIошъ хъурэп уицIыф шъэбагъи, уирэхьатыгъи, уинэгу шъошIуагъи... Чъыг шъхьапэм умышIахэу 
укъыпызи, уизакъоу укъытхэфагъэп. ПкIэшъэ тхьапэ пэтзэ, 
къызпызыгъэ чъыгым кIэлъыплъэмэ, гъызэ мэгъужьы. 
ЗэутэкIрэм зызэхыригъэшIыкI шIоигъоу джэрпэджэжьыр 
къушъхьэм е мэзым мэкъабэкIэ защызэтырегъэтэкъукIы. 
О хэт ущыщ? КъыпIуадзэмэ - ошхэ, къыпIуамыдзэмэ - 
онэкIы, шIэ аIомэ - ошIэ, амыIомэ узыемэ - агу пщэфэу 
уафэIорышIэ. КъыпфэгумэкIын уимыIэу ушъхьэзакъуа? 
Уибынхэр? Уишъуз, уисабыйхэр? Ахэр уимыIагъэу сшIыми, 
уилъэпкъэгъухэр?
Тыгъэнэ Къэрэхъу, зэрэхъури ымышIэу, Федор фэгъэхьыгъэ зы лъэныкъогъэзэ мышIухэр ыгу къыфетаджэх, 
ижэкIэ-пэкIэ гохьи, исырыф нэгушIуагъи, иIуплъэ рэхьати 
фэежьэп. МэкIэ-макIэу имышэн гу плъырыгъэр къытекIо. 
НэмыкI чIыпIагъэмэ, гукIэгъунчъэу, гум къыфихьэгъэ 
пстэури риIощтыгъэ.
- Къэрэхъу, - Жакъыз маджэ, - сыоплъызы, непэ угу 
шIоп.
- Сы, Жакъыз, ар озгъаIорэр? - Къэрэхъу игупшысэ 
къыхэужьыгъ. - Ащ фэдэ Iоф, къыздипхыгъэр сшIэрэп 
нахь, непэ сиIэп.
- СэзгъаIорэр, титIо - Фидури, сэри - тыпщыгъупшэжьыгъ.
- Ара? Олахьэ сымышIэрэ... - Къэрэхъу къыIощтым 
зыригъэкъудыеу зэгупшысэщтыгъэм тегущыIыкIыгъ, 
къыфадзыгъэми кIэрыкIыгъэп: - Хэт джы зыгу шIоу дунаим 
тетыр!.. Ау сызгъэгумэкIырэ шъыпкъэр къыосIон. Фидур 
игугъу чылэм зэрэщашIыгъэу, ижэкIэ-пэкIэ къэбар 
къычIэкIыжьыгъэп.
- Сы Фидур ыжэкIэ-пакIэ къехъулIагъэр? - Жакъыз 
игъэр къызэпиплъыхьэу къэупчIагъ, етIанэ Iофыр зыфэгъэхьыгъэм ылъапсэ къыубытыгъэу къыхэкуукIыгъ: - Ы-ы, 

--- Page 117 ---

ара зыфапIорэр? Сы чылэдэсхэр ащ зыкIигъапэрэр? Фидури, 
сэри ащ тигъэгумэкIыгъэп...- ТIэкIу тыригъашIи, гущыIэ 
шъхьаIулIэ къыфишIыжьыгъ: - Айщэт ар зымыдагъэр, 
чылэми хэзытIупщхьагъэр.
- Сы мыщ Айщэт къызэрэхахьэрэр? - Къэрэхъуи 
къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- Е-е, зиунагъо бэгъон, Къэрэхъу, талъэныкъокIэ нахь 
баIорэ къыкъокI ыджары зыкIасIорэр... Фидур ынэкIу 
упсыгъакIэ Айщэт ыгу еIу.
- Сы адэ къызкIытыригъэкIэжьрэр?
- АщкIэ, Къэрэхъу, Фидур еупчI.
- Ащ фэдиз Iоф пылъэп ащ, ау етIани хьа, Фидур?
- Сынэгу джашъо Айщэт ыгу рехькIэ, Жакъыз,- 
къэупчIагъэм блэгущыIыкIэу, гъунэгъу шъузабэм игугъу 
къыфэзыдзыгъэм джэуап ритыжьыгъ,- сызхэс адыгэмэ 
закъыхэзгъэщына?
- Зэхэпхыгъа, Къэрэхъу?
- Олахьэ зэхэсхыгъэм.
- Адэ ыджары Фидур ижэкIэ-пэкIэ къэбар. Маладэс, 
Фидур! - урысыбзэкIэ Жакъыз Федор щытхъугъ, иадыгабзи пидзэжьыгъ: - Адэ, умыадыгэми, узхэс адыгэмэ 
закъыхэбгъэщынэп!
- АщкIэ усэгъэгугъэ, Жакъыз. Ори ары, Къэрэхъу,- 
Федори зэригъэжагъэхэп.
Къэрэхъу зэхихыгъэ гущыIэ убзэмэ ышъо къыхырагъэхыгъ.
Гум тхъу цIынэ щафагъэу Жакъызи къыхэкуукIыгъ:
- Адэ ары, Фидур! Ау ар пIоу Айщэти зыщымыгъэгъупш, тэ зэрытшIэу ужэкIэ-пакIи тIэкIу теупхъухьажь, пчэн 
жэкIэ къуишъо къызтырямыгъаплъ.
- АйщэткIэ сшIэрэп... - Федор ымакъэ къефэхыгъ, 
етIанэ зыкъипхъотэжьыгъ, - ау адырэхэм сафэгъэзагъ.
- Джар лIы IуакI, Фидур! Джары узэрэпсэун фаер! - 
джыри Жакъыз игуапэу къыхэкуукIыгъ.
Жакъызрэ мычыжьэу кон лъапсэм кIэрыс Федорырэ, 
зэрэуIушыжьыгъэхэ фэдэу, зэрэзэдырагъаштэрэр ащ 
нахьрэ Къэрэхъу фэщэчыжьыщтэп.
Фидур гум темыфахэрэр, Къэрэхъу ыIуагъ. КъыIорэмэ, 
ежь зэрыт гъэр чIыпIэм елъытыгъэу уегупшысэмэ, шъыпкъэ ахэмылъэу арэп. Ау егъэлыегъащэ, IэшIущэ гущыIэм 
гур зэпекIы, шъхьэм къимыхьащтхэр къырегъахьэ. Сыда 

--- Page 118 ---

129
5 Заказ 029

--- Page 119 ---

Фидур къехъулIагъэр? Апэрэ илъэсныкъом, ылъакъо 
зэрэуIагъэзэ, Фидур мыщ фэдэу шъхьагъэщ убзэкIо дэдэу 
щытыгъэп. Зэрэхэхьажьыгъэри, къызэрагъотыжьыгъэри, 
зэраукIыщтыгъэри макIэп. Сэрышъ, нэбгыритIум азыфагу 
IэжакIоу Iэджри сыдэтыгъ. Джы еплъ хъурэм - зэдежъыух, 
зэIощхыпцIэх. ЗэрэукIынхи зэтемыплъэжьынхи сэ ащ 
къизгъэкIрэп. УцIыфэу дунаим узытетыкIэ, анахь чIыпIэ 
къин уифагъэми, пшъхьэ пахынэу уращэлIагъэми, уишъхьэлъытэжьрэ уилIыгъэрэ зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп... 
Уахътэр ара, Пэзэдэ Жакъыза, уишIошъхъуныгъэ, Фидур, 
зэпызыкIыгъэр? Тэри тшъхьэ тыфитэп, ау къиныгъомэ 
зафэдгъэщрэп - тябэны, къытэбэныжьых.
- Мыдэ, Фидур, - Жакъыз къыIуагъ,- балалайкэ 
къытфеу, тыгу гъэшIу.
- КъызэрэпIу, Жакъыз, - Федори къызщылъэтыгъ.
- Бащэ! - Къэрэхъу ыдагъэп.- Сыщысынэу сыкъэкIуагъэп.
- Хьа, Тыгъанэр, уишыкIэ машIо егъэугъэ зэпытэу? - 
къыраIуагъэр имыгуапэу Жакъыз къеупчIыгъ, етIанэ ыгу 
химыгъэкI шIоигъоу къыIущхыпцIэзэ, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Орырэ сэрырэ мы аужрэ илъэсым тызэдэтIысэу тызэдэгущыIагъэу къэсшIэжьрэп.
- СыкъаIофтагъ сэ.
- Ы-ы? Зэхэсхрэр хьалэмэт! - Жакъыз дэIохъугъэ 
фэдэу егъэшIагъо, еупчIы: - Хэт ащ фэдэ зэшIокI иIэу 
Заурхьаблэ дэсыр?
- Ащ фэди дэс, тиуни ис.
- Джансурэ укъиIофытэгъэнэуи? Тиунэ исым есэрэIуи, 
уагъашIэрэр къыуипэсынэп.
- Илъэсым зэ типсыцуи мэтIарэ,- Къэрэхъу мэщхы,- 
тиунэ исым зэ зедгъэIофытэмэ хъунба?
- Зэхэоха, Фидур, мыщ ыIорэр, дунаим икIодыжьыгъо 
къэсыгъэкIэ сенэгуе! - Жакъыз къыхэкуукIы, ышIошъ 
мыхъоу къеупчIыжьы: - Сы ыIуи, укъигъэкIуагъ?
- Щэджэгъошхэ дэгъу ешIызы, Фидур ыгъатхъэ шIои гъу.
- Фидур, зиунагъо бэгъон, утэшIэжьы нахь, цIыфмэ 
урящыкIагъ о!..- Жакъыз ышIэзэ, хъопсэгъо-шъугъон 
тIэкIури ымакъэ къыхегъэщы, зэпыупIэ ужым зыкъырегъэшIэжьы: - Тыгъэнэ Къэрэхъу, зы лIэу Заурхьаблэ дэсыр, 
къыпфаIофытагъ!..

--- Page 120 ---

- Фидур изакъоп рагъэблагъэрэр, - гуцэфэ-гухэкIыр 
Жакъыз римыгъэшIынэу Къэрэхъу къыIуагъ,- ори ары, 
Пэзадэр.
- Фидур зэрежъугъэблагъэрэр сигуапэ, Къэрэхъу,- 
сигъэр иIанэ сыдпэжъугъэсынэу шъоIомэ, шъухэукъо, 
гукIэ Жакъыз ыIуагъ, - ар шъухьакIагъэри сэ сышъухьакIагъэри зы. Сэ непэ Даурхьаблэ сынэмысы хъущтэп. Балалайкэр, ащыгъум, зыдашт, Фидур.
- Хьау,- джыри Къэрэхъу ыдагъэп,- тыщысын, тыгущыIэн.
- Ар шъоIомэ,- Жакъыз ышъо къызэрэзэокIыгъэр 
къызхигъэщыгъэп, - шъузэрэфай.
Къэрэхъу иджабгъу лъэныкъоу, Федор исэмэгубгъоу 
урам къэгъэзэгъум къызкъокIхэм, къызэпачъэхэзэ шъэожъые куп къапэгъокIыгъ. КъакIэмыхьашъоу шъэожъые 
лъэбыщэ цIыкIу гори къалъэчъэ. Къэлэпчъэ пхъэтэкъэжъым 
дэжь къыIунэгъэ пшъэшъэжъыитIури къэплъэ, шъэожъыемэ къадежьэныр зэрапэсыжьыгъэпщтын - хэт ышIэра 
мохэр, е мэщынэх, е мэукIытэх.
- Фидур, сырынэ тфэшI! - шъэожъыехэр зэрэгъэкуохэу къелъэIух.
Федор шъэожъыемэ ашъхьашъо теIабэ, ареIо:
- О пфэсшIыгъ, ори ары, ори ухэсыныгъэп. ЗыфэсымышIыгъэ закъор мо къачъэрэр ары,- Федор иджыбэмэ 
арэIэбэжьы.- Тэ щыI? Мары! - гурыт Iэхъомбэшхом фэдиз 
сырынэр къырехы, къечъэлIагъэм еупчIы: - Сы пцIэр, 
сихьапIытIэхъу?
- Асфар ыцIэр,- шъэожъыемэ къызэдаIо.
- Ежь къежъугъаIу, - Къэрэхъуи къахэмыгущыIэн 
ылъэкIрэп.
- Сы пцIэр, сихьапIытIэхъу, къысаIу,- Федор шъэожъыем ыпашъхьэ щетIысэхыгъ.
- Асфар! - шъэожъыем джы къыпеупкIы.
- Аферым! - Федори шъэожъыем ымакъэ дырегъаштэ.- ЛIы ухъущт. Ма, мы сырынэр, зыми емыт!
- Адэ тэтэжъым зи епIорэпи, Асфар? - сырынэр 
зыпхъуати, зиджыбэ изыдзэгъэ шъэожъыем Къэрэхъу 
егыигъ. - АIо хабзэр пщыгъупшэжьыгъа!
- Тхьэуегъэпсэу! - шъэожъыем къызIуипхъоти, къыздичъыгъэ лъэныкъомкIэ кIитхъужьыгъ.
Заулэрэ кIуагъэхэу Къэрэхъу къыIуагъ:

--- Page 121 ---

131
5*

--- Page 122 ---

- Шъэожъыехэр къыосагъэх.
- Къысэсагъэх, - Федор игуап,- джауркIэ къысэджэжьхэрэп.
- Ахэмэ, Фидур, бгъэшIэгъон ахэлъэп, ашIэрэ-пэшIыжьых, зэхахрэр къыкIаIотыкIыжьы, - игъусэ ыгу филъ 
шъыпкъэр фыриIотыкI Къэрэхъу шIоигъуагъ шъхьакIэ, 
урамым къыщыригъэкIугъэп.
- Хьа згъэшIэгъон... - Федор хэщэтыкIыгъ нахь, зи 
къыпигъэхъожьыгъэп.
Iанэр къаухьазырыфи, зыпэтIысхьэхэми, Къэрэхъу 
ФедоркIэ зыгъэгумэкIрэр къыфыхигъэпсыгъэп, ащ фэдэ 
муради ямыIэ фэдэу шхэщтыгъэх. ГущыIэ хэдзэ зырызхэмкIэ щэджэгъо Iэнэ шыгъэм тегущыIыкIыщтыгъэх 
нахь, Къэрэхъу зымыгъэгупсэфыщтыгъэ гумэкIым, зэрэхъу ри ымышIэу ышъхьэ къырихыным фэкIэщыгъуагъэп. ТIэкIутIэкIузэ, хэгупшысыхьажьы къэс, Къэрэхъу ыгу джэнджэшым зыкъыредзэ. Фидур имыхьакъ тесэлъхьэмэ сшIэрэп. 
Мары, непэрэзымафэм тызэкIыгъушъ, Iанэм тызэдыпэсышъ, Жакъыз зызэрэфишIэу сэ зыкъысфишIрэп. Сыд 
есIуагъэми, къысиIуагъэми, джэуап тызэфэхъугъэми, 
шъхьэгъэщ-убзэгъэ-цIыкIугъэ хэслъагъорэп. ШъхьэкIафэ 
къысфешIы, зыфысегъэшIыжьы, ымакъи Iэтыгъэп, ефэхыгъащэп. НэмыкI чылагъо горэм хьакIэ къикIыгъэ фэдэу 
мэгущыIэ, мэIабэ, ищысыкIи зыпкъ ит. Сыд адэ мыщ Пэзэдэ 
Жакъыз лъэгукIэтын зызыкIыфишIыгъапэр? Дахэ запIорэм 
дахэ къыуеIожьышъ ара? Ари щыIэныгъэм, орэадыгэ, 
орэурыс фаеми, изы гупшыс, хэбдзынэу уфежьагъэкIи, 
уфырикъущтэп. Джа шэны зыфишIыжьыгъэр арынкIи 
мэхъуба Фидур джы нэс къэзыухъумэрэр?.. Сэ сыгу 
емыIурэр мыщ тесхъункIэкIэ ишIуагъэ къэкIощта-къэмыкIощта? Сыд, ащыгъум, шъхьафит зашIыгъэкIэ, ышъхьэ 
зыфыIуимыхыжьрэр? Зэрыфэгъэ чIыпIэм есагъэу ара е 
тымышIэрэ Iэжэгъу горэм къеубыта?
- Угу къысэмыгъабгъ, Фидур, уищыIакIэ сыгу еIурэп,- 
етIани Къэрэхъу ихьакIэ римыIон ылъэкIыгъэп.
- Сэри сыгу еIурэп,- Федори псынкIэу дыригъэштагъ, 
зыщымыгугъыгъэ джэуап зэхихын Iоу Къэрэхъу ышIагъэп, 
ау ащ пае къымыгъанэу тыриубыти, еупчIыгъ:
- Хьа ащыгъум илъэс пчъагъэм узфыщысыр?
- Сы сэбгъэшIэщт, Къэрэхъу? - Федор ынэ шхъонтIэ 
нэшхъэихэр, фадзыгъэм къызэбгыригъэухэу, къилыдыкIыгъэх.

--- Page 123 ---

- Узщыщмэ алъэныкъокIэ пшъхьэ щыбгъэзыежьыщт.
- Темэным сыкъызхаубытэжь уж, ар сшIэнэу чIыпIэ 
Iэджи сифагъ, непи, неущи, неущмыкIи, Тхьэм Iомэ, 
сифэщт... Ау ар сфэшIэшъунэп.
- Хьа пфэмышIэщт?
- Тхьэлъанэ сшIыгъэ.
Къэрэхъу джы нэс къыфэмыIоу зэнэгуещтыгъэр зэхихыгъэ, Пэзэдэ Жакъызэу зэритыгъэр шIошIэу щхыпцIзэ, 
еупчIыгъ:
- Хэт зэптыгъэр?
- Тхьэм естыгъ. ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Тхьэм естыгъ.- ЗэриIорэм гуригъаIоу, джыри зэ 
Федор къыкIиIотыкIыжьыгъ, игущыIэ зэпагъэункIэ щынэзэ, 
къыпидзэжьыгъ: - Мы Iофым, Къэрэхъу, пшIошъ гъэхъу, 
егъэзыгъэ Iоф хэлъыгъэп. Зыми симыщэфыжь зэхъум, 
сыхэхьажьи, сыкъызаубытыжьым, къысэхъулIагъэр Тхьэм 
ыухыгъэ Iофэу слъытагъэ, Тхьэм ыпашъхьэ сыщеуцолIагъ, 
О къызэрэпIу сIуи, тхьэлъанэ сшIыгъэ. Сэр-сэр, пшIошъ 
гъэхъу, Къэрэхъу, зыми сыригъэзыгъэп!..
- Хьа сшIошъ мыхъун...- Къэрэхъу ныпчэдыжь фэмыдэу, Федор ыгу егъугъ, егыигъ: - Ащыгъум, Жакъыз 
зыфаер фэшъушIагъэба?..
- Жакъызэп! - Федор къыкIэщтагъ. - Тхьэм къыстырилъхьагъэм сеуцолIагъ. Ащ сыриIумэт, сырикъурмэн, 
къыстырилъхьагъэр сихьылъэ.
Федор къащ къыхьынэу ынатIэ теIэбагъ, псынкIэу 
зыкъишIэжьи, ридзыхыжьыгъ.
- Хьа уитхьалъэIу зыфэуукъорэр, - Къэрэхъу къыIуи, 
ымылъэгъунэу ынапIэ ридзыхыгъ,- ащ фэIуагъэ щыIэп, 
къащ къэхь...- ТIэкIу тыригъашIи, къыпидзэжьыгъ: - Фидур, 
уитхьалъанэ къабыл пшIыгъэмэ, зи хэсIухьэрэп, оры ащ 
фитыр, оры ащ иджэуапыщтыр... Къыппаплъэхэрэр псэкIодхэба?
- Си Клавдие тхьамыкIэрэ сипшъэшъэжъыитIурэ нэмыкI 
хэт къыспэплъэн?.. - Федор хьылъэу хэщэтыкIыгъ.- Ахэр 
Тхьэм ыухыгъэм еуцолIагъэхэу къычIэкIын... Сызамыгъотыжьым, лIыгъэшхо зэрихьэзэ фэхыгъэ аIуи, сикъэбар 
арагъэIужьыгъэщтын...
Тыгъэнэ Къэрэхъу узгъэгушIон зэхимыхыгъэми, гушIопсыр ынэгу къырычъагъ, ынитIу фабэ къэхъоу ошIэ-дэмышIэу Федор еупчIыгъ:

--- Page 124 ---

- ТхакIэ ошIа?
- Сы?.. А тIэкIу-шъокIур чылысым щысагъэшIагъ.
- Iялэ! - Къэрэхъу унэм чIэджыкIыгъ. - Къэлэмрэ 
тхылъыпIэрэ моу къахь.
Къэлэмрэ тхылъыпIэрэ ыIыгъэу Мурат унэм къихьагъ, 
къарити чIэкIыжьыгъ.
- Сы мыхэмэ япшIэщтыр, Къэрэхъу?
- Упсаоу дунаим узэрэтетымкIэ, адыгэ гъэрым узэрэщыIэмкIэ уибын-унагъо гущыIэ заулэ фэтх. Джы нэс мыр 
тыгу къызэрэмыкIыгъэр...- зэгыйрэр умышIэнэу Къэрэхъу 
къыпигъэхъожьыгъ.
- Мыр стхымэ, етIан? - Къэрэхъу игухэлъ лъапсэ къыубытэу, Федор къэупчIагъ.
- Чэтыунэ бэдзэрым сыкIомэ, сы ыуасэми, поштэм 
ястын... Ау мыр зыми етIуатэ хъущтэп,- Мурат къызчIэкIыгъэ унэмкIэ Федор плъагъэти, Къэрэхъу къыIуагъ: - 
Зыгъэрэхьат, титIу ныIэп ащ щыгъозэщтыр...
Щэджэгъоужмэ адэжь Федор къэлапчъэм къыздэкIыжьым, Къэрэхъу риIуагъ:
- Тхьэуегъэпсэу, гъэзэжь. Тхьэм тыкъызэхишIыкIынэу 
сэгугъэзы, Къэрэхъу, къысфэпшIагъэр нибжьи сщыгъупшэнэп. Сыпсау-сымыпсауми, сэ сиIофэп, къыспаплъэ рэ тхьамыкIэмэ гугъапIэ горэ арэгъотри ары... Тхьэм ишIэ 
хэмылъэу зи тшIагъэп.
- Ары, Фидур, ары, зыгъэрэхьат. Неущрэ зымафэм 
тхыгъэм ыуж сихьащт. Iялэ, а Мурат, мыдэ Фидур тIэкIу 
гъэкIотэжь.
- Хьау, Къэрэхъу, Iялэр бгъэулэоу, сэр-сэрэу, митIум 
азыфагу, сыкIожьыщт,- Федор къыIуи, щхыпцIыгъэ, 
тхьагъэпцIышъо нэгукIэ къеIушъэшъагъ: - Сы, Къэрэхъу, 
цыхьэ къысфэпшIырэба?
- Непэ щегъэжьагъэу сщыгъупшэжьыгъэкIэ лъытэ, 
Фидур. Ори уеуцолIагъ, сэри себгъэуцолIагъ. - Мэщхы. - 
Iялэ, мыр къызIысхыгъэм псау-таоу сфыIэкIэгъэхьажь.
Непэ фэдэу ыгу псынкIэу илъэсныкъом Федор 
къышIэжьрэп. ГущыIэ заулэр тхылъыпIэм зытыретхэм, 
мыжъобгъу джадэ горэ ыплIэIу ридзыжьыгъэ фэдэу хъугъэ. НэмыкIынэ шъыпкъэкIэ дунаим хэплъэ. Урамхэр 
хъоо-пщаух, чылэр арышъ, нэр пIэпихэу дэхэ дэд. Зигъэр 
Пэзэдэ Жакъызмэ адэжь мыкIожьэу, атIупщыжьыгъапэ 
фэдэу гукIи псэкIи шъхьафит.

--- Page 125 ---

Къэлэпчъэ дэхьагъум дэжь Жакъыз, зэрэпаплъэщтыгъэр къызхимыгъэщэу, Федоры къыпэгъокIыгъ:
- Фэсыжьапщ, къэт ябгъэIуагъ.
- Мод-мыд тIозэ, щэджагъор кIуагъэ, - апэ шъхьэм 
къихьэгъэ гущыIэхэмкIэ Федор джэуап къытыжьыгъ.
- УчэфыкIай... Бахъсымэ укъырагъэшъуагъа?
- Ащ фэдэ зэрэсимыкIасэр ошIэри, Жакъыз...
- АщкIэ упыт. КIо, хэт ышIэра, сIуагъэ... Сы къыуагъэшхыгъ адэ?
- Джансурэ иIанэ дэгъугъэ, Жакъыз. УзэрэщымыIагъэр 
сыгу къеуагъ, сшхыгъэми къысфишIагъэп... Iанэм темылъыгъэ щыIэп. Щыпси, пIасти, лы гъэжъагъи, хьалыжъожъыий, къундысыуи тетыгъ.
- Сэ сикIэсэ хьалыжъо фабэр?
- Ари хъоигъэ, Жакъыз.
- Олахьэ гъэшIэгъоным... Тыгъанэмэ къыпфыряхьисапыр сшIэрэп нахь, наибэр зэрамыхьакIэнэу уахьэкIагъ.
- Мыщ ыпэкIи Къэрэхъу сызещэм, Жакъыз, яIанэ 
джащ фэдагъ.
- Адэ арба сэри сIорэр, Тыгъанэхэр рыскъыкIэ хьалэлых, уянэкъокъун плъэкIыщтэп... - Сыда сиджаур гъэр 
зыфагъашIорэр, наибэп, Цэеп, Лапинскэм, Къаймэт ефэндым игугъу сшIыжьыхэрэп, гукIэ Жакъыз ыIуагъ. Мы адыгэ 
цIыкIум щымыщ зилъэгъукIэ, зишIэжьрэп...- Олахьэ, 
Фидур, Тыгъанэмэ дэгъоу уашIошхагъэм! - Федор зыгорэ 
Жакъыз риIожьынэу фэягъ шъхьакIэ, къыригъэIуагъэп: - 
Модэ, ар Iофэп, Айщэт тыщигъэIэжьрэп, къыпфэзэщыгъ, 
бетэмал, укъызэрэкIожьыгъэмкIэ макъэ егъэIу... Олахьэ 
Айщэтрэ орырэ шъусыуджэгъугъэм, ы-ы, Фидур?..
XVII
- Сы, Гощхъан, зыгорэм уегъэгумэкIа? - къэлэпчъэ 
дэхьагъум дэжь зыщызыплъыхьэщтыгъэ гъунэгъу бзылъфыгъэм Айщэт еджагъ.
- УгумэкIын адэ, мы дунэе Iаем, паIо зыщыгъ уищагу 
дэмылъэгъожьмэ, мыщ дэтыгъэхэр зыдэхъугъэхэр 
сшIэрэп... Фидур уадэжькIэ къыкъокIыгъэмэ шIэ?
- А къэкIуагъэп адэ!.. Фидур шъуиунэгъо Iоф ымыухэу 
зыгорэм фыкъокIына, муары, модэ шъуичэу къуапэ 
ныпчэдыжь нэс епIэжъэжъы, ришIэри къашIэ.

--- Page 126 ---

- Ы-ы, сщыгъупшэжьыгъи, - Гощхъан ыIэгушъо ынатIэ 
Iуилъхьи, Федор зыдэщыIэ чэу къопэ IудзыгъэмкIэ плъагъэ,- Iялэм къыщэмэ, пчэгъу къуащэхэр цIыфмэ алъэ гъумэ 
губгъэн сIуи, тыгъуасэ езгъэлъэгъугъагъ, щыгъупшагъэп 
Iай...
- Фидур зыгорэ ебгъэлъэгъужьынэу щыта? - гум 
филъыр игуапэу зэригъэшIагъори къыхэщэу, Айщэт къызIуипхъотыгъ, зыфехъуапсэри къымыIон ылъэкIыгъэп: - Тхьэ 
зэтагъэм ащ фэдэлI иI...
- Ал, Айщэт, сы пIорэ?..- гъунэгъу шъузабэр ягъэр 
къызэрэщытхъурэр игуапэми, къыригъэкIу-къыримыгъэкIу 
фэдэу къэупчIагъ, етIанэ нахь зыригъэшIэжьэу фидзыгъ:- 
Ахьмэд тхьамыкIэри лIы дэигъэп, гуIэлэ-гупцIанэу, иунэгъо 
цIыкIу къызэрэкIиугъоещтым пылъыгъ, зэо мыгъо къытфежьи тхьамыкIэр хэунэхъуагъ.
Айщэт къыраIуагъэм джэуап римытыжьэу, щыуагъэ 
фэдэу щагум дэуцуагъ. ПаIо зыщыгъхэр ищагу дилъагъохэрэпышъ, Айщэт гъумтIымыгъэ, ынэ зи къыпэIухьажьрэп. Адэ тэ сыдэу тыхъура? Илъэс пшIыкIутIум 
къехъугъ паIо зыщыгъ тищагу зыдэмытыжьыр. Илъэс 
щэкIырэ зырэ сыныбжьыгъ шъузабэ сызэхъум. О зы 
мыхъуми паIо зыщыгъ нэбгырищмэ ашъхьэ уищагу къыдэпIыикIы... УилI къэрэбгъэжъ зыщыгъупшэжьэу талъэныкъокIэ къызыплъэкIэ, тэри ощ фэдэу нэ тиI, гу тиI, 
тызгъэхъуапсэрэ Iэежъыми укъызэхишIыкIыщтэп, птырахэу 
къыпщэхъушъ, къыпхехы. Си Ахьмэд тхьамыкIэ зысеIэм, 
паIо зыщыгъ сыдэгущыIэ пакIошъ, дунаим тетхэми сшIэщтыгъэп... Ушъузабэ зыхъукIэ, пхъэ, къакъырышъхь, 
хатэр жъуагъэп, къэлапчъэр Iузыгъ, Iэщ пкъэур кIэшъукIыгъ 
пIощт... Хэт ышIэра джыри фэныкъуагъэу щыIэхэр? О 
сыдым ахэр уигъэшIэных, пшIоигъор къэIогъу урамыгъафэу 
уипэIошхомэ гу лъатэ. Сыдрэ унэгъо IофкIи узкIэхъопсырэ 
пэIошхомэ уяуалIэ зыхъукIэ, сэщ фэдэ бзылъфыгъэ зэтесыгъэм, зэрэхъури умышIэу, хьэрам угу къырагъэтаджэ, 
ухагъэукъо... къысфэгъэгъу, Ахьмэд... Аущтэу сIэкIэшIэн 
нахьи, сытэджэу шъхьэегъэзыпIэ горэ зэзгъэгъотыжьыгъэмэ нахьышIугъ, тыгъорэмрэ нафэкIэ псэурэмрэ нибжьи 
зэфэдэнэп... Ары шъхьакIэ, сыдэущтэу нэфагъэр зыфэпшIыжьын плъэкIыщт, нэфагъэкIэ паIо зыщыгъ къыбдэмыгущыIэу? Зэо мыгъом чылэлIыр зэрепхъо, шъузабэр 
егъэнэтIупцIэ. Сэри ахэмэ сахэкIыжьэу тыдэ мыгъом сыкIон? 

--- Page 127 ---

Ау, зыми имыхьакъ теслъхьанэп, Алахьым ыпашъхьэ, о 
уакIыб щысшIэрэ хьарамыр, Ахьмэд, сэр-сэрэу зыдэсэшIэжьы...
- Удэгуа, Айщэт, сыкъэджэ, зэхэпхырэп,- гъунэгъу 
шъузым зызэриудэгугъэм Гощхъан ыгъапэу, джыри чэум 
шъхьапырыджыкIыгъ.- Сы щагум щыпшIокIодыгъэр?
- А укъызкIэупчIагъэмэ афэдэ паIо зыщыгъ горэ сищагу дэтыгъэмэ, нибжьи зыпари щысшIокIодыныеп!.. - 
Айщэт, исэмэркъэуи ишъыпкъи зэхэтэу, зэгупшысэщтыгъэ 
шъузэбэ гу плъыгъэм зыкъышIуипхъуатэу, джэуап къытыжьыгъ, зыфидзыгъэр дэIогъу римыгъафэу къыпигъэхъожьыгъ: - Жакъызрэ Сэбэхьрэ зэкIэмыхьэ-зэкIахьэхэу моу 
джыдэдэм чылэм хэхьагъэх.
- Ары гущ, Айщэт, ары гущ,- Гощхъан къыфадзыгъэр 
къыгурыIуагъэми, IаекIэ ыгу римыубытэу джэуап къытыжьыгъ,- паIо зыщыгъыр шъхьатехъо зытехъуагъэм 
икъотэгъу, тау пшIын, уинасыпынчъагъэ къызгурэIо... Хьа, 
Айщэт, чэур тазфагоу тызфызэдэгущыIэрэр, моу къакIо, 
пчэдыжь шIагъу, тIэкIу тыщысын. А плъэгъугъэ ятэрэ ыкъо рэ уямыхъуапс, нысэщэ IофымкIэ, зэщэукIытэ аIомэ, 
зэкIэрытIысхьэхэу зэдэмыгущыIэхэзэ, сэ тIуми лIыкIо 
сызфашIыжьзэ, тхьамыкIэх, къапыщылъ Iофым зэрефэх.
- ЗэрэхъурэмкIэ, паIо пщыгъынри IэшIэхэп,- Айщэт 
щхызэ къэлапчъэм къыдэкIы, чыжьэу ежьагъэм фэдэу 
ыгъэпытэжьзэ, ежь-ежьырэу зэреIожьы:- Тэ, шъхьэтехъо 
зытехъогъэ делэхэр, ахэмэ тянэцIы...
Айщэтрэ Федорырэ зымафэ къызэрэзэдигъэшъогъагъэхэр Гощхъан ыгу къэкIыжьыгъ. Джа мафэм Айщэт 
джэнэ къолэн дахэ щыгъыгъ, Гощхъан ыIуагъ. Мары, 
джыри нэмыкI джэнэ уцышъо къызщилъагъ, а шэкIым 
щыщ шъхьэтехъо пIокIэ псынкIэмкIи шъхьэр шIопхыкIыгъ... 
Сыда мыр, унэм имыкIэу, щагум дэмыкIэу, зыфэгъэкIэрэкIагъэр? Зэ, зэ, непа зыслъэгъурэр?.. Мыгъатхэ 
щегъэжьагъи мыщ зызигъэхьашI-къошIрэр! Арэп, тыгъэр 
къепсы пае, бжыхьэ мафэу, джэнэ пIокIэ цIыкIур ыпхэкI 
къещэкIыгъэу, чъыIэ лIэрэба сэIо!.. Тхьа, сшIошъ хъущтыгъэп нахь, Жакъыз ыIорэм шъыпкъэ хэлъым. Бзылъфыгъэ 
цIыкIур, тхьамыкI, Фидур ашыкъ ехъулIагъэкIэ сенэгуе. 
Адэ умылъфагъэу, умыпIуагъэ зыхъукIэ, ппкъи, унэгуи 
пкIэнтIыIуи къызэтенэщт. Модэ мор зигъэпхъужъ нэшIошIэу 
къызэрэкIорэр. ЩымыIэжьыр ары унэхъугъэр, къэнагъэр 

--- Page 128 ---

зыгорэ хъун, ыджары язгъэIуагъэр... Е, си Ахьмэд тхьамыкIэжъ, уIэтхъо-лъатхъоу дунаим утетыгъ, мыщи Iэджри 
утегуIагъ. УиIэми уимыIэми чылэм щакIо къыдэхьагъэу, 
хьакIустэл нахь мыхъуми, уишъуз къопцIэ нэгуф цIыкIу 
уфэмыщафэу дэбгъэкIыжьыщтыгъэп, сыдрэ бэдзэр утехьэ ми, ащ фэдагъ, зыдэбгъэзэжьыгъэм Алахьым джэнэт 
къыщыует.
- СыгумэкIрэп пIуагъэ шъхьакIэ, Гощхъан, тхьамыпс 
зыгорэм узэрефэ, - Айщэт, игые даор хэмылъэу, кIэкIорыкIмэ-кIэщхыкIзэ, къыIухьагъ, къыфидзыгъ: - ПаIо зыщыгъ 
уимыщыкIагъ о!
- Сы, жэмыIан цIыкIу, сищыкIагъэм о фапшIэрэр? - 
къыIухьагъэм Гощхъан нэшIукIэ еплъызэ еупчIыгъ, етIанэ 
тыриубытапи, риIуагъ:- Хьа непэ угъэкIэрэкIэгъай?
- Непэриза сызыплъэгъугъэр? - Айщэт ынитIу къеджэгукIы, ыIупшIакIэхэр мэщхых.
- Мафэ къэс усэлъэгъу.
- Хьа ащыгъум?
- Удах.
- Укъысэхъуапса?
- IукI адэ, сыохъопсэнэу сыхъулъфыгъа?
- Ахэмэ тыкъызэхашIыкIыщтыгъэмэ!.. - Федор къыгъаплъэу Айщэт къеIо.
- Ужэ зэтелъхь, чылэм тыкъызэхяогъэхы, - Гощхъан 
къэгузэжъуагъ.
- Сыкъызэхэзыхын дэсыгъэмэ, азэнэджапIэм сытеуцони, сыджэныгъи! - Айщэт къеIошъ, мэщхыжьы, псынкIэу 
къыпедзэжьы: - Илъэс пчъагъэ хъугъэзы, лIы тимыIэуи 
тэпсэу... Ар Iофэп,- къыригъэжьагъэм ошIэ-дэмышIэу 
телъэты: - УзгъэгумэкIрэр къыосIон, Гощхъан. Къыпфамыщэгъэ нысэм пшъхьэ ебгъэгъэузыжьын ебгъэжьагъ.
- А зэ хъущтыр хъугъагъот,- зэкIэри зыIэ илъыр Айщэт 
ары пIонэу Гощхъан гъунэгъу шъузэбэ гъэкIэрэкIагъэм 
Iуплъагъ, къыхэкуукIыгъ: - Тхьа, къэпшIагъэм, Айщэт! 
НекIо унэм, сы мыщ тызфыщытыщтыр, зыми тыкъызэхимыхэу, гупсэфэу тыгущыIэн.
- Зыгорэм тыкъызэхихыщт сIоу, мэфэ шIагъом зышIосымыгъэбылъышъущт. Икъунба унэм зисшIыхьажьыгъэу 
сызэрисыр! Модэ, Гощхъан, плъэлъ,- зыпашъхьэ ит 
бзылъфыгъэр къыкIигъащтэу Айщэт къыхэкуукIыгъ,- 
Фидур ыплIэIу пцIанэ тыгъэр зэрэтежъыукIырэр!

--- Page 129 ---

- А сыбгъащти, Айщэт, сы къыохъулIагъэр! УукIытэрэба?! Iоф зышIэрэ хъулъфыгъэм ыплIэIу пкIантIэ къехын 
адэ...
Мыщ фэдэу щытыгъэп мыр, сыдэу бзылъфыгъэ 
мыукIытэжъ хъугъэ, Гощхъан ыIуагъ. Гъунэгъу къызытфэхъугъэхэм щегъэжьагъэу шъхьэмылъытэжь горэ еслъэгъулIагъэу къэсшIэжьрэп. Ахьмэд тхьамыкIэр зэпсауми, 
къэдгъэгущыIэн тымылъэкIэу, лIыгъэкIэ инэбгъо шIыгъэ 
къитщэу, укIытэпхагъ, лIыр заукIми зыкъимышIэжьэу, 
сыкIомэ сышъхьащысэу, сеушъыймэ згъашхэу макIэрэ 
сыпылъыгъэп. Джы еплъ къызэрэзэIыкIыгъэм, анахьэу 
Фидур фыреплъэкIы зыхъугъэр ары. Хъулъфыгъэмэ 
аIу-амыIоми, джары бзылъфыгъэ лъэпкъым тызэрэщытыр... ПаIо зыщыгъ горэ къыпIощхыпцIэкIэ, къыпфыреплъэкIыкIэ, зебгъэгъэделэ хъуна?.. МитIум, Жакъыз ыIорэр 
шъыпкъэ, хьэйнэпагъэ горэ тихьаблэ къытырамышIыхьагъот... ПIи ужи пхыгъэу щыс есIорэп Айщэт тхьамыкIэм. 
Илъэс пшIыкIутIо ушъхьэзэкъоныр, чэщрэ унэ цIыоу пIэм 
ухэлъыныр, къызгурэIо, псынкIагъоп. ИгумэкI-гупшысэ 
мыухыжь тезгъэун лъфыгъэ горэ, тэтыем фэдэу, иIагъэмэ 
Iофыгъа? Укъэзыубытын уимыIэ хъумэ, нэмыкIмэ уаригъэплъыщт, пщыгъупшэжьыгъэ Iэджми уаригъэнэцIыщт... Зэ 
мы Фидури иIоф, Къаймэт ефэндым къыфыриIэ быслъымэныгъэ гухэлъыр ары, зэшIокIыгъагъот. Аущтэу мы лIым 
иIоф ухыгъагъэмэ, зы мэфэ закъокIэ Айщэт пэсыубытыныеп... Дэгъуба митIум янасып зэпыфэгъагъэмэ, мощ 
фэдэ лIы лэжьэкIожъыр гъунэгъукIэ уиIэныр, зэгорэм 
Пэзадэмэ япсэпэшIагъэ, ащкIэ шыхьатэу сызтеуцожьы, 
щыгъупшэнэп... ГъэшIэгъона илъэс щэкIырэ блырэ ыныбжьымэ, илъэс тIокIитIурэ блырэп ныIа, дэкIожьмэ, джыри 
лъфыгъэ хэкIыщт... Сыда, ащыгъум, Ахьмэд тхьамыкIэм 
зы цIыкIу горэ зыкIыфимыгъотыгъэр? Хэт тIумэ язэу ар 
зилъэкI къымыхьыгъэр? Айщэтмэ шIэ? Алахьым ерэмыд, 
бзылъфыгъэр бгъэмэ - шъхьафит, шъхьэм къыфечъагъэу 
ышIэщтымкIэ къызэрэоблэн щыIэп!.. Зымафэ ащ зыкъызэрэсфишIыгъагъэр, Фидур зыIуишIыхьэзэ къызэрэдэшъуа гъэр фимыкъоу, Жакъызрэ сэрырэ тыкъызэдэгъашъу 
къысиIогъагъ... IукI адэ!.. Мы нэшI-IушI Iаер унэ къыкIэбгъаплъэ хъущтэп, плъэгъурэба джаур кIыб пцIанэм риIолIагъэр!
- А Гощхъан, Гощхъан,- Айщэт, азыфагу дэт чэур 
ыгъэсысэу, джагъэ, - Тхьэм Iомэ, тыдэ ущыI?

--- Page 130 ---

- Ары, Айщэт, ары, къысапIорэм шъыпкъэ хэлъ, 
узгъэгумэкIын щыIэ хъумэ, утегупшысыкIыщт...
- Нысащэр армэ, Гощхъан, земыгъэгъап сIуагъэ, непэ 
фэдэу ари къэтлъэгъужьыщт.
- Алахь зизакъом аущтэу хъунэу еIу, непи нычэпи 
цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьэ лъапIэм, 
лъагэм селъэIу. Ау нэмыкI горэми сегъэгумэкIы сэ...
Сыда, инысащэм нэмыкIэу, джыри мы узгъэлыжъыр 
зыгъэгумэкIрэр, Айщэт ыIуагъ. А-ей, Iащэми лъащэми, 
къысфэзыщэн шъао горэ сиIагъот, дунэе мылъкум ыпэ 
къэсштэни! Шъхьауз пфэхъугъэу сыд узгъэгумэкIрэр? Сэ 
къызщысшIэжьыщтым Сэбэхь инысащэ уиушъхьагъоу 
къызэплъэшъулIэн плъэкIыщтыр къызэплъэшъулIагъ, уилI 
къыптешхыхьэми, узфаер зэкIэ еогъашIэ. Ау зызакъу 
къызэрэомыдэIурэр, къыодэIунэу ышъхьэ фитыжьа, о 
къыпшъхьарыплъыкIэу садэжь къызэрэплъэрэр, къыпшъхьарыкIэу садэжь къызэрэкIорэр ары. Сэра хьауми ора 
укIытэщтыр? ЛIы плIэIуми гупэми пкIантIэ къяхыжьми пшIэрэп о... Фидур лIы зэтетыгъэ тхьамыкIэмкIэ узгъэплъагъэшъ, уукIытэ фэдэу зыкъысфэошIы, укъысэгыи... Ащ 
нахьи нахьышIугъ уилI, ФидуркIэ пэрыохъу къысфэмыхъоу, 
о зыIэкIэуубытэгъагъэмэ... Фидурырэ орырэ зызэIошъошIыхьэ, шъуазыфагу дэлъым сыщыгъуазэшъ, хьыкум 
лIыжъмэ уясIотэщт ыIуи, гъэщынагъэкIэ гъэрекIо сыхигъэукъуагъ...
Фидур тхьамыкIэмрэ сэрырэ тазыфагу зыгорэ дэлъыгъэмэ Iофыгъа!.. Ным тыкъызэрилъфыгъэу тIуми тыкъабз... 
Ау Пэзэдэ Жакъыз къысишIагъэм, си Алахь, сэ сигунахь 
шIагъи хэлъ, зэзакъокIэ, къысэбэны зэхъум, хъулъфыгъаIэмэ сыгу амыгъэушъэбыгъагъэмэ, ычIэгъ сычIэмызэгъэныгъэкIи мэхъу... Симэхагъэ къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI... Сыд гумэкIыгъуа мыщ къыфэмыIорэр? 
ЗыгорэкIэ Жакъызрэ сэрырэ гуцафэ къытфешIымэ шIэ? 
Ежь апэ къысфидзыным ыпэкIэ, Iофым ишъыпкъапIэ ышъхьэ фипхынышъ, зэгобгъэутынкIэ дэгъу. Сэ зи мыхъун 
сшIагъэп, Тхьэр сишыхьат. Сыегъэзыгъэти, сызэпакIыгъ... 
ЕтIани сыда быслъымэн диным ыIорэр? О уизакъоу лIы 
бгъэгупэ фабэкIэ утхъэжьынэу ара? Хъулъфыгъэм, фэлъэкIыщтмэ, ымыгъэнэтIупцIэщтымэ, шъузиплI иIэн фит, еIо. 
Ау имыем бзылъфыгъэ енэцIы зэрэмыхъущтыри ащ къеушыхьаты. Сэра енэцIыгъэр, ежьыр ара сыхэзгъэукъуагъэр? КъаIо, укъысэгуцафэмэ, зэ ужэ къызэтех амэ, 
къыосIожьрэр зэхэпхын!
- Сэ сызгъэгумэкIрэми, Айщэт, - Гощхъан зыIэжэгъэгъэ гупшысэм къыхэужьыгъ, - Дудай иIофи къыхэхьажьыгъ...
- Сы Дудай къехъулIагъэр? - къэбарым щыгъозагъэми, 
"тумптэкъашъы хъун пшынахьыкIэжъ ара, джы нэс тызфэбгъэпагъэр", Айщэт ыIуагъ.
- Зэхэпхыгъэба наибэм, абдзэхэ пащэм, ыдэжь зэрищагъэр? - "умышIэ нэмыIэмэ, сыдкIэ уищыкIагъ, къыосIонэп", гукъаокIэ къыригъэжьэгъагъэр гушхуагъэкIэ Гощхъан 
ыухыжьыгъ: - Iоф къыдыриI аIуагъ.
- Сы Iоф къыдыриIэр?
- ТилIы пащэмэ Iофыбэ зэрафэ, ящыкIагъэщтын...
- Хьа Жакъыз амыщагъ? - Айщэт зигъэдели, еупчIыгъ.
- Хьа зыфащэщтыр? - Гощхъан лIым тещыныхьэ-тенэгуикIэу къызIуипхъотыгъ, етIанэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - 
КъэпшIэжьрэба, гъэрекIокI ышъхьэкIэ къылъыкIогъагъ, 
къыздырищэкIыгъ, зыдаригъэхьэкIагъ...
- Фидур къызкIэупчIэр ара?
- Ащ фэди къыхэхьэгъагъ, ау ащ изакъоп... Сы шъуIуа 
наибэм сшынахьыкIэ зэрищыкIагъэр?..
- Зигугъу пшIырэр пчъэIушъхьэм тес джары язгъаIорэр, - урам къэгъэзэгъум къыкъокIыгъэ шыур Айщэт 
ылъэгъугъ, - муары, Дудай къэкIожьыгъ... СыкIожьын сэ 
ащыгъум, сищэджэгъуашхи мышIы...- унэгъошхо горэ 
къызажэрэм фэдэу Айщэт къыIуи, елъэкIонзэ, чэу кIыб 
хъужьыгъэ.
Гъунэгъу шъузабэр зэрэIукIыжьыгъэр Гощхъан игопагъ.
Дудай ошхэфэ Гощхъан зы гущыIи ышнахьыкIэ риIуагъэп. Дэгъоу зышхэкIэ, бахъсымэ тыришъухьажьыныр 
Дудай ихэбзагъэти, къызэрэкIэмыупчIагъэр Гощхъан 
шIогъэшIэгъоныгъ, игопагъ, еупчIыгъ:
- Шъуадэжь удэхьажьыгъэба?
- Сшыпхъу нахьыжъ ичэу цэпкъ сыблэкIэу шъузым 
дэжь сыкIожьыныр нахь къыстефа?
- Тхьэуегъэпсэу. Сы адэ къыплъызгъэкIогъагъэмэ 
къыуаIуагъэр?
- Шъхьэгъажъох!.. - тIэкIу тешIагъэу Дудай гъумтIымыгъэ, етIанэ шъхьаIулIэ къыфишIыжьыгъ: - АIори ашIэри 
ашIэжьрэп!

--- Page 131 ---

- Уемышъу къызэрэуаIуагъэм пая? - Гощхъан зыгъэгумэкIыщтыгъэр ыушъэфыгъэп. - ТитIо нэмыкI тыкъызэхихрэп, къаIо. ЦIыф есIонэп, ары пакIозы, Жакъызи Сэбэхьи 
язгъэшIэнэп.
- Ори сыгу укъыхэмыIэжьба... - Дудай ынапIэ къыIэтыгъэп.
- Хъугъэ, нахьыкI, къызгурыIуагъ... - Гощхъан хэщэтыкIыгъ, етIанэ ышнахьыкIэ къыкIигъащтэу къыхэкуукIыгъ.- 
А къумыкъужъым сы къытфимурадыр?! Уищэмэ къыптыригъэшхыхьэхэу... Тэра Абдзэхэ псаум, сIонэп сIуагъэ 
шъхьакIэ, ригъотагъэр, синанэ гущ! Джахэр зэкIэ, сшIэ-сымышIэми, Къаймэт ефэндым ыбзэгу къыпыкIыгъэх!
- ЦIыфым имыхьакъ темылъхь.
- Сы шъуитIо, тиунэ исри ори, Къаймэт ефэндыжъ 
цIыкIур къэшъуухъумэу къышъохъулIагъэр?
- Мэхькъэмэ утыгум сызыращэм, джа зыр ары къыскъоуцожьыгъэр.
- Ы-ы? Ара?..- Гощхъан ышъокIи ымакъэкIи, ынэхэр 
къилыдыкIхэу цIацIэщтыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу, 
зыкъызэблихъоу къэупчIагъ, псынкIэуи къыпидзэжьыгъ: - 
Алахь зизакъом ишIушIэ ерэмыгъэкIод. Къаймэт ефэндым, 
зэрэлIы гъур цIыкIум уемыплъ, лIыгъэ зэрэхэлъыр сшIэщтыгъэ сэ!.. Тхьэегъэпсэу, тынапэ къыукъэбзыжьыгъ. А 
синынэ гущ, бахъсымэ зыIузымыгъафэрэ паIо зыщыгъ 
адыгэлI щыIэжьа джы!.. А сшынахьыкI, а сыпсэм фэд, титIо 
затIорэр, тазыфагу дэкIодэжьыщт, аIу-амыIоми, а бахъсымэ ешъуакIэр ори щыгъэтыжь... Мары, тэри шIэхэу 
лэгъунэ тиIэщт, бахъсымэ макIэп щызэрахьащтри, пхъэчаитIури хьазыр. Оры тихъяр салъэныкъокIэ ихэгърэищтыр, 
о зыр ары тызщыгугърэр...
- Гощхъан!.. Хъугъи шъыу адэ...
- Ары, нахьыкI, ары. Сэ къыосымыIомэ, чэм лъакъо 
шкIэ ыукIырэп, хэт къыуиIон. Арэп, нахьыкI, Цэй Хьатырбай, 
благъэ къытфэхъущтыр, мэхькъамэм щыIагъэба?
- Цэимрэ наибэмрэ зэшIухэп.
- ЗэшIунхэп адэ, - Гощхъан игуапэу къыIуагъ,- сшынахьыкIэ ешъуакIу къумыкъужъым къыриIоу!
- Сы, ежьмэ пэщэныгъэр зэтырахэу, сэ ащ сыкъызэрэхахьэрэр... - зэхихыгъэр Дудай къемыкIоу гъумытIымыгъэ, къыпидзэжьыгъ: - Ар Iофэп, Гощхъан. НэмыкI 
къэбари щыI.
- Сы? Тхьэм къэбарышIу ешI.

--- Page 132 ---

- Урысмэ заор аухыгъ.
- Къытэзэожьхэрэба?
- Талъэныкъоп... Къырым заор ары аухыгъэр. Джы 
тадэжькIэ идзэмэ зыкъатэкъу аIуагъ.
- Сы мыхэмэ заухьэу афэмыгъотырэр?.. - Гощхъан 
ымакъи къефэхыгъ, ышъуи къыпызыгъ, игупшысэ шъэфи 
къыIэпыкIэу зэушъыижьыгъ: - Зэ Iялэм унагъо едгъэшIагъэгущэт... КъэбарышIу къэпхьыгъэп, нахьыкI…
- Сы сызэрэамал, Гощхъан... СфэшIэщтыр, типхъорэлъф закъо къыщэмэ, пфэзгъэцэкIэн, джэгур сIэтын, 
сыкъыщышъон, цIыфхэр згъэчэфыных, зэхэсщэн, зэхэсщыжьыных.
- Адэ, ары, нахьыкI. Ар о ппшъэ имыфэщтмэ, хэт 
зыпшъэ дэкIынэу тиI тэ… Ау зыкIэ джыри сыкъыолъэIущт, 
нахьыкI. Мы уздащэгъагъэмкIэ къыоупчIырэмэ япIощтыр 
ошIа, лIы ухъумакIомэ, ащ фэдэхэр ихъоих аIуагъэзы, 
къызгоуцу къызыуеIом, фэбдагъэп. Благъэ къытфэхъущт 
Цэй Хьатырбай зэхихыжьмэ, игопэщт.
- Мэхькъамэм хэсыгъэхэр дэгугъэха? - ышыпхъу ыгу 
къэкIыгъэр шIогъэшIэгъонэу, гопэ тIэкIуи щыхъоу Дудай 
къэупчIагъ.
- О пIорэр ары нахь, сы ахэмэ уазэрэпылъыр! Джыри 
зы лъэIу, нахьыкI. Къырым заор урысмэ зэраухыгъэри 
ядзэ тадэжькIэ зыкъызэритэкъури, Алахьым ыцIэкIэ сыолъэIу, Фидур емыIу, ыгу бгъэбырсырыщт, мышIапхъэ горэ 
IэкIэбгъэшIэщт.
- Хьа! - пэIо шIуцIэ пырацэр зышъхьарыгогъэ шъхьэ 
онтэгъур Дудай къыпхъотагъ, етIанэ щхыпцIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Хэшъэе лъахъэм дадзэжь шIоигъомэ, орэбырсыры... Сэ ар есымыIоми, езыIон чылэм къыдэкIын. 
Тэ щыI сэIо ар?
- Гъунэгъу шъузабэм дэжь речъэкIыгъэщтын... ПаIо 
зыщыгъ унэм римылъагъомэ, ар ышIэу ихабз...- Фидур 
нахьи Айщэт ыгу нахь тыригъэпщахэу Гощхъан къыIуагъ.
- ЫшIэн адэ шъхьарытIупщыпэ шъушIыгъэмэ... Ащ 
фэшъуашэр сэшIэ сэ...
- Бащэ!.. Сы Фидур тхьамыкIэм илажьэр?!
XVIII
Къырым заом икъэбаркIэ Дудай хэукъуагъэп. Апэ ар 
Анаскевич Федор къыфэзыIопщыгъэри Пэзадэмэ яунагъо 

--- Page 133 ---

щыщ шъыпкъ - Сэбэхь. Хьарамыгъэ хэлъэу риIуагъэп. 
Мэхькъэмэ чэу къуапэм дэжь щызэхэт лIы купыр къэбарым 
рыгущыIэу зэхихыгъэти, янэрэ янэшымрэ зэраIуагъэр тэ 
щишIэн, гъэр тхьамыкIэм ыгу къыIэтын, нахь ыгъэрэхьатын 
ыIуи, игугъу фишIыгъ.
Вологодскэ губернием Къэрэхъу фитIупщыгъэ тхылъыпIэм кIэгушIузэ зимафэхэр изыхыщтыгъэ Федор зэхихыгъэ 
къэбарыкIэм, Гощхъан зэренэгуещтыгъэу, гупсэфын 
езыгъэжьэгъэгъэ гур къыгъэбырсырыжьыгъ. Бжыхьэ 
пчыхьапэр зэхауи, икъакъыр Федор зекIужьым, Тхьэ 
сурэтым зыпэIуидзагъ. Нычхьапэ фэдэу шъхьафит гугъапIэ мы илъэс заулэм къыфэтэджыгъэу Федор къышIэжьрэп. 
Нахьыпэм зэгупшысэщтыгъэ шъхьафит гугъапIэхэр, зыми 
емыпхыгъэхэу, шъхьарытIупщэу, лъэпсэнчъэ мэфэ-чэщ 
дэкIодыжьыщтыгъэх. ГукIи псэкIи зыфэшъыпкъэ Тхьэ 
пашъхьэм тхьэлъанэ зыкIыщишIыгъэри, Жакъыз цыхьэ 
ащкIэ къызкIыфишIыгъэри ахэмэ ащыщ.
КъысэIугъэ къэбарыр шъыпкъэмэ, Федор егупшысэ, 
нэдэплъыпIэ горэ сищыIэныгъэ къыфэошIы, си Тхь! Ар 
къызлъыIэсыгъэхэр ымыгъапэщтыгъэхэмэ, рыгущыIэщтыгъэхэп! ЗэрэхъурэмкIэ, къэбар мыIу щыIэп зыфаIорэр 
шъыпкъэ. Адэ симылъэпкъэгъумэ моущтэу мэкъэнчъэлъэпсэнчъэу егъашIэм сахэсыщта? Мы сызхэфагъэхэр 
цIыф Iэлхэу, жъалымэхэу, гукIэгъунчъэхэу къизгъэкIрэп. 
Ар сIомэ, оркIи, сэркIи, адыгэхэмкIи гунахь къэсэхьы - 
стемыкIыжьын хьэрам шъобж зытесэщэжьы. Апэрэ илъэсхэм, сыушъэфрэп, къин сагъэлъэгъугъэ. Ау ежьхэм 
ятымыгъэлъэгъугъэ, ущыгъуаз, тагъэлъэгъужьрэп. КъысашIэн аIомэ, гунахьынчъэнхэу, сфэшъошэ Iэджи къысфагъэгъугъ. ТиIэшэ чIэгъ чIэкIодагъэр Заурхьаблэ къыдащэжь 
къэсми, къысэчъэнхэти, сэркIэ алъ ашIэжьынэу къыстефэщтыгъэ, ау зыгу плъыгъэ нэбгырэ зытIум нахьи лIакъор, 
чылэ псаур нахь Iушэу къычIэкIыщтыгъэ. Мыр къытэпшIагъ, 
мыр пIуагъэ, мыр отIожьыгъэ ыIоу зыми сыригъэзыгъэп, 
шъхьакIо къызысахрэми, ежь адыгэмэ зэраIоу, шъхьэ 
шхыгъо сифэжьэу Iэджри къыхэкIыгъ. Джаур къысаIуагъэ 
пае, ямыдинэгъумэ джары ахэр зэряджэхэрэр, емыкIу 
афэслъэгъугъэп. Ежьмэ тэри бусурман ятэIо. Аущтэу, 
тызэрэушъхьакIужьэу, бгъуитIумкIи тызэфыщымытыгъэмэ 
нахьышIугъ. КIэнэкIалъэм фэкъаигъэм екIэ еухыжьы... 
Джыри сыгу илъ горэ, си Тхьэ лъапI, къыуасIо сшIоигъу, 

--- Page 134 ---

ащ уишIэ хэмылъэу сIорэп, ау сызгъэгумэкIрэр шъхьаих 
къыпфэсшIмэ, сыгу нахь псынкIэ хъунэу къысшIошIы... Ар 
Къаймэт ефэндым къыздыриIэгъэ Iофым фэгъэхьыгъ. 
Адыгэхэр зэрыт диным сыригъэхьанэу къыздэгущыIэ 
зэхъум, ящэнэрэ зэIукIэгъур ары. О къыпфэгъэхьыгъэу, 
сэ къысфэгъэхьыгъэу мэхагъэ къызхэзгъэфэнкIэ тIэкIу 
дэдэ иIэжьыгъ. Къысфэгъэгъу, унэшIу къысщыф, сыгу 
гъэпытэ, сыкъэухъум. КъыпшIосыушъэфрэп, мыгъатхэ 
щегъэжьагъэу сихэкIыпIэнчъэ сыгу ыгъэкIодыгъагъ. 
УщыIэжьми сымышIэжьэу чIыпIэ къысфыхэкIыщтыгъэ... 
Къысфэгъэгъу ащ фэдэ шIошъмыхъуныгъэ загъорэ 
сшъхьэ къызэречъэщтыгъэмкIэ. Джащ фэдэ иблыц лъэхъан 
горэм быслъымэн диным серэхь шъуIуа сIуи, сенэцIыгъагъ. 
СытезгъэгушIухьэгъагъэмэ ащыщ горэми ущызгъэгъозэн. 
Бзылъфыгъ тазыфагу къыдэхьэгъагъэр... ЗилI урысмэ 
аукIыгъэ Айщэт ары. А тхьамыкIэм, гунахь фэплъэгъунэу, 
лажьэ иIэп. Илъэс щэкIым итыгъэм шъузабэу мы дунай 
хьафым изакъоу, шъхьэегъэзыпIэнчъэу къызтенэм... Зы 
цIыф ышъхьэ фисымыхыгъэу Айщэт тхьамыкIэм ишъэф 
горэм ущызгъэгъозэщт, ащ О уишIэ хэмылъэуи щытыгъэпщтын, етIани... "Пшъхьэ Iупхыжьмэ, сыкъыбдыхэхьажьынышъ, уидин сыкъихьащт, къабылкIэ къыбдэсхьыщт", 
къысиIогъагъ... Сшъхьэ Iусэбгъэхыжьынэу гу сэбгъэшIыгъагъэпти, ари сфэшIэшъугъэп... Хьау, сыогыйрэп, мысэм 
сылъыхъурэп. Сыгу шъэбэгъэ-мэхагъэ къысфихьэу Айщэт 
илъэIу сенэцIыгъагъэмэ, бзылъфыгъэ цIыкIум, Ощ нэмыкI 
хэт ышIэра къэхъущтыгъэр, насыпынчъагъэ къыфэсхьыныгъэкIи мэхъу... Арымырми а тхьамыкIэм, зэрэдэхэгохьым фэшъхьафэу, насыпым щикIухьэгъап. Ащ Жакъызи 
ипэIо пырэцэ чIэгъ зычIиушъафэзэ, сыд пае сыушъэфын, 
тэ зи къыдгурымыIоу къызшIуерэмыгъэшI, сэ къыстырилъхьэзэ, гъэщынэгъэ хьарамыгъэ Iоф дызэрехьэ... Хьау, 
Жакъыз ихьэрам зекIуакIэ фэгъэхьыгъэу Айщэт зыгорэ 
къысиIо пакIошъ, къысфыхигъэпсыгъэу арэп. НэбгыритIумэ 
азыфагу къыдэхъухьэрэр, орэшIу-орэмышIу фаеми, сищы кIагъэп. ЕгъэзыгъэкIэ зэрагъашIэрэм фагъэгъу хабзэшъ, 
сиунэгъо-бын къыспэмыплъэщтыгъэмэ, силъэпкъэгъу-диныгъоу щытыгъэмэ, мыр пшIагъэ сIоу фэсымыдзэу, зи 
дэсымышIэрэм фэдэу сылъыIэбэни, щыIэкIэ гъогум зыдытесщэни... Мыхъун сэIомэ, сыкъызэхэшIыкI, унэшIу къысщыф, си Тхьэ гукIэгъушI. Зигугъу къыпфэсшIырэр тимыдинэгъуми, зэрэтимылъэпкъэгъум сырыгущыIэжьрэп, ари 
цIыфы, псэ пыт, лыуз иI, гукIэгъу хэлъ...
Тимыдинэгъу IофышIэми, Къаймэт ефэндым гухэлъэу 
къысфыриIагъэмкIэ сыгу ебгъэрэп. Сэ сызиIумэтыр сфэхъо жьыщтэп, сыгу сфихыщтэп, сщызгъэгъупшэни къэхъущтэп зесэIом, сыригъэзыгъэп, сигъэпыигъэп, Iогъу-шIэгъу 
зыми сыригъэшIыгъэп. Зи Тхьэ фэшъыпкъэм шъыпкъагъэ 
хэлъ ыIуи къысIугушIогъагъ нахь, нэмыплъ IаекIэ збгъодэкIыжьыгъагъэп. Джэгухэми, кIапщэхэми, хьадагъэхэми, 
шыгъачъэхэми цIыфмэ апашъхьэ Iэджри сакъыщыхигъэщыгъ, сэлам есхыгъэу къысимыхыжьыгъэу къэсшIэжьрэп. 
Къаймэт ефэндым чылэ медрысым фэшъхьаф гъэсэныгъэ 
IэкIэлъэп, ау игулъытэ бэмэ анэсы, ифабэрэ ижьаурэ 
гъунэнчъ... Ащ нэмыкI лIы Iушыби Заурхьаблэ дэс. Бэджэнэ 
Мамыий, Бэрэчэт Лалыуи, МэщфэшIу ГуIэтыжьи, Дэпчэн 
Пщымафи, ХьакIэмэфэ Шумафи ахэмэ ащыщых. Тыгъэнэ 
Къэрэхъу? Къэрэхъу изакъоми, чылэ псау! Пэзэдэ Жакъы зи, зышитIу тыукIыгъэм, сыдэущтэу угу ебгъэбгъэщт!.. 
Сэбэхь зэкIэми ауасэр! Жъыр зыгъашIоу лIыгъэ зыхэлъ 
кIэлэкIаби Заурхьаблэ дэс. Мы сыкъызхэфэгъэ адыгэхэр, 
гъэрэу саIыгъ нахь мышIэми, тэ къызэрэтшIошIэу, шыхьатэу 
сакъытеуцо, цIыф дэйхэп, си Тхь! Урыс пачъыхьэм къаретэкъулIэ зыфаIогъэ дзэмкIэ унэшIу ащыф, гукIэгъу 
афэшI. Лажьэ зимыIэм угоуцо хабзэшъ, сыолъэIу, егъэзыгъэкIэ зиIашэ зэрагъэIэтыгъэ адыгэ тхьамыкIэхэр къэухъу мэх!..
Федор зыгъолъыжьыгъэр сыхьатым къехъугъ - зы 
чъыяпи къекIурэп, къакъырым зизышIыхьажьыгъэ бжыхьэ 
мэзахэм ынэхэр къыхэцIыукIых. Азэнаджэм джацы шъэлэуатыр къызихьыгъэр тIэкIу шIагъэ, нэмазышIхэри яунагъомэ арыхьажьыгъэнхэ фае, Жакъыз къызыхэкIыжьрэм 
ыдэжь къыIухьэу ихэбзагъ, ымакъэ къызкIэмыIугъэм 
егъапэ. Лъахъэр зытырахыжь илъэсым къеплъакIощтыгъ, 
джы цыхьэ къызфашIыгъэ уж ащ фэдэ гуцафэ къыфишIыжьрэп шъхьакIэ, джа шъэф плъэкIэ тIэкIури къыдамыIыгъэу щытэпщтын, ышъхьэ къыримыхыпэу ар Айщэти 
къызэхыригъэшIыкIыгъагъ.
Сиостыгъэ хэмыгъэнагъэу зелъэгъум Жакъыз къыIухьагъэпщтын, Федор зыдимышIэжьэу зыфэзэщыщтыгъэм 
ушъхьагъу къыфигъотыгъ. КъыIухьэгъагъэмэ, сизэщыгъо 
стыригъэуни. Зэрэхъурэр сэри ежьыри ымышIэу чыл э 

--- Page 135 ---

къэбармэ сащигъэгъуазэу загъорэ къыхэкIыщтыгъ. Къырым заор зэраухыгъэм, урысыдзэр мы лъэныкъом къызэрэкIорэм игугъу нэмазышIмэ къахэмыхьагъэу сшIошъ 
хъурэп. ЦIыф зэхэхьапIэмэ - бэдзэрмэ, мэщытмэ, 
чылысмэ - къэбар пстэури къащежьэ. Ащ укIэупчIэжьынэу 
ищыкIагъэп, рыгущыIагъэх, ыгъэпагъэх - нэмыз-Iумызи, 
плъырыгъи, жъалымыгъи къахилъхьагъ. Джарыщтын 
Жакъызи зыкъызкIимыгъэлъэгъуагъэр... Сиостыгъэ зэрэмыблэрэр ылъэгъу пэтзэ, Iэджри сыкъигъэущыжьэу 
къыхэкIыгъ... Сэри ащ о узэригъапэу симыгъапэу щытэп, 
шIумэ еплъ!.. Икъунба илъэс пчъагъэм хьэр псашъо сэбгъащэу сызэрэпIыгъыгъэр... КъэошIэжьа темэным сыкъызхэшъогъотэжьым, шыбгъэкIэ укъысаомэ сиуутызэ, сыкъэтэджыжьмэ къамыщышъо сипшIыхьэзэ, сыкъызэрэпфыжьыгъагъэр? Илъэс псаум, лъэхъэ темыхэу коным 
сызэрибгъэсыгъэр? Уигухьэ-гужъ къыстепкъутэ хъумэ, 
сыл мыузыжьэу къызыпшIошIыкIэ, сиуIэгъэ мыкIыжь укъызэретхъощтыгъэр?.. Силъэпкъэгъумэ самыщэфыжь 
зыхъукIэ, къэошIэжьа, къысапшIэщтыгъэр? Аужрэ къещэкIыгъом сызщыщмэ апашъхьэ сыщиуукIыхьанэу 
узэрежьэгъагъэри сщыгъупшагъэп сэ... АйщэткIэ къысэпхырэ шъхьакIори шхыгъошIоп. КъысэпшIагъэмэ ащыщ 
горэ къыосшIэжьынэу чIыпIэ зэгорэм сифэжьына шъуIуа? 
Ар къэслъэгъужьынэу сшIагъэмэ!..
НэмыкI макъэу ежь къыхэджыкIыгъэм къыкIигъащтэу 
Федор ошIэ-дэмышIэу къызщылъэтыгъ, мэзахэм щыIэбэлъа бэмэ, зынэсрэр лъакъокIэ риутызэ, ишэф остыгъэ 
хигъани, и Тхьэ сурэт кIэрыуцуагъ. Бгъэгум щызэтесэбгъэIажэщтыгъэ гущыIэ мышIухэр къызэрэсIэпыкIыгъэмкIэ, 
къысфэгъэгъу, унэшIу къысщыф, гукIэгъу къысфэшI. 
КъасIо пакIошъ, сягупшысэнэуи сыфэягъэп. ОшIэ-дэмышIэу 
шъхьафит къысфэзыхьынэу сызщыгугъыгъэ къэбарыкIэм 
зезгъэгъэпцIагъ. Зысыухыижьрэп, ау чIыпIэ зэжъу симытыгъэмэ, ахэр сшъхьэ къимыхьаныгъэхэкIи мэхъу. Анахь 
чIыпIэ къин ифэгъэ цIыфыр шIум зэрэфыщыбгъаIэри, 
узэриушъыякIори, узэриIэпыIэгъури, узэрикъотэгъури 
сэшIэ. Ау етIани зысщыIагъэп, къысфэгъэгъу, гунахь къэсхьыгъ. Мы сIуагъэхэр адыгэ лъэпкъыр арэп, зы нэбгырэ 
зыфэгъэхьыгъэр... КъызгурэIо, жъалым закIэкIи а нэбгырэр зэхэлъэп, ишIугъэмэ Iэджри сыкъаухъумагъ, дэир 
къызтезгъакIоу шIур зыщызгъэгъупшэн фэягъэп, къысфэгъэгъу...

--- Page 136 ---

Мышъыд пчъэм къепIэстхъэу зызэхехым, Федор 
гушIуагъэ. Бжыхьэ жьы къабзэр пчъэм къыдэугъ, ошъогу 
мэзагъор жъогъо зэпэлыдыжьыкIэ къыIуплъагъ.
- Сы, Мышъыд, ори узфэмыгупсэфрэр? Хьа мыщ 
зитшIыхьажьыгъэу тис? Дунаир дахэ, тыхэхьан.
Уфэмыеми, гур зыгъэцIыкIурэ щынэгъо шъэфыр бгъэм 
къыдэзыгъэтэджэрэ бжыхьэ чэщ зэгъокIыр чIыгум шъхьащыубгъуагъ. Чъыг шъхьапэр пакIошъ, къурапэр зыгъэсысын жьыбгъи щыIэп. Чэщым щымыщ чылэми къыдэIукIрэп, 
хэгъуашъхьэми къыщытэджырэп. Чъые зимыIахэ къушъхьэпсыр ары дунаир къыгъэущынкIэ тенэгуикIзэ, зиорыпсхэр IузылъэсыкIхэрэр.
Зыфежьагъэри езыщэжьагъэри къыгурымыIоу, 
Мышъыди ыуж итэу адырэ къакъыр къуапэм Федор кIуагъэ. Мэзэгъо чэщым хэдыихьагъэ чъыгмэ къахэщэу Айщэт 
иунэ инэплъэгъу къыпэшIофагъ, игуапэуи фыIугушIукIыгъ. 
Пэзадэмэ яуни, яконитIуи, яIэщи, яшэщи, былымэу ачIэтмэ 
анэсыжьэу, гупсэфых. АдыкIи, шъоф мыиным, зэпырыдзыгъэхэ Бэджанэмэ яуни, Бэрэчэтмэ ябгъагъи, зымафэ зилI 
заом къыщаукIыгъэ Мэрэтыкъо Гуагунэ иуни мамырых. 
Заурхьаблэмэ ядунай зэгъокI ошIэ-дэмышIзу къызэщызгъэкъогъэ тыгъурыгъум иджэмакъэ Федор шъхьэр къыригъэпхъотагъ.
Тыгъурыгъу макъэм нахь сиджагъо щыIэп, Федор 
ыIуагъ, сыдэу пшIын, ари щыIакIэм изы пкъыгъу, хэбдзынэу 
уфежьагъэкIи, пфыхэдзынэп, утекIуагъэкIи, а зымкIэ дунаир 
ибэу къэнэн. Ау ар сигумэкIыгъо чэщ къыхэмытэджагъэмэ 
хъуни…
Федор къыдекIокIрэ Мышъыд фэмыхьыгъэ дэдэми, 
егыигъ: 
- Джары, тэгумэкIы тIуагъэ шъхьакIэ, тэщ нэмыкI 
гумэкI зиIи дунаим тет.
Зыфэмые тыгъурыгъу макъэр къызэрежьагъэм фэдэу 
ошIэ-дэмышIэу зэпыужьыгъ, аущтэу зэрэхъугъэри Федор 
иджэгъуагъ. Заулэрэ ежагъ, дэIуагъэ. Тыгъурыгъум иджэмакъэ бжыхьэ чэщым зыхэзыжьым, имэзэгъо шъэфкIэ 
джыри чIыгум шъхьащыуцожьыгъ. Ошъочапэм шэфлъагъо къытезынэзэ тестыкIыгъэ жъогъохэчъым джыри нахьи 
нахь Iаеу Федор ыгу къыгъэбырсырыжьыгъ. Муары, темыр 
лъэныкъомкIэ, ыIуагъ, джыри зы жъуагъо ошъочапэм 
хэстыкIыгъ, нэмыкIи кIэлъычъэжьыгъ... Сыд сэIо къяхъулIагъэр? ЦIыфым ищыIэныгъэ жъуагъомэ афэд зэраIорэр 
шъыпкъэмэ, нэбгырищ, муары, джыри зы, нэбгыриплI 
синэплъэгъу пIалъэкIэ дунаим ехыжьыгъ. ШIу агу илъэу 
псэугъэхэмэ хэти щэрэщых, зыдигъэзэжьыгъэ Тхьэм 
иджэнэт къырет… Тара шъуIуа мохэмэ ащыщэу темыр 
жъуагъохэр? Жъогъо Зэшиблым къетэкъокIыгъэхэр арыщтын. Тичылэ Iэджри ахэр щыслъэгъущтыгъэх. Жъогъо 
Къашыкъри зы лъэныкъобгъукIэ апэчыжьагъэп. Муары, 
тIури сэлъэгъу, ахэмэ азыфагу пIомэ хъунэу сичылэ цIыкIуи 
щыт… Зэгорэм сытеплъэжьына шъуIуа? Къэрэхъу ащ 
сфаригъэхьыгъэ тхыгъэри нэсыгъэнкIи мэхъу. Нэмысыгъэ ми, непэ-неущ сикъэбар зашIэщтыр! Е си Клавдие тхьамыкI, 
къысфэгъэгъу, сэ къызгурэIо о пкIэхэкIыщтыр зыфэдэр… 
ГушIуагъоми тхьамыкIагъо къыздехьы джары язгъэIуагъэр... Адыгэ гъэрыпIэм сыщыIэми, сыпсауба?! ЩэIэныгъэ 
къызхэдгъафэмэ, тызэжэжьмэ, Тхьэм тызэфихьыжьын. 
Ащ уицыхьэ тегъэлъ, уишIошъхъуныгъэ умыгъэкIоды, ар 
зэрэпшIокIодэу угуи кIодыщт. Джа шIошъхъуныгъэу сиIэм, 
Тхьэр сиIэпыIэгъоу, сэри сыщегъаIэ, анахь къыспэуцурэ 
къинри сегъэщэчы, гунахьи, хьарами, мышIапхъи, нэцIэни 
сатыряIэжыкIы.
ИлъэныкъокIэ Федор зидзыжьи, ыгу жьы зыдегъэ кIым, 
джыри Мышъыд риIуагъ:
- Чэщыбгыр екIы, ори зыгъэрэхьат, сэри тIэкIу сышъхьаукъэн.
Федор зэгъолъыжьым, мычъыешъоу бэрэ щылъыгъ. 
КъокIыпIэ ошъочапэм къэушэплъын зырегъажьэр ары 
ныIэп ошIэ-дэмышIэу чъыем зыIуилъэшъугъэр. Пчъэ тео 
мэкъэ лъэшыр ары мыхъугъэмэ, пкIыхьэлъэгу IэшIум бэрэ 
хэтыщтыгъ.
- Хэт ар?! - Федор къызщылъэтыгъ.
- Сэры! - Жакъыз ымэкъэ лъэш къэIугъ.
- Джыдэд, Жакъыз, джыдэд... Пчъэр егъэтыгъэмэ 
сшIэрэп...
- Анахь Iоф зыщытиIэ пчэдыжьым, сы уичъыякI, зиунагъо бэгъон, щэджагъо мэхъу пэт! - Жакъыз пчъаблэм 
дэджыкIыгъ. - Ори IукIот зэ! - ыгу тыригъэпщахэу лъапэкIэ 
Мышъыди Iуидзыгъ.
- Джыдэд, Жакъыз, джыдэд... Сыхэчъыягъ...
- Ухэчъыягъ, уимыщыкIагъэмэ уягупшысэзы!..- зымыгъэчъыягъэр дешIэ фэдэу Жакъыз Федор фидзыгъ.- Модэ 
зыгорэ зыIулъхьэри псыр улэужьыгъо имыфэзэ, псы чъыIэ 

--- Page 137 ---

пхъэчаитIу горэ къытфащ. Зэ моу къэуцу. Айщэти фэзгъэпытагъ, ори къыосэIо. Нысэр тищагу къыдатщэу унэм 
итэщэфэкIэ, къэбар дгъэIоу Пэзадэмэ яхабзэпызы, хэт 
къыоупчIыгъэкIи, зыми ущыгъуазэп. КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ, Жакъыз. Зи сшIэрэп, зи зэхэсхыгъэп.
- Аущтэумэ нахьышIу... Хэт ышIэра бэчхьаблэмэ 
зызэрашIыщтыр... УлIа-сылIа зыIорэ чылэ Iялэхэр шъузыщэщтых. Дудай ынаIи атыригъэтыщт... Мыдэ, Фидур, 
псыщэ укъызикIыжьрэм, щагум, тыкъыр чIыпIэ иIэмэ, зэ 
теупхъухьажь... Ярэби, мы мэфищым, нысащэр текIыфэкIэ 
къемыщхыгъэмэ дэгъугъэ. 
- Алахьым ыIомэ, къещхынэп,- Гощхъан къыIуагъ.
- О сы пIорэ, Фидур?
- Къещхын мурад уашъом иIэп.
- Сэри ары сIорэр. Къемыщхмэ, укъыщышъонкIэ 
типчъэIупэ гъунджэкум фэд...
- Алахьым ыIомэ Iо, Жакъыз,- Гощхъан лIыр къегъэтэрэзыжьы, - ары зэкIэми афитыр.
- ПаIо зыщыгъмэ уахэмыгущыIэу, - Жакъызи шъузым 
реIожьы,- модэ уишъуатэ зыри нахьышIу.
Ашъхьэ зыдахьыжьыщтыр амышIэу, унэми имысышъухэу, щагум дэтынхэ зэпытынри къырамыгъэкIоу, щэджэгъоуж мэфэныкъор ерагъэу Пэзадэмэ агъэкIуагъ. Бэчхьэблэ 
лъэныкъом нэшъу ехъулIэгъапэр Гощхъан. ТIэкIу тешIэ 
къэсми, унэм къелъэтышъ, лъэгуцэм зыщеплъыхьэ, къэбарынчъэу ехьажьы. Айщэти уцурэп, къэбаргъапэу ари 
ищагу къыдэджыкIы.
- А зиунагъо бэгъон,- Жакъызи маджэ, - уищагу 
укъыдэкуукIын нахьи, къакIори, мо тиунэ исыр зэубытылI, 
делэ къытхэхъухьащт.
Пчыхьэпэ зэхэогъум чыжьэкIэ къыхэIукIыгъэ нысэщэ 
орэдыр апэ зытхьакIумэ кIэзыпхъотыкIыгъэ Мышъыд 
зэхэзыхыгъэр, етIанэ Федор къеIугъ, яджэхэу къырамыщыгъэхэми, гукIэ алъыIэсыгъэу Гощхъанрэ Айщэтрэ унэ 
лъэгуцэм къытелъэдагъэх.
Нысэщэ орэдыр къэблагъэ, зэхэзыхрэм, ар зыпэкIэкIыгъи зыпыщылъи, ыгу шIу къыфырегъахьэ, зыфащэрэмэ 
гушIуафи, гупшыси, гумэкIыгъуи къахелъхьэ.
КIэрэхъо-шхонч омакъэхэр зыкIэт нысэщэ орэдыр 
Пэзадэмэ яхэтэ чэубжъэ чыжьэм къызынэсым, Жакъыз 
зыкъишIэжьыгъ:

--- Page 138 ---

- Модэ, Фидур, къэлэпчъэшхор IугъэзыкI. Хьа узыфыщытыр, Пэзадэмэ яныу! Къыпфамыщэ рапшIэзэ нысэм 
улъэхэхьащта?
- Оры? О сы узажэрэр?.. Iялэмрэ нысэмрэ умыгъэукIытэхэу уипщыпIэ итIысхьажь. Сэ сигощапIи секIужьын. 
Алахьым нысэ цIыкIум лъэпэ мафэ къытхехь, шIоу щыIэр 
зэкIэ Пэзадэмэ къадегъэхъу. КIо, Айщэт, апэгъокI о!..
XIX
Пчэдыжь ошъогур Пэзадэмэ ягумэкI плъэпIагъэми, 
бжыхьэ кIасэм къыгъэпцIагъэхэп - дунаир фабэ, шъабэ, 
къафащэгъэ нысэри ащ фэд - дахэ, нэгушIу, шIыкIашIу.
Ошъо чIэгъым къычIэтэджэгъэ хъярыр, ар зыдэт чылэм 
игушIуагъо адэзыгощрэ къушьхьэ благъэхэри къушъхьэ 
чыжьэхэри ос шыгуфкIэ IогушIукIых, алъэгъурэр ашIомакI 
пIонэу лъэпэпцIыеу зыращы. ПкIэшъэ зэмышъогъукIэ 
джыри зызымыутхыпкIыжьыгъэпэ мэз тхышъхьэ речъэкIхэри, ныбжьыкIитIум янасып зэхадзэ тхьэ фелъэIухэ 
пIонэу, ядышъэпс мэкъэ шъэфкIэ Iэгъо-благъоми, нахь 
чыжьэIо хэгъуашъхьэми, ары пакIошъ, урысыдзэр зыдыIулъ 
лъэныкъоми, зэхэдз фырямыIэу, щэIушъашъэх. Зитыжьыныпс ор макъэхэр, хэт щэрэщ фаеми, ипсыIубэ зыIуфэрэ 
цIыфмэ афизытэкъухьэрэ къушъхьэ псыхъори мыжъо 
нэпкъым къыдэщхыкIы. ЗигушIопс фабэ ренэу зыгощырэ 
тыгъэми, "хэт щыща мохэр, сыд фэдэ цIыф лъэпкъха" 
ымыIоу, шIушIэ тынкIэ мызэщыжьэу иошъочапэ къыдэсые.
Тыгъуасэ гъучI къечэрэгъокIыкIэ агъэжъэгъэ мэлиблым 
нэмыкIэу Пэзадэмэ ящагу лы щыуаниблырэ, ащ фэдиз 
пIастэрэ къыщэжъо. Щэламэхэр, хьалыжъохэр, хьалыухэр, 
къурамбыйхэр, IэпэещэкIхэр, нэмыкI IэшIу-IушIоу ежь 
хъярыр зые унагъом щашIыгъэм фэшъхьафхэри Пэзадэмэ 
къафэкIорэ гушIуакIомэ къыздахьы, мэл пхыгъэхэри, ахэмэ 
анахь мыцIыкIу тхьачэтхэри кумэ къарахы, хэтэ къуапэм 
дэжь IэшIэхкIэ щызэтыраутыгъэ Iэщмэ адатIупщхьэ. Зицые 
къопитIу тыжьын бгырыпхым дэупкIэгъэ, зыIэшъхьитIу 
Iэнтэгъум нэмысэу дэщэегъэ джэгуакIоу чэбэрэ псыгъо 
кIэкIыр зыIыгъыр утыгум къихьани, зинасып зэрэгъотыгъэ 
ныбжьыкIэмэ яджэгу сыхьатмаф зыщыриIощт уахътэр 
къэсынкIэ джыри сыхьат зытIущ иIэжь. Джэгу утыгур 
зыIыгъыщт кIалэхэр, адыгагъэм къызэриIорэмкIэ, Iопщыгъэнчъэхэу къакIохэми, лIыкIо гъэнэфагъэхэр яIэхэу пшъашъэ пэпчъ шъхьэкIафэ фашIызэ, чылэм къыхащы, къызагъэсхэрэм, хъярыр зыер шыхьат фагъэхъузэ, нысэ лэгъунэм 
ращэх. НэмыкI чылагъомэ къарыкIрэ хьакIэхэр шышIоIумэ 
акIэрыт шы пчъагъэхэмкIэ, ку зэкIэтIыкIыгъэхэмкIэ къэошIэх. Нэбгырэ зырыз-тIурытIу-щырыщэу, куп зэхэтхэу 
цIыфхэр нысэщэ джэгум къекIуалIэх. Сыдигъуи адыгэ 
джэгум зэрэщыхабзэу, шъэожъые-пшъэшъэжъыехэр 
хъяр щагум дэпхъагъэх.
ЗилIыжъыпIэ игупсэфэжьыгъэ нахьыжъхэр, Къаймэт 
ефэндыр япащэу, шъхьэлъытэжь-Iушыгъэр къябэкIэу, зы 
лъэныкъогъазэмкIэ анахь хъоо-пщаум щызэхэсых. Адырэ 
сэмэгу лъэныкъомкIэ лIыжъмэ янэплъэгъу гугъуемылI 
зыубытырэ унэ дэпкъымкIэ ныожъ гъэшIуагъэхэр щызэгосых. Нахь лIы хэкIотэгъэ хьэкIэ шъхьагърытхэри лIыжъмэ 
яшъхьаныгъупчъэ Iухыгъэ пэчыжьэхэп. Зишъхьэлъытэжь 
зыщызымыгъэгъупшэрэ бзылъфыгъэхэри ныо гъэшIуагъэ мэ акIэрысых.
Нысэ лэгъунэм ращэрэ пшъашъэмэ нэплъэгъу шъэфкIэ 
афычIэплъырэ кIэлэкIэ купхэр джэгур зыщызэхащэщт 
чIыпIэм пэмычыжьэу щагу-хэтэ чэум дэжь щызэхэтых.
Уцугъорэ гъэпсэфыгъорэ зимыIэр Дудай. Ар ышыпхъукIи имахъулъэкIи Пэзадэмэ яхэгърэй, Жакъыз ышитIу 
яз псаугъэмэ хъяр шъхьагъырытыгъэр къызэрэнэмысыщтыгъэр къыгурымыIоуи щытэп. Дудай ыIорэр лъэтемытэу 
зыгъэцэкIэрэ хъулъфыгъэ нэбгыритфмэ Анаскевич Федори 
ащыщ. Пхъэ лэгъэшхомэ арыз лы упкIэтагъэхэр, псы 
щалъэхэр, пIэстапхъэхэр бзылъфыгъэхэр зышъхьащыт 
щыуанмэ арехьылIэ, нахь кIэлэ ныбжьыкIэмэ пхъэ къутэгъэ 
IаплIхэр рарегъэтэкъулIэ, пщэрыхьакIомэ афегъэпытэ...
- Пхъэм шъукIырымыущ, пыстыкIафэхэр машIом 
пэжъугъэкIуатэх.
- Мэзым пхъэ хиз, - Айщэт къыфедзы.
- Тищагуи пхъэ диз,- Федори къызэкIакIорэп.
- Хьа Пэзадэмэ уашъхьасрэ?
- Узышъхьасрэр къыпшъхьасыжьы, адыгэмэ аIоу 
зэхэпхыгъа?
- Зэхэсымыхыгъэми, о къысэоIоба... - Айщэт щхызэ, 
нэшIошI IуплъэкIэ Федор фыреплъэкIы, етIанэ ыIуагъэр 
хигъэкIокIэжьэу щытмэ зэхаригъэхзэ, федзы: - Ащ нахьи 
нахьышIугъ, Фидур, псы щалъэр щыуаным ибгъахъо хъумэ, 
бисымлахь Iори!

--- Page 139 ---

- АщкIэ шъуибыслъымэнытхьэ сишыхьат, Айщэт, ар 
сымыIоу тихъяр сыщыIабэрэп.
- Е-е, ситхьамыкIэжъ, ори о! Ощ фэдэ хэт къыситын 
сэ!..
- Модэ, Айщэт, пIастэр зэIышI, еогъэстылIэ...- Федор 
исэмэркъэуи, ишъыпкъи зэхэтэу къеIошъ, игъусэ кIалэм 
фегъэпытэ: - Айщэт пхъэ гъугъэ тIэкIу щымыгъакI. Бащи 
емыхьылI, пхъэнчъэу кIымафэм тыкъигъэнэщт.
- Мыдэ мыщ ыIорэр! - Айщэт пIастэр зэIишIэзэ, къыгот бзылъфыгъэм реIо, ыгъэшIагъо фэдэу зешIы: - Пэзэдэ 
Жакъыз иIэ мылъкум ычIэ ышIэжьрэп, мыдырэм ащ кIеугъуае, ипхъэ тыкъыр нэс тенэгуикIы!
- Адэ, Айщэт, сы къыпшIошIрэ о? - Федор пхъэ итэкъухьагъэр зэригъэкIужьзэ, игъусэ кIалэм енэкIао.- Пхъэ 
цакIэми машIо рыкIагъэсты... Пэзадэмэ сэ акIэсымыугъуаемэ, о ар пшIэхэнэп.
- Ащ нахь шъыпкъэ пIожьынэп, Фидур,- Айщэти 
гущыIэн фалI.- А-ей гущ, сипIэстачIэ емыстылIэнэу сшIагъэмэ, сигъунэгъу тхьамыкIэхэр пхъэнчъэу къэзгъэнэщтыгъэх!
- Гъунэгъумэ яIэмэ, ори уиI, лые зэпхыжьы пшIоигъо мэ, ари шIэ, - Федор гукIэ зигъатхъэу зэкIэкIон мурад 
иIэп.
- Тэрэз, Фидур, тэрэз! О ущыIэу, Пэзадэхэр щыIэхэу 
Алахьым апэ сэ сегъэлIэжь, - Айщэт мэщхы, - къышъукIэмыщхми къышъукIэткIун... Удэ, Фидур, ащ нахьи 
нахьышIу къэшъоным зыфэгъэхьазыри. Къытэплърэм ыжэ 
Iудгъэзэу, Iэгу тфытемыорэр щымытыжьышъоу, тхэныгъэми ар игукъаоу, къэзыщагъэхэр сэ кIэзгъэгъожьхэу, 
дэкIуагъэмэ агухэр о бгъэтакъохэу, унагъо зышIэщтхэр 
тэ къытфалIэхэу орырэ сэрырэ Пэзадэмэ яджэгу тыкъыщызэдэшъощт! ТиIуагъэ къэошIэжьба, Фидур?
- КъэсымышIэжьы мэхъуа! Жакъызи, Гощхъани яшIэ 
ащ хэлъ.
- КIо, джары, - Айщэт мэцIацIэ,митIум укъалъфыгъэ мэ сшIэрэп, угушIоми, уикъиными ужэ дэкIыщтхэп!
Федор зыгорэ Айщэт фидзыжьы шIоигъуагъ, ау гущыIэ гъу Дудай ригъэфагъэп:
- Тэ ущыIа, Фидур? Зэ моу бзылъфыгъэмэ къахэкI.
Къайхьаблэ къикIыгъэ лIыжъ хьакIэмэ ащыщ горэ 
къэупчIагъ:

--- Page 140 ---

- Мора Пэзэдэ Жакъыз иджаур гъэр?
- Ухэукъуагъэп, нахьыжъ, ары,- джэуап ратыжьыгъ.
- Олахьэ ыцIэ зэхэсымыхыгъэмэ, семыгуцэфэни. 
ЫбзэкIи, ицIыф гъэпсыкIэкIи къытхэзэгъагъ, иадыгэ паIуи 
ицыий къекIу, - гукъэкIыжь гукъао горэ зиIэм фэдэу 
лIыжъым шъхьэр ыгъэсысыгъ, тIэкIурэ щысыгъэу къыпидзэжьыгъ: - Адэ уцIыфы зыхъукIэ, анахь хьазаб птелъми, 
узхэфагъэмэ захэбгъэзагъэмэ дэгъу, хэт ишIушIагъи, 
ихьэзаби Алахьым къылъэгъущт. Олахьэ сигуапэм.
- А зигугъу пшIырэ тхьамыкIэм, Джэбраил,- Къаймэт 
ефэндым хьакIэм дырегъаштэ,- сэ Iэджри гущыIэгъу 
сыфэхъугъ, джаур хэкI умыIощтмэ, зым къыщымынагъэу 
цIыфышIу, тау пшIын, Алахьым къытырилъхьагъэр ихьылъ.
- Тэмэм, Къаймэт, тэмэм. Алахьым инэплъэгъу, шIу 
зышIи бзаджэ зышIи, къыримыубытэрэ цIыф тидунае хьаф 
тетэп. ЦIыфышIумэ, Алахьым зэхэдз иIэп, IэкIэшIэгъэ 
бзэджэшIагъэр къыфигъэгъун.
- Сы ибзэджэшIагъ мощ? - Къаймэт ефэндым Федор 
иIофэу ошIэ-дэмышIэкIэ къахэтэджагъэр къыгъэушъэбы 
шIоигъоу къыIуагъ: - КIо, зао аIуагъэти, къэкIуагъ.
- ЗэуакIо къызэрэкIуагъэр икъурэба? - гу плъыгъэр 
къышIуIэпыкIэу нэмыкI лIыжъ гори къэупчIагъ.
- Екъу,- Къаймэт ефэндым ычIыпIэкIэ Джэбраил 
джэуап къытыжьыгъ,- ау егъэзыгъэм изэзыпс дыджми 
ышIэжьрэп зыфаIуагъэри шъыпкъэ. ЦIыфым шъхьакIо 
зэрепхыщтыр, Батырбый, зыуи арэп, ынапэ къэщэфыжьыгъуай. Ар къызыпшIэщтыр мо тхьамыкIэм ычIыпIэ узифэкIэ, 
ыгу дэхъыкIрэр зызэхапшIэкIэ ары.
- Ар тэмэм, Джэбраил, ау етIани къытэзэуагъэба? - 
Батырбый лIыжъыр уцурэп.
- Къытагъэзэуагъ тазыфагу зао къыдэзылъхьагъэмэ!.. - Джэбраил зиIажэщтыгъэми, ымакъэ къыхэлъэшыкIыгъ, етIанэ нахь зыфэсакъыжьэу, кIэнэкIагъи хэмылъэу, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Зыпсэ зыуджэгъужьыгъэ цIыф сэ 
джыри сырихьылIагъэп. Заор нысэщэ джэгоп, 
зыкъыщызгъэт хъэщт ыIозэ, хэти иунагъо шъхьащащырэп.
- Ары шъхьакIэ, Джэбраил, хэт ышIэра, цIыф гугъэр 
инба?
- Алахьым игугъэ хегъэлъызы, ины,- ныбджэгъу 
лIыжъыр къыгъэтэрэзыжьзэ, Джэбраил джэуап ытыжьыгъ, 
етIанэ щхыпцIызэ кIэух фишIыжьыгъ: - Олахьэ, Батырбый, 

--- Page 141 ---

орырэ сэрырэ мы IофымкIэ мы илъэс заулэм тызэгурымыIуагъ, хьа купым ар ищыкIагъ? Ыджащ щытэгъэух, 
Даурхьаблэ дгъэзэжьмэ, пытыдзэжьын.
- Ари тэмэм, Джэбраил. Ау етIани...- Батырбый 
къымыIожьын ылъэкIыгъэп.
Ардэдэм щагу пчъэIупэмкIэ цIыфхэр къыщыхъыягъэх, 
джэгуакIоми ымакъэ къэIугъ:
- О куп, Пэзадэмэ яхъяр къекIолIагъэхэр! Пчэгу хъураер зэIушъущэу, утыгур жъугъэгушхоу моу шъукъызэхэкIуат. Шъаохэр сиджабгъоу пшъашъэхэр сисэмэгоу, 
шъузэхаплъэмэ шъузэрэлъэгъунэу шъукъызэхэуцу. 
ДжэгуакIом ылъэпэ псынкIэкIэ джэгупэ хъярым зыригъэпхъуатэу хабзэми, сэщ нахьи нахь лъэпэ псынкIи, сэщ нахьи 
нахь лIы Iумафи, илIыгъи, иIушыгъи сырыгущыIэнэу къыстемыфэу Пэзадэмэ яхъяр зылI къырихьылIагъэзы, апэрэ 
къэшъогъур мафэкIэ тихъяр ублапIэ фишIынэу Тыгъэнэ 
Къэрэхъу чылэр, лIакъор къыкIэлъэIу. Къытехь, Къэрэхъу! 
Пщынэр, къамылапщэхэр, пхъэкIычаохэр, Iэгур шъуIо! - 
лъэпэчIасэкIэ джэгуакIом зепхъуатэшъ, чIыпIэм зандэу 
зыритIэмэ ыIитIу ыпхъуатэзэ, нахь лIы хэкIотагъэхэр зыдэщыт лъэныкъом есылIэ, Тыгъэнэ Къэрэхъу ыгу къэшъоным 
фызэкIигъаблэу зыIуишIыхьэзэ, ыпашъхьэ иуджыхьэмэ, 
кIыбыкIэ къыфызэкIакIозэ, утыгум къырещэ.- Iэгур зэхэсхырэп, Iэгум шъутеу, шъушъхьамыс!
Апэрэ къэшъогъур зыфагъэшъошэгъэ Къэрэхъурэ 
анахь пшъэшъэ дахэмрэ утыгур аIыгъ. Илъэс тIокIищым 
иуцогъэ пкъыр шIыкIэе-лыягъэ хэмылъэу Къэрэхъу егъэIорышIэ, чIым нэс-нэмысэу лъэпитIур псынкIэу тырегъэджэгукIы, ныбжьым емылъытыгъэ гур къышIуIэпыкIэу 
иныбжьыкIэгъугъэр джыри зэ егъэджэгужьы, пшъашъэм 
зыIуишIыхьэмэ, зыщищыкIагъэм зызыIэкIиубытэжьзэ 
къыдэшъо. Заурхьаблэ ианахь лIышIу къыдэшъонэу рипэсыгъэ пшъашъэмкIи джэгуакIор хэукъуагъэп. Iалъыным 
икIын пкъы псыгъо дахэр гъэтхэ чы цIынэр зэрагъэIорышIэу 
зы укIытагъуи пшъхьэ къыримыгъахьэу утыгум щегъэIорышIэ. Джэгу зэкIэблыхьэрэм шъхьафит тIэкIу зэритыгъэ 
кIалэмэ Iэгушъо теонкIэ зашIэжьрэп, нахьыжъ пашъхьэм 
къащыхэмыфэн фае горэ къызхафэрэм джэгуакIом инэплъэгъу зыфидзыкIэ, Iэзэгъу уц фигъэхъоу, ишъырытыпIэ 
регъэуцожьы, ыIэгу шъхьасрэр нэплъэгъу закъокIэ зыригъэшIэжьэу, нахь тырегъао. Зылъ къижъукIрэ кIэлэкIэ 

--- Page 142 ---

купмэ ялъытыгъэмз, пшъэшъэ зищэгъумэ яIоф фэшъхьаф - агу истырыгъэ аIэгу шъэбэ-зыфэсакъыжь теуакIэкIэ 
абгъэ даушъафэу, шIыкIэшIо гохькIэ, нэкIушъхьаплъ шъуашIокIэ зыр зым нахь дэхэжьэу зэхэтых.
Къэшъогъур зэриухыгъэр шъхьэщэ рэзэ макIэкIэ 
Къэрэхъу пшъашъэм регъашIэ, къызхищыгъэ чIыпIэм 
рещэлIэжьышъ, къэшъокIэ псынкIэгъэ-рэхьатыр джыри 
хэмыкIыжьыгъэу, пчэгум екIыжьы. Пщынаомэ зэпагъэунэу 
Iэ афешIышъ, джэгуакIор утыгум къехьэ:
- Зихъяр тыхэт ныбжьыкIитIумэ Алахьым хъяр зыфишIын куп, сипхъорэлъф иджэгу сишъэогъу Къэрэхъу 
къыщышъуагъэу сымыщэфыжьмэ зимафэ мэфишъэ хъун 
Дудаи еIозы, ишэхъогъу хэт анахь шы дэгъур къеты. Зэ, 
зэ, куп, ар апэрэ къежьэгъу, джыри зэ шъукъэдаIу. Зигутео закъо чэщишъэ-мэфишъэ зыфэхъун Мамсыр Джэбраилэу зиIушыгъэ Абдзахэ имызакъоу зэрэадыгэ шъолъыр 
щалъытэрэм силIыжъыпIэ ситIысхьажьыгъэми, заурхьаблэмэ яхъяр сыхэплъэн, джыри зэ сикIэлэгъур сыгу къэзгъэкIыжьын, слъапэмэ ачIыпIэкIэ сибэщыпэ сыздэщысым 
щызгъэуджын ыIуи, Даурхьаблэ нэс къикIыгъ, джэгу 
утыгумэ Тыгъэнэ Къэрэхъу Iэджри сакъыщищэфыжьыгъ, 
сэри ащ ыцIэкIэ зинасып къэкIорэ ныбжьыкIитIумэ мы 
тыжьын сыхьатымкIэ сафатэ еIо. Алахьым, Джэбраил, угу 
пыкIрэм фэдишъэ непэ бгъотыжьэу ущегъаI, тэри узишъхьэ Мамсыр лIакъом имызакъоу зэрэ Даурхьаблэу шIукIэ 
тыкъышъухегъахь! Зэ, куп, джыри Iофыр ащ щытыухыгъэп. 
Мыр шъолъэгъуа? - пхъэ такъырышIум хэшIыкIыгъэ хъулъфыгъэшъхьэ-бзылъфыгъэшъхьэ зэготитIур бгъурыгъазэу 
щытмэ джэгуакIом арегъэлъэгъу. - Мыр зыIэдакъэ 
къычIэкIыгъэр зымышIэрэ цIыф Заурхьабли дэсэп, Iэгъоблагъоми щыпсэурэпщтын. Тхьэр зэбгыгъэу, заурхьаблэмэ 
джыри амыуджэгъугъапэу, гугъапIэм щигъэIэрэ Анаскэй 
Фидур. Сиджыбэ сиIэбэжьмэ, гъуанэ, Iэщым дэзгъэзыхьажьрэ былымым сыхэIэн сIомэ, сиеп, шкъун зыфистэкъурэмэ сахатхъокIэ, уимыер къэубытыгъуай ыIуи, 
егупшысагъ, гум пыкIэу къыугупшысыгъэр шъуинэрылъэгъу. Джыри зэ сеплъыжьыгъэзы, нысэ цIыкIум джыри 
тытырамыгъэплъагъэми, тырашIыкIыгъэу ехьщыр, ы-ы, 
Дудай, сы пIорэ о?
- Фэд, фэд! - джэгум хэтмэ ащыщмэ къызэдырагъэштагъ.

--- Page 143 ---

- Фэд адэ! - джэгуакIоми адырегъаштэ, ыIапэ дегъэчъаешъ, къыпегъэхъожьы: - Ау зызакъу зэрэтекIрэр, угу 
къемыгъау, Фидур, къышъуфащэгъэ нысэр нахь дахэкIэ 
сенэгуе. Опсэу, Фидур! Къэрэхъуи къыпфэраз, сэри сыпфэраз. ЛIыжъ унэми, муары, Мамсыр Джэбраилэ, 
иныбджэгъу дэокIо Батырбый фыреплъэкIызэ, Iэхъомбэшхор къыпфегъэлъагъо, аIо. Алахьэм, шъо шъуи Тхьи 
зэрэхэтыжьэу, угу пыкIыгъэм фэдишъэ уасэ къыпхегъэхъожь, заори уцужьэу, ори упсаоу, тэри тыпсаоу IэкIыб 
пфэхъугъэхэри уерэгъэгъотыжьых. Джэгум пытэдзэжьы. 
Къытехь, Шъалихь, ощ нахь зыфэшъуашэ, сышъухаплъэзы, 
уилэгъумэ ахэтэп. Къэтэным зыфэжъугъэхьазыр - шъуарыIэбэжь шъуиджыбэмэ! Тырку пиастрэ гъопчагъи, урыс 
бетакъ улъыигъи, инджылыз чапыч гъощагъэми шъуашъхьамыс. Тиадыгэ бэдзэри, урыс бэдзэри ахъщацIэр иIэу, 
орэафган фаеми, перс чапычипшIри кIыгъужьэу, щымыкIорэ щыIэп. Ахъщэр зыкъошъуушъафэми, шъуишэхъогъуми, Дудай зэришIыгъэу шъуахэплъэжь, шъуимэлэщми 
шъуарыплъэжь, шъуиIэщхэри зэгъокIхэп, ахэр зышхырэ 
тыгъужъым фэшъхьафэу, быурэ лъэпкъ тиджагъоп. Щагум 
дэт бжыхьэ шъабэм фэдэу зиIуплъэ Iушъэбэ ныбжьыкIитIум 
яунэгъо лъапсэ хэти ыгу пыкIрэмкIэ тэжъугъэгъэчъы, типщынаохэри нэепсыехэп, ахэри хьатырышIэх, ау, къэшъорэ-чэфырэ-уджырэ-псэлъыхъорэмэ афэшъхьаф, сэри 
ахэмэ сахэшъумыдз, хэт илэжьапкIи уасэ фэтэжъугъэшI. 
Къагъэшъуагъэу утыгум тыраубытагъэу, орэбай е орэтхьамыкI фаеми, фатырэр зэфэмыдэми, амыщэфыжьын 
цIыф непэ къытхэтэп. Алахьэм зэриIуагъэу, зэкIэми 
тызэфэд, тызэпкъы-зэл.
Пэзадэмэ янысащэ ижъобгыпI. Хъярым хэт цIыфмэ 
къямыхъумэ, ахэкIрэп. Жакъызрэ Гощхъанрэ, митIумэ 
ахэпхыжьэу Фидури тэ пхьыжьын, зыгъэгумэкIыщтыгъэ 
бжыхьэ мафэмкIэ дунаир зиIэмырыр къяшIушIагъ. Езгъэзыхыгъэ тыгъэм кIэлъыплъэн зы пщэф гъощагъи ошъогум 
итэп, джэгур къызщышъорэ пчъэIупэр, Жакъыз зэриIогъагъэу, гъунджэкум фэд, укъищыным фэдэу ошъогури 
къабзэ. Тыгъэбзый шъабэкIэ бжыхьэ мафэр мэшIушIэ. Ащ 
хэтэкъукIрэ пщынэ-пхъэкIыч макъэмэ къушъхьэ шыгуф 
благъэмкIэ запхъуатэ, нахь чыжьэхэри къяжэх, зипкIэшъэ 
зэмышъогъухэр лыузынчъэу зыпигъэтэкъурэ тхырычъэ 
мэзхэри къяхъулIэрэр зэрягуапэр яшъырыт теплъэкIэ 

--- Page 144 ---

къаушыхьаты. Зы чIы къуапэ горэм, адыгэхэр зэрэпэIутхэр 
хэгъэкIи, зао щыI, цIыфыпсэр IокIуадэ, лъэныкъуитIумкIэ 
тхьамыкIагъом зыщыретэкъухьэ умыIонэу заурхьэблэ 
хэгъуашъхьэм дунаир щыдах, щымамыр, гур дежъыоу, 
лъапэр къыгъашъоу щычэфыгъу.
Гощхъан зигъэгуащэу, ныо гъэшIуагъэхэр къешIэкIыгъэхэу унэм исми, джэгу макъэм ишъыпкъэу зэрэхахъорэр 
зэхехми, джэгуакIом ыIорэр, ышIэрэр зэкIэ шъхьаныгъупчъэ IугъэзыкIыгъэмкIэ къыдэлъэтми, зыгорэм ханырэм 
фэдэу, ыгу загъэрэп, дунэе къэбарыр, зынэмысрэр къамыгъанэу, щызэрагъафэми, зэхихрэп, къихьэри, икIри ынэ 
къыпэIухьажьрэп. Щыуанмэ арылъ лыр агъэстыгъэу, 
пIастэр къамыгъэпIонкIыгъэу, лэпсыр амыщыугъэу, щыбжьыйубэр щыпсым хамылъхьагъэу, шъуатэм шъоупсыри 
хамыгъэкIухьагъэу къыщэхъу.
- Алахьым пае, шъугу къысэшъумыгъабгъ, - Гощхъан 
ныомэ ареIо,- сыгу загъэрэп, пщэрыхьакIохэр къэшъогу 
хъугъэхэкIэ сянэгуе, унэм зизышIыхьажьыгъэ лIыжъым 
тилъэгъумэ къытиIощтыри сшIэрэп, зэ сахэхьан.
- Адэ уахэхьан...- иIахьыл ныо горэм къыдыригъэштагъ.
- Уахэмыхь адэ, уягуцафэ ашIобгъэшIэу, - нэмыкI 
горэми къыIуагъ.
- Мо къэшъокIо купмэ, цуипшI афэуукIыгъэми, ашхын,- 
зи къэзымыIоу щысыгъэ нэмыкI ныори, ыгу жьы дигъэкIэу, 
къэгъумтIымыгъ.
Хэти къыIуагъэм, ыгу еIу-емыIуми, джэуап римытыжьэу, зыми сиIоф хаслъхьэрэпыр къыригъэкIзэ, IитIур 
ыблыгу чIэлъэу Гощхъан унэм икIошъи, лъэгуцэ къуапэ 
зишIыгъ. Зэрэмыгугъагъэу нэм къыпэшIуафэрэр зэкIэ - 
къашъохэри, пщэрыхьэхэри, тутынэшъо купри - зэкIэ 
гухахъу. Я си Алахь закъу, Гощхъан ыIуагъ, мы плъэгъурэр 
къытэптыгъэ кIэлэ закъом ихъяр, инэхъой. Тинысащэ дахэкIэ 
зэрэзэхэпщагъэу дахэкIэ, зэкIэри разэу, зэхэщыжь. Къытхэхьэгъэ нысэ цIыкIуми, ордэжъ лъэпэ мафэу тиунэ къигъахь, Iо лые тхэмылъэу къытхэгъэзагъ. Мы къытфакIо 
зыфаIогъэ урыс пачъыхьадзэм тисабыий, тэри, зэкIэри 
тыщыухъум. Мырэущтэу тымамырэу, тихъяр, тинасып 
тыщыгушIукIэу тыщыIэныр сэрэшIэри, цуипшIэп, цуишъи 
афэсыукIын, язгъэшхын. Мы плъэгъурэ купмэ агу зэрэшъабэу, я си Алахь, хэти шъабэ къытфэшI.

--- Page 145 ---

Айщэт пхъэ къашыкъышхор ыIыгъэу унэ къуапэм 
къыкъокIыгъ.
- А, Гощхъан, Алахь зизакъом укъысфихьыгъ, - Айщэт 
гушIуафэм къыхигъэкуукIыгъ, - сэ мокIэ сыплъэхъу, 
шъхьаныгъупчъэм сеплъыхьэ, Iэ къыпфэсэшIы...
- Iэ къысфэпшIына, синынэ гущ, мыщ сыщытэу?!
- КъыпфэсшIыгъ, тшIэрэ тэшIэжьа тэ, зыгорэм ухэзгъэкIокIагъэти.
- ГумэкIыгъо щыIа? - Гощхъан ышъо къызэокIыгъ.
- ЩыIэп, укъэмыщт. Плъэгъурэба, зэкIэри дэгъу, 
чэфыгъу. КъызыщышъуIорэм, IанэмкIэ тыхьазырыпс.
- Сы адэ?
- Сэзыр ары гукъао зиIэу мыхэмэ ахэтыр...
- Сы уигукъау? Зыгорэм угу хигъэкIыгъа? КъысаIу!
- ХигъэкIыгъ... Ори ахэмэ уахэт, Гощхъан,- ишъыпкъэми мэсэмэркъэуми умышIэнэу Айщэт къеIо.
- Тау хъумэ, Айщэт, мыщ фэдэ мафэм угу хагъэкIын? 
Сы, синынэ гущ, сэри ащ сыкъызэрэхахьэрэр!..
- УиIуагъэ зыщымыгъэгъупш, шIэхэу къэумэзэхыщт.
- Ары, Айщэт, ары, нэфынэзэ, зыIуалъхьэрэр алъэгъузэ, цIыфхэр дгъэшхагъэхэмэ дэгъугъэ. Модэ, Дудай 
тэ щыIа, къысфедж, сы игулъытэ ащ зыкIынэмысрэ!
- Умыщын, ажэ блэIэбыкIыжьынхэп! Арэп сэ зыфасIорэр.
- Сы адэ? ЫцIэ къепIо хъущтба?
- Фидурырэ сэрырэ тыкъызэдигъэшъонэу хэт зыIогъагъэр?
- Ара? IукI адэ, Айщэт, усэмэркъэу зэпытыщт о, зыгорэ 
къышъухэхъухьагъ сшIошIи, сыгучIэ ипхыгъ!..
- Адэ укъэшъоныр сэмэркъэукIэ огугъа? - Айщэт 
ышъхьэ дахэ тхы псыгъом дыригъэкIоу Гощхъан зыIуишIыхьагъ.- Моу нэфынэзэ Фидурырэ сэрырэ тыкъызэдагъэшъонэу сыфай, армырми а тхьамыкIэжъымрэ сэрырэ 
тикъэбар чылэм хизы хъугъэ... Джыри зэ нэрылъэгъу 
паштэу къырысыушыхьатыжьыщт. Тэ щыI Жакъыз? Ари 
къэшъонымкIэ Фидурырэ сэрырэ тызгъэгугъагъэу тызгъэпцIэжьрэмэ ащыщ, нысэ сиI ыIуи, унэм зыришIыхьажьыгъэу 
лIыжъмэ ахэс.
ДжэгуакIом ымэкъэ чан къэIугъ:
- Алахьым тызхэт хъярыр мафэ зыфишIын куп! Сэбэхь, 
ПэзадэхэмкIэ тикIэлэ закъо инысэщэ джэгу сыкъыщышъумыгъашъомэ сыгу къеощт Фидур ыIозэ лIыкIор къысфеIопщы, ащ изакъоп, хъулъфыгъэхэмкIи пщэрыхьэкIо 
бзылъфыгъэхэмкIи къысфекIых, мо пшъэшъэ дэхабэми 
агу къысарэмыгъабгъ, Айщэт сыкъыдэмышъомэ сыгуи 
лъэтэщтэп, слъи кIэкIыщтэп еIо. Тэ щыI зигугъу ашIэу 
зышъхьэ тымылъэгъурэ Айщэт? Уибэлагъи уикъашыкъи 
зыIэкIэмытIупщыпэщтми, Айщэт, цыхьэ зыфэпшIырэм ети, 
къытехь, уиныбжьыкIагъи угу къэгъэкIыжь.
- Зэхэоха, Гощхъан? - Айщэт къашыкъыр Гощхъан 
IэкIелъхьэ,- тэ зыми тырищыкIэгъэжьэп шъумыIо! - етIанэ 
гузажъозэ, еIушъашъэ: - Тыкъэшъущэфыжь, Фидур 
тхьамыкIэр хьэйнапэ чылэ пашъхьэм ишъумышIыхь... - 
къызэджэкIыжьы: - ШъуиIэщ дэт бжъакъомэ уашъхьасмэ, 
неущ блэмыкIэу сибыгъу гъэшхагъэ къыпфязгъэщэжьын...
- Тэр-тэрэу, Айщэт, тау тызыфэтэжьыщт? Къыддэхьащхыных!..
- Зыфэтэжь фэIуагъэп ащ! - Айщэт къызэцIэцIэкIыжьы.- ФидуркIэ, тщымыщ закъоу къытхэтымкIэ, шъхьэкIэфэ тын!
Фидурырэ Айщэтрэ къэшъощтых заIом, джэгум тIэкIу 
хэпшъыхьан щежьэгъэгъэ цIыфхэр - щагум дэтхэри, унэмэ 
арысхэри, тутынэшъо зэхэтхэри, пщэрыхьакIохэри, къэшъуакIэ зымышIэхэу, къытыращэнхэкIэ щынэхэу джэгуакIом зышIозгъэбылъхэри - зэкIэ къызэлъыхъыягъэх. Нысэ 
лэгъунэм ис пшъэшъэ зытIущмэ анэмыкIэу лIыжъ заулэрэ 
ныо зыщыплIырэ ныIэп унэмэ къарынагъэхэр. Лъэгуцэ 
хэIэтыкIыгъэм бзылъфыгъэр тиз, темыфагъэхэр пхъэнтIэкIумэ атетых, шъэожъыехэр - чъыгышъхьэрысых.
Пщынэо-пхъэкIычэо-къамылапщэхэр кIочIакIэкIэ 
зэкIэблэжьыгъэх, Iэгутео мэкъэ чанми нахь зепхъуатэ. 
ДжэгуакIори чIыпIэм имытыжьышъоу утыгум елъадэ, зэ 
Федор Iэхъомбэшхор фигъэлъагъомэ, зыдишIызэ, къыдэшъо, етIанэ бзылъфыгъэр изакъоу хъулъфыгъэмэ 
пчэгум къызэрэранагъэр шIоемыкIу пIонэу, зэ Айщэт 
ыгъэшIожьэу зыIуешIыхьэ, Федори зыщимыгъэгъупшэу, 
ар ыпэ ригъэшъэу зэфэкIо дахэ зэдешIэх. Сэмэркъэу 
шIылэ-къэшъон фалIэщтыгъэ ары Iоу умышIэжьынэу Айщэт 
пчэгур къыречъыхьакIы. Къэгъэзэгъу, къечэрэгъокI пэпчъ 
ыIэпкъы-лъэпкъкIэ зыфэсакъыжьы, нэкIушъхьаплъ, нэгушIу. 
"Сыпхъужъ-шъузаб нахь мышIэми, шъукъысэплъ джыри 
сызэрэшIыкIашIом, сызэрэпкъышIом" хъулъфыгъэмэ гукIэ 

--- Page 146 ---

ареIо, "шъощ фэдэх нэмыIэмэ, сихьанэ-гъунэ шъукъисымыгъахьэу пчъэблэ гъуанэм шъукъыдэзгъэплъыщт" пшъашъэмэ афедзы. А-ей, мы Фидур тхьамыкIэм ылъакъо 
мысэкъатыгъэ гущэмэ, адыгэ къэшъуакIэр зыфэдэр 
шъуигъэлъэгъущтыгъэ... Шъуеплъ Фидур зэрэлIы гохьым, 
хэт мыр адыгэтырэ адыгэнырэ хэкIыгъэп зыIон зылъэкIыщтыр, ыжэкIэ-пэкIэ макIи адыгашъор тыриштэу, джы нахь 
къекIу, мыщ ыIэхэр, ылъакъохэр орэд мэкъамэм зэрэдыригъаштэрэр, тхы ищыгъэр къызэрэрихьакIрэр!.. Мыр 
гущэ Алахьым къыситыгъэу сиягъэмэ, тхьацур зэрыспшэу 
спшэни, джаурыцIэр телъыгъэми ащызгъэгъупшэжьэу 
згъэлIыщтыгъэ... Арэу сфэмыгъэхъугъэми, джа зэресIогъагъэу, сыдежьэжьынти, ежь зэрэфэе дэдэу зыфэсшIыщтыгъэ, шIулъэгъуныгъэр гъунэнчъи, ащ хэт ущыщ ыIоу, 
зэхэдз иIэп, езыгъэшIрэри текIодэжьыщт!..
- Олахьэ, Жакъыз, быслъымэнмэ уиджаур ихьатыркIэ, - Батырбый лIыжъым ыгу фаштэрэп,- Iэгушъо къызфамыгъэнэжь... Ар сы шъыу!
- ТикIэлэ закъо инысэщэ джэгу сыкъыщыжъугъашъу 
ыIуи, зигугъу пшIырэр къызэрэкIэлъэIугъэр зэхэпхыгъэба, 
хьакIэ? - чылэм щыщ лIыжъ горэ къэупчIагъ.
- ДжэгуакIомэ Iэджи аIощт, - Батырбый къеупчIыгъэм 
епэбжъэожьыгъ, - ахэмэ, шэйтан-Iиманынчъэжъмэ, аIорэ 
пстэури къабылэп.
- ТызэпыпкIэнэу сыфаеп, Батырбый...- Джэбраилэ 
щхыпцIыгъэ, зэпыупIэ фишIи, къыпидзэжьыгъ: - СфэлъэкIыгъэмэ, джэгуакIом, чылэр зыгъэдаIорэм, гущыIэ мыщыу 
фэозгъэшIыщтыгъэп. Хэти ежь исэнэхьат фэкъулай. Хьакурынэ Батырбый шъошIэ дэй сэIокIэ, уиIэшIагъэ щыгъуазэмэ ашIошъ хъуна! Джащ фэд мы тыубырэри... ЕтIани 
тызхэт хъярымрэ нэмаз зыщытшIырэ мэщытымрэ зэфэдэп.
- Ы-ы, Джэбраил, сы пIорэ, Алахьым къыпфидэнэп,- 
гущыIэ лъапсэр Батырбый къыIэкIэхьагъэу, зэхихыгъэм 
зыкъыригъэузэндыгъ, - сэнэхьатымкIэ сыкъыодаорэп, ау 
мыщкIэ...
- Ары, Хьакурынэр, укъэмыгузажъу, Алахьым фэгъэхьыгъэу мыхъун сIорэп. Ау, тIури Алахьым ыпкъ къикIыгъэми, хъярымрэ динымрэ зэгозгъэуцо сшIоигъоп. Хъярыр 
зыгъэхъярырэр зэдинэгъу закъохэр арэп, ежь Алахьы 
шъыпкъэми еIо. ГушIуагъоми тхьамыкIагъоми, зыхэмыгъэукъу, цIыф зэхэдз иIэп, зытамэ къыпкIэзгъаIэрэр уикъо161
6 Заказ 029

--- Page 147 ---

тэгъу. Мэздэгу адыгэхэр тихъяр къырихьылIэгъагъэ хэмэ, 
сы япIощтыгъэр? Ахэри адыгэх, чыристан диныр алэжьы 
нахь. Алахьым ишIэ хэмылъэу пшIошIа? Ы-ы, Къаймэт, сы 
пIорэ о? - зи къэзымыIощтыгъэ Къаймэт ефэндым тыреубытэшъ, джыри еупчIы.
- Ар зэкIэ, Джэбраил, Алахьы закъом ыухыгъэ Iоф, - 
хьакIитIуми агу химыгъэкIы шIоигъоу къеIо, етIанэ псынкIэу 
къыпегъэхъожьы: - Мо къагъэшъорэ тхьамыкIэри Алахьым къытфифыгъэу къычIэкIын, зигъонэмысэу фэхыгъэ 
Ахьмэд ыуж Айщэти къыдигъэшъожьынэу ыухыгъагъэщтын...
Пщынэ макъэр зэпыуи, джэгуакIом ымакъэ лIыжъмэ 
къалъыIэсыгъ:
- О, тихъяр мафэ къырихьылIагъэхэр! Заурхьаблэ 
удэплъэнзы, къэуплъыхьанзы, щэфыжьыпкIэр къэзыщэйрэмэ уакъыблэIабыкIынзы, Пэзадэмэ адэжь къызыбгъэзэжьрэм, тэ тызэтэжькIэ тхьамыкIэ тыхъунэп ыIозэ, хъярыр 
зыдэдгощырэ Гощхъан иIэщ дэт былымымэ анахь бжъэкъошхомкIэ Фидурырэ Айщэтрэ ещэфыжьых.
- Зэхэшъоха,- Хьакурынэ Батырбый бэщыпэр ыгъэлъагъозэ, къыхэкуукIы,- Алахьыр зэогъэ джаурым щэфыжьып кIэ фэзытын къахэкIыгъэпызы, бысымгуащэм ещэфыжьы.
- Зэ, зэ, Хьакурынэр, уимэлышъо джыри ныкъогъэтэдж, удэмыгузажъу, - Мамсыр Джэбраили ныбджэгъум 
федзы,- джэгуакIом къыIорэм едэIу.
- О джэгу, о чыл, сышъумыгъэгуI, - джэгуакIор 
яджэ.- Къэтагъэхэмрэ къатыгъэхэмрэ зэхэсэжъугъэгъэкIокIэщт!.. Тыгъэнэ Къэрэхъу ыгу пыкIыгъэ тыжьын сомэм 
фэдишъэ ыгъотыжьынзы, ишъэо Мурат къыщэнзы, мыщ 
фэдэ хъяркIэ тыфэгушIожьынэу Тхьэ сыфелъэIу. Сэшъыгъозы, шъуихъяр сыхэмытышъугъэми, анахь шы дэгъоу 
сиIэм къылъфыгъэ шыкIэмкIэ лъэтIэн пытэ зэкъодзакIэкIэ 
зинасып зэкъозыдзэгъэхэ ныбжьыкIитIум сятэзэ, Фидурырэ 
Айщэтрэ сэщэфыжьы ыIозэ, Бэджэнэ Мамый макъэ къытегъэIу. Уинэшхъэигъэ фэдэ къыомыхъулIэжьынэу, угу 
пыкIыгъэм фэдэ мин къыпхэхъожьынэу, жъышъхьэ мафэ 
ухъунэу Тхьэ тыпфелъэIу, нахьыжъ. Мы тыжьын бгырыпхыр 
шъолъэгъуа? Нэджыкъохьаблэ къикIыгъэ хьакIэу Дэгужъые 
Джамбэч мыр зитыныр! Бгырыпхым телъ тыжьынмэ 
атежъыукIрэ тыгъэпсмэ афэдизыр насыпкIэ къыпфагъэзэжьынэу сыпфэлъаIо, Алахьым уибын-унагъо удегъэтхъэжь, лъэбэкъоу къэбдзыгъэр илъэсым пеIэу жъышъхьэ 
мафэ охъу!
- Субхьан Алахь, субхьан Алахь, адыгэмэ ащымыщ 
залъэгъукIэ, зашIэжьрэп... - Хьакурынэ Батырбый ынапIэ 
зэтедзагъэу шъхьэр егъэсысы нахь, джэгуакIом едэIурэ 
лIыжъхэр инэплъэгъу къыпэIухьажьхэрэп...
XX
НыбжьыкIитIумэ янасып зэфэзыкIэ илъэс пчъагъэр 
ипIалъэмэ, янысащэ, къэзыщагъэм ифэшIыгъэ епэсыгъэу, 
мэфищ-мэфибл джэгукIэ, зэрэхъури умышIэу, псынкIэу 
IосыкIыжьы.
Пэзадэмэ янысащэ мэфибл дэдэм намыгъэсэу мэфищ 
джэгукIэ зэшIокIыгъэми, мэзэ псаум Заурхьаблэ имызакъоу 
нэмыкI чылэгъо Iэгъо-благъохэми, нахь чыжьаIохэми 
щарыгущыIэхэ икъугъ. Былымышъхьэми, ащ нэмыкI мылъкоу щатыгъэр, гъомылэ зэфэшъхьафхэу, нэбгырэ мин 
епщэлIагъэми афэхъунэу, щызэрахьагъэр, къафэкIогъэ 
хьакIэмэ япчъагъэ зыфэдизыгъэр, пщынэо-пхъэкIычэокъа мылапщэмэ яIэпэIэсэныгъэ, джэгуакIом иIушыгъэ-чаныгъэ цIыфмэ, нысэщэ джэгум хэтыгъи хэмытыгъи, 
къафэмыIотыкIыжьыщтыгъэми, Федорырэ Айщэтрэ 
къызэрэзэдэшъуагъэхэм игугъу къызырагъажьэкIэ, зэкIэри 
ащэгъу пшэжьы. Амылъэгъугъэм хагъахъо, зыхагъэхъуагъэм фэшъхьаф пагъащэзэ, зэхэмытхъыжьышъунэу, 
къэбар зэхэгъэщагъэу къекIокIы.
Нысэщэ джэгум ащыщ шъыпкъэм фэдэу зэрахэтыгъэм, 
адыгэлI пIонэу къызэрэщышъуагъэм, даушыгъэнчъэ 
шъхьэкIафэкIэ зэрэфэтагъэхэм Федор адыгэмэ нахь ахигъэпытыхьэщтыгъэ нахь, ишъхьафитыныгъэ IофкIэ, ишIуагъэ къакIо пакIошъ, зы нэдэплъыпIэ-тIэсхъапIэ горэ къыфихьыщтыгъэп. Къэбармэ ащыщэу шъхьэрыкIо-къекIокIэу 
къынэсыжьри мэкIагъэп, къемыолIэжьэу, зэфэшъхьаф-зэтеIотыкIыкIэ цIыфмэ ахэлъыгъэри нахьыбагъ.
Анаскевич Федор зыгъэгумэкIрэр къеолIэжьыгъэ 
къе мыолIэжьыгъэ къэбархэр арэп. Ахэр къежьэх, мэкIодыжьых, етIани тыгъуасэрэм нахьи непэрэр нахь гъэшIэгъонэу щыIэныгъэм къыхэкIы. Зым игъашIэ, кIоцIылъым 
елъытыгъэу, нахьыб, адырэр, лъэпсэнчъэ хъумэ, зыкъы163
6*

--- Page 148 ---

зэрипхъотагъэм нахьи нахь псынкIэу къызхэкIыгъэм 
хэкIодэжьы.
КъежьапIэ зэриIагъэм фэмыдэу, кIэух зимыIэжьыхэр 
Федор иIоф. Уасэ зыфэзышIыжьрэ хэтрэ цIыфи ишъхьафит 
техыгъуай, ептыжьыщтмэ, уфай-уфэмыеми, зыIэкIэгъэкIыгъуай. Ау Анаскевич Федор ишъхьафит зыщагъэзые 
лъэхъаным амалынчъагъэмэ, зигъэрмэ захигъэзэгъэни, 
цыхьэ къызфаригъэшIыни илъахъэ зыщытыраригъэхыжьыщтым ыпэ, Тхьэм ыпашъхьэ ежь зыщытырилъхьажьыгъэгъэ нэузырымкIэ зилъэхъэжьыгъагъ. Ар имыкъоу Жакъыз 
риIуагъэри телъхьэ фишIыжьыгъагъ.
Бжыхьэ мафэр зэрэотIы-псытIэу Федор ыгуи хьылъэ - 
тыгъоснахьыпэ щыублагъэу къегъолъэхыгъэ уашъом 
ыIэпкъы-лъэпкъымэ зи къаригъэлыгъэп. Лъэкъо уIагъэм 
телъ тыркъомрэ бгъэм дэIэкIэгъэ гупшысэмрэ апэ дэзыхыщтыр язэрэмыгъашIэу, зэнэкъокъух. Лъэкъо узым уегъэгумэкIми, шъхьэ узыр къыогъуми, нэмыкI дагъо уиIэми 
гупшысэ мыухым зэкIэри пщегъэгъупшэжьы.
Сыдэу дунай хьылъ къытшъхьащыгъолъхьагъэр, Федор 
ыIуагъ, къещхэу къещхрэп, къесэу къесрэп. Зэ кIымафэр 
къэсэу, ащ ыуж гъатхэр кIэкIэу зэ къыкIэлъыкIогъагъот. 
КIымафэрэ адыгэ къушъхьэ тIуакIэхэр кIоджагъу - цIыфыри 
шыри щыкIэцIэнлъы, топ щэрэхъхэр зэпэзэладжэу тIуакIэм 
дэфэх, хэти илIыблэнагъэ щегъакIэ. Сыдигъу джы Къырым 
къыращхэу зыфаIогъэ урысыдзэхэр мыщ къызысыщтхэр? 
Къэсхэми, ушъхьагъу дэгъукIэ унэм зырашIыхьажьынышъ, 
кIыр тырагъэкIыщт. Сэ сшIэрэба тидзэ зыфэдэр? Гъэтхэпэ 
гъогури къяхьылъэкIыщт. Гъэмэфэ-бжыхьэ ошIукIэ, ари 
нэгъэупIэпIэгъу заул ныIэп, шъхьафит бгъотыжьын плъэкIына!.. ШъуIэ къижъугъэхьащтыр зэ къижъугъахьэу 
талъэныкъуи мы лъэныкъуи гупсэфыжьыгъагъот. Адэ сэри 
егъашIэм моущтэу, шъхьэзэкъо нацIэу, модыкIи мыдыкIи 
сыщымыщэу сыщыIэщта? Амалынчъэ-IэнтIрахъо уапашъхьэ зыкъисшIыхьагъэу къызщымыгъэхъу, си Тхь. Слъэкъо 
уIагъэ Iэзэгъу узэрэфэхъугъэри, пхъэ лъахъэри стырязгъэхыжьыгъэри, сызигъэрмэ цыхьэ къысфязгъэшIыгъэри 
сэшIэ. УишIэ зыхэмылъ мы дунай хьафым щыхъурэп. Ау 
пшIоигъор шIэ, уинэузыр птесэхыжьы Iуи, джыдэдэм кIымафэр къэмыкIозэ, сишъхьафит гъогу сытезыщэжьын 
гугъэрэ кIуачIэрэ сиI. Гъогум къыщысэхъулIэщтым оры 
щыгъуазэр - сыд къыщыстеплъхьэми, сихьылъэ. Ау сыгу 

--- Page 149 ---

илъмэ ащыщ, пшIосыушъэфыщтэп, къыуасIомэ сшIоигъу. 
Пый факIокIэ сыкъызфэкIогъэ адыгэхэр шIу слъэгъугъэ, 
зэкIэри ары сIомэ, зысэгъэпцIэжьы... Сэбэхь, Айщэт, 
Къэрэхъу, Бэджэнэ Мамый, Мамсыр Джэбраил, Дэгужъые 
Джамбэч... Сисырынэ епщэрэ шъэожъыехэр, синысхъапэ 
зыгъэджэгурэ пшъэшъэжъыехэр, зикIэпщэ чэф сыхэтыгъэхэр, зинысэщэ джэгу сыкъыщышъуагъэхэр... Жакъызи 
цIыф дэеп, гукIэгъу хэмылъэу щытэп, ышхэмкIэ зышъхьэ 
фимытыжь тхьамыкIэм сыгу хигъэкIыгъэу шIукIэ сыкъимыщэфыжьыгъэу къэсшIэжьрэп. Гощхъан? Ащ игукIэгъурэ 
ищыгъу-пIастэрэ гъунэнчъ. Ощ нэуж, Сэбэхь ыуж, джары 
зиунагъо сисхэмкIэ куцI сэзгъэшIыжьи зыкъысэзгъэшIэжьыгъэр. Дудаий лIы дэеп, лIыгъэ хэмылъэуи арэп, ау, ышыпхъу 
Гощхъан фэмыдэу, ижъалымыгъэ имылъэпкъэгъухэмкIэ 
къебэкIы. Ар сэ ренэу къыстырикъутэу арэп - сызщыщмэ 
ал ыгъэузмэ, ащ ялыуз сэри къызнэсы. Нысэ цIыкIоу Сэбэхь 
къыщагъэри цIыф дэепщтын, чылэр, Iэгъо-благъомэ къарыкIыгъэ хьакIэхэри зэрахэтэу, фэгушIуагъ, ихъяр фаIэтыгъ, 
ау Жакъызрэ сэрырэ джыри Къутасэ, унагъом ис хъулъфыгъэмэ шъуанахьыжъ аIошъ, тытырагъэплъагъэп, мэтхьакIэ, мэлъакIэ, мэпхъанкIэ, мэгыкIэ, хъупхъэ, Iэдэб 
зыхэлъ бзылъфыгъ ыIозэ, Айщэт къыщэтхъу. Гъогу сытемыщэжьызэ, Гощхъан нысэ къыфэхъугъэм сылъэхэбгъэхьагъэмэ, сыгу IэшIу-IэшIоу илъынэу, дэгъугъэ. О къызэрэпIу, дэогъу сыпфэхъурэп. Аущтэу мыхъоу нычэпэ 
гъогу сытепщэжьми, Сэбэхь нэтIэгъу къыфэхъугъэ шъхьагъусэм сэри сыгу пэмыблэгъэн ылъэкIыщтэп. Нычэпэ ос 
къыземыгъэсыкIэ, пэрыохъу укъысфэхъурэпышъ, си Тхь, 
неущрэзымафэм, ушъхьагъу макIа щыIэр, цумэ салъэкIо 
сIонышъ, сыздэкIощтыр сэшIэ, сшъхьэ хэсхьажьын.
Федор къакъырым къикIыгъ, уашъом дэплъыягъ - 
дунаим хэкIыгъэп, хэхъуагъэп, сыхьаткIэ узэкIэIэбэжьмэ 
зэрэщытыгъэу, шъабэу къеупсэпсэхы. ЗэхъокIныгъэ закъоу 
иIагъэр Заурхьаблэ иостыгъэ нэфмэ къазэрэхахъощтыгъэр, азэнаджэм ымакъэ, нахьыпэрэм фэмыдэу, бжыхьэ 
отI-псытIэм фэдэгушъоу къызэрэхэIукIыщтыгъэр, хьэ 
зэпэхьакъуи чылэм зэрэдэмытыгъэр ары.
Тыгъосчэщи непи къыземысыгъэкIэ, Федор ыIуагъ, 
сызэлъэIугъэм сыкъызэхишIыкIынышъ, нычэпи къыригъэсыщтэп. Сыд сэ, сыдигъуи сыхьазыр - си Тхьэ лъапIэ сыгу 
илъэу сишъхьафит гъогу шытхыкIэ сытехьажьмэ, сызтебгъэгушхуагъэр къыздэхъун. Ау ар сшIэным ыпэкIэ, зэрэхъущтыр сшIэрэп нахь, Сэбэхьи, Айщэти, сшIэщтым 
ышъхьэ афисымыхыщтми, сэлам ясхыжьы сшIоигъуагъ. 
Къэрэхъуи зыIузгъэкIэгъагъэемэ дэгъугъэ, ау ишIыкIэщтыр 
сшIэрэп нахь...
Гум къэкIыгъэмэ зэраIукIэщтым Федор егупшысэзэ, 
джыдэдэм зыфэмыехэ Жакъыз къакъыр къуапэм къыкъокIыгъ.
- Сы, Фидур,- гухьэ-гужъыгъэ хэмылъэу ежь Жакъыз 
зыгъэгумэкIырэмкIэ къэупчIагъ,- ори уибгъагъэ уизагъэрэба? Олахьэ пчыхьэ хьылъэм, къысэкIурэп мы отIэ-псытIэр, 
зэ къесыгъагъот.
- Къесын оIуа, Жакъыз? - ежь Федор зыгъэгумэкIрэм 
къыкIигъэщтагъ.
- Мыщ фэдэн нахьи, къесмэ нахьышIу.
- ПэсаIоба, Жакъыз? Къесмэ, былым IусымкIэ къытэгоонба?
- Тлъапэ пышъукIыгъэу тыхэтын нахьи, Фидур, осым 
кIыгъ-сыгъ едгъаIоу, тIапэ тепщэжьзэ тыхигъэгъыкIмэ 
нахьышIу.
- Ары шъхьакIэ, Жакъыз...
- Сы, Фидур, узгъэтхьауерэр? Ора джы ос зиджагъо 
хъугъэр?
- Хьау, Жакъыз, - Федор къызIуипхъотыгъ, къысэгуцэфакъомэ ыIуи, къыпигъэхъожьыгъ: - СыщысэхъукIыжьыгъэмэ сшIэрэп.
- Олахьэ сымышIэрэ, Фидур, ау сэ нычхьапэ сызэрэщытыр къызгурыIорэп, бэрэскэшхо пчыхьэ нэмазми 
сыкIошъугъэп, унэм щысшIыни, пIэм секIужьын.
Сыфэмыягъэми, мыщи шIукIэ сызэрэтеплъэжьыгъэр, 
сызэрэдэгущыIэжьыгъэр дэгъу, Федор ыIуагъ. Ари моущтэу хъунэу Тхьэм ыухыгъагъэу къычIэкIын. Ау къызэресыщтым, щымыIэщтыр ыгу къыгъэкIэу, темыгущыIэгъагъэмэ, сыд фэIогъагъ? Къерэс о пIокIэ, Тхьэм ар ымыIоу 
къесыщтэп. Адэ къесынэп, сигугъэпIэ-гухэлъ зытесыубытагъэм Тхьэр аущтэу къыздэзекIонэп. Цухэр мэз гъэхъунэмкIэ дэсфмэ, къэсымыгъэзэжьмэ хъугъэ. Къушъхьэ 
гъогу кIэкIыр зэпысчмэ, зымафэ Къэрэхъудхэм адэжь 
къэкIогъэгъэ Дэгужъые Джамбэч дэгъоу къысфиIотэгъагъ, 
Шъэбэжъ пытапIэм пчыхьэпэ факIоу секIужьыщт. Джары 
ныIэп сигъэр илъэс пчъагъэ, сфекущтыгъэп нахь, икIыхьагъи-икIэкIыпIи. Сыд фэдиз сишъхьафит гъогу икIэкIыгъэми, 
ар сыгу къизгъэхьагъэм, шIошъхъуныгъэр къысэзытыгъэм 
къызэриIу. Ащ ишIэ зыхэмылъыр къабыл хъущтэп.
Лъэпсэ чыжьэ зиIэгъэ гухэлъэу ошIэ-дэмышIэкIэ ны чхьа пэ Федор ыгу къыпылъэдагъэр ышIошъ хъоу регъажьэ, 
зэриIуагъэу Iофыр къычIэкIмэ, неущрэ нэфылъым блимыгъэкIынэу тIэкIу-тIэкIузэ тыреубытэ, Сэбэхьи Айщэти 
зызэраIуигъэкIэжьыщтри, ащ шIыкIэу фэхъущтыри щыгъупшэрэп. Сыпфай риIомэ, зыуи арэп, Сэбэхь унэм къикIыщт, 
Айщэт зызэрэIуигъэкIэщтыр ары къехьылъэкIрэр. Пэзадэхэр зыгупсэфыжьхэкIэ, цIыкIу-цIыкIоу фырекIокIми хъущт. 
Ау, хэт ышIэра мощ игухэлъхэр, иунэ Жакъыз исэу къычIэкIмэ?..
Джыри Фидур къакъырым изэгъагъэп. Къэптаныр 
ыплIэIу иубгъуагъэу Мышъыди ыпэ итэу, зэрэхъури ымышIэу, щагур зэпичи, къэлэпчъэжъыем Iухьагъ, Айщэт 
иунэкIэ плъагъэ, джыри гъолъыжьыгъэп иостыгъэнэф 
ригъэIуагъ. Гупшысэр къехьылъэкI хъумэ, зэришI хабзэу, 
Федор бгъэкIэ чэубжъэ цIынэм зытыригъэкIэгъагъ шъхьакIэ, 
унапчъэу къэIугъэм псынкIэу зыкъытырыригъэIэтыкIыгъ. 
Лъэгуцэм къытехьагъэр Сэбэхьти, ыгъэгушIуагъ:
- Ора, Сэбэхь?
- Сэры, Фидур. Зыгорэм уегъэгумэкIа?
- Зыми сигъэгумэкIрэп, мэлэщымкIэ сыкъэплъэн сIуи, 
сыкъикIыгъагъ. Жакъыз тэу щыта? Хьылъэ фэдэу нычхьапэ 
ыIогъагъ.
- Тяти мэпшъы... Нэмаз ышIи, гъолъыжьыгъэ.
- Адэ дунаир хьылъэ, - ежь зэрэфаеу Федор джэуап 
ытыжьыгъ, зыгъэгумэкIрэмкIи еупчIыгъ: - Нычэпэ къесын 
оIуа, Сэбэхь?
- Олахьэ сымышIэрэ мыщ къышIэщтыр,- Сэбэхь 
уашъом дэплъыягъ, - ау къесын гухэлъ имыIэу сыхэплъэ.
- Ори ар оIуа? - Федор къэгушIуагъ, зыфэсакъыжьзэ, 
Жакъыз риIогъэ дэдэр пигъэхъожьыгъ: - Къемысыгъэмэ 
дэгъугъэ, тибылымIус къызэтенэн... НекIо, Сэбэхь, садэжь, 
тIэкIу тыщысын, тыгущыIэн.
- Аущтэу тшIыгъэми хъущтыгъэ, Фидур, ау чэщыр 
хэкIотагъ.
- Ари шъыпкъэ, Сэбэхь. НэфлъэшIу шъукъекI.
- Ори ары, Фидур.
Федор нэшIукIэ унэм ихьажьрэ Сэбэхь кIэлъыплъагъ, 
Тхьэ фелъэIугъ: зиунэгъо ежьэгъакIэ насыпышIо пшIыщтмэ 

--- Page 150 ---

ащыщ Сэбэхь иунагъуи шIы, си Тхь. Мы тидунэе хьаф 
бзэджагъэу щашIэрэмэ ащыухъум, уигукIэгъу шъхьащымых, унэшIу щыгъаф. ЗыгорэкIэ угу хэзгъэкIыгъэу къыздэошIэмэ, къысфэгъэгъу, сикIал, сишъэф узэрэщысымыгъэгъуазэрэмкIэ емыкIу къысфэмышI, сыпфэраз, 
узэпэш, насыпышIо охъу.
Мышъыд ыуж зэритыр зыщыгъупшэжьыгъэ Фидур 
ынэмэ нэпсыр къашIуечъэзэ, псынкIэу къыгъази, къакъырым ихьажьыгъ. Щэ зэлъыпытэу Тхьэ сурэт пашъхьэм 
къащ къыщихьи, бгъэ хьылъэкIэ ипIэ хьауарзэ зыхидзагъ.
ПцIэузэ пчъэм къепIэстхъыщтыгъэ хьэм Федор зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- КъакIо, Мышъыд, къихь, къысфэгъэгъу, - Федор 
ыIозэ, хьэм ыпшъэ Iэ щифагъ, етIанэ хьэ цIынэр ыбгъэ 
чIиубыти, пхъэнтIэкIужъыем мэкъэнчъэу заулэрэ тесыгъ, 
зыкIэритIупщыжьзэ, урысыбзэкIэ риIуагъ: - О зыр арышъ 
шъэфэгъоу сиIэр, сыгу илъ шъыпкъэр къыпфисхын, ау 
къыосэIокIэ, сыд мыгъокIэ IэпыIэгъу укъысфэхъун. Модэ 
кIуи, хьаку лъэпсэ фабэм зыщыгъэгъушъыжь. Хьау пIомэ, 
уигъушъапIэ екIужь...
Джыри Федор къакъырым исышъугъэп. Ыгу зыфэгъу 
горэ щагум къыдинагъэ фэдэу къэптаныр ыплIэIоу къикIыгъ. КъэлапчъэмкIэ мыкIоу, унэ кIыб къакъырыр къыухьи, 
Айщэт ичэу шъхьапырыкIыгъ. Заулэрэ чэум рекIокIыгъэу, 
ышIэрэр къыримыгъэкIоу, къызэтеуцуагъ. Ау шъхьаныгъупчъэм къипсырэ нэфынэм гу къызIэпыригъэшIыхьажьэу, 
ичIыпIэ рищыгъ, фэсакъыпэзэ теуагъ.
- Хэт сэIо чэщныкъом сишъхьаныгъупчъэ къытеорэр? - 
Айщэт унэм къиджыкIыгъ.
- Сэры, Айщэт, Фидур ары...
- Фидур, ора сэIо?! КъырекIокI унапчъэмкIэ...
Унэр фабэ, хьакур мэплъы...
ЖантIэмкIэ Федор къыщырагъэлъэгъугъэ пхъэнтIэкIум 
ыцыпэ пакIэ пытIысхьагъ нахь, тетIысхьагъэп. Айщэт ихьакIэ 
нэгушIоу Iоплъыхьэ, щхыпцIышъоу реIо:
- ПхъэнтIэкIум, Фидур, тэрэзэу тетIысхь, узпытIысхьагъэм укъыпызыщт.
- Мыра? - Федор зэкIэпшэ, укIытапэзэ, къеупчIы: - 
СыкъызфэкIуагъэр ошIа, Айщэт?
- ГумэкIыгъо щыIа? - ащ фэдэ зэрэщымыIэр зэхешIэми, 
къеупчIы.

--- Page 151 ---

- Хьау, Тхьэм ишыкуркIэ, щыIэп.
- Сы, ащыгъум, рэхьатэу узфыщымысрэр... Чэщныкъом бзылъфыгъэ шъхьэзакъом паIо зыщыгъыр зыфакIокIэ, зыкIыфэкIуагъэмкIэ еупчIыжьыха?
- Ары шъхьакIэ, Айщэт...- зэхихыгъэм Федор къызэшIуигъэнагъ.
- Мыдэ уикъэптан уцIыныгъэ, Фидур, къаштэ, згъэгъушъыжьын, - зи къыпимыIухьэу къыфищэигъэ къэптаныр 
Айщэт къыIихи, хьакум пэблэгъэ пхъэнтIэкIум пилъагъ. - Сэ 
зы шхын IэшIу нычхьапэ сшIыгъэзы, Фидур, моу Iанэм 
къетIысылI.
Хьалыжъожъые лэгъэшхо Айщэт Iанэм къытыригъэуцуагъ, щати бжьынлыбжьи къыштагъ:
- Бжьынлыбжьа, щата хьалыжъожъыем дэпшхынымкIэ тара нахь угу зэIурэр?
- ТIури къызэхаплъхьэми дэгъу!..- Федор гу къызIэпишIыхьажьыгъ, зэригъэлъэIугъэхэп.
- Ы-ы! - Айщэт игуапэу къыхэкуукIыгъ. - Джар лIы 
IуакIэ хъун! Алахь зизакъом егъэзыгъэ IофкIэ ори сэри 
тызэрихьылIагъ, ащ гунахьи хьэрами хэлъэп!.. Е, си Фидур, 
ори о, ощ фэдэр зырыз! УкъызэрэсфэкIощтыр сшIэрэм 
фэдэу Пэзэдэ Жакъыз сишъхьаныгъупчъэ Iусфи, сыгу 
тезгъэпщахэу мы шапсыгъэ хьалыжъожъыер нычхьапэ 
сшIыгъэ. ТIэкIу укъэгужъогъагъэмэ, олъэгъу, джыри 
фэбамэр хэу, учъыIужьыщтыгъэ. Зымыплъыхь, Фидур, 
узщыщынэрэм иIоф нычхьапэ щысыухыгъ. Зыкъошхо 
къыщагъэу, зишъуз зыфэмыгъэрэзэжьрэр сишъхьаныгъупчъэ къытео пакIозы, салъэныкъокIэ къаплъэмэ гущтэ 
хихынэу исшIыхьагъэм!.. "Гощхъан сетхьаусхылIэни, 
къыозгъэчъэн" есIуагъ. Шхэ о, шхэ. УмыукIыт, уихьалэл.
- Оры?..- Федор къытыратэкъогъэ къэбарым ыуж 
джары Айщэт зэреупчIыжьынэу ыгъотыгъэр.
- Сы сэ?
- Ушхагъа сэIозы ары.
- Тхьэуегъэпсэу, Фидур...- Айщэт зэхихыгъэм ыгу 
къызэхигъэхьагъэми, къызхигъэщыгъэп, ежь-ежьырэу 
зэриIожьыщтыгъэми, игукъао ыушъэфыгъэп. - Зыгорэм 
ыгу тыкъэкIыгъэмэ ары... Сэ сы, Фидур?.. Тэ бзылъфыгъэхэр - тытхьамыкI, гъомылэр зыфэтшIыгъэ хъулъфыгъэр 
дгъашхэ хъумэ, тщиз тхэхъо, тегъэшхэкIы. ЕтIани тыупщэрыхьагъэм къыщытхъухэ зыхъукIэ, чэщ-зымафи тымыгъэшхэжь!

--- Page 152 ---

- Олыхьа, Айщэт, къысфэгъэгъу, пцIы хэмылъ, мы 
сшхырэр IэшIум!
- КъыбгурыIуагъа джы, Фидур?
- Сигунахь къэмыхь, Айщэт, бэшIагъэ къызызгурыIуагъэр,- Федори мэщхыпцIы, щыбжьыйдагъэ зытекIэгъэ 
хьалыжъожъыер щатэм хефыхьэ.
- Хьа адэ джы нэс Iум-пэм сызыфэпшIыщтыгъэр?
- Хьау, Айщэт, хьау,- Федор, къызхимыгъэщми, 
къыкIэщтагъ,- сэ зыфасIорэр фэшъхьаф...
- Ар пIозэ, Фидур, сыгу пфилъыр Iэджи къэсэбгъэIуагъ... Сэ моу джыдэд...- Айщэт Федор джэуапэу къытыжьыщтым пымылъэу адырэ унэм чIэхьагъ.
Хэшъэе цацэм пыIугъэ хьалыжъожъыер Федор ыжэпкъ 
нэмысэу къыщыуцугъ, бзылъфыгъэм игущыIэ лъапсэ 
къызIэкIэфэгъагъэр бэшIагъэми, пчъэ ещэлIагъэм еплъы, 
иIулъхьи къырихьыхыжьыгъэу къэхъущтым пэплъэ. ХэкIыпIэм лъыхъоу Iанэри ыпашъхьэ ригъэкIотыжьыгъ, Iэры фэгъу 
къыфэхъущтым язи къыIэкIахьэрэп. "Емынэм сыкъифыгъа" 
еIошъ, къызэрэфэкIуагъэмкIи кIэгъожьы. Сымы хъулъфыгъэ 
пIонэу, фэбэгъэ-IэшIу гори схэмылъыжь фэдэу бзылъфыгъэ пашъхьэм сэр-сэрэу хьэйнапэ зисэшIыхьажьы... Хъуна 
ар?! Зэхэзыхыжьрэр хэгъэкIи, Тхьэми ар ыдэнэп!..
Федор зэушъыижьмэ зыфэгубжыжьзэ, пчъэ кIыбымкIэ къэт Айщэт ыгу фызэхэтакъо, лъы стырыр ынэтIэбгъумэ 
къяоу, фызэкIэблэ. Илъэс пчъагъэм бзылъфыгъэ IэшIугъэр 
зыщыгъупшэжьыгъэгъэ Федор ыIэпкъ-лъэпкъымэ фэбагъэр афэIэжэжьрэп, къытеорэ гу плъырыр мэшIончъэу 
зэпестыкIы.
Айщэт гъэкIэрэкIагъэу, IэшIумэри къыпилъэсыкIэу 
пкъы псыгъо бгъэ пытэ хъурайхэмкIэ пчъаблэм къыздэкIым, 
зимышIэжьэу Федор пхъэнтIэкIум техъупшIэпшIыхьагъ, 
Айщэт IугушIукIзэ, пэчIынатIэу къэтIыси, ыIэ од дахэ къызыфещэим, ышъхьэ къэунэзагъ, шIэхэуи зыкъишIэжьыгъ, 
зэрэхъури ымышIэу, джа гущыIэ дэдэр джыри къыIуагъ:
- Сэ сыкъызфэкIуагъэр ошIа, Айщэт?..
- А Фидур, а сыпсэм фэд, нычхьапэ реным тызэбгъэгъалIэрэр зэ къаIуи, тыгу гъэпсэф.
- Цыхьэ къыпфэсэшIызы, Айщэт, къыосIон.
- Тицыхьэ зэтемылъыгъэмэ, тизакъоу зы унэ тызэдисыщтыгъа? - Айщэт Iэ дахэу ыгъэкIуатэщтыгъэр джы 
зэтыриIэжагъ, инэгушIуагъи макIэу къызэокIыгъ, нахь 
шъэбэгъэ-сакъыгъэ хэлъэу риIуагъ: - КъаIо, Фидур.

--- Page 153 ---

- Сэлам къыосхыжьынэу сыкъэкIуагъ...
- Хьа сэлам къысэпхыжьынэу, Фидур?..- Айщэт кIыфыбзэ къэхъугъ.- Жакъыз ижъалымыгъэ укъигъэщтагъа?
- Хьау. Икъунба?.. Нычэпэ къемысмэ, сшъхьэ щызгъэзыежьы сшIоигъу...
- Ар бэшIагъэ зыпшIэн фэягъэр!..
- Ары, Айщэт, ары... Ау си Тхьэ пашъхьэ Iуагъэ 
щысиIагъэти сфекушъущтыгъэп.
- Джыры?
- Джы Тхьэм гугъапIэ къыситыгъэу къысщэхъу. Къемысмэ, нычэпэ сипIалъэ. Угу къысэмыгъабгъ, Айщэт. 
ЗэкIэри къызгурэIо сэ... СызфэкIожьын бын, сызэхэшIыкI, 
Айщэт, симыIагъэмэ, мыр сымышIэныгъэкIи мэхъу... Тхьэ 
пашъхьэм спшъэ щислъхьажьыгъэ гущыIэр сибын ыпашъхьэ щысымыгъэцэкIэжьы хъущтэп... ГъучI чъыIэ такъыр 
сыбгъэ зэрэдэмылъыри ошIэ...
- КъызгурэIо, Фидур, къызгурэIо... Ау етIани сызэхэпшIыкIыгъэмэ ары... Сэ синасып стырахыгъэми, зыми 
инасып сэ тесхынэу сыфаеп...- Айщэт ыгу къызэхэхьагъ, 
Федор ыIапэмэ къазнэсым, къастыгъэ къыщыхъоу къызэкIихьажьыгъ. - Ар сшIэнэу сыфэягъэмэ, бэшIагъэ сигъунэгъу Пэзадэмэ яунагъо зызэтесчыщтыгъэр... ЕгъэзыгъэкIэ 
сыхамыгъэукъуагъэмэ, сшIагъэмкIэ нибжьи сыгу къыздеIагъэп. Тхьэуегъэпсэу уицыхьэ къызэрэстелъымкIэ, 
Фидур. Сэри цыхьэ къыпфэсымышIыщтыгъэмэ, Пэзэдэ 
Жакъыз сигъэшIэгъэ шъхьамылъытэжьым ущызгъэгъозэщтыгъэп. Гъогумаф, Фидур, Алахьым узщыгугъурэмэ 
шIукIэ уахехьажь. Мы мафэхэми, къыкIэлъыкIощтхэми 
уигухэлъ къыбдэхъунэу Алахь зизакъом сыпфелъэIун.
- Тхьэуегъэпсэу, Айщэт,- Федор къэтэджыжьыгъ,- 
уищыгъу-пIасти, уишIушIагъи, уигушъэбагъи нибжьи сщыгъупшэнэп.
- Гъогумаф, Фидур, сыхьатмаф, Алахьыр сакъ, зыфэсакъыжь... - Айщэт къыщиутагъ, ышъхьэ Федор ытамэ 
телъэу пчъаблэм дэжь заулэрэ щыгъыгъ, етIанэ ошIэ-дэмышIэу къытырипхъотыкIи, ынэмэ акIаплъэзэ, еупчIыгъ: - 
Хьа ос къемысмэ зыкIэпIуагъэр?
- Сигухэлъ Тхьэм къыздыригъаштэмэ, нычэпэ ос къемысынэу ары, Айщэт.
- Арэу оIомэ адэ... гъогумаф, Фидур. Ау ащкIэ, хэтрэ 
бзылъфыгъэгуи зэфэдэ, къерэс-къерэмыс сIоу Тхьэ сыпфелъэIунэп... - Федор пчъэм зэрэдэкIэу, гур къыпиIонтIыкIызэ, кIэлъиIожьыгъ: - Я си Алахь, мы лIыр зыщыщмэ 
шIукIэ ахэхьажь, сэ сыкъызэрагъэнагъэм фэдэу шъхьэзэкъо лъэкъуитIоу ишъузи къэмыгъан...
Чэщныкъо жьыбгъэм Федор къыгъэущыгъ. Къызщылъэти, къакъырыпчъэр зыIуепхъотым, ос цIынэ чъыIэр 
жьыбгъэм ынэгу къыкIиупцIагъ. Ардэдэми, ежь мысагъэр 
зыфилъэгъужьэу, зэгыижьыгъ: фэшIапхъэ горэ Тхьэм 
фэсымышIэу къыстенагъ, е-о-ой, сэр-сэрэу джыри гухэлъынчъэу зыкъэзгъэнэжьыгъ.. .
Гупшысэ гори Федор IэкIэлъыжьыгъэп. Ишъэфи нафэ 
зэришIыгъэм, хэт ышIэра ыIомэ, фыкIэгъожьзэ, ошIэ-дэмышIэ чъыIэкIэ Айщэти гум къыпылъэдагъ...
XXI
Осым нэмыкIэу кIымэфэ пчэдыжьым Федор зэмыжэгъэ гушIуагъуи, гумэкIи, шъозэбэни къыфихьыгъ...
Чэщныкъо жьыбгъэ-ос хъушIэм ыуж, дунаим щишIагъэм рыкIэгъожьы фэдэу, мэфэ шъабэр къыздихьмэ, 
укIытапэзэ, тыгъэ шэплъыр ошъочапэм къыкъоплъыгъ. 
Осыр дунаим къемыбэкIыщтыгъэми, лъэгу оскIэ, хэти 
лъэбэкъоу ыдзыгъэм нэс къырыпшIэу, чIышъхьашъор 
ыупIыцIагъ, чъыг къутамэхэри, чэу лъапсэхэри, мэкъу 
Iатэхэри, унашъхьэхэри, чыжьэ-блэгъэ къушъхьэ шыгухэри, 
азэнэджапIэри дыхэтыжьэу, ыуфыжьыгъэх.
Ари аущтэу хъунэу Тхьэм ыухыгъагъэщтын Федор 
ыIомэ зэушъыижьызэ, былым фэIо-фашIэхэр щагум щигъэцэкIагъэх. ГумэкIыр зышъхьаригъэунэу пчъэкъуахэм 
къот хьанцэм енэцIыгъ шъхьакIэ, ежь нахьи нахь IофшIэкIошхо тыгъэр дунаим тещхыкIзэ, чIыгур къычIигъэщэу, 
бгъэгъэ шъхьакIэр къыгъэуцIынэу, чъыг къутамэмэ заригъэутхыпкIэу ригъэжьагъэти, мыр бэгъэшIэ осэп ыIозэ, 
ныпчэдыжь нэс ыгу зыдэщыIэ Айщэт иунэ лъэныкъокIэ 
мыплъэн ылъэкIыгъэп. Айщэти унэм зыришIыхьажьыгъэу 
исыгъэп, ос къесыгъакIэм зыщытеплъэгъэ нэфшъагъом 
щыублагъэу Пэзадэмэ адэжькIэ ащ ыни щыIагъ. Ушъ хьагъу 
пае укъэнэна, ау нэфмышъэу гъунэгъумэ ахэлъэдэныр 
къыригъэкIущтыгъэп. Нычэпэ сэламхыжь къыфэкIогъэгъэ 
Федор зэрэхэмыхьажьыгъэм щыгъозагъ - унэм къызэрекIэу Iэо-лъэо макъэ къылъыIэсыгъагъ, мэкъу хьэндзо 
къогъум къыкъощэу ышъхьэпхэтыкуи зэ ылъэгъугъ. ЗиIорэ 
зишIэрэ фэшъыпкъэжь Федор осым зэрэзэтыриIэжэщтым 
Айщэт ицыхьэ телъыгъ. Ау, хэт ышIэра, къесыным ыпэкIэ 
ышъхьэ щигъэзыежьыгъэнкIи мэхъуба ыIозэ Федор зытеплъэм, шIогупсэ дэдэ горэ чIинагъэу къыгъотыжьыгъэм 
фэдэу, гур бгъэм къышIудэкIэу гушIуагъэ, нэпсри кIилъэкIыкIыгъ.
Федори джа дэдэр Айщэт ыгу филъыгъэми, мэфакIэр 
къэмытэджыпэзэ, ежь бзылъфыгъэри Пэзадэмэ къахэмылъадэзэ, зыIуигъакIэмэ шIоигъуагъ. Арышъ, тыгъэмрэ 
ос макIэмрэ яягъэ къекIыгъэми, осытхъу хьанцэм зыфенэцIыгъагъэм лъапсэ иIагъ. Ежь Федори, ушъхьагъу къыгъотэу Айщэт дэжь кIоныр хэгъэкIи, къэлэпчъэжъыем Iухьэу 
еджэныр, зэхэзыхрэмкIэ емыкIу, къыригъэкIурэп. Нахьыпэрэм фэмыдэу агу илъыр нычэпэ зызэраIо уж, лIы укIытэр 
шъхьэих нэфаIом текIуагъ. Ау нычэпэрэ шъэфымкIэ Федор 
чIыпIэ зэжъу ифагъэшъ, сыдэуи орэхъу, зылъэгъурэмэ 
аIощтыр арэIу фаеми, Айщэт IумыкIэ хъущтэп.
Тхьэм зэриIонэу, ежь Федор зэрэфаеуи Iофыр хъугъэ. 
ИмыщыкIэгъэжь пхъэ куахъоу къыздырихьакIыщтыгъэр 
мэкъу лъапсэм щычIиси, унэ къуапэм зыкъокIым, Айщэт 
къелъэкIоныпэзэ, Пэзадэмэ адэжь къакIоу ылъэгъугъ. 
НэгушIо пэгъокIыр бзылъфыгъэм пигъохын ихьисапыгъ 
шъхьакIэ, игузэжъо къэкIуакIэ нычэпэрэ Айщэт Iоу умышIэжьынэу, ыгу еIугъэп, ицыхьэмышI щтэуIуныр къыхэхъожьыгъ. Нахьыпэрэ мафэхэм, мазэхэм, илъэсхэм ипчъэIупэ 
Iутэу къаджэщтыгъэм, гъунэгъумэ якъэлэпчъэжъые джы 
къекIуалIэрэм зи ынэ къыпэIухьажьрэп.
Федор хэпскэуIукIыгъ.
- Ора, Фидур? - зи къэмыхъугъахэм фэдэу къызэтемыуцоу, Айщэт еупчIыгъ.- Уипчэдыжь шIу. Зы сырнычыпэ 
имылъэу кIымэфэ пчэдыжьым унэм сыкъитэджэжьыгъ, 
уиI сIонзы, тутын уешъуахэрэп.
- Айщэт...- бгъэгум къышIудэтэджэрэ щынагъом 
Федор ыгъэджагъ.
- Сы, Фидур? - лъэбэкъу заулэкIэ блэкIыгъэу Айщэт 
къызэплъэкIыгъ.
- Пхъэ къутагъэ уиIа? - зыфелъэIу шIоигъуагъэр 
псынкIэу Федор зэблихъужьыгъ, инэгушIуагъи ащ пае 
щигъэкIагъэп.

--- Page 154 ---

- Тхьэм ишыкуркIэ, мыбжыхьэ сфэпкъутэгъагъэм зы 
пхъэ цакIэкIи сыхэIагъэп,- унэ лъэгуцэм зыдэкIуаер ары 
Айщэт джэуап къызитыжьыгъэр, етIанэ къызэтеуцуи, 
ошIэ-дэмышIэу къеупчIыгъ: - КIымафэм къыхьыгъэ осымкIэ сыпфэгушIощта, Фидур?
- Тхьэм ишIэ зыхэмылъ дунаим къыщыхъурэп, 
Айщэт...- ыгу ыщэфы шIоигъоу джыри зыгорэ Федор 
Айщэт кIэлъиIожьынэу фэягъэми, бзылъфыгъэр къыфызэмыплъэкIыжьэу унэ пчъаблэм дэкIодыкIыгъ.
Зыдэщыт чIыпIэм щыпхырызэу Федор къыщыхъугъ, 
дунэе фыжьри къэушIуцIыгъэу къышIошIыгъ. ПсынкIэу 
зыкъишIэжьи, Жакъызрэ Сэбэхьрэ яонэшхэр зычIэт къакъырымкIэ плъагъэ.
ТIумэ яз зесыдзэу сшъхьэ IусхыжьынкIэ джыри кIасэп, 
Федор ыIуагъ. Хьадэгъум нэмыкI, хэкIыпIэ зимыIэ щыIэп. 
Егъэзыгъэ чIыпIэ сифагъэшъ, сыд сизекIуакIэми, Тхьэм 
къысфидэн. Осыр Ащ пэрыохъукIэ къысфимыхьыгъэу 
арэп, ау сишъэф ышъхьэ бусурман бзылъфыгъэм зэрэфисхыгъэм ишIи хэлъыгъэшъ, сшъхьэ къэсыухъумэжьынкIэ 
зэфагъэ къыситыгъэу къычIэкIын... Бзылъфыгъэ пстэури, 
зыщыщ цIыф лъэпкъым, идин емылъытыгъэу, зы ны 
къылъфыгъэхэу зэфэдэх - яшIулъэгъуи, якъэрари, яцIыфыгъи, ягукIэгъуи, ямэхъэджагъи зэтекIхэрэп. Мыхъу 
зыщыхъужьрэм, яшIулъэгъу пае, къызэрэоплъынхэ щыIэп. 
Плъэгъурэба Айщэт зыкъызэрэсфишIыгъэр? Угу къысэбгъэбгъэнэу, емыкIу къысфэплъэгъунэу чIыпIэ сита сэ?! 
Сигухэлъ Жакъыз зыфиIуатэкIэ, апэ къыIэкIафэрэр къыпхъуатэу, унэм къилъэтыщт... Сыд сызфыщытыр?
Ау Федор икъакъыр гъолъыпIэ блэкIышъугъэп, илъади, 
Тхьэ сурэтыр ыбгъэ дилъхьагъ, балалайкэм лъыIэбэгъагъ 
шъхьакIэ, нэрылъэгъущэ хъущт ыIуи, гур къыпиIонтIыкIызэ, 
Iэр къызэкIихьажьыгъ, хэт ышIэра зэрыфэщт чIыпIэр, 
шъэжъые кIэлъыкIыгъэр ищазымэ шъхьаIу дигъэлъэдагъ, 
хьакум телъ сырныкри иджыбэ ридзагъ. Жакъыз, Жакъыз 
ионэш зызытыридзэщтыр! Сэбэхь ионэш пакIошъ, Дудай 
иери зэрахэтыжьэу, ащ течъын чылэм къыдэкIыщтэп.
ГузэжъогъукIэ мыр сшIэн нахьи, Федор ыIуагъ, сыд 
нычэпэ - осым сежэу сыщылъыгъ, ара? - сшъхьэ зыфыIусымыхыжьыгъэр?! Сэбэхь ионэшкIэ къыскIэлъежьэнхэ 
амылъэкIынэу ылъэбжъэ шъабэ гъучIыIунэ хэсIугъагъэмэ, 
идагъо къагъотыфэкIэ Iэгъо-благъом сикIыщтыгъэ... Джыри 

--- Page 155 ---

ар сIэ къымыхьынэу арэп... Унэр мамыр ошIа?.. Айщэт 
тхьамыкIэм игунахь къэсэхьми сшIэрэп...
Унапчъэр псынкIэу къызIокIым, мэстапэм тетыгъэ 
Федор къыкIэщтагъ, ау зэхихыгъэм игумэкI щигъэзыягъ.
- Фидур,- Сэбэхь лъэгуцэм къытеджыкIыгъ, - тятэ 
ионэш къэгъэхьазыр. Сэсыери ары.
- ГумэкIыгъо щыIа, Сэбэхь? - шэсыщтым уеупчIыныр 
мыхабзэми Федор мыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- Хьау, Фидур, - Сэбэхьи игопэкIаеу джэуап къытыжьыгъ, - Къайхьаблэ тынэмысы хъущтэп, зымафэ 
тинэIосэ лIыжъ горэ щагъэтIылъыгъэзы, тафэтхьаусыхэщт.
- Ара? - лIэгъэ къэбарми, Федор зэхихыгъэр игопагъ, 
шъхьэм къыфечъагъэри ыушъэфыгъэп. - Сэбэхь, емыкIу 
къысфэмышI, Алахьым зыпсэ фэзыхьыжьыгъэ тхьамыкIэр 
ипIэ хэлIыхьагъа хьауми заом къыщаукIыгъа?
- Алахьым ригъэгъэшIэгъэ илъэсишъэрэ тIокIырэм 
рыразэу, мэфищэ нахьи ипIэ хэмылъыжьэу ыпсэ фихьыжьыгъ.
- Илъэсишъэрэ тIокIырэ урыразэу мы дунай хьылъэм 
къыщыбгъэшIэнри макIэп,- Жакъыз ионэш ныбэпх Федор 
пытэу кIепхэ, - зыдигъэзэжьыгъэ ахърэтым Алахьым 
джэнэт къыщырет. Ащ фэдэ цIыфым уфэтхьаусхэ пакIозы, 
уфэгушIоныр тефэ, сыздэшъущагъэмэ, сэри сыкъэкIоныгъэм... - Федор къыIуагъ, ау псынкIэу кIилъэшъужьыгъ.- 
Олахьэ сымышIэрэ паIо зыщыгъхэр зэкIэ щагум зэрэдэкIыщтхэр...
Жакъыз лъэбэкъу пытэкIэ унэм къикIыгъ:
- Онэшхэр хьазырха? - нэбгыритIум язэу зэупчIырэр 
умышIэу къэупчIагъ, зэшэсым, Федор къыриIуагъ: - 
Олахьэ, Фидур, мы лъэгу ос псытIэри тимыщыкIэгъагъ, 
ау тэ зыми ащкIэ упчIэжьэгъу тишIрэп нахь... Къэшэс, Iялэ. 
Тэ моу Къайхьаблэ тынэсыни, щэджэгъо дакIоу тыкъэкIожьыщт.
ШыуитIур зэуж итхэу къэлэпчъэшхомкIэ дэкIхи, урамым зытехьэхэм, нахьыжъыр иджабгъоу, нахьыкIэр 
сэмэгоу чэу къэгъэзэгъум къохьагъэх.
Щагум шыуитIур зыдэкIым, пчъэIупэри, ащ къыпэIулъхэри хъоо-пщаушхо зэрэхъужьыгъэм фэдэу, Федори 
ыбгъэ жьы дизы хъужьыгъагъэми, ышъхьэрэ ыгурэ зэбгъэжьэу заулэрэ щытыгъ. Унэпчъэ лъэныкъомкIэ зи къимыIукIэу, Айщэти къэмыхъыежьыхэ зэхъум, сырнычыхьэ 

--- Page 156 ---

кIуагъэр егъашIэм исына, къикIыжьмэ, къэлэпчъэжъыем 
дэжь зыщыIуигъэкIэнэу Федор кIуагъэ - дагъо горэ фигъотыгъэ фэдэу епIэжъэжъы, рещалIэ, Iуехыжьы. Ащ фэдэ 
зыхъурэм, зэкIэми зыпэ ахэIугъэр Мышъыд. ТIэкIу шIэ 
къэсми, къэлапчъэм дэкIы, къыдэхьажьы, зыгорэ къыриIо 
шIоигъу пIонэу ыпашъхьэ къетIысхьэшъ, къыIоплъыхьэ.
Джары, Мышъыд, Федор еIо, умышIэрэм урымыгущыI, цIыфым имыхьакъ темылъхь язгъаIорэр. Сыгу къихьагъэм щыщ, ары пакIошъ, зы гуцэфэ цIыкIу мо щагум 
дэдгъэкIыгъэмэ ахэслъэгъуагъэп. НэшIукIэ къысэплъыгъэп 
сIуи, Айщэт тхьамыкIэм сыгу къыфимыхьагъэ щыIэп... 
Тхьаегъэпсэу, сыд фэдиз мыхъун сшъхьэ къыфихьэгъагъэ ми, сыкъиухъумагъ, сариIотагъэп. ЦIыфым цыхьэ фэпшIымэ 
нахьышIу. Цыхьэнчъэу дунаим укъызытенэжьрэм, уцIыфкIэ 
зымылъытэжь. ГуцэфэшIыным лыгъэм ухедзэ, шъхьэфитынчъэу псыдзэм урегъэтхьалэ. Уикъини уигушIуагъи цыхьэ 
зыщымышIырэм, бгъуитIумэ язкIи цыхьэшIыгъо къыщыпфэхъущтхэп. Ащ фэдэ горэ АйщэткIэ къысэхъулIэкIэ 
сенэгуе, сижэмыIаныгъэ бзылъфыгъэ цIыкIум тесымылъхьэ мыхъунэу сыуцугъ. Цыхьэ фэсымышIыщтыгъэмэ, 
чэщныкъом ыдэжь сыкIощтыгъэп!
Федор имыхэбзахэу къэлэпчъэжъыер риутэкIыжьи, 
къыIукIыжьыгъ. Ау ынэIу унэмкIэ зэригъазэу къызэтеуцуагъ. Зыдэщытыгъэ чIыпIэм зыгорэ къыщычIинагъ пIонэу, 
зэплъэкIыжьыгъ. Къэптан чIэгъ джэнабгъэм дигъэбылъхьэгъэгъэ Тхьэ сурэтым теIэбагъ, псынкIэу къащ къыхьыгъ, 
щазымэ шъхьаIум дэлъ шъэжъыери къызэрехьылъэкIрэр 
зэхишIагъ. Гур нахь шъабэ хъугъэ къышIошIызэ, джыри 
цыхьэмышI упчIэм зыкъыжэхидзэжьыгъ. "Зэ, зэ, сырнычыцэ зиунэ имылъыр сыда Гощхъан дэжь къызфинэжьыгъэр?.. БзылъфыгъитIу зызэкIэрытIысхьэкIэ, зынэмысыхэрэ 
къагъэнэщтэп. Хъулъфыгъэмэ аримыIошъугъэр Айщэт 
ыжэ бзылъфыгъэ пашъхьэм къыщыдэзынкIи пшIэхэнэп. 
Синасыпмэ, нысэ цIыкIур ахэсын, ныбжьыкIэм ыпашъхьэ 
мыхъун щаIонэп... ЗэрэхъурэмкIэ, Айщэт сыкъызфэнэжьыгъэр, ащ зэриIорэмкIэ сызекIон фаеу хъугъэ..."
Къэлэпчъэжъыем джыри Федор еуцолIэжьыгъ, зи 
зимылажьэм епIэжъэжъми, ытхьакIумэхэр унапчъэмкIэ 
кIэгъэзыкIыгъэх, ыкIыбкIэ щыхъури щышIэри елъэгъу, 
зэхешIэ. Унэпчъэ макъэр къэIуным ыпэкIэ Мышъыд зыкъипхъотагъ, лъэгуцэм къытехьэгъэ Айщэт пэгъочъыгъ, 

--- Page 157 ---

адырэри, зыкIыб къэгъэзэгъэ Федор зэхыригъэхэу, хьэм 
къедэхэшIагъ:
- Сы, Мышъыд, о зыр ары сэ мы дунаишхом къыспэгушIотэнэу къысфэнэжьыгъэр... 
- Ар дэдэр умыIо, Айщэт...- Федор зыкъызэригъэзэкIыгъ.
- Хьа сымыIонэу, Фидур?.. Сы шIушIагъэу пхэлъ?.. Сы 
мы къэлэпчъэжъыем ныпчэдыжь нэс еплъэгъулIагъэр?! 
Зэ моу сыдэгъэкIыжь.
- Айщэт...- Федор илъэIу нэплъэгъу къикIрэр Айщэт 
къыгурыIуагъ.
- Пэзадэмэ ящагу сыдэгъэкIыжьри, тыкъэзылъэгъурэмкIэ хьэйнапэ, - Айщэт къэмыуцоу къыдзыгъ, - къапIо 
пшIоигъор къаIо... Нишъэ маплъэ, тхьакIумишъэ мэдаIо, 
Гощхъан шъхьаныгъупчъэмкIэ къэмыплъэу огугъа?..- 
щагум дэкIыжьи, лъэбэкъу заулэкIэ IукIыгъэу нычэпэрэ ос 
ужым щегъэжьагъэу Федор зыухыщтыгъэ Iофыр ошIэ-дэмышIэу къыфиушъхьафыгъ. - Уишъэф пае сыкъэмыухьаджыхь, зы цIыф есIуагъэп, есIощтэп.
- Тхьэуегъэпсэу, Айщэт...- ицыхьэмышIыгъэ рыукIытэжьэу зытх псыгъо дахэ фэсакъыжьзэ, Iузыхыжьрэ бзылъфыгъэм шIушIэ мэкъэ шъабэкIэ Федор кIэлъиIожьыгъ.
- Сэрэп, Фидур,- Айщэт къызэтеуцуи, гухьэ-гужъыгъэ ымакъэ хэмылъэу къыIуагъ,- уишъхьагъусэ Клавэ 
узыфэзыжьрэм, джа дэдэр сфеIожь...- етIанэ нахь гые 
лъэшкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Сы ос-нэузырхэр уиушъхьагъоу, улIымэ, Пэзадэмэ ящагу узфыдэсыр...
- Айщэт, ар Тхьэм зэхихмэ, ыдэнэп...
- Хьа а зыфапIорэм уищыIакIэ къызкIимылъэгъурэр?
- Айщэт!..
- КъэмыIу, Фидур. Зэхэсхынэуи сыфаеп,- Айщэт 
игукъэо-гые зыдихьыжьэу ищагу дэхьажьыгъ.
Федор къыфадзыгъэм ыгу къыпиIонтIыкIэу къэлэпчъэжъыем къыIукIыжьыгъ. Щагум дэти, дэлъи ынэ къыпэIумыхьажьэу заулэрэ зыщигъэчэрэгъуи, ыгурэ ышъхьэрэ 
зэбгъэжьэу икъакъыр ихьажьыгъ. Бгъэм дэлъыгъэ Тхьэ 
сурэтри ичIыпIагъэм ригъэуцожьыгъ, щазымэ шъхьаIум 
къыдихыжьыгъэ шъэжъыери мэкIаим тыридзэжьыгъ, 
пхъэнтIэкIужъыем тетIысхьи, шъхьэр ыIэгушъо пIуакIэмэ 
адэубытагъэу ынэхэр ыупIыцIагъэх.
Къысфэбдзыгъэр, Айщэт, сфэшъуаш, сыгу къыуабгъэрэп, Федор ыIуагъ, ау етIани ардэдэм сиIоф тетэп. 

--- Page 158 ---

IогъошIур шIэгъошIоп джау сыдми аIуагъэп. "УлIымэ" 
зыфэпIуагъэм сыд къибгъэкIрэр? ПцэшIуащэм, пчыпэм 
запэIупхьаныр армэ, ар лIыгъэкIэ оштэмэ, макIэрэ сапэIутыгъэп - Батум хьанэ-гъунэми, Карс хэгъуашъхьэми тыркудзэмэ сащыжэхэтыгъ, Персым щызэуагъэми сащыщыгъ. 
Ахэмэ сыкъялыжьыгъ сIозэ, адыгэ пцэшIуащэм сыриути, 
гъэрыпIэм сифагъ. Узэоныр, цIыф уукIыныр, тхьамыкIагъор 
уипчыпэ къыпыкIыныр лIыгъэп. Ар Iуши, дели, кIочIэшхуи, 
кIочIаджи аIэ къихьан алъэкIыщт. ЦIыфыр дунаим къызфытехъорэр щыпIоныр, щылэжьэныр ары нахь жъалымыгъэр арэп. Аужрэр армэ, джа шIушIэ зиIэ дэдэмэ - ощхым, 
машIом, псым, тыгъэм, шыблэм, пцэшIуащэм, къэмапэм, 
жьыбгъэм, ошъум, псэпэшIэным щыкIэкIыжьэу - ари 
къахэкIы. Ахэмэ Тхьэм ишIэ ахэлъ, щынагъор къызпкъырыкIыщтхэмкIэ зыкъэшъушIэжь, шъугу къихьэрэ жъалымыгъэм шъутеIункIэжь, зыщыжъугъэгъупш къареIо. О 
"улIымэ" къысфэодзы... ЗыгорэкIэ бзылъфыгъэ Iофыр 
армэ зыфапIорэр, ари тазыфагу къызэрэдахьэрэм щэч 
хэлъэп... Ау ори сэщ нахьи нахь дэгъоу ошIэу къычIэкIын, 
бзылъфыгъитIу азыфагум, хъулъфыгъэр дэтыныр къезгъэкIурэп. КъурIанымкIэ хъулъфыгъэм шъузиплI зэриIэн фаери 
сэшIэ. Ау ахэр зэпэмыIапчъэхэу зы унэ исынхэр, зы щагу 
дэсынхэр къыделъытэ. Тэ тиIоф тызэрэфаеу хъун ылъэкIыщтэп - дин зэфэшъхьафитIур тазыфагу къыдэуцо... 
Аущтэу щытми, уигуфэбэныгъэкIи узэрэцыхьэшIэгъу 
пытэмкIи, джа закъор арышъ сфэшIэн слъэкIыщтыр, 
тхьэуегъэпсэу къыосэIо... Адырэ осы зыфэпIуагъэр, Тхьэ 
Iофышъ, ышъхьэ къыпфисымыхыгъэми хъущтыгъэ, мысагъэкIэ къысфэмылъэгъумэ нахьышIу...
Федор къызщылъэти, къащ къыхьыгъ, балалайкэр 
къыштагъ. Iэхъомбэшхор бзэпсищым аригъачъэзэ, ыгъэпцIэугъэхэ къодыеу Мышъыд ихьакъу макъэ къыгъэтэджыгъ. Къэлэпчъэ шышIоIум дэжь Къэрэхъу шым къыщепсыхэу ылъэгъугъ, Гощхъани унэ лъэгуцэм къытехьагъ.
- Быяу, Мышъыд,- Федор хьэм фэгубжышъо-егыишъозэ, хьакIэм пэгъокIыгъ,- делэ ухъугъа, Къэрэхъуи 
ар - Къэрэхъу плIэIум къырихыгъэ кIакIор Федор къыIихи, 
шы плъыгъэм тыриубгъуагъ.- Къеблагъ, Къэрэхъу. О 
слъэгъурэр чыжьэу укъекIыжьы!
- Тэмэм, Фидур, тэмэм, джыри тадэжь сеолIэжьыгъэп,- Къэрэхъу инэгушIуагъэ Федор пигъохи, хьэм риIуагъ:- СыкъэпшIэжьыгъэп, Мышъыд. СикIэкIо шIуцIэшхо 
уигъэщтагъэу къычIэкIын.
- Къеблагъ, Къэрэхъу, къеблагъ,- Гощхъани къыпэгъокIыгъ.
- Алахьым шIукIэ тырегъэблагъ, Гощхъан. Жакъыз 
къэлъагъорэп, тэ щыI?
- Ар чыжьэу щыIэп. Iялэр игъусэу Къайхьаблэ кIуагъэх, 
якъэсыжьыгъу. НекIо, къеблагъ унэм.
- Лъэгъунышхуи сиIэп сэ, гъогу сытет. Iэзэгъу уц 
горэмкIэ Фидур къысэлъэIугъагъэти, къыфэсхьыгъ, - Iофы 
зыригъэшIэу тыгъосэрэзымафэм зыуж итыгъэр шIуиушъэфыгъ.
- Сы Фидур зыгъэгумэкIрэр?
- Чэщмычъыем сеухы ыIуагъэти, Iэзэгъу уц тIэкIу 
Даурхьаблэ къыфисхыгъ,- зыдэщыIагъэми ышъхьэ къырихыгъэп, шы пашъхьэм мэкъу тIэкIу физылъхьагъэу 
къыIухьажьыщтыгъэ Федор риIуагъ.- Модэ, Фидур, онэкъуапэм пылъэгъэ Iэлъмэкъыжъыер къысфахь.
- Е-о-ой, Къэрэхъу, хэт джы чэщчъые иIэжь,- Гощхъан 
шъхьэр ыгъэсысыгъ, - зэо мыгъоу къыташIылIагъэм тегъапэзы, охь-сэхь тIомэ, тынэ къилыдыкIзэ, тичэщ итэхы... Тэ 
сы, къэдгъэшIэщтыр къэдгъэшIэгъах, зиунэгъуачIэ езгъэжьэгъэкIэ Iялэр ары тызгъапэрэр... НекIо, Къэрэхъу, унэм 
къихь. Алахь, типчъэIупэ укъыIухьагъэу, мыхьамелэ къыпфэсымыштэу, уIусымыгъэкIыжьын. НекIо ори, Фидур.
- Гощхъан, нысэ цIыкIум тэу зишIыра? - шхэныр заухым, 
Къэрэхъу къэупчIагъ.
- УкъызкIэупчIагъэм изытет шъыпкъэр боу, Къэрэхъу, 
къыосIон,- ымакъэ шъорышIыгъэ тIэкIуи, рэзагъи хэлъэу 
зэхихыгъэм Гощхъан къыгъэгушIуагъ.- Дышъэ, IэшIу, 
шъабэ, хъупхъэ.
- Адэ зылIэу Абдзахэ ис Цэй Хьатырбай пхъу дэй 
ылэжьына, - Къэрэхъуи къаIуагъэм дыригъэштагъ, - ятэ 
ишапхъ, янэ ибзыпхъ. Сигуапэ, лъэшэу сигуапэ. Тхьэуегъэун, Гощхъан, щай дэгъу тебгъэшъуагъ, уищэлами фабэ, 
шъабэ. Сэри гъогу сызэрэтет, Къайхьаблэ кIуагъэхэм 
тяжэшъунэп, Фидур иуци зэрэдэзекIощт шIыкIэр езгъэлъэгъунзы, сибгъагъэ секIужьын. Шъузэпэш, Алахьым 
шIукIэ шъуиунэ тыкъырегъахь, Гощхъан. Къихьэрэм лъапэкIэ насыпырэ нэхъойрэ къырихьэу, икIыжьрэм лъэдакъэкIэ къыринэу шъуикIи, шъуижъи шъузэдегъэпсэу.

--- Page 159 ---

- Тхьэуегъэпсэу, Къэрэхъу. КъытэпIолIагъэм фэдишъэ 
Алахьым уиунагъо къырегъэхъулIэжь. - Гощхъан хьакIэр 
ыгъэкIотэжьзэ, унэм зекIым, Федори риIуагъ: - А, Фидур, 
а чэщмычъые Iэзэгъу уцым тэри тыхэмын, Жакъызи сэри 
а уз мыгъор тидагъо.
Къакъырым зехьэхэм, Къэрэхъу къыфищэигъэ тхылъыпIэ плIэмыер Федор зыфихьын ышIагъэп, къеупчIыгъ:
- Сы мыр?
- Сы фэсшIэн,- Къэрэхъу тхьагъэпцIышъо нэплъэгъукIэ 
Федор IугушIуагъ,- итым уеджэмэ къысэпIон.
Федор ыIэхъомбэ псыгъохэр сысхэу тхылъыпIэ плIэмые 
чIэгъым кIэтхагъэм еплъи, шъхьэ пхъотэгъэ упчIэкIэ 
Къэрэхъу къеплъыжьыгъ, псынкIэу къащ къыхьи, зэтыритхъыгъ.
Къыфатхыгъэм рэхьатэу Федор ригъэджэн ыIуи, 
Къэрэхъу къакъырым къикIыгъ.
"Си Федор лъапIэу, кIасэу,- Федор тхылъыпIэм итым 
еджэ, - зыфэдэ щымыIэ Федор Данилович! Тыдэ ущыIэми 
упсаоу, уузынчъэу дунаем узэрэтетымкIэ тэгушIо, тэгъы. 
УигъашIэ кIыхьанэу, тымышIэрэ цIыф лъэпкъэу узхэфагъэ мэ укъызэхашIыкIыни, тэри, уибын-унагъо, агу къытэгъуни 
псынкIэу укъатIупщыжьынэу Тхьэ тыпфелъэIу. Гъунэгъухэри, чылэмкIэ уикъэбар зэхэзыхыгъэхэри ары. Заом 
уIукIодагъ аIуи, къэбар къызытагъэIум, удгъэежьыгъагъэ ми, зы сыхьат закъо утщыгъупшагъэп. Сэри, Марфуши, 
Любаши шIу утэлъэгъу, бэрэ, бэрэ IаплI пытэ къыотэщэкIы, 
тыобэужьы. Пшъэшъэжъыемэ уакъыкIэупчIэшъ, тIури джа 
яцIыкIугъом зэрэпшIэщтыгъэхэу, пфэдэкъабзэх. ГъэрекIо 
бжыхьэ Марфэ уишъэогъу Протасов Николай Семеновичым (а тхьамыкIэри илъэсиплIыкIэ узэкIэIэбэжьмэ, уздэщыIэ лъэныкъом къыщаукIыгъ) ыкъо гурыт дэкIуагъ, 
къэошIэжьмэ, Павлуш ары махъулъэ къытфэхъугъэр. 
КIэлэ шIагъу, зыхэхьагъэри унэгъо дэгъу. Уитхыгъэ 
къытIэкIэхьаным ыпэ, мазэ иIэу, Марфушэрэ Павлушэрэ 
шъэожъые къафэхъугъ, пцIэкIэ, ФедоркIэ еджагъэх. 
Любаши зегъэпшъашъэ, мыры пIонэу ыцIэ къепIон псэлъыхъуи иIэп, ау сятэ къэмыкIожьэу, сиджэгу хэмыплъэу 
сыдэкIощтэп еIо. Сэри уезэгъыщт, ущыIэн фаеба, зызэкIоцIыспхи, тисабыитIу спIугъэ, злэжьыгъэ, зыми Iапэ къызфезгъэшIыгъэп. О къэптхыгъэм нэмыкIэу сыд уикъэбар? 
ТипчъэIупэ лъэмакъэ къыщыIу къэсми, укъытфэкIожьы 

--- Page 160 ---

тшIошIэу тыкъыожэ. Амал иIэмэ, уипсауныгъэ, уищыIакIэ 
зыфэдэр джыри зэ тэгъашIэ. ГъэрыпIэр гушIуагъоп, къыдгурэIо. Узхэфагъэхэр, тимылъэпкъэгъухэми, тимыдинэгъухэми, тэщ фэдэу ахэри цIыфых, сэ къыосымыIожьми 
ар о дэгъоу ошIэ, захэгъэзагъ, загурыгъаIу, щэIагъэ къызхэгъаф, заор ыкIэм фэкIо аIошъ, Тхьэм тиIоф зэриухыгъэу 
тыхъун, тыкъызэхишIыкIын, ынэшIу къытщыфэн. Талъэныкъо чIыгу нэкIыр имыкъоу, сыд мыгъор щыIэу а лъэныкъом 
шъуащагъ?.. Мыр мыбзылъфыгъэ IофынкIи мэхъу, ау сыгу 
зэгоутыти, къэсымыIон слъэкIыгъэп... Пытэу, пытэу джыри 
IэплI фабэ отэщэкIы, тыобэу. ЕгъэшIэрэ шIулъэгъу къыпфызиIэхэу уишъхьагъусэу Клава, ппхъухэу Марфа, Люба, 
уипхъорэлъф цIыкIоу Федор, уимахъулъэу Павел".
ТхылъыпIэ тхьапэм тетхагъэм нэкIэ зырэчъэ уж, джыри 
ыгу къыIэпыкIмэ нэпсыр къышIуечъэзэ, Федор зэ еджэжьын 
ригъэжьагъэу, щагумкIэ къыщыIугъэ бырсырым зыкъыригъэпхъотагъ. Къакъыр шъхьаныгъупчъэ зэжъум зыдэплъым, шыу куп къэлапчъэм Iуилъэгъуагъ, ыцIэ къыраIоуи 
зэхихыгъ, тхылъыпIэр ыгъэбылъыжьзэ, къикIынэу ежьагъэти, Къэрэхъу Федор пэIууцуагъ:
- Зыгъэбыяу. ЩыпшIэн щыIэп. А пIыгъ тхыгъэри нахь 
чыжьаIоу гъэтIылъ. Сэ сыкъэмыджэу лъэбэкъу къэмыдз.
- Ары шъхьакIэ, Къэрэхъу,- Федор ишъыпкъэу къэгумэкIыгъ, - Жакъыздыхэр дэсхэп, гухэлъышIу зимыIэх 
тикъэлапчъэ Iутхэр.
- Жакъыз дэмысмэ, - Къэрэхъу къызэриIокIыгъ,- 
хабзи, бзыпхъи зикъэлапчъэ Iутмэ афыряIэба, чылэми 
дэлъыжьба!..
- Тхьэ къытауи, Къэрэхъу, - Гощхъани лъэгуцэм къытелъэдагъ, - мо шыу купэу къытэкIугъэм сы ямурад? 
Фидур ыцIэ нэмыкI къыраIорэп.
- Зыгъэбыяу, Гощхъан,- зыфакIори зыкIакIори ышIэу, 
къэмыуцоу Къэрэхъу джэуап къытыжьыгъ. - Мохэр 
Лапинскэм икуп...
Шъхьэтехъошхор ыплIэIу иубгъуагъэу Айщэти икъэлапчъэ къыIууцуагъ.
- Ора Пэзэдэ Жакъызыр? - шыуитфым азыфагу дэт 
лIы сырыф зэтегъэпсыхьагъэу илъэс щэкI горэ зыныбжьыщтыр къэупчIагъ.
- Сызэрэмы Пэзэдэ Жакъызыр а къэбготым ышIэрэба? - 
Къэрэхъу иджэуап кIэкIы.

--- Page 161 ---

- Мыр Пэзэдэ Жакъызэп, Теофил,- къамыщыпэ 
зыфашIыгъэр къэгузэжъуагъ, - Тыгъэнэ Къэрэхъу.
- ГухэлъышIу шъуиIэми шъуимыIэми, шъукъепсых, 
шъукъеблагъ, - къамыщыпэр зыфигъэлъэгъуагъэм 
къыIорэм Къэрэхъу пымылъэу, адыгэ пэгъокI апигъохыгъ,- 
мы зикъэлапчъэ шъуIутыр шъхьалъытэрэ шъхьэкIафэрэ 
зыфашIрэ унагъу, Жакъыз бысымыр дэмысми, икъэсыжьыгъу.
- Тэ тилъэгъуныр, Iоф зыдытиIэр Анаскевич Федор 
Данилович,- къэзыухъурэихьэрэ шыуиплIыр икъотэгъоу, 
Лапинскэ Теофили зэкIакIорэп. - Ащ фэдэ гъэр мы щагум 
щаIыгъа?
- ЩаIыгъми сшIэрэп...- Къэрэхъу щхыпцIыгъэ.- Мы 
унагъом зэрэщыпсэурэм сыщыгъуаз.
- Сэры Анаскевич Федор Даниловичыр, - Федор кон 
къогъум къыкъокIыгъ.
Айщэти икъэлапчъэ къыIукIи, Къэрэхъу зыдэщытым 
пэмычыжьэу къэуцугъ, Гощхъани гу къызIэпишIыхьажьыгъэу, лъэгуцэм къехыгъ, гъунэгъу бзылъфыгъэм къыгоуцуагъ.
- Ситхыгъэ къыпIукIагъа, Федор Данилович? - нахь 
мэкъэ шъабэкIэ Лапинскэр къэупчIагъ.
- КъысIэкIэхьагъ, седжагъ.
- Сыд джы нэс джэуап къызфемытыжьыгъэр?
- Итым сыгу еIугъэп.
- Сыд зыкIемыIугъэр?
- Сызщыщмэ сязэожьрэп.
- Узхэсмэ яхьалыгъу пшхымэ, япс удешъомэ, балалайкэм удеожьзэ москалмэ зэхябгъэукIыхьащтых, ара?
- Арэп, сы мыр зиIисыр!..- Федор къыфадзыгъэр 
Айщэт фэщыIагъэп.- Мы лIы тхьамыкIэр зэбгъэзэфэнэу, 
Iуалъхьэрэр къыIуптхъыжьынэу ухэт о?..
- Узэрэбзылъфыгъэм сыкъегъанэ, шъхьэкIафэ къыпфэсэшIы,- Лапинскэр щхыпцIи, ыIэ ыбгъэ телъэу шъхьэгъэщ 
макIэкIэ онэгум зыкъытыриIэтыкIыгъ, - уиIоф къытхэмылъхьагъэмэ, сшыпхъу, дэгъугъэ.
АкIыбкIэ къыщыIугъэ шылъэмакъэмэ щытхэр зэрагъэплъэкIыгъэх. Жакъызрэ Сэбэхьрэ зэуж-зэлъычъэу къыIулъэдэжьыгъэх.
- Хьа, Къэрэхъу, ы-ы, Фидур, мы шыухэр унэм 
зыкIешъумыгъэблагъэхэрэр? - Жакъыз къяупчIыгъ.

--- Page 162 ---

- Олахьэ, Жакъыз, тлъэкI къэтымыгъэнагъ, - Къэрэхъу 
щхыгъэ, - мы слъэгъурэмэ еблэгъэн гухэлъ яIэп. Мыхэр 
дэуакIох...
- Сы аIорэр?
- Фидур къышIонагъэх, Жакъыз, - джыри Айщэт 
къахэмыгущыIэн ылъэкIыгъэп.
- Сы, Лапинскэр, джыри зыуж уитыр? - Жакъыз къыхихыгъ. - Фидур къызэрэосымытыщтыр зымафэ Даурхьаблэ къыщыосIогъагъэба?!
- Мы зыуж ситым Мыхьамэт-Аминэ, Абдзэхэ пащэм, 
иIоф хэмылъэу щытэп.
- Хэрэлъ, - Жакъыз шым къепсыхи, шхомлакIэр ыкъо 
фищэигъ, - джа къыосIогъэ дэдэр ары ащи епIожьыщтыр. 
Шъукъемыблэгъэщтмэ, Iофыр джащ щытэухы.
- Тыухыгъэп! - Лапинскэр плъыгъэм хэтэу шым елъэдэкъэуагъ, жэдаIи, зыригъэпхъотагъ.- Мэхькъамэм щыпы тыдзэжьыщт!
- КъызщыпIорэ сыхьатым сыхьазыр! - шыумэ Жакъыз 
акIэлъиIожьыгъ.
XXII
Къэбарыр къызэрежьэрэр зыуи арэп, икIодыжьыкIи 
ишъыпкъапIэ елъытыгъ.
Лапинскэ Теофилрэ Пэзэдэ Жакъызрэ язэпэуцукIэ 
къэбар гъэрекIорэ бжыхьакIэм иосыпэ къыдэкIуагъэу, 
илъэсыкIэ мэзитIум хэмыхъуагъэмэ, хэкIыгъэп. Заурхьаблэмэ якIымэфэ игъорыгъо щыIакIэ яхьщырэу, зэ чэщ 
мыухыжьэу зырегъэукIыхьэ, зэ мэфэ кIэкIэу зычIегъао, 
зэ зыми емыупчIыжьэу къычIэужьышъ, къэбарыжъ-къэбарыкIэ зэтеIукIэу ураммэ къатехьэ, хьакIэщмэ заредзэ, 
кIыщмэ, кIапщэмэ, нэмазышI зэхахьэмэ щарэгущыIэх.
Анаскевич Федорырэ Лапинскэ Теофилрэ якъэбар - 
ахэмэ азыфагу Жакъызи, Айщэти, Къаймэт ефэндри, 
Къэрэхъуи, Дудаий зэрахэтыжьхэу - Заурхьаблэ къызыдэтэджагъэм мэзитIу тешIэжьыгъэми, непэ къежьагъэм 
фэдэу, хагъахъори нахьыбэу, чылэм дэлъ. КIымэфэ охътэ 
зэщыгъом цIыфхэр зэрыгущыIэнхэ амыгъотыщтыгъэу 
арэп, къэбарым иIэшIугъэрэ икIэпсыгъэрэ мэхьанэу яIэр 
ары зэкIэри зэкIужьрэр. ЕтIани ошIэ-дэмышIэу хэгъэгуитIу 
Iофыр зыпкъ къикIыгъэр нэбгыритIу, ящэнэрэ хэгъэгум 

--- Page 163 ---

илIыкIо заурхьаблэхэри ащ яшъыпкъэу хэтыгъэх - IэжэкIуагъэх, къотэгъугъэх, ухъумэкIуагъэх. Хымэ къэралмэ 
яIофыгъомэ язэгъэфэн гухэлъи ахэмэ яIагъэп, ау заом 
итхьамыкIагъо зэрылъ адыгэ шъолъырым бгъунджэу 
зэрэфыщымытхэр, мызэфагъэм икъиныгъо ателъми, 
зэфагъэм агукIи апсэкIи зэрэпэблагъэхэр ащкIэ къагъэлъагъо.
МэзитIу блэкIыгъэм имэфэ хьылъэ непэ фэдэу зэхэугуфыкIыгъэу джыри зэ Федор ынэгу къыкIэуцожьыгъ...
...Гъогум къытекIыжьыгъэгъэ Жакъыз щэджэгъо Iанэм 
пэтIысхьэгъэ къодыеу, мэхькъамэм къырагъэкIыгъэ лIыкIор 
Пэзадэмэ якъэлапчъэ дэжь шым къемыпсыхэу къыщыджагъ.
- ШIэхышIоу къагъэсыгъ,- къэджагъэр къыримыдзэ 
фэдэу Жакъыз щхыпцIыгъэ, Сэбэхь лIыкIом фикIынэу 
ежьагъэти, фидагъэп:- Iялэ, быяу. Ащ адыгагъэ пэзгъохыни 
щагум дэт.
- Къеблагъ, Чэтиб, хьа шым узфытесыр? - Ардэдэм 
Федор ымакъи шъхьаныгъупчъэ IухыгъэмкIэ къалъыIэсыгъ.
- Сэ силъэгъуныр Пэзэдэ Жакъыз.
- Пэзэдэ Жакъыз зилъэгъуным иадыгагъэ ешхыжьа?
- Арэп, Фидур, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ,- аушъхьакIоу 
къызщыхъурэ шыур къыхэгубжыкIы, - сэщ нахьи адыгагъэм о нахь ущыгъуаза? Хьа адыгагъэ зэсэмыгъэхы мыхъунэу сызфебгъэзыгъэр?
- КъысапIорэм шъыпкъэ хэлъынкIи мэхъу, Чэтиб... Сэ 
шъхьэкIафэ къысфэмышIми, зикъэлапчъэ уIутыр адыгэ 
унагъу. Ори шъхьэкIафэ зыфэозгъэшIыжьы сшIоигъуагъ.
- Мыдэ мыщ къысиIорэр!.. - гуплъыгъэкIэ лIыкIор 
шым жэдаошъ, зыкъырегъэпхъуатэ.
- Мыхъун къыуаIорэп, - унэм къикIыгъэ Жакъыз 
къэлапчъэм къыIохьэ,- Фидур ицIыфыгъэ укъимыубытмэ, 
къеблагъ сэри къыосэIо.
- Алахьым шIукIэ тыкъырегъэблагъ, Жакъыз, - лIыкIом 
иадыгагъэ къыгъэлъагъоу, ин-пытэ зэхэгуагъэу джы шым 
къепсыхы, псынкIэу къыпегъэхъожьы, - сэ мэхькъамэм 
сыкъырагъэкIыгъ, уиджаурырэ орырэ къышъуфаехэу 
аIуагъ.
- Олахьэ Фидур иадыгэгъэ-цIыфыгъэ зымыштагъэкIэ,- 
Жакъыз къыфахьыгъэ къэбарыр джыри къыримыдзэу, 
ежь зыфэе джэуап ритыжьыгъ, - уиш къепсыхыкIэкIэ 
адыгэгъэ-шъхьэкIэфагъэр пфэсымыштэн, Чэтиб.

--- Page 164 ---

- Ары шъхьакIэ, Жакъыз...
- Ары шъхьакIэ, - лIыкIом къыIо шIоигъуагъэр къыгурыIуагъэу, Жакъыз къызэпиутыгъ, - мо джаур зыфэпIуагъэмрэ орырэ шъуицIыфыгъэкIэ шъуазыфагу дэлъыр бэ!
- Жакъыз, сыкъэоушъхьакIу!
- Зиадыгагъэ зышхыжьрэм бэшIагъэ зызиушъхьакIужьрэр. Модэ, Iялэ, шыонитIур къытфызэтелъхь. Мохэмэ 
Фидурырэ сэрырэ къытфыряхьисап шъыпкъэр зэдгъэшIэщт.
ЛIыкIор IукIыжьи, Жакъызрэ Федорырэ шэсхэзэ, 
Айщэт иапэрэ гущыIэ ыпэ итэу къыIухьагъ:
- УкъызэкIэмыкIу, Жакъыз. СыкъышъодэIугъэзы, 
лIыкIо бэскъэгъэжъым сыгу тебгъэпщэхагъ. Ори ары, 
Фидур. Алахьым къынэуж зыми ущымыщын. Сызэрэбзылъфыгъэзи, - зи къэзымыIоу IукIырэ шыуитIум акIэлъиIожьыгъ, - сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, зыми уезгъэушъхьакIунэп.
- Фидур изакъокIэ огугъа мохэр къызэдаохэрэр, 
Айщэт? Жакъыз тхьамыкIэри нэпч рафыгъ,- илI къотэгъу 
зэрэфэмыхъугъэхэр Гощхъан къыхихыгъ.- КIо, сиIял, ори 
ауж ихь, урящыкIэгъэнкIи мэхъу.
- Бэджанэм ялIыжъи, Мамсыр Джэбраили зыщымыгъэгъупш,- Айщэти фыхегъэхъожьы, ежьыри зэреIожьы:- 
Тхьэ, къысаIощтыр къысарэIу фаеми, сишъхьатехъо 
стырахына, сэр шъыпкъэми сыкIоным! НекIо ори, Гощхъан!
- Ал, Айщэт, зэрэунагъоу мэхькъамэм течъэна?
- Сы фэIуагъэр?
- СшIэрэп ныIа... ПаIо зыщыгъмэ зыкъамыухъумэжьышъу пIонэу.
- Уинамыс къэуухъумэжьыным паIо, шъхьатехъо 
фэIуагъа?
- ФэIуагъэп адэ...- Гощхъан къыIуи, псынкIэу ушъхьагъу къыгъотыгъ.- Ау нысэ цIыкIур изакъоу унэм къисынэшъунэп...
- Джар Iоф шъхьаф, Гощхъан. Адэ изакъоу къиунэнэп...- етIанэ псынкIэу Айщэт къызIуипхъотыгъ: - Арэп, 
Гощхъан, шъуиблагъэ Цэй Хьатырбай макъэ ежъугъэIу 
хъущтба?
- Сы зыкIэмыхъущтыр?
- Хьа адэ?
- Тиблагъэ макъэ едгъэIумэ, Цэй Хьатырбай ыкIыб 
къытфигъэзэнэп, ау Жакъыз, лIыгъэ хэмылъ ашIодгъэшIэу, 
ыдэнэп.

--- Page 165 ---

- Тэрэз, тэрэз. Чылэ делэ хъурэп, купыр делэ закIэп. 
Бэчхьаблэ нэс тигукIае едгъэхьэу шыу дгъэчъэшъунэп. 
СэкIо сэ ащыгъум мэхькъамэм.
Щэджэгъо тыгъэр зэндабзэу Заурхьаблэ шъхьащытыгъ, азэнаджэми ымакъэ зыкIодыжьыгъэм сыхьат гори 
тешIэгъэн, Айщэт шъхьэтехъошхо фабэр ыплIэIу нэс 
къехъу хыгъэу мэхькъамэм зежьэм. Тыгъэм осыр IуишхыкIы гъагъэми, жьы хэцэкъыкI макIэр зыкIэт дунаир чъыIэ, 
чIым фимышъугъэ осыпсым узэригъакIорэп - цIэнлъагъо. 
Айщэт псынжъым зыщидзыезэ урамыбгъу чэунэзкIэ 
мэхькъамэм макIо. КъыпэкIафэрэм - орэбзылъфыгъ, 
орэхъулъфыгъ - къэмыуцоу къэбарыр феIуатэ, щагумэ 
адилъагъохэри щегъэгъуазэх, ыуж къихьэхэри макIэп.
Мэщытымрэ мэхькъамэмрэ зыдэщыт урам къэгъэзэгъум Айщэт зыкъокIым, ылъэгъурэр шIогъэшIэгъонэу 
къызэтеуцуагъ. Заурхьаблэ дэсылIыр зэкIэ къызэлъыуагъэм 
фэдэу щызэхэт. Мэщытыр зытет хьаблэм хэс ныожъ заули 
Тыгъэнэ Къэрэхъу икъакъыр натIэ дэжь щилъэгъугъ, ежь 
илэгъу бзылъфыгъэ зыщыплIи ахэт.
Абдзахэмэ япэщэ Мыхьамэт-Амин наибэр къызытфакIоми мыщ фэдиз цIыф къекIолIэгъагъэп, Айщэт ыIуагъ. 
Мыхэр Алахьыр зикъабыл нэмазышIха, гухьэ-гужъ плъакIоха, гукIэгъушI къотэгъуха? Жакъызи, Къэрэхъуи, Дудаий, 
Сэбэхьи ахэслъагъорэп. Бэджэнэ Мамыий тэ щыIа? Мамсыр Джэбраили ары? Фидур, Фидур тхьамыкIэр? Жакъыз 
игъусэщтын... Муары, яонэшхэри шышIоIум кIэрышIагъэх. 
Ахэмэ къаготитIур Къэрэхъурэ Дудайрэ яехэр аркIэ сенэгуе. Армэ Iофэп, ахэр щыIэхэмэ, Алахь зизакъом къынэуж, 
гукIодыгъо щыIэп. Тэмрайба мор?
- КъакIо, Айщэт, къакIо,- ныожъмэ ащыщ горэм 
къыриIуагъ, къегыигъ: - Хьа джы нэс укъэмылъэгъуагъ? 
Джыдэдэм уигугъу тшIыщтыгъэ.
- А сшIэрэп мы къэкIогъэ шыумэ яхьисап шъыпкъэр,- 
Айщэти зэригъэжагъэхэп, - тихьаблэ бырсырышхо телъыгъ, джы мыщ Фидур тхьамыкIэжъыр къащагъ. А 
Тэмрай, мыхэмэ Къэрэхъу ахэслъагъорэпи, тэ щыIа?
- Ахэр мэхькъамэм чIэхьагъэх, сшыпхъу нахьыжъ 
ыкъо Джамбэчи акIыгъу.
- Ы-ы, Дэгужъые Джамбэчи къэкIуагъа? - Айщэт 
зэхихыгъэм къыгъэгушIуагъ. - Дэу дэгъуа, Фидур тхьамыкIэжъым ари къотэгъу фэхъун!

--- Page 166 ---

Зи къэзымыIоу къэдаIощтыгъэ ныожъ плIэIущэ цIыкIоу 
зыIупшIэ пIокIитIу Iугъожьыгъэм зэхихыгъэр фэщыIагъэп, 
ежь зэриIожьэу, щытхэр ригъэдэIоу гъумтIымыгъэ:
- А синынэ гущ, мыхэр зыгъапэхэрэр... Ащагъэри 
джаур, зыщагъэри джаур... Сэ зыгорэ дэдэ чылэм къыдэхъухьагъ сшIошIи, модэ нэс сыкъикIыгъ. Алахьым къыздимыкIыжьыным ахэр ехьых, силъфыгъэ закъо шъузэбэ 
кIэлэбын-унагъоу къагъэнагъ!
- Уизакъуа, Хъымсад? - Айщэт къэушхъорэцыгъ.
- Сизакъопызы ары сэзгъаIорэр...
- О мыхъуми уимахъулъэ шъэо такъырищ къыкIэныгъ. 
Сэры, сэ дэу сыхъура? - Айщэт ымакъэ къызэпыутыгъэти, 
псынкIэу зыкъишIэжьыгъ.
- Хьа ащыгъум?
- УцIыфын фае, Хъымсад, умыцIыфэу, зыгорэм 
ихьылъэ пшIомыхьылъэу, зыми цIыфыгъэ къыбдызэрихьащтэп.
- УилI къэзыукIыгъэми гопэшIушIэ фэпшIыщта?
- ФэсшIыщтэп! Ау силъышIэжь зимыхьакъым теслъхьащтэп!
- Арэу къычIэкIын мо джаурыр зыфэжъугъашIорэр!
- Хъымсад! - Айщэт ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ.- Сыжэ 
къыдэмыщ!..
- Шъузэщымыхь! - щытмэ адагъэп.
Нэбгырэ зыбгъу-зыпшI фэдиз зэрыт мэхькъамэ унэ 
хъоо-пщаури бырсырышхуагъ. Лапинскэ Теофилрэ Къаймэт ефэндымрэ щысых, адрэхэр купищэу зэтеутыгъэ. 
Зыр Лапинскэм дэжькIэ гъэзагъэ, адырэр Федор икъотэгъу, ящэнэрэр бгъуитIу язкIи, текIорэр тицу аIорэм фэдэу, 
мэкъэнчъэ.
Лапинскэ Теофил ылъэкъуитIу зэтедзагъэу ишъхьафит 
щысыкIэ къыкIигъэтхъэу щхыпцIышъозэ, джыри Федор 
къеупчIы:
- КъызэрэпIорэмкIэ, Анаскевич гъэрыр, уигущыIэ 
джащ щыоухы?
- Ныпчэдыжьи джыдэди къызэрэосIуагъэу, джащ 
щысэухы,- Федор игущыIи пытэ.
- Пэзэдэ Жакъыз шIэ ыIомэ, фэпшIэщтба?
- СызицIыф Пэзэдэ Жакъыз шIэ зыфиIоу сымыгъэцэкIагъэ джы нэс къыхэкIыгъэп. Ау мы зымкIэ, Тхьэр 
сишыхьат, сикъотэгъу, хэт ыIуи фэзгъэцэкIэщтэп.

--- Page 167 ---

- Зэхэоха, Жакъыз?
- Зэхэсэхы. Мыхъун къеIуа?
ИлъэситIум ежьагъэшъ Лапинскэ Теофил адыгэ шъолъырым зитыр, мыщ фэдэ чIыпIэ ифагъэу къышIэжьрэп. 
Пачъыхьадзэм хэтыгъэ поляк дзэкIолIхэу хэхьажьыгъагъэхэр мэзмэ къахищыжьыгъэх, гъэрхэр адыгэмэ къаIихыжьыгъэх. Итхыгъэ къыуфэгъэ зырызхэми ыдэжькIэ зыкъагъэзагъ. Ыпашъхьэ ит Анаскевич Федор екIолIапIэ зыфимыгъотырэр. Пэзэдэ Жакъыз игъэр дыримыгъаштэщтыгъэмэ, 
бэшIагъэ ар зызэпикIыкIыщтыгъэр. Аущтэу хъунэу ышIагъэмэ, мыщ фэдиз Iоф зыригъэшIыщтыгъэп, хымэ хэгъэгум къызфэкIогъэ гухэлъыр къыдэхъущтми къыдэмыхъущтми Анаскевич закъорэп зэлъытыгъэр, поляк шIошIи, 
ылъэкъуацIэ ыгъэшэхъугъ. Теофил гъэрыр шIогъэшIэгъоныжьэп, ылъ зыфигъачъэрэмэ зызэрашIырэр ары къыгурымыIорэр. ЗиIо темыкIрэ Жакъыз икъаигъагъэ къыгурэIоми, Къаймэт ефэндым икъэмыгущыIэкIэ-щысыкIэ 
зыфихьын ышIэрэп.
- Пэзадэмрэ Анаскевичымрэ, - Лапинскэм къеIо,- 
ягъусэхэр зыдэгъэзэгъэ лъэныкъор сэшIэ, адэ о непэрэзымафэм зи къапIорэпи, Къаймэт?
- СышъухэдаIозы, - зеупчIыхэ уж заулэрэ щысыгъэу, 
Къаймэт ефэндым джэуап къытыжьыгъ, - узэупчIырэмэ, 
хьакIэ, мыхъун къаIуагъэу зэхэсхыгъэп, зэкIэри тиадыгагъэ 
къеубыты.
- Къышъозаорэм адыгагъэ дышъуиIэнэуи?
- Мы тапашъхьэ ит Фидур къытэзэуагъэмэ, Алахьым 
аущтэу хъунэу ылъытагъэти, гъэрэу къытхэфагъэзы, 
зыфимытыгъэ мыхъомышIагъэмкIэ ежьыри зыкъишIэжьыгъэзы, тшIоигъу-тшIомыигъоми, тиадыгагъэ пэтэгъохы. 
Мыр шIэ е умышIэ тIоу едгъэзрэп, хэти ежь инамыс къызэрихьэу мэзекIо.
- Зэхэсхырэр гъэшIэгъоны... - Лапинскэр къэтэджыгъ. 
Къаймэт ефэндым игупсэф щысыкIэ, мыдрэмэ ярэхьат 
щытыкIэ зыкъырагъэшIэжьэу тIысыжьыгъэ. ЕтIанэ IущхыпцIыкIзэ, къыдзыгъ:- ШъуиукIакIо ащ фэдизэу шIу шъолъэгъумэ, шъолъытэмэ, КъурIаным иIэятэ горэм къызэриIоу, 
сыд мор зыкIэшъумытIупщыжьрэр?
- КъурIаным къыIорэмкIэ, хьакIэ, ухэукъорэп,- джыры 
ныIэп Къаймэт ефэндыр, ынэгу нэфыпсыр къырычъэу, 
зыIугушIукIыгъэр, - Алахьым быслъымэн лъэпкъым къытфыригъэхыгъэ КъурIаным ия 8-рэ сурэу "Къонтхъы" 
зыфиIорэм ия 71-рэ Iаятэ мыры итыр,- арапыбзэкIэ 
къеIошъ, адыгабзэкIэ къыкIеIотыкIыжьы:- Бисми Лахьи 
рахьмани рахьим! Алахьэу гукIэгъушIэу, гукIэгъу зыхэлъым 
ыцIэкIэ О пегъэмбарыр! ШъуIэ илъ гъэрхэм яIу: "Шъо шIу 
горэ шъугу илъэу Алахьым зишIэкIэ, шъуIахыгъэм нахьышIоу былым Ащ къышъуитыщт, къышъуфилъэгъущт. 
Алахьым къыпфегъэгъу, гукIэгъушI". Ащ къыкIэлъыкIорэ 
Iэятэми мыщ фэдэкIэ къыщытэджэ:"... IэпыIэгъу шъуафэхъунэу къышъолъэIухэмэ, IэпыIэгъу апэжъугъохынэу 
къышъутефэ..."
- ЗэрэхъурэмкIэ, ефэнды,- Лапинскэм джы ишъыпкъэу къеIо, - Алахь гукIэгъушIэу, гукIэгъу зыхэлъэу 
зибыслъымэн дин сихьагъэм ишIэ хэмылъэу тыпсэурэп.
- ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьыр 
уикъабылмэ, ары зэрэщытыр, хьакIэ.
- Ащыгъум зы тэжъугъашIэ, - Теофил ыгу къихьэгъэ 
тхьагъэпцIыгъэр къызхимыгъэщэу къыIуагъ,- мэщыт 
пчъэIупэм къыщызэрэугъоигъэ цIыфмэ апашъхьэ тижъугъахьи, сыкъызфэкIуагъэм щысэжъугъэгъуазэх. ЦIыфмэ 
къызэраIоу тыпсэущт.
- ЦIыфмэ язакъоп,- Къаймэт ефэндым къыгъэтэрэзыжьыгъ, ежь Фидури Жакъызи агумэ Алахьым къаригъэтаджэрэм елъытыгъ. Ащтэуми некIо, Алахьым ишIэ 
хэмылъэу ахэри къэзэрэугъоигъэхэп.
ЗышIомыдэеу, адыгэмэ зэрафэшIушIэрэр, зэрякъотэгъур иплъакIэкIи, ищытыкIэкIи къыхэщэу, мэщыт къопэ 
теIэтыкIыгъэм Лапинскэр къыдэкIоягъ. ЗэпыупIэ кIыхьэу 
ышIырэм ежь зыфэе мэхьанэ ритэу лIы зэхэтмэ ашъхьапырыплъыгъ, урамыбгъу къакъыр натIэм дэжь щызэхэт 
бзылъфыгъэ купри инэплъэгъу къыпэшIофагъ, Пэзадэмэ 
якъэлапчъэ, ныпчэдыжь къыщышIонэгъэгъэ бзылъфыгъэри 
ахилъэгъуагъ, игумышIуныгъи ащ къыуIэжьыгъап.
Лапинскэ Теофил заурхьаблэмэ къазыкIыфэкIогъэ 
Iофым, адыгэмэ афызэрихьэрэ шIушIэгъэ шъхьафитыныгъэм пае ылъ зэригъачъэрэм, къафищагъэмэ ящыIэныгъэ 
зэрэхалъхьэрэм къытегущыIэфэ, зы лIы хъыягъэп, мыхъун 
фидзэу зэпигъэугъэп. КъыIуатэрэр зэкIэ, Мыхьамэт-Аминэ 
ыгу къигущыIыкIрэм фэдэу, заурхьаблэмэ ящыпэзэхэхэпти, 
къэхъущтым ыгъапэу, нахьыбэр зажэщтыгъэр Федор 
иIоф. Хымэ хэгъэгумэ къарымыкIыгъэу - орэтырку, 

--- Page 168 ---

инджылыз, француз, дагъыстан орэхъу! - адыгэ шъолъырым имытыр, мы лIы зэхэтмэ ащыщэу, ори ахэмэ уакъыхэхьажьыгъ зыIощтыгъэр мэкIагъэп. Заурхьаблэмэ 
ягупшысэ зэпеохэр зэфэшъхьафыгъэхэми, Теофил ижэшIуагъэ емыдэIунхэ алъэкIыщтыгъэп. Лапинскэ Теофил 
Польшэм нэс къикIи, икатолик дин Тыркуем быслъымэн 
динкIэ щихъожьи, ТефикбейкIэ ыцIэ зэблэхъугъэу мыщ 
къызэрэкIогъэ шIыкIэми щыгъозагъэх, ау, ежь зэрэмыгугъагъэу, идин псынкIэ зэблэхъу ашIошъ зэрэмыхъущтыгъэр 
арэу къычIэкIын, ащ фэдэ дэдэу Iофы зырагъэшIыщтыгъэп, 
ыIэ дэгъэчъэякIи, идыухь къэхьыкIэ IупшIэ гъэхъублэблакIи, 
итхьэлъэIукIи, къызхамыгъэщ дэдэу, ыгъэщхыщтыгъэх. 
"Алахьэу акбэрыр" ары нахь зэхэугуфыкIыгъэу къыIощтыгъэр, егъэлыегъащэу къыхэкуукIы зыхъукIэ, зэримыкъабылыр дапшIэу угу щегъэкIы.
- ...Джа шъузэрэщызгъэгъозагъэм, - Лапинскэм 
игущыIэ кIыхьэ къеухыжьы,- Анаскевич Федор иIоф тет. 
Шъо къызэрышъуIу, джэмэхьат, тызэрэзекIощтыр. Тэ 
егъэзыгъэ IофкIэ зыми тедаорэп, джа сигъусэмэ афэдэу, 
сэщ фэдэу адыгэмэ яшъхьафит шIошъхъуныгъэ фызиIэхэр 
ары тызаджэрэр. Ау, сыушъэфынэп, ащ фэдэ шэн зыхэлъмэ сащыщэп, непэрэзымафэм Анаскевич Федор 
тызыдэгущыIэм, шъуалъэныкъокIэ ынэIу къедгъэгъэзэн 
тлъэ кIыгъэп, къышъозэорэ зыщыщ лъэпкъыр щыгъупшэрэп, ыгу хэпкIагъ. Хэт сыд къыIощт? СыкъышъодэIу, 
джэмэхьат.
Пскэ макъэ заулэ къахэIукIыгъ нахь, щытмэ ащыщ 
къэхъыягъэп. Заулэ тешIагъэу джыри Лапинскэр къэджагъ:
- СыкъэдаIо, джэмэхьат.
ЛIыхэр мэкъэнчъэх, тутын Iугъор къашъхьэрэу.
- Сы мы хъулъфыгъэ купыр зыфыщытыр! - бзылъфыгъэмэ ареIоми хъулъфыгъэмэ афедзми умышIэнэу, 
Айщэт фэмыщыIэу зыхэтмэ къахэджыкIыгъ.
Ар ушъхьагъу дэгъу зыфэхъугъэ хъулъфыгъэ мэкъэнчъэхэри бзылъфыгъэ лъэныкъомкIэ къыгъэплъагъэх. Айщэт 
изекIуакIэ хъулъфыгъэ пашъхьэмкIэ зэрэемыкIур зыдишIэжьэу, IэгушъокIэ ежь ыжи Iупхъожьыгъ.
- Ужэ зэтелъхь, Iиманцыз! - Бэджэнэ Мамый бэщыпэр 
бзылъфыгъэ лъэныкъомкIэ ыгъэсыси, Лапинскэм риIуагъ: - 
Сэ гущыIэ горэ къэсIощт. Тапашъхьэ, хьакIэ, адыгэмэ 
афэгъэхьыгъэу гущыIэ дэхабэ къыщыпIуагъ, тхьэуегъэпсэу. 
Уихэгъэгу чыжьэ нэс укъызфикIыгъэри уидин, уи Тхьэ 

--- Page 169 ---

къыпфидэщтмэ сшIэрэп, зыфызэблэпхъугъэри, уитыркуцIи къыздикIыгъэри къыдгурыбгъэIуагъ. Ощ фэдэ горэ, 
Джеймс Белл ыцIэмэ сшIэрэп, ицIыф лъэпкъкIэ инджылызкIэ сенэгуе, наибэм игъусэу зыгъэ мыщ къыдэхьэгъагъ, 
сымыгъуащэмэ, францыз гори кIыгъугъ...
- Фонвиль, нахьыжъ, - щытмэ ащыщ горэм къыгъэтэрэзыжьыгъ, - а францызым ыцIэр.
- Ары, сыбгъэгъощагъэп, джа зыфэпIуагъэр ыцI. 
Тырку лъэпакохэри къыдэхьагъэх мыщ. Ащ нэмыкIхэми 
сарихьылIагъ сэ, ау ацIэхэр къэсшIэжьхэрэп. Щамил Iимамым, Мыхьамэт-Аминэм ыпэкIэ, къэшъошIэжьмэ, наибитIу 
къытфигъэкIогъагъ. Хьаджэ-Мыхьамэт наибэр, Сулейман-ефэнд наибэр. Хэт къытхэхьагъэми, адыгэмэ яIоф 
егъапэ, ау тиIофхэр кIэкIрэп. Занэкъо Сэфэрбый тхьамыкIэр бгъу пстэумкIи агъапцIэ, къыращэкIы... КIо, ар хэгъэгу 
Iоф, тэ ащ сы хэтшIыхьан... Мыдэ тэ къытпэблэгъэ Iофым 
зыгорэ етэжъугъэпэс.
- Мыри, нахьыжъ, хэгъэгу Iоф, - Лапинскэм къымыIон 
ылъэкIыгъэп.
- Чылэ Iофри зыгорэкIэ, ыцып нахь мышIэми, хьакIэ, 
хэгъэгум емыпхыгъэу сIорэп,- Бэджэнэ Мамый, зэпызгъэугъэм дыригъаштэ фэдэу, зэригъэжагъэхэп, ау, сэ 
сызэреплъырэмкIэ, зыпашъхьэ сыкъихьагъэ джэмэхьатми 
къыIощтыр сшIэрэп, чылэ Iофыр нахь чыжьэ тымытIупщы 
сшIоигъуагъ. Фидур гъэры тэIоми, непэп къызытхэфагъэр, 
къин ылъэгъузэ, джыри ымылъэгъоу ащ къизгъэкIрэп, 
зыкъытхигъэзэгъагъ, тигумэкI игумэкI, тигушIуагъо игушIуа гъу. Тимылъэпкъэгъуми тимыдинэгъуми, тщыщ 
шъыпкъэу зыкъытщигъэхъугъ. ТхьамыкIэгъо чIыпIэ ифэрэм 
адыгэр дэIэпыIэ ишэнызы, Пэзэдэ Жакъызи чылэдэсхэми 
дгъэнэтIупцIагъэп. Арызы, хьакIэ, адырэ "ылъэпкъ щыгъупшэрэп, ыгу хэпкIагъ" зыфэпIуагъэр сэ сшъхьэкIэ дагъо 
фэслъэгъу рэп. Узщымыщ лъэпкъмэ урягъэрэу узщыщ 
лъэпкъыр угу илъыныр, пщымыгъупшэныр лIыгъэ. АщкIэ 
цIыфыр уушъхьакIуныр къезгъэкIурэп. Тибыслъымэн дини 
къырагъахьэ ашIоигъуагъ, ау зэримыкъабылыр Къаймэт 
ефэндэу Алахьыр зыфэрэзэщтым къызыгурэIом, егъэзыгъэ Iоф ышIыгъэп. Дэгъуба, хэти ущэрэщ, уи Тхьэ хэхыгъэ уикъабылыныр. Ащ фэдэ цIыфым дэхагъэ нэмыкI цIыф 
ришIылIэщтэп. Фэмыемэ, фаеп. О къызэрэпIуагъэу, хьакIэ, 
егъэзыгъэ Iоф мыщ ищыкIагъэп. Джары, заурхьэблэ 
джэмэхьатым сызэхишIыкIыщтмэ, сэ къасIо сшIоигъуагъэр.

--- Page 170 ---

- Тэрэз, нахьыжъ, къыбдетэгъаштэ! Фидур дгъэпыинэу 
зи къытишIагъэп. Джащ Iофыр щытэжъугъэух! - зэпео-зэдырагъаштэу щытхэр къыхэзэрэгъэкуукIыгъэх.
ХэпшIыкIэу Лапинскэ Теофил кIыфы къэхъугъ.
Къаймэт ефэндым ыпашъхьэ итмэ ариIуагъ:
- Бэджэнэ Мамый нахьыжъым къыIуагъэр шъуикъабылмэ, Фидур иIоф джащ щытэухы. Тхьэшъуегъэпсэу, 
шъузэбгырыкIыжь.
Хъулъфыгъэ куп зэбгырытэкъугъэмэ Федор ахимыгъотэжьэу Лапинскэм зиплъыхьагъ, еджагъ:
- Анаскевичыр!
- СыкъэдаIо, Лапинскэр, - Федор къызэтеуцуагъ.
- Анаскевич москалыр,- ыгушъхьэ зэрэщышхэжьрэр 
Лапинскэм къызхимыгъэщызэ, урысыбзэкIэ Федор фидзыгъ, - уикъумалыгъэ къыпфагъэгъункIэ умыгугъ. 
Федор джэуап ытыжьыгъэп.
- Сы къыуиIуагъэр сэIо ащ? - Жакъыз къэупчIагъ.
ЩхыпцIыщтыгъэ Федор ычIыпIэ урысыбзэ тIэкIу 
зышIэрэ Къэрэхъу джэуап къытыжьыгъ:
- ГущыIэ Iэбжым дыс къыфишIыгъ.
- Адэ тау пшIын,- Жакъызи щхыпцIыгъэ,- узтемыкIошъурэм Iэбжым ебгъэлъэгъущт. 
...Федор игукъэкIыжьмэ охътэ шIукIае атешIэгъагъэми, 
зэгупшысэщтыгъэр узгъэгушIон къэбарэу щымытыгъэми, 
джыри зэ, ыгу къыдеIэу, мэкъэ тIупщыгъэ макIэкIэ 
мыщхыжьын ылъэкIыгъэп. Чылэгъунэм къырифыжьыщтыгъэ цуиплIмэ ауж ит шэу зытесым ытхьакIумэ къызепхъуатэм, зыгорэм сыкъызэхихыгъэмэ делэкIэ къысэплъын ыIуи, 
зэплъэкIыгъ. Ежь нэмыкIэу Мышъыдрэ, цуиплIымрэ афэшъхьаф гъэтхэ Iэгъо-благъо дахэм итэп. Дунаир шхъонтIэгъэкIэ шъабэкIэ, чъыг къэтIэмыгъэкIэ фыжь-шэплъхэмкIэ, нэмыкI плъышъо зэтекIхэмкIэ зыкъызэрэзэIуихрэм 
пымылъыжь пIонэу, тыгъэ фабэр ечэнд уахътэм игъорыгъоу екIу.
Сыд къумалыгъ, джыри зэ Федор игукъэкIыжьмэ 
захидзэжьыгъ, къысфэмыгъэгъунэу, Лапинскэр, къыздапшIэрэр? Илъэс тIокIищым есыублэгъугъэшъ, ащ фэдэ 
Iоф зесхьагъэп. Къумалыгъэ зесхьащтыгъэмэ, ар зыщызесхьащт чIыпIэ Iэджи сифагъ, сфэшIагъэп нахь. Сыда 
узкIегупшысэжьыщтыр, мары, джыдэдэм, сиш селъэдэкъаоу гъэтхэ мэзым сыхэлъэдэжьмэ, пфэлъэкIыщтмэ, 

--- Page 171 ---

сыкъэгъотыжь. Сызхэфагъэмэ ащ фэдэ IофкIэ агу хэсымыгъэкIэу джа дэдэр ор-орэу зыфэозгъэшIэжьыни слъэкIыщтыгъэ - уидзэ сыкъыхахьэмэ, сэзао пIозэ, сызщыщмэ 
сахэлъэдэжьынэу чIыпIэ зэрэсиIэщтым семыгупшысэгъагъэу арэп, ау ари сэркIэ, непэрэ сыхьат чIыпIэм сызэритым 
фэдэу, хэкIыпIэжьэп...
- Фидур! Фидур! Шым тытегъэтIысхь! - аIозэ, ихьэблэ 
шъэожъыитIоу лъэпэрапэхэзэ, къыпэгъочъыщтыгъэмэ 
Федор игупшысэмэ къахащыжьыгъ.
Федор еIэбэхи, анахь цIыкIур шыплIэм, адырэ IэбэгъумкIэ нахь такъырыIор ыкIыб дигъэтIысхьагъэх, ариIуагъ:
- Пытэу сыкъэубыт, Аюб. Ори, Шумаф, шысэкум 
зыхэгъан,- зикIо шхомлакIэмкIэ щигъэкIэрэ шыр къыгъэчъэщт пIонэу, ыпэ исми фегъэпытэ, ышъхьашъо Iэ щефэ...
ХХIII
Абдзахэ игъатхэ, анахьэу къыблэ лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ къушъхьэ пакIэр, къызэрэсыгъэри умышIэу, теплъэ 
зэмышъогъубэхэмкIэ зыкъыпIуишIыхьэзэ, мэфэ заулэкIэ 
унэгу къыкIэуцо.
Мыгъэрэ 1858-рэ илъэсым игъатхи нахь зыкъимыгъэпсынкIагъэмэ, зыкъигъэгужъуагъэп. Тхьэмафэ горэкIэ, 
гъэрекIорэм елъытыгъэмэ, ыпэ зыкъыригъэшъыгъэу 
Федор къыщэхъу. Тыдэрэ лъэныкъом - мэзымкIи, чылэ 
гъунэмкIи, псыхъомкIи, къушъхьэ зэпэбгъутхэмкIи, ошъогу 
лъагэмкIи - уплъагъэми, нэплъэгъум къыпэшIуафэрэм 
гур къегъэгушIо, мышIугъэр пщегъэгъупшэ. Зы уцыпэ 
зыгъэсысын жьы макIэ зыкIэмыт мэфэ шъабэм дунаир 
дэгушIо. Осыр зимэкIэгъэ кIымэфэ цIынэм къыкIэрызыжьыгъэ орзэшъхьэ, къамылышъхьэ, пхъэ пIокIэ зэтегъэчъыгъэ унашъхьэхэри, къакъырышъхьэхэри, нэмыкI унэгъо 
псэуалъэхэри, чэухэри, псынэкъоу зандэхэри зэрахэтыжьэу, зыкъызэIузыхыгъэ гъатхэм къыхэщы уимыгъэIонэу, 
ащыщ шъыпкъэ хъужьыгъэу дунай кIэракIэм декIу.
Тыгъуасэ нахьи непэ чъыг тхьапэхэр нахь къызэлъыушхъонтIыгъэх, Федор ыIуагъ. Муары, мо тхышъхьэ 
речъэкI мэз благъэр армэ, гъугъэ зырызмэ анэмыкIэу ежь 
къызэрекIоу зыкъэзымыфэпэгъэ чъыг ахэтыжьэп, зэкIэми - 
цIыкIуи ини - шъукъысэплъ аIоу ашъхьэ Iэтыгъэ. Чылэ гъунэ 
шъофым ит чъыгэе заулэу гъэмэфэ фабэм былымхэр 
193
2 Заказ 029

--- Page 172 ---

зычIэгъ екIужьрэмэ зызэрагъэнысакIэрэр! Былымымэ 
язакъоп, ахэмэ яжьаупIи япсынэкIэчъ чъыIи Iахъохэм, гъогурыкIохэм якIас. Олъэгъуа, а чъыгхэри псэпашIэу дунаим 
тетых. Модырэ пырэжъые Iуашъхьэр? Джэнэ фыжьыбзэкIэ 
фэпагъэу ари чIым шъхьащыт. Тыгъужъ гъолъыпIэкIэ 
еджэхэу цIыфмэ зыщакIухьэрэри, ари - орэтыгъужъ, 
орэмышъэ - зыгорэмэ ящыкIагъ. Къихьащт май мазэм 
ыкIэм адыгэмэ сакъызыхэфагъэр илъэсибгъу хъущтышъ, 
сиIоф анахь зыщыдэигъэми зыщыдэгъугъэми непэ фэдэу 
мыщ гъатхэр къыщыкIуагъэу къэсшIэжьрэп. Ары, ары, зи 
хэбдзын хэлъэп - дахэ, гуIэтыпI адыгэ гъатхэр... Ау етIани 
а дэхэ хьалэлым тхьамыкIагъо горэ хэлъ…
Федор ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, бгъэкIэ чэум зэрэтегъэкIагъэу къыблэ дунай кIэракIэм хэчъи, зигъатхэ джыри 
гъогу темыхьэгъэ темыр чыжьэм гукIэ зидзыжьыгъ. Осым 
зызщыритэкъухьэрэ ищагу пчъэIупи, ичылэ урамхэри, 
мэкъу зыщиупкIэщтыгъэ чIыпIэхэри, шакIо зыдакIощтыгъэ 
остыгъэе мэзри гукIэ къызэпиплъыхьагъ, пщэ нэгъыфмэ 
зэпатхъыгъэ ошъогу чъыIэм щесырэ тыгъэ плъыжь хъураем 
еплъызэ, къеджагъэм Федор къыгъэлъэтагъ.
- А Фидур, сыкъаджэзы, зэхэпхрэп,- Гощхъан къыгъэкIотэжьрэ Айщэт унэ лъэгуцэм теджыкIыгъ.
- Ора, Айщэт? - Федор къэупчIагъ.
- Сэры, джа сызэрэплъэгъу, мыщ сыкъакIо зэхъуми, 
сыкъыоджагъ.
- Сымыс, Айщэт, сымыс, зэхэсхыгъэп.
- Мыдэ, Фидур, ар Iофэп, гъатхэм тэу укъишIра?
- Тигъатхэ дахэ, Айщэт.
- Арэп сэ зыфасIорэр.
- Сы адэ?
- Гъэтхэ дахэм, бетэмал, укъигъэплъырэба... укъызэхишIыхьэрэба?
- Ы-ы, Iиман зимыI, сы пIорэ? - Гощхъан зэхихыгъэм 
къыкIигъэщтагъ. - Нысэ цIыкIум зэхеогъэхы, Фидури 
огъэукIытэжьы...
- Хьа, Гощхъан, о ныожъ IантIрахъо зыпшIи утIысыжьыгъ шъхьакIэ, а зыцIэ къепIуагъэмэ гу яIэжьба, лъы 
акIэтыжьба?.. - Айщэт щхымэ къызэплъэкIыжьзэ, щагум 
дэкIыжьыгъ.
- Мыдэ, мыщ ыIорэр!.. - Гощхъани унэм зыридзэжьыгъ.

--- Page 173 ---

Гъэтхэ къэкIогъакIэм нэмыкIэу чэум джыри зытезгъэкIэжьыгъэ Анаскевич Федор зыгъэгумэкIын Iаджи щыI. 
Ахэмэ анахь тхьамыкIагъор гъатхэм къыдэкIорэ зэо игъэкIотыгъэр ары. Федора хьауми адыгэхэр ара тхьамыкIагъо 
къызфакIорэр? ГъэрыпIэр кIэкIы зыфашIыщтымкIэ щынагъом гушIуагъо къыфехьы...
Джары дунаир зэмышIэгъуаеу зэхэлъы зыкIаIорэр, 
Федор шъхьэр ыгъэсысыгъ. Зым инысащ, адырэм ихьэдагъ, 
зыр шым тес, адырэр - лъэсы, зыр гъэрыпIэм ит, адырэр - 
шъхьафит... Ашъыу, зэ хъущтыр хъоу, къэкIощтыр къакIоу 
зэгорэм зыдгъэпсэфыжьыгъот. Ары шъхьакIэ, а къакIохэрэм 
япчыпэ папцIэ, ясэшхо лъыгъэ, япцэшIуащэ гукIэгъунчъ... 
Адыгэ чылагъохэу тедгъэстыкIыщтыгъэмэ афэдэу ямэшIо 
лыгъэ Заурхьабли, Бэчхьабли, Къайхьабли, Даурхьабли 
къанэсыщт, мы чIыпIэ дахэхэр хэкужъ зэхэхъухьащтых. 
Мо къушъхьэ шыгуфхэри ошъогу шхъуантIэри къэнэшхъэищтых. Аущтэу илъэс пчъагъэм зимыхьамел сшхырэ адыгэмэ ядунай зызэхакъутэкIэ, сыд сишъхьафитныгъэ къысфишIэжьыщтыр! Мыхэмэ ятхьамыкIагъо сигушIуагъо 
къыхэкIыкIэ къысфэнэжьыгъэ гъашIэм гушIуагъо щысфэхъужьынэп. Аущтэу зыхъурэм, сыдэущтэу сиунагъо сихьажьын, 
сишъхьагъуси сисабыйми анэ сыкIэплъэжьын? Сэри, сызхэс 
адыгэхэми гукIэгъу къытфэшI, си Тхь, унэшIу къытщыгъаф. 
Ощ нахьрэ гугъапIэ тэ тиIэп.
Шъхьэр къыIэти, къушъхьэ шыгуфхэр инэплъэгъу 
къызкIафэхэм, "дэхэ хьалэлми тхьамыкIагъо хэлъ" джыри 
ошIэ-дэмышIэу Федор къыIуагъ, зыфимытыжьэу ыгуи 
къыпиIонтIыкIыгъ.
Я си Тхь, мы гъэтхэ дахэу къакIорэм, Федор ыIуагъ, 
ежь яхьщыр гушIуагъуа хьауми сыбгъэ дэлъ гухэкIым фэда 
къысфихьыщтыр? Сишъхьафит зылъэхъэгъэ дунаир, сыд 
фэдэу зыкъысфишIми, сэркIэ дэхэнэп, хьалэлынэп. Тыгъэ 
фабэр чъыIэ къыпщызгъэхъоу, мэфэ нэфыр шIункIы 
къыпшIозгъэшIэу, гъэтхэ бзыумэ яорэд гъыбзэу зэхэозыгъэхырэ гухэкIым нахь гухэкI тыдэ къысфикIын! КIо, сшIэрэп, 
зыпсэ зимыежьэу, зыгу уцужьыгъэу зынапIэ плIэжьыгъэм 
ыл узыжьрэп, псэпэнчъэ-жъалымыгъэ-гукIэгъунчъ зэраIоу, 
сыд сэ сищыIэкIэ жьыкъэщакIэ ащ зэрэтекIрэр? Мо гъэтхэ 
дахэр сынэгу зэрэкIэтыр ара? Сыныбэ зэризыр ара?
Федор чэубжъэм къыстыгъэм фэдэу псынкIэу 
къыIукIыжьыгъ, бзылъфыгъэмэ, Гощхъанрэ Къутасрэ, 

--- Page 174 ---

195
7*

--- Page 175 ---

анэмыкI зэрымыс унэ зэщыгъомкIэ плъагъэ, Айщэт ищагу 
хъулъфыгъэнчъэри нэплъэгъум блихыгъэп. Сэбэхь зигъусэ 
Жакъызи тыгъуасэ нэс къызэрэтри чъыIэ-чъыIэу джыри 
зэ ыгу къыпылъэдагъ. Ахэмэ язакъоп, Къэрэхъуи, Дудаий, 
Мамсыр Джэбраили, Бэджанэмэ ялIыжъ Мамыий япащэу 
шыу куп тыгъоспчэдыжь чылэм дэзэрэхыгъэх. ЗыкIэупчIэм, 
Къайхьаблэ щашIыщт гъэтхэпэ хасэм кIуагъэх къыраIуагъэти, гум тIэкIу къыпиIонтIыкIыгъэми, ащ фэдиз Iоф 
зыригъэшIыгъэп. Гощхъанрэ Айщэтрэ ягупсэфыгъи, хьэблэ 
бзылъфыгъэхэм ярэхьатыгъи ащ къыхэхьажьыгъагъ. 
СыкъэкIожьыщт зыIоу пчэдыжьым унэм икIрэр пчыхьашъхьэм къыземыкIолIэжьрэм, гумэкIыгъо зэфэшъхьафмэ 
гум зыкъыщаIэты. Чэщ къэмыкIожьыр къызхэхьажьрэм, 
пчэдыжьыр текIэу, уахътэм щэджагъом риублэгъу зыхъурэм, шъхьэм къилъэдэрэ джэуапынчъэ упчIэмэ нибжьи 
узэмыгупшысэщт тхьамыкIагъохэр бгъэм къыдагъэтаджэх.
Жакъызи, Сэбэхьи унэм чэщ щырамыхэу Iаджри 
къыхэкIыгъ. Нахьыжъыр, Жакъыз ары нэмыIэмэ, тхьэмэфэ 
псауми къыхэтыщтыгъ. Къэрэхъурэ Дудайрэ игъусэ зыхъукIэ, Гощхъан гумэкIыщтыгъэп, ау мэфищыр зыблэкIыкIэ, 
цIацIэ фэдэу зыригъэшIыщтыгъэ, тхьэмафэ зытешIэрэм, 
унэм изэгъэжьыщтыгъэп.
Непэ Гощхъан игупсэфыкIэ Федор зыфихьын ышIэрэп. 
Ныпчэдыжь щыублагъэу зэ нахь унэм къикIыгъэп. Ари 
Айщэт къыгъэкIотэжь зэхъур ары унэ лъэгуцэм къызытехьэгъагъэр. Ихъулъфыгъэ бын къызэрэтым фэгъэхьыгъэу 
зыгорэ Федор риIоныекIи мэхъу, Айщэт къыдзыгъэгъэ 
гущыIэ укIытагъомэ унэм рамыгъэлъэдэжьыгъагъэмэ. Ар 
зыпкъ къикIыгъэ Айщэт, нахьыпэм зэришIыщтыгъэу, угъуае 
фэдэу щагум дилъэгъожьрэп, иунапчъи IуубгъукIыгъэп, 
икъэлапчъи зэтегъэпытыхьагъ.
Мы мэфэ дэхэ шъабэм, Федор игумэкI зыкъыхеIэтыкIы, гъэшIэгъоны, чылэр зэгъокIы. Тэ хъугъэха синэIосэ 
хьэблэ шъэожъыехэри, пшъэшъэжъыехэри? Хьэхэр хьакъужьхэрэба, атакъэхэри Iожьхэрэба? Азэнаджэм сыда 
зызфиушъэфыгъэр?.. СIохэри шъхьэм къихьэхэри сыд 
илIэужыгъоха?.. Муары, шъэожъые-пшъэшъэжъыехэри 
гъэтхэ тыгъэ напэм щэджэгух, зэхэпхырэба, сисырыни 
щагъэшъуи, атакъэхэми заушъэфыгъэп, хьэхэми ячаныгъэ 
зыщагъэгъупшагъэп. Гум зиушъэфэу тхьакIумэр мыдаIомэ, 
чылэм илажьа?.. Тыгъэр фабэ, уцыр шхъуантIэ, чъыг тIэмыгъакIэхэр фыжь-шэплъышъох, ошъогури къабзэ, 
къушъхьэ шыгуфхэри гупсэфых, къолэбзыу мэкъэ зэфэшъхьафхэми дунай шъабэм орэд фаIо. Тыдэ уплъагъэми, 
дунай хьалэлыгъэм нэр къегъэгушIо, гур къегъэшхэкIы... 
Дунай дах адыгэ лъэныкъор!.. Игъатхи, икIымафи, ибжыхьи, 
игъэмафи а зы уашъор, а зы тыгъэр ашъхьагъэу, зэфэшъхьафых... Тэ талъэныкъуи осыр щыбэу, чъыIэр къытекIоми, дунаир мыщ нахь щыIаеп. Джыдэдэм ос къыщесми, шIуцIэшъо-дымыIушъо зытеорэ остыгъаемэ 
гъатхэр къызэрэсыщтыр ашъхьэпэ папцIэхэмкIэ зэхашIэ, 
джа осымэ чъыIами къыхэу, ос чIэгъ чIыгури епэмы, жьыбгъэ шъуи макъэхэми къахэIукIы... Сыд шъуIуа талъэныкъо 
щыкъэбарыр? СиятIонэрэ тхыгъэ сишъхьэгъусэ лъапIэ, 
сисабыймэ аIукIагъа шъуIуа? Я си Тхь, мыщкIи ащкIи сыд 
фэдэу щытыми, сибын-унагъо гъэпсау, гъэузынчъ, унэшIу 
ащыф, ягугъапIи хэмыгъэкIых. Мыхъун сыгу къехьэмэ, 
мыIуапхъэ сэIомэ, къысфэгъэгъу. Адыгэ дунаир дахэми, 
хьалэлми, сиурыс дунаеу сыкъызщыхъугъэ къуапэр сщымыгъэгъупш, сыхьыжь. Анахь чIыпIэ къин джыри сибгъэфагъэми, джа зым фэшъхьаф лъэIу пфысиIэп. Дахэ, гохьы, 
шъабэ тидунай хьаф... Ау етIани ащ щысэбгъэгъотыгъэ 
бын-унагъор IэкIыб щысфэмышI, сисабыймэ гу ащысэгъаф, 
сэгъэIотэжь...
Гупшысэ цэкъэлэ-гугъэузхэр шъхьащызыхын Iоф щагум 
димыгъуатэу, ылъэгъурэр ичIыпIэ итми, IуигъэкIотмэ Iуигъэуцожьзэ, къыштэмэ ыгъэтIылъыжьзэ, зытIо-зыщэ 
къызэщыпикIухьагъ. Гупсэфыгъо къезымытыщтыгъэми 
унэм исамбырыгъэ ащыщ, Айщэти ищагу зэгъокIи ащ 
къызыхэхьажьрэм, шъхьэр зыдихьыжьыщтыр ышIэрэп. 
Унапчъэр къыIуахэу къыфэгубжыгъэхэми къеIэсэкIыгъэхэми езэгъыщтыгъэ. Заурхьаблэ адырэ адыгэ чылэмэ 
афэдэу игъэтхэ щыIэныгъэ джыдэдэм хэтми, зыгорэм, 
къызэриIощтри ымышIэу, ыгу щеIурэп. Сыд ар? Дунай дэхэ 
нэшIошIым, ежь ыгу димыштэу, зыкъыIуешIыхьащэмэ шIэ? 
Сыд дэхэгъэ шъэфа къыфэмыIотэшъурэр?..
"Дэхэгъэ хьалэлми тхьамыкIагъо хэлъ" - джа гущыIэхэр 
ошIэ-дэмышIэу Федор ышъхьэ къечъэхи, джыри гукIэ 
къыкIиIотыкIыжьыгъэх. Сыд гупшысэ цэкъал мы къыспыпкIагъэр? Дэхэгъэ хьалэлми, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, сыд 
пай тхьамыкIагъо зыкIыхэлъын фаер? Сэ сынэ закъопи мо 
дунай дахэм зэрыхаплъэхэри... Пчъэ макъэ къэIугъ, 
Гощхъан къэджагъ:

--- Page 176 ---

- А Фидур, тэ ущыIа?
- Мары, Гощхъан, мыкIэ сыщыI.
- Адэ, Фидур, ныпчэдыжь нэс зи къапIорэпи...
- Сы къэсIощтыр, Гощхъан?
- А сшIэгущэрэп къэпIощтри... Тикъэтмэ якъэмыкIожьыкIэ сегъапэ, щэджагъо мэхъу...
- Сэбэхьдыхэр ара?..- Iофышхо дэдэ зыримыгъэшIы 
фэдэу Федор къэупчIи, псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - 
Ахэмэ якъэсыжьыгъу, Тхьэм ишыкуркIэ щынагъуи гумэкIыгъуи щыIэп. Дунаир, олъэгъу, дахэ, шъабэ, жъалымыгъи хэлъэп,- зэрэхъури ымышIэу "дэхэгъэ хьалэлми 
тхьамыкIагъо хэлъ..." Федор ыгу джыри къемыIушъэшъэн 
ылъэкIыгъэп.
- Ары, Фидур, ары, дунаири дахэ, шъабэ, - Гощхъани 
псынкIэу къыдыригъэштагъ, ежь зыгъэгумэкIри къыпигъэхъожьыгъ, - ау мыхэмэ якъэтыкIэ сегъэгумэкIы, нысэ 
цIыкIури, сэ сизакъуа, шъхьагугъу хъугъэ.
- Зыжъугъэрэхьат, Гощхъан, Тхьэм ишыкуркIэ, мыхъун 
сыгу къысиIорэп. Мы дунай дахэм, угу шIу игъэлъ, мышIу 
къэхъурэп.
- Алахьым, Фидур, жэмафэ урегъэгущыIыкI, адэ ары, 
тыгу шIу идгъэлъын... Ахэр Къайхьэблэ хасэр ары ныIэп 
зыдэкIуагъэхэр...
Гощхъан ыгу нахь Iэсагъэу унэм зехьажьым, Федор 
гуIэзэ, "дэхэгъэ хьалэлми тхьамыкIагъо хэлъ..." гущыIэхэр 
шъхьэм имыкIхэу, къакъырым зыридзэжьыгъ, и Тхьэ сурэт 
кIэрыуцуи, къащ къыхьмэ, шъхьащэ ышIызэ, елъэIу: сыгу 
мышIуныгъэу къихьагъэм уишIэ хэмылъэпщтын, ар зыфэгъэхьыгъэм, сэрми нэмыкIми сыщыгъуазэп, джау шъхьэм 
къечъэх, зыщызгъэгъупшэн слъэкIрэп, унэшIу къысщыф, 
гукIэгъу къысфэшI. Хэти ерэхьылIагъ фаеми, уиеми уимыеми, тхьамыкIагъом щыухъум. Мы сызэрыбгъэфэгъэ хымэ 
унагъом ыл бгъэузмэ, сэ сыли узыщт, сэ сыл укъыхэуIэмэ, 
мыхэмэ али ухэуIэщт...
ЩагумкIэ къыщыIугъэ макъэм Федор ышъхьэ къыригъэпхъотагъ, итхьэлъэIу ныкъошI зэрэзэпигъэурэмкIэ 
къыфигъэгъунэу Тхьэм елъэIуи, къакъырым къикIыгъ. 
Плъэмэ, къэлапчъэм дэжь шыуищ Iут, яплIэнэрэ шы 
Iэдэжьыр ышIэжьыгъ - Сэбэхь иш. Федор ыгу къэучъыIэу 
къызэтеуцуагъ, зэхихыгъэм къызэригъэплъэкIыгъ.
- Тян, тэ щыI Фидур, къэлъагъорэпи?

--- Page 177 ---

- А сиIял, адэ зи унэ къыпэIухьажьрэпи?.. Муары 
Фидур... А Фидур, Алахьыр осэгъэлъэIу, Iялэм, Сэбэхь, 
сIорэр зэхихыжьрэп, сфэIэжэжьрэп, джаур пцэшIуащэм 
пэIумыхьанэу, зыщиухъумэнэу сфеIу. Алахьыр сакъы, 
зыфэсакъыжь Iо...
- Тян, зэ зыгъэбыяу, сыолъэIу,- шхончитIур, ятэ иемрэ 
ежь иемрэ, зытэмэпкъ шIохэлъ Сэбэхь къызэтеуцо,- 
пытагъэ пхэлъэу щагум сыдэгъэкI.
- Ары, нынэ, ары, удэзгъэкIын, - Гощхъан зыкъишIэжьыгъ,- лIыгъэ къызхэгъаф, уятэ ыпашъхьэ къэрэбгъагъэ щызэрихьагъ къызэрямыгъаIу, тымыгъэукIытэжь. 
Шъори ары, сиIялэх.- Айщэт зыкIэрыт шыумэ яджэ,- 
пыищэр нэшъу, дэгу шъуфэхъугъэу, шъуилIыгъэ шъуапэу 
Алахьым шъукъытфехьыжь.
- Сэбэхь!..- Федор ежь итхьамыкIагъи заом пэтэджрэ 
кIалэм зэрэтенэгуикIри зэхишIэу, ымакъэ къызэщытхъыгъ.
- Джары, Фидур,- гухьэ-гужъ хэмылъэу Сэбэхь къыIуагъ, - узэнэгуещтыгъэр гъатхэм идэхэгъу къыдэкIуагъ. 
ХъяркIэ, Фидур! - IаплI рещэкIы, еIушъашъэ. - Уапашъхьэ 
къинэщт бзылъфыгъэмэ яушъый, гъэрэхьатых.
- Модэ мощ ышIэрэр! - шыуищым яз къыхэкуукIы. 
Къытэзаорэмэ ялъэпкъэгъу джаурым IаплI рещэкIы...
- А сшынахьыкI, спсэ зикъурмэн, ар умыIо,- Айщэт, 
имыхэбзахэу, IаплIещэкIыр зымыдэгъэ шыум, ыгу химыгъэкIы шIоигъоу, еIэсэкIы.- Шъо къызэрэшъущыхъоу а 
тхьамыкIэжъыр щытэп. Ащ ыгу дэхъыкIрэр шъушIагъот... 
Зы адыгащэп, урысыщэп джыдэдэм ащ ыбгъэгу дафэрэр, 
зыуIэрэр, зыукIрэр...
ШыуиплIыр къэлапчъэм зыIокIхэм, Гощхъан ыкIыбкIэ 
щытми, ышIэрэмкIэ щымыщынэу, нэмыкI быслъымэн 
горэми къызэрилъэгъущтми пымылъыжьэу шыу пэпчъ 
ыкIыб тыриубытэмэ дыухь къыпчъызэ, Федор къащ къафихьыгъ.
Урам къэгъэзэгъум шыухэр зыкъуахьэхэм, Гощхъан 
къыщиути, гъызэ унэм имыхьажьыгъагъэмэ, япаIохэр 
ымылъэгъужьыфэкIэ Федор зэрыт чIыпIэм имыкIыныгъэкIи 
мэхъу. ЩэIагъэ къызхэзгъафэзэ зикIалэ заом мэкъэнчъэкIэ 
зыгъэкIотэгъэ ным игъымэкъэ Iэжагъэ Федор ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, Айщэти къыкIэрыхьагъ, къеушъыигъ:
- Зымыухыжь, Фидур.
- Ары шъхьакIэ, Айщэт...

--- Page 178 ---

- Хъугъэ сIуагъэ, Фидур. Ащ хэпшIыхьажьын щыIэп.
- Ары шъхьакIэ, Айщэт, - Федор джыри къыIуагъ, 
лъэIу нэплъэгъукIэ бзылъфыгъэм Iуплъагъ, - плъэгъурэба 
шъори сэри къытэхъулIэрэр...
- ТIумкIи тыамалынчъ, Фидур... Аущтэу хъунэу шъо 
шъуи Тхьи тэ ти Тхьи аухыгъэу къычIэкIын. Сэ мохэмэ зэ 
сахэхьан.
Мэфэныкъор зэригъэкIуагъэри, пчыхьэр зэрэтыригъэкIыгъэри, чэщыр зэрэрихыгъэри Федор къышIэжьрэп. 
Чъыепэ тIэкIоу къекIугъэм нэмыкIэу адырэ уахътэр зэкIэ 
тхьэлъэIукIэ ыгъэкIуагъ. Ащ фэдизми щэджэгъоужми, 
пчыхьэми, ныпчэдыжьи Пэзадэмэ яунапчъэ къыIукIыгъэп. 
Щагур зыкIызэгъокIыр къыгурыIуагъэ фэдэу Мышъыди 
зиIофшIэнмэ ауж ит Федор щэджагъо нэс къыдекIокIыгъ.
- А Фидур, Фидур, тэ ущыIа? - Гощхъан, ренэу къызэрэджэ хабзэу, унэ лъэгуцэм къытеджыкIыгъ.
- Мары, Гощхъан, мыдэ сыщыI,- тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, гъэрекIуи, гъэрекIопагъи, илъэсибгъу Iэпэ-цыпэкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ джа джакIэм зэрэпэгъокIыщтыгъэу, Федор 
непи Гощхъан пэгъокIыгъ.
- А Фидур, угу къысэмыгъабгъ, тыгъуасэ нэс зы 
фыгукIи пIуфагъэп, къакIори шхэ.
- МэлакIэ сылIэрэп.
- КъэмыIу, Фидур,- Гощхъан ыдагъэп.- НекIо, Iанэр 
шIыгъахэ.
Федор Iанэм тет гъомылэм хэIэным ыпэкIэ къащ 
къыхьыгъ, етIанэ быслъымэн гущыIэкIэ "бисмилахь" ыIуагъ.
ТIэкIурэ шхыным Федор хэIагъэу Гощхъан къэлъэIуагъ:
- Алахьым пае, Фидур, пытэ-пытэу шхэ. Сэбэхьи, 
Жакъызи, ори - щыми шъузэдэзгъашхэ фэдэу къысщыбгъэхъун, умыукIыт.
- СыукIытэрэп, Гощхъан, сигуапэу сэшхэ.
- Ары, ары, Фидур, гъомылэ пашъхьэм щыукIытэхэрэп. 
А Фидур, зыгорэкIэ сыкъыоупчIыщт. Тыгъуасэ Сэбэхьдыхэм акIыб къащ къызэрэщыпхьыщтыгъэм ишIуагъэ 
къэкIонэу къыпшIошIа? Шъуиурысыщэхи ахэр зыпэуцущтхэр... Шъуи Тхьэ тыкъызэхишIыкIынба, гукIэгъу къытфишIынба?
- Ары, Гощхъан, ти Тхьэ тыкъызэхишIыкIынэу, гукIэгъу 
къытфишIынэу сыщэгугъы. Тыгъуаси, нычэпи, непи Ащ 
селъэIугъ.

--- Page 179 ---

- ЕлъэIу, елъэIу, Фидур. Шъуи Тхьэ тыкъызэхимышIыкIыщтмэ, Ар тэ ти Тхьэ къышIомылIыкIыщтмэ, Алахь 
зизакъоу цIыфыбэ зэлъэIоу зыми емылъэIужь рэм къынэуж, 
тэ гугъапIэ тиIэжьэп. Зэхэоха, нысэ,- Гощхъан пчъэ зэпагъомкIэ маджэ,- Фидур ыIорэр? Алахьым къынэуж я Тхьэ 
тыкъызэхихынэу, гукIэгъушIэ къытфэхъунэу еIо. Шхэ, 
Фидур, шхэ, уи Тхьэ елъэIу. Ащ о укъызэрэзэхишIыкIынэу, 
уихьатыр къызэрилъэгъунэу адыгэ шъолъы рым цIыф 
къикIынэпщтын. Тэтыемэ язакъоп, Дудай нахьыкIэм паий, 
Къэрэхъуи, Бэджанэмэ ялIыжъ Мамыий, Мамсыр Джэбраили, зэкIэ, зэкIэ тичылэ дэкIыгъэмэ апае шъуи Тхьэ елъэIу. 
Ары, нысэ цIыкIум ятэ Хьатырбай абдзэхэ пэщэ лIы шIагъом 
паий, тиблэгъэ-Iахьылхэм апаий Тхьэ елъэIу, шъуи Тхьи ти 
Тхьи умыIо, тIум яз тыкъызэхихын.
- Ары, ары, Гощхъан,- Федор зэшхэ уж къащ 
къыхьыгъ, шыкур алхьам дурилахь ыIуагъ, - джа ти Тхьэмэ 
анахь гугъапIэ тэ непэкIэ зи тиIэжьэп.
- Зэхэоха, нысэ,- джыри адырэ унэм Гощхъан чIэджыкIы,- Фидур ыIорэр? Ори Тхьэ елъэIу, нысэ.
Мэфищ охътэ кIым-сымыр ПэзадэхэмкIи чылэмкIи 
къэбар гоIунчъэу текIыгъ.
Федор гъолъыжьми, къэтэджыжьми, Iоф ышIэми, 
зигъэпсэфыми гукIэ тхьэлъэIум хэкIыщтыгъэп. Адыгэ 
дунаим гъатхэр джыри нахь щэкIэракIэми, ынэмэ къапэIумыхьажьэу, нэмыкI чIы къуапэ горэм ар зэридэхэгъури 
щыгъупшэжьыгъэу гугъэпIэ-гумэкIым хэтзэ, ятфэнэрэ 
мафэм ипчэдыжь къыхьыгъэ хьэдэгъэ тхьамыкIэгъо макъэу 
чылапшъэмкIэ къыщыIугъэм Федор къыкIигъэщтагъ.
Ар зыхъугъэм сыхьат зытIу тешIагъэу, щэджагъом 
дэжь, лъэсхэмрэ шыухэмрэ зыуж ит лIы купмэ кIэкIо шIуцIэр зытеубгъогъэ хьадэр Пэзадэмэ яурам къэгъэзэгъу 
къызкъуахым, хэта Сэбэхьрэ Жакъызрэ тIумэ язэу ыIуи, 
уашъор къефэхыгъэ, чIыр зэгозыгъэ фэдэу Федор ыпсэ 
къыIузыгъ...
XXIV
Сэбэхь ищыгъынIухыжь.
Пэзадэмэ яIахьыл-благъэхэр, ягъунэгъухэр, Сэбэхь 
ипкъэгъу-лэгъухэр, Жакъыз иныбджэгъу-шъэогъухэр, 
нэмыкI чылэмэ къарыкIыгъэхэр шъыгъо Iанэм щагъэшхэнхэу, дунаим ехыжьыгъэр джыри зэ агу къагъэкIыжьынэу, 
гущыIэ дахэ фаIонэу, Тхьэм фелъэIунхэу къызэрэугъоигъэх.
ЗэкIэри - ини, цIыкIуи, хъулъфыгъи, бзылъфыгъи - 
нэшхъэй нэгух. Аныбжьмэ ялъытыгъэу - нахьыжъхэр, 
нахьыкIэхэр - куп-купэу зэтеутыгъэх. Iанэр къэзыухьазырхэрэ бзылъфыгъэмэ афэшъхьаф нэмыкI бзылъфыгъэхэми джар ягъэпсыкI. Хъулъфыгъэмэ афэдэу ахэр щагум 
дэтхэп - нахьыжъхэр унэмэ арысых, нахь ныбжьыкIаIохэр 
хъулъфыгъэмэ апэIудзыгъэу лъэгуцэ къуапэм щызэхэтых.
Шъуи ли зимыIэжьэу хъулъфыгъэ купмэ къахэщрэр 
нэбгыритIу - Жакъызрэ Федорырэ. Дудаий ипхъорэлъф 
икIодыкIэ - ары ихьади зыгъэплIэжьыгъэр, зэуапIэми 
къыIузыхыжьыгъэр - къемыгоуагъэу арэп, ау мыдыритIумэ 
ялъытыгъэмэ, нахь къызэтенагъ. Ар сыд, джаущтэу къыпщэхъу. Дудай нэмыкI ышIэрэп Сэбэхь илIакIэ зыфэдэр, 
иаужрэ гущыIэхэу къыIожьыгъэхэр. Урыс пчыпэр Сэбэхь 
ыбгъэ зэрифагъэр апэ зылъэгъугъэр Дудай, пхъорэлъфым 
иукIакIо зыукIыжьыгъэри Дудай. Зыпсэ хэкIыщтыгъэ Сэбэхь 
гущыIэ заул къыIожьыгъэр: "Сянэрэ сятэрэ агу къысарэмыгъабгъ, сафэраз... Къутаси ары... Пэзадэмэ шъэожъые 
къафэхъумэ, сятэ ышынахьыкIэ ыцIэкIэ, АюбэкIэ, шъуедж... 
Джары, Фидур, къысэхъулIагъэр... узгъэмысэрэп..."
Хьэдагъэр кIо зэхъуми, зытекIми Сэбэхь иаужрэ 
гущыIэхэр цIыфмэ апашъхьэ мызэу-мытIоу Дудай къыщиIожьыгъэх, чылэм хэхьагъ, нэмыкIми анэсыгъ. Ау мыщ 
Дудай зы гущыIэ хишхыхьагъ. Фидур фэгъэхьыгъэ гущыIэмэ 
"узгъэмысэрэп" зыфиIорэ гущыIэр апигъэзыгъ. Адырэхэр - 
"джары, Фидур, къысэхъулIагъэр..." - хэти ежь зэрэшIоигъоу, мысагъэр къыригъэкIэу, къыгурыIуагъ. Ащ ыужи 
"Пэзадэмэ джаурыр ахэс, агъашхэ, агъашIо, Алахьым 
ыуджэгъугъэх" зыфэпIон къэбархэр чылэм къыдэтэджагъэх...
КIэкIо шIуцIэр зытехъогъэ хьадэр Пэзадэмэ яурам 
къуапэ къыкъуахи, ар Сэбэхьэу къызычIэкIыгъэм щегъэжьагъэу непэрэ мэфиблым щыкIэкIыжьэу ежь Федор ыгу 
ихъыкIыгъэр, шъхьэм щызэпэкIэкIыгъэ гупшысэр гъунэнчъ - 
Анаскевич ФедоркIэ адыгэ-урыс дунаир ащ щыухыгъагъ...
Джа такъикъыр ары, хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ зэтегъогэжьыр зызэхехым, сыд фэдэу Федор адыгэмэ ыпсэ 
аIуилъхьагъэми, ежьыри джаущтэу зыкъыфашIыжьыгъэми, 
лъэпкъэгъукIэ зэращымыщыр, зэряджэгъогъур, зэряпыир, 

--- Page 180 ---

зы мафэ пакIошъ, сыхьат закъокIи ахэсыжь зэрэмыхъущтыр, елбэтэу шъхьэр Iуихыжьын зэрэфаер къызгурыIуагъэр... Ау джыдэдэм, Сэбэхь ихьадэ унэм зырахьажьым, 
Федор ар игугъужьыгъэп. ПчэгъушъхьэпитIур пытэу 
ыIыгъэу, фэшIэщт закъор арыти, Къэрэхъу къыкIэретхъыжьыфэ гъыгъагъэ. Сэбэхь ихьадэ, итхьамыкIагъо къымыубытыщтыгъэмэ, зыми щымыщэу зыгу мышIу хъулъфыгъэ 
купмэ къазхэнэм, охътэ тIэкIу щышIэ къэсми, хымэ 
къыфэхъурэ щагум къызыдэнэм, шъхьэр хихьажьынэу 
бэрэ ыгу къыпылъэдэгъагъ. Ар езымыгъашIэщтыгъэми 
Тыгъэнэ Къэрэхъу ихьатыри, икъыфэсакъыкIи, нэмыкIмэ, 
зэкIэми агу зэфэдэп, янэплъэгъу шъаби, ал къыфэузыкIи 
ащыщыгъ. Бзылъфыгъэ лъэныкъомкIэ Айщэт гъэзэгъагъэ ми, ынаIэ къызэрэтетыр, къызэрэфэгумэкIырэр зэхишIэщтыгъэ...
Бэджэнэ Мамый? Джары, Мамый лIыжъыр ары Федор 
игупшысэ-гумэкI зэпеомэ, ахэр къэзгъэпIэжъгъэйрэ зыгу 
мышIу, зынэ мышIу хъулъфыгъэ зырызхэу къыфычIэплъырэмэ апэрэ гупсэф гугъапIэр къыхэзылъхьагъэр. "Мо 
тхьамыкIэм лажьэ иIэп, шъуинэмыплъ тешъумыкъут, шъугу 
ешъумыгъабгъ" къазыреIом, нэ IаекIэ къыфычIэплъыщтыгъэхэми, ежь Федор ыгуи нахь рэхьатыжьыгъэу къыщыхъу гъагъ...
Ар апэрэ тхьамыкIэгъо такъикъыр, сыхьатыр, мафэр 
арыгъэ...
Непи Федор ыгу мыпсэфэу, гупшысэ зэпеомэ зэлъаIыгъыгъэми, уахътэр хэти иIэзэгъу зэраIоу, Сэбэхь ищыгъынIухыжь къекIолIагъэхэр нэмыкIынэкIэ къеплъхэу 
къыщэхъу.
Мэфиблыр мыохътэшхоми, гур зыгъэIэсэн, зыгъэушъэ бын бгъэм къыдегъэтаджэ, Федор еIо. ЕтIани хьадэр 
унэм рахэу, къэм ахьэу, чIым зырагъэкIукIэ, тхьамыкIагъор 
зыехэми, ар адэзыIэтыхэрэми гупсэфым нахь закъыфегъазэ... Ау мо слъэгъурэ Жакъыз тхьамыкIэр ащ нибжьи 
къыубытынэп... Е-о-ой, Жакъыз, Жакъыз, тыгу зэфилъыр 
зэфитхынкIэ тызэщыщынэмэ, къангъэбылъ тызэдешIэ 
тIозэ, сыд тхьамыкIагъу къытэхъулIагъэр, сыд кIэлэ шIагъу 
тшIокIодыгъэр!.. Гощхъан тхьамыкIэм ыгу щышIэрэм 
изакъоми!.. Ащ силажьэ хэмылъми, нибжьи ар къысфэжъу гъэгъунэп! КъызгурэIо, зэхэсэшIыкIы, сыдэу сшIын, 
Тхьэм къыстырилъхьагъ, ащ пае сыгу къышъобгъэнэп... 

--- Page 181 ---

Ары, ары, ащ Iо хэлъыжьэп, къытэхъулIагъэмкIэ Жакъызи 
Дудаий сыкъялыжьынэп!.. Нэузырыр нэузыр, Тхьэм 
ыпашъхьэ щысIуагъэр щысIуагъ... Мыщ нахь къинрэ тхьамыкIагъорэ Ащ къыстырилъхьажьынэп, сшъхьэ щызгъэзыежьмэ нахьышIу... Модэ еплъ Цэй Хьатырбай къызэрэсфычIэплъырэм... Дудаий ыгу сытефэрэп, силIыщтым фэд...
Зимахъулъэ аукIыгъэ Цэй Хьатырбаий зэрэIэпкъ-лъэпкъ 
пытэ иным имызакъоу илъэрыхьыгъэ абдзэхэ пэщагъэ 
елъытыгъэу зыхэт лIы купмэ къахэщы. Адыгэ Iофыгъомэ 
афэгъэхьыгъэу къыратрэ упчIэр бэми, аритыжьрэ джэуапыр мымакIэми, ыгу щышIэрэр къызхигъэщырэп.
Илъэс тIокIырэ зырэ нахь зымыныбжь пшъэшъэжъыеу 
сабыир зышъо хэлъэу шъузабэу къэнагъэм сыд ищыIэкIэщт, 
идунэе тетыкIэщт, илI зэрымысыжь унагъоми таущтэу 
ахэзэгъэщт, Хьатырбай еIо. ЕтIани мо пачъыхьадзэхэу 
къытатэкъулIагъэмэ, сыд фэдэ лIыгъэкIэ тапэуцужьыгъэми, 
татекIошъущтэп. Тырку-инджылызхэми, французхэр 
зэрягъусэжьхэу, шъузау, шъуичIыгу къэшъуухъумэжь 
аIозэ, къытфашIэрэ щымыIэу, тагъапцIэ. Дагъыстан наибэр 
армэ, къыздикIыгъэмкIэ ыпсэ щыI. ТяшIун, тшъхьэ афетыуфэхын тIонти, илъэс пчъагъэм хьаулыеу тишъхьафитыныгъэ къэтыухъумэжьыгъ. Ар тшIэмэ, тифэхыгъэ мин 
пчъагъэмэ сыд къытаIон?.. Тикъэрэбгъагъэ къытфагъэгъунэп!.. Адэ джы иIо лъэшэу, ишIэ пытэу къотэгъу хэгъэгу 
горэ адыгэмэ дунаим къафытекIынба? Сыдэу тытхьамыкIэ 
лъэпкъэу, тичIыгу ибаиныгъэ теунэхъулIэжьэу, тилIыгъэ 
закъо зы жьыкъэщэгъу нэмыIэми тыкъыкъонэжьэу ошъо 
чIэгъым тыкъычIэнагъ!.. Пачъыхьадзэхэр тфэмыIажэхэу 
къякIухэмэ, сыдэущтэу сипшъэшъэжъые хъун?.. Чылэр 
зэрэхъоу ари хъун... Ау етIани...
- Алахьым бэрэ тапэ ригъэтын Хьатырбай, емыкIу 
къысфэмышI, сыгу мапэзы, сыкъыоупчIы, - хъулъфыгъэ 
купыр шхи, Тхьэ зелъэIужь уж, Бэджэнэ Мамый къыIуагъ,- 
мы тичIыгу зыкъизытэкъуагъэхэмкIэ сы тиамал?.. КъызгурэIо сиупчIэ зэрэмышъомылыр, ау гур пэ хъумэ, бэ 
уигъэIощт... Занэкъо Сэфэрбый Урысыем тежъугъэшIу 
зэриIорэр нахь тэмэмкIэ сенэгуе сэ...
- А зыфапIори, нахьыжъ, тыгу имылъэу щытэп,- Цэим 
джэуап къетыжьы,- тызэжъугъэшIу, уидзэ адыгэ шъолъырым ищыжь Урысыем зетIокIэ, "зыкъэшъут, шъуичIыгу 
сые, шъукъыздэпсэущт" къытеIо. НэдэплъыпIэ къытфигъанэрэп, тыздигъэгущыIэрэп.

--- Page 182 ---

- ЗэрэпIорэмкIэ, Iофым егъэзыгъэ хэлъ...- Бэджэнэ 
Мамый къыIуи, къыригъэжьагъэр къыфэмыухыжь фэдэу 
хэпскэуIукIыгъ.
- Тэмэм, нахьыжъ, ары тIощтыр тэзымыгъаIорэр.
- Адэ мощ фэдэ Урысые хэгъэгушхом, - джыри 
Бэджэнэ Мамый имыхабзэщтыгъэу хэпскэуIукIыгъ, зэпыупIэм зыригъэукIыхьэу ыпэкIэбгъумэ ыIэпэ псыгъуитIу 
аригъэчъагъ, - тэ тфэдэ хэгъэгу цIыкIу лъэпкъ мыинкIэ 
ыIон ешIэ.- ПсынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Шъо шъуIорэмэ 
тащыгъуазэп, тэ тшIэрэр муары... Анэскэйкъо Фидур, 
тимылъэпкъэгъуми, къытхэзэгъагъ...
Федор зэмыжэгъэ гущыIэхэу къылъыIэсыгъэхэм ыгу 
зыкъырагъэпхъотагъ, гугъэпIэ-нэдэплъыпIэ горэ къыратыщтыгъэми, къыпагъэузыкIыгъ, къагъэбырсырыгъ.
Бэджэнэ Мамый къыIуагъэм щысхэр зэригъэплъыгъэх, 
къызэригъэплъыжьыгъэх. Лъэгуанджэхэр Iэнэ чIэгъым 
гъэбылъыгъэкIэ щызэзгъэутэкIыгъэхэри нэплъэгъу шъэф 
зэфэзыдзыгъэхэри къахэкIыгъэх. Нахьыжъым къыIуагъэм 
зыгу еIугъи, емыIугъи, къызэкIигъэблагъи, шъхьэр резыгъэуфэхыгъи щысыгъ.
Хэти, ежь зэрэшIоигъоу, бгъу зэфэшъхьаф лъэныкъо мэ заридзыгъагъэми, Цэй Хьатырбай къытыжьыщт джэуапыр ары зэкIэри зажэщтыгъэр. Абдзэхэ пащэм зэрашIэу, 
фадзыгъэм зыригъэушъэфыгъэп, загъорэ къызэрэхафэу, 
дысыгъэ хэмылъэу, нахьыжъыгъэм шъхьэкIафэ фишIызэ, 
джэуап къытыжьыгъ:
- Зигугъу пшIырэр, нахьыжъ, фэшъхьаф. Егъэзыгъэ 
IофкIэ Фидур къыддэпсэу.
- Сэри арба сIорэр,- Бэджэнэ Мамый джы зыфэе 
дэдэр къыIогъап,- тэри ахэмэ егъэзыгъэкIэ тахэтыщтыгъэ, 
ау тяшIугъэмэ, тикIалэхэри, тэри, лъэпкъыри къызэтедгъэнэжьыщтыгъэ...
Къаймэт ефэндыр къэгузэжъуагъ:
- Мыдэ тэжъугъэухы. ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьрэ Алахь гукIэгъушIэу, гукIэгъу зыхэлъым 
адыгэ тIэкIур тыкъиухъумэн, къыттырилъхьэрэр тихьылъэ. 
Ащ зыфэзгъэзэжьыгъэ Сэбэхь иахърэт джэнэткIэ рихынэу 
тыфэлъэIон. Дыухь къэшъухь, Тхьэм шъуелъэIу,- ефэндым 
ыIэ зыдеIэтаем, щысмэ, зы нэбгырэ къахэмынэу, дырагъэштагъ, дыухьэр къызапчъ уж, Къаймэт къыIожьыгъ: - 
гъомылэу фызэрэхьагъэр Сэбэхь джэнэт гъомылэ Алахьым 

--- Page 183 ---

фешI, мы нэшхъэигъор Пэзэдэ лIакъомкIи адыгэ лъэпкъымкIи аужыпкъэрэу тфешI, тхьамыкIэгъо Iоф хэмылъэу шIукIэ 
Алахьым бэрэ тызэхерэгъахь.
Федор хьэдэгъэ IофшIэнмэ апылъэу щагум дэтыгъэми, 
аблэкIми, къыгъэзэжьми, апэмычыжьэу уцугъо щифэми, 
лIымэ аIорэм амал зэриIэу кIэдэIукIы, ежь фэгъэхьыгъэу 
зэхихрэр дэгъуми дэйми ыгу реубытэ. Цэй Хьатырбайрэ 
Бэджэнэ Мамыйрэ азыфагу къыдэтэджэгъэ зэдэгущыIакIэм 
икIэухи блитIупщыгъэп. Абдзэхэ пащэмрэ заурхьэблэ 
лIыжъымрэ зэфадзыгъэм зыгу емыIугъэ Къаймэт ефэндыри къызэрэгузэжъуагъэр къыгурыIуагъ. Ахэмэ Федор 
ыгу уIагъэ джыри зэ къауIэжьыгъ...
Мэфибл щыгъынIухыжь фэIо-фашIэмэ зэращыхабзэу, 
щэджэгъоужмэ адэжь Пэзадэмэ ящагу цIыф макI къыдэнэжьыгъэр. БэшIагъэ былымылым фыгу пIэстапхъэ 
игъусэу, чылэм итхьамыкIэ-шъузабэмэ зафарагъэхьыгъэр. 
Бзылъфыгъэ нахьыкIэхэми, Айщэт япащэу, хьакъушыкъухэр, щыуанхэр зэлъагъэкъэбзэжьыгъэх. Щагум хъулъфыгъэмэ апае Iэнэ кIыхьэхэу дагъэуцогъагъэхэри Iуахыжьыгъэх, Iахьыл-благъэхэми зэхэкIыжьын мурадкIэ загъэхьазырыжьы. Нэбгырэ тIурытIу-щырыщэу гъунэгъу бзылъфыгъэхэри зэбгырэкIыжьых.
Цэй Хьатырбай игъусэхэми яежьэжьыгъо къэсыгъэми, 
иблагъэхэба, ыпхъу къахенэба, хымэ цIыфмэ апэ итэу 
дэкIыжьына, зызэтыреIажэ. Дунаир зэкIэ къэбар закIэу, 
къэбар пае укъэнэна, угущыIэщтмэ, пIон бгъотыщт. Ащ 
фэдэ къэбар кIэщмэ афэIазэр Бэджэнэ Мамый шъхьакIэ, 
шъхьэкIэфэныгъэ-лъытэныгъэшхо фашIызэ, ар зэригуапэр 
ежьыри къыхэщэу Хьатырбай ыIапэ къыубытыжьи, агъэкIотэжьыгъ. Цэй Хьатырбай абдзэхэ пащэм ихьатыркIэ 
къэнагъ нахь, Къаймэт ефэндыри бэшIагъэ игъогу зытехьажьыщтыгъэр.
Унэ къуапэм пэмычыжьэ къужъ чъыгышхо чIэгъым 
Хьатырбай, Къаймэт, Къэрэхъу, Жакъыз, Дудай аIоу 
щызэхэсых. Уеплъмэ уигъащтэу Жакъыз тхьамыкIагъом 
ыухыгъ, зэхэуагъэ. Ынэгушъхьэмэ лы арылъыжьэп, лъы 
гъуаткIуи кIэмытыжь фэдэу ышъуи гъожьыбз, нэчIэ чIэушIуцIыкIыгъэ курбмэ нэ кIосэгъэ псэнчъэхэр къарэщ къодый. 
Пшъэ пытэ зандэми зыкъиуфагъ, тхыри къепшы. ТхьамыкIэгъо гукъаом зэредзэ, зэримызакъор щыгъупшэу 
мэхьапщэ, шъхьэр егъэсысы.

--- Page 184 ---

- Адэ ари аущтэу Алахьым ыухыгъагъэу къычIэкIын,- 
Къаймэт ефэндым къыIуагъ,- угу гъэпытэ, Жакъыз, 
зымыухыжь. Уизакъоп, зэрэадыгэ шъолъырэу ары тызхэтыр.
Жакъыз гур ыгъэузэу хэгурымыкIыгъ нахь, зи къыIуагъэп.
- Лажьэ тимыIэу, - Къаймэт игущыIэ къыпедзэжьы, - 
къытэкIугъэмэ бэлахьыр къытфахьыгъ. Уизакъоп, Жакъыз, 
уизакъоп...
Жакъыз фэщыIагъэп, къызбгырыугъ:
- Ары шъхьакIэ, Къаймэт, сы, ефэнды, Алахьым сызфиуджэгъугъэр? - Жакъыз макъэкIэ къыщиутагъэми, 
псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - Къысфэжъугъэгъу... Е-о-ой, 
сшынахьыкIитIумэ скъо закъуи акIэлъыкIожьыгъ... ЗыгорэкIэ мо джаурыр сищагу зэрэдэтыр Алахьым ымыдэмэ, 
къысфимыгъэгъумэ шIэ?! - Жакъыз ынэ кIосэжьхэрэр 
къицIыукIыгъэх, ытэмэпкъмэ зыкъапхъотагъ, ыпшъэби 
къыдифэу къэуплъыжьыгъ.
- ПшынахьыкIитIу къызаукIым, Фидур тэ щыIагъ? 
Уищагу дэтыгъэп,- Къэрэхъу къызеIом, Жакъыз игуплъыгъэ зыхиушъэфэжьэу къыдыригъэштагъ:
- Ари тэрэз...- ау псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Адэ 
хьа скъо закъо Алахьым зыкIысIихыжьыгъэр?!
Щысмэ зи къызамыIом, Къэрэхъу джэуап къыгъотыгъ:
- Бэджэнэ Мамый ищагуи джаур IыгъыпIагъа?.. 
Ыкъуи тIу заом щыфэхыгъ.
- Тэ щыIа сэIо мы зигугъу шъушIырэр? - гущыIэ зэфэдзыр лIитIум щаригъэгъэтынэу Хьатырбай къэупчIагъ.- 
Непэрэзымафэм къэлъэгъуагъэп...
- Мо джыдэдэм пхъэнтIэкIухэр Iуихыжьхэу тапашъхьэ 
итыгъ джаурыр,- зигугъу ышIырэм ыгу шIу зэрэфимылъыр 
къыхэщэу Дудай къыIуагъ.
- Цые шIуцIэ щыгъэу лIы сырыф горэ слъэгъугъэ, 
ара? - Цэйми ымышIэ фэдэу зишIыгъ.- Олахьэ къысэмыIогъагъэмэ нибжьи семыгуцэфэныгъи... Лъэкъо сэмэгумкIэ 
тIэкIу хэлъэщыкIы, арба?
- Ары, ары...- Дудай къыушыхьатыжьыгъ, гъумтIымыгъэ.- ШIоижъыр...
- Шхагъа шъуIуа а тхьамыкIэр? - Къаймэт ефэндри 
къэупчIагъ. - Мыщ фэдэ Iофым тимылъэпкъэгъу, тимыдинэгъу фэIуагъэп, хэт щыщми бгъэшхэн фае, игунахь 
къэтэшъумыгъэхь.

--- Page 185 ---

Жакъыз хэхьапщыкIыгъ, зи къыIуагъэп.
- Шхагъэ, шхагъэ, - Къэрэхъу зэхихыгъэр игуап,- 
модырэ Iанэм илэгъумэ адыпэсыгъ.
- Олахьэ, Къаимэт, сымышIэрэ,- джыри ыгушъхьэ 
зэщитхъэу Жакъыз хэгурымыкIыгъ, - къытэхъулIагъэм 
ыуж, джаурымрэ сэрырэ а щагум тызэрэдэтыщтыр...
Къэрэхъу зэхихыгъэм зыкъыригъэузэнкIыгъ.
- ЕпшIэщтыр пшIэрэба? - Дудай къэупчIагъ.
- Хьа сымышIэрэ?.. - Жакъыз ынэхэр къилыдыкIыгъэх.
- Зыемэ ящэжь, - Цэим къыIуагъ.
- Сщащэфыжьрэп.
- Джыри зэ ещажь.
- Ащ сэ есшIэщтыр сэшIэ...- джыри зэ Жакъыз хэщэтыкIыгъ.
Зэхахыгъэ ныкъокъаIом Къаймэтрэ Къэрэхъурэ ашъхьэ къызэдаригъэпхъотагъ, Федори сэшхоогъу къырахрэм 
фэдэу зыригъэутIыIугъ, джащ игугъапIэ щиухыгъапэу 
къыщыхъуи, нэдэплъыпIэ цIыкIу горэ зэрегъотэу ышъхьэ 
Iуихыжьынэу рихъухьагъ.
Ардэдэм Цэй Хьатырбай кIыгъугъэ бзылъфыгъэхэр 
гъогу техьажьынхэу унэ лъэгуцэм къыщызэрэгъэбырсырыгъэхэти, хъулъфыгъэмэ азыфагу къыдэфэгъэ гущыIэр 
зэпыугъэ хъугъэ, абдзэхэ пащэми аущтэу зэрэхъугъэр 
зэригуапэр къызхимыгъэщэу къэтэджыжьыгъ. Къаймэт 
ефэндри, чылэгур ары нахь мышIэми зыдэкIожьыщтыр, 
ишыIупIэ аубыти агъэшэсыжьыгъ, шъхьэкIафэ фашIызэ 
Дудай рагъэщэжьыгъ.
Жакъызрэ Къэрэхъурэ язакъоу къызызэкIэрэнэхэм, 
Жакъыз къыIуагъ:
- Адэ джары, Къэрэхъу, къытэхъулIагъэр... Сы дунаим 
сытетыжькIэ сэ?!
- Жакъыз, щэIагъэ къызхэгъаф, пытагъэ зыхэгъэлъ. 
Гощхъан тхьамыкIэми зытеIэтыкI, уинысэ цIыкIуи ыгу умыгъэкIоды. Джыри къыосэIо, цIыф къемыхъулIагъэ къыохъулIагъэп. КъызгурэIо къапIо пшIоигъор, тэ неущ къытпыщылъри тшIэрэп, скъо Мурати урысыщэр фэнэшъугъэми, 
ори уинэрылъэгъугъ, ыIэ сэмэгу сэшхоогъу телъэу къысфащэжьыгъ... Мыхэр сэзгъаIорэр Фидур фэгъэхьыгъэу 
"ащ есшIэщтыр сэшIэ..." зэрэпIуагъэм сыгу еIугъэпызы 
ары...

--- Page 186 ---

Федор щагур къызэпичызэ, ышъхьэ еуфэхыгъэу къякIуалIэу залъэгъум, нэбгыритIумэ ягущыIэ щагъэтыгъ. 
Къэрэхъу зыдэщысымкIэ нахь пэблагъэу, хьадэр къызащэжь мафэм ыбгъэ зызэрэчIидзэгъагъэу, Федор къэтIыси, 
къыщиутагъ:
- Джары, Къэрэхъу, тхьамыкIэгъошхо къытэхъулIагъ...- шъхьэр шIуиубытыкIыгъэу, нэпсыр нитIум къакIэтэкъоу мэгъы, мапчъэ.- Ти Сэбэхь тхьамыкIэ, сшынахьыкIэ хъарзынэ тыдэ къисхыжьын, хэт ыIэ жъалыма, хэт 
игукIэгъунчъа зэкIодылIагъэр...
Шъхьэр ыгъэсысмэ пчъэзэ Федор заулэрэ гъыгъэу, 
нэпс зимыIэжь Жакъыз, гухьэ-гужъ хэлъми хэмылъми 
умышIэнэу, мэкъэ IэтыгъэкIэ къыIуагъ:
- Хъугъэ, зэIун! - заом гукIэгъу, жъалым щаIорэп... 
Модэ, чэщ мэхъу, былыммэ ауж ихь!..- нэпсыр кIилъэкIыкIмэ хэлъэщыкIзэ IукIыжьыщтыгъэ Федор нэ IаекIэ Жакъыз 
кIэлъыплъагъ, Къэрэхъу еупчIыгъ: - Мо джаурым игъыкIэ 
пшIошъ мэхъуа?..
- Мэхъу, Жакъыз, Алахьым шIолIыкI, лIым игунахь 
къэмыхь!
- СшIошъ хъурэп!
- Плъэгъугъэба, лIыр ыгу къигъыкIыгъ.
- Хьэ лъэпкъых! - Жакъыз гуплъыгъэ-губжыгъэм 
зэшIуитхъэу къыхэкуукIыгъ. - Сыжъугъэунэхъугъ!.. 
Мырми... мыхэмэ ащыщми ыпсэ сымыгъэгъоу дунаим 
сытетыжьын слъэкIыщтэп!..
Къэрэхъу зэхихыгъэм ыл хичэу ыгъэузыгъэми, лIы 
губжыгъэм пэгущыIэжьыгъэп, Жакъыз зыкъыригъэшIэжьэу тегущыIыкIыгъ. ТхьамыкIагъо къызэхъулIагъэм ащ 
нахьрэ ыпашъхьэ имысыжь шIоигъуагъэми, джыри заулэрэ 
ишъэогъу ыгу оIэсэжьыфэ зиIэжагъ. Къызэтэджыжьым, 
ФедоркIэ ыгу илъыр Жакъыз римыIон ылъэкIыгъэп: 
- Жакъыз, угу щышIэрэр къызгурэIо. ТхьамыкIэгъошхом уимыгъэшIэн щыIэп, шIуми бзаджэми гум къыригъэхьащтыр бэ. О пшыхэмкIэ, пкъокIэ пщэIагъэр зыщэIэщтыр 
макIэ, ау мы къэсIощтыр къэсэзгъаIорэр "Фидур есшIэщтыр 
сэшIэ" зэрэпIуагъэр ары. Ори, нэмыкIи сIорэп, Жакъыз, 
Тхьэ нахь зымышIэрэ лIы хыем лые езыхырэм фэзгъэгъущтэп, чылэми адэнэп.
Жакъыз апэм зэхихыгъэр гурыIуагъэп, етIанэ зэтенагъэ, етIанэ къэупчIэжьыгъ:

--- Page 187 ---

- Сы, Къэрэхъу, къэхъугъэр, уицыхьэ къыстелъба?..
- Тхьэм цыхьэ пфэсымышIынэу серэмышI, ау лъапсэ 
зимыIэм сырыгущыIэрэп, - къыпиупкIыгъ, зэпыупIэ фишIи, 
нахь мэкъэ шъабэкIэ къыпидзэжьыгъ: - Алахьым Сэбэхь 
тхьамыкIэр ПэзадэхэмкIэ ужыпкъэ мафэ шъуфешI, кIэлэ 
шIэгъуагъ, гукIэгъу зыхэлъ цIыфыгъ, мо Фидур тхьамыкIэри 
шынахьыжъ иIагъэмэ шIу зэрилъэгъунэу ылъэгъущтыгъ. 
Тау пшIын, Алахьым ыIуагъэм джыри цIыф блэкIыгъэп, 
блэкIынэуи къэтэп. Алахь зизакъом шъуинысэ дахэкIэ 
зэпкъырерэгъэкIи, джа къызэрэшъуфэлъэIуагъэхэу, 
шъэожъые лъэрыкIокIэ Сэбэхь шъуапашъхьэ къырегъэуцожь. Алахьым шIукIэ тызэхегъахь.
- Тхьэуегъэпсэу, Къэрэхъу,- Жакъыз ымакъэ къызэпытхъэу джыри къэкIэзэзыгъ.
XXV
Зэгорэм, илъэсибгъукIэ узэкIэIэбэжьмэ, шыплIэкIэ 
Пэзадэмэ ящагу зыдахьэм, ар зэрэфэхымагъэм нахьи нахь 
хымэу Анаскевич Федор ылъэгъурэр зэкIэ непэ къыщэхъу - 
дишIыхьэгъэ шэщри, конри, Iэщри, псынэкъоури, къэлэпчъэшхори, къэлэпчъэжъыери, унэ натIэм дэжь щигъэтIысхьэгъэ мыIэрысэ, къужъ, дэшхо, чэрэз чъыгхэри, хэтэ 
чэу ныкъошIыри. Гъэтхэ ошъогу шхъонтIэ лъагэри шъхьащымытыжьэу, къушъхьэ шыгуф блэгъэ-чыжьэхэри, 
тхышъхьэ мэз зэмышъогъу зэпэIучъри чылэ минарет зандэри ынэмэ къапэIумыхьажьэу, ынэIукIи ыкIыбкIи игупшысэ 
нэкI щымыщ горэ къыщыхъыемэ къэлъатэу, Федор гунчъэ-гугъэнчъ.
Сэбэхь ищыгъынIухыжь зыщаухыгъэ непэрэ мафэм 
фэдэу Федор ыгу кIодэу зыкIи къыхэкIыгъэп. ЦIыфхэр 
зэбгырыкIыжьхи, пчыхьэри къэблагъэу Iофынчъэ-дэлъынчъэу щагум къызэрэдэнагъэр ара? Хьауми гугъэпIэ-къотэгъу закъоу иIагъэр къэгъэзэжьынчъэу зэрэшIокIодыгъэр 
ара? Е зыщыгугъыщтыгъэ шъхьафитым игъогупэ ошIэ-дэмышIэ зэпытхъыпIэ зэрэфэхъугъэр ара? УпчIищри, ахэмэ 
анэмыкIэу шъхьэм къитаджэхэри зэкIужьхэрэр зы - Федор 
ишъхьэзэкъоныгъ, къыпыщылъым имэзэхагъ. Къэрэхъуи, 
Айщэти, Бэджэнэ Мамыий, мыхъужь зыщыхъурэм ренэу 
къыкъоуцощтыгъэ Къаймэт ефэндри, нэмыкI цIыф гукIэгъубэхэри Заурхьаблэ дэсых, ау ахэмэ Федор ицыхьэ 

--- Page 188 ---

зэрателъэу мо зыкIыб шъонтIэуитIу къэгъэзагъэхэу, 
зэIушъашъэхэу щыс Жакъызрэ Дудайрэ ицыхьэ ателъэп.
Ахэмэ агу дэхъыкIрэр сэ къызгурымыIоу щытэп, Федор еIо. ЯтхьамыкIагъо ыцыпэ къыспыщэегъэ къодыеп, 
ар къыздикIырэ лъэныкъомкIэ сыгъэзагъ. СыбзэкIи, 
сидинкIи, сихэбзэ-шэнхэмкIи сащыщ... Ау, шъукъысэупчIымэ, шъушIошъ хъущтмэ, ар шъозгъэIощтэп. ГукIи, 
псэкIи, зэфэныгъэкIи - сыдэущтэу ар къыжъугурызгъэIон! - шъуалъэныкъокIэ сыкъэгъэзагъ. Модэ къыспаплъэрэ бын-унагъор симыIагъэмэ, си Клавдие кIасэ къысэмыжэщтыгъэмэ, сипхъорэлъф Федоркэ цIыкIу сытеплъэнкIэ сыкIэмыхъопсыщтыгъэмэ, унагъо ихьагъи, ихьащт 
спхъумэ сыгу афэмыгъущтыгъэмэ, мэз гъэхъунэм ис 
сичылэ Николино дахэ, сипсыхъожъые Унжэ, сижъокIупIэхэр, мэкъупIэхэр, ахэмэ ашъхьащыт ошъо нэгъыфыр, 
мэзэгъо чэщхэр, ощх шъэбэ макIэр зиджэгулэ мафэхэр 
ренэу сынэгу кIэмытыгъэмэ... Ау етIани сыд скIуачIэ 
къыхьэу, къымыхьэу сшIагъэми, Лапинскэр къызэрэсфэкIогъэгъэ Iофыр нибжьи сфэшIэшъуныеп... Я си Тхь, сыгу 
къихьагъэхэр мыхъущтмэ, гуIэрэм ымыIони ымышIэни 
щыIэпышъ, унэшIу къысщыф, гукIэгъу къысфэшI. Хъулъфыгъэ купмэ ахэсэу сэ къысфэгъэхьыгъэу "есшIэщтыр 
сэшIэ" зыIогъэ Жакъызи ыгу бзэджагъэ къысфимыгъахь. 
Гур зыгъэцIыкIурэ, зыушъэбырэ тхьамыкIэгъо мафэм сыд 
шъэфа мохэмэ азыфагу дэлъыр? ШъоркIэ, ДудайкIэ е, 
гущыIэм фэшI, нэмыкI горэмкIэ сыхымэмэ, Сэбэхь тхьамыкIэмкIэ ар сфэIощтэп, сэзгъэIони лъэныкъуитIумкIи 
щыIэп!.. Шъо лъыкIэ къызэрэшъупэблагъэм фэдэу Сэбэхь 
сэ къыспэмыблэгъагъэми, шъул зэрэфэузыгъэу сэ сыли 
сыгуи фэузыгъ. Сэбэхь зыукIыгъэр, сыолъэIу, си Тхь, 
уилъэмыдж шъхьацнэлъэ зафэ тещи, уиджыхьнэм машIо 
хэгъаф!... Федор ынэпсхэр къышIуечъагъэх, Жакъыздыхэм алъэныкъокIэ жьыбгъэ макIэм къылъэсыгъэ гущыIэр 
къыгурымыIуагъэми, нахь кIэдэIукIэу ыублагъ.
- ...Олахьэ сымышIэрэ, Дудай, - Жакъыз джыри 
хэщэтыкIыгъ, шъхьэр ыгъэсысыгъ, игугъу зэрашIырэмкIи 
Федор хэукъуагъэп, - мо хьэлъэпкъыр сищагу зэрэдэзгъэтыщтыр...
- Узэмызэгъыни узэмысэни щыIэп, Жакъыз, удэмыгузажъу,- тIэкIу тыригъашIи, Дудай къыIуагъ, ипхъорэлъф 

--- Page 189 ---

Сэбэхь ыпсэ хэкIзэ, Федор фэгъэхьыгъэу къыриIогъагъэр 
ыгу къэкIыжьыгъ. - КъызгурэIо, ау етIани...
- Хьау, хьау, Дудай!..- Жакъыз къыраIорэр ыгу 
темыфэу къыхэкуукIыгъ, етIанэ ыгушъхьэ щытхъэу нахь 
мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Мырми... мыхэмэ 
ащыщми ыпсэ сымыгъэгъоу дунаим сытетышъущтэп...
- Жакъыз, угу теIункIэжь. Сэбэхь тхьамыкIэр джыри 
гупсэфыжьыгъо ифагъэп, мэфибл нахь хъугъэп ыпсэ 
Алахьым зыфихьыжьыгъэр... Сшыпхъу тхьамыкIи, фэщэчыщтмэ сшIэрэп, пIэм хэупцIагъэу хэлъ... Нысэми изытет 
ошIэ, ари псэкIоды, непэ-неущэу хъушъэн ихьащт.
- Сэры,- Жакъыз щымысыжьышъоу къызщытэджыкIыгъ,- хэта сэ гукIэгъу къысфэзышIыщтыр! - зэкошъоожьи, зыридзыхыжьыгъ.
Федор зыдэщысым цIыкIу-цIыкIоу IукIыгъ - кон къогъу 
зишIи, Iэщым дэхьагъ, мэкъу шхэфэ кIэтэкъугъэр куахъокIэ 
къышыпэу ригъэжьагъ, дэIуагъэкIи Дудайдыхэм аIорэр 
зэхихыщтэп. ЕтIани, ыгу ыгъэузыжьэу, сыда ар зэрищыкIагъэр?..
Зышъхьэ фимытыжьэу зыпкъ зезыдзэжьыгъэ махъулъэм Дудай еплъыгъ, лIы зэхэогъэ губжыгъэм итеплъэ ыгу 
къыпигъэузыкIыгъ, мыщ зыгорэ IэкIашIэмэ, Тхьэм ыпашъхьэ гунахь къыщысэхьы ыIуи, мэфэ заулэм ыушъэфыгъэм кIэ емыкIу зыфилъэгъужьэу, къыIуагъ:
- Сэбэхь тхьамыкIэм, Жакъыз, игунахь къэсэхьы...
- Ы-ы? - Жакъыз зыкъиузэндыгъ.
- Ары, Жакъыз, ары,- Дудай шъхьэр риуфэхыгъ,- 
аущтэу зыкIэсшIагъэр мыры сIонэуи сшIэрэп...
- Фидур фэгъэхьыгъэу Сэбэхь къыIожьыгъэ гущыIэ 
горэ сыушъэфыгъэ...
- Хьа?.. Сы гущыI уушъэфыгъэр?
- "Джары, Фидур, къысэхъулIагъэр... сыпфэраз..." - 
Дудай шъхьэр ыгъэсысыгъ, тхьамыкIагъор ынэгу къыкIэуцожьэу хэщэтыкIыгъ, - джары Сэбэхь иаужрэ гущыIагъэхэр...
- Ы-ы, "сыпфэраз" Iялэм къыIожьыгъэуи?
- ГущыIэ лые хэзгъэзыгъэп, хэзгъэхъуагъэп.
- Сы адэ аужрэ гущыIэр зыфэуушъэфыгъэр?
- Мы къэпIуагъэхэр сы, Жакъыз, о къэозгъэIуагъэхэр?
- Скъорэ сшитIурэ зыIэкIэкIодагъэмэ сы ясэбгъэIолIэщт?!

--- Page 190 ---

- Сэ сшIагъэри къызхэкIыгъэр, Жакъыз, джаурмэ 
зэратекIодагъэр ары...
Жакъыз ышъо къызэокIыгъ, ынэкIушъхьэмэ лъы тIэкIоу 
къакIэнэжьыгъагъэр кIэчъыжьыгъэу кIыфыбзэ къэхъугъ. 
Шъхьэр ыгъэсысэу заулэрэ щысыгъэу, нэгушIо макIэкIэ 
зыкъишIэжьзэ, къыIуагъ:
- Уушъэфыгъэм шъыпкъэ хэлъмэ, Дудай, ори сэри 
Сэбэхьрэ Фидурырэ ягунахь къэтэхьы.
- Шъыпкъэ, Жакъыз, шъыпкъэ, - Дудай къэгузэжъуагъ, - Алахьым тыкъызэхехы. - Хьа мышъыпкъэ сIон, 
джары,- ымакъэ къыщыутагъ, зыкъишIэжьыгъ, - Сэбэхь 
тхьамыкIэм иаужрэ гущыIагъэхэр...
- Ар Iоф шъхьаф... Дунаим ехыжьыгъэ Iялэм ыгу шIу 
зыфилъыгъэм сэ сепыйкIэ Алахьым ыдэнэп... Ау, Дудай, 
къыосIощтыр ары, мыр чылэ Iоф хъунэу ищыкIагъэп. 
ТиукIакIомэ тыгу шIу къафихьан ылъэкIыщтэп. Алахьыми 
къытфидэнэп, зэхэзыхрэми яджэгъон...- гупшысэ зэпеомэ 
Жакъыз ыгу къагъэбырсырмэ агъэушъэбыжьэу заулэрэ 
щысыгъ, етIанэ къэупчIагъ: - Тэ щыI сэIо, Фидур?
- Муары, Iэщым щэIэо-лъао.
- Мыдэ Фидур Iо. Мо зэ къакIо, Фидур.
Федор къакIоу зелъэгъум, ыгу темыфэу Дудай къэтэджыгъ:
- Сэ моу унэм сихьан, бзылъфыгъэмэ сахэхьан... 
Шъузым ыш зэрэIукIрэр игуапэми, Жакъыз къызхигъэщыгъэп.
- Укъэджагъа, Жакъыз? - сыдигъуи зэрихабзэу, Федор 
къэупчIагъ. 
- Сыкъэджагъ. КъэтIыс моу. Чыжьэу умытIысэу, 
сапашъхьэ къитIысхь. О къыпфэгъэхьыгъэу Iялэм иаужрэ 
гущыIэхэр къыосIожьхэ сшIоигъу.
- Сащыгъуаз, Жакъыз.
- Хэт къыуиIуагъ?
- Хьэдагъэм щызэхэсхыгъ.
- Дудай къыуиIуагъа?
- Дудай къыIожьыгъ аIуагъэти, сызеупчIым, къыушыхьатыжьыгъ.
- Iялэм угу емыгъабгъ, Фидур...
- Сэбэхь зэпсаум сыгу емыбгъагъэу, зыщымыIэжьым 
хьа сыгу ебгъэн? - Федор рэхьатэу къыIуи, упчIэ нэплъэгъукIэ зыпашъхьэ исым Iуплъагъ.

--- Page 191 ---

- Дудай шъыпкъэ къыуиIуагъэп.
- Сэ сцIэкIэ Сэбэхь къыIуагъэм нахь шъыпкъэ сы 
щыIэжьын, Жакъыз?
- ЩыI... Сэбэхь къыпфэразэу дунаим зэрехыжьыгъэр 
Дудай пшIуиушъэфыгъ.
- Гунахьыр зезыхьэрэм гунахьыр фэшъуаш. Сэбэхь 
сшынахьыкIэ къысфэмыразэу, ау псаоу дунаим тетыгъэмэ, 
зыпэ къэсымыштэнрэ фэсымышIэнрэ щыIагъэп!
ЗэпэчIынатIэу зэпэIус Жакъызрэ Федорырэ апэрэу 
зэIуплъэхэрэм фэдэу зэплъыгъэх, анэмэ къакIэфэгъэ 
емыкIу укIытэм ашъхьэ раригъэуфэхыгъ.
Жакъыз хэщэтыкIыгъ, къыIуагъ:
- Адэ тау пшIын, аущтэу хъунэу титIо ари Тхьэм къыттырилъхьагъэу къычIэкIын.
- Ащ ишIэ зыхэмылъ дунаим щыхъурэп,- Федори 
дыригъэштагъ.
ТхьамыкIагъом зэфихьыгъэ лIитIур, хэти ежь ыгу къызэрэриIоу, джыри зэфычIэплъыгъэх. Гуцафэ тIуми язэрэмыгъэшI ашIоигъуагъэми, агу къихьэрэмэ якъежьакIэ 
зэфэшъхьафэу а зы ухыпIэм екIолIэжьых.
ЗицIыфыгъэ зышхыжьрэ дэдэми Жакъыз ащыщэп, 
Федор ыIуагъ. Ыкъуи къегъэгъунэ, сэ сихыягъи къеухъумэ. 
Шъыпкъэр къэзымыIожьыгъэ Дудай гущыIэ дэй къыримыIуалIэми, игугъу къызэришIырэмкIэ егъэмысэ. Сыда 
Жакъызи, сэри, Сэбэхьи ар зэрэтищыкIэгъэжьыр? Хъущтыр 
хъугъахэ, щымыIэжьым дэйкIэ тегущыIэжьхэрэп. ТхьамыкIагъом цIыфыр къегъэушъэбы зыфаIорэр шъыпкъэ. 
Жакъыз иплъакIи, игущыIакIи, ищысыкIи ар къыхэщы. Адэ 
сыда ащыгъум джырэблагъэ, сыхьатныкъокIэ узэкIэIэбэжьмэ 
къызфыхэкуукIыщтыгъэр, къызкIызыщылъэтыщтыгъэр? 
Я си Тхь, сыдэущтэу, мы къытэхъулIагъэм ыуж, титIо зы 
щагу тызэдыдэтыжьыщт? СыдынэкIэ тызэIуплъэщт?.. 
Жакъыз шъэбагъэр къыхэмыфэу, гукIэгъур къытемыкIомэ? 
ЛIы купмэ непэ афидзыгъагъэр къысешIэфэ сежэщта?..
Ярэби сыд пае, Жакъызи еIо, скъо закъорэ сшитIурэ 
зыIэкIэкIодагъэмэ ялъэпкъэгъу, зи къысэмыхъулIагъэм 
фэдэу, ыпашъхьэ сис? Мыхъун пфагъэIугъ, цIыфхэр нэ 
IаекIэ къыуагъэплъыгъ, къысфэгъэгъу сэIошъ, сеубзэ. Тэ 
пачъыхьэр тэгъэмысэ, инэралхэр тфэлъэгъухэрэп, ар 
ахэмэ адэжькIэ къикIэу тэIо. Ари шъыпкъэ, ау пачъыхьэми 
инэралхэми ягухэлъ бзаджэхэр зыгъэцакIэхэри тхьамыкIагъо къытфэзыхьхэри мыхэр арба? Сыда мыхэмэ тэ 
гукIэгъу кIафэтшIыщтыр? Фэмыяшъо фэдэ зыкъашIызэ, 
хьэм фэдэу къытэбэнрэмэ ящыкIагъэр хьэ укIыкI... Аущтэу 
сIо пэтзэ, хэт игукIэгъу шъаба къысхэкIошъагъэр? КъысэхъулIэгъэ тхьамыкIагъор къысэхъулIагъэу сыдэущтэу мыщ 
зы щагу сыдыдэтыщта? Алахьыми къысфидэнэп, чылэми 
ыдэнэп. "Пэзадэмэ ятхьамыкIагъо яджаур гъэшIуагъэ 
къыпкъырэкIы" цIыфмэ зыфаIорэр шъыпкъэ. Е-о-ой, сыгу 
мапэшъы сэIо шъхьакIэ, Сэбэхь икIодыкIэ сыда мы тхьамыкIэр зэрэхэтыр?.. СикIэлэ закъо шIу ылъэгъущтыгъэм 
сымымэхъашэу сыдэущтэу сIэ тесщэен!.. Я си Алахь, 
мыхъун сэIомэ, къысфэгъэгъу, гукIэгъу къысфэшI. О 
пIощтыр сшIэрэп нахь, сэ мыщ еспэсыщтыр сэшIэ, Дудай 
шъхьэр зэрэфэзгъэсысэу, хьазырыпс. СыкъызэхэшIыкI, 
кIуачIэ къысхалъхь, сыхэмыгъэукъу. ТIупщыжь пIоми, 
стIупщыжьын, ыпсэ гъэгъу пIоми, себлэнэп...
- Укъысфэмыемэ, Жакъыз,- Федор къыIуагъ, - Iэхъогъум икъэкIожьыгъу, былымымэ сапэгъокIын.
- Ы-ы? - ежь зыфаер къыгурыIуагъэу Жакъыз 
къэупчIагъ.
- Укъысфэмыемэ, былымымэ сапэгъокIын сIуагъэ, - 
Федор къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- УапэгъокIын адэ,- Жакъыз ыIуагъ, етIанэ Федор 
кIэлъыплъэзэ, шъхьэм имыкIэу зэнэгуещтыгъэ гущыIэр 
къышIужэдэлъэтыгъ: - Чыжьэу уIумыкI!..
Федор къызэплъэкIыгъ нахь, зи къыриIожьыгъэп.
Айщэт ипчъэIупэ къужъ шъхьапэхэр пелыбжьыкIы 
пIонэу, гъэтхэ тыгъэ мэшIо хъурэешхом къохьапIэм ригъэзыхыгъагъ. Дудаий ядэжь кIожьыгъэу, Жакъыз изакъоу 
щагум къызыдэнэм, гур зэригъэгупсэфылIэн горэ димыгъуатэу, зыкIэрыхьэрэм, инэплъэгъу къыпэIухьэрэм Сэбэхь 
ыгу къагъэкIэу щагур къызэпикIуахьыкIи, дэмытыжьышъоу 
унэм зыщихьажьыщтым, ыкъорэ ежьырырэ зыгъэ зэдагъэтIысыгъэгъэ чэрэз чъыг тIэмыгъакIэр зелъэгъум, гу 
уIагъэр икIэрыкIэу джыри къэуIэжьыгъ. Сэбэхь зыдалъхьэгъэ къэмкIэ гукIэ зидзыгъ, пачъыхьадзэр зыдэщыIэ 
лъэныкъомкIи дэIуагъэ, Федор зыдэкIуагъэмкIи, ицыхьэмышIыгъо къытекIоу, плъагъэ. Шъэо закъоу дунаим 
щигъотыгъэр зэрымысыжь унэм имыхьажь шIоигъуагъэми, 
Сэбэхь ылъэмакъи, ымакъи джыри зыдэт щагу нэкIым 
ригъэзыхьажьыгъ.

--- Page 192 ---

Пчъэ макъэр къызэIум, пщылъэхэмыхьэ адыгэ хабзэу 
Къутас псынкIэу адырэ унэм чIэхьажьыгъ. Жакъыз пIэм 
хэлъ Гощхъан шъхьащыуцуи, зи римыIоу ынатIэ теIэбагъ, 
шъхьац Iупэхэр Iуищэигъэх. ЗыначIэ нэпсым чIигъэгъукIыгъэ шъузым ащ нахьрэ Iумыплъэжьышъоу къыIукIыжьи, 
мэшIончъэ хьаку Iупэм IутIысхьагъ, хьылъэуи хэщэтыкIыгъ.
Тыгъэр зыкъохьэ уж, мэзахэм унэм зыкъыщызэхишIыхьэу ригъэжьагъ, тIэкIу тешIагъэу мэкъэнчъэ зэгъокIыр Гощхъан фэщыIагъэп:
- Адэ зи къапIорэпи, Жакъыз?
- Сы къэсIон...- заулэрэ щысыгъэу Жакъыз джэуап 
къытыжьыгъ, джыри хэщэтыкIыгъ. - Аущтэу хъунэу 
Алахьым ыухыгъагъэу къычIэкIын. КъытэхъулIагъэр тхьамыкIагъу, ау Iялэм пае тыщыIэн фае, щэIагъэ къызхэгъаф... 
Остыгъэр хэзгъэнэн...
- Хьау,- Гощхъан ыдагъэп,- моущтымэ нахь сигуап... 
А нысэ, уиунэ остыгъэр щыхэгъан о. Пчъэ зэпагъом къыдэпсырэ нэфынэр сфикъущт сэ... Сы тиджаур икъэбар?..
Жакъыз упчIэр фэщыIагъэп, къызбгыригъэугъ:
- Хьа мыщ зэкIэми шъуигъапэра?!
- Тфэмафэп... ТеунэхъулIагъ, Жакъыз...
- Хьа етIанэ?.. Сы фыуихьисап?
- А сшIэ гущэрэп... Iялэм ихьатыркIэ тIупщыжь...
- Ы-ы?! - Жакъыз зэхихыгъэм къызщиIэтыкIыгъ.
- Сэбэхь тхьамыкIэм шIу ылъэгъущтыгъэзы, ихьатыр 
фэлъэгъу...
- Ыпсэ згъэгъуни, зызгъэпсэфыжьыным ычIыпIэкIэ, 
зыукIыгъэмэ афэстIупщыжьынэуи! Таущтэу ар ужэ къыдэкIышъура?! - Жакъыз зыфэмыщыIэжьэу унэм икIыгъ.
ТхьамыкIагъом зызыдиушъэфэгъэ щагу нэкIым джыри 
Жакъыз зыкъыжэхидзагъ. Нэмаз шIыгъо пчыхьэшъхьэ 
охътэ нэгъыфыр къызэмыплъэкIыжьэу IокIоты, жъогъо 
зырызкIи ошъогу шъэфыр къыIоплъэ, чылэ остыгъэхэри 
чIыпIэ-чIыпIэу къыщызэкIэблэх.
Тэ щыI сэIо мы джаурыр, Жакъыз игумэкI плъыр 
къышъхьарыуагъ. Щагум къыдэмыхьажьхэзэ, сыдэуи 
шIэхэу былымхэри гупсэфыжьыгъэх? Хэт ышIэра джаурым 
ыгу къэкIыщтыр, титхьамыкIагъо къызфигъэфеди, 
хэхьажьыгъэмэ шIэ? Икъакъыр шъхьаныгъупчъи мэзахэ. 
Мышъыди къэлъагъорэп... Ар къысерэшIи!..

--- Page 193 ---

Жакъыз унэ лъэгуцэм ечъэхи, лъэбэкъу заулэкIэ 
зызIуидзэгъэ къакъырыпчъэр зыIуеубгъукIым, зи Тхьэ 
къащ къыфэзыхьэу, шъхьащэ фэзышIэу, дыухь фэзыпчъы рэ Федор мэзахэм хилъэгъуагъ, цыхьэ зыфимышIыгъэ 
Мышъыди хьаку лъапсэм къитэджыкIыгъ.
- УитхьалъэIу нэмаз блэбгъэкIрэп, ара?..
Федор инэмаз еухыфэ къызэплъэкIыгъэп, зеухым, 
зэреупчIыгъэ макъэм фэмыдэу, шъабэу къыIуагъ:
- ТитхьамыкIэгъо мафэ Тхьэм ыпашъхьэ нахьыбэрэ 
тихьэмэ нахьышIу, Жакъыз.
Федор остыгъэр хигъэнагъ.
КъыраIуагъэм Жакъыз тегущыIыкIыгъ:
- Былымхэр псы ебгъэшъуагъэха?..
- Тхьэм ишыкуркIэ, ахэми ящыкIагъэр афэсшIагъ, 
Жакъыз.
Сэ скъо урыс пчыпэм пыкIодагъэу, Жакъыз ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, мыр лыузынчъэу, псау-таоу сагъэтIупщыжьыщт, ара?! Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, унэ къеIэрэм 
ыпсэ еIэжь аIо!..
- Джыдэд!..- Жакъыз къакъырыпчъэм IукIыжьи, бэ 
темышIэу, хэшъэе лъэхъэ онтэгъур ыIыгъэу къыIухьа жьыгъ, 
Мышъыд къыкIигъащтэу, ыпашъхьэ къыридзагъ: - Ма 
зытелъхь, IункIыбзэри къаштэ!
Федор зи къыIуагъэп, лъахъэр зытырилъхьажьи, 
IункIыбзэр къызыретыжьым, къеупчIыгъ:
- Уицыхьэ къыстелъыжьба, Жакъыз?
- УзэкIоцIыпхагъэмэ, нахь гупсэфэу сычъыещт!..- 
Жакъыз инэплъэгъу дыс игъэр фидзыгъ.
- Ар Iэзэгъу пфэхъущтмэ, Жакъыз, чэщ хъяр къыокIу...- лъахъэр тыралъхьажьыгъэми, Федор къызэкIэкIуагъэп.
Жакъызи раIуагъэр игуплъыгъэ зэхыримыгъэхыжьэу 
къакъырыпчъэм IукIыжьыгъ.
ЯтIонэрэ мафэм, щэджагъомэ адэжь, Тыгъэнэ Къэрэхъу икъэлапчъэ шъэожъые шыу къыIулъэдагъ:
- Къэрэхъу, елбэт, Пэзадэмэ адэжь къэрэкIу Айщэт 
ыIуагъ... Фидур тхьамыкIэр аукIы!..
Къэрэхъу ионэш емыжэжьэу, шъэожъыер къызэраIофытэгъэ шымкIэ къызэсым, Пэзадэмэ ящагу къыдэхъухьагъэр апэм къыгурыIуагъэп: Жакъыз шъхьапцIэ, иджэнабгъэ зэрыгъэзыгъэу унэ лъэгуцэ цыпэм тес, шъхьэупсыгъакIэр ыIэгушъо джэдитIу дэкъузагъ, Айщэти ыIитIу 
ыкIыбкIэ щагъэу шхончыр ыIыгъэу шъхьащыт, ыIорэр 
къалъымыIэсэу Гощхъани шъхьаныгъупчъэ Iухыгъэм Iут, 
Бэджэнэ Мамыий къелъэкIонзэ, хатэмкIэ къызэпырэкIы, 
нэмыкI лIитIуи шъоф нэкIым къызэпырэчъых, пчъэIупэ чэу 
кIыбым лъахъэр зэрэтелъэу Федори дэт.
- Сы къышъохъулIагъэр?! - Къэрэхъу шым зыридзыхи, 
Айщэтрэ Жакъызрэ акIэрылъэдагъ.
- Алахьыр осэгъэлъэIу, Къэрэхъу, мы шхончыр сIых,- 
Айщэт Iашэр Къэрэхъу къыреты,- Жакъыз къехъулIагъэр 
сшIэрэп... Фидур тхьамыкIэм ыпсэ сымыгъэгъу хъущтэп 
еIо... Дэгу зишIыгъэзы, сIорэр пкъырыхьэрэп... Къаштэ, 
Жакъыз, лъэхъэ IункIыбзэр!..
- СшъхьащыкI, Айщэт!..- Жакъыз къэмыплъэу, шъхьэр 
ыгъэсысмэ зиIажэзэ, ерагъэу къыIуагъ.
- А дах,- Айщэт зэрэфэразэр Къэрэхъу нэшIукIэ 
бзылъфыгъэм ригъэлъэгъугъ, - тхьэуегъэпсэу. Модэ унэм 
ихь, бзылъфыгъэмэ ахахь, гъэрэхьатых.
Бэджэнэ Мамый къызэрелъэкIоныгъэр къехьылъэкIэу 
хьапщэзэ къыIухьагъ, Пэзадэмэ ящагу къыдэхъухьагъэм 
щымыгъозэ дэдэми, гу лъитагъэу къегыигъ:
- ЛIы лъэхъагъэм пIэ тепщэеныр емыкIу, Жакъыз.
- СIэ тесщэягъэп, Мамый, - шъхьэ еуфэхыгъэр зэриIыгъэу Жакъыз щыс.- Аущтэу къыпщыхъугъэмэ, къысфэгъэ гъу... Сызэгоуты!
- ЗыщаI, щэIагъэ къызхэгъаф, - Бэджэнэ гъунэгъу 
лIыжъми риIожьыгъ,- цIыф къемыхъулIагъэ къыохъулIагъэп, улIба, чылэми хьэйнапэ зыдэмышIыхьажь, тэри 
мыхъункIэ цIыфмэ ажэ тыдэмыгъаф. Мы пIыгъ шхончыри 
сы, Къэрэхъу?
- Мы сIыгъым щэ илъэп, Мамый.
- Щэ имылъми, Iух, сэмыгъэлъэгъу!
Жакъыз ыгушъхьэ зэщитхъэу къыхэгурымыкIыгъ, 
етIанэ къэлъэIуагъ:
- Мэхъаджэ семыхъулIэу мо джаурыр сшъхьарыщ, 
Къэрэхъу...
Пэзадэмэ ящагу къыдэхъухьэгъэ къэбарым мэфищ 
нахь тешIагъэп.

--- Page 194 ---

Тыгъанэмэ якъэлапчъэ Жакъыз зыIохьэм, Мышъыд 
къыпэгъочъыгъэти, фидзыгъ:
- Ори мыщ укъэкIожьыгъа!..
- Къеблагъ, Жакъыз, къеблагъ,- зи къямыхъулIэгъахэм фэдэу Къэрэхъу къыпэгъокIыгъ, - сы шъуищыIакI, сы 
шъуалъэныкъо щыкъэбар?
- Тхьэм ишыкуркIэ талъэныкъуи щымамыр...- ежьхэм 
афэгъэхьыгъэу бащэ къымыIоным пае Жакъыз къэгузэжъуагъ: - Шъоры? Шъо тэу шъухъура? Тэу шъущыт?
- Тэри, джа зэрэпшIэу, тымамыр, къеблагъ унэм.
- Олахьэ, Къэрэхъу, сыщысынэу сыкъэмыкIуагъ, ау 
сыкъызфэкIуагъэри сыушъэфынэп... Унэри нэкIы, щагури 
зэгъокI, сыгуи сшъхьи дэлъыжьэп, гопэгъум сехьы... 
Зымафэ къысэхъулIагъэм сегупшысэзы, мыры сIонэу 
къесIолIэщтыри сшIэрэп... Айщэт ары мыхъугъэмэ, сымышIа хэу игъоджэгъэ-мэхъэджагъэ ФидуркIэ сIэкIашIэщтыгъэ...
- УмышIахэуи?..
- Ар дэдэ сIонэп, Къэрэхъу... Ау гу плъыгъэм пшIэрэр 
уигъэшIэжьрэп, гупшысэгъу къыуитыжьрэп... Бэджэнэ 
Мамый дэжьи сыщыIагъ, уадэжь сыкъэкIуагъ, къысфэжъугъэгъу.
- Тэ сы, Жакъыз, ащ тызэрэхэтыр...- Къэрэхъу къыIуагъ, зэпыугъо фишIи, къыпигъэхъожьыгъ, - о уиигъоджагъэ зыдэошIэжьмэ...
- Тэ щыI Фидур тхьамыкIэр? - Жакъыз къыфадзыгъэм 
тегущыIыкIыгъ. - Слъэгъу сшIоигъу, садэжь сщэжьыщтыгъэ.
Къэрэхъу зи къымыIо зэхъум, Жакъыз фэщыIагъэп:
- Адэ зи къапIорэпи, Къэрэхъу?
- УкъызкIэупчIэрэр унэм исэп.
- Тэ щыI? - Жакъыз зэримыгуапэр ымакъэ къыхэщыгъ.
- Фидурырэ Муратрэ пхъащэ кIуагъэх.
- Ара?.. ЗэрэхъурэмкIэ, Къэрэхъу, сигъэр зигъэзэщрэп... УегъэунэшIу...
- Таумэ сигъэунэшIура?
- Пфэжъо, пхъащэ пфэкIо...
- Шъузабэмэ афэшIушIэрэм тхьэуегъэпсэу раIо нахь, 
егыйхэрэп.
- Шъузабэмэ уяшIушIэныр дэгъу, псапэ...- Жакъыз 
щагум зыщиплъыхьагъ. - Ау, олахьэ, тэ тищагуи Iоф макIэ 
дэмылъ... Фидур къызыкIожьрэм, чэщныкъо хъугъэми, 

--- Page 195 ---

тадэжь къыгъэзэжьынэу сфеIожь, Къэрэхъу. ЛIыкIо 
узэрэфэсшIрэмкIи емыкIу къысфэмышI.
- Хьа пшIоигъор къапIокIэ, Жакъыз, емыкIу сшIын?.. 
О пшъхьэкIэ Фидур зыIубгъэкIэгъагъэмэ нахьышIугъэкIэ 
сенэгуе...
- Хьа зыIузгъэкIэщт?! ЗыдэкIыгъэ щагур щыгъупшэжьыгъа?.. - Мышъыд зелъэгъум, джы нахь шъабэу риIуагъ: - 
НекIо, Мышъыд, ори уищагу гъолъыпIэ къэкIожь. Мыдэ 
ыкIэ ыбэкъу дикъузэу зэрэIукIошъыжьрэр... Пэзадэмэ 
яхьэIус нахьи, делэжъ, Тыгъанэмэ яхьэIус нахь IэшIуа?
- ПшIэхэнэп, Жакъыз...- Къэрэхъу къыIуи, щхыжьыгъэ, Жакъызи фэмыяхэу мэкъэхъу IужъукIэ дыригъэштагъ.
Джа мафэм ипчыхьэ дэдэ, мэзахэ къызэрэхъоу, 
Къэрэхъу мыгузажъоу Федор риIуагъ:
- УиIэ щыIэмэ, Фидур, къэугъоижьи, Пэзэдэ Жакъыз 
бырсыр къытимышIылIэзэ, гъогу тытегъахь. Унэгъо 
сэламхыжь-Iэпэубыт ищыкIагъэп. ТыздакIорэр цIыф ышIэ 
хъущтэп.
Илъэс пчъагъэм гукIэ зажэщтыгъэу зышъхьэ ошIэ-дэмышIэкIэ фырахыгъэр Федор къыгурыIуагъэу къызщылъэтыгъ. Тхьэ сурэтри, балалайкэри, чан шъхьаупсри, джэмышхри, цацэри, шъхьагъусэм къыфигъэхьыгъэгъэ тхыгъэри Iалъмэкъым ригъэкIужьыгъэх, Iалъмэкъ шъхьапсыр 
зыщипхыжьыщтым, Тхьэ сурэтымрэ шъузым итхыгъэрэ 
къырихыжьхи, афэсакъызэ иджэнабгъэ дилъхьагъэх, щэ 
зэлъыпытэу къащ къыхьи, къыIуагъ:
- Сыхьазыр, Къэрэхъу.
- Ухьазырмэ, хатэмкIэ дэкIи, мэз Iупэ чъыгаем дэжь 
къыщысаж.
Федор фэбытышъоу, хэлъэщыкIмэ-хэчъыкIзэ, хатэм 
дэлъэдагъ, заулэрэ чъагъэу къызэплъэкIыгъ, псынэм дэжь 
щыт къужъ чъыгышхом зынэсым, къызэтеуцуагъ. Къужъыр 
зыпиз чъыгым кIыбкIэ зыригъэкIи, мэфэ заулэм зэрысыгъэ 
унэр, зыдэтыгъэ щагур, гъунэгъухэр къызэпиплъыхьагъэх, 
етIанэ ошIэ-дэмышIэу щыгъупшэгъэгъэ хьылъэ горэм 
шъхьэр ригъэпхъотагъ - Пэзадэ Жакъыздыхэр зыдэщыс 
лъэныкъомкIэ плъагъэ. Сэбэхь зыдэлъ къэмкIи инэплъэгъу 
гукъауи ыдзыгъ. Айщэти, Гощхъани, Жакъызи ынэгу къыкIэуцуагъэх, хэщэтыкIыгъ, "сыгу шъуабгъэрэп, шъори 
шъугу къысэшъумыгъабгъ" ыIуагъ. ЕтIанэ ежь къащ къызызыфехьыжь уж, Пэзадэмэ яхьаблэкIи, Сэбэхь зыдэлъ 
къэмкIи зигъазэмэ Iупчъапчъэзэ, икъащ шъэфи къафихьыгъ.
Чэу цэпкъ рекIокIэу Фидур хатэм дэкIи, Къэрэхъу 
зыфиIогъэ чъыгаем нэсыгъ. ТIэкIурэ щытыгъэу гумэкIцыхьэмышIым зэлъиштагъ. ЗыгорэкIэ Къэрэхъу агъэохъу мэ, къэмыкIуакъомэ, ыгу чъыIэ-чъыIэу къилъэдагъ, сиIоф 
кIуагъэ. Жакъыз симыукIми, нахь жъалым къысфэхъун. 
Гощхъани, Айщэти, нэмыкIхэми цыхьэ къысфашIыжьынэп, 
гугъэу сиIэр ащ щысыухын. "А си Тхь, оры зэкIэ зыIэ илъыр. 
ГукIэгъу горэ къысфэпшIыжьынэу щытмэ, сыолъэIу, 
IэпыIэгъу къысфэхъу, зиягъэ къекIын Къэрэхъу ыпэ къимыгъэкI..."
Ардэдэм Къэрэхъу зигъэнэгъуаджэзэ иш къыригъэлъэкIонэу ылъэгъугъ. Фидур зырищыгъ, ыгу зыкъипхъотагъ, 
гушIуагъэ.
Шы-онэ зэкIэскIэ Къэрэхъудыхэр сыхьат зыщыплI 
уахътэм Шъэбэжъ пытапIэм икъушъхьэ-мэз гъогу кIэкI 
зэпачыгъ.
КъокIыпIэ чапэм нэфылъым зыкъызэIуихынэу зыщыригъэжьэщтмэ адэжь чыжьэкIэ зэтешкошкукIырэ псыхъожъые щэндж чъэрым ымакъэ къалъыIэсыгъ. Сыхьатныкъо 
гъогу пIалъэкIэ нэпкъым екIугъэх. Тхышъхьэ мылъэгэ 
джашъом теIэтыкIыгъэ урыс Шъэбэжъ пытапIэри нэфшъэгъо нэгъыфым къыщылъэгъуагъ, шым епсыхыгъэх.
- Модырэ нэпкъыр, Фидур, - Къэрэхъу къамыщыпэкIэ 
къыгъэлъэгъуагъ, - уишъхьафитыпIэ нэпкъ. Мы псыхъожъыер шъхьэцIыкIу мэкъэшху ныIэп, зыкъемыгъэгъэщын, 
псыпэм удекIотэхзэ, уикIыжьмэ, псынкIэ къыпфэхъущт. 
Узщыщмэ уахэфэжьмэ, урысми адыгэми - хэти щэрэщ - 
къыоупчIымэ, мы Iофым хащэ иIагъэп, ор-орэу пшъхьэ 
хэпхьажьыгъ.
- КъызгурыIуагъ, - къыIуагъ Фидур, ау къэчэфынчъагъ. Ышым фэдэу ылъытэщтыгъэ Къэрэхъу ар гокIыжьынэу фэягъэп. ЕтIани Жакъыз ыгу хигъэкIыныр къыригъэкIущтыгъэп: сыдэу щытми тхьамыкIэр пщынэкIаекIэ 
пщынагъэ.- Жакъыз ыгу щышIэрэр, мыжъо амбрагъушхоу ащ ыгу телъыр, тхьамыкIагъоу зыхэтыр! Сыгу егъу, 
лъэшэу егъу.
- Шъыпкъэ къэпIуагъэр, Фидур. Бэрэ Жакъыз жъалымэуи, нэепсыеуи, ары пакIошъ, екIолIапIи имыIэу зыкъешIы. ЫгукIэ ар нэфэшъхьаф цIыф.

--- Page 196 ---

- СэшIэ. Айщэти Гощхъани сакъыфэзэщыщт... Шъэожъыехэми хэта сырынэхэр афэзышIыщтыр?
Къэрэхъу тхьагъэпцIышъокIэ къенэкIэуагъ:
- Сэрба, сэ афэсшIыщт. Сырынэхэр дэгъоу сшIыхэу 
зэзгъэшIагъ.
ЛIитIумэ, зын къылъфыгъэ зэшмэ зэрашIэу, IаплI зэращэкIыгъ, анэгушъхьэ фабэхэр зэрафызылIагъэх.
- Жакъыз...
- А тхьамыкIэм, Фидур, земыгъэгъап. Псыцу горэ 
естынзы, згъэгупсэфыщт...
Федор джыри къыIуагъ:
- Тхьэуегъэпсэу, Къэрэхъу. КъысфэпшIагъэр ныбжьи 
сщыгъупшэнэп.
- ХъяркIэ, Фидур, гъогумаф, - пигъодзыжьыгъ 
Къэрэхъу.
Псыхъожъыем мэкъабэкIэ зыретэкъухьэ, къушъхьэтхым тыгъэр къыкъоплъыгъ…

--- Page 197 ---

АФЫПС
ЯтIонэрэ тхылъ
I
1859-рэ илъэсым игъэмэфэ нэстыр...
Мэхъу машIор телъэлъыкIмэ Iэсэжьэу, ащ ыуж мэшIо 
кIуачIэр зыхэзыушъэфэрэ стэфэ шIуцIэр ары къэнэжьрэр. 
Мэхъу етIани машIом ристыкIыгъэ чIыпэм зэ модыкIэ, зэ 
мыдыкIэ Iугъом зыкъыщиштэу, жьыбгъэ макIэ къызыкIэпщыкIэ, текIыгъэ тхьамыкIагъом иджэрпэджэжь тхытхэу, 
пхъэ ныкъостымэ мэшIо шхъуантIэу зыкъыщапхъотэжьы. 
МэшIо ужым къэнэжьрэ стэфэ шIуцIэм гупсэфыгъо къыуитрэп, ащ рэхьатыпIэм урещалIэ ныIэп, ау тхьамыкIэгъо 
щынагъо джыри къэхъун зэрилъэкIыщтым игумэкI зэхашIи 
къыздехьы...
Илъэс шъэныкъом къехъугъэ Кавказ заор ыкIэм фэкIо. 
Щэщэнми Дагъыстанми затыгъ. Адыгэ шъолъырыр изакъоу 
урысые пачъыхьадзэм КъохьэпIэ Кавказым щыпэIут. 

--- Page 198 ---

Щамилэ гъэры Дагъыстан щашIи, Урысыем защэ уж, 
адыгэмэ ащ къафигъэкIогъэгъэ Мыхьамэт-Амин наибым 
лъэныкъогъазэкIэ абдзахэхэр урысмэ аригъэшIухи, егъашIэм зыфэшъыпкъэгъэ Iимамым дэжь ежьыри ащагъ. 
Занэкъо Сэфэрбый шапсыгъэ пащэри щыIэжьэп. Хы ШIуцIэ лъэныкъомкIи Пшызэ нэпкъ сэмэгу зэхэтымкIи IашэкIэ 
зэтегъэпсыхьэгъэ пачъыхьадзэр зыпэIутэкъогъэ нэтыхъуаехэр, шапсыгъэхэр, убыххэр чIыпIэ зэжъу ифагъэх. 
ЕшIугъацIэр зыхьырэ абдзахэхэри тынчыпIэ итхэп, ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ ячIыгу къитэджэрэ дзэмэ - мэзыр 
тыраупкIы, гъогу ашIы, пытапIэхэр щаIэтых - апэуцужьых, 
зэдаох, ошIэ-дэмышIэ лъыпсгъачъэ изэрэшIыхьэх, зэшIужьых, зэшIонэжьых...
Гъэмафэр екIми, блэкIыгъэ мазэм емылъытыгъэу, 
ав густым иапэрэ мафэхэр фабэх. Ошъо лъагэм зы пщэ 
гъощагъи итэп, чъыг тхьапэр зыгъэсысын жьы макIи къыкIэпщрэп. МэшIобзыйкIэ хэцэкъыкIзэ, щэджэгъуанэм 
къекIошъылIэрэ тыгъэм, шъхьэр зыдихьыжьыщтыр римыгъашIэу, гопэгъу хьылъэм дунаир регъэуцуалIэ. Ар 
къыхэмы хьажьми, бгъу пстэумкIи лыгъэр зэдзыгъэ шапсыгъэ лъэныкъом зэо машIор кIэстыкIы. Афыпс нэпкъым 
утеплъыкIмэ, кIэйми, тхышъхьэми, сэмэгу чапэми шхончтоп омакъэхэр къащэIу, пый Iэрыфэ хъугъэ чылэхэр тестыкIых - хьадэгъум рифыжьэгъэ цIыфхэр ашъхьэ къызщаухъумэжьыщт мэзым хэхьажьых, паIо зыщыгъ пэпчъ 
пыидзэм ыпсэ пигъохмэ, пэуцужьмэ зэкIакIозэ, ибын, 
илъэпкъэгъумэ шъхьэегъэзыпIэ къушъхьэ мэзым щарегъэгъоты. Амал къызэрэфыхэкIэу, шъхьакIом ежьыри 
ыстэу, ибын ыуж ехьажьы...
Дэгужъые Джамбэч ичIыгу, ичылэ, пыим щиухъумэнымкIэ мы мафэхэм ылъэкI къыгъэнагъэп, зигъусэмэ 
анахьыбэр зэуапIэм къенэфэкIэ, сэшхоогъу телъэт зыфэхъугъэ Iэнтэгъу пхыгъэм пымылъыжьэу адэзэуагъ. Амалынчъэ чIыпIэ зэрифагъэр зыздешIэжьым, щэ закъо нахь 
зэрымылъыжь шхончыр ыIыгъэу, ибын цIыкIу гум илъэу, 
мэзым хэхьажьыгъ.
Илъэс щэкIым итыгъ Дэгужъые Джамбэч унагъо 
зешIэм. ЛIыпкъым зеуцом, паIо зыщыгъ хъулъфыгъэм 
ыбгъэ къыдэтэджэрэ шIулъэгъу дахэм ычIыпIэкIэ, лIыгъэр 
зыщаушэтырэ адыгэ зыкъэухъумэжьын зэо утыгум ихьагъ. 
Непэрэ Iэнтэгъу уIэгъэ псынкIэм нахь уIэгъэ хьылъэмэ 

--- Page 199 ---

ятыркъуитIуи ыкIышъо телъ. Къыземыщэми къызещэми, 
адыгэ гумэкI мыухыжьым икуупIэ хэтыгъ. Илъэсий горэкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ къыфэхъугъэ пшъэшъэжъыем иIэшIугъэ 
зэхишIэнэу игъо ифагъэп.
Тэ щыIэха, Джамбэч мэз гопэгъум пхырыкIзэ ыIуагъ, 
Сурэтрэ Афыпсрэ? Заурхьаблэ нэсыгъэнхэ шъуIуа? Тянэшыпхъур шъхьэегъэзыпIэ афэхъугъэмэ, ащ нэс зыгорэм 
тегупшысэни... Зэнэ Къэрбатыр урыс пачъыхьэм ешIунэу 
аIуагъэшъ, мамыр къытфихьынба? Абдзахэмэ ашIыгъэ 
ешIуныр тэри зытымышIыкIэ, Шапсыгъэ цIыф къыранэщтэп. Зэнэ Сэфэрбый тхьамыкIэм фэмышIагъэр ыкъо 
Къэрбатыр фызэшIокIмэ, зэрэадыгэ шъолъырэу тыхищыжьыни!.. Адыгэ мэджлыс зыфиIоу зыуж итри хъущт, 
ащи адыгэхэр зэриугъоилIэнхи, тыкъыкъонэжьынкIи мэхъу. 
Хэгъэгу уимыIэу лIышъхьэ уиIэкIэ сыд иамал? Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, анахь Iушыр язэрэмыгъашIэу адыгэ лъэпкъ 
пащэхэр къезэрэлъэшъокIых... Зэнэ Сэфэрбый ыIорэмэ 
загъорэ татедэIукIыщтыгъэ шъхьакIэ, Мыхьамэт-Аминэ 
пае ыIощтыгъэхэр шъыпкъэу къычIэкIыжьыгъэх - урысмэ 
шъуясэгъэшIу ыIуи, зызарет уж ушъхьагъу лъыхъукIэ 
пачъыхьадзэр Абдзахэ къихьэу ригъэжьагъ.
Джамбэч ыпэ къифэгъэ чъыг гъугъэ зэхэуагъэм 
тетIысхьагъ, шхончыр ыкокI зэрилъэу шъхьэр къутэмэ 
зэпыкIыкIыгъэм ригъэкIыгъ. Мэз кIым-сымыр загъорэ 
къолэбзыу зэпэджэжьмэ къагъэущы, етIанэ тхьакIумнэIусыр къыгъэузэу мэз рэхьатыр шъхьэкуцIым къыхэтIысхьэ. 
НэпIэ хьылъэ къефэхыгъэм пхырыплъзэ, Джамбэч мэгупшысэ, нэтIэбгъум къечъэхрэ пкIэнтIэпсыр жэкIэ-пэкIэ 
мыкIыр шхъомчышъом хэлъадэ. Сурэтрэ Афыпсрэ шъхьэегъэзыпIэ афэхъугъэгъэ Бэчхьаблэу тыгъуасэ пачъыхьадзэм 
тыригъэстыкIыгъэр Джамбэч иунагъокIэ мы илъэсым 
ятIонэрэ чылагъ. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, а чылитIумэ 
анэмыкIэу, ежьачIэ ашIыгъагъэр Нэджыкъохьабл. Мыщ 
Джамбэчрэ Сурэтрэ къыщыхъугъэх, апэрэ шIулъэгъу 
нэплъэгъукIи щызэIуплъэгъагъэх, янысэщэ джэгуи 
щырахыгъ, япшъэшъэжъые Афыпси къащыфэхъугъ, 
чылэшхом итхьамыкIагъуи щапэкIэкIыгъ.
Джыри зэ, мафэ къэс ыгу къызэрэкIэу, Нэджыкъохьаблэ ичэщ стыкIэ Джамбэч ынэгу къыкIэуцожьыгъ... Чъыепэ рэхьат хэтыгъэ цIыфхэм язэрэгъэкуо макъэ бжыхьэ 
чэщ мэзахэм щызэбгырэтэкъу, чыиф бгъэнышъхьэ унэмэ 

--- Page 200 ---

акIадзэгъэ машIом ибзыймэ "якIыкIыкI" щынагъомэ запхъуатэ, хьэхэр мэпцIэух, мэбанэх, былымхэр мэбыух. Бгъу 
пстэумкIи Кухаренкэм къыдзыхьэгъэ чылэм цIыф дагъэкIрэп, бзылъфыгъэхэр мэкуох, сабыйхэр мэгъых, 
хъулъфыгъэхэр пыидзэм пэIутых. ДэкIыпIэ бгъузэ зыфашIыгъэ чылэм машIомрэ пцэшIуащэмрэ къялыгъэ цIыфхэр 
дащхэшъ, мэз чIэгъыр гъэбылъыпIэ афэхъу. Джамбэч 
иунэгъо цIыкIу - ишъузрэ ипшъэшъэжъыерэ - джа хьазаб 
машIом къелыжьыгъэ цIыфмэ ащыщыгъэх...
Джыхьнэм машIу зыфаIорэр зымылъэгъугъэмэ, 
Джамбэч хьылъэу хэщэтыкIыгъ, а чэщым анэгу кIэкIыгъэкIэ 
арэлъыт. Сыдэу чэщ хьазабыгъ ар! КъыкIэлъыкIогъэ 
мафэхэри, мазэхэри, илъэсхэри ащ нахь мыдэигъэхэмэ, 
нахьышIугъэхэп. Тыгъуаси тырагъэстыкIыгъэ чылэгъуищми 
ятхьамыкIагъо гъунэнчъагъэ... Тхьэ щыIахэмэ, ащ изэфагъэ ахэр зиIэшIэгъэ Кухаренкэ къэзэкъ инэралыр 
IэкIэкIынэп... Я си Алахь, шIукIэ, мамыркIэ зыгу уилъ адыгэ 
зафэмэ ащ къафихьыгъэ тхьамыкIагъор ежьыр шъыпкъэм 
ынатIэ, нэмыкI пачъыхьэ инэрал гукIэгъунчъэмэ анатIэ 
регъэфэжь!
Джэмакъэ горэ исэмэгубгъукIэ къыщыIугъэ фэдэу 
Джамбэч шъхьэр къыпхъотагъ, дэIуагъэ. Ау къолэбзыу 
кIый макъэм мэз кIым-сымыр къызэщигъэкъуагъ нахь, 
цIыфкIэ гуцафэ зыфэпшIын Iэгъо-благъом щыIагъэп. НапIэр 
ридзыхыжьи, игупшысэ хьылъэмэ защыхэхьажьыщтым, 
джыри къеIугъэ макъэм Джамбэч къыгъэлъэтэжьыгъ:
- А нынэ, умыщын, къолэбзыу ныIэп ар... Мары, 
джыдэд, чъыгыр згъэсысынызы, къужъ тIыргъуагъэхэр 
къыпфыпызгъэзыщт... Пшъхьэ къытемыфэнхэу IукIот, 
нынэ...
Сурэт ымакъэ Джамбэч зешIэжьым, къызщылъэтыгъ. 
Мычыжьэу щыт къужъ чъыг шъхьапэм ишъуз пилъэгъуагъ, 
мэзыр зэпигъэджэжьыгъ:
- Сурэт! Сэры ар, Джамбэч...- иунагъо зыдэщыIэ 
къужъ чъыгымкIэ ечъэжьагъ, ымыгъэщтэнхэу ымакъэ 
зэхарегъэхы: - Сэры ар, сыдым мыщ шъукъихьыгъ... 
Заурхьаблэ шъущыI сшIошIэу сэ сыкъышъулъэкIо... А 
сипшъэшъэжъый!.. - къепхъуатэшъ, ыбгъэгупэ кIеубытэ, 
чъыгым къехыжьыгъэ Сурэти зыкъыжэхедзэ, лIым 
ытэмэпкъ ышъхьэ зэрэнэсэу къыщэутэ. Джамбэчи шъузым 
еушъыи.- Бащэ... ЗэIун, Сурэт. Тхьэм ыIомэ, тызэрэгъо225
8 Заказ 029

--- Page 201 ---

тыжьыгъ, гукIодыгъо щыIэп... Алахьым елъэIу, гопэшIушIэ 
фэшI, джыри зэ хьадэгъупIэм тыкъырищыжьыгъ. 
- Ары, Джамбэч, шIоу щыIэр зэкIэ Алахьым ыдэжь! 
Ары мыхъугъэмэ, Заурхьабли тыдэкIуадэщтыгъэ...
- Заурхьабли агъэстыгъа?! - зэхихыгъэм Джамбэч 
къыхигъэкуукIыгъ.
- Ары... Пыидзэр екIу зэхъум, тыдэмыхьэу, мэзым 
тыхэхьажьыгъагъ...
- Ащыгъум тянэшыпхъу тхьамыкIэри щыIэжьэпщтын...- Джамбэч ыIэ джабгъу пшъэшъэжъыер зэрэтесэу, 
тэкъэ шагъэм тетIысхьагъ, шъхьэр ыгъэсысэу заулэрэ 
щыси, къыIуагъ: - Сы тхьамыкIагъу тызхэтыр... Адыгэмэ 
ядунэе кIодыжь къэсыгъэу къычIэкIын...
ЛIым ыIэнтэгъу пхыгъэ лъыр къыпхырыкIыгъэу Сурэт 
зелъэгъум шъхьэкIэпхэ къолэн пIуакIэр Iалъмэкъым къыдихыгъ, къызызэрэщакIэхэм апэрэ тынэу Абын урыс 
бэдзэрым къыфырихыгъагъэр Джамбэч ышIэжьыгъ, ыгуи 
къыпиIонтIыкIыгъ.
- УиуIагъэ сэгъэпхы, Джамбэч.
- Бащэ, сигъэгумэкIрэп... УIэгъэ гъэпцIалъэ пае 
шъхьэкIапхэр бгъэкIодына? - зэгорэм унэгъуакIэм гушIогъо цIыкIоу ащ къырихьэгъагъэр Джамбэч ыгу къызэрэкIыжьрэр Сурэт ригъашIэу нэшIукIэ Iуплъагъ.
- Хьау, Джамбэч, ар умыIо,- Сурэти гукъэкIыжь 
нэплъэгъу фабэкIэ лIым джэуап римытыжьын ылъэкIыгъэп, 
псынкIэу игущыIэ къыпидзэжьыгъ, - мы типшъэшъэжъыерэ сишъхьэкIапхэрэ анахь лъапIэ дунаим щысиIэп. МыщкIэ 
уиуIагъэ псынкIэ къыпфэсымышIыщтмэ, сы зэрэсищыкIагъэр!
Сурэт ыIэ шъабэхэмкIэ иуIагъэ къызэрэнэсрэр Джамбэч игуапэми къызхигъэщырэп, ыкокI ис пшъэшъэжъыем 
тенэгуикIы пIонэу, ыбгъэгупэ нахь рефызылIэ, къапыщылъым, зыздагъэзэщт лъэныкъом, хэкIыпIэ афэхъущтым 
егупшысэ. Къужъ къефэхыгъэхэр янэ къыугъоихэу Афыпс 
зилъэгъукIэ, ятэ ыкокI епкIышъ, шыпэу регъажьэ, ежь-ежьырэу, ныожъ цIыкIум фэдэу, зэреIожьы:
- Мыри къужъ тIыргъуагъ... Зэ еплъи, тат,- ятэ фыIуехьэ, етIанэ чъыг чIэгъым чIэлъэдэжьышъ, угъуаезэ янэ 
реIо: - Къужъмэ, нан, уатемыуцу, умыщытIэх... Тыугъойхэмэ, гъомылэ тфэхъуных, арба, тат?

--- Page 202 ---

- Ары, сипшъашъ, ары,- игупшысэ хьылъэмэ къахэужьзэ, мы илъэсныкъом лъэшэу зизычыгъэ пшъэшъэжъыем игулъытэ Джамбэч егъэшIагъо.
- Мыщ фэдэ къужъ тыгъосэреным тырихьылIагъэп, 
арба, нан?
- Къэугъой, Афыпс, къэугъой. Къужъ IэшIу.
- IэшIу къодыеп, шъоупсым фэд, - янэ къыIуагъэр 
къыгъэтэрэзыжьзэ, ятэ еупчIы: - Арба, тат?
- Ары, сипшъашъ, ары, ухэукъуагъэп - Iум еткIухьэ.
Iалъмэкъыр янэрэ ыпхъурэ къужъкIэ къаушъи, Джамбэч къетIысылIэжьыгъэх. Мафэр щэджэгъуанэм екIоты. 
ЧыжьэкIэ, тыгъэр зыдэкIорэ лъэныкъомкIи, къыздикIырэ 
къокIыпIэмкIи топ омакъэхэр къэIу, шхонч зэхаохэри 
мычыжьэ-мыблагъэу Джамбэч къыздикIыщтыгъэмкIэ 
щызэхэохы. Щынэгъо благъэ зэрэщыIэр зэхишIэу Афыпсэ 
цIыкIур ятэ къепшылIагъ, омакъэхэр къыздиIукIырэ лъэныкъомкIэ Iэ ышIызэ, къеупчIыгъ:
- УкъэзыуIагъэхэр ара мо къаохэрэр?..
- Умыщын, Афыпс,- пшъэшъэжъыем ышъхьашъо 
Сурэт теIэбагъ, - уятэ тигъусэу гукIодыгъо щыIэп.
- Ары, сипшъашъ, - Джамбэчи ишхонч къыштэжьзэ, 
Сурэт дыригъэштагъ, - Тхьэм Iомэ, гукIодыгъо щыIэп. Ау 
тIэ зэтелъэу мыщ тыщысынэп.
- Тэ тыкIощт, сы уигухэлъ, Джамбэч?
- ШъхьэегъэзыпIэ тылъыхъун... ШъхьэегъэзыпIэ сэзгъэгъотырэм - чылэми унагъоми - шъуесщэлIэн. Сэри, 
къысфэгъэгъу, Сурэт, къэрабгъэкIэ къызэзгъэджэнхэп, 
сыкъызхэзыгъэ ныбджэгъумэ сахэхьажьын...
- Сыгу къыуабгъэрэп, Джамбэч,- Сурэт лIым ыгу 
филъыр риIуагъ, - зэман хьылъ тызхэтыр... Уиныб джэгъу мэ уахэкIыжьэу тэ укIон? Тищи Алахьым къыттырилъхьагъэр тынатI...
Абдзэхэ тIуакIэ щызэпэуцугъэ бгъуитIумэ зэкIакIо яIэп. 
ЦIыф кIочIакIэкIэ зыкъэзышIэжьыгъэ адыгэмэ Нижегородскэ пачъыхьадзэм иджабгъу лъэныкъо пабзыкIы, сэмэгумкIэ щыIэхэр зыгорэкIэ къызыщтэуIухэкIэ, къуладжэм 
дэкIыгъэ дзэу зыкIуачIэ хэкIрэр къаухъурэинкIэ щынагъо 
зэрэхъурэр Граббе инэралым къызгурэIом, Махатадзэ 
забытыр ыIофытагъ:
- Елбэт, къуладжэм дэкIыгъэхэр къызэтегъэуцох, 
дзэм иджабгъу лъэныкъо IэпыIэгъу фэрэхъух.

--- Page 203 ---

227
8*

--- Page 204 ---

Махатадзэр зыдаIофытагъэр чыжьагъэп - зы шы илъыгъуи хъущтыгъэп. Тхышъхьэм ечъэхи, нахь гъогу благъэкIэ 
мэкъэгъэIу шыур мэзым хэлъэдагъ. Гъогу къэгъэзэгъум 
зыкъолъэтым, зишхонч щэигъэ адыгэ лIыр ыпэ къитэджагъ, 
омакъэм дыкIыгъоу пцэшIуащэри нэтIэбгъум блэшъуикIыгъ. 
Чъэм зэрэхэтэу Махатадзэм исэшхоогъу Дэгужъые Джамбэч ыпшъэб дэфагъ, чъыг къогъум зыкъозыдзэжьыщтыгъэ Сурэти икъэлатыщэ кIахьи, риутыгъ. КъехъулIагъэм 
забыт Iофтабгэр пылъыгъэп, ипшъэрылъ къыгъэцэкIагъэу 
къэкIожьзэ, ыукIыгъэ цIыфитIум яхьадэмэ къяолIэжьыгъ. 
Ылъэгъурэм шым зырыригъэтIагъ: пшъэшъэжъые горэм, 
гъызэ, хьадитIур къызэпечъыхьэ, егъэсысых, ялъэIу, яджэ...
Афыпс шыур зелъэгъум, зыкъишIэжьи, ятэ шъхьащылъ шхончым етхъуагъ, къыфэмыIэтэу Iэпызыжьыгъ. 
Къэхъу гъэр къыгурымыIоу пшъэшъэжъыер онэгу хъугъэ, 
рахьыжьагъ.
- Нан! Тат! Сахь гущи!..- Афыпс мэкуо, зыреутэкIыжьы, укIакIом ынэгу кIэбанэ, ыIэ ецакъэ.
- Быяу, хьэкIэ-къокIэ щыр! - игъурджыбзэкIэ фэгубжызэ, Махатадзэр пшъэшъэжъыем ыIэмэ яо, ионэгу 
пашъхьэ рехышъ, ылъэкъо цIыкIухэр пIэтIэраомэ кIыизэ, 
иджабгъу блыгучIэ чIедзэ, ыIэмэ фэхъу аримытэу чIефызэ. - Умыцакъ сIуагъэба! - Махатадзэм ыIашъо пшъэшъэжъыем ыцапэмэ къадетхъыжьы...
Къэсыжьыгъэ шыум дзэкIолIхэр езэрэгъэплъыгъэх - 
Махатадзэм ынэгушъхьэ зэхэцунтхъагъэ, ыIэ джабгъу 
лъыр къечъэхы. Пшъэшъэжъые гъэрыр ыблыгу къычIэпIыикIэу шым зыкъыредзыхышъ, гуплъыгъэ тIыргукIэ 
апашъхьэ къырегъэлъадэ.
- Махатадзэр, сыд лIэужыгъуа мыр? - исэмэркъэуми 
ишъыпкъэми умышIэнэу дзэкIолI горэ къэупчIагъ.
- Ары шъыу, - Тришков приказнэми1 къыIуагъ,- къызыохь-къызыохьым, ыбгъэкIи, ыпчанэкIи тыгу еIунэу, тэ 
къыддекIунэу къэпхьы хъущтыгъэба...
Iашэр къапытэкъоу къеуцокIыгъэ лIыхэр зэрэгъэщхыхэу 
зелъэгъум, Афыпс ыгу цIыкIу къэкIодыгъ. Ятэрэ янэрэ 
ыпашъхьэ къызыраукIыхьэхэми, шыу блыгучIэкIэ къахьы 
зэхъуми, зэрэщымытыгъэу сабый кIочIэ тIэкIур IэкIэкIэу, 
хьажъущырым текIохэ зыхъукIэ, тхыкIэ чIым зэрэхэ1 П р и к а з н ы й - урысыдзэм хэт ефрейторым фэд.

--- Page 205 ---

гъуалъхьэу, зыдэщытым Афыпсэ щецохъохи, зиутIыIугъ, 
ыIэ шIой цIыкIухэр ынэгу рихъуагъэх.
Нижегородскэ пачъыхьадзэм ипэщэ Николай Павлович 
Граббе къызIохьэм, пшъэшъэжъыер рагъэлъэгъоу 
дзэкIолIхэр зэлъыIукIотыгъэх. Къэбарыр зэрэлъагъэIэсыгъэр аригъашIэу инэралым къыIуагъ:
- ЗэрэхъурэмкIэ, Махатадзэ забытым лIыгъэ хэлъэу 
ипшъэрылъ ыгъэцакIи, пшъэшъэжъые гъэр къытфихьыгъ... 
Сыдэу пшъэшъэжъые тхьамыкI, IыгъэкI,- ежь зэриIожьрэм 
фэдэу, зэкIэми зэхаригъэхэу къыIуагъ, етIанэ екIотылIи 
еупчIыгъ: - Пшъэшъэжъый, а пшъэшъэжъый, сыд пцIэр?
Афыпсэ зи къыIуагъэп, ыIэхэр ынэгу зэрихъуагъэу 
щысыгъ.
- ЦIэ иI, имыIэ мэхъуа,- инэралым джыри нахь мэкъэ 
шъабэкIэ къыIуагъ, ыIэмэ занэсым, Афыпс къызбгырыугъ, 
мыдырэми къырашIагъэр, гухьэ-гужъ хэмылъэу, сэмэркъэукIэ хигъэкIокIэжьыгъ. - Ар сыд шъыу, пIэ гъучIым 
фэд, пэтIыракъ... Адэ ары, убзэ зымышIэрэм, хэти щэрэщ, 
мыр сцIэ къыуиIон ылъэкIыщтэп.
- Анаскевич лIыжъым шъукъедж, - Тришковыр щхыпцIыгъэ, - адыгэ гъэрыпIэм адыгэбзэ тIэкIу-шъокIу щызэригъэшIагъ.
- Анаскевичыр къэшъущэнэу ищыкIагъэп,- Афыпсэ 
зэрыс пчэгум икIыжьзэ, инэралым къыIуагъ, - ыдэжь 
фашъущ, Плуталов докторыри пшъэшъэжъыем ежъугъэплъ. Неущ, тыпсаумэ, мыщ етпэсыщтым тегупшысэн. 
Модэ, зэуапIэмкIэ хэти ичIыпIэ ерэуцожь! - зэбгырыкIыжь рэ забытмэ етIанэ акIэлъыджэжьыгъ: - Ау къышъосэIо, 
мы пшъэшъэжъыем ыгу хэзгъэкIрэм сыгу хигъэкIыгъэкIэ 
слъытэщт!
II
Афыпс пшъэшъэжъыем къехъулIагъэр, къыщышIыщтыр къыгурымыIощтыгъэми, яти яни зэрэщымыIэжьыр, 
хымэ цIыфмэ къазэрэIэкIэфагъэр ебгъэшIэжьынэу щытыгъэп. ЗэкIэми анахь шIощынэгъуагъэр лIы уIэшыгъэ закIэмэ, 
хэти щэрэщ фаеми, шъхьэтехъо зытехъуагъэ горэ зэрахимылъагъорэр ары. Ау лIы купыр шъхьащыкIыжьи, нэмыкI 
забыт жэкIэ-пэкIэ шхъомчышъоу зыпашъхьэ къинагъэм 
гугъэпIэ къотэгъу къызэрэфэхъущтыр зэхишIэу Iэгушъо 

--- Page 206 ---

нэзымкIэ фычIэплъыгъ. Ятэ итеплъэрэ игушIуакIэрэ, анахьэу 
ижэкIэгъуагъэ фигъадэу, шъэбагъэр къыфечъэу ыгу 
цIыкIу къитIыргукIыгъ.
- НекIо, сипшъэшъэжъый, некIо,- игъурджыбзэ нахь 
къыубытын шIошIэу Амилахвари подполковник зиусхьаным 
Афыпс риIуагъ,- Анаскевич Федор дэжь усщэн, узгъэшхэн...
Гъурджыбзэр Афыпс зызэхехым, Махатадзэ къыхьы 
зэхъум, къызэрэфэгубжыщтыгъэ бзэр ыгу къэкIыжьэу, 
ошIэ-дэмышIэу щынагъоу къыпэтэджрэм джыри зыщиухъумэжьэу къызщылъэтыгъ, зэкIачъи, чъыгым кIыбкIэ 
кIэрыуцуагъ, зыми сыпхьынэп къыригъэкIэу, пытэу ыубытыгъ. Джыры ныIэп пшъэшъэжъыем ынэгу гуфаплъэу 
Амилахвари зиусхьаныр зыкIэплъагъэр. Нэпсым, сапэм 
зэхаушIоихьэгъэ нэгу псыгъо фэкIыхьашъом джыри зыпкъ 
имыуцогъэ пэ тхыщэ мыиныр декIу, нэпцэ мышIуцIэ-мытхъоплъ къежьэгъакIэмэ, пшъэшъэжъыер зэрэодым нахь 
од къашIыжьэу, нэ къэргъо нэшхохэр къачIэлыдыкIых. 
Щтагъорэ щынагъорэ зыхиз плъакIэм ащкIэ зыкъеухъумэжьы нахь мышIэми, зэрэцIыфым ихьалэлыгъэрэ игукIэгъурэ, сыкъызэхэшIыкI мэкъэнчъэ шъэфыр къыраIотыкIэу, 
къыхэщы. Илъэс пчъагъэм адыгэмэ гукIэгъу афызимыIэ 
Амилахвари зиусхьаным ылъэгъурэм ыгу къыпимыIонтIыкIын ылъэкIыгъэп, сабыим рипэсыщтыр ымышIэу, амалынчъэу, къызэтеуцуагъ.
- УкъыскIэрымыхь! Укъызнэмыс! - Афыпс къыхэкуукIы, 
ылъэкъо цIыкIухэмкIэ чъыг лъапсэм къеукIы.
Пшъэшъэжъыем зыкъызэриухъумэжьрэ шIыкIэр 
Амилахвари игуапэу щхыгъэ, IугушIуагъ. Хэтрэ цIыф лъэпкъи щэрэщ, сыди ерэныбжь фаеми, ыIуагъ, бзылъфыгъэм 
ишъхьалъытэжь ылъэхъомбапэрэ ышъхьац налъэрэ къащежьэ. ГущыIэ зэдэтэгъоты сIозэ, сыда мыщ ыгу зэмыIугъэр? Адыгэ Iэлмэ зэращыщыр мыщ нахь мыхъурэми 
ыгъэгъуащэрэп, мыдэ мыр, силIыщтым фэдэу къызэрэсэплърэр!.. Ау хэт ущыщми, усабый, сыд уилажь, уилъэпкъэгъумэ сяплъынэп, IэпыIэгъу сыпфэхъун...
- Укъэзыхьыгъэм ыбзэкIэ сызэрэбдэгущыIагъэм 
уигъэщтагъэмэ, сипшъэшъэжъый, - Амилахвари урысыбзэкIэ къыIуагъ,- нэмыкIыбзэкIэ, къыокIущтымэ, сыбдэгущыIэн. Укъысщымыщын, некIо, узгъэшхэн.- Пшъэшъэжъыем зи къыIожьыгъэп, иплъакIэ нахь къэушъэбыгъэу 

--- Page 207 ---

къышIошIыгъ. - Джы къызгурэIо, силъэпкъэгъум тхьамыкIагъо къыпфихьыгъ... Сыдэу пшIын, заор - жъалым! 
ПцэшIуащэм мыси хыий ышIэрэп, зытефэрэр изэфэд... 
НекIо, Федор дэжь усщэщт, адыгабзи ешIэ ащ,- Амилахвари ыIэ джабгъу фищэигъ. Iэ сэмэгумкIэ ыбгъэ теожьы: - 
Сэ сцIэр Вано, мыщ Иван ГивичкIэ къыщысэджэх. О пцIэр 
сыда? КъысаIу, сэ сцIэр, Вано. КъыбгурыIуагъа?
КъыраIорэр зэхимышIыкIыщтыгъэми, ыпашъхьэ итым 
шIу ыгу къызэрэфилъыр Афыпс къыгурыIуагъ, мэкIэ-макIэу 
ыIэ чъыгым къыкIэрихыгъ, къыщэигъ. Анаскевич Федор 
зыдэщыIэ IэзэпIэ-шхэпIэ лъэныкъомкIэ аIапэ зэрэIыгъэу 
кIощтыгъэ пшъэшъэжъыемрэ Ванорэ мычыжьэу щытыгъэ 
дзэкIолIхэр язэрэгъэплъыгъэх. Забыт шхэпIэ кIыхьэм 
блэкIхи, IэзапIэм нэсхэ зэхъум, Вано джагъэ:
- Федор Данилович, мыдэ шIэх, къыпфасщэрэм еплъ!.. 
Адыгэ пшъэшъэжъый...
Лъэкъо сэмэгумкIэ хэлъэщыкIзэ, IэзапIэм къычIэкIыгъэ 
Анаскевичыр, лIыжъыр раIоу, итеплъэкIэ ащ фэдагъэми, 
илъэс шъэныкъорэ хырэм итыгъ. Федор пшъэшъэжъыер 
зелъэгъум, къызэтеуцуагъ, етIанэ шIокIодыгъэ горэ зыгъотыжьыгъэм фэдэу, зэрэIукIэщтым шIуабэ дашIэу, ыIитIу 
щэигъэу хэлъэкIоныкIы, хэчъыкIы, адыгабзэкIэ реIо:
- А тхьэ къысэтагъ, хэт иIубыжъый, ипцIэшхъо цIыкIу 
мы къысфащэрэр?!
Адыгэ макъэ Афыпс зызэхехым, хъурэр гурымыIоу, 
зыритIагъ, етIанэ, щынэгъо чIыпIэм къашIуекIыжьы пIонэу, 
ыIапэ зыIыгъ Вано зыIэпиути, лIыжъ жэкIэфым пэгъокIыгъ, 
ау джыри зэ ошIэ-дэмышIэу къызэтеуцуагъ, Вано къыфызэплъэкIыгъ, чIыпIэм илъэтыжьыгъ, хьампIэIоу къыпэтIысыгъэ лIыжъэу ыIитIу къыфэзыщэигъэм зыжэхидзагъ.
- Адэ ары, сибзыужъый, мо къэзэкъ жэкIэ-пэкIэжъмэ 
уагъэщтагъэу къычIэкIын,- Федор ыбгъэ кIефызэ, ыкIыб 
пIокIэ цIыкIу Iэ щефэ, - уащымыщын ахэмэ, сафырикъущт 
сэ ахэмэ!.. Ары, ары, сипшъэшъэжъый, укъахьыгъ 
мохэмэ... А-янасын, ахэри!.. МэлакIэ улIагъэщтын, джыдэд, джыдэд, узгъэшхэщт сэ...
ЗыIи, зынэгуи, зылъакъуи къэбзэ-лъабзэу Федор 
зыфитхьакIыгъэ, ышъхьи зыфижьыгъэ Афыпс борщ лэгъэшхом кIэлъырыс, хьалыгъу бзыгъэшхори ыIэдакъ. Джа 
Iэнэ дэдэм, пшъэшъэжъыем пэчIынатIэу, Амилахвари 
кIэрыс.

--- Page 208 ---

- Умыгузажъу, сищащ, - Анаскевич Федор пшъэшъэжъыем ешъэбэкIы, - епщ, земыгъэст. Хьалыгъуми децакъ, 
тэрэзэу ошIэ, Вано нахьи нахь дэгъоу ошхэ.
Афыпсэ зэшхахэм, джэмышхри хьалыгъу ныкъошхри 
ыгъэтIылъыжьхи, зыIулъэкIыхьажьыгъ, зыгъэшхагъэм 
еплъыгъ, IугушIуагъ.
- Адэ, шыкур, Алахьым дурилахь пIуагъэпи, сищащ? - 
адыгэхэр зышхэхэкIэ аIоу хабзэмкIэ еупчIыгъ.- Ащ фэдэ 
аIоу зэхэпхыгъэба?
- Зэхэсхыгъэ... Тати, нани аIощтыгъэ...- Афыпсэ 
макIэу хэщэтыкIыгъ.
- Уяни, уяти аIощтыгъэмэ, ори Iо.
- Шыкур, Алахьым дурилахь.
- Аферым, сыбгъэрэзагъ, - Федор ыIэшъошхокIэ 
пшъэшъэжъыем ышъхьэ Iэ щифагъ, риIуагъ.- Амэ, джы, 
Ванорэ сэрырэ пцIэ тщыгъупшэжьыгъэшъ, тыгу къэгъэкIыжь.
- Афыпс сIуагъи.
- Ары ошIа, Афыпс пIуагъэ... ЦIэ дах,- Вано зыфегъазэшъ, урысыбзэкIэ реIо: - Зэхэпхыгъа, зиусхьан?
- Зэхэсымыхы мэхъуа, Афиза!..
УрысыбзэкIэ ыцIэ къызэраIуагъэм мытэрэзыгъэ хилъагъоу пшъэшъэжъыем ышъхьэ къыпхъотагъ, къасIорэм 
къедэIу риIорэм фэдэу къыкIиIотыкIыжьыгъ:
- Афыпс!
- Аферым, сищащ, дэгъоу къэбгъэтэрэзыжьыгъ,- 
Федор игуапэу щхыгъэ, Вано Iэ фишIзэ, пигъэхъожьыгъ.- 
Мыхэмэ орырэ сэрырэ тыбзэ ашIэрэп. Мыхэмэ абзэр 
гъурджыбз, урысыбзэми щыгъуазэх. Орырэ сэрырэ 
гъурджыбзэм хэшIыкI фытиIэп. Амал тызэрэфэхъоу урысыбзэ тIэкIуи озгъэшIэн, Афыпс, адыгабзэри пщызгъэгъупшэнэп...
Плуталов докторыр, ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу, унэм 
къихьагъ, нэгу ихыгъэ-нэгушIокIэ къэупчIагъ:
- Мы слъэгъурэр хэт ихьэкIэ цIыкIу?
Афыпсэ чэтыу щыр псынкIэм фэдэу зипхъуати, Федор 
ыкъогъу къолъэдэжьыгъ. Вано фыкъоплъыгъ, къихьагъэри 
инэплъэгъу кIигъэкIрэп.
- Мы къихьэгъэ лIыр тицIыф тэ, - Федор ыкъогъу 
зыкъозыдзэжьыгъэ пшъэшъэжъыем IэкIэ лъыхъузэ, къыIуагъ. - Сергей Петровичыр ары, цIыфхэр сымаджэ хъумэ, 
егъэхъужьых. ПцIэ еIу, зегъашI.
Федор Даниловичым ыкIыб Афыпс къыкъоплъызэ, 
ынэ чан цIыкIухэмкIэ докторыр псынкIэу къызэпиплъыхьи, 
ыцIэ къыриIуагъ:
- Афыпс.
- Сыдэу цIэ дах! - докторыр къыхэкуукIыгъ, ыцIэ ыгу 
зэрэрихьыгъэр Афыпси къыгурыIуагъ, къеупчIыгъэм 
IугушIуагъ.
- ПлъэкъуацIэ, плъэкъуацIи еIу. Чылэм къызэрэщышъуаджэщтыгъэхэр ары. ЕIу докторым, еIу,- Даниловичыр 
пшъэшъэжъыем елъэIугъ.
Федор Даниловичым ыIэ джыри ыIыгъыгъ нахь мышIэ ми, Афыпс лIыжъым ыкIыб къыдэкIотыгъ:
- Ты Дэгужъый тэ, Нэджыкъохьаблэ тыщыщ.
- Сыдэу упшъэшъэжъые дэгъу о! Сэ сцIэр Сергей 
Петрович, слъэкъуацIэр - Плуталов,- пшъэшъэжъыем 
ышъхьашъо докторыр теIэбагъ, IугушIуагъ.
Афыпсэ ыпэ шъхьантэм егулIыгъэу мэчъые, къэрэгъулэмэ анэмыкIэу пытапIэм дэсхэр зэкIэ мэчъые, ау Федор 
Даниловичыр сыдэу зэушъыижьыгъэми, зы чъыяпи 
къекIурэп. Щагум заулэрэ дэти, псыхъомкIэ кIуагъэ. 
ДзэкIолI къэрэгъулэр къеупчIыгъ:
- Сыда узгъэгумэкIрэр, Данилович, узфэмычъыерэр 
сыд?
- Слъакъо сегъэгумэкIы, дунаим зыкъызэблихъункIэ 
сенэгуе, тIэкIу сытезэкIухьэ, - дзэкIолI лIыжъым игумэкI 
ышъхьэ къырихыгъэп.
Игупшысэмэ изакъоу къаханэ шIоигъо зыхъукIэ, Федор 
Даниловичым зэришIы хабзэу, чъыгэе чIэгъ мыжъошхом 
тетIысхьагъ. Псыхъо орхэр мэIупчъапчъэх, жъуагъохэр 
огум къелыдыкIых. Адырэ чэщмэ афэмыдэу мы жъуагъохэр нычэпэ иных, гушIопсых, зызэIуашIыхьэхэу 
зэнэкIэожьых.
Хэти заор зы лъэныкъокIэ, ежь къызэрэщыхъоу, елъэ гъу, 
ау Федор Даниловичым заор лъэныкъуитIукIэ ылъэгъугъ, 
ар имыкъоу ыкIоцIкIэ, нэмыкIмэ зэрамылъэгъунэу ылъэгъугъ, къыгурыIуагъ. Илъэсибгъо гъэрыпIэм уитыныр 
макIа! Ылъакъо зэрэуIэгъагъэр, зэраукIыжьы пэтыгъэр, 
Тыгъэнэ Къэрэхъу Пэзэдэ Жакъыз пэуцуи, къызэригъэнэжьыгъагъэр джыдэдэм ыгу къэкIыжьыгъ. Федор ицIыфышIугъэрэ илэжьэкIэ хьалэлрэ Жакъыз ижъалымыгъэ 
агъэушъэбыгъ, иунагъо щыщ шъыпкъэ фэдэу хъугъэ, акъо 
Сэбэхь ышнахьыжъ иIагъэмэ зэрэфыщытынэу къыфыщытыгъ. Сэбэхь заом зыIокIуадэм, Жакъыз ышитIу фэхыгъэхэри ыгу къэкIыжьхэу, лъышIэжькIэ Федор IэкIэкIо дэжьы пэтыгъ, Къэрэхъу ары мыхъугъэмэ, зыщыщмэ 
къахэхьажьыщтыгъэп. Мо псыхъо къэгъэзэгъум къыIуищэжьи, къыриIогъагъ:
- Ахэхьажь узщыщмэ, хэт къыоупчIыгъэми - ор-орэу 
пшъхьэ хэпхьажьыгъ.
Тыгъэнэ Къэрэхъуи, Сэбэхьи, Пэзадэмэ ягъунэгъу 
Айщэт шъузабэри цIыфышIугъэх. Жакъыз ышитIуи, ыкъуи 
якIодыкIэ зэщимыфыгъэмэ, цIыф дэигъэп. Хьау, хьау, 
Федор ыIуагъ, Жакъыз цIыф дэигъэп, цIыф хьалэлыгъ, 
цIыф дэгъугъ, зэо мыухыжьым хьакIэ-къуакIэ ышIынэу 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, фэшIыгъэп.
Афыпс къыIогъагъэр джыри Федор ыгу къэкIыжьыгъ: 
"Ты Дэгужъый тэ, Нэджыкъохьаблэ тыщыщ...". Ары, ары, 
Джамбэч Нэджыкъохьаблэ щыщ... къэсэшIэжьы... Къысэплъынэу, сызэригъэлъэгъунэу зэ къысфэкIогъагъ... Сэбэхь 
тхьамыкIэм инысащи дахэу къыщышъогъагъ. ЛIы пытэ 
зэхэлъ лIышхо-нэшху. АфыпсэкIэ хэт шъуIа? Ята, ятэша? 
Хьауми илъэкъоцIэгъуа?
Федор апэ Афыпс зытеплъэм зэгорэм ышIэщтыгъэ 
фэдэу къыщыхъугъ. Заурхьэблэ пшъэшъэжъыемэ нысхъэ пэ макIэп афишIыгъэр. Афыпсэ яхьщыр пшъэшъэжъые 
горэм инысхъапэмэ якъэбар Iаджри къыфиIотагъ, ыгъэщхэуи бэрэ къыхэкIыгъ.
Пшъэшъэжъыемэ нысхъапэ афишIыным нэмыкIэу 
балалайкэ афеоныр Федор Даниловичым икIэсагъ...
Илъэсибгъум урысмэ аукIыгъэ дзэкIолIхэр ежь Федор 
шъыпкъэм адыгэмэ адигъэтIылъыжьыгъ, джы адыгэмэ 
аукIырэ урыс дзэкIолIхэр ежьыр дэдэм адегъэтIылъыжьы. 
Модырэ лъэныкъомкIэ нымэ акъохэр агъэежьых, мыщкIи, 
УрысыемкIи, джар дэдэр нымэ яхьазаб...
Сыда мы пшъэшъэжъыер Тхьэм къызкIысфихьыгъэр? 
Сыда Афыпс зэрэсищыкIагъэр? Джау сыдми ара? Хьау, 
джау сыдми зи хъурэп... Тхьэм ишIэ хэлъыщтын... ГумэкI 
бырсырыр дзэкIолI лIыжъым ыбгъэ къыдэтэджагъ.

--- Page 209 ---

Гъэмэфэ стырым зэкIигъэплъэгъэ мыжъом зытетIысхьагъэр мыбэ дэдэу Федор Даниловичым къыщыхъугъэми, 
зэплъэм, къокIыпIэ лъэныкъомкIэ жъуагъохэр ошъогум 
зэрэхэкIодэжьхэрэмэ гу алъитагъ… 
Мэфэ заор зызэкъоум, пчыхьэшъхьэшхэ ужым, Нижегородскэ дзэм забыт зэIукIэ иIагъ - адыгэ пшъэшъэжъые 
гъэрым рапэсыщтым тегущыIагъэх. Ижърэ зэманмэ шэны 
зэращыхъугъэу, зыенчъэ пшъэшъэжъыер, ежь-ежьырэу 
ышъхьэ ыIыгъыжьын охъуфэ, дзэм щапIунэу рахъухьагъ, 
мэзапкIэ къэс зэфэдэкIэ абэсэ зырыз фыхахзэ, ины зыхъукIэ, зишIуагъэ къекIыжьыщт ахъщэ фаугъоинэу зэдаштагъэ.
Николай Павлович Граббе игущыIэ зэфэхьысыжь 
кIэкIыгъэ:
- Непэ щыкIэдзагъэу адыгэ пшъэшъэжъыер типхъу, 
тэпIу, тэлэжьы.
- Николай Павлович, Тхьэм шIу зыфишIэн, къысфэгъэгъу,- дзэм урыс диныр щязгъэхьрэ Бальбуциевыр 
къэупчIагъ,- тидин имыт пшъэшъэжъыер тымыумэхъэу 
сыдэущтэу дгъэпхъун?
- Сыдэу зежъугъэгъапэра сэIо мыщ?! - зыфиIорэр 
умышIэнэу Тришков приказнэр джыри гъумтIымыгъэ, 
ышъхьэ дыригъэзэкIыгъ.
Умэхъын IофымкIэ ягулъытэ зынэмысыгъэ забытхэр, 
приказнэм къыIуагъэм пымылъхэу, священникым иупчIэ 
къыгъэбырсырыгъэх, ау инэралым ыIэ Iэтыгъэ ыгъэрэхьатыжьыгъэх:
- Ащи игъо тифэн, шъудэмыгузажъу.
АфыпскIэ забытмэ зэдаштэгъэ унашъом зыгу емыIугъэ горэ дзэм хэтыгъахэмэ, Анаскевич Федор арыгъэ - 
къэбарыр зызэхехым, зыфэсакъыжьзэ зиплъыхьи, гъумтIымыгъэ:
- Къушъхьэ мэзмэ, къушъхьэпс Iэлмэ ясабый егъэзыгъэкIэ пщыщ пшIын плъэкIыщтэп…- ТIэкIу тыригъашIи, 
Бальбуциевым ыIуагъэмкIэ кIэгубжыхьажьыгъ: - Быслъымэн нэчыхьэкIэ къэхъугъэм сыдэущтэу чыристан умэхъ 
тепшIыхьажьыщт!..
Зэгорэм Къаймэт ефэндыр ыдэжь къызэрэкIогъагъэр 
Федор ыгу къэкIыжьыгъ:
- Сы талъэныкъокIэ уищыIакIэр, Фидур?

--- Page 210 ---

- Хъущт, дэгъоу сыщыI.
- ТичIыгу угу рехьа, тиуашъо угу еIуа?
- Сыгу яIу.
- Адэ тибыслъымэн дин укъихьанымкIэ сы угу къыуиIорэр?
Ефэндыр зыфэе джэуапыр ритыжьмэ, ежь-ежьырэу 
укI зэрэзытырилъхьажьрэр Федор къыгурыIоу, ымыушъэфэу ишIошI къыIуагъ:
- Шъуидин дин дэгъу, цIыф пстэуми зы Тхьэ яIэу 
зэраIори тэрэз. Ау сэ сызэрыт диныр сятэ, сятэжъ, ащ 
ятэжъым, сызщалъфыгъэ чIыгум ядин, хьа ар сыбгынэн, 
къумалыгъэ зесхьан!..
- Тэрэз, Фидур, тэрэзэу къэпIуагъ. О уидин уфэмышъыпкъэу нэмыкI дин къабыл пфэхъущтэп. УигущыIэ 
тэмэм. ТIуми тIуагъэм яшъыпкъагъэ Алахь зизакъор ары 
зэхэзыфыщтыр...
- Мыр Iусэрэхыжьа? - чыристан сурэт зэдэтэу мэкIаим 
тетым дэжькIэ Федор плъагъэ.
- Хьа Iупхыжьын... Хэт ыпашъхьэ дыухь къыщыпхьын?..
Диныр зышIомыкъабыл горэм Къаймэт ефэндыр 
зырихьылIэкIэ, Анаскевич Федор щысэкIэ ыгъэлъагъозэ, 
риIощтыгъ:
- Зэ мо Фидур идин зэриIыгъым еплъ. Убыслъымэн 
пэтзэ, Алахьым зэрифэшъуашэу шъхьакIафэ фэпшIырэп.
Чылэм щыщ горэ Федор фэгубжэу, ыгъэцIыкIунэу 
зыфежьэкIэ Къаймэт ефэндым ишъхьэкIэфэныгъэ гъэрым 
фыхигъэщызэ, къызэриухъумэщтым пылъыгъ. Идзэ хищэнышъ, урысмэ аригъэзэожьын гухэлъ иIэу Лапинскэ полковникыр Федор къызышIонэм, апэ ыкъогъу къозгъэуцуагъэр, Алахьым ыцIэкIэ къэзыухъумагъэр Къаймэт 
ефэндыр ары.
Афыпс джыри цIыкIу, сабый, Даниловичым еIо. Къытхэхъухьэмэ, ыгукIэ разэу тичыристан дин къихьанкIэ 
къэнэнэп... ДеI, унэшIу щыф, шIошъ гъэхъу, си Тхьэ лъапI.
III
Забытхэр зэрэмыгугъагъэхэу Афыпс къычIэкIыгъ. 
Федор лIыжъым зы лъэбэкъу кIэримычэу, адыгабзэ нэмыкI 
азыфагу дэмылъыгъэми, мэзэ блэкIыгъэм къыкIоцI урыс 
гущыIэ зыщыплI - "хьау", "ма", "къысэт", "IукI" - зэригъэшIагъэ. Урыс дзэкIолIхэр зэрэгъэщхыхэу, ежь ымыбзэкIэ гущыIэхэзэ къакIохэу зилъэгъукIэ, унэм илъэдэжьыти, 
шъхьаныгъупчъэм къиплъыщтыгъэ, къамылъэгъунэу 
зишIэкIэ, чэу гъуанэр идэплъыпIагъ. Шъхьаныгъупчъэм 
Iусэу е унэм илъэдэжьэу залъэгъукIэ, "Афыпсым" ычIыпIэкIэ "Афиза" аIоти, еджэщтыгъэх, IэшIу-IушIу горэ зыIыгъым къэлэпчъэ пкъэум фытырилъхьэщтыгъэ. Зисабый 
зыгу къэкIыгъэхэр, Плуталов докторыр яушъхьагъоу, 
Федорырэ Афыпсрэ зыIут IэзапIэм къызэрэкIохэрэр 
мэкIагъэп. Ахэмэ Афыпс яIэлэкIыщтыгъэми, пшъэшъэжъыем ышъхьашъо Iэ щафэныр, шъоущыгъуми, нэмыкI 
IэшIу-IушIуми фащэиныр, "IукI" урысыбзэкIэ ариIощтыгъэми, зэхахрэр ягуапэу, къыфагъэнэныр ягухэхъуагъ.
Урыс гущыIэхэр, тефэ-темыфэу, Афыпс зэпитхъыхэу 
гущыIэти, Федор Даниловичыр зыфэмыIажэу щхыгъэ, 
пшъэшъэжъыем ар ымыдэу губжыгъэ. Федор лIыжъым 
псынкIэу зыкъишIэжьи, къыриIуагъ: сэри ощ фэдэу зэгорэм 
адыгабзэкIэ сыгущыIэщтыгъ. Зэрэфызэпымыгъафэщтыгъэ 
шIыкIэр къыригъэлъэгъугъэти, игуапэу Афыпс щхыгъэ, 
ащ нахьрэ ыгу Данилычым фыхэкIыжьыщтыгъэп.
Федор нэмыкIэу гукIэ нахь зыфэшIоу Афыпсэ нэбгыритIу дзэм щыриIагъ - зыр "Сергей Петровичым" ычIыпIэкIэ 
"Сегей ПетовичкIэ" заджэщтыгъэ Плуталовыр, адырэр 
ятэ фигъадэщтыгъэ Вано Амилахвари арыгъэх. ЧыжьэкIэ 
зилъэгъукIэ, "Вано къэкIо", "Амалави къэкIо" ыIозэ, 
изакъоу зыдэмыкIыщтыгъэ щагум дэчъыти, ыIэ цIыкIуитIу 
щэигъэу Амилахвари зиусхьан пэгъочъыщтыгъэ. Федор 
дунаим тетми ымышIэжьэу, щытми щысми, Вано ыIапэ 
ытIупщыщтыгъэп, ыкуашъо тесыгъ. Джащ фэдэ мафэми, 
къыкIэлъыкIорэми чэфым зэрихьэу Афыпсэ унэми исыщтыгъэ, щагуми дэтыщтыгъэ. Загъорэ Вано икъакIо зызэпыукIэ, "Амалави тыщыгъупшэжьыгъ" ыIозэ, итхьаусыхэ 
Федор рихьылIэщтыгъэ. Зэщ-чэфынчъагъэр къызытекIокIэ, 
удэгущыIагъэкIи, уеджагъэкIи укъызэхимышIэу, Iэ цIыкIуитIур ыжэпкъ кIэгъэкъуагъэу, топ омакъэхэр къыздиIукIрэ лъэныкъомкIэ къэлъэгъорэ къушъхьэ мэз зэхэтхэр 
иплъызыпIагъэх.
Ащ фэдэ нэшхъэй чIыпIэ Афыпс зифэкIэ, сыд фэдагъэ ха игукъэкIыжьхэр? ЦIыфыцIэр иIэу къызщыхъугъэм щыублагъэу зэо мыухыжь уахътэм ыпIурэ пшъэшъэжъыем 
сыд игушIогъон, игукъэкIыжьын! Пщэф псынкIэ гъощагъэхэр къушъхьэ цакIэмэ зыщызэпатхъырэ лъэныкъомкIэ 
маплъэ. Мыгъи, гъэрекIуи, ибэхъураеу дунаим къызытенэгъэ мэзэ блэкIыгъэми, джыдэдэм урыс топхэр зыщыгъогъорэ, адыгэ шхончхэр зыщыорэ чIыпIэми апхырыплъызэ, пкIыхьэ зэхэфыгъуаеу Афыпсэ ынэгу Нэджыкъохьаблэ къыкIэтэджэжьы. А лъэхъаным илъэсиплI ныIэп 
Афыпсэ ыныбжьыгъэр. Зэо гущыIэу загъорэ зэхихыщтыгъэм нэмыкIэу, лъыгъэчъэ зао адыгэмэ къарашIылIагъэми 
ышIэщтыгъэп. КъышIэжьрэ закъор пшъэхъукIэ япчъэIупэ 
Iупхэгъэгъэ Мышъыд зыцIэ хьэ гъожьышхор ары... ЕтIанэ 
чэщ омакъэхэр къэIух... Унэхэр мэстых... ЦIыфхэр зэрэгъэкуох... Янэ ыбгъэ кIэлъэу унэм къырахы... Щагум 
къыдэчъых... ТIэтэгъу зыфимыфагъэхэ Мышъыд зыреутэкIыжьы... Мэхьакъу, мэпцIэу...
Хьэ пцIэу макъэр джы нэс Афыпс щыгъупшэжьрэп...
Джа чылэ тегъэстыкI тхьамыкIагъор зыдэкIожьыгъагъэхэми къыщяхъулIагъ. Мэфагъэти, урысыдзэр къякIу 
зэхъум, мэзым хэхьажьыгъагъэх... Ар дэдэри янэрэ 
ежьырырэ Заурхьабли щалъэгъугъ... Ащ ыуж янэрэ ятэрэ 
ыпашъхьэ зэрэраукIыхьагъэхэр... ТхьамыкIагъом ихьылъэ 
Афыпсэ фэмыIэтышъоу къыгъэлъэтагъ, ау къэшIэжьыгъо 
имыфэзэ, ятэ къазщыIукIэгъэгъэ къужъ чъыгыр ынэгу 
къыкIэуцожьыгъ. Къужъыр чъыгым пиз, уцым хиз... Янэрэ 
ежьырырэ мэугъуаех... Къужъ тIыргъуагъэхэр ятэ рехьылIэх... ЫкокI етIысхьэ... ЗыугъояхэкIэ, яни къаготIысхьажьы... Бжыхьэ мэзыр рэхьат... ЧыжьэкIэ къиIукIыщтыгъэ 
топ омакъэхэр къалъымыIэсыщтыгъэмэ, адыгэ дунаим 
зауи бани тетыгъэп... Яни яти псаущтыгъэх... Хымэ цIыфмэ 
ежьыри ахэсыщтыгъэп...
Федор иджэмакъэ Афыпс игупшысэмэ къахищыжьыгъ.
- Шарик, Шарик,- Федор хьэм еджэ,- моу къакIо, 
узгъэшхэщт.
Зэхихрэм мыхъун хилъэгъуагъэу Афыпс шъхьаныгъупчъэм Iолъэтышъ, унэ лъэгуцэм телъадэ, Федор реIо:
- Шарикэп ащ ыцIэр, Фидур.
- Сы адэ? - зэхихыгъэр Анаскевич лIыжъым егъэшIагъо.
- Мышъыд ыцIэр.
- Мышъыдына, ШариккIэ теджэу?
- Мышъыд сIуагъэ, Фидур! Непэ щегъэжьагъэу джаущтэу теджэщт.

--- Page 211 ---

- Мышъыд оIомэ, аущтэу теджэн, Афыпс. Ари цIэ 
дэгъу,- сыда ар къызхихыгъэр ыIозэ, Федор хьэIусыр 
хьэшъуалъэм рекIэ,- зэгорэм МышъыдкIэ теджэу хьэ 
тиIагъ...
- Тэри Мышъыд ыцIэу хьэ тиIагъ!..- зэхихрэр Афыпс 
игуапэу къызIуипхъотыгъ, етIанэ мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - МашIом хэстыхьагъ нахь...
- Сы машIу?
Афыпс ышъхьэ цIыкIу ридзыхыгъ, джэуап къытыжьыгъэп. ТIэкIу тыригъашIи, джыри пшъэшъэжъыем Федор 
еупчIыжьыгъ:
- Сы машIу? Шъуиунэ машIо кIэнэгъагъа?
Джыри Афыпс ышхьэ ридзыхыжьыгъагъ шъхьакIэ, 
ыгу илъыр нэ плъыр шъхьэ пхъотагъэкIэ къыримыIотыкIын 
ылъэкIыгъэп:
- Тичылэ мо Iаехэм,- тхышъхьэмкIэ рекIокIыщтыгъэ 
урысыдзэ сатырмэ Iэ афишIыгъ, - тырагъэстыкIыгъ... 
Мышъыд ттIупщынэу игъо тифагъэп нанэ ыIощтыгъ...
- Ары Iолъ...- Федор зыгорэ къыIонэу ригъажьи, 
щигъэтыжьыгъ, тIэкIу тыригъашIи, къыпидзэжьыгъ. - Ащ 
фэди мэхъу, заом жъалымыгъабэ цIыфмэ къафехьы. Угу 
жъалымыгъэм езгъаштэ сшIоигъоп... ЕтIани, Афыпс, мо 
Iаех зыфэпIуагъэмэ IаекIэ уяджэу зыми зэхемыгъэх, сэ 
зэхэсхыгъэр къыскъонэжьыщт.
- Ощына? - пшъэшъэжъыем къызIуипхъотыгъ.
- Хьа сыщынэн, Iо лыемэ уахэзгъахьэ сшIоигъоп.
- Адэ мохэмэ тичылэ зэрагъэстыгъэри, тати нани 
зэраукIыгъэри шъыпкъэба? - Афыпс ыныбжь емылъытыгъэу иупчIэ нахьыжъышъо тыригъаоу ынэ къэргъо шIуцIитIу 
къиухъурэикIыгъ, ытэмэпкъ цIыкIухэми заупэпцIыгъ.
- Шъыпкъэ, Афыпс, шъыпкъэ,- пшъэшъэжъыер 
ыгъэIасэмэ шIоигъоу Федори къэгузэжъуагъ, - ау шъыпкъэм мэхъэджагъи къыхэкIы.
"Мэхъэджэ" гущыIэр Афыпсэ зэрэзэхехэу ятэрэ янэрэ 
зыукIыгъэ Махатадзэ ылъэкъуацIэ къыфэмыIошъоу зэхъум, 
адыгабзэкIэ "мэхъаджэ" зэрэриIощтыгъэр ыгу къэкIыгъ, 
ышъо къызэокIи, ымэкъэ псыгъуи къыхэлъэшыкIыгъ:
- Мэхъаджэм игунахьшIагъэ фэгъущтэп!
- Хэтми, гунахь зышIэрэр Тхьэм ыпашъхьэ иуцожьыщт.
Зэмыжэгъабэмэ пшъэшъэжъыер зэранэсыгъэр, гууз 
пыIонтIыкIыкIэ зыкъызэришIэжьыгъэр, гупшысэ зэпеомэ 

--- Page 212 ---

зэрэзэрадзэрэр Федор зэхишIэзэ, заулэрэ щысыгъ, нэмыкI 
къэбар тырищэ шIоигъоу къыIуагъ:
- Мыдэ, Афыпс, сэри си Мышъыд икъэбар къыпфэсIотэн... А лъэхъаным, зэ игугъу къызэрэпфэсшIыгъагъэу, 
шъуиадыгэ гъэрыпIэ сыщыIагъ...
- Анаскевич! Федор Данилович, тэ ущыIа? - Плуталовыр шъхьаныгъупчъэм къызеджыкIым, къэбарыр зэпыригъэгъэугъ.
Анаскевич ычIыпIэкIэ Афыпс иурысыбзэ ныкъокIэ 
джагъэ:
- Сейгей Петович, тэ мары, Мышъыд дэжь тыщыI.
Гу цIыкIум жьы зэрэдигъэкIыгъэр арыщтын е хьэм 
зэрэдэджэгурэр арэу къычIэкIын, Афыпс ищхы макъэ 
IэзэпIэ щагум диз - иадыгабзи иурысыбзэ тIэкIуи зэхэты, 
"Непэ щегъэжьагъэу Шарикэп, Мышъыд о пцIэр, зэхэпхыгъа" ыIозэ унэкIыбыр хьэмрэ ежьырырэ къызэдырачъыхьакIы, лъэгуцэм телъадэх, течъыжьых. Загъорэ Афыпс 
унэм елъэдэжьышъ, ишъоущыгъу гъэтIылъыгъэ щыщ 
Мышъыд къыфырехы, дигъэпкIаезэ, Iуедзэ.
Пшъэшъэжъыемрэ хьэмрэ яджэгукIэ зылъэгъурэ 
дзэкIолIхэр къэзэрэгъаплъэх. БэшIагъэ ащ фэдэ гушIуагъо 
ахэмэ замылъэгъугъэр.
- Шъуеплъэлъ мохэмэ язэрэгъэтхъэжь джэгукIэ.
ДзэкIолI горэми ежь-ежьырэу зэреIожьы:
- ЦIыфым щымыгъупшэн щыIэп, пшъэшъэжъыем 
зыкъешIэжьы.
Зэо мыухыжьым зищыIэныгъэ лыргъужъ хэхъухьэжьыгъэ дзэкIолIмэ агу шъабэ къэхъу, анэгухэр гушIопсым 
зэлъештэх.
ДзэкIолI уIагъэм ылъакъо еIазэщтыгъэ Плуталов докторым Федор дэIэпыIэщтыгъэми, Афыпс къыздинэгъэ 
щагумкIэ ыгу щыI. Пшъэшъэжъыем иошIэ-дэмышIэ хьацIэ 
зэблэхъум къыгъэкIэпIыжьыщтыгъэ гупшысэхэр адыгэ 
лъэныкъомкIэ гъэзагъэх. Ащ, пшъэшъэжъыем итхьамыкIагъо фэдэу, тыгъуасэ заом къыращыгъэ дзэкIолIэу 
зиуIэгъэ хьылъэ апхыщтыгъэри, нэмыкI пчыпэогъу зытелъхэри къыхэхьажьыщтыгъэх. 
Пшъхьэ уфимытыныр, Федор ыIуагъ, тхьамыкIагъу. 
Плъакъомэ гъучI пшъэхъу ателъынри ушъхьарытIупщ 
фитынчъэнри зы. ГъэрыпIэр лIэныгъэм нахьи, ащ фэдэ 
чIыпIэ зэжъу симыфагъэми, нахь хьылъэу къычIэкIын. 

--- Page 213 ---

Апэрэ илъэсих гъэрым, Мышъыд ары мыхъугъэмэ, бэшIагъэ дунаир зысыбгынэжьыщтыгъэр... ШъхьакIом нэпсыр 
къызифкIэ, къысIуплъыхьэмэ, сынэмэ къакIаплъэзэ, ежь 
Мышъыди ынэпс къыкIэтэкъущтыгъэ... Е-о-ой, Афыпс, 
пшъэшъэжъые бетэмал, тыдэ мыгъом ори укъикIыгъ, сыд 
пае МышъыдкIэ сыгу къэбгъэбырсырыжьыгъ!.. Зэгорэм 
шъуипчъэIупэ Iупхэгъэгъэ Мышъыд сыда ори угу къэзгъэкIыжьыгъэр?.. Мышъыд оIомэ, орэ Мышъыд, джаущтэу 
Шарики теджэн...
Афыпсрэ Мышъыдрэ яджэгу макъэ зэпыугъэти, 
щтэуIугъэ гумэкIыкIэ Федор шъхьаныгъупчъэмкIэ плъагъэ, 
ардэдэм хьэм ибани, пшъэшъэжъыем ицIацIи къеIугъ. 
Анаскевичыр елъэщаоу унэм илъэтыгъ, ылъэгъурэр гъэшIэгъоны: къэлапчъэм Iут Махатадзэм хьэр Афыпс ритIупщыгъ.
- Ецакъ, Мышъыд, ецакъ! - Афыпс мыжъоми, ятIэми 
къыIэкIафэрэмкIэ забытым ео. - Мэхъэджэжъыр къыдэмыгъахь, ецакъ!
- Анаскевич дзэкIолIыр,- зэрэпэгъокIхэрэр зэримыпэсыжьэу Махатадзэр къэджэ, - сыд узфыщытыр, мыхэмэ 
зыгорэ яIоба!
- Сыд ясэбгъэIощт, агу илъыр къыппагъохы, - къэлапчъэм Iутым егъумтIымзэ, Анаскевичыр унэ лъэгуцэм 
ехы.- Бащэ, Афыпс. Забытым уемыу... Зэ, Мышъыд, 
быяу...
Махатадзэр къэлапчъэм къыдэкIы зыхъукIэ, Афыпс 
цIацIэзэ, унэмкIэ ечъэжьэжьы, къызэплъэкIы, къызэджэкIы:
- Мэхъаджэ!.. Мэхъаджэ!..
- Сыд сэIо мыщ къысиIохэрэр? - Махатадзэри мэгъумтIымы.
- ПлъэкъуацIэ зэхэпхырэба, адыгабзэкIэ къыуеIо, - 
Афыпс илъэкъоцIэ зэблэхъу къикIрэр къымыушыхьатэу 
Анаскевичым хегъэкIокIэжьы, етIанэ игущыIэ текIы шIоигъоу хьэ быяужьыгъэм федзы:
- Модэ, Мышъыд, уитIысыпIэ кIожь.
- А Мышъыд, Мышъыд,- унэ лъэгуцэм дэчъэежьыгъэ 
Афыпси къэджэ, а мэхъэджэжъым ситати синани ыукIыгъ, 
ецакъ, фэмыгъэгъу!
Афыпсрэ Федорырэ яадыгабзэ зэрэзэхихрэм зэщичэу 
чэу кIыбымкIэ шыоу рекIокIрэ Тришковри къэкуо:

--- Page 214 ---

- Адыгэ пшъэшъэжъые Iэлыр жъугъэнэIуагъэ, зэ ыуж 
шъуикI!.. Шарики сыдыцIа шъузэреджэрэр?! Уиурысыбзэ, 
Анаскевичыр, адыгэ гъэрыпIэм щыпщыгъупшэжьыгъ, 
ара?.. Мо пшъэшъэжъыем урысыбзэ ебгъэшIэнэу, къытхэбгъэзэгъэнэу арба ппшъэ къыралъхьагъэр?
Анаскевичым зэхимыхы фэдэу зишIыгъ.
IV
БлэкIыгъэ мэзищым хэпшIыкIэу Афыпс зыричыгъ, 
зыфэмыегъэ урысыбзэми изэгъэшIэн, къызхимыгъэщэу, 
нахь фэщагъэ хъугъэ. Федор иадыгабзэ урысыбзэкIэ 
джэуап ритыжьэу ыублагъ.
- Уиурысыбзэ дэгъу, Афыпс,- мафэ горэм Анаскевичыр пшъэшъэжъыем щытхъугъ, етIанэ фэсакъзэ, риIокIыгъ,- ау уиадыгабзи зыщымыгъэгъупш.
Афыпсэ, ныожъ гъэтIысыжьыгъ пIонэу, ыIитIу ыбгъэ 
щызэтедзагъэу хэщэтыкIыгъ, IупшIэ зэфэщэгъэ цIыкIур 
зэтыримыхэу заулэрэ щыси, къыIуагъ:
- Сщыгъупшэнэп, Фидур!
- Адэ пщыгъупшэнэп, - зэхихыгъэр Федор игопагъ,- 
уадыгэба?
- Сыадыг!..- Афыпс къызщылъэти, Анаскевичым 
ыкIыбкIэ ыпшъэ зыришIагъ.- Ау о адыгабзэкIэ къыздэгущыI, сэ урысыбзэкIэ сыбдэгущыIэжьыщт.
- Тришковым къытфидэна? - Федор исэмэркъэуи, 
ишъыпкъи зэхэлъ.
- А Iаем Iэджи ыIощт, земыгъэгъап.
- Сигъапэрэп, ау тигугъу IаекIэ езгъэшIы сшIоигъоп.
- А-а!.. ШIу зызымылъэгъужьрэм шIу къыуиIолIэщтэп.
- Ы-ы? - зэхихыгъэр Анаскевич лIыжъым ыгъэшIэгъуагъ.- Ар о тэ щыпшIэра?
- КъэпшIэжьрэба, Тришкэм пае Амалавэ къытиIогъагъи.
- Ары, ары... Ау Тришкэр Iогъу-шIэгъу умышIы, 
Афыпс.
- Хэта Тришкэм пылъыр! - пхъэтэпэмыхь зыригъэшIэу 
Афыпс къыхэкуукIыгъ. - Ащ нахьи нахьышIу, Фидур, 
"ХьакIыба-кIыбыхъуа" къэтэгъаIуи... КъэошIэжьа?
- КъэсымышIэжь мэхъуа!... - ыкIыб илъ пшъэшъэжъыем игъэсыс дыригъаштэзэ, Федор къыхидзагъ: - "ХьакIы ба-кIыбыхъуа..."

--- Page 215 ---

Джыри Федор Даниловичым Заурхьаблэ ыгу къэкIыжьыгъ, икIэрыкIэу къыгъэбырсырыжьыгъ. Урамым къызэрэтехьэу шъэожъыехэр къызэрэпэгъочъыщтыгъэхэр, 
сырынэ тфэшI, уакIыб тигъэтIысхь, "ХьакIыба-кIыбыхъуа" 
тэгъаIо, балалайкэ къытфеу къызэрэраIощтыгъэр Федор 
ыгу къэкIыжьыгъ. Адыгэ сабыймэ яшIоигъо афишIэ зыхъукIэ, ежь ичылэ Николино ыгъэзэжьыгъэу ипхъорэлъфмэ, 
нэмыкIмэ адэджэгоу къыщыхъущтыгъ, Iушъашъэщтыгъ:: 
"Я си Тхь, сигушIуагъокIэ сыпфэраз, унэшIу чIэгъ сычIэт".
Плуталов докторыр унэм къихьэу зилъэгъукIэ, Афыпс 
Федор ыкIыб зыредзышъ, пчыхьэпэзэхаомэ адэжь ышъхьашъо Iэ къыщифэгъагъэми, зимылъэгъугъэр бэшIагъэм 
фэдэу, зэщ кIэхъопскIэ докторым пэгъочъы:
- Сейгей Петович,- ыIапэ ыIыгъэу къещэ, - къакIо, 
моу къэтIыс, упшъыгъэу къычIэкIын,- докторыр зигъэтIыскIэ ыкуашъо зытырегъэгупсафэ.
- КъысфэIуат джы, Афиза, уимафэ зэрэбгъэкIуагъэр.
- Сейгей Петович! - Афыпсэ игые къыхэщы.
- Мыхъун сшIагъа, Афиза?
- Афизэпи сэ сцIэр!..
- Ары, ары, къысфэгъэгъу... Афыпс.
- Джы, Сейгей Петович, сцIэ тэрэзэу къэпIуагъ.
- Ащыгъум, Афыпс, сэри гукъао сиI.
Афыпсэ ышъхьэ цIыкIу къыпхъотагъ, ынэхэр зэблэплъыгъэх, сыд гукъауа, ущыгъуаза риIоу Федор фычIэплъыгъ, зыкокI исми ынэгу кIэплъагъ. БлэкIыгъэ мафэм 
мыхъун горэ къыхьыгъэмэ ыIуи, пчэдыжьым щыригъажьи 
пчыхьэшъхьапэм нэс нэплъэгъу гупшысэкIэ къызэпичъыхьагъ. Тыгъуаси, непи, нычхьапи, мафэрэ фэдэу, IэзапIэм 
зи щылIагъэп, уIэгъэ хьылъи къыращэлIагъэп. Псыхъо 
кIыбми, тIуакIэми, къушъхьэ лъэныкъоми къащыIущтыгъэ 
топ омакъэхэр нахь макIэ хъугъэ. Мышъыд нэмыIэмэ, 
зыми ригъэбэныгъэп, бжыхьэ ощх чъыIэм риубытагъэу 
ихьэунэ гъушъапIэ илъ.
- Сыда, Сейгей Петович, Тришкэм угу хигъэкIыгъа? - 
хэти ишъхьэуз егъапэ зэраIоу, гушIу зыфыримыIэ приказнэмкIэ пшъэшъэжъыер къеупчIыгъ.
- Хьау, Афыпс, - докторыр тхьагъэпцI нэплъэгъукIэ 
Федор фычIэплъыгъ, сэмэркъэу хэлъэп къыригъэкIэу, 
къыIуагъ,- зэуапIэм Iутмэ, хэти орэхъу, забытми, дзэкIолIми 
докторым ыгу хагъэкIрэп.

--- Page 216 ---

- Сыда, Сейгей Петович?
- ЗыгорэкIэ къауIэмэ,- Плуталовым ычIыпIэкIэ джэуапыр Анаскевичым къытыжьыгъ,- IэзакIор ящыкIэгъэщтышъ ары.
- Ы-ы! - гухьэ-гужъ гушIопскIэ Афыпс ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- Мэхъаджи Тришкэри ал узынкIэ мэщынэх, 
ара?! - етIанэ ымакъэ имыежьэу къыхэкуукIыгъ: - Адэ 
ситати синани Мэхъаджэм зеукIым, ахэмэ ал узыгъэба?..
Сергей Петровичым ыбгъэ пшъэшъэжъыер нахь кIифызагъ, еIэсэкIэуи ышъхьашъо Iэ щифэзэ, къыригъэжьэгъэгъэ гущыIэмкIи кIэгъожьыгъ.
Федори къэгузэжъуагъ:
- Самбыр, Афыпс, самбыр... Адэ ал узыгъэ, зыл 
мыузырэ цIыф щыIэпщтын.
- ЩыI! Мэхъаджэм ыл узыгъэп!..- докторыр IэпыIэгъу 
къызфигъэхъунэу еупчIыгъ: - Арба, Сейгей Петович?
- Ары, Афыпс, ары, зыгъэрэхьат... Ау Махатадзэри 
укIыпIэ уятэ ыпашъхьэ щифэгъагъ, шъыпкъэба, Федор 
Данилович?
- Шъыпкъэ, Сергей Петрович, шъыпкъэ... Заом...
- Татэ шхонч ыIыгъыгъ шъхьакIэ, нанэ ыIыгъыгъэп...- 
Анаскевичым игущыIэ Афыпс къыригъэухыгъэп.
- Ары сэри сIорэр,- Федор пшъэшъэжъыем дырегъаштэ,- заом хыери мысэри зэдырегъэхьы...- зэпыугъо 
бащэ фимышIэу, ошIэ-дэмышIэу гущыIэу азыфагу къыдэтэджагъэм хищхэу докторым къеупчIы: - СызэрэгугъэрэмкIэ, Сергей Петрович, уигущыIэ-гукъао зыфэгъэхьыгъагъэр нэмыкIэу къысщэхъу.
- НэмыкI, Федор Данилович, нэмыкI... Ау Афыпсэ 
сыгу ебгъэ.
- Сыда? - зэхихыгъэр Афыпсэ ыгъэшIагъоу Федор 
еплъы, зиухыижьэу докторым егыи. - Мыхъун сшIагъэпи 
сэ, Сейгей Петович?
- Хэта, ащыгъум, сцIэ къэзымыIошъурэр? - IапэкIэ 
пшъэшъэжъыем ыпэ Плуталовыр теуIагъ, етIанэ ыцIэ 
шъыпкъэ урыс къэIуакIэмкIэ фыкIигъэтхъызэ, еупчIыжьыгъ: - Орба, Афиза?
- Ори, Сейгей Петович, мары, сцIэ къэпIошъурэп! 
Тэрэзба, Фидур?
- Тэрэз, Афыпс, къыIошъурэп, - Анаскевичым щхызэ 
пшъэшъэжъыем дырегъаштэ, сэмэркъэукIэ къеухыжьы,- 
дгъэпщынэщт.

--- Page 217 ---

- Сыд тIони? - Афыпс докторым ыкуашъо къелъэтэхыжьышъ, Анаскевичым къечъэлIэжьы.
- ЦIэ зыфаусрэм джанэ фырагъэшIыжьэу адыгэмэ 
хабзэ шъухэлъа?
- Зэхэпхыгъа, Сейгей Петович? - зыIуишIыхьэзэ, Плуталовым ыпашъхьэ Афыпс щэуджы.
- Зэхэсхыгъэ, ау, зэрэхъурэмкIэ, ори джанэ сфябгъэшIыжьыщт.
- Ары шъхьакIэ...- Афыпс къыIощтым зырегъэукIыхьэ, етIанэ къызIуепхъоты: - Ары шъхьакIэ, сэ сыцIыкIу, 
о уин...
- Ащ зыгорэ фэIуагъа?.. Сыинмэ, - докторыр Федор 
енэкIао, - сэ джэнитIу о пфязгъэшIын, о зы джанэ сфябгъэдын. Тызэзэгъыгъа?
- Ары шъхьакIэ, арэп сэ къыосIуагъэм къизгъэкIыгъэр?
- Адэ сыд?
- Сэ сыцIыкIу, урысыбзэр къин къысфэхъушъ, пцIэ 
къэсIошъурэп.
- Сэры? - Сергей Петровичыр нэшIукIэ пшъэшъэжъыем Iуплъыхьэзэ, мэщхы.- Сэ сыинышъ, адыгабзэр 
сшIэрэпышъ, пцIэ къин къысфэхъу.
- Ащыгъум, Сейгей Петович, тызэпэгъужьы, тичIыфэ 
зэтелъыжьэп.
- Дэгъу. Сэ сичIыфэ къыпфэзгъэгъун, ау Федор Даниловичым ФидуркIэ узэреджэрэр къыпфигъэгъущтмэ 
сшIэрэп нахь...
- Фидури апэм сцIэ къыфэIошъущтыгъэп...- Афыпс 
зеухыижьы.
- Ежь Афыпс къысфигъэгъумэ,- Федори зэригъажэхэрэп, - сэри фэсэгъэгъу. Ау къыфэзымыгъэгъущтыр 
сэ сэшIэ.
- Хэт, Федор Данилович, ащ фэдэу джыри щыIэр? - 
зигугъу ашIрэм егуцафэми, Плуталовыр къэупчIэ, укъэсыубытыгъэба къыригъэкIэу Афыпсэ еплъы.
- ЩыI, Сергей Петрович, щыI,- Анаскевичми итхьагъэпцIыгъэ упчIэкIэ къеушъхьафы: - Шарик хэт Мышъыд 
цIэу къыфэзыугупшысыгъэр?
- Сэры, Фидур, сэры! - Афыпс дэпкIае, мэгушIо. - 
МышъыдкIэ сыд къыстешъулъхьэми, сезэгъы.
- Сыд къыптетлъхьан, - докторми еIо,- дэгъоу 
ухэкIыжьыгъ, - хьэм джанэ щалъэрэп. 

--- Page 218 ---

- Мышъыд джанэ щамылъэми,- Афыпс къыпеупкIы, 
къыугупшысыгъэм щэгушIукIы,- хьэIус дэгъукIэ ичIыфэ 
зытесхыжьын.
- Ара? Тыкъэуубытыгъ. Ащыгъум,- Плуталовым 
иджыбэ шъоущыгъу такъыр Iэбжыб къырехы,- ма, МышъыдкIэ зыкъэщэфыжь.
Шъоущыгъу такъырхэр пхъэнтIэкIум Афыпс тыретакъохэшъ, щыситIумэ къапымылъэу, ымакъэ тIупщыгъэу 
IахьитIоу егощы:
- Мыр сэсый, мыр Мышъыд ий...
- Сэры, сэ сыхэони адэ! - Федор пшъэшъэжъыем 
еджагъ.
- Мыр Мышъыд ий, мыр сэсый... - къыфадзыгъэм 
Iофы зыримыгъэшIэу Афыпс шъоущыгъур зегощым, 
IахьитIур джыбэ зырызмэ аригъэкIузэ, къыIуагъ: - Ори, 
Фидур, шъоущыгъум ухэтынынэп, Сергей Петровичым 
аужрэу къысеты пшIошIа?..
- Ы-ы, джы сыгу къыобгъэжьрэп, сцIэ дэгъоу къепIуагъ! - Плуталовыр къыхэкуукIыгъ.
Докторым ыцIэкIэ зэрэхэмыукъуагъэр Афыпси лъэшэу 
игопагъ.
Адырэ унэм гъолъыжьакIо Афыпс зычIагъэхьажьым, 
Анаскевичымрэ Плуталовымрэ язакъоу къызэлъэхэнагъэх. 
Цы чыхIэн шъабэм чIиуцухьэгъэгъэ Афыпс джыри зэ Федор 
лъимыхьажьын ылъэкIыгъэп. Загъорэ пчъэ Iухыгъэм 
къиджыкIрэ пшъэшъэжъыем лIитIур дэгущыIэхэзэ, хагъэчъыягъ. Федор хэлъэщыкIзэ, лъэпэпцIыеу пчъэм екIуалIи, зэпагъо ышIыгъ, хэщэтыкIыгъ:
- Мы пшъэшъэжъые тхьамыкIэм, Сергей Петрович, 
къызэрэсIощтыр сшIэрэп, загъорэ сегъэмэхъашэ... БлэкIыгъэу Iуш...
- Сэри ащ сегупшысэ, Федор Данилович... Плъэгъугъэба, тызIоуIухьэ тIэкIум, игулъытэ зыдынэсыгъэр? Къэмыхъузэ, къытхэкIодэнкIэ сытещыныхьэ... Махатадзэми 
къымыхьыгъэмэ хъущтыгъэп, мэзым хэкIодэнкIэ щынэгъуагъэ.
- ХэкIодэщтыгъэп... - Анаскевичыр джыри хьылъэу 
хэщэтыкIыгъ.- ТалъэныкъокIэ къэфэн нахьи, сыд фэдэ 
чIыпIэ хьылъэ итхэми, зыщыщмэ ахэфэжьыгъагъэмэ 
нахьышIугъ. Сигъэр илъэсхэм адыгэхэр зыфэдэхэр сэ 
дэгъоу къызгурыIуагъ, ахэр шъхьэфитынымрэ ячIыгурэ 

--- Page 219 ---

къафэхъугъэх. Пчэдыжь зэхэлъадэрэ пчыхьэ зэхэчъыжьрэкIэ къытпыщытхэми, джары илъэс пчъагъэм тIэ 
къидгъэхьанхэ зыкIэтымылъэкIрэр. ЛIыгъи, пытагъи, 
шъыпкъагъи, гукIэгъуи ахэлъ, пцIыуси, къэрабгъи, жъалыми ахэмытэу арэп. Ахэри тэри зы цIыфыцIэ тиIэми, 
яадыгэ зэхэтыкIэрэ тиурыс зэхэтыкIэрэ бэкIэ зэтекIы. Ахэмэ 
яхъулъфыгъи, ябзылъфыгъи, якIали, япшъашъи чIыпIэ 
гъэнэфагъэ щыIакIэм щыряI. Яжъхэр армэ, шъхьэгъашIох, 
ахэмэ загъэшIожьыкIэ арэп, ежь яшъхьэлъытэ лъытэныгъэ 
чIыпIэ регъэуцох. Якъэрар, янамыс? Ар зэкIэми апшъэжь, 
зыпашIын щыIэп. ЕтIани зы шэн гъэшIэгъон ахэслъэгъуагъ: 
ягушIуагъуи янэшхъэий зэрэчылэу, ары пакIошъ, зэрэIэгъо-благъоу зэдаIэты. Зыми изакъоу унэ ышIэу слъэгъугъэп, шIыхьаф сиI зиIокIэ, зэрэчылэу ебэнышъ, унэр 
фаIэты... ХьакIэр? ХьакIэкIэ уатекIощтэп. Хэт щыщми, 
зыщыщыр амышIэми, гъогу тетыр якъэлапчъэ Iухьэмэ, 
рагъэблагъэ, яIэм нахьышIур къыфаштэ. Чэщ-мэфищыр 
яхьакIэ рырамыгъэхэу сыд уигухэлъыр аIоу еупчIыхэрэп...
- Аущтэу адыгэхэр щытхэми, Федор Данилович,- 
Плуталовыр тхьагъэпцIынэкIэ Федор еплъыгъ,- уакъыIэпыкIыжьыгъ.
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, Сергей Петрович,- Анаскевич лIыжъым къыфадзыгъэм Iо зыригъэшIыгъэп,- 
узщыщым фэдэ щыIэп... Мы къэсIотагъэхэр Афыпс цIыкIу 
сыгу къэзгъэкIыжьыгъэр... Сиадыгабзэ арымырыгъэмэ, 
сыдэу пшъэшъэжъыем зыкъытфишIын пшIошIыгъа?..
- Урыс гъэрыпIэм зыригъэзэгъэныеба? - гум илъыр 
зэрэфэшъхьафыр ышIэзэ, Сергей Петровичыр къэупчIэ.
- Гъыни, пшъыни, къехъулIагъэм еуцолIэни пшIошIа? 
Аущтэу уегупшысэмэ, Сергей Петрович, ухэукъо.
- Адэ сыдкIэ амал уфэхъущт?
- СыкъыоупчIыщт, иджэуапи псынкIэщт. ПцIашхъор 
дунэе нэфым къыхэбыбыкIэу унэм къибыбэмэ, сыд пшIэщт?
- Шъхьаныгъупчъи, пчъи фыIуубгъукIынышъ, къызхэлъэтыгъэ дунаим хэбгъэбыбэжьыщт.
Апэ Федор Даниловичым ыIощтыгъ: "Тызэрэфаеу 
пшъэшъэжъыер тпIущт, дгъэсэщт". Джы нахь пэблагъэ 
зыфэхъум, ыIорэр нэмыкI: "ЦIыфыр, сабыир ятIэп узыфаер хэпшIыкIынэу, ар Тхьэм иIэшIагъ". Джыри Федор 
лIыжъыр егупшысагъ: "Жакъызрэ Къэрэхъурэ зэо утыгум 
сызэрэуIагъэу сыкъыранэгъагъэмэ, сылIэныгъэкIи мэхъу. 

--- Page 220 ---

Шъыпкъэ, зэуапIэм IукIуадэрэм игунахь фагъэгъу, джэнэтым ехьэ аIо. Аущтэу хъугъагъэмэ, илъэсибгъу гъэрыпIэм 
къин мыгъуае щыслъэгъущтыгъэп, мы сыкъызхэхьажьыгъэ лъэныкъоми, сиунагъо сыпэчыжьэу, IэшIу щыIэп, сапэ 
илъми сыщыгъуазэп, сигунахь лъагъо дунаим зыщысыухыщтми хэшIыкI фысиIэп". Афыпс фэгъэхьыгъэуи Федор 
лIыжъыр гупшысэщтыгъ: "Сыдэущтэу ятэрэ янэрэ зыукIыгъэмэ, яунэ зыгъэстыгъэмэ, ячIыгу зезыпхъорэмэ пшъэшъэжъыер ахэзэгъэщта? Ащыщ хъун ылъэкIыщта?" Аущтэу 
егупшысэзэ етIани ежь-ежьырэу къыхэкуукIыжьыгъ: "Зэ, 
зэ, сыда узэрыгущыIэрэр, узщымыгъуазэм сыд узыфыхахьэрэр?! Я си Тхь, сиIоф зыхэмылъмэ сазэрэхэгущыIэрэм 
пае, къысфэгъэгъу, унэшIу къысщыф..."
Пчъэ зэпагъомкIэ адыгэ макъэ къиIукIыгъ. ЛIитIумэ 
гущыIэр зэпагъэугъэ, дэIуагъэх, хъурэр къазгурэIом, 
зэIущхыпцIагъэх. Афыпс пкIыхькIэ мэгущыIэ:
- Мышъыд, тат ар, уемыцакъ, Мэхъаджэр арэп... 
Ары, нан, ары, мыщ бэрэ сыщыIэщтэп, шIэхэу сыкъэкIожьыщт... Хьа, нан...
- Ар зыIорэр, - пкIыхь зылъэгъурэм иадыгэбзэ гумэкI 
Федор урысыбзэкIэ Плуталовым фызэридзэкIзэ, къэтэджыгъ, - сыдэущтэу зыхэдгъэзэгъэщт? Пшъэшъэжъыем 
зыгорэ къыфэугупшысыгъэн фае... А сиIубыжъый, пкIыхь 
олъэгъушъ ары, моу мыкIэ зыкъызэпырыгъаз. Ыхьы, 
мыдырабгъум тегъуалъхь, пшъхьэ цIыкIуи лъэгащэу 
шъхьантэм телъ. Ары, ары, пшъэшъэжъый, гумэкIыгъо 
щыIэп... - адырэ унэм къычIэIукIэу Сергей Петровичым 
зэхехы.
1860-рэ илъэсыкIэ мафэр осышхокIэ къэкIуагъ.
Дэгужъые Афыпс иурысыбзэ зэгъэшIэни, зэхэзыхрэмэ 
агъэшIагъоу, хигъэхъуагъ. Адыгабзэр къызэрэIутэкъурэм 
фэдэу иурысыбзи зэретэкъокIы. Махатадзэмрэ Тришковымрэ зилъэгъухэкIэ, ягуаозэ иурысыбзэ зэпегъэушъ, 
адыгабзэкIэ яцIацIэ, джы ятIэмрэ мыжъомрэ ачIыпIэкIэ ос 
IашкIэкIэ тхьамыкIагъо къыфэзыхьыгъэ гъурджым ео, 
приказнэр шIокIалэшъ, ыбзэгу фегъэлъагъо, нэджэ-Iуджае 
зыфешIы.
Непэ дунаир фыжьыбз. Ос шъабэр зынэмысыгъэ 
чIыпIэ къыгъэнагъэп. Тыгъэ плъыжьышхор нысэкIэ шъэбэ 
нэгуплъэу ошъогум къеплъыкIы. Жьыбгъэ гъощагъи, 

--- Page 221 ---

загъорэ фэдэу, унэ натIэм къыкъопщрэп. ЧъыIэп, фабэп. 
Зэо-банэ щымыIэжь пIонэу, ос фыжьым иорэд шъабэ 
мэкъэнчъэ дунэе кIым-сымым шъхьащыт.
Анаскевич лIыжъыр шъхьапцIэ, ипаIуи, иджэдыгу кIакуи ос Iатэм хэлъ, хьанцэм ос псынкIэр ригъэутысэу щагур 
етхъу. Къэлэпчъэжъыем лъагъо фыхихыгъ, Мышъыд 
ихьэунэ чIэгъэсэягъи зыщигъэгъупшагъэп. Джы IэзапIэм 
ишитIу зычIэт къакъырым жэ гъогу фыхехы. Урыс джэдыгу 
цIыкIуи щыгъэу, техъуагъэ цы хъэгъэшхом ыкъуапэхэри 
ыкIыбкIэ щыпхыжьыгъэу, Iэбыцохэри IитIумэ апыгъэнэжьыгъэу унэ лъэгуцэм Афыпс къытехьагъ. Тыгъэмрэ осымрэ 
агъаплъэрэпышъ зегъэчэрэгъу, ынэмэ акIэбэнэжьзэ, ыкIыб 
къегъазэ, иадыгабзи иурысыбзи зэхэтэу маджэ:
- Фидур, сыкъэплъэгъурэба, тыгъэм сигъаплъэрэпи!..
Анаскевич лIыжъым осыр етхъу, урысыбзэкIэ къызэджэкIы:
- Укъэтэджьыжьыгъа?
- Сэкъэтэджыжьыгъ.
- ЗыптхьакIыгъа?
- ЗыстхьакIыгъ.
- Ушхагъа?
- Сышхагъ.
- Дэгъоу зыкъэпфэпагъа?
- Зыкъэсфэпагъ.
- Ащыгъум, мары джыдэд, псыщэ тыкIощт.
- Ары шъхьакIэ, тыгъэм сигъаплъэрэп сIуагъи.
- Уесэжьыщт, унэм укъикIыгъакIэшъ ары.
- Мышъыд, Мышъыд,- Афыпс маджэ,- Мышъыд тэ 
щыIа, Фидур?
- Тришкэм тыкъызэхебгъэхыщт, - Анаскевичыр пшъэшъэжъыем къесэмэркъэу, - адыгабзэкIэ умыгущыI!
- Сыкъызэхерэх фаеми, тыбзэ тыригъэгущыIэжьыщтба 
а Iаем?
- Ары сэри сIорэр, - ос тхъуныр Федор еухышъ, 
хьанцэр ос Iатэм хисэзэ, джыри Афыпсэ къесэмэркъэу. - 
Сы иIоф къытхэлъ...- етIанэ къыпегъэхъожьы: - Мышъыд 
хьаулыеу уемыдж, Сергей Петровичым шакIо зыдищагъ. 
Мыдэ къачъи, шыхэр жэм къыздыкIашI.
Жэ зэкIэшIагъэм илъ мэкъу шъабэм Анаскевич лIыжъымрэ Афыпсрэ щызэгогъэпкIэжьыгъэхэу IэзэпIэ щагум 
дэкIыгъэх. Шыхэмэ алъабжъи жэми ос сэпэ макIэр къачIэутысыкIы. Пчэдыжьыпэ жьы къэбзэ чъыIэтагъэри къэцэкъэкъэмыцэкъашъоу нэгушъхьэм теджэгукIы. Шъэбэжъ-Георгиев пытэпIэ унэмэ яхьакуищмэ пхъэ Iугъо псынкIэр 
къашъхьэрэу. Чэм быу макъэхэри, хьэ хьакъу макъэхэри 
пытапIэм имэфэ къежьэгъакIэ къыхэIукIых.
- ЧъыIэ олIа? - зынэкIушъхьэ къэушэплъыгъэ пшъэшъэжъыем щыгушIукIзэ, Анаскевич лIыжъыр мэупчIэ.- 
Унэгу жьы къемыонэу, Iэбыцор пэIулъхь.
- ЧъыIэ сылIэна, сиджэдыгуи сишъхьэтехъуи фабэх.
Чылэ гъунэ шъофымкIэ шхонч омэкъэ зытIоу къыщыIугъэмэ Афыпс къагъэлъэтагъ.
- Щынагъо щыIэп, Афыпс, - пшъэшъэжъыер ыгъэрэхьатэу Федор къыIуагъ, - шэкIо шхончых ахэр.
- Ащыгъум Сергей Петровичым ишхонч омакъэхэба 
ахэр? - етIанэ инэIосэ хьэ хьакъу макъэр ышIэжьэу къыхэкуукIыгъ: - Зэхэоха, Мышъыд ымакъ ар!
- Сэри ар сэIо, тхьакIумкIыхьэхэр къырефэкIхэу 
къычIэкIын.
- Сергей Петровичым ишхончыщэ Мышъыд тефэщтба? - Афыпс къэгумэкIыгъ.
- ТхьакIумкIыхьэм лъежьэгъэ хьэм лъыохэрэп,- пшъэшъэжъыем игумэкI лIыжъым кIэух фишIыгъ.
Ау ащ гъэпытэпIэ теIулIэжь Афыпси фимышIыжьын 
ылъэкIыгъэп:
- Адэ ары, шэкIуахьэм фэсакъых.
Пхъэчаим Федор псы къырегъэхъофэ, Афыпс зэмыплъыгъэ Iэгъо-благъом къыринагъэп. Ежьыри зыдишIэжь-зыдимышIэжьэу къушъхьэ псыхъо цIыкIум иадырабгъу 
лъэныкъо ыгу щыIагъ. Нэм фэмыплъэкIрэр къушъхьэ, 
мэзы, осы.
- Фидур, тара адыгэ лъэныкъор?
- Адыгэ лъэныкъор пIуи? - зэмыжэгъэ упчIэм Анаскевич лIыжъыр къыкIигъэщтагъ, ау къызхимыгъэщэу, пшъэшъэжъые нэжгъур цIыкIум игулъытэ Iофы зыримыгъэшIы 
фэдэу, фэсакъзэ, джэуап къыритыжьыгъ.- Модрабгъури, 
мы псы зыщидгъахъори адыгэ лъэныкъох, Афыпс.
- Шъэбэжъ-Георгиеври ара?
- Ари ары...
- Адэ сы орырэ сэрырэ нэмыкI ащ адыгэ зыкIыдэмысыр?
- Адыгэхэр къушъхьэмкIэ зэкIэкIуагъэх.

--- Page 222 ---

- Сыда?
- Къытфырикъугъэхэп.
- Къарыунчъэха?
- Тэ тынахьыб, ежьхэр нахь макIэх.
- Фидур, тизакъуи, сыда адыгабзэкIэ укъыкIыздэмыгущыIэрэр?.. Тришкэм ущымыщын, адыгабзэ ышIэрэпышъ 
ары зыкIэгубжырэр,- Афыпс игумэкI ежь-ежьырэу егъэрэхьатыжьы,- адыгабзэкIэ сы псым раIорэр ыIуи, зымафэ 
къысэупчIыгъагъ.
- ЕпIуагъэба? - Федор зэхихыгъэр шIогъэшIэгъон.
- СымыгъалI сIуагъэ.
- Ащ фэдэ ашIэрэп.
- Адэ ежь сы къызкIыпфэгубжыгъагъэр?
- Иакъыл бэ къыхьрэпызы ары.
- Къымыхьмэ, зерэгъас...
Псыхъо кIэим къыдэкIыжьхи, тхышъхьэм къытехьажьыфэхэ Афыпс зи къыIуагъэп, яшыпэ гъогу фэкIыбэу 
къушъхьэ мэз зэхэтмэ инэплъэгъу ахэлъ. Анаскевич 
лIыжъым, шымэ адэгущыIэ фэдэу зишIызэ ригъэлъэкIоныщтыгъэхэми, пшъэшъэжъыем иупчIэхэр шъхьэм икIыщтыгъэхэп, джыдэдэм ищысыкIи гур ыгъэузыщтыгъ.
Хъунэп моущтэу пшъэшъэжъыер зэрэтIыгъыр, Федор 
ыIуагъ, зыгорэ къыфэугупшысыгъэн фае. Сергей Петровичым ышъхьэ къыфихыгъагъэп шъхьакIэ, сыгу илъым 
къытыригъэфагъ, унэм къибыбэгъэ бзыур, пIыгъы пшIоигъоми, гукIэгъу фэпшIызэ, иотIупщыжьы. Мы пшъэшъэжъыер бзыу гъощагъэу къытхэбыбагъэп, ытэмэ цIыкIуитIу 
уIагъэу къытфахьыгъ. ТишIуагъэ екIыгъ, зыкъишIэжьыгъ, 
сыд пае игунахь къэтхьэу тIыгъын, ишъхьафит тетхын? Хэти 
ежь Тхьэм къыритыгъэр ерэй, зыщыщым, дэгъуми дэйми, 
щэрэщ.
- Къушъхьэ лъэныкъор дахэ...- Афыпс хэщэтыкIыгъ.
- ТыздэкIожьрэ лъэныкъори Iаеп.
- Ары шъхьакIэ, Фидур, ащ адыгэхэр щыIэхэп.
- Ара зыфапIорэр.- Анаскевичым кIилъэшъужьыгъ, 
етIанэ хигъэкIокIэжьэу пшъэшъэжъыер къызэреубытылIэ, 
ытэмэпкъ цIыкIухэр егъэсысы, шыхэр хигъэчъыкIхэу 
хэкуукIы: - Тэ тыадыгэба!.. Заор тыухын, тазыфагуи мамыр 
дэлъын! Угу умыгъэкIоды, Афыпс. Тхьэм ыIомэ, тэри 
зыгорэу тыхъун... Амалави икъэкIожьыгъу. Тифлис къызикIыжькIэ, Тришкэри Махатадзэри зэхигъэзыхьащт, 
къотэгъу тиIэщт!..
Амилахвари подполковникым фэгъэхьыгъэ гущыIэмэ 
Анаскевич лIыжъыр ошIэ-дэмышIэу къыкIагъэщтэжьыгъ - 
гъурдж зиусхьаныр адыгэхэмкIэ зэрэмышIур ежьыри, 
нэмыкIми амышIэу щытыгъэп...
V
- Махатадзэ забытымрэ Тришков приказнэмрэ къысфашъущ,- ахэр Афыпс фэдэйхэу къэбар зызэхехым, 
Николай Павлович Граббе ыIуагъ, тIэкIу тешIагъэу пчъаблэм 
дэкIрэ Iофтабгэм кIэджыхьажь фишIыгъ: - Анаскевич 
дзэкIолIри ары.
Николай Павлович Граббе анахь инэрал цIэрыIоу Кавказым щызаорэмэ ащыщ. Щэщэни, Дагъыстани ащыIагъ, 
урыс Iашэм ищынагъорэ урыс дзэкIолIым илIыгъэрэ ащигъэлъэгъуагъ, Щамил Iимамыр гъэры зышIыгъэми ахэтыгъ. 
Джы аужрэ илъэсхэм адыгэ лъэныкъом идзэ ритэкъулIагъэу щэзао. ЗэуакIи ешIэ, лIыгъи, гукIэгъуи, цIыфыгъи 
хэлъ. Ау пый утыгум идзэ рищэу ихэгъэгу намыс къыухъу мэ шIошIы зыхъукIэ, шIугъэрэ гукIэгъурэ ымышIэжьэу 
жъалымыгъэр къытекIо. Анахь текIоныгъэ инри цIыкIури 
къыдихмэ е афыримыкъоу къызэкIафэмэ, идзэкIолIмэ 
уасэ афимышIыныр ащ къикIрэп. Ипый лIыгъэ зэрихьагъэмэ, изабытмэ, идзэкIолIмэ апашъхьэ щиушъэфрэп, 
къыдэмыхъугъэ лажьэр нэмыкI тырилъхьэу зиухыижьрэп. 
КъытекIорэм ищытхъу ыIуатэзэ, идзэкIолIхэр лIыгъэм 
фегъасэх. Адырэ пачъыхьэ инэралмэ афэдэу мыщи 
лъыпсыр егъачъэми, адыгэмэ Граббе инэралым уасэ 
фашIы, мыхъу зыщыхъужьрэм гукIэгъумрэ зэхэшIыкIымрэ 
къакъонэжьрэ цIыфэу алъытэ. Ар адыгэмэ язгъэIуагъэр 
яхьадэ угъоижьынкIэ, зэуапIэм раригъэщыжьынкIэ урыс 
инэралым къызхигъафэщтыгъэр ары. Пэрыохъу афэхъу 
пакIошъ, хьадэхэмкIэ къарахъожьынэу дзэр зыфэныкъо 
былымхэр къызыфафыкIэ аIихыщтыгъэп, гъэр зэIыхыжьыным сыхьат лые тыригъашIэщтыгъэп. Зэпэщыт бгъуитIумкIэ, хэти щэрэщ, цIыфыгъэнчъэ бзэджагъэ зезыхьэрэмкIэ, 
пIорэр хэмыхьажьынэу, гукIэгъунчъ. Къытэпыйрэм тепыижьы, къытэзаорэм тезэожьы нахь, тэ мыщ укIэкIо-хъункIакIоу тыкъэкIуагъэп - джары иапэрэ гущыIэ къызэрэригъажьэщтыгъэр, иаужрэ псалъи зэриухыжьыщтыгъэр. Ау 
ащ пае къанэщтыгъэп адыгэ чылэхэр тырагъэстыкIынхэр...
Нижегородскэ пачъыхьадзэм ипащэ адыгэ пшъэшъэжъые гъэрым Iофы зыримыгъэшIми, ыпшъэ дэлъ хьыныр 
къызэрэфехьакIышъу. Зажэрэ мафэм зэмыжэгъэ Iофыбэ 
къыздехьы. КIымафэм зэтыриIэжэгъэ дзэр зэуапIэм Iутэп 
шъхьакIэ, къыпщыгугърэ цIыфмэ уряпащэ зыхъукIэ, Iыгъынзещэн-гъэшхэнымкIэ къыпыкIрэр бэ. Iашэр зэптыгъэ цIыфыр бгъэзэон къодыер арэп къикIрэр - ппIуныр, улэжьыныр, бгъэсэныр ищыкIагъ. Хэтырэ цIыфи, адыг, урыс 
фэIуагъэп, изэхэшIыкI, иакъыл елъытыгъ. Ау узщыгугърэ 
цIыфым, ыIуагъ инэралым, уицыхьэ зэрэтелъыр щымыгъэгъупшэмэ нахьышIу. АщкIэ сизабытхэми сидзэкIолIхэми 
сафэраз. Адыгэ пшъэшъэжъыемкIэ сыкъагъэукIытэжьыгъэп. ЗигукIэгъу зэо мыухыжьым ыулъэгурэ цIыфмэ сыд 
аIуагъэкIи, уумысынхэ атефэрэп. Лъымэм есэгъэ цIыфыр 
Iэжэгъуае... Ау мы къязгъэщэрэ нэбгыритIумэ ямыхьакъ 
атыралъхьэкIэ сенэгуе. Мысэхэмэ - сягыин, сяушъыин, 
къежьэгъу имыфэзэ Iор щязгъэгъэтын.
Зэуж итхэу Махатадзэмрэ Тришковымрэ унэм къихьагъэх, инэралым сэлам къырахыгъ. ЗабытитIур апэ елъэгъу 
пIонэу Граббе къызэпиплъыхьагъэх. Махатадзэмрэ инэралымрэ зызэрэшIэхэрэр илъэс заулэ хъугъэ. Тришков 
приказнэр ищыпэлъэгъу пIоми хъущт - илъэси тешIагъэп 
идзэ зыхэтыр, урыс гъэрым Афыпс къызахьыгъэ мазэр 
ары. Махатадзэ лIыку пытэ зэхэлъым елъытыгъэмэ, Тришковыр илъэс пшIыкIуим ехъугъэ кIэлэ Iэпс-лъэпс. Сырыфэп, 
къуапцIэп, нэгуф псыгъом пэкIэ къежьэгъакIэр декIу, зыгот 
гъурдж лIы Iужъум ызыныкъу пIоми хъущт. Мыр Граббе 
инэIосэ къэзэкъ атаман горэм инэIосэжьым илъэIукIэ, 
приказнэ хъугъахэу, идзэ къагъэкIуагъ. Къэбарэу пылъымкIэ яни яти иIэжьэп, илъэсипшI ыныбжьэу Щэщэным итыгъэ 
урысыдзэм ыпIужьыгъ.
- Шъущымыт, - ыпашъхьэ ит забытитIум инэралым 
ариIуагъ, зегъэтIысхэм, чыжьэкIэ игухэлъ-гущыIэ къыригъэжьагъ: - Къытэпыйрэм тепыижьы, къытэзаорэм 
тезэожьы нахь, тэ мыщ укIэкIо-бэнакIо тыкъэкIуагъэп. 
Заом мыхъун Iаджи хэхъухьэ, узэмыжэгъаби къыхэтаджэ. 
Сэ къысфэгъэхьыгъэу угущыIэнэу хъумэ, сипый иIашэ 
къыстыримыщэефэ пыйкIэ слъытэрэп. Ар шъори шъошIэ. 
Зэо Iофэп шъукъызфэсщагъэр, ау зигугъу къэсшIыщтыр 

--- Page 223 ---

ащ къыхэкIыгъ. ПIуркIэ дзэм щызэдэтштэгъэ адыгэ пшъэшъэжъыем иIоф сызгъэгумэкIрэр...
Афыпс игугъу инэралым къызрегъажьэм, забытитIуми 
ашъхьэ къапхъотагъ, Махатадзэр къэупчIагъ:
- Афизэ зыгорэ къехъулIагъа?
- ТипIур пшъэшъэжъые, зиусхьанхэр, зи къехъулIагъэп,- забытмэ ягумэкI псынкIэу инэралым щаригъэгъэтыгъ, - ау ащ иIоф шъукъызфэсщагъэр. Чыжьэу тыхэхьанэп, типшъэшъэжъые ыцIэкIэ къедгъэжьэн. Афизэп, Афыпс 
ыцIэр. Арба сыхэмыукъомэ, Николай Савельевич,- приказнэ кIалэм еупчIы,- ежь пшъэшъэжъыем зэриIожьыгъэр?
- Ар дэд, инэрал,- Тришковыр къызыщэлъэты.
- ТIысыжь, - Граббе къызхимыгъэщэу гукIэ щхыпцIыгъэ. - Армэ, пшъэшъэжъыем ыгу хэтымыгъэкIэу ыIорэр 
дэтштэщт. Анаскевич дзэкIолIым иадыгабзэ къаигъэ шъумышIы. Урысыбзэр пшъэшъэжъыем ышIэщтмэ, ащ пае 
къэнэщтэп. Хэти - цIыфми, хьэми, нэмыкIми - жэдэлъыр 
къызжэдэптхъыкIэ, къыпфидэщтэп. Афыпсэ пшъэшъэжъые гупкI, урысыбзэр псынкIэу гурэIо, зэрегъашIэ. Илъэс 
горэм къытхэтмэ, тщыщ шъыпкъэ хъужьыщт. Сыд, Бесо 
Виссарионович, пIорэр о? - Махатадзэр къэтэджынэу 
ежьагъэти, къыгъэтэджыгъэп.
- СэркIэ, Николай Павлович, аущтэу Афыпс хъунэу 
сыщыгугъырэп. Къысфигъэгъурэп...
- Угу емыгъабгъ пшъэшъэжъыем, Бесо Виссарионович, цIыфыгум бэ ыщэчрэр, ари уахътэм щигъэгъупшэжьыщт.
- Щигъэгъупшэжьыщтэп, Николай Павлович! - Тришков приказнэ Iэпс-лъэпсыр инэралым иаужрэ гущыIэ къызбгыригъэугъ. - Сэ сяни сяти Щэщэным щаукIыгъ, алъ 
сэшIэжьми, сщыгъупшэщтхэп!..
- КъызгурэIо, узэхэсшIыкIи сшIоигъу, Николай Савельевич,- гукъаор зыфэмыIэжэгъэ приказнэм ешъэбэкIэу 
Граббе къыIуагъ, зэпыугъо макIэ фишIи, игущыIэ пидзэжьыгъ, - ау уилъышIэжь угу емыгъаштэмэ, нахьышIу. 
Гукъаорэ лыузрэ зимыIэ цIыф заор зыщыкIорэ шъолъырым 
исэпщтын.
- Тэщ фэдэу зэуапIэм Iутхэр арэп, Николай Павлович, 
зигугъу сшIыхэрэр.
- КъызгурэIо, сицIэджэгъу, къызгурэIо,- зэпагъэугъагъэми къызэрэгущыIэщтыгъэ макъэр инэралым зэблихъугъэп,- заом Iутхэр арэп, уиунагъо итхьамыкIагъу, 
къыохъулIагъэр ары пфэмыщыIэрэр. Джа дэдэр ары 
пшъэшъэжъыеми къехъулIагъэр... О мыхъуми, зэуапIэм 
угу жьы щыдэогъэкIы. МодкIи мыдкIи щымыщэу къэнэгъэ 
адыгэ пшъэшъэжъыем сыд иамал? Ащ тхьамыкIагъоу 
къыфехыгъэр хэт илажь? (Махатадзэ забытым АфыпскIэ 
имысагъэ зыдишIэжьэу пхъэнтIэкIум техъупшIэпшIыхьагъэти, зэхихрэм ыгу тIэкIу ыгъэрэхьатыгъ.) Махатадзэ 
забытым илажьэп тIомэ, сэри сыкъыдеубыты, ори, нэмыкIхэри, тэщ нахь лIыIохэри о уитхьамыкIагъуи, пшъэшъэжъыем итхьамыкIагъуи цIыф мин пчъагъэхэу бгъуитIумкIи 
заом IукIодагъэхэм ятхьамыкIагъуи, лъэщэ-Iащэ хэхъухьагъэхэм ятхьамыкIагъуи, ичIыгу рафхэрэм яхьазаби ащ 
къыхэхьажьы...- шъхьэр ыгъэсысэу такъикъ зытIущэ 
инэралыр щыси, игущыIэ кIэух къыфишIыжьыгъ.- Тэ тыдзэкIолI, пачъыхьэ пашъхьэм, хэгъэгу пашъхьэм щытшIыгъэ Iуагъэм тыфэшъыпкъ. Ау зылъ дгъачъэрэм пэпчъ 
лъышIэжь къытишIылIэжьыщтмэ...
Тэмэтелъ зэфэшъхьафхэр зытелъ нэбгырищри - инэралри забытитIури - зыхэгупшысыхьан Iоф апашъхьэ 
къитэджагъ. Граббе инэралым къыIэтыгъэ гупшысэхэр 
ежьыркIи, ыпашъхьэ ис забытитIумкIи ошIэ-дэмышIэ гупшысагъэхэп. Хэтрэ цIыфи, ежь изэхэшIыкI, идунай тетыкIэ, 
ицIыфыгъэ елъытыгъэу, зыгъэгумэкIрэр, зыгъэгупсэфрэ 
гупшысэхэр инамыс пашъхьэ къетаджэх. УIушми, уигулъытэ макIэми, ахэмэ яджэуапыщтхэр зэфэдэщтхэп, 
щыIакIэм яхьыщырхэу зэтефыгъэщтых. Мыхэмэ апашъхьэ, 
къагъэшIагъэм фэшъуашэу, Iофыгъуабэ щыIакIэм къыригъэтэджагъ. Тришков Николайрэ Дэгужъые Афыпсрэ цIыф 
лъэпкъитIу къахэкIыгъэхэми, чIыпIэ зэфэшъхьафмэ къащяхъулIэгъэ тхьамыкIагъор зы, къафэзыхьыгъэр зао, 
зиIэшIагъэхэр - зы лъэныкъомкIэ щэщэн, адырэ лъэныкъомкIэ гъурдж. Унэхъугъэхэр къэзэкъ унагъу, адыгэ бын. 
Зыпкъ къикIыгъэр Урысые пачъыхьэгъум Кавказым 
ришIылIэгъэ зау.
ЗэуапIэм Iут нэбгырищри а зы гупшысэм зэрищэлIагъэхэми, еплъыкIэ зэфэшъхьафкIэ кIэрыкIхэти, къыфагъэзэжьыщтыгъэ, ашъхьэ фахьыжьрэм зыщемыуцуалIэри 
нахьыбагъ. Махатадзэм ышIагъэр зэуапIэм пшъэрылъэу 
щигъэцэкIагъэм къыхьыгъ. Къеуагъэр ымыукIыгъэмэ, ежь 
къаукIыныгъэкIи мэхъу. Ары шъхьакIэ, бзылъфыгъэр? 

--- Page 224 ---

Чъыг къогъум зыкъозыдзэжьыщтыгъэр бзылъфыгъ Iоу 
ышIагъэмэ, икъэлат къыIэтыныеп. ХьадитIум азыфагу 
дэтыгъэ пшъэшъэжъыем рихьылIэжьынэу ышIагъэмэ, 
егъэшIэрэ гунахь хэхьаныеп...
Сыдэу пшIын, Махатадзэм еIо, ащ фэдэ псэкIод 
зесхьанэу Тхьэм сынэтIэгу къырилъхьэгъагъэу къычIэкIын... 
Ибэу къэзгъэнэгъэ пшъэшъэжъыем ибгыбзэ зэхэсхыным, 
мыжъокIэ къысэоным ычIыпIэкIэ сыкъызэхишIыкIыгъагъэмэ, сигунахь згъэгъужьзэ, спхъум фэдэу, спIуни, 
сылэжьыни. Инэралым ыIорэр шъыпкъэ, заом лIыгъэри, 
мэхъэджагъэри, цIыфыгъэри къыщэлъагъо. Ахэмэ язэу 
къыпфэзыщтыр пшIэщтыгъэмэ...
Тришков Николай игупшыси Махатадзэм ием фэдагъэ ми, нэмыкIыгъ. Ащ итхьамыкIагъуи заом къыхьыгъ. Ежьыр 
дэдэми ынатIэ итхагъэр ышIэрэп. Тыдэрэ чIыпIа ицIыфыгъи 
имыцIыфыгъи къызщылъэгъощтыр? СилъышIэжь лажьэ 
зимыIэ цIыфхэмкIэ гугъэузэу къыздесэхьакIыкIэ, Тришков 
Николай зэушъыижьы, сыд ишIогъэщтыр? ЛъышIэжь макIа 
мы илъэсныкъом зесхьагъэр? ЗэуапIэм пый хьадэхэр къизынагъэмэ, чылэ пчъагъэхэр тезгъэстыкIыгъэмэ сащыщыгъ... Ахэмэ джы нэс сыгу жьы дамыгъэкIыгъэмэ, сыд 
гужьыдэгъэкIыгъуа сыкъезфэкIрэр?.. Пшъэшъэжъыем 
итхьамыкIагъо сыхэмытыгъэми, силажьи хэмылъэу щытэп. 
Сэрба а мафэм лъыр зыгъачъэу зэуапIэм Iутыгъэр?..
Ау етIани сыда сяни сяти ялэжьагъэр?.. Къысфэгъэгъу, 
си Тхьэ лъапI, арэу къычIэкIын сымыбзэкIэ гущыIэрэ пстэумэ 
амакъэ сыгу зыкIыфэмыщэчрэр... КъызгурэIо, си Тхьэ 
лъаг, тимылъэпкъэгъу пшъэшъэжъыер сэщ фэдэу къызэрэнагъэр... Ау етIани...
Унэм къихьагъэмэ нэбгырищым ягупшысэ зэпагъэугъ.
Афыпс имышIу забытитIур зэрелъэгъоу, ышъо зэокIи, 
Анаскевич лIыжъым ыкъогъу зыкъуидзэжьыгъ, ыIапи пытэу 
зыпигъэнагъ. Къызфащэрэр зэримышIэрэм фэдэу, забытитIур инэралым ыпашъхьэ зыфисыр Федор къыгурыIуагъэп. Ардэдэм ежь фэгъэхьыгъэу, Афыпс ехьылIагъэу 
гупшысэ зэфэшъхьафыбэ ышъхьэ къечъагъ.
Сипшъэшъэжъые къыщэрэмыхьэхи, ыIуагъ, сэ сыд 
къысарэшI фаеми. Сыда митIур инэрал пашъхьэм зыфигъэкIагъэхэр... Мы мафэхэми блэкIыгъэ тхьамафэми сыда 
Афыпсрэ сэрырэ мыхъунэу тшIагъэр? АфыпскIэ тыгу илъыр 
Сергей Петровичымрэ сэрырэ зэтIуагъэ, нэмыкI щыгъуазэп. Сэ сIуагъэм нахьыбэ Плуталов докторми ыIуагъ... Сэ 
шIу зэрэслъэгъурэм фэдэу ащи пшъэшъэжъыер шIу 
елъэгъу. Сыд мыхэмэ къытфыряхьисапыр? Гухэлъ дэй 
къытфышъуиIэу сэрэшIи, сэри пшъэшъэжъыеми нычэпэ 
шъу къыттеплъэжьынэп, псыхъом тызэпырычъэу зыемэ 
тахэхьажьмэ, сыд къытэшъушIэн!.. Ау ащ ыпаIо забытитIум 
яз ыпшъэ сиощыцэ дэфэн!..
- УкъэкIуагъа, Афыпс? - Николай Павловичым инэгушIуагъэ пшъэшъэжъыем къыпигъохыгъ, Iэ къыфишIыгъ.- 
Моу садэжь къакIо, сыкъэпшIэжьрэба?
- КIо Николай Павловичым дэжь,- инэралым ыпашъхьэ исмэ Афыпс афычIэплъэу зыригъанэ зэхъум, Анаскевич лIыжъым ыIуагъ, ыкъудыигъ.
Федор ыIапэ Афыпс ытIупщыгъ, Махатадзэр зыдэщыс 
лъэныкъор, фэсакъыпэзэ, къыухьи, Тришковым блэлъэтыгъ, забытитIум яз къыкIэлъытхъомэ зыримыгъэубытынэу 
инэралым ыбгъэгупэ зыкIидзагъ. Пшъэшъэжъыем иIаплI 
фабэ игуапэу Николай Павловичым къыIуагъ:
- Мазэм къехъугъи узысымылъэгъугъэр, сыдэу инышхо 
ухъугъ! Сыд етIанэ уищыIакI? Федор Даниловичым угу 
хигъэкIрэп ныIа?
- Хьау, - зыкIыб къэгъэзэгъэ Афыпс, къысаIорэр 
зэхэоха ыIорэм фэдэу, ыгъэшIагъозэ, Анаскевич лIыжъым 
нэшIукIэ къыфычIэплъы, Махатадзэр нэкIэ елIы, Тришковым 
ыбзэгу фыредзы.
- Забытмэ уакIыб афэгъэзагъэу ущымыт, агу къыобгъэн,- щысмэ зэхаригъэхэу Николай Павловичыр пшъэшъэжъыем еIушъашъэ.- Мыхэмэ угу афэшIукIэ сыгугъэрэп... Уащэщынэмэ шIэ?
- Сащыщынэрэп! - Афыпс ышъхьэ цIыкIу къызэридзэкIи, зыбгъэ кIэтым къогушхукIзэ, Махатадзэр къыримыдзэу, ыбзэгу Тришковым джыри фигъэлъэгъуагъ.
- Уащыщынэнэп адэ,- инэралым пшъэшъэжъыем 
дырегъаштэ,- мыхэр тэ тицIыфых, тизабытых. Угу хагъэкIыщтэп, дэгъоу къыпфыщытыщтых. Арба, Бесо Виссарионович? Ори ары, Николай Савельевич. ЕмыкIу къэсэмыгъахь, уанэгу афэгъаз. Ыхьы, дэгъоу ошIэ, пшъэшъэ 
дэгъу хъущт мыр, тIорэр ешIэ. Махатадзэ забытым, Афыпс, 
угу емыгъабгъ, гужъ фэмыIыгъ. Бесо цIыф дэгъу, гукIэгъу 
зыхэлъ цIыф... Уизакъоу мэзым укъыхинагъэп...
257
9 Заказ 029

--- Page 225 ---

- КъэмыIу! - Афыпс ынэгу къопцIэ цIыкIу плъыжьышэ 
зэлъыхъоу къэкууагъ. - Мэхъаджэр цIыф дэй! Сяти сяни 
ыукIыгъ! - ТIэкIу тешIагъэу, зыкъешIэжьба уигъаIоу, 
мыдырэми игугъу къысфэмышI къыригъэкIэу нахь мэкъэ 
ефэхыгъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Тришкэри цIыф дэгъоп...
- Махатадзэ забытым угу ебгъэ шъхьакIэ,- гукъао 
зиIэм фэжъугъэгъу къыригъэубытэу, Николай Павловичыр 
щысхэр къызэпиплъыхьэзэ, щхыпцIыгъэ, - Тришковыр 
сыд мыщ къызэрэхахьэрэр?
- Тихьэ МышъыдкIэ уемыдж къысеIо,- Афыпс къыпиупкIыгъ.
- МышъыдкIэ уеджэмэ, Мышъыд уадэжь къачъа?
- Къэчъэ.
- Дэгъоу ешIэ. Мышъыдри цIэ дэгъу. Сэри джаущтэу 
седжэн, Тришков приказнэми къыздыригъэштэн.
- Ары шъхьакIэ, Фидур адыгабзэкIэ къызэрэздэгущыIэрэр Тришкэм ыдэрэп.
- Тришков,- Федор Даниловичым пшъэшъэжъыер 
къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Тришк! - къыIуагъэм пшъэшъэжъыер текIыгъэп.
- Пшъэшъэжъыем угу емыгъабгъ, сицIэджэгъу,- 
инэрал нэгум щхыпс къемычъэн ылъэкIыгъэп, сэмэркъэукIэ 
хигъэкIокIэжьзэ, еушъыигъ,- гъэшIуабзэкIэ къыуиIуагъэу 
къызщыгъэхъу.
Тришковыр плъыжьыбзэ хъугъэ. Махатадзэм еплъыгъ, 
зэкIэри зилажьэр оры ыIоу Анаскевич лIыжъми нэплъэгъу 
стыр фидзыжьыгъ. Зэхихыгъэ кIэнэкIалъэр зэримыгуапэр 
дзэпащэм риIонэу ихьисапыгъ шъхьакIэ, Николай Павловичым ыIэ къыфиIэтыгъ:
- ИщыкIагъэп! - инэралым ымакъэ зэпыупIэ фишIи, 
къыпидзэжьыгъ. - Хэти игукъао хэрэгупшысыхьажь, убзэ 
урымыгущыIэжь пшъэшъэжъыем епIонри къекIурэп, пцIэ 
къэзымыIошъурэм гухьэ-гужъ фыуиIэнри хъухэнэп. Пшъэшъэжъыер зэрэтпIущтыр ары нахь тызпылъыщтыр, 
тыфычIэплъыныр, ыгу дгъэцIыкIуныр Тхьэм къытфидэнэп. 
Мыщ изэхэшIыкI къакIо пэт, непэ къыгурымыIорэр неущ 
къыгурыIощт. ТыкъызэхишIыкIымэ - тхьэегъэпсэу. Ты къы зэхимышIыкIмэ - типсэпэшIагъэ тадэжь къэнэжьы. 
ТигущыIэ джащ щытыухын. Шъуикъулыкъу шIэнкIи, 
шъуилIыгъэкIи, шъуицIыфыгъэкIи тхьэшъуегъэпсэу, сышъуфэраз.

--- Page 226 ---

ЗабытитIур, инэралым сэлам рахыжьи, унэм икIыжьыгъ.
- Ори пшъэшъэжъые ибэмкIэ, Федор Данилович, 
сыпфэраз. Псапэ ошIэ, уишъыпкъагъэ къыкIебгъэчрэп. 
Махатадзэми, Тришковыми угу ямыгъун плъэкIыщтэп. 
СицIэджэгъум иIоф нахьи,- Афыпс зэхыримыгъэшIыкIынэу 
къеIо,- Бесо Виссарионович иIоф нахь хьылъ, егъашIэм, 
мыр ынэгу кIэтыфэ, зыхэмыкIыжьын хьэзаб хэфагъ. МэгуIэ, 
игумэкI гупсэф хигъуатэрэп.
- Зи къызтыригъанэрэп, - Федор лIыжъми зигугъу 
ашIрэм ылъэкъуацIэ къыримыIоу инэралым дыригъэштагъ, - ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ IэзапIэм къыкъомы кIэу, IэшIу-IушIу къыфимыхьэу мафэ къыхэкIрэп. Сыдэу 
пшIын, ащ фэди ригъэщэчынэу Тхьэм ынатIэ къырилъхьагъэу къычIэкIын... Мыдрэр щызымыгъаIэрэр, Николай 
Павлович, лъышIэжь. Ащ ижъалымыгъэ къызэрэтекIорэр 
сыгу къео.
Граббе инэралым, гукIэ Анаскевич лIыжъым дыригъаштэщтыгъэми, зи къыIуагъэп. Джыри икIэрыкIэу зытегущыIэгъэ гууз Iофым фэгъэзэжь фишIыжьы шIоигъуагъэп. 
ЫкокI ис пшъэшъэжъыем сыд къыпыщылъыр? Осыр текIэу 
гъэтхэ мэфэ фабэхэр къихьэхэмэ, ащ илъэпкъэгъумэ 
сыдэу зашIыщт? КъяшIущтха? Ащ фэдэ Iоф талъэныкъокIэ, 
Евдокимовыр апэ зэритэу, фаехэп. Къушъхьэ кIымафэр 
зыфэдэр амышIэ пIонэу, заор псынкIэу шъуухы, лъэгонджэмышъхьэкIэ адыгэхэр тапашъхьэ къижъугъэтIысхь 
аIозэ, тхылъыпIэм ыуж тхылъыпIэ унашъо къытфагъэхьы. 
Мы пшъэшъэжъыем изакъоми, сыдэущтэу ар зыщыщхэр, 
зичIыгу, зихэгъэгу, зишъхьафит, зинамыс къэзыухъумэжьыхэрэр уапашъхьэ къибгъэтIысхьащтых? Зэнэ Сэфэрбый 
дгъапцIэмэ, Мыхьамэт-Аминэ нэибэм пэIутыдзэмэ зэрэдгъэшхыхэзэ, тхьапшрэ къетщэкIыгъ? Джы ыкъо Къэрбатыр 
агъапцIэ, адыгэ пащэмэ зэмызэгъ ахадзэ. ЯтIонэрэ Александр пачъыхьэр адыгэ шъолъырым къэкIонэу зегъэхьазырышъ, мамыр къыхьыщтмэ-къымыхьыщтмэ теплъын...
Пшъэшъэжъыем игумэкI Граббе инэралым игупшысэ 
зэпигъэугъ, тIэкIу зэрэщыгъупшэгъагъэр хигъэкIокIэжьэу, 
джау сыдми сэмэркъэукIэ Афыпс еупчIыгъ:
- Уагъашхэрэба, Афыпс, сыдэу уода? Хьауми дзэ 
пщэрыхьакIомэ ашIырэм угу еIурэба?
- Борщ сыфаеп! - Афыпс къызIуипхъотыгъ.

--- Page 227 ---

259
9*

--- Page 228 ---

- Сыда? - инэралым ынапшIэ дидзыягъ.
- Къол дагъэ тиз! - зэригъэжэжьыгъэп, теIулIыхьи 
фишIыжьыгъ.- Гуляшри ары!
- Ара?..- Николай Павловичыр къеупчIыжьыгъ, етIанэ 
зыфэе дэдэр фыпигъэхъожьыгъ: - Угу зэмыIурэр уагъэшхмэ, афэсыдэнэп! КъысаIу ащыгъум, сыд пшхы пшIоигъу?
- Щыпсрэ пIастэрэ! - урысыбзэкIэ къызэриIощтыр 
ымышIэу тIэкIурэ егупшыси, адыгабзэкIэ къызIуипхъотыгъ.
- Сыд къыIуагъэр, Федор Данилович?
- Афыпс зигугъу къышIыгъэр, Николай Павлович, 
адыгэ шхын... Адыгэхэр зыщыпсэурэ тхышъхьэ лъэныкъомкIэ жьыбгъэр къикIы хъумэ, сфэшхэжьрэп.
- Зыщыщмэ афэзэщы...- Николай Павловичыр заулэрэ щысыгъэу къыIуагъ.- Хэти ежь зыщыщым ымэ 
шIоIэшIу... Мы къэпIуагъэр зэкIэми анахь къэбар гомыIу, 
Федор Данилович. ЗэрэхъурэмкIэ, тиштэрэп... Сыд тшIэщт?
- Тимыштэ дэди сIон слъэкIыщтэп, Николай Павлович,- 
Анаскевич лIыжъым къыIуагъэр хигъэкIокIэжь шIоигъуагъэми, гум илъыр къымыIон ылъэкIыгъэп,- ау етIани 
зыщыщхэр щыгъупшэрэп. АщкIэ, сыушъэфынэп, къин 
сэлъэгъу. КъысэмыдэIоуи арэп, кIо етIани мо лъэныкъомкIэ ыгу щыI.
- Тэри мыщ тыфаеу тыкъэкIуагъэп, - пшъэшъэжъыем 
зэхыримыгъэшIыкIы шIоигъоу ежь-ежьырэу зэриIожьыгъэ. 
Афыпс зэрэрымыразэми иджэуап ритыжьыгъ.- ТипщэрыхьакIомэ къол уамыгъэшхынэу ясIощт сэ. О уизакъоп, 
сэри а дагъэр сикIасэп. СыцIыкIу зэхъуми, сикIэсагъэп, 
джыры нэмыIэмэ, зыIуслъхьахэрэп. Арэп, Федор Данилович, къысфэгъэгъу, хьаулыеу илъэс пчъагъэм адыгэ 
гъэрым укъэтыгъа, яшхын горэ пфэшIынба?
- Зи езгъэIонэп, - ащ ежэщтыгъ пIонэу Анаскевич 
лIыжъыр къэгушIуагъ, - пщэрыхьакIомэ Iизын къысягъэти!
- Зыфаер фатшIэу едгъасэмэ, къытхэзэгъэжьыхэнэп...- 
джыри шъхьащыгупшысыкIы фэдэу инэралым зишIыгъ, 
ау теубытэгъэ гущыIэкIэ къыухыжьыгъ: - Мы цIыкIум 
шIоигъо шхын горэ фэтымышIмэ игунахь къэтхьын, мазэм 
зэ-тIо иадыгэ шхын фэшI, хъурэм теплъын. Ау IэшIу 
шъушIымэ, сыхэшъумын.
Мафэ горэм дзэ священникэу Георгий Бальбуциевым, 
Iофы зыригъэшIэу, Граббе инэралым джыри зыIуигъакIи, 
зыгъэгумэкIрэр занкIэу риIуагъ:

--- Page 229 ---

- Адыгэ пшъэшъэжъыер тидзэ ыпхъущтмэ, умэхъ 
ищыкIагъ.
- Дзэм ыпхъущт, ау а Iофым удэмыгузажъу.
- Илъэсныкъом къехъугъ къызытхэсыр.
- Джыри къытэсагъэп.
- Къытэсэна къащ къэхьыкIэ зымышIэрэр?
- ЕгъашI, ышъхьашъо теIаб, къызэгъас, еIэсэкI.
- Бусурман пшъэшъэжъыем къащ къыхьыщтмэ, 
ышъхьашъо сытеIабэ пакIошъ, сIэгу исэуи къесхьакIын.
- Бусурман гущыIэр угу илъэу пшъэшъэжъыем ышъхьашъо утемыIаб.
- Николай Павлович, я си Тхь, уицыхьэ къыстегъэлъ, 
ар нибжьи сшIэнэп. Ау гъатхэ нэс ащ урысыгу езгъэгъотынкIэ усэгъэгугъэ.
- Аущтэу оIомэ, анахь текIоныгъэ инэу тидзэ адыгэ 
шъолъырым къыщыдихыгъэмэ ащыщэу слъытэн,- къыраIуагъэм ицыхьэ темылъ дэдагъэми, зэхихыгъэр зэригуапэр Николай Павловичым ышъо къыхэщыгъ, щхыпцIыгъэ.- 
Еплъ, еплъ, Iоф дашI, хъурэм теплъын...
VI
ОсышхокIэ къэкIогъэ илъэсыкIэм икIымафэ ятIонэрэ 
мазэм хэкIыщтыгъэми, чъыIэр зыIэкIитIупщын гухэлъ иIагъэп. Мэфэ заулэ хъугъэу темыр лъэныкъомкIэ къикIрэ 
жьыбгъэр ащ къыхэхьажьыгъэшъ, унэм ппэ къызэрипщэикIэу пелыгъукIы. Жьыбгъэ шхъуантIэр зытешъуикIрэ 
ос шъхьашъор, бзыу псынкIэ цIыкIу нэмыIэмэ ыIэтынэу 
тедыикIыгъ. Дунэе шхъуантIэм гур ыгъэкIодэу IумылкIэ 
зыреутэкIыжьми, Афыпс зэрыс унэр пхъэ гъугъэ машIом 
зэтыречы.
Щагу хатэм даплъэрэ шъхьаныгъупчъитIур къыблэмкIэ гъэзагъэшъ, унэ нэтIэ жьыбгъэ убытыпIэм бзыуищ 
къыщызэрэугъоигъ. ТыгъэопIэ шъхьаныгъупчъэм, ыIэ 
цIыкIу ыжэпкъ кIэгъэкъуагъэу, Афыпси Iус. Заулэ тешIагъэу 
бзыуитIумэ запхъуати IубыбыкIыжьыгъэх. Осым къышъхьащыщрэ къурэ шъхьапэм, зыми щымыщэу, ящэнэрэ 
бзыур къыпынагъ. Шъхьэр зыхищэжьыгъэу, кIэ цIыкIури 
утIыIугъэу хъураибз.
Федор лIыжъым иунэ къихьэ-икI Афыпс пылъэп, пхъэ 
машIори зэхишIэжьрэп, щыуан тхьакI-псы игъахъори, 

--- Page 230 ---

шъэжъые гъэлъ макъэри, лы цIыкIу упкIэтэ макъэри 
зэхихрэп. Инэплъэгъу кIэт бзыум игъусэмэ закъызыкIыхигъэзыгъэм егъапэ. Изэкъуагъ ыIонти, щыри къызэдэбыбыгъ.
- Сыд узфыщысыр, - Афыпс адыгабзэкIэ къеIо, апчым 
тео,- кIо, зыкъыщямыгъан, ауж ихьажь!..
Апэм унэм къитэджэгъэ макъэр лыр зыупкIатэщтыгъэ 
Анаскевич лIыжъым къыгурыIуагъэп, ежь къыдэгущыIагъэу 
къыщыхъугъэти, иIоф ышъхьэ къыхимыхэу, къеIо:
- Адэ ары, щэджэгъошхэ пачъыхьэ шхын къэсэшIы 
сэ…
Афыпси къыраIуагъэр зэхихрэп - зыгъэгумэкIрэр 
фэшъхьаф. ПхъэнтIэкIум теуцошъ, лъэгонджэмышъхьэкIэ 
шъхьаныгъупчъашъхьэм тетIысхьэ, лъэшэу апчым тео:
- Узигъусэмэ зыкъыщямыгъан, делэ цIыкIу, укIэгъожьын! - Афыпс мэгуIэ, ыIорэр бзыу шъхьэзакъом хэмыхьэ 
зыхъукIэ, ыгу ригъэкIоу, гъынагъэзэ, Федор къеджэ: - 
Фидур, зэ еIоба мыщ, къыщанапэри!..
- Хэт сэIо, Афыпс, уздэгущыIэрэр?.. - ылъэгъурэм 
лIыжъыр къызэкIегъащтэ. - Къех шъхьаныгъупчъашъхьэм, 
укъефэхыщт.
- Щыу сIуагъи, укъыщанэщт! - Афыпс джы зандэу 
шъхьаныгъупчъашъхьэм теуцо. Iэхъуамбэр фимыкъужьэу 
IэбжымкIэ апчым тео.
- Зэ, Афыпс, зэ... - Анаскевич лIыжъыр хэлъэщыкIэу 
шъхьаныгъупчъэм ечъалIэшъ, Афыпс зэкIеубытэ, унэ 
натIэм зи Iуилъагъорэп.
- Хэта уздэгущыIэрэр? Хэта къыщанэщтри?..
- Плъэгъурэба мо бзыужъыер! Муары, къурэ шъхьапэм пыс.
- Мора? Мо бзыу цIыкIур ара?.. Адэ сэ зыгорэм удэгущыIэу къысщыхъугъи...
- СыдэгущыIэ. Бзыу цIыкIуми псэ иI, къысэдэIурэп 
нахь... Янэ-ятэмэ къыщанагъ.
- Къызхафыгъэмэ шIэ?
- Сы? Мыхъун ышIагъэп!
- Хьа адэ чъыIэ зызфигъэлIэжьрэр?
- Зыгорэ игукъау ащ...
- Арыщтын...
- Фидур, модэ чэтыужъыр ешакIо, ышхыщт! - Афыпс, 
куомэ-гъынагъэзэ, шъхьаныгъупчъэм Iубэнагъ. - Мышъыд, 

--- Page 231 ---

тэ ущыIа, бзыужъыер чэтыужъым емыгъэшхба!.. - чэтыу 
шIуцIэ-фыжь къолэныр лъэгъу имыфэзэ, бзыум зипхъотэжьыгъ, пшъэшъэжъыеми игушIо макъэ унэр зэтыричыгъ: - Ох-ох, зыригъэубытыгъэп, зыригъэшхыгъэп!..
- Адэ джары, Афыпс, тэ зэрэтIо дэдэу дунайри тхъагъоп. Хэти зэрэщыIэшъу... НекIо, Афыпс, къыздэIэпыI, 
щыпс-пIастэ тэгъэшIы.
Анаскевич лIыжъымрэ Афыпс пшъэшъэжъыемрэ 
аIашъхьэхэр дэщэежьыгъэу лы упкIэтэным кIэрысых. Хьакум тет щыуан пIастэри къэжъонэу зегъэхьазыры. Зипчъэ 
ныкъоIух хьаку машIори тэпшэскIэ мао.
- МашIом тэпшэс къыхэлъэты хъумэ, адыгэмэ раIуалIэрэр ошIа, Афыпс?
- Хьау, Алахьым хъяр ешI, къысаIу.
- УмышIэмэ, ари боу озгъэшIэн,- пшъэшъэжъыем 
иныожъ гущыIакIэ ыгъэшIагъозэ, Федор Даниловичыр 
мэщхыпцIы,- Алахьым хъяр къыуегъэхъулI, хьакIэ къэкIощт 
аIо.
- Амалавэ къэкIожьынщтын, - Афыпс къызIуипхъотыгъ.
- Вано Гивичи икъэсыжьыгъу, ау щэджэгъуашхэ ышIынэу къытфэкIощтым сыщыгъуаз. Ори умышIэу щытэп.
- Хэт ар?
- Егупшыс, къэшIэжь.
Афыпс зэрегупшысэрэр къэпшIэнэу ынэ шIуцIэ-къэргъо цIыкIуитIу плъэгъу чыжьэ иуцуагъ, етIанэ псынкIэу 
къыхэкуукIыгъ:
- Ы-ы, къэсшIэжьыгъ, Ник ары!
- Хэт Никыр? - зыцIэ ымышIэрэм Федор Даниловичым 
ышъхьэ къыригъэпхъотагъ.
- КъэпшIэжьрэба, - Афыпс егъэшIагъо,- тэтэжъ 
НиккIэ къысадж ыIогъагъи инэралым.
Дзэпщым аущтэу къызэрэриIогъагъэм щымыгъозагъэми, джыдэдэм зэхихыгъэр Анаскевичым игуап. Сы дигъу, 
Федор лIыжъым ыIуагъ, ащ фэдэ шъэф итIум зызэдыряIагъэр? Сэ сымышIэу пшъэшъэжъыем лъэбэкъу ыдзырэп, 
цIыф дэгущыIэрэп. Плуталов Сергей Петровичым нэмыкI 
мыщкIэ цыхьэ зыфэсшIырэ дзэм хэтэп. Афыпс иIуагъэу, 
Вано Амалави тщыщ хъугъэ, тэ тхьыжьын. Зэ ари Тифлис 
къикIыжьыгъэмэ, пшъэшъэжъыемкIэ сиIоф нахь псынкIэ 
хъущтыгъэ. СерэупчIа а цIэр инэралым къызщыриIуагъэмкIэ? Хьауми ежь Афыпсэ къыугупшысыгъа? ЗэкIэмэ 

--- Page 232 ---

анахь дэгъугъэр ежь къыпкъырыкIыгъэмэ ары. Ыгу къызэрэтхэзагъэрэм, къызэрэтасэрэм, зэрэгупсэф рэм 
ишыхьатыныгъи... СшIэрэп, сшIэрэп мы гумзэгъэ цIыкIур, 
сятэжъ ымышIэн ешIэ, къызэрэтхэзэгъэщтыр! Ежьыри 
дгъапцIэу, тэри зыдгъэпцIэжьмэ, нахь дэй. Чъыгым къыпызыгъэ мыIэрысэр нэмыкI чъыг пыпIужькIэ пызэгъэ нэп. 
Хэти ежь зыщалъфыгъэ, зыщапIугъэ чIыгу шъхьаф иI. 
ЗэкIэми зы тыгъэ закъо яIэми, хэти зыгъэфабэрэр, щызгъаIэрэр зы тыгъэбзый. Джа ежь иунэе тыгъэбзыймэ 
илъэныкъо гупсэ къащигъэкIрэ мэщри, иуц къыригъэтрэ 
щэри, ичъыгмэ къапигъэкIэрэ пхъэшъхьэ-мышъхьэхэри, 
нэмыкI шIуагъэ къэзытхэри ипсауныгъэ лъапс, ыкуцI, ыкIуачI. 
Джахэр имычI щыIуфэхэкIэ, яIэшIугъэрэ яшIуагъэрэ зэхишIэщтэп...
- КъэсшIэжьрэп, Афыпс,- Анаскевич лIыжъыр игупшысэмэ къахэужьыгъ, - аущтэу къыуиIогъэнкIи мэхъу... 
Угу къыуеIомэ, аущтэу едж, Николай Павловичыр лIы 
дэгъу, гукIэгъу зыхэлъ цIыф.
Ыгу зэмыIун горэ зызэхихкIэ е зыгъэгумэкIрэр къыIон 
зыхъукIэ, зызэришIы хабзэу, Афыпс ышъхьэ къыпхъотагъ, 
ытэмэ цIыкIухэр ыупэпцIыгъэх, ынэ къэргъо шIуцIэхэр 
къилыдыкIыгъэх.
- Мыхъун горэ къэсIуагъа, Афыпс?
- Аущтэу инэралыр цIыф дэгъумэ, хьа сызщыщмэ 
сазфыримытыжьрэр?
Зэмыжэгъэ упчIэм лIыжъым лы такъырыр IэкIигъэзыгъ. 
ЗыкъызешIэжьым, ошIэ-дэмышIэу къызбгырагъэугъэ гум 
теIункIэжьзэ, пшъэшъэжъые шъхьэ уцэцыгъэ цIыкIум 
фимыдзыжьын ылъэкIыгъэп:
- КъыплъыкIон зэрэуимыIэр пщыгъупшэжьыгъа?
- Сянэрэ сятэрэ симыIэжь пае адыгэхэр дунаим тетыжьхэба?!
Федор Даниловичыр щымысыжьышъоу, ушъхьагъукIэ 
къызщылъэтыгъ:
- ПIастэр къекIы!
Хьакум щыIэбэ-лъабэу Анаскевич лIыжъыр заулэрэ 
кIэрытыгъ. ЕтIанэ хьаку машIори зэIишIагъ, ыIэмэ псы апигъэчъыжьзэ, Афыпси къыфыреплъэкIыгъ. Джэуап упчIэ 
дысыр къызыпкъырыкIыгъэр ежьыр арымырым фэдэу, 
ащ фэсакъыпэзэ, лыр еупкIатэ. Имысагъи къызхимыгъэщэу, Федор ышIэрэм загъорэ нэчапэкIэ фычIэплъы, мэгъумытIымы:
- Лыр иныщэу ыупкIэтагъ...
- Зыжъорэм, нахь цIыкIу хъужьыщт, - лIыжъми къыIон 
къегъоты.
- Фидур, лыцIыкIу щыпсба пшIырэр?
- ЛыцIыкIу щыпс.
- Ащыгъум, щыпс IэшIу пшIы пшIоигъомэ, лыр нахь 
цIыкIоу упкIатэ.
- Мы къапIорэр тэ щыпшIагъа сэIо, Афыпс? - ыгу 
жъужьэу, зэригуапэри къыхэщэу Анаскевич лIыжъыр 
еупчIы.
- Нанэ сигъэшIагъэ.
- Ара? Ащыгъум нахь цIыкIоу тыупкIэтэн.
- Бжьыни, бжьыныфи, щыбжьыий, хэубэни уиIа?
- Сы симыIэр Iори къысэупчIэлъ о! - Федор Даниловичым ыгу къыпыхьажьыгъэу мэщхы, Афыпс енэкIао.- 
Тэтэжъ Никэ хьакIэу къытфакIомэ, тиадыгэ шхыншIыгъэ 
ыгу рихьыщтмэ сшIэрэп нахь.
- Джа зыфэпIуагъэхэр зыхаплъхьэкIэ, плъэгъун ыгу 
зыримыхькIэ! - Афыпси къэчэфыжьыгъ, етIанэ лIыжъым 
еIэсэкIзэ, реIо: - Фидур, угу хэзгъэкIыгъэмэ, къысфэгъэгъу, тэтэжъ НиккIэ ащ нахь зи сIожьыщтэп.
- УзэрыгущыIэрэр сы, сибзыужъый! НепэкIэ огугъа 
тыгу зыхагъэкIрэр? Ащ тесэжьыгъ тэ, ори зегъас, укъэхъу 
пэт... А зыфэпIогъэ адыгэ лъэныкъом сэри симыгъапэу 
арэп... Ау ащ игугъу зыми фэпшIынэу ищыкIагъэп, гъатхэ 
нэс хъурэм теплъын...
Къурэпэм зизакъоу пысыгъэ бзыур Афыпс ынэгу 
къыкIэтэджэжьыгъ. Чэтыу къолэныжъри ныбашъокIэ ос 
шъхьэшъо дыигъэм щэцуахъо. Лъэтэжьыгъэ бзыу цIыкIум 
ипсынкIагъэ ыгъатхъэу кIэлъэплъэ. Инэплъэгъу хэлъэтыжьыгъэ бзыу шъхьэзакъом кIэупчIэ:
- Фидур, чэтыужъым IэкIэкIыжьыгъэ бзыужъыем 
зыщыщхэр ыгъотыжьыгъэнха?
- Ымыгъотыжьхэу тэ хъуных. ТIурытIоу мыпсэу дунаим 
зыгорэ тет Iоу сшIэрэп. Тыгъужъ пэтзэ, ащи гъусэ ешIы.
- Тэ тытыгъужъэп, ау тытIу.
- Адэ ары. Тэ сы тыгъужъ тишIын, тэ тыцIыф, гукIэгъу 
тхэлъ. Тызэмылъэпкъэгъуми, титIо Тхьэм тыкъигъэхъугъ, 

--- Page 233 ---

тызэфихьыгъ, ащ зэриIоу тыпсэущт, дгъэрэзэщт. Амал 
зэриIэу, ины охъуфэ, успIущт, усылэжьыщт.
- ЕтIанэ?
- ЕтIанэ хъурэм теплъын.
- Ащ нэс тэтэжъ Никэ иурысыдзэ тыхэтыщта?
- Ар Тхьэм зэриIу, тыхэтынкIи мэхъу, тыхэмытынкIи 
мэхъу... Заор ыкIэм фэкIо...
Анаскевич лIыжъымрэ Афыпс пшъэшъэжъыемрэ 
зэдэгущыIэхэмэ зэдэIэпыIэжьхэзэ, лы лыбжьэ мэIэшIур 
унэм из ашIыгъ. Лэгъэшхом раубыхьэгъэ пIэстэ шIыгъакIэри 
пахъэр шъхьащихзэ, мэдыи. ИцIыкIугъом зэсэгъэ адыгэ 
шхыным ымэ Афыпс ыгу къыIэтыгъэщтын, ыIэ зынэмысрэ 
къэмынэу, бысымгощэ цIыкIум фэдэу, унэм ит. Федор 
Даниловичыр иIэшIагъэ уасэу фашIыщтым тIэкIу тещыныхьэзэ, ищыугъэ зэригъэшIэнэу джэмышхыпэкIэ щыпсым 
хэIабэ, Афыпс фещэи:
- Ищыугъэ еплъ, къызгурыIорэп.
- Дэгъу, ау щыбжьый макIэ хэплъхьагъ.
- ТихьакIэкIэ ари бащэ,- Анаскевич лIыжъыр Афыпс 
IогушIо.- Модэ кIуи пшъхьи хэжьыхьажь, джэнэ къабзи 
къызщылъ.
ЗыфиIогъэ пIалъэм ехъулIэу, Плуталов Сергей Петрович докторыри игъусэу Граббе Николай Павлович инэралыр 
унэм къихьагъ, къыхэкуукIыгъ:
- Сыдэу шхын мэIэшIу унэм ит! Ормэ сшIэрэп, Афыпс, 
пщэрыхьагъэр?
- Фидур пщэрыхьагъэр! - Афыпси игуапэу къызIуепхъоты.- Сэ сыдэIэпыIагъ.
- Ащыгъум упшъэшъэжъые хъупхъ, ма мыр сIых,- 
Николай Павловичым IэшIу-IушIу зэкIоцIыщыхьэгъэшхо 
Афыпс къыфищэигъ.
НэбгыриплIри Iанэм пэтIысхьагъ. Къащ къэхьыкIэр 
Афыпсэ имыщыпэлъэгъугъэми, инэралым иIушъэшъэ къащ 
Iэпэ зэблэхыкIэ шIогъэшIэгъоныгъ. Плуталов докторыми 
ар дэдэр ышIагъ. Анаскевич лIыжъми закъыщыригъэнагъэп.
- Оры адэ, Афыпс? - Николай Павловичыр пшъэшъэжъыем еупчIыгъ.
- Тэри тышхэнэу тызытIыскIэ, "бисмилахь" тэIо,- 
"бисмилахьыр" IупкIэу къыфыкIигъэтхъи, Афыпс гъомылэм 
хэIагъ.

--- Page 234 ---

Чыристан диным ит нэбгырищыр IущхыпцIыкIыгъэх 
нахь, зи къыраIолIагъэп.
VII
Федор Данилович Анаскевич лIыжъым нэмыкI Афыпс 
пшъэшъэжъыер нахь зэхишIыкIэу, ищыкIагъэр къыгурыIоу, 
ежь къызэрэшIошIкIэ уасэ ритыжьынэу дзэм цIыф хэтыгъэп. Сыд фэдизэу Граббе инэралри, Плуталов докторыри, 
нэмыкI дзэкIолI къызэрыкIохэри цIыфышIугъэхэми, хэти 
ежь зыфэгъэзэгъэ Iофыр зэрэфэлъэкIэу щыIэныгъэм 
щехьы. Зым дзэр зэуапIэ Iуещэ, зыр мэIазэ, адырэр къауIэ, къаукIы. Тхьэр зиIумэт отец Георгий икъащ къахьыкIэ 
зэпыурэп. Махатадзэми игунахьшIагъэ зыдихьыжьыщтыр 
ымышIэу зэо машIомрэ пшъэшъэжъые ибэмрэ азыфагу 
дэт. Тришков кIэлакIэми ыгу АфыпскIэ джы нахь къэушъэбыгъэми, пшъэшъэжъыер зыщыщ лъэпкъымкIэ жъалым.
Мыхэр сыдых, Анаскевич лIыжъым ыIуагъ, мазэм 
зэ-тIо пшъэшъэжъыер алъэгъуми ары. Шъхьэшъо Iэ 
щыфэгъу закъокIэ Афыпс бгъэрэзэни, зэхэпшIыкIыни 
плъэкIыщтэп. Мафэ къэс игулъытэ зэрэхахъоу изэхэшIыкIи зеIэты. ИупчIэмэ, сэры пакIошъ, анахь цIыф гъэсагъэмкIи джэуап ятыжьыгъуай. Непэ сIэ къызэрихьэу сэгъасэ, 
сэпIу, сIорэр хэхьэ шъхьакIэ, неущ? КъызгурэIо, Николай 
Павловичыр цIыфышIу, пшъэшъэжъыем урысыбзэр 
зэришIэн фаери (ащкIэ игунахь тыхэшъумыгъахь, пцIашхъом фэдэу къыIотэкъу) шхэми, гъолъыжьми, къэтэджыжьми къащ къызэрихьын фаери къызгурэIо. Ау 
узщыщыр зыщыгъэгъупш, зику уисым иорэд къегъаIу, 
зигъомылэ къыпIуфэрэм фэшъыпкъ шъхьаихыгъэу сфеIошъущтэп. Ар фышъуимурадэу урысыдзэ псаур Афыпс 
пэжъугъэуцугъэкIи, шъугурыIонкIэ сыгугъэрэп. Хьажъущырыр къызахькIэ, апэ ыцIэ, хъущт-мыхъущтыр рагъашIэ, 
етIанэ зэрэпэгъокIхэрэм, зэрагъасэрэм елъытыгъэу зыем 
фэшъыпкъэ мэхъу. Пшъэшъэжъые ибэр дзэм зэримыубытылIагъэу, емыIэсэкIыгъэу сIорэп - ар, Тхьэ пашъхьэм 
шъыпкъэ щыпIон хъумэ, тигунахьшIагъэ пэгъужьы ныIэп. 
АдырэмкIэ, джы зыуж тихьэгъэ Iофыр зэкIэми анахь Iоф 
къин. Дэхагъэ зепхьанымрэ тидин къихь пIонымрэ зэфэдэп. 
Хэтрэ цIыфи шIушIагъэ иI, ау дин зэблэхъури икIэрыкIэу 
укъэхъужьынри зы. Хьаулыеу отец Георгий ыгу къысэбгъэ. 

--- Page 235 ---

"Къащ къэхь, "Отче наш" зэгъашI" пIоу, чыр цIынэзэ ууфэн 
фаеми, уимылъэпкъэгъу пшъэшъэжъыем утебанэкIэ, 
пфэшIэн щыIэп. Тинасып тигущыIэ Афыпс зэрэзэхимыхыгъэр. КъызгурэIо, отец Георгий, уигумэкI. Ау сыдрэ егъэзыгъэ Iофри, ори ошIэ, Тхьэм икIасэп. Ащ къикIрэп сфэлъэкIыщтымкIэ сыбдэмыIэпыIэныр. Орэп, сэрэп, Тхьэ 
лъэпIэ-лъагэр ары зыфасшIэрэр.
- Афыпс, тэ ущыIа? - Анаскевич лIыжъыр игупшысэмэ 
къахэужьмэ къащ къыхьзэ, адырэ унэмкIэ урысыбзэкIэ 
джагъэ.- Сыда пшIэрэр?
- Тэтэжъ Никэ къысфихьыгъэ урыс нысхъапэм "Отче 
наш" къесэгъаIо, къащ къэхьыкIи есэгъашIэ,- Афыпс унэм 
къычIэджыкIыгъ.
- Дэгъоу ошIэ, егъашI, динынчъэ умышIы... Адэ зэ 
къыфаIуи, зэхэсэгъэхи.
- КъаIо, Маша. Зэхэоха Фидур ыIорэр? КъытэлъэIу. 
Къегъажь. Зэ, къебгъэжьэным ыпэкIэ, къащ къахь сIуагъи,- Федор Даниловичыр пчъаблэм готэу къызэрэдаIорэр 
Афыпс ылъэгъурэп,- мары зэрэпшIыщтыр: Iэхъомбищыр 
зэубытылIи, зы шIы. Апэ моущтэу унатIэ ехьылI, етIанэ 
убгъэ, ащ ыуж джабгъу тэмэпкъым нэгъэс, сэмэгу тэмэпкъымкIэ ухыжь. Ухъупхъ, дэгъоу къащ къэпхьыгъ. Джы 
"Отче наш" къаIо, Фидур зэхегъэх, къыпщытхъущт.
Анаскевич лIыжъыр лъэпэпцIыйкIэ пчъаблэм къыIокIошъыжьышъ, джэхашъор ыпхъэнкIызэ, мэдаIо.
- УмыукIыт, укъыхэукъомэ, Фидур укъигъэтэрэзыжьыщт. Арба, Фидур?
- Ары, Афыпс, ары.
- КъедэIу, сэрэп. Маш ары къэзыIорэр,- Афыпс 
ымакъэ зэрихъокIызэ, къыхедзэ: "Во имя Отца и сына и 
святого Духа. Аминь! Отче наш Иже еси на Небеси! Да 
святится имя Твое; да прийдет царствие Твое; да будет 
воля Твоя; яко на небеси и на земли; хлеб наш насущный 
даждь нам днесь; и остави нам долги наши; яко же и мы 
оставляем должникам нашим; и не введи нас во искушение, 
но избави нас от лукаваго. Аминь!"
Афыпс нысхъапэм къыригъэпчъыщтыгъэр къызеухым, 
ежь зызэрэщытхъужьрэр къыгурымыIоу, Машэ щытхъугъ:
- Аферым, дэгъоу къэпIуагъ! Джы адыгэ нысхъапэм 
къезгъэIощтыр ошIа, Фидур? "Къулхьулахь!" Къыхадз, 

--- Page 236 ---

Цырац. Фидур къедэIугъэкIи, къыгурыIощтэп,- адыгабзэкIэ 
реIо.
- Сыд пае къызгурымыIощт, Афыпс, адыгабзэр сщыгъупшэжьыгъэу къыпшIошIа? - Федор Даниловичым 
зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ къэджэ.
- КъедэIу ащыгъум. КъаIо, Цырац, къаIо. "Бисми Лахьи 
рахьмани рахьим! Къулхьаллахьу ахьад, Аллахьу шъэмэд, 
лэми елыд, олэми юлэд, олэми екун, ллахьу куфон, Iахьад". 
Аферым, Цырац, дэхэ дэдэу къэпIуагъ. КъыбгурыIуагъа, 
Фидур? - Афыпс Iэ зырызымкIэ адыгэ нысхъапэри, урыс 
нысхъапэри ыIыгъэу тхьагъэпцI плъакIэкIэ пчъаблэм къыгоуцуагъ.
- КъызгурыIона, - Анаскевич лIыжъми ыIэхэр зэблещых,- тыбзэкIэ къэмыIуагъэр.
- КъурIаныбз къызэрэсIуагъэр.
- Хэт КъурIаныбзэр уигъэшIагъ?
- Нанэ сигъэшIагъэ! ТызыгъолъыжькIэ къысфиIощтыгъэ... Уфаемэ, къикIрэр адыгабзэкIэ къыпфэсIон.
- Сыфай, ари пшIэнри дэепщтын...
- Мыры адыгабзэкIэ къикIрэр: "Алахьэ гукIэгъушIэу, 
гукIэгъу зыхэлъым ыцIэкIэ! ЯIу: "Алахьыр зы, Алахьыр 
къотэгъу, лъфыгъи хэкIыгъэп, Ежьри къалъфыгъэп, Ащ 
фэдэ хъуни щыIэп!" - нэгу ушэплъыгъэкIэ заулэрэ щытыгъэу джыри Афыпс къэупчIагъ: - КъыбгурыIуагъа, Фидур?
- КъызгурымыIо мэхъуа?.. ГъэшIэгъоны къэпIуагъэр... - етIанэ ежь-ежьырэу зэриIожьыгъэ: - Сэ ар 
къызгурыIуагъ, ау отец Георгий Бальбуциевым къыгурыIощтмэ сшIэрэп нахь...
- Сы къызкIыгурымыIощтыр! - Афыпс къемыкIун горэ 
зызэхихкIэ зэришIэу, шъхьэр ыузэндыгъ, ытамэхэр ыупэпцIыгъэх. - Орырэ сэрырэ "Отче наш" зызэдгъэшIагъэкIэ, 
"Къулхьуаллахьри" отец Георгий зэрерэгъашIэ.
- Ар тэрэз...- дыригъэштагъ, ау ыIуагъэм фыкIэщтыхьажьзэ, кIелъэшъужьы. - Тхьэм илIыкIо ымыбзэр 
къехьылъэкIынба?
- Сэ "Отче наш" къысэхьылъэкIыгъэба, зэзгъэшIагъэ 
нахь!
- О упшъэшъэжъые хъупхъ, Афыпс, сыпфэраз. Къащ 
къэхьыкIи, "Отче наш" къэIуакIи зэбгъэшIагъэ. Ар, сэ 
сизакъоп, зэхэзыхрэ пстэуми ягопэщт, агъэшIэгъощт.
- Тришкэри ара?

--- Page 237 ---

- Тришкэри ары, Николай Павловичыри къыпщытхъущт. Ау, къыфапIомэ, зэкIэми анахь зигопэщтыр отец 
Георгий...
Афыпс ыгу илъыр къыIогъахэу инысхъапэмэ адэджэгущтыгъэми, ошIэ-дэмышIэ Iофэу Федор Даниловичым 
къыфыкъокIыгъэм хэгупшысыхьэ. Быслъымэн дыухьэр 
отец Георгий зэригъэшIэнымкIэ пшъэшъэжъыем зэрэдыригъэштагъэм къыкIигъэщтэжьыгъэу тIо-щэ къащ къыхьыгъ, хьарамыгъэ зыхэмылъ гущыIэр къыфигъэгъунэу 
Тхьэм елъэIу.
СыпфэшIушIэ сшIоигъуагъэти ары, Анаскевич лIыжъым 
еIо, сызгъэгуIагъэр. ЕтIани уишIэ хэмылъэу щытыгъэпщтын 
сIуагъэм. Уапашъхьэ тимыты зыхъукIэ, утщыгъупшэу 
арэп - шъхьэегъэзыпIэ-гупсэфыпIэм тыкIэгуIэзэ, мызэфэныгъэри, мышIэныгъэри, гупцIэнагъэри ащ хэтыжьэу, 
тызфэмые мыхъуныбэ щыIакIэм щытагъашIэ. Тэ тпкъи, о 
ппкъи, сэшIэ, къикIыгъэп мы заор. Хэти щэрэщ фаеми, 
заор, цIыф гъэунэхъур зыгу къихьэрэр ыгукIи, ыпсэкIи, 
ищыIэныгъэкIи жъалым. Ары мыхъугъэмэ, сэ къысэхъулIагъэри мо пшъэшъэжъые тхьамыкIэм къехъулIагъэри 
къытэхъулIэщтыгъэп. Сэ сыIофэп, сэ згъэшIэщтыр, сишIушIи 
сигунахьи зэрэхэтэу, згъэшIэгъахэ. Аущтэу сIомэ, си Тхьэ 
лъапI, сэ спкъы къикIэу уапашъхьи цIыф ыпашъхьи мыхъун 
щысIуагъэу, щысшIагъэу къэсшIэжьрэп. Гъэры сызэхъуми, 
сызхэфагъэмэ аIорэр адасIощтыгъэми, ашхырэр адэсшхыщтыгъэми, зы сыхьат закъокIэ усщыгъупшагъэп, сыгукIи 
спсэкIи сыпфэшъыпкъагъ. Джыры нэмыIэмэ, сищыIэныгъэ 
пIэ илъ, уинэрылъэгъу. Тимылъэпкъэгъу пшъэшъэжъыем, 
къысфэгъэгъу, игунахь сыхэхьащтэп - сыкъистми, джары 
мэшIуитIум азыфагу сызфыдэтыр. Егъэзыгъэ шъхьэегъэзыпIэ къытэзгъотылIагъэмкIэ тэрэзэу тэпсэуа? ТхьагъэпцIыгъэ-шъэбагъэкIэ ыгу цIыкIу тыдэкIошъэн нахьи фытихьисапыр занкIэу етIомэ нахьышIуба? Шъыпкъэ пIон хъумэ, 
илъэсибгъу гъэрым сыкъэтыфэ, ащи уишIэ хэмылъэу 
щытыгъэпщтын, дин IофкIэ, ямыхьакъ атеслъхьанэп, сырагъэзыгъэп - сыгу узэрилъыр къырашIэу къащ къэсхьэу 
Iаджри алъэгъугъ... КъысаIу, сыхэмыгъэукъу, сыд сшIэщт 
бусурман пшъэшъэжъыемкIэ? А зы цIыфым динитIу иIэн 
ылъэкIыщтэп!..
- Федор,- Афыпс урысыбзэкIэ къызыджэкIэ, Федор 
игупшысэмэ къахэужьы,- синысхъапитIу зэфэгубжыгъэ.

--- Page 238 ---

- Сыд къяхъулIагъэр?
- Абзэ зэтырахы. ТIуми абзэ нэмыкI ашIэрэп.
- ПIорэр гъэшIэгъоны, - зыкIыб зэфэгъэзэгъэ адыгэ 
нысхъапэмрэ урыс нысхъапэмрэ Федор Даниловичыр 
яплъи, шъхьэр егъэсысы, мэщхыпцIы,- мыхэм къяхъулIагъэр... ЗэфэбзэмыIух... ТхьамыкIагъоба ар?
- Угу илъыр зэфэпIотэн умылъэкIыныр тхьамыкIагъу 
адэ, - Афыпси ишъыпкъэ дэдэу къыдырегъаштэ.
- Ащыгъум, Афыпс, орырэ сэрырэ митIумэ анахьи 
танахь насыпышIу, бзитIуми тарэгущыIэ, тыгу илъыр зэтэIо.
- Адэ ары, сэ мыхъуми урысыбзэр сэшIэ, мыр адыгабзэкIэ гущыIэнэу фэяхэп,- Афыпс нысхъэпэ сырыфым 
егыи.- Мыдырэри шIоп, зырегъанэ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Афыпс, ахэмэ язэхэшIыкI инэп, 
джыри сабыих, пIу, лэжьых, гъасэх.
- СлъэкI къэзгъанэрэп. - Афыпс ишъыпкъэу мэгъумтIымы,- ау, нанэ зэриIощтыгъэу, егъэзыгъэ зыхэлъыр 
къабыл хъунэп...
Анаскевич лIыжъым джыри ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, 
пчъаблэм къыгокIыжьзэ, къащ къыхьыгъ. Зэхэпхыгъа, си 
Тхьэ лъапI, пшъэшъэжъыем къыIуагъэр? Сыдэущтэу, тынэ 
тыупIыцIэнышъ, тыгу илъри имылъри къабыл зыщыдгъэхъоу, мыщ игунахь тыхэхьащт?
VIII
Пчэдыжь кIым-сым шъэбащэм, тхъэжьэу чъыеным 
ычIыпIэкIэ, Афыпс къэущыгъ. Апэм къыгурыIуагъэп зыдэщылъыр. Жьэу къызыущыжькIэ шъхьантэр зыдиIы гъэу 
къызщылъэтыти, Анаскевич лIыжъым ыбгъэгупэ фабэ 
зычIидзэу ихэбзагъ шъхьакIэ, зыдачъэщтыгъэм ипIэ къэбзэ-лъабзэу зэIухыжьыгъ. Шъхьэнтэ плIэмые цIыкIур изэкъуа бзэу пIэгум ис. Гур къыдэчъми, зэщыми, загъорэ 
Федор гужьыдэгъэкIыпIэ фэхъущтыгъэ балалайкэри дэпкъым пылъагъ. Гъэтхэпэ тыгъэ нэбзыйхэр унэм щэджэгух. 
Пчъэр зэпагъо.
Афыпс дэIуагъэ - адырэ унэм зи къиIукIрэп.
- Фидур! - джагъэ, джэуап зызэхемыхым, къэгумэкIыгъ.- Фидур, тэ ущыIа?
Унэ лъэныкъом имызакъоу щагу лъэныкъори гуихпсэих. Къышъхьарыогъэ щынагъом чэщджэнэ пIонэкIэу 

--- Page 239 ---

Афыпс къызщигъэлъэтыгъ, пчъэр IуиубгъукIыгъ, шъхьаныгъупчъэм Iубэнагъ - щагуми рэхьатыгъо дилъэгъуагъэп. 
Къакъырыпчъэр IуубгъукIыгъ, зыдэщытыщтыгъэ чIыпIэм 
дэжь кури щытыжьэп. Пшъэшъэжъыем игумэкI гумэкI 
къыхэзылъхьажьыгъапэр Федор ишхонч - ари пчъэкъуахэм 
къотыжьэп.
Афыпс унэм ичъыгъ, щагу зэгъокIри шIощынэгъуагъ:
- Мышъыд! Мышъыд!
Хьэми макъэ къышъыгъэп.
Урысыдзэм зыщыIэ мэзэ заулэм зыкIи къыхэмыфагъэу, Афыпс ыгу къызэхэхьагъ, гъынагъэзэ, ымакъэ 
зэхимыхыжьэу, IэзэпIэ лъэныкъомкIэ джагъэ:
- Сергей Петрович!.. Сергей Петрович!..
Плуталовыр IэзапIэм къычIэкIыгъ, бэщитIу кIэгъэкъуагъэу дзэкIолI уIагъэ гори лъэгуцэм къытехьагъ, нэмыкI 
гори шъхьаныгъупчъэм къиплъыгъ.
- Сергей Петрович, Фидур тэ щыIа?
- Укъэущыжьыгъа, Афыпс? - пшъэшъэжъые щтагъэм 
Сергей Петровичыр еIэсэкIы.- Федор Даниловичыр чыжьэу кIуагъэп, шIэхэу къэсыжьыщт. Адэ, Афыпс, джыри 
зыпфэпэжьыгъэпи? Модэ шIэх, емыкIу, чэщджэнэ пIонэкIэу 
дзэкIолIмэ зямыгъэлъэгъу. О закъор ары, Федор Даниловичым зэриIоу, паIо зыщыгъ купмэ шъхьэтехъо зытехъуа гъэу къытхэтыр.
Бзылъфыгъэ гугъу къызфашIым, зэрэджэнэпIонэкIым 
апэ дэдэ Афыпс рыукIытэу тIэкIу зиутIыIугъ, етIанэ IэзэпIэ 
шъхьаныгъупчъэ IухыгъэмкIэ плъи, унэм илъэдэжьыгъ, 
пчъэ зэпагъом шъхьэр къыдигъэщи, къэупчIагъ:
- Мышъыд тэ щыIа?
- Мышъыди Федор Даниловичым игъус. Якъэсыжьыгъу. Зыфап, зытхьакI, уипчэдыжьышхи столым тет.
Сергей Петровичыр унэм къызехьэм, риIуагъэр зэкIэ 
Афыпс ыгъэцэкIагъэу пчэдыжьышхэм кIэрысыгъ. Дэнэ 
шъхьэтехъо уцышъо пIуакIэу зыкъуапэхэр ыжэкIэпкъ дэжь 
щызэкъодзагъэхэм шъхьац блэгъэ цIыкIур къычIэщы. 
Зыхэлъыгъэ пIэр зэгъэкIужьыгъэу пчъэ IухыгъэмкIэ адырэ 
унэм къыщэлъагъо. ЕтIэ джэхашъор зэрипхъэнкIыгъакIэр 
къумгъаныпс тхыпхъэ псыгъохэмкIэ къэошIэ.
- Щыс, укъэмытэдж, - адыгэгъэ шъхьэкIэфэ шэнэу 
къыдызэрахьэрэр Плуталовым игуапэу пшъэшъэжъыем 
риIуагъ, - сэ джау сыдми сыкъихьагъ.

--- Page 240 ---

- Фидурдэхэр бэрэ къэтых, Сергей Петрович,- Афыпс 
Iанэр Iуихыжьзэ къыIуагъ, тIэкIу тешIагъэу адырэ унэмкIэ 
плъи, къыпигъэхъожьыгъ. - Зыгорэм кIо пае Фидур ишхонч 
зыдиштэу хэбзагъэп...
ЩагумкIэ ку макъэ къыщыIугъ.
- Ахэр аркIэ сенэгуе зику макъэр...- Сергей Петровичыр гузажъозэ, унэм ичъыгъ. Афыпси ыуж илъэдагъ.
Кум уIэгъищ илъыгъ. Зыр, зыIэ пхыгъэмрэ Федор 
Даниловичымрэ иIэпыIэгъухэу, кум ежь-ежьырэу къикIыгъ. 
Адырэр зэрэуIэгъэ хьылъэр Афыпс инэрылъэгъоу лIищмэ 
къырахыгъ. Тэмэпкъ зэхэтымрэ лъэкъо сэмэгумрэ пхыгъэх.
- Псы... Псы сежъугъашъу...- къэлъаIо.
- Николай, мары джыдэд, сикIал,- Анаскевич лIыжъыр 
уIэгъэ кIалэм еубзэ, еIэсэкIы,- джыдэдэм докторыр, 
Сергей Петровичыр, къыоплъыщт...
Тришков Николай ымакъэ Афыпс ышIэжьыгъ. Афыпс 
ыгу цIыкIу зыгорэу къэхъугъ, ынэхэр зэблэчъыгъэх. Мощ 
фэдизэу псым къыкIэлъэIурэр псы зыкIырамыгъашъорэр 
къыгурыIорэп.
Унэм Афыпс елъэдэжьышъ, псы Iэгубжъэ къырехы. 
Мышъыд къызэрэдичъыхьэрэм пымылъэу, псы Iэгубжъэр 
зытырикIэжьзэ IэзапIэм чIехьэ. Столым телъ уIагъэм 
фэгумэкIырэ лIищым акIыб заулэрэ Афыпс дэтыгъ, етIанэ 
Тришковым ипсы лъэIуакIэ фэмыщыIэу игые макъэкIэ 
зыкъаригъэшIагъ:
- Фидур, сыда Никэ псы зыкIемыгъашъорэр?
Анаскевич лIыжъыр къызызэплъэкIым, Афыпс иIэгубжъэ щэигъэ ылъэгъугъ, къэгуIагъ:
- Мыщ дэжь ущымыт, Афыпс...
- Псыр къыIышъух, хъэдэн шынэр ыIупшIэмэ анэжъугъэс...- зыкIыб къэгъэзэгъэ докторым, пшъэшъэжъыем 
къыриIуагъ: - Орэп, Афыпс, Федор Даниловичыр ары, о 
унэм кIожь...
Щагум Афыпс дэтыгъэми, гукIэ IэзапIэм щыIагъ. 
ЗыдэгущыIэни зэгупсэфылIэни лъэгуцэм тетыгъэп. КузэкIэтымрэ Мышъыдрэ нэмыкI къызэхэзышIыкIын щагум дилъэгъуагъэпти, ыгу къэкIыжьыгъэу хьэм еупчIыгъ:
- Тэ шъущыIагъа, Мышъыд?.. Сыд Тришкэ тхьамыкIэм 
икъэуIакI?.. УмыгумэкI, Мышъыд, Тришкэ хъужьыщт... 
Зэхэпхыгъэба, псы сежъугъашъу еIо... Тришков Никэ 

--- Page 241 ---

зыхъужькIэ, ащ нахьрэ уемыхьакъужь, Мышъыд. Хъунба?.. 
НекIо, кузэкIэтри, унэнчъэ пIонэу, къэлапчъэм Iудгъэтынэп... Фидур ишхончи унэм итхьажьын…
Сыхьатрэ ныкъорэ фэдиз тешIагъэу Анаскевич лIыжъыр унэм къихьажьыгъ. Пчъэ макъэр Афыпс зэрэзэхехэу, игумызэгъагъэ ыгъэпшъыгъэ пшъэшъэжъыер хьаку 
лъапсэм къыкIэрылъэтыгъ:
- Фидур, сыд Никэ икъэбар? Псы ежъугъэшъуагъа 
тхьамыкIэр?..
- ЗэкIэри дэгъу, Афыпс, зыгъэрэхьат,- Федор Даниловичым иджэнэ Iашъхьэ дищае зэхъум, Афыпс къумгъаныр къыштагъ, лэджэнри ыпашъхьэ ригъэкIотагъ, - Тришков Николай джыри кIалэ, къэхъу пэт, ыIэпкъ-лъэпкъхэр 
пытэх, мазэ горэмкIэ ылъэ къытеуцожьынэу тыщэгугъы... 
Адырэ псы ежъугъэшъуагъа зыфэпIуагъэмкIэ зэрэщытыр 
ары, Афыпс. УIэгъэ хьылъэ зытелъыр, къызгурэIо, Николай тхьамыкIэм угу егъугъэти ары узгъэгузэжъуагъэр, 
псы рагъашъорэп. Сергей Петровичым зэриIуагъэу, хъэдэн 
шынэкIэ ыIупшIэхэр агъэуцIыных... Николай джыри кIалэ, 
къэхъу пэт, хъужьыщт ар. Аущтэу хъунэу Тхьэми телъэIун.
Унэ къуачIэм пылъэгъэ Тхьэ сурэтым ыпашъхьэ Анаскевич лIыжъыр иуцуагъ, къащ къыхьмэ, Тхьэ елъэIумэ, 
Iупчъапчъэу щытзэ, иджабгъукIэ къыгоуцогъэ Афыпс 
зэхишIагъ, икъащ къэхьыкIи ылъэгъугъ, къызхигъэщыгъэп.
- Джы, Афыпс, - нэбгыритIури Тхьэ зелъэIухэм, Анаскевич лIыжъым къыIуагъ,- зезгъэкIыни, тIэкIу сышъхьаукъэн.
- Умышхэу ушъхьаукъэна, Фидур?
- ТIэкIу зызгъэпсэфмэ, сышхэн.
ПсынкIэу пIэр Афыпс къыгъэхьазырыгъ. Шъхьантэри, 
зытIо-зыщэ зэпыригъаз-къызэпыригъэзэжьзэ, ыгъэутэкорэпщыгъ. Федор лIыжъым щазымэр зыщихынэу зежьэм, 
пыбэнагъ:
- Къаштэ, сэ пщысхыщт.
- Бащ, пфэукIочIынэп.
- СыцIыкIужъый пшIошIа, боу сфэукIочIын.
Анаскевич лIыжъыр зэгъолъым, Афыпс пчъэр ригъэсагъ, щазымэхэр ытхьакIынхэу лэджэныпсым рихьылIагъэх. 
Лэджэн макъэ къэIоу Федор Даниловичым зызэхехым, 
къэджагъ:
- Щазымэмэ ауж икI, сэ стхьакIыжьыщтых.

--- Page 242 ---

Афыпс джэуап ытыжьыгъэп. Ежь къытефэрэр зешIахэм, лэджэныпсыри рикIутыжьыгъ. ЩазымитIури Мышъыд 
ихьэунэ пэмычыжьэ пчэгъуитIумэ ыгъэгъушъынхэу апилъагъ. Щагум дэтыфэкIэ ынэ IэзапIэм тырихыгъэп.
УIагъэмэ якъэбаркIэ, анахьэу Тришков Николай икъэбаркIэ зэупчIын щагум дилъэгъуагъэп, Сергей Петровичым 
дэжь кIонри, зыфихьыщтыр ымышIэу, къыригъэкIугъэп. 
Ау IэзэпIэ шъхьаныгъупчъэ Iух макъэм Афыпс ыгъэ плъагъ - 
Сергей Петровичым Iэ къыфишIыгъ. ЗечъалIэм, умыбырсыр къыригъэкIэу, ыIупшIэмэ IэхъуамбэкIэ атеIэжьыгъ, 
къеIушъэшъагъ:
- Адэ Никэ укъыкIэупчIэрэпи, Афыпс?
- Никэ хъужьыщт Фидур къысиIуагъ... - Афыпси 
еIушъэшъэжьыгъ.
- Уфаемэ, озгъэлъэгъун. Моу къиплъ, - Сергей 
Петровичыр бгъукIэ шъхьаныгъупчъэм IокIоты,- муары, 
олъэгъуа, мэчъые...
ЛъэпэпцIый зишIынэу Афыпс ищыкIэгъагъэп, ынэ шIуцIэ къаргъохэр шъхьаныгъупчъашъхьэм шъхьэпырэплъхэшъ, дэпкъым кIэрыт пIэкIорым илъ кIалэр алъэгъу. Лъы 
гъуаткIо кIэмытыжь пIонэу, Николай ынэгу кIыфыбз, ынэхэр 
упIыцIагъэх, хьылъэу жьы къещэ.
- Хъужьыщт ар...- мэкъэ ефэхыгъэкIэ Афыпс къыIуи, 
нэгу чъэкIыгъэр ерагъэу шъхьаныгъупчъэIум къыкIэритхъыжьыгъ, етIанэ Анаскевич лIыжъым инепэрэ гущыIэ 
гугъапIэхэр къыкIиIотыкIыжьыгъэх. - Тришков Никэ джыри 
кIалэ, къэхъу пэт...
Сыхьати мычъыеу къэтэджыжьыгъэгъэ Федор Даниловичымрэ Афыпсрэ IэзэпIэ гугъу нэмыкI мэфэ реным 
яIагъэп. ЛIыжъым пшъэшъэжъыем ыпашъхьэ зи къызхимыгъэщыщтыгъэми, пчъэ макъэ къызыIукIэ, къыкIэщтэ. 
КIэлэ уIагъэм лъыплъэу къызигъэзэжьрэ тIэкIур ары ныIэп 
гупсэфыпIэ унэм зыригъуатэрэр. Джа лъэхъаным Афыпс 
иупчIэ мыухыжьмэ, иплъэкIэ нэшхъэймэ, зэрэхъури 
ымышIэу, гум къэмыкIыщт Iаджи къагъэкIы.
Сэ сыIофэп еIо Анаскевич лIыжъым, ащ фэдэ къин 
Iаджи тщэчыгъэ, тыкъауIэуи, тыхъужьэуи, гъэрыпIэм 
тифэуи, тыкъикIыжьэуи, тыгу хагъэкIэуи, хагъахъоуи 
къыхэкIыгъ. ЦIыфышъор Iужъуми, теплъхьэрэр ещэчми, 
зыуи арэп зэрэзэгочыщтыр. Афыпс фэдэ гу пIокIэ цIыкIур 

--- Page 243 ---

армэ уIэгъошIу, ау гъэхъужьыгъуай. Тришковым икъэуIакIэкIэ къэмыупчIэгъагъот. Уилъэпкъэгъумэ къауIагъ, 
жъалымыгъэ къыдызэрахьагъ сфеIошъунэп. Афыпс пшъэ шъэжъые Iуш цIыкIу, къыгурымыIоуи щытэпщтын, ау 
къэмыупчIагъэмэ, ежьыркIи сэрыкIи нахьышIугъ. КIэлэ 
бетэмалым ынэ зыгорэ зэрэкIэлъыр къэпшIэнэу щытыгъ, 
тхьапшрэ теушъыигъ, тегыигъ... Сыд пае лыгъэ зыдэщымыIэм лыгъэ щыбдзынышъ, ор-орэу машIом упэхьажьыщт? 
Зэо мызафэм щыдгъахъэрэр имыкъоу сянэрэ сятэрэ алъ 
сэшIэжьы пIоу чылэгъо рэхьатыжьыгъэм чэщтео епшIылIэкIэ лIыгъэп, емыкIу. Сыд сабыймэ, бзылъфыгъэмэ, нэжъIужъмэ ялажь? Нычэпэ шъушIагъэр дзэ пащэм зэхихыжьмэ, 
къышъуфидэнэп... Къытебэнэгъэ гупшысэмэ Анаскевич 
лIыжъыр хьылъэу зыхагъэщэтыкIым, Афыпс нэжгъур 
цIыкIур нэмыз-Iумызэу къэплъагъ, къеупчIыгъ:
- Никэ уицыхьэ телъба, Фидур?
- Тхьэр ары, Афыпс, - Анаскевич лIыжъыр ерагъэу 
пхъэнтIэкIум къытетэджыкIи, дэпкъым балалайкэр къыпихыгъ, ар къыфэзыщэфыгъэгъэ Къэрэхъуи ыгу къэкIыгъ,- 
Тхьэм ыуж Тришков кIэлэ бетэмалым сицыхьэ телъ... 
Хъужьыщт ар, джыри кIалэ, къэхъу пэт... Е-е, Афыпс, 
сипшъэшъэжъый, сыдэу тидунай гукъэуабэу зэхэлъы, хэт 
ущыщ, убая, утхьамыкIа, улъэпкъышхуа, улъэпкъ цIыкIуа 
ыIорэп, зэкIэми анэсы, зэкIэри егъэсысы,- ыгу жьы зэрэдигъэкIрэр къыхэщэу, Iэпэ гъумышIумкIэ балалайкэ бзэпсмэ 
лIыжъыр атеуагъ, тIэкIу-тIэкIузэ гухэкI мэкъамэр унэм из 
хъугъэ.
Балалайкэ бзэпсмэ яхьазаб мэкъамэмэ Афыпс ыгу 
зэрэмакIэм нахь макIэ къашIыгъ. Гъуанэ иIагъэмэ, 
ипшыхьанэу зыкIэрыс хьаку лъапсэм тхы псыгъо цIыкIумкIэ зырефызылIэ. Изакъу, зыенчъ, зыщыгугъырэ закъор 
псэлъэнчъэу орэдышъом къегъыкIы.
- Фидур! - Афыпс фэмыщыIэу лIыжъым ибалалайкэ 
бзэпс пеубытыкIы.- Икъун, къемыгъаIу...
- Афыпс, сипшъэшъэжъый!.. Огъа сэIо?! - пшъэшъэжъыем ынэпсхэр зилъэгъухэкIэ, Анаскевич лIыжъым 
зыкъешIэжьы, жьы зыхэтыжь къодые цIыкIур пытэу 
зыIэкIеубытэшъ, тIуми ягукъао зы хъужьэу анэпс кIалъэкIыкIы.

--- Page 244 ---

IX
Плуталов докторыри, Анаскевич лIыжъри, Афыпс 
пшъэшъэжъыери, дзэм дыхэтхэри Тришков Николай зэрэщыгугъыщтыгъэхэу иныбжьыкIагъэ къыгъэшъыпкъэжьыгъ. 
Лъэкъо уIагъэм икIыжьын, къупшъхьэр фыкъогъагъэпти, 
бэрэ зэригъэжагъэхэп. Блыпкъ зэхэтыр ары къехьылъэкIэу 
пIэм хэзгъэлъыщтыгъэр. Плъыр-стырыр къезытырэ уIагъэми ныбжьыкIагъэр ебэны, текIонэу щэгугъы.
ЗигугъапIэ мыкIодыхэрэр Афыпс. Николай нахьышIу 
зыхъужьыгъэ мафэм щегъэжьагъэу мафэм тIо-щэ фыкъомыкIэу, кIэмыупчIэу къыхэкIрэп. Ау ащ пае къэнагъэп, 
Федор Даниловичым емыупчIыгъэми, икъэуIакIэ къызхэкIыгъэм егуцэфэныр. Зымафэ IэзапIэм чIэлъ сымаджэхэр, 
ашъхьэ къырамыхэу, рыгущыIэхэу зэхихыгъагъэ. ЗэкIэми 
анахь шIогъэшIэгъоныгъэр дзэпащэр цIэцIагъэ, ылъакъо 
къызэрэтеуцожьэу ыгъэпщынэнэу ыIуагъ зэраIуагъэр ары. 
Аущтэу щытми, сымэджаплъэ къыфэкIонэу мафэ къэс 
ежэх - сымэджэщыр агъэкъабзэ, щагур къызэлъапхъэнкIыхьэ.
Мы тхьамыкIэр, Афыпс еIо, сымаджэм IогушIо, сыдэущтэу бгъэпщынэжьыщта? Ерагъэу иуз къыкIэзыжьы. ЕтIанэ 
ышIэщтри ышIэгъах, игонахьи къыхьыгъах, ижъалымыгъи 
къыпщыныжьыгъ. Фидур ыIорэр тэрэз, лъышIэжьыр нэшъу, 
гукIэгъунчъ, ар угу хэбгъэтIысхьэ хъущтэп. Еплъ лыузэу 
къэпхьыгъэми, ежь къыпфихьыжьыгъэми... Зыгорэм ынэ 
укIэмыпыджэжьэу ори укъызэпамыкIыжьэу ууцужьыщтыгъэп...
- Зыгорэ къэпIуагъа, Афыпс? - Тришковыр къэупчIэ.
- Сыда?
- ОщхыпцIы.
- КъыпшIошIыгъ.
- Зыгорэм уегупшысэ.
- Сызэгупшысэн щыI.
- Ар къыбгурэIомэ дэгъу... ТIэкIу шIагъэу къыуасIо 
сшIоигъуагъ, Афыпс, - Николай Iэ джабгъу псаумкIэ нэкIэпэ 
тхъоплъыр натIэм IуищэикIыгъ,- къысфэгъэгъу угу зэрэхэзгъэкIыщтыгъэр... Ори сэри зи тилажьэп... Махатадзэ 
Бесо тхьамыкIэми угу емыгъабгъ, уилъэгъуми уимылъэгъуми, дунаим щыIакIэ щыриIэжьэп... ТитIо къытэхъулIагъэр аущтэу хъунэу Тхьэм ыухыгъагъэу къычIэкIын...

--- Page 245 ---

- Мы къыохъулIагъэри ара?..- Афыпс ышъо къызэокIэу псынкIэу къэтэджыжьыгъ.
- Тэ укIора адэ, Афыпс?
- Непэрэзымафэм мыщ сыщыIэнэу ара?..- Афыпс 
ытэмэ цIыкIуитIу упэпцIыгъэу къежьэжьыгъ, пчъаблэм 
зынэсым, зыкъызэригъэзэкIи, нахь мэкъэ шъабэкIэ къыпигъэхъожьыгъ, - ащ нахьышIу Николай Павловичыр 
сымэджаплъэ къызыпфакIокIэ, епIощтым егупшыси... 
Игугъу къысфэошIкIэ, сыд сэ Махатадзэр зэрэсищыкIагъэр?!
Афыпс унэм зехьажьым, Анаскевич лIыжъым лъыхъугъ шъхьакIэ, ригъотагъэп. Гум щышIэрэм римыгъэзагъэу къырищыжьыгъ. Сыдэу ымылъэгъугъа, муары, ку 
щэрэхъмэ дагъэ ащефэ. ИшIуагъэ къэмыкIуахэуи Мышъы ди кIэрыс. Афыпс зи ымыIоу заулэрэ унэ лъэгуцэм тетыгъ, 
сымэджэщ лъэныкъомкIи мыплъэн ылъэкIыгъэп.
- Ора, Афыпс? - зыкIэрэхьэм, ышъхьэ щэрэхъым 
къытыримыхэу лIыжъыр къеупчIыгъ: - Сыд, Тхьэм ыIомэ, 
тисымэджэ Никэ икъэбар?
- Николай Павловичыр къеупчIымэ риIожьыщтым 
егъапэ...- Афыпс щхыпцIы фэдэу зишIыгъ, етIанэ джыри 
зыгорэм нэмысыгъэ къэбарыкIэр ыушъэфыгъэп.- Ащ 
ыIорэр ошIа, Фидур?
- КъысапIомэ сшIэн.
- ЫшIагъэм рыкIэгъожьыгъ.
- Ори ар къыуиIуагъа! - Анаскевич лIыжъым ышъхьэ 
къыпхъотагъ, иупчIи джэуап ритыжьыгъ: - Ыгу ихъыкIрэмэ 
нэбгыритIу ахигъэдэIуагъэмэ, ащыгъум шъыпкъэ еIо. Дэгъу 
ар, Афыпс, дэгъу. ЦIыфыгум жъалымыгъэр екIыжьы.
- Сэ сшIошъ хъурэп!
- Сыда?
- Мэхъаджэм ышIагъэр ащыгъум сыд пай фэгъэгъу 
къысиIуагъ? - Афыпс пкъы ищыгъэм шъхьэр диузэндыгъ, 
ытэмэпкъхэри ыупэпцIыгъ.
- Аущтэу къыуиIуагъэмэ, пшъэшъэжъый, ар дэгъу. 
Ежьыри зыкъешIэжьы, ори зыкъыуигъэшIэжьы шIоигъу. 
Ори сэри джаущтэу тыпсэунэу тIогъагъэба.
- ТIогъагъэ... Ау ар зэфагъэп, Фидур.
- Зэфагъэм, мызэфагъэм бэ къибгъэкIын плъэкIыщтыр. Ар къэзыIорэми, къызэриIорэми, зэриIорэми ялъытыгъ. Жъалымыгъэр арэп, гушъэбагъэр ары цIыфыр 

--- Page 246 ---

щызгъаIэрэр. Ар Тришков Николай зэхишIыкIэу ригъэжьагъэшъ, сэгушIо.
- Аущтэу оIомэ, Фидур, дэгъу, сыодэIун... Ау Мэхъаджэм сытеплъэн слъэкIыщтэп!.. СшIэрэп... Сэ сыфай 
шъхьакIэ, игугъу къысхэIукIынэу фаеп...
"Сэ сыфай шъхьакIэ, ежь къысхэIукIынэу фаеп" - 
Афыпс игущыIэхэр Федор къыкIиIотыкIыжьыгъэх. Ма мыйрэ 
Къэрэхъурэ ариIогъэгъэ гущыIэхэр - "Алахьым пае мы 
джаурыр санэIу ишъущ, игунахь сыхэшъумыгъахь!" - 
Мамыйрэ Къэрэхъурэ Жакъыз зэрариIогъагъэри Федор 
ыгу къэкIыжьыгъ. ЦIыфым игунахь хэзгъахьэрэр джынэр 
ары, Федор Данилычым ыIуагъ. Ащ текIон зылъэкIыщт 
закъор Тхьэр ары. Муары, муары, а джынэжъ тхьагъэпцIыри сабыим кIоцIыпшыхьагъ"...
- Фидур,- мэкъэ гъашIокIэ Афыпс къэлъэIуагъ, - 
Николай Павловичыр сымэджаплъэ Тришкэм дэжь къэкIон 
хъумэ къысаIу.
- Сыд епшIэщт? Шъэф зэдыряIэщтми пшIэрэп.
- Сымэджаплъэм шъэф иIэп,- Афыпс къыIуи, тхьагъэпцI нэплъэгъукIэ къыухыжьыгъ: - Никэ, Фидур, инэралым щэщынэшъ ары!..
А мэфэ дэдэм, щэджэгъоужмэ адэжь, Афыпс зыфаер 
къыдэхъугъ. IэзэпIэ щагум Граббе инэралыр къыдахьэу 
ылъэгъугъэти, пэгъочъыгъ.
- Хэта мы слъэгъурэр, Афыпса сэIо! - инэралыри 
гушIозэ, къыпэгъокIыгъ. - Сэ шъуалъэныкъокIэ сыкъакIощтыгъ.
Афыпс ыIощтри, ышIэщтри ымышIэу зэмыжэгъэ къэбарэу зэхихрэм къызэтыриIэжагъ, етIанэ ежь зыгъэгумэкIыщтыгъэр къызIуипхъотыгъ:
- Садэжь укъэкIона, модыкIэ Тришкэ Никэ къыуажэу.
- Тэ щыI а сицIэджэгъур? - Iофым зи химышIыкI фэдэу 
Николай Павловичыр къэупчIагъ.- Сымэджэщым екIужьыгъэу зысшIуегъэбылъы аIуагъ.
- УIэгъэшхо телъыгъ ащ...- аущтэу зыкIэхъури 
ымышIэу Афыпс къэгузэжъуагъ. - Джы нахьышIу хъугъэ.
- Ара? НахьышIу хъугъэмэ, некIо, еплъ сэ ащ есшIэщтым!
Инэралым ыIапэ зэриIыгъэу Афыпс зыригъэнагъ.
- НекIо, Афыпс, некIо. МыдаIорэм сыд рашIэу хабзэ?

--- Page 247 ---

- Ары шъхьакIэ... Ылъакъу ныIэп хъужьыгъэр... Ытамэ 
джыри мэузы.
- Ушъхьагъу дэгъу Тришков приказнэм иI...- инэралыр 
мэщхы, пшъэшъэжъыем ышъхьашъо теIабэ.- НекIо, 
аущтэу щытми, сымаджэм тылъыплъэн.
Унэм зэрехьэу, Афыпс ыпэ ригъэшъи, пчъаблэм дэжь 
Николай Павловичыр къыщыуцугъ, зытэмэпкъ пхыгъэу 
ыпашъхьэ ит Тришковым риIуагъ:
- Уинасыпти, сицIэджэгъу, Афыпс къыпкъоуцуагъ, о 
пфэшъуашэр сэ сэшIэ! - къыфагъэхьазырыгъэ пхъэнтIэкIум 
инэралыр тетIысхьэзэ, нахь мэкъэ шъабэкIэ Николай еIэсэкIы, Iэ фешIы: - ТIыс, сикIал, тIыс. Сыоплъышъ, дэхэкIаеу 
уагъэутысагъ, пшъуи пафыгъ, пIи къыуагъэпхыгъ, нахь 
Iэпс-лъэпси уашIыгъ... Сыд етIанэ уиуIагъэ къыуигъаIорэр?
- Мэхъужьы, Николай Павлович,- Тришковыр, шыхьат 
къысфэхъу риIорэм фэдэу, докторым фыреплъэкIыгъ, 
Афыпси къыдыригъэубытыгъ. - Тхьэегъэпсэух Сергей 
Петровичри Федор Даниловичри, алъэкI къагъанэрэп.
- Афыпс? - пIэкIор лъапэм дэжь щыт пшъэшъэжъыем 
инэралыр IогушIо. - Афыпс ахэмэ ахэтба? Игугъу къэпшIырэпи?
Афыпс ыцIэ къызыраIом, ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ, 
укIытэр къытекIоу ынапIи ридзыхыгъ, зыдэщытым щечъэхы 
къышIошIыгъэти, Iэ ушынэгъэ пIуакIэмкIэ гъучI бармэкъ 
чъыIэр ыубытыгъ. Инасыпти, Сергей Петровичым къыIуагъ:
- Афыпс иIоф шъхьафы, Николай Павлович. Ащ ишIуагъэ зэмыкIыгъэ сымаджэ тиIэп.
- Аущтэу къысщыхъути ары сэри сыкъызкIыкIэупчIагъэр. Ащ ишIуагъэ къышъуимыгъэкIмэ, хэт зишIуагъэ 
къытэзгъэкIынэу тэ тиIэр, ы-ы, Афыпс?
- Тхьэр ары, ащ ыуж Сергей Петрович, Афыпс сыкъэзгъэхъужьыгъэр, Николай Павлович,- Афыпс ычIыпIэкIэ 
Тришковым къыIуагъ,- мэзэ псаум мафэрэ къыспэсыгъ.
- Адэ джары сэ Афыпс пшъэшъэ хъупхъ, гукIэгъу хэлъ 
зыкIасIорэр,- инэралыр джыри пшъэшъэжъыем щытхъугъ, 
къэтэджыжьыгъ. - НекIо, Афыпс, сицIэджэгъу имыхъо-мышIагъэ датшIэу тыщытхъунэп. Зерэгъэхъужь, 
сымэджэщым къычIэкIыжьмэ, тэ етпэсыщтым тегупшысэн, 
ащ нэс иакъыли къэкIон, изекIуакIи уасэ фишIыжьын. Сэрмэ, 
Сергей Петрович, сицIэджэгъу анахь мэстэ цакор дэсIыгъыщтыгъ, - исэмэркъэуи, ишъыпкъи зэхэлъэу инэралыр 
сымэджэщым къычIэкIыжьыгъ.
Тришков Николай иIофкIэ инэралыр зэрэзекIогъэ шIыкIэр Афыпс игуапэу, ау къызхимыгъэщэу унэм ис. Федор 
Даниловичым пшъэшъэжъыем риIо пакIошъ, фыхимыгъэпсыгъэми, ежь-ежьырэу пхъэнкIагъэ, лъэкIагъэ, шъхьаныгъупчъашъхьэм тет къэгъагъэмэ псы акIигъэхъуагъ. 
Джы дэпкъ гъунджэм кIэрыт: ышъхьац хэжьыхьагъ, ыблагъ, 
ишъхьэтехъо къуапэхэр ыгъэтэрэзыжьыгъэх, янэ зэришIыщтыгъэу, ынапцэмэ Iупс Iапэр аригъэчъагъ. Инэралыр лIы 
дэгъу, Афыпс ыIуагъ, Николай мэхъэджагъэ зэришIагъэ 
пэтзэ, сымэджаплъэ къыфэкIуагъ, къесэмэркъэугъ... Ау 
сэмэркъэукIэ къыфидзыгъэр ыгъэшъыпкъэжьыщтмэ 
сшIэрэп нахь...
Афыпс игъунджэ кIэрытыкIэ Анаскевич лIыжъым 
ищыпэлъэгъоп. Мы мазэр ары нахь къыхэщэу зыхъугъэр. 
Гъунджэм нэмыкIэу ежь зыфэгыкIэжьэу, зыпыупхъухьажьэу, иукIыти къытекIоу, ыIощтымкIи зыфэсакъыжьэу 
ригъэжьагъ. Адэ джары, Федор ыIуагъ, хэти дунаим 
къыхилъхьагъэр кIодырэп. Мощ нахь мыхъурэм зыщыщ 
бзылъфыгъэ лъэпкъыр зыщигъэгъупшэрэп. Нахь 
зыричыIомэ, сыдэу титIо тыхъущт!.. Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу пшъэшъэжъыем шъыпкъагъэкIэ тыдэзекIуагъэп. 
Сыд пае нэрымылъэгъу лъахъэ тетлъхьагъэу, тыгу илъыр 
кIоцIытлъхьэу, тызфаер едгъашIэу тIыгъ? Янэрэ ятэрэ 
имыIэжьмэ, зыщыщ лъэпкъэгъухэр дунаим тетыжьхэба? 
Ахэмэ ахэпхьажьынкIэ зы шы илъыгъу ныIэп ищыкIагъэр! 
Хэти щэрэщ фаеми, ежь къыхэкIыгъэр адыгэм къегъэгъунэжьы. Чылэ гъунэ горэм Iупщэжьмэ, апэ зикъэлапчъэ 
Iухьэрэм зэриубытылIэщт. Аущтэу мыхъумэ, сэ мыщ 
сыкъэзыхьыжьыгъэгъэ Тыгъэнэ Къэрэхъу макъэ есэрэгъэIуи, Iогъу уригъэфэщтэп.
Сэ мы пшъэшъэжъыер зэрэсшIэу цIыф ышIэрэп, ышIэни 
гурыIони ылъэкIыщтэп. Чыр цIынэзэ ауфэ зыфаIори шъыпкъэ, ау уегъэзыгъэ зыхъукIэ, узэмызэгъын Iаджи къыпхэзэгъэщт, узэмыуцолIэныбэми урагъэуцолIэщт. Имыхьакъ 
теслъхьанэп, инэралыр лIы дэгъу, цIыфышIу, игукIэгъу 
бэмэ анэсы, игулъыти ины. Ау мы пшъэшъэжъыемкIэ 
ишIушIи, игукIэгъуи, игъунэлъыфи къезгъэкIурэп. Тхыбзэр 
къыфэпхьэу тиеджакIи, тикъащ къэхьыкIи, тидыухьэ къэIуакIи ебгъашIэкIэ, чылысым щыоумэхъкIи урыс пшIын плъэкIыщтэп. Хьаулыеу мыщкIи отец Георгий Бальбуциевым 
зеухыжьы. Къащ къэхьыкIэр зэбгъэшIэныр зыуи арэп - 
къабыл гукIэ пфэхъуныр, шIошъхъуныгъэ фыуиIэныр анахь 
чIыпIэ къини гушIуагъуи уифагъэмэ, уфэшъыпкъэныр ары 
Тхьэм урицIыфкIэ узиштэщтыр. Афыпс игулъытэ псынкIэшъ, отец Георгий риIорэр къыкIеIотыкIыжь къодый, ари 
егъэзыгъэ Iоф нахь, ыгукIи ыштэрэп. Сыд ащыгъум 
тибыслъымэн дыухьэ къызыкIысфэмыIорэр ыIуи пшъэшъэжъыем къызырегъэзым, къащ къыхьмэ, динынчъ ыIозэ, 
отец Георгий унэм зыфичъыжьыгъагъэр? Шъо сыд, шъуфаемэ, шъукъэчъэ, шъугу емыIумэ, шъуечъыжьы. Пшъэшъэжъыем ыгу къыдэчъэу къышъуIугушIомэ - шъукъытщэтхъу, инэшхъэигъо шъукъытефэу къышъуфычIэплъмэ - тышъоубы. Шъуфаемэ, жъугъэтIысэу, шъуфаемэ, 
жъугъэтэджэу, Iорыдэгъэзэ нысхъапэпи мыр! КъытиIуапэрэп шъхьакIэ, Махатадзэ забыт тхьамыкIэм зызэрэфишIырэмкIэ, пшъэшъэжъыем тэ ыгу къытфилъыр къызэрэпшIэщтыр зыуи арэп. Махатадзэр зизабытыр хэт, 
тэрба, урысыдзэр арба? Зы унэ шъудимылъэу, зы бгъагъэ 
шъудычIэмысэу пкIыхькIэ Афыпс ыбзэкIэ зэрэгущыIэрэр 
сыдым фэшъушIэн! НысхъэпиплIэу иIэмэ ащыщэу щым 
адыгацIэ яI, адыгабзэкIэ адэгущыIэ, егъашIох, яубзэ, яIэсэкIы. Тхьэр зэуагъэр Машэ зыцIэ урыс нысхъапэр ары - 
адыгабзэ римыгъашIэ, "Къулхьуаллахь" къыримыгъаIо 
мыхъунэу фежьэшъ, ецIацIэ, етIыргу, адырэ нысхъапэхэр 
регъэбэных, регъэзаох. Аущтэу умышIы, псэкIоды зысIокIэ, сэ сыпсэкIодба еIошъ, гые гущыIэр къысфедзы. Хъущтэп моущтэу ыгу къэшIыхьагъэу пшъэшъэжъыем игунахь 
къызэрэтхьырэр. Сыд фэдизэу тыгъужъыр бгъэшхагъэми, 
мэзым екIужьы... Къысфэгъэгъу, си Тхьэ лъапI, хэт щыщми, 
псэ зыпыт цIыфыр тыгъужъым зэрезгъэпшагъэр!.. ЕтIани 
сэ мы пшъэшъэжъыер тыдэ мыгъом схьыжьын, спсэ щыщ 
хъугъэ... КъэошIэжьа, ащ уишIэ хэмылъыгъэу щытэп, мыщ 
зыкъэзгъэзэжьынымкIэ сэри къысфашIэгъэгъэ шIушIэр?..
X
- Фидур, Вано къэкIожьы! - Афыпс унэм илъэтыгъ.
- Афыпс, сипшъэшъэжъый, сыдэу ины ухъугъ! - Амилахвари зиусхьанри къыпэгъочъыгъ, ыпшъэ зизыдзэгъэ 
пшъэшъэжъыер заулэрэ къыригъэчэрэгъокIи, къыритIупщэхыжьыгъ. - Мыдэ зэ сызэгъэплъ, сыкъыпфэзэщыгъ! 
Мыр пшъэшъэшхо зэрэхъугъэр! Федор Данилович, плъэгъурэба Афыпс мы мэзитIум зызэрэричыгъэр?!
- Сэлъэгъу, зиусхьан, сэлъэгъу,- Анаскевич лIыжъым 
ыIупшIэ IужъуитIу гушIор атефэжьрэп,- ау унэгу кIэт 
зэпытым хэплъагъорэр макIэ, пIэкIэкIрэр нахьыб.
- Сыда, Федор Данилович, Афыпс угу текIуада, 
къыодэIурэба? - Вано зиусхьаныр пшъэшъэжъыем IогушIо, 
ышъхьашъо Iэ щефэ, бгъукIэ зыдиIыгъэу унэм къыздырещэ.
- Тхьэм ишыкуркIэ ащ фэдэ джырэкIэ тазыфагу дэлъэп, 
зиусхьан, - Анаскевич лIыжъыр Афыпс IогушIо,- игухэлъ 
дэдэр сшIэрэп, зегъэпшъэшъапэ.
- Фидур!..- игуапэми имыгуапэми умышIэнэу Афыпс 
къыхэкуукIышъ, лIыжъым ыкIыб фегъазэ.
- Адэ зыбгъэпшъэшъэн, Афыпс, - зиусхьанми къеIо,- 
ары шъхьэтехъо зыкIыптехъуагъэри... Модэ сэ къыпфысагъэхьыгъэмэ яплъ.
ТхылъыпIэ пхъонтэшхуитIоу унэм къырахьагъэмэ 
Афыпс ашъхьащыуцуагъэу, апэ зыдэIэбэщтыр ымышIэу 
яплъы. ТIури яинагъэкIи, ашъокIи, зэрэзэтелъхэмкIи зэфэдэ. 
Тара апэ митIумэ язэу зэтесхыщтыр ыIорэм фэдэу Афыпс 
нэбгъузкIэ Анаскевич лIыжъым фычIэплъыгъ. Мыра, 
мыдырэр ара ыIозэ, Амилахвари нэкIэ еупчIыжьыгъ.
Адырэм къыIуагъ:
- Апэ къыоплъыгъэр къызэтех.
- Ары шъхьакIэ... ТIури къысэплъы... - Афыпси зэригъэжагъэхэп.
- Нахь дэгъу зыдэлъыр ары,- Федори къесэмэркъэу.
- Нахь дэгъу зыдэлъыр таущтэу сшIэщт?..- тIуми 
IитIумкIэ атеIабэ, ыгъэсысынэу афежьэ.- Мыр нахь онтэгъу!..- Афыпс ынэхэр къилыдыкIыгъэх.
- Ахэмэ яфэшъуашэр мары! - Вано зиусхьаным 
тхылъыпIэ пхъонтIитIури зэтыричыгъ.
Афыпс ылъэгъурэмэ ынэхэр зэтырагъэплъы. Нахь 
онтэгъум мандаринрэ апельсинрэ зэхэпхъагъэу диз, 
ятIонэрэм щыгъын къыдэщы, джэнэ шIуцIэ кIыхьэ щыгъэу, 
ащ декIурэ шъхьэтехъо лыдри техъуагъэу гъурдж нысхъа пи акIыIу телъыжь. Апэ къыштэщтыр ымышIэу Афыпс 
щыти, зэрэнысхъапэр ышIэ пэтзэ, къэупчIагъ:
- Сыд щыщ мыр?

--- Page 248 ---

- Мыр гъурдж нысхъап, Анна Александровнам къыпфысигъэхьыгъ.
- Хэта ар? - зыцIэ къыраIуагъэм Афыпс кIэупчIэ, 
нысхъапэр егъэчэрэгъу, къызэпеплъыхьэ.
- Анна Александровнар сэ сишъхьэгъус, уигугъу 
фэсшIыгъэти, уилъэгъу шIоигъоу ыIуагъ, къыпкIэупчIагъ, 
сэлам къыпфысигъэхьыжьыгъ.
- Адэ сыд ар къызкIыздэмыщагъэр?
- Къыздэсщагъэми хъущтыгъэ...
- Ары шъхьакIэ, озао...
Анаскевич лIыжъри Амилахвари зиусхьанри зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх. Пшъэшъэжъыем игулъытэ-гупцIэнагъэкIэ гуцафэ римыгъэшIыным пае Вано псынкIэу 
къэупчIагъ:
- Угу рехьа нысхъапэр?
- Ары.- ТIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Адыгэмэ яхьщыр.
- Адэ ары,- Амилахвари зиусхьаныр, зэхихрэр игуапэу, нысхъапэм агу джыри нахь зэпэблагъэ зэришIрэр 
икIасэу къэгушIуагъ, - тэ Кавказым ис цIыф лъэпкъхэр, зы 
чIыгу тыщэпсэухэба, нахь тызахьщырых.
- Сыда ащыгъум шъузкIэзаорэр? - Афыпс иошIэ-дэмышIэ упчIэ зиусхьаным ыбгъэгу къыдэтаджэщтыгъэ 
гушIуагъор зэбгыригъэтэкъугъ.
Анаскевич лIыжъыр къэгузэжъуагъ:
- Афыпс, зэгорэм къыосIогъагъи заом цIыфмэ ашIомыигъо Iаджи зэрэхэхъухьэрэр... Вано зиусхьанри, сэри, 
ори тшъхьэ тыфиткIэ огугъа? Ташъхьагъ итыр ары зиIо 
дгъэцакIэрэр...
- Тхьэр ара зыфапIорэр? - Афыпс зэхихыгъэр джыри 
нахь ыгъэшIэгъуагъ.
- Хь-а-у! - Анаскевич лIыжъри къыкIэщтагъ, къащ 
къыхьыгъ. - Сэ зигугъу сшIырэр нэмыкI... Ти Тхьэ лъагэ 
ащ фэдэ угу къыфихьаныр хьэрам. Къытфигъэгъунэу 
тежъугъэлъэIу, Афыпс. Ори ары, зиусхьан, къащ къэтэжъугъэхь...
КъаIуагъи, аIожьыгъи Амилахвари зиусхьаным щызгъэгъупшэжьыгъэр Афыпс икъащ къахьыкI. Унэ къогъупIэм 
къот Тхьэ сурэтым кIэрытэу къащ къехьы, мэIупчъапчъэ. 
Вано ылъэгъурэр шIогъэшIэгъонэу Анаскевич лIыжъым 

--- Page 249 ---

еплъыгъ. Мыдырэми, зыгорэ пшъэшъэжъыем епIокъон 
къыригъэкIэу, ыIэхъуамбэ ыIупшIэ тыригъэсысыхьагъ.
Афыпс Тхьэ зелъэIу ужым, Тифлис къыфырахыгъэ 
джэнитIури, адырэ унэм чIэлъадэмэ къычIэчъыжьзэ, 
зыщырагъэлъагъ, кIэпхын шIуцIэми кофтэр пырагъэлъхьагъ, 
дэнэ шъхьэтехъо зэмышъогъуищри къекIу аIомэ, щытхъухэзэ, зытырырагъэхъуагъ, цокъитIум язэу гъожьыр 
фэшIугъ, адырэ шIуцIэр фэиныIуагъ - зызщехыжьым, 
зэпиплъыхьэзэ, къыпиIухьажьыгъ:
- КъэкIорэгъым сфэшIу хъущт.
- Ар пIокIэ,- Анаскевич лIыжъым Афыпс фидзыгъ, - 
мыдрэми ышъо пымыут, фэсакъ.
- Сыфэмысакъэу тэ сыкIора сэ?..
- УIэпкIэ-лъапкIэп сIорэп, ау етIани уищыгъынхэр 
хэмылъэшъухьэхэмэ нахьышIу. Зыщыхыжь а джанэри, 
цуакъэри, хъугъэ, дэгъоу къыокIух, шъхьэтехъори ары.
- Фидур, сыдэу хьэрам Iае ухъугъа?
- Сыд пае хьэрам сыхъун?
- Тришкэ тхьамыкIэм мандарини апельсини фэхь къысапIорэп...
- Ара сызфэхьэрамыр?.. Фахь, фахь, муары мо лагъэм 
из фэшIи, фахь, сымаджэхэми аритын.
- Сыд Тришков Николай илажь? - Амилахвари къэупчIагъ.
- Е-й, о пшIэрэпи, Вано, ащ къехъулIагъэр, - Афыпс 
къызIуипхъотыгъ, - лъы сэшIэжьы ыIозэ, къаукIы пэтыгъ!..
- Джы сыдэу щыт?
- Ылъакъо хъужьыгъэ, ыблыпкъи мэкIыжьы... Инасыпмэ, шIэхэу хъужьынэп!
- Сыда? - джыри зиусхьаным зэхихрэр егъэшIагъо, 
Федор лIыжъри мэщхыпцIы.
- Карцерым чIидзэнэу ыIуагъ.
- Къызэхэмылъхь, - Анаскевичым ыдэрэп,- ыIуагъэп.
- Къызэхаслъхьэрэп! УкъычIэкIыжьмэ, къыотшIэщтым 
тегупшысэн къыриIуагъ.
- Ар Iоф шъхьаф, - лIыжъым еIо,- модэ уздежьагъэм 
кIо.
- Ащ сыкIон, Фидур,- пчъэм нэсыгъэу къэуцу,- ау 
сыкъызэрэоупчIыщтыр ошIа, мыхъо-мышIагъэ дзэм щызышIэрэм сыд рашIэу хабзэ?

--- Page 250 ---

- Мыхъо-мышIагъэ зышIэрэр карцеркIэ агъэпщынэ,- 
упчIэ зэратыгъэм ычIыпIэкIэ Амилахвари джэуап къетыжьы.
- Зэхэпхыгъа, Фидур? Сыд етIани сIорэм сызкIытепфырэр?
- Уицуакъэхэр псынжъым хэмылъэшъухь...
- Фидур!..- лъиIуагъэм Афыпс пчъэм къыдегъэплъыжьы.
Амилахвари зиусхьанымрэ Анаскевич лIыжъымрэ 
язакъоу унэм къызинэжьхэкIэ, Афыпс игъэпсыкIэ-шIыкIэхэр 
анэгу кIэтхэу зэIощхыпцIэх. Пшъэшъэжъые зыенчъэм 
игушIуагъуи, игумэкIи, итхьамыкIагъуи, хэти ежь къыпыщылъым нэс къызэрэшIошIэу егупшысэ. ЦIыфыр псаоу, 
зыфэныкъор ыгъотэу дунаим тетын къодыер арэп къызфэхъугъэр. Хэти ежь къызщыхъугъэ, къэзыуцухьэрэ 
дунаим щыщэу зы чIыпIи, зы унагъуи, зы чыли, зы хэгъэгуи 
щыриIэн фае. Зы чъыги щимыгъэтIысмэ, зы лъагъуи щыхимыщмэ, зы гугъапIи щимыгъотмэ, тэтэрконым фэдэу 
епфыжьагъэкIи, зэрыфэгъэ чIыпIэр лъапсэ фэхъущтэп. 
Уашъори шIодэхэщтэп, тыгъэри шIофэбэщтэп, псыри 
шIоIэшIущтэп. КъыIущхыпцIэрэм IущхыпцIэжьыщт, къеIэсэкIрэм еIэсэкIыжьыщт, къыфхэцэкъыкIрэм ецэкъэжьыщт, 
ау ежь ыгу илъым кIэхъопсэу, псэм ригъапшэу, пшысэшIу 
щыхъоу, дэрмэни, нэхъоий, гушIуагъуи, нэшхъэий, зэщи 
хигъуатэхэу дунаим гъашIэр къыщехьы.
- Джары, зиусхьан, олъэгъу тызхэтыр,- игупшысэмэ 
къахэужьэу Анаскевич лIыжъым къыIуагъ, ыжэкIэ-пэкIэ 
тхъуагъэми игушIопс къахэщыгъ, - тызэрэгъэзэщрэп, 
мафэ къэс тIони тшIэни тэгъоты.
- А слъэгъурэм уигъэзэщынэп,- Амилахвари ынэгу 
гушIопсыр рычъагъ, джыри ыгъэшIагъоу шъхьэр ыгъэсысыгъ,- лъэшэу пкъыкIэ зыричыгъ, иIуплъэ-теплъи нэмыкI 
шъыпкъэ хъугъэ. Ау зэкIэми анахь згъэшIагъорэр, Федор 
Данилович, Тхьэ сурэтым ечъэлIагъэу къащ къызэрихьыщтыгъэр ары. Отец Георгий дунаир фэхъужьрэпщтын?
- ПкъыкIэ пшъэшъэжъыем зызэрэричыгъэм нахьи, 
зиусхьан, игулъытэ ыныбжь емылъытыгъэу мафэ къэс 
зэрэхахъорэм нахь сегъэщынэ. ЕтIани ар анахьэу зеслъэгъулIагъэр Тришков Николай сымэджэщым зычIэфэгъэ 
мазэр ары.
- ЗэшIугъэхэпи ахэр?

--- Page 251 ---

- ЗэшIугъэхэп, ау, мары, унитIукIэ плъэгъугъэ, укъэкIоным ыпэкIэ етIани ыдэжь къикIыжьыгъагъ ныIэп, ушъхьагъукIэ сэ хьэрам сишIи, ежь гъэкIэрэкIэгъаеу сымэджаплъэ кIуагъэ,- Анаскевич лIыжъыр щхыпцIыгъэ, 
псынкIэуи, ежь зэгыижьэу, къыриIолIэжьыгъ: - Хьау, Тхьэм 
ерэмыд, ащ мыхъун хэслъагъоу арэп. Тришков приказнэм 
нахь ныбжьыкIэ тидзэ хэтэп.
- НыбжьыкIэм, сыдигъуи хабзэ, ныбжьыкIамэр кIао, 
Федор Данилович.
- ЛIыжъыгумрэ ныбжьыкIэгумрэ зэфэдэна, зиусхьан, 
тэ мафэ къэс мыдрэр шIэ, модырэр зыщымыгъэгъупш 
тIозэ, тыжэдэт, ыгу зыщытэгъэкIы. Тришков шъхьачэт 
мыдаIом нахьи Афыпс пшъэшъэжъыем ищыкIагъэр сэ 
сэшIэ.
- Зыфае горэм пшъэшъэжъыер къыкIэлъэIугъэу пфэмыгъэхъоу ара, Федор Данилович? 
- Ар къызкIэлъэIугъэу дзэм щыфамышIагъэ щыIэп, 
ау зыфаер о къыуиIуагъ, зиусхьан, ушъхьагъу къыпфигъотыгъ нахь.
- Зэ сыгу къэгъэкIыжьи, сыд къысиIуагъэр?
- Узэрэзаорэр къызэрэпфидзыгъагъэр?
- КъэсэшIэжьы. ТIо къысфидзыгъ.
- ЯтIонэрэр сищыпэзэхэхэп, урыс гугъу тшIы къэс, ар 
къыспеIэты.
- Анна Александровнар къыздэсщэн фэягъэ, къысэлъэIумэ, къыскIэлъыплъэзэ, сыкъэкIожьыгъ. Бзылъфыгъэ 
макъ, бзылъфыгъэ нэплъэгъу шъаб Афыпс ищыкIагъэр, 
Федор Данилович,- Амилахвари хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- 
пшъэшъэжъыем ыгу илъыр къедгъэIуагъэп. Шъхьатехъо 
зытехъуагъэ тэ къыфитхын мы дунай Iаем,- тIэкIурэ щысыгъэу зиусхьаныр къэупчIагъ: - Арэп, Федор Данилович, 
Николаевскэ станицэм Афыпс щядгъэпIумэ хъущтба?
Анаскевич лIыжъыр пшъэшъэжъыер тырахынэу 
къыфэкIуагъэхэ фэдэу пкъые къэхъугъ, ынэхэри зэрэщымытыгъэхэу къилыдыкIыгъэх. КъыздегъэIэпыIэ пIонэу Тхьэ 
сурэтым дэжькIэ плъагъэ, зиусхьанми еплъыжьыгъ.
- Джы къапIорэр ары мыхъухэщтыр! - лIыжъыр 
щымысышъоу къэтэджыгъ, тхылъыпIэ пхъуантэхэр IуигъэкIотыгъэх, зытесыгъэ пхъэнтIэкIури чIыпIэм ригъэкощыкIыгъ. - Табыумэ отец Георгий зэхемыгъэх, зыфэе дэдэр 

--- Page 252 ---

фэпшIэщт. Чылысым ястынышъ, щязгъэпIущт еIо... Сыдэущтэу угу емыгъоу бусурман пшъэшъэжъыер, къащ къехьы 
оIокIэ, чыристан ныомэ ахэбдзэщт! Сэщ нахь къэмынагъэми, Вано Гивич, ар Бальбуциевым езгъэшIэщтэп.
- АщкIэ сыкъыбгоуцо, Федор Данилович! - Амилахвари ыгу къыдеIэу къыдыригъэштагъ. - Тэ тизакъоп, 
дзэми ыдэнэп!
- Бальбуциевым ымыгъэдаIохэмэ...
- Зэхэсхрэр гъэшIэгъоны... Адэ сэ орырэ, Федор 
Данилович, отец Георгийрэ шъузэгъусэу пшъэшъэжъыер 
чыристан диным фэшъопIу сшIошIыгъи?
- Бальбуциевым иIоф Афыпс хэлъэп! - Анаскевич 
лIыжъым къыпиупкIыгъ, етIанэ ыпэкIэ чIэгъ чIэгъумтIымыхьажьыгъ: - ЗилъэгъукIэ, сиабэ укъынэсрэп, сIэ укъебэурэп, унатIэ нэбгъэсырэп еIошъ, къыщэхьэ.
- Ащ изекIуакIэ Николай Павловичыр щыгъуазэба?
- Инэралыр щызгъэгъозэнкIэ къезгъэкIурэп, сыд 
имыцIыфыгъэми, Тхьэми иIофышI, бзэгу схьынкIэ сэмэхъашэ.
- Ащ бзэгухьагъэ фэIуагъэп, Федор Данилович. Пшъэшъэжъыем тыкъомыуцомэ, ыгу цIыкIу тидинкIэ чъыIэ 
хъущт...
- ЕтIани ащ ыIорэр ошIа, зиусхьан? - Анаскевич лIыжъым гу къызIэпишIыхьажьыгъ.- Афыпс сыумэхъыщт еIо.
- Пшъэшъэжъыер тыещтмэ, ари къытпыщылъ, ау 
егъэзыгъэ епшIылIэ хъущтэп.
- Адэ арба сэри сэзгъаIорэр... Амэ, зиусхьан, зы лъэIу 
къыпфысиI. Афыпс къысэшъути, дзэм сыхэжъугъэкIыжь, 
сипхъорэлъф цIыкIумэ адэспIущт...
- НэмыкI IофкIэ къысэлъэIу, Федор Данилович,- 
заулэрэ Амилахвари зиусхьаныр щыси, къехьылъэкIэу 
къыIуагъ,- ау пшъэшъэжъыемкIэ уилъэIу пфэзгъэцэкIэнэу 
укъысщымыгугъ.
Федор Даниловичым зэхихыгъэр зэрэшIогъэшIэгъоныр 
къызхигъэщыгъэп. Ау сыда силъэIу зыкIысфэмыгъэцэкIэщтыр, ыIуагъ. Афыпс аIыпхы пшIоигъошъ ара? Плъэгъу 
мыхъурэ адыгэхэу уисэшхо къызфихыгъэ зэпытмэ ащыщ 
пшъэшъэжъыер сыдэущтэу угу фэштэщт? Икъунба уигукIэгъунчъэрэ уихьажъ-гужърэ ахэмэ зэратепкъутагъэр? 
Амилахвари гъурдж зиусхьаныр аIомэ, адыгэхэр якъэмапшъэ етхъожьых... О пшъэшъэжъые ибэр ппIунэу 
аIыпхыщт...
XI
Гъатхэм иапэрэ мэфэ фабэхэм къадэкIогъэ жьыбгъэм 
осыр тыригъэжъукIи, чIыгур къыгъэгъушъыгъ. Чэу 
лъапсэмэ, тхышъхьэ къогъумэ къакъонэгъэ ос пхъэпхъэ 
шIоишъомэ кIымафэ зэрэщыIагъэр угу къагъэкIыжь къодый. Гъэтхэ шъабэм къыфырэ уцыпэхэр нахь тыгъэопIэ 
чIыпIэмэ къахэзэрэгъэплъых. ЗэкIэкIогъэ мэзэ чъыIэмэ 
агъэдыигъэгъэ чъыгхэм якъутэмэ щэигъэхэмкIэ зыкъызэрашIэжьрэр ахэолъагъо. Къакъырмэ къачIащыгъэ былымэу 
тыгъэнапэм хэтхэм амакъэ модыкIэ-мыдыкIэ къыщэIу. 
Гъатхэр къышъуфэзыщагъэр тэры аIорэм фэдэу къолэбзыумэ дунаир афэхъужьрэп.
Дунаир дахэ, дэгъу, зао щымыIагъэмэ. ПытапIэм паIо 
зыщыгърэ Iашэ зыIыгърэ нэмыкI щыплъэгъурэп. Сатырэу 
зэхэтхэу омакъэхэр къыздиIукIрэ къушъхьэ лъэныкъомкIэ 
ахэр макIох. Шыур шыу, лъэсыр лъэсы, кухэри ауж итых. 
Афыпс чэу натIэм кIэрылъ чъыг гъугъэм тетэу маплъэ, 
мэдаIо - къыгурымыIорэр зы, Тришков приказнэм еупчIы:
- Ник, сыд пае заом Iухьэрэмэ орэд къаIора?
- Орэдым гур къеIэты, нахь уегъэпкъые.
- КъаукIынхэкIэ мэщынэхэшъ ара?
- Ащ фэдэ агу къихьэрэп, хэти псаоу къэнэнэу мэгугъэ.
- ГъэшIэгъоны...
- ЕтIани пчызэхао зызэфежьэхэкIэ, лъэшэу мэкуох.
- Мэщынэхэшъ, ара? - джыри Афыпс къэупчIэ.
- Агу зыкъырагъэIэты сIуагъи.
- Плъэгъузэ, цIыф уукIыгъа, Ник?
- Анэ кIэпхагъэу заохэрэп.
- Заом нэшъу зэрэIумыхьэрэр сэшIэ сэ, цIыф уукIыгъа 
сIуи сыкъэупчIагъ.
- Сэ сымыукIыгъэмэ, ежь сыкъиукIыщтыгъ.
- Ащыгъум Мэхъаджэм ыIорэр ори оIоба? - Афыпс 
ынэ шIуцIэ къаргъохэр къилыдыкIыгъэх, чъыг гъугъэм нахь 
зытыриIэтыкIэу ытэмэпкъхэр ыупэпцIыгъэх.
- Махатадзэм ыIорэр сэIоми сшIэрэп, ау пшъэрылъэу 
фагъэуцугъэр зэригъэцэкIагъэр сэшIэ. Заом мыхъун Iаджи 
289
10 Заказ 029

--- Page 253 ---

хэхъухьэ, ары пэпчъ дзэкIолIыр бгъэмысэныр къезгъэкIурэп.
- Ара?! - Афыпс зимышIэжьэу кIэкуукIыгъ, щагум 
дэлъэдэжьызэ, къызэриIокIыгъ. - Ори дэгъоу зыкъэогъэгъунэжьы!
- Афыпс! - лъыджагъ, ау пшъэшъэжъыер къыфэуцугъэп.
Николайрэ Афыпсрэ зэраIорэр зэкIэ Анаскевич 
лIыжъым зэхихэу къакъыр натIэм дэжь кур щызэкIишIэщтыгъэ. Зинэплъэгъу зыпари къыпэIумыхьажьэу щагум 
къыдэлъэдэжьыгъэ Афыпсэу унэм илъэдэжьи къичъыжьыгъэм зызэриплъыхьэри лIыжъым елъэгъу. ЗыкъэпшIэжьэу, 
сыуищыкIагъэ зыхъукIэ, ор-орэу укъысэчъэлIэн еIошъ, 
мэщхыпцIы.
Сыдэу пшъэшъэжъые къаигъ мыр, Федор еIо, псэ 
зыфэтшIыми, ыгу риубытагъэр щыдгъэгъупшэн тлъэкIрэп. 
Зэ Тришковри хъужьэу танэIу икIыжьыгъагъот. Игунахь 
сыхэхьанэу сыфаеп, ежьыри зыдимышIэжьэу пшъэ шъэжъыер къегъэблы. Афыпс ыIу-ымыIоми, шхончыр зыIыгъыр ылъэгъоу, зэопIэ шъыпкъэм пэIусэу, сымэджэщымкIэ ахэр ишыхьатыжьэу, Махатадзэ забытри ынэгу кIэмыкIэу, сыдэущтэу къехъулIагъэр щыбгъэгъупшэн. Джары, 
Амилахвари зиусхьаныр, зымафэ къыосIуагъэр сыгу 
къэзгъэкIыгъэр. Сыд фэIогъагъ пшъэшъэжъыер къысэшъутэу сышъутIупщыжьыгъагъэмэ? Отец Георгий тызфигъэлIэрэ умэхъын Iофыр, къысфэгъэгъу, си Тхь, ищыкIа гъэп! Зэрэчыристанхэ пэтзэ, мыумэхъыгъэхэу тэр шъыпкъэм, къащ къыхь къодыеу, тхьапш къытхэтыр? Мыщ 
фэдиз къин шъори шъосымыгъэлъэгъоу сэри зэсымы гъэлъэгъужьэу, пшъэшъэжъыем игунахьи шъухэсымыгъахьэу, ыгу хэзгъэкIы пакIошъ, бадзи тесымыгъэтIысхьэу 
сиунагъо щыспIущтыгъэ. УилъэIу пфэзгъэцэкIэнкIэ укъысщымыгугъ къысэоIо. ГъэшIэгъонэп унаIэ пшъэшъэжъые 
ибэм тегъэт, Анаскевич лIыжъым егъэпIу инэралым къыуиIуагъэмэ, тэ ущыIагъа джы нэс? Шъуадэжь учъэжьи, 
Афыпс дунаим тетыжьми умышIэу, кIымэфэ мэзищыр 
ипхыгъ. Джы шIухьафтын тIэкIу къыфэпхьи укъэкIожьыгъэкIэ, пшъэшъэжъыер къыоттыпэнкIэ умыгугъ. РыдгъэкIэрэкIэнэу, шIу зыредгъэлъэгъунэу мылъку тимыIэми, 
тицIыфыгъэ гукIэгъу хэтэлъхьэ, дэхагъэм, шъэбагъэм, 
шIугъэм ыгу къыфэтэгъэущы. Ащ шъукъыблэкIэу мы 

--- Page 254 ---

пшъэшъэжъыер стешъухынэу шъузежьэкIэ, сэ къышъосшIэщтыр сэшIэ...
- Фидур,- Афыпс къечъэлIагъ,- тэ укIощта?
- Тэ сыкIон псыщэ нэмыкI.
- Сэри сыкъэкIощт.
- НекIо. Адэ Никэ урамым къытеунагъэмэ сшIэрэп?
- Никэ Iаджи еIо... Терэс!
- Шъузэфэгубжыгъа?
- Тызэфэгубжыгъэп... Мэхъаджэр къегъэгъунэ!
- Ара? КъитIысхь ащыгъум...- зэпыупIэ ешIышъ, 
еупчIы.- Тришковыр псыщэ зыдатщэмэ, кум ифэнба, сыд 
пIорэ о?
- КъэкIощтмэ, къерэтIысхь... - Афыпс зэхихыгъэр 
игуапэми, зигугъу фашIыгъэр къыримыдзэ фэдэу зишIыгъ, 
етIанэ ыгу кIэгъоу къыпигъэхъожьыгъ: - Непэрэзымафэм 
изэкъуабзэу урамым тес.
- Ары сэри сIорэр, ынэ жьы кIэун. НекIо, Николай, 
псыщэ уздэтщэн.
Непэрэ мэфэ шъабэм фэдэ зыщымыIагъэр бэшIагъэ. 
Зы пщэ гъощагъи зэрымыт гъэтхэ огум инэбзыйхэр зытыримыгуащэ къымыгъанэу тыгъэр къеплъы. ЧъыIэм къыкIэзыжьыгъэ кондэ шъхьэпэ папцIэхэм арычъэн жьыбгъэ 
макIи щыIэп. Нэм фэмыплъэкIрэ къушъхьэ мэзхэр, шъоф 
зэикI макIэхэр, тхышъхьэ тешъо мылъагэхэр джыри гъатхэм зэлъимыштагъэхэми, ащ фэдэ гухэлъ дунаим зэрэфыряIэмкIэ ежь-ежьырэу итеплъэ нэгушIокIэ зыкъеIотэ жьы. Псыщэкур зырекIокIрэ нэпкъым дэт къушъхьэ псыхъо 
чъэрым ичэф макъэ, адыгэ Iэгъо-благъор тхьамыкIагъо 
хэтми ымышIэжьэу, зыретэкъухьэ. Гъогунэпцэ уцыпэ 
псыгъо цIыкIухэми, алъэгъурэр ягъэшIэгъонэу, лъэпэпцIыеу 
заплъыхьэ.
Анаскевич лIыжъымрэ Афыпсрэ зэгосых. Тришков 
Николай ылъакъохэр кушъом елэлэхыхэу нэбгыритIумэ 
абгъукIэ щыс. Кум зэридзэ къэс тэмэпкъ пхыгъэр егъэузми, 
къызхигъэщрэп, ыIупшIэ ецакъэ, Iэ псаумкIэ пытэу кушъор 
ыIыгъ. КIымэфэ кIэзыжь гъогу къутагъэм кур зэридзэжьыпэ зэхъум, кIалэм ыIэ зэригъэузрэм лIыжъым гу лъитагъ, къызэмыплъэкIэу къыIуагъ:
- Николай, сикIал, зи къызхэбгъэщрэп шъхьакIэ, 
узетэдзэжьы.

--- Page 255 ---

291
10*

--- Page 256 ---

Зы гущыIэ джы нэс къызжэдэмызыгъэ Афыпс псынкIэу 
къызэплъэкIыгъ. КIэлэ уIагъэм ынэгу кIыф зэхишIэу къэгузэжъуагъ:
- Фидур, къэгъэуцу!
Николай кум къикIыгъ. Тэмэпкъ пхыгъэр ыгъэтэрэзыжь 
фэдэу ышIызэ, къызхимыгъэщэу, Афыпс IугушIуагъ. Кушъо 
Iыгъыным ыгъэдыигъэ Iэ псаур зэкIищыгъ, къызэкIищэжьыгъ, лIыжъым риIуагъ:
- Псыхъо дэхьапIэр чыжьэжьэп, шъуауж ситыщт.
- Сэри ары,- Афыпси кум къипкIыгъ.
- Нэпкъым благъэу шъуемыкIуалI, - Федор лIыжъым 
къафигъэпытагъ.
Кум ыуж зехьэхэм, Афыпс ыIапэ ыубытынэу Николай 
ыIэ фищэигъ шъхьакIэ, къыритыгъэп. Анаскевич лIыжъыр 
кумкIэ псым зыхахьэм, Афыпсрэ Николайрэ нэпкъым 
къытенагъэх. ТIэкIурэ щытыгъэхэу, Николай къыIуагъ:
- Непэ мэфэ дэгъу.
- Модэ еплъи зэ, Ник, уашъомрэ псымрэ ашъо зэрэзэфэдэм.
- Уашъор псым хэплъыхьэшъ ары,- джау сыдми 
къыIуи, Николай щхыгъэ.
- Умыщх, пIорэм шъыпкъэ хэлъ.
- Сыщхырэп,- зыкъегъэтэрэзыжьы, - ары сэри къызэрэсщыхъурэр... Мыдэ, Афыпс, мы чы псыгъо цIыкIумэ 
ашъхьапэхэр къызэрэуплъыжьхэрэр,- Николай псыхъо 
нэпкъ чы зэхэтмэ атеIабэ, - гъатхэм пэгъокIых.
- КъыпымыкIыкI, псэкIоды.
- Ар оIомэ, сынэсынэп.
- Ник, зыгорэкIэ сыоупчIы сшIоигъу. Уаумэхъыгъа о?
- Сымыумэхъыгъэу чыристан диным ситына? Сэ 
сизакъоп, ащ тидзэ хэтхэр зэкIэ итых. Николай Павловичри, 
Федор Даниловичри, Сергей Петровичри ары.
- Чыристан диным Ваноуи ита?
- Ари ары,- Афыпс иупчIэ лъапсэ зынэсрэр Тришковым къыгурыIуагъэми, зи зымышIэрэм фэдэу джэуап 
етыжьы.
- Таущтэу уаумэхъыгъагъа?
- Хэт ар къэзышIэжьрэр, сыцIыкIугъ ащыгъум.
- Адэ сэ инышхом сыдэущтэу саумэхъыщт?
- Ара зыфапIорэр? Ащ цIыкIу, ины фэIуагъэп. Чылысым 
уащэнышъ, тэри, Николай Павловичри, Федор Даниловичри, Вано Гивичи, Сергей Петровичри, нэмыкIхэри щыIэщтых. Орэд къыпфаIомэ, дыухьэхэр къыпфапчъызэ, тэри 
тыпшъхьащытэу, уаумэхъыщт.
- Тэрэз къапIорэр. Ахэр зэкIэ Фидур къысфиIотагъ. 
КъысаIу ащыгъум, Мэхъаджэри чыристан диным ита?
Адырэ псыхъо нэпкъ тхышъхьэм къытеуцогъэ адыгэ 
уIэшыгъэ шыуитIум Тришковыр джэуап тыжьыгъо рагъэфагъэп, Афыпси ылъэгъурэмэ тIэкIу ягуцафэу къэупчIэ:
- Хэта мохэр? Сыда аIори?
- Адыгэ шыух,- пцIы зыщиусын чIыпIэ зэримытыр 
къыгурыIоу Тришковым къыIуагъ, ау зэрэмышъыпкъэр 
ышIэзэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Сэлам къытахы...
- IэбжымкIэ сэлам ахырэп! - Афыпси ыдагъэп, ардэдэм 
шыумэ якIэрэхъо омакъэ къэIугъ, пшъэшъэжъыем ышъхьэ 
риуфэхыгъ.
- Умыщт, Афыпс, ахэмэ ящэ мыщ къынэсыщтэп,- 
Тришков Николай Афыпс пэIууцуагъ.
Тхышъхьэ чыжьэмкIэ къыщыIугъэ омакъэхэм Анаскевич лIыжъым ишхонч къырагъэпхъотагъ. Ау адыгэ шыуитIур тхышъхьэм къызэрэтелъэдагъэм фэдэу псынкIэу 
мэзым хэлъэдэжьыгъ. Щынагъо щымыIэжьыгъэми, ахэмэ 
къыщанэгъэ щынэгъо шъэфыр джыри Iэгъо-благъом итыгъ.
- Николай,- Анаскевич лIыжъыр Афыпсдыхэр зытет 
псыхъо дэхьагъу нэпкъымкIэ къэджагъ, - нэпкъым шъуIукIот! - Федор Даниловичыр псыщэкум зандэу итэу, шхончыри шIохэлъагъэу псыхъо нэпкъым къыдэчъыжьыгъ.- 
ШъукъитIысхь, чIыпIэ щынагъу мыр!
- Фидур, Никэ иуIагъэ...- Афыпс къыригъэжьэгъагъ 
шъхьакIэ, къырагъэухыгъэп.
- Мы чIыпIэм тыIукIыфэкIэ зи къехъулIэнэп, сыкъэубыт 
пытэу! - Федор лIыжъым шыхэр хигъэчъыкIыгъэх...
Пхъэчаипсыр къырикIутмэ къатеутхэу заулэрэ къэчъагъэх. Афыпс пытэу лIыжъым ыбгъу сэмэгу хэгъэнэгъагъэ ти, зытIо-зыщэ аужкIэ зэплъэкIыгъ, Тришковым ищысыкIи 
инэплъэгъу тырихыщтыгъэп. Джыри зэ Афыпс зэплъэкIыгъ, 
фэщыIагъэп:
- Фидур, зи къытлъычъэрэп!..
- Зэтелъхь! - Анаскевич лIыжъыр къыфэгубжыгъ, 
етIанэ тIэкIу тешIагъэу шымэ зыкъаригъэшIэжьызэ, гъумтIымыгъэ. - Ахэмэ ашъхьэ къимыхьан щыIэп... Тхышъхьэм 
къытелъэдагъэх тIозэ, тапэ къызэпагъэIыщт.

--- Page 257 ---

ПытэпIэ унэхэр къэлъэгъуагъэх. Ащ нахьрэ зытэмэпкъ 
уIэгъэ зедзэн зыфэмыщыIэжьыщтыгъэ Тришковыр псыщэкум икIыгъ. Николай зыдэщыIэ кубгъу лъэныкъомкIэ 
Афыпс фыреплъэкIыщтыгъэ нахь, ыпэрэм фэдэу, икIын 
мурад иIагъэп. Анаскевич лIыжъым ыIэ сэмэгу джыри 
Афыпс хэгъэнагъэу, къыздичъыжьыгъэхэмкIэ ыкIыб гъэзэгъагъэми, адыгэ шыуитIур къызтелъэдэгъэгъэ тхышъ хьэм 
ыгу щыIагъ. Шыумэ Iэбжым къазыкIыфашIыгъэми, якIэрахъохэр зыкIагъэуагъэхэми, ежьхэри гузэжъогъукIэ 
зыфечъэжьэжьыгъэхэми гуцэфэ тIэкIу ахилъагъощтыгъэми, 
къыгурыIощтыгъэп. ЕтIани Афыпс зыщаIыгъ лъэныкъомкIэ 
зы адыги имысыжьэу, зэкIэри къушъхьэм чIэхьажьыгъэу 
Федор Даниловичым зыкIиIощтыгъэр шъхьэм щэчэрэгъу...
- Афыпс, модэ зэ плъэлъ, - Анаскевич лIыжъым 
къыIуагъ,- Мышъыдба къытпэгъочърэр?
- Мишид ары,- Тришковми хьэм иадыгацIэ къыфэмыIошъуми, иурысыбзэ макъэкIэ къыушыхьатыгъ.
- Николай! - Афыпс зэхихыгъэр ыдагъэп.- Мишидэп, 
Мышъыд нахь! Сыдигъо Мышъыд ыцIэ тэрэзэу къапIоу 
зебгъэсэщт!..
Псыхъо нэпкъым къыщяхъулIэгъагъэм ыуж мэфэ заулэ 
тешIагъ.
Iофыр джащ щыухыгъэу уахътэр кIощтыгъэми, Анаскевич лIыжъыр зэнэгуещтыгъэ упчIэр зэхихыгъэ:
- Фидур,- зыгъолъыжьыгъэхэм тIэкIу тешIагъэу Афыпс 
къэджагъ, - адыгэхэр талъэныкъо щыIэхэп пIуи сыда сызкIэбгъэпцIагъэр?
- Ащ фэдэ сшъхьэ къизгъэхьэгъахэп, сыдэущтэу 
узгъэпцIэн?..- Федор джы нэс зэжагъэм фэхьазырыгъэми, 
хъугъэ-шIагъэм къызэрэфагъэзэжьрэр игопагъэп.- Сэ 
къыосымыIожьми, талъэныкъокIэ адыгэхэр зэрэщымыIэхэм 
пшъхьэкIэ ущыгъуаз.
- Адыгэ шыуитIур ащыгъум тыдэ къикIыгъ?..
- Зымэфэрэ шыуитIур ара зигугъу пшIырэр? - Iофы 
зыримыгъэшIы фэдэу еупчIыгъ, псынкIэуи джэуап кIэух 
фишIыжьыгъ: - Адыгэ шыу щымызекIожьэу, адыгэ чIыгуба 
тызэрытыр... Хъугъэ, чъыежь...
НэмыкI упчIэхэри Афыпс иIагъэх шъхьакIэ, ыгу къызэхэхьагъэу ыIупшIэ цIыкIухэр зэтырикъузагъэх...

--- Page 258 ---

XII
Къушъхьэ дунаир гъатхэм идэхапIэ хэкIуатэ къэсми, 
адыгэ тхьамыкIагъом иIоф нахь дэй мэхъу. БгъуиплIымкIи 
къэзыуцухьэгъэ пачъыхьадзэмэ афырикъухэрэп - зы 
чылагъом ыуж адырэ чылагъор аIэкIэкIы - мэзмэ ахэлъэдэжьыгъэ цIыфмэ къагъэзэжьыгъэми, псэупIэ афэмыхъужьынхэу тырагъэстыкIых. Топхэмрэ щэ-гынхэмрэ зимэкIэ 
адыгэхэр къэмэ-сэшхо ихыгъэ къодый къызкъонэжьхэрэр. 
БлэкIрэ мафэ пэпчъ акIуачIэ къыщэкIэ, ягугъэ мэкIоды. 
ЦIыфыр зибэм, пцэшIуащэр зихъоим ыпашъхьэ лIыгъэм 
ущытегущыIэжьыныр къемыкIуми, зичIыгу къэзыухъумэжьхэрэм алъэкI къагъанэрэп, пчыпэм пэшIуахьэхэзэ, ячIыгу 
зэрэтетыжьыщтхэ уахътэм зырагъэукIыхьэ.
ИлъэсипшI пчъагъэм адыгэ гупцIэнэ гъэпцIэгъошIухэр 
зыгъэблыгъэ Тыркури, Инджылызри, Франциери ушъхьагъу къогъумэ къакъоплъых, аIэхэр къафащэймэ 
зэкIахьажьхэзэ, гугъэпIэ пкIэнчъэхэр къаIуадзэх. Щамили, 
ащ инаибэу адыгэмэ къафигъэкIогъэгъэ абдзэхэ пащэщтыгъэ Мыхьамэт-Амини гъэрыцIэр яIэу, ябынхэри къяшIэкIы жьыгъэхэу, зыфаехэри афашIэу Урысыем щэпсэух.
Урысые пачъыхьэу ЯтIонэрэ Александрэр Адыгэ 
шъолъырым къызэрэкIощтым нэмыкI къэбар тыди 
щыIэжьэп. Джары заом икIэух урысыдзэхэри фэзгъэгузажъохэрэр, адыгэхэри зыгъэунэхъухэрэр. Ау узэрэфаеу 
зэкIэри заом щыхъущтыгъэмэ, зао аIоныеп. Афыпс пшъэшъэжъыеми ищыIэныгъэ зэрэпсаоу ащ хэщэягъ. Урыс 
пачъыхьэр щыIэми-щымыIэми, Адыгэ шъолъырым къэкIощтми-къэмыкIощтми зымышIэщтыгъэ Афыпс итыгъэ 
къыкъокI къэсми, ышъхьэ зыгъэупэрэзэни, ынэ зэблэзгъэплъыни, ахэр щызгъэгъупшэнышъ, зыгъэчэфын Iаджи 
имафэ къыздехьы. Гъолъыжьыгъор къэсэу пIэм зекIужькIэ, чъыем IуелъэшъуфэкIэ зэгупшысэни егъоты. Ары 
пакIошъ, ипкIыхь зэхэмыугуфыкIыгъэмэ игушIуагъуи, 
игумэкIи, инэшхъэигъи ахелъагъо. Уасэ зыфишIыжьыщтми, 
зыгорэм гукIэгъу фэхъущтми, зы лъэныкъогъазэм раубытылIагъэу зыхэфэгъэ щыIэкIэ хымэм фапIуми, фаеми-фэмыеми зэолIэжьрэр зэкIэ ежь ыгу. Ащ къызэриIу е 
зэрэригъашт...
Анаскевич лIыжъыр кIэгъожьыгъэшъ кIэхьажьрэп 
Афыпсрэ Николайрэ псыщэ зэрэзыдищэгъагъэхэм. Тыдэ 

--- Page 259 ---

къизи, еIо, а шыуитIур пшъэшъэжъые бетэмалым ынэ 
къыкIэфагъа? А мафэм щегъэжьагъэу Афыпс зэрэщымытыгъэу зыкъызэблихъугъ - апэрэ илъэсныкъом къыхафэщтыгъэ шэнхэу щыдгъэгъупшэгъагъэхэм заретыжьы. 
Ишхэни, игущыIэни, иджэгуни къащыкIагъ, шъхьаныгъупчъэ 
Iус гупшысэным диублэжьыгъ. Загъорэ Тришков НиколайкIэ ыгу жьы дигъэкIыщтыгъэмэ, ари хъужьи, дзэм 
хэхьажьыгъ. Нахьыпэм урыс щыIакIэу зыщыщ хъурэм, 
дин Iофым зэрафэкIэщыгъуагъэу джы щытыжьэп, къызхимыгъэщми, фэмычэфэу къащ къехьы. ЕмыIомэ, 
мэфэ-пчыхьэшъхьэ дыухьэр зыщегъэгъупшэ е ушъхьагъу 
къегъоты. Игунахь сыхэхьанэп, имыхьакъ теслъхьанэп. 
Амилахвари къызэрелъэIугъагъэу, отец Георгий Бабульциевым ыIэ емыбэуми, нэгушIоу пэгъокIы. Синасыпышъ, 
Амилахвари зиусхьанымрэ Плуталов Сергей Петровичымрэ 
пшъэшъэжъыемкIэ къыскъотых. Зэ сыгу къыобгъэгъагъ 
шъхьакIэ, Вано Гивич, къысфэгъэгъу, сегупшысэжьышъ, 
зи мыхъун къысэпIогъагъэп. Адыгэгу нэмыкI зимыIэ пшъэшъэжъыер дзэм хэсщэу тадэжь сщэгъагъэкIэ сыдэущтэу 
спIущтыгъэ? Шъыпкъэ, талъэныкъо адыгэ Iоф щыIэп, ары 
пакIошъ, ахэмэ афэдэ цIыф лъэпкъ дунаим тетми щашIэрэп... ЕтIани, къысфэгъэгъу, си Тхь, тичыристан дин зыгу 
джыри изымыубытэгъэ пшъэшъэжъыер, къащ къехьы, 
дыухьэ къепчъы пIокIэ, уапашъхьэ къитщэнышъ, сыдэущтэу 
щытыумэхъыщта?.. Отец Георгий зэриIоу, адэ ар зэгорэм 
къытэсэжьын... Мары, къытхэс, тIорэр къыддеIо, тшIэрэр 
къыддешIэ, нахьыпэм фэдэу шхын зэхэдзи иIэжьэп... Ау 
еплъ етIани мощ ыгу къихьэхэрэм, зызэришIрэм...
- Афыпс, а сипшъэшъэжъый, - Анаскевич лIыжъыр 
шъхьаныгъупчъэм кIэрысым еджэ, - аущтэу пIэ ужэпкъ 
кIэгъэкъуагъэу ущымыс, шIоп. Модэ унэм икIи, жьым хахь, 
пчыхьэпэ шIагъу, сэри тIэкIу шIэмэ сыкъикIыщт.
Афыпс зи къыпимылъхьэу пхъэнтIэкIужъыер ештэшъ, 
унэм екIы, лъэгуцэ къуапэм дэжь, плъэмэ къушъхьэ мэз 
зэхэтыр ылъэгъоу, мэтIысы. Тыгъэр тхышъхьэм къохьанкIэ 
къэнэжьыгъэ щыIэп. Пчыхьэпэ фабэми, тыгъэр нахь 
екIотэхы къэс, жьыр нахь къэучъыIатэ. Зимафэ зыгъэкIотэжьрэ Шъэбэжъ пытапIэми ымэкъэ зэфэшъхьафмэ 
зыкъызэблахъу, хъупIэм къикIыжьрэ чэмхэр зыфэзэщыгъэ шкIэмэ яджэх, зитIысыжьыгъо зытезгъэпсыхьэрэ 

--- Page 260 ---

къазхэр модыкIэ-мыдыкIэ къыщыхэкIыикIых, загъорэ хьэ 
хьакъу макъэхэми запхъуатэ. Мышъыд нэмыIэмэ, зыми 
ымыгъапэу ышъхьэ ылъэкъуитIу ателъэу Афыпс ыпашъхьэ 
илъ. ИмынэIосэ макъэ горэ урамымкIэ къыщыIумэ, 
тхьакIумэр кIепхъотыкIы, мэдаIо.
Псыхъо макъэр къыздиIукIрэ лъэныкъомкIэ Афыпс 
маплъэми, адыгэ шыуитIур загъорэ ынэгу къыкIэтаджэхэми, нэплъэгъум кIэмыкIрэр Тришков Николай: нэбгырищмэ кум къырахы... Псы къыкIэлъэIу... ИуIагъэ аукъэбзы, 
апхы... Псыпс шынагъэр ыIупшIэмэ аIуалъхьэ... ЫнатIэ 
мэплъы, хэIорыжъорыхьэ...
Мазэм къехъугъ урядникыцIэр къызфаусыгъэ Тришковыр заом зыIутыр. УимыдэIуагъэ пае карцерым уисыдзэщт Граббе инэралым къызэрэриIогъагъэр ыгъэцэкIэжьыгъэп. Апэм инэралыр иIо зэрепцIыжьыгъэр Афыпс 
емыкIоу ылъэгъущтыгъэмэ, джы тэрэзэу зекIуагъэу 
елъытэ. Сыд ыгъэтIысыгъагъэмэ хихыщтыгъэр?.. Ары 
шъхьакIэ, бэшIагъэ ымакъи-ылъакъи къызымыIужьрэр, 
зыгорэ джыри къехъулIагъэми сшIэрэп...
- Жьым ухэс ара, Афыпс? - Плуталов докторыр къызIохьэм, пшъэшъэжъыем игупшысэ къежьэгъакIэ зэпыугъэ. - Сэри ар сищыкIагъ, хьау умыIомэ, сыкъыбдыщысын.
- Жьы уищыкIэгъэн адэ, Сергей Петрович,- ныожъ 
цIыкIу пIонэу Афыпс къыIуагъ,- непэрэзымафэм сымэджэщым укъычIэкIрэп.
- Ащ фэди къыхэкIы, Афыпс, - пшъэшъэжъыем 
зыкъыримыгъашIэу Плуталовыр гукIэ щхыпцIыгъэ.- Ори 
унэм укъызэрикIрэр макIэ, утлъэгъужьрэп.
- СыкъекIы,- Афыпс зиухыижьэу къыIуи, зыфэмыщыIэу хэщэтыкIыгъ.
- УкъекIми, сыгу къыуабгъэ, Афыпс, нахьыпэм фэдэу 
сымэджэщымкIэ укъырекIокIыжьрэп, - Тришков Николай 
игугъу Сергей Петровичым ышъхьэ къыримыхэу, къыфыхигъэпсыгъ.
- Ар, Сергей Петрович,- Афыпс ыгу илъыр ипшъэшъэжъые гупцIэнагъэ ригъэушъэфыгъэп, - Никэ сымэджэ 
дэигъэти сыкъылъыкIощтыгъ. Сэ сизакъоп, Николай Павловичри къылъыплъэгъагъи ащ... Адэ джы инэралыр зыми 
къылъыкIожьрэпи?.. - ащкIэ Афыпс зиухыижьын ихьисапыгъ шъхьакIэ, къыдэхъугъэп.

--- Page 261 ---

- Николай Павловичым имыхьакъ теозгъэлъхьанэп, 
Афыпс, зымафэ сымэджэщым щыIагъ. КъызыкIэмыупчIагъэ къыгъэнагъэп.
- Адэ сэры? - Афыпс къызIуипхъотыгъ. - Сыдэу сэ 
сызэримыгъэлъэгъугъ?!
- Узэригъэлъэгъуна Федор Даниловичымрэ орырэ 
отец Георгий дэжь, Михайло-Архангельскэ чылысым 
шъущыIагъэу? Николай Павловичыр къыпкIэупчIагъ, Мышъыди къыдэгущыIагъ, чылысым ущыI зетэIом, гушIуагъэ, 
игуапэ хъугъэ. Ащ джыри шъузщыкIощт мафэм къытыригъэфэни, ежьыри къэкIонэу ыIуагъ.
- Ара?! - Афыпс умышIэжьынэу игушIопс зэпигъэжъыужьыгъ.
- Ары, Афыпс, ары,- джыри докторым къыIуагъэр 
къыушыхьатыжьыгъ, къеупчIыгъ.- Чылысыр угу рехьа, 
Афыпс?
- Дахэ, дышъэ закI,- Афыпс джэуап къытыжьыгъ, 
тIэкIурэ щысыгъэу къыпигъэхъожьыгъ. - Ары шъхьакIэ, 
Сергей Петрович, мэ горэ чIэу...
Анаскевич лIыжъыр цы шъхьэтехъор ыIаплI тедзагъэу 
унэм къикIыгъ, Афыпс къыфищэигъ:
- УаплIэIу идз, чъыIэ къыпхэхьащт. ШъуигущыIэ зэпызгъэугъэмэ сшIэрэп, Сергей Петрович, сыкъышъохъуапси 
сыкъикIыгъ.
- Зэпыбгъэугъэп, - тхьагъэпцI нэплъэгъукIэ докторыр 
Федор лIыжъым Iуплъи, щхыпцIыгъэ, - тэ Михайло-Архангельскэ чылысым тырыгущыIэщтыгъэ, Афыпс чылысыр 
ыгу рехьы, ау ыгу римыхьырэ мэ горэ чIэу.
- Ар шэф остыгъамэр ары, Афыпс,- Анаскевич 
лIыжъри унэм къыздырихыгъэ пхъэнтIэкIум тетIысхьэ. - 
Тишэф остыгъэхэр стыхэ хъумэ, джа мэ дэдэр къапэу ори 
пIогъагъи?..
- О уишэф остыгъэ хэбгъанэмэ, Сергей Петрович, а 
мэр къыпкIауа? - Афыпс зэреупчIхэрэм пымылъэу ежь 
иджэуап зэригъотыщтым егъапэ. - Ащыгъум Николай 
Павловичми ишэф остыгъэ джа мэр къыпыущт, - ежь-ежьырэу зыфэе джэуапыр Афыпс зэретыжьы.
- Ар Iофэп, а мэм уесэжьыщт, Афыпс, - Сергей 
Петровичым гущыIэ лъапсэр къыгурыIуагъэу пшъэшъэжъыем реIо, Федори фыреплъэкIы. - Чылысым учIахьэу 
Тхьэм ыпашъхьэ узиуцокIэ, угу филъ шъыпкъагъэр зэрэфэбгъэпытэщтымкIэ елъэIу, зэрэпщымыгъупшэрэр 
егъашI...
- Ары шъхьакIэ, Сергей Петрович,- Афыпс Анаскевич 
лIыжъым фыреплъэкIзэ, докторыр къызэпеуты,- чыристан 
диным уфамыумэхъыгъэу чылысым учIэхьан, Тхьэм 
ыпашъхьэ уихьан уфита?
- Тхьэр угу иуубытагъэмэ, аущтэу узекIон уфит отец 
Георгий къыуиIуагъэба, Афыпс? Ащ джыри зэ къытедгъэзэжьыныр емыкIу. Арба, Федор Данилович?
- Ары сэри сIорэр,- теубытэгъэ дэдэ хэмылъми, 
Анаскевич лIыжъым къыIуагъ, кIэщхыхьажь ышIыгъэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - Ахэмэ уямыгупшыс, Афыпс. ИмыщыкIагъэмэ угу зэлъямыгъэкIу, Тхьэм къыттырилъхьагъэр 
тынатIэшъ, ащ къызэриIоу тыпсэущт.
- Фидур, Николай Павловичыр чылысым къызэрэкIощтыр ошIа?
- Хэта Николай Павловичыр? - апэм, игупшысэ зэпеомэ 
ахэтэу, зыцIэ къыраIуагъэр къыгурымыIоу Анаскевич 
лIыжъыр къэупчIагъ.
- Фидур, адэ Николай Павлович инэралыр пщыгъупшэжьыгъа джы?
- Николай Павлович инэралыр сщыгъупшэмэ, Тхьэм 
къысфидэнэп, - Федор зыкъишIэжьэу щхыгъэ, ежь зыфаер къыIуагъ.- Адэ уаумэхъын зыхъукIэ, Николай Павловичри къэкIон, Амилахвари зиусхьанри, нэмыкI забыт хэри щыIэщтых...
- Арэп сэ зыфасIорэр, Фидур. Чылысым тызыкIо 
горэм Николай Павловичыр къыддэкIонэу ыIуагъ,- докторым къыриIуагъэмкIэ Федор лIыжъыр Афыпс къыгъэтэрэзыжьыгъ, етIанэ зэрыгущыIэщтыгъэхэм къыпи дзэжьыгъ. - Адэ сызщаумэхъыщт мафэм ахэр къэкIоных. 
ЗэкIэри, зэкIэри ары... Ау Мэхъаджэр къэзгъэкIощтэп!
Аужрэ гущыIэмэ Федор лIыжъым ышъхьэ къырагъэпхъотагъ, пшъэшъэжъыем ыгу хэмыуIэ шIоигъоу къыухыжьыгъ:
- Ащ о узэрэфай...
- Махатадзэ тхьамыкIэр оркIэ мэгуIапэ...- Плуталовыми къыIуагъ. - Ыгу къеон...
- Сэ хьау сIуагъэ! - Афыпс шъхьэр ыузэнди, ытэмэпкъхэр ыупэпцIыхи, къыпиупкIыгъ.

--- Page 262 ---

ЛIитIумэ язи, зи къызэримыкIыщтыр ашIэу, пшъэшъэжъыем пэуцужьыгъэхэп, IущхыпцIэхи, егъашIэм чылыс 
гугъу ахэмылъыгъ пIонэу, нэмыкI гущыIэ техьагъэх.
Афыпс ыIуагъэр къызэрикIыгъэр арыщтын, хэмылъыгъэ гушIопсым зэрихьэу, хъулъфыгъитIумэ аIорэм 
пымылъэу къэтэджыгъ. Мышъыди гушIозэ, пшъэшъэ жъыем 
ыуж илъэдагъ, зэдэджэгухэзэ, щагур къырачъыхьакIы.
- Афыпс зэрэмыпшъэшъэжъые къызэрыкIор къыбгурыIуагъа, Сергей Петрович? - лIитIумэ ягупшысэ апэ 
Анаскевич лIыжъым къыукъуагъ. - Сыда сыкъыоупчIыкIэ, 
сэ зэрэсшIэрэм фэдэу ори ар ошIэ, ыгу загъэрэп, рэхьатыпIэ ифэрэп. УмыгъэдэIонэуи щытэп, ау непэ тIорэр неущ 
къыреутыжьы. Аущтэу щытми, тизабытхэр зыфэе умэхъын 
Iофым къезэгъыгъ.
- Егъэзыгъэ хэмылъэу едгъэштэгъагъэмэ ары дэгъугъэр,- докторыми къыдыригъэштагъ, зэпыугъо ужым 
къыпигъэхъожьыгъ: - Ау зэхэпхыгъэба Махатадзэ тхьамыкIэмкIэ къыIуагъэр? 
- Арба, Сергей Петрович, сIорэр сэзгъаIорэр... ТришковымкIэ тиIоф псынкIэ хъугъэ, зэрэхъугъэр тымышIэу 
ежьхэр зэшIужьыгъэх.
- ТришковымкIэ Iофыр шъхьафы, Федор Данилович,- 
Плуталовыр щхыпцIыгъэ, - ныбжьыкIэгур зэфакIо зыхъукIэ, 
а Iофым адыг, урыс иIэжьэп...
- Ы-ы, Сергей Петрович, пIорэр сыд! - шъхьэихыгъэкIэ 
зэхихыгъэм къыкIигъэщтагъ. - Пшъэшъэжъыем игугъу 
ащ фэдэкIэ ашIырэп, хьэрам!
- Мыхъун сэIоу къыпшIошIа, Федор Данилович? - 
докторыр джыри щхыпцIыгъэ. - НыбжьыкIитIумэ агу зэIу 
сIокIэ, мыхъун адасшIэу къизгъэкIрэп. ЯзэфыщытыкIэ 
къабзэ, дахэ.
- Армэ хъун,- Федор лIыжъым ышъо къыпыхьажьыгъ,- 
сэри а тIэкIум сегуцэфагъ. Афыпсрэ Николайрэ азыфагу 
зэшIугъэ къыздахьэм, пшъэшъэжъыер нахь къытхэзэгъагъэ фэдэу къысщыхъугъ. Ари гъэшIэгъонба?..
- Ал-л-а-а-хьу ачбэр! Л-а-а-а-и-и-л-л-л-а-а-хьэ Iи-илл-а-а-хь! - Анаскевич лIыжъым игущыIэ къэухыгъо римыгъафэу псырыкI лъэныкъомкIэ азэнэджэ макъэм къушъхьэ 
мэзыр, Iэгъо-благъор къызэлъигъэджагъ, джэрпэджэжьым 
зыритэкъухьэзэ джыри къыкIеIотыкIыжьы: - Ал-л-а-а-хьу 
ачбэр!..

--- Page 263 ---

Афыпс къызэтеуцуагъ, шъхьэр къыпхъотагъ:
- Сыд ар?!
Зыгорэ къыIонэу Анаскевич лIыжъыр къызщытэджыкIыгъэти, Афыпс ыдагъэп: - Зэ, Фидур!..
Джа пчыхьэ дэдэм Анаскевич лIыжъым, Афыпс еубзэмэ, Iэ щифэзэ, зегъэгъолъыжьым, ибалалайкэ дэпкъым 
къыпимыхын ылъэкIыгъэп. Гум илъ зэщ-гумэкIыр зыщигъэгъупшэнэу адыкIэ къыпыт унэм чIэкIыгъ. Федор лIыжъым иапэрэ бзэпс дежъыугъэ ятIонэрэ, ящэнэрэ бзэпсхэр 
АфыпскIэ мэкъэнчъагъэх - ащи, ежь ищыIэныгъэ цIыкIу 
елъытыгъэу, зэгупшысэни зыгъэнэшхъэини иIагъ...
XIII
Зэмыжэгъэгъэхэ азэнаджэм Афыпс ыгу къызэригъэбырсырыгъэр щагъэгъупшэжьыфэ джыри охътэ дэхэкIае 
тешIагъ. Анаскевич лIыжъым ылъэгъугъэ къиныр шIоIофыжьыгъэп, пшъэшъэжъыер зыпкъ иуцожьыгъэмэ, 
чэфыгъо къекIужьыгъэмэ ары ыIоти, гушIощтыгъэ.
Псыщи зыдищэжьрэп, пчыхьэ зэрэхъоу ушъхьагъу 
къыгъотзэ, унэм зырашIыхьажьы. Амал зэриIэкIэ иадыгабзи, ащ фэгъэхьыгъэ гупшысэри нахь макIэ ышIыгъ. Адыгэ 
гущыIэ горэ Афыпс къыхигъафэмэ, Iофы зыримыгъэшIэу 
тырещы, сэмэркъэукIэ щегъэгъупшэ.
Картоф зэдаупсэу пчэдыжь щысхэзэ, адыгабзэкIэ 
Афыпс къыIуагъ:
- Фидур, урыс шъыпкъэ тыхъугъэмэ сшIэрэп...
- Сыда, Афыпс? - урысыбзэкIэ еупчIыжьыгъ.
- Адыгабзэ умышIэжьрэм фэдэу сыогъащтэ.
- Ы-ы, ара зыфапIорэр? - урысыбзэкIэ еупчIи, адыгабзэкIэ пигъэхъожьыгъ: - Адыгабзэр сымышIэжьы мэхъуа!
- Армэ хъун,- Афыпс тхьагъэпцI гушIопскIэ лIыжъым 
IущхыпцIагъ.
- Пщыгъупшэжьыгъа, Афыпс, уиумэхъын текIолIэфэ 
урысыбзэкIэ тыгущыIэнэу тIуагъэба?
- Зы адыгабзи къыхэтымыгъэфэнэуи?
- Ары зэдэтштэгъагъэр.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, Фидур.
- Сы пае?
- Егупшыс.

--- Page 264 ---

- Сегупшысэзы, сэщ нахь дэгъоу урысыбзэр ошIэ, 
сыд зыкIэмыхъущтыр?
- Егупшыси, къэмышIэмэ, зыкIэмыхъущтыр сэ къыосIон.
Сыд джы мыщ ыгу къэкIыгъэр, Федор ыIуагъ. Ыгу 
быяужьыгъэ, рэхьатыпIэ горэм тифэжьыгъ сIозэ, сыд упчIа 
къырихьыжьэжьыгъэр? Ащ фэдэ гугъапIэ къезытын Iоф 
мы мафэхэми адырэ блэкIыгъэ тхьамафэми зетхьагъэп. 
Игуапэу, къэнэжьыгъэ уахътэм имафэхэр къылъытэзэ 
иумэхъын зыфегъэхьазыры. Иадыгэ нысхъапи, игъурдж 
нысхъапи бэшIагъэ къызимыштэжьрэр - пхъонташъхьэм 
тыригъэтIысхьажьыгъэх. Иурыс нысхъап - Маш ары кIэщыгъо зыдиштэгъапэр, зыдегъэчъыежьы, къыздегъэтэджыжьы. Тхьэр зэуагъэр сэры шъхьакIэ, сыд упчI джы 
мыщ къысфигъэхьазырыгъэр? Зэ иумэхъын пIалъэ къэсэу 
хъущтыр хъугъагъот! Ащ нахьрэ ипIун-лэжьын 
сфэукIочIыжьыщтэп, итхьамыкIагъорэ ижэмыIаныгъэрэ 
нахь хэмылъэу сызэгуигъэутыщт. Модрэ дзэкIолIмэ ялыягъэу сыд бэлахь сызхэфагъэр? Ары шъхьакIэ, къысфэгъэгъу, сипшъэшъэжъый, тыдэ мыгъом, сыбгъэ удэстхъэу, 
усхьыжьын! Тхьэм укъысфихьыгъ. Ащ къыстырилъхьагъэр 
сихьылъэ.
- Сегупшысагъ, - теубытагъэ хэлъэу Анаскевич 
лIыжъым къыIуагъ, - зы адыгабзи къыхэтымыгъафэу 
урысыбзэкIэ тыгущыIэн тлъэкIыщт, - етIанэ зыгорэкIэ 
сIорэр къимыкIмэ, къысфэгъэгъу къыригъэкIэу пшъэшъэжъыем IугушIожьыгъ.
- Зыкъэота, Фидур?
- Зыкъэстырэп, ау сыкъэдаIо.
- Си "Мышъыд" ыцIэ таущтэу урысыбзэкIэ къэпIощт?! 
Тришковым "Мишид" зэриIощтыгъэу ара?
- Сыкъэуубытыгъ, Афыпс.
- Джары умышIэрэмкIэ умынэкъуакъу зыкIаIорэр.
- Тэрэз... Ау уиумэхъынкIэ тиIуагъэ дгъэцэкIэжьын 
фае.
- Ащ джыри тхьамэфэ псау иI.
- Ари непэ фэдэу къэсыщт.
- Къэсмэ, Фидур, джа къызэрэсэпIуагъэу сызекIонкIэ 
усэгъэгугъэ, ау Мышъыд "Мишид" сфеIошъунэп,- Афыпс 
мэщхы.

--- Page 265 ---

- Сэри аущтэу седжэшъунэп, - Анаскевич лIыжъым 
игушIопс ыжэкIэ-пэкIэ тхъуагъэхэр къыгъэнэфыгъэх. - Сыд 
пай адыгэ макъэр урыс макъэкIэ зэблэтхъун.
Афыпс иIоф къызикIыкIэ чэфым зэрэзэлъиштэу, 
иошIэ-дэмышIэ текIоныгъэ гушIопс зэлъегъэнэфы. Зэрэрагъэсагъэу, ыIэпэ цIыкIухэр екIоу картоф шъуампIэр 
пIокIабзэу тыреупсыкIы, щэлъэ псым хидзэ зыхъукIэ, 
къырыримыгъэутхынэу фэсакъы. Охътэ дэхэкIае тешIагъэми зыщысхэм, пшъыгъэр къызхимыгъэщэу, пкъы 
псыгъор зандэу ыIыгъ, зэрэбзылъфыгъэр зыщимыгъэгъупшэу, ылъэгонджэ зэголъхэр бгъукIэ тIэкIу IущэикIыгъэх. Шъхьац зэкIэжьыхьэгъэ-ещэхыгъэ благъэр Амилахвари зиусхьаным къыфихьыгъэ дэнэ шъхьатехъомэ язкIэ 
зэкIэугъоягъ.
Мафэ къэс мы пшъэшъэжъыем, Федор лIыжъым 
ыIуагъ, щымыщ горэ дэгъукIэ къыхэхьэ. Зыгорэ епIожьыни 
ебгъэлъэгъужьыни ищыкIагъэп, ежь зэкIэми ынаIэ атыредзэ, гу алъетэ. МэгыкIэ, мэпхъанкIэ, мэпщэрыхьэ, ут 
тыредзэ. Зыхэлъыгъэ пIэр Iуимыхыжьыгъэу, лэджэныпсыр 
римыкIутыжьэу, ышъхьац зэIимыхыжьыгъэу, зэрышхэгъэ 
лагъэр ымытхьакIыжьыгъэу, джэхашъом темыпхъэнкIыхьажьыгъэу къэсшIэжьрэп. Ахэмэ сиIахь шIагъи, сигущыIи ахэмылъэу сIорэп, ау гукIэ фэмыер ебгъэзыгъэкIи, 
уедэхэшIагъэкIи бгъэсэн плъэкIыщтэп. ЕтIани гъэшIэгъоныр, 
мыгъатх ар зыхэслъэгъуагъэр, Iофынчъэу ыIитIу зэтедзагъэу пфыщысыщтэп, ежь Iофа, сэри сыщигъэсрэп. Унэм 
Iоф имылъэу пIоми, ышIэн горэ къырегъуатэ. Ащ фэдэ 
унэм римыгъуатэми, щагум дегъуатэ - зы шIой IэкIапэ, 
пхъэнкIыпхъэр диIыгъэу, пчъэIупэм Iуигъэлърэп. Хэтми 
къэхъоу мыр унагъо зыфихьэрэр насыпышIощт.
- Сщыгъупшэжьыгъи, Афыпс, - Анаскевич лIыжъыр 
игупшысэмэ къахэужьыгъ, - къэбар къыпфысагъэхьыжьыгъ.
- Хэт?
- КъэпшIэнэп.
- Вано.
- Нахь егупшыс.
- Николай Павловичыр.
- УкъекIуалIэ.
- Отец Георгий.

--- Page 266 ---

- Ари къыпкIэупчIагъ, ау сэлам къыпфысигъэхьыжьыгъэп.
- СшIэрэп!..- Афыпс ыгу Тришковыр къэмыкIыгъэу 
щытыгъэп, ау ышIэзэ зышъхьаритIупщэу пиупкIыгъ, сыд 
пае, зымафэ Сергей Петровичдыхэм афэдэу, сэмэркъэу 
заригъэшIын.
- Къэппчъыгъэмэ анэмыкI тидзэ цIыф хэтыжьба?
- Тидзэ цIыфыбэ хэт, ау зикъэбар къэозгъэхьыгъэр 
къапIомэ сшIэн.
- Егупшыс сIуагъи...
- КъэмыIу фаеми, Фидур, утэрэзэп.
- Тришков Николай ары.
- Пыф! - адыгэ шIыкIэ дэдэкIэ Афыпс къыIуи, ышъхьэ 
дыригъэзэкIыгъ. - Лъэшэу сищыкIагъ!..
- Сы къышъохъулIагъ?
- Мэхъаджэр чыристана сIуи сызеупчIым, къысиIуагъэп...- Махатадзэ забытым игугъу къызэришIыгъэмкIэ 
Афыпс кIэгъожьэу, ушъхьагъу дэгъу къыгъотэу Анаскевич 
лIыжъым фидзыгъ: - Фидур, адэ картофым зи къебгъэлыхэрэпи!..
- Сы картофым есшIэрэр? - къызэпеплъыхьэ.
- Iужъущэу оупсы!
- Мыра? - Федор Даниловичыр щхыпцIыгъэ.- Адэ, 
Афыпс, о пIэпэ псыгъо цIыкIухэмрэ сэ сIэпэжъ гъумхэмрэ 
сыдым зэфигъэдэных, зэрэсфэлъэкIэу сэупсы... АщкIи 
укъыстекIуагъ... Икъунба, щалъэ из тыупсыгъэ?
- Ар зышхыщтым ибагъ зэлъытыгъэр, Фидур.
- Нэбгыритф нахь сымэджэщым чIэлъэп, икъун,- 
Федор лIыжъыр къэтэджыжьыгъ. - Джы тшIэн фаер ошIа, 
Афыпс?
- Картофым шIуцIэ цIыкIу къытетынагъэмэ, тыукъэбзыжьыщт.
- Тэрэз, тисымаджэмэ агу къызэдгъэбгъэщтэп.
- Сергей Петровичыр дгъэрэзэщт, - Афыпси лIыжъым 
ымэкъэ дэдэкIэ дыригъэштагъ.
- О картоф шъуампIэхэр Iуохыжьы, сэ псы къэсэхьы.
ЩагумкIэ бырсыр макъэу къыщыIугъэм тIуми ашъхьэ 
къаригъэпхъотагъ. А лъэныкъомкIэ шIу зэрэщымыIэр 
Анаскевич лIыжъым къыгурыIуагъэу унэм икIыгъ. Афыпси 
зыкъыщыримыгъанэу ыужы ит.

--- Page 267 ---

Урам къэлэпчъэшхом дэжь куитIу щыт, уIагъэхэр 
къарахы, сымэджэщым чIахьэ. Лъэгуцэм Афыпс тетэу 
маплъэшъ, Тришков Николай елъэгъу, кум тегъэкIагъэу 
уIагъэм зыгорэхэр реIо, ынатIэ теIабэ, Iэ щефэ, етIанэ 
зэкIэми зэхахэу мэкуо:
- Бесо!.. Бесо Виссарионович!.. 
Плуталов докторым Тришковыр зыфэкууагъэм кIэух 
фишIыгъ:
- Бесо Виссарионовичыр щыIэжьэп...
Апэ Афыпс зэхихыгъэр къыгурыIуагъэп, етIанэ Махатадзэ забытыр зэрэщымыIэжьыр зешIэм, къехъулIэрэр 
зыдимышIэжьэу, ыгу зыгорэу къэхъугъ, зипхъотэнышъ 
быбыщтым фэдэу гушIопс къечъагъ. Щагум дэтмэ зэхахэу, 
зыфэмыIэжэжьэу Мышъыд риIуагъ:
- Зэхэпхыгъа, Мышъыд?! Мэхъаджэр къаукIыгъ!..
Анаскевич лIыжъым псынкIэу Афыпс ыбгъэ кIиубытагъ, 
ыIэгушъо ыIупэ Iулъэу унэм рищэжьыгъ.
- Хьэрам, пшъэшъэжъый, хьэрам... Зыгорэ пIокъон... 
ЩымыIэжьым дэй раIуалIэрэп...
Махатадзэ забытым аужрэ сэлам рахыжьынэу ятIонэрэ 
мафэм сымэджэщ щагум цIыфхэр къыщызэрэугъоигъэх. 
ЗыфаIогъэ уахътэм ехъулIэу хьадэр зыдэлъ пхъэмбаир 
дзэкIолI заулэмэ унэм къырахи, пхъэнтIэкIу шъхьакуиплIмэ 
атырагъэуцуагъ. ЦIыфхэри нахь благъэу зынэIу ихыгъэ 
хьадэм къекIолIагъэх, ылъакъохэмкIи ыбгъухэмкIи къэгъагъэхэр тыралъхьэ, зэдырагъаштэ-зэдырамыгъаштэу къащ 
къахьы. Абэ кIыхьэшхо зыщыгъ отец Георгий Бальбуциеври 
зэкIэми къахэщы.
Шъхьаныгъупчъэ нэзым дэплъырэ Афыпс шIогъэшIэгъоныр къыпэблэгъэ нэбгырищмэ ягъэпсыкI: Амилахвари 
зиусхьаным шIуцIэр къебэкIэу ышъхьэ еуфэхыгъэу хьадэм 
шъхьащыт, Тришков Николай игукъэо нэпсхэр кIелъэкIыкIы. 
Анаскевич лIыжъыр, пхъэмбаим пэмыблэгъэ-пэмычыжьэу 
дзэкIолIмэ акIыб дэт, Афыпс зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ ыгу 
зэрэщыIэр пшIэнэу, тIэкIу шIэ къэсми, унэмкIэ къэплъэ.
Анаскевич лIыжъыр Афыпс дэжькIэ къаплъэ хъумэ, 
мо купыр зы гукъао зэфихьысыгъ нахь мышIэми, изэкъо 
дэдэу ежь дунаим къызэрэтемынагъэр пшъэшъэжъыем 
гурэIо. Пхъэмбаим дэлъым нэмыкI зыми ыгу ебгъэрэп. 
Амилахвари зиусхьан зыфэшъыгъон иI - урысыдзэм къыдыхэт гъурдж лъэпкъэгъоу, адыгэ макъэр аукъо фэдэу, 
загъорэ ыбзэкIэ зыдэгущыIэщтыгъэр щыIэжьэп. Мыхъу 
зыщыхъужьрэм, къотэгъу къыфэхъужьынэу, къызэхишIыкIынэу ащ нахь къыпэблагъи урысыдзэм дыхэтыгъэп. Абзэ 
къыгурымыIощтыгъэми, ежь пае зэгорэм Махатадзэм 
зэрецIэцIэгъагъэри Афыпс дэгъоу къешIэжьы. Ащ ыуж 
ары, благъэу зыкIэримыгъахьэу, етIэгъойкIэ еощтыгъэми, 
ыдэжь нахь къакIоу зиублэгъагъэр... Шъоущыгъуи, нэмыкI 
IэшIу-IушIухэри хьэм ригъэшхыжьыщтыгъэхэми, къэлапчъэм къыIуинэщтыгъэх... Шым тесми, лъэсми къемыджэу, Iэ къыфимышIэу яурамкIэ блэкIыщтыгъэп. Сыда 
мощ фэдиз цIыфыр къызкIызэрэугъоигъэр? УкIакIом 
палъэгъуагъэр? ШъушIэрэба Афыпс яни яти ащ зэриукIыгъэр?!
Афыпс ылъэгъурэр зэкIэ - пхъэмбаим дэлъри, адырэ 
дзэкIолIхэри, Федор лIыжъэу ыдэжькIэ къэплъэ зэпытри - 
джыдэдэм ипыих. Сыда гушIоным ычIыпIэкIэ, ынэ атекъагъэу мохэр къызфиплъыхьэхэрэр? Шъхьэр узэндыгъэу, 
тэмэпкъхэр гъэкIыгъэхэу шъхьаныгъупчъэм къыIочъыжьы. 
ЫшIэщтыр ымышIэу джэхэшъогум тет. Унэр къэбзэ-лъабзэу зэIыхыгъэ. Сыд ышIэн, ыIэ ригъэкIун? Нэм кIэмыкIыхэрэ 
ятэрэ янэрэ яхьадэхэр сыдэущтэу зыщигъэгъупшэн? Тришковыми сыд къехъулIагъэр, ынэмэ акIэбэнэжьэу сыдэущтэу 
зигъэпсра? Афыпс шъхьаныгъупчъэм Iолъэдэжьы, цIыфхэри 
нахьыбэ хъугъэхэу къыщэхъу. ГъэшIэгъона Мэхъаджэр 
къаукIыгъэмэ, ежь зи ыукIыгъэба, зыми ыгу хигъэкIыгъэба, 
ибэу зи къыгъэнагъэба? Адырэмэ ялыягъэу Тришковыр 
зэрэгърэм еплъ!.. Уятэп, уянэп, пшэп зэраIоу, сыд къыохъулIагъэр?.. Ащ къысишIагъэр сэ къысишIагъэу, дунаим 
сытетми умышIэжьэу уфэгъы. ПчIыпIэ ситыгъэмэ, сынэпс 
къутамэ къехы пакIошъ, ихьадэ зыдэщылъым ихьанэ-гъунэ 
сихьаныеп!.. Федор лIыжъыр ылъэгъужьрэпти, къолэжъ 
къэуагъэмэ яхьщыр купым хьадэр ыпхъотэни IубыбыкIыжьынышъ, изакъоу къагъэнэнэу Афыпс къыкIэщтагъ, 
ау пчъэ макъэу къэIугъэм ыгъэгушIуагъ, къихьагъэм риIуагъ:
- Фидур, тэ ущыкIодыгъа?
- Тэ сыщыкIодын, Афыпс, щагум сыдэт.
- Сыдэу бэрэ пэлъхэра Мэхъаджэм ихьадэ.
- Афыпс,- Анаскевич лIыжъым къащ къыхьыгъ,- а 
сипшъэшъэжъый, аущтэу умыIо сIуагъэба!.. Хэти щэрэщ, 
хьадэм ащ фэдэ раIуалIэрэп.

--- Page 268 ---

- Ы-ы, ежь агъэтIылъыжьы, - Афыпс ынэ къилыдыкIыгъ,- сэ сятэрэ сянэрэ мэзым къыхинагъ! - къыщиути, 
ытэмэпкъ цIыкIумэ запхъуатэу лIыжъым ыбгъэгу зыкIидзагъ.
- ЗэIун, Афыпс, зэIун,- Федор лIыжъыр Афыпс едэхашIэ, Iэ щефэ, реIо,- уяти уяни мэзым къыханагъэп, 
алъагъэкIогъагъэмэ сэри сахэтыгъ...
Апэрэу зэхихыгъэм нэпс напэр Афыпс къыригъэпхъотагъ, нахь гъэшIэгъоным ежэу плъи, зи къызырамыIом, 
къэупчIагъ:
- Якъэ тэ щыI ащыгъум?
- АщкIэ узгъэпцIэнэп, сыщыгъуазэп.
- Ущыгъозэнэп адэ, зыдэщыIэхэр шъумышIэу мэзым 
шъукIуагъэмэ...
- Сыд пай, Махатадзэ забытыр тигъусагъэ.
- Мэхъаджэри?.. - Афыпс ынэмэ акIэлъыкIыхьажьзэ, 
къэупчIагъ. - УкIэкIожъри?
- Хьэрам, Афыпс! Хьадэр джыри щагум зэрэдэлъ...- 
Федор лIыжъым щынэгъо шъэф зыкIэлъ макъэкIэ къыIуи, 
псынкIэу игущыIэ къыпидзэжьыгъ. - МахатадзэмкIэ къэсIуагъэм, пшIошъ гъэхъу, шъыпкъэ хэлъ... Тылъыхъуагъ, 
дгъотыжьыгъэхэп.
- Щылъыгъэх... Сэ къэсэшIэжьы... - Афыпс гугъапIэ 
горэм къеубыты фэдэу джыри лIыжъым ынэгу кIэплъагъ.
- Хьадэхэр адыгэмэ ахьыжьыгъэу ары къэбар зэрэзэхэтхыжьыгъагъэр... - Анаскевич лIыжъым, къэзгупшысыгъэр къысфэгъэгъу ыIозэ, къащ къыхьыгъ.
Афыпс ыгу жьы зэрэдэкIрэр къыушыхьатэу, тIэкIуи 
игуапэу хэщэтыкIыгъ. Ежь изакъоу зыдишIэжьзэ, рэхьатыгъо гушIопс нэрмылъэгъу гори ынэгу рычъагъ. НэмыкIынэкIэ Федор лIыжъым еплъыгъ, етIанэ ежь-ежьырэу 
зигъэгупсэфыжьыгъ:
- Ащыгъум ахэр адыгакъэ горэм далъхьажьыгъэх...
- Зыгъэрэхьат, Афыпс, сэ мохэмэ сахэхьажьын фай.
- Сэри сыкъэкIощт! - зыми емыгупшысэжьэу Афыпс 
къыIуагъ, ишъхьатехъо шIуцIэ къыпхъотагъ, зытырехъо.
- Ар оIомэ, Афыпс,- Анаскевич лIыжъым зэхихыгъэр 
зыфихьын ымышIэу, ау игуапэу къыIуагъ,- уишIушIэ гуапэ 
ащыхъун.
Пчъэм зынэсхэм, ошIэ-дэмышIэу Афыпс зыритIагъ:
- Фидур, къысфэгъэгъу, сыкъэкIошъущтэп!

--- Page 269 ---

- Мохэмэ уахэмыхьэкIэ, Афыпс, - тIэкIурэ пчъаблэм 
дэтыгъэу Федор лIыжъым къыIуагъ, - агу къыобгъэнэп... 
Ау узхэтмэ уахэхьагъэмэ дэгъугъэ...
- Хьау, Фидур!
Унэм изакъоу Афыпс къызенэм, къыщиутагъ.
НэгукIэ шъхьантэм хэуIубагъэу Афыпс зыфэгъыщтыгъэр ежьыри къыгурыIощтыгъэп. Пшъэшъэжъыем фэмыукIочIырэ хьылъэ бащэ ыплIэIу зэрилъыр ара, е ятэрэ янэрэ 
якъэбарыкIа, е щагум зихьадэ дахрэм игухэкIа фэмыщэчрэр? УпчIищри АфыпскIэ джэуапынчъагъэп, ау джыдэдэм ыгу нахь екIурэр ежьыркIи, хэткIи къэшIэгъоягъ...
XIV
ЦIыфыр гъэшIэгъонэу зэхэлъы. Ащ ыгу ишъэф уедэхашIэзэ уетIагъэми, лъапсэу иIэр къычIэгъэщыгъуай. ЦIыфыр псауфэкIи ар къыздырехьакIы, дунаим ехыжьми, 
зыдырехьыхыжьы. IэмычIэм чIэфэнэу ар цIыкIуми, уIэгъошIу, джащ фэдэуи кIыжьыгъошIу.
Афыпс янэ-ятэхэр зыукIыгъэ Махатадзэри щыIэжьэп, 
ащ ыуж урысыбгъумкIи адыгэбгъумкIи цIыф макIэп кIэлъыкIуагъэр. Заор зы чIыпIэ итэп - лъэкIуатэ, цIыф тхьамыкIагъом хегъахъо, жъалымыгъэр егощы. Ау ащ пае, зым 
иджэгу, адырэм ихьадагъ зэраIоу, щыIэныгъэр къэуцурэп. 
Афыпс ищыIэныгъи ащ ишыхьат. Мэщхы, мэгъы, мэгушIо, 
гум риубытагъэхэр щыгъупшэхэуи щымыгъупшэхэуи 
къыхэкIы. Ынэхэр плъызхэу хьаку лъапсэм исэу е шъхьаныгъупчъэм Iусэу загъорэ Анаскевич лIыжъым зилъэгъукIэ, 
къызэкIэщтэ. Ау ибалалайкэ къызэрэпихрэр нахь макIэ 
хъугъэ, къыпихми, орэд нэшхъэймэ ачIыпIэкIэ ибзэпсмэ 
нахь мэкъэ чэфмэ зараты.
ТхьамыкIагъоми гушIуагъо къыкIэлъэкIо зэраIорэр 
АфыпскIэ шъыпкъэ хъугъэкIэ енэгуягъо. Махатадзэ забытыр загъэтIылъыгъэ мафэм ыуж хэпшIыкIэу пшъэшъэжъыем зыкъызэришIэжьрэр гукъауи гушIуагъуи щыхъоу 
Анаскевич лIыжъым егъэшIагъо. ЗымкIэ игуап, адырэмкIэ 
щымыIэжьым, хэти щэрэщ, ихьэдашъхьэ ущыуджыныр, 
зылъэгъурэмкIэ, зэхэзыхрэмкIэ емыкIу. Ардэдэу ыпашъхьэ зыщимышIми, лIыжъыр нэшъоп, зэкIэ елъэгъу - пшъэшъэжъыем игущыIакIи, итIысыкIи, ищысыкIи, изыфэпакIи, 
ищхыкIи бгъэбылъыгъэкIэ пфэмыушъэфыжьынэу, къыхэщы.

--- Page 270 ---

Адэ джары, Федор ыIуагъ, зым инэшхъэй, адырэм 
игушIуагъу. СэркIэ тIури зы - тIуми яз дунаим тетми 
сымышIэу спэчIынатIэ хъугъэх. Зыр спэблэгъэ шъыпкъ, 
спсэ щыщ, адырэр щымыIэжьми, тидзэкIолI гъогу зэдэткIугъэ, зы къин зэдэтщэчыгъэ. ЩымыIэжьым гущыIэ Iае 
фаIожьрэп, ау сыдэу пшIын, зыпылъ къулыкъур фэшъыпкъэу зэрехьэ ыIозэ, пшъэшъэжъые хыемкIэ егъэшIэрэ 
тхьамыкIагъо къызфихьыжьыгъ. Дунаим ехыжьыгъэу 
икъупшъхьэмэ загъэпсэфыжьы пэтми, игугъу зэраригъэшIын Iо цIыфмэ къафыщинагъ. КъехъулIагъэмкIэ зышIэщтыгъэ цIыфхэми, зымышIэщтыгъэхэу джау зэхэзыхыгъэхэмкIи нэшхъэигъэ къафихьыгъагъэми, апэ зигухьэ-гужъ 
гушIо къызIулъэтыгъагъэр Афыпс. Сыд ар?.. Сыдэу цIыфыгур, ащ ищыIэныгъэ къэшIэгъуаеу зэхэлъ! Ежь пшъэшъэжъыем къехъулIагъэр? КъехъулIэнэу ыпэкIэ къэтыр? 
Махатадзэ Бесо зы лыузкIэ дунаим ехыжьи, зэгорэм чIым 
щыщ хъужьыщт къэ хэIэтыкIыгъэ цIыкIукIэ къытенэжьыгъ. 
Мыдрэм ыл мэузы, загъорэ щэгъупшэ, загъорэ ыгу 
къэкIыжьы, къыпыщылъым щымыгъуазэу ищыIэныгъэ 
лъэкIуатэ...
Шъоф къэгъэгъэ зэщымыщ Iэрамышхо ыIыгъэу Афыпс 
къилъэдэжьыгъ. Гупшысэ нэшхъэй нэмыкI зэрымылъыгъэ 
унэм гушIопсыр къыритэкъуагъ.
- Мыр сыд, Афыпс, тыдэ къэгъагъэхэр къипхыгъ?
- Мышъыдрэ сэрырэ шъофым къыщытыугъоигъ.
- Дахэх, мэ IэшIур къапехы.
- Мэ IэшIу къодыеп, тыгъамэр къапехы!
- Ары, Афыпс, ары.
- Мыр къызфэтхьыгъэр оры, Фидур.
- Тхьэшъуегъэпсэу, сигуапэ. Шъофымэр къыткIагъаоу 
унэм итыных.
- Фидур,- лIыжъым ыIорэр Афыпс егъэшIагъо,- непэ 
тхьаумафи, къэм укIощтба?
- СымыкIо мэхъуа, мары зысэгъэхьазыры, - Анаскевич лIыжъыр Афыпс еплъыгъ, къэм дыдэкIын гущыIэу 
зажэщтыгъэр зэхихыгъэп, нахьыпэрэмэ афэдэу джыри 
уздэсщэн риIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, ыгу хэуIэнэу фэягъэп, 
ау риIокIыгъ.- Непэ къэм цIыфыбэ дэкIыщт, ахърэт дунаим 
зыгъэзэжьыгъэхэр тыгу идгъэлъхэмэ, псапэ...
"ЗэкIэри арэп!" Афыпс къызIуипхъотын ихьисапыгъ 
шъхьакIэ, зэтезыIэжагъэри ымышIэу гум къечъагъэр 

--- Page 271 ---

ежь-ежьырэу риутэхыжьыгъ. Аущтэу зэрэфэшIэшъугъэм 
зэрэкIэгушIури ынэгу къыкIэщыгъ, етIанэ гум имылъ ушъхьагъу, зэрэпцIыри зыдишIэжьэу, къыгъотыгъ:
- Фидур, къэм укIомэ зыдыуигъэхьынэу мыхэмэ 
къакIэлъэIугъагъэр Тришков Николай.
- Ара, ыгу къызэрэкIыгъэмкIэ тхьаегъэпсэу, фэсшIэн,- 
Анаскевич лIыжъым къыIуагъ, къыпигъэхъожьыгъ. - Адэ 
сэ о угу къэкIыгъ сшIошIыгъ...
- Сэ сишIи хэмылъэу щытэп ащ,- Афыпс къыIуагъ, 
псынкIэуи къыпидзэжьыгъ, - ау апэ Ник зыгу къэкIыгъагъэр...
- Хэтми сигуапэ. ШIу зышIэрэм шIу фыщылъ... Ау хэт 
икъэ анахьэу къэгъагъэр фытеслъхьэмэ Николай шIоигъуагъ?
Афыпс ыIощтри ышIэщтыри ымышIэу зэтенагъ, ау 
псынкIэу хэкIыпIэ къыгъотыгъ, ыцIэ къыримыIоу, игугъу 
къызфишIри ымышIэу, къыригъэшIагъ:
- Зымафэ, жъугъэIылъы зэхъум, зыфэгъыщтыгъэр 
ары...
- Ары, Афыпс, ары, - Анаскевич лIыжъым къыдырегъаштэ,- лIэгъакIэм ыпсэ Тхьэм фэкIожьэу джыри ошъогум зэрит... Ащ фэдэм фапшIэрэр псапэ... СыкIо хъумэ, 
щымыIэжь тхьамыкIэмэ къэгъагъ тIэкIу афэсыугъоин, 
якъэмэ афытеслъхьан...
- Фидур, - ошIэ-дэмышIэу Афыпс къэупчIагъ,- адыгэмэ якъэ къэгъагъ тыралъхьа?
ЗэхъокIыныгъэхэу Афыпс фэхъурэмэ агъэгушIоу къэм 
дэкIынэу зызгъэхьазырыщтыгъэ лIыжъым ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, ышъуи къызэокIыгъ, ау шIэхэу зыкъишIэжьи, нахь 
чыжьэ хэмыхьэу, джэуап къытыжьыгъ:
- Адыгэмэ якъэмэ, сыщыгъуаз, къэгъагъ атыралъхьэрэп. ЗыкIатырамылъхьэри къыосIон. Ахэмэ къэгъагъэр 
мэфэ дэкIодыжькIэ алъытэшъ, уасэ фашIрэп... Ари тэрэзынкIи мэхъу, ау сымышIэрэм шыхьатэу сытеуцорэп. Джы 
сыкIон сэ сыздежьагъэм. Унэм ис, щагум удэмыкI, Афыпс.
- Чэу къуапэм нэс узгъэкIотэн, - Афыпс лIыжъым 
унэм дикIыгъ.
Чэу къуапэм блэкIхи, адырэ чэу къуапэм нэсыгъэх, 
ащи блэкIхи, къэхалъэм пэчIынэтIэ шъофым, къэгъагъ 
зэрызым, ихьагъэх.

--- Page 272 ---

- Ма, мыри уикъэгъагъэмэ ахалъхь,- Афыпс ыIуагъ,- 
тэ, Мышъыдрэ сэрырэ, дгъэзэжьын.
- Мыщ нэс шъукъэсыгъэу жъугъэзэжьына? - фэсакъы пэу Анаскевич лIыжъыр къеупчIыгъ.- Муары, къэр 
чыжьэжьэп.
Афыпс джэуап ымытыжьэу лIыжъым еплъи, къечъэжьэжьыгъ:
- НекIо, Мышъыд!..
Шъофыр къызэпичи, чэу къуапэм къекIужьыфэ, къэлапчъэм дэхьажьыфэ Федор лIыжъыр хэлъэщыкIзэ 
зыдакIощтыгъэ къэ лъэныкъомкIэ Афыпс зэплъэкIыгъэп. 
КъызэрэдэчъэжьыгъэмкIэ хьэм щытхъуи, унэм зелъэдэжьым, фэбагъэми, шъхьаныгъупчъэр фишIыжьыгъ. 
Модрэм, мыдрэм етхъуагъ, зынэсрэм ыIэ емыкIоу унэм 
къичъыжьыгъ. Щагум дэкIи, чэу лъэпсэ пхъэнтIэкIум 
тетIысхьагъ.
УрамитIурэ унэ шъэныкъорэ нахь зыдэмыт урысыдзэ 
пытапIэр, цIыф дэмысыжь пIонэу, зэгъокIы. Шъыпкъэ, 
сымэджэщым чIэлъ уIэгъищым нэмыкI пытапIэм дэсыгъэп, 
зэкIэ, бэдзэрым кIуагъэмэ афэшъхьафрэр, къэм щыIагъ.
Тыгъэр игъорыгъоу щэджэгъо ошъогум къекIу. Жьыбгъэ мэкIэ шъабэр уц тхьапэмэ арэчъэ, чъыг къэтIэмыгъэ 
фыжь-плъыжьышэмэ захедзэ. ЧыжьэкIэ, зымакъэ къэмыIужьрэ псыхъо кIыбымкIэ, осыр зышыгумэ ателъ 
къушъхьэ зэготхэр IукIотхэу къэлъагъо. Зитеплъэ-Iуплъэ 
гущтэ хэозгъэхрэ мэз шхъонтIэ зэикIри тхышъхьэ дэ чъэеечъэх.
Щэджэгъопэ чылыс одыджын макъэм Афыпс къыкIигъэщтагъ, къащ къыхьыгъ. Къызщылъэти, унэм илъэдэжьыгъ. Тхьэ сурэтым кIэрыуцуагъэу къащ къехьы, Тхьэ 
елъэIу. ЗыдэгущыIэрэм ищынагъо зэрэчIэтыр уигъашIэу 
шъхьэр феуфэ, тхыр фырещэхы. Я си Тхь, Афыпс еIо, 
дунаир мамыр шIы, псаухэр щыгъаIэх, лIагъэмэ джэнэт 
ягъэгъот... Сяни сяти япсэкIод зышIагъэр, ахэмэ хьакъ 
ателъыгъэп, джыхьнэм машIом хэгъэс, Фидур псауныгъэ 
къет, щыгъаI, гъэпсэу, Ваноуи ары, Тришков Николаий 
ары. Ахэмэ щэр нэшъу афэшI, Николай Павловичыр цIыфышIу, псауныгъэ къет, ащ зи илажьэп, лажьэ зиIэр шъузау зыIорэр ары...
Пчъэ макъэ къэIугъ.

--- Page 273 ---

Афыпс къызызэплъэкIым, Федор лIыжъымрэ отец 
Георгиерэ ылъэгъугъэх. Унэм къихьагъэхэр мэкъэнчъэхэу 
пшъэшъэжъыем ыкIыб дэуцуагъэх. Къащ къахьы, шъхьащэ 
ашIы, Тхьэм елъэIух. Щыми ялъэIу зэтемыфэми, а зы Тхьэ 
сурэтым ыпашъхьэ итых. ЦIыфыгъэм, гугъапIэм, псауныгъэм кIэлъэIух.
Тхьэ елъэIуныр заухым, отец Георгий къыIуагъ:
- Ухъупхъ, Афыпс. Тхьэм ищэджэгъо дыухьэ блэбгъэкIыгъэп. Тхьэр къыпфэрэзэщт, тэри, ащ ишIэ хэлъэу, 
тыпфэрэзэн. Сыд, Тхьэм Iомэ, Афыпс, уищыIакIэр?
- Тхьэм къызэриIоу тэпсэу. Ащ тыфыщыI, отец Георгий,- Афыпс зэригъэжагъэхэп.
- Джа зэрэплъэгъу, отец Георгий,- Анаскевич лIыжъыр къэгузэжъуагъ. - Тхьэм ынэгу Афыпс кIэтзэпыт. Сэ 
унэм сисми симысми, идыухьэ къэхьыгъо хинэрэп. Тхьэр 
ыгу илъ, Тхьэр иIэпыIэгъу.
- Тхьэр угу имылъэу, ар уимыIэпыIэгъоу, Федор 
Данилович, мы дунай хьафым ущыщыIэн плъэкIыщтэп,- 
зэхихыгъэр зэкIэ отец Георгий къыушыхьатыжьыгъ, нахь 
лъигъэкIотагъ, - Тхьэр зышIошъ хъоу, ащ фэшIушIэрэм 
джэнэт щыIэкIэ тхъагъор къыпыщылъ. ЗэрэхъурэмкIэ, 
Афыпс, къэкIощт умэхъыным уфэшъыпкъ, уфэхьазыр? 
Ащ нахь къэбар гушIуагъо ти Тхьэ лъапIэ лъагэм непэкIэ 
зэхихынэп.
Унэм отец Георгий икIыжьын зэхъум, ыбгъэ телъ 
къащышхор Афыпс фищэигъ, мыдырэми, нахьыпэрэм 
фэмыдэу, зимыIуантIэу, зыIуимыщэикIэу ыIупшIэ нигъэсыгъ.
Бальбуциевыр зегъэкIотэжь уж дунаир фимыкъужьэу 
Анаскевич лIыжъыр унэм къихьажьыгъ, пшъэшъэжъыем 
щытхъугъ:
- Тхьэуегъэпсэу, Афыпс, сыкъэбгъэукIытэжьыгъэп, 
отец Георгий дэгъоу упэгъокIыгъ.
- Ащ тхьэуегъэпсэу фэIуагъа, Фидур?
- ФэIуагъ, Афыпс. ФэIуагъ, пшъэшъэжъый. ЦIыфыгъэм нахь дахэрэ нахь шъуашэрэ зи щыIэп. Бальбуциевыр 
Тхьэм зэрилIыкIом пае сIоу къызшIомыгъэшI, цIыфыгъэ 
дызепхьагъ...
- Итыжьын къащ сIупшIэ зэрэнэзгъэсыгъэм пая?
- Ари къыхэмыхьэу арэп, ау цIыфыгъэр зэкIэми апшъ!
- Тхьэм нахьи нахь апшъэуи?

--- Page 274 ---

- Афыпс, щыгъэт, умышIыкIай!.. ПшIэ пшIоигъомэ, 
ащ сызэреплъыри къыосIон. Тхьэри цIыфыгъэри сэркIэ 
зэфэдэ!..- къыIуагъэр зыфаригъэгъэгъужьэу псынкIаеу 
къащ къыхьыгъ.
Афыпс иошIэ-дэмышIэ сэмэркъэу шIыкIэягъэ щыгъупшэжьыгъэу заулэрэ егупшысагъ, етIанэ нэмыкI макъэкIэ, 
ыгу къеоми къемыоми, кIэгъожьыми кIэмыгъожьми 
умышIэнэу, къэупчIагъ:
- Аущтэу оIомэ, Фидур, таущтэу къэкIощт тхьаумафэм 
чылысым тыкIощт?
- ТыкIощт, Афыпс. Тхьэри тыгу идгъэлъыщт, цIыфыгъэри зыщыдгъэгъупшэщтэп.
XV
Афыпс зыщаумэхъыщт мафэр къэблагъэ къэсми, 
Анаскевич лIыжъым игумэкI къыхэхъо. Къихьэгъэ тхьэмафэм иапэрэ мэфитIу зэхишIэ-зэхимышIашъоу ыгу къыщежьэгъэ гумэкIыр ащ фэдизэу къыримыдзэщтыгъэми, 
бэрэскэжъые мафэм нахь къегъоу, упчIэ зэфэшъхьаф хэр 
къыфэтэджхэу, аритыжьыщт джэуапмэ афэхьазырыгъэ ми, Тхьэм ыпашъхьэ ар щишIэнкIэ щынэу регъажьэ. Тыдэ 
кIуагъэми, чъагъэми, нэплъэгъум чIымитIупщыщтыгъэ 
Афыпси теплъэжьын ылъэкIрэп. Пшъэшъэжъыем къехъулIагъэр, джы неущ шэмбэт мафэм къыпыщылъыр ежь 
илажьэу, нэмыкI иIоф къыхимылъхьагъэу зыфелъэгъужьы. 
"Зы Тхьа, ТхьитIуа дунаим тетыр" ыIуи зымафэ Афыпс 
къызэреупчIыгъагъэр Федор лIыжъым щыгъупшэрэп.
Адэ тэрэзба, Анаскевич лIыжъым еIо, пшъэшъэжъыем 
есIожьыгъагъэр. Бзэ шъхьаф зыIулъ цIыф пэпчъ Тхьэ иIэн 
ылъэкIыщтэп. Мы тыздэщыIэ Темыр Кавказым цIыф лъэпкъэу ис пэпчъ, Дагъыстан къыщегъэжьагъэу, щэщэнхэри, 
ингушхэри, бэлъкъархэри, къэрэщаехэри, абадзэхэри, 
нэгъойхэри ахэтыжьэу, Адыгэ шъолъырым щыкIэкIыжьэу, 
дин зэфэшъхьаф яIагъэмэ, сшIэрэп ащыгъум зэрэхъущтыгъэр. Ахэмэ тыбыслъымэн аIо, чыристан диным тэри тит 
тэIо... Тит къодыеп, си Тхь, къысфэгъэгъу, тыгу илъ... Ау 
етIани, мыIуапхъэ сэIоми сшIэрэп, неущ уапашъхьэ 
къитщэщт пшъэшъэжъыери, ущыгъуаз, нэмыкI цIыф лъэпкъ 
къыхэкIыгъ, ахэми агу раубытагъэу зы дин яI. СанэIу къызифагъэм щыублагъэу пфэсэпIуми, пфэсэлэжьми, къызхэкIыгъэхэр, зэгорэм ыгу къифагъэу илъыр щызгъэгъупшэн слъэкIрэп. Хьау, ащ ыгу уимылъкIэ арэп, муары, 
сэ зи есымыIуагъэу, мэгыкIэ, мэлъакIэ, мэтхьакIэ, неущ 
уапашъхьэ къызэрихьащтыр шIогъэшIэгъонэу, зыпэупхъухьажьы... Сыд сIорэр, шIогъэшIэгъона хьауми икъабыла?..
УпчIэр къыратыгъэми е ежь зэритыжьыгъэми, Анаскевич лIыжъым ымышIэу унэм зыщиплъыхьагъ. Нэм 
къыпэIухьэрэр зэкIэ инэIуас, зэпэчIынэтIэ дэпкъмэ акIэрыт 
пIэкIоритIур къэбзэ-лъабзэу зэIухыжьыгъ. Афыпс ипIэкIор 
шыгу шъхьацыр къеблыхыжьыгъэу урыс нысхъапэр тес, 
адырэ нысхъэпищри, ежь пшъэшъэжъыем зыфишIыжьыгъэгъэ адыгэ нысхъапэри ахэтыжьэу, шъхьэнтэ лъапсэм 
кIэрысых. Ахэмэ ящысыкIэ шIогъэшIэгъон пIонэу унэ къогъум пылъэгъэ Тхьэ сурэтэу зычIэгъ шэф остыгъэр чIэтри 
къахэплъэ. Федор Даниловичым Тхьэм зыфигъази, шъхьащэ 
фишIмэ, къащ къыхьызэ, елъэIугъ. Къысфэгъэгъу, бусурман пшъэшъэжъыемкIэ шъыпкъэ къыосымыIомэ, угу 
къысэбгъэн, ау изытет пшIэмэ нахьышIу. Ар умышIэу, 
уишIэ хэмылъ сIон слъэкIыщтэп, ау сыгу илъыр къыпфисIотыкIмэ, сыгу зэгъэщт. Неущ пшъэшъэжъыем къыпфидзыщт лъэбэкъур шIогъэшIэгъоныщта, икъабылыщта? Сэ 
сызэрэщыгъуазэмкIэ, тIури зэгопхын плъэкIыщтэп. Къэхъу 
пэтрэм апэрэу дунаим щилъэгъурэр шIогъэшIэгъоныщт. 
Арышъ, Афыпс ащ фэдэ горэ къыхафэу дэплъэгъумэ, угу 
емыгъабгъ. Икъабылыщтыр армэ, ар Iоф шъхьаф. Ащ 
шыхьат сыфэхъуныр, пшъэшъэжъыер пфэсымыпIугъэкIэ, 
пфэсымылэжьыгъэкIэ арэп, къысэхьылъэкIы. Неущ ышIэщтымкIэ, ишъыпкъапIэ пIон хъумэ, рашIылIэщтымкIэ шIошъхъуныгъэ хэлъыщтэп сIон слъэкIыщтэп, ощ пае раIорэр 
зэкIэ, зи къызтыримыгъанэу, ыгъэцэкIэщт. Ау уапашъхьэ 
тыкъикIыжьэу, чылысым тыкъычIэкIыжьмэ, неущ къытэхъулIэщтыр зэрэтымышIэу, уиIумэт хъугъэм изекIокIэщтым 
сыщыгъуазэп. Сэ уапашъхьэ, нэмыкIмэ афэдэу, пцIы 
щысыусыщтэп, сшIэрэр зы - ащ ылъ хэлъыр щыгъупшэгъуае фэхъущт. Къаигъэгъэ шэн зэриIэм уишIэ хэмылъэу 
щытэпщтын, ау, сыолъэIу, сыд ыIуагъэми ышIагъэми, 
пшъэшъэжъыем къыфэгъэгъу - гупцIан, тхьамыкI, IорышI. 
Зэгорэм къэхъоу ылъэ теуцомэ, тыкъызэхишIыкIыжьынкIи 
мэхъу. ТыкъызэхимышIыкIыжьми, шIушIэ сэдэкъэ Iаджэу 
пIэдакъэ чIэкIыгъэмэ афэдэу ари хъун. Ау сыфитыгъэмэ, 
къысфэгъэгъу, бусурман пшъэшъэжъые цIыкIур, и Тхьэ 

--- Page 275 ---

нэмыкI зымышIэрэр, зыемэ ахэстIупщхьажьыщтыгъэ... Я 
си Тхь, мыхъун къысIэкIэIуагъэмэ, къысфэгъэгъу, уигущыIэ 
зэкIэхьажь пIоми, зэкIэсхьажьын!.. Сыгу зыгъэузрэм 
ущызгъэгъозагъ ныIэп сэ...
- Фидур, - Афыпс, игыкIыгъэхэр ыIыгъхэу, унэм 
къилъэдэжьыгъ, - непэ мэфэ шIагъу, неущ фэдэ хъугъэмэ 
дэгъугъэ!
- Неущи, ащ уемыхъырэхъышэжь, мэфэ дэгъу Тхьэм 
къитфишIыщт, - Анаскевич лIыжъым Афыпс ышъхьашъо 
Iэ щифагъ, зэриубытылIи, зи ымыIоу заулэрэ зыкIэригъэтыгъ, етIанэ ижьыкъэщэ макъэ нахь кIако хъузэ, риIуагъ. - 
КIо, Афыпс, джэгу...
- Сыджэгуна, Фидур, неущрэм зыфэдгъэхьазырын 
фаеба? Мыхэми ут атесыдзэжьыщт.
- Къаштэ моу, сэ атесыдзэщт, - лIыжъым зыкъишIэжьыщтыгъэми, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.
- Хьау, хъулъфыгъэ Iофэп ар!
- ПIэ зэкIурэм хъулъфыгъэ Iоф, бзылъфыгъэ Iоф иIэп.
- ИI! ИмыIагъэмэ, паIокIи шъхьэтехъокIи ахэр зэтыраутыныехэп.
- Муары, ащыгъум, утыр хьазыр.
Афыпс иут тедзакIэрэ ичэф IэбакIэрэ Анаскевич 
лIыжъым ыгу агъэрэхьатыжьынэу къытефэщтыгъэми, нахь 
къагъэбырсырыжьыгъ. ЗыкIыб къыфэгъэзэгъэ пшъэшъэжъые пIокIэ цIыкIум ытх иплъэ къэсми, къыIутэкъурэмэ 
ядэIу къэсми, ежь зыфилъэгъужьрэ мызэфэныгъэм зыкъыхеIэтыкIы.
Тхьэ щыI нахь мышIэми, лIыжъым еIо, хэти ар ыгу илъэу 
къыздырехьакIми, ежь ицIыфыгъэ ыпашъхьэ еуцожьы. 
Сэри мыр джыдэдэм зэрыт чIыпIэм сифагъэу хымэ цIыфмэ 
зэгорэм сахэсыгъ. Мыр Iо, мыр шIэ, угу илъыр идз, уемыгупшыс къысаIуагъэп, сырагъэзыгъэп... Хъущтэп мы 
тшIэрэр!.. Егъэзыгъэ зыхэлъыр гукIэ штэгъуае... Сыда, си 
Тхь, мыщ тызкIемыгъэгупшысэрэр? Тимылъэпкъэгъу пшъэшъэжъыем зэкIэри тышъхьащытIысхьагъэу зыщымыгъозэ 
мышIапхъэ зэредгъашIэрэр ибусурман Тхьэ ылъэгъурэба? 
Ащи гукIэгъу хэлъыжьба? Сыд мы дунаим техъухьэрэр!.. 
Хэт, сышъоупчIы, шъуитIу язэу тыкъызэхэзышIыкIынэу, 
шъушIэрэр тэрэзэп зыIонэу зытефэрэр?..
Бгъэм къыдэкуукIыгъэ гупшысэ макъэм Анаскевич 
лIыжъым зыкъыригъэшIэжьыгъ, къыпыт унэм Афыпси 

--- Page 276 ---

исыжьэп, ежь изакъоу столыбгъум кIэрыс. Шъхьаныгъупчъэм зеплъым, пшъэшъэжъыер щагум дилъэгъуагъ, 
гумэкIынчъэу гыкIыгъэхэр кIапсэм къыпехыжьы, сымэджэщ лъэгуцэм тет дзэкIолI уIагъэм, риIохэри къылъыIэсхэрэп, дэгущыIэ. ЕтIанэ тIэкIу тешIагъэу шъхьаныгъупчъэр 
зыIуихкIэ, Афыпс адыгабзэкIэ Мышъыд зэреIушъашъэрэр 
зэхехы:
- Джары, Мышъыд, неущ сиадыгагъэ урыс чылысым 
щысыухыщт... АдыгабзэкIи тызэдэмыгущыIэжьынкIи 
мэхъу, неущ ШариккIэ сыуаджэмэ, угу къысэмыгъабгъ, 
аущтэу хъунэу Тхьэм ыIуагъэн фае...
Зэхихрэр фэмыщыIэу Анаскевич лIыжъыр къызщылъэтыгъ. Сыпсаоу сыщэIэфэ, ыIуагъ, ар озгъэшIэнэп! Сыд 
бэлахь ори узхадзагъэр, сэри сызхэфагъэр. Сэщ нэмыкI, 
тыкъызэхэзымышIыкIрэ Тхьэм ыуж фитыныгъэ къыпфызиIэ 
урысыдзэм хэтэп! Сэ сIорэр, сэ сызэрэзекIорэр ары зэкIэ 
зэрэхъущтыр! Арышъ, еплъ сэ ахэмэ ясшIэщтым!.. Федор 
лIыжъыр елъэщаоу къызщылъэти, Iупчъапчъэзэ, модырэм 
етхъоу мыдырэм етхъоу зигъэхьазырэу ригъэжьагъ. 
Ор-орэу, сипшъэшъэжъый, мыхэмэ уакъыфэкIуагъэп, 
тхьамыкIэгъо IофкIэ укъахьыгъ нахь! Аущтэу зыхъурэм 
ушъхьафитэп, зышъхьэ фимытыр рагъэзрэп, гукIэгъу 
фашIы, атIупщыжьы... Уяти-уяни уерэмыIэжь фаеми, сэ 
усиIэу угу умыгъэкIоды, узщыщмэ уафэсхьыжьмэ, сыд 
къысашIэн!.. Заор ыкIэм фэкIо, ар аухмэ, зыгорэу тыхъун, 
сыпсаумэ, сэ сиехэри згъотыжьыных...
Плуталов докторыр унэм къызэрихьагъэр Федор 
Даниловичым къышIагъэп.
- Сыдэу бэ къызэхэптэкъуагъэр? - джэхашъом телъ 
щыгъынхэр, пхъэ пхъуантэр къызэпиплъыхьэзэ, Сергей 
Петровичыр къэупчIагъ. - МокIи Афыпс гыкIагъэ, ищыгъынхэри пчэдыжь нэс ыгъэгъушъыжьыгъэх, ути атыридзэжьыгъ...
- АщкIэ Афыпс, сызэремыжагъэу, хъупхъэу 
къычIэкIыгъ, Сергей Петрович,- Анаскевич лIыжъым 
зыкъишIэжьыгъ, пхъуантэм лъакъокIэ еIункIи, лъигъэкIотагъ, хьажъ-быжъ купи IуигъэкIотзэ, пхъэнтIэкIур ригъэлъэгъугъ, ежьри, Тхьэ сурэтым ыкIыб фэгъэзагъэу, столыбгъум кIэрытIысхьагъ, хьылъэу хэщэтыкIи, къыпигъэхъожьыгъ. - Сызэрэщытри сшIэрэп... Непэ мэфэ гуаокIэ 
сэгугъэ...

--- Page 277 ---

- Хьау, Федор Данилович, мэфэ шIагъу, ащ фэдэ 
еIолIэгъуай.
- Ары Афыпси ыIорэр, ау сыгу зыгорэу щыт...
- Моу пIэ къысэти,- Плуталов докторым лIыжъым 
ыIэпшъэ лъынтфэ къызэрэтеорэр зэригъэшIэнэу ыубытыгъ, 
джыбэ сыхьат зэтегъэпкIыгъэмкIэ къылъытэу заулэрэ 
ыIыгъыгъ, зэгуцафэрэм ышъхьэ къыримыхэу къыIуагъ,- 
неущрэ мафэр, Федор Данилович, къыохьылъэкIыкIэ 
сенэгуе...
- Зэрэхъущтым сегъэгумэкIы нахь, Сергей Петрович, 
къысэхьылъэкIрэп, - гум къыфихьагъэу зыуж итыгъэр 
шIуиушъэфыгъ, ар зыми, пшъэшъэжъыери зэрахэтыжьэу, 
ригъэшIэнэу фэягъэп.
- Мо балалайкэм сыд епшIэщтыр? - джэхашъом 
тырилъэгъуагъэм, къыкIэупчIагъ. - Ари чылысым зыдэпхьыщта?
- ТиIоф къыддэхъумэ, балалайкэм сыфеозэ, Афыпс 
къэсщэжьы сшIоигъу...
Шэмбэт пчэдыжьым, Михайло-Архангельскэ чылысым 
Афыпсрэ Анаскевич лIыжъымрэ зыщэщтхэр гъэкIэрэкIагъэхэу, зэрэгъэчэфхэу куитIу хъухэу къэлапчъэм къызIолъадэхэм, зи къямыжэу, щагури зэгъокIэу, унапчъэри 
фэшIыгъэу къычIэкIыгъ.
Унэм зехьэхэм, Федор Даниловичыр пIэм хэлъ, Афыпс 
жьы фео, Плуталов докторым мастэр егъэхьазыры...
Непэ умэхъын Iоф АфыпскIэ чылысым зэрэщымыIэщтыр къыгурыIоу Тришков Николай ышъо къызэокIыгъ, 
ау къызхимыгъэщэу лIыжъым еупчIыгъ:
- Федор Данилович, сыд уилажь?..- ПиIухьажьыгъ: - 
ТиIоф къызэIэогъахьэ...
- Плъэгъурэба Фидур зэрэсымаджэр? - зэхихыгъэм 
ыгу емыIоу, жьы феонри зэпимыгъэоу лIыжъым ычIыпIэкIэ 
Афыпс джэуап къытыжьыгъ.
- Сэлъэгъу, Федор Даниловичыр сымэджэшху...- 
кIилъэшъужьыгъ, ау етIани зыгъэгумэкIрэм къыкIэмыупчIэн 
ылъэкIыгъэп. - Сыд тшIэщт?
- КъэкIощт мэфэ дэгъухэм тяжэщт, - зи къэмыхъугъахэм фэдэу гупсэф нэгукIэ Плуталовым къыIуагъ.
- Ары шъхьакIэ, Николай Павловичри Вано Гивичи 
нэмыкIхэри чылысым къыщытэжэх... Федор Даниловичыр 
къэмыкIошъущтми...

--- Page 278 ---

Тришковым къыIо шIоигъуагъэр Афыпс къыгурыIуагъ, 
къызэпиутыгъ:
- Фидур къэзгъанэу зыми сыкIощтэп!
- Сергей Петровичыр лъыплъэнба? - фэсакъзэ, Тришковыр къэупчIагъ, къыздегъашт къыригъэкIэу лIыжъми 
фыреплъэкIыгъ.
- Ары, Афыпс, ары,- Анаскевич лIыжъыми къыIуагъ,- 
модыкIэ къыщыожэх... Тхьэм ыпашъхьэ гунахь къыщысэхьы... - мы сшIэрэм уишIэ хэмылъэу щытэпщтын, гукIэ 
зэриIожьыгъэ, сипсэкIодшIагъэ къысфэгъэгъу, си Тхь.
- Усимыгъусэу, Фидур, чылысым сыкIощтэп! - Афыпс 
ыгу къызэхахьи, ынэпс къечъагъ.
XVI
Анаскевич лIыжъыр зэрэмыгугъагъэу Iоф хэфагъ.
Тхьэмафэм къехъугъэшъ, сымэджэплъэ зэблэкIым 
пIэм къыхигъэкIрэп. ЗэкIэми анахь Iофыжьыр Афыпс. ПIэм 
къыхэтэджыкIыгъэу зилъэгъукIэ, гушIоным ычIыпIэкIэ, 
опхъанкIэ, олъакIэ еIошъ, лIыжъым ецIацIэ. Ежь Афыпс 
унэгъо Iофыр ыпшъэ рилъхьажьыгъ, зэрэхъупхъагъэм 
нахь хъупхъэ хъугъэ. Псыщэкур зэкIишIэу псыщэ зэрэмыкIощтыгъэ закъор ары нахь, адырэхэр зэкIэ ыпшъэ ефэ: 
унэм макIа IофшIэнэу илъыр, мэгыкIэ, мэпхъанкIэ, 
пщэрыхьакIэ тIэкIу-шъокIоу Федор ригъэшIагъэри къышъхьапэжьыгъ. Загъори сымэджэщым мачъэшъ, дзэкIолI 
щэджэгъуашхэм щыщ къырехы, къолы, пщэры, дагъэ 
ымыIожьэу, зэкIэри шIоIэшIоу зэдашхы. Гъолъыжьыгъор 
къызыскIэ, мэфэ реным зылъакъо тетыгъэ пшъэшъэжъыер 
зэрэпшъыгъэм реутышъ, Федор лIыжъымрэ ежьырырэ 
Iоф мыухыжьмэ, къэбар зэфэшъхьафмэ арэгущыIэх аIозэ, 
ошIэ-дэмышIэу хэчъыежьы.
Чэщ псаум напIэр къемыфэхэу Анаскевич лIыжъым 
рехы. Ащ мафэри, сымэджаплъэхэри, шъхьэгугъу гупшысэхэри къыкIэлъэкIожьхэшъ, гупсэфыпIэ ыгъотрэп. Зыр 
зым ыуж ит, джэуапынчъэ зыфэхъури нахьыб.
ГъэшIэгъоны, Федор еIо, непэ къэкIо-накIор зэрэмакIэр. Къысэзэщыгъэхэу къычIэкIын. Адэ джары, Афыпс 
шIу фэсэшIэ сIозэ, сэр-сэрэу шъхьэгъэлъапIэ зыфэсшIыжьыгъ. Дунаим ар сэ зэрэсищыкIагъэ щыIэп, икъун 
къэзгъэшIагъ, икъун хьылъэ щыспэкIэкIыгъ, сыщымыгъыгъэмэ, сыщытхъэжьыгъэп. Сижъышъхьэ щыIэныгъэ тыгъэпс цIыкIоу пшъэшъэжъыер къыхэпсагъэти, ари стырамыхы мыхъунэу уцугъэх. ШIу пшIэщтмэ, шIу пшIэн фае 
нахь, зыгорэм илыузкIэ шIушIэгъашIэ уемыжь. Сыд тимылъэпкъэгъу пшъэшъэжъые гъэрым, джыри зыпкъ иуцуагъэпи, ышъхьэ фитэпи, ылъ щымыщ умэхъыныр зэрищыкIагъэр? ШIу фапшIэ пшIоигъомэ - фашI, цIыфыгъэм фэпIу, 
фэлэжь. Теушъыимэ, теIэсэкIмэ, тетхьагъэпцIэкIмэ, 
тыщытхъузэ, зыщыщ ымышIэрэр едгъэшIэнэу, едгъэштэнэу 
ыуж тызэрихьагъэр тэрэзэп. Тхьэм ыдэнэп. ЕтIани шъорэп, 
сэры Тхьэм ыпашъхьэ гунахьыр къыщызыхьыщтыр! 
Сызэхэоха, си Тхь? Сызэхэх, сызэхэшIыкI, сэ сызфэмыий 
о узфэмыий тэмыгъашIэ. Мы зыуж тырагъэхьагъэр къабыл 
мыхъунэу сыгу къысеIо. Джары пшъэшъэжъыер зыщыщмэ 
афэсхьыжьынэу зымафэ сыгу къызфэкIыгъагъэр. Оры, 
си Тхь, ар сыгу къизгъэхьагъэри, сшIэн зэхъум, оры кIуачIэ 
къысхэзымылъхьагъэри. Узгъэмысэу, уимыхьакъ къыптеслъхьанэуи сыгу къэкIыгъэп. ПIэм сыхэзгъэгъолъхьэгъэгъэ егъэзыгъэ тхьагъэпцIыгъэр сыгу къэзгъэкIыгъэм уишIэ 
хэмылъэу щытыгъэпщтын... Сыд сшIэхэн? СыдкIэ амал 
укъысфэхъун? Сэ бэшIагъэ сшIошъ зыхъугъэр, ори пшIошъ 
гъэхъу, тимылъэпкъэгъу пшъэшъэжъыер, сыд фэтэрэшI 
фаеми, къытхэзэгъэщтэп. Сынэ къаплъэу, ежьыри ыгукIэ 
зэримыштэрэм сыщыгъуазэзэ, пшъэшъэжъыер язгъэумэхъыщтэп!..
- Фидур,- Афыпс, нахьыпэрэм фэмыдэу, пшъэшъашъуи къызтыригъаоу, мыгузажъоу унэм къихьажьыгъ, - 
сымэджаплъэ къыпфэмыкIуагъэр ошIа?
- ЗэкIэри къысфэкIуагъ,- пшъэшъэжъыем иупчIэ 
чIэгъчIэлъ горэ зэриIэр къыгурыIоу Федор лIыжъыр Афыпс 
еплъыгъ,- тхьэегъэпсэух. Сыд ар зыкIапIорэр?
- Николай Павловичыр къыпфэкIуагъэп.
- КъыскIэупчIагъ, сэлам къысфаригъэхьыгъ. Сыд ащ 
нахьэу узыфаер?
- КъыпкIэупчIэнымрэ сымэджаплъэ къэкIонымрэ 
зэфэдэп. Орба цIыфыгъэр зэкIэми апшъ зыIорэр?
- Сэры. Ау дзэпащэм сэщ нахьрэ Iоф имыIэкIэ огугъа?
- Хэта джы Iоф зимыIэу щыIэр,- Афыпс ыгу зэмыIун 
горэ зызэхихкIэ зэришIы хабзэу гъумтIымыгъэ, етIанэ 
къыдзыгъ: - А мафэм, пIэм узхэгъуалъхьэм, чылысым 

--- Page 279 ---

тызэмыкIом, ащ Николай Павловичыр къикIыжьзэ, тикъэлапчъэ блэкIыгъ нахь, къыплъихьагъэп.
- Хэт ащ фэдэ къэбархэр къыозыхьылIэхэрэр? - Федор 
ыдагъэп.
- Зыми къысихьылIэрэп, къысаIуагъ,- Афыпс ынэкIушъхьэ къыхихыгъ, еупчIыгъ.- Адэ ар тэрэза?
- Сэ Iофыр къысфэмыгъэхьыгъагъэмэ, тэрэзэп сIоныгъи. Сэ таущтэу уасэ зыфэсшIыжьыщт? Ау къыосIуагъи, 
Амилахвари къысфихьэгъагъ, инэрал сэламри игъусагъ...- 
инэралымкIэ зэмыгупшысэгъэ ошIэ-дэмышIэ гуцафэ Анаскевич лIыжъым ышъхьэ къихьагъ, егупшысагъ: сэ сызщымыгъуазэ горэм мы пшъэшъэжъыер щыгъуазэми 
сшIэрэп. Непэрэзымафэм щагум дэт, къэлапчъэм Iус, 
сымэджэщым чIэт. Сэ къысфэгъэхьыгъэ Iо горэ уIагъэмэ 
къахэхьагъэмэ шIэ? ГъэшIэгъона чылысым Афыпс сымыщагъэмэ, зызэрэзгъэсымэджагъэр Тхьэм нэмыкI цIыф 
ышIэрэп, докторыми дэгъоу къыушыхьатыжьыгъ, апэрэ 
мафэми къысшъхьащытэу алъэгъугъ...
- Сыд упчIа, Афыпс, модкIи-мыдкIи щымыщэу къепхьыжьагъэр? КъысаIу зэхэпхыгъэ щыIэмэ.
- Хьау, Фидур, хьау. Николай Павловичым икъэмыкIуакIэ сегъапэти ары,- Афыпс ыгу илъ дэдэр къыIуагъ, 
ау инэрал къэбарыр къыфэзыхьыгъэ Тришковым ыцIэ 
ыушъэфыгъ.
- Николай Павловичыр плъэгъу пшIоигъокIэ сенэгуе? - 
джы ыгу къыдеIэу лIыжъыр щхыпцIыгъэ.
- Ащи зэ зытерэгъэлъэгъу, идзэ тыхэт...- сэмэркъэу ми шъыпкъэми умышIэнэу Афыпс къызIуипхъотыгъ, етIанэ 
ныо гущыIакIэр къыпигъэхъожьыгъ: - Сергей Петровичри 
едгъэзэщыгъэн фае, икъакIо макIэ хъугъэ.
- Афыпс, имыщыкIагъэ умыIо,- ащи унэсыгъ къыригъэкIэу, ау гужъыгъэ хэмылъэу лIыжъыр пшъэшъэжъыем 
еплъыгъ,- Сергей Петровичыр исымаджэмэ зэрафырикъу, 
изакъоу къахэсынагъ.
- Ара?..- лIыжъ IуакIэм зэресагъэу зэхихрэр Афыпс 
егъэшIагъо.- Сымаджэхэм пчэдыжьым захэхьэрэ уж 
ыIэбжъанэмэ яхъоу щэджагъо нэс щэсы.
- Афыпс! Ащ фэдэхэр умыIох!
- Адэ сыда, моу джыдэдэм сызелъэгъум, къызыкIыпкIэмыупчIагъэр?

--- Page 280 ---

Джа упчIэм иджэуап фэхъунэу ежэщтыгъэм фэдэу 
Плуталов докторыр унэм къихьагъ. Афыпси, зэрэу кIытэжьрэр къырыпшIэу, Федор лIыжъым еплъзэ, ынэкIушъхьэ къэушэплъыгъ. Нахьыжъ зилъэгъукIэ, къызэрэтэдж 
хабзэу, пхъэнтIэкIум къытетэджыкIыгъ, тыригъэтIысхьанэуи 
фигъэкIотагъ.
- Федор Данилович, о сызхаплъэрэм зыогъэсымэджапэ,- докторым къыIуагъ, лIыжъым ыIэпшъэ лъынтфэ 
тео пчъагъэр ыуплъэкIугъ, - къэтэдж, жьым хахь, тезэкIухь.
- Ар зэпIощтыр, Сергей Петрович, моры, Афыпс ары. 
Сыкъигъэтэджрэп, унэм сыщигъэIабэрэп.
- ПIэм уиIоф хэлъыжьэп, Федор Данилович. Ары, 
Афыпс, емыгъэз. ТIэкIу гумэкIыгъагъэти, ыгу къегъугъагъ 
ныIэп. Шыкури зэкIэпшIэн, псыщи укIон уфит, Федор 
Данилович. Ары пакIошъ, пхъи зэпых, къутэ - ухъужьыгъ!
- Сэри ар зыдэсэшIэжьы, Сергей Петрович. Тхьэуегъэпсэу, уишIуагъэ къысэкIыгъ.- Анаскевич лIыжъыр пIэм 
къыхэтэджыкIы зэхъум, дэIэпыIэнэу Афыпс къечъэлIагъ.- 
Бащэ, сэ джы уз сиIэжьэп, Афыпс. Зэхэпхыгъа докторым 
ыIорэр? Сишхэри шъхьарытIупщ сшIыгъэх, гукIэгъунчъэу 
къырафэкIхэкIэ сенэгуе.
- Уишмэ угу афэмыгъэгъу, Федор Данилович, псыщэкум идгъэтIысхьэгъэ дзэкIолIыр цIыф дэеп. Афыпс ащ 
псыщэ зэрэдэмыкIощтыгъэ закъор ары нахь, шымэ ынаIэ 
атыригъэкIыгъэу слъэгъугъэп.
- Семен шыхэмкIэ дэгъу, къамыщкIэ яорэп,- Афыпси 
докторым дырегъаштэ, пегъэхъожьы: - Ау Iаеу атекуо.
- Ара?..- игуапэу Федор лIыжъыр къэупчIэ, игушIопс 
къыхэщы.- Ярэмыуи, атекуорэр Iофэп.
Псыщэку макъэр Афыпс зэхихи, унэм зекIым, Плуталов докторымрэ Анаскевич лIыжъымрэ зэраIорэ шIагъо 
щымыIэу, заулэрэ щысыгъэх. ТIуми ягупшысэ шъхьафыгъэми, зэкIолIэжьыщтыгъэр Афыпс.
Нижегородскэ урысыдзэм, Анаскевич лIыжъым ыуж, 
Афыпс икъэбар нахь щыгъуазэу, ищыIакIэ зынэгу кIэкIэу, 
ищыкIагъи зышIэу Плуталов докторым нэмыкI цIыф хэтыгъэп. Апэрэ мафэм, дзэм Афыпс къызахьыгъэм щегъэжьагъэу, Сергей Петровичым игукIэгъу АфыпскIэ иныгъэ. 
Анаскевич лIыжъым къотыгъ - ягумэкIи, ягупшыси ашъхьэ 
зэфырахыщтыгъ. Пшъэшъэжъые гъэрымкIэ ыгу къыфитэджагъэр, ышъхьэ фыримыхыпэщтыгъэми, егъэзыгъэ IофкIэ 

--- Page 281 ---

321
11 Заказ 029

--- Page 282 ---

удэзекIо зэрэмыхъущтыр загъорэ фыхигъэпсыщтыгъэ, 
нахьыбэрэ докторым къызэрэдыригъаштэщтыгъэри игопагъ. Ау пшъэшъэжъыер зыщыщмэ зэрафихьыжьыщтыр 
ежь нэмыкI цIыф ригъашIэщтыгъэп. Плуталовыми ежь 
Афыпс шъыпкъэми рещэжьэжьыфэ риIон гухэлъ иIагъэп.
ЗыгорэкIэ гуцафэ къысфешIыкъомэ, ыIуагъ Федор 
лIыжъым, ежь-ежьырэу зегъэрэхьатыжьы, ащ фэдэ 
хэслъагъорэп. Сергей Петровичыр гукIэгъу зыхэлъ цIыф. 
Илъэс заулэм Iоф дэсэшIэшъ, сэри хэти ыгу хигъэкIыгъэу, 
гущыIэ Iае риIуагъэу, ыкIыбкIи риIолIагъэу зэхэсхыгъэп. 
Афыпс пшъэшъэжъыем иIоф тидзэ къызэрэщимыкIыщтыри, къины къызэрэщыфэхъущтыри, зэрэхэмызэгъэщтыри ежьыри къыIогъагъ, джы зызэблимыхъужьыгъэ мэ... ПшIэщтэп цIыфым ыгу зыщызэокIыщтыр... Тэрэзэу 
сшIагъа сихьажъ-быжъхэр джэхашъом тетэкъуагъэхэу 
къызыслъехьэм, сикъэбар зэресымыгъэшIагъэр?.. СыкъызэхэшIыкI, сыкъызэхэф, си Тхь, тэрэзэу сызекIуагъэмэ. 
УишIэ хэлъыгъэти ары а мафэми, непи зыми гуцафэ 
къызкIысфимышIрэр! Ар докторым зимылъэгъугъэкIэ, 
хэт фэди ащыгъум къысэгуцэфэнэп.
- Зымафэ, Федор Данилович,- Плуталовым къыIуагъ,- къыохъулIэгъагъэр сшIэрэп, тыбгъэщтэжьыгъагъ. 
Угу къыпIэпыкIыщтыгъ. 
- Ы-ы, Сергей Петрович, ащ фэдэу сыгу щытыгъэуи?
- Ар дэд. Ау джы щынагъо щыIэжьэп.
- КъэошIэжьмэ, Сергей Петрович, а мафэм ыпэкIэ 
сыгу зыгорэу щыт къыосIогъагъи?
- КъэсэшIэжьы. Ау шэмбэт мафэм, чылысым тызщыкIощтым, дэй дэдагъ.
- Адэ аущтэу сыщытыгъэу сыкъэогъэтэджы. Пшъэшъэжъыем угу егъумэ шIэ?
- Хьау. Джы зи уилэжьэжьэп.
- ГъэшIэгъоны къапIорэр.
- Зи гъэшIэгъон хэлъэп,- Плуталовыр макIэу IущхыпцIыкIыгъ,- уилажьэр сымышIэщтыгъэмэ, а мафэм къыосIогъагъэм игугъу къыпфэсшIыжьыщтыгъэп.
- Сыд къысэпIогъагъэр? КъэсшIэжьрэп.
- Афыпс иумэхъын Iоф а мафэм къыохьылъэкIыгъагъэр, Федор Данилович. Ау зыхъурэм ащ фэдизэу пшъэшъэжъыер угу емыгъэкIу, зыфэсакъыжь. Тыдэ щэрэI 
фаеми, ышхын щымыкIэу, зыщилъэн ыгъотмэ, къэхъумэ, 

--- Page 283 ---

ари зыгорэу хъун,- Плуталовым игущыIэмэ фэбэгъакIэ 
зэракIэмылъым, фэшIушIэщтыгъэхэми, гуцэфэ лые рагъэшIэу Федор Даниловичыр къыкIагъэщтагъ.
- ПшIосыушъэфрэп, Сергей Петрович,- Федор зы фэ сакъыжьмэ къызхимыгъэщзэ, сыд мыр зыфаер ыIуагъ,- 
а мафэр къысэхьылъэкIыгъ. Сыгу къео Тхьэ нахь сымышIэу 
сиягъэ къызэрэзгъэкIуагъэр.
- Докторым зи шIоуушъэфын плъэкIыщтэп, Федор 
Данилович!.. - Плуталовыр тхьагъэпцI нэгукIэ лIыжъым 
Iуплъэмэ ыIапэ фигъэсысызэ, щхыгъэ.- Ау узфэсакъыжьмэ 
нахьышIу... Адырэ уиягъэ къэбгъэкIуагъ зыфэпIуагъэм сэ 
къесIолIэщтыр нэмыкI: умэхъын мэфэ закъор аркIэ огугъа 
пшъэшъэжъыем къыпыщылъыр, тыпсаумэ, непэ фэдэу, 
нэмыкI мафи ащ къыфэсын.
Сыд сэIо къысиIокIхэрэр, Анаскевич лIыжъыр къыкIэщтагъ. Цыхьэ къысфишIрэба? Нахьыпэм къыIощтыгъэхэр 
нэмыкIыгъэх...
ХVII
Ылъэгъурэр шIогъэшIэгъонэу, зэхихрэм хэгупшысыхьэу Афыпс ищыIэныгъэ урысыдзэм щэкIо. Дзэ щыIэныгъэр 
Iашэм епхыгъэу, хъулъфыгъэ шъхьэзэкъоныгъэ нэмыкI 
щимылъэгъоу къызэрыкIо дэдэу зэхэлъми, игумэкIи, 
игушIуагъуи, инэшхъэий зэкIэми щызэдагощэу зы унагъом 
яхьщырэу мэпсэу. Афыпси ащ хэкIыжьэу тэ кIон, ышъхьэ 
зэрэфимытыр къыгурымыIоу, ынатIэ илъыр инасыпэу, 
къехъулIагъэми еуцолIэ-емыуцуалIэу зыхэфагъэмэ ахэт.
Урысыдзэм гъэры Афыпс зыщыхъугъэм щегъэжьагъэу шъхьатехъо зытехъуагъэ ымылъэгъугъэу арэп. ЗилI 
е зиIахьыл ихьадэ зыщэжьынэу къэкIуагъэр плъэгъукIэ, 
угу ыгъэузын нахь, уигъэтхъэнэп. ЗэуапIэм пэблэгъэ пытапIэм, неущ къэхъущтыр ашIэрэпышъ, яунагъохэр къащэнхэм, зыдыдагъэсынхэм щэщынэх. Ау ащ пае къагъанэрэп 
хапIэ къаIахыныр, сэман е чыиф бгъэгъэ цIыкIу горэ тырагъэуцоныр, ежь зэряе шъыпкъэр къырагъэунэфэу пэнэ 
къонцэ зэпэIулъ къырагъэтIылъэкIыныр.
АфыпскIэ анахь тхьамыкIагъор ежь зыщыпсэурэ лъэныкъомкIэ ащ фэдэ унагъо горэ къызэрэщымытIысрэр 
ары. Мы бгъумкIэ, адырэ пытэпIэ кIахэм емылъытыгъэу, 
323
11*

--- Page 284 ---

дзэм иунэ закI къэгъэзагъэр - дзэкIолI унэ кIыхьэ зэпэIутитфыр, шхапIэр, сымэджэщыр, загъорэ зи зэрымысыхэу 
къыхэкIрэ забыт хьакIэщыр, ахэмэ апэIудзыгъэу къагъэгъунэ зэпытрэ инэрал IофшIапIэр.
Загъорэ пытэпIэ кIахэмкIэ бзылъфыгъэ цIэцIэ макъэ 
горэ, хъулъфыгъэ гори къыпэгущыIэжь зэпытэу, къеIукIы. 
Сыд фэдиз бзылъфыгъэ цIэцIэ макъэм иIэягъэми, джащ 
едэIуныр Афыпс икIас. Пчэдыжь щайшъогъумэ адэжь ар 
анахьэу къызщежьэрэр. Бзылъфыгъэ цIэцIалэм иIо зыхимылъхьэрэ щыIэпщтын - чэми, чэти, шкIи, къази анэсы. 
Ащ икуо макъэ ошIэ-дэмышIэу къызэрежьагъэм фэдэу 
къыздиIукIрэ тыку кIэимкIэ псынкIэу щэкIодыжьы.
Унэм Афыпс къилъэти, псыщэкур зэкIэзышIэрэ Анаскевич лIыжъым пымылъэу, щагум дэчъыгъ, тыку кIэимкIэ 
ытхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэу тетIысхьапIэм зытыригъэгупсэфагъ. Ары шъхьакIэ, къыздэчъыгъэ щагум нахьи, ытхьакIу мэ зыдэгъэзэгъэ лъэныкъор нахь гупсэф. Федор Даниловичым шымэ хамот атырелъхьэ, адэгущыIэ, ядэхэшIэкIы. 
Ар имыкъоу сыдигъуи ынаIэ зытыримыхрэ пшъэшъэжъыем 
реIо:
- Хьаулыеу Марфэ ицIэцIэ макъэ уежэ, Афыпс.
- Сыда? - чэум къышъхьапырэджыкIы.
- ПытапIэм дэсыжьэп.
- Сыда къехъулIагъэр тхьамыкIэм?
- Тыгъоснахьыпэ дащыжьыгъ.
- Сыда шъуIуа? - гумэкI макъэ зыкIэлъ упчIэм къызщигъэтэджыкIыгъэу Афыпс щагум къыдэхьажьыгъ, 
ибзылъфыгъэ гукIае зэрихьылIэн ыгъотыгъэу, зыми фэмыгъэхьыгъэ фэдэу къыпигъэхъожьыгъ: - Сыдэущтэу убзылъфыгъэ закъоу хъулъфыгъэмэ уахэзэгъэн...
Джы нэс ыгу цапэкIэ ыIыгъэу зажэщтыгъэ гущыIэр, 
къыкIигъащтэу, Анаскевич лIыжъым зэхихыгъ. Iофы зыримыгъэшIэу зышъхьаригъэхын ихьисапыгъ, ау ыгу къыфидагъэп, пшъэшъэжъыер ымыуIэу, нахь къызэрекIунэу, 
иным зэрэдэгущыIэнэу джэуап ритыжьыгъ:
- О зэрэпIо дэдэуи, Афыпс, Iофыр щытэп. Марфэ 
тхьамыкIэм илI къызаукI уж, зэрмыр тIэкIу къыхафэу 
ибылыми имыбылыми ищагу дигъэзыхьэщтыгъ.
- Хэта а лIы макъэу тхьамыкIэм ецIэцIэжьыщтыгъэр? - 
джыри нахь гукIэгъу зыхэлъ упчIэр Афыпс къытыгъ.

--- Page 285 ---

- Зибылым ищагу дигъэзыхьэщтыгъэ гъунэгъур ары,- 
мощ фэдиз упчIэхэр зышъхьэ къитаджэрэ пшъэшъэ жъыем 
занкIэу риIуагъ.
Зэмыжэгъэхэ джэуап кIэкI Федор лIыжъми зэхихыгъ.
- Зыми ибылым къыуитынэп.
Анаскевич лIыжъыр псыщэкум зетIысхьэм, Афыпс 
чъи, къэлэпчъэшхор фыIуихыгъ. Псыщэ дэкIонэу Афыпс 
ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, къырагъэIуагъэп.
- Сэ моу псыхъом сынэсыни, сыкъэсыжьыщт. Щагум 
удэмыкI. Къэлэпчъэшхори къыфэшIыжь.
- Джыдэдэм укъэсыжьыщтмэ, Iорэхыгъэба.
- Къэлэпчъэшхор къыфэшIыжь сIуагъэ, шIоп.
- Фидур, мыр ренэу къэоIо зэпыт, къикIрэр сшIэрэп,- 
псыщэкур щагум дэзыфыгъэ лIыжъым кIэлъиIожьзэ, 
Афыпс къэлэпчъэшхор рещэлIэжьы, мэгъумыгъу: - Тызэтегъэпытыхьагъэу тыдэсыщтмэ сшIэрэп мыщ…
Чылэ гъунэ урам къэгъэзэгъум къохьэфэ Афыпс псыщэкум лъыплъагъ. Мышъыд ыпашъхьэ исми ымышIэжьэу 
Анаскевич лIыжъыр зыдэкIорэ лъэныкъомкIэ, нахь чыжьаIоу 
къушъхьэ шыгуфхэр къыздиплъырэмкIэ пшъэшъэжъыем 
ыгу джыдэдэм щыIагъ. Зэгорэм къыщяхъулIэгъагъэм ыуж, 
псыщэ зыдамыщэжьэу рагъэсэгъагъэми, нахьыпэрэмэ 
афэдэу, некIо джыри къызэрэрамыIуагъэр Афыпс ыгу 
къео. Фидур тхьамыкIэм зи илажьэп, зымыдэрэр Вано 
аIуагъ. Ар зыIорэр непэрэзымафэм иIоф мыухыжьмэ ауж 
ит, тхьэмафэм зэ къыкъокIми ары, сэ унэм сишIыхьагъ, 
щагум сыдэшIыхьагъ, къэлапчъэм сыIупхагъ. Тришковыр 
нэмыIэмэ, инэрал Iофтабгэ хъугъэшъ, тхъэжьыгъэ, Николай Павловичым гопхэжьыгъэу къыдекIухьэ, чъэ аIомэ, 
мачъэ, къэгъаз аIомэ, къегъазэ. Бальбуциевым иабэ 
цыпэхэр ритэкъокIэу, къэлъэгъожьрэп, тыщыгъупшэжьыгъап. Чылысым сызэрэмыкIогъагъэм пае ыгу къытабгъэу 
къычIэкIын. Адэ Фидур сымэджэшхоу къэзгъэнэни, сыкIощтыгъа?
- НекIо, Мышъыд,- Афыпс къызщэлъэты, - псыщэ 
тыздимыщагъэми, Фидур тыпэгъокIын.
- Тэ шъуежьагъа, Афыпс? - пшъэшъэжъыем лъыплъэщтыгъэ пIонэу Плуталов докторыр унэм къекIы.
- Фидур тыпэгъокIы, Сергей Петрович.
- Федор Даниловичымрэ орырэ шъузэзэщыгъэба 
сэIо?..- Плуталовыр щхыпцIызэ, къэлэпчъэжъыем дэкIыгъ.

--- Page 286 ---

- Сыда? - Афыпс зэхихыгъэм ыгу емыIоу кIэкIэу къыгъэзэжьыгъ. - Фидур сезэщынэу сэркIэ хыма, ар ситэтэжъ 
сэ!
- Адэ сэры?..- зэмыжэгъэ джэуапым докторыр кIигъэгъожьэу, ау къызхимыгъэщэу мэщхы, еупчIы: - Сэ 
оркIэ хэт сыщыщ?
- Ори укъыспэчыжьэп, Сергей Петрович,- Афыпс 
щхыпс къекIужьыгъ, - ау Фидур ситэтэжъ.
- КъызгурэIо, Афыпс, къызгурэIо. Аущтэу Федор 
Даниловичым узэрэфыщытыр сигуапэ. ЦIыфышIу, ишIушIагъэ зэрэпхэлъыр ори уинасып, ежьыри инасып. Ащ ишIушIагъэ бэмэ анэсыгъ, шIукIэ игугъу ашIы. Ау, сыдэу пшIын, 
тэри ар къытпыщылъ, ащ пеIэни щыIэп, тхьамыкIэм жъыгъор къегъу. Илъэс тIокIищым узышъхьапырыкIыкIэ, ащи 
уезэгъыщт. Ылъакъуи олъэгъу зыфэдэр, ыгуи мэузы...- 
тырипхъэнкIэгъэ купым къызэрялыжьыщтыр зэрегъашIэ 
пIонэу Плуталовыр пшъэшъэжъыем фычIэплъыгъ, къыпигъэхъожьыгъ: - Идзэ хэкIыжьыгъо, оры нахь зызфиIажэрэр, блэкIыгъ...
- Джыдэдэм Фидур дзэм харэгъэкIыжьи, тыхьазыр 
тэ! - Афыпс ыгу илъыр занкIэу къыIуагъ.
- Ы-ы! - Сергей Петровичыр къыкIэщтагъ, етIанэ 
зыкъишIэжьзэ, щхыпцIыгъэ, еупчIыгъ: - О ащ сыд уфэхьазырынэу узэрэхэтыр?
- Сергей Петрович, къыосIуагъи Фидур зэрэситэтэжъыр.
- Ара зыфапIорэр, джы къызгурыIуагъ, - зэпыупIэ 
тIэкIу фишIи, Плуталовыр зыфэе дэдэмкIэ пшъэшъэжъыем 
джыри еупчIыгъ.- ЗэрэпIорэмкIэ, Федор Даниловичым 
некIо ыIомэ, зыфиIорэм удэкIощт? - ежь зэритыжьыгъэ 
упчIэм джэуап имыщыкIэгъэжьэу нэмыкI гущыIэ техьагъ.- 
Уизакъо зыхъукIэ, пшъхьэ зыгорэм ебгъэзылIэщт, узэмызэгъыщтми уязэгъыщт... Афыпс, уятэ игугъу сшIыжьрэп, 
ар аукIыгъ...
- Сяни аукIыгъ! - къызэпиутыгъ.
- ЗыгорэкIэ уянэ псаоу къычIэкIыжьмэ ары зыфасIорэр... Хэт ышIэра, заом Iаджи хэхъухьэшъ, "сипшъэшъэжъые къысэшъутыжь" ыIоу къытфакIомэ, сыд пIон?
- Сянэ зэрэмыпсаужьыр къыосIуагъ! - Афыпс ышъхьэ 
дыригъэзэкIыгъ.
- КIо, етIани джаущтэу сыкъыоупчIы.

--- Page 287 ---

Афыпс зи къымыIоу, ыгу къызэхахьэу заулэрэ щысыгъ.
- Угу хэзгъэкIыгъэмэ сшIэрэп, Афыпс?
- ХэбгъэкIыгъэп! - Афыпс къызщылъэтыгъ, ышъхьэ 
зандэу, ытамэхэр упэпцIыгъэхэу, иIитIуи ыпчанэ итэу Плуталов докторым ыпашъхьэ къиуцуагъ.- Сянэ псаугъэмэ, 
бэшIагъэ къызыслъыкIощтыгъэр, Сергей Петрович, аущтэу 
оIомэ, къыосIон: тадэжь сыдэкIожьыщтыгъ!
- Федор Данилович?
- Ари хэсынэщтыгъэп.
- Мэзым укъыхэзыни, хэхьажьыгъэгъэ уянэ...
- Сергей Петрович! - докторым къыригъэжьагъэр 
Афыпс къыригъэухыгъэп. - Сянэ мэзым сыкъыхинагъэп, 
щэр къызтефэм сиIыгъыгъ...
- КъызгурэIо, Афыпс, къызгурэIо,- Плуталовым 
шъхьэр егъэсысы.
- НекIо, Мышъыд,- Афыпс ошIэ-дэмышIэу къызщылъэтыгъ, муары Фидур къэкIожьы, тыпэгъэгъокI!..- Плуталов докторым зэрегуаорэр къыхигъэщэу, адыгабзэкIэ 
хьэм дэгущыIэзэ Iулъэтыжьыгъ.
Дунаир фэмыхъужьэу псыщэкум пэгъочърэ пшъэшъэжъыем Сергей Петровичыр кIэлъыплъагъ, джыри ышъхьэ 
ыгъэсысыгъ. Сыд пшъэшъэжъый мыр, ыIуагъ, зы ныожъ 
ымышIэн ешIэ. Ипшъэшъэжъые гулъытэ шъхьащыкIэу 
удэгущыIагъэми, ежь къызэрэщыхъоу, тебгъэкIын умылъэ кIынэу, къыриIолIэн егъоты. Мыр зыщыщмэ къахэтэджыкIыгъагъэмэ, бэкIэ нахь Iуш зэрэхъущтым щэч хэлъэп. 
Ау тэ къызэрэтхэфагъэр арынкIи мэхъуба игулъытэ лъызгъэкIуатэрэр? Непэрэзымафэм, мыр сыд, модырэр сыд 
еIошъ, ткIэрыкIрэп. Забытхэр армэ, ягъэсэныгъэ фэмэбжьымэ шъхьащыт, ахэмэ ащыщ къемыуалIэу, гущыIэ 
дахэ къыримыIоу мафэ къыхэкIрэп. Анаскевич лIыжъыми 
ишIуагъэ къемыкIэу сIорэп, ау сыд фэдиз Iо фаеми, мыжыкъыр мыжыкъэу къэнэжьы. Сыгу ебгъэкIэ арэп, мы илъэс 
зыщыплIым сиIофтабгэшъ, сIорэм блэкIыгъэп. Ау мы 
аужрэ мазэхэм пшъэшъэжъыемкIэ зызэришIрэм сыгу 
еIурэп. Зэгорэм ишъэфхэми, зыгъэгумэкIыщтыгъэ 
тIэкIу-шъокIухэми сащигъэгъуазэщтыгъэ, джыры нэмыIэмэ, 
зызегъэсымэджэ уж, зызэкIоцIиушъэфэжьыгъап. Мощ 
нахь мыхъурэ лIыжъ лъащэм иягъэкIэ бусурман пшъэшъэжъыер тигъэумэхъыгъэп. Сэ силажьи хэлъ ащ, сымадж 
сIуи, пIэм зыхэгъуалъхьэм шыхьатэу сытеуцуагъ. Ащ 

--- Page 288 ---

фэшъошагъэр сэшIэ: забытмэ пIэм къыхязгъэлъэшъун 
фэягъ. Пшъэшъэжъыем сыгу егъугъ, зысIэжагъ. Джэхэшъогум тетэкъогъэгъэ хьажъ-быжъхэмкIэ, балалайкэмкIэ 
къысиIогъагъэр щхэны... Балалайкэ къытфеозэ, чылысым 
тыкъырищыжьыщтыгъэ... Адыгэ лъэныкъом джыри зыудзыжьыни, уафеощтыгъэмэ шIэ? Адыгабзэр ешIэ, урысыбзэр зыIумылъ пшъэшъэжъые Iэл цIыкIум дэдгъэгущыIэн, 
зызэхедгъэшIыкIын тIуи, IэкIэтыдзи, едгъэгъэунэхъугъ. 
МыщкIэ Iушэу къычIэкIыгъагъэр Тришков Николай. Бащэрэ 
ыбзэкIэ шъумыгъэгущыIэ зеIом, Николай Павлович инэралри апэ зэритэу фадэгъагъэп. Еплъ джы пшъэшъэжъыем 
ыIорэр, зыщыщ ымышIэрэ Анаскевич лIыжъ лъащэр ситэтэжъ еIо... Адэ илъэс пчъагъэм адыгэ гъэрым къэтыгъэм 
зыхэсыгъэхэр щыбгъэгъупшэн плъэкIына!.. Ахэр имыкIэсагъэхэмэ, илъэс пчъагъэр хэгъэкIи, зы мэфэ закъуи, сыда 
епхыгъэу аIыгъыгъэп, ахэсыныеп. Мо лIыжъым къыIорэр 
зэкIэ пшIошъ хъунэу щытэп!.. Еплъ мо пшъэшъэжъые 
IонтIэгъэ цIыкIум зыкъызэрэсфишIыгъэр... Иадыгабзэ 
къукъукъ-щыкъукъкIэ къысэгуаозэ, Iучъыжьыгъ…
- Уипчэдыжь шIу, Сергей Петрович, непэ тызэрэлъэгъугъэп, - Анаскевич лIыжъыр, Афыпси гогъэпкIэжьыгъэу, къэлапчъэм къыIухьажьыгъ.
- Тхьэм шIу тфешI типчэдыжь,- сэлам джэуап пигъохыжьыгъ.
- УкъимыкI, Федор Данилович, къэлапчъэр сэ Iусхыщт.
- Псы чъыIэ дэгъу къэсщагъ, Сергей Петрович,- Анаскевич лIыжъым шыхэр кум дыкIэзытIупщыжьрэ докторым 
реIо,- тисымаджэмэ Iэзэгъу афэхъущт.
- Зэмзэпс арба, Фидур? - къызхихыгъэри амышIэу 
адыгабзэкIэ Афыпс къэупчIэ.
- Сыд ащ къикIрэр, Афыпс? - щхы фэдэу Плуталовым 
зишIыгъ.- ТыбзэкIэ тэгъашIэ.
Анаскевич лIыжъыр мэщхы, шым ыпшъэ хамотыр 
рехыжьы. Афыпс мачъэшъ, лъэгуцэ пкъэум пылъэгъэ 
къашыкъыр къыпехы, докторым реIо:
- Ащ къикIрэр, Сергей Петрович, Iэзэгъупс, Фидур 
къыуиIуагъ. ПшIошъ мыхъумэ, ешъу, чъыIэ, къабзэ.
- Къушъхьэпс пчэдыжьыпс мыулэугъэр къэбзэн, IэшIун, 
Iэзэгъун адэ,- Плуталов докторыр псым зыхэхъумпIэ уж, 
шъуалъэныкъокIэ къызэрикIыгъэр арыщтын гукIэ ыIомэ 

--- Page 289 ---

щхыпцIызэ, джэуап къетыжьы, Афыпси енэкIао,- зэхапшIэзэ, укъегъэкIэжьы, арба, Федор Данилович?
- Армырмэ, хьаулыеу пчэдыжьыпэрэ псыщэ сыкIона, 
Сергей Петрович? - Анаскевич лIыжъри мэщхы, щэлъэныкъор пшъэшъэжъыем фещэи: - Модэ, Афыпс, уизэмзэпс мыфэбэжьызэ сымаджэмэ афычIахь.
- Ахэр хъужьыщтхэмэ, орэмызаохэри арба, Фидур, 
Iэзэгъупс пае сэ къэзгъэнэхэнхэп, - Афыпс игуапэу щалъэр, 
къашыкъри диIыгъыжьэу, сымэджэщымкIэ ехьы.
- Сеплъышъ Афыпс, - Сергей Петровичыр пшъэшъэжъые лъэпэлъэгэ такъырым кIэлъэплъэ, шъхьэр егъэсысы,- лъэшэу зыричыгъ, игулъыти чыжьэу нэсы...
- Ары, Сергей Петрович,- лIыжъми докторым дырегъаштэ, - непэ фэдэу къэсэшIэжьы къызэрахьыгъагъэр...- 
хьылъэу хэщэтыкIы.- Мо цIыф цIыкIум, тэ инхэм тыIофа, 
бэ къехъулIагъэри, бэ пэкIэкIыгъэри, къыпыщылъри,- къащ 
къехьы,- Тхьэм нэмыкI ышIэрэп.
- Ары, Федор Данилович, Тхьэм нэмыкI ащ къыпыщылъым щыгъуазэп. Ау Махатадзэ тхьамыкIэм къызэрихьыгъагъэм, тыгъужъщыр пIонэу къытфычIэплъэу 
тапашъхьэ зэрисыгъэм сыщыгъуаз... Бесо гупцIэнэжъым 
ыIэхэри, ынэгуи зэхэупIэскIухьажьыгъагъэх... Игунахь, 
шъыпкъэр пIонэу хъумэ, ори ошIэ, ар гунахьшIагъэкIэ 
слъытэщтыгъэп, фамыгъэгъузэ, дунаим ехыжьыгъ.
- Аущтэу хъунэу Тхьэм ыIуагъ, джы зи хэпшIыхьажьын 
щыIэп, Сергей Петрович. Тэ къытфэнэжьыгъэ закъор 
пшъэшъэжъыем ыгу тыхэмыуIэу Тхьэм къызэригъэхъугъэу 
тпIумэ, Махатадзэ тхьамыкIэр зыдэкIожьыгъэм шIу къыщыфалъэгъун, тэри тигугъу мыщ дахэкIэ щашIын.
- Ежь бусурман пшъэшъэжъыем идин зэриIоу 
тпIунэуи? - сэмэркъэу зыригъэшIэу, ыгу къыфихьэрэм 
къыкIигъащтэу, къызхимыгъэщэу Плуталов докторыр 
къэупчIагъ, етIанэ джау сыдми къыIорэм фэдэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Ащыгъум зызфэдгъэлIэжьрэр хьаулые 
шъыпкъ...
- Сергей Петрович,- Анаскевич лIыжъым зэхихыгъэр 
егъэшIагъо, - ори ар умышIэу щытэп, цIыф лъэпкъхэр бзэ 
зэфэшъхьафкIэ зэтеутыгъэми, ядини зэтекIми, аущтэу 
ахэр къэзгъэхъугъэхэри, ашъхьагъ итри зы Тхьэ. Ащ зэкIэми 
тыриIумэт. Ащ ыпашъхьэ зэкIэми тихьажьыщт. Хэтрэ цIыф 

--- Page 290 ---

лъэпкъ щыщкIи Ар къызэрэупчIэщтыр зы: сыд шъуишIушIагъэу дунай хьафым шъукъикIыжьыгъ?
Еплъ мыщ игупшысэ, Плуталовым ыIуагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, хэт идини оркIэ зэфэдэ. Сапашъхьэ къащ къыщыохьы, 
уакIыб къэбгъазэмэ, "Аллаху акбар" оIо. Ащ фэдэ гупшысэкIэ илъэс пчъагъэм Iоф зэдэтэшIэ... Мыщ укIэкIэупчIыхьэ 
къэсми, нибжьи шъхьэм къимыхьащт Iаджми уахигъэдэIощт. Непэ, джыдэдэм щегъэжьагъэу ар пшъэшъэжъыем дэбгъэгущыIэ пакIошъ, тебгъэплъэжьы хъунэп!..
- Сергей Петрович, доктор! - Афыпс сымэджэщыр 
ыIэмычIэ илъ пIонэу, унэ лъэгуцэм къытехьэшъ, къэджэ.- 
Уисымаджэхэр пщыгъупшэжьыгъэха?
- Гузэжъогъу щыIа? - Плуталовыр игупшысэмэ 
къахэужьызэ, псынкIэу къэупчIи, псыщэкум къыкIэрыкIыжьыгъ.- Мары джыдэд…
Джа мэфэ дэдэм, пчыхьэшъхьэ шхэгъум ыуж, Анаскевич лIыжъымрэ Афыпсрэ азыфагу ошIэ-дэмышIэу 
гущыIэ къыдэтэджагъ. Федор Данилович лIыжъымкIэ ар 
щыпэ гупшысагъэп. Мыгъатх ащ ыгъэгумэкIэу, пшъэшъэжъыем зэрэгуригъэIощтым ыгъапэу зыригъэжьэгъагъэр, 
ау чIыпIэ тэрэз ифэщтыгъэп.
Нычхьапэ чэфыгъо нэмыкI унэм илъэп. Мафэм къыздихьыгъэгъэ Iофыгъо тIэкIу-шъокIухэр - гушIуагъоми, 
гумэкIыгъоми, нэшхъэигъоми - зэшIуихыхи, фызэшIомыхыгъэхэри зыдихьыжьхэу, къин хэтыгъи хэмытыгъи, 
гушIуагъо зиIагъи зимыIагъи, шъурэхьатыжь, шъугупсэфыжь, неущ шIукIи екIи - сыдэу пшIын! - джыри сыкъэкIощт къариIозэ, ошъочапэм къохьажьыгъ.
Анаскевич лIыжъыр Афыпс иIэбакIэ, ихьакъу-шыкъу 
тхьакIыкIэ, ыпчанэ зызэрэрищырэм, хэмылъыгъэ Iэдэб 
гущыIакIэу къыхафэрэмэ ащэгушIукIы. Непэ Плуталов 
докторымрэ ежьырырэ азыфагу къитэджэгъэ гущыIэр 
ыгу къыгъэкIыжьынэу фаеп, бжыхьэ бэдзэ цэкъалэм фэдэу 
зыпефы.
- Афыпс,- Федор Даниловичым игущыIэ зэкIещы,- 
сыгу къэкIыгъэр ошIа?
- КъапIомэ сшIэн, Фидур,- хьакъу-шыкъухэр мэкIаим 
тезгъэуцожьрэ Афыпс къызэджэкIы.
- Орырэ сэрырэ тызызэхэкощыкIын фэе уахътэр 
къэсыгъ.

--- Page 291 ---

Апэм Афыпс къыгурыIуагъэп, етIанэ псынкIэу зыкъызэригъэзэкIзэ, къэупчIэ:
- Сыдэущтэу тызэхэкощыкIыщт?..
- КъыбгурымыIуагъэмэ, къыосIон,- щхыпэ фабэр 
зыкIэлъ нэгу хьалэлымкIэ лIыжъыр Афыпс Iоплъэ,- модрэ 
унэм сипIэкIор къисхынышъ, мы унэм, мо дэпкъыр чIыпIэ 
дэгъу, кIэрызгъэуцон.
- Сыд пай, Фидур? - Афыпс, гущыIэ лъапсэр къыIэкIэмыхьэу, ыгъэшIэгъуагъ.
- Адэ, Афыпс, сэри сылIыжъ. Ори, сыоплъышъ, Тхьэм 
ишыкуркIэ, зипчыгъ... Чъые пырхъ Iае къэсыублагъ... Сэ 
нычэпэ тIо-щэ сыкъэтэджы...
- Дэгъоу къызэхэолъхьэ, Фидур...- Афыпс щхыпцIыгъэ, етIанэ зыгорэ ыгу къызэрэкIыжьрэр къыуигъашIэу 
шъхьэр къыпхъуати, къэупчIагъ: - Сергей Петровичымрэ 
орырэ шъузэрэгъэIушыжьыгъа?
- Хьау. Сыда? - Федор къэгумэкIыгъ.
- Мы къапIорэ дэдэхэр Сергей Петровичым къысиIогъагъэх. Ащ уедэIумэ, нэмыкIхэри къыуиIощтых...
- Угу хигъэкIыгъа? - лIыжъым ытэмэпкъмэ зыкъапхъотагъ.
- Уянэ мэзым укъыхинагъ къысиIуагъ...- Афыпси 
игукIае фэIэжагъэп.
XVIII
Зэо утыгу дэдэм Плуталов докторыр имытыгъэми, 
уIэгъабэмэ яхьазаб адищэчэу, яапэрэ лъэкъотегъэуцожь 
гушIуагъо адигощэу, IэпыIэгъу зыфэмыхъушъугъэхэр 
ыгъэплIэжьэу, зэо илъэсхэм къиныбэ ылъэгъугъ. Ау мы 
мафэхэм зыхэфэгъэ Iофым фэдэ хэфэнэу ышъхьэ нибжьи 
къихьагъэп. Илъэс пчъагъэм иIорэ ишIэрэ зыхэлъыгъэ 
Анаскевич лIыжъым, нэмыплъ шъэфыр къытекIоу, ыгу 
фэучъыIэу ригъэжьагъ. Ащи къыщыуцурэп, цыхьэ зыфимышIырэ лIыжъым инэплъэгъу тырихырэп. Афыпс 
нэмыIэмэ, ар тырахы къыщыхъоу, инэплъэгъу пакIошъ, 
ыгуи икIрэп - зэрэфыщымытыщтыгъэ цыхьэмышIыныр 
къышIутекIо.
Сыда ащ фэдизэу, Плуталовым еIо, пшъэшъэжъыем 
сызкIигъапэрэр? Ащ фэдэ Iофэуи, нахь къинэуи зэо илъэсхэм спэкIэкIыгъэр макIэп. ОшIэ-дэмышIэу къытхэхьагъэр 

--- Page 292 ---

ошIэ-дэмышIэкIэ тхэкIыжьыщтмэ, сыд пае зезгъэгъэгумэкIра? Сэщ нахьи Анаскевич лIыжъыр нахь Iоф хьылъэ 
хэмыфагъэу сIорэп, ау бусурман пшъэшъэжъыем иумэхъын къызэсым, чылэр къытигъажэу, зызэришIыгъэр 
фэзгъэгъун слъэкIыщтэп. Ащ силажьэ хэмылъэу арэп, 
сымадж, гъойщай сIуи, сытеуцуагъ. Сыдэу сшIын, зысыухыижьрэп, сышъхьащытыгъ, сыкIэрысыгъ, фэсшIэн фаер 
фэсшIагъ. ЗэрэхъугъэмкIэ, ишъэф дэсыушъэфыгъ, ышIэщтым тезгъэгушIухьагъ. Инэралым дэжь неущ сыкIомэ, 
сыд сIони ыпашъхьэ сиуцощт? Сэ сызщыгъуазэм, спкъы 
къимыкIэу, нэмыкI горэ щыгъозагъэмэ дэгъугъэ... Сыфаеп 
Анаскевич лIыжъым игунахь сыхэхьанэу!.. Ау гунахьба ащ 
ышIэрэр? Бальбуциевыри къэлъэгъожьрэп, Тришковыри 
инэралым кIэрапхагъэм фэд. ДжитIур ары Анаскевич 
лIыжъым ишъэф щыбгъэгъозэнкIэ дэгъугъэр, сыкъыхэмыщэу Iофыр гъэпсыгъэ хъущтыгъэ. Амилахвари зиусхьаныр? ПIопэн хъумэ, Анаскевич лIыжъыр арэп, джары Афыпс 
зыфэгъэзэгъэ шъыпкъэр. Ау ежь зэрэфаеу пшъэшъэжъыемкIэ иIофхэр хъухэрэп - дзэ штабым урипэщэныр 
Iоф цIыкIоп. ЗэкIэми анахь дэгъугъэр, гузэгъабгъэ къытхэмыхьэу, пшъэшъэжъыер аумэхъэу тшъхьащащыжьыгъагъэмэ арыгъэ. Отец Георгий иIоф кIыхьэ-лыхьэ ымышIынэу 
еIокIыгъэн фае, ау Анаскевич лIыжъым тинэплъэгъу тетхы 
хъущтэп...
Щагу къэлэпчъэжъыемкIэ къиIукIыгъэ макъэм Плуталов докторыр шъхьаныгъупчъэм Iуищагъ. Амилахвари 
зиусхьаныр, ыIэ сэмэгу пхыгъэу, шым къепсыхы, Афыпси 
пэгъочъы, Анаскевич лIыжъри елъэщаоу пшъэшъэжъыем 
ыуж ит. Вано иуIагъэ зилъэгъукIэ, Афыпс къызэтеуцо, гуIэ 
макъэкIэ сымэджэщымкIэ маджэ:
- Сергей Петрович, псынкIэ, Вано къауIагъ!
- УмыгумэкI, Афыпс, - Iэ псаумкIэ пшъэшъэжъыем 
ытэмэпкъ диIыгъэу Амилахвари зиусхьаным еIо, IогушIо,- 
ащ фэдизэу уIэгъэшхоп мыр, щэр сIэлджанэбгъу тецIэшъутыгъ ныIэп.
- МыуIэгъэшхоми, псыпсыр лъы закI,- Афыпс еIошъ, 
лъэгуцэм къытехьэгъэ докторым пэгъочъы.- Сергей 
Петрович, шIэх, Вано къауIагъ!..- етIанэ Анаскевич лIыжъым 
зыфегъазэ, ыгъэмысэу федзы: - Джары, Фидур, Вано 
къауIэщтэп пIозэ, къырашIагъэм еплъ!.. Тхьэ елъэIу оIо 
етIани...- мэгъумыгъу.

--- Page 293 ---

Плуталов докторыр Афыпс IугушIуагъ нахь, зи фыхигъэпсыгъэп. Федор Даниловичыр къэгузэжъуагъ:
- Заом гукIэгъу хэлъыгъэмэ, Афыпс, зао аIоныепи...
- Адэ ары, Фидур,- Афыпс лIыжъым дыригъэштагъ, 
ежь зыфаери пиIухьажьыгъ: - Ау Вано ыл амыгъэузыгъэмэ 
нахьышIугъ.
- НекIо, Вано Гивич, уиуIагъэ теплъын,- Сергей Петровичыр сымэджэщымкIэ ежьагъ, ауж илъэдэгъэ пшъэшъэжъыем къыриIуагъ,- о джыдэдэм, Афыпс, утищыкIагъэп. 
Ори ары, Федор Данилович.
Анаскевич лIыжъымрэ Афыпсрэ язакъоу щагум къызданэхэм, зэплъыгъэх-къызэплъыжьыгъэх. Гурышхъо горэ 
агу къихьагъэу арэп, ау зэмыжэгъэхэ уIэгъэ къэбарэу 
къафыкъокIыгъэм гумэкI къазэрэхилъхьагъэр нафэ. ЗэмыупчIыжьхэми, шъутищыкIагъэп докторым къазэрэриIуа гъэр тIуми зыфахьын ашIэрэп. Мышъыд къакIэрылъэдагъэти, Афыпс ыгу жьы дигъэкIыгъ:
- Джары, Мышъыд, Вано къауIагъ.
- УзгъэгумэкIын уIагъэп Вано къыуиIуагъи, Афыпс.
- Сыда ащыгъум унэм зыфисхэр? - пшъэшъэжъыер 
джыри игумэкI зэрэхэт, мачъэшъ, шъхьаныгъупчъэм 
еплъыхьэ.- Модэ мохэр! ЗэдэгущыIэхэшъ щысых.
- УIагъэр апхыгъэба?
- Псыпс фыжьыбзэ тепхагъ, - къикIыжь къыригъэкIэу 
апчым тео, Iэ афешIы.
- Афыпс, быяу. Рэхьатэу гъэгущыIэх.
- Сыда, гущыIэнэу къэкIуагъа мыр?..
Амилахвари зиусхьаныр, Iэ псаумкIэ пхъэнтIэкIур ыIыгъэу, унэм къекIыжьы. Плуталов докторыри мыгузэжъуахэу ыуж ит. Афыпс апэгъочъы, Вано Iоплъыхьэ, еупчIы:
- ПIэ мэуза?
- СIэ узын нахь хэлъба, Афыпс, сэ лIышхом! - Амилахвари зиусхьаныр мэщхы, пшъэшъэжъыер зэреубытылIэ, 
докторым фыреплъэкIышъ къеIо: - Сэ сиуIагъэ Iофэп, 
Федор Даниловичым игууз тызгъэгумэкIрэр. Николай 
Павловичыр зымафэ къыкIэупчIэгъагъ.
- Федор ДаниловичкIэ зыжъугъэрэхьат, зиусхьан,- 
Плуталовым къеIо.- ТеIэзагъ, ыгъэгумэкIыжьрэп. Арба, 
Афыпс?
- ЫгъэгумэкIыжьрэп, - Афыпс псынкIэу джэуап къетыжьы,- ау чэщрэ мэщэIу нахь.

--- Page 294 ---

- Жъы узыхъукIэ, пхэмылъыгъэ Iаджи къыпхэфэщт, - 
Анаскевич лIыжъым къеIошъ, ежь темыгущыIэхэ шIоигъоу, 
къэупчIэ: - Сыд Тришковым икъэбар, Вано Гивич? Инэрал 
Iофтабгэм тыщыгъупшэжьыгъэкIэ сенэгуе.
- Хьау, Федор Данилович, Тришков урядникымкIэ ар 
сIон слъэкIынэп,- лIыжъым исэмэркъэуи ишъыпкъи Амилахвари къыгурыIуагъэу мэщхы,- шъущыгъупшэрэп, 
исэлами къышъуфысигъэхьыгъ. А слъэгъурэм, сымэджэщым чIагъэлъынэу, ипIэшъхьагъ дэжь Афыпсэ щысынэу 
ерэшIи, зыкъаригъэуIэщт.
Афыпсэ ыцIэ къызыраIом, укIытэр къытекIоу ынэкIушъхьэ къэушэплъыгъ. Сыда сыкъызэрэхахьэрэр къыригъэ кIэу, упчIэ нэплъэгъур Федор лIыжъым фидзыгъ, шъхьэр 
ыгъэсысэу, Iофи зыримыгъэшIэу нахьыжъхэр зэмыжэгъэ хэ джэуап къытыжьыгъ:
- Ар ыIоу зыкъарерэмыгъэуI.
- Ары, Афыпс,- Сергей Петровичыр мэщхы,- къэошIэжьа, къин Iаджи тигъэлъэгъугъагъ. - Сымэджэ макъэ 
къызэIум, ар иушъхьагъоу докторыр IукIыжьзэ, нэбгыритIур язакъоу къызэкIэригъанэ шIоигъоу, къызэриIокIыгъ: - 
НекIо, Афыпс, сымаджэмэ тахэхьан.
НэбгыритIур щагум къыздэнэм, Iоф гъэнэфагъэ темыгущыIэхэу апэ ашъхьэ къихьагъэр ягущыIэ зэфэдзэу заулэрэ щысыгъэх. Ау, къызэрэрагъэжьэщт шIыкIэр амышIэу, 
тIуми агу илъыгъэр Афыпс: сишъэфкIэ сыкъамышIагъот, 
Анаскевич лIыжъым ыIозэ, ыгу цапэкIэ ыIыгъыгъ. Плуталов 
докторым сымэджэщым къыщыфыхигъэпсыгъагъэм ыцыпи 
къызэрэхигъэщыщтыр Амилахвари ышIэщтыгъэп. Мы 
лIыжъ тхьамыкIэм АфыпскIэ цыхьэ фэтымышIыщтмэ, 
Амилахвари еIо, хэт ащыгъум цыхьэ зыфэтшIынэу дзэм 
къыхэнэжьрэр? Джы нэс пшъэшъэжъыемкIэ ымышIагъэр 
джы сыд зыфишIэн фаер? Афыпс адыгэмэ афихьыжьынэу 
фэягъэмэ, апэрэ мафэм щегъэжьагъэу ар зыщишIэн чIыпIэ итыгъ. ИлъэситIум къехъугъэшъ, теубгъуагъэу, ыгу 
ифэбагъэ хилъхьэу Афыпс епIу, елэжьы. Гуцэфэ лые цIыф 
ригъэшIыгъэп - урысыбзэр ригъэшIагъ, къытхигъэзэгъагъ, 
мыумэхъыгъэ нахь мышIэми, тидин къырищагъ. АдыгабзэкIэ дэгущыIэмэ, гъэшIэгъона, тэри тыбзэ зыщыдгъэгъупшэрэп, ащ пае къанэрэп урысмэ тахэтыныр, тадэпсэуныр. ЗыгорэкIэ "пшъэшъэжъыер къысэшъути, дзэм 
сыхэжъугъэкIыжь" Федор Даниловичым зэриIогъагъэр 

--- Page 295 ---

армэ шIэ докторым гуцафэ езгъэшIырэр? Ар сэры, гуцафэ 
фэсшIыгъагъэп нахь, апэ дэдэ къызэриIогъагъэр. Ащ зи 
хэлъэп, сэрми ар сIощтыгъэ. ПаIо зыщыгъмэ къытхэзэгъэнэу Афыпс кIэлэхъоп - пшъэшъэжъый. Моу иумэхъын Iоф 
зэрэзэшIокIэу талъэныкъо сщэнэу сигухэлъ, забыт зэIукIэм 
къыздиштэмэ, Николай Павловичри къезэгъыгъ.
Анаскевич лIыжъым игупшыси Амилахвари зиусхьаным 
ием пэчыжьагъэп. Ау зымафэ Плуталов докторыр Афыпс 
къызэрэIууIухьэгъагъэр шъхьэм икIрэп. ПIэм сыхэгъолъхьанэу зэрэхъугъэр Сергей Петровичым ешIэ шъхьакIэ, 
пшъэшъэжъыер зыемэ афэсхьыжьыныр сыгу къызэрихьагъэр тэ щишIэра? ЦIыф зыфэзгъазэу сыгу илъыр есIуагъэп, 
ары пакIошъ, Афыпси фыхэзгъэпсыгъэп. "Федор Даниловичым некIо ыIомэ, зыфиIорэм удэкIощт" гущыIэр 
Плуталовым тэ къырихыгъа? Сыда ар пшъэшъэжъыем 
къызкIыфидзыгъэр? Ар сIозэ, Сергей Петровичым имыхьакъ 
тесэлъхьэмэ сшIэрэп. Пшъэшъэжъыер къыздепIу, а зы 
гумэкIыр тIуми тигумэкI. "ЗыфиIорэм удэкIощт" зыкIиIуагъэм хьэрамыгъэ хэмылъынкIи мэхъуба? Чылыс кIонри, 
умэхъынри ащ къыхэхьэ... СшIэрэп ащ фэдэхэр сшъхьэ 
къихьан фаеу зыкIэхъурэр. Афыпс сытенэгуикIы сIозэ, 
гуцэфэшIылэ сэхъукIэ сенэгуе. ЕмыкIу, губгъэн ащ фэдэхэр 
къыппэблэгъэ цIыфымкIэ угу къибгъэхьаныр!.. Мары, 
сапашъхьэ ис лIы шIагъоми сегуцафэ... Хъунэп ар! Къысфэгъэгъу, си Тхь. Цыхьэ зэфэмышIыжьэу, цIыфитIу зэфагум 
гукIэгъу дэмылъыжьэу мы дунай хьылъэм тетыгъуай...
- ЕтIанэ, Федор Данилович, сыд шъуикъэбар? - 
къэупчIагъ.
- Джа тызэрэплъэгъу, Вано Гивич,- Анаскевич лIыжъыр IугушIукIыгъэми, макIэу хэмыщэтыкIын ылъэкIыгъэп, - непэрэзымафэм Афыпсрэ сэрырэ тызэIоуIошъ 
унэм тис, - джы Федор Даниловичыр игуапэу мэщхы,- нахь 
Iушыр тэзэрэгъашIэрэп.
- Афыпс пшъэшъэжъые Iуш.
- Iушым къыщыуцурэп ар! - пшъэшъэжъыем игугъу 
шIукIэ зызэхихкIэ Анаскевич лIыжъыр зэрэхъоу, гушIопсым 
зэлъиштагъ.- Ащ игулъытэ зынэмысрэ щыIэп. Загъорэ, 
Вано Гивич, емыкIу къысфэмышI, Афыпс иIушыгъэ къызхэкIыгъэхэр шIукIэ сыгу къегъэкIы.
ЛIыжъым иаужрэ гущыIэмэ Амилахвари зиусхьаным, 
докторым къыриIокIыгъэр ыгу къагъэкIыжьэу, ышъхьэ 

--- Page 296 ---

къырагъэпхъотагъ, ау къызхигъэщыгъэп. Сыд пае пшъэшъэжъые Iушыр къызхэкIыгъэмэ, дунаим ехыжьыгъэмэ 
шIу афеIокIэ цыхьэмышIыгъэ сыгу къыфихьан, ыIуагъ. 
Сыдэу пшIын, ппIурэ пшъэшъэжъыер шIу плъэгъумэ, 
къызхэкIыгъэхэри шIукIэ угу къэмыкIын плъэкIыщтэп. 
ЦIыфыгъэр зэрэуушэтынэу щысабэ щыI, ари зыкIэ ахэмэ 
ащыщэу къычIэкIын... Мы Анаскевич лIыжъым фэдэхэр 
арыщтын дунаим ишIу къызыпкъырыкIхэрэр!
- Ары, Федор Данилович, шIум шIу угу къыгъэкIыщт,- 
Амилахвари зиусхьаным игупшысэ шъэф къыкIеIотыкIыжьы, - пшъэшъэжъыер угу щыщ хъугъэшъ, яти яни 
шIукIэ угу къагъэкIы, ащ зи фэIуагъэ щыIэп.- ТIэкIу тырегъашIэ, лIыжъым фэсакъзэ, къыпегъэхъожьы: - Ау, Федор 
Данилович, сэщ нахьи ори ар къыбгурэIощтын, ахэр пшъэшъэжъыем ыгу къэмыгъэкIых.
- Ахэр, зиусхьан, Афыпс щыбгъэгъупшэн плъэкIынэп...
- Ар къызгурэIо, Федор Данилович. Ау етIани...
- Ары, зиусхьан, ары,- гущыIэр къыримыгъэухыгъэу, - ыгу къэмыгъэкIыхэмэ нахьышIу, ау шъори шъолъэ гъу, слъэкI къэзгъанэрэп.
- АщкIэ, Федор Данилович, тыпфэраз, Николай Павловичри, сэри, дзэм хэт пстэухэмкIи пшъэшъэжъыемкIэ 
тицыхьэ къыптелъ. Афыпс фэпшIэгъэ шIур къызыпфашIэжьыщт уахътэр уапэкIэ къэт.
- Вано Гивич, сызгъэгумэкI горэм, Афыпс къыIумыхьажьзэ, ышъхьэ къыпфисхы сшIоигъу.
- СыкъэдаIо, Федор Данилович,- Амилахвари къыкIэщтэ,- гумэкIыгъо щыIа?
- Хьау, зиусхьан. Ау тиIоф зэрэхъурэмкIэ, пшъэшъэжъыемрэ сэрырэ тызэбгъодэщыгъэн фае.
- Сыд пай? - зиусхьаныр джыри нахь къыкIэщтэ.
- Пшъэшъэжъые такъыр Афыпс хъугъэ. Мафэ къэс 
ипшъэшъэ шэнмэ къахэхъо, сэ ахэмэ ахэсшIыкIрэ щыIэп...
- Ара, зыфапIорэр? - Амилахвари жьы къещэжьы.
- Ары, зиусхьан. Шъхьатехъо зытехъуагъ джыдэдэм 
Афыпс ищыкIагъэр.
- Сэри ащ сегупшысэ, Федор Данилович. УзгъэгумэкIрэм тэри тегъэгумэкIы, пшъэшъэжъыем бзылъфыгъэ 
нэплъэгъу, ары пакIошъ, бзылъфыгъэ мэкъэ тешхыхьани 
ищыкIагъ. Бжыхьэр къэсмэ къэхъурэм теплъын, дзэм 
хэтщыжьы тшIоигъу.

--- Page 297 ---

Анаскевич лIыжъым зэхихыгъэм ыгу къыпиIонтIыкIыгъ:
- Тэ шъущэн шъуихьисап?
- Афыпс зыдэтщэн макIа, Федор Данилович! Санкт-Петербурги, Тифлиси, Нижний-Новгороди щыI. Ар тыдэ 
пщагъэми, ипчъэ фызэIухыгъ, инасып къыфэт.
- Сэры?! - Афыпс тырахыгъапэу къыщыхъоу Анаскевич лIыжъыр къыхэкуукIыгъ, тIэкIуи укIытэжьыгъэ: - 
ЕмыкIу къысфэмышI, зиусхьан.
- УигукIэе упчIэ, Федор Данилович, зафэ. Ащ емыкIу 
хэлъэп. Тэ тызэрэфаеу дунаир хъущтыгъэмэ... Ори унагъо 
уиI, заор тыухмэ, ыкIэм фэкIо, уисабыймэ адэжь бгъэзэжьын, ппIуных, блэжьыных. Афыпси къэхъу пэт, Урысыер 
ины, апIун, алэжьын, уишIушIагъи щагъэгъупшэнэп. СалъэныкъокIэ къагъэзэнэу забытмэ аIошъ, зыгорэкIэ аущтэу 
зыхъукIэ, усэгъэгугъэ, егъашIэм ущызгъэгъупшэнэп... - 
лIыжъым ынэпсхэр, къыкIэтэкъухэу зелъэгъум, Амилахва ри зиусхьаныр къызщытэджыкIыгъ: - Федор Данилович, 
а сицIыфышIу, ащ фэдэ гухэлъ сиIагъэп, бащэ, угу хэзгъэкIыгъа?
- Вано Гивич, зиусхьан, - сымэджэщ пчъэ лъэныкъомкIэ Афыпс ымакъэ къыщыIугъэти, Анаскевич лIыжъри 
ынэмэ акIэбэнэжьзэ, къэлъэIуагъ, - мы тIуагъэхэмкIэ 
пшъэшъэжъыем гуцафэ етэмыгъэгъэшI... НекIо, тыIугъэкIот, сишмэ уязгъэплъын... - Федор Даниловичыр хэлъэщыкIзэ, ишхэр зыкIэрыпхэгъэ хьакъуашъомкIэ ежьагъ, 
Амилахвари зиусхьанри, фэе-фэмыяшъоу, ау пшъэшъэжъые нэжгъурым фыIукIотэу, тхы ищыгъэ пытэкIэ ыуж 
ихьагъ.
XIX
- Уибалалайкэ макъэ, Федор Данилович, зэхэтхыжьрэп.- Пчэдыжь горэм Плуталовым Анаскевич лIыжъым 
къыфидзыгъ.
- Ар тиIэми тщыгъупшэжьыгъ, - Федор щхыпцIыгъэ, 
етIанэ хэщэтыкIыгъ. - Угу къыдэмычъмэ, Сергей Петрович, 
Iаджи пщыгъупшэщт. УедэIу пшIоигъомэ, сыкъыпфеон?
- Урыс балалайкэм урысэу хэт едэIу шIомыигъон, 
Федор Данилович? - Плуталовыр хэщэтыкIыгъ. - Ау джы 
IофшIэгъу уахът. Непэ-неущэу шъхьагъусэр къэсынэу 
сежэшъ, балалайкэм къызщебгъэIон мафи тифэн.

--- Page 298 ---

- КъызэрэшъуIу. Уишъхьагъусэ паемэ, сыхьазыр.
- Сишъхьагъусэ Ангелина Парамоновнар къэзэкъ 
бзылъфыгъэ шъыпкъ. Зэп-тIоп къызэрэосIогъагъэр, лъэшэу орэдыр икIас. Пщэрыхьэми, дэми, унэр зэIихыжьми, 
орэд мэкъамэр ыIупэ текIрэп. Куп зыхафэрэм, уемылъэIужь, ежь-ежьырэу орэдыр къыхидзэщт.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Сергей Петрович, уишъхьагъусэ 
бзылъфыгъэ бэрчэт, нэгушIу, гушIубзыу.
- Ары, Федор Данилович, умылъэгъугъэ пэтзэ, къытебгъэфагъ. Ибэрчэтыгъэ унэми ифэщтэп, щагуми дэфэщтэп. Мары, къыосIуагъ, непэ-неущэу къэсыщт. Сишъхьагъусэ кIасэ, Ангелина Парамоновнар, ибэ-нахьыбэу 
къызфасщэрэр Афыпс ары. Тэ лIы купмэ пшъэшъэжъыер 
Iэлы къытхэхъухьагъ. Ащ иунэ къикI нахь макIэ зэрэхъугъэм 
гу лъыота, Федор Данилович?
- Ар сфэIошъунэп, Сергей Петрович. Пчэдыжьи пхъанкIэу щагум дэтыгъ. Ау зегъэпшъашъэ пIомэ, къыбдезгъэштэн.
- Ащ тырыгущыIэжьрэп, ащкIэ мыгъэ лъэшэу тызэригъэгуцэфагъ,- Сергей Петровичыр игуапэу мэщхы, 
къеупчIы: - Ори зыкъыпфегъэпшъашъа, Федор Данилович?
- Сэ сэгъэпшъашъэ нахь, ежь ащ фэдэ хэслъагъорэп,- 
Анаскевич лIыжъри мэщхы, зымафэ ипIэкIор Афыпс зэрылъ унэм къызрехыжьым, къызэрецIэцIэгъагъэр ыгу 
къэкIыжьы. Сыда мощ ишъуз елбэтэу Афыпс пае къызфищэрэр? Анаскевич лIыжъым ыгу къэбырсырыгъ. Амилахвари зиусхьанымрэ докторымрэ зэрэгъэуIушыжьыгъэх 
сIонти, ащ фэдэ IофкIэ, Афыпс фэгъэхьыгъэмэ, Вано Гивич 
узхигъэзэгъэщтэп. Ежь ышъхьэкIэ рихьылIагъ, къызэхишIыкIыгъэп. Зиусхьанми шъуз имыIэу арэп, шъыпкъэр пIон 
хъумэ, Афыпс зэрагъэпIурэр сэрырэ Плуталовымрэ 
шъхьакIэ, нахь шъхьарытыгъэ фызиIэр гъурдж зиусхьаныр 
ары, илъэпкъэгъу Махатадзэм пшъэшъэжъыер къызэрихьыгъагъэри, яшэн-гъэпсыкIэкIэ, язэхэтыкIэкIэ, абзэ 
макъэкIэ зэрапэблагъэри къыдалъытагъ. Ау мыхэмэ 
АфыпскIэ зыгорэ зэхалъашъокIэ енэгуягъо... СшIэщтыр 
сшIэни, ыуж сикIыжьын фае... Зэресхьыжьэжьыщтым 
пшъэшъэжъыер фэмыхьазырэу къычIэкIмэ?..
- Афыпс къытхэзэгъэгъапэкIэ сенэгуе, Федор Данилович? СышъодэIушъ, шъуиадыгабзи зэхэсхыжьрэп...

--- Page 299 ---

- Афыпса зыфапIорэр? - къыратыгъэ упчIэм ылъапсэ 
щыгъуазэми, Федор игупшысэмэ къахэужьзэ, къэупчIэ, 
ыIорэм еплъын еIошъ, псынкIэуи къыпегъэхъожьы: - 
Щыгъупшэгъап ари сфэIошъунэп, ау ежьыри зегъэпцIэжьыкIэ, тэри тегъапцIэкIэ сенэгуе... Шъыпкъэ, хьэрамыгъэ 
хэлъэу къысщыхъурэп...
- Ы-ы! - Плуталовыр къыкIэщтагъ, ау зыкъишIэжьыгъ.- 
Ар оIуа о?.. ТэпIу, тэлэжьы, тлъэкI къэдгъанэрэп, хьэрамыгъэ ыгу къытфимылъмэ нахьышIу. Ау шIу тилъэгъуным, 
тщыщ шъыпкъэ хъуным пае тидин къитымыгъахьэ хъущтэп. 
Тщыщ тшIыгъэм, тыбзэ зыIутлъхьагъэм, тихэгъэгу цIыф 
хъугъэм тигупшысэ имыгупшысэмэ хъущтэп, отец Георгий 
ащ фэдэр хьэрам зэриIорэм шъыпкъэ хэлъ, Федор Данилович. Ащыгъум орырэ сэрырэ тшIагъэр хьаулые мэхъу. 
Тхьэр къызэрэтщыгугъыгъэр къэдгъэшъыпкъэжьыгъэп. 
ТипIалъэ къэсэу ыпашъхьэ тызиуцорэм, сыд тиджэуапын?
Синасып мыр сигухэлъ щыгъуазэ зэрэсымышIыгъэр, 
Анаскевич лIыжъым ыIуагъ. Зэ зыбгъэсымэджэгъагъ 
къысиIокIыгъагъ. Сергей Петровичыр сэ къызэрэсшIошI 
дэдэу щытэп. Арырэ сэрырэ АфыпскIэ тигукIэгъу зэтекIы. 
Сэри, ащ фэдэу, урысыгу сыбгъэ дэлъ, ау тызэфэдэнэу 
ащ къикIрэп. Сыдэущтэу тимылъэпкъэгъу пшъэшъэжъыем, 
тэпIу, тиIус Iулъ, тилэжьыгъэ хэлъ тIонышъ, ыбгъэ урысыгу 
фыдэтлъхьащт? КъызгурэIо, Тхьэм ыпашъхьэ имыуцожьын 
цIыф мы дунай хьафым къытехъорэп. Ау ащ къикIрэп 
цIыфым, хэти щэрэщ, игупшысэ лIыгъэкIэ зэблэпхъуныр, 
Тхьэми ар къыпфидэнэп, игунахьи къэпхьын.
- НэмыкI лъэпкъэгъум ицIыф, Сергей Петрович, уидин 
ебгъэштэным пае рэзэныгъэ хэлъын фаеу Тхьэм еIо.
- Тхьэм иIо щытэгъэзыя?
- Хьау. 
- Сыд ащыгъум ащ фэдэ угу къызфихьэрэр, Федор 
Данилович?
- Мыхъун сыгу къихьагъэу зыдэсшIэжьрэп, Сергей 
Петрович... Сызэрэсымэджагъэр армэ, Тхьэр сишыхьат, 
сшъхьэ сыфитэу сызгъэукIытэжьын Iоф сшIагъэп.
Мыдэ мыщ ыIорэр, Плуталовыр ыгукIэ къыхэкуукIыгъ. 
ШыхьаткIэ сызэрэтеуцогъагъэр тэрэзкIэ сигъэштэжьынэу 
къысфедзы. УмышIахэу сымаджэ укъызэрэтIэкIэхъухьэгъагъэр? Ащ сидокторыгъэ сэнэхьаткIэ, сынэ искIыжьына, 
шыхьаткIэ сыкъытеуцо. Ау ар уинэпцIыгъэкIэ къемыжьэгъагъэу пIон плъэкIыщтэп. ПцIыри шъыпкъэри зэгофагъэ, 
тIури оры къызпкъырыкIыгъэр. А мафэми угу илъ шъыпкъэр къэпIуагъэп, джырышъ утегущыIыкIы. Мы лIыжъымкIэ Амилахвари зиусхьаным ыIуагъэр сэштэ: сыд фэдизэу 
тицыхьэ тедгъэлъми, тылъыплъэмэ нахьышIу. Сэщ нэмыкI 
ар тефэу дзэм цIыф хэтэпщтын. Зегъэурысми, урыс диным 
итми, мыр адыгэныкъо хъугъэу гъэрыпIэм къикIыжьыгъ. 
ТытеплъэхъукIэу зы лъэбэкъу едгъэдзы хъущтэп. Зэ шъузыр къэсыгъэмэ, ащи ишIуагъэ къытэкIыщтыгъэ, бзылъфыгъэба, бзылъфыгъэгум бзылъфыгъэгур зэхишIыкIыщт, 
ичылыс кIони нахь IэшIэх къытфишIыщтыгъэ. Пшъэшъэжъыер тидин зидгъахьэкIэ, ежь-ежьырэу Iордэгъэзэ-Iэрычъэ хъущт. Сэ сизакъоп, плъэгъурэба, зиусхьанми Федор 
цыхьэ фишIрэп, сэ сеIэсэкIы, гум илъыр фисхрэп... Умыгузажъу, ащ зэ тынэсыщт!..
- Федор Данилович, а сицIыфышIу,- Плуталовым 
ымакъэ къызэблехъу, - сыд тызэрыгущыIэрэр, непа тызызэрэшIэрэр! Щыгъэт, мыхъун пшIагъэп. Тхьэм ифашIэкIэ 
пIэм ухимыгъэгъолъхьэгъагъэмэ, о ар нибжьи пфэшIэныеп... ЗэрэхъугъэмкIэ, Тхьэм зэриухыгъагъэу а мафэм 
АфыпскIэ тыхьазырыгъэпщтын... Джы сыдэущтэу, Федор 
Данилович, Афыпс иIоф уеплъыра?
- Афыпс Iофыр къыфэнэжьыгъэмэ, - ащ ежэщтыгъэ 
пIонэу Анаскевич лIыжъым къыIуагъ, - непэми Афыпс 
хьазыр, отец Георгий зи къыIожьрэп нахь.
- КъыIощт, Федор Данилович, къыIощт. Моу зэо 
мафэхэр нахь тырагъэкIы ашIоигъу...
Урам къэгъэзэгъум къыкъочъыгъэ шыум илъэмакъэ 
гущыIэр зэпиутыгъ.
Тришков урядникыр къэлапчъэм къыIулъади, шым 
къепсыхыгъ, шхомлакIэр пчэгъу шъхьапэм шIуидзагъэу, 
къелъэкIоныпэзэ, щагум къыдэхьагъ, сэлам къыхыгъ.
- ГумэкIыгъо щыIа? - джэуап сэлам ыхыжьыным 
ычIыпIэкIэ Анаскевич лIыжъыр Тришковым еупчIыгъ.
- ТалъэныкъокIэ гумэкIыгъо щыIэп,- Тришковым 
зышIомыдэеу къыIуагъ,- шъуалъэныкъу къэбарыр къыздикIыгъэр. Афыпс къысфиIопщыгъэти, сыкъэкIуагъ.
- Сыд ыIуи? - зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу Плуталовыр 
къэупчIагъ.
- КъэрэкIу ыIуагъ.

--- Page 300 ---

- Ар сшIэрэп къызхихыгъэр... - Анаскевич лIыжъми 
игумэкI зыкъипхъотагъ. - Тырэхьат.
Зыгорэм хэныгъэм фэдэу Плуталов докторыр зырызэу Федор лIыжъми кIэлэ ищыгъэми яплъыгъ. АхэгущыIэ 
шIоигъуагъ шъхьакIэ, къэхъущтым паплъэу зиIэжагъ.
- Афыпс тэ щыI? - Тришковыр къэупчIагъ.
- Унэм ис,- зыгорэ дэдэ а лъэныкъомкIэ щыхъугъ 
пIонэу Анаскевич лIыжъыр ежьагъ, мыдыритIури ыуж 
ихьагъэх.
Афыпс инэралым къыфаригъэхьыгъэгъэ урыс тхыбзэм 
еджэшъ, столым кIэрыс. Хъулъфыгъищри зэрилъэгъоу, 
тхыбзэр зэгуипIожьзэ, къэтэджыгъ, Тришковым къыриIуагъ:
- Къеблагъ, Николай, ухьакI о.
- СыхьакIэми сшIэрэп,- къызэрэригъэжьэщтыр 
ымышIэу тIэкIурэ щыти, ишъыпкъапIэ ымыушъэфэу Тришковым къыIуагъ,- къэрэкIу пIуагъэти, сыкъэкIуагъ.
- Дэгъоу пшIагъэ укъызэрэкIуагъэр.
Зэрыхьэгъэ унэр Плуталовым ымышIэжьэу къызэлъеплъыхьэ. Зыщышхэрэ апэрэ унэм исэмэгу дэпкъ Анаскевич лIыжъым ипIэкIор кIэрыт. IэпкIэ-лъапкIэу зэIэхыгъэ. 
Балалайкэр ышъхьагъ пылъагъ. "КъысаIуагъэп нахь, 
Афыпсрэ Федор лIыжъымрэ зыгорэ аушъэфы... Сыда 
шъуIуа?.."
- ЕмыкIу къысфэшъумышI,- Тришков урядникым 
ыкIыб дэтмэ къареIо,- Афыпс зыгорэ къысиIо шIоигъу.
- Хьау, ахэмэ шъэф афысиIэп сэ!
- Ар оIомэ, сыкъэдаIо,- Тришковыр пхъэнтIэкIум 
тетIысхьагъ, къезгъэфэхыщт къэбар зэхихыщт пIонэу, 
зытыригъэпытыхьагъ.
- Укъызыфэсщагъэр, Ник, къыосIон,- Афыпс тхьагъэпцIышъо нэгукIэ Федор лIыжъым Iуплъи, къыIуагъ, - 
Фидур ипIэкIор модырэ унэм сфихьажь.
- Ара? - Сергей Петровичым къызIуипхъотыгъ. - Ар 
къысэпIуагъэмэ, Николай къэосымыгъащэу, сэ пфэсшIэни, 
Афыпс!
- Сыда мы пIэкIорыр зыдэщытым илажьэр? - Тришковым къыгурыIуагъэп.
- Чэщрэ модырэ унэм сизакъоу силъынкIэ сэщынэ,- 
Афыпс иджэуапи ухыгъагъэ. 

--- Page 301 ---

- ЕмыкIу къэсэмыгъахь, Афыпс...- Анаскевич лIыжъри 
къэгуIагъ.- ПIэкIорыр модырэ унэм къызфисхыгъэм ишъыпкъапIэ къаIо, зыгорэу къашIомыгъэшI. Чъыепырхъ Iае сиI 
сIуагъи...
- Фидур ыIорэм шъуемыдэIу,- Афыпс шъхьантэр 
пIэкIорым тырехы, ыбгъэ зэрэкIэлъэу Тришковым реIо, 
Плуталовым фегъэпытэ,- модырэ пIэкIор цыпэ лъэныкъом 
ори дыкIаI, Сергей Петрович. Уизакъоу укIэзгъаIэ сшIоигъуагъэпти, Никэ къязгъэщагъ... ЗишIуагъэ къыокIыни 
сымэджэщым чIэлъэп,- Афыпс ныожъ цIыкIу пIонэу мэгъумыгъу, апэ ит, зыдагъэуцущтыр арегъэлъэгъу.- Мары, 
мыщ дэжь. Сергей Петровичым ешIэ ар зыдэщытыгъэр... 
Фидур чъыепырхъ еорэп, шъуемыдэIу... Балалайкэри 
къахьыжь, Фидур, зыпылъэгъагъэм пылъэжь...
Федорырэ Афыпсрэ язакъоу унэм къызенэжьхэм, 
заулэрэ щысыгъэхэу, лIыжъым къыIуагъ:
- Сыгу къыобгъэ, Афыпс.
- ПIэкIорыр армэ, Фидур, сыхый.
- Сыд къэхъугъэр чылэ Iоф умышIыгъэмэ.
- Тхьапшрэ сыолъэIугъ пIэкIорыр имых сIуи?
- Тришковым ынэ къыIэпыкIэу щагум къыздэлъадэм, 
къэхъугъэр сшIагъэп.
- Тхьэегъэпсэу. Николай сыкъызэхишIыкIыгъ.
- Джынэкъэуж сыщымыгъуазэу унэм цIыф къысфэмыщ.
- Ащыгъум ори, Фидур, сIорэм къедэIу.
- Афыпс, сыд сшIагъэр сипIэкIор модырэ унэм чIэсхыгъэмэ?
- Сэ сэшIэ, Фидур, о уигухэлъыр!.. Ар пIозэ, ины 
ухъугъ пIозэ,- Афыпс къыщиутагъ,- сизакъоу сыкъэбгъэнэн уихьисап. Тэрэза ар?.. Зэфагъа ар?..
- Зэ, Афыпс, зэ, сипшъэшъэжъый,- лIыжъым къыкIэрылъэдэгъэ пшъэшъэжъыер ыбгъэ кIиубытагъ,- пшъхьэ 
къибгъахьэхэрэр сыд? Сыдэущтэу уизакъоу укъэзгъэнэн 
сэ! - Анаскевич лIыжъым ыгу къызэхэхьагъ, къыщиутагъ.
- Фидур! - Афыпс къызэкIащтэшъ, зыкъешIэжьы, 
лIыжъым ытамэ тео, ынэгушъхьэ Iэ щефэ,- адыгабзэкIэ 
реIо: - Умыгъ, угу хэзгъэкIынэу сыфэягъэп... Ау сизакъоу 
урысмэ сакъыхэмын!..
- Ы -ы! - Анаскевич лIыжъым ышъхьэ къепхъуатэ, 
ынэпс кIелъэкIыкIы. - Ар сыд озгъаIорэр? Сэ сымышIэу 
зыгорэм угу хигъэкIыгъа?

--- Page 302 ---

- Хьау.
- Сергей Петровичым зыгорэ къыуиIуагъэмэ шIэ? 
Сымэджэщым чIэлъмэ ащыщ горэм угу хигъэкIыгъэкIэ 
сенэгуе.
- Хьау.
- Адэ сыд ар угу къэзгъэкIыгъэр?
- Зыми къыгъэкIыгъэп, джаущтэу къэсIуагъ... - Афыпс 
хьылъэу хэщэтыкIыгъ, етIанэ къыпигъэхъожьыгъ,- о уздэщыIэм сыщыIэ зэпытынэу сыфай. Зэ дзэм тыхэкIыжьэу 
тадэжь тыкIожьыгъэмэ арыгъэ.
- Тыд "тадэжьэу"?
- Шъуадэжьми тадэжьми ары.
- Тадэжь мырба?
- Мырэп, шъуичыл ары. КъыосIуагъи, тыдэми, зыфапIорэм сыкъэкIощт.
Анаскевич лIыжъыр къыкIащтэу пчъэмкIэ плъагъэ. 
Къэтэджыгъ, джэхэшъо пхъэнкIыгъакIэр къыпхъэнкIынэу 
ригъэжьагъэти, Афыпс пхъэнкIыпхъэр Iихыгъ, заулэрэ 
джэхашъом теухьи, пчъэкъуахэм къуиусэежьыгъ. Зыми 
рымыгущыIэгъахэм фэдэу пчыхьэшъхьэ Iанэм ыуж ихьагъэх.
Зэгъолъыжьхэм, Анаскевич лIыжъым къыIуагъ:
- Нычхьапэ зыми тырыгущыIагъэп, Афыпс. Ар зыми 
ищыкIагъэп, къыбгурэIуа?
- Ары, Фидур. УмыгумэкI.
- Ащыгъум, Афыпс, нэфлъэшIу тыкъикIынэу Тхьэм 
тегъэлъэIу.
- Тара тIум язэу?
- Сыд пIуагъэр? - пшъэшъэжъыем къыIуагъэр Анаскевич лIыжъым IупкIэу зэхихыгъэми, къыкIигъащтэу 
къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп, етIанэ псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - 
ГукIэ нахь узпэблагъэр ары,- гунахь къэсэхьышъ, къысфэгъэгъу си Тхь, ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ.
- О уи Тхьи ары, Фидур, сэ си Тхьи.
- Къэтэгъэхь, ащыгъум "Отче наш".
"Отче нашэм" ыуж "Къулхьуалахьыр", Афыпс зэришI 
хабзэщтыгъэу, къыкIэлъыкIожьынкIэ Анаскевич лIыжъыр 
щынэщтыгъэми, къыпчъэу зэхихыгъэп. Ар ыгу илъэу 
хэпэзэжьыгъэнкIэ мэхъу ыIозэ, пшъэшъэжъыем ижьыкъэщэ чъые кIэдэIукIэу лIыжъыр хэлъыгъ. Мэфэ блэкIыгъэм 

--- Page 303 ---

гунахьшIагъэ щыриIагъэмэ къыфигъэгъунэу, къызэхишIыкIынэу Тхьэ елъэIущтыгъ.
Щэджэгъоужмэ адэжь Афыпс шъхьаныгъупчъэм 
къыIукуукIыгъ:
- Фидур! Модэ мор!..
Анаскевич лIыжъыр шъхьаныгъупчъэм зеплъым, ылъэгъугъэр гъэшIэгъоны: Сергей Петровичыр зажэщтыгъэ 
Ангелина Парамоновнар, "иIэм-лъэмыгъэ" нахь хэмылъэу, 
къэлэпчъэжъыем дэмыфэу бгъукIэ къыдэкIы, шъузым 
ипхъуантэ зыIыгъ докторыри бзылъфыгъэ лъэкурэ зэхэушъа гъэм ыкIыб къыдэщрэп.
- Ар сыд шъыу! - Анаскевич лIыжъым ыIуагъ.
- Уипсыщэку пхъэчай фэдиз,- адыгабзэкIэ къыIозэ, 
Афыпси мэщхы.
- Умыщх, Афыпс! - Федор Даниловичыр адыгабзэкIэ 
Афыпс къытепхъэшыхьи, урысыбзэкIэ пидзэжьыгъ: - Ар 
Сергей Петровичым ыпашъхьэ къыщыпIэкIаIоу хьэйнапэ 
тыпшIыкъон.
- Фидур, сыцIыкIужъый пшIошIа,- Афыпси иадыгабзэ 
щигъэтыгъэп, - хьа уицыхьэ къыстемылъых!
- Аущтэу оIомэ, дэгъу, зыфэсакъыжь, - Федор Даниловичри иурысыбзэ текIыгъэп.
ШъхьаныгъупчъэмкIэ алъэгъугъэ хьакIэм тIэкIу щигъэгъупшэгъагъ нахь, Анаскевич лIыжъым ышъхьэ илъыр 
нэмыкI. Афыпс зыщысэгъэгъупшэ, къызхэфагъэмэ ахэсэгъэзагъэ сIозэ, сыгу илъыр къышIагъэмэ сшIэрэп, тыгъопчыхьэ занкIэу къысиIуагъэр гъэшIэгъоны. "ЗыфапIорэм 
сыкъэкIощт" оIо шъхьакIэ, пшъэшъэжъый, тыдэ мыгъом 
зыдгъэзэщт? Узщыщмэ уафэсхьыжьмэ, сыдэущтэу сыхъун, 
егъэшIэрэ къэгъэзэжь сиIэжьыщтэп. ГъашIэр екIи шIукIи 
зэхэлъы зыфаIорэр шъыпкъэ. Сэри ощ фэдэу цIыф лъэпкъ 
сыкъыхэкIыгъ, дин гъэнэфагъи сит. Джы нэс зысымыхъожьыгъэу, сыдэущтэу сижъышъхьэм зысхъожьыщт? МодыкIи унэгъо бын къыспэплъэ, Тхьэм къынэуж, ахэр ары 
сыщызгъаIэрэр, адыгэ гъэрыпIэми, тхьэуегъэпсэу Къэрэхъу, 
сыкъизыщыжьыгъэр. Уиадыгэ гупшысэхэр пщыгъупшэжьхэу, гукIи псэкIи укъытхэзэгъэнэу сшIагъэмэ, сэщ нахь 
насыпышIо, сипшъэшъэжъый, дунаим тетынэпи! Сыд оркIэ 
сиамал? Сыд сиIэзэгъу?..

--- Page 304 ---

- Модэ, Афыпс, дэхэцIыкIоу зыкъэфап,- Анаскевич 
лIыжъым къыIуагъ, - хьакIэм фэсапщ етIонэу къыттефэ.
Афыпс зигъэкIэракIи, унэм икIынхэ зыщаIоным, пчъэ 
кIыбым къыщыIугъэ бзылъфыгъэ макъэм къызэтыригъэуцуагъэх. Плуталов докторыр ыуж ит Ангелина Парамоновнам сабыим фэдэ ехъулIэу унэм къихьагъ, лIыр 
гущыIэгъу римыгъафэу, ылъэгъухэрэр егъашIэм инэIосагъэхэм фэдэу шъуз нэгушIо бэрчэтым къыIуагъ:
- Шъуимафэ шIу, тигъунэгъу кIасэхэр! Мыдэ мы 
Афыпсэ зэрэпшъэшъэшхор! Моу къакIо, сипшъашъ, IаплI 
зэсэгъэщэкI. Мы пэIо купмэ сязэщыгъэп пIоми, сшIошъ 
хъунэп. Ори, Федор Данилович, сэлам осэхы,- зеплъыхьэ, - шъуиуни къабзэ, IэпкIэ-лъапкIэу шъопсэу. БзылъфыгъаIэр гъуащэрэп, оры, Афыпс, ар зиIэшIагъэр, - 
хъулъфыгъитIуми зафегъазэ, - шъупакIэмэ шъуакIэмыщхыкI, зытемыт сIорэп.
- Шъущымыт, шъукъэтIыс,- Анаскевич лIыжъым 
къыIуагъ.
- Ангелина Парамоновна,- Плуталовым къеIо,- тыкъыз фэкIуагъэр къаIоба.
- ТыкъызфэкIуагъэм, Сергей Петрович, шъэф хэлъэп,- 
унэр зэлъызыIыгъ бзылъфыгъэм игущыIэ кIэкIы,- некIо, 
Федор Данилович, некIо, Афыпс, тадэжь шъуетэгъэблагъэ. 
Сэ зы Iанэ къэсшIыгъэшъ, шъуидзэ гъомылэ, къысфэгъэгъу, си Тхьэ лъапI, шъугу щигъэкIыпэн,- хьарамыгъэ 
хэмылъэу Ангелина Парамоновнар къызщымытхъужьын 
ылъэкIыгъэп,- зэрэзгъэфэбэжьыгъэм фэшъхьаф, зэкIэри 
тадэжь къисхыгъ.
- Тэри шъуадэжь тыкъежьэгъагъ, - Анаскевич 
лIыжъыр, некIо къыригъэкIэу, Афыпс IугушIуагъ.
- НекIо, Афыпс, некIо. Орырэ сэрырэ тыбзылъфыгъ, 
мыхэмэ апэ тигъэшъи, Iанэм зэ тыхэгъэплъэжь...
XX
Цыхьэ къызэрэфамышIрэр Анаскевич лIыжъым 
зыдешIэжьы - мы аужрэ мэзитIум ар къэлъэгъуагъ. Тыдэ 
кIоми, анахьыбэрэ псыхъо лъэныкъомкIэ ушъхьагъу зэфэшъхьафкIэ Тришков урядникыр е идзэкIолI шыуитIу къыщыпэкIэфэ. Ыуж лъамыфрэм фэдэу, джау сыдми, гущыIэгъу къашIы, Афыпс къыкIэупчIэх, сэлам къыфырагъэхьыжьы.
Армэ шъузхэхьагъэр, ыIуагъ Анаскевич лIыжъым, 
шъушIэщт дэдэр шъозгъэшIэн. Сэщ нахьи Афыпс шъо шIу 
нахь шъолъэгъумэ теплъын. Псыхъо нэпкъымкIэ шъуащыщэу апэ къыщыспэкIафэрэм зыуж итымкIэ шъхьэихыгъэу 
сеупчIыщт. Сызэгуцафэрэр къысамыIомэ, инэрал шъыпкъэми сыфыкъокIын. Афыпс сыгу емыгъоу, ащ сыкъимыубытыщтыгъэмэ, шъукъызэхэстэкъони, сыхэхьажьыщтыгъэ. Сыд емыкIу мыхэмэ къысахрэр, сэ Тхьэ нахь сымышIэу 
сэпсэу, ежьмэ цыхьэ къысфамышIэу силъэбэкъу пэпчъ 
ауплъэкIу. Плуталовым ишъузи ахэмэ къахэхьажьыгъэкIэ 
сенэгуе - мэфэ псаум инэплъэгъу пшъэшъэжъыем 
тырихрэп. Афыпси кIэщыгъошхо дишIыгъэшъ, хилъэгъуагъэр сшIэрэп, тыщыгъупшэжьэу, къыдыречъыхьакIы. Адэ 
джары, мыхъу зыщыхъужьрэм, бзылъфыгъэмэ къыуашIэщтыр... Къызэрэущыжьэу Плуталовхэм адэжь мачъэшъ, гъолъыжьыгъом къэчъэжьы... АIапэ зэрэIыгъэу 
дзэ тучаным щэфакIо макIох, псыхъо нэпкъым зэдытехьэх, 
дзэкIолIмэ адэгущыIэх, зынэмысрэ къамыгъанэу пытапIэр 
къызэлъакIухьэ... ИлI фэдэу Ангелинэ Парамоновнам 
тхьагъэпцIыгъэ къыздызэрехьэмэ шIэ? Пшъэшъэжъыем 
шIу зыригъэлъэгъоу, сэ зыми сыщымыщыжьэу скIэкIищмэ? 
Адэ Плуталовым ишъуз зыми гъунэ лъифрэпи? Ежь Сергей 
Петровичри зыфэе дэдэр къыдэхъугъэу, зыми ымыгъэпэжьэу гупсэфыпIэ иуцожьыгъ. Сэ АфыпскIэ цыхьэ къысфашIырэпышъ арыщтын Плуталовым ишъуз къызфырагъэщагъэр. Ыгу илъ шъыпкъэми сшIэрэп, сыкIожьыщт 
еIошъ, загъори къысфыхегъэпсы. Ахэмэ Iэджи аIощт, 
аIорэ пэпчъ пшIошъ бгъэхъу хъущтэп.
Анаскевич лIыжъыр псыхъо нэпкъым зытехьэм, дзэкIолI 
шыу горэ игъусэу Тришков урядникыр кIэим дилъэгъуагъ. 
Тыдэ сыкIоми, сапэкIэ къикIэу, сыд сэIо мыщ къысфырихьисапыр, Федор ыIуагъ. Сэлам арихи, апымылъэу, 
пхъэчаим псы ригъахъоу ригъэжьагъ.
- Федор Данилович, непэ угу шIоп,- Тришковым 
къыIуагъ.
- Сыд сыгу зыгъэшIущтыр, урядникыр? - къемыплъэу 
пхъэчаим псы регъахъо.
- Пчэдыжьыпэ шъаб, дахэ.

--- Page 305 ---

- Дунаир зыщыдахэми гур къыдэмычъэуи мэхъу... 
Плъэгъурэба тыгъопчыхьэ къащэжьыгъэ укIыгъэ купыр?
- Слъэгъугъэ къодыеп, сахэтыгъ. Ахэмэ непэ былымышъхьабэ къытфэзыфыщт адыгэ укIыгъаби ахэлъ... Ау 
ар Iофэп, зыгорэм угу хигъэкIыгъэкIэ сэгугъэ, Федор 
Данилович?
- Сыгу хагъэкIыгъ пIоу пчэдыжьыпэм щебгъажьэу 
утхьаусхэщтмэ, цIэцIалэ ухъун,- Анаскевич лIыжъым 
пхъэчаишъхьэр тыригъэпытыхьажьзэ къеухы,- тижъышъхьэм узфэсакъыжьмэ нахьышIу.
КIэим псыщэкур къызщыдэкIыжьыщтым шыуитIур 
Федор лIыжъым къыкIэхьажьыгъ. Тришков урядникым 
игъусэм риIуагъ:
- О кIожь, сэ Федор Даниловичым сыкъыдэкIожьыщт.
Псыщэкум исымрэ шым тесымрэ зи зэрамыIоу заулэрэ 
къэкIуагъэх.
Тришковым фэщыIагъэп:
- Федор Данилович, угу къысэбгъэ.
- Сыд пай?
- Афыпс сыкъызэрэкIэмыупчIэрэр арыщтын...- гум 
илъыр къыIуагъ.
- Афыпс укъыкIэупчIэнэу джыри пшъэшъэпкъым 
иуцуагъэп, - бэдзэ къаигъ пIонэу сыда мыр къыкIыспыпкIагъэр Анаскевич лIыжъым ыгукIэ ыIуагъ нахь, къызхигъэщыгъэп..
- Пшъэшъэпкъым имыуцуагъэми, паIо зыщыгъ зилъэгъукIэ, ынэтIэбгъу шъхьац рещэкIы, ишъхьатехъо егъэтэрэзыжьы аIуагъ...
- Николай Савельевич, сижъышъхьэ пашъхьэ умыукIытэу къыщыпIорэр сыд сэIо? - фэгубжыным ычIыпIэкIэ 
зэхихрэр зэригуапэр игые къыхэщы.- Афыпс шIыкIэгъашIо 
горэ шъоркIэ къыхэфэ оIомэ, бзылъфыгъ, шъхьатехъо 
техъуагъ... Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп. Тхьэм ишыкуркIэ, 
сыушъэфрэп, зыричыгъ, мыгъатхэ хэмылъыгъэ пшъэшъэ 
шIыкIэхэри къыхэфэх...
- Аущтэу оIомэ, Федор Данилович, сыдигъу Афыпс 
тидин къызихьащтыр? - Тришковыр зыгъэгумэкIрэм къыкIэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- Ар тидин къызихьагъэр, урядник, бэшIагъэ.
- Сыда ащыгъум зыкIямыгъэумэхърэр?
- Ар сэра зымыдэрэр?

--- Page 306 ---

- Оры.
- Сыдэущтэу?!
- Орба, Федор Данилович, мыщ ыпэкIэ зиягъэ къэкIуагъэр?
- Сымаджэ сызэхъур ара зыфапIорэр?..
- Усымэджагъэми сшIэрэп... Чылысым шъузымыкIогъэгъэ мафэр ары...
- Тришков урядникыр! - Анаскевич лIыжъым ишмэ 
зыраригъэтIагъ. - Уныбжь сырыгущыIэжьрэп, уитэмэтелъхэмкIэ сэщ нахьи унахь инми, мы къысфэбдзыгъэр 
къыпфэзгъэгъущтэп! Ара мафэ къэс укъыкIысэплъакIорэр?!
Тришков урядникым зэхихыгъэм уанэм къыридзыгъэ 
фэдэу къыщигъэхъугъ. Ишъэф нафэ зэрэхъугъэм илажьэ 
зэрэхэлъыр къыгурыIуагъэу, ар ыпшъэ къизылъхьэгъэ 
Амилахвари зиусхьаныр ыгу къэкIыгъ. Къыфадзыгъэр 
зэхимыхын Iоу ышIагъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп. Ау 
хъущтыр хъугъахэ, хэкIыпIэ тэрэз зэрыфэгъэ чIыпIэм 
щимыгъотмэ, Iоф лые къызэрэзыфихьыжьыщтыр ышIэзэ, 
ритыжьыщт джэуапыр ышъхьэ щызэблэчъыгъ, къыгъотыгъэ фэдэуи къыщыхъугъ:
- АщкIэ сигунахь оштэ, Федор Данилович.
ЛIыжъыр щхыгъэ.
- Аущтэу оIомэ, ари сигунахь шIагъэмэ ахэфэн...- 
шымэ атехъупкIи, хигъэчъыкIыгъэх.
Ынэмэ зи къапэIуимыхьажьэу Анаскевич лIыжъыр унэм 
зехьажьым, Афыпс рилъэгъуагъэпти, джыри къэмытэджыжь рапшIэу Плуталовхэм адэжь чъагъэ ыIуи, ыгу 
нахь Iаеу къыпиIонтIыкIыгъ. Зигъэчэрэгъу-зыкъигъэчэрэгъужьи, балалайкэр дэпкъым къыпипхъотыгъ, ыгу жьы 
дыригъэгъэкIынэу хьаку лъэпсэ чъыIэм итIысхьагъ. Заулэрэ 
балалайкэм еоу щысыгъэу Афыпс унэм къилъэдэжьыгъ:
- Фидур, къэбар гъэшIэгъон къыпфэсхьыгъ!..
- Джы нэс тэ ущыIагъа? - къэбарым Федор Даниловичыр пымылъэу ышъхьэ къыпхъотагъ, пшъэшъэжъыем 
адыгабзэкIэ еупчIыгъ.
- Фидур, къэбар гъэшIэгъон къыпфэсхьыгъ сIуагъи?
- Сэ джы нэсы тэ ущыIагъ сIуагъэ?
- Фидур, сы къыохъулIагъэр? Балалайкэми уео, укъысфэгубжы... 
- Сыкъыпфэгубжрэп. УздэщыIагъэр сшIэмэ сшIоигъу.
- Тетя Ангелинэрэ сэрырэ тучаным тыщыIагъ.

--- Page 307 ---

- Бащэрэ Ангелинэ Парамоновнамрэ орырэ, - Плуталовым ишъуз ятацIэ фыкIигъэтхъызэ, Анаскевич лIыжъым 
къыIуагъ, - къэшъокIухьэ... Унэм угу илъыжьэп...
- Фидур!..
- Ары, Афыпс, ары... Сыпщыгъупшэжьыгъ...
- Фидур, ащ фэдэ къысэмыIожьынэу зымафэ тызэзэгъыгъагъэба?
- Ары тIогъагъэр... - лIыжъым ымакъэ къэушъэбыгъ.
- Адэ сы, Фидур, джыри къызкIебгъэжьэжьыгъэр?.. 
Ощ нахь шIу слъэгъурэ цIыф дунаим зэрэтемытыр ошIэ 
пэт етIани...
- Ары, Афыпс, ары,- дырегъаштэ, - о шIу сымылъэгъумэ, мыщ шIу сыщилъэгъунэу хэт къыздыхэтыр... Сыгу 
къыдэчъырэпти, къысфэгъэгъу, сымышIахэу угу хэзгъэкIыгъ. Сергей Петровичым ишъуз сэ гужъ фысиIэп, гу кIэгъу 
зыхэлъ бзылъфыгъэ шIагъу, сигуапэ шъузэрэзэгурыIуагъэр. Ау зыгорэкIэ, хэт ышIэрэ, сыкъэбгъанэу, удищэхыкъомэ сэIозы ары... Мыдэ ар Iофэп, къаIо къэбар гъэшIэгъонэу къысфэпхьыгъэр...
Унэм къихьэгъэ Тришков урядникым Афыпс къэIогъу 
ригъэфагъэп:
- Федор Данилович, елбэт, инэралыр къыоджэ.
Анаскевич лIыжъыр къэтэджыгъ, къызэрэсфаем 
ущыгъуаза къыригъэкIэу Тришковым ынэгу кIэплъагъ, 
умыгумэкIыр къызэрыкIрэ нэплъэгъукIэ Афыпси къеплъыжьыгъ, лIыкIом риIуагъ:
- Джыдэд.
Адырэ унэм Федор лIыжъыр зычIэхьэм, Афыпс Тришковым еупчIыгъ:
- Сыда Николай Павловичым Фидур зэрищыкIагъэр?
- КъыосIонэу сшIэрэп,- кIэкIэу къыпиупкIыгъ.
- Шъэфа?
- Сыщыгъуазэп, Афыпс,- джы Тришковым ымакъэ 
нахь къэушъэбыгъ.
- Зыми ущымыгъуазэу хьаулыеу уинэрал гуадза? - 
Афыпс къыхихэу лIыкIом епэбжъэуагъ.
- Урядникыр емыгъэз, Афыпс,- джэнэ кIэпс щыгъэу 
Анаскевич лIыжъыр унэм къычIэкIыжьыгъ,- Iофым щыгъуа зэкIи, ышъхьэ къыпфырихыщтэп. Шъэф хэмылъыгъэмэ, дзэ Iоф аIощтыгъэп. Ащ нахьи нахьышIу, талъэныкъо икъакIо нахь макIэ зыкIишIыгъэмкIэ уеупчIымэ.

--- Page 308 ---

- Ащ къыриIолIэщт ушъхьагъуми, Фидур, сыщыгъуаз 
сэ.
- Сыд ушъхьагъу къесIолIэщтыр? - Николай нахь 
нэшIукIэ джы Афыпс къеплъыгъ, ежь зыдимышIэжьэу 
джэуапри къытыжьыгъ.- Тшъхьэ тыфит пшIошIа?
Афыпси зыфаер Тришковым къыригъэIуагъэти, зэрэтекIуагъэр зыдишIэжьэу IугушIукIыгъ, зи къыпимылъхьажьэу шъхьатехъом къыдэзыгъэ шъхьацналъэр ыгъэтэрэзыжьыгъ, ежь нэмыкI зыщымыгъозэ нэплъэгъу 
шъабэкIэ лIыкIом Iуплъагъ.
Анаскевич лIыжъыр зыдащагъэм щилъэгъурэр гъэшIэгъоны: штаб дэхьагъум дэжь адыгэ куитIу щыт, 
мычыжьэуи былымышъхьэ тIокI фэдиз щызэхэт, уанэ 
зытелъ шыхэри адыгэ уIэшыгъэ горэм иIэдэжьых. АдыкIэ, 
щагу кIоцI утыгумкIэ, урыс дзэкIолIхэри къыщызэрэугъоих, 
нэмыкIхэри пытэпIэ урамхэм къарэкIох.
Адыгэ хьадэщэжьхэр къызэрэкIуагъэхэр Анаскевич 
лIыжъым къыгурыIуагъ, яфэхыгъэхэр зэращэфыжьыщт 
былымхэри къафыгъэх. Ежь итэлмащыгъэ инэралым зэрищыкIагъэр зыдишIэжьзэ, адыгэ шыкуаомэ аблэкIи, унэм 
ихьагъ.
Унэ хъоо-пщаум, зэпэчыжьэкIаехэу, нэбгырих рилъэгъуагъ. Пчъэм нахь пэблагъэу адыгэ лIыкIо нэбгырищ щыс, 
адыкIэ, шъхьангъупчъэ чыжьэмкIэ, Граббе инэралымрэ 
Амилахвари зиусхьанымрэ щысых, Тришков урядникыр 
зигъусэмэ нахь апэблэгъаIоу, зыгорэ къэхъумэ хьазырыпсэу, дэпкъым кIэрыт.
- Мы типый хьакIэмэ, Федор Данилович, ягухэлъ 
сызэрэщыгъуазэр сфяIу,- Нижегородскэ дзэм ипэщэ 
Граббе инэралым къыIуагъ. - Тазыфагу мамыр зэрэдэмылъыр, бгъуитIумкIи лъыгъэчъэ заом зызэриукIыхьэрэр 
сыгу къео, лажьэ зимыIэ цIыф бащэ хэкIуадэ, тхьамыкIагъом зеубгъу. Тыгъосэрэ заом шъуалъэныкъокIи талъэныкъокIи цIыфыбэ хэкIодагъ. ШъукъызлъыкIогъэ хьадиблыри ахэмэ ащыщ. ШъуакъызэрэлъыкIощтыр тшIэти, 
чIыгум едгъэкIугъэхэп, мыхъун арашIагъэп, шъотэтыжьых.
Граббе инэралым къыIохэрэр Анаскевич лIыжъым 
адыгабзэкIэ къызэридзэкIхэ зэхъум, адыгэ лIыкIомэ ашъхьэ агъэсысэу, ащкIэ зыпашъхьэ исхэм зэрэдырагъаштэрэр 
рагъашIэзэ, едэIущтыгъэх. Чэзыур адыгэ лIыкIомэ къанэси, 

--- Page 309 ---

анахьыжъыр къызэтэджым, адырэхэри къызэлъытэджыгъэх.
- Шъущыс,- IэкIэ аригъэлъэгъузэ, инэралым ариIуагъ.
- Хьау,- адыгэ лIыкIомэ анахьыжъым къыIуагъ,- тилъэIу уасэ къезыхыгъэ инэралым, типый нахь мышIэми, 
ащкIэ шъхьэкIафэ фэтэшIы. Тхьэуегъэпсэу, инэрал. ГугъапIэ къыпфытимыIэу уадэжь тыкъэшэсыгъэп. Тэ джыдэдэм 
шъуадэжькIэ къикIэу тхьамыкIэгъо чIыпIэ тит. Тэ, адыгэмэ, 
лажьэ тиIэп, тичIыгу, типсэупIэ тилIыгъэ кIуачIэ къызэрихьэу 
къэтэухъумэ. ШъуалъэныкъокIи талъэныкъокIи щыфэхыгъэмэ ягунахь зытефэрэр тымышIэу щытэп. ТыкъызэхэзышIыкIын закъоу щыIэр Алахьыр арышъ, ыпашъхьэ, мы 
тыкъызлъыкIуагъэмэ афэдэу, тызихьажьрэм, ер зыпкъ 
къикIыгъэр къызщыдгурыIощт чIыпIэ тифэщт. О пшъхьэкIэ, 
инэрал, удгъэмысэрэп, уилIыгъи, уицIыфыгъи, уижъалымагъи зыфэдэр тэшIэ, ау ар къыотIоныр арэп тэ тыкъызфэкIуагъэр... Тихьадэхэр тэогъэгъотыжьышъ, тхьэуегъэпсэу къыотэIо. Ау тихэгъэгу къызщытыухъумэрэ утыгум 
тызызэдифэкIэ, къысфэгъэгъу, инэрал, тигущыIэ нэмыкIыщт,- джабгъуIэмкIэ ыбгъэгу теIэбэжьи, шъхьэщэ макIэ 
фишIыгъ. 
- ЛъэIуакIо шъуипыймэ адэжь шъукъэкIуагъэми,- 
къэтэджыгъэгъэ инэралыр Амилахвари зиусхьаным фыреплъэкIызэ щхыпцIыгъэ,- шъугу къысфилъыр къызэрэсэшъуIуагъэр лIыгъэу сэлъытэ, чэтэ чIэгъым "нан" зэрэщамыIожьрэр шъорба зыIуагъэр?.. Хьадэхэр хьазырхэмэ, 
некIо, шъоттыжьыных, цIыфыгъэ шъотхын!
Щагум дэт куитIумэ арылъ хьадэмэ кIэкIо шIуцIэхэр 
атехъуагъэх, зыдащыжьыщтхэ къэлэпчъэшхори IуубгъукIыгъ. Урыс дзэкIолIхэри, къэхъущтым паплъэхэу, куп-купэу 
зэхэтых. Адыгэ шыкоо жэкIэ-пакIэхэри зэрежьэжьыщтхэм 
фэхьазырыпсхэу, кумэ аготых.
Инэралым къыIуагъ:
- ДзэкIолIхэр къэжъугъэуцух, гущыIэ зытIу ясIощт.
Граббе инэралыр къызэлъыуцугъэ дзэкIолI сатырмэ 
апашъхьэ иуцуагъ, лъэбэкъу заули рикIукIыгъ, къырикIукIыжьыгъ, адыгэ лIыкIомэ адэжькIэ ыгъэплъагъэх.- 
Мохэр шъолъэгъуа? СигущыIэ афызэдзэкI типыймэ, Федор 
Данилович. Мохэр къытэзэорэ адыгэмэ...- инэралым 
игущыIэ зэпыупIэ ныкъоух фишIыгъ, икIэрыкIэу, ымакъэ 

--- Page 310 ---

нахь хиIэтыкIзэ, къыригъэжьэжьыгъ. - Мохэр, шъыпкъэр 
пIон хъумэ, тызэзэорэ адыгэмэ ялIыкIох, лIыгъэ зэрахьэу, 
якъэмэ къихыгъэ къодыекIэ ячIыгу къаухъумэжьы. Шъо 
лIыгъэ шъухэмылъэу сIорэп. Урысыем щытхъубэ къыфэзыхьыгъэ дзэкIолIхэр! Шъорба Наполеон пэуцужьыгъэр, 
зэхэзыкъутагъэр?! Шъорба Къырым заом тырку-инджлыз-француз пашъхьэм зищытхъу щязгъэIуагъэр?! Шъорба 
Щэщэным, Дагъыстаным зыкъязгъэтыгъэр?! Шъорба мы 
аужрэ Кавказ адыгэ пытапIэм лIыгъэ щызезыхьэрэр?! 
Шъоры! Урысые пачъыхьэм ищытхъу шъоры дунаим 
щязгъэшIагъэр! Ау шъуилIыгъэ лIыгъэ хъущтыгъэп къэрабгъэмэ шъуязаощтыгъэмэ. Мы шъуапашъхьэ итхэр зилIыкIо адыгэмэ лIыгъэ зэрахьэ. ЛIыгъэ зыхэлъым, уипыйми, 
шъхьэкIафэ фэпшIыным уигъэцIыкIущтэп. Зэо утыгум 
шъузихьэкIэ, зэжъугъашIэ: мыхэр шъуипыих! Ау тэ Тхьэм 
къытхилъхьагъэу гукIэгъу тхэлъ. Къытщыгугъхэу къытфэкIогъэ пыйхэм ялъэIу афэтэгъэцакIэ - яхьадэхэр ябылымышъхьэхэмкIэ ятхъожьрэп, шъхьэкIэфэныгъи нэмыплъи 
ятхызэ ятэтыжьы. Урысыдзэм илIыгъэ сырэгушхо, 
ищытхъу лъагэу сэIэты, типыймэ ялIыгъи уасэ фэсэшIы!
Адыгэ лIыкIомэ зи къаIуагъэп, яхьадэхэр ягугъоу шъыгъо нэгухэу щытыгъэх. Iизын заратым, къызлъыкIуагъэхэр 
ращэжьэжьыгъэх, шыухэри ауж ихьажьыгъэх.
Анаскевич лIыжъыр зэплъэм, ылъэгъурэм ыгу къыIэпигъэзыгъ: Афыпс къызэплъэкIмэ, адыгэ шыумэ акIэлъыплъэзэ, Плуталовым ишъуз Ангелина Парамоновнам 
Iуещыжьы. Федор зыхэтыгъэхэр къызэхинэхи, зэрэлъыджэхэри зэхимыхыжьэу, елъэщаомэ-елъэкIонзэ, 
Афыпсдыхэм ауж ихьажьыгъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, щайшъогъу ужым, Ангелина 
Парамоновнар, чэщмычъые зэрэхэтыгъэр ынэгукIэ къырыпшIэу, Анаскевич лIыжъым дэжь къэкIуагъ. Унэм къызэрехьэу къыIуагъ:
- Модэ, Афыпс, кIо, Сергей Петровичыр къыпфай.
- Сыда, Фидур, джыри сшIошъуушъэфыщтыр? - 
Афыпс ышъхьэ дидзыягъ, ытэмэпкъхэр хипхъотыкIыгъэх.- 
Сэры шъуфэмыухрэр!..
- Сэ оркIэ шъэф сиIэп, Афыпс,- Федор лIыжъым 
ышъо чъэкIыгъэ.

--- Page 311 ---

- Адэ сыда Ангелина Парамоновнам,- "тетекIэ" 
емыджэжьэу, апэрэу ятацIэ къыриIуагъ,- унэм сыригъэкIынэу зыкIыфаер?
- Афыпс, а сипшъэшъэжъый, - бзылъфыгъэр къэгузэжъуагъ, зеухыижьы,- ащ фэдэ гухэлъ сиIэгъахэп... 
Къысфэгъэгъу...
- Сэ о сыгу уабгъэрэп, тетя Ангелина...- Афыпс 
ымакъэ нахь къэушъэбыгъ.- Фидур адыгэмэ задэгущыIэм, 
мыщ сызэрэщыIэр ариIуагъэп... КъызлъыкIогъэхэ хьадэмэ 
афэдэу сэри ахэмэ сащэжьыныгъи...- Афыпс къыщиутагъ, 
унэм ичъыгъ.
- УмыгумэкI, Федор Данилович, чыжьэу кIощтэп ар,- 
Ангелина Парамоновнам пчъэ Iухыгъэр къырищэлIэжьыгъ.- 
Афыпс угу емыгъабгъ. Ащ ыгу дэхъыкIрэр бэ, игулъытэ 
бэмэ анэсы. Зэхэпхыгъэба хьадэщэжьмэ афэгъэхьыгъэу 
къыдзыгъэр?
- Сэри ар зэп-тIоп зэрэзэхэсхыгъэр...
- Нычэпэрэчэщым, - Ангелина Парамоновнам игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ,- Сергей Петровичымрэ сэрырэ Афыпс 
тытегущыIагъ... ТIорэр зэтефэрэп...
- Сергей Петровичым сыд ыIорэр? - джау сыдми 
лIыжъыр къеупчIыгъ, имыщыкIагъэ горэ сагъаIо ашIоигъу 
ыIозэ, зыфэсакъыжьы.
- О пIорэр ары ащи ыIорэр!.. Афыпс тпIущт, тыумэхъыщт, урыс кIалэ горэ къыкъокIмэ, дэдгъэкIощт еIо. Шъо, 
хъулъфыгъэхэр, гъэшIэгъонэу, бзылъфыгъэгур къыжъугурымыIоу шъогупшысэ. Пшъэшъэжъыем шъутебэнагъэшъ, шъузфаер ежъугъэшIэнэу ыуж шъуихьагъ. КъышъосэIо, Афыпс егъэзыгъэшъ, зеушъэфы нахь, ыгу илъыр 
шъушIэрэп!
- Афыпс зыгорэ къыуиIуагъа? - Анаскевич лIыжъыр 
къэгумэкIыгъ.
- КъысиIуагъэп!.. Ау ыгу дэхъыкIрэм джыдэдэм тыщигъэгъозагъ... КъыбгурыIуагъэба, Федор Данилович?
- КъызгурыIуагъ, ау ар фэтшIэнэп!.. Зыемэ хьадэхэр 
ащэжьыгъэх шъхьакIэ, яни яти зимыIэжь пшъэшъэжъыер 
хэт ищыкIагъ?
- Хъулъфыгъэгур гъучIым фэд зэраIорэр шъыпкъэ, 
шъо нибжьи бзылъфыгъэ лъэпкъым тыкъызэхэшъушIыкIыгъэп! Шъо хъулъфыгъэ купым пшъэшъэжъыер къэшъууцухьэу шъумыгъэунэхъу. Унэхъуныр къыпыщылъмэ, яти 

--- Page 312 ---

353
12 Заказ 029

--- Page 313 ---

яни ерэмыIэжь фаеми, зыщыщмэ ахэунэхъожьмэ 
нахьышIу... Джа дэдэр Плуталовым есIуагъ, ори къыосэIо, 
инэралми есIощт...
Зычэщ пкIыхькIэ Афыпс адыгабзэкIэ зэрэгущыIэщтыгъэр Анаскевич лIыжъым ыгу къэкIыжьыгъ, хэмыщэтыкIыни 
ылъэкIыгъэп...
XXI
Сыд епIуагъэкIи - уегыигъэкIи, уеушъыигъэкIи, уецIэцIагъэкIи - Афыпс пфэIэжэжьынэу щытыгъэп. Ащ ыгу 
Нижегородскэ дзэм хэмылъыжьэу, адыгэ хьадэщэжьхэр 
зыдэкIожьыгъэ псырыкI лъэныкъомкIэ щыIагъ.
Гур пэ хъумэ, Афыпс щагум дэчъышъ, хэтэ чэунэз 
рекIокIэу урам къуапэм нэсы, мэуцушъ, псыхъо макъэр 
къыздиIукIрэ лъэныкъомкIэ мэдаIо. Зыми къымылъэгъу 
шIошIмэ, чэу гъуанэм дэпшышъ, псыхъо нэпкъым техьэ, 
мыжъоф хъураишхом тесэу къушъхьэ-мэз зэхэтымкIэ 
маплъэ.
Ащ фэдэ "зекIор" Афыпс зытыригъафэрэр Анаскевич 
лiыжъми, сымэджэщым чIэлъхэми, нэмыкIхэми зызщагъэпсэфырэ щэджэгъо плъырыгъор ары. ЛъэпэпцIый кIуашъэкIэ унэм екIышъ, итIысыпIэ екIу. Бэрэ къыщысрэп, ау 
а охътэ нэшхъэигъо тIэкIум нахь гушIуагъо ищыIэныгъэ 
щыриIэп. Илъэс пшIыкIутIоу ныбжьым щыщэу къышIэжьхэрэр нэплъэгъум щызэблэкIых. Ежь къызэрэшIошIэу 
иадыгэ щыIэкIагъэмрэ иурыс щыIакIэрэ зэрегъапшэ. Зэризакъор ары нахь, мыщкIи иIоф дэеп - агъашIо, агъэлъапIэ, 
дахэ къезымыIорэ цIыф дзэм хэтэп. Анаскевич лIыжъыр 
ятэжъ, ащ игугъу пшIыжьыныр ищыкIагъэп. Арымырыгъэмэ, сыд фэдиз дахэ дзэм къыщыраIуагъэми, псэун 
ылъэкIыныеп. Тетя Ангелини икъун мыщ сызэрэщыIагъэр, 
тадэжь згъэзэжьыщт еIо нахь, цIыф дэгъу, цIыф хьалэл. 
Сергей Петровичри цIыф дэеп, гукIэгъу хэлъ. ЗэкIэми яIазэ, 
зэкIэри егъэхъужьы. Вано? Ари лIы дэгъу. Фидур шIу 
къелъэгъу, сэри сызщигъэгъупшэрэп. Николай Павловичыр 
инэрал нахь мышIэми, цIыфышIу. Адыгэмэ яхьадэхэр аритыжьыгъ, гущыIэ Iае ариIуагъэп. Сэри сигукIае есIомэ, 
сыкъызэхишIыкIыщт!.. Тришкэри кIэлэ дэеп, адыгэхэмкIэ 
жъалымыщ нахь... ЗэкIэри мыщ къыщысфэдэгъу, ау 
сызщыщмэ саратыжьыгъагъэмэ, зэкIэми анахьышIугъ...

--- Page 314 ---

- Арба, Мышъыд? - Афыпс игупшысэмэ къахэужьзэ, 
зиадыгацIэ бэшIагъэу зэримыIожьыщтыгъэ хьэм еупчIыгъ.- 
Ары, умыгъэшIагъо, сэ талъэныкъокIэ сыщыIагъэмэ нахьышIугъ. Адыгабзэр пщыгъупшэжьыгъа? Къысфэгъэгъу, 
сэ силажьи хэлъ ащ... Джы непэ щегъэжьагъэу адыгабзэкIэ 
тызэдэгущыIэщт... Тизакъо зыхъукIэ ары, Фидур ущымыщын, игопэщт нахь, зи къыуиIощтэп.
- Афыпс, пшъхьэ урэгущыIэжьмэ сшIэрэп? - ыкIыбкIэ 
къикIыгъэ Тришков Николай къыкIигъэщтагъ, мыжъо 
цыпэмкIэ къыготIысхьагъ.
- Сыда? - Тришковыр къетIысылIэу зелъэгъум, Афыпс 
къызщылъэтыгъ. - Сшъхьэ сырыгущыIэжьэу делэ сыхъугъа?
- УигущыIэ макъэ зэхэсхыгъэти ары...
- Мышъыд сыдэгущыIэн сыфитба?
- ДэгущыI фаеми... Ау Шарик Мышъыд етымыIожьынэу тIогъагъэба?
- ЕмыIу о, сэ есIощт!
- Узхэтыр зэрэурысыдзэр зыщымыгъэгъупш!
- Сызэрэадыгэр ори зыщымыгъэгъупш! Ащ укъызыблэкIыкIэ, урядникыр, Николай Павловичым есIощт! НекIо, 
Мышъыд, - адыгабзэкIэ Афыпс къыIуагъ, - тыгъэкIожь, 
сыд етIуагъэкIи, Тришковым тызэхишIыкIыщтэп, сэ сыбзэ 
сыфитыжьба?! - зэплъэм, Анаскевич лIыжъыр къакIоу 
ылъэгъугъ. - Муары, Фидури къытлъэкIо... - ыгу къызэхахьи, Афыпс ынэпс къыкIэтэкъугъ.
- Угу къыхагъэкIыгъа, Афыпс? - зынэ кIэлъэкIыхьажьрэ 
пшъэшъэжъыем Федор еупчIыгъ.- Унэм кIожь о, сэ джыдэдэм къэзгъэзэжьыщт.- Анаскевич лIыжъыр Тришковым 
дэжь Iухьагъ.- Тришков урядникыр, Афыпс ыгу хэкIынэу 
сыд къепIуагъэр?
- Анаскевич дзэкIолIыр,- Тришковым зигъэлIэу къэтэджыгъ,- тэмэтелъымкIэ нахьыжъым сыдэущтэу удэгущыIэра?! Сапашъхьэ зандэу къиуцу!
- ХьитIум азыфагу къикIыгъ! - зимышIэжьэу, ынитIуи 
къилыдыкIэу Анаскевич лIыжъыр къэкууагъ.- Мыщ зызэришIрэр!.. Ситэмэтелъ ныкъо узэримыуасэр, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, зыдэпшIэжьрэба!.. Сыд Афыпс зыкIэбгъэгъыгъэр?! - иджэнэ пшъапIэ ыубыти, урядникыр ыгъэсысыгъ.
355
12*

--- Page 315 ---

- Федор Данилович, сытIупщ, сыд сэIо къыохъулIагъэр?! ТыкъэзылъэгъурэмкIэ емыкIу...
- ЕмыкIу уиIэп о! Сыд Афыпс зыкIэбгъэгъыгъэр?
- Ашъыу, Афыпс зыфэдэр пшIэрэба, хьэм адыгабзэкIэ 
удэмыгущыI сIуагъэти ары... Ащ о уилажьи хэлъ, Федор 
Данилович,- джэнэбгъэ зэрыутыгъэр Тришковым егъэупкIэкIэжьы, къыпегъэхъожьы. - Тэ сыд тызхэтыр, яхьадэхэр 
язытыжьрэр ары зэкIэ зилажьэр...
- Зэтелъхь, Iиман зимыI!..- Анаскевич лIыжъым джыри 
нахь Iаеу ынэхэр къикIотыгъэх, етIанэ зыкъишIэжьзэ, 
къыIуагъ: - Ощ фэдэп Николай Павловичым ицIыфыгъэ 
тегущыIэрэр. Инэралым ыIэбжъэнакIэ узэримыуасэр 
зыдэозгъэшIэжьыгъэмэ, пIуагъэр джащ щэкIодыжьы, цIыф 
зэхихыгъэуи, о зымыIотэжьмэ, къыбнэсыжьынэп. Ау непэ 
щегъэжьагъэу Афыпсы ужэ кIэрыохы.
- СыдэмыгущыIэхэнэуи?..
- ГущыIэ дыс фэмыдзыжьынэу ары,- кIэкIэу къыгъази, 
Анаскевич лIыжъыр къыIукIыжьыгъ.
Хэтэ чэу къэгъэзэгъум Федор къыблэкIыжьыгъэу, 
къакъыр натIэм дэжь Ангелина Парамоновнам игущыIэ 
макъэ щызэхехы:
- УшIоп, Сергей Петрович, ушIоп. Мо бусурман пшъэшъэжъые тхьамыкIэр урыс шъумышIы мыхъунэу шъууцугъэшъ, шъори ежьри Iоф шъухэфагъ. Муары, Федор 
Даниловичри къэкIожьы. Ори ушIоп, Федор Данилович, 
пшъэшъэжъыем ыбзэ щыогъэгъупшэжьы. Сыд фэIуагъа 
шъуизакъоу шъукъызызэкIэрынэкIэ, чылэ Iоф шъумышIэу, 
адыгабзэкIэ шъузэдэгущыIэмэ? Ащ пае урысыбзэр ышIэн 
къэнэщтэп.
- Афыпс тэ щыI? - бзылъфыгъэм къыIорэм пымылъэу 
Федор къэупчIэ.
- Нэку-нэпсти, зыкъэтхьакI сIуи, унэм изгъэхьажьыгъ. 
КъэтIыс, Федор Данилович, джыдэдэм къикIыжьыщт ар, 
тIэкIу тыгущыIэн, тыгу жьы дэдгъэкIын.
- Хьау, Ангелина Парамоновна, унэм изакъоу Афыпс 
изгъэсыщтэп. КъысфикIмэ, къисщын, хьау ыIомэ, емыкIу 
къысфэшъумышI.
Федор ардэдэм Айщэт ыгу къэкIыжьыгъ. Ары, ары, 
Айщэти Ангелина Парамоновнам фэдэу цIыфышIугъ, 
цIыфхэр зэрэзэригъэшIущтым, азыфагу мамыр зэрэдигъэлъыщтым ыуж ренэу итыгъ. Тхьапшрэ ишIуагъэ къысигъэкIыгъ, чIыпIэ къиныбэмэ сакъырищыжьыгъ. Я си Тхь, 
сыдэу цIыфышIубэ мы дунай хьафым пфэшъыпкъэхэу 
пфытетых! Айщэти Ангелина Парамоновнари ахэмэ ащыщых...
Афыпс зэрэфэпагъэу, ынэгу егъэзыхыгъэу пIэм хэлъыгъ. Анаскевич лIыжъыр пшъэшъэжъыем шъхьащыхьи, 
ышъхьашъо теIэбагъ, Iэ щифагъ, адыгабзэкIэ риIуагъ:
- Къэтэдж, Афыпс, къэтэдж, сипшъашъ. Сэ сыщыIэу 
угу умыгъэкIоды, зыми укъезгъэушъхьакIущтэп. Тришковым ифэшъуашэ езгъэгъотыгъ.
- Сы епшIагъэр? - Афыпс псынкIэу шъхьантэм ышъхьэ 
къытырипхъотыгъ.
- Ащ нахьрэ укъимыушъхьакIужьынэу фэзгъэпытагъ.
- Тришковым сыгу ебгъэрэп, Фидур.
- Адэ сы узфэгъыгъэр?
- Сы тызажэрэр, Фидур?
- Сы тызэжэщтыр, тыпсау, тыузынчъ. Тыгъуасэ фэдэу 
непи тимафэ къытфэкIуагъ, неущи титыгъэ къызэрэкъокIыщтым тыкIэгушIоу тыгъолъыжьмэ, Тхьэ телъэIущт.
- Арэп сэ зыфасIорэр...
- Зышъхьэ къырамыхрэр сы сигъэшIэн сэ...- Афыпс 
иупчIэ лъапсэ зынэсрэр Анаскевич лIыжъым ешIэми, 
шъхьащэгущыIыкIы.- Заор зыщаухыщт мафэми тежэ...
- Фидур, хьа пIорэм уфэмышъыпкъэжь? ПсырыкIым 
тикIыжьынэу пIогъагъэ...
- СIогъагъэ... - КъыраIощтым лIыжъыр щыгъозагъэ ми, къыкIэщтагъ. - Ау ащ игугъу зыми фэмышI, Афыпс. 
ИпIалъэ къызыскIэ, къыосIощт.
Анаскевич лIыжъыр, ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр 
ымышIэу, бгъэм къыдэуцогъэ гопэгъум къызщиIэтыкIыгъ. 
ЧIыпIэ хьылъэ зифэкIэ, ыгу жьы дэзгъэкIэу иIэгъэ закъор 
балалайкэр арти, лъыIэбагъ. Бзэпс макъэр къызэIум, 
Афыпс ышъхьэ къыпхъотагъ, хьаку лъапсэм кIэрытIысхьэрэ 
лIыжъым елъэIугъ: 
- Фидур, балалайкэм уемыу...- ежь Афыпс зыгъэгумэкIрэр къыIуагъ нахь, балалайкэмкIэ Федор ыгу жьы 
зэрэдигъэкIрэм егупшысагъэп.- Мары джыдэд, сыкъэтэджыжьы... Ащ нахьрэ угу згъэузыжьыщтэп...
- Ар оIомэ, балалайкэм сеонэп,- пелъэжьы.- НекIо, 
унэгу псы кIакIи, унэм тигъэкI, Плуталовхэр щагум къыщытэжэх. Уиджанэмэ анахь дахэр къызщылъ, пшъэшъэшхо 
узэрэхъугъэр ягъэлъэгъу.
- Тара сиджанэмэ ащыщэу пшIодахэр, Фидур? - зи 
къемыхъулIэгъахэм фэдэу Афыпс къэупчIэ.
- Сэ зэкIэри сшIодах, о угу рихьрэр нахь пшIэн.
- Николай Павловичым Ставрополь къысфырихыгъэ 
джанэр ащыгъум къызщыслъэщт.
- Ари дэхэ дэдэу къыокIу.
- О кIо, Фидур, сэ зыкъэсфэпэни, сыкъикIыщт.
- Ар пIоу, гъунджэм зыкIэрыбгъанэу, сыкъызлъымыгъэкIожь,- Анаскевич лIыжъым дунаир фимыкъужьэу, 
къызэплъэкIмэ, Афыпс къыIугушIозэ, унэм екIы.
Унэм Афыпс къызекIым, Ангелина Парамоновнар 
къыхэкуукIыгъ:
- Афыпс, ора сэIо, укъэсшIэжьыгъэпи! Сыдэу джэнэ 
дахэ къызщыплъагъ! Сыдэуи къыокIурэ! Федор Данилович, 
зэхэоха къыуасIорэр, Афыпс изакъоу урамым темыгъахь, 
Тришковым икуп утырагъэплъэжьынэп.
- Тетя Ангелина!..- Афыпс ынэкIушъхьэмэ къахихэу, 
щыс хъулъфыгъитIумэ ащыукIытэу, бзылъфыгъэм ыкIыб 
дэуцо, ышъхьац къетэкъохыгъэ фегъэтэрэзыжьы.
- Сэсэмэркъэу, Афыпс, умыукIыт,- Ангелина Парамоновнам пшъэшъэжъыер ыкъогъу къыкъуещы, ыпчэнэ 
псыгъо ыIэ рещэкIы,- узщыукIытыхьан, Тхьэм ишыкуркIэ, 
пхэслъагъорэп.
Шъхьэр чIиукъуащэмэ, кIэр дырищэкIзэ, хьэр Афыпс 
къечъэлIагъэти, риIуагъ:
- Укъыздэмыбэнай, Шарик, сызэхэууцIэпIэщт.
Хьэм ыцIэ Афыпс адыгабзэкIэ къызэрэримыIуагъэм 
Анаскевич лIыжъым гу лъитагъ, бэмышIэу зэрэзэдэгущыIэгъагъэхэу, пшъэшъэжъыем иIо зэригъэцэкIэжьрэр 
игопагъ. Сыда яунэгъо Iоф хэщ-ощ зыкIишIыщтыр? Плуталовым ишъуз, лIым емылъытыгъэу, цIыф дэгъуми, 
Афыпсрэ ежьырырэ яшъэф ышъхьэ фырахыпэнэу ищыкIагъэп. Шъыпкъэ, Ангелина Парамоновнам Афыпс иIоф 
шъэф хилъхьэрэп, ежь еплъыкIэу иIэм ышъхьэ хэти фырехы, 
ащкIэ къымыгъэгущыIахэрэр Сергей Петровичыр ары, 
сымэджэщым чIэлъ уIэгъэ зырызхэми ишIошI ариIуагъ, 
къемызэгъыгъэхэми афэгубжыгъ, зытетым афытемыкIэуи 
яшIужьыгъ. Мафэ блэкIрэп, илI зэрэжэдэтым фэдэу, 
Федори къемыгыеу.

--- Page 316 ---

ЗыгорэкIэ сыкъаутIэсхъы ашIоигъу, Анаскевич лIыжъым зэриIожьыгъ, Плуталовым ишъуз сыгу къыдахьэмэ 
шIэ? Сизакъу сIозэ, гъэшIэгъоны хъурэр - сызэмыжэгъэ 
IэпыIэгъу къысфыкъокIыгъ. Ау Афыпс иIоф шъхьаихыгъащэ 
ищыкIагъэкIэ сыгугъэрэп. ШIу фэтэшIэ зыIорэмэ ямылъэпкъэгъу пшъэшъэжъыем илыуз сыдкIэ ящыкIагъ? УрысыбзэкIэ мэгущыIэ, къащ къехьы. "Отче наш" къеIо аIошъ, 
мэгушIох нахь, ыгу дэхъыкIрэр ашIэрэп. Сыхьат закъу 
нэмыIэми шъукIэрызгъэсыгъэмэ, ащ хьэзабэу телъыр, 
пшъэшъэжъые къызэрыкIоу зэрэщымытыр къыжъугурыIощтыгъэ. Хэти ишъхьэуз игууз зыфаIорэр шъыпкъэ, 
зыми сыгу ебгъэрэп. Ау сынэ къаплъэу, сиакъыл сыщымыуагъэу мыхъущтыр хъущт сIон слъэкIыщтэп!
- НекIо, Афыпс, псыIушъомкIэ тыгъакIу,- Ангелина 
Парамоновнам къыIуагъ,- мы хъулъфыгъитIур зэплъэу 
къызэплъыжьэу щысыщтых, къаIон ашIэрэп. Тэ урамым 
къытIукIэрэмэ ядгъэлъэгъуни къытагъэлъэгъуни тиI.
Урамым техьэмэ зэрэшIоигъор Афыпс къыхэщыгъэти, 
Анаскевич лIыжъым шъхьэ гъэсыскIэ Iизын зэрэритрэр 
ригъэшIагъ, Тришковыр ыгу къэкIыжьэу кIэлъиIожьыгъ:
- ШъуимыщыкIагъэмэ Iогъу-шIэгъу зыкъяшъумыгъэшI.
- Федор Данилович, ащкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ! - 
Плуталовым ягуащэ мэщхы.- Ары пакIошъ, зэрэдзэ псаоу 
плацым къыпфытезгъэуцон.
- Ар пшIэу, инэралым ыгу къытэмыгъабгъ, - Сергей 
Петровичри шъузым есэмэркъэужьзэ, кIэлъэджэ.
Анаскевич лIыжъымрэ Плуталов докторымрэ язакъоу 
къызызэкIэрэнэхэм, сыхьатныкъуи тешIэгъагъэп дзэ штаб 
лъэныкъомкIэ дзэкIолI щхы макъэхэр къызеIукIхэм.
- Модэ плъэлъ, Федор Данилович, сишъхьагъусэ 
лъапIэ къешIэкIыгъэ купыр,- Плуталовыр щхыпцIыгъэ, - 
Тхьэ закъор арэу къычIэкIын зышIэрэр къафиIуатэрэм 
ишъыпкъагъэ зыфэдэр.
- Тэ щыI Афыпс? Ахэслъагъорэп!.. - къыраIорэм 
Анаскевич лIыжъыр пымылъэу къызщытэджыкIыгъ. - Зао 
щымыIэжь пIонэу тэ къикIыгъ сэIо а заулэр!..
- Муары, Ангелина Парамоновнам ыбгъэгупэ Афыпс 
чIэт. УмыгумэкI, дигъэгущыIэхэ пакIошъ, зы Iэхъомбапи 
къынигъэсыщтэп. Плъэгъурэба пытэу зэриIыгъыр?

--- Page 317 ---

- ДзэкIолIмэ Афыпс ыгу зэрэхамыгъэкIыщтыр сэшIэ, 
шIу къалъэгъу, къыфэгумэкIых, ау етIани мо лIы купышхомэ 
сыд ахишIыхьан, къахэсщыжьмэ нахьышIу...
Гъэмэфэ пчыхьэ шъабэр текIи, гъолъыжьыгъор къызэсым, Анаскевич лIыжъыр, къащ къыхьзэ, Тхьэ сурэтым 
ыпашъхьэ иуцуагъ. Афыпси джа дэдэр ышIэу лIыжъым 
исэмэгубгъукIэ къызгоуцом, игуапэу фыреплъэкIыгъ. 
Къыбгъодэт пшъэшъэжъыем ыгу Iэсэнэу, сыд фэдиз 
зэмызэгъыныгъэ ыбгъэ дэлъми, гупсэфыпIэ зыхигъотэжьынэу, зыхэфагъэмэ ягукIэгъурэ яшIушIагъэрэ, ыгу Iэл 
цIыкIу зэрэфаштэу, захигъэзэгъэнэу, мыхъун горэ IэкIаIомэ 
е IэкIашIэмэ, къыфигъэгъунэу Анаскевич лIыжъыр Тхьэ 
елъэIу. Афыпс, зэрэрагъэшIагъэу, къащ къехьы, "Отче 
наш" къепчъы нахь, зэхэшIыкI фыриIэу итхьэлъэIу зыми 
фэгъэзагъэп, ау ыIорэм, ышIэрэм гукъэбзагъэ фыриI.
Пчэдыжьри, тыгъуасэ фэдэу, жьыбгъэнчъэу, мэфэ 
фабэу къычIэкIыгъ.
Анаскевич лIыжъыр псыщэ ежьагъэти, Афыпс пэгъочъыгъ:
- Фидур, сэри сыкъэкIощт.
- НекIо,- лIыжъыр щхыпцIыгъэ,- пшъэшъэшхо ухъугъ, 
укъэзлъэгъухэрэр къыпкIэнэкIэных.
- Лъэшэу сегъапэ!..
Афыпсдыхэр псыщэ кIофэхэкIи къэкIожьыфэхэкIи 
шыуитIу апэкIи аужкIи къикIыгъ. Къясэмэркъэугъэх, ясэмэркъэужьыгъэх. Язакъоу къызэнэхэм, Федор гъумтIымыгъэ:
- Сыд сэIо тызэрамыгъэкIожьэу мыхэр зыуж итхэр?
- ГъэшIэгъоны, Тришковыр ахэтэп,- Афыпси ыIуагъ.
ПытапIэм къызщыдэхьажьыщтхэм, зигугъу ашIыгъэ 
Тришковыр ыуж итэу Граббе инэралыр къапэкIэфагъ, 
ошIэ-дэмышIэу гушIогъо зэрэлъэгъум шым къыригъэпсыхыгъ, Афыпси, Анаскевич лIыжъым фэдэу, псыщэкум 
къикIыгъ.
- БэшIагъэ, Афыпс, тызызэрэмылъэгъугъэр, - инэралыр пшъэшъэжъыем ышъхьашъо теIэбагъ, ынэгу Iэ 
щифагъ,- сыд бгъахъэу ущыI? Сыд шъуипсэукI, Федор 
Данилович? Шъусщыгъупшагъэу къызшIошъумыгъэшI, 
загъорэ Тришков урядникым шъуикъэбар тыщегъэгъуазэ. 
Адэ зи къапIорэпи, Афыпс?

--- Page 318 ---

- ЗэкIэри дэгъу, Николай Павлович,- Афыпс инэралым 
IогушIо, игуапэу реIо,- хьакIэ тиI.
- Хэт шъуихьакIэр?
- Ангелина Парамоновнар ары, Сергей Петровичым 
ягуащ.
- СэшIэ. Зымафэ садэжь щыIагъ, тIэкIуи сегыигъ.
- Сыда, Николай Павлович? - Афыпс, зэришI хабзэу, 
шъхьэр къыпхъотагъ, псынкIэуи зигугъу ашIыгъэр къыгъэгъунагъ. - Ангелина Парамоновнар бзылъфыгъэ дэгъу.
- Дэеп, бзылъфыгъэ дэгъу.
- Адэ сыда узкIегыигъэр?
- Афыпс! - инэрал пашъхьэм бащэ щымыIу, щыгъэт 
къыригъэкIэу Анаскевич лIыжъым къыIуагъ.
- Федор Данилович,- инэралыр нэшIу шъабэкIэ лIыжъым Iуплъагъ,- Афыпс цIыкIужьэп, утемынэгуикI, ышIэ 
шIоигъошъ, къыкIэупчIэ. Уилъэпкъэгъухэр хьэдэщэжь 
къызытфакIохэм, укъызэрэсимыщэлIэгъагъэмкIэ Ангелина 
Парамоновнам сыгу ебгъагъ. Ори сыгу къыобгъагъ, Федор 
Данилович. Тэ Афыпс зыми шIодгъэбылърэп, тицIыфыгъэ 
зыфэдэр типыйми арэшI. КъэошIэжьа, Федор Данилович, 
гущыIэжъ Iуш горэм игугъу къысфэпшIыгъагъ - сабыир 
зыер къэзылъфыгъэр арэп, зыпIугъэр ары нахь. Афыпс 
зы унагъоп зыер, зэрэ Нижегородскэ дзэ унагъом ипшъашъ. Мыдэ, Афыпс, неущ Екатеринодар сэкIошъ, 
уфаемэ, уздэсщэн.
- Тыдэ ар? - Афыпс раIуагъэр зэригуапэр ынэмэ 
къакIэлыдыкIэу къэупчIагъ.
- Чыжьэп ар, мэфэ гъогукIэ тынэсыщт. Хьаулыеу 
Федор Даниловичым уемыплъ, Афыпс. Инэралым зиIокIэ, 
дзэкIолIыр къемыуцолIэн фитэп. Ау Федор Даниловичыр 
уищыкIагъэу, угу пымыкIэу оIомэ, ари зыдэтщэн.
XXII
Шъхьэгугъуе хъун Iоу Федор Даниловичым ышIагъэмэ, 
Афыпс изакъоу инэралым Екатеринодар дигъэкIощтыгъэп. 
Фаэтон зэтегъэпсыхьагъэм тIысыпIэ имыIагъэмэ, ыкIэ 
пысыгъэми езэгъыщтыгъэ. КъемылъэIугъэхэмэ, укъэмыкIу, хэт урищыкIагъ зыми къыриIуагъэп.
Ашъыу, инэралыр зэрысым, Анаскевич лIыжъым 
зестыжьы, симыфагъэми, Тришков урядникым ишыу 

--- Page 319 ---

къэрэгъулищмэ, шы тесыкIэ сымышIэу щытэп, зыгорэущтэу сахэфэни. Пшъэшъэжъыер сшъхьащыкIмэ, тIэкIуи 
зызгъэпсэфын, сигупшысэхэри гупсэфыгъо чIыпIэ ифэжьыных, унэ кIоцIми сиупхъухьан сIуи, сэр-сэрэу мэшIошхо 
зыхэсыдзэжьыгъ. Къилъэтыгъэ IофкIэ сыдэущтэу пшъэшъэжъыер ястынэу хъугъа? Сегупшысагъэп, ушъхьагъу 
къысфэгъотыгъэп. Къэзэкъ къалэм, инэралым Iоф щыриI 
шъхьакIэ, сыда Афыпс къыдишIыхьащтыр? ИIахьыл благъэ 
дэсэп, нэIуасэ щыриIэп, ылъэгъущтыр, гущыIэгъу къыфэхъущтыр хымэ зэкIэщт, ыгу зэрэцIыкIум нахь цIыкIу къыщыхъун. Пчэдыжьрэ къэущыжьмэ, пчыхьэрэ гъолъыжьмэ, 
хэт IугушIон? "Ушхагъа, омэлакIа" хэт риIон, хэт фэгумэкIын? Николай Павловичым ар пчэгум къыринэнэп, ау етIани 
пшъэшъэжъыем ифэIо-фашIэхэр фэшIэнхэп. Пчъэгъуанэ 
дэплъэу, ибашъо теоу сыдэущтэу имафэхэр щырихыных? 
Тришковыр? Тришковыр арба уицыхьэ зытебгъэлъы мыхъущтыр! ЕтIани арырэ сэрырэ анахь зыщымыхъухэщтым, 
тызэфэгубжыгъэу зэрэтефагъэр. Аущтэу хъун Iоу сшIагъэмэ, ыгу хэзгъэкI пакIошъ, нэмыплъи естыныеп. Пшъэшъэжъыер зыIэкIиубытэу ихьажъ-гужъы тырикъутэмэ? 
Ар Николай ышIэнэп, сэ тIэкIу сыгу ебгъэми, а кIалэр 
цIыфыгъэнчъэп, сэ къызгурыIонэу сыфаеп шъхьакIэ, 
Афыпси ащ фэхымэ дэдэп... Сыдэу мыгъокIэ а мафэм 
инэралым тыпэкIафи, ыгу имылъыгъэм тедгъэгушIухьагъ. 
Инэралым сыда ар ыгу къэзгъэкIыгъэри?.. Екатеринодар 
нэс гъогу макIэ илъэп, нибжьи ащ фэдэ гъогу темыхьэгъэ 
пшъэшъэжъыем къин къыфэхъун, шъхьатехъо техъуагъэба, мэфэ реным зыгори ищыкIэгъэнба, нэ пчъагъэ зиIэ 
шыуищри ауж имытыгъэмэ Iофыгъа... Граббе инэралыр, 
Николай Павловичыр, сэ сымыгъэсэжьми, лIы Iуш, ахэмэ 
ямыгупшысэу пшъэшъэжъыер гъогу чыжьэ зэрэтырищагъэр... ЕтIани, хэт ышIэра, мы дунай Iаем мыхъун Iаджи 
щэхъу, зыгорэхэр къатебанэхэмэ? Аущтэу хъумэ, адыгэмэ 
зэращыщыр аригъэшIэнба? Абзэ, яхабзэ сыд раIуагъэкIи, 
ыгу агъэшIугъэкIи, амыгъэшIугъэкIи зыщигъэгъупшагъэп. 
Пшъэшъэжъые гъэр цIыкIур зыгорэкIэ аIэкIэфэжьмэ, 
къызэхашIыкIынба? Ау хэт щыщи джы уицыхьэ тебгъэлъыжь хъущтэп, дунай зэкIокIыгъэм хэтрэ цIыфи ышъхьэ 
зэрифэкIыгъ, лъымэ акIэмыомэ, жъалымыгъэ зэрамыхьэмэ, агу псэфрэп. Сэ сакIыгъугъэмэ, хэт къапэгъокIыгъэми, Афыпс иIоф зытетыр агурызгъэIони...

--- Page 320 ---

Анаскевич лIыжъым шъхьэегъэзыпIэ унэм римыгъотэжьэу къикIынэу ежьагъ шъхьакIэ, балалайкэр инэплъэгъу 
къызыпэшIофэм, гужьыдэгъэкIыкIэ дэпкъым къыпипхъотыгъ, ау зымафэ ащкIэ Афыпс къызэрелъэIугъагъэр ыгу 
къэкIыжьи, пилъэжьыгъ. Зигъэчэрэгъоу джэхэшъогум 
тети, пшъэшъэжъыем ищыгъынхэр зыпылъыгъэ дэпкъым 
кIэрыхьагъ, шIокIодыгъэ горэм лъыхъурэм фэдэу зэлъигъэкIотагъэх, шъхьэтехъо пIокIэ цIыкIур къызIэкIафэм, 
къехъулIагъэр зыдимышIэжьэу, ыбгъэгу кIиубытагъ, епэмыгъ, ынэкIушъхьэ нигъэсыгъ. Афыпс ымэ зэрэхэурэр 
арыщтын, ыгу къэушъэбыгъ, зыкъишIэжьыгъ. Тхьэ сурэтым кIэрыуцуи, къащ къыхьыгъ, дыухьэ къыпчъыгъ, Афыпс 
псаоу къыфихьыжьынэу Тхьэ елъэIугъ. ЛIыжъым рэхьатыпIэ иуцожьэу ригъэжьэгъагъэми, ащ нахьрэ изакъоу 
унэм исы зэрэмыхъущтыр къыгурыIуагъ. Плуталовымдыхэри дэгу-псыгу хъугъэх, сырящыкIэгъэжьэп ыIозэ, 
икIыгъ. Лъэгуцым зытехьэр ары ныIэп непэ зэрэтхьаумафэр 
къызгурыIуагъэр. Гъунэгъухэр Анаскевич лIыжъым ыгу 
къэкIыгъэхэми, якъэмылъэгъуакIэкIэ ягыищтыгъэми, зыми 
теплъэнэу, дэгущыIэнэу фэягъэп. УIагъэмэ ащыщи 
сымэджэщ лъэгуцым зэрэтемысыр, щагум зэрэдэмытыр 
игопагъ. Мышъыд закъоу къыпэгъочъыгъэр ары нэшIукIэ 
зэплъыгъэр, зыдэгущыIагъэр:
- Сы, Мышъыд,- адыгабзэкIэ еупчIыгъ, - Афыпс 
уфэзэща? МэфищкIэ къагъэзэжьынэу аIогъагъ, непэ 
мэфитф хъущт. НекIо, уфаемэ, псыщэ тыкIон. Пчэдыжьба 
ащ тызщыIагъэр? ТыщыIагъэмэ гъэшIэгъона, сыхьат зытIущкIэ псыр гъэмафэм мэлэу, фабэ мэхъужьы...
Федор псыщэкур зэкIешIэ, шымэ атеуIэ, джы урысыбзэкIэ ядэхашIэ, ареIо:
- Къысфэжъугъэгъу, Афыпс икъэкIожьыгъо блэкIыгъ. 
Шъулъэгъурэба джы хъурэр, шъори сэри шъхьэгугъуем 
тыкъырефэкIы... Шъо сыд, сэры зэкIэ зилажьэр... Ары 
шъхьакIэ, инэралым ыIуагъэр сымыгъэцэкIагъэмэ хъущтыгъа?.. Мышъыд, тэ щыIэха сэIо, Плуталовхэр къэлъагъохэрэпи? Непэ тхьаумаф, ахэмэ языгъэпсэфыгъу...
ПытэпIэ чылэ гъунэм Анаскевич лIыжъыр зыIохьэм, 
щхыпцIыгъэ. Сыд сэIо, сымыделэмэ, псыхъом псы зыкIыфэсщэжьрэр, сишы тхьамыкIэхэри зыкIэзгъэулэужьхэри - 
шъондырбыдзыр пхъэчаим Iуихыгъ, псыр ичъэу фежьагъ.
ТIэкIу тешIагъэу Федор ишмэ ариIуагъ:

--- Page 321 ---

- Шъуихьылъэ нахь псынкIэ зэрэхъурэр зыхэшъошIа, 
ситхьамыкIэжъых. "Шъхьэм имылъмэ, лъэр мэулэу" 
джары зыкIаIуагъэр. Сыдэу пшIын, о зэрэпIоу зэкIэри 
дунаим щыхъущтыгъэмэ, пшъхьэ зыдэпхьыжьыщтыр 
умышIэу непэ фэдэу зэщыгъони...
Арэп, Анаскевич лIыжъыр гукIэ къыхэкуукIыгъ, мы 
мэфэ заулэм сишыу къэкIо-накIохэр тэ хъугъэха? СапэкIи 
саужкIи къикIыжьхэрэп, Афыпси къыкIэупчIэжьхэрэп. 
Нафэба джы Тришковым икуп къызэрэсэплъакIощтыгъэр? 
Ар къызынэфэпэщтыр Афыпс къыгъэзэжьэу сауж къызихьажьхэкIэ ары. Модэ мо слъэгъухэрэр! АIэблыпкъ 
зэрыгъэнэжьыгъэу, къэзэрэщэгъакIэхэм фэдэу мо Плуталовымдыхэм зызэрагъэтхъэжьрэр. Ангелина Парамоновнам шъоф къэгъагъ Iэрами ыIыгъ. Узэхъопсэн унагъу 
митIур, зэгурымыIо-зэмызэгъ апэм къыпщагъэхъоу 
яшIулъэгъуныгъэ мыухыжь гъунэнчъ. Тэ тиныо тхьамыкIэ 
къаплъэзэ, ынэ игъукIыжьыгъ. Инасыпышъ, исабый-бынхэр 
къешIэкIыгъэх, къысфатхэ къэс ахэмэ анахьрэ Iоф иIэп. 
Мы сызхэтмэ гукIэгъу къысфалъэгъоу Афыпс пшъэшъэжъые бетэмалыр къысатыгъагъэмэ, сиунагъо зэгурыIожь 
ахэсщэжьынти, тиIэр бэми макIэми, зэрэтфэхъоу тыпсэущтыгъэ. АдыкIэ тэпсауфэ, Афыпс тэпIуфэ, хэт ышIэра, 
махъулъэ дэгъу гори къыкъокIынкIи мэхъу. Умынэшъумэ, 
Афыпс унаIэ темыдзэн плъэкIыщтэп. ГъэшIэгъона адыгэмэ, 
ынатIэ тетхэгъэщта зыщыщыр, къэзэкъ пшъэшъэжъые 
ибэ цIыкIу тIомэ хъугъэ. Зэхэмыхэу пшIошъы хъунэп, 
урысыбзэр гъэтхэ пцIашхъоу къыIотэкъу.
- Федор Данилович,- Плуталовыр къеупчIыгъ,- щэджагъорэ псыщэ укIоу уихэбзагъэп?
- Ихэбзагъэп, ау АфыпскIэ гугъу хъугъэшъ, IофшIэн 
лъэхъу,- Ангелина Парамоновнар мэщхы, укъэсшIагъэба, 
Федор Данилович?
- Ари къыхэмыхьэу щытэп, ау псы чъыIэ тIэкIу къасщэу 
сымаджэхэр езгъашъомэ нахьышIуба?
- Тэрэз, тэрэз,- Сергей Петровичым къыдырегъаштэ,- 
муары, уипхъэчай къибгъэчъыжьрэ псым фэбамэр пэу.
- Адэ ары,- джау сыдми Анаскевич лIыжъым къеIо, 
ау игугъу фэушъэфрэп,- сшIэрэп мыхэмэ якъэмыкIожьыкIэ зыфэсхьыщтыр, сегъапэ. Афыпс сымаджэ хъугъэу 
Екатеринодар дэлъми сшIэрэп... Сыд пае зыдязгъащи, 
некIо къызысаIом, садэмыкIуи...

--- Page 322 ---

- Федор Данилович, зыгъэрэхьат,- Плуталовым ишъуз 
къеIо,- ежь зэрэфаеу инэралыр зыдэкIуагъэм иIоф къыщэхъуа? КъэкIожьыщтых ахэр, Афыпс къылъэгъугъэр 
тхьэмэфэ псауми къыфэIотэкIыжьыщтэп.
- Тхьэм жэмафэ, Ангелина Парамоновна, урегъэгущыIыкI,- Анаскевич лIыжъым хэпшIыкIэу ынэгу гушIопс 
къечъэжьыгъ, - сэри джаущтэу хъунэу Тхьэм селъэIу. Хэт 
ыIуагъэкIи, Тхьэм нэмыкI, ар тыдэ схьыжьын, ащ фэдэ 
зыми фэсшIэжьынэп.
Мы тидинынчъэ пшъэшъэжъыер, Плуталовым ыIуагъ, 
сыдэу угу ебгъэкIугъап, бетамал! Мощ фэдизэу зызтебгъэлIыхьажьрэм, мары плъэгъун, шIэхэу утырагъэплъэжьыщтэп. Пшъхьащащыгъэмэ, гушIо, зызыщыбгъэгъупшэн чIыпIэ урагъэфагъ. Бусурман пшъэшъэжъыем сыд 
къыуишIагъэр, уиушхъухьагъа? Ащ фэдизэу уибынхэми 
затеуухэжьыгъэпщтын. КъызгурэIо гукIэгъу зэрэпхэлъыр, 
тэри тымыжъоп, гукIэгъу горэм тыкъимыубытэу, цIыфыгъэ горэм тышIомылIыкIэу щытэп. Ау уимылъфыгъэмкIэ 
зызэрэпшIэу зытшIырэп. Угу къэгъэкIыжьба илъэсибгъум 
хьэр псашъо зэрэуагъэщагъэр! Джыри тхьапш тиурыс 
дзэкIолIхэу ахэмэ гъэрэу аIыгъыр? Ябусурман дин рагъахьэхэшъ, замышIэжьэу анэ лъыр къытелъэдэжьыгъэу 
къытагъэзэожьых. Лапинскэ поляк полковникым ащ фэдэх 
идзэ хищагъэхэу къытпигъэуцужьыщтыгъэхэр. Ори, адебгъэштэгъагъэп шъхьакIэ, макIэрэ укъыралъэшъокIыгъагъа? 
Ахэр зэкIэ зыщыбгъэгъупшэжьыгъэу, зыщыщ умышIэрэ 
пшъэшъэжъыем утеубгъуагъэу, унэ зи къыкIимыхьажьэу, 
тидин ибгъахьэмэ, ашхын пшIошIэу, сымэджэ-тхьагъэпцIыгъэр зепхьэу опсэу. Сыд ар зыкIямыгъэумэхъырэр? 
Ащ изакъоп, зэрэадыгэ шъолъырэу тидин къибгъэхьаныр 
яфэшъуаш, ар ямышIагъэу, "Аллахьу акбар" аIоу, ахэр 
уцущтхэп. Джы нэс цIыфыгъэ къыосхыгъ, Тхьэ пашъхьэм 
гунахь щысштагъ, ау ащ укъызыблэкIыкIэ, сэщ нахь Урысыем къимынэжьыгъэми, пфэсыдэнэп. Тэ делэ-делэу 
адыгабзэр ошIэмэ, тыбзэ пшъэшъэжъыем Iуплъхьанмэ 
тIуи, тыкъыпщыгугъыгъ, ау адыгэгу уиIэу укъычIэкIыгъ.
- Зымыухыжь сIуагъэ, Федор Данилович,- Ангелина 
Парамоновнар лIыжъым джыри къеушъыигъ,- якъэсыжьыгъу ахэмэ.
- Якъэсыжьыгъу адэ,- Плуталовым шъузым къыдыригъэштагъ.

--- Page 323 ---

- Унэм шъокIожьа, Сергей Петрович? - джы нахь 
гупсэфыжьыгъэу Анаскевич лIыжъыр къэупчIагъ.
- ТэкIожьы, Федор Данилович, унэм тэкIожьы, - Ангелина Парамоновнам къыIуагъ, ибзылъфыгъэгу къыгъэупчIагъ. - Сыда, уихьаку машIо зыгорэ тета?
- Хьау. БэшIагъэ сэ, Афыпс къэкIожьмэ, унэм зи 
имылъэу къизгъэхьэжьынэп сIуи, сызыпщэрыхьагъэр... 
Унэм шъокIожьмэ дэгъу, тыздэхъугъэр ымышIэу Афыпс 
унэм къисымыгъэхьажьы сшIоигъуагъ.
- Ара зыфапIорэр? - зэхихрэр игуапэу бзылъфыгъэр 
IугушIукIыгъ. - АщкIэ, Федор Данилович, укъэмыгумэкI.
- Сэри джыдэдэм къэзгъэзэжьыщт,- Анаскевич 
лIыжъым шхомлакIэр ыгъэсыси ежьэжьыгъ, зыкъызэригъэзэкIи, къакIэлъыджэжьыгъ. - Мэфэныкъом, Ангелина 
Парамоновна, унэм шъуисыгъэп, шъушхыщтыр зэкIэ 
хьазырыпсэу хьакум тет.
Джары гъунэгъу дэгъу уиIэмэ, ыIуагъ Анаскевич 
лIыжъым, угу илъыр къазэрэфыхэбгъэпсэу укъызэхашIыкIыщт. Сергей Петровичыр ары мыхъугъэмэ, сизакъоу 
Афыпс сфэпIущтыгъэп, ылъэкI къыгъэнагъэп, джыри 
къыгъанэрэп. Загъорэ докторымрэ пшъэшъэжъыемрэ 
зэшIуанэх, ау ащ хьажъ-гужъыгъэ тIумкIи хэлъэп, тэ 
зэрэхьыжьынха, агукIэ зэпэблагъэхэшъ, зэпэпкIэх. Афыпси 
щыкIыгъэу къаигъэ, ыгу римыхьын гори зыхигъэзэгъэщтэп. 
Плуталоври зыщыщ урысхэмкIэ ерышыщэшъ, ылъэпкъ 
къаушъхьакIу ыIомэ, къыгъэгъунэзэ, Афыпс къызхэкIыгъэхэмкIэ ыгу жьы дигъэкIэу фидзын егъоты. Гужъ фыриIэкIэ арэп, фэсыдэщта, есэмэркъэузэ, зыгорэхэр зыIэкIаIокIэ, мыдырэ адыгэгу плъыр цIыкIури къызэщеуты. Дэгъу, 
зи хэсIухьэрэп, Афыпс ышъхьэ къыгъэгъунэжьын зэрилъэкIрэмкIэ сэгушIо. Аущтэу ущымытмэ, адыг, урыс 
фэIуагъэп ащ, дунаир жъалым... Плуталов унагъом фэдагъохэт мы къытэшIэкIыгъэ купыр, яIоф зыхэлъи-зыхэмылъи 
къагъанэрэп. ЗэкIэри Афыпс егъапэ, къащ къыхьы хъумэ, 
ящыIэныгъэ къыхигъахъорэм фэдэу, дунаир афимыкъужьэу мэгушIох, адыгэбзэ гущыIэ горэ ошIэ-дэмы шIэу 
къызыжэдэзыкIэ, дунаир кIодыжьыщтым фэдэу, мэушIуцIых. Мыхъун сэIомэ, къысфэгъэгъу, си Тхь. Сигъу нэгъу 
Плуталовхэр арэп сигущыIэ мышIухэр зыфэгъэхьыгъэхэр, 
гуцэфэ зырызхэу сэркIэ, слъэпкъкIэ зыфэсшIыжьы гъэхэр 
ары ныIэп сызэрыгущыIэрэр. Ахэри сшъхьэ къисымыгъэхьан слъэкIыщт, ау сынэ искIыжьына, мары, ори 
усишыхьат, тидунай ащ фэдэхэри, нэмыкI цIыфыгъэнчъэхэри щэхъух. Тизакъоп, тызтебэнэгъэ адыгэхэми, нэмыкI 
лъэпкъхэми ащ фэдэ ахэмылъэу щытэп, ау тэ тыцIыф 
лъэпкъышхошъ, нахь цIыф лъэпкъ макIэхэмкIэ, загъорэ 
пхъатэ пэтымыхьхэу, тыжъалым. Сыд щысэкIэ чыжьэу 
узкIэIэбэщтыр? Кавказым - Дагъыстан исмэ, щэщэнмэ, 
адыгэмэ - ятшIылIэгъэ заом ар къеушыхьаты. Ары пакIошъ, 
адыгэ пшъэшъэжъые гъэрыр тэгъашIо, тэпIу, зыхэтэщэ 
тIозэ, етшIэрэр емыкIу. Егъэзыгъэ зыхэлъыр Тхьэм ыштэрэп, сыд пае егъэзыгъэкIэ идин хэтщыни, тидин къитщэнэу 
пшъэшъэжъыем ыуж тихьагъ? Ари тэщ фэдэу, тимыцIыф 
лъэпкъэгъуми, зын-зыт хэкIыгъ. Афыпс тIорэм, тшIэрэм 
къеуцуалIэ шъхьакIэ, зыщыщхэр щыгъупшэхэрэп, щыгъупшэнхэуи къысщыхъурэп. Инэралым Афыпс Екатеринодар 
зэрэдэкIуагъэм, ащи уишIэ хэмылъэу щытыгъэпщтын, ащ 
фэдизэу къабылкIэ тиштагъ пIоу Iоф зебгъэшIы хъущтэп. 
Зыхэтмэ, тыдэ кIожьын, ясагъэу хъугъэшъ, къылъэгъущтыр шIогъэшIэгъонэу, нэфэплъэ-гуфаплъэу адежьагъ. 
Сэ сызхидзэгъэ гугъу-псыгъум ущыгъуаз... Я си Тхь, 
мыхъун сэIомэ, къысфэгъэгъу, сэра Афыпс тиштэнкIэ, 
тидин къихьанкIэ, тыбзэ IузэгъэнкIэ фэмыер?! Ар зэкIэ 
къабыл фэхъоу, гукIи псэкIи къытэзэгъынэу сшIагъэмэ, 
зыпэ къэсымыштэн щыIагъэп!
- Е-е-ей, джаур, сыд типсыхъо дышъэ зыкIэууцIэпIырэр! - адырэ нэпкъым къытелъэдэгъэ шыуитIум языр 
псыщэ лIыжъым къекууагъ.
Федор Даниловичым псы щалъэр зэриIыгъэу шъхьэр 
къыпхъотагъ, ку уарзэм хидзи, шхончыр къыштагъ. Шыухэр 
къэуагъэхэкIи, ежь яожьыгъэкIи щэр къыбнэсынэу щытыгъэп, нэпкъым къечъэхыхэу кIэим къыдэлъэдагъэхэмэ, 
Iофыр шъхьафыгъ.
ЗэрэцIыф мамырыр Анаскевич лIыжъым аригъашIэу, 
ишхонч ыгъэтIылъыжьыгъ, зызэрашIыгъэу зафимышIыжьэу 
щхыпцIызэ, адыгабзэкIэ ариIуагъ:
- Алахьым симыукIи шъощ нахьи сынахь шIоя сэ!
- Уадыга сэIо?!
- Шъощ нэмыкI адыгабзэ ышIэмэ хъущтба?
- Сы ащыгъум урыс лъэныкъом псыщэ укъызфикIрэр?
- Урысыдзэм сыхэтызы, сыкъекIы.
- Уадыгэу урысмэ уахэтэуи?

--- Page 324 ---

- Сыурысызы, урысыдзэм сыхэт.
- Адыгабзэр хэт озгъэшIагъэр?
- Заурхьаблэ илъэсибгъо сыщыгъэрыгъ. Тыгъэнэ 
Къэрэхъу шъошIа?
- Заурхьаблэ тыщыщэп, ау Къэрэхъу щыIэжьэп, урысыщэм ыхьыгъ.
- Е-о-ой, Къэрэхъу тхьамыкI, игъуаджэ хъуи...- зэхихыгъэ гухэкIым шъхьэр къыригъэфэхэу Анаскевич лIыжъыр 
пхъэчай пакIэм тетIысхьагъ, етIанэ, зыкъишIэжьи, нэпкъым 
тетмэ ариIуагъ: - Къэрэхъу лIы шIэгъуагъ, цIыфыгъэшхо 
хэлъыгъ, Алахьым зыдэкIожьыгъэм шIу щешI. Сазэрэфэтхьаусхэрэр ишъуз Тамраий, ишъэо Мурати, ипшъэшъэжъые Джансури сфяшъуIожь.
- О сы пцIэр?
- Фидур шъуIомэ, къашIэщт.
- Тхьэуегъэпсэу, а зыцIэ къепIуагъэхэри псаужьхэп.
- Ы-ы! - Федор Даниловичыр къыхэкуукIыгъ.
- КъыосIуагъэр шъыпкъэ, - адырэ нэпкъымкIэ зэупчIыгъэр къиджыкIыжьыгъ.- Чылэри щыIэжьэп.
- Зэ, зэ,- зимышIэжьэу Федор джыри кууагъэ, - хьа 
чылэр щымыIэжь?! Пэзэдэ Жакъыз, Дудай, Къаймэт, 
Бэджэнэ Мамый? Тэ щыIэх ахэр?
- Олахьэ уцIыф гъэшIэгъоным!.. УизэхэшIыкI макIэ о 
слъэгъурэм,- нэпкъым тет адыгэм къыфидзыжьыгъ.
- О уизэхэшIыкI дэгъу, ау сыолъэIу, умыплъырыщ, 
къысаIу... Хъулъфыгъэхэр хъулъфыгъэх шъхьакIэ, бзылъфыгъэхэр? Ахэр дзэкIолIхэп, ных!.. Пэзадэмэ янысэ Къутас, 
Сэбэхь тхьамыкIэм ишъуз, ышъо хэлъыгъи...
- Сэри ащ нахьрэ укъэмыупчIэжьынэу сыолъэIу... 
УкъызкIэупчIагъэмэ апсэхэу Алахьым ыпашъхьэ ихьажьыгъэхэр гъэгупсэфых...
Мыжъо нэпкъым къызэлъеорэ псы орхэр Федор 
Даниловичым ышъхьэ щыуалъэхэу къыщэхъу, гум, бгъэм 
зыщыраутэкIыжьы. "Сыдэущтэу хъура ар! ЦIыфыр къэмыхъу рапшIэзэ аукIыгъ!.. Ар сыдэущтэу хъура?! Айщэт 
тхьамыкIэр?.. Гощхъан?!"
Федор Даниловичым ыплIэIу тхьамыкIэгъо хьылъитIу 
къигъолъхьагъ. УзитIумэ растыкIы, рагъэжъэхы. Зыщыщ 
Вологдэ лъэныкъор чыжьэми ар имыIэу щыIэн ылъэкIыщтэп. Модырэ адыгэ лъэныкъоу ыпсэ кIэлъэныкъо къызщинагъэми Федор ыл фэмыузын ылъэкIырэп...
ХьылъитIурэ лы узитIурэ Федор ыгу щещэчы. Гууз 
хьылъитIурэ лы узитIурэ а зы ошъо чIэгъым Федор лIыжъым къыщырехьакIы... 
- О тау хъумэ таущтэу тиукIакIомэ уакъыхэфэжьыгъ? - 
псырыкIым джыри къиджыкIыгъэ макъэм Федор игупшысэ 
хьылъэмэ къахаутыжьыгъ.
- Ащ къэбарыбэ пылъ...- Тыгъэнэ Къэрэхъу шыплIэкIэ 
зыщыщмэ къазэрэфихьыжьыгъагъэр ариIо шIоигъоу къырищажьи шъхьакIэ, щымыIэжьым иягъэ ригъэкIынэп ыIуи, 
джэуап кIэкI аритыжьыгъ: - Сиурысыгу сызщыщмэ сакъыфихьыжьыгъ.
- Ащыгъум уджаур шъыпкъэба?
- Сыджаурми сшIэрэп, ау сызэрэурыс шъыпкъэр 
зыдэсэшIэжьы. Ау ащ пае къанэрэп яIоф зытетыр зэхэсшIыкIыныр,- Анаскевич лIыжъым ыIуи, Афыпс икъэбар 
афыхигъэпсы шIоигъоу ыгу къыдэчъэегъагъ, ау зызэтыриIэжагъ.
- Адыгэхэр къызэхэошIыкIэу оIомэ, зы лъэIу къытфашI.
- Сы фэдэ лъэIу?
- Шъэбэжъ ианахь тIэсхъапIэр къытаIу.
- Адыгэхэр зэхэсэшIыкIы сэIомэ, сиурысыгъэ сщэныр 
къизгъэкIрэп,- Анаскевич дзэкIолIым пиупкIыгъ, ащ нахьрэ 
псыхъом хэтыжь зэрэмыхъущтыр къыгурыIуагъэу ишхэр 
къыхифыжьыгъэх, адырэ нэпкъымкIэ къыщехъонрэмэ 
апымылъэу, кIэим къыдэкIыжьыгъ.
XXIII
Тхьэмэфэ псаум Афыпс Екатеринодар зэрэщыIагъэм 
нэмыкIрэ Iоф унэми илъыжьэп, сымэджэщми чIэлъыжьэп, 
щагуми дэлъыжьэп. КъыIотэжьын икъун Афыпс къылъэгъугъ, хэт сыдкIэ къемыупчIыгъэми зэригъэрэзэщт къэбарыр къыIотэкъу. АщкIэ Анаскевич лIыжъым зэщы 
зыфаIорэр ышIэрэп: а зыр Афыпс тIо-щэ къыкIеIотыкIыжьми, шъхьэм илъ гупшысэр зыщимыгъэгъупшэу, апэ 
зэхихрэм фэдэу, шIокIэщыгъоу едэIу, анахь мыгъэшIэгъонри къэбар гъэшIэгъонэу къызщегъэхъу, загъори 
кIэупчIэжьы. Ащ фэдэ кIэупчIэжьхэр Афыпс ыдэрэп, 
дэхьащхы къышIошIэу къыхехы:

--- Page 325 ---

- Фидур, а зым ренэу укъыкIэупчIэ зэпытыщта сэIо?
- Сыд уагъэшхыгъэр сэIомэ,- Федор лIыжъри мэщхы, - 
уагъэмэлэкIагъэмэ сшIэрэпышъ ары.
- СагъэмэлэкIэна, къыосIуагъи, шхэн мыухыжь тызхэтыгъэр. Ащ яIанэхэр тэ тиемэ афэдэкIэ огугъа, Фидур? - 
Афыпс къыIоблыхьэ. - Столышхох, кIыхьэх, пхъэнтIэкIу 
шъабэхэр акIэрытых, техъо фыжьыбзэхэр атехъуагъэх, 
лэгъэ зэфэшъхьафхэр уапашъхьэ къырагъэуцох, цацэхэр 
шъэжъыехэр лэгъэбгъумэ къагуалъхьэ, пIупшIэ зэрэплъэкIыжьыщт IэплъэкI шъэбэ гъэплIагъэхэри уабгъукIэ къагъэтIылъы. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр ошIа, Фидур? Шхэхэ 
зыхъукIэ, абгъэ тырамыгъэтIэтIэжьыным пае бгъэIупхэ 
хъэдэнышхо фыжьхэр яджэнэ пшъапIэ дагъанэ.
- ТыкъэбгъэукIытэжьыгъэпщтын, Афыпс?
- Фидур, ренэу укъыстещыныхьэ, сыцIыкIужъый 
пшIошIа?
- Ащ фэдэ сшъхьэ къизгъахьэрэп. Ау етIани цIыф 
гъэсэгъэшхомэ уазыхафэкIэ...
- Фидур,- лIыжъым игущыIэ къыригъэухрэп,- гъэсагъэхэмэ, ахэри цIыфых, сэри сыцIыф - сакIэрыплъыгъ, 
ашIэрэр адэсшIагъ.
Еплъ мыщ ыIорэм, Анаскевич лIыжъым дунаир фэхъужьрэп. НэмыкI цIыф лъэпкъ укъыхэкIыгъэу узщымы щмэ уахэфагъэми, уцIыф, сипшъэшъэжъый, уцIыф! 
Укъызытхэфагъэм щегъэжьагъэу - сэ сIорэм нахь шъыпкъэ оркIэ зыIон цIыф щыIэпщтын! - мыхъун горэ къыпхафэу 
сыгу хэбгъэкIыгъэп, укIыти, Iэдэби, гулъыти, гукIэгъуи 
пхэлъ. О уизакъоп, Къэрэхъу тхьамыкIэми, ащ иунагъуи 
ар ислъэгъуагъ. Заурхьаблэ щыщыбэми ар яшэныгъ. 
Сызэрэурыс гъэр пэтзэ, зэокIо-укIакIо сакъыфэкIогъагъ 
пэтзэ, шъхьэкIафэ къызыщысфашIыщтыгъэри мэкIагъэп.
- Ащыгъум, сипшъашъ, - Федор лIыжъыр игупшысэмэ 
къахэужьыгъ, адыгабзэкIэ къыIуагъ,- адыгэмэ зэраIоу, 
"унэм зыщыгъаси хасэм кIо" узхэхьагъэмэ ябгъэIуагъ, - 
щытхъугъащэ мыхъунэу джыри еупчIыгъ: - Ушхэ зэхъум, 
угузэжъогъащэп ныIа?
- Ахэр, Фидур, сыхьатитIу-щэ Iанэм пэсых, угузажъоу 
лагъэм илъыр ипшхыкIыжьмэ, хьэйнапэ ухъун. ЕтIани 
"мадам", "мерси", "господа" аIозэ, гъэшIэгъонэу мэгущыIэх. Тэщ фэдэхэп, Фидур, ахэр...

--- Page 326 ---

- Ахэмэ тафэмыдэми, закъыхэмыгъэщыгъэу пIуагъэба?
- Закъыхэзгъэщыгъэп, Фидур!
- СыкъышъухэдаIошъ, Федор Данилович, - зыIэ 
зэтедзагъэу щысыгъэ Ангелина Парамоновнам къыIуагъ,- 
о уупщэрыхьэрэр Афыпс пфишхыжьынэп.
- Сыгу илъым къытебгъэфагъ, Ангелина Парамоновна.
- Хьаулыеу уегупшысэ, Фидур, о уупщэрыхьэрэм 
нахь IашIу щыIэп!
- Ара? - Плуталовым ягуащэ Федор Даниловичым 
фыреплъэкIзэ щхыгъэ, гушIуагъэ, зыкъыригъэшIэнэп ыIуи, 
джау сыдми апэ ыгу къэкIыгъэмкIэ еупчIыгъ: - Ушхэ зыхъукIэ, хэт узыгосыщтыгъэр, Афыпс?
- Николай Павловичым исэмэгукIэ сыщысыгъ, сэ сисэмэгукIэ тыздэщыIагъэмэ япшъэшъэжъые къызгосыгъ.
- ЫныбжькIэ ощ нахьыкIа? - Плуталовым ягуащэ 
къэупчIэ.
- Хьау. ИлъэситIукIэ сэщ нахьыжъ. Ау тиинагъэкIэ 
тызэфэдиз къабз. Арырэ сэрырэ зы унэ чэщрэ тызэдилъыгъ. Ахэмэ япIэхэр зыфэдэхэр, Ангелина Парамоновна, 
къэсэмыгъаIу...
- Бысым пшъэшъэжъыем сыд ыцIэр?
- Мария, Савинова ылъэкъуацIэр, - Афыпс къызIуипхъотыгъ, къэупчIагъ. - ЦIэ дахэба, Фидур?
- Зи епIолIэнэп: цIэ дах.
- Марие къысфэтхэнэу ыIуагъ.
- Дэгъу. Къыпфатхэмэ, ори уфэтхэжьын, ау уитхакIэ 
сыгу еIурэп нахь.
- Сегугъузэ, сыфэтхэжьыщт, Фидур, - Афыпс ишъыпкъэу къыIуи, ыгу къэкIыжьэу къыхэкуукIыгъ, - Фидур, 
сщыгъупшэжьыгъи!.. Саумэхъынэу чылысым тыкIомэ, 
Мария къысфаригъэусынэу Николай Павловичым ыIуагъ!..
КъыфаIотэгъэ къэбармэ анахьэу джыдэдэм зэхихыгъэр 
Анаскевич лIыжъым ыгу нахь къыхэуIагъ, нэмыз-Iумызэу 
Iуплъагъ. Ыгу зэремыIугъэр ыпашъхьэ ис бзылъфыгъэм 
ригъэшIэнэп ыIуи, пшъэшъэжъыем дыригъаштэу еупчIыжьыгъ:
- Дэгъу, цIэ дахэ къыпфаригъэусынэу ыIуагъ. Сыдигъу 
зытешъуубытагъэр?
- КъэкIощт шэмбэт мафэр ары,- къэхъущтым зэрэрыразэр Афыпс ымакъи къыхэщы, псынкIэуи лIыжъым къеупчIы,- Фидур, къыуаIуагъэба?

--- Page 327 ---

- КъысаIуагъ, сэ къысамыIомэ, хэт зэраIощтыр! - 
хэшIыкI зыфыримыIэ Iофым щыгъуазэу, зэкIэри къеупчIыжьыгъэм фэдэу Анаскевич лIыжъым щысмэ агуригъэIуагъ, къыпигъэхъожьыгъ. - Умэхъыным бэшIагъэ тэ 
тызфэхьазырыр. Сысымаджэу тефи, Iофыр зэщыдгъэкъуагъ...
- Федор Данилович,- Ангелина Парамоновнам игые 
ыпэ ит,- сыдэу къэбар тэмыгъэшIагъ? Чылыс кIон, умэхъын 
Iофыр цIыкIу-шъокIоп, тыбдэIэпыIэнба!
- Чылыс кIоным сыд иухьазырын, Ангелина Парамоновна? - гукIэ Iоф хэфэгъэ лIыжъым гугъуемылI фэдэу 
зишIыгъ.- Афыпс ащ зыфэхьазырыр бэшIагъэ, зыщилъэщтымкIэ зыхэдэн щыгъыни иI…
- Чылысым тыкъикIыжьмэ, Федор Данилович,- Плуталовым ишъуз гущыIэр зэрэIэпихрэр лIыжъым игуап,- 
Афыпс имэфэкI ихьатыркIэ зы бжъэ гори шъуIэтынба, 
гъомылэ гори зыIушъулъхьанба?
- Ара зыфапIорэр? - нэмыкI гупшысэ зышъхьэ къыщечъэкIрэ лIыжъри, къин къыфэхъоу мэщхыпцIы.
- Адэ сыд, хьэйнапэба инэралыр шъуигъусэу щагум 
шъукъыдэхьажьмэ. Непэ сыд фэдэ маф? Бэрэскэжъый, 
мэфищ нахь къэнэжьыгъэп! Модэ, Федор Данилович, 
ущымысэу былымыко горэ къырягъэтхыкI, зэрэтихабзэу, 
Iанэр къыгъэдэхэнэу къощыр гъэжъагъи тетынэу тищыкIагъ. Шъон Iофыр докторым фэтэгъазэ, охътэ макIэ 
къэнэжьыгъ нахь, зэпэнэфыжьэу, шъукъищэу самогон 
къэбзэ дэгъу шъуфэсшIыщтыгъэ... Ори, Афыпс, уищыгъынмэ ауж ихь, гыкIэ, ут тедз, зыдэIэбэежь. О пшIэрэп 
нахь, сипшъэшъэжъый, Екатеринодар сыд илIэужыгъуа, 
укъэхъумэ, ащ нахь къэлэ ин дэхэ Iаджи плъэгъущт, шъхьэ 
пшIотэу упсэумэ, Санкт-Петербурги, Парижи, Берлини 
къэплъэгъужьын, тэ угу тыкъэкIыжьыщтмэ сшIэрэп нахь.
- Тетя Ангелина! - Афыпс ыгу зэмыIун горэ зызэхихкIэ зызэришI хабзэу, ышъхьэ къыпхъотагъ, ытэмитIу къэпкъыягъ.- Фидури, ори, Сергей Петровичри шъусигъусэщт!
- Дэгъу, Афыпс, дэгъу. Тэ, Сергей Петровичрэ сэрырэ, 
тыIофэп, Федор Данилович тхьамыкIэр зыщымыгъэгъупш, 
тэ егъашIэм тыпфэрэзэщт.
Федор Даниловичыр Iоф хэфагъ. Афыпс къыхьыгъэ 
къэбарыр ошIэ-дэмышIэ IофкIэ хъугъэу Анаскевич лIыжъым 
ылъытэщтыгъэп. Бэ шIэн, макIэ шIэн, ар зэгорэм, непэ 

--- Page 328 ---

фэдэу, ыпашъхьэ къитаджэщтыгъэ. Ащ гукIэ ренэу фэхьазырыгъ, ау мыщ фэдэ дэдэу IэшIэхынэу ышIагъэп. Ежь 
зэрэщамыгъэгъозагъэри, лы къыритхыкIынэу штабым 
зэкIом, Амилахвари зиусхьаным къыриIуагъ нахь мышIэми, 
пшъэшъэжъые Iор-IотэжькIэ зэрэзэхихыгъэр шъхьакIо 
щыхъущтыгъэ. Цыхьэ ащкIэ къызэрэфамышIрэми емыгуцафэу щытыгъэп.
Афыпсрэ ежьырырэ пчыхьэм язакъоу къызызэкIэрынэжьхэм, зэхихыгъэми ар къыушыхьатыгъ.
- Адэ, Афыпс, чылысымкIэ сэ зи къысэпIуагъэпи? - 
Федор игые къыхэщэу пшъэшъэжъем еупчIыгъ. - Плуталовым ягуащэ ыпашъхьэ сыщыбгъэукIытэжьыгъ.
- Фидур, угу къысэмыгъабгъ, зыми емыгъашI къысаIуагъэти ары...
- Сэри къысэмыIонэуи?
- Хьау, Фидур! О зы мафэ къэнэжьыгъэу узгъэгушIонэу 
арыгъэ.
- Хэт а хьилагъэр къызпкъырыкIыгъэр? Николай Павловичыр ара?
- Хьау. Николай Павловичым Мария къызэрэсфаригъэусыщтым нэмыкI къысиIуагъэп.
- Хэт ащыгъум шэмбэт пIалъэр къыпфэзгъэуцугъэр?
- Вано Гивич ары.
- Хэтми, о къабылкIэ пштагъэмэ, сэ сырыраз. Ау ащ 
фэдэр апэ зэраIон фаер сэрэу къысшIошIы.
- Угу къысэмыгъабгъ, Фидур,- имысагъэ зэрэзыдишIэжьрэр Афыпс ымакъэ къыхэщыгъ,- нычхьапэ 
къыосIон, тырыгущыIэн сихьисапыгъ...- зеухыижьы.- 
Сыушъэфыгъэп, тетя Ангелини зэрэщысэу къыосIуагъи...
- КъысэпIуагъ, Афыпс, къысэпIуагъ,- Анаскевич 
лIыжъыр пшъэшъэжъыем ыгу хэуIэным фэягъэп,- сыгу 
къыуабгъэрэп... Непэ штабым сызэкIом, Амилахвари 
зиусхьаным къысиIуагъ. Николай Павловичми сыIукIагъ, 
забыт заулэ игъусэу ари чылысым къэкIощт.
Ащ нахьрэ а Iофым тегущыIэжьынэу, къытыригъэзэжьынэу Анаскевич лIыжъыр фэягъэп. Икъунэу агъэунэшкIугъ, зынэмысыгъэхэ къагъэнагъэп.
Афыпс гукIэ ыштагъэмэ, лIыжъым ыIуагъ, сэри дэсэштэ, сиIофи нахь псынкIэ хъун, сызгъапэщтыгъэхэми зязгъэгъэпэжьынэп. Шъыпкъэр пIон хъумэ, пшъэшъэжъыер 
зы лъэныкъомкIэ гъэзагъэу, зыгу иIэ хъумэ, нахь рэхьатыгъэ къыхэфэн, гупсэфыпIэ ифэжьын. Плъэгъурэба Ма рия цIэри фыхахыгъах, ежьыри ыгу рехьы. Екатеринодар 
къызекIыжь уж, къыщаушхъухьагъэмэ сшIэрэп, къэшIэжьыгъуай, зыхэхьагъэхэр гукIи псэкIи ыштагъэх, ылъэгъугъэр, мэфэ пчъагъэ хъугъэшъ, къыфэIотыкIыжьрэп. Ары, 
Афыпс, ары, аущтэу угукIэ ухъугъэмэ, нахьышIу, уищыIэныгъэ къыохьылъэкIыжьынэп, пшъэшъэжъый. УкъызхэкIыгъэхэри, сафэраз, цIыфых, укъызхэфагъэхэри, унитIукIэ 
олъэгъу, цIыфышIух. Моу илъэс зытфых горэмкIэ сыуигъусэу пшъхьэ къэпIэтыгъэмэ, сыгумэкIыжьыщтыгъэп. 
Сыоплъышъ, сэркIэ о, джа укъызэрэсатыгъагъэу, угъыны-гъэпс, пIытIыгъэ-фызыгъэ нэкIу шIой цIыкIу. Я си Тхь, 
сыдэу уицIыфхэмкIэ ухьалэл, угугъапI о, тимыдиныгъо 
пшъэшъэжъыер къиныгъуи гушIуагъуи пхырыпщи, ахэмэ 
арыпщэчызэ, уапашъхьэ къибгъэхьагъ, ощ фэдэ щыIэп, 
щыIэни ылъэкIыщтэп. КъызгурэIо, сэри тимылъэпкъэгъу 
пшъэшъэжъыем сыдэпщэчыгъ, ыIорэр дэсэбгъэIуагъ. 
Уапашъхьэ тыкъипщэным ыпэкIэ ахэри ищыкIэгъагъэпщтын. ГунахьышIагъэ титIо, Афыпсрэ сэрырэ, тиIэмэ, 
къытфэгъэгъу, тыгукIэ, тпсэкIэ тыкъабзэу шэмбэт мафэм 
тежэн. Къыпфэшъыпкъэу, къыпфэразэу, ощ нэмыкI ыгу 
имылъэу пшъэшъэжъыер уапашъхьэ къисщэн.
- Фидур, очъыя? - адыгабзэкIэ Афыпс къэджагъ.
- Сэчъые, Афыпс, - Анаскевич лIыжъыр игупшысэ 
гумэкI-IэшIумэ къахэужьынэу фэягъэп, ау ошIэ-дэмышIэу 
чэщныкъо упчIэм къыкIигъэщтагъ. - Сы, Афыпс, угъойщая?
- Хьау, Фидур...
- Адэ сы?
- Сы къощыра тетя Ангелинэ зыфиIуагъэр?
- Ар урыс унагъом мэфэкIышхо иIэ зыхъукIэ, Iанэм 
къытырагъэуцоу яхабз. Сы ар угу къэзгъэкIыгъэр, Афыпс? 
Хъугъэ, чъыежь. Неущ Iофыбэ къытпыщылъ.
- Фидур, - тIэкIу тешIагъэу джыри Афыпс къэупчIагъ,- 
чылысым тыкъикIыжьмэ, урыс шъыпкъэ сыхъущта?
- Ары, Афыпс, ары, сипшъашъ. Урыс диным уихьащт. 
Ау урыс шъыпкъэ ухъункIэ джыри бэ уищыкIэгъэщт.
- Сыфаеп! - Афыпс чыхIэныр къызтыридзи, пIэм 
къыхэтIысхьагъ.
- Ы-ы! - джа дэдэр Анаскевич лIыжъми ышIагъ, къеупчIыгъ: - КъабылкIэ пштэрэба?

--- Page 329 ---

- Сштэрэп, Фидур! - къыIощтым бэрэ зэрегупшысагъэр пшIэнэу къыпиупкIыгъ, етIанэ нахь мэкъэ шъабэкIэ 
къелъэIугъ. - Псыхъом сызэпырыщыжь, Фидур…
- Узэпырысщыжьмэ, сы пшIэщт?
- Сызщыщмэ сахэхьажьыщт...
- Аущтэу оIомэ, угукIэ теуубытагъэмэ, нэф къэмышъызэ, зыкъэгъэхьазырыжь, сэри мыщ Iоф щысиIэжьэп, 
сыкъыбдежьэжьын! - Анаскевич лIыжъым зэлъыпытэу 
къащ щэ къыхьи, пIэкIорым къыхэпкIыгъ.- Елбэт, Афыпс, 
уищыгъынхэр къызэкIоцIыпх. Угу илъым нахьпаIо сыщыбгъэгъозэн фэягъ... Зи къызщымыгъэгъупш...
Анаскевич лIыжъымрэ Афыпсрэ яхьап-щып зэкIоцIыпхэгъэ тIэкIу аIыгъэу унэ кIыбымкIэ рекIокIхи, шыбгы 
зашIыгъ. Чэунэз мэзэхапIэмкIэ заулэрэ кIохи, чылэ гъунэ 
шъофым зыщихьащтхэм, пытэпIэ одыджын макъэм зыкъиIэтыгъ.
- ТыкъашIагъ! - Федор Даниловичыр къызэплъэкIыгъ, 
шыуищ къалъычъэу ылъэгъугъ. Шым елъэдэкъаозэ, 
лIыжъым ыIуагъ.- Умыщын, Афыпс! Шъофым тичъэу, 
псыхъо кIэим тыдэлъадэмэ, Iофыжьэп!
Шхонч омакъэхэри лIы куо макъэхэри акIыбкIэ къыщэIух, шылъэмакъэхэри къэблагъэх. Тришков урядникым 
ымакъэба ар ыIуи, Федор Даниловичыр къызщызэплъэкIыщтым, омакъэ къэIугъ, пцэшIощэ стырым лIыжъым 
ыблэбгъу сэмэгу къыпхыристыкIыгъ, зэрэхъугъэр ымышIэу 
шхомлакIэри къыкъудыигъ, имыежь макъэкIэ Афыпс 
къыриIуагъ:
- Зэ, сипшъэшъэжъый, шым епсыхи...- Федор Даниловичым иаужрэ адыгабзи джащ щыIуитхъыгъ.
Афыпс чIыгум зытеуцом, пкъыр фэмыIыгъыжьэу 
Федор Даниловичри шым къецохъохыгъ, къызлъыIабэщтыгъэ пшъэшъэжъыем ыпашъхьэ къыщызэхэфагъ.
- Фидур! - Афыпс Федор Даниловичым зыжэхидзагъ.- Ситэтэ гупс!.. 
Тришков урядникми, игъусэ къэзэкъхэми шымэ закъырадзыхыгъ.
- Мы пшъэшъэжъыер тыдэ пхьынэу уихьисапыгъ, 
адыгэ къумал! - лIыжъым къытыритхъыжьынэу Тришковыр 
бэнагъэ шъхьакIэ, IэнтэгъупэкIэ Афыпс къызэокIыгъ.
Анаскевич лIыжъым, Афыпс нэмыкI, дунаим щыхъурэр 
игугъужьыгъэп. Зыпсэ хэкIыщтыгъэ Федор Даниловичым 

--- Page 330 ---

хьылъэу жьы къыщэзэ, иаужрэ гущыIэхэр, иадыгабзи 
иурысыбзи зэхэтэу, шъхьэщылъ пшъэшъэжъыем къыриIожьыгъ:
- Пшъхьэ къэухъумэжь, сипшъэшъэжъый... Джары 
сэ пфэсшIэн слъэкIыщтыгъэр... МыхъункIэ сыбдэзекIуагъэмэ, къысфэгъэгъу...
XXIV
Афыпс идунай - гушIогъуагъэми нэшхъэигъуагъэми - 
Анаскевич лIыжъым дэкIодыгъ: сымэджэщ щагури зэгъокIы, унэри мэкъэнчъэ, пшъэшъэжъыем ищхы макъи, 
илъэмакъи къиIукIыжьрэп, ныбжьыкъум фэдэу шIуцIэкIэ 
фэпагъэу загъорэ унэм къекIы, ехьажьы. Мышъыд ары 
мыхъугъэмэ, ари ышIэщтыгъэп - хьэр Федор лIыжъым 
фэзэщэу, Афыпс ылъэгъу шIоигъоу мэпцIымамэ. МэлакIэ 
лIэкIэ арэп, ар зыми хьэIус щигъакIэрэп, гущыIэ дыси фидзырэп.
ТхьамыкIэгъо ужым зикIожьыгъо зэтезыIэжэгъэ Ангелина Парамоновнам Афыпс пае ылъэкI къыгъанэрэп. Непэ 
мэфэ тIокIитIу хъугъэшъ Федор Даниловичыр зыщымыIэжьыр, пшъэшъэжъыем изакъоу зы чэщ рыригъэхыгъэп, дахэ римыIуагъэу мафэ блигъэкIыгъэп.
Плуталов докторыри Федор тхьамыкIэм ышIагъэмкIэ, 
къехъулIагъэмкIэ загъорэ гъумыгъущтыгъэми, Афыпс 
ыпашъхьэ мыхъун гори щиIощтыгъэп - пшъэшъэжъыем 
ыгу зэригъэшIущтымрэ къызэриIэтыщтымрэ нахь Iоф 
иIагъэп. Ау шъузымрэ ежьырырэ къызызэкIэрынэжьрэм, 
ыIорэр фэшъхьафыгъ.
- Тришковыр, Лина, - Плуталовым ишъуз риIуагъ,- 
шъумыгъэмысэ, лажьэ иIэп.
- Хэт ащыгъум Федор Даниловичыр зыукIыгъэр?
- Анаскевич лIыжъым,- докторым къащ къыхьыгъ,- 
ежь-ежьырэу зиукIыжьыгъ.
- Сыдэущтэу? - апэм Ангелина Парамоновнам къыгурыIуагъэп, ау гупшысэгъу римыгъафэу упчIэм иджэуап 
лIым къыритыжьыгъ.
- Ежь-ежьырэу зиукIыжьыгъэу къэсIуагъэм къизгъэкIрэп, ау къумалыгъэ зезыхьэрэм рашIэрэр зэкIэ 
фэшъуаш!.. Зызигъэсымэджэгъагъэм щегъэжьагъэу 
Анаскевичым сицыхьэ телъыжьыгъэп, ау а дэдэр къытишIэн 

--- Page 331 ---

Iоу сшIагъэп! Илъэсибгъо гъэрыпIэ зэритыгъэр щыгъупшагъэп, джыри а лъэныкъом зидзыжьын имурадыгъ, урысыгу 
иIэжьыгъэп.
- Ар умыIо! Федор Даниловичыр урыс шъыпкъагъ.
- Адэ сыд фэмыгъотыщтыгъэр?
- Къэплъфыгъэм фэмышIэн щыIэп! - Плуталовым 
ягуащэ исабыйхэр арыгъэмэ афишIэщтыгъэр ыгу къэкIэу 
къыIуагъ.
- Адыгэмэ тахэхьажьыщт уисабыймэ аIомэ, уадежьэжьыщта?
- КъабылкIэ аштагъэмэ, Iо хэлъэп.
- Ангелина Парамоновна, пIорэм уегупшыса?!
- Сегупшысэ, псым зыхадзэжьми, задыхэсыдзэжьыщт!
- Ары шъхьакIэ,- Плуталовыр нахь къэушъэбыгъ,- 
бусурман пшъэшъэжъыер Анаскевичым ыпхъугъэп ныIа?
- "Бусурман" гущыIэр ащ нахьыбэрэ зэхэсэмыгъэх, 
Сергей Петрович,- шъузыр лIым фэгубжыгъ, нахь мэкъэ 
шъэбэ теубытагъэкIи къыпигъэхъожьыгъ: - Тщымыщым 
зэрэтщымыщыр фыхэдгъэпсыныр тишэн тэ!.. Афыпс 
Федор Даниловичым ымыпхъуми, ыпхъум фэдэу ыпIугъ, 
ылэжьыгъ. Пшъэшъэжъыем иадыгэгу щимыгъэгъупшагъэ 
пае лIыжъ тхьамыкIэр бгъэмысэнэу щытэп. Федор Даниловичыр цIыфышIугъ, зыдэкIожьыгъэм Тхьэм шIу щешI, 
гунахьшIагъэ иIэмэ, зыфэбгъэгъун лIыжъ. Ау, Тришковыр 
арми сэ сшIэрэп, акIэлъежьагъэмэ ящэ укI фаокIэ зэратIупщыгъэр сэ къезгъэкIурэп. Николай Павловичми зэхэпхыгъагъэ, ар есIогъагъ.
- Ангелина Парамоновна, Лина, узафэп! - Сергей 
Петровичым зиIажэщтыгъэми, ынэхэр къилыдыкIхэу, 
ымакъэ къыIэпыкIыгъ.- Тришковым ычIыпIэ сифэгъагъэмэ, 
сэри ар дэдэр сшIэщтыгъэ, къумалым сыблэущтыгъэп.
- Сергей Петрович, Тхьэм шIолIыкI, аукIыгъэм игунахь 
умыштэ, удоктор...
- Сыдоктор къодыеп, сыурыс, урысыдзэм къулыкъу 
щысэшIэ!
- А сымыгъалI адэ! - Ангелина Парамоновнар губжыгъэу къызщытэджыкIыгъ. - Ащ нахьрэ цIыфыгъэ уимыIэу 
уиурысыгъэ укъысфытемыгущыI, сэри адыгэмэ сакъыхэкIыгъэп, ау ялыуз зэхэсэшIыкIы нахь...
Ангелина Парамоновнар джыдэдэм Афыпс нэмыкI 
зыми фэежьыгъэп. Унэм икIи, щагум зыщиплъыхьагъ. 

--- Page 332 ---

Федор лIыжъым ишитIу ибашъо атеоу уц гъугъэ тIэкIу 
зэрылъ псыщэкум кIэрыпхагъ. Хьэ унэри зэщыгъо. Гъэмэ фэ тыгъэри щэджэгъуапэм игъорыгъоу екIошъылIэ. Фабэр 
зыхэупхъухьэгъэ мэз зэикIри зэмышъогъу теплъэкIэ зихъожьэу псырыкIым къыщэлъагъо, ос макIэ зытелъ къушъхьэ 
шыгухэри чыжьэ-благъэкIэ ошъогум къычIэщых.
Ахэр Ангелина Парамоновнам елъэгъухэми, ынэIу 
къыпэIумыхьэхэу, дэхагъэ горэ дунаим тетыжьми къыгурымыIожьэу, Афыпс пчэдыжь къызэринэгъэ унэмкIэ, джы 
нэс къызфимыкIыгъэм ыгъапэу, плъагъэ. Пкъы хъурэе 
онтэгъуми умышIэнэу псынкIэу зипхъуати, пчъэр IуиубгъукIыгъ:
- Афыпс! Тэ ущыIа?
Унэр къэбзэ-лъабзэу зэIыхыгъэ, ау псы чъыIэ ракIагъэм 
фэдэу зэгъокIы. Ангелина Парамоновнам ыгу щынагъо 
горэ къихьэу унэм къикIыжьыгъ, IэпыIэгъу къыфэхъунэу 
джыдэдэм иIэ закъор Сергей Петровичти, еджагъ:
- Сергей Петрович! Сергей Петрович!..
- Зыгорэ къэхъугъа? - Плуталовыр сымэджэщым 
къичъыгъ.
- Афыпс унэм исыжьэп!.. - Ангелина Парамоновнар 
къакъырым чIэплъагъ, унэ кIыбыр къыричъыхьакIыгъ, 
къэлапчъэм Iулъэдагъ.- Пшъэшъэжъыер зыми щыIэп!
- Ищыгъынхэр унэм илъха? - Сергей Петровичыр 
ицыхьэмышIыгъэ къыгъэупчIагъ.
- А сшIэгущэрэп! - джыри бзылъфыгъэ гуIалэр унэм 
илъэдэжьыгъ, къичъыжьыгъ. - Илъ, дэхэцIыкIоу дэпкъым 
зэкIэ пылъагъ...
- А пшъэшъэжъыем ышIагъэр сэ сэшIэ! - Плуталовым 
сымэджэщ халат фыжьыр зыщидзи, шыбгы зишIыгъ: - 
Шъущытхъузэ, зыщыщмэ адэжь ежьэжьыгъ ар!
Ангелина Парамоновнар щымытышъоу, хьапщэмэ 
кIэзэзызэ, лъэгуцэ къуапэм тетIысхьагъ. УIэгъэ нэбгырэ 
зытIущи сымэджэщым къычIэзэрэхыгъ. Ащыщ горэми 
къыIуагъ:
- Чыжьэу пшъэшъэжъыер кIуагъэпщтын, Ангелина 
Парамоновна, умыгумэкI.
Сымаджэмэ ащыщ горэ шъхьаныгъупчъэм къиджыкIыгъ:
- Афыпсмэ шъузлъыхъурэр, Шарик игъусэу къэхалъэмкIэ кIоу слъэгъугъэ.

--- Page 333 ---

- Ы-ы! - Ангелина Парамоновнар къыхэкуукIыгъ: - 
Афыпс къэхалъэм кIоу ихэбзагъэп!.. - елъэкIонмэ, гузажъозэ, къэлапчъэм дэкIыгъ.
Плуталов докторым къыгъэбырсырыгъэ шыухэр чылэ 
гъунэмкIэ чъэщтыгъэх. Ахэмэ Ангелина Парамоновнар 
апымылъэу урамыр зэпичи, къэхалъэмкIэ ыгъэзагъ. Ынэ 
зыдаплъэрэм гукIэ лъынэсэу къэхъущтым щымыгъуазэу, 
зэцIэцIэжьзэ, елъэкIоны. Сыд пае пшъэшъэжъыер изакъоу 
унэм къисэни!.. Къэхалъэм щыIэу къычIэкIмэ Iофэп. Сергей Петровичыр зэнэгуерэр шъыпкъэмэ? Аущтэу орэхъуи, 
тыдэ мыгъом укъисхыжьын, пшъэшъэжъый! Ар пшIэнэу 
Федор Данилович тхьамыкIэм имэфэ тIокIитIу уежагъа? 
Бэдэдэ къэсымыугъоищтыгъэми, нэбгырэ зытIущ Iанэм 
шъупэзгъэтIысхьан, лIыжъ тхьамыкIэр шъугу къэзгъэкIыжьын симурадыгъ. ТхьамыкIэр цIыфышIугъ, игъомылэ 
бэрчэтыгъ, къехъулIагъэм илажьэ хэлъэп. ГъэшIэгъона 
пшъэшъэжъыер зыщыщмэ ахищэжьынэу ихьисапыгъэмэ! 
Аущтэу Iофыр хъунэу Тхьэм ыухыгъагъэу къычIэкIын, ащ 
ишIэ зыхэмылъ дунаим къыщыхъурэп!.. Афыпс, а сипшъэшъэжъый, тыдэ укъисхыжьын! Упсаоу, псым уимыхьэу, 
хьэкIэ-къуакIэмэ уаIумыфэу, узщыщмэ уахэхьажьынэу 
сшIагъэмэ, зыпэ къэсымыштэн щыIагъэп. Узщыщмэ 
уаIэкIэфэжьыгъэу сэшIэкIи, сыд уищыIэкIэн, сипшъэшъэжъый, хэт укъызэхишIыкIын, хэт пшъхьэ Iэ къыщифэн?! Угу 
Iэл цIыкIу бгъэгупсэфэу зыкъытхэбгъэзэгъагъэмэ, оркIи 
тэркIи нахьышIугъ. Мыщ зэкIэми шIу ущалъэгъу, псауныгъэ уиIэнэу, унасыпышIонэу хэти фай. УакIыб зыгорэ 
щаIокIэ, пшIомыигъо горэ ахэолъагъокIэ, угу ямыгъабгъ, 
лъэпкъышхохэшъ, макIэр ашIотхьамыкIэу, зыхащэрэм 
ящыIакIэ тырагъакIоу, ящыIакIэ зымыштэрэм цыхьэ 
фамышIэу мэпсэух. Ау ащыщ ухъугъэу къызашIэкIэ, ощ 
нахь насыпышIо дунаим тетыщтэп. Джары мыхэр 
къезэрэфэкIхэу уауж зыкIитхэр. Федор тхьамыкIэми 
ишIушIагъэ зыкIыщагъэгъупшагъэр... Сыд пае чыжьэу 
укIожьын, сэ силI Плуталовыри ахэмэ ащыщ. Сэри, сызщыщмэ сахэкIыжьына, загъорэ ахэмэ сапеожь фэдэми, 
насыпышIо ухъунэу сыфаешъ, гукIэ адесэгъаштэ. Сыд 
узщамышIэрэм угу афэбдзыжькIэ, укъызхэфагъэмэ 
захэбгъэзагъэмэ, тIэкIу-тIэкIузэ, уигупсэфыгъо ахэбгъотэщт...

--- Page 334 ---

Къэхэлъэ дэхьагъум, Анаскевич лIыжъым икъэ дэжь 
къыщыIугъэ пшъэшъэжъые гъы макъэм Ангелина Парамоновнар къызэтыригъэуцуагъ, ардэдэми ригъэчъэжьагъ: 
- Афыпс, а сипшъэшъэжъый, сыд мыщ укъэзыхьыгъэр?! - Федор Даниловичым икъэ телъэу гъырэ пшъэшъэжъыер къытыриIэтыкIыгъ, ыбгъэ кIиубытагъ.- Ары, ары, 
гъы, зыуушъэфын нахьи, угу жьы дэбгъэкIмэ нахьышIу... 
Сэ уздэхъугъэр сымышIэу сыбгъэщтэжьыгъагъ, - бзылъфыгъэм ынэпсхэри къыкIэтэкъух.
Къэхалъэм къикIыжьыфэхэкIэ Ангелина Парамоновнамрэ Афыпсрэ зы гущыIэ зэраIуагъэп. Унэм зэрехьажьхэу Афыпс Тхьэ сурэтым кIэрыуцуагъ - къащ къыхьэу, 
дыухьэ къыпчъэу ригъэжьагъ. Мыдырэ бзылъфыгъэми, 
джа дэдэр ышIэу, Афыпс ыкIыб дэуцуагъ. Плуталовым 
пчъэр зыIуехым ылъэгъурэр шIогъэшIэгъонэуи игуапэуи 
пчъэр фишIыжьыгъ.
Сыхьат горэ тешIагъэу Плуталов унагъор Афыпс ягъусэу Федор Даниловичым имэфэ тIокIитIу Iанэ кIэрысыгъ. 
Дунаим ехыжьыгъэ лIыжъым фэгъэхьыгъэ гущыIэр Сергей 
Петровичым къыIоным ыпэкIэ Амилахвари арми, Тришковыр арми е нэмыкI горэ къыкъокIынмэ аIуи плъагъэх - ащыщ 
къэлъэгъуагъэп.
- Федор Даниловичыр зыщымыIэжьыр,- Сергей 
Петровичыр хэщэтыкIыгъ,- мэфэ тIокIитIу зыщыхъугъэ 
мафэм гущыIэ заулэ къасIомэ сшIоигъу. ТхьамыкIэр игъэкIотыгъэу хэткIи цIыфышIугъ, ицIыфыгъэ иныгъэ, хьалэлыгъ, 
бэрчэтыгъ...
Афыпс къызыщеутэм, Ангелина Парамоновнар къэгузэжъуагъ:
- Умыгъ, Афыпс. Сергей Петровичым къыIохэрэр угу 
иубытэх.
- Ары, Афыпс, ары! - Плуталовыми шъузым дырегъаштэ.- ТыгъыкIэ, Федор Даниловичым фэтшIэжьын 
щыIэп, тыгу идгъэлъмэ, зыщытымыгъэгъупшэмэ нахьышIу, 
ежьри, ишIушIагъи зыщыдгъэгъупшэнэп, зыдэкIожьыгъэм 
Тхьэм шIу щешI,- зэлI-зэшъузмэ аркъыбжъэр зэрамыгъэутэкIэу аIэтыгъ. Афыпси, ыIэ цIыкIу кIэзэзэу, ыпашъхьэ исмэ 
зызэрашIэу, псы зэрыз Iэгубжъэр нэку-нэпсэу ыIыгъыгъ, 
етIанэ хэхъумпIи, ыгъэуцужьыгъ.
ТIэкIу тешIагъэу Плуталовым къыIуагъ:

--- Page 335 ---

- Ори, Ангелина Парамоновна, Федор Даниловичым 
фэгъэхьыгъэу зыгорэ къаIо.
- Сыд къэсIон, Сергей Петрович, о къэпIуагъэм 
блэкIэу,- лIыжъым фэгъэхьыгъэу бзылъфыгъэм гущыIэ 
къыIомэ, Афыпс ыгу къызэрэмэкIэщтыр ешIэти, фэсакъыгъ,- зэкIэри дэгъоу къэпIуагъ, лIыжъ шIэгъуагъ, зыдигъэзэжьыгъэм шIу щыхъунэу сэри есэIуалIэ.
- Узщытефэщтыр пшIэщтыгъэмэ,- шъхьэр ыгъэсысызэ, Плуталовыр джыри хэхьапщыкIыгъ,- къазыц шъхьантэ 
бгъэтIылъыни зэраIорэр шъыпкъэ... КъысэупчIыжьыгъэмэ, 
Федор тхьамыкIэм ышIагъэр езгъэшIэныгъэп. Мыхъун 
зыхъукIэ...
- Фидур мыхъун ышIагъэп, Сергей Петрович! - докторым игущыIэ Афыпс къызэпиутыгъ.
- ЩымыIэжьым игугъу дэйкIэ ашIрэп, Афыпс,- Ангелина Парамоновнам ынэ лIым зэрэфигъэIэягъэм Плуталовым зыкъыригъэшIэжьыгъ,- къызгурэIо, ау етIани узыщыщмэ адэжь бгъэзэжьы пшIоигъомэ, Федор Даниловичым ихьатыркIэ Николай Павловичым сыпфелъэIун.
- Хьау, Сергей Петрович,- пшъэшъэжъыем ышъхьэ 
ыгъэсысыгъ, ынэпсхэри къыкIэтэкъугъэх,- Фидур къэзгъанэу сэ зыми сыкIожьыщтэп!..
Пщэ зэрымыт ошъогум шыблэр ошIэ-дэмышIэу къыщыгъогъуагъэ фэдэу Ангелина Парамоновнам къыщыхъугъ...
Джа гущыIэ зытIущыр ары - дэгъуми дэйми - Афыпс 
иурыс къыхэнакIи иумэхъын Iофи кIэух афэзышIыгъэр.
Умэхъын пчэдыжьыр къызэсым, сыд фэдизкIэ псэ 
зыфашIэу елъэIугъэхэми, джэнэ шIуцIэр нэмыкI джэнэ 
зэшъо-зэикIыкIэ зэблихъуи, дэнэ шъхьэтехъо шIуцIэр 
Афыпс ышъхьэ афытырихыгъэп.
- Непэ Афыпс имэфэкIышъ, шIоигъор фэтшIэщт, 
Михайло-Архангел чылысым фаэтонымкIэ зыщэщтэу 
къыIухьэгъэ Граббе инэралым пшъэшъэжъыер зыгуигъэтIысхьэзэ къыIуагъ,- шъхьэтехъо шIуцIэр терэхъуагъ 
фаеми, дахэу къекIу. Арба, Афыпс?
Зэхихыгъэр зэригуапэр къыхэщэу Афыпс щхыпцIыгъэ 
нахь, зи къыIуагъэп.
Фаэтоным Афыпсрэ Николай Павловичымрэ анэмыкIэу 
Амилахвари зиусхьаныр ис. Зышъхьэ техыгъэ фаэтоным 
ыпэкIи, ыужкIи къэзэкъ шыу тфырытф ит. Тыгъэр къушлыкъу уахътэм икIотэу пчэдыжь дах. Шымэ зэдырагъаштэ, фаэтоныр шъабэу гъэмэфэ гъогум рэчъэ, 
мычыжьэ-мыблагъэу апэ ит къэзэкъ шыумэ алъабжъэ 
сэпэ макIэр къачIелъэсыкIы. ЯджабгъукIи, ясэмэгукIи 
къапэгъочърэ къушъхьэхэр чэрэгъухэзэ, аужкIэ къызэлъэнэх. Гъогунэпцэ чъыгхэри, шъоф гъуйхэри, гъэмэфэ 
фабэр зэгоогъэ уцхэри IэпыIэгъунчъэх. Ошъогури нэмызIумыз пкIыжьыгъэу адыгэ дунаим шъхьащыт.
Афыпс зыдащэрэр ешIэми, къызэригъэзэжьыщт шIыкIэм хэшIыкI фыримыIэу, ынэмэ къапэIухьэрэмэ сэлам 
арихыжьрэм фэдэу, зеплъыхьэ. Ылъэгъурэр зэкIэ гум 
реубытэ, ау ыгу имыкIэу илъыр Фидур. КъыгоситIумэ язэу 
Фидур щысыгъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп! "Къысфэгъэгъу, Фидур, уигунахь сэштэ, зэкIэ зилажьэр сэры", 
Афыпс ыIупшIэ цIыкIухэр къэкIэзэзыгъэх, пытэу зэтырикъузагъэх...
- Адэ зи къапIорэпи, Афыпс? - исэмэгубгъукIэ къыгос 
Амилахвари зиусхьаныр къеупчIыгъ.
- Сыд къэсIон, Вано Гивич,- тIэкIу тешIагъэу къэупчIагъэр зэмыжэгъэ джэуап Афыпс къытыжьыгъ,- Николай 
Павловичым Екатеринодар сызэрэздищэгъагъэр сыгу 
къэкIыжьы.
Инэралыр Афыпс фыреплъэкIыгъ, IугушIозэ, ыIэкIэ 
нэсыгъ:
- Ары, Афыпс, сыгу илъ дэдэм къытебгъэфагъ,- 
зыфэе дэдэр Николай Павловичым къыдэхъоу, пшъэшъэжъыем дыригъэштагъ, - Екатеринодар тыкIо зэхъуми, 
тыкъызэкIожьми, непэ фэдэу мафэхэр дэгъугъэх,- етIанэ 
Афыпс щхыпэ къыригъэкIунэу къыIуагъ,- ау мыщ фэдиз 
къэзэкъ шыубэ, сапэр агъэутысэу, тигъусагъэп... КъэошIэжьа, Афыпс,- зыщыгугъыгъэр зыхемылъагъом, 
псынкIэу къеупчIыгъ,- Савинова Марие?..
- КъэсэшIэжьы, къысфитхыщтми сежэ...
- Марие угу ебгъэкIэ сенэгуе, Афыпс? - Николай 
Павловичыр зыфаем пшъэшъэжъыер рищалIэу къеупч Iы. 
- Сыкъыпфэтхэщт ыIуи, сигъэпцIагъ.
- Ащ фэдэкIэ цIэджэгъу къыпфэхъущт пшъэшъэжъыер 
угу къимыгъахь, къыпфэтхагъ.
- Тэ щыI къытхыгъэр?
- Штабым чIэлъ, етIани зы письмэп - тIу! Чылысым 
тыкъызэрикIыжьэу къыпIэкIэзгъэхьажьыщтых.

--- Page 336 ---

Заулэ тешIагъэу Афыпс къэупчIагъ:
- Сыда Марие къытхыгъэр?
- Ащ хэшIыкI фысиIэп. Симые тхыгъэ седжэрэп, Афыпс.
Мэз Iапчъэм зычIэкIхэм, тхышъхьэм тет Михайло-Архангел чылысыр къэлъэгъуагъ. Ар зыдэт Николаевскэ 
станицэми дэлъэдагъэх.
Чылысы щагум цIыфыбэ дэтэп, дэтмэ анахьыбэр, 
бзылъфыгъэ зытIущ нэмыкIрэр, къэзэкъ паIу, тэмэтелъ 
закI. Ангелина Парамоновнар пщэрыхьэкIо унэм къырамынэгъагъэмэ, мыхэмэ ахэтыщтыгъэ, гум къызфечъагъэри ымышIэу, аущтэу зэрэхъугъэри шIоигъуаджэу, 
Афыпс ыIуагъ. Николай Павловичым готэу чылысым 
чIэхьагъ.
Афыпс зыщаумэхъыщт чIыпIэм зыращэм, унэ кIэшъо 
лъагэр ошъо огу зэIухыгъэм фэдэу къыщыхъугъ. Чылыс 
орэдыIомэ амэкъэ шъаби ошъогум къиIукIэу, отец Георгий икъэптан дышъэпсхэри, шэф остыгъэ псыгъомэ къапыкIрэ мэшIобзыйхэри, дэпкъ сурэтхэри чIылъэм тежъыукIхэу къышIошIы.
ЗэкIэми анахьэу отец Георгий ыпашъхьэ зэрэщаупцIэныщтыр ары Афыпс шIоукIытэгъуагъэр.
ШэкI фыжьыр къещэкIыгъэу псыхэхьапIэм Афыпс 
Iуащагъ.
- Тхьэм иIумэт Марие ти Тхьэ ыцIэкIэ аумэхъы, амин,- 
отец Георгий ыгу къыдеIэу къыIуагъ.
Хэукъончъэу Афыпс дыухьэр къыпчъыгъ, къащым 
ебэугъ, къащ къыхьыгъ. ЕтIанэ зэпымыоу дыухьэ къыпчъымэ, къащ къыхьызэ, мыжъофым дэт псым хэхьагъ, 
мыгузажъоу щэ зычIигъэуагъ. Ащ фэдизым Федор Данилович тхьамыкIэр Афыпс ыгу икIыщтыгъэп...
Афыпс адыгацIэ имыIэжьэу, къыфаусыгъэ Мария 
Николаевна урысыцIэмрэ Дэгужъый-Нижегородскэ адыгэныкъо-урысныкъо лъэкъуацIэмрэ тхылъыпIэм итхагъэ хэу, 
ищыIэныгъэ къыхэхъухьэгъэ зэхъокIыныгъэр гукIэ зэхимышIэ дэдэу, зэрэмытэрэзми егуцафэу Михайло-Архангел чылысым къычIэкIыжьыгъ.
- Непэ щегъэжьагъэу, Мария Николаевна, сыпфэгушIо, 
урыс чыристан диным уихьагъ,- чылысым къызIокIыжьхэм, 
Амилахвари зиусхьаным умэхъын фэIо-фашIэхэр джыри 
зынэгу кIэт пшъэшъэжъыем риIуагъ, зэхыригъэшIыкIзэ 
къыпигъэхъожьыгъ,- джы джа цIэ дахэмкIэ тыоджэщт.

--- Page 337 ---

- Джыдэдэм Маша тызэреджэщтыр,- инэралым 
Амилахвари къыгъэтэрэзыжьи, псынкIэу къыушыхьатыжьыгъ, - ины хъумэ, Мария Николаевна етIощт.
ЫIупшIэхэр нахь лъэшэу зэтырикъузагъ нахь, Афыпс 
зи къыIуагъэп.
Сыхьатныкъо тешIэгъэ уж, къэупчIагъ:
- Сыда, сэ сцIэ Iэягъа?
Зэхахыгъэр зыфахьын амышIэу инэралымрэ зиусхьанымрэ зэплъыгъэх.
- Хьау, пцIэ Iэена,- Николай Павловичым пшъэшъэжъыем ыгу химыгъэкI шIоигъоу къэгузэжъуагъ,- дахэ, 
тыгу рехьы. Уфаемэ, ащкIи тыкъыуаджэзэ тшIын... Ау 
тиурыс дин укъихьэмэ, урысыцIэ къыпфэтыусы тшIоигъуагъ...
- Ащыгъум Фидур тхьамыкIэм ыцIэми ылъэкъуацIэми 
къызкIысэшъумытыгъэр? - Афыпс, игукъао къыхэщэу, 
ошIэ-дэмышIэу къафидзыгъ.
- Федор Данилович Анаскевичыр,- Нижегородскэ 
дзэм зэрипащэр Граббе инэралым зыдишIэжьэу, нэмыкI 
мэкъэ теубытагъэкIэ къыIуагъ,- лIыгъэ зыхэлъ дзэкIолIыгъ, 
IашэкIэ ихэгъэгу егъашIэм фэшъыпкъагъ,- пшъэшъэжъыер 
зэрэрихьыжьэжьыгъагъэр къышIудэоежьыгъэми, къэдаорэм ихьатыр зыдыригъэхьыхыгъэп, - цIыфыгъи, гукIэгъуи 
хэлъыгъ, уипIугъ, уилэжьыгъ... Ащ ыцIэ щыщ гори, аущтэу 
оIомэ, къыпхэнэгъагъэмэ дэгъугъэ... Къытфэгъэгъу, 
Мария, ащ тегупшысагъэп... Федор Даниловичыр пщымыгъупшэщтмэ, сыд ащ нахь нэпэеплъ дэгъу фэпшIын! Ау 
сэри, Вано Гивич ишъхьагъусэу Анна Александровнари 
умэхъын IофкIэ уятэ-уянэ чIыпIэ тызэрэхъугъэр зыщымыгъэгъупш...
Умэхъыным къикIыжьыгъэхэр сымэджэщ щагум къыздэхьажьхэм, Ангелина Парамоновнар гушIомэ ынэпси 
кIилъэкIыкIызэ, къапэгъокIыгъ. Iэнэ шыгъэр зэрыт унэм 
Афыпс зыращэм, зэгорэм зэрыгущыIэгъэгъэхэ къощырыр 
ыгу къэкIыжьыгъ, ау ащ фэдэ Iанэм тырилъэгъуагъэп...
ХХV 
Афыпс лъэкъуацIэ фэхъугъэ Нижегородскэ дзэм 
ипащэхэм урыс пачъыхьэр адыгэ шъолъырым, Абдзэхэ 
хэгъэгу, къызфакIорэ къэбарым пшъэшъэжъыер зэрапIурэр ащигъэгъупшэгъагъ. Ау забытмэ, дзэкIолI къызэрыкIомэ ямыхьакъ атеплъхьаныр гунахь - зы мафэ 
пакIошъ, зы сыхьаткIи апIурэ пшъэшъэжъыер зыщагъэгъупшэщтыгъэп. Шъхьэр хырамыгъэхьажьынэу къаухъумэщтыгъэкIэ арэп, иумэхъын Iоф зызэшIокIым, ежь Афыпси 
гугъапIэ имыIэжьэу, тыдэ джы кIожьын, хэт ищыкIэгъэжь, 
зэрыфэгъэ чIыпIэм тIэкIу-тIэкIузэ игупсэфыхьажьыгъ. 
Чыристан диным пшъэшъэжъыер рагъахьи, урысыцIэр 
зыфаус уж, дзэм хэтхэр зэкIэ, нахьыпэм фэмыдэу, гъумтIымыгъэ гори къызхамыгъэфэжьэу нэшIукIэ къеплъыщтыгъэх, хэти гущыIэ дахэ зэрэриIощтым, ыгу зэригъэшIущтым пылъыгъ. Зымафэ подхорунжацIэр къызыфаусыгъэ Тришковыр ары нэмыIэмэ, дунаир фэмыхъу жьэу, 
Афыпс тыдэ кIуагъэми, ыпэ зыкъыригъафэу, къыдэгущыIэн 
фалIэу кIуапIэ ритыщтыгъэп. Ау анахь кIэлэкIэ закъоу дзэм 
хэтым, Федор Даниловичыр арымырыгъэмэ, Афыпс 
дэгущыIэныгъэкIи мэхъу - лIыжъым икIодыкIэ подхорунжэм фигъэгъущтыгъэп. Зиухыижьэу ыпашъхьэ къызиуцокIэ, нэплъэгъунчъэ-IончъэкIэ ебгъукIощтыгъэ. Анахь 
гукъаоу ар Тришков Николай иIагъэмэ ащыщыгъ. Ежь 
къыдэмыгущыIэу, Анаскевич лIыжъыр заукIым, игъу сэгъэ 
дзэкIолIитIумэ Афыпс зэрадэгущыIэрэр зыфихьын ымышIэу 
шIошъхьэкIуагъ.
Мэфэ зэгъокI горэм, штабым дэжь, Николайрэ 
Афыпсрэ щызэпэкIэфагъэх. Джыри, зэришI хабзэу, къебгъукIонкIэ гузажъуи, Тришковым Афыпс ыIэ къыубытыгъ.
- Укъызнэмыс! - Афыпс кIалэм зыIэкIиутыгъ.
- Маша, сыолъэIу,- Тришковыр Афыпс пэIууцуагъ,- 
лажьэ сиIэп, икъун сызэрэбгъэхьэрамыгъэр... Сигъусагъэмэ уяшIужьыгъ... ЕтIани, шъыпкъагъэ пхэлъмэ, тищ 
язэу хэт ипцэшIуащэу пшIэра Федор Даниловичым тефагъэр?
- СшIэрэп...- стырыгъэ-шъэбагъэ зыхэлъ нэплъэгъукIэ, Афыпси зыдимышIэжьэу, Николай ынэ хые-мысэхэу 
къелъэIурэмэ акIэплъагъ, "Фидур" ымыIожьэу, илъытэныгъэ къыфыхигъэщэу, ымакъи тIэкIу къефэхэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ау уигъусагъэмэ Федор ДаниловичымкIэ 
цIыфыгъэ зэрахьагъэ.
- Сыдэущтэу?.. - ащ фэдэ къыраIоным Николай ежагъэп.
385
13 Заказ 029

--- Page 338 ---

- "Адыгэ къумалкIэ" Фидур еджагъэхэп... - лIыжъым 
ыцIэрэ ятэ ыцIэрэ джы къыримыIожьэу ежь зэреджэщтыгъэ цIэ гъэшIуагъэр Афыпс къыIуагъ, къыфидзыгъэмкIэ 
ыгуи жьы дигъэкIыгъ, ыIощтыр ыIогъахэу ыпашъхьэ 
икIыжьынри къыригъэкIугъэп.
- АщкIэ сымыс, Мария, къысфэгъэгъу... - Николай 
имысагъэ еуцолIэжьэу Афыпс иурысыцIэ дахэу къыриIуагъ,- Федор ДаниловичымкIэ къытэхъулIагъэм бэрэ 
сегупшысагъ. Шъузэрэхэхьажьыгъагъэм, хэт ышIэра, ащ 
илажьэ хэмылъыгъэнкIи мэхъу... Ар Тхьэ Iоф, Мария. Сэ 
счIыпIэ хэт итыгъэми, аущтэу зэо мафэм зекIоныгъэу 
сэгугъэ. Ау сищэ, зэкIэми тызэдэуагъ, Федор Даниловичым 
тефагъэми сшIэрэп, Мария, къысфэгъэгъу...
- Уимысагъэ уеуцолIэжьмэ, сэ къыпфэзгъэгъун, ау 
Тхьэм къыпфигъэгъущтмэ сшIэрэп...
Урыс пачъыхьэр адыгэ шъолъырым къыщызыухъумэнэу агъэнэфэгъэ Нижегородскэ дзэр абдзэхэ гъогу техьэфэкIэ Тришков Николайрэ Афыпсрэ зэшIу-зэмышIушъохэу, 
зэIукIэхэмэ сэлам зэрахэу, зэпэIагъохэмэ агу къызэфыдэчъэу къахьыгъ. Ащ Ангелина Парамоновнам икIожьыни 
къыхэхьажьыгъ. Шъыпкъэ, Афыпс арымырыгъэмэ, Ангелина Парамоновнар бэшIагъэ гъогу зытехьажьыщтыгъэр. 
Неп-неущ ыIомэ, дзэм ыпхъу Мария Дэгужъые-Нижегородскэ пшъэшъэжъыем тенэгуикIмэ фэсакъзэ, гъэмафэри 
икIыгъ, бжыхьэпэ мазэри къихьагъ. Джыри, Афыпс ихьатыркIэ, пшъэшъэжъыер Тифлис, Амилахвари зиусхьаным 
ишъуз Анна Александровнам дэжь арагъэщэфэкIэ, мазэ 
горэкIэ зиIэжэныекIи къэнэныеп, ау ошIэ-дэмышIэу унашъоу 
къэкIуагъэм Нижегородскэ дзэм зыригъэIэтын фаеу хъугъэ.
Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, ащ ыпэрэ мафэми Нижегородскэ дзэр абдзэхэ гъогу тетыгъ. Афыпс зигъусэщтхэри 
непэ гъогу техьащтых. Ащ фэгъэхьыгъэ фэIо-фашIэхэм 
ауж тыгъуаси, нычэпи итыгъэх. Нижегородскэ дзэм щыщэу 
уIэгъэ заул сымэджэщым къычIанэрэр. Ахэр охъужьыфэхэ 
Кубань иятфэнэрэ къэзэкъыдзэ къыухъумэщтых, алъэ 
зытеуцожьхэкIэ, ядзэ лъыкIожьынхэу унашъо яI. ЗиIофхэр 
зэшIозыхыгъэ Плуталов докторыр, блэкIыгъэ мафэмэ 
ямылъытыгъэу, непэ рэхьат. ЗыгъэгумэкIырэ закъор Екатеринодар гъогум техьащт дзэкIолIмэ Ангелина Парамоновнар зэрадэхъущт закъор ары. Ау бзылъфыгъэ пщэрышхор ежь ышъхьэ нахьи, Афыпс игъогу техьакIэ нахь 
егъэгумэкIы. Мэфэ зытIум пшъэшъэжъыер гъогум фигъэхьазырыгъэми, джыри зыдырихьыжьэщт хьап-щыпхэр 
къеплъыхьэх, римыIуагъэу къыщыхъурэ аужрэ гущыIэхэр 
реIожьых, Сергей Петрович зэхырегъэхы, пшъэрылъхэри 
фешIы.
- УзкIыгъущт лIы купмэ уащымыукIыт, Мария,- Ангелина Парамоновнам Афыпс зыкIэритIупщрэп, - пшхыщтыр 
непи неущи пфикъущт, Iалъмэкъым илъ, зымыгъэмэлакI. 
Ахэр зэкIэ уятэх, уянэх, пшых,зы унэгъошхо шъуфэд,- 
ыIупшIэ Афыпс ытхьакIумэ рехьылIэшъ, лIым зэхыримыгъэхэу, гуцафэ ригъэшIэу, еIушъашъэ,- сэукIытэ пIоу 
щагуикIыныр къызэмыгъэгуау... Зэхэоха, Сергей Петрович, узэрэIэзэрэ Iэмэ-псымэмэ уатенэгуикIы, уиуIэгъэ 
лъэтетмэ унаIэ атеогъэты пIозэ, мы пшъэшъэжъыер гум 
имынэжь. Федор Данилович тхьамыкIэм ыуж мыщ оры 
ятэуи янэуи къыфэнэжьыгъэр.
- Ангелина Парамоновна, - Плуталовым къыраIорэр 
егъэшIагъо,- узэрыгущыIэрэр сыд! Сэры пакIошъ, 
Машенькэ гум изынэн цIыф, зэрэадыгэ шъолъыр къытпэIугъолъхьагъэкIи, тидзэ къыхэкIынэп.
- Арэп сэ зыфасIорэр, ау ащ узэрегупшысэри дэгъу... 
Мыр пшъэшъэжъый, къыбгурыIорэба, паIо зыщыгъ закI 
игъусэхэр...
- Ара? АщкIэ, Ангелина Парамоновна, укъэмыгумэкI.- 
Афыпс ыгъэукIытэжьынэп ыIуи, Плуталовыр къыхэкуукIыгъ. - Мария Николаевнар пшъэшъэшхо хъугъэ! - гущыIэр 
нэмыкI лъагъо тырищагъ.- ПшIэнэу уфаемэ, уздежьэщт 
къэзэкъмэ сэ нахь сагъэгумэкIы.
- Сергей Петрович, Плуталов, сыда зэхэсхрэр! - 
зэхихыгъэр шIощхэнэу Ангелина Парамоновнар лIым 
Iуплъагъ.- Сэра уицыхьэ зытемылъыр?
- О угу къэкIыгъэр сэ сшъхьэ къихьэгъахэп!.. - Плуталовыр къэгузэжъуагъ. - Къинэу пхъущтыр ары сызгъэгумэкIрэр...
- АдырэмкIи мыдырэмкIи, Сергей Петрович, силI кIас, 
уицыхьэ къыстегъэлъ, - ыгу къыдеIэу, ыгъатхъэу Ангелина 
Парамоновнар щхыгъэ, етIанэ Афыпс щымыукIытэу, ары 
пакIошъ, зэхыригъэхэу реIо.- Апэрэр армэ зыфапIорэр, 
сыфаемэ, уакIыб къызэрэбгъазэу сызфаер сшIэн, ау ащ 
фэдэ бзылъфыгъэ шъхьэмылъытэжьмэ сащыщэп. Къыо387
13*

--- Page 339 ---

сымыIожьми, ори ошIэ. АдырэмкIэ Iофыр зытетыр 
шъхьафы, сызхэфагъэмэ афэдэу паIо сщымыгъмэ гъэшIэгъонэп, сэри сыцIыф, зыгорэ къысэгъумэ, шъуакIыб 
къэжъугъаз сIони, сыд хэлъыр ащ, сидагъо зэшIосхын...
Ащ фэдизым Афыпс щхыпцIыщтыгъэ нахь, зи къыIощтыгъэп.
Афыпс зэрысыщт кур сымэджэщым къызыIохьэм, 
Мышъыд зимышIэжьэу хьакъузэ, кум зыпэIуидзагъэти, 
шыхэр кIэбгъулъыгъэх.
- Мышъыд! - Афыпс кууагъэ.- Моу къакIо, Мышъыд!
Бэщыр ыIыгъэу дзэкIолIмэ ащыщ гори хьэм дэжькIэ 
ежьагъ.
- ИщыкIагъэп! - Афыпс ар къызэтыригъэуцуагъ.- 
НекIо, Мышъыд.
Ышъхьэ пырацэ еуфэхыгъэу хьэр Афыпс ыуж ихьагъ.
Зи амыIоу кIощтыгъэх.
ЦIыфхэри, ахэмэ абзи Мышъыд дэгъоу къыгурэIо 
Афыпсэ шIошIыщтыгъэ. Зыгорэ мыхъункIэ пшъэшъэжъыем тегущыIэ зыхъукIэ, хьэм ынэжгъ зэхигъахьэщтыгъэ, 
"гъыр-гъыргъ" ригъаIощтыгъэ, ау гущыIэ дахэхэр къыфаIомэ, гушIощтыгъэ. Джы мары мэфэ зытIум зи ышхыгъэп, чэщрэ быущтыгъэ, ыгу кIодыгъэу Афыпсэ еплъыщтыгъ. Ар къызыздиштагъэр Афыпс гъогу зэрэтехьащтым 
рыгущыIэхэу къызырагъажьэр ары...
Тыгъэм къыгъэфэбэгъэ мыжъом екIуалIэхи, Афыпс 
ащ тетIысхьагъ. Мышъыди къыпэчIынатIэу ыужрэ лъакъохэмкIэ къыпэтIысыгъ - гые гущыIэхэр къыриIощтхэм 
фэдэу ынэшхохэр къытыригъэдыкъагъэу пшъэшъэжъыем 
къыIоплъыхьэ.
- Къин сыхэт, Мышъыд, лъэшэу къин сэлъэгъу. Оры 
сэ анахь ныбджэгъу дэгъоу сиIэр, къин схъумэ, IэпыIэгъу 
укъысфэхъун фаезэ, о... СыолъэIу, аущтэу укъысэмыплъ.
Афыпсэ къэгъыгъ.
Мышъыд тхьаусхэ макъэкIэ хэпцIэукIыгъ, ынэгу пырацэ 
пшъэшъэжъыем ылъэгуанджэмэ арифызылIагъ, пытэупытэу ынэхэр ыупIыцIагъ - енэгуягъо, ежьыри зэрэгъырэр 
иныбджэгъу ригъэлъэгъу шIомыигъуагъэкIэ.
- А Мышъыд, IэкIыб усшIыныр сэркIэ зэрэхьылъэр! 
Фидур тхьамыкIэр псаугъэмэ, укъыфэзгъэнэни, сыгуи 
псэфыни. Аужырэ гугъэу сиIэр оры, Мышъыд, ау сфэлъэкIыщтэп, къыбгурэIуа, уздэсщэн слъэкIыщтэп - мохэмэ 

--- Page 340 ---

къысфадэрэп... СыолъэIу, сыгу зэгомыгъэут, зыгъэлъэш, 
зыгъэпыт. Хъугъэ, хъугъэ! Мы чIыпIэм дахэкIэ сэлам 
щызэтэгъэхыжь, тынэпсхэр зыми ерэмылъэгъу.
Афыпс Мышъыд IаплI рищэкIыгъ.
Пшъэшъэжъыемрэ хьэмрэ зи амыIоу бэрэ щысыгъэх.
- НекIо.
Мышъыд IорышIэу Афыпс ыуж ихьагъ.
Нэужым ихьэунэ ипшыхьажьи, хъущтыр охъуфэ 
къикIыгъэп, щагум зэкIэ щыхъурэм нэгъуцоу къыхаплъэщтыгъэ...
Зэо гъогум техьащт лIыми пымылъыжьэу Ангелина 
Парамоновнар къэгузэжъуагъ, Афыпс ихьап-щып зэкIоцIыпхагъэ къыштагъ, ыгъэтIылъыжьыгъ, гъогу гъомылэ 
Iалъмэкъыр зэриIыгъэу кум ечъэлIагъ, уцым ишъэбагъэ 
зэригъашIэу хэIэбылъэбыхьагъ, кум ис лIитIумэ язи лъигъэкIотагъ, дзыоныкъо гори кукIэмкIэ ыдзыгъ. Зэрэфаеу кур 
зызэрегъэфэ уж ныIэп Тришков подхорунжэр шыоу зэрэшъхьащытыр зилъэгъугъэр.
- Ора, Николай! - гушIуагъэ. - Сыдэу дэгъуа мыхэмэ 
узэрягъусэщтыр. Машэ...- ыцIэ нахь фигъэпытэу къэзэблихъужьыгъ, - Мария Николаевнам шъунаIэ тежъугъэт, 
Николай Савельевич. Мы пшъэшъэжъыем зыгорэ къехъулIагъэу зызэхэсхыжькIэ, дунаим шъутезгъэтынэп, тэ шъущыIэми, шъукъэзгъотын! Зэхэоха ори, Плуталовыр? Тхьэр 
ары, ащ ыуж шъуитIу пшъэшъэжъыер зиIумэтыр! Шъори 
ары, къыжъугурыIуагъа! - кум ис дзэкIолIитIуми афигъэпытагъ, етIанэ ынэпс кIилъэкIыкIзэ, Афыпс ыбгъэ кIиубытэжьыгъ. - Джары, сипшъэшъэжъый... Моу пытэу IаплI 
къысэщэкIыжь... Сыдигъу тэ орырэ сэрырэ тызызэрэлъэгъужьыщтыр?..
- Тетя Лина!..- джы нэс зызыIажэщтыгъэ Афыпс 
къэгъыгъ.
- Ангелина Парамоновна!.. - Плуталовыми къыIуагъ.
- Ары, Маша, ары, сыгъыщтэп... Гъогумаф, сипшъэшъэжъый... Тхьэм насыпышIо уешI!
Шымэ лъэбэкъу заулэ адзыгъэу Афыпс кум къипкIи, 
Ангелина Парамоновнам ыбгъэгу зыкIидзагъ, ымакъэ 
тIупщыгъэу, зыфэмыIэжэжьэу, ытэмэпкъ псыгъо цIыкIухэр 
лъатэхэзэ, мэгъы. Плуталовым ягуащи ащ дырегъаштэ. 
Кум исхэри шым тесхэри, бзылъфыгъитIумэ агу дэхъыкIрэр 
зэхашIэу, зи къарамыIоу къяжэх, ашъхьэхэр рагъэзэкIы.

--- Page 341 ---

Ангелина Парамоновнам зыкъешIэжьы:
- ЗэIун, сипшъэшъэжъый. Тхьэр щыIэу, сэ сыщыIэу 
угу умыгъэкIоды. Сыкъыпфатхэзэ сшIыщт... Тэ ущыIэми, 
укъэзгъотыщт сэ...
- Тетя Лина,- Афыпс гъыныр щигъэтыгъэу, нэплъэгъу 
шъабэкIэ Ангелина Парамоновнам Iуплъэзэ, еIушъашъэ,- 
нибжьи усщыгъупшэщтэп... Сыгу уилъ зэпытыщт!..- ЕтIанэ 
ушъхьагъу къегъотышъ, хьэм зыфегъазэ.- НекIо, Шарик, 
къытэжэх...
Гъогум техьэгъэ кумэ дэхэкIаеу ауж къинагъэу Афыпс 
зэрыс кур Шъэбэжъ пытапIэ дэкIи, абдзэхэ лъэныкъомкIэ 
ежьагъ. Шыкуаоми, дзэкIолIитIу уIагъэми зи къаIощтыгъэп, 
Тришков подхорунжэри, Плуталов докторыри, нэмыкI 
шыуищи ауж итыгъ. Афыпс ищыIэныгъэ илъэс заулэ зыщыкIогъэ пытапIэм джыри зэ къыфызэплъэкIыжьыгъ, зэза къуи 
Анаскевич лIыжъыр зымыбгынэщтыгъэ гур къыпиIонтIыкIыгъ.
Мы гъогур ары Фидурырэ сэрырэ псыщэ тыкъызэрыкIощтыгъэр, зэрэхъури, зыкIэхъури ымышIэу Афыпс 
адыгабзэкIэ гупшысэу ригъэжьагъ. Мо мыжъофышхом 
дэжьи загъорэ сыкъачъэщтыгъэ... Мы чIыпIэр арба Тришковымдыхэр къызыщытлъежьэгъагъэхэр?.. Ахэр тауж 
къимыхьэгъагъэмэ, псыхъом тызэпырыкIыжьыни, Фидури 
псаущтыгъэ...
Гъуй къэгъэзэгъум зыкъокIхэм, тыгъуасэ Афыпсрэ 
Ангелина Парамоновнамрэ Федор Даниловичым сэлам 
рахыжьынэу зыдэкIогъэгъэхэ къэхалъэр къэлъэгъуагъ.
- Кур къэжъугъэуцу! - гур бгъэм дэмыфэжьэу къытеозэ, Афыпс къыIуагъ, къэхалъэмкIэ ечъэжьагъ. Шым 
зыридзыхыгъэу Тришковыр ыуж ихьагъэу къызелъэгъум, 
къыфидзыгъ. - Сэ Фидур сэлам есхыжьыщт... О ащ 
щыпшIэн щыIэп!..
- Маша, Мария Николаевна, щыгъэт! - Тришков Николай, бжыхьэ къэгъагъ къыугъойзэ, зыуж ихьагъэм фидзыжьыгъ.- Сэ сшIэщтым сыфит!
Сергей Петровичри ауж ихьагъэу, дзэкIолI заулэ 
къалъыкIоу зелъэгъум, Афыпс фадзыгъэм зи къыриIолIэжьыгъэп.
ДзэкIолIхэр, хэти ныбджэгъу-шъэогъумэ якъэхэр 
къыхагъэщхэу, къэхалъэм хэхьагъэх. Афыпсрэ Сергей 
Петровичымрэ Федор Даниловичым икъэ кIэрыуцуагъэх, 

--- Page 342 ---

ыпашъхьэ къащ къыщахьыгъ, дыухьэкIэ агу филъыр раIуагъ. ТIуми ягукъэкIыжь зэфэшъхьафыгъэми, Анаскевич 
лIыжъым икIодыкIэ еплъыкIэу фыряIагъэр зэтемыфэщтыгъэми, дунаим ехыжьыгъэ цIыфым ягукIэгъу фэгъэхьыгъагъ. Афыпс ынэпс къэкIонэу, ар фэукIочIынэу джыдэдэм 
чIыпIэ итыгъэп. Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, адырэ блэкIыгъэ 
мафэхэми игупшысэ-гумэкIмэ Федор Даниловичыр ахэкIыщтыгъэп. ЗиятIэ гъужьи, тIысыжьыгъэ къэм ыпашъхьэ итэу, 
ежь "сыпфэраз, шъыпкъэ пхэлъэу опсэу" къыриIоу, нэшIугушIу мэкъэ шъабэкIэ къыдэгущыIэрэм фэдагъ.
Тришков Николай къыIухьагъ. Шъхьэр еуфэхыгъэу 
тIэкIурэ щытыгъ. Шъоф къэгъагъ заулэ Федор Даниловичым икъэ тырилъхьи, IукIыжьыгъ.
- НекIо, Мария, къытэжэх,- Сергей Петровичым 
Афыпс ыблыпкъ ыубыти къыIуищыжьыгъ.
Афыпс зыкIыгъугъэ Нижегородскэ дзэ купыр ятIонэрэ 
мафэм гумэкIыгъо горэми хэмыфэу Къужъыпс тIуакIэ 
дэхьагъ. Джащ фэдиз мэфэ-чэщ гъогум къатебанэхэ 
пакIошъ, зэзакъуи урысыдзэр адыгэмэ къагъэгумэкIыгъэп. 
Урыс пачъыхьэу ЯтIонэрэ Александрэр адыгэ шъолъырым 
къызщыкIощтым, мамыр зэзэгъыныгъэу зэпэщыт бгъуитIумэ зэдашIыгъагъэр адыгэмэ аукъощтыгъэп. Ау урыс 
пачъыхьадзэм лъэбэкъоу ыдзырэм пэпчъ щыгъозагъ - 
апэкIи аужкIи зыкъамыгъэлъагъоу адыгэ шыухэр итыгъэх, 
абгъухэмкIи аготыгъэх.
Чылэмэ защадзыеу ябгъукIощтыгъэхэми, илъэс заулэм 
Афыпс гукIи, псэкIи зыфэлIэгъэ адыгэхэр мэфэ закъом 
ылъэгъу икъугъ. Сыд фэдиз адыгэ шыуми, лъэсми къапэкIэфагъэми, ашъхьэ къаIэтэу къызэрямыплъыщтыгъэхэр, 
гущыIэгъу къызэрамышIыщтыгъэхэр Афыпс шIогъэшIэгъоныгъ. ПыитIум азыфагу дэлъын фэе зэфыщытыкIэр 
бэшIагъэми къызгурыIуагъэр, ежь ышъхьэ еплъыжьмэ, 
зэрыфэгъэ чIыпIэм игупшысыкIмэ, зыфигъэкIотэжьзэ, непэ 
ашIэрэр къыригъэкIущтыгъэп. Ащ къыгурымыIорэр, къыгурыIонэуи зыфэмыер, гъэшIэгъона абзэ зэтемыфэмэ, 
ядин зэтекIмэ, цIыф лъэпкъитIумэ язэзэуакI. Сыда мыхэмэ 
агу зыкIызэфэплъырэр? ЗэмышIуныгъэ азыфагу зыкIыдэлъыр? ЗэрэукIых, зэшIужьых, хьадэхэр зэрахъожьы, 
чыжьэкIэ Iэбжым зэфашIы, бэдзэрым щызэщэщэфэжьых...

--- Page 343 ---

Мы гущыIэхэр Афыпсэп зыехэр, ошIэ-дэмышIэу Федор Даниловичыр ынэгу къыкIэуцуагъэти, ахэри ыгу 
къэкIыжьыгъэх. Пчыхьэ кIыхьэм гущыIэхэу нэбгыритIумэ 
зэдашIыщтыгъэхэри щыгъупшэжьхэрэп. Ахэмэ Ангелина 
Парамоновнари къахэхьажьы. Ау ятэрэ янэрэ мэзым 
зэрэщаукIыгъагъэхэр ыгу къызыкIыжьрэм, ынэгу зи къыпэIумыхьажьэу пшъэшъэжъыем иадыгэ плъырыгъэ къытекIо, къемыплъырэ адыгэмэ зэращыщыр аригъэшIэнэу 
Iэгъо-благъор къыгъаджэ шIоигъоу мэхъу. Ау чылысым 
къабыл Iуагъэу щашIыгъэмрэ зыщыщ хъугъэмэ яцIыфыгъэрэ ашIолIыкIэу зеIажэ. Къэзэкъ шыуихмэ адыгэ шы уитIу 
акIыгъоу ку къапэкIэфагъ.
- Хэт шъущыщ? Тэ шъукъикIра! - сэлам ужым Тришков подхорунжэр яупчIыгъ.
- Къайхьаблэ тыкъекIыжьы, Екатеринодар тэкIожьы,- 
къэзэкъ анахьыжъым, гушIуагъо зэрэщымыIэр ымакъэкIэ 
къыригъашIэу, сэлам къымыхыжьэу, зэреупчIыгъэм 
иджэуап къытыжьыгъ.
- Мохэр? - Тришковым къамыщыпэкIэ адыгэ шыуитIумэ 
Iапэ афишIыгъ.
- Ахэр тикъонакъых... Хьажэкъо Шумафэрэ УпчIэжьэкъо Мыхьамэтрэ. Яков Герасимович Кухаренкэ инэралым ихьадэ къыддащэжьы...
- Кухаренкэ инэралыр аукIыгъэуи?! - Тришковыр 
къыхэкуукIи, шым зыкъыридзыхыгъ, игъусэми джа дэдэр 
ашIагъ. КIэкIо шIуцIэр хьадэм ынэгу зытырехым, зэкIэми 
япаIо зыщахыгъ, ащыщхэри, ашъхьэ еуфэхыгъэу, лъэгонджэмышъхьэкIэ фэтIысыгъэх.
Афыпсрэ адыгэ шыуитIумрэ зыхэтмэ къахэщыгъэр. 
Апэм игъусэмэ къяхъулIагъэр Афыпс къыгурыIуагъэп, 
къэзэкъмэ ягъусэ адыгэ шыуитIуми ягъэпсыкI къыгурымыIощтыгъэр - шым къепсыхыгъэхэп, япаIо зыщахыгъэп, 
къащ къахьыгъэп. Ежь Афыпси, зыдэщыIэр щыгъупшэжьыгъэу, кум зэрис. Джары ныIэп Кухаренкэ инэрал лъэкъуацIэр зэхэугуфыкIыгъэу шъхьэм къызечъагъэр, ащ зэрегуцафэщтыгъэр арыщтын игъусэмэ зызэрашIыгъэу кум 
зыкъызыкIыримыдзыгъэр, зыхэтмэ ащымыщыжьэу адыгэ 
шыумэ адэжь гукIи псэкIи джыдэдэм зыкIыщыIэр.
Плуталов докторым Афыпс ику къимыкIыкIэ гу лъитагъ. 
Къащ къыхьызэ, къыфызэплъэкIи, игъусэмэ зэхаримыгъэхэу, "узфыщысыр сыд" къыригъэкIэу къеджагъ:

--- Page 344 ---

- Мария Николаевна!..
Урысмэ къащ къахьэу зелъэгъум, зыкIыб къэзгъэзэгъэ адыгэ шыуитIумэ адэжькIэ Афыпс плъэзэ, кум къикIыгъ, 
ыгукIэ фэмыкъабылэу зэ-тIо къащ къыхьи, ыIэ ридзыхыжьыгъ, ишъхьатехъо шIуцIэ ыгъэтэрэзыжь фэдэуи 
зишIыгъ.
Хьадэщэжьхэр гъогу зыщытехьажьыщтхэм, Хьажэкъо 
Шумафэ Афыпс дэжькIэ плъэзэ, УпчIэжьэкъо Мыхьамэт 
риIуагъ:
- Мо пшъэшъэжъыем адыгэ теплъэ зэриIэр...
- Олахьэ сэри аущтэу сегуцэфагъэм, ау мор зэреджэгъэ мыжыкъыцIэр зэхэпхыгъэба? 
Афыпс ыгу цIыкIу джыри зыкъипхъотагъ, ау шъхьэр 
уназэу зиIэжагъ. ЗыкъаригъэшIэнэп ыIуи, Анаскевич 
лIыжъым ишыгъэхэу кум кIэшIагъэмэ, ядэхашIэ фэдэу, 
апэIууцуагъ.
Заулэрэ кIуагъэхэу кум ис къэзэкъ уIагъэмэ яз, Афыпс 
зэрягъусэри щыгъупшэжьыгъэу, шъхьэр ыгъэсысзэ, 
къыIуагъ:
- Сыд фэдэ къэзэкъ инэрал шIагъу, инэрал Iуш адыгэмэ 
аукIыгъэр... Мы адыгэхэри!.. Сэрыгъэмэ, зыпари къэсымыгъанэу зэкIэ тезгъэстыкIыщтыгъ.
- Ленюк къэзэкъыр, сыд пIорэ сэIо! - Тришков урядникым зэхихыгъэр ыдагъэп.
- Тыгу мэплъышъ, Iэджи тегъаIо... Ахэри цIыфых...- 
къэзэкъым кIилъэшъужьыгъ, ау игухьэ-гужъ къытекIоу 
Афыпс къемыупчIын ылъэкIыгъэп: - Сыд, Маша, адыгэ 
шыуитIумэ зэраIощтыгъэр?.. Тэ къытфэгъэхьыгъагъа?
- Лъэшэу урящыкIагъ о ахэмэ!..- къэзэкъылIым 
ицыхьэмышIыгъэ Афыпс къыхыригъэхыгъ, шIолIыкIыгъэп, 
етIанэ нахь гуплъыгъэ хилъхьэу къызфеупчIыгъэм ишъыпкъапIэ къыфиушъхьафыгъ. - СызэрэадыгэмкIэ къысэгуцэфагъэх!
- Узэрэадыгэр сыд адэ зыкIямыIуагъэр? - Ленюк 
къэзэкъри уцущтыгъэп.
- Ар ясIонэу сыадыгэжьа сэ!..- Афыпс ыгу къызэхахьэу кум зыкъыридзыгъ, Плуталов докторыр уанэм къипкIи, пшъэшъэжъыер зыIэкIиубытагъ.
- Ленюк къэзэкъыр,- шыбгъэкIэ кур риутыщтым 
фэдэу Тришков подхорунжэр къячъэлIагъ,- джыдэдэм 

--- Page 345 ---

модырэ кум итIысхь! Ащ нахьрэ Мария Николаевнам 
ушIонэжьы пакIошъ, удэгущыIэу зэхэсэмыгъэх!
- Ашъыу, Мария Николаевнам тесэмэркъэугъэ пае...- 
Ленюк къэзэкъым зеухыижьы, пшъэшъэжъыем ыцIи 
егъашIо: - Машэ тэ тпхъу нахь, хэт иеу шъушIэра?..
- Щыгъэт, къыуаIуагъэр гъэцакIэ! - адырэ кум римыгъэтIысхьэу Тришковыр къэзэкъым шIокIыгъэп.
XXVI
Шъэбэжъ пытапIэм фэдэу Нижегородскэ дзэр зыдэкIогъэ Мамрыкъо кIэир унэхэмкIэ зэтегъэпсыхьагъэп: 
дзэкIолIхэр зычIэсыщт чэтэн пщыпIэхэр зэфэдэкъабзэхэу 
тыдэкIи къушъхьэ-мэз тIуакIэм щызэлъыгъэIагъэх. Урыс 
пачъыхьэр къэсмэ зычIагъэсыщтыр тIэкIу къахэдзыгъаIу, 
ащ игъусэщтхэм япщыпIищи къыгот, иджабгъукIи дзэм 
ипащэхэм яехэри щытых.
Плуталов докторым, шъузым къызэрэфигъэпытэгъагъэу, Афыпс зыкIэритIупщ шIоигъуагъэп шъхьакIэ, зыфаер 
къыдэхъугъэп. Штабым ипэщэ Амилахвари зиусхьаным, 
дзэм щыщ купым игъогу къэкIукIэ пымылъэу, зимылъэгъугъэр илъэс пчъагъэ фэдэу, ыIитIу щэигъэу Афыпс 
къыпэгъокIыгъ, мыдырэми, гъогум тезэщыхьагъэу, Анаскевич лIыжъым ибалалайкэу шъхьатехъом кIоцIыщыхьагъэр зыIэкIимытIупщэу, ыбгъэгу зыкIидзагъ. ГущыIэ фэбэ 
заулэ зызэфадз уж, Вано Гивич пшъэшъэжъыем ыIапэ 
ыубыти, рищэжьагъ:
- НекIо садэжь, гъогум утепшъыхьагъ.
- Сищыгъынхэр кум илъых, - Афыпс къэгузэжъуагъ.
- Ахэр кIодыщтхэп,- Амилахвари щхыпцIыгъэ, пшъэшъэжъыем шIоигъуаджэу къызыгурэIом, джагъэ.
- Тришков подхорунжэр, Николай Савельевич, Машэ 
ищыгъынхэр моу къахь.
Чэтэн пщыпIэр хъоо-пщау. Шъхьаныгъупчъищ хэлъэу 
унитIу зэтеутыгъ. Апэрэ унэм пIэкIоритIу ит, зичэтэн Iухъо 
дэщэегъэ адырэ унапчъэм зы пIэкIор къыщэлъагъо.
Амилахвари зиусхьаным къащ къыхьэу зелъэгъум, 
Афыпси ар ышIагъ.
- Типачъыхьэшхо мыщ щэIэфэкIэ мыр типсэупIэщт, 
Мария Николаевна,- Амилахвари зиусхьаным къащ къызехь уж къыIуагъ.

--- Page 346 ---

- ЕтIан, Вано? - ащ ежэщтыгъэ пIонэу Афыпси 
къэупчIагъ.
- УипсэупIэщтым угу еIурэба, Маша?
- Сыгу еIу,- угу хэзгъэкIыгъэмэ къысфэгъэгъу къыригъэкIэу Афыпс зиусхьаным IугушIуагъ,- пачъыхьэр 
кIожьмэ сэIошъ ары...
- Ар адыгэмэ зыкъызэрэтфашI зэлъытыгъэщтыр.
Адыгэ гугъу Афыпс зэрэзэхихэу, гукIэ зипхъотагъ, 
тхы псыгъом зигъэпкъыягъ, щыгъынхэр къэзыхьыжьыгъэ 
Тришковми пымылъэу псынкIэу тегущыIыкIыгъ:
- Мы пIэкIоритIумэ хэт арылъыщтыр?
- Мыр Николай Павловичым ипIэкIор, мыдырэр сэсый. 
Модырэр, гу лъыптэгъэн фай, оуий.
- Армэ хъущт,- зэхихыгъэм ыгу зэреIугъэр Афыпс 
къыушыхьатыжьыгъ.
Апэрэ мафэми ятIонэрэ мафэми дзэр пачъыхьэм 
ежагъ шъхьакIэ, къэлъэгъуагъэп. Дзэм ышIэщтыр ащ пае 
къанэщтыгъэп - пачъыхьэм зэрэпэгъокIыщтхэ сатыр зэхэткIэ, уцу ямыIэу, къыракIухьакIы, "ура" макъэм мыдыкIи 
модыкIи зыкъыщепхъуатэ, тIуакIэр къызэлъагъаджэ, 
зэтетэ къукIзэ, джэрпэджэжьыр, адыгэ къушъхьэм хэкIодэжьы.
Бжыхьэпэ мазэм ызыныкъо пыкIыгъэми, гъэмэфэ 
фэбэ мэзищыр джыри щыгъупшагъэп, ос шыгу къушъхьэ 
благъэхэу къашъхьащытхэр жьы чъыIэтагъэкIэ къанэсы. 
Мэз зэщымыщым ипкIэшъэ хъожь джыри ыухыгъэгоп. 
Гъэмэфэ жьы стырыр зышъхьапэмэ арычъэгъэ уцмэ 
ачIэгъ кIэ заушхъонтIы. Бжыхьэ бзыуми зэрафэлъэкIэу 
дунаим идахэ орэдышъо зэфэшъхьафхэмкIэ къыраIотыкIы. 
Фабэм зыкъязгъэшIэжьыгъэ хьампIырашъохэми, осыцэ 
гъощагъэхэм афэдэу, жьым зыщапхъуатэ. Афыпс 
ишъхьаны гъупчъэ кIыб речъэкIрэ псышкуашком ищхымакъэ зыретэ къухьэ.
Афыпс изакъу, псынэкIэчъ Iушъом Iус. Псым хэIабэ, 
мылым фэдэу ыIапэ къыпестыкIми, ыIупшIэ нигъэсрэ псы 
гъуаткIор, щыгъупшэжьыщтыгъэ горэ ыгу къыгъэкIыжьрэм 
фэдэу, игуап, шIоIэшIу. "Та лъэныкъор ара адыгэхэр зыдэщыIэхэр? Мы псынэкIэчъ къабзэр къыздичъырэр ара 
хьауми зыдэчъэрэ лъэныкъор ара? Пачъыхьэр къызыкIокIэ, 
Вано зэриIуагъэу, зыкъыIуагъэкIэнэу та лъэныкъор ара 

--- Page 347 ---

ахэр къыздикIыщтхэр? ТыдэкIи къерэкIых фаеми, адыгэ 
чIыгу мыр! Фитыхэба зыщыфэе лъэныкъом къикIынхэм?!"
Гъогум щилъэгъугъэ адыгэхэр Афыпс ынэгу кIэкIхэрэп. 
Зы гушIуагъуи, чэфыгъуи, нэплъэгъу ихыгъи ахилъэгъуагъэп. Сызигъусэхэр пыих шъхьакIэ, сэ сыд силажь, сыд 
мыхъунэу сшIагъэ, ашъхьэ къаIэтэу къысэплъыгъэхэп, 
мысагъэкIэ къысфэшъумылъыт урыс диным сызэрихьагъэр... Хэта шъуащыщэу зыгу сыкъэкIыжьыгъэр? Хэт сауж 
къыфыгъ? КъыскIэупчIагъ? Кухаренкэ инэралыжъым ихьадэ 
зыщэжьрэмэ ахэтыгъэ адыгэ шыуитIумэ сызщыщмэ сафагъэдагъ нахь, "уадыга" аIоу къысэупчIыгъэхэп... Афыпс 
ыгу къызэхэхьагъ, етIанэ ышъхьэ цIыкIу ыгъэсысэу зыкъишIэжьыгъ, зыфихьын ымышIэу, "сыд ахэр типый хьадэщэжьмэ зафыхэтыгъэхэр" ыIуи, зэупчIыжьыгъ.
Мэфэ реным Афыпс, къехъулIагъэри зыдимышIэжьэу, 
ежь зэриIощтыгъэу, зыщыгъупшэжьыгъэгъэ адыгэхэр ыгу 
икIыщтыгъэхэп. ПIэм зекIужьми, чэщ гопэгъури къытекIоу, 
ахэр шъхьэм щычэрэгъущтыгъэх. Яни яти укIыгъэхэу мэзым зэрэхэлъыгъэхэр ыгу къызэкIыжьым, мыдырэ къыпытым илъ Амилахвари зиусхьаным зэхихэу, хьылъэу 
хэщэтыкIыгъ, зызэпыригъэзагъ.
Амилахвари зиусхьанми ышъхьэ къыпхъотагъ, кIэдэIукIыгъ, фэсакъзэ, упчIагъэ:
- Маша, учъыерэба?
Афыпс джэуап къытыжьыгъэпти, пкIыхь елъэгъущтын 
ыIуи, Вано Гивич быяужьыгъэ. Ау пшъэшъэжъыер чъыещтыгъэп - джы Федор Даниловичыр ынэгу кIэтыгъ, ятэрэ 
янэрэ папкIэу шIу ылъэгъущтыгъэ лIыжъыр зэрэщымыIэжьри къехьылъэкIэу адырабгъум зыкъыридзыжьыгъ. 
Анаскевич лIыжъым ыгу пэ хъумэ, ренэу къыпхъуатэщтыгъэ балалайкэри мэкъэнчъэу инэплъэгъу икIрэп. Ангелина 
Парамоновнар ары игупшысэмэ гужьыдэгъэкI закъоу 
къахэнэжьыгъэр - "чIыпIэ къин узэрифэу, макъэ къысэгъэIуи, тыдэ ущыIэми, сыкъэкIощт" къыреIо, кур къыречъыхьакIы, Сергей Петровичми къыфегъэпытэ, Тришковыми 
зыгорэ дэдэ ыпшъэ ифэщт пIонэу, къелъэIу. Тришков 
Николай зэшIокI имыIагъэмэ, кум къыдисыгъэ къэзэкъ 
уIагъэу къыпыпкIэгъагъэр рифыни, адырэ кум ригъэтIысхьащтыгъэп. Сыдэущтэу къысэсэмэркъэу ыIозэ, зыкъыспигъэпкIэгъагъа Ленюк къэзэкъым? Сыда къысфидзыщтыгъэхэмкIэ къысиIо шIоигъуагъэр? Ыгу мэплъышъ, якъэзэкъ 

--- Page 348 ---

инэралыжъ гукIэгъунчъэ зыукIыгъэмэ сэри садигъэкIощт, 
ылъэкIмэ адыгэмэ зи къаригъэлыщтэп, тыригъэстыкIыщтых. Ори ахэмэ уахэмыхьажьмэ, икъунба а тхьамыкIэхэм 
акIэхэкIрэр!.. ПаIо сщыгъэу, сыпфырикъунэу щытыгъэмэ, 
плъэгъуни къыуасшIэщтыгъэр... Тришковри Плуталоври 
къыскъоуцогъагъэх... ау Фидур тхьамыкIэр псаугъэмэ, 
укъэгущыIэ пакIошъ, ужэ къызэтыриугъэхмэ слъэгъуни!.. 
"Сыадыг" шыумэ ясIонэу, шъорба сиадыгагъэ сыхэзыщи 
зиурысыгъэ сыхэзыщагъэр? АщкIэ шъузгъэмысапэрэп, 
сыфэмыягъэмэ, сыкъемыуцолIэгъагъэмэ, къысфэгъэгъу, 
си Тхь, зи къысэшъушIэн шъулъэкIыныеп!.. Шъорба Фидур 
сызырещэжьэжьым, къытлъежьэгъагъэр? Ори ахэмэ 
уахэтыгъи, Ленюк! О уипцэшъуащэнкIи мэхъуба Фидур 
зыукIыгъэр?! Армэ шъузхэхьагъэр, адыгэ лIыкIохэр 
шъуи пачъыхьэ IукIэнхэу къызыкIохэкIэ, сахэлъэдэжьмэ 
хъугъэ... Сыд къысэшъушIэн шъулъэкIын, сшIэщтым 
сыфитыжьба?..
- Фидур!..- ошIэ-дэмышIэу Анаскевич лIыжъым ыцIэ 
Афыпс къыIэкIаIуи, псынкIэу къыгъэтэрэзыжьыгъ: - Дядя 
Вано, очъыя?
- Сэры, Маша, сэры,- Амилахвари зиусхьанри къэтэджыжьыгъ,- зыгорэм уегъэгумэкIа?
- Хьау... Очъыемэ сIуагъэти ары...- ФидуркIэ зэреджагъэм рыукIытэжьэу джау сыдми Афыпс къыIуагъ, 
хигъэкIокIэжьыгъ: - ПкIыхькIэ Фидур слъэгъугъэ...
- Федор Даниловичыр пкIыхькIэ плъэгъугъэмэ, хъяр 
орэхъу,- лIыжъыр щыгъупшэрэп, Амилахвари ыгукIэ 
ыIуагъ,- зыдэкIожьыгъэм Тхьэм шIу щешI, тэ зэхэтшIыкIыгъэп нахь, хьарамыгъэ зимыIэ лIыжъ дэгъугъ, гукIэгъу 
зыхэлъ цIыфыгъ.- ПсынкIэу игущыIэ текIыгъ: - Лъэшэу 
чэщ гопэгъу, мыщ фэдэ къызхэмыкIыгъэр бэшIагъэ...
Ардэдэм чэщыр зэшъхьащичэу, ошIэ-дэмышIэ шыблэ 
гъуагъор тIуакIэм къышъхьарыуагъ, джэрпэджэжьыр 
шъхьащытэкъугъо имыфэу нахь мэкъэшхокIэ джыри нэмыкI къашъхьащыгъогъуагъ.
- Умыщын, Маш,- Амилахвари зиусхьаныр къызщылъэтыгъ, шэф остыгъэр хигъэнагъ,- шыблэр мэгъуагъо 
ныIэп. Ощынэмэ, къакIуи, Николай Павловичым ипIэкIор 
къыхэгъуалъхь.
- Сыщынэрэп, дядя Вано,- Афыпс ымакъэ щынагъо 
къыхэмыщэу зычIэлъым къычIэджыкIыгъ.- Шыблэр 

--- Page 349 ---

гъуагъо зыхъукIэ, Фидур тхьамыкIэм ыIощтыгъэр ошIа? 
Тхьэм ищынагъо зэрэщыIэр цIыфмэ къарегъашIэ. Тэ хьарамыгъэ ТхьэмкIэ дэтшхрэп, арба, дядя Вано? - Афыпс, 
пIэм зэрэ хэлъэу, къащ къехьы.
- Ары, Маша, ары. Тэ Тхьэм тырицIыф...- Амилахвари 
икъащ къэхьын зэпыурэп.
Шыблэ гъогъошхор къызэрежьагъэм фэдэу ошIэ-дэмышIэу кIодыжьыгъэ. Гопэгъу уахътэм къыкIэлъыкIогъэ 
чъыIэтагъэм Афыпси ыгъэрэхьатыжьыгъ, зэрэхъугъэри 
ымышIэу псынкIэу хэчъыягъ. Бзыу тэмэ псынкIэхэр къыгокIагъэхэу, зыми иягъэ римыгъэкIэу, ежьыми къырамыгъэкIэу адыгэ чIыгум шъхьарыт. ЦIыф зэрэукI зао щыIагъэмэ умышIэжьынэу тыдэкIи щырэхьат. ЧIыгур щажъо, 
былымхэр щагъэхъу, чылэ гъунэмэ кIэлэцIыкIухэр 
ащэджэгу. Тыжьыныпс макъэкIэ жъгъыухэу псынэкIэчъыбэ 
къушъхьэмэ къахэчъы. Гъэтхэ напэр зыIуплъэгъэ чъыгхэр 
къэгъэгъэ плъышъо зэфэшъхьафхэмкIэ къызэлъэтIэмых. 
Уцыпэмэ яIэсэкIзэ жьы макIэр ашъхьэрэсыкIы. ЕгъашIэм 
зэхимыхыгъэ орэд гохь зэфэшъхьафхэр къолэбзыумэ 
къызэлъаIо. Ошъогу къабзэм иорэди ащ къадежъыу. 
КъезыIорэми къыздиIукIрэми щымыгъуазэу "узшъхьащытыр джэнэт хэгъэгу, етIысэхи, зыщыгъэпсэф" къыраIо. 
"Сыпшъыгъэп, слъэгъурэр зэкIэ сигуап, сшIоIэшIу, сикIас, 
сыкъашIэжьрэп нахь, мы хэгъэгум ицIыфмэ сащыщ сэ... 
хэти сыгу ебгъэрэп, бзыу сызэрэхъугъэмкIи, нэмыкIыбзэ 
зэрэсIулъымкIи, нэмыкIы Тхьэ сызэрелъэIурэмкIи,- ащкIи 
сымысэп! - зыми ыгу къысерэмыгъабгъ..." ежьыри 
ареIожьы, ау ымакъэ зи фешIэшъурэп, нэшхъэигъэ къызэрэхэщрэр зыдешIэжьы... 
Афыпс ынапIэ къызызэтырихкIэ, къызыщэлъэты. 
ПкIыхькIэ зыхэтыгъэ дунаим фэмыдэми, зэрылъыр нэфынэшху, бжыхьэ тыгъэ шъабэр шъхьаныгъупчъэм IокIоты, 
джэрз Iупэпщынэ зэпеом тIуакIэр къызэлъегъаджэ. Урыс 
дзэкIолI зэготхэмкIэ къызэраухъумэрэр Афыпс шъхьаныгъупчъэм иплъмэ елъэгъу. Урыс пачъыхьэр къызэрэсы гъэм щэч хэлъэп - псынкIэу зифэпагъ. Столым тет пчэдыжьышхэм шъхьарыхъогъэ хъэдэныр къытырехы - лагъэм 
хьалыгъу, кIэнкIэ жъуагъ, лы такъыр илъ, щай стырыри 
ифабэ мыкIожьынэу зэкIэуцухьагъэ. Шхэным пымылъэу 
унэм къызилъэтыкIэ, къыпагъэуцугъэ дзэкIолI къэрэгъулэм 
къыреIо:

--- Page 350 ---

- ПчъэIупэм уIумыкI, сынаIэ птетынэу пшъэрылъ къысфашIыгъ.
- Пачъыхьэр къызэрэкIуагъэр пшIэрэба, сишIыхьагъэу 
сыпIыгъыщта?
- Адыгэхэр къэкIуагъэх!.. - щынагъо хэлъэу къыреIо, 
ыпэ къеуцо.
- Тэ щыIэха? - Афыпс иупчIэ гуIэ къыIолъэты.
- Муарых,- тхышъхьэ рекIокIымкIэ Iапэ ешIы,- тыдэкIи 
ахэр щыIэх.
Афыпс зыдагъэплъэгъэ лъэныкъомкIэ адыгэ шыуишъэ 
фэдиз тхышъхьэ мычыжьэм тырилъэгъуагъ, ахэмэ нэмыкI 
шыухэри, лъэсхэри къахахьэщтыгъэх. Лъэбэкъу шъищ 
горэ азыфагунэу урыс уIэшыгъэ шыухэри, лъэсхэри ахэмэ 
апэIутых. ЗэпэIууцуагъэмэ мамыр зэфыщытыкIэр ятеплъэ ми, гукIэ зэхапшIэу щынэгъо шъэф горэ ашъхьарыт. Зыгу 
гощыгъэ хъугъэ пшъэшъэжъыем изакъоп, забытышхом 
къыщегъэжьагъэу дзэкIолI къызэрыкIомкIэ щыкIэкIыжьэу, 
ар хэткIи нафэ. Ау Афыпс жьы къыщэу, зэрэпсаоу джыдэдэм урысыдзэм хэтыгъэми, инэплъэгъу фэдэу ыгуи 
адыгэ лъэныкъом щыI - ылъэгъурэр шIомакIэу, амакъэ, 
ягущыIакIэ зэхихмэ, яшIыкIэ-гъэпсыкIэ щыкIэкIыжьэу 
теплъэмэ шIоигъу. КъызфэкIуагъэхэ адыгэ Iофыр мамыркIэ аригъэухынэу къащ къехьы. Тхьэм елъэIу, нэплъэгъум 
къыубытрэр фимыкъоу лъэпэпцIыеу мэуцу.
- Марья Николаевна, ощынэмэ шIэ? - дзэкIолIым 
егъэшIагъо. - Тидзэмэ уицыхьэ атегъэлъ, адыгэмэ шIу агу 
имылъмэ, къызэрэхъыехэу хьэпэ-сапэ рагъэфэщтых.- 
ЧыжьэкIэ, адырэ тIокIапшъэмкIэ, дзэкIолI "ура" макъэхэр 
къыщыIухэу ыублагъ.- Зэхэоха, дзэкIолIмэ типачъыхьэ 
сэлам рахы.
"Ура" макъэу тIуакIэм шъхьащытэджыкIрэм Афыпс 
пылъэп. Адыгэ лъэныкъомкIэ щилъэгъурэр шIогъэшIэгъон: 
ясэшхо къихыгъэхэр жьым щагъэджэгухэу шыухэр къыщызэпэчъэх, чъэм дыхэтэу уанэм зыкъырадзы, зырадзэжьы, шы ныбэм чIэпшых, чы чIэсэгъэ шъхьапэхэр 
пагъэ лъэты. Сэшхо къэIэтыгъо-огъу пэпчъ щытхэр зэрэгъэкуох, кIэрэхъо къипхъотыгъэхэмкIэ дэзэрэгъэуаех.
- Сыда мохэмэ ашIэрэр? - мамыр джэгукIэр Афыпс 
елъэгъуми, кIэупчIэ.
- А-а-а! - зыфеупчIыгъэхэри зыкIэупчIагъэхэри шIомыскъарэу дзэкIолIыр мэщхыпцIы.- ЯлIыгъэ пачъыхьэ 

--- Page 351 ---

пашъхьэм къыщагъэлъагъо. ЯкIэрахъохэмкIэ жьым хэонхэм нахьи ящэ-гынмэ ашъхьасыгъэхэмэ нахьышIугъ, 
афикъурэпышъ, аIэ щэигъэу Тыркури, Инджылызри, 
Франциери къызэлъакIухьэ...
- НекIо, нахь блэгъаIоу такIэрыгъахь.
- Хьау, хьау, Марья Николаевна, ахэр Iэлых,- мыскъарэ ышIырэмэ Афыпс зэращыщыр дзэкIолIым щыгъупшэжьыгъ, - ахэмэ благъэу уакIэрыхьэ хъущтэп! Моу 
тыщытми, тлъэгъурэр икъущт.
Афыпс хьылъэу хэщэтыкIыгъ нахь, раIуагъэм зи къыпилъхьажьыгъэп.
Ардэдэм, зэрэуIушыжьыгъэх пIонэу, бырсыр макъэр 
бгъуитIумкIи щырэхьатыгъ. ЗэкIэри къэхъущтым пэплъэ, 
урыс-адыгэ зэIукIэгъушъхьэм ежэх. Щэджэгъуапэм екIущтыгъэ тыгъэри ошъогум къыщыуцугъэм фэд. Урыс 
джэрз Iупэпщынэ макъэмэ "ура" зэпэджэжьмэ, адыгэ 
кIэрэхъо дэое макъэмэ агъэщтэгъэгъэ къолэбзыухэри 
джыри зыкъэшIэжьыгъо ифагъэхэп. Чъыг пкIэшъэ зэмышъогъухэр зэзгъэIушъэшъэн жьыбгъэ макIи къыкIэпщрэп. 
Афыпс зыкIэрыт псышкошко макъэри тэ хъугъа?
- Плъэ, Маша, плъэ, Марья Николаевна,- дзэкIолIым 
чыжьэкIэ урыс пачъыхьэр зелъэгъум, зырищыгъ, шхончыри 
зыкIэриубытагъ,- муары, типачъыхь макIо, адыгэ лIыкIохэри 
къыпэгъокIых. Плъэгъурэр угу иубыт, шыхьатэгъу тафэхъу, 
зэшIунхэу Тхьэ елъэIу,- къащ къехьы, Афыпси ар ешIэ,- 
зэшIухэмэ, бгъуитIумкIи цIыфхэр къэнэщтых...
- Хэта адыгэмэ апэ ититIур? - Афыпс маплъэ, зэрэгумэкIри фэIажэрэп.
- Хэт ышIэра ахэр! Типачъыхьэ игъусэхэри тшIэхэрэп 
тэ... Зым Цэй еIо, адырэм Бэрзэдж, нэмыкIым Хьаджэмыкъу еIо. Ахэмэ алъэкъуацIэхэр тиурыс лъэкъуацIэхэм 
афэдэхэу къэIогъошIухэп. ЗэрэзэшIухэри, сыд тэ ахэр 
зэрэтищыкIагъэхэр...
Цэй Хьатырбай, Бэрзэдж Джырандыкъу, Хьаджэмыкъо Аслъанбэч зипэщэ адыгэ лIыкIохэр сыхьатрэ ныкъорэ 
фэдиз урыс пачъыхьэу ЯтIонэрэ Александрэм дэгущыIагъэх, гущыIэ зэфагъотыгъэп. "Адрианополь мамырыныгъэ 
зэшIуныгъэу Тыркуем дэтшIыгъэм къызэриIоу, тадэжькIэ, 
УрысыемкIэ, шъукъэгъэзагъэу шъухъугъ, шъуиIашэ жъугъэтIылъ, шъукъытэмызау, тызэдэжъугъэпсэу" урысые 
пачъыхьэм адыгэ лIыкIомэ ариIуагъ. Ау, Хьаджэмыкъо 

--- Page 352 ---

Аслъанбэч нэмыкIэу, адырэмэ ар аштагъэп. "Тэ Тыркуем 
тыкъышъуитынэу, иIоф къытхэлъэп, зыфашъуIорэ Адрианополь зэзэгъыныгъэр зэдэшъушIыгъэмэ, ар шъо шъуиIоф, шъуазыфагу мамыр дэрэлъ. Тэ, адыгэхэм, егъашIэм 
шъхьафитэу, зы хэгъэгуи тыримыеу тыпсэугъ. ТишIэ 
хэмылъэу тихэгъэгу шъукъихьагъ, дзэр къишъущагъ, 
пытапIэхэр къишъогъэуцох, шъукъытэзао, шъуицIыфхэр 
къишъогъэтIысхьэх. ШъузэкIэкIожьынышъ, гъунэгъу хэгъэгу мамырныгъэ зэдытиIэу тызэдэпсэущт. Арынчъэу 
тиIашэ дгъэтIылъыщтэп, къызэрэпIорэм тетэу тыошIущтэп" 
пачъыхьэм раIожьыгъ. Зэмызэгъыныгъэ азыфагу дэлъэу 
бгъуитIур зэбгъодэкIыжьыгъ.
ЯтIонэрэ Александрэм къызегъэзэжьым, шым 
тесыжьыгъэп. Нэбгырэ заулэу кIыгъугъэмэ Граббе инэралри ахэтыгъ. Мычыжьэ дэдэу, ау мыблагъэу, пачъыхьэм 
къылъыкIощтыгъэ ятIонэрэ купми Амилахвари зиусхьанри 
ащыщыгъ. Зитэмэтелъ нахь цIыкIуIо забытхэри ахэмэ ауж 
итыгъэх. Бырсыр-Iо лые къызхэзымыгъафэщтыгъэ 
дзэкIолIхэри яхьанэ-гъунэ къырамыгъахьэхэу, чыжьэкIэ 
къяплъыщтыгъэх.
- НекIо, Маша, тыIугъэкI,- пачъыхьэр къэблагъэ 
зэхъум, дзэкIолI къэрэгъулэр къэгузэжъуагъ.
Апэм, уIэшыгъэ лIы купышхор зелъэгъум, Афыпс 
къыкIэщтагъ, ау пачъыхьэм игъусэмэ Николай Павловичыр 
захелъагъом, гу къызIэпишIыхьажьыгъэу, къыраIуагъэр 
зэхимых фэдэу, ицокъэ лъэпс ытIэтагъ, епхыжьы.
- Мария Николаевна, шIэх сIуагъи,- IукIыжьыщтыгъэ 
дзэкIолIыр къызэтеуцожьыгъ.
- Умыщын, зи къыуашIэщтэп,- Афыпс ыIэ ушIоигъэхэр 
псынэкIэчъыпсыкIэ ытхьакIыхи, ылъэкIыжьыгъ,- Николай 
Павловичыр ахэмэ ахэт.
ЯтIонэрэ Александрэ пачъыхьэм Афыпс ылъэгъугъ, 
игъусэхэр къызэретэкъокIыгъэхэу дэхи, пшъэшъэжъыем 
кIэрыхьагъ, ыгъэшIагъоу еупчIыгъ:
- О тэ укъикIыгъ? Сыд пцIэр?
- Сэ дзэм сырипхъу,- егъашIэ фэхьазырыгъэм фэдэу, 
Афыпс пачъыхьэм джэуап ритыжьыгъ, зэрэадыгэ пшъэшъэжъыер къыпигъэхъожьын зыщиIощтым, Граббе инэралым зэпигъэугъ:
- Мыр, зиусхьан,- Афыпс зэхыримыгъэшIыкI шIоигъоу 
инэралым французыбзэ зишIыгъ,- адыгэ пшъэшъэжъые 

--- Page 353 ---

иб, илъэс заулэ хъугъэу дзэм щытэпIу, урыс динми къитщагъ, цIи лъэкъуацIи еттыгъ.
- Ыбзэ ешIэжьа? - французыбзэкIэ пачъыхьэри 
къэупчIагъ.
- ЫшIэщтыгъ, ау илъэс заулэм щыгъупшагъэкIэ сенэгуе,- Граббе инэралым, Анаскевич лIыжъыр ыгу къэкIыжьыгъэу, джэуап ытыжьыгъ.
- Къытэзаорэмэ абзэба щыгъупшэжьыгъэр? СыдкIэ 
шъупылъ...- французыбзэкIэ пачъыхьэм къыIуи, етIанэ 
пшъэшъэжъыем IугушIозэ, урысыбзэкIэ къыпидзэжьыгъ: - 
Ау мыщ фэдэ пшъэшъэжъые чаныр дзэм Iыгъыгъуае 
щышъуфэхъун, Тифлисми, Санкт-Петербургми яз щы шъу пIугъэмэ дэгъугъэ. Адэ пцIи плъэкъуацIи къысэпIуагъэпи, 
сидах?
- Сэ сцIэр...- тIэкIу дэдэ иIэжьыгъ "Афыпс" къыжэдэлъэтынкIэ, ау зыпашъхьэ итым зыкъыригъэшIэжьыгъ,- 
Маша... Ау Михайло-Архангел чылысым Мария Николаевна 
Дэгужъый-Нижегородскэ цIэ-лъэкъуацIэр къыщысатыгъ. 
СцIэ шъыпкъэ пшIэ пшIоигъомэ,- аущтэу къызкIиIори 
ымышIэу, игуапэу къыIуагъ, - Афыпс, слъэкъоцIэ шъыпкъэр - Дэгужъый!
- Сыщыгъуаз, сыщыгъуаз... - пачъыхьэри щхыпцIыгъэ, сыд фэдизэу тыгъужъыр бгъэшхагъэми, къемышIугъэ 
адыгэ лIыкIохэри ынэгу кIэтхэу, мэзымкIэ ыгу щыI ыIозэ, 
Афыпс ышъхьашъо Iэ щифагъ, иадыгацIэ пымылъэу иурысыцIэ щытхъугъ: - Мария Николаевнари цIэ дах,- "Дэгужъыер" пигъэзэу, - Нижегородскэри лъэкъоцIэ дэгъу... 
Адэ "Отче наш" ошIа?
- СэшIэ! "Во имя Отца и сына и святого Духа Аминь!" - 
Афыпс къащ къыхьи, дыухьэр IупкIэу, дахэу, зыпкъ итэу 
къыIуагъ.
- Аминь! - пачъыхьэми къызеIом, игъусэхэми къыдырагъэштагъ, нахь нэшIукIи пшъэшъэжъыем еплъыжьыгъ, 
риIуагъ: - Угу къыбдеIэу дэгъоу къэпIуагъ, учыристан 
пшъэшъэжъые шъыпкъ, Тхьэм укъегъэхъу, - дышъэтыжьын ахъщэ жъгъэй зэхэлъ заулэ фищэигъ, - ма мыхэр, 
къалэм узыкIокIэ, узфаер къырыщэф,- французыбзэкIэ 
Граббе инэралым фыпигъэхъожьыгъ: - Непэ щегъэжьагъэу, джа зэрэсIуагъэу, лъэпсэгъэкIод зао адыгэмэ ятэшIылIэ. Е къеуцуалIэх, е Тыркуем екIыжьых! Мы пшъэшъэжъыер къалэм шъущэ, игунахь шъухэмыхь...

--- Page 354 ---

XXVII
ЯтIонэрэ Александрэ пачъыхьэм адыгэхэмкIи, АфыпскIи 
ыIуагъэр къыгъэшъыпкъэжьыгъ. БгъуиплIымкIи хэхьапIи 
хэкIыпIи имыIэжьэу - адыгэ шъолъырыр пачъыхьэдзэ уIэшыгъэ зэтегъэпсыхьагъэхэмкIэ къауцухьагъ. Хы ШIуцIэ 
лъэныкъомкIэ, Анапэ ыпшъаIо щегъэжьагъэу Адлер ыкIахэ 
щыкIэкIыжьэу, урыс къухьэхэр Iутых, къарытIысыкIыгъэ 
дзэкIолIмэ шапсыгъэхэр, убыххэр, нэтыхъуаехэр апэIутых. 
Дагъыстанымрэ Щэщэнымрэ къаращыжьыгъэ дзэхэу 
къушъхьэ заом фэIазэхэр Пшызэ къызэпырыкIыгъэхэу 
Абдзахэ итых. ЕкатеринодаркIи, ЧэтунэкIи, СтаврополькIи 
къэзэкъыдзэхэр къекIых.
ЗичIыгу къэзыухъумэжьырэ адыгэхэмкIэ гукIэгъу 
щыIэжьэп - чылэхэр, мэщхэр, хъупIэхэр тестыкIых, цIыфхэр 
мэзмэ якIужьых. Пачъыхьэ пчыпэм лыуз иIэп - зынэсрэр 
елIы, къелырэр Тыркуем рифынэу хыIушъом рефылIэ. 
Заор ыкIэм фэкIошъ, урыс Iашэр гъэрэ фэмыдэу щэрыу, 
къэзэкъыдзэ орэдхэри, адыгэгур рахэу, къушъхьэмэ нахь 
ащызэпэджэжьых. Ахэмэ ауж "текIоныгъэр" къыдэзыхрэмэ яунагъохэр къалъэкIох, зыми щымымэхъашэхэу 
чылэгъо бгынагъэхэр тIысыпIэкIэ аубытых, чIыгухэр, егъашIэм яягъэм фэдэу, зэлъажъох, мэщыр щашIэ, былым 
хъупIэхэр зэфагощы...
Санкт-Петербург, Тифлиси, Ставрополи, Екатеринодари къарыкIрэ дзэ унашъохэр зэкIэ зыфэгъэхьыгъэр 
зы - адыгэмэ зыкъамышIэжьзэ, мамыр нэдэплъыпIэ арамыгъэгъотэу, заор аухыныр ары. Ау узэрэфаеу Iофыр 
заом щыхъурэп зэраIорэр шъыпкъэ, пытагъэ хэлъэу 
адыгэмэ яхэгъэгу къызэраухъумэжьрэм фэшъхьафэу 
бжыхьэ цIынэри зипчъэIупэ къэлъэгъогъэ кIымафэри ащ 
къыхэхьажьы. Аущтэу щытми, къушъхьэ кIымэфэ заом 
пачъыхьадзэр фытырагъэпсыхьэ. Мамрыкъо кIэй зыбгынэгъэ дзэмэ Шъхьагощэ нэпкъ джабгъум зыIуатэкъуагъ, 
зэпырыкIхи, Къужъыпс тIуакIэ зыдэзытэкъуагъэхэри макIэп.
Бжыхьэ-кIымэфэ уахътэм изэо зэжъупIэ Афыпс зыдэщыIэщтым укIэупчIэжьынэу щытыгъэп, етIани ащ иIоф 
ЯтIонэрэ Александрэ пачъыхьэм ыухыгъагъ - зыфиIогъэ 
къэлитIумэ яз, Тифлисми, Санкт-Петербургми, пшъэшъэжъыер нагъэсын фэягъ. Ставрополи, Екатеринодари ацIэ 

--- Page 355 ---

къезыIощтыгъэхэри щыIагъэх. Ау АфыпскIэ хэт сыд ыцIэ 
къыраIуагъэми, хэшIыкI фыриIэп, тIури зы. Амал иIахэмэ, 
зыщыщ дзэм хэкIэу зыми кIощтэп. ЕгъэзыгъэкIэ ращажьэ ми, чыжьэу Iуамыщыгъэмэ нахьышIугъ - къыIонэу ымышIэщтыгъэми, зыщыщ адыгэмэ ячIыгу зэрэщыпсэурэм, жьы 
къызэрэщищэрэм, ахэмэ ягугъу IаекIэ ашIми, зэрэзэхихрэм 
щагъаIэщтыгъ, пачъыхьэм игущыIэ зыхэтмэ къызэрагъэшъыпкъэжьыщтыри къыгурыIощтыгъ. Ау Тифлис кIоным 
игугъу Шъэбэжъ пытапIэм щашIэу зэхихыгъэп.
Тифлис зыщежьэн мафэм, сыхьат зытIу къэнагъэу, 
Афыпс инэралым еупчIыгъ:
- Тифлис тыкIо хъумэ, Николай Павлович, Шъэбэжъ 
пытапIэм тыблэкIыщта?
- Уфэзэщыгъа, Маша, Шъэбэжъ пытапIэ?
- Сыдахьэ сшIоигъуагъ... - Афыпс ынэпсхэр къыкIэтэкъугъэх, псынкIэуи зыкъишIэжьыгъ.
- АщкIэ укIонэу хъумэ, Маша, Тифлис гъогур бэкIэ 
нахь чыжь,- пшъэшъэжъыем ынэпс къызфечъагъэр къыгурыIоу, ау къызхимыгъэщэу инэралым къыIуагъ,- етIани 
а лъэныкъомкIэ типыймэ урагъэкIощтэп. Владикавказ 
гъогур къыхэтхыгъ, нахь благъ, нахь мамыр... Ау усэгъэгугъэ, Маша, пшIошъ гъэхъу, Мария Николаевна, 
Шъэбэжъ тебгъукIонэу щытышъ, сыд ичыжьагъэми, 
сыдэхьанкIэ, Федор Даниловичым икъэ сыпфыIухьанкIэ... 
Умыгъ, сипшъашъ, мыхъуныбэу заом хэхъухьагъэмэ ари 
ащыщ...
- ГущыIэ къысэота?
- Ащ изакъоп, нэмыкIи къыпфэсшIэн,- инэралым 
иIуплъэ шъабэ пшъэшъэжъыер ыгъэгупсэфэу къыIуагъ,- 
заор тэухы, псаоу сыкъанэмэ, Анаскевич дзэкIолIым икъэ 
пашъхьи зэгорэм уисщэн... Хэт ышIэра къытэхъулIэщтыр, 
ащ фэдэ чIыпIэ сифэмэ, мары, Вано Гивич ар къыпфишIэнэу 
селъэIу. Мария Николаевнам ыпашъхьэ, зиусхьан, сэри 
зэхэсхэу, гущыIэ къыщыозгъаIо сшIоигъу.
- Николай Павлович, тызэрыгущыIэрэр сыд,- Амилахвари зиусхьаным зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ,- укъызкIэлъэIурэр емыкIу, шъо шъуизакъоп, сэри сышъуигъусэу, 
Тхьэм ыIомэ, къэшъулъэгъужьын...
Мыекъуап, Чэтун, Пятигорск, Налщык, Владикавказ, 
Тифлис - джары Амилахвари зиусхьанымрэ Тришковымрэ 
зигъусэ Афыпс имэфитф гъогугъэр. Лабэ зэпырыкIхи, 

--- Page 356 ---

зэопIэ шъолъырыр забгынэм, гъогур бэкIэ нахь псынкIэ 
къафэхъугъ. Афыпси ылъэгъурэр шIогъэшIэгъонэу, ыгуи 
нахь зыкъиIэтыжьыгъэу Пятигорскэ нэсыгъэх. ХьакIэщым 
къыщыуцухи, шхапIэм зычIахьэхэм, апэрэ гущыIэу зэхихыгъэм гур къыуIэу, шъхьэр къырагъэпхъотагъ - зыкIэрытIысхьэгъэхэ столым пэмычыжьэу адыгэ лIитIу щысыгъ. 
ЗабытитIумрэ пшъэшъэжъыемрэ къызалъэгъум, анахьыжъым къыIуагъ:
- Заор икIэм хокIо, мыжыкъхэм дунеир яхохъужыркъым...
- Урыс пашътыхьри абэзэхэ адыгэхэм ядежь къокIоу 
жаIашъ.
- Олэи, тIасэ, урыс пашътыхьым дыримышъыщIагъэ 
дэ... "Фызао, фыбанэ, адыгэхэр дунеим тевымгъэт",- 
джарашъ идзэм яжариIауо жыхуаIар... Е-е, Хьасан, плъэгъурэ, мо хъыджэбз цIыкIур къыдоплъ, адыгэу жыпIэрэ, 
къыдодэIу...
- Даурэ адыгэн ар, Марфушэ!.. Плъэгъуакъэ шхэным 
ипэкIэ къащ къызэрихьар?..
- Олэи арам!.. Мэздэгу адыгэ чыристан хъыджэбз 
ешъхь, къол егъэгъоти иIупэр цIыуо, инэр къилыдыкIыурэ 
ишхыным!..
Ягъунэгъумэ адэжькIэ Афыпс фыреплъэкIэу, ядэIоу 
Тришковым зелъэгъум, еупчIыгъ:
- Сыда, аIорэр къыбгурэIуа?
Афыпс нэ IаекIэ Тришковым еплъыгъ нахь, зи риIожьыгъэп.
Амилахвари зиусхьанри, Афыпс зэрэадыгэр щыгъупшэжьыгъэу, къэгузэжъуагъ.
- Мохэмэ аIорэр сыдэущтэу Мария Николаевнам 
къыгурыIощта? - етIанэ, зыкъишIэжьэу, "угу къысэмыгъабгъ" къыригъэкIэу, пшъэшъэжъыем IугушIуагъ.- 
Шъушхэгъахэмэ, "Тхьэм ишыкур" тэжъугъаIуи, тыжъугъэтэджыжь.
Афыпс IугушIуагъэхэми, зэхихыгъэм ыгу зэремыIугъэр 
нэплъэгъу мыразэкIэ Амилахвари зиусхьаным гуригъэIожьзэ, шхэгъу ужым къащ къыхьи, къэтэджыжьыгъ. 
Шъхьэлъытэжьри пэгагъэри къебэкIэу, ыгуи къыпиIонтIыкIэу Афыпс илъэпкъэгъу лIитIумэ къябгъукIожьыгъ, сыд 
фэдизэу уасэ зыфишIыжьыщтыгъэми, игукъауи, ишъхьакIуи 

--- Page 357 ---

ыстыщтыгъэм, пчъэ икIыгъом дэжь къызынэсым, джыри 
зэ ахэмэ афызэмыплъэкIын ылъэкIыгъэп.
Пятигорскэрэ Налщыкрэ азыфагу илъ гъогур къакIуфэ 
зы адыгэ чыли къыщыуцугъэхэп, зы цIыфи дэгущыIагъэхэп. 
Налщык блэкIхи, Владикавказ гъогум техьагъэх. Ащ чэщ 
кIако щырахи, ящэнэрэ мафэм иджацы кIахэ Тифлис нэсыгъэх.
Амилахваридыхэр бэрэ къалэм дэсыгъэхэп. Мэфищ 
уахътэм зыIукIэн фаехэм аIукIагъэх, нэIуасэ зызфашIыщтхэм зафашIыгъ. Амилахвари зиусхьаным ичылэу Чали 
зыфаIоу Горийскэ губернием щыIэм мазэ горэм Афыпс 
щагъэIэнышъ, Тифлис къызащэжьрэм, зыщырагъэджэщт, 
зыщаIыгъыщт пансионэу мадам Фавр зиIэшъхьэтетыр 
рагъэлъэгъугъ, бзылъфыгъэми нэIуасэ фашIыгъ.
- Джары, Николай, шъукъыздэтхэщтыр, - пансионым 
ыгу зэреIугъэр къыхэщэу Тришковым сэлам рихыжьзэ, 
Афыпс къыIуагъ,- дзэм хэтмэ зэкIэми, зэкIэми сэлам 
сфяхыжь, сазэрафэзэщри сфяIожь.
- АщкIэ утэгъэгугъэ, Маша,- Тришковым, сэлам 
зэхыжьым ымакъэ тIэкIу къыIэпигъэзэу, къыIуагъ,- ау 
зэщыгъо уимыфэзэ, заор къэтыухыни, къэдгъэзэжьынкIэ 
сенэгуе...
- Гъогумаф, Ник,- апэрэу Афыпс ыпкъ къикIэу ыIапэ 
кIалэм фищэигъ, шъэф хэмылъэу ынэмэ акIэплъагъ.
- ХъяркIэ, Мария,- Тришков Николай къыIукIыжьыгъ, 
ыгу щыщэу къыщинэрэм псынкIэуи фызэплъэкIыжьыгъ: - 
Тыкъыпфэтхэщт тэ... 
Афыпсрэ Анна Александровнамрэ Чали чылэм апэ 
дэдэ щызэIукIагъэх. Хьаулыеу Амилахвари зиусхьаныр 
гумэкIыщтыгъэ, егъашIэм зэрэшIэщтыгъэхэ фэдэу бзылъфыгъитIумэ IаплI зэращэкIыгъ, анэкIушъхьэхэр зэнагъэсыгъэх, зэбэугъэх.
- Уаумэхъы зэхъум, сыкъэкIон сымылъэкIыгъэми, 
сэры пхъукIэ узыштагъэр, сипшъашъ,- Анна Александровнам ыбгъэгу Афыпс кIэтэу риIощтыгъ,- сызэрэогупшысэщтыгъэу уитеплъи, уиIуплъи къычIэкIыжьыгъ.
- Сэ къызэрэпфэстхыщтыгъэу Iоба…- Амилахвари 
зиусхьанри шъузым есэмэркъэу.
- Ары, Вано,- шъузми лIым дырегъаштэ,- къысфэптхыщтыгъ, Машэ игушIуагъуи, игукIаий сащыбгъэгъуазэщтыгъ. Машэ итеплъи, игъэпсыкIэ-шIыкIи тигъурдж пшъашъэмэ афэд, арба, зиусхьан?
- Ары, Анна Александровна, ары,- ышъхьэ ыгъэсысзэ, 
Афыпс IогушIо,- Машэ, Мария Николаевна Дэгужъые-Нижегородскэр тигъурдж пшъашъэмэ яхьщыр. Ау лъэкъоцIитIоу ыхьырэмэ ащыщи хэлъэп пIон плъэкIынэп, ари 
зыщытэмыгъэгъупш,- зиусхьаным ядэжь къыщэгъэ пшъэшъэжъыер зыфэдэр ышIэзэ, сэмэркъэукIэ къыухыжь 
фэдэу зыригъэшIыгъ.
Афыпс зэхихрэр, ылъэгъурэр ыгу риубытэщтыгъ нахь, 
зыгорэ къариIолIэжьыным иIоф тетыгъэп. Дзэ щыIакIэу 
зыхэтыгъэмрэ унэгъо щыIакIэу зыхэфагъэмрэ бэкIэ зэтекIыщтыгъэ, ащ ухэгупшысыхьаным, ухэдэIоным, ухэплъыхьаным пае джыри охътабэ ищыкIэгъагъ. Афыпс егупшысэ: 
мы сыкъыздащэгъэ лъэныкъор сыдэу адыгэ лъэныкъом 
емыхьащыр. Къушъхьэхэри, тIуакIэхэри, псыхъохэри, 
мэзхэри щыIэх, ау тэтыемэ афэдэхэп. Яуашъуи, ятыгъи, 
яощх къещхыкIи ары. Япшъэшъэжъыехэри яшъэожъыехэри тэтыехэм афэдэхэми, адыгабзи урысыбзи ашIэрэп. 
Амакъи, ягущыIакIи, ягъэпсыкIи, языфэпакIи адыгэмэ 
афэдэхэми, къысаIорэр къызгурыIорэп. Вано тыкавказ 
цIыф, тызахьщыр, зы уашъор тиуашъо, зы тыгъэр титыгъэ 
еIо шъхьакIэ, сыда ащыгъум ежьхэр тичIыгукIи, тиуашъокIи 
тимылъэпкъэгъумэ ягъусэхэу тэ, адыгэмэ, къызыкIытэзаохэрэр? Мыщ щымамыр, шхонч омакъи, топ омакъи щыIэп. 
ЦIыфхэр щэщхых, щэсэмэркъэух, орэд къыщаIо, къыщэшъох!.. Вано Гивичи Анна Александровнари цIыф дэгъух, 
сыздахьыни сыздагъэтIысыни ашIэрэп, дэгъугъэба мыхэр 
Махатадзэм имылъэпкъэгъугъэхэмэ, къытэмыпыищтыгъэхэмэ... Тришковми дзэм зигъэзэжьыгъэр тхьэмафэм 
ехъугъ, игъогу псынкIэ къыфэхъугъ шъуIуа?.. Ащи зимышIэжьэу исэшхо къихыгъэ зэпыт, сэ сихьатыри, зыгорэм 
ихьатыри къыубытрэп... Урыс пачъыхьэм заор тыухын 
фае еIо, етIани адыгэмэ язаох...
Тифлис гъогум тыращэн зэхъум, Нижегородскэ дзэм 
изабытхэм ясурэтхэр зыдэтыхэу къыратыгъэгъэ альбомыр 
Афыпс къыштагъ. Апэрэ нэкIубгъор ЯтIонэрэ Александрэ 
пачъыхьэм исурэткIэ къежьэ, Кавказыр зыIэ илъ зиусхьанышхори ащ къыкIэлъэкIо, етIанэ Граббе инэралым щыкIэдзагъэу Тришковым щыкIэкIыжьэу ясурэтхэр дэтых. Хэти 
ежь ыIашъхьэкIэ гущыIэ заулэ сурэт чIэгъым къыфыкIитхагъ, 

--- Page 358 ---

ямэхьанэкIэ нахьыбэр зэтефэ, зыщызэтекIхэри макIэп. Ау 
пшъэшъэжъыем ыгу къагъэбырсырэу гущыIэшIу закI 
акIэтыр. Усэ сатырхэри къахэфэх, лъэкъоцIэ закъо нэмыкI 
зыкIэмытхэри къахэкIы. Зи кIэмытхагъэу сурэт заули альбомым дэт. КIэтхэгъэ-кIэмытхагъэр арэп Iофыр зэлъытыгъэр, нэпэеплъэу къыфашIыгъэр ары. Апэрэу ылъэгъурэ 
забытхэри ахэтых. Мыхэр фэхыгъэмэ ачIыпIэ къэкIогъэ 
забытхэщтын, Афыпс еIо. Никоноври, Усатенкэри, 
Боброври, Ивченкэри, Кузьменкэри, Строеври щыIэжьхэп, 
дзэкIолI тхьамыкIэхэу фэхыгъэхэри бэкIэ нахьыб... Адыгэхэр?.. Хэт ахэр къылъытэщтых! Iашэ зыIыгъи зымыIыгъи 
пачъыхьэ пчыпэм екIодылIэ... Афыпс альбомыр къехьылъэкIэу зэгуепIожьы, ыпашъхьэ регъэкIоты.
IитIур жэпкъым кIэгъэкъуагъэу Афыпс гупшысэу 
щысызэ, гум къитэджыкIэу зэхихрэ азэнэджэ макъэм 
шъхьэр къырегъэпхъуатэ, зыдэщыIэр щыгъупшэжьыгъэу 
зеплъыхьэ, зэхихыгъэм ишъыпкъапIэ кIэгуIэу шъхьаныгъупчъэм ечъалIэ. Гур зыгъэбырсырыгъэ макъэр къэIужьрэп, 
инэплъэгъу кIэтыгъэ адыгэ дунаир арэп зыхаплъэрэр. 
МыжъокIэ къэшIыхьэгъэ хатэмэ, мыжъо дэпкъ унэмэ, 
урам IонтIэгъэ зэжъумэ ашъхьапырэплъышъ, тхышъхьэм 
тет чылысыр елъэгъу, ащ ипчэдыжь одыджын зэпэджэжь 
макъэ зэхехы, зэресагъэу къащ къехьышъ, псынкIэу 
къыIокIыжьы. Федор Данилович Анаскевич лIыжъри 
игупшысэмэ къахэтэджыкIы, ыпсэ хэкIы зэхъум къыриIожьыгъэ гущыIэхэри гум къэкIыжьзэ, хагъэщэтыкIыгъ. 
Сыда Фидур исурэт, Афыпс ыIуагъ, альбомым зыкIыдэмытыр?.. Альбомыр къыпхъотагъ, дэтмэ яплъ-ямыплъышъоу тхьапэхэр зэпигъэчъагъэх, Плуталов докторыр зыдэт 
тхьапэр зэтыриIэжагъ, Федор лIыжъыр псаузэ, ящыIэкIагъэр ыгу къэкIыжьэу, Сергей Петровичым нэшIукIэ джыри 
зэ еплъыжьыгъ, Ангелина Парамоновнари, исурэт дэмытыгъэми, ынэгу къыкIэуцуагъ, IугушIуагъ, ыгуи нахь 
къэушъэбыгъ... Фидур тхьамыкIэм сурэт техыгъэ иIагъэп, 
ар ышIэнэуи чIыпIэ итыгъэп, ибалалайкэ закъу нэпэеплъэу 
къысфэнэжьыгъэр, Николаевскэ станицэм тыкIомэ сурэт 
зытырядгъэхыщт ыIозэ, дунаим ехыжьыгъ. Икъэ сурэт 
сиIагъэми сезэгъыщтыгъэ... Ангелина Парамоновнам 
исурэт къысфигъэхьынэу ыIуагъэшъ, къызэрэзэгосхэу 
слъэгъунэу дэзгъэуцощт. Ары, ары, ЯтIонэрэ Александрэ 
пачъыхьэ шъыпкъэм ыпэ изгъэуцощт. Фидур исурэт сиIагъэмэ, джа дэдэр сшIэщтыгъэ... Зэ, зэ, сыда Тришковым 
исурэт къысфытыритхагъэр? "ТызщызэIукIэжьыщт мафэм 
инэпэеплъэу мы сурэтыр къыосэты". Сыда ащкIэ къыIомэ 
шIоигъор? Ащ фэдэ гущыIэ къысиIозэ, игъогуи техьажьыгъагъ. Афыпс зэгуцафэрэм ышъхьэ къыримыхэу IущхыпцIыкIзэ, Тришковым исурэт нэкIубгъо зэпыригъэзагъ...
Пкъы ищыгъэ псыгъомрэ нэгушIо плъэгъумрэ къыздихьэу Анна Александровнар унэм къихьагъ, тыгъоспчэдыжь зызэришIыгъэу, джыри ылъэгъурэр шIогъэшIэгъонэу 
къызэтеуцуагъ:
- Маша, а сипшъашъ, уипчэдыжь шIу, джыри тапэ 
укъэтэджыжьыгъа?
- Уипчэдыжь шIу, Анна Александровна,- сэлам пэгъох 
рихыжьзэ, Афыпси янэ папкIэм фэтэджыгъ.- Сэ дзэм 
жьэу сыкъыдэтэджэу шэны сфэхъугъэшъ ары, Анна Александровна,- тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, ащ ыпэрэ мафэми 
Афыпс ыIуагъэр джыри шъабэу къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Ары, сипшъашъ, ары. Жьэу укъэтэджыжьэу дзэм 
ущырагъэсагъ... Тэ тиунэ жьэу къыщытэджыжьхэрэр 
унэIутхэр ары. ЗыгорэкIэ ахэмэ якъурт-щырт макъэ, 
сипшъашъ, уимыгъэчъыемэ шIэ? - Анна Александровнам 
ымэкъэ шъабэ псынкIэу зыкъызэблихъугъ.
- Хьау, Анна Александровна, зыми сигъэохъурэп.
- Армэ хъун,- пщыгуащэм зэхихрэр игуап,- тэ тиунагъо хэбзэ гъэнэфагъэ илъ, ар ыукъоу зыми фэтыдэщтэп. 
Джы сызэрэолъэIущтыр ары, сипшъашъ, зымафи къыосIогъагъ, "мама Анна" Iозэ къысадж, тэ сабый тиIэп, сигопэщт.
- Шъо шъубзэкIэ "мамэм" къикIрэр "папи",- Афыпс 
ащ ежэщтыгъэ пIонэу къыIуагъ, ыгу хигъэкIын Iофи мэкъамэм кIэлъыгъэп.
- Ащ сыдэу псынкIэу гу лъыптагъа, сипшъашъ? ПшIэщтыгъа?
- Хьау,- Афыпс джыри бзылъфыгъэм IугушIуагъ, IаплI 
рищэкIыгъ,- гъунэгъу пшъэшъэжъыемэ сахэдэIуагъэти, 
аущтэу къызгурыIуагъ.
- Ухэукъуагъэп, тэрэзэу къыбгурыIуагъ. Тыбзэ, 
гъурджыбзэр, зэбгъэшIафэкIэ "мам" Iозэ къысаджи, 
сезэгъыщт.
- Къыздэхьащхыщтхэба?
- Къыбдэхьащхыхэ пакIошъ, щхыпэ зыIупэ къечъэрэм 
сэ сыфэгъэзагъ.

--- Page 359 ---

- Дядя Вано?
- Ащи "пап" Iозэ едж, игопэщт. НекIо, пчэдыжьышхэм, 
къытэжэх. Тифлис, пансионым узычIахьэкIэ, уипчэдыжьышхи, уищэджэгъуашхи, уипчыхьэшъхьашхи, уигъолъыжьыгъуи, уикъэтэджыжьыгъуи а зы сыхьат уахътэм 
тегощэгъэщт.
- Ащыгъум ар дзэм фэдэщтба?
- Фэдэщт, ау шъэожъые щаIыгъыщтэп,- Анна Александровнам къыпиупкIыгъ, ау псынкIэу къыIуагъэм кIэгупшысыхьэ фишIыжьыгъ.- Сыда, сипшъашъ, дзэ щыIакIэм 
уезэщыгъэу къычIэкIын?
- Хьау, сызэсагъэр сэркIэ нахьышIу,- Афыпси иджэуап 
кIэкIыгъэ, ау Анна Александровнар зажэщтыгъэ "мамэ" 
гущыIэр къыжэдэкIыгъэп.
XXVIII
Мадам Фавр ипансион зэфэшIыгъэ Афыпс зычIэсыр 
илъэсныкъом къехъугъ. Ащ фэдизым Анна Александровнар Афыпс дэжь мыкIоу зы тхьэмафэ къыхэкIыгъэп. 
Нижегородскэ забытхэм алъэныкъокIи письмэ Афыпс 
къыфимыкIэу мафэ тешIэщтыгъэп. Кавказыр зыIэ илъ 
зиусхьанышхоми, ежь зэриIощтыгъэу, пшъэшъэжъые ибэр 
гум ринэщтыгъэп - мазэм зэ-тIо лъигъаплъэщтыгъэх, 
ышъхьэ шъыпкъэкIи мызэу-мытIоу къыфыкъокIыгъ. Идзэ 
щыщ забыт горэ Тифлис къызыкIокIэ, Афыпс дунаир 
фикъужьыщтыгъэп.
Сыд фэдиз шIулъэгъу хэткIи тыдэкIи къикIэу Афыпс 
къыфыряIагъэми, мадам Фавр пшъэшъэжъыемкIэ рэзагъэп. Емыджэшъоу, пансионым шэны щыхъугъэ щыIэкIэпсэукIэ зэхэтыкIэр IэдэбынчъагъэкIэ зэщигъакъоу арыгъэп. 
ИцIыфыгъэкIи, иIэпкIэ-лъэпкIагъэкIи, игупкIагъэкIи зыхэтмэ 
къахэмыщмэ, ахэкIуакIэрэп.
Мафэ горэм мадам Фавр Анна Александровнам къыриIуагъ:
- Маша Нижегородскэр зызэбгъэлъэгъурэ уж садэжь 
къычIахь.
Анна Александровнам мадам Фаврэ ымэкъэ чъыIэ 
зыфихьын ышIагъэп. Ежь зиусхьангуащэми шэн пытэ хэлъыгъэми, бзылъфыгъэ гъур лъэпэлъагэу IусыкIыжьрэм 
нэмыз-Iумызэу кIэлъыплъагъ, сыд мыщ къысиIощтыр ыIоу, 

--- Page 360 ---

гумэкI-бырсырым хэфагъ. БлэкIыгъэ тхьэмафэми, ащ 
ыпэрэми зы мыхъун гори Машэ хэслъэгъуагъэп. Сыд 
шъуIуа къысиIощтыр? ЕтIани сыдэу гущыIэ пыупкIыгъэкIэ 
къыздэгущыIагъа? Машэ мыхъун горэ ышIагъэмэ шIэ?.. 
Мадам Фавр непэп зысшIэрэр - пкъы ихыгъэ-шъхьэ Iэтыгъэ зандэр ишIыкIэ-гъэпсыкI, ущымыгъуазэмэ, щхыпэ-гушIопс къемыкIухэу, гуих-псэих фэдэу къыпщыхъущт, 
ау сабыйхэр шIу елъэгъух, ежьыри къалъэгъужьы. Ащ 
езгъэпIунэу, езгъэгъэсэнэу Машэ фэдэу сабый горэ сиIагъот. Илъэситфым къехъугъэшъ тызызэкIыгъур Ванорэ 
сэрырэ тиунагъо къыхахъорэп, тыкъызэхэшIыкI, си Тхь, 
унэшIу къытщыгъаф, Машэ пшъэшъэжъые пытэ цIыкIуми, 
джа мафэрэ сызэрэолъэIоу, ыгу шъабэ къысфэшI. Сыд 
шъуIуа - сызгъэгушIощта, сызгъэнэшхъэищта - мыщ 
къысиIощтыр?
Зэфагъэр къебэкIэу цIыфым идунэе хьылъэ тетми, 
ошIэ-дэмышIэ шъхьэимыхыгъэ гущыIэ горэ зыфэбдзыкIэ, 
ар нафэ фэпшIыфэкIэ, нибжьи гум къимыхьащт 
гупшысэ-гумэкIхэр къыхэогъэтаджэх, ежь фэгъэхьыгъэми, 
къыпэблагъэмэ яхьылIагъэми джэуапынчъэ упчIэхэм амалынчъэкIэ зэрадзэжьы.
Амилахвари гуащэми ар джыдэдэм къехъулIэ. Сыда 
мадам Фавр къыриIощтыр? Машэ иегъэджапкIи, ипIуни, 
зыщилъэщти, итхылъмэ атефэщт ахъщэм нэсыжьэу мазэ 
къэс Нижегородскэ дзэм къекIы, пшъэшъэжъыем изакъоп, 
пансионым анаIэ къытырагъэты. ЗыгорэкIэ, еIо, тэ тымышIэу Машэ мыхъун горэхэр IэкIашIэхэмэ шIэ? Илъэсныкъо 
нахь узщымыгъозэ пшъэшъэжъыем къыхэфэщтхэр сыдым 
уигъэшIэн, ау цIыфым ишэн-гъэпсыкIэмэ ащыщхэр къыбгурыIонкIэ а уахътэри макIэп. Машэ, ыныбжь емылъытыгъэу, Iушыщэ умыIощтмэ, цыхьэ фэозымыгъэшIын мыхъунэу хэплъэгъощтыр сшIэрэп. Зафэ, нафэ, хые, хьалэл, 
гукIэгъу хэлъ... Къаигъ пIомэ, сыушъэфрэп, ари хэлъ - 
ишъыпкъагъэ пфытекIыщтэп. Ау ар щыкIагъэкIэ хэтрэ 
цIыфи фэплъэгъу хъунэп. Илъэс заулэм дзэм щапIугъ 
пIонти, ибзылъфыгъэ шъхьэлъытэжь къемыбэкIмэ, щыгъупшагъэп. НэIуасэ зыфэсшIырэмэ иIупкIагъ, ишъырытыгъ, 
ишъхьэкIэфэныгъ апэ халъагъорэр, аущтэу дзэм къызэрэхэкIыжьыгъэри ашIогъэшIэгъон... Адэ сыда зинэгъун джэшхомэ къасфычIэплъыгъэ мадам Фаврэм къысиIощтыр? ЗыгорэкIэ Iэпэ-лъэпэштагъэ Машэ къыхэфагъэмэ, 

--- Page 361 ---

емыкIу къэтхьын!.. Хэт ышIэра адыгэ шэнхэр... Сыд пае 
ямыхьакъ атеплъхьан, лIыгъэ ахэлъ, цIыфыгъэм шIолIыкIых, 
хьакIэкIэ нэгуихыгъэх, хэткIи шъхьэлъытэжьых арамыгъэIуагъэмэ, ахэмэ ягугъу IаекIэ ашIэу зэхэсхыгъэп, цIыфым 
имыщыкIэгъэ гуцафэ, хэти щэрэщ, фэпшIыныр гунахь...
Аннэ Александровнам чыжьэкIэ Афыпс ылъэгъугъ - 
шагум щызэрэгъэжъотырэ пшъэшъэжъыемэ ахэдзыгъэу, 
чъыг чIэгъ пхъэнтIэкIум изакъоу тес, гупшысэр къызэребэкIрэр пшIэнэу инэшхъэй нэплъэгъу къушъхьэ чэпэ 
рекIокIымкIэ щыI. Пансионыр дунаим тетыжьми ымышIэу, 
зыхаплъэрэ тхышъхьэ мэз джашъом фэдэу игупшысэ 
чыжьэхэр итэкъухьагъэх. Ыгуи, ыпси, игукъэкIыжьхэри, 
игукъауи, игушIуагъуи адыгэ шъолъырэу зыпэIапчъэ хъугъэм шъхьащытых. Ихэгъэгу пэчыжьэ зэрэхъугъэр арыщтын, нахьыпэм - гъэрэу зыщэтми ары - зэхимышIэщтыгъэхэр, ынэ къыпэIумыхьэщтыгъэхэр джы зэхэугуфыкIыгъэу елъэгъу, ежь къызэрэщыхъоу уасэ афешIы, нахь 
хэгупшысыхьэ къэс ыгуи къыхэузыкIы, нибжьи зыдэмыкIыжьышъущт къулэджэжъ горэм дадзагъэу къышIошIы. 
Мо пщэфмэ тхьэ ятагъэба, еIо, талъэныкъокIэ есых... Та 
лъэныкъор ара адыгэхэр зыдэщыIэхэр? Мо тыгъэр къызэрэкъокIрэм фэдагъ а лъэныкъоми къызэрэкъокIыщтыгъэр. Ар къыкъокIыным ыпэкIи, ечэндми, щэджагъоми, 
ахъшамыми, джацэми азэнэджэ макъэхэр къыщыIущтыгъэх... Тимэзхэми къужъ тIыргъогъэ гъожьыбзэхэр ахизыщтыгъэх... КъэошIэжьа, ежь зэреIожьы, нан, тат, сэры 
аIоу къызэрэтыугъоищтыгъэр... Шыу мэхъэджэжъэу мэз 
лъагъом къыхэлъэтыгъагъэр?!
Афыпс игупшысэ къыхэужьи, шъхьэр псынкIэу къыпхъотагъ. Пансион щагум щызэдэджэгущтыгъэ гъурдж 
пшъэшъэжъыехэу зыбзэ зэтетэкъущтыгъэмэ ахэплъагъ, 
ыгу темыфэхэу шъхьэр дыридзэкIыжьыгъ. Ятэрэ янэрэ 
зэрилъэгъугъагъэхэу, Анаскевич лIыжъми ихьади, икъи 
ынэгу къыкIэуцожьыгъэх, Тришковым икъэгъагъхэри ыгу 
къэкIыжьыгъэх... Гъурдж пшъэшъэжъыемэ амакъэ гум 
тефэрэп шъхьакIэ, ыIуагъ, сыда ахэмэ ялажьэр? Махатадзэ 
забытыр зэращыщыр ара? Ащ изакъуа? Сяни, сяти, нэмыкI 
адыгэхэри зыукIы гъэхэм, джыри зыукIхэрэми, ячIыгу атезыхыхэрэми Тришковри, Граббе инэралри, Амилахвари 
зиусхьанри, Плуталов докторыри, Ленюк дзэкIолIри ащыщых, зэкIэми апшъэжьыр шIу къысфешIэ ыIозэ, мыщ 

--- Page 362 ---

сыкъязгъэщэгъэ пачъыхьэр ары... Хэта Фидур тхьамыкIэр 
зыукIыгъэр? Сыда зыфаукIыгъэр?.. Ащ къэм дыдэлъ 
дзэкIолIхэр? Адыгэ хьадэщэжьхэр дзэм къызытфакIохэм?.. 
Ахэми щыIэхэ ашIоигъуагъ, али узыгъагъэ... Джары Ангелина Парамоновнам ыIогъагъэр... Тетя Ангелина, уитхыгъэ 
зэ нахь къысIэкIэхьагъэпи, тэ ущыIа? Усымаджа? Сергей 
Петровичыр нэмыIэмэ, сыщыгъупшэжьыгъ, исэлам загъорэ Тришков Николай къысфырегъэхьы... ПшIагъот, 
тетя Лина, ори, адыгэхэми, тидзэ хэтхэми, зэкIэми, зэкIэми 
сазэрэфэзэщрэр!.. Мыщ дэеу къысфыщыщытхэкIэ арэп... 
Французыбзи, гъурджыбзи щысагъашIэ... Ау мыщ адыгабзэр - къэошIэжьа, ори, Фидур тхьамыкIэми "убзэ 
зыщымы гъэгъупш" къысашъуIощтыгъ - щызэрагъашIэрэп... Сиадыгэ лъэкъоцIэ закъоу чылысым къыщысфагъэнэгъэ Дэгужъыер зэхэзымыхыхэ зышIоигъо кIэлэегъаджэхэри пансионым чIэтых, мадам Фавр ахэмэ 
анахьышIоп, "Нижегородская" ыIозэ, къысэджэ. Сыда ащ 
слъэкъоцIэ шъыпкъэр зыкIыпигъэзрэр? Къыпфэстхыгъэр 
джыри къыпIэкIэ хьагъэкIэ сыгугъэрэп, ащ зэкIэ, зэкIэ 
къистхагъ. КъакIуи, мыхэмэ сахэщыжь, ащ нахьрэ сахэтыжьын слъэкIыщтэп... Амилахвари зиусхьаным ишъуз 
Анна Александровнари дэгъоу къысфыщыт шъхьакIэ, 
сызщыщы адыгэмэ ягугъу сшIы зыхъукIэ, ышъхьэ дырегъэзэкIы... Мыхэр зыфаехэр къызгурыIорэп, ядин сырагъэхьагъэмэ, урыс дэдэ сыхъу гъэу е сыхъунэу къашIошIыщтын... Сызщыщхэр сщымыгъупшэхэу сызхащагъэмэ 
ащыщ сыдэущтэу сыхъущта?! Къысфэгъэгъу, си Тхь, 
сыкъызэхэшIыкI, си Алахь... Афыпс къащ къехьы, Тхьэ 
елъэIу...
- Маша! Сыкъызэхэпхырэба? - Афыпс къызэрэмыплъэрэр шIогъэшIэгъонэу, тIэкIуи гумэкIэу Анна Александровнар джыри къэджагъ: - Сикъэджэн модэ щагу дэхьагъум дэжь къыщезгъэжьагъ, сипшъашъ...
- Анна Александровна,- Афыпс къызщылъэтыгъ, 
мыгузажъоу, "мамэкIи" емыджэу, ау IугушIоу Амилахвари 
зиусхьангуащэм, ыцIэрэ ятэ ыцIэрэ риIозэ, пэгъокIыгъ.- 
Сыдэу дахэу зыкъэпфэпагъ, джыри пансион пшъэшъэжъыехэр къытебгъэфэщтых, тхьэмэфэ псаум къыптегущыIэ 
икъущтых.

--- Page 363 ---

- Ащ фэдэу сыдаха, сипшъашъ? - къыраIуагъэр игуапэу, къызэрэпэгъокIыгъэ шIыкIэм ыгу емыIоу Анна Александровнар Афыпс къызэрищалIи, ынэкIушъхьэмэ ябэугъ, 
етIанэ къызэпиплъыхьэу еупчIыгъ: - Сыдэу укIыфа, 
угъойщая?
- Хьау,- зыгъэгумэкIрэмэ ашъхьэ Афыпс къырихыгъэп.
- Мо зэрэгъэчэфрэмэ уащыщэп,- тIэкIу тешIагъэу 
ыгу къызэреорэр къыхэщ-къыхэмыщэу зиусхьангуащэм 
къыIуагъ,- уизакъоу ущыс... УзгъэгумэкIрэр сшIомыушъэф, къысаIу.
- Зыми сигъэгумэкIрэп.
- Мыщ ыпэкIэ, блэкIыгъэ тхьаумафэми, мы чIыпIэ 
дэдэм ущысыгъ, уинэплъэгъуи, непэ фэдэу, мо къушъхьэ 
чапэм текIыщтыгъэп. КъысаIу, сипшъашъ, зи сшIомыушъэф.
- Зи пшIосыушъэфрэп... - Афыпс ымакъэ, пыупкIыгъэ 
хэмылъэу, джы нахь къэушъэбыгъ.
- Адэ сыда, сипшъашъ, мадам Фавр садэжь къычIахь 
къызкIысиIуагъэр?
- Сыдигъу къызыуиIуагъэр? - Афыпс шъхьэр къыпхъуати, къотэгъу лъыхъурэм фэдэу Анна Александровнам Iуплъэзэ еупчIыгъ, нэплъэгъу псынкIэри ридзыхыжьыгъ.
- Джыдэд, моу пансион щагум сыкъыдахьэ зэхъур 
ары... Мыхъун горэ пIэкIэшIагъэмэ, сшIомыушъэф, сипшъашъ, зы цIыф есымыгъашIэу сэ зэкIэри згъэтэрэзыжьыщт...
- Анна Александровна, - Афыпс нэплъзгъу нэшхъэйIушкIэ зиусхьангуащэм Iуплъэзэ, риIуагъ,- мыхъун сшIэнэу 
сыцIыкIужьэпи сэ...
- СэшIэ, сипшъашъ, узэрэмыцIыкIур, сэшIэ... Ау 
мыхъун пIэкIэшIэным ины, цIыкIу фэIуагъэп сэIошъ ары...
- Сэ дэгъоу седжэ, къысаIорэр сэгъэцакIэ, Iэдэб зыхэсэгъэлъы, сипIэ Iусэхыжьы... - Афыпс ымакъэ, хьарамыгъэ хэмылъэу, къэкIэзэзыгъ.- Ау мадам Фаври кIэлэегъэджэ зытIу горэми сыгу ябгъэ...
- Сыда? - Анна Александровнар къэгузэжъуагъ.- 
Щыхьагъу укъашIа?
- Хьау...
- Адэ сыда?

--- Page 364 ---

- СлъэкъуацIэ "Дэгужъыер" пагъэзы...- Афыпс 
зиусхьангуащэм екIотылIагъ, ышъхьэ бзылъфыгъэм ыбгъэ 
зынэсым, ынэпсхэр къыкIэтэкъугъэх.
- Умыгъ, сипшъашъ, умыгъ,- Анна Александровнами 
Афыпс ышъхьашъо, ынэкIушъо Iэ щефэ, ынэпси фыкIелъэкIыкIы,- сэ ащ фэдэ ахэмэ къыяузгъэшIэжьыщтэп. Угу 
ебгъэгъэцIыкIун нахьи, бэшIагъэ ар къызысэпIон фэягъэр... 
Сыдигъу аущтэу ашIэу зырагъэжьагъэр?
- Пансионым сыкъызчIэхьэгъэ мафэм щегъэжьагъ...- 
къотэгъу зэригъотыгъэр, ыгу жьы зэрэдигъэкIыгъэр арыщтын, Афыпс ыгу къэшIужьэу еублэ, бзылъфыгъэм 
ифэбагъэ зэхешIэ, пшъэшъэжъые пкъы псыгъо пкъыещтыгъэр ыбгъэгу нахь къыщэушъэбы, тIэкIу тешIагъэу 
еупчIы: - Анна Александровна, та лъэныкъор ара адыгэхэр 
зыдэщыIэхэр?.. Тыгъэр зыкъохьажьрэ лъэныкъор ара 
хьауми къызкъокIырэ лъэныкъор ара?
ОшIэ-дэмышIэ упчIэм зиусхьангуащэр къыкIигъэщтагъэми, къызхигъэщыгъэп. Адыгэхэр зыдэщыIэ лъэныкъор 
ымышIэщтыгъэми, джэуапынчъэу пшъэшъэжъыер къызэримыгъэнэщтым пылъэу бэмышIэу Афыпс зыдаплъэщтыгъэ чэпэтх мэз пIуакIэмкIэ плъагъэ, Чали чылэр инэплъэгъу щызэпэкIэкIыгъ, игупшысэ псынкIэмэ ахэтэу илI 
Амилахвари зиусхьанри ынэгу къыкIэуцуагъ, пшъэшъэжъыемкIэ къыриIогъагъэхэр - зэрэIушыр, зэрэуIэгъошIур, 
зэрэгумахэр, зыщыщхэмкIэ зэрэкъаигъэр - ыгу къэкIыжьыгъэх. Адэ узщыщмэ анахь IэшIу, ыIуагъ, тыдэ къипхын? 
Апэрэ мафэм щыублагъэу сэри ар есэлъэгъулIэ, къызхэзгъэщрэп нахь. УзщыщхэмкIэ сыд мыгъор къыпфэсшIэн, 
пшъэшъэжъый... Угу бгъэузыжьын, зыуухыжьын нахьи 
узхэфагъэмэ, алъэкI къагъанэрэп, апсэ къыпIуалъхьэ, 
захэбгъэзэгъагъэмэ нахьышIугъ, а зигугъу пшIыхэрэм, 
ежьмэ ашъхьэ яIофыжь, къыпфашIэжьын щыIэп, заор 
аухы, ячIыгу абгынэ...
- А укъызкIэупчIэгъэ адыгэхэр, Маша, сымыгъуащэмэ, 
мо лъэныкъомкIэ щыIэх,- Анна Александровнам, джау 
сыдми чэпэтх мэз пIуакIэмкIэ Iэ ышIыгъ.
- Ащ фэдэу благъэуи? - гъэрекIо бжыхьэ гъогоу 
къакIугъэр ынэгу щызэпачъэзэ, Афыпс къэупчIагъ, зэрэмышъыпкъэр ышIэщтыгъэми, зэхихрэр игуап.
- Хьау, ащ фэдэу благъэп ар,- къыIуагъэм рыкIэгъожьэу зиусхьангуащэр къэгузэжъуагъ, - къушъхьэ кIыбымкIэ мэфэ заулэ гъогу дэлъ. Ар Iофэп, мыдэ къыпфэсхьыгъэ тхылъым еплъ, урыс пшысэ гъэшIэгъонхэр дэтых... 
Еплъи, сурэт дахэхэри дэшIыхьагъэх.
Афыпс шIогъэшIэгъонэу бэрэ тхылъыр къызэпиплъыхьагъ, зы тхьапи, зы сурэти блигъэкIыгъэп. Пшысэмэ ацIэмэ 
яплъызэ, "мыщи седжагъ", "мыдырэми седжагъ" ыIозэ, 
аужрэ тхьапэр зызэпырегъазэм, тхылъыр зэгуипIожьи, 
заулэрэ щысыгъэу хэщэтыкIыгъ:
- Тхылъ дэгъу, ау адыгэ пшысэ дэтэп...
- Армэ зыфапIорэр,- зиусхьангуащэми псынкIэу 
къыIуагъ,- тэ типшыси дэтэп ащ...
- Анна Александровна, къыбгурыIорэба,- зэхихыгъэр 
зэригъэшIагъорэр Афыпс ышъуи ымакъи къахэщы,- адыгэ 
пшыс сэ зыфэсIуагъэр!
- Ары, сипшъашъ,- псынкIэу зиусхьангуащэм кIилъэшъужьыгъ,- сэри сыгу къео шъуипшысэхэр зэрэдэмытыр... Ащ фэдэ тхылъ горэ щыIахэмэ сыкъыфылъыхъун...- адыгэмэ афэгъэхьыгъэ къэбархэр арытэу 
гъэзетхэр, журналхэр Тифлис къыщыдэкIых, гукIэ ыIуагъ, 
ау ахэр ары мыр зэбгъаджэ мыхъухэщтыр, ригъаджэ 
пакIошъ, ыгу къызэрэкIыгъэ закъори къыригъэкIугъэп.
Щэджэгъо шхэгъур къэсыфэ Анна Александровнамрэ 
Афыпсрэ пансион щагум щызэгъусагъэх.
Зиусхьангуащэр къызэтэджыжьым, пшъэшъэжъыем 
риIуагъ:
- Щэджэгъошхэ ужым унэм зимышIыхьажь. УкъызикIрэми, зыбгъэнэгъуаджэу ущымыс, уилэгъумэ адэджэгу. Пшъхьэ зэпызыкIрэмэ уямыгупшыси, бзаджэ 
фаеми...
- Сыбзэджэнэп,- Афыпс шъабэу, IэшIоу Анна Александровнам IаплI рищэкIыгъ,- ау унэм зисымышIыхьажьынэу усэгъэгугъэ.
- Ары, Маша, ары. Пшъхьэ илъхэми уямыгупшыс, 
заор аухы тет, Нижегородскэ дзэми, Тхьэм Iомэ,- Анна 
Александровнам къащ къехьы, ар дэдэри Афыпс ешIэ,- 
Амилахвари зиусхьанми, Тришков Николайдхэми шIэхэу 
Тифлис къагъэзэжьыщт. ЦIыфмэ азыфагу мамыр къыздэфэжькIэ, тэри рэхьат дгъотыжьыщт. О джы уинасып 
къэкIо ныIэп, дэгъоу едж, Iэдэб зыхэгъэлъ. Тятэ тхьамыкIэм 
къызэрэсиIощтыгъэу, дунаир зэмышъогъубэкIэ уапашъхьэ 
къетэджэ къодый...

--- Page 365 ---

- Федор Даниловичми ар къысиIощтыгъ, зыдэкIожьыгъэ дунаим Фидур шIу щыхъунэу сыфай,- Афыпс хьылъэу 
хэщэтыкIыгъ, къащ къыхьыгъ.
- Ары, сипшъашъ, ары,- зиусхьангуащэми къащ 
къехьы,- Федор Даниловичыр цIыф дэгъугъ аIуагъ.
- Адыгэмэ Фидур дэгъоу афыщытыгъ...
- Ары, сипшъашъ, ары,- адыгэ гугъур пшъэшъэжъыем къырыримыгъэжьэжьынэу Анна Александровнар 
къэгузажъо,- цIыфышIум ишIушIэ зыщымыгъэгъупш. Сэ 
мадам Фавр джыри сыIукIэн фае... КъэкIорэ тхьэмафэм 
сыкъыкъокIыщт сэ.
- Анна Александровна, сщыгъупшэжьыгъи, письмэхэр? - Афыпс иписьмэ тхыгъэхэу унэм илъхэр ыгу къэкIыжьыгъэх.- Почтэм сфятых, джыдэдэм къэсхьыщтых.
Гузажъощтыгъэми, зыфэсакъыжьмэ-зилъытэжьзэ, 
зипчэнэ псыгъо зыхьыщтыгъэ Афыпс Амилахвари зиусхьангуащэр кIэлъыплъагъ. Ылъэгъурэр ежь зыфигъэдэжьэу 
игопагъэми, пшъэшъэжъыем ишэн-гъэпсыкIэ ымыгъэшIэгъон ылъэкIыгъэп. Мор зикIуакIэр, зипкъ хьыкIэр, пщы 
лъэпкъ нахь, мэкъумэщышIэ къыхэкIыгъэпщтын, ыIуагъ. 
Ышъхь, ыпшъ, ыIэхэр, ылъакъохэр... Игулъыт, иплъакI, 
игущыIакI... УапэкIэ къэхъущтыр пшIэщтыгъэмэ, хьаулыеу 
иадыгагъэ зырегъэухыжьы нахь, илъэс заулэкIэ зыхэфагъэмэ насыпышIо ахэхъухьащт мыр. Сэ ар сиилъэс щэкI 
къыздэмыхъугъэми, мыщ ипшъэшъэпкъ зэреуцоу, зэрэдунаеу къыпыщылъыщт.
Афыпс бэрэ къэтыгъэп - письмитф къыхьыгъ.
- Маша, Мария Николаевна, хэт мы заулэр зыфэптхырэр? - Анна Александровнам письмэ плIэмые зэтелъхэр 
егъэшIагъо, къетхьагъэпцIэкI фэдэу къеупчIы.- Мышъэф мэ, зыфэптхырэмэ алъэкъуацIэ сшIэмэ хъущта?
- Яплъ, шъэф хэлъэп.
- Граббе инэралри, Амилахвари зиусхьанри сэшIэх,- 
Анна Александровнар письмэмэ атетхэгъэ лъэкъуацIэхэр 
зырызэу къыреIох,- Плуталов докторми игугъу зэхэсхыгъэ. "Плуталова А. П. Ставрополь макIо". Хэт ар?
- Ангелина Парамоновна,- псынкIэу Афыпс къыIуагъ,- 
Сергей Петрович Плуталов докторым ягуащ, тетя Лина 
ары.
- Ары, зэ игугъу къысфэпшIыгъагъ... Мыдырэр? 
Тришков Николай фэотхы.

--- Page 366 ---

417
14 Заказ 029

--- Page 367 ---

- Фэстхырэп, Анна Александровна. Иписьмэ иджэуап 
есэтыжьы.
- Дэгъоу ошIэ! Къыпфатхэ ыIокIэ, Тришковым фэдэмэ 
зямыгъэгъэдел, насып къыпфэзыхьыщтмэ ахэр ащыщхэп... 
Пшъэшъэгум ишъэф къызщыуаджэрэм, джа "тетя Лина" 
зыфапIори уищыкIагъэп, сэ цыхьэ къысфэшI, ащкIэ ухэзгъэукъощтэп...
Афыпс ынэгу кIыф къэушэплъыгъэу джэуапынчъагъ.
Мадам Фавр, щхыпс Iупэ къемычъэу, Анна Александровнам къыриIуагъ:
- ШъуипIур, Нижегородскэ Марие фэгъэхьыгъэу 
гущыIэ заулэ къыуасIо сшIоигъу.
- СыкъэдаIо, мадам Фавр,- пкъы зандэр ищыгъэу 
Амилахвари зиусхьангуащэми къыIуагъ, Афыпс игукIае 
зыщимыгъэгъупшэу пигъэхъожьыгъ.- Ау Мария Николаевнам ылъэкъуацIэ "Дэгужъые" гущыIэр пыогъэзы.
- Ащи тырыгущыIэщт.
- СыкъэдаIо, мадам Фавр,- зыфимыгъэцIыкIу-зыфимыгъэинэу Анна Александровнам джыри къыIуагъ, "шъуипIурым" тэ тизакъоп, Нижегородскэ дзэми ипIур фыпигъэхъожьын имурадыгъ шъхьакIэ, къаигъагъэ зэфэмыхъунхэу къыригъэкIугъэп.- УзэрэзэпызгъэугъэмкIэ къысфэгъэгъу.
- Нижегородскэ Марие,- джыри Афыпс иурыс лъэкъуацIэ мадам Фавр нахь теIункIагъ,- мыхъун къесIуалIэрэп, Iуш, Iадэбрэ шъхьалъытэжьрэ зыхэлъ пшъэшъэжъый, 
ыныбжь емылъытыгъэу игулъытэ бэмэ анэсы. Дэгъоу 
еджэ, изэхэшIыкIыкIи, игъэсэныгъэкIи пансионым чIэсмэ 
бэкIэ атекIы. КъызхэкIыгъэ адыгэмэ сэ ахэсшIыкIырэ щыIэп, 
ау, къызэраIорэмкIэ, япэсыгъуай...
- Къысфэгъэгъу, мадам Фавр,- Амилахвари зиусхьангуащэм нэгъунджэшхо хъураймэ зынэгу псыгъо ачIэкIодэрэ 
бзылъфыгъэ шъхьэлъэшыр къызэпеуты,- ар Мария Николаевнам зэхихы хъущтэп.
- Джары сэ Нижегородскэ МариекIэ сыбдэгущыIэ 
зыкIысшIоигъуагъэр,- мадам Фавр игущыIэмэ нахь мэкъэ 
пытэкIэ къапидзэжьыгъ.- Нижегородскэ Машэ пшъэшъэжъые къызэрыкIоп, бащэрэ зыщыщ лъэпкъым игугъу 
фэшъумышI, къызхэфагъэмэ яшIушIэ шъумыгъэкIоды. 
Пансионым чIэсхэми, езгъаджэхэрэми, Iоф щызышIэхэрэми ар афэзгъэпытагъ.

--- Page 368 ---

- Арэу къычIэкIын зыхэсмэ Мария Николаевнам зыкъызкIыщадзыерэр, - Анна Александровнари игущыIэ 
текIрэп, - сыкъакIо къэсми, изакъоу, зэкIэми ахэдзыгъэу, 
щагу къогъупIэ горэм щысэгъоты.
- Нижегородскэ Машэ ицIыф гъэпсыкIэкIэ тыогъэмыса? - мадам Фавр иапчынэхэр къилыдыкIыгъэх, нахь 
шъабэу, ау ымакъэ фэбагъэ къыхэмыхьэу къыпигъэхъожьыгъ.- Адыгэ Iэлмэ зэращыщыр ыгъэгъуащэрэп... 
КъэсIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, сфэушъэфыщтэп. Ышъхьэ 
рыгущыIэжьрэм фэдэу ежь ыбзэкIэ зыгорэхэр ыIохэу сэри 
сиIофышIэхэми бэрэ тырехьылIэ. Ащ сыкъегъащтэ...
- Мадам Фавр!..
- Нижегородскэ Машэ тэ тэпIу, зиусхьангуащ!.. 
Къушъхьэмэ анэмыкI зыгу имылъ пшъэшъэжъыем ишъыпкъапIэ къыосэIокIэ сыд пае угу къеон? Зыгорэ къехъулIэмэ, 
сырагъэмысэжьынэу сыфаеп.
- Сэ сизакъоп Дэгужъые-Нижегородскэ Мария Николаевнам къепIуалIэрэр зыгу къеощтыр, Нижегородскэ 
дзэми ыгу къеощт! - "Дэгужъые" лъэкъуацIэм джыри 
нахь теIункIэзэ, зиусхьангуащэр къызэкIэкIуагъэп, егупшысагъ: сыд сшIэмэ хъун, мы пшъэшъэжъые къаигъэ цIыкIум 
сыд ишIыкIэу иадыгэгу итхын? Олъэгъуа, ыбзэ щыгъупшэжьын шIошIышъ, ежь-ежьырэу зыдэгущыIэжьы. 
КъызгурыгъаIоба сипшъэшъэ дах, уиадыгэбзэ тIэкIуи 
уиадыгагъи укъызхэфагъэмэ ящыкIагъэп, ори уищыкIагъэп, 
укъызхэфагъэмэ афэдэ зыпшIымэ зыми уемыхъуапсэу 
ущыIэн. Анна Александровнам ыгу ихъыкIрэм ышъхьэ 
къыримыхэу къыпиупкIыгъ: - Аущтэу Мария Николаевнам 
шъуфыщытыщтмэ, пансионым чIэсщыжьыщт.
- ПансионыпкIэр зытырэр ормэ, чIэпщыжьын,- мадам 
Фавр инэгъунджэшхо Iэпэ закъокIэ ыгъэтэрэзыжьэу 
зиусхьангуащэм щхыпцIызэ къеплъыгъ,- ау ащ иIизын 
Нижегородскэ дзэм къыIыпхын фаекIэ сэгугъэ... Ащ 
тынэмыгъэсэу, лъытэныгъэ уасэ зыфэсшIырэ Анна Александровна, титIо тызэгурыгъаIу. О къызэрэпщыхъоу 
Нижегородскэ МашэкIэ сыщытэуи къызшIомыгъэшI, сэри 
ощ фэдэу сыбзылъфыгъ, хэт щыщми, пшъэшъэжъые 
Iушыр шIу сымылъэгъун, сыгу фэмыгъун слъэкIынэп. Джа 
къызэрэосIуагъэу, зыхэтмэ къахэщы, игулъытэкIэ ашъхьарэкIы. Сэрыгъэмэ, пшIошъ гъэхъу, сигущыIэ хьарамы419
14*

--- Page 369 ---

гъэ хэмылъкIэ, Машэ шыихъ Нинэ ыцIэкIэ щыт институтым 
щезгъаджэщтыгъэ.
- Пшъэшъэжъыем игъэпсыкIэ шъугу еIурэпышъ ара 
аущтэу укъызкIысэшIушIэрэр? - Амилахвари зиусхьангуащэм къыхихыгъэми, ымакъэкIэ къызхимыгъэщэу къэупчIагъ.
- СигущыIэмэ хьарамыгъэ ахэлъэп, зиусхьангуащ,- 
мадам Фавр ынэкIушъхьэмэ укIытэ шэплъыр къатырилъхьагъ,- Iушрэ Iэдэбрэ къызэбэкIрэ пшъэшъэжъыехэр 
сикIасэх. ШIу нэмыкI сэ Машэ сыгу филъэп. Институтым 
чIэсмэ нахь ахэзэгъэщт, ишIэныгъи инасыпи къыщыкIощт.
- Аущтэу оIомэ...- Анна Александровнари нахь къэIэсагъ, - Вано Гивич зиусхьаным сеупчIыжьын.
- Аущтэу тшIымэ, тыхэукъощтэп. Сэри Граббе инэралми сыфэтхэн, Iофым изытети гурызгъэIон. Адырэ 
"Дэгужъый" лъэкъуацIэр, цыхьэшIэгъу ухъущтмэ, къэтэзымыгъаIори щыI.
- Хэт ар зыфызэхэмыхэу Тифлис дэсыр? - Амилахвари 
зиусхьангуащэр шъхьалъэшыгъэ макъэкIэ къэупчIагъ.
- УрымыгущыI... - мадам Фаври къыIуагъ.- Зиусхьанышхом ыпкъ къекIы...
ХХIХ
Пшъэшъэ гъэшIуагъэхэр цIыфыгъэмрэ Iэдэбныгъэмрэ 
зыщафагъасэрэ институтэу шыихъ Нинэ ыцIэкIэ щытэу 
Афыпс, Дэгужъые-Нижегородскэ Мария Николаевнар, 
зыщеджэрэм непэ щымэфэкIышху. 1864-рэ илъэсыкIэу 
къихьагъэр зэрэщыхагъэунэфыкIрэ закъор арэп пшъэшъэ 
къежьэгъакIэмэ ягушIуагъо зызкIыщиIэтрэр, Кавказыр 
зыIэ илъ зиусхьанышхоу Михаил Николаевичыр къызэрэкIощтыри ащ къыхэхьажьыгъ. Шъыпкъэ, илъэсыкIэм фэгъэхьыгъэ пчыхьэзэхахьэр зиусхьанышхор ары зыпкъ 
къикIыгъэр. Ащ забыт куп зэригъусэщтым, ибэм нахьыбэу, 
пшъашъэхэр ыгъэчэфыщтыгъэх, ныхэр ыгъэгумэкIыщтыгъэх, дзэм хэмыт кIэлакIэхэр яшIулъэгъу гумэкI зэридзэщтыгъэх.
Нымэ алъэныкъокIэ зыбгъазэмэ, Амилахвари Анна 
Александровна зиусхьангуащэри, Афыпс къымылъфыгъэ 
нахь мышIэми, "мам" ыIоу къемыджэми, ахэмэ ахэкIыжьэу 
тыдэ кIожьын. ИлъэсыкIэ чэщыр, сыдигъуи зэрихабзэу, 

--- Page 370 ---

ядэжь, Чали чылэм щыримыхыгъэу Тифлис дэс. Зэрысын 
имыIэу, къалэм фэтэр щиубытыгъэу арэп - Афыпс зыфащэгъэ уж Тифлис щыряIэ унэшхом ипчъэхэр тIэкIу-тIэкIузэ 
щызэIуихыжьыгъ. Ар зыщишIагъэр мадам Фавр ипансион 
Афыпс чIищыжьи, шыихъ Нинэ ыцIэ зыхьрэ институтым 
зычIигъэхьэгъэ блэкIыгъэ илъэсыр ары.
Амилахвари зиусхьангуащэм чылэ хапIэм щыриIэгъэ 
унэIутхэм ащыщхэри, ифэIо-фашIэхэр фызезыфэрэ нэмыкI 
IофышIэхэри, хъызмэтышIэ-пщэрыхьакIохэри игъусагъэх. 
Джа пстэури зыфыщыIэр, къызфечъэкIрэр, зыфэгумэкIрэр Анна Александровна зиусхьангуащэм изакъоп, 
Дэгужъый-Нижегородскэ Мария Николаевнэри ары - 
пшъэшъэжъыем ифэIо-фашI пIоми хъущт, зы нэбгырэ 
хэмызэу, зэкIэри зыпылъыр. ЕтIани Афыпс мэфэ закъу 
ныIэп тхьэмэфэ псаум унэм къызыкIожьрэр, адырэ мэфихыр институтым щырехы. Еджэгъу ужым пчыхьэшъхьэ 
лъыплъэ фамышIэу къыхэкIрэп.
Мадам Фавр ипансион зэрэщеджэщтыгъэм нахь дэгъоу институтым Афыпс щеджэщтыгъэми, Амилахвари 
зиусхьангуащэр Мария Ннколаевнам зэрэщыгугъыщты гъэу къычIэкIыжьыгъэп. Ишъхьэзэкъо-нэгъоджагъэ, инэшхъэигъэ щыIакIэ хэмыхъощтыгъэмэ, хэкIыщтыгъэп. 
Еджэгъур къыухэу пшъэшъэжъыемэ къазыхэкIыжькIэ, 
иунэ цIыкIу зырешIыхьажьышъ, цIыф лъимыхьэу, хэмыхьэу 
есы. Десэр зишIыжьрэм, игупшысэмэ зэрадзэу, мэзахэ 
охъуфэ столым къыкIэрыкIрэп. Нахьыбэрэ ыIэ ыжэпкъ 
кIэгъэкъуагъэу, шъхьаныгъупчъэм Iусэу, иадыгэ къушъхьэхэр ынэгухэу уахътэр егъакIо.
Институтым ипчыхьэ джэгу къызэрэблагъэрэр зэхимышIэу Афыпс щыс, Нижегородскэ дзэм изабытмэ къыратыгъэ сурэт альбомыр зэдэхыгъэу ыкокI илъ. Тришков 
Николай альбомым къыдэплъыми, инэплъэгъу къыпэIухьэрэп. Мафэр дахэ, ос къабзэр шъабэ, огум къыдэсыерэ 
тыгъэм инэбзыйхэр ащ теджэгукIых, ау Афыпс игупшысэхэр чыжьэх, хьылъэх, зэхэлъэдэ-зэхэчъых. ТалъэныкъокIэ, 
мыщ фэдэу, ос къыщесыгъэна шъуIуа? Тэ тиоси шъабэ, 
фыжьы, чъыг къутамэмэ ателъ, пчэгъу шъхьапэмэ апыс, 
псыхъо нэпкъымэ аIулъ... Фидур икъи чIигъэсэягъ...
Федор Даниловичыр Афыпс ыгу къызэкIым, Тришковым исурэт зыдэт альбомыр мэкъэшхо пыIукIэу зэдипIожьыгъ. Анаскевич лIыжъымрэ ежьыррэ адыгэмэ адэжь 

--- Page 371 ---

зэрежьэжьыгъагъэхэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ... Шыухэр 
къалъэчъэх, шхонч омакъэхэр къэIу, щэхэр къалъэшъуи... 
Фидур тхьамыкIэр къамыукIыгъагъэмэ, мыщ сыщымыIэу, 
сызщыщмэ, дэгъухэми дэйхэми, сахэсыщтыгъэ... Татэрэ 
нанэрэ сырягъусэу джа мэзым щысшхыгъэгъэ къужъыр 
сыдэу IэшIугъа!.. Е, ситат, синан, къысэхъулIагъэр шъушIэщтыгъэмэ, тыдэ мыгъом шъукъисхыжьын... Ори ары, 
Фидур, зэзакъу нэмыIэми адыгабзэкIэ укъыздэгущыIэщтыгъэмэ, "тыдэ ущыIэми, анахь чIыпIэшIу уифагъэми - 
уагъашIоми уалъытэми - узщыщхэр зыщымыгъэгъупш, 
угу игъэлъых" къысапIощтыгъэ... Сыдэущтэу сызщыщхэр 
сщыгъупшэных, таущтэу сыгу исхыных... Заор ыкIэм фэкIо, 
адыгэхэр Тыркуем рафых, ащыщ къагъанэрэп аIошъ, 
сызхэтхэр мэгушIох. "Заор зэраухрэм укIэгушIурэп, 
узщыщыгъэхэр угу пыкIхэрэп" аIошъ, къысфадзы... Сэ 
сыгу щышIэрэр шъо сыд фэшъушIэн, сыдэущтэуи, адыгэгу 
шъуимыIэу, ар къыжъугурыIона?.. Къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI, си Тхь, унэ къогъупIэм къот Тхьэ сурэтымкIэ 
Афыпс маплъэ, къащ къехьы, ощ нэмыкI хэт сигукъао, 
силыуз есхьылIэн?.. Сызхэтхэр зэкIэ зыфаехэр - сызщыгугърэ Анна Александровна закъори ары! - зы лъэныкъогъаз, "тщыщ ухъугъэмэ, зызщыгъэгъупшап, узэрэурысым 
кIэгушIу" къысаIо. Ары шъхьакIэ, аущтэу сэ сыгу къысиIорэп... Сэ лъэныкъуитIури сизэфэдэ. КъызгурымыIорэр 
адыгэхэр егъэзыгъэкIэ Тыркуем рафхэмэ, сэ таущтэу 
сыхъущт, сызхэфагъэмэ сыдэущтэу сахэзэгъэщт?.. Тикъушъхьэхэр, тимэзхэр, типсыхъохэр, тиуашъу, титыгъ... 
Тичылэ хапIэхэр...
Афыпс къыщиути, къэгъыгъ. ЕтIанэ къызщылъэтыгъ, 
пчыхьэшъхьэ джэгум зыщилъэщт джэнэ фыжь псынкIэу 
пылъагъэм блэлъэти, пIэм зыхидзагъ. Ынэгу егъэзыхыгъэу 
заулэрэ гъыгъэу, зэрэхъугъэри ымышIэу хэчъыягъ.
Пчъэ тео макъэм Афыпс къыгъэущыгъ.
- Маша, Мария Николаевна,- Амилахвари зиусхьангуащэм Афыпс итеплъэ, апэрэу ымылъэгъущтыгъэми, 
зыфихьын ышIагъэп,- пчыхьэшъхьэ джэгу зэрэщыIэщтыр 
пщыгъупшэжьыгъа?
- Хьау, сщыгъупшэжьыгъэп.
- Адэ сыд, угъойщая?
- Сыгъойщаеп.
- Зыгорэм угу хигъэкIыгъа? Сыдэуи укIыфа?

--- Page 372 ---

- Зыми сыгу хигъэкIыгъэп, Анна Александровна.
- Учэфынчъ... Моу садэжь къакIо,- Анна Александровнам Афыпс зэреубытылIэ, Iэ щефэ.- КъыохъулIэрэр 
сшIэрэп, сипшъашъ, гупшысэмэ зяогъэухы, ренэу учэфынчъ, унэшхъэй.
Бзылъфыгъэ IаплI шъабэр Афыпс зызэхешIэм, къыщиутагъ, зиусхьангуащэм ытамэ ышъхьэ телъэу заулэрэ 
гъыгъэу къыIуагъ:
- Къысфэгъэгъу, Анна Александровна... Джэгум сыкIо 
сшIоигъоп.
- Сэ боу къыпфэзгъэгъун, Маша... Ау мы зымкIэ сэ 
сшIоигъори къысфашI. Кавказыр зыIэ илъ зиусхьанышхор 
джэгум къэкIощт.
- КъэрэкIу фаеми...
- Аущтэу умыIо, сипшъашъ. Ащыгъум къыосIон: о 
уихьатыркIэ джэгум ар къэкIо.
- Сыд сэ сызхэтыр, сэ сихьатыркIэ джэгум ар къэкIонэу? - Афыпс ежь ыIорэм зэрэтетэу, ымакъэ зы шъэбагъи 
къыхэмыфэу къэупчIагъ.
Амилахвари зиусхьангуащэри, дзэм щагъэсагъэм 
фэдэу, пиупкIызэ, упчIэкIэ Афыпс пэгъокIыжьыгъ:
- Я 44-рэ драгун Нижегородскэ дзэу урысые пачъыхьэм икIэнзехьэ цесаревичым ыцIэкIэ щытым урипIурба?
- СырипIур,- къызкIеупчIырэр ымышIэу Афыпс джэуап 
псынкIэу ытыжьыгъ.
- Кавказыр зыIэ илъ зиусхьанышхори уидзэ щыщ,- ащ 
ежэщтыгъэ пIонэу зиусхьангуащэми иIо кIэкIы.
- Сыдэущтэу? - Афыпс зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ, 
еупчIыжьыгъ: - Сыдэущтэу дзэм щыщ хъун щысымылъэгъугъэр?
- Тифлис укъызыкIогъэ уж, Кавказым изиусхьанышхо 
дзэкIолIкIэ Нижегородскэ дзэм щаштагъ.
- Арэшт фаеми, орэмызаори... - Iофы зыримыгъэшI 
фэдагъэми, Афыпс зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыIуагъ, ихэщэтыкIэкIи къыушыхьатыжьыгъ.
- МызымкIэ сыбгъэрэзэщтмэ, сипшъашъ, сыолъэIу, 
джэгур зэхэхьанкIэ сыхьат нахь къэнэжьыгъэп. Гъунджэм 
кIэрытIысхь, зыгъэдах. Пшъхьаци, джа зэрэпшI хабзэу, 
къыпфэсыблэн. Уиджани дэхэ дэдэу къыокIу.
- Ащыгъум сэри зы лъэIу къыпфысиI, Анна Александровна... Джэгум тызыкIокIэ, сизакъоу сыкъэмыгъан.

--- Page 373 ---

- Ащ фэдэ пшъхьэ къимыгъахь, Маша. Джэгум укъыхэсынэу тыдэ сыкIон? Ау забытмэ ащыщ горэм укъэзгъэшъощт ыIомэ, сыкъэмыгъэукIытэжь. ЗэкIэми укъагъашъо 
зэрашIоигъощтым сицыхьэ телъышъ, угу емыIуми, Iэдэбрэ 
шъэбагъэрэ зыхэгъэлъ. Зызэребгъэлъэгъу хэти укъызэрэшIошIыщтыр, джа зыр уиапэрэ джэгу хэхьагъум зыщымыгъэгъупш.
Пчыхьэ джэгум ижъотыпI. Унэшхор остыгъэ кIэшIагъэмэ, тыжьыныпс-дышъэпс дэпкъмэ, мыжъо фыжь 
пытэмэ ахэгъэчъыкIыгъэ кIэсэн хъураимэ, пхъэжъыекIэ 
зэхэдзэгъэ джэхэшъо лыдмэ, забытмэ ятэмэтелъмэ, яцые 
хьазырмэ, бгырыпхыпсмэ, къэмэ пшъэфкIэ зэпагъэшIэты. 
ЛъэгапIэм тес пщынаомэ къырагъаIорэ орэдышъомэ 
ныбжьыкIэхэр зэралъасэх. АнахьыжъыIохэр апхъумэ, 
апэблагъэмэ, янэIуасэмэ ащыгушIукIхэу дэпкъымкIэ щытых, 
щысых, нэбгырэ тIурытIу-щырыщхэу, куп шъхьафхэу 
зэдэгущыIэх, зэрэгъэщхых, зэIогушIох.
Афыпс зытIо-зыщэ пчэгум тыращагъ, къагъэшъуагъ. 
Джыри къэзгъэшъощт забытхэри кIэлэ ныбжьыкIэхэри 
ежэх. Чэфыгъо гушIопс горэ Афыпс къемыкIущтыгъэми, 
зиусхьангуащэр зэрелъэIугъагъэу, Iэдэб хэлъ, шъырыт. 
Нэшхъэир къебэкIми, ишъхьэлъытэжьыгъэ къегъэдахэ, 
адырэ ипшъэшъэгъумэ ахэмылъ горэ, нэшIукIэ уригъэплъэу, къыхелъхьэ.
- Анна Александровна, а силъапI,- Амилахвари 
зиусхьангуащэм инэIосэ забыт горэм ишъуз къекIуалIи, 
ыкъо къыгъэшъорэ Афыпс дэжькIэ плъэзэ, зыщыщ лъэпкъым ышъхьэ къыримыхэу, ау къыригъашIэу, къеупчIыгъ,- 
шъуипIур щхыпэ-гушIопс горэ къемычъахэу, пхъатэ 
тызпихьрэба?
- Сыд пай, ппхэкI дебдзэкIэу зыпшIытэжьын нахьи, 
пшъхьэ плъытэжьэу укъашъомэ нахьышIу,- икъэупчIакIэ 
ифэшъуашэу фидзыжьи, IукIотыгъ.
Пщынэо макъэхэри зэпыугъэх, зиусхьангуащэм дэжь 
Афыпс къыIуащэжьыгъэ къодыеу, джэгуакIор пчэгум 
къихьи, зэкIэмэ зэхахэу къыIуагъ:
- Кавказыр зыIэ илъ зиусхьанышхоу Михаил Николаевичым Нижегородскэ дзэм ипIурэу Мария Николаевна 
Нижегородскэр къыгъэшъощтышъ, "мазурк" Iо, пчэгум 
шъуикIот!

--- Page 374 ---

Ардэдэм, гущыIэ хэмылъыжьэу, пшъашъэхэри, забытхэри, кIалэхэри, ныхэри - утыгур къаунэкIэу - дэпкъымкIэ 
зэкIэкIуагъэх. "Мазуркэм" къызэрэхидзэу, Михаил Николаевич Романов зиусхьанышхор, ибгъэхэлъхэмкIэ, итэмэтелъхэмкIэ, ицыефкIэ, ихьазыр IупэфхэмкIэ, итыжьын 
бгырыпхыпсыхэмкIэ, итыжьын къамэкIэ зэпэлыдыжьэу, 
пчэгум къихьи, укъыздэшъонэу сыкъыолъэIу къыригъэкIэу, 
Афыпс зыдэщыт лъэныкъомкIэ, ищазымитIу зэгуигъапкIэу, 
шъхьэщэ псынкIэ фишIыгъ.
- НасыпышIо охъу,- Амилахвари зиусхьангуащэр 
Афыпс еIушъэшъагъ, зиусхьанышхоу къыфакIорэм пигъэгъокIынэу ыIэ шъабэхэмкIэ ытамэ нэсыгъ.
Ущытми ущысми "мазуркэ" орэдышъо псынкIэм 
плъапэ пIэкIехы, къашъохэрэ нэбгыритIумэ джэгум хэтхэр 
язэрэгъэплъы. Дэхагъэм гум зырегъэIэты, агу илъмиимылъми, нахьыбэр зэрэгъэгушIо, жьы къызфэмыщэжьхэри, къызхамыгъэщми, макIэп, плъэхэ фэдэу зашIызэ, 
зигущыIэ хэблыхьагъэхэри ахэтых, "зэ мыхэмэ якъечъэ кIын, языгъэчэрэгъун къаухыгъагъот" гукIэ зыIохэри щыIэх. 
"Мо лIы гъэсэгъэшхоу Кавказ псаур зылъэгум мо адыгэ 
пшъэшъэжъые Iэлым пилъэгъуагъэр сыда" зыгукIэ 
зыIохэрэми, мэгушIохэ фэдэу зашIми, анэгумэ къакIэщы.
Пкъы псыгъом диштэрэ шъхьэр дигъэсысэу, къыриIожьрэ шIагъо щымыIэми, зиусхьанышхор Афыпс дэгущыIэ, IогушIо, къырегъэчэрэгъокIы, щазымэ шъабэхэмкIэ 
фытепкIэ, орэдышъом ригъэкIоу ыпкъ ешIы, ыIапэ еубыты - 
къызэрещалIэ, зыкIэрещыжьы. ЛъапэкIи, лъэдакъэкIи 
мэуджы, дышъэ тэмэтелъмэ жьыр апэфэфыкIы. Афыпс 
нэмыIэмэ, гъэмэфэ жьы псынкIэм яхьщыр, гъусэм декIоу, 
зыдигъазэрэр икIуапI, щымыщ лыягъэ горэ пчанэм къыхэщрэп, лъэкъо пытэмэ пкъыр аIыгъ, шъхьэр зыпкъ ит. Пкъы 
мышIытэжьым жьым зэрихьэрэ джэнакIэр зыкIэритIупщрэп. Лъэгонджэ зэрытыпIэхэу загъорэ джэнакIэм къычIэухэрэр уфэгъащэхэп, зэндащэхэп, орэдышъо псынкIэм 
декIухэу запхъуатэ, пхъэжъые зэхэпцэгъэ лыдмэ атепкIэ 
зыхъукIэ, имыщыкIэгъэ макъи ицокъэ мылъэгэ-мылъахъчэмэ къапигъэIукIрэп.
Амилахвари зиусхьангуащэм дунаир фэхъужьрэп. Мо 
зэхэт нэбэ купыр - бзылъфыгъи хъулъфыгъи ары! - 
къашъо хэрэм атенэкъэнхэ нахьи илI Вано Гивич зиусхьаныр 
зыхэт Нижегородскэ дзэкIолIхэр мыхэмэ яплъыгъэмэ 

--- Page 375 ---

нахьышIугъ! Сыдэу псынкIэх, сыдэу зэкIух. Тхьэм насыпышIо 
уешI, лъэпэ мафэ уиапэрэ джэгу хыуегъахь, Анна Александровнар гукIэ Афыпс Тхьэ фелъэIу. ЕтIани джэгум 
ухэхьанэу уфэягъэп, о пшIэрэп нахь, гушIогъуабэ къыппыщылъ, сипшъэшъэжъый... Зэ, зэ, моу зэ илъэс горэмкIэ 
пшъэшъэпкъым иуцу о - Петербург ипчъэхэр оркIэ зэIухыгъахэх...
Къэшъоныр заухым, урыс пачъыхьэм ышнахьыкIэ 
Михаил Николаевичым Афыпс ыблыпкъ сэмэгу диIыгъэу, 
зэкIэри кIэлъыплъэу, ехъуапсэу, Амилахвари зиусхьангуащэм дэжь къыIуищэжьыгъ, шъхьащэ къыфишIи, къыриIуагъ:
- Пшъэшъэ гохь, пшъэшъэ зэкIужь, нахь дахэрэ нахь 
шIыкIашIорэ тиджэгу хэмыт пшъашъэ, Анна Александровна, 
си Нижегородскэ дзэ тфипIугъ, сырэгушхо. Ори, зиусхьангуащ, мырэущтэу Мария Николаевнар пшъэшъэ гъэсагъэу 
зэрэтфэппIурэм пае сидзэ ыцIэкIэ, пачъыхьэ щагум ыцIэкIэ 
тхьэуегъэпсэу осэIо,- зэкIэмэ зэхахэу къыIуи, джыри 
шъхьащэ къыфишIыжьыгъ.
- Тхьэуегъэпсэу, зиусхьанышху, - зэхихрэр зэригуапэр зиусхьангуащэм ынэкIушъхьэмэ шэплъыгъакIэкIэ 
къахихыгъ,- уигущыIэхэр нибжьи сщыгъупшэнхэп, Мария 
Николаевнами ахэр ыгу илъхэу егъашIэми къыздырихьакIыных. Ау цIыфым хэмылъыр, сыд фэдизэу ппIугъэкIи, 
хэплъхьан плъэкIыщтэп,- джы къызнэсыгъэм зиусхьанышхом зыблыпкъ ыIыгъ Афыпс IогушIо,- ар зэкIэ хэлъэу Тхьэм 
къыгъэхъугъэу къычIэкIын.
- Тэ зэкIэми Тхьэм тырицIыф, ащ ымышIэрэ къытхахьэрэп,- зиусхьанышхом Анна Алексапдровнам ыблыпкъи ыубыти, бзылъфыгъитIум азыфагу дэтэу тIэкIу IукIотыгъэх,- ау Мария Николаевнар къызхэтщыгъэ цIыфхэм 
яIэлыгъэ зыфэдэр ори умышIэу щытэпщтын...
Афыпс къылъыIэсыгъэ гущыIэмэ, пцэшIуащэм фэдэу, 
ыл пхырастыкIыгъ. ЫIэбл сэмэгоу аIыгъыр зэрэкIэзэзыгъэри зиусхьанышхом зэрэзэхишIагъэр ыушъэфыгъэп - 
иджабгъукIэ готым фыреплъэкIыгъ, шхыпцIыгъэ. ТIэкIу 
тыригъашIи, къыIуагъ:
- Мария Николаевна, угу къемыгъау, ау зигугъу зэхэпхыгъэхэр зыщыгъэгъупшэх... Ахэмэ ащыщ зи пхэлъыжьэп, 
пхэлъыни плъэкIыщтэп. Дунэе гъэсэныгъэм щыщэу о 

--- Page 376 ---

къыпхалъхьагъэр джыри ахэмэ анэсыгъэп, илъэсишъэ 
пчъагъэкIи анэсынкIэ сыгугъэрэп. Лъэпкъ зэбэным хэмыкIхэрэм сыдкIэ ар ящыкIагъ. Мэзэ зыщыплI ныIэп типыйхэр 
чIылъэм тедгъэстыкIынкIэ къытфэнэжьыгъэр. Сэри заом 
икIэух зыхэзгъэнына, неущмыкIэ а лъэныкъомкIэ сежьэщт. 
Хэт Нижегородскэ дзэмкIэ уисэлам зыфэсэбгъэхьыжьыщтыр?
Ыпашъхьэ ит зиусхьанышхор адыгэмэ зэряпый дэдэр 
Афыпс къыгурыIуагъэу, зызэриIэжэщтым нахьрэ Iоф 
иIэжьыгъэп, ау идзэ ыцIэ зызэхехым, игуапэу шъхьэр 
къыпхъотагъ, джэуап ритыжьыгъ:
- Амилахвари Вано Гивич зиусхьанми, Граббе Николай 
Павлович инэралми, Плуталов Сергей Петрович докторми... 
Тришков Николай Савельевич подхорунжэми, зэкIэми, 
зэкIэми сэлам сфяхыжь. Псаунхэу, агу шъэбагъэ илъынэу 
сфяIожь...
- ХэткIэ агу шъэбагъэ илъынэу уфай, Мария Николаевна? - сэмэркъэуми губжыгъэми умышIэнэу къэупчIагъ, 
ау щхыпцI нэгу ихыгъэкIэ хигъэкIокIэжьыгъ.
 - Хэти щэрэщ, цIыфым шъэбагъэр къебэкIын фае, - 
Афыпси джэуапыпчъэу къызэреупчIыгъэр къыгъэнагъэп, 
етIанэ зэпыугъо фишIи, пигъэхъожьыгъ: - Тикъушъхьэхэми 
сэлам сфяхыжь.
- Аущтэу оIомэ, Мария Николаевна, зыкъэсэты, черкесхэр арэп, оры зызэстырэр! - зиусхьанышхом ыIитIу 
къыIэти ридзыхыжьзэ, сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ. - Сыд 
тызэдаоу мыщ тызфыщытыр, уипшъэшъэгъумэ, Мария 
Николаевна, анахь гохьхэм забытмэ анаIэ атырадзэ, сэ 
сыкъыздэшъощт мадмуазельхэри, муары, пчэгум тыращэх!
Зиусхьанышхом ушъхьагъу къыгъоти, псынкIэу 
зыIокIыжьым, Афыпс щытын ымылъэкIэу ылъакъохэр махэ 
къэхъугъэх, нэгу чъэкIыгъэр фыжьыбз, шъхьэр къэуназэу 
Анна Александровнам ыблыпкъ ыубытыгъ, риIуагъ:
- НекIо, тыгъэтIыс, сыкъызэрэхъурэр сшIэрэп.
- Сыд къыохъулIагъэр, Маша, пшъо пызыгъи?.. - Анна 
Александровнар щтэгъэ нэгукIэ Афыпс Iуплъэзэ, шъабэу 
еупчIыгъ.
- Сыпшъыгъ... ТIэкIу зызгъэпсэфмэ, зыкъэсшIэжьыщт...

--- Page 377 ---

Заулэрэ кIэсэнышхо къогъум къосыгъэхэу Афыпс 
ынэкIушъхьэмэ лъы къячъэжьэу Анна Александровнам 
ылъэгъуи, зэнэгуерэм тегущыIыкIэу къыIуагъ:
- Бащэрэ зиусхьанышхом укъигъашъомэ-укъыригъэчэрэгъокIзэ, пшъхьэ ыгъэунэзагъэкIэ сенэгуе.
- НекIо, тыгъэкIожь,- Афыпс къыIуагъ,- ащ нахьрэ 
мыхэмэ сахэтыжьышъущтэп...
- Джыдэд, зыми етымыгъашIэу тахэкIыжьыщт...
Унэм зехьажьхэм, Афыпс къыIуагъ:
- Зиусхьанышхор цIыф дэй.
Анна Александровнар къыкIэщтагъ:
- Ар пIоу зыгорэм зэхебгъэхыкъон...
Афыпс ынэ ыупIыцIи, хьылъэу хэщэтыкIыгъ:
- Заор аухышъ... адыгэхэр тезгъэстыкIхэрэм ахэны... - 
Афыпс, зыфэмыIэжэжьэу, ымакъи тIупщыгъэу къыщиутагъ...
Урыс пачъыхьэм ышнахьыкIэ фэгъэхьыгъэ гущыIэ 
дысэу къыIуагъэмэ апае Афыпс гъыгъэу Анна Александровнам къышIошIыгъ шъхьакIэ, арэп Iофыр зыдэщыIагъэр.
Бзылъфыгъэр дунаим къызфытехъорэр ар ишIулъэгъукIэ, идэхагъэкIэ, ихьалэлыгъэкIэ ыгъэиныныр, ыгъэгушхоныр, ыгъэгушIоныр ары. Джа дэхагъэр зэкIэ ным ышъо 
зэрэхэфэгъэ къодыеу къыдежьэ, етIанэ илъэс къэсми 
щэпытэ, ыкIуачIэ хегъахъо. Пшъэшъэжъыер пшъэшъэпкъым еуцо, пшъашъэм шъуз чIыпIэр еубыты. Ары къэсми 
ар икIэрыкIэу къэхъужьрэм фэд.
Къэхъурэ пстэур гушIуагъоми, ыпэкIэ къыпыщылъым 
игумэкIыгъо къыздырехьакIы, дэхагъэ пэпчъ гушIуагъуи, 
тхьамыкIагъуи хэлъ. Бзылъфыгъэр нахь дахэ къэсми ищыIэныгъэ нахь къехьылъэкIы, къыфыкъокIырэ къиныгъомэ, 
гушIуагъори зэрахэтыжьэу, аухы. ИлъэсыкIэ пчыхьэзэхахьэм Афыпс кIо шIоигъуагъэп. Мы ылъэгъурэр зэкIэ 
дышъэ-тыжьын зэпэлыдыжьыр, бзылъфыгъэ-хъулъфыгъэ 
щыгъын кIэракIэр, пщынэ мэкъэ жъынчыр, нэшIошI зэIуплъэр, джэхэшъо-дэпкъ-кIэшъо зэпэшIэтыр - гуми, псэми 
амыштэу шIохым, шIохьылъ. Афыпс ахэр къызэремыкIурэм шъхьэунэзагъэри къыхэхьажьэу, джары унэм тыгъэкIожь Анна Александровнам зыкIыриIогъагъэр.
Фаэтон шъабэм исэу унэм кIожьы зэхъуми, зехьажьми 
Афыпс зэгупшысэщтыгъэр1864-рэ илъэсыкIэм зэрэпэгъокIыгъэ закъор арэп, нахь чыжьаIоу плъэзэ, къыпыщылъ 
нэмыкI щыIакIэр игугъугъ...
Пчыхьэзэхахьэм Афыпс къыщышъо зэхъум, бзылъфыгъэмэ ащыщхэр шъугъуанэкIэ къызэрэфычIэплъыщтыгъэхэр, ящхыпцI Iушъашъэхэр ыгу къэкIыжьыгъэх:
- Тыд джы мыр къыздизыгъэр?
НэмыкIмэ агу къадеIэу аIощтыгъэ:
- Сыдэу пшъэшъэ гохь, пшъэшъэ дах мыр!
Зыгорэхэри, агу имылъми, зэIушъэшъэжьыщтыгъэх:
- Чыжьэу кIощт, лъагэу лъэтэщт!
Афыпс зэрэфэпэгъагъэр арэп забытхэри зэплъыщтыгъэхэр - ежь дунаим къыхилъхьэгъэ дэхагъэр ары ахэмэ 
афэмыплъэкIыщтыгъэр. Ахэми язакъоп, урыс пачъыхьэм 
ышэу къэзыгъэшъогъагъэми ар шIогъэшIэгъоныгъ.
Афыпс идэхагъи, игушхуагъи, ыкIуачIи джыдэдэм ежь 
зэхишIагъ. ОшIэ-дэмышIэ нэрымылъэгъу тамэу къыгокIагъэми къыкIигъэщтэжьыгъ. Анна Александровнам ыбгъэ 
зыкIидзи, янэ зэрегъылIэнэу, зыфэмыIэжэжьэу, гъыгъэ. 
ЕтIанэ, загъэрэхьатыжьым, ышъхьэ шъхьантэм зэрэнэсэу 
хэчъыягъ.
ИцIыкIугъом фэдэу джыри Афыпс пкIыхь елъэгъу - 
Анна Александровнар къеджэу къыщэхъу:
- Къэтэдж, сипшъэшъэжъый, Михаил Романов зиусхьанышхом ифаэтон къытэжэ! Нахь фэбаIоуи зыкъэфап, 
зыщычъыIэ лъэныкъомкIэ, Урысые хэгъэгушхом икъэлэ 
шъхьаIэ, Санкт-Петербург тыкIощт!
- Сыд Петербурга джы! Сыкъэмыгъэущ, сыолъэIу - 
сычъые сшIоигъу. СынапIи къызэтесхын слъэкIырэп, 
сыфаеп...
- Маша, Машенька, къэтэдж, сипшъэшъэжъый! Ащ 
фэдэ насып щыIэныгъэм зэ нахь къыхафэрэп. Къэтэдж, 
зыфап!
Зыгорэм Афыпс ыплIэIу джэдыгу фэбэ шъабэ къырихъуагъ.
- Я си Тхь, унэшIу къытщыф, гъогушIу тытегъахь! - 
Анна Александровнам дыухь къехьы.
- Сычъые сшIоигъу сэ...
- Зэ, зэ, уичъые птеущт. Тхьэ елъэIу, дыухьэ къэхь.
- "Отче наш..." - Афыпс мэIушъашъэ, къызэшIуанэ, 
щыгъупшагъ дыухьэр.

--- Page 378 ---

- Хъун, хъун, сипшъашъ,- Анна Александровнам 
Афыпс егъэгузажъо,- сэ дыухьэ ощ пае къэсхьыщт.
Ежьагъэх.
Невскэ урамым техьагъэх.
Къэзан чылысышхор къэлъэгъуагъ.
Адмиралтействэм имэстэ папцIи пщэфмэ анэсы.
Ахэр зэкIэ Афыпс инэIуасэх - тхылъ горэм дэтхэу 
Плуталов докторым апэ къыригъэлъэгъугъагъэх. Институтыми бэрэ ягугъу къыщыфашIыгъ. Сурэтмэ арилъэгъуагъэхэр дэхагъэми, джы ынэгу кIэтхэр, нэр пIэпахэу, 
нахь дэхэжьых.
Мары Нева псыхъор! Ины, шъуамбгъо! Къушъхьэ 
псыхъохэр чъэрых, бгъузэх, бырсырых, Нева псыхъор 
ошъогум фэдэу гъунэнчъ, гупсэф.
- Мыр сыда?!
- Зимний Дворец ар!
- Сыдэу унэ даха!
- Дахэ, - Анна Александровнам къыIуагъ.- Фэдэ 
дунаим тетэп. Джы, сипшъашъ, зыгъэрэхьат, зыми ущымыщын.
- Сэ зыми сыщыщынэрэп, ау мыщ тыкъызфэкIуагъэр 
сшIэрэп нахь.
- Сыда зыкIэмышIэрэр? - Анна Александровнам 
зэхихыгъэр шIогъэшIэгъон. - Зыми зи къыуиIуагъэба?
- Хьау.
- КъыуаIуагъэба нысэкIэ укъызэрэхахыгъэр?
- КъысаIуагъэп. Хэт сыкъыхэзыхыгъэр? Сыд пая?
- КъыосIон,- Анна Александровнар Афыпс къеIушъашъэ.- Апэрэ урыс пачъыхьэу Иван Грознэм адыгэпщ 
Темрыкъо ыпхъу ишъхьэгъусагъ, чыристан диным зехьэм 
Марие фаусыгъагъ. КъыбгурыIуагъа джы?
- Хьау, къызгурыIуагъэп.
- Джырэ урысые пачъыхьэм адыгэмэ зэблэгъэныгъэу 
адыриIагъэм пидзэжьы шIоигъу... Угу къэгъэкIыжь Михаил 
Николаевичым укъыздашъом, "адыгэ пщышхо гъэсагъэмэ 
уакъыхэкIыгъ" къызэрэуиIогъагъэр.
Лейбгвардие дзэкIолIмэ Афыпс Дворецым зэрэчIэхьащт гъогум алырэгъу лъагъор тыралъхьэ. Ащ Афыпс 
техьи темыхьи шIоигъу. ЫшIэщтыр ымышIэу щытызэ, 
зэхихыгъ:

--- Page 379 ---

- Умыщынэу къакIо, сипшъашъ! Садэжь къакIо, къакIо 
садэжь! - зэхихрэр зымакъэр Фидур, ар Дворец шъхьаныгъупчъэм Афыпс Iуилъэгъуагъ.
Ар сыдэущтэу хъура, Афыпс ыIуагъ, Фидур лIагъи, 
щыIэжьэпи...
- КъакIо, сипшъашъ, къакIо,- цые фыжьрэ пэIо фыжьрэ 
зыщыгъ Фидур нахь лъэшэу къеджэ.
Афыпси джэнэ фыжьыбзэ щыгъэу Дворецым чIэт.
- Сипсэлъыхъо тэ щыIа адэ, Фидур?
- Ар нахь чыжьэу, нахь лъагэу щыI. НекIо...
Нэгум къыкIэпсэрэ нэфынэм Афыпс къыгъэущыгъ - 
илъэсыкIэ пчэдыжьым ар итыгъэпсыгъ...
XXX
ИлъэсыкIэ пчэдыжьым Афыпс пIэм къызхэмытэджэжьышъум, Анна Александровнам псынкIэу Тифлис щызэлъашIэрэ Прибыль докторыр къыгъэсыгъ. ЗеуплъэкIум, цIыфыр зэрэщытэу кIочIаджэ зышIыгъэ узыр 
илажьэу къыриIуагъ. Мэфэл тырамыгъашIэу институтым 
къычIащыжьыни, гупсэфыгъо зыщигъотыщт чIыпIэ горэм 
амыщэ мыхъунэу къафигъэпытагъ.
Ащ фэдэ чIыпIэ гупсэфэу Амилахвари зиусхьандыхэм 
яIагъэр Чали чылэм дэт лIэкъо хапIэр арти, Анна Александровнам ащ Афыпс ыщэжьыгъ.
Афыпс изытет нахь дэй мыхъущтыгъэмэ, нахьышIу 
хъущтыгъэп. Хэтырэ Iази, шIэныгъэ зиIи зимыIи, къыфащэщтыгъэми, ишIуагъэ къекIыщтыгъэп. ЗишIуагъэ къакIоу 
Анна Александровнам Афыпс дишIэщтыгъэр зы: заор 
аухыгъ нахь мышIэми, Нижегородскэ дзэр къыздэнэгъэ 
адыгэ лъэныкъомкIэ къикIыщтыгъэ тхылъхэр ары. "Уилъэныкъо гупсэкIэ къикIэу сэлам лъапIэ отэхы" зыIорэ тхылъ 
къегъэжьапIэхэр мафэм заулэрэ Афыпс кIимыджыкIыжьхэу къыхэкIыщтыгъэп. Джа гущыIэ къызэрыкIохэр апэрэ 
мэфэныкъом иIэзэгъугъэх, адырэ ныкъор инэшхъэигъуагъ.
Мафэ горэм Анна Александровнам Афыпс риIуагъ:
- ТхьэмафэкIэ Железноводскэ тыкIощт.
- Сыд къыщытшIэщт?
- Зыкъыщыдгъэпсэфыщт.
- Мы тыздэщыIэм зыщыдгъэпсэфрэба?
- Ащ псыфабэхэр щыIэх, къыщытэIэзэщтых.

--- Page 380 ---

- Тыдрэ лъэныкъу ар зыдэщыIэр? - гуцафэ горэ 
зэришIрэр хэпшIыкIэу, Афыпс ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- 
Талъэныкъоба?
- Ары, къэпшIагъ. Пятигорскэ пэчыжьэп. Тифлис 
шъукъакIо зэхъум, къэошIэжьмэ, шъукъыблэкIыгъагъ.
- КъэсэшIэжьы! - Афыпс зыфэмыIэжэжьэу, Пятигорскэ шхапIэм чIэсыгъэ адыгитIури ыгу къэкIыжьэу къыхэкуукIыгъ.
- Ащ нэмыкI къали пэгъунэгъу ащ.
- Сыд фэдэ къал?
- Плуталов докторым ишъхьагъусэ Ангелина Парамоновнар зыдэс Ставрополь ары.
Зи къыфэмыIожьышъоу, Афыпс ынэкIушъхьэ кIыфмэ 
лъыр акIэчъыгъ, шэплъышъо нэгъыф къэхъужьхэу, къакIэлъэдэжьыгъ.
Железноводскэ, Тифлис фэдэу, гъэмафэр щыфабэп. 
Гъогум щыулэугъэх нахь мышIэми, апэрэ мафэм Афыпс 
гущыIэ заулэрэ къызщыуцугъэхэ унэм иадресрэ итэу 
Ангелина Парамоновнам письмэ фигъэхьыгъ, мэфэ зытфых нахь темышIагъэу паплъэуи ригъэжьагъ.
Мафэ къэс Афыпс ыгу зыкъызэриIэтрэр Анна Александровнам игуап, нэ тыригъэфэнкIэ щынэу, Тхьэм елъэIузэ, 
гушIом зэрехьэ. Афыпс икъэкIэжьын зэрагъашъорэ, 
зыхагъэгъуалъхьэрэ псыфабэм ишIуагъэ къызэрекIрэм 
нэмыкIэу лъэныкъо гупсэм ижь Iэзэгъу зэрэфэхъурэр 
зиусхьангуащэр егупшысэ пакIошъ, ыгу къыригъэхьанэу 
фаеп. Джары Прибыль докторым къызыреIом, мыщ 
къэкIонэу фэмыеу илъэс псаур Анна Александровнам 
зыкIикъудыигъагъэр. Вано Гивич зиусхьаным "Iэзэгъу 
уахътэр зыщышъуухрэм ехъулIэу сыкъэкIонышъ, Тифлис 
шъусщэщт" ыIоу письмэкIэ къыфимыгъэпытэгъагъэмэ, 
ренэу зыщыщынэщтыгъэ Железноводскэ Афыпс къымыщэныгъэкIи мэхъу. Пшъэшъэжъыем ищыIэныгъэ, иуз 
темыщыныхьэкIэ арыгъэп,- псауми сымаджэми! - джа 
къызэрэIэкIэфагъэу, шIу зэрилъэгъугъэу ежь зыщыпсэурэ 
лъэныкъом щигъэIэнэу ары Анна Александровнар 
зыфэягъэр.
Ным ишIулъэгъу уеуIэ, уегъэкIыжьы зыфаIорэр шъыпкъэ. Амилахвари зиусхьангуащэм Афыпс фишIыгъэ 
шIулъэ гъур сыд фэда? Ар ежь къыгурэIуа? КъызкIыгурыIори 
къызкIыгурымыIори ешIа? Ежь зызэришIэу гуцэфэ лые 

--- Page 381 ---

фэпшIмэ, илъэс заулэм мощ фэдиз къин зытырилъэгъогъэ 
АфыпскIэ игунахь къэпхьын… Ары шъхьакIэ, уигопэгъурэ 
уизэщыгъорэ зытырыребгъэхынэу, уишIулъэгъу ебгъэгъэфэбэнэу Афыпс нысхъэпэ IэрышIэп. Ащи, адырэ цIыфмэ 
афэдэу, гуи, пси, лыузи иI. ИгушIуагъо нахьи инэшхъэй 
нахьыбэрэ къытекIо, гупшысэ мыухыжьхэу къыфыкъокIхэрэм, ежьыри зыдимышIэжьэу, зэрэпIокIэ цIыкIум 
нахь пIуакIэу агъэткIу. Анна Александровнами иIофи 
нахьышIоп - ащ ышъхьэ фэгъэхьыгъэ гупшысэри гъунэнчъ. 
Зыр Афыпс иадыгэгъэ-шъхьэзэкъуагъэ еукIы, адырэр 
ибзылъфыгъэ сабыинчъагъэ еухы. Афыпс уфэдэу Амилахвари зиусхьангуащэм угу ебгъэнэу щытэп. Хэти, ежь 
чIыпIэу зэрытым елъытыгъэу, ышъхьэ къызэригъэгъунэжьыщтым пылъ, фызэшIокIэуи мэхъу, гупшысэ шъхьэгугъум зэпикIэуи къыхэкIы.
- Маша, Мария Николаевна, тэ ущыIа? - Анна Александровнар Афыпс зыдэщыIэр ышIэ пэтзэ, къэлэпчъэжъыем Iухьагъ. - Сыд урамым узфытесыр? НекIо, тыгъэшху, унэм къихьажь.
- Тыгъэшхона?.. - Афыпс зиусхьангуащэм еплъыгъ, 
IугушIуагъ. - Тыгъэр къыкъокIыгъэ къодый, чъыг тхьапэмэ 
къахэплъы ныIэп.
- Чъыг тхьапэмэ къахэплъышъ арба тыгъэм ухэмыс 
зыкIасIорэр. ЕтIани уизакъоу мыщ утесэу укъэзылъэгъурэмкIи емыкIу...- къысэхъулIэрэр зэкIэ сфэшъуаш Анна 
Александровнам зэриIожьыгъ, сыд пае Плуталов докторым 
ишъузкIэ згъэIэлыгъэ пшъэшъэжъыер, джары икъэкIон 
паплъэу мафэ къэсми урам тетIысхьапIэм зыфытесыр, 
шIу сэшIэ сIозэ, лые зэсхыжьыгъэ, етIанэ еIэсэкIзэ, риIуагъ: - Ангелина Парамоновнар армэ узпаплъэрэр, джыри 
ащ икъэсыгъоп.
- Сыда? - емыкIу рахыгъэ пIонэу Афыпс къэупчIагъ.
- КIо, уитхыгъэ IэкIэмыхьэгъэнкIи мэхъуба...- Анна 
Александровнам ихэукъоныгъэ зыдишIэжьэу къыIуагъэр 
зэкIихьажьы фэдэу ышIыгъ.- ЕтIани уадэжь къызэрэкIощтым фэхьазырэу щыскIэ огугъа? Быни, унагъуи иIэба?..
- Тетя Линэ садэжь къэкIощт,- къыраIорэр зэримыгуапэр Афыпс ымакъэ къыхэщы, цыхьэмышI нэплъэгъукIэ 
Iоплъыхьэ, фыпеупкIы,- мары плъэгъун къызымыкIокIэ!
- Маша, а сипшъашъ, сыдэу нэ IаекIэ укъысэплъыгъа?.. 
ШIу нэмыкI сыгу пфилъэп сэ...- Анна Александровнар 

--- Page 382 ---

къэлэпчъэжъыем дэкIыгъ, изиусхьангощагъэкIэ зэримыпэсыщтыгъэ тетIысхьапIэм тетIысхьагъ, тырахы пIонэу 
Афыпси зэриубытылIагъ, ытэмэ псыгъо Iэ щифэу зеухыижьы: - Ангелина Парамоновнар къэкIощт, зыгорэкIэ 
фэптхыгъэр IэкIэмыхьагъэмэ сэIошъ ары. Мэфэ зытIущ 
горэм джыри тыпэплъэнышъ, сэр дэдэми фэстхын... Сэ 
сыгу къэкIыгъэр ошIа, Маша,- псынкIэу, зи къэмыхъугъахэм фэдэу, Анна Александровнам зыкъызэблехъу, - 
фаэтон тыубытынышъ, непи тхьаумаф, къалэм зыкъыщыредгъэщэкIыщт, гъэпсэфыпIэ чIыпIэхэми танэсын, закъыщытплъыхьан.
- Бэдзэрми тыкIон,- Афыпс зыкIэхъопсщтыгъэри 
къыпигъэхъожьыгъ.
- Сыд бэдзэрым, шъумэ дэоу, щытшIэщт?
- Шъумэ дэуми, а лъэныкъор ары цIыфхэр зыдакIохэрэр.
- МзкъумэщышIэхэр ары бэдзэрыр зикIуапIэр.
- МэкъумэщышIэхэр цIыфхэба?
- ЦIыфых, ау тэ ахэмэ зядгъэпшэн тлъэкIыщтэп.
Афыпс нэмыз-Iумызэу Анна Александровнам Iуплъагъ. 
Бэдзэр лъэныкъомкIэ кIохэрэми, къикIыжьхэрэми - цIыфми, 
кухэми, шыухэми - яплъыгъ, игупшысэ-гукъэкIыжъ псынкIэмэ запхъуати, чыжьэу Iучъыгъэх. Нэджыкъохьаблэ 
зытырагъэстыкI уж, зыдафэхэрэр ячылэу заом къырифэкIыгъэхэми, нэгум кIэкIыгъэхэр, къышIэжьхэрэр зэкIэ 
мэкъумэщышIэ цIыфых - пыим щаухъумэрэ чIыгур ажъо, 
халъхьэ, Iуахыжьы, хъупIэмэ былымхэр арытых, чэтхэр, 
тхьачэтхэр щагумэ адиз, хьэхэри, чэтыухэри яI, яшхэри 
яшышIоIумэ акIэрыпхагъэх, яджэныкъо машIуи гъомылэр 
ащапщэрыхьэ, ясэмэркъэуи, янэшхъэий, ягумэкIи, ягушIуагъуи зэхэлъ. Сыда тэ ахэмэ тызыкIафэмыдэн фаер? 
ТашIокIа? КъытшIокIыха? АмышIэрэ тэ тэшIа? Абзэрэ яхабзэрэ зэрэзэтекIхэрэр ары нахь, Чали хапIэм щышъуиIэ 
гъурдж мэкъумэщышIэхэри адыгэ мэкъумэщышIэхэри 
зэрэзэтекIхэрэ щыIэп. Сыда Фидур тхьамыкIэм ыIощтыгъэр? Хэтырэ мэкъумэщышIи чIыгум, IофшIэным, гу мэкIгушIогъо мыухыжьым къыхэкIыгъ, ыпIугъ, ылэжьыгъ, 
насыпи псауныгъи къыфехьы. Iоф ышIэу, сыд фэдэрэ Iоф 
фаеми, орэд кIимыIукIыщтыгъэу къэсшIэжьрэп. Сяти сяни 
ары...

--- Page 383 ---

- Ары шъхьакIэ тэ, Дэгужъыехэм, тымэкъумэщышI...- 
игупшысэ зэпеомэ къыфахьыгъэ гумэкIыр Афыпс къымыIон 
ылъэкIыгъэп.
- Хэт Дэгужъыехэр?.. - апэм Анна Александровнам 
къыгурымыIоу зэхихыгъэ лъэкъуацIэмкIэ къэупчIагъ, етIанэ 
псынкIэу зыкъишIэжьи, тхьагъэпцI макъэкIэ къэупчIагъ: - 
Маша, Мария Николаевна, зэхэсхрэр сыда? Узэрэ Нижегородскэри зыщымыгъэгъупш. Амилахвари зиусхьанхэм, 
забытхэм узэряпIурыр зыщымыгъэгъупш... Зэгорэм 
Дэгужъыехэр мэкъумэщышIагъэхэми, джы о узэрэзиусхьангуащэм рыгушху, ащ цIыф гъэсэгъэшхомэ уахищэщт, уахищыжьыщт, егъашIэми мэкъумэщышIэм ымылъэгъущт дунай чIыпIэхэр уигъэлъэгъущтых, узэрыт чIыпIэм 
имытхэр къыуигъэхъопсэщтых, узнэмысыщт лъэгапIэмэ 
уанигъэсыщт...
Анна Александровнам шIоIэшIоу, иоркъ лъэпкъ фэгъэхьыгъэу къыIуатэщтыгъэр арэп Афыпс ыгу къэзыIэтрэр, 
адыгэ мэкъамэр къызхэщэигъэ Дэгужъые лъэкъуацIэр 
ары. Ошъопщэ мыухыжьмэ къахэугъэ тыгъэу ар къыщыхъугъ, гушIуапкIэ зыфатырэ къэбарэу ищыIэныгъэ 
къыхэтэджагъ. Ащ пае сыд къыраIоми, Афыпс рыраз, ыгу 
илъыр фэшъхьафми, иадыгагъэ къызэрэшIэжь, ищыIэныгъэ лъигъэкIуатэу Амилахвари зиусхьангуащэм игущыIэмэ 
шъхьэр адегъэсысы.
- Сыд, Мария Николаевна,- пшъэшъэжъыем инэгушIуагъэкIэ текIоныгъэ къыдихыгъэу къыщыхъоу Анна 
Александровнар къэупчIэ, - фаэтон тыубытыщта? Ар 
тшIэнэу мэфэ шIагъоми къытеIо.
- Тыубытыщт! - Афыпс ымакъи чан.
Урам закъо нахь зимыIэ Железноводскэ цIыкIум сыд 
икъыщыкIухь - сыхьаткIэ зэпэкIагъэкIыгъ. ЫгъунэкIи 
рекIокIыгъэх, гъучIыпс улъыигъэр къызэткIухрэ бгышхо 
лъапсэми кIэрыхьагъэх. Шъоф къэгъагъхэр къаугъоигъ. 
ХьампIырэшъо зытIумэ Афыпс алъежьагъ шъхьакIэ, Анна 
Александровнам ыдагъэп:
- Зямыгъэгъэпшъыжь, къыпфэубытыщтхэп.
Къагъэзэжьыгъэу тхышъхьэм къызтехьэхэм, Афыпс, 
къызхихыгъэр умышIэнзу, къэупчIагъ:
- Мы къушъхьэм ГъучI къушъхьэкIэ еджэхэмэ, модэ 
мо чыжьэкIэ къэлъэгъорэ къушъхьэм сыда раIорэр?

--- Page 384 ---

- Ащ пятигорскэ къэбэртаехэр Мэщыкъу зэре джэхэрэр,- шыкуаор къызэджэкIыгъ, тIэкIу тешIагъэу къыпигъэхъожьыгъ:  - Адыгабзэр урысыбзэкIэ къызэбдзэкIынэу 
хъумэ, мэщым, гъажъом ыкъу къикIрэр.
Афыпс ыгу зыкъипхъотагъ, Анна Александровнам 
фыреплъэкIыгъ. Ардэдэм Тифлис ащэ зэхъум, Пятигорскэ 
чэщ зэрэщырахыгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ, джыри нахь 
зэхишIэу ыгу къытезгъэогъапэр шхапIэм щилъэгъугъэгъэ 
адыгэ лIитIур ары.
- Зэхэоха, Анна Александровна, - Афыпс ыжэ дэмыфэжьэу къыIотэкъу,- ари адыгабзэ. Мэщыкъу,- адыгэбзэ шъыпкъэкIэ къыIуи, къыкIэлъыкIогъэ гущыIэр урысыбзэкIэ къыпигъэхъожьыгъ,- зэреджэхэрэр... Мычыжьэ мэ, укIонкIэ дэгъу...
- Чыжьэ! - Анна Александровнар къэгузэжъуагъ. - 
Мэфэ псау гъогум ыхьыщт,- нахь мэкъэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ. ОшIэ-дэмышIэу къехьыжьагъэ хъугъэ гущыIэм 
текIы шIоигъоу шыкуаом реIо: - Фабэр къытшъхьащэхьэ, 
уишхэр гъэпсынкIэх...
Джары сэ, Анна Александровнам зеухыжьы, мы лъэныкъомкIэ сыкъакIо зыкIысшIомыигъуагъэр. Сэр-сэрэу 
бэлахь зытеслъхьажьыгъ, адыгэ машIом пшъэ шъэжъыер 
сIэшъхьитIукIэ хэсыдзэжьыгъ. Мыр зыщыщмэ апэIупщын 
фае нахь, благъэ пакIошъ, чыжьэуи ябгъэкIуалIэ хъущтэп. 
Вано Гивич зиусхьаныр къысэдэIугъэп нахь, Машэ мыщ 
къэсымыщэу, нэмыцмэ япсы фабэ сщэн фэягъэ. Прибыль 
докторми дэгу зишIи, сщэщт зесэIом, сызэхихыгъэп. Еплъ 
джы къытэхъулIэрэм, къызщыхъугъэм ипс, ижь, иуашъо, 
итыгъэ Iэзэгъу фэхъущт тIуи къэтщагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, 
тыкъызэрэкIогъэ мэзитIу уахътэр пакIошъ, зы мази 
тфихынэп. Ащ мафэ къэсми зыпаплъэрэ Плуталов докторым ягуащи къызхэхьажьрэм, мы слъэгъурэм зэрмыры 
уишIын... Вано Гивичи зэкIэ фэстхынышъ, типс ешъо-хахьэ 
зытыухрэм, Тифлис дгъэзэжьын...
Железноводскэ дэхьажьыгъо къэгъэзэгъум къыкъокIыгъэ шыуитIоу адыгэ щыгъынкIэ фэпагъэмэ фаэтоныр 
къэуцунэу Iэ къашIыгъэти, Амилахвари зиусхьангуащэм, 
лъэIу хэмылъзу, фигъэпытзээ, шыкуаом риIуагъ:
- Къэмыгъэуцу, тищыкIагъэхэп!
- Мыхэр адыгэ мамырых, шъуащымыщын, - фаэтоныр къызэтыригъэуцозэ, шыкуаом джэуап къытыжьыгъ, 

--- Page 385 ---

шыухэр къызкIэупчIэгъэ лъэныкъор къамыщыпэкIэ аригъэлъэгъуи, игъогу техьажьыгъ.
Бэдзэр дэхьагъум ебгъучъэхэ зэхъум, нэмыкI адыгэ 
шыуищ ылъэгъугъэти, джыри Афыпс ежь зэриIожьэу, 
адыгабзэкIэ къыIуагъ:
- Мохэми адыгэ паIохэр ащыгъ...
- Сыда пIорэр сэIо, Маша?..- зиусхьангуащэр ымышIэрэ адыгэ гущыIэ Iупчъапчъэмэ къызэтырачыгъ.
- Сыбзэ зыщызгъэгъупшэрэп... - Афыпси фадзыгъэр 
къыримыдзэу, джэуап гупсэф къытыжьыгъ.- Сэр-сэрэу 
сыздэгущыIэжьы...
- Ащ нахьи нахьышIугъ тигъурджыбзэ зэбгъэшIагъэмэ, 
ишIуагъэ къыокIыныгъи... - Амилахвари зиусхьангуащэм 
ыгу илъ зэпытыгъэр ыжэ къыIуагъ.
Анна Александровнам ыгу химыгъэкIы шIоигъоу 
Афыпс зищыIагъ, ау яфэтэр зыхэт хьэблэ урам къэгъэзэгъум фаэтоныр зыкъолъэтым, ыгу цIыкIу зыриутэкIыжьэу 
къэбырсырыгъ. Плъэмэ, якъэлэпчъэжъые тетIысхьапIэ 
Ангелина Парамоновнар тес, иджабгъу лъэныкъокIи мэтэ 
ушъэгъэшхо къыгот.
- Къэгъэуцу! - Афыпс къэкууагъ, зыкъипхъотагъ. - 
Тетя Линэ къэкIуагъ!.. Анна Александровна, къыосIуагъэба 
тетя Линэ къызэрэсфэкIощтыр!.. Тетя Лина!..- зыIэ кIэкуи тIу къэщэигъэ бзылъфыгъэ бэрчэтэу урамыр зыфимыкъу жьрэм Афыпс пэгъочъыгъ...
XXXI
Афыпс Железноводскэ зэрэщыIэщт пIалъэм икIэух 
къэблагъэ. Ангелина Парамоновнар мэфищэ Афыпс 
кIэрыси, ядэжь, Ставрополь, ыгъэзэжьыгъ. Джа мэфищым 
игукъэкIыжьхэр пшъэшъэжъыем щыгъупшэжьхэрэп - ахэр 
гум фэбэ-фабэу къетаджэх...
Бжыхьэ пчэдыжьым жьыкIаеу Афыпс къызэущыжьым, 
нэфылъ къызэкIичын ригъэжьэгъагъ.
Нэфылъыр шъабэ, къэрабгъ. Джэдыгу шхъомчышъоу 
пкIэшъэ Iужъур чъыг чIэгъмэ ачIэлъ. Ахэмэ мэфэпэ нэгъыфыпсыр атежъыукIы. Жьыр фабэ, шхъонтIабз. Ау 
чыжьэкIэ IукIотырэ нэплъэгъум кIэлъэкIоныкIзэ зыIузыщэикIырэ бжыхьэм къэблагъэрэ кIымафэм игупшысэ чъыIэ 

--- Page 386 ---

шъэф къыхэщы. ПкIэшъэ гъугъэмрэ хьамщхунтIэ хъугъэм рэ амэ тыди къыщэу.
Зифэтэр исмэ ащыщ гори къымыгъэущы шIоигъоу 
Афыпс зитхьакIи, бжыхьэ къэгъагъмэ яплъынэу шъхьаныгъупчъэм IутIысхьагъ. Мыхэмэ афэдэ къэгъагъыхэр ичылэ 
лъэныкъо къодый къызщыкIыхэу къышIошIыщтыгъэр 
шъхьакIэ, мыщкIи ахэр щилъэгъугъэх. ЗэрэхъурэмкIэ, мы 
къэгъагъэхэри тыди къыщыкIхэу къычIэкIын, ыIуагъ. Ары, 
ары тыди къыщэкIых. Сыда къызыкIыщымыкIыщтхэр? 
ТыдэкIи чIыгуи, уашъуи, тыгъи щыI. Къэгъагъэмэ ядэхагъэ 
чIыгум, уашъом, тыгъэм къахэкIы. Ау анахь къэгъэгъэ 
дахэхэр, мэIэшIу шъабэр къызпыухэрэр тэ талъэныкъу, 
сэшIэ сэ, къызщыкIхэрэр!..
Афыпс игупшысэхэр къэгъагъэмэ ахэкIхи, икIэлэегъаджэ зигугъу къафишIыщтыгъэ Петербург, Москва анэсыгъэх. Тарихъыр языгъэкIурэ кIэлэегъаджэм зэгорэм адыгэ 
лIэкъо Темрыкъомэ япхъу урыс пачъыхьэу Иван Грознэм 
зэрищэгъагъэм къытегущыIэгъагъ. ЕтIани адыгэмэ ащыщхэр зэолI пащэхэу урысмэ зэрахэтыгъэхэр, ахэр чыристан 
диным зэрихьэгъагъэхэр къафиIотэгъагъ.
Сэ зыми сыфаеп, ыIуагъ Афыпс. Сызыфэмыяхэхэр 
яунэ зэтетхэр ары!.. Сэ тадэжь, Нэджыкъохьаблэ сыкIожьы 
сшIоигъу...
- Меланья, а Меланья, мо зэ къакIуи,- Анна Александровнар зифэтэр чIэс къэзэкъ бзылъфыгъэм еджэ. - Сэ 
непэ Iоф горэм ыуж ситыщтышъ, пчыхьэ факIоу къэзгъэзэжьыщт. Машенькэ изэкъощтышъ, улъыплъагъэмэ 
дэгъугъэ.
- УкъэмыгумэкI, Анна Александровна, узфаем фэдизэ 
къэт, сылъыплъэн, згъэзэщынэп.
- Тхьэуегъэпсэу. Ау зыгорэкIэ сыкъыоупчIы сшIоигъу. 
Непэ Пятигорскэ ермэлыкъ щыIэщт. Ащ Машенькэ езгъэплъы сшIоигъуагъ, нибжьи теплъагъэп, шIогъэшIэгъоныщтыгъэ... Сыдэущтэу уеплъыра, зыгорэкIэ пщэмэ, 
щыщынэгъонба?
- Сыд щынагъу узэрыгущыIэрэр, Анна Александровна?! 
Мамыр адыгэмэ, бэлъкъармэ, нэгъоймэ, абадзэмэ 
тадэпсэу. ЦIыфышIух, цIыф хьалэлых. ЕтIани сэ си Нечипор 
непэ ермэлыкъым макIо, Iадэбыр ащ щызыIыгъыщт къэзэкъмэ ягъусэщт. СелъэIунышъ, Машенькэрэ сэрырэ 
тыздищэщт, гъэшIэгъон Iэджи къыщытлъэгъущт.

--- Page 387 ---

- Аущтэу оIомэ, Тхьэм шъукъеухъум.
Меланьерэ Афыпсрэ бестаркэм исхэу, къэзэкъ шыуищыр ауж итхэу Пятигорскэ ежьагъэх. Сыхьатырэ ныкъорэ 
гъогур закIум, Пятигорскэ къэлъэгъуагъ, бэ темышIэуи 
ермэлыкъ щэн-щэф бырсырым щыщ хъугъэх.
Пчэгум пкъэу лъагэ хэтIагъ, ащ ышъхьапэ щазымитIу 
пылъагъ. Ар къыпахынэу кIэлэкIэ чанхэр фежьэх шъхьакIэ, 
нэмысышъухэу къецохъохыжьых. Къэзэкъхэр мэщхых, 
пшъашъэхэр кIалэмэ акIэнакIэх.
- Плъэгуанджэхэр къарыунчъэх, зэрэхъурэмкIэ, улъэпцIэщт!
- Ахъмэт, джыри зэ, унэсы пэт!
- Е-о-ой, Ахъмэт, пфэукIочIыгъэп. Угу умыгъэкIоды, 
джыри зэ фежьэжь.
- Зэ тIэкIу Ахъмэт зерэгъэпсэф, ахэр сэ къыпысхыщтых!
Ар зыIуагъэм, сыд фэдэу зигъэбэлахьыгъэми, къыфыпыхышъугъэп, Ахъмэти, щытхэр ыгъэщхыхэу, джыри 
къецохъохыжьыгъ.
ТыдэкIи урыс, адыгэ, къэрэщэе, абэдзэ, бэлъкъар 
макъэр щызэхэохы. Цыджанэхэри щэлъаIох, къыщэшъох. 
АдыкIэ пчэгу хъураим изэрэубытагъэхэу къэзэкъхэмрэ 
адыгэхэмрэ къызэдэшъох, къэзэкъ бзылъфыгъэмэ хъулъфыгъэмэ заIуашIыхьэ, зэрэгъэщхых.
КъыбгурыIощтэп мыхэмэ анахь дахэри, анахь шIыкIашIори, Афыпс ыIуагъ. Адэ сыда, ащыгъум, зыкIызэзаохэрэр, зыкIызэрэукIхэрэр? Сыда?
Мыр сыд джы? ПщыпIэ шъхьэ хъурай Iэтыгъ. МэхъушитIуи щэгъуашхэ. Сурэтмэ арытэу ылъэгъугъ нахь, мыщ 
фэдэ мэхъушэ псау нибжьи Афыпс теплъагъэп. Нэзэжъу 
ныожъитIуи тутын ешъохэу щысых. Мыхэр къалмыкъых. 
Ары, ары, мыщ фэдэ цIыфхэри тхылъ горэм дилъэгъогъагъэх...
- Меланья,- Афыпс зигъусэ бзылъфыгъэм риIуагъ,- 
уфаемэ, уиIофмэ ауж ихь о, пэрыохъу сыпфэхъунэп, сэ 
ермэлыкъым зыщысплъыхьащт. Сыхьат горэмкIэ мы 
пкъэум дэжь сыкъекIолIэжьын.
Афыпс къызэрелъэIугъэм апэ Меланье ехъырэхъышагъ, етIанэ сыд хэлъ ащ, ермэлыкъым щымамыр, къэзэкъхэри тизых, мыхъун гори къыщыхъунэп, фит ышIыгъ:

--- Page 388 ---

- Дэгъу, Машенька, ермэлыкъым зыщыплъыхь, сэ 
моу джыдэд, синэIосэ тучантес бзылъфыгъэ горэм иахъщэ 
чIыфэ тIэкIу IэкIэзгъэхьажьыщт. Умыщын, зыгорэм, хэт 
ышIэра, щыхьагъу укъишIмэ, апэ плъэгъурэ къэзэкъым 
еIу.
Ардэдэм Меланье ермэлыкъ зэмышъогъу бырсырым 
хэкIодагъ, Афыпси шы щыщ макъэр къыздиIукIырэ лъэныкъомкIэ кIуагъэ.
Шыхэр зыщащэрэ чIыпIэм цIыфыбэ щызэхэт,- 
щакIохэр, щэфакIохэр, шыхэр шIу зылъэгъухэрэр. Цыджанхэр, къэзэкъхэр, адыгэхэр, къэрэщайхэр, нэгъойхэр, 
къалмыкъхэр. Ахэмэ гъэшIэгъонэу фэпэгъэ лIы горэ ахэт, 
шымэ ащэтхъу, IэутIэ ешIы.
- Инджлызым къикIыгъэ Смит ыIорэр мыры,- тэлмащэм къызэредзэкIы. - ЩэфакIом ыщэфрэм щытхъуныр 
къекIурэп, ау ыгу зэIугъэ шыхэу ыщэфыщтмэ ащымытхъун 
ылъэкIырэп. Къэбэртэешхэр лъэшэу ыгу рехьых. Осэ дэгъу 
къытыщт, мы шыри, модырэ шыри, ащ къыготри къежъугъэлъэгъунэу къыкIэлъэIу.
Шы щэфыпIэм дэжь тхьачэтхэри, чэтхэри, къазхэри, 
псычэтхэри щащэх. Кумэ адэжь мэлхэри, танэхэри, быгъу 
цIыкIухэри щызэхэт.
Чэфыгъор зыхиз ермэлыкъым игуапэу Афыпс хэплъэ, 
ылъэгъурэр зэкIэ шIогъэшIэгъонми, гупшысэ гумэкI горэ 
шъхьащыкIрэп. Сыд илIэужыгъу ар? Джыры ныIэп къызгурыIуагъэр - зыми ынаIэ къытемытэу шъхьафит хъугъэ... 
Мары адыгэхэр: лъэсых, шымэ атесых, кумэ арысых, 
мащэх, мэщафэх... Адыгэ чылэхэри мычыжьэу щыIэнхэкIи 
мэхъу... Я си Алахь, я си Тхь, сыхэмыгъэукъу, къыздэIэпыI... Плъырыгъэ къысхэмыгъаф... Сымыгузажъоу ермэлыкъыр къэсплъыхьан, сызщыщ адыгэмэ сяплъын, аIорэм 
седэIун...
Афыпс зызэушъыижь уж ыгу нахь шъабэу къытеоу 
ригъэжьагъ, кухэр зыдэщыт лъэныкъомкIэ кIуагъэ: куплIэм 
дэс ныо горэ зелъэгъум, еупчIынэу, чылэм зыдищэнэу 
елъэIунэу рихъухьагъ. ЗыщыкIэрыхьащтмэ адэжь къызэтеуцуагъ, ехъырэхъышагъ, нахь бзылъфыгъэ ныбжьыкIэ 
горэ къыгъотмэ, гурыIонэу, къызэхишIыкIынэу къыщыхъугъ. Бзылъфыгъэ ныбжьыкIэ дахэ гори къыгъотыгъ - 
чэфы, нэшIошI, фэпэгъай. Хьау, Афыпс ыIуагъ, мыр 
насыпышIуащ, хымэ лыуз мощ епхьылIэкIэ, укъызэхишIыкIыщтэп. Модырэ ныом сыкIэрыхьан, ащ ным фэдэу, нахь 
сыкъызэхишIыкIыи.
КуплIэм дэс ныоу щыгъын шIуцIэкIэ фэпагъэм шъынэ 
фыжьитIу кIэрыс, ещэхэу къычIэкIын.
АдыгабзэкIэ Афыпс ныом сэлам рихыгъ, зэхихри урыс 
щыгъынкIэ зэрэфэпагъэри шIогъэшIэгъонэу, цыхьи къыфимышIэу ныор къеплъыжьыгъ, тIэкIу тыригъашIи, къеупчIыгъ:
- Уадыга?
- Ары.
- Сыд ащыгъум моущтэу узкIэфэпагъэр?
- УкъысэдэIущтмэ, пшIошъ хъущтмэ, нан, моущтэу 
сызкIэфапагъэр къыпфэсIотэщт.
Ныом зи къымыIоу заулэрэ щысыгъ, къыриIуагъ:
- Моу къысэкIотылI, сипшъашъ. СыкъыодэIу.
Кум Афыпс нахь екIотылIагъ, шъынэ фыжь цIыкIум яз 
Iэ щифэзэ, зытыриуIуби, зыфэмыщыIэжьэу къыщиутагъ. 
Ныом ыIэ од Афыпс ытамэ тырилъхьи, зи римыIоу, 
зэIунэжьыфэ ежагъ. ЕтIанэ Афыпс ыгу щышIэрэр зэкIэ, 
ятэрэ янэрэ къяхъулIагъэр, ежь къырыкIуагъэр ныом 
фиIотагъ, къыухыжьыгъ:
- Мыщ фэдэ щыIакIэкIэ сыщыIэ сшIоигъоп, сыфаеп. 
Шъуадэжь, шъуичылэ сыздащ. Пхъу хъалэли IофышIэ 
дэгъуи сыпфэхъущт.
Ныори мэкъэнчъэу мэгъы, шъхьэр егъэсысы, нэгу 
зэлъагъэмэ нэпсыр арэчъэ. ТIэкIу тешIагъэу ныом мэкъэ 
нэшхъэйкIэ къыIуагъ:
- Сэ къуиплI сиIагъ. ПлIыри заом хэкIодагъ. Джыри 
синыситIумэ сакIэрыс, нахьыкIитIур унэгъо шIэгъу ифагъэп... Къорылъф цIыкIуихи сиI. Тадэжь усщэни, сипшъашъ. 
Пшхыни зыщыплъэни тхэбгъотэни, тицIыкIухэри гушIоныгъэхи... Ау къызэрэпIотагъэмкIэ, пшъхьэкIэ урыс пачъыхьэм уешIэ, ышнахьыкIи уинэIуасэу пIуагъэ. Ахэр къыплъыхъущтых, укъамыгъотынэу амал зимыI. УкъызагъотыкIэ, 
укъэттыгъугъ аIонышъ, тагъэмысэн, сиунагъо тырагъэстыкIын, джыри хьалэч къытхалъхьан. Тэ тизакъоп, хэти 
къотэгъу къыпфэхъугъэми ары. Сыда, сипшъашъ, ахэмэ 
уазыкIыфэмыер? Ахэмэ джы адыгабэ адэпсэу, къулыкъу 
афашIэ, къэлэшхохэм ащэпсэух.
- СэшIэ... ау сэ сыфаеп..
Ныом IаплI Афыпс рищэкIыгъ:

--- Page 389 ---

- Къысфэгъэгъу, сипшъашъ. Зыгъэрыхьат, зэкIэри 
дэгъу хъущт. Тадэжь усщэщт, удгъэбылъынышъ, зыми 
уеттыщтэп!
- Мария! А Мария! Тыдэ ущыIа, титхьаркъожъый?! - 
Нечипор ермэлыкъым щэджэ.
Зэхахыгъэм Афыпси ныори къыкIигъэщтагъэх.
- Мары Машенька, Нечипор, мары,- пшъэшъэжъыер 
къэзыгъотыжьыгъэ Меланье илI еджэ.
- Алахьыр гукIэгъушI, ащ ишIэ зыхэмылъ щыIэп, 
ынэшIу къыпщэф, укъеухъум,- ныом ыIуагъ.- КIо, сипшъашъ, кIо....
Афыпс Железноводскэ къызращыжьым, илъэсныкъо 
еджэгъуи шыихъ Нинэ ыцIэкIэ щыт институтым чIэсыжьышъугъэп. Ари тхьэмафэм зэ кIомэ, мэзэныкъор унэм 
щырихэу къыхьыгъ. Пшъэшъэжъыем ищыIэныгъэ гушIогъо 
мыухыжькIэ къэухъурэигъагъэми, инэшхъэй плъызрэ 
игупшысэ дыигъэрэ зэкIэри агъэкIодыжьыщтыгъэ. Унэ 
хъоо-пщаушхом ишъхьаныгъупчъэмэ тыгъэбзый нэф горэ 
къарымыпсэжьэу АфыпскIэ зэтешIыхьагъэм фэдагъ. Ащ 
игупшысэхэр, зэрэдунаеу апэIубдзагъэкIи къыфэмыгъэуцунэу, зэкIэлъычъэ-зэкIэмыхьэхэу, къыздыращыгъэ адыгэ 
лъэныкъом щыIагъэх. Илъэсмэ ахахъоу, пшъэшъэпкъым 
зыкъиIэт хъумэ, игупшысэхэми зызэблахъу, тыгъуасэрэр 
щымыгъупшэми, непэрэм шъхьарэкIы, нэмыкI гуузи, гумэкI 
лыузи къыздехьы.
Зыдащэгъэ лъэныкъом къыщехъулIэрэр, зыпIурэмэ 
яшIушIэ шIушIэ пэгъох зэрэфимышIышъурэр, къыIугушIорэмэ, Iэ къыщызыфэрэмэ, дахэ къезыIорэмэ къин 
зэраригъэлъэгъурэр Афыпс къыгурэIо, ау сыд иамал, гум 
риубытагъэу гъэры зышIыгъэм шIокIын ылъэкIрэп. Анахь 
гушIуагъо къызщыфыхэкIрэми иадыгэ гукъао хелъагъо, 
шъхьэзэкъо щыIакIэр апиIэтэу лажьэ зиIи зимыIи зэдегъакIо. 
Зэгорэм мэз къужъыр къызщиугъоигъэгъэ къушъхьэ 
чIыпIэм ифэжьынэу, Iахьыли благъи ерэмыIэжь фаеми, 
зыщыщмэ ахэфэжьынэу ышIагъэмэ, мы дунаим зыпэ 
къымыштэн щыIагъэп. Ащ ипсхэри, ицIыфхэри, ижьыбгъи, 
итыгъи, ичъыгхэри, ибзыухэри, иуци, икъушъхьи нэмыкIых... Адыгэмэ ящхыкIэ?.. Ягъомылэхэр?.. Яазан джакIэ?.. 
Янэмаз шIыкIэ? Мыхъун гупшысэ горэ шъхьэм къызэрихьагъэр зыдишIэжьэу Афыпс ыIэпкъ-лъэпкъхэр къэкIэзэзыгъэх, къогъупэм къот урыс Тхьэ сурэтыр зелъэгъум, 

--- Page 390 ---

чыристан диным зехьэ уж, сыдигъуи зэришIы хабзэщты гъэу, псынкIэу къащ къыхьыгъ, зэрэхъурэр ымышIэу IитIур 
ышъхьэпхэтыку чIилъхьажьи, игупшысэмэ ахэхьажьыгъ.
Афыпс гопэгъу хэзыдзэрэми, ыгу зыгъэткIурэми 
гъурджыбзэр ащыщ. Ар зэхих къэсми, бзитIуми ямэкъэ 
Iужъухэр захьщырхэшъ, адыгэбзэ макъэ къеIугъэ фэдэу 
шъхьэр къырегъэпхъуатэ. Зэрэгугъагъэу къызчIэмыкIыжьрэм, хегъэщэтыкIы, ыгу къыпеIонтIыкIы. Анна Александровнам ар Афыпс дишIагъэшъ, унэ хъызмэтышIэхэри, 
къихьэхэри, икIхэри, амал зэриIэу, гъурджыбзэм нахь 
макIэу рэгущыIэх. ИадыгабзэкIэ Iупчъапчъэу Железноводскэ Афыпс зыщелъэгъум, "ащ нахьышIугъ гъурджыбзэр 
зэбгъэшIэгъагъэмэ, ишIуагъэ къыокIыни..." зэрэфидзыгъагъэр Анна Александровнам ыгу къыдэоежьы, зеухыжьы.
- Маша, а сипшъашъ,- пчъэ кIыбым Анна Александровнар къыщэджэ,- джыри тхылъитIу непэ къыпфэкIуагъ.
ПIэм Афыпс къыхэтIысыкIынэу фежьагъ шъхьакIэ, 
гъэретынчъэ хъугъэ Iэпкъ-лъэпкъмэ афэукIочIыгъэп.
- Укъэмытэдж, сипшъашъ, - Анна Александровнар 
Афыпс ечъэлIагъ,- мары джыдэд, уишъхьантэ къэсэгъэIэт... ПIэкIор бармэкъым зегъэкIи, птхы зигъэпсэфыщт... Угу умыгъэкIоды, сипшъашъ... Ушхэрэпышъ ары 
гъэрет зыкIыуимыIэр... Мэфэ реным бзыу Iулъхьэ еогъэхкIэ, кIуачIэ уиIэна? Угу умыгъэкIоды, сипшъашъ, ухъужьыщт. 
КIымэфэ чъыIэмэ унэм ураубытэгъагъэшъ ары, гъатхэр 
къихьагъэшъ, фабэ къызэрэхъоу чылэм тыкIощт. Жьыр 
щыкъабз, псыр щыIэшIу, сыд фэдэу щыдэгъу ащ!.. Уипшъэшъэгъухэри къыщыпфэлIэх, сэлам къыуахыжьы..
- Хэт тхылъхэр къэзытхыгъэхэр? - Анна Александровнам щыгъупшэжьыгъэгъэ тхылъмэ Афыпс къакIэупчIагъ.
- Зыр Николай Павловичыр ары, адырэр Тришков 
Николай.
- Николай Павловичым иписьмэ къысфедж,- Афыпс 
хьылъэу хэщэтыкIыгъ.
Анна Александровнам апэрэу зэхихыгъэм шъхьэр 
къыригъэпхъотагъ, нэмыз-Iумызэу Афыпс ригъэплъыгъ, 
письмэр зэрэзэтыритхъырэ Iапэхэри кIэзэзыгъэх, ау къызхимыгъэщэу мэкъэ чанкIэ къыIуагъ:
- Боу сыкъыпфеджэн! "Уилъэныкъо гупсэ къикIэу, 
Мария Николаевна, уи Нижегородскэ дзэ ыцIэкIэ анахь 

--- Page 391 ---

сэлам лъапIэр къыотэхы. Тэ, заом къелыжьыгъэхэр зэкIэ, 
тыпсау, тыузынчъ. Тэ ренэу тыгу уилъ, забытхэми, 
дзэкIолIхэми уащыгъупшэрэп. Джа къызэрэпфэстхыщтыгъэу, Кавказ заор зыщытыухыгъэ илъэситIу ужым бэшIагъэ тидзэ Тифлис къызытщэжьыщтыгъэр, ау мы лъэныкъом 
джыри мамыр щыдгъэуцунэу типшъэрылъыгъэти, ари 
щытхъу хэлъэу дгъэцэкIагъэ. Джы тыдэкIи щырэхьат, зыми 
тигъэгумэкIыжьрэп. Хы ШIуцIэ нэпкъым щегъэжьагъэу 
Арапчай щыкIэкIыжьэу джы Кавказыр зэрэпсаоу Урысыешхом ий! Тэ гъэмафэм иапэрэ мазэ тыкъехъулIэу Тифлис 
тыкъэкIожьынэу зытэгъэхьазыры. Сикъэтхэн зыкIызэпыугъагъэр ошIэщтын, къыпфэстхыгъагъ - типачъыхьэшхо 
Нэмыцым кIогъагъэти, сыздищэгъагъ. Тифлис тыкъызыкIожьрэм, сыздэщыIагъэм гъэшIэгъоныбэ къыщыслъэгъугъэшъ, къыпфэсIотэжьын. ТIэкIу угъойщаеу зэхэсхыгъагъ, зымыгъэсымадж. Дэгъоу едж, зыгъэхъупхъ, 
уигъэсэныгъэ лъыгъэкIуат. Талъэныкъо гъатхэр щыдах, 
чъыгхэр къызэлъэтIэмых, пкIэшъэ шхъонтIэ къежьэгъакIэр 
жьыбгъэ макIэм зэрехьэ, бзыухэр зэпэджэжьых, мафэхэр 
шъабэх. Урыс макъэр тыди къыщэIу. ИлъэситIукIэ 
узэкIэIэбэжьмэ, мыщ зэошхо итыгъ Iоу пшIэжьынэп. КIэкIэу 
къэпIон хъумэ, зы джэнэт лъэныкъо джыри Урысыем 
къыхэхъуагъ. Амилахвари зиусхьангуащэм сисэлам 
сфехыжь. Зэрэ Нижегородскэ дзэу, зы нэбгыри къэмынэу, 
сэлам къыуехыжьы. Тифлис тыкъызыкIожькIэ апэ узщыслъэгъущт сыхьатым сыкIэхъопсызэ, сикъэтхэн сэухы. 
Опсэу, насыпышIо охъу. УмэхъынкIэ уятэ Николай Павлович Граббе. Апрелым и 10,1866-рэ илъэс. Шъэбэжъ".
Жьи пси къыIумыкIыжьэу Афыпс къыфатхыгъэм 
едэIузэ, ыгу къызэхэхьагъ. "ТалъэныкъокIэ гъатхэр 
щыдах..." зыщзэхихыгъэ чIыпIэм ынэпсхэр къыIэпытэкъугъэх. Анна Александровнам тхылъым икъеджэн зеухыр 
ары Афыпс ынэпсхэр зилъэгъугъэхэр.
- Маша, а сипшъашъ, огъа?..- Анна Александровнам 
тхылъыпIэ тхьапэр столым тыридзагъ, Афыпс ипIэкIор 
пытIысхьи, къызэрищэлIагъ. - Уигъэгъын Iоу сшIагъэмэ, 
письмэм сыкъыпфеджэныгъэпи... Ары гущ, дзэм къыбдыхэтыгъэхэр угу къэкIыжьыгъэхэщтын... Сэри мыщ 
сыщыIэ пэтзэ, нахьыбэр зэрэсимынэIуасэу, а тхьамыкIэхэр 
сыгу илъых... Умыгъ, сипшъашъ, умыгъ... Узэрэхъужьыщтым егупшыс, угу умыгъэузыжь...

--- Page 392 ---

- Сыгъыжьрэп, Анна Александровна... Къысфэгъэгъу, 
мама Анна...- зэрэхъугъэри ымышIэу аужрэ гущыIитIур 
ежь Афыпси шIогъэшIэгъоныгъ, ау ащ къыщыуцугъэп: - 
Къысфэгъэгъу "мамэкIэ" сыкъызэрэомыджэщтыгъэр... 
Непэ щегъэжьагъэу джаущтэу сыкъыоджэщт...
- Ары, сипшъашъ, ары... Къыпфэзгъэгъунэу зи мыхъун пшIагъэп...- ынэпсхэр къымыгъэлъэгъуапэхэ шIои гъоу Анна Александровнар ынэмэ акIэбэнэжьыгъ, шIэхэуи 
зыкъишIэжьыгъ.- Аущтэу укъызэрэсэджэщтым сыкIэхъопсыщтыгъ, ау егъэзыгъэ IофкIэ озгъэшIэнэу сыфэягъэп... Лъфыгъэ симыIэкIэ арэп, апэрэ мафэм щегъэжьагъэу, сипшъэшъэжъый, шIу услъэгъугъ... Ащ нахьрэ 
укъысэмыджэжьыщтми, сыгу жьы дэбгъэкIыгъ, тхьэуегъэпсэу...
- Сыкъыоджэщт, мама Анна, сыкъыоджэщт!.. Орырэ, 
мама Анна, тетя Линэрэ нахь спэблагъэ, шIу слъэгъурэ 
дунаим щысиIэп... СызэрэолъэIурэ закъор Железноводскэ тетя Линэ ыгу зэрэщыхэбгъэкIыгъагъэм фэдэ умышIэжь.
- ХэзгъэкIыжьыщтэп, сипшъэшъэжъый, хэзгъэкIыжьыщтэп, угу рэхьат шIы...
- Тетя Линэ зи илэжьагъэп... Сэ шIу селъэгъути ары...
- БлэкIыгъэ Iофым тытегущыIэжьынэп, сипшъашъ. Ау 
Ангелина Парамоновнам ащ нахьрэ ыгу зэрэхэсымыгъэкIыжьыщтымкIэ усэгъэгугъэ. Модэ Тришков Николай 
къызэрэпфэтхагъэри зыщымыгъэгъупш.
Афыпс ТришковымкIэ раIуагъэр зэхимых фэдэу 
зишIыгъ. Ау Анна Александровнар пчъаблэм зэрэдэкIыжьэу 
Афыпс письмэм лъыIэбагъ. Зэтыримыхэу къызэпиплъыхьэмэ ыгъэчэрэгъоу заулэрэ ыIыгъыгъ. ЕтIанэ гукIэ зыгорэ 
зэхишIэу тхыгъэм епэмыгъ, шъхьаныгъупчъэ тыгъэпсым 
пиIэти, дэлъыр зэригъашIэрэм фэдэу еплъыгъ, псынкIэуи 
зэтыритхъыгъ. ТхылъыпIэ уплIэкIагъэм кIэ псыгъо зыпыт 
къэгъэгъэ тхьэпэ зэпытитIу гъугъэ къыдэзыгъ. Фэсакъыпэзэ, ыкокI ифагъэр къыштэжьи, ыIапэхэр кIэзэзэу къызэпиплъыхьагъ, епэмыгъ, ебэугъ, ошIэ-дэмышIэу гушIуагъом къыгъэушэплъыгъэ нэкIушъхьэм рихьылIагъ, кIуачIэ 
къызхырегъалъхьэ пIонэу заулэрэ тыригъэлъыгъ. Афыпс 
гупшысэкIэ иадыгэ лъэныкъо зепхъуатэ, ежь къызэрэшIошIэу гум риубытагъэмэ, нэплъэгъум къыкIэтэджэжьрэмэ 
джыри зэ арэчъэжьы. КъышIэжьри бэ, щыгъупшэжьри 

--- Page 393 ---

макIэп. Къушъхьэ сыджыфхэр, мэз чэпэ речъэкIхэр, былым 
хъупIэхэр, псыкъочъ лъэпэрэпэ зэкIэмыхьэхэр нэплъэгъум 
щызэпэкIэкIых. Ахэмэ ошIэ-дэмышIэу зычIэгъ щышыпэщтыгъэ къужъ чъыгыр къахэтэджыкIы... Сыдэу къужъ 
IэшIугъэх ахэр!.. ЕтIанэ мэз лъагъом къырычъэщтыгъэ 
урыс забыт шыур... Афыпс ыгу къыпиIонтIыкIыгъ... Анаскевич лIыжъым иапэрэ адыгэ гущыIэхэр... Псыщэ зэрэзэдакIощтыгъэхэр, зэрэпщэрыхьэщтыгъэхэр... Лы упкIэтэгъэ гъэжъагъэм ымэ джыри зэ къыкIэожьынэу ышIагъэмэ... Янэ ышIыщтыгъэ шхын горэмэ ащыщ Iуфэгъагъэмэ, кIуачIэрэ гугъэрэ къыритыныгъэкIи мэхъу... Сыдэу 
къужъ IэшIугъэх а къаугъоищтыгъэхэр!.. Гъэмэфэ ощх 
шъабэм Мышъыдрэ ежьырырэ зэрэхиубытэгъагъэхэр, 
ащ фэдэ ощх мы лъэныкъом къыщещхрэп... Е Мышъыд, 
Мышъыд, тэ ущыIа джы?.. УипцIэу макъи, уихьакъу макъи, 
уигуIакIи стхьакIумэ ит, сынэгуи кIэт... Сэ укъысфэдэу ори 
зыгорэмэ уаIыгъа хьауми шъхьарытIупщ-шъхьафитэу 
узщыщмэ адэжь бгъэзэжьыгъа?.. Сыдэущтэу узщыщмэ 
уакъыхэнэжьыщта, тызщыщхэр ячIыгу рафыгъэхэмэ... Сэ 
сызщыщмэ нибжьи сатеплъэжьынэп... Къысфэгъэгъу, си 
Аллахь, сакIыб къызэрэпфэзгъэзагъэмкIэ.. Гъуащэрэм, 
хэукъорэм къыгъэзэжьмэ, игунахь фэбгъэгъоу уихабзэшъ, 
сыкъызэхэшIыкI... Сянэрэ сятэрэ зыдэпщэжьыгъэм, 
къысфэнэжьыгъэр макIэшъ, сэри сыпщэжьынэу сыолъэIу... 
Зыми игунахь къэсхьынэу сыфаеп, нанэ зэриIощтыгъэу, 
зэкIэри дэгъоу къысфыщытых, илъэс пчъагъэм зы мафэ 
пакIошъ, зы сыхьаткIи гуцафэ сагъэшIыгъэп, ау сыд фэдэу 
сагъашIоу, салъытэу къысфыщытхэми, мыхэр зэкIэ сэрыкIэ хымэх... Сэ сыгу щышIэрэм, сыдкIэ ящыкIагъ, щыгъуазэхэп…
ГукIаем нэгушъхьэ плъырым джыри нахь щигъэгъугъэ 
къэгъагъ пIокIэ цIыкIур къызытырехыжьым, зыдигъэтIылъыщтыр Афыпс ымышIэу зыхэс пIэр къыплъыхьи, фэсакъыпэзэ, ыбгъукIэ къыголъ шъхьантэжъыем тырилъхьагъ, ынэ 
упIыцIагъэу тIэкIурэ щысыгъэу, Тришков Николай итхыгъэ 
еджэнэу лъыIэбагъ.
"Сисэлам гуапэ, Мария, къыпфэсэгъэхьы, - Тришковым къетхы. - Уиаужрэ тхыгъэу непэ, апрелым и 9-м1866-рэ 
илъэсым, къысIэкIэхьагъэм итыр макIэми, къизгъэкIрэр 
бэу седжагъ, зы сыхьати тесымыгъашIэу иджэуап къесэтыжьы. АпэрэмкIэ, талъэныкъокIэ зэрэмамырымрэ шхонч 

--- Page 394 ---

омэкъэ гъощагъэ гори зэрэщымыIужьрэр къыпфэсIопщы 
сшIоигъу. ЯтIонэрэмкIэ, орырэ сэрырэ фэдэ ныбжьыкIэхэм 
азыфагу мыупчIэжьыхэу шIулъэгъуныгъэр къыдэзгъэтэджэ рэ гъэтхэ охътэ дах талъэныкъокIэ щыIэр. ЕмыкIу къысфэмышI, бэшIагъэу сыгу пфилъ шъыпкъэр гъэтхэ фыжьэу о 
къыпфэзгъадэрэм къызэрэсигъэIогъапэр. Мыщ ыпэкIи 
къыпфэстхыгъагъэхэми ащ фэдэхэр къащыосIокIыгъагъэх... Ау зышъхьэ къыпфисхыгъэ IофымкIэ узэрэджэуапынчъагъэмкIи сыгу къыуабгъэрэп, уикъэлэмыпэкIэ 
сызэрэпщымыгъупшэрэмкIи тхьэуегъэпсэу къыосэIо. 
Къыпфэстхыгъэм иджэуап джыдэдэм къептыжьынэу 
удэзгъэгуIэрэп. МэзитIу горэмкIэ Тифлис къэдгъэзэжьынэу 
зытэгъэхьазырышъ, уахътэ уиI, егупшыс. Уалъэныкъу 
сигугъапIэ зыдэщыIэр, ащ елъытыгъэщт сищыIэныгъи... 
Джы сигъусэмэ зэкIэ - узышIи узымышIи - сэлам къыуахыжьы, узщалъэгъущт мафэм кIэхъопсых. ПшIоигъо горэ, 
сыди щэрэщ, мы лъэныкъом къыпфисхынэу къаIуи, пфэзгъэцэкIэн. Сэлам гуапэ къыозыхыжьрэр тыгъуасэ 
штабс-капитаныцIэр къызыфаусыгъэ Николай Тришков".
ШIулъэгъуныгъэ гущыIэмэ джыри зэ Афыпс къатыригъэзэжьыгъ, IугушIукIыгъ. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, 
Тришков уIагъэм Шъэбэжъ дзэ сымэджэщым зэрэкIэрысыгъэр Афыпс ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ, зэмыжэгъэ 
фэбагъэ горэм пкъыр зэгуигъэпэу, тхылъыпIэ тхьапэр 
зыIыгъ IитIур ыкокI ифэжьыгъэу, шъхьаныгъупчъэмкIэ 
плъызэу заулэрэ щысыгъ. ЕтIанэ ошIэ-дэмышIэу къыпхъотэжьи, "пшIоигъо горэ - сыди щэрэщ - мы лъэныкъом 
къыпфисхынэу къаIуи, пфэзгъэцэкIэн" гущыIэхэр кIиджыкIыжьыгъэх. Нэгу псыгъо кIыфыр джыри нахь кIыф кIэхъукIэу Афыпс къыщиути, гъызэ, адыгабзэкIэ къыIуагъ:
- Мэз къужъ дыджми, псы гъуаткIоми, зы жьыщэгъу ми сезэгъыщт...
XXXII
1866-рэ илъэсым мэкIэ-макIэу пыткIукIыщтыгъэ.
Афыпсэ игъашIи ткIущтыгъэ.
Пшъэшъэжъыер од дэдэ хъугъэ, ынэ инхэр нэчIэ шIуцIэмэ хъураишхохэу, чэфынчъэхэу къахэщы.
АфыпскIэ гугъапIэ зэрэщымыIэжьыр Амилахвари 
зиусхьангуащэм къыгурыIуагъ. Анна Александровнар 

--- Page 395 ---

Iазэу зэмыолIагъэрэ зыпашъхьэ имыгъыхьагъэрэ Тифлиси 
дэсыжьыгъэп, иIэгъо-благъуи исыжьыгъэп. Сыд фэдэ уц 
къыратыгъэми, Афыпс нахь дэй мыхъущтыгъэмэ, ишIуагъэ къекIыщтыгъэп. УеплъыгъэкIи умышIэжьынэу, илажьи 
амышIэу мафэ къэс ткIурэ пшъэшъэжъыем ежьыри дэткIу. 
Нижегородскэ дзэр зэ Тифлис къэсыжьыгъэмэ, нэмыкI 
фэягъэп - Афыпс Iэзэгъу фэхъущтыр джа зыр арэу къыщэхъу. Тхьэ сурэтым ыпашъхьэ икIрэп, пшъэшъэжъыер 
Iимыхынэу, иуз IэзэгъукIэ псэбэб къыфэхъунэу ышъхьэкIи 
ыпсэкIи елъэIу.
Железноводскэ щыIэхэу Афыпсэ къыригъэплъыгъэ 
Санкт-Петербург щыщ профессор Iазэм къыриIогъагъэр 
ыгу къэкIыжьыгъ: ыIэпкъ-лъэпкъэп мыщ къеузырэр, ыпс 
ары, сыд фэдэ уци ар ыгъэхъужьыщтэп, Iэзэгъу фэхъущтыр зыщыщ лъэныкъор ары. Ащыгъум профессор Iазэм 
Анна Александровнам ыгу ебгъэгъагъ. Джы ар зэрэшъыпкъэр къыгурыIожьыгъ. 
Хьау, хьау, игупшысэкIэ зэхимышIэми, гур хьазаб 
хэтыгъ, гур ары нахь, джэнджэш езгъэшIэу зышхыщтыгъэр 
акъылыр арэп. Машенькэ - джары Анна Александровнар 
джы Афыпсэ зэреджэщтыгъэр - зэриштагъэм ежь ыпсэ 
е нэмыкI дин итым ыпсэ ифедэ горэ къыхигъэкIыным 
егупшысагъэкIэ арэп, хэтрэ цIыфи Тхьэм унашъо къызэрэфишIыгъэу,къыпэблагъэр шIу ылъэгъун зэрэфаем егупшысагъэкIи арэп, бзылъфыгъэм ар ыгу пхырыкIырэ лъымкIэ 
ылъэсыгъэм, ыгукIэ пхъу къызфилъфыжьыгъэм фэдэу, 
изэхашIэхэмкIэ ыштагъ. Джаущтэу, бгъуитIукIэ къепхыгъэм 
фэдэ хъугъэ ылъыкIи идунэе зэхашIэкIи - Машэ ар пыщагъэ хъугъэ, цIыфыгъэу хэлъым имызакъоу, лъэу кIэтымкIэ 
ны фэхъугъ.
Ыпхъу псауныгъи, гъэшIэ кIыхьи, щыIэкIэ дахи къыритынэу Анна Александровнар Тхьэм елъэIущтыгъэ, етIани 
илыузкIэ зэхишIэрэм фэдагъ пшъэшъэжъыем инасыпынчъагъи, иузи, къинэу ылъэгъурэми илажьэ зэрахэлъыр. 
Афыпсэ къызщыхъугъэм ыщэжьынышъ, зэсэгъэхэ унэIутхэмрэ пщы унэ фэшIыгъэшхомрэ имыIэжьхэу, ежьыри 
Афыпси амышIэрэ цIыфхэм къафигъэнэнэуи? Ар хэгъэкIи, 
Афыпсэ нахьыпэм зэрытыгъэ чIыпIэм иуцожьыгъэми, 
бэшIагъэу щымыIэжь янэ къэзгъэхъужьын щыIэп. Анна 
Александровнар ны фэхъунэу ежь Тхьэм ыухэсыгъ. Сыд 
пае ипшъашъэ Тхьэм Iихыра? Хьау, мырэзагъэ къысхафэ 

--- Page 396 ---

хъущтэп. Тхьэр гукIэгъушI, Iазэмэ афэмыгъэхъужьрэ узыр 
Ащ тырихыщт.
Ащ пае чэщи мафи Анна Александровнар Тхьэм 
елъэIу. Тхьэ сурэтым ыпашъхьэ ит остыгъэр зэрэмыкIуасэу, 
ежь игугъи кIуасэрэп. Ары шъхьакIэ ащ фэдэу зэрэщынэри 
зэреджэнджэшыри кIуасэрэп. Ау щытми, кIасэ мыхъузэ 
мы къалэм, мы унэм, зыхэт щыIакIэу зэмысагъэм 
хищыжьмэ, Афыпсэ IэкIыб ышIымэ нахьышIуна?
Пшъэшъэжъыем ащ ыгуи ыпси реты, цIыфым ышIэн 
ылъэкIыщтыр зэкIэ фешIэ, ау арынкIи мэхъуба Афыпсэ 
зыгъэткIурэр, джа акъыл зыхэмылъ гукъэбзагъэу нэмыкI 
цIыкIу-шъокIухэр анахь Iоф иным пае щызгъэзыеу, Федор 
зэрэзекIуагъэм фэдэр арынкIи хъун ищыкIагъэр.
Пшъэшъэжъыер шъхьафит зэрэхъун фаер, ыгукIи 
ышъхьэкIи къыпэблэгъэ цIыфхэмрэ ичIыгурэ зэращыкIэрэр 
дзэкIолI къызэрыкIом къыгурыIуагъ. НахьышIу земыгъотым, итхьэрыIо ыукъуагъ, бзэджагъэ зэрихьагъ, Афыпсэ 
рищэжьэжьи, заригъэукIыгъ.
ДзэкIолI лIыжъыр зэрэзекIуагъэм Анна Александровнар бэрэ егупшысагъ. Ежь изакъоу Федор ышIагъэр къыгурыIоу къыщыхъущтыгъ. ДзэкIолIыр гуащэм ыухыищтыгъ, 
ау ежь ащ фэдэ ышIэныр рикущтыгъэп. Сыда, ежь бзылъфыгъэ кIочIаджа? Хьау, хьау, джэуап фэхъункIэ ерэшIи, 
игуапэу Афыпсэ пай зигъэлIэн, ау ар чIинэныр илъэкI 
къыхьыщтэп. Пшъэшъэжъыем игъусэу хымэ чIыгу орэкIуи 
щэрэпсэуа? И Машенькэ, Афыпсэ, ар зэрэфэмылъэкIыгъэм фэдэу, ежьыри аущтэу зекIон ылъэкIыгъэп...
Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи май мэзэ хьылъэм пыкIыгъ, 
гъэмафэм иапэрэ мази непэ къихьагъ, зиуз къытезымыгъэзэжьыхэрэр Афыпс, Нижегородскэ дзэми игъогу 
кIэмыкIыжь. Анна Александровнам тIысыгъорэ уцугъорэ 
иIэп, изиусхьангощагъэ щыгъупшэжьыгъэу Iэзэн-плъэн 
Iофмэ апылъ ныомэ бэдзэрым щакIэупчIэ, къырагъэлъэгъурэ Iэзэгъу уц зэфэшъхьафхэр къащещэфы, сэдакъэ 
зыфимыщэйрэ лъэIуакIо блэкIрэп. Ау анахь уц IэшIу, анахь 
уц дыдж къыфихьыгъэми, анахь гущыIэ дахэкIэ фигъэлъэIуагъэхэми, зэкIэри АфыпскIэ Iэзэгъунчъэх. Ащ фэдэ 
чIыпIэ къин Анна Александровнар ифагъэми, гу кIоды гъэамалынчъэкIэ пшъэшъэжъыем ыпашъхьэ иуцорэп, апэрэ 
мафэм зэрэпэгъокIыгъагъэу, гушIопс-нэгушIоу зырегъэ449
15 Заказ 029

--- Page 397 ---

лъэгъу. ИгущыIи, иплъакIи, иIэбакIи, Iэ зэрэщифэрэм 
щыкIэкIыжьэу, зыпкъ ригъэкIрэп.
- Маша, очъыя, сипшъашъ? - зынэгу дэпкъымкIэ гъэзэгъэ Афыпс ытамэ Анна Александровнар шъабэу теIэ багъ, 
зыриуфэхи, ынэкIушъхьэ ебэугъ.- Адэ очъые сшIошIыгъи 
сэ... Уипчэдыжь шIу, сипшъашъ.
- Уипчэдыжь шIу, мама Анна, - Афыпс зыкъызэримыгъэзэкIэу къыIуагъ.
- МыкIэ зыкъэгъаз, сипшъашъ, икъун а лъэныкъом 
узэрэтелъыгъэр.
- Моущтэу сыщылъмэ нахь сшIоигъу...
- Адэ зэ моу еплъи сэ бэдзэрым къыпфисхыгъэм.
- Сыд къысфипхыгъэр? - Афыпс джыри ышъхьэ къыIэтыгъэп.
- Чэрэз тIыргъуагъ.
- Чэрэзмэ ягъо хъугъа? - Афыпс хэщэтыкIыгъ.
- Хъугъэ, сипшъашъ, хъугъэ...
- КъопситIу чэрэзхэр ахэлъха?
- Ахэлъ, сипшъашъ, ахэлъ... Мары, моу уагупэ къэгъаз.
- Къысэт... Хьау, стхьакIумэ къыпыгъан...
Чэрэз къопс зэпытитIур Афыпс ытхьакIумэ зыпелъхьэм, Анна Александровнам ыгу къыпиIонтIыкIэу ынэпс 
къечъагъ. Ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ - Афыпс ынэкIу Iэ 
щифэу, едэхашIэу ригъэжьагъ. Iэ од цIыкIумкIэ Афыпс 
къэIаби, Анна Александровнам ыIэпэ шъабэхэр ыубытыгъэх, къыIуагъ:
- Мыщ фэдэ чэрэзхэр къызпыкIэрэ чъыгышхо тищагу 
дэтыгъ... Сыдэу IэшIугъэх ахэр...
- Мыхэри IэшIух, зэ еплъи, сипшъашъ.
ИгукъэкIыжь тIэкIумэ кIуачIэ къыхалъхьэу Афыпс 
зыкъызэригъэзэкIыгъ, Анна Александровнар дэIэпыIэзэ, 
шъхьэнтэ шъабэр ыкIыб дэлъэу пIэм къыхигъэтIысхьагъ. 
Столым тет чэрэз лагъэр зелъэгъум, къыIуагъ:
- Сыдэу ба, сыдэу плъыжьыбзэх... - чэрэз горэ 
ышхыгъ.- IэшIу, ау талъэныкъо чэрэзхэр нахь IэшIух...
- Арэу къыпшIошIа, сипшъашъ?..- Анна Александровнам игукIае къызхигъэщыгъэп, фэмыхъу-дыригъаштэу 
IугушIуагъ.- Шъуалъэныкъо чэрэзмэ тыгъэр нахь къякIункIи 
мэхъу...

--- Page 398 ---

- Ахэр, мама Анна, озгъэлъэгъугъот, - Афыпс ынэ 
кIосэжьхэрэр къилыдыкIыгъэх, ынэгуи лъы гъуаткIо къечъэжьыгъ, - зэрэинхэр, зэрэшIуцIэхэр, зэрэпщэрхэр!
- Железноводскэ къыщытщэфыщтыгъэмэ афэдэба? - 
пшъэшъэжъыем илъэныкъо зэщ лъапсэ мынепэми зишIэщтыгъэр, фэсакъзэ, Анна Александровнар еупчIыгъ.
- Ахэми анахь дэгъугъ тинэджыкъохьэблэ щагу чъыг 
къыпыкIэщтыгъэхэр... - Афыпс хьылъэу хэщэтыкIыгъ, 
чылэмэ ацIэхэр адыгабзэкIэ къыриIозэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Ары шъхьакIэ, Нэджыкъохьабли, Бэчхьабли, 
Заурхьабли щыIэжьхэп... къэзэкъмэ тырагъэстыкIыгъэх.
- Ары, сипшъашъ, ары. Заом тхьамыкIэгъуабэ 
къехьы... Ахэмэ уямыгупшыс, узэрэмысымэджэжьыщтым 
тегъэгупшыс...
- Тэ адыгабзэкIэ, мама Анна, чэрэзым етIорэр ошIа? - 
зэреушъыигъэр зэхимыхыгъэ фэдэу Афыпс къэупчIагъ, 
псынкIэуи джэуап къытыжьыгъ. - Урысмэ "вишня" раIомэ, 
тэ "чэрэзкIэ" теджэ. Шъо шъубзэкIэ, гъурджыбзэкIэ, сыд 
ащ шъузэреджэрэр?
- Тэ тыбзэкIи ащ цIэ иI, "алубали" етэIо.
- Адэ джары хэти ежь ыбзэкIэ чэрэзым еджэх,- ежь 
зэриIожьрэм фэдэу Афыпс къыIуагъ, гум къэкIыгъэр 
щыгъупшэжьынкIэ мэщынэ пIонэу къэупчIагъ.- Шъо шъуимэзхэми, мама Анна, къужъ чъыгхэр къахэкIэха?
- Тара? Мэз къужъ дыдж цIыкIухэр ара зыфапIорэр?
- Ары, ары. Зэ нанэрэ сэрырэ мэзым къыщытыугъоигъагъ... Тати тигъусагъ...
- Ахэмэ ягъо зыхъущтыр, сипшъашъ, джыри къэсыгъэп, бжыхьапэм ехъулIэу мэтIыргъох, бэдзэрым къызэрэтехьэу къыпIузгъэфэн. Сыд пай, Амилахвари зиусхьаным Чали хэпIэ мэзым зедгъэщэни, тызфаем фэдиз 
къыщытыугъоин.
- ГъэшIэгъоны ахэр тимэз къужъмэ афэдэу IэшIущтхэмэ... - Афыпс къымыIон ылъэкIыгъэп, етIанэ Анна 
Александровнам къелъэIугъ: - Мама Анна, сыпшъыгъ, 
сыгъэгъолъыжь.
- Узгъэгъолъыжьын, сипшъашъ, узгъэгъолъыжьын... 
Ау сыолъэIу, унэгу дэпкъымкIэ умыгъазэ, шъхьаныгъупчъэмкIэ плъэ, мэфэ дахэр уиунэ къеплъыхьэ. ЕтIани, 
сипшъашъ, непэрэ неущрэ яз уи Нижегородскэ дзэр 
Тифлис къызэрэсыжьыщтыр зыщымыгъэгъупш... Амила451
15*

--- Page 399 ---

хвари зиусхьанри, Граббе инэралри, Плуталов докторыри, 
Тришков Николаий ахэмэ ягъусэх. Зэхэоха джэрз Iупэпщынэмэ амакъэ? ТекIоныгъэр къыдэзыхыгъэ дзэу къэзгъэзэжьрэм ищытхъу ыIуатэзэ пэгъокIынэу зиусхьанышхом 
зегъэхьазыры.
- Ары шъхьакIэ,- Афыпс хэщэтыкIыгъ, - Фидур тхьамыкIэр ахэмэ ягъусэжьэп...
- Хэт, хэт пIуи? - апэм Афыпс къыIуагъэр Анна Александровнам къыгурыIуагъэп.
- Фидур тхьамыкIэр ары сIуагъэ... Джыдэдэм ар сэ 
зэрэсищыкIагъэр пшIэгъагъэмэ, мама Анна...
- А зымкIэ, къысфэгъэгъу, сипшъашъ, амал сиIэп...- 
Анна Александровнам ымакъэ къышIуефэхыгъ, ау шIэхэу 
зыкъишIэжьыгъ. - Ангелина Парамоновнар плъэгъу пшIоигъомэ, сыфэтхэни, къэсщэн.
- Хьау, мама Анна, бащэ... УмыгъэгумэкIы,- къытегуIыхьэрэ бзылъфыгъэм ыгу химыгъэкI шIоигъоу Афыпс 
къыIуагъ, етIанэ ынэпIэ хьылъэхэр зэтелъхэу адыгабзэкIэ 
мэкIэжъыеу къыпигъэхъожьыгъ. - Модэ нэс ар къекIыфэкIэ...
- Сыд пIуагъэр, сипшъашъ, зэхэсхыгъэп.
- Тетя Линэ умыгъэгумэкIы сIуагъэ, мама Анна... 
Сыпшъыгъ, сычъые сшIоигъу...
- Чъые, чъые, сипшъашъ, моу уишъхьантэ къэсэгъэгъэтэрэзыжь, унэIу дэгъэзыягъэмэ, нахь дэгъоу жьы 
къэпщэщт, - Анна Александровнам Афыпс ынэкIушъхьэмэ 
Iэ ащифагъ, ынатIэ ебэугъ.
ЛъэпэпцIыеу унэм Анна Александровнар икIыжьы 
зэхъум, Афыпс лъыджагъ:
- Мама Анна, чэрэзхэр унэм ихыжьых...
- Укъэущыжьмэ пшхынба, сипшъашъ?
- Сыфаеп... Амэ къысэкIурэп...
- Адэ дэгъуба, сипшъашъ. Зыгорэ уищыкIагъэ хъумэ, 
къысадж.
Афыпс изакъоу унэм къызенэм, ыIэпкъ-лъэпкъхэмкIэ 
пIэкIорым илъыгъэ къодый нахь, ыпси, ыгуи, игупшысэхэми 
адыгэ лъэныкъом задзыжьыгъэу, ежь фэлъэкIыщтыгъэ 
гукъэкIыжьхэмкIэ, пкIыхь хэтым фэдэу, къырабыбыхьакIы. 
Зынэсрэмэ зы бгъумкIэ шъэбагъэ къыхалъхьэми, адырабгъукIэ къызэпастыкIы. Сыда икъушъхьэхэри, иуашъуи, 
итыгъи, ипсыхъохэри, ибзыухэри зыкIэмэкъэнчъэхэр?.. 

--- Page 400 ---

Адыгэ макъэ щыIужьырэпышъ ара? Тэ щыIэха адыгэхэр? 
Сыд къяхъулIагъэр?.. Зилъэпкъ макъэ зичIыгу щымыIужьрэр сыдэущтэу мамыр хэгъэгущта?.. Хэгъэгур зиягъэмэ 
яорэд щыIужьрэп, янысэщэ джэгу итыжьэп. КъэкIуагъэмэ 
яорэди, янысащи, ягушIуагъуи сыдэущтэу къагурыIощта 
абзэ зымышIэрэ къушъхьэмэ, мэз гъэхъунэмэ, шъоф 
гуIэтыпIэмэ, гъогу зэхэчъмэ, пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгмэ?..
Сыд лыгъуама Афыпс пкIыхькIэ къыкIихьэрэр? Жьыбгъэр къызыкIэпщыкIэ къыIэтырэ чылэгъо стафэмэ ам... 
Хыр мэуалъэ, тыркуикIыжьмэ яхьад зэрихьэрэр, ахэмэ 
ягъыбзэ ныкъоух имыжъуакIэмэ зэтыраIукIрэр... Сыд бзыу 
щыра мы чъыг шъхьапэмэ апымытIысхьашъоу пцIымамэзэ 
зыкъезыхьакIрэр? Хэта ар заджэрэр?.. Афыпс, Сурэт, 
Джамбэч, Фидур еIомэ сшIэрэп... Ащ сэ сцIи, сяни, сяти 
ацIэ ешIэмэ, хэт Фидур ыцIэ езгъэшIагъэр? Сэрмэ, Дэгужъые Афыпсмэ узылъыхъурэр, узаджэрэр, ощ фэдэ 
шъхьэзакъоу сэри сыкъэнагъ... Сыздащагъэм спкъы 
къыщысыни, спсэ тадэжь къэсхьыжьыгъ... О хэтмэ лIакъокIэ уащыщ?.. ЗысэгъашI...
Гум къиIукIрэ макъэм, нафэми шъэфми джыри къыгурымыIуагъэу, зыщыщ ымышIэрэ пкIыхьым Афыпс къыхищыжьыгъ. ЗыдэщыIагъэм, гушIуагъо римылъэгъуагъ 
нахь мышIэми, нахьыбэрэ ыгу зэрилъыщтыр шIофедэу 
ынапIэ къызэтыримыхэу дэIуагъэ, джэрз Iупэпщынэхэм 
амакъэ зэтетэкъукIэу джыри къылъыIэсыгъ, сыхьат горэкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ Нижегородскэ дзэм фэгъэхьыгъэ гущыIэхэу Анна Александровнам къыIогъагъэхэри ыгу къэкIыжьыгъэх...
- Сыд текIоныгъа ахэмэ къыдахыгъэр?.. - Афыпс ыгу 
къыпиIонтIыкIыгъ, Iушъэшъагъэ: - Нан... Тат... Фидур... 
Яллахь... ахэр зыдэщыIэм сыхьыжь... Я си Тхь... шыихъ 
Марие богородицэм ыцIэкIэ...- къащ къызэрихьыщт 
Iэхъомбищ зэубытылIагъэу къыIэтыгъэр Дэгужъые Афыпс 
шIуефэхыжьыгъ...
- А сипшъашъ, зэхэоха, джэрз Iупэпщынэхэм амакъэ 
зызэрипхъотагъэр,- Афыпс зыщымыIэжьыр тIэкIу шIагъэу 
Анна Александровнар унэм къилъэдагъ,- сэ къэбар дэгъу 
къыпфэсэхьы, уидзэ Тифлис къыдэхьажьы...- зынапIэ 
зэтелъэу, зылъакъо ушхужьыгъэу, зыIэ джабгъу лъэныкъо 
пIэкIорым къефэхыгъэ Афыпс зелъэгъум, зиусхьангуащэр, 

--- Page 401 ---

кууагъэ: - А Маш, а сипшъашъ!..- лъэгонджэмышъхьэкIэ 
пIэкIор лъапсэм щетIысэхыгъ...
Афыпсэ ынэгу гохьыгъэ, нэфынагъ, гупсэфыгъ...
Къэгъагъ зэмышъогъухэмкIэ, хьамыщхутIэхэмкIэ, 
егъэшIэрэ остыгъэе чъыгхэмкIэ зэхэкIыхьэгъэ Тифлис 
къэхэлъэжъым Дэгужъые-Нижегородскэ Мариеу Николай 
ыпхъу, ипшъэшъэжъыегъум Дэгужъые Афыпсыгъэр, 
чыристан чылысым къызэриIорэм тетэу, дзэкIолI шъхьэкIафэ фишIызэ, я 44-рэ Нижегородскэ дзэм щегъэтIылъы. 
Кавказыр зыIэ илъ пщышхоу Николай ыкъо Михаил Романовыр хьадэм ифэIо-фашIэхэр зезыхьэрэмэ япащ.
Адыгэ пшъашъэм ихьадэ урыс дзэкIолIмэ бэным рагъэкIугъ, етIэ шъабэкIэ абгъэжьыгъ. Шхончыо макъэхэр 
къызэлъыIугъэх, бзыу фыжьым ошъогу лъагэм зыщегъэчэрэгъу... Къэм тет ежьэшъо мыжъом чыристан къащ 
тедзагъ. Ащ ычIэгъ кIэтхагъ:
Тхьэм иIумэт Нижегородскэ Мариеу Николай ыпхъум 
ихьадэ мыщ дэжь гупсэфыпIэ щигъотыгъ 1850-1866.
Мыр я 44-рэ Нижегородскэ дзэм фигъэуцугъ.
Къэхалъэр зэкIэми къызабгынэжьым, Анна Александровнар, Вано Гивичыр, Николай Павлович Граббе, Ангелина Парамоновнар, Сергей Петровичыр, штабс-капитанэу 
Тришков Николаеу загъорэ нэпсым ыщыущтыгъэ пакIэм 
хэцэкъэжьыщтыгъэр къэ пашъхьэм къинагъэх.
Тыгъэм къыгъэплъыгъэ къэгъагъхэмрэ остыгъаехэмрэ 
амэ къэу. Загъорэ бзыу фыжьым ыныбжьыкъуи етIэгъо 
къакIэм ышъхьагъ къытелъадэ. Гъэмафэм ишIупIэм - 
къушъхьэ лъапсэхэми къушъхьэ чыжьэхэми зэращыхъоу - 
зыми фэмыдэу а такъикъым жьыр къабзэ, чъыIэтагъ...

--- Page 402 ---

ДЖАСУС
Тарихъ роман

--- Page 403 ---

Анахь пэсэрэ цIыф лъэпкъхэу дунаим тетхэм 
черкесхэр (адыгэхэр) ащыщых. Китаир, Мысырыр, 
Персиер хэбгъэкIыжьхэмэ, адыгэмэ ятарихъ ыныбжьыр бэдэд. Ахэр IэкIыб хэгъэгу горэм фэIорышIэхэу ныбжьи псэугъэхэп. Нахь кIочIэшхо зиIэхэр 
загъорэ къазытекIохэкIэ, шъхьафит зашIыжьыфэхэкIэ, ежь яхабзэ хэушъхьафыкIыгъэхэмкIэ зыкъаухъумэжьыщтыгъэ. Черкесхэр ялъэпкъ хъишъэ 
гъогоу къыкIугъэр зэзгъэшIэжьыным фэкъаигъэ 
лъэпкъ закъоу дунаим тетых пIоми ухэукъощтэп. 
ИжъыкIэ дунэе щыIэныгъэм хэхъоныгъэ фэзышIыгъэхэм ахэр дэгъоу ашIэх: Геродот, Верия, Страбон, 
Плутарх, нэмыкI шIэныгъэлэжь цIэрыIохэм яIофшIагъэмэ адыгэмэ ацIэ къащыраIо, яхэбзэзэхэтыкIэ 
осэшхо фашIы, яхъишъэ, ятхыдэжъхэм, ялIыхъужъныгъэ, ялъэпкъ бэнэныгъэ игъэкIотыгъэу тегущыIэх. 
Анахь макIэми илъэс 2500-рэ хъугъэу черкесхэм 
яшъхьафитныгъэ дунаим къыщаухъумэ.
Журналэу "Глиссон", Лондон, 1854-рэ илъэс.

--- Page 404 ---

I
1835-рэ илъэсым игъэмэфэ жъоркъ ыгъэулэугъэ 
Тифлис тыгъэр шъхьэрэкIоты. Кавказ дзэ корпусым ипэщэ 
Розен генералыр дунэе гопэгъур зэхимышIэрэм фэдэу 
икъэптан чыIухэр зэтегъэпытыхьагъэхэу шъхьаныгъупчъэ 
IуубгъукIыгъэм Iут. Урысыдзэм иIофхэр Абхъазым зэрэщыкIохэрэм рыраз, Ермоловым лъыгъачъэкIэ ыгъэрэхьатыгъэ къэбэртэе-адыгэмэ джырыкIэ язэгъы, ау къырамыгъэшIун амылъэкIырэ къохьапIэмкIэ - хы ШIуцIэ лъэныкъомкIэ - гъэзагъэхэ адыгэхэр ары мафэ къэси шъхьэгъэузым хэзгъэтырэр.
Тыркуемрэ Урысыемрэ зэдашIыгъэгъэ Адрианополь 
мамыр зэзэгъыныгъэр, "тызыщымыщ хэгъэгуитIум тызэрагъэзэфэнэу сыда яIофэу къытхэлъыр" адыгэмэ аIозэ, 
аштэрэп.
Мыгъатхэ Санкт-Петербург къикIыжьызэ, Прочный 
Окоп дэжь зыщыIукIэгъэгъэ адыгэ шыум "Тыркумэ ямыер 
къышъуатыгъ шъоIокIэ, шъуе хъущта? Ащыгъум сэри мо 
чъыгым пыс бзыур къыосэты, къэубыт! Джа бзыу шъхьафитым тэ адыгэхэм тыфэд, тичIыгу шъузыфаер щышъодгъэшIэнэу шъумыгугъ, шъо шъуизакъоп, ащ бэ къенэцIыгъэр, зэ зыкъэшъушIэжь, шъукIэгъожьын!.." къызэрэриIогъагъэр ыгу къызэкIыжьым, Розен щхыпцIыгъэ.
Генералым къехъулIагъэр зыдимышIэжьэу икъэптан 
чыIу къытIэтагъ, ар езгъэшIэгъэ гопэгъур къызыгурэIом, 
адрэ чыIухэм ауж икIыжьыгъ. Джэхэшъогур зытIо-зыщэ 
рикIукIыгъэу Абхъазым икIэу хыIушъо черкесмэ ахэмыхьашъугъэ Торнау штабс-капитаныр ынэгу къыкIэуцуагъ. "Засс генералыр зыдэщыIэ Прочный ОкопымкIэ ар 
идгъэкIэу ахэмэ ахэдгъэхьэгъагъэмэ дэгъугъэ, тымышIэрэ 
Iаджми тащигъэгъуазэщтыгъэ. Ар сэ фэсыдэгъагъэп 
шъхьакIэ, мызэу-мытIоу игугъу къысфишIыгъагъ. ТиIофхэр 

--- Page 405 ---

Темыр Кавказым, анахьэу КъохьапIэм, зэрэщыкIохэрэмкIэ енэгуягъо ащ игъо къэсыгъэкIэ, пачъыхьэми ащ фэдэ 
цIыф горэ зэзгъэгъотынэу къысиIогъагъ. Шъыпкъэ, тэ 
апэрэп а Iофым ыуж тызитыр. Новицкэ, Шаховской капитанхэри ащ ыуж итыгъэх. Бэрэ черкесхэм ахэмысыгъэхэми, 
ахэмэ шIогъабэ къахьыгъ. Ау ар макIэ. Джы игъэкIотыгъэу 
черкес чIыгум тихьанэу, хыIушъом текIунэу зитхъухьагъэкIэ, къэзэкъ закъохэмкIэ Пшызэ иджабгъу нэпкъ къэтэгъэгъунэкIэ, типачъыхьэрэ тинепэрэ уахътэрэ къытфагъэуцугъэ пшъэрылъхэр тфэгъэцэкIэшъущтхэп. Илъэс пчъагъэрэ Тыркуем тызыфезэогъэ лъыгъэчъэ заомэ къатыгъэ 
Кавказыр тIэ къитымыгъахьэ хъущтэп! Тэ ащ тырерэчъыг, 
черкесхэм бзыу шъхьафитым зыфарэгъад…"
-Торнау штабс-капитаным ылъэкъо уIагъэ сыдэу 
хъура? - Розен къаригъэщэгъэ Вольховскэ генералым 
еупчIыгъ.
- Хъужьыгъэ, ваше превосходительство. Тифлис 
ипчыхьэзэхахьэмэ къащэшъо, бзылъфыгъэхэр зэблегъэжъух, мафэ къэси къыожэ.
- БзылъфыгъэхэмкIэ иIоф ащ тетмэ - дэгъу, ау къызэрэсажэрэр зэкIэми анахь дэгъужь. Ащыгъум АбхъазымкIэ фэтшIыгъэгъэ пшъэрылъым щтэ хихыгъэп, джыри 
фэшъыпкъ. Типачъыхьэ нэфи ащ ицыхьэ телъ. Мы аужырэ 
кIогъум Санкт-Петербург пачъыхьэм сызыщыIокIэм, къыкIэупчIэгъагъ, Бенкендорфи ары. "ИтеплъэкIэ черкес 
шъыпкъ, сиухъумэкIо черкесхэм афэд, ахэкIокIэщт. Черкесмэ ахэжъугъахь, ячIыпIэ пытапIи мэхапIи къерэплъыхь, 
къызыкIэлъэIурэр фашъушI, ау къумалыгъэ къыхафэмэ, 
фэшъумыгъэгъу" пачъыхьэм къысиIуагъ. Къытфэмыехэ 
къушъхьэчIэсмэ афэгъэхьыгъэ итхыгъэхэми яджагъ, ыгу 
рихьыгъэх. Кавказ-къушъхьэ полуэскадроным ипэщэ 
СултIан Хъан-Джэрыий ахэмэ нэIуасэ афишIыгъ, черкесмэ 
афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр шъыпкъэм зэрэпэблагъэхэр 
къыушыхьатыгъэх.
- Ары шъхьакIэ, ваше превосходительство, штабс-капитаныр бэмэ къакIэлъэIу, ау ахэмэ язхэр шIэгъуае хъунхэкIэ…
- Ахэми, генерал, сащыгъуаз,- Вольховскэм къыIонэу 
зыфэягъэр Розен къыригъэухыгъэп,- ахэр хэгъэгум шIуагъэ фэхъущтхэмэ, фэпшIэщт. Сэри зэсэIожьы, ори 
къыосэIо: джары тэ Кавказ тыкъызыфэкIуагъэр, тлъэпкъ 

--- Page 406 ---

ылъ зыфэдгъачъэрэр, шIуагъэ зыхэмылъым тырыгущыIэрэп! Къягъащ Торнау штабс-капитаныр1.
II
Торнау штабс-капитаныр август мазэм ыкIэхэм, щэджэгъоужмэ адэжь, Пятигорскэ къэсыгъ. Ащ мы къалэм 
ищыпэкъэкIуагъэп. ГъэрекIо Щэщэн заом къызыщауIэм, 
мыщ щагъэхъужьыгъ. 
Джы Пятигорскэ къызфэкIуагъэр нэмыкI Iоф: инэмыц 
лъэкъуацIи, иурысыцIи, зэрэурыс забытыри зыщигъэгъупшэнхэшъ, Хьасан-бэй щэщэн цIэу къыфашIыгъэм, бзэр 
хъатэу ымышIэщтыгъэми, зыригъэсэн фэягъэ. Адыгэбзэ 
тIэкIуи ымышIэу щытыгъэп, ау ари зэрыфэрэ чIыпIэм елъытыгъэу ыгъэфедэнэу арыгъэ. Ислъам диным хэшIыкI фыриIэ 
1 "…Щэщэным тызехьэм, уIэгъэ хьылъэ къыстыращагъэти, 
бэрэ сысымэджагъ,- Торнау штабс-капитаным ыгу къэкIыжьы.- 
Тифлис къызысэгъэзэжьым, кавказыдзэхэм япэщэ Розен ыпшъэ 
къызэрэрилъхьагъэу, Вольховскэ генералым ыдэжь саригъащи, 
сызхэт цIыф чэф-жъот купыр охътабэкIэ щызгъэзыенышъ, 
черкес теплъэ сиIэу ячIыгу сихьанышъ, яшъэфхэр къызэзгъэшIэнхэу унашъо къысфишIыгъ. Къыспыщылъыщт Iофыр зэрэщынагъори сшIуиушъэфыгъэп, сэри ар дэгъоу къызгурыIощтыгъ. 
Спшъэ къыралъхьагъэр Iоф къызэрыкIопти, къулыкъур зэрэзесхьэрэм фэдэу ар зэшIосхын фаеу къысфалъэгъуныр сэ 
сишIоигъоныгъэ хэмылъэу хъущтыгъэп. Къэралыгъом пае спсэ 
згъэтIылъыным сыфэхьазырыгъэми, сшъхьэкIэ сифедэхэр щызгъэзыехэзэ, сиIоф зэпхыгъэщт фэгъэкIотэныгъэхэм теубытагъэ 
хэлъэу сакIэдэугъ. Сшъхьэ сыфитэу сызекIоным, сиуахъти 
сызэрэфаеу исхыным, хэбзэ гъэуцугъэхэм ягъунапкъэ сикIыным 
сытемыукIытыхьэу черкес къытэшIугъэхэми къытэмышIугъэхэми 
саIукIэным ифитныгъэхэм Розен бароныр къязэгъыгъ, къыздезгъэIэщт цIыфхэм шIухьафтынхэр афишIынхэу, бзэджэшIагъэ 
зиIэхэми афигъэгъунэу сыкъигъэгугъагъ. Сэри гъэхъагъэ хэлъэу 
сиIоф зэрэзгъэцэкIэщтым сицыхьэ телъэу сыфежьагъ. Сапэ 
илъыгъэ Iофыр зэшIосхынымкIэ гъозэ чанхэр, цыхьэшIэгъухэр 
сищыкIэгъагъэх, ау ахэр къэбгъотынхэр къиныгъ, черкесхэр 
анахьыбэу зыщыпсэухэрэ чIыпIэхэм агузэгу шъыпкъэ сихьан 
фэягъ. А лъэхъаным тидзэхэр бгъуитIумкIи, Абхъазымрэ Пшызэ 
кIыбырэ, къазэрэщылъэгъуагъэхэм ыгъэщынагъэхэу, ыгъэгубжыгъэхэу черкесхэр Iоф хэтыгъэх. Сэ Черкесиер зэкIэ къэсплъыхьан фаеу сапэ илъыгъ…"

--- Page 407 ---

къодыягъэп - дыухь къэхьыным, амдэзштэным, нэмазшIыным афэIэзагъ, илъэс псэум ар Тифлис щызэригъэшIагъ. 
Итеплъ нэмыIэмэ, прибалт нэмыцмэ къахэмыхъухьагъэу 
Кавказым щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэм - нэгъойхэмрэ къалмыкъхэмрэ афэшъхьаф - яхьщырыгъ. КъуапцIэ, нэшхопэшху, нэгу фэкIыхьашъом ыпэкIэ-жакIэ къекIу, цIыф гъур 
пытэ зэхэлъ, инэп, цIыкIоп, иадыгэ цыий, ипаIуи, икъами, 
щазымэ пIуакIэмэ ащыкIэкIыжьэу тырашIыкIыгъ. 
Джа мэфэ дэдэм, кухъэренэм къызэрикIыгъэм лъыпытэу, фэтэрхэр зытырэмэ ащыщ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэ кIэко цIыкIур къызэреджагъэр Торнау штабс-капитаным 
игопагъ:
- Фэтэр уфаемэ, черкес, ахъщабэ пIысхыщтэп.
- Ахъщабэ сIымыхыщтмэ, сыфай,- Iалъмэкъ псынкIэр 
адрэ Iэм ригъэкIузэ, Торнау къэзэкъ бзылъфыгъэм Iугуш Iуагъ,- ау сычеркесэп, сыщэщэн.
- Ущэщэна?..- къэзэкъ бзылъфыгъэм зэхихыгъэ 
лъэпкъыцIэм тIэкIу къызэтыригъэнагъ, ау кухъэренэмэ 
къарыкIыгъэхэр зэрэзэбгыращыхэрэр зелъэгъум, псынкIэу 
зыкъызэблихъужьыгъ: - А-а, гъэшIэгъона ущэщэнмэ, тэ 
тимылъэпкъэгъумэ "черкескIэ" тяджэ. Ау къохэр зэрэтиIэхэр сыушъэфырэп, ахэмэ яягъэ о къыокIыщтэп, унэ 
шъхьаф уисыщт, лэгъэ шъхьаф уиIэщт. Ахэр сымыхъухэмэ, 
фэтэр сымытмэ, силI къэзэкъ насыпынчъэ къыкIэныгъэ 
быныр сыдэущтэу мы дунай Iаем хэсщыжьыщт… Черкесхэр 
Iогъу-шIэгъу умышIых, ори зыкъямыгъэшI сIозэ, си Пантелей тхьамыкIэ гъэрекIо бэдзэрым къыщаукIыгъ…- ыпэ 
итыгъэ бзылъфыгъэм ыжэ ыгъэуцущтыгъэп. Торнау 
зыфеупчIы шIоигъуагъэри къыпигъэхъожьыгъ.- Ары, еж 
амэ, къэзыукIыгъэ черкесхэр къэбгъотыжьыных, мэфэ 
щэджагъоу къышIуабзи, хэхьажьыгъэх… Ары, Ермолов 
генералым ерагъэу ыгъэIэсэгъагъэхэ черкес-къэбэртаехэр 
бгъотыжьыных…
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ,- джыри зыцIэ ымышIэщтыгъэ 
бзылъфыгъэм Торнау дыригъэштагъ.- ПцIэ къысаIоба…
- Си Пантелей тхьамыкIэ Фрося ыIоти, къысаджэщтыгъэ, о Иван къыпыгъэхъожьи, Ефросиния ИвановнакIэ 
къысадж, ау сыжъэп ныIа, Фрося къысаIу, сыоплъышъ, 
ори уныбжьыкI.
- СыдыкIэ, Ефросиния Ивановна, тыамал тэ, черкесхэ ри щэщэнхэри шIухэп. ТичIыгу къэтэухъумэ, зыкъэтэухъумэжьы тIозэ, мыхъо-мышIэгъабэ тэшIэ, ахэр зэкIэ лъышIэжьым къыхэкIы. Къысфэгъэгъу, Пантелей ятэ ыцIэ 
сшIэрэп, урысыдзэм хэтыгъа, зэуагъа?
- Си Пантелей Емельяныч тхьамыкIэр къэзэкъыдзэм 
хэтыгъ, мызэуагъэ мэхъуа, ыIэ джабгъуи хилъхьагъ, нэмыкI 
сэшхо тыркъохэри ыкIышъо къабзэ телъыгъэх. ИлIыгъэ 
текIодэжьыгъ, ау хабзэм зи къыфишIэжьыгъэп, тэри 
къытэплъыжьыгъэп.
- Хабзэм зи къышъуфимышIэжьыгъэуи? - зэхихыгъэр 
Торнау штабс-капитаным ыгу къеозэ, ыгъэшIэгъуагъ, 
шIошъи мыхъоу къыухыжьыгъ: - Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, хьарам ар!
- УкъязгъэукIрэмэ хьарам зыфаIорэр ашIа?!.- зы 
лыузи, зы шъыгъуагъи ынэгу кIэмылъэу къыфызэплъэкIыгъэ Ефросиния Ивановнам зыIоплъэм, Торнау штабс-капитаным ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, ардэдэми къэзэкъ бзылъфыгъэ шъорышIми тIэкIу зэрэригъэхъурэр зыдишIэжьэу 
къытырицIэлэжьыгъ.- Джаущтэу зыкIэхъугъэри, сыушъэфынэп, къыосIон. Сыкъэзэкъ ыIуи, урысыдзэм хэхьаным 
ычIыпIэкIэ ежь къэзэкъ шыу купэу зэхищагъэм Пятигорскэ 
Iэгъо-благъор къыригъэухъумэщтыгъ. Тхьапшрэ есIуагъа 
ар ымышIэнэу… Джарыщтын черкесмэ къыфамыгъэгъугъэр… Ары шъхьае ежь иунагъо изакъоп ныIа ащ къыухъумагъэр?
- Ары, ары, сшыпхъу, ащкIэ ушъыпкъаIу,- зыжэ 
зымыгъэуцущтыгъэ бзылъфыгъэ шъхьэзакъом Торнау 
ыгу егъузэ, дыригъэштагъ, фэразэуи фыпигъэхъожьыгъ,- 
илъэпкъэгъухэр къыухъумэжьыщтыгъэх, ащ сыд фапшIэми, 
фэшъуаш.
- КъэоIо нахь, о сыдэущтэу шыпхъу сыпфэхъун, о 
убыслъымэн сэ сычыристан…- Ефросиния Ивановнам 
къызыIуипхъотыгъэм къыкIигъэщтэжьыгъэу апэ къыIо 
шIоигъуагъэ гущыIэм зыридзыжьыгъ: - Адэ ары, фэ шъуаш, 
исабый закъоу къыкIэныгъэм ихьатырми ащ фэмышIапхъэ 
щыIэп.
- Зы сабыя уиIэр?.. Сэ кIэлэ хъущэ уиIэу къысщыхъугъ.
- А зыри ерагъэу сэпIу…- Ефросиния Ивановнам 
къызэриIокIи, кIэнтIыIу едзэкIыкIэ зыкъызэригъэзэкIыгъ: - 
Сыда бын сиI сэIо пае, черкес, ащ фэдизэу угу къыстекIодэнэу сыжъа?!
- Хьау ужъэп, къысфэгъэгъу, илъэс щэкI горэ уныбжьыми ары.

--- Page 408 ---

- ЩэкIэп, тIокIырэ блырэ! Фэтэр уфаемэ, нэкIо, 
цIыфхэр къытэплъых.
"Мы сызытефагъэр бзылъфыгъэ нэутх,- Торнау гукIэ 
щхыпцIыгъэ, бзылъфыгъэм ыпкъ зэфэмышIу еплъи, пигъэхъожьыгъ,- ыкIыбыкIэ зыдимылъэгъужьырэм емыпэсыгъэу 
чаныщ… Сеплъыжьыгъэшъ, ынэгукIэ хъущт, ау бзылъфыгъэпкъ иIахэп. Сыда сэ мор зэрэсищыкIагъэр, гъолъыжьыпIэ горэ сиIэмэ ары. Пятигорскэ сыкъызэрэсыгъэмкIэ 
Прочный Окоп къыщысажэрэ Засс генералым макъэ 
езгъэIумэ, ащ къызэриIу сиIоф зэрэхъущтыр. Ащ нэс мо 
бзылъфыгъэ нэутхащэм сыригъэзмэ?.. Барон, штабс-капитан, ухъулъфыгъэба, узэрэгущыIэрэр сыда?! Бзылъфыгъэм ипIэ щыпшIэщтым дахэ-Iае иIэп, хьауми ар уищыпашIа?.."
Фэтэр унэр Торнау штабс-капитаным, "Хьасан-бэй 
щэщэным", ыгу рихьыгъ. Къапэгъочъыгъэ илъэсибл горэ 
зыныбжь шъэожъыем, КолькэкIэ янэ зэджагъэм, ышъхьашъо теIабэзэ, нэIуасэ зыфишIыгъ, IэшIу-IушIу къэщэф 
ыIуи, чапычипшIи ритыгъ. 
- Унэр къабзэ, сыгу еIугъ, тхьапш къысэпIон? - 
бысымгуащэм еупчIыгъ.
- Мазэм сомэныкъу.
- Ар бэп, Ефросиния Ивановна, сыкъезэгъы.
- Фрося къысаIу сIуагъи,- фагъэуцугъэ ахъщэмкIэ 
къызэремыдэуагъэм бысымгуащэр щыгушIукIызэ, ифэтэрубыт егыигъ,- тэ тыцIыф къызэрыкIу, ори сыоплъышъ, 
зыпэ дэзгъэзыерэмэ уафэдэп.
- ПцIэ къызэрыкIо сесагъэгоп, Ефросиния Ивановна, 
ари тIэкIу-тIэкIузэ къэхъущт.
- Адэ ары, Хьасан-бэй, ари къэхъущт, титIо тылъэпкъ 
зэфэшъхьафми, тыцIыфба. Ау, емыкIу къысфэмышIэу, 
уицыхьэ къыстелъыщтмэ, мэзэ унапкIэр ыпэкIэ къысэптыгъэмэ, сигуапэщтыгъэ. Цыхьэ къыпфэсымышIэу арэп, 
сифэтэрIыгъ горэм гъэрекIо ыпкIэ къымытэу зигъэбылъыжьыгъагъ, ащ ыуж Iуш сыхъугъ.
- Арэу оIомэ, емыкIуи пфэслъэгъунэп, джыдэдэми 
мэзапкIэр къыостын. Мы сомэныкъом джыри сомэныкъо 
къыгосэгъэхъожьы.
- МэзитIу уасэу ара? - Ефросиния Ивановнам ахъщэ 
лые къызыкIыратырэр къыгурымыIоу къэупчIагъ.
- Хьау, Ефросиния Ивановна, сэ сиIофхэр зэрэхъущтым елъытыгъэу мази уиунэ симысынкIи мэхъу. Ар 

--- Page 409 ---

шъуидоктор Iазэу Меер зыфаIорэм къызэриIу, ащ зезгъэуплъэкIунэу ары мыщ сыкъызыфэкIуагъэр. Мыдрэ сомэныкъомкIэ уилI зыфэфэхыгъэ Iофым епэсыгъэу зи къыпфэзымышIагъэмэ ацIэкIэ сэ къыосэты, ушъузаб, ишIуагъэ 
къыокIыщт.
Ефросиния Ивановнам зэхихыгъэ гущыIэ фабэхэмрэ 
къыратыгъэ ахъщэмрэ къыщагъэутагъ, заулэрэ ынэмэ 
ачIэбэнэжьыгъ, унэм илъэтыжьыгъэ шъэожъыем еджагъ, 
къызэхихыгъэп, зыкъызешIэжьым, Хьасан-бэй нэшIукIэ 
Iуплъэмэ, укIытапэзэ, риIуагъ:
- СшIэрэп мыщ къесIолIэщтыр, сышъузабэу сыкъызынэгъэ илъэсищым хабзэр мыщ фэдэкIэ къысэшIушIагъэп. 
Тхьэуегъэпсэу, тэ "черкес", "щэщэн", "нэгъой" тэIо… 
ЕгъашIэми сщыгъупшэнэп. Меер докторымкIэ зыфэпIуагъэр Тхьэм къыбдегъэхъу, уегъэхъужь. Ар доктор лъапI, 
екIолIэгъуай, ащкIэ сэ сыамалынчъ.- Джыри нахь гушIу 
зыфыриIэ хъугъэ ифэтэрIыгъ нахь мэкъэ шъабэкIэ ыцIэ 
къыриIозэ, еупчIыгъ: - Сыоплъышъ, Хьасан-бэй, уишIугъо 
фэд, сыда узгъэгумэкIырэр?
- КъызыхэкIырэр мыры сIонэу сшIэрэп, загъорэ 
сыблыпкъ пеубытыкIы.
- Ара? ЧъыIэуз ар. Армэ Iофэп, докторым ыгъэхъужьыщт. ЧъыIэузымкIэ ныо Iазэ горэ сэшIэшъ, уфаемэ, ащ 
дэжьи усщэн, Меер фэдэп ар, нахь пыутэу мэIазэ.
- Тхьэуегъэпсэу, а зыфапIорэ ныори къызэдгъэплъын.
- Ары, ары, ныожъ Iаз ар. Джыдэдэм сыдэу ущыт, 
ублыпкъ узрэба?.. УкъысщымыукIытэмэ, ащкIэ сишIуагъэ 
къыозгъэкIын слъэкIыщт: пфэсIотыщт, зыми уемылъэIу, 
къыуатрэ уцхэр къыпщысфэщтых. Си Пантелей тхьамыкIэ 
итхыуз джаущтэу сеIазэщтыгъэ… Колька, тэ ущыIа сэIо, 
модэ къощырхэр щагум дэмыгъэтхэу къакъырэм игъэзыхьажьых! Тэ къохэр псаоу тэщэх нахь, унэм къол щызетхьэрэп, умымэхъаш. Сэ щай къыпфызэхэсшIыхьащт, 
зыгъэпсэф, пчыхьашъхьэ галушкэ лэпс дэгъу пфэсшIыщт. 
- Тхьэуегъэпсэу, Ефросиния Ивановна, зи сищыкIагъэп. 
Ечэнд нэмаз сшIымэ, къалэм сыхэхьащт, докторыр къызэзгъэгъотыщт. ЕтIан ар, етIан. Сэ сыщэщэн, сыбыслъымэн, къол сэрэмышхи, ыми итеплъи сащымэхъашэрэп. 
Черкесхэри быслъымэных, ау зэгорэм къохэр ахъущтыгъэу, ашхыщтыгъэу ежьхэми къаIожьы.
Къалэм шIэхэу къыхэкIыжьынэу Торнау штабс-капитаным Ефросиния Ивановнар зэригъэгугъагъэр фэгъэцэкIагъэп. ЗыдэкIон фэягъэ дзэ администрацием иIоф 
нэмыкIэу къыщычIэкIыгъ. Мэфищ хъугъэу къызэрежэхэрэр, зы мафэ пакIо, зы сыхьати тыримыгъашIэу Прочный 
Окоп зэрэкIон фаер, икухъэренэ зэрэхьазырыр къыраIуагъ. Лъэсэу къалэм хэхьэгъагъэмэ, джы кухъэренэм 
исэу Ефросиния Ивановнам, ФросякIэ еджэнэу игъо 
зыфимыфагъэм, икъэлапчъэ къыIулъэдэжьыгъ.
Апэм Хьасан-бэй фэтэрIыгъым Фросе риIуагъэр къыгурыIуагъэп, изыгъэхьазырыжьын псынкIэ зыфихьын 
ымышIэу еупчIыгъ:
- НэмыкI фэтэр къэбгъотыгъа?..
- Хьау, хьау, неущ сехъулIэу Ставрополь сынэмысы 
хъущтэп. Меер докторыр ащ мэфэ заулэкIэ щыIэзэнышъ, 
Санкт-Петербург кIонэу ары…
- Фэтэрыр?.. Уиахъщ?..- джы зыгъэгумэкIырэр Фросе 
къызыIуипхъотыгъ.
- Мэфищ горэкIэ къызысымыгъэзэжьырэм, фэтэрыр 
ят, къысэмыгъаж. Ахъщэм тытегущыIэжьырэп, уихьалэл.
- Сыдэу игъуаджа, сыдэу игъуаджа…- Ефросиния 
Ивановнам ыIощтыри ышIэщтыри ымышIэу нэмыз-Iумыз, 
етIанэ ыгу къэкIыжьыгъэу къызэIэуты: - Ахъщэр Iофа, ар 
къэкIо-мэкIожьы!.. Сэ мокIэ галушкэ лэпс IэшIу къыпфэзгъэхьазырыгъагъ… Джыри зэрэфаб, зэ нэмыIэми хаIи, 
сигопэщт. Колькэ шъэожъыеми, адрэ фэтэрIыгъмэ афэмыдэу, ыгу урихьыгъагъ…
- Тхьэуегъэпсэу, Ефросиния Ивановна, кухъэренэр 
къысэжэ.
- Аущтэу оIомэ, огузажъомэ, сыдэу сшIын…- Ефросиния Ивановнам ифэтэрIыгъ кухъэренэм ригъэтIысхьажьи, гуIэзэ, кIэлъиIожьыгъ: - Мэфищэп, тхьамафи сыкъыожэщт сэ…
III
Уарп къушъхьэ псыхъо мыин-мыцIыкIур Пшызэ зыщыхэлъэдэжьырэ Ермэлхьаблэ чылэм уикIызэ, верст заулэкIэ 
узехырэм, джабгъу нэпкъ лъагэм Прочный Окоп пытапIэр 
тет. Ащ нэм фэмыплъэкIырэ шъоф зэщизыр пэIулъэшъуагъ, икIыхьагъэкIэ СтаврополькIэ къыщырегъажьэшъ, 
Екатеринодар блэкIышъ, Азов хыIушъо къамылылъэмэ 
яолIэжьы. Уарп исэмэгу лъэныкъокIэ - псыхъор къызыщежьэрэ Кавказ къушъхьэ гупчэм къыщыублагъэу Пшызэ 
зекIужьырэм щыкIэкIыжьэу - мэзылъ, бгылъэ шъофри 
Лэбэ псыхъо зэпырэкIышъ, Шъхьагуащэ иджабгъу нэпкъ 
къыщэуцу. АдрабгъукIэ хы ШIуцIэм екIужьэу егъэшIэрэ 
абдзэхэ къушъхьэ-мэзыжъ зэхэт.
Прочный Окоп пытапIэр итеплъэкIэ гуих-псэих: чIым 
ерагъэу къыхэщырэ сэман-къамылышъхьэ унэ зэблэдзыгъэ заулэ, зыкIамыижьыгъэхэр бэшIагъэу, ятIэр къятэкъохыжьыгъэу, дэт. УякIолIэн умылъэкIынэу ахэр чэу пэнэ 
лъагэхэмкIэ къэшIыхьагъэх. ПытапIэр къэзыухъумэрэ 
къэзэкъ унагъохэм ахэр ябгъагъэх. Къо хъупэ-шъушъохэрэр урам закъом тетых. Шъэожъые-пшъэшъэжъыехэм 
яджэгу макъэ модыкIэ-мыдыкIэ къыщэIу, шкIэ епхыгъэхэри 
къаз купхэри гъогу напцэм щэхъух. ЛIы ешъуагъэм ецIацIэрэ шъуз макъэри урам къэгъэзэпIэ щагум къыдэIукIы, 
пытапIэм дэт гъэмэфэ гопэгъуми къогъэлыгъогъуамэ 
къыхэу. Къэзэкъмэ афэшъхьафэу адыгэ шыу зырызхэри 
ащ дэолъа гъох.
Торнау штабс-капитаным икухъэренэ урам къэгъэзэгъум зыкъолъадэм, Засс генералым иунэ-хапIэ къэлъэгъуагъ.
- Сыда мохэр?!..- пчэгъумэ цIыфышъхьэ пыупкIыгъэхэу къапыщхэрэр зелъэгъухэм, Торнау штабс-капитаныр къыхэкуукIыгъ1.
1 "…Засс генералым сыдэгущыIэзэ,- Кавказ заом хэлэжьэгъэ 
Н.И.Лорер итхылъ къыщетхыжьы,- ащ изэо зэхэщакIэ сыгу зэрэримыхьырэр зесэIом, джэуап къыситыжьыгъагъ: "Урысыер зыфаер 
сыдэу хъугъэми, Кавказыр къызыIэкIигъэхьанэу ары. Тэ тидэогъу 
цIыф лъэпкъхэр умыгъэщынэщтхэмэ, сыд фэдэ шIыкIэкIэ уатекIон 
плъэкIыщта? …МыщкIэ гукIэгъу къызыхэбгъафэ хъущтэп… Ермоловым шъхьас афимышIэу ахэр зэрэпилъэхэрэм, къуаджэхэр 
зэрэтыригъэстыкIыхэрэм яшIуагъэкIэ тэщ нахьи нахь гъэхъагъэ 
ышIын елъэкIы…" Ащ фэдэ гъэщынэн шIыкIэу Засс ыгъэфедэщтыгъэм тегъэпсыкIыгъэу Прочный Окоп Iуашъхьэм дэжь, а генералыр 
зыдэщыIэгъэ чIыпIэм, черкесышъхьэхэр пчэгъумэ апылъагъэхэу, 
ажакIэмэ жьыбгъэр акIэпщэу ренэу плъэгъущтыгъэ… Зэгорэм 
генералым иунэ сихьагъэу мэ Iае къызысэум, Засс щхызэ, ипIэкIор 
чIэгъ цIыфышъхьэ заулэ зыдэлъ пхъонтэшхор къычIилъэшъугъ, 
яапчынэхэмкIэ гур рахэу цIыфышъхьэхэр къысэплъыщтыгъэх. "Сыда 
мыхэр зэрэуищыкIагъэхэр? - сызеупчIым, къысиIожьыгъ: "Ахэр 
ясэгъажъохэшъ, лыр тырясэгъэукъэбзыкIышъ, анотомическэ IэзэпIэ зэфэшъхьафхэм, синыбджэгъу профессорхэу Берлин дэсхэм 
афясэгъащэ…"

--- Page 410 ---

Къэзэкъ шыкуаор кIэщхыкIи, ылъэгъурэмэ ясэжьыгъэу, 
къыIуагъ:
- А-а, черкесышъхьэх… Пшызэ исэмэгу нэпкъ хьаджрэтхэр генералым регъэгъэщынэх. Загъорэ ахэр черкесхэм атыгъужьых. Черкесхэр жъалымых, тыгъуакIох, 
укIакIох, ау лIыхъужъых. Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ тызязаорэр ячIыгу тырагъахьэрэп. УихьагъэкIи, укъырагъэкIыжьыщтэп.
Гъогум тепшъыхьагъэхэ шыхэр кIэзгъэчъынхэ зигухэлъыгъэ къэзэкъ жэкIэ-пэкIэ тхъоплъым иаужрэ гущыIэхэм 
штабс-капитаным ышъо къыхырагъэхыгъэми, къызхимыгъэщэу ежь гукIэ зэриIожьыгъ: "Сыдэущтэу черкесмэ 
зыкъысфашIыщтыми, тесыубытагъэм зэкIакIо фысиIэп,- 
ау псынкIэуи ыгу римыхьыгъэр зыфыпигъэхъожьыгъ.- 
ЧеркесышъхьэхэмкIэ Засс генералым ышIэрэр къезгъэкIурэп. АщкIэ зичIыгу, зиунагъо, зилъэпкъ къэзыухъумэхэрэр пфэгъэщынэщтхэп".
Засс генералымрэ Торнау штабс-капитанымрэ язакъоу 
алырэгъукIэ гъэкIэрэкIэгъэ унэшхом къызенэжьхэм, бысымыр ихьакIэ IущхыпцIэзэ, егыигъ:
- Тхьэмэфэ псэу сызэбгъэжагъ, штабс-капитан,- 
псынкIэуи нэмыцыбзэкIэ фыпигъэхъожьыгъ,- къеблагъ, 
барон, Хьасан-бэй щэщэн. Непэ щыублагъэу ущэщэн. 
Урысыбзи, черкесыбзи, абхъазыбзи, ары пакIо, уины дэлъф 
нэмыцыбзи пшIэрэп.
- БзэхэмкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ, ваше превосходительство,- Торнау бароным къыIуи, къызыфегыигъэр 
къызытыригъэнагъэп.- Сэ сыкъызысыщт пIалъэм зы мафэ 
къыдэзгъафэзэ, Пятигорскэ сыкъехъулIагъ. Ащ мазэрэ 
сыдэсынэу, черкесмэ, нэмыкI къушъхьэчIэсмэ захэзгъэкIухьанэу арыгъэ.
- Тифлис зыдэзышIыхьажьыгъэхэ Розен, Вольховскэ 
купмэ талъэныкъо щыхъурэр сыдым фашIэн,- "мы сызыхаплъэрэр джыри ныбжьыкI нахь мышIэми, къаигъэ фэмыгъэкIуат, нэмыц шъыпкъ" Засс игуапэу зэриIожьыгъ,- тэ 
черкес мэшIо Iупэм мыкIэ тыIут… Мафэ пакIо, сыхьат 
пэпчъ тиIофмэ зыкъызэблахъу. Черкес чIыгум уизыщэщт, 
хы ШIуцIэм унэзгъэсыщт нэбгырищ къыпфэзгъотыгъ.
- Хэтых? - Торнау штабс-капитаным зыфэщыIагъэп.
- ЗэшитIурэ яшъэогъурэ. Черкесхэп, нэгъоих. Щыми 
урысыбзи, черкесыбзи, абхъазыбзи ашIэ. Ау нэгъой 
нэйпсыехэр бэ къызыкIэлъэIухэрэр, цыхьэ афэпшIымэ, 

--- Page 411 ---

пштэхэмэ, зи къызтедгъэнэщтэп. Ащ фэшъхьафкIэ укъысэмыупчI, джыдэдэм щэджэгъуашхэ тэшIы, зыгъэпсэф. 
Чэщныкъом ехъулIэу ахэр къытфэкIощтых.
ЗыIукIэщт цIыфхэр зыфэдэщтхэм, гущыIэ, шъыпкъагъэ адигъотыщт-адимыгъотыщтмэ агъапэу, чэщымрэ 
мэфэныкъомрэ верст шъищ фэдиз гъогу хьылъэм тетыгъэ 
Торнау штабс-капитаныр заулэрэ щылъыгъ, зыхэчъыягъэм 
сыхьати темышIэу къэущыжьыгъ. ПкIыхьапIэ-мыпкIыхьапIэми къыгурымыIоу, зымыгъэчъыягъэ горэхэр 
къышIэжь-къымышIэжьэу ынэгу кIэтыгъэх. "ЗэкIэмкIи 
сыхьат гущыIэгъу сызыфэмыхъугъэ Фросе пщэр цIыкIури 
сыда ахэмэ къазэрэхахьэрэр?..- Торнау зэупчIыжьи, 
гуфэшIукIэ фыIущхыпцIэжьыгъ.- Бзылъфыгъэхэр тхьамыкIэх, ямыем ехъуапсэх, яер къафэгъэгъунэжьырэп… Ау 
ар Фросе шъузэбэ ныбжьыкIэм епIолIэныр емыкIу…"
ПIэм зэрэхэлъэу пчыхьэшъхьапэм зэлъикIурэ унэр 
штабс-капитаным къызэпиплъыхьи, зэрэ Хьасан-бэир 
зыщимыгъэгъупшэу зэригъэшIагъэхэ дыухьмэ ащыщхэу 
"Алхьамымрэ" "Къулфолахьымрэ" джыри зэ езбырэу 
къыкIиIотыкIыжьыгъэх, къэтэджи, амдэз ыштэнэу лэджэныпсым кIэрытIысхьагъ. Ар зеухым, зыдиIыгъыгъэ нэмазлыкъ пIуакIэр къыблэмкIэ джэхашъом тыридзи, ежь идин 
зэрэфэшъыпкъэр зэриIожьызэ, къащ къызыфихьыжьи, 
ечэнд-джэцэ охътэ блэкIыгъэ-къэмысыгъэмэ афэгъэхьыгъэ нэмазшIын зегъэсэным диублагъ. Зы лъэгонджэ тIысыгъуи, шъхьэ еуфэхыгъуи, Iэ Iэтыгъуи, къэтэджыжьыгъуи 
химынэу гукIэ ымыштэщтыгъэ нэмазыр кIишIыкIыжьыгъ. 
Нэмазлыкъым къызытекIыжьыми, теуцоным ыпэкIэ 
зэришIыгъа гъэу, къащ къызыфихьыжьызэ, непэ-неущкIэ 
зэрыхьащт адыгэ чIыгу лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ.
Гъэмэфэ чэщыр мэзэгъуагъэми, Пшызэ исэмэгу нэпкъ 
шъолъыр шIуцIэгъо зэикI, нэмыкI дунэе щынагъу. Нэр 
мэзахэм зыхэгъуазэкIэ, остыгъэ фэнэшъушъо зырызхэр 
зэпэчыжьэ-зэпэблагъэхэу джа шIуцIагъом щызэблэух, хьэ 
хьакъу макъэхэри къэIушъо-къэмыIушъох. МэзэхэпцIэ 
шъэфым гур рехы. "УздэщымыIагъэр, умышIэрэр сыдигъокIи щынэгъуапIэ…- Торнау игупшысэ шылъэмакъэмэ 
зэпырагъэугъ.- Тызажэхэрэр къэсыгъэх. Щыри жэкIэ-пэкIэ 

--- Page 412 ---

нэгух, пкъы пытэх. Апэ итыр - ар нахьыжъын фае - лъэпэлъаг, адритIур яинагъэкIэ зэфэдизых…"1
Штабс-капитаныр мыгузажъоу шъхьаныгъупчъэм 
къыIукIыжьи, зыIукIэщтмэ зафигъэхьазырэу ригъэжьагъ, 
генералми къылъигъэкIуагъэх. Унэм икIыным ыпэкIэ чэщ 
хьакIэмэ нэIуасэ зызэрафишIыщт шIыкIэм егупшысэу 
заулэрэ джэхэшъогур рикIукIыгъ, пчъэм зынэсым, къызэтеуцуи, къащ къызыфихьыжьызэ, унэм икIыгъ. Ау ежь 
штабс-капитаным зызэригъэхьазырыгъагъэу иIоф хъугъэп. 
Пчъаблэм зэрэдэкIыгъэм лъыпытэу, жэ къызэтехыгъо 
римыгъафэу Засс генералым къыIуагъ:
- НэIуасэ зыфэшъушI. Хьасан-бэй, щэщэн. НепэкIи 
неущкIи нэмыкIыцIэ иIэп. ШъузэдэгущыI, шъузэзэгъмэ, 
сэ сиIуагъэ къэсэгъэшъыпкъэжьы. Ау сыкъэжъугъапцIэмэ, 
тыдэ шъущыIэми, шъукъэзгъотыщт,- джащ нахь къымыIоу 
нэбгыриплIыр къызэфигъани, бысымыр унэм икIыжьыгъ.
Илъэс тIокIырэ хырэ нахь Торнау ымыныбжьыгъэми, 
зэо чIыпIэ къиныбэмэ арыфагъэу къешIэжьы. Ау нычэпэрэ 
зэIукIэгъур мызэо утыгугъэми, блэгъабзэу къыпэщыс 
1 "…Игъо къэси, гъусэ къысфэхъущтхэр къэкIуагъэх,- Торнау 
штабс-капитаным ыгу къэкIыжьы.- Чэщым пытапIэм дэсхэр зэкIэ 
зыхэчъыехэм, Къэрэмырзэ зэшхэмрэ имам Гъазыйрэ генералым 
къысфищагъэх. НэIуасэ тызэфишIи, Iоф ублагъэм тытегущыIэнэу 
тыкъигъэнагъ. Ахэр зыфаехэри, апэкIэкIыгъэ гъашIэри сэшIэти, 
тызэрэзекIощтыр къин къысщыхъугъэп: мыхэмэ уятхьагъэпцIэкIы 
хъущтэп, шъхьэихыгъэу уадэгущыIэн фае. Адыгэмэ зэряшэнэу, 
такъикъ заулэ зи тымыIоу, шъхьадж зыфэдэр зэдгъашIэу, тыщысыгъ. Сэри хэти ишэн зыфэдэр анапэхэмкIэ згъэунэфыным сыпылъыгъ. Къэрэмырзэ нахьыжъым, Тембулат, итеплъэ-Iуплъэ гохьыгъ: 
ынэгу кIыф зэкIу, ащ къешIэкIыгъэ жэкIэ шIуцIэм, инэплъэгъу нэф 
узфащэщтыгъ, цыхьэ зыфэпшIы хъун цIыфэу ухаплъэщтыгъ. Къэрэмырзэ Бый ыш фэдагъэп. Лъэгагъэп, плIэIубгъуагъ, ынэ нашхъохэр 
иныгъэх, ау инэплъэгъу цэкуагъэ, жэкIэгъуагъ. ИтеплъэкIэ узыщыщынэн цIыфыгъ, ишэнкIэ зэрэджынэузыр хэплъагъощтыгъ. Гъазый 
имамыр нэгу плъыжь Iужъугъ, жакIи пакIи тетыгъэп, монгол теплъэ 
иIагъ, зэрэтхьагъэпцIыри къыхэщыщтыгъ. Бэрэ къысэнэкъокъухи, 
ежьхэри зызэхэгущыIэжьхэм, сэ ясIуагъэм къезэгъыгъэх. Линием 
икIэу, хы ШIуцIэмкIэ кIохэу гъогуищ тапэ илъыгъ: апэрэр - Хьатикъуаерэ шапсыгъэхэмрэ апхырыкIэу Жьыубгъу екIурэр, ятIонэрэр  - 
абдзахэхэмрэ убыххэмрэ акIоцIырыкIэу Шахэ псыхъо хым зыщыхэлъэдэжьрэр, ящэнэрэр - Ачыпсоу уикIызэ, Мдзымтэрэ Адлеррэ 
екIурэр, адыкIэ Гагрэ чыжьэжьыгъэп…"

--- Page 413 ---

нэбгырищым язэгъэу гъогу щынагъом адытехьэмэ, къызэрэфычIэкIыжьыщтхэр зэримышIэрэр адрэ зэрыфэгъэ 
чIыпIэмэ щыпэкIэкIыгъэмэ анахь къинэу къыщыхъущтыгъ. 
Ежь апэ гущыIэр къыригъэжьэныр къытефэщтыгъэми, 
къушъхьэчIэсмэ хабзэу ахэлъыр ешIэти, язэIуплъэ уахътэ 
зыригъэукIыхьэ зэхъум, илъэс шъэныкъо зэптын лIы лъэпэлъагэу апшъэкIэ щысым урысыбзэ ехьщырыгъокIэ 
къыIуагъ:
- УитеплъэкIэ, Хьасан-бэй, ущэщэн шъыпкъ, джы тэ 
нэIуасэ зыкъыпфэтшIын. Сэ сцIэр Тембулат, мы къыспэгъунэгъур Гъазый Iимамыр ары, модрэр сэ сшынахьыкI - 
Бый.- ХэщэтыкIи, къыухыжьыгъ: - Тэ зэшиплI тыхъущтыгъ…
- Ары, ары,- унэр зэу зэлъызыштэгъэ гумэкIыр Гъазый Iимамым къыукъуагъ,- мы Къэрэмырзэхэр зэшиплI 
хъущтыгъэх… егъэзыгъэ IофкIэ ашитIу зыдагъэзэжьыгъэм 
Алахьым джэнэт къащырет… ЛIыгъэ-шъыпкъагъэ зыхэлъыгъэ цIыфыгъэх.
Пчъэм пэблагъэу щыс Бый джабгъу тэмэпкъ папцIэмкIэ къызбгырыуи, натIэкIэ Торнау фычIэплъыгъ, плъэгъурэба 
тыкъызыфэпщагъэ джаурыр зыфэдэр къыригъэкIэу инэплъэгъу мышIу ышнахьыжъ рихьылIэжьыгъ. ЫшнахьыкIэ 
иплъырыгъэ-стырыгъэ зыфэдэр Тембулат ешIэти, Гъазый 
Iимамым къыIуагъэр къыгъэшъыпкъэжьызэ, къызыфащагъэхэ Iофым игугъу къышIыгъ:
- Тхьэуегъэпсэу, Iимам, тшынахьыжъитIу Къырымызрэ 
Мэмэкъаерэ ягугъу шIукIэ къызэрэпшIыгъэр, джэнэт Iахьыл 
ахэр зэрэхъугъэхэм тицыхьэ телъ. Мэмэкъэе тхьамыкIэм 
къытфишIыжьыгъэ нэузырыр ары мыщ тыкъэзыщагъэр. 
Ащ инэузыр, Гъазый Iимамыр тишыхьатэу, тэгъэцакIэ.- 
Тембулат джыри хьылъэу хэщэтыкIыгъ, яшыу куп шъэфэу 
урысмэ къыхатIупщыхьэгъэ къумалым чэщ гъэпсэфыгъом 
ышнахьыжъ Мэмэкъае зэриукIыгъагъэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ, къариIожьыгъагъэ нэузырыри щыгъупшэжьы рэп: "Сыдэу тшIын, урысмэ аIэ Алахьым тырилъхьагъ. 
Тшынахьыжъ Къырымызэ пцэшIуащэкIэ аукIыгъ, сэ дышъащэм хьадэгъу къысфихьыгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, шъолъэгъу, 
шъори ахэмэ шъуаIэкIэкIодэжьыщт. Ар къышъомыхъулIэным, тилIакъо дунаим темыкIодыкIыным пае шъуипэгагъэ 
щыжъугъэзыезэ, ахэмэ зяжъугъэзэгъ".- Джары КъэрэмырзэхэмкIэ тиIоф зэрэхъурэр. Ащ изакъоп, тэ тшIэщтыр 
тымышIэу, Гъазый Iимамри ары, зэщыгъо IофкIэ тшъхьэ 

--- Page 414 ---

хэтхьажьыгъэп, тимылъэпкъэгъу черкесмэ ячIыгу, ахэмэ 
ятхьамыкIагъуи адэдгощэу хьаджрэт тыщыхъугъэп. Хьасан-бэй, урыс забыт, тыкъыодэIу.
- Аужырэ "урыс забыт" гущыIэр цыхьэ къызэрэшъуфэсшIын нэузырэу къэпIуагъэм къыпымыгъэхъожьыгъэми 
хъущтыгъэ. КъыжъурыкIуагъэм тIэкIу сыщымыгъуазэу 
арэп. Ау сигенерал къызэрэтиIуагъэу сызэрэурыс забы тыр, шъушынахьыжъ Мэмэкъае нэузырэу къышъуфишIыжьыгъэр жъугъэцакIэзэ, зыщышъогъэгъупшэ. 
Черкесмэ шъуилIыгъэ зэралъытэрэри, шъхьакIэфэныгъэ 
къызэрэшъуфыряIэри, тыдэрэ чIыпIи шъузэрэщашIэри, 
зэо утыгум шъунапэ зэрэщышъумыщэри тэшIэ. Ау мызгъэгум, сыушъэфынэп, шъунапэ шъущэн фаеу мэхъу.
- Сыдэущтэу?!.- къэмыдэIуашъоу щысыгъэ Бый ышъхьэшхо къыпхъотагъ.- КъызгурыIуагъэп.
- Бый, зыIаж,- ышнахьыкIэ ицIыф псынкIагъэ Тембулат 
ешIэти, риIуагъ.- Ащ укIэупчIэжьа, ау зичIыгу шъхьэегъэзыпIэ щытэзгъэгъотыгъэ черкесхэмкIэ тынапэ зэрэтщэрэр 
шъыпкъэ. АщкIэ Алахьым тыкъызэхишIыкIынэу тыщэгугъы, 
арба, имам?
- Адэ ары, Тембулат, "егъэзыгъэм уипыйми, дэIэпыI" 
зыфаIорэ ячеркес гущыIэжъ тэркIэ къагъэшъыпкъэжьыгъ. 
Тхьэегъэпсэу ятэIо, ятымыIоми, тызафэу, быслъымэнхэр 
зэкIэ зэлъэIухэу зыми емылъэIужьрэ Алахь гукIэгъушIми 
ар къытфидэнэп,- Гъазый Iимамым ыIэгушъуитIу ынэгу 
Iужъу аригъачъэзэ, ежьыр дэдэми ышIошъ мыхъурэ, 
шъыпкъагъэ зыфыримыIэ гущыIэкIэ къыухыжьыгъ,- шыкур, 
я Алахь, тыпфэраз, си Алахь.- ЗэшитIумэ аIэгушъохэри 
анэгумэ арагъэчъагъэх.
"Шъора хьауми тэра черкесхэм япыйхэр?..- Торнау 
штабс-капитаныр гукIэ щхыпцIыгъэ.- Шъуифедэмэ, 
шъузэкъоуцо, шъуимыфедэмэ, шъузэхэчъыжьы… Джаущтэу Iофыр щытми, къытпэуцужьыгъэ черкесхэм ячIыгу 
зэтымыгъашIэмэ хъущтэпышъ, шъуфаемэ, тэ тегъэзыгъа-темыгъэзыгъа, ащ шъо шъузэрэфаеу шъуеплъ, тэ 
тишIэн тшIэщт. Хэти ифедэкIэ мэпсэумэ, сэ непэ зыуж 
ситыр сшъхьэ закъоп, сихэгъэгу ифед. Ау мыхэмэ, зышъхьэ ифедэ лъыхъухэрэм, цыхьэ афэпшIы, уищыIэныгъэ, 
хэгъэгум иIоф аIэкIаплъхьэ хъущта мыхъущта? Тембулати, 
Гъазый Iимамыми агу къысфилъыр сымышIэми, яцIыф 
гъэпсыкIэ-шIыкIэмэ уязэгъыщт, мыдрэ Бый идымыIугъэнэгъуцугъэ ары къызгурымыIорэр… СыхэукъонкIи мэхъу, 
къыпIугушIорэ пстэуми шIу уалъэгъурэп, нэгъуцури, ежь 
къушъхьэчIэсмэ зэраIоу, цумыкIоп. Мыхэр зыфэдэхэр 
къызыпшIэщтхэр гъогу уазыдытехьэкIэ, къиныгъо чIыпIэ 
къызыбдифэхэкIэ ары. СыкъагъапцIэмэ?.. Генералым 
ицыхьэ ателъэу еIо. ЗэрэхъурэмкIэ, сэ мыхэмэ сафэгуитIу… Аущтэу ущыт хъущтэп, сыдрэ Iофи екIун хэлъын 
фае. Черкесхэр, къушъхьэчIэсхэр Iуагъэм фэшъыпкъэхэшъ, 
тхьалъанэ къязгъэтмэ?.."
- ТыкъэдаIо, Хьасан-бэй,- ошIэ-дэмышIэ зэпыугъом 
Тембулат къызыхэгущыIэм, Торнау штабс-капитаныр 
игупшысэ зэпеомэ къахищыжьыгъ.- УиIо зеогъэукIыхьэ, 
тыкъежэ.
- Цыхьэ къытфишIырэпщтын…- хьарамыгъэ хэмылъ 
фэдэу Бый щхыпцIыгъэ.
- Хьау, лъытэныгъэ зыфысиIэхэр, ащ фэдэ сшъхьэ 
къизгъэхьагъэп. Ау сищыIэныгъэ уасэ фэсэшIышъ, сшъхьэ 
къыралъхьагъэм сыфэшъыпкъэшъ, сызыхэгупшысыхьан 
сиI. Генералым ицыхьэ къызышъутелъыкIэ, сэри цыхьэнчъэ 
шъусшIырэп.
- Тэри тицыхьэ шъутемылъэу шъуадэжь тыкъэкIуагъэп, шъуиIоф тыкъыжъудыкIэуцорэп,- ымакъэ джы нахь 
къыхигъэлъэшыкIызэ, Тембулат къыIуагъ.- Засс генералым тыкъызэригъэгугъагъэу ти Къэрэмзае чылэ терэгъэгъотыжь, тимылъку къытерэтыжь. Джахэр къызытфашъушIэкIэ, урысмэ егъашIэм тафэшъыпкъэнэу зятэты. Бый 
сшынахьыкIэшъ, сэ сIорэр ащи иIуагъ. Гъазый Iимамыми 
тиIо иIу.
- Тембулат иIо шыхьатэу сыкъытеуцо,- Гъазый Iимамым емыупчIыгъэхэми, нахьыжъым къыIуагъэм Iэ сэмэгу 
IэтыгъэкIэ къыдыригъэштагъ.
- Ар зэкIэ дэгъу, тхьэшъуегъэпсэу, къызгурыIуагъ, 
ау джыри зы Iуагъэ къышъозгъэшIы сшIоигъу,- Торнау 
штабс-капитаным зыдиIыгъыгъэ шъэфым ышъхьэ къырихыгъ.- Шъушынахьыжъ щымыIэжьхэм ацIэкIэ тхьалъанэ 
сапашъхьэ щышъушIынэу сыфай.
Къэрэмырзэ зэшитIур зэхахыгъэм кIыфыбзэ ехъулIагъэх. Тембулат ынэпIэ зэтелъхэр къэкIэзэзыгъэх, нэпсыр 
къакIэчъыгъ. Бый ыIупшIэ зэтекъузагъэу ынэ къэушIоркъыгъэхэмкIэ ышнахьыжъ еплъыгъ, Торнау къыфычIэплъыжьыгъ, гумышIуныгъэ къызыхафэкIэ зэришIэу ытэмэпкъ 

--- Page 415 ---

къыдидзыягъ, ридзыхыжьыгъ, блын къогъум къот тхьэсурэтым джыри кIыбыкIэ нахь зыфигъэзагъ. Гъазый Iимам 
тхъоплъ пытэзэхэгуагъэм упчIэ нэплъэгъукIэ ыпашъхьэ ис 
нэбгырищыр къызэпиплъыхьэщтыгъ. Шэф остыгъэмэ 
якIыкIыкI макъэ фэшъхьаф унэм иIукIыщтыгъэп. Штабс-капитаным ищысыкIэкIэ рэхьат фэдагъэми, ыгукIэ зистыжьыщтыгъэ. Унэм из хъугъэ гумэкIыгъом заулэрэ ыукъудыигъэу Тембулат къэтэджи, ерагъэу зищыIэзэ, къыIуагъ:
- Тхьэлъанэ пфэтымышIэу упсэ къызэрэтIэкIэмылъхьащтыр къызгурэIо. ТичIыгу ттезыхырэ урысхэм апкъ 
къикIыкIэ, фэхыгъэ тшынахьыжъмэ ацIэкIэ тхьалъанэ 
къыпфэсшIыныр къин къысщэхъуми, сшъхьэ къызэрэсыухъумэжьырэм фэдэу о пшъхьи къэсыухъумэнэу Алахьым 
ыIуагъэшъ, тхьэлъанэ къыпфэсэшIы. Ситхьэлъанэ сымыгъэцакIэмэ, Алахьым сегъалI.
- Сыда Бый къыIощтыр? 
- Бый сэ сшынахьыкI, сэ ситхьалъани ащ итхьалъан.
- Черкес хабзэмкIэ нахьыжъым къыIорэр нахьыкIэм 
зэрэримыутыжьрэм сыщыгъуаз, ау Бый ежь итхьэлъани 
сэ стхьакIумитIукIэ зэхэсхынэу, шъори зэхэшъухынэу 
сыфай.
- Тычеркесэп тэ…- Бый гъумыгъузэ, къэтэджыгъ.
- Бый, сыда пIорэр, щыгъэт,- ышнахьыжъ къыфидагъэп.
- Къысфэгъэгъу, нахьыжъ, сыгу илъыр къысIэкIэIуагъ. 
Тембулат итхьэлъанэ сэри ситхьалъан. Сшынахьыжъ закъоу 
къысфэнэжьыгъэм ыпашъхьэ изакъоп, ар Гъазый Iимамым 
ыпашъхьи къыщэсэIо, ау мы тызгъэфедэрэми иIуагъэ 
ыгъэшъыпкъэжьынэу тхьэлъанэ къытферэшI. СшIэрэп ныIа 
зыфаер зыфэтшIахэкIэ мыщ зыкъызэрэтфишIыжьыщтыр. 
Мыхъун къыосэIуа, урыс забыт? Ары, ары,- "урыс забыт" 
гущыIэр ыгу зэрэримыхьыгъэр штабс-капитаным ынэгу 
къызыхэщым, Бый фэмыяхэу зыкъызэблихъужьыгъ,- 
узэрэурыс забытым тырымыгущыIэнэу тIуагъэ. Ау мыхъун 
къэсIуагъа, Хьасан-бэй?
- Хьау, мыхъун къэпIуагъэп. АщкIэ пшынахьыжъ Тембулати Гъазый Iимамри уишыхьатых. Сэ сшъхьэкIи шъукъызкIэлъэIугъэхэр зэкIэ шъуфэсшIэнэу сичыристаныгъэ, 
сизабытыгъэ ацIэкIэ шъуфэзгъэцэкIэнэу шъузгъэгугъэзэ, 
мо тхьэсурэтым ыпашъхьэ къащ къызфэсэхьыжьы.

--- Page 416 ---

Чэщныкъом хьакIэхэр зымыгъэкIотэжьыгъэ Засс генералыр унэм къызехьэм, къэупчIэным ычIыпIэкIэ, щхызэ, 
шъхьаныгъупчъэм екIуалIи, IуиубгъукIызэ, къызэриIокIыгъ:
- ТихьэкIагъэхэм унэм урамыгъэмэхыхьэу, сицIыфышIу Федор Федорович, уанэIу икIыжьыгъэхэмэ ары, 
мы нэгъоймэ кIочIамэ горэ къапэу.
- Сэ ащ фэдэ, Григорий Христофорович, ахэмэ яслъэгъулIагъэп. Ау бгъуитIумкIи тызэфэшъыпкъэнэу тхьэлъанэ 
зэфэтшIыгъ.
- Ащ сыщыгъуаз. УмыгъэшIагъо, штабс-капитан. 
Федэлъыхъу типыймэ уизакъоу уахэсыдзи, рэхьатэу сычъы ежьыгъагъэкIэ огугъа? ГъэшIэгъона пытапIэм дэт сиунэ 
шъуичIыпIэ пытэпIагъэмэ. Тхьэлъанэ къыуатыгъэ-яптыгъэми, 
ахэмэ уицыхьэ атебгъэлъы хъущтэп, ау шъыпкъэр пIон 
хъумэ, Къэрэмырзэ зэшмэ сафэраз, имамыми цIыф дэеу 
сыхаплъэрэп. Ау блэкIыщэу нэепсыех.
- Джаущтэу къыпщэхъуми, ваше превосходительство,- Торнау штабс-капитаным ыгу римыхьырэр къызхимыгъэщэу итэмэтелъкIэ бэкIэ нахь ин генералым 
шъхьэкIафэ зэрэфишIырэр фиушыхьатэу къэтэджыгъ,- 
тиIуагъэ тымыгъэцэкIэжьы хъущтэп.
- ТIысыжь, штабс-капитан. АщкIэ тицыхьэ зытетэгъэлъ, 
ау ахэр цыхьэшIэгъу пшIыпэнри ащ къикIрэп, етIани мылъкум кIэнэцIыхэрэм укъызэраухъумэщтым сехъырэхъышэрэп.
- Черкес чIыгум сыщызгъэгъозэщтмэ, Григорий Христофорович, сицыхьэ атемылъыгъэмэ, сэри Iо адэсшIыщтыгъэп. Ау ахэр егъэзыгъэкIэ атырамыхыгъэ мылъку 
къыкIэлъэIухэрэп.
- Сэри ар Къэрэмырзэ зэшмэ адэсэшIэти ары сынаIэ 
закIытесыдзагъэр. Гъазый Iимамыми, джа зэшхэм афэдэу, 
ичIыфэ ттелъ, ащи тэрэзэу тыдэзекIогъагъэп. Ау блэкIыгъэр 
блэкIыгъэ Iофышъ, сыд ащ тытегущыIэжьыкIэ шIуагъэу 
къыхьыщтыр. ТилIышъхьэмэ къытфагъэуцугъэ, тыпшъэ 
къыралъхьагъэр ары джы зэкIэми анахь Iофыр. Щэджагъо 
нэс зыгъэпсэф, Хьасан-бэй, етIанэ исхъухьагъэм ущызгъэгъозэщт.
Ау Засс генералыр мы IофымкIэ Хьамырзэкъо Тамбые 
пщыхэм зэрадэгущыIэгъагъэр, апэм къезэгъыхи, етIанэ 
зэрэкIэгъожьыгъагъэхэр нэгъойхэми Торнау штабс-капитанми ашIуиушъэфыгъ…

--- Page 417 ---

IV
Засс игухэлъхэр Торнау ышIэхэу къычIэкIыгъ.
- Ахэми уащыгъуаза? - генералым зэхихырэр ыгъэшIагъоу ихьакIэ еупчIыгъ.- ЗэрэхъурэмкIэ, нэгъоймэ 
ясIуагъэм, тызэрэзэзэгъыгъэм зи хамыгъэзэу къыпфаIотэжьыгъ. ГъэшIэгъоны, гъэшIэгъоны, нэутхэ-чанхэу 
ахэр къызэрэчIэкIыжьыгъэхэр сигуапэ. Тембулатрэ Гъазый 
Iимамымрэ ащ фэдэу щымытыгъэхэмэ, черкес-абдзэхэ 
хьаджрэтхэр агъэдэIон алъэкIыщтыгъэп.
- Бый зэкIоцIыгъэнэгъэ-нэтIэчIэплъри делэп.
- ШъхьэфэIуш,- Засс къыпиупкIи, псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ышнахьыжъмэ ялъышIэжь делэ ехъулIэгъэ 
цIыф ар, фэсакъ.
- Сыдэущтэу ащ фэдэм цыхьэ фэпшIыгъа?
ТхьагъэпцIэу щхыпцIызэ, генералым къыIуагъ:
- УищыIэныгъэ лъапIэ зыIэ иплъхьагъэмэ уанахь Iушы мэ, къашIэ.
- СыхэукъонкIи мэхъу, ау Тембулат ыIорэм зэрэблэмыкIыщтыр къыдэслъытэзэ, цыхьэ фэсшIыгъ. Гъазый 
Iимамыми мыцIыфыгъэнчъэу сыхэплъагъ.
- АпэрэмкIи ятIонэрэмкIи ухэукъуагъэп, барон. Къэрэмырзэхэр ялIакъокIэ зыфэдэхэр, къыздикIыхэрэр ошIа? 
УмышIэмэ,- ыгу къыдеIэу Засс щхыгъэ,- а зымкIэ сыошIокIынкIэ енэгуягъо. Орырэ сэрырэ тызэрэнэмыц лъэпкъым уасэ фэтшIырэп шъхьакIэ, ахэмэ Чингизхъан ипхъорэлъфым ипхъорэлъфыжьымэ къатекIыгъэхэу залъытэ, 
рэгушхох, къызыхамыгъэщэу нэмыкI къушъхьэчIэсхэми, 
тэри ахэмэ тазэрэхэтыжьэу, затраIэтыкIы.
- Черкесмэ янахьыжъыгъэ-нахьыкIэгъэ гъашIо игугъу 
зафэсэшIым, "тычеркесэп тэ" Бый ыIуи, къызыкIызыбгырыугъагъэр джы къызгурыIуагъ,- Торнау бароныр ыжэкIэпэкIэ шIуцIэмэ къахэгушIукIыгъ, гъэбылъыгъэкIэ зыхащэщт 
адыгэмэ афэгъэхьыгъэ гущыIэшIукIэ, джау сыдми къыIуагъэм фэдэу, къыухыжьыгъ,- черкесхэри цIыф лъэпкъ 
гъэшIэгъоных, ахэмэ ахэлъ адыгэ хэбзэ мытхыгъэм изакъоми…
- Джаущтэу черкесмэ уафыщытмэ, штабс-капитан, 
ащыгъум узыщымыгъуазэ горэм джыри ущызгъэгъозэн. 
Къэрэмырзэ нэгъоймэ садэгущыIэным ыпэкIэ черкес 
хьаджрэтитIумэ, ахэр мы лъэныкъом щыщхэп, Къэбэртэе 
лъэныкъом къикIыгъэх, сынаIэ атесыдзэгъагъ, ахэри 

--- Page 418 ---

ямылъку зэрэзэрагъэгъотыжьыщтым ыуж итхэшъ, сIорэм 
блэкIыщтыгъэхэп, ау ахэмэ анахьи нэгъойхэр о нахь къызэрэпфэсакъыщтхэр, къызэрэпфэшъыпкъэщтхэр къыдэслъытагъ. Тэ тызэрэфаеу дунаир зэхэлъыгъэмэ…- Генералыр хэхьапщыкIи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - А зигугъу 
къыпфэсшIыгъэ хьаджрэтхэри згъэнэгъуаджэхэрэп, хэт 
ышIэра, зэгорэм тищыкIэгъэнхэкIи мэхъу. Ау сигуапэ, сэ 
черкесмэ сызэрадэзекIорэм упымылъэу ахэмэ уасэ 
зэрафэпшIырэр, уздагъакIорэм яхэбзэ-шэн зэхэтыкIэ 
хэшIыкI зэрэфыуиIэр…- Засс раIуагъэр ыгу зэрэрихьри 
зэрэримыхьри къыхэщышъоу джэуап къытыжьызэ, ежь 
ипый адыгэмэ адызэрихьэрэ жъалымыгъэмкIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Тэ сыда, зидзэ сызыщапсыхьагъэ Алексей 
Петрович Ермоловым зэриIощтыгъэу, тыдзэлI, шъукIу 
зыдаIорэм тэкIо, зичIыгу тие хъугъэ черкесхэм тапэIут, 
къызытэкIухэрэм, зи къядгъэлырэп, ежьхэри джащ фэдэу 
къытпыщытых… Орырэ сэрырэ, сицIыфышIу Федор 
Федорович, тызытегущыIэрэ Iофыгъом, типачъыхьэ ишIэ 
зыхэлъым, тIэкIу тытекIыгъэкIэ сенэгуе… Сыда нэгъоймэ, 
черкесмэ, щэщэнмэ, хэта джыри, абхъазмэ къарыкIуагъэр 
зэрэтищыкIагъэр. Къытэпыйрэ пстэури, хэти щэрэщ фаеми, 
тэркIэ пыи. Ащ нахьи нахьышIу хы ШIуцIэм екIурэ гъогуищым язэу зытешъуубытагъэм тытегъэгущыIи. Тара ахэмэ 
ащыщэу къыхэшъухыгъэр?
- Гъогуищыри, ваше превосходительство, сигъусэщтмэ 
хъунэу алъытагъ. Ау Абдзахэ икIэу Абхъаз къокIыпIэ хыIушъом екIурэ гъогур Къэрэмырзэ нахьыжъым ыгу рехьыкIэ сенэгуе. 
- Ар Къэрэмырзэ Тембулат къызыкIыхихыгъэр ошIа?
- СэшIэ, ваше превосходительство. Къэрэмырзэ Тембулат Мэршанэ Мэфэдыкъу ипIурыгъ. СэркIэ а гъогури 
дэгъу. Абхъаз къохьэпIэ лъэныкъор сэ гъэрекIо зэзгъэшIагъ, слъэгъугъэ чIыпIэхэр тхыгъэкIэ зэзгъэзафэхи, 
Санкт-Петербург агъэхьыгъ. Мыдрэ Абхъаз къокIыпIэ 
лъэныкъом екIухэрэ черкес чIыпIэхэр сыуплъэкIугъэхэмэ, 
анахьэу хыIушъом екIухэрэр, лъэшэу ишIуагъэ къытэкIыщтыгъэ…
ОшIэ-дэмышIэу пчъэр къыIузыпхъоти, унэм къихьэгъэ 
пшъашъэм Торнау штабс-капитаным игущыIэ зэпигъэугъ, 
ащ имызакъоуи лъытэныгъэ-шъхьакIэфагъэ фишIызэ, 
къыфэтэджыгъ.

--- Page 419 ---

- Къысфэжъугъэгъу, уизакъу сшIошIыгъ, папа…- 
илъэс тIокIырэ тIурэ фэдиз зыныбжь пшъэшъэ нэгуф 
ищыгъэр пчъэм дэжь къыщызэтеуцуагъ, иукIытэ къызыхэщырэ мэкъэ гохькIэ шIуфэс къыхыгъ.
- КъакIо, сипшъашъ, сыпсэ закъу. Мыр Торнау штабскапитаныр ары, тызэлъэпкъэгъу, прибалт нэмыц баронмэ 
ащыщ. Тифлис къекIышъ, Санкт-Петербург макIо. Мыр 
сэ сипшъашъ, Лизэ ыцIэр.
Дэпкъым пылъэгъэ сыхьатышхор къызытеом, ащ 
ежэщтыгъэ фэдэу, Лизэ къыIуагъ:
- Сыхьатыр тIу хъугъэ, щэджэгъуашхэр къэсыгъ.
- Олъэгъуа, барон, тиунэгъо нэмыцыгъэ егъэдыкъылIагъэ зыфэдэр? - Джэуапым Засс емыжэжьэу ыпхъу 
IугушIуагъ: - Айн момент, Лизонька, тыкъэкIо.
V
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, къокIыпIэ чапэр къэушэплъын 
ежьагъэу, генералымрэ штабс-капитанымрэ Пятигорскэ 
гъогум техьагъэх. Засс генералыр икорпус дзэпащэу ащ 
зыщызгъэпсэфыщтыгъэм IукIэнэу кIощтыгъэ, Торнау 
штабс-капитаныр Барсуковскэ къэзэкъ станицэм дэжь 
Гъазый Iимамым щыIукIэнышъ, ар Пшызэ зэпырищын 
фэягъ.
Уарп сэмэгубгъум кIэрытэкъогъэ Ермэлхьэблэ чылэр 
къэзэкъ уIэшыгъэ купыр ыпэкIи ыужыкIи зэрыт кухъэренэм 
зэринэкIыщтыгъэ Ставрополь лъэныкъом зэлъыIукIотыщтыгъэ бгы къуапэм тыгъэр къыкъоплъын зырегъажьэм. 
Чэщым къыхэущыкIырэ шъолъырыр кIым-сым, кухъэренэ 
щэрэхъ макъэмрэ ар къэзыухъумэрэ къэзэкъмэ яшылъэмакъэрэ афэшъхьаф макъэ дунаим темытыжьэу къыпщэхъу. Къэзэкъ гъозэрыплъхэм ялъэгапIэхэр верст тIокI 
горэ азыфагоу нэпкъым Iутых. Ахэр зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ, нахь благъэуи нахь чыжьэуи къэзэкъ шыу гъозэрыплъхэр къыщэлъагъох. Тыгъэ плъыжь хъураишхом ишъэф 
къыкъокIыкIэ тIэкIу уегъэщынэ умыIощтмэ, тыдэкIи рэхьат.
- Тыгъоснахьыпэ уадэжь сыкъакIо зэхъум, дунаир 
непэ фэдэу рэхьатыгъ,- зыплъыхьаным езэщыгъэ Торнау 
къыIуагъ,- тинепэрэ мафи тыщыгупсэфынэу сыгу къысеIо.
- Угу узэримыгъапцIэрэр дэгъу, барон, ау черкес 
хьаджрэтхэр бгъэIэсэнхэм Iофышхо ищыкIагъ. Тинепэрэ 
гупсэфыгъо Пшызэ шъолъыр къыщызгъэгъунэрэ къэзэкъмэ тхьэегъэпсэу ясэIо. Ау шъыпкъэм уфаемэ, ащ 
изытет къыосIон: узгъэбэлэрэгърэ рэхьатым, згъэунэфыгъэшъ, ошIэ-дэмышIэ гумэкI къыхьын ылъэкIыщт. Узгъэщынэу арэп, черкес гъогум ущызгъэсакъы сшIоигъу.
- Тхьэуегъэпсэу, генерал, укъызэрэсфэгумэкIырэмкIэ, уишIушIэ гущыIэхэр зыщызгъэгъупшэнхэп. Щынагъорэ 
тегушхоныгъэрэ зыхэмылъ Iоф Кавказым щызэрахьэу 
сшIэрэп. Спшъэ къыралъхьэгъэ Iофым сезэгъыным ыпэкIэ 
бэмэ сягупшысыгъ, сшъхьэкIэ къысэхъулIэн ылъэкIыщтхэри 
щызгъэзыягъэп, сиамал къызэрихьэу, къымыхьми къезгъэхьынэу къысфагъэуцугъэ пшъэрылъыр, къумалыгъэ 
горэ къыхэрэмыхьи, згъэцэкIэнэу сызыщэгугъыжьы. Апэрэ 
лъэбэкъур зыщысыдзыгъэр уадэжьышъ, уицыхьэ къыстегъэлъ.
- ОркIэ, барон, сырэхьат,- псынкIэу генералым 
джэуап къытыжьи, щхызэ, къыухыжьыгъ,- тиапэрэ зэIукIэгъу къыщегъэжьагъэу, сэ хэтыкIи сыгурымыIогъошIуми, 
зэ Iуплъэгъу-гущыIэгъукIэ цыхьэ къыпфэсшIыгъ, сшIэрэп 
джаущтэу зыкIэхъугъэр, ошIэмэ, къаIо.
- Цыхьэ къызэрэсфэпшIыгъэм уасэ фэсэшIы, Ваше 
превосходительство. Ау титIо псынкIэу цыхьэшIэгъу тызэрэзэфэхъугъэр згъэшIагъорэп. Орырэ сэрырэ, зэрэтфэшъуа шэм епэсыгъэу, зы Iоф тэгъэцакIэ, Тифлиси Санкт-Петербурги тпшъэ къыралъхьэгъэ пшъэрылъыр зэрэзэшIотхыщтым ыуж тит. Ау ащ изакъоп.
Засс генералым ышъхьэ штабс-капитаным иаужырэ 
гущыIэмэ къыкIырагъэпхъотыкIыгъ:
- Сыда, барон, шIошъхъуныгъэ къыпхэзылъхьэрэ 
гущыIэ лъэшэу къэпIуагъэмэ джыри къахэбгъэхъожьынэу 
пшIэрэр?
- ТитIо тызэрэзэлъэпкъэгъур ащ къыхэхьэнкIи мэхъуба?
- Ара зыфапIорэр?.. УкъыстекIуагъ, укъыстекIуагъ. 
СищыIэныгъэ зэстыгъэ дзэм апэрэу ащ фэдэ щызэхэсэхы. 
Тыда ар зыщыхъурэр? Кавказыр ары. Зэхэсхыгъэр сигуапэ. 
Сэ ар егъашIэми зыщызгъэгъупшагъэп, черкесхэми язгъэшIагъ, сиунагъуи ащ рысэпIу. Ау тызэрэмышIэу сигупшысэ 
горэ къэбгъэпIэжъгъэигъэшъ, ащ ышъхьи къыпфисхын. 
ТитIо тызэрэнэмыц лъэпкъыр зыщыдгъэгъупшэрэп, тинэмыц лъапсэ зыдэщыIэм тыпэчыжьэу, черкесмэ тязаозэ, 
ащ тырэгущыIэ, тихэбзэ-шэнхэм тарэгушхо, къэтэухъумэх, 
ау черкесхэм зыкъаухъумэжьы, къытэшIухэрэп тэIошъ, 

--- Page 420 ---

тэгъэшIагъо, афэтыдэрэп… ГуитIу сиIэу, къытэмышIухэрэм 
фэгъэкIуатэ афысиIэу къызыщымыгъэхъу, барон.
- Ащ фэдашъо къыптесштэрэп, Ваше превосходительство,- адыгашъхьэхэр зыпылъэгъэ пчэгъухэр Торнау 
штабс-капитаным ынэгу къыкIэуцожьыхэзэ, къыIуагъ,- 
уидзэлIыгъэ пытэ, къыпщэтхъух, къыпщэщынэх.
- Шъыпкъэр пIощтмэ, штабс-капитан, узыхащэщт 
черкесмэ дунаим сытыралъагъорэп,- Засс генералым 
къыIуи, щхыжьыгъэ,- ари къысфэппчъыхэрэм ахэгъэхъожь. Сэсэмэркъэу, ау уинэмыцыгъэ зэрэпщымыгъупшэрэм пае тхьэуегъэпсэу къыосэIо.- ТIэкIу тыригъашIи, 
Пшызэ зэпырыплъызэ, ошIэ-дэмышIэу къыфидзыгъ: - Ау, 
барон, сыгу къыобгъэ.
- ТызызэрэшIэрэ мэфэ зытIущым, Ваше превосходительство, мыхъун сшIагъэу зыдэсшIэжьрэп. КъысаIу, 
сымысэмэ, зыхэзгъэзыжьын.
- Хъущтыр хъугъахэу сыдигъу ар зызыхэбгъэзыжьыщтыр?.. Черкесым укъызикIыжьыкIэ ара? Сыдигъу ар 
зыхъущтыр?..
- КъапIо пшIоигъор, Ваше превосходительство, къызгурыIорэп,- зыфэсакъыжьызэ, Торнау къыIуагъ.
- Егупшыс, штабс-капитан, егупшыс, пшIагъэу зыдэмышIэжьрэм зегъэухыжь…- Засс игущыIэмэ зэпыугъо 
тIэкIу афишIи, къапидзэжьыгъ: - ЕтIани о нэмыцхэр цIыф 
дэгъух, шъыпкъагъэ ахэлъ, ныбджэгъушIух, алъэпкъ къаухъумэжьы, язэхэшIыкI ины оIошъ, уакъысфыщэтхъу… 
МодыкIэ шъхьаныгъупчъэм пфыIутыгъэ уилъэпкъэгъу 
Лизонькэ уфеплъэкIыжьыгъэп.
- Ваше превосходительство, Григорий Христофорович, 
ара зыфапIорэр?..- КIыфы хъущтыгъэ Торнау штабс-капитаным ынэгу лъы къечъэжьыгъ, зэрэнэмыцыр къыхэщэу 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Елизавета Григорьевнамрэ сэрырэ шIуфэс зэтхыжьыгъ, сызыдэжъугъакIорэм сыкъикIыжьмэ, нахь тызэрэшIэнэу, тызэфэтхэнэу тIуагъэ. Лизэ 
пшъэшъэ Iуш, тхылъыбэмэ яджагъ, Пушкиным иусэхэр 
шIу елъэгъух, езбырэу ешIэх.
- ЗэрэхъурэмкIэ, барон, къэозгъэIонэу сызыфэягъэр 
лIыгъэкIэ ужэ къыдэсщыгъ,- джыри Засс генералыр щхыгъэ.- Ар сшIагъэп, аущтэу тыгъоспчыхьэ шъо нэмыцитIум 
шъузэкIэрысыгъэмэ, сигуапэ. Ау, штабс-капитан,- зигугъу 
ышIырэр, зыщытхъурэр ежь зэрипхъур щыгъу пшагъэу, 
зэрэнэмыцыр ащкIэ къэлъагъозэ, къыIуагъ,- Черкесым 

--- Page 421 ---

укъикIыжьыфэ, Лизонькэ щамыгъэсынкIэ енэгуягъо. Ащ 
къэзэкъхэр къыфыреплъэкIых, къытэшIугъэ черкес 
зиусхьанмэ ащыщхэм Iэхъомбэшхор къысагъэ лъэгъузэ, 
пхъу дахэ уиI, утилъэпкъэгъугъэмэ, убыслъымэныгъэмэ, 
осэшхо къыоттыщтыгъэ къысаIо.
Штабс-капитаным щхы фэдэу зишIыщтыгъэми, къыдзыгъ:
- ПшIоттыгъущт аIорэба, Ваше превосходительство?
- Ащ фэдэхэри къызнэсыжьых. Ар о тэ щыпшIэра? - 
генералыр къыкIэщтагъ.
- Шъэф щыIэжьа джы?.. Тифлис щызэхэсхыгъ.
- Пачъыхьэм ебэныгъэхэ декабрист куп, БестужевМарлинскэ тхакIом фэдэхэу, Сыбыр къыращыжьхи, Кавказым къыратэкъуагъэхэм, черкесхэм, къушъхьэчIэсхэм 
жъалымыгъэ адызетэхьэу аIозэ, мыщ имызакъоу Урысыем 
макъэ щытфагъэIугъ. Сызгъэныбджэгъу Лорери ахэмэ 
анахьышIуа?.. Аущтэу сэIо нахь, сыдым ар ныбджэгъу 
къысфишIына, зыкъыспищытIагъэшъ, Санкт-Петербург 
кIо хъуми, къэкIожьы хъуми, Iоф сыхегъэты… Ежьыр 
ахэмэ язао пэтызэ, сичеркесышъхьэхэр ыгу рихьырэп…- 
Засс генералым ахэр зыфиIожьмэ, Торнау штабс-капитаныр аригъэдэIузэ, ошIэ-дэмышIэ кIэгубжыхьэ зыфишIыжьыгъ: - Черкесмэ, къушъхьэчIэс Iэлмэ цыхьэ афэпшIы 
хъущтэп, ахэр пыплъэхэ пакIо, Кавказым иукъэбзыкIыгъэнхэ фае! - ЕтIанэ гукIэгъу зыхэлъ мэкъэ шъабэкIэ 
къыухыжьыгъ: - Наполеон идзэхэр зэхэзыкъутэгъэ Ермолов генерал лIыхъужъри джа декабрист, черкес купмэ 
ашъхьаращыжьи, игъэпсэфыпIэ рагъэтIысхьажьыгъ.
- Ермолов генералым Кацырев генералыр игъусэу, 
Ваше превосходительство, къэбэртэе-черкесмэ жъалымыгъэ адызэрахьагъ.
- Адызэрахьагъ яфэшъуашэти, къытэшIугъэхэпти! - 
Ыгу емыIугъэ гущыIэмэ Засс къызыбгырагъэугъ, къыбгъодэсым фемыплъэкIэу фидзыжьыгъ: - ЗэуапIэм уIутыныр 
о къызэрэпшIошIэу щытэп, барон. Пыир сыдигъокIи пыи, 
къыпшъхьасырэп: е укъеукIы е ежь оукIы. Арэп, штабскапитан, сыкъыодэIушъ, декабристмэ, черкесмэ адеогъаштэмэ шIэ?
- Сэ, Ваше превосходительство, сипачъыхьэ нэфрэ 
си Урысые хэгъэгурэ къулыкъу афэсэшIэ, сафэшъыпкъ,- 
Торнау штабс-капитаным къыпиупкIыгъ.

--- Page 422 ---

481
16 Заказ 029

--- Page 423 ---

- Ар сшIошъ мэхъу, барон,- нахь мэкъэ шъабэкIэ джы 
Засс къыIуагъ,- декабристхэр агукIэ пачъыхьэм фэмышIухэми, яхэгъэгу къулыкъу фашIэу, фэшъыпкъэхэу аIо, ау 
ахэмэ черкесмэ ямыпэсыгъэ фэгъэкIуатэ афашIы. Шъыпкъэм уфаемэ, барон, къушъхьэчIэс черкесхэм тэрэзэу 
тадэземыкIоу бэрэ къыхэкIы. Ащ фэдэ зекIокIэ-шIыкIэмэ 
яхьаджрэтыгъэ къыщежьэ. Джащ фэдэ мызэфагъ Къэрэмырзэ зэшхэмрэ Гъазый Iимамымрэ яхьаджрэтыгъэ къызхэкIыгъэр. Мо тиджабгъукIэ тызэбгъучъэщт Къэрэмзае 
чылэр гъусэ къыпфэхъущтхэ нэгъойхэм ячылагъ. ТитIо 
тызызэбгъодэкIыжьыщт Барсуковскэ станицэм тынэсынкIэ 
джыри охътэ шIукIае тиIэшъ, къедэIу ащыгъум нэгъой 
зэшхэм ашъхьэ хэхьажьын фаеу зыкIэхъугъэм. Къэбар 
мызафэм гукIэ нахь шъузэригъэшIункIи къэнэнэп. Сэри 
сынаIэ джары ахэмэ атесызгъэдзагъэр. Ужъалымын 
нахьи,- Засс генералыр зиухыижьы фэдэзэ, щхыпцIыгъэ,- 
загъорэ узафэмэ, нахьышIу.
- Зэфэныгъэр зэкIэми апшъ,- ежь зэфэныгъэр къыпкъырыкIрэм фэдэу штабс-капитаным къыIуагъ.
- Ар пфэшIэшъумэ, барон… ШIум тхьамыкIагъо 
къехьы аIоу зэхэпхыгъа? - Засс генералым къыIотэнэу 
къыригъэжьэгъэгъэ къэбарым къыпидзэжьыгъ.- Къырымыз, Мэмэкъай, Тембулат, Бый зэшхэр Пшызэ нэпкъ 
кIэрыс Къэрэмзэе чылэм къыщыхъугъэх, ар яхэпIэ псэупIагъ. Ащ дэсыгъэ унагъохэр яягъэх, чIыгубэ яIагъ. Былымышъхьэ шъэ пчъагъэ ячылэгъунэ щагъэхъущтыгъ, зыфаер 
зэрагъотылIэжьэу, янэгъоигъэ шэн-хабзэхэр зыщамыгъэгъупшэу псэущтыгъэх, зичIыгу ифагъэхэ адыгэхэри 
агъэнэгъуаджэщтыгъэхэп. КIэкIэу къэпIон хъумэ, дунаир 
зэлъызыштэн зигухэлъыгъэ Чингизхъанэу къокIыпIэм 
къикIэу къохьапIэмкIэ кIощтыгъэм къыкIэкIэзыгъэхэ нэгъойхэр ямычIыгу щыхьэкIагъэхэп, щыбысымыгъэхэп, ау черкесхэм адыряIэ зэзэгъыныгъэм зэрипхыщтыгъэх, зэтырахын 
яIагъэпти, мамырныгъэ щыIакIэкIэ зэдэпсэущтыгъэх. 
ЗэфэмышIуныгъэ гори ахэмэ азыфагу къыдэмыфэу арыгъэпщтын, язэхахьэ мэкIагъэми, пыинэкIэ зэфычIэплъыщтыгъэ хэп. Узэрыфэгъэ чIыгум щыпсэурэ цIыфмэ уанахь макIэ 
зыхъукIэ, абзи зэогъашIэ, яшэн-хабзэ гори къызхэогъафэ, 
зы дини зэдэпIыгъ зыхъукIэ, нахь узэфещэ, узэхегъахьэ.
Джаущтэу адыгэчIым къифагъэхэ нэгъойхэр Темыр 
Кавказым щыпсэухэзэ, Тыркуем иIоф хэлъэу темырымкIэ 
къикIыгъэ лъыгъэчъэ Кавказ заом адыгэхэри, нэгъойхэри, 

--- Page 424 ---

абадзэхэри, къэрэщаехэри зэдыхэфагъэх. Шъыпкъэм пцIы 
уигъэусыщтэп, апэ урысмэ, къэзэкъмэ яшIугъэхэр нэгъойхэр ары. Джахэмэ Къэрэмырзэ лIакъори ащыщыгъ.
ТхьамыкIагъор къызхэкIыщтыри къыздикIыщтыри 
пшIэщтэп. Мафэ горэм ошIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъо Къэрэмырзэ зэшмэ къафыкъокIыгъ. Пшызэ къиугъэ къыхьыщтыгъэ псышъхьалыр Къэрэмзае дэжь зэшхэм псым 
къыщагъэуцугъ. Ар Невинномысскэ къэзэкъ станицэм 
иатаман иеу къычIэкIи, псышъхьалыр зыратыжьым, шIум 
ычIыпIэ е къафычIэкIыгъ: шъхьал гъучIхэр Къэрэмырзэ 
зэшмэ хахыгъ атаманым ыIуи, судым ритыгъэх. Атаманым 
ифедэкIэ судым ышIыгъэ унашъор зэшмэ аштагъэп. Зэдаокъызэдэожьхэзэ, Къэрэмырзэ зэшхэр агъэтIысынхэу 
зашIым, черкесмэ адэжь кIожьыгъэх. ГукIэгъунчъэ хьаджрэтхэ ащ щыхъугъэх, яягъи бэрэ къытагъэкIыгъ. Джы 
яшIуагъэ къытагъэкIынэу тэ тишIуагъи ядгъэкIынэу къэлъэIуагъэх. Сэ сишIэн сшIагъэ, шъо шъуиIоф зэшIошъухышъущтымэ…- теубытагъэ хэмылъэу генералым игущыIэ 
къыухыжьыгъ.
- КъэбарышIоп зэхэсхыгъэр, Григорий Христофорович. Ау ащ фэдэ цIыфхэм уицыхьэ атебгъэлъы хъущт. 
Гъазый Iимамыми ежь-ежьырэу ышъхьэ хихьажьыгъагъэпщтын?
- Гъазый Iимамым пылъ къэбарыри Къэрэмырзэ зэшмэ 
якъэбар зэрэтекIырэр макIэ. Ар егъэшIэрэ бзэгоу цIыфмэ 
азыфагу дэлъым текIодагъ. Тэ талъэныкъокIэ ащ тиягъэ 
екIыгъэу арэп, иIэнатIэкIэ къешъугъущтыгъэ илъэпкъэгъу 
горэм зэрэтеунэхъуагъэр кIэкI шъыпкъэу къыпфэсIотэн: 
Пшызэ сэмэгу нэпкъыкIэ щыпсэурэ иIахьылхэм адэжь 
Гъазый Iимамыр зэкIом, черкес хьаджрэтхэр Пшызэ къызэпырищынхэу заригъэхьазырыгъ ыIуи, аригъэтIысыгъагъ. 
Ау Iимамыр къаIэпыкIыжьыгъ.
 - Ари лIыгъэ,- къыфиIотагъэм хэгупшысыхьэзэ, Торнау штабс-капитаным къыIуагъ, псынкIэуи ежь иеплъыкIэкIэ 
къыухыжьыгъ.- Шъыпкъэ, ащи тиягъэ едгъэкIыгъ.
 "Мы сызыщытхъурэ силъэпкъэгъу бароныр цIыф 
гъэшIэгъон,- зэхихыгъэм Засс генералри ригъэгупшысагъ,- сэ къызэрэсщыхъоу къычIэмыкIыжьмэ?.. Тифлис 
дэс тэмэтелъмэ сэры етIанэ къызытыралъхьажьыщтыр… 
Армырми, сызэрэшыудзэ генералым пае "шы къаигъэм 
тес генералкIэ" къысэджэх, анахь чIыпIэ къинымкIэ садзыгъэу черкесмэ сапэIут. Ахэмэ плъакIо афэдгъакIо 

--- Page 425 ---

483
16*

--- Page 426 ---

пэтызэ, мыщи ахэр егъэхыех… "Ари лIыгъэ", "ащи тиягъэ 
екIыгъ"… Сыда ащкIэ къысиIомэ шIоигъор?.."
 - Узэгупшысэхэрэм, ваше превосходительство, хьаулыеу пшъхьэ зэпямыгъэкI,- Торнау штабс-капитаным 
генералым игупшысэхэр зэпигъэугъэх,- зэфагъэм игугъу 
къэсэшIыкIэ, сиIогъэ шъыпкъагъэ сытекIыжьыгъэу къызышIомыгъэшI.
- Сшъхьэ зэпызыкIрэр, штабс-капитан, о сыдым фыуигъашIэра?!.- Засс генералым къыхихыгъ шъхьае, псынкIэу 
кIилъэшъужьыгъ: - А-а, уизэфэгъэ-шъыпкъагъа зыфапIорэр? Ащ бэ къепIолIэн плъэкIыщт, ау ар зыIорэми, 
зыщаIорэ чIыпIэми ялъытыгъ. Зэпэуцугъэ цIыфитIум, 
хэгъэгуитIум азыфагу ар дэгъэлъыгъуай. ТекIорэр ары 
зафэр. СэшIэ къэпIощтыр, сэри зы шIошI горэ а IофымкIэ 
симыIэу арэп, ау титIо тыдзэлI, къытаIорэр тэгъэцакIэ. 
ТшIагъэр мытэрэзмэ, тарихъым зэхерэфыжь. Сыд пае, о 
уиIуагъэу, тимыщыкIагъэмэ зядгъэгъэпэн. Модэ еплъэлъ 
мо бгъашхъом ихьарзакIэ. Зэ ытамэ зэкIэхыгъэу жьым 
щесы, зэ уплIэкIагъэу зыкъыредзыхы. Ащ зи угу къыгъэкIрэба, барон?
- КъегъэкIы, ваше превосходительство.
- КъаIо, къаIо,- генералыр штабс-капитаным иджэуап 
ежагъэп,- черкесхэм бзыу шъхьафитым зызэрафагъадэрэр ара къапIо пшIоигъуагъэр?
- Бзыум черкесмэ зызэрэфагъадэрэр шыу горэм 
Розен генералым къызэрэриIогъагъэр сыгу къэбгъэкIыжьыгъ, Григорий Христофорович,- джы Торнау бароным 
нахь шъэбагъэ хэлъэу джэуап къытыжьыгъ.
- Ащ фэдэ зэгорэм Розен генералым къыраIуагъэмэ 
ерэмыгъэшIагъу, ори умыгъэшIагъо. Сэ ар мафэ къэс 
мыщ щызэхэсэхы. Нэкъар ыцIэу сэ черкес симышIу-симыпый нэIуасэ горэ сиI… АрынкIи мэхъу Розен гущыIэгъу 
къыфэхъугъагъэр. ЦIыф гъэшIэгъон ар. ТхьагъэпцI, ау 
шъыпкъагъэ хэлъ, уищэщт, ау урищыкIагъэмэ, укъищэфыжьыщт, илIыгъэ укIэмыупчI - машIом хэхьащт, къыхэкIыжьыщт, урысхэр ылъэгъу мыхъухэми, къэзэкъ 
пхъужъхэр икIасэх…- Кухъэренэм ыуж ит къэзэкъ ухъумакIохэм язэрэгъэбырсыр макъэ генералыр зэригъэплъэкIыгъ, чыжьэкIэ къачъэщтыгъэ шыуищым ящэнэрэри 
къышIэжьыгъ.- Щынагъо щыIэп, зигугъу сшIыщтыгъэ 
Нэкъар ары. Гъогу сытехьагъэу, зыщишIэрэр сшIэрэп, 

--- Page 427 ---

зыкъыспимыгъэкIафэу къыхэкIрэп… УанэIу зыгорэ ихъуи, 
чъые фэдэу зышI, барон.
- ГъогушIу утехь, Засс,- кухъэренэм къыголъэдэгъэ 
жэкIэ-пэкIэ лIы гъур къуапцIэм къыриIуагъ,- мо уигъусэми 
ичъые тыукъонэп, узыфэкIорэ генералми сыкъешIэжьмэ, 
сэлам сфехыжь.
- Тхьэуегъэпсэу. НэмыкI Iоф къысфыуимыIэмэ, уисэлам генералми пфесхыжьын, ащ уигугъу ренэу ешIы.
- Мо бгъэшхъо шъхьафитым сыфегъадэ ара?.. Сыщымыгъупшэмэ, дэгъу. Ау Пшызэ шъукъикIмэ, шъузэрэкIэгъожьыщтыр зэжъугъашIэ. НекIох, Аслъанчэрый, Аслъанбэч, мыхэмэ гъогумаф ятIуагъэмэ, тэ тигъогуи пытэжъугъэдзэжь. Пчыхьэ горэм сыкъыпфыкъокIыщт, генерал.- 
КъыфызэплъэкIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Адыгашъхьэхэр 
уипчэгъумэ запыпхыжьыкIэ ары.
VI
Джы къыкъомыкIымэ джы къыкъокIы ыIозэ, Барсуковскэ станицэ хьакIэщым, зэрэзэзэгъыгъагъэхэу, Торнау 
штабс-капитаныр джацы охъуфэ Гъазый Iимамым ежагъ. 
Гупшысэ гумэкIмэ зэрадзэзэ, чэщныкъо нэс ынапIэ 
къефэхыгъэп. Сыхьат горэ тешIагъэу шыблэ гъогъо макъэм рэ къырикIыкIэхыщтыгъэ ощхымрэ штабс-капитаныр 
къагъэущыгъ. Имамыр оешхом къыхэкIышъунэп зыщиIощтым, пчъэ тео макъэм шъхьэр кIыригъэпхъотыкIыгъ, 
лъэпэпцIыеу пчъэм екIуалIи, упчIагъэ:1
1 "…Генералым сыригъусэу Прочный Окоп сыдэкIи, Пятигорскэ екIурэ гъогум сытехьагъ,- Торнау штабс-капитаным ыгу 
къэкIыжьы.- Ящэнэрэ уцупIэм Барсуковскэ станицэм тызынэсым, 
генералым ащ сыкъыдини, ежь ыпэ ригъэхъугъ. ЗыIукIэрэмэ сэ 
Прочный Окоп исымэджэщ сычIэлъэу афиIуатэщтыгъ. Джар ишIыкIэу къыслъыплъэнкIи хъущтыгъэ цIыфхэр дгъэплъэхъунхэшъ, гу 
къыслъамытэу къушъхьэхэм якуупIэ сыхэхьан амал дгъотынэу 
тыгугъэщтыгъ. Гъазый Iимамым Барсук сыщыIукIагъ, чэщ ое шIункIыр 
къызфэдгъэхъузэ, Пшызэ тызэпырыкIыгъ. ВерстипшI фэдиз зичыжьэгъэ хъотэ куу горэм Къэрэмырзэ Тембулат къыщытажэщтыгъ.
Черкесмэ сыкъамышIэжьыным пае хьаджэ сарыкъ паIо зыщысагъэлъагъ, сиши, сишъуаши, сиуани къызэблахъугъ. Сэ анахь къинэу 
сапэ илъыгъэр Пшызэрэ къушъхьэ лъапэмрэ азыфагу илъыгъэ 
шъоф зэщизыр зэрэзэпысчыщтыр ары. Абрэджмэ зэрашIэу, тынэ- Хэт ар?
- Сэры.- Iимамым ымакъэ къэIугъ, псыр пыжъожъоу 
къихьагъэм ыгъэшIагъоу къыфидзыгъ: - Джыри, Хьасан-бэй, ухьазырба?
- Щэджэгъоужым щегъэжьагъэу, Iимам, сыкъыожагъ, 
хэта зышIагъэр мыщ фэдэ дунэе кIодыжьым укъыхэкIыныр… Джыдэд.
- Сыдэу пшIын, Хьасан-бэй, егъэзыгъэ IофкIэ тызыхагъэзыхьагъэ дунаир ары тэ хьаджрэтхэмкIэ тидунаир. О 
пшIэрэп нахь, бетэмал, титIо тиIоф къызщикIыщт, къэзэкъхэр зыгъэбэлэрэгъыщт чэщ дэгъу Алахьым къытипэсыгъэр.
Шыу нэгъоджитIур зэпымыужьырэ ощхым пхырычъыхэзэ, Пшызэ инэпкъ мылъагэ ечъэлIагъэх. Джащ 
фэдизым зы гущыIэ зыжэ къыдэмыкIыщтыгъэ Гъазый 
Iимамым къыIуагъ:
- Сыоплъышъ, Хьасан-бэй, егъашIэм утесыгъэм фэдэу 
шым уекIу.
- Сигуапэ, имам. О нэмыкI еплъыкIэ къысфыуиIагъа?
- Укъэзэкъэпти, етIани Засс генералым утопгъаоу 
къытиIогъагъэти, шымкIэ тIэкIу сыптещыныхьэщтыгъ.
- Ащ угу ебгъабгъэ хъущтэп. Ежь шыудзэ генералышъ, лъэс пстэури шым темысышъунэу елъытэ. Ау шым 
тес пстэури шыоп.
гухэм башлыкъхэр арыхъуагъэхэу тигъогу хэдгъэкIыщтыгъ. Пчыхьэм 
ощхышхом къыритIупщыгъ. Сыхьат пшIыкIуплIэ гъэпсэф тымышIэу 
тыкIуагъэу мэзым тыкъыщыуцугъ. Пчэдыжьым мыуцIын къытхэмынагъэу, гъаблэм тигъалIэу нэф тыкъикIыгъ. Мэзым тыкъыхэкIыжьи, Уарп тызэпырыкIыгъ, бэслъыные чылэхэу Лэбэшхо нэпкъ 
кIэрысыгъэхэм алъэныкъокIэ тыкIуагъ. Бэслъыныехэр черкес-адыгэх, къагъэшIагъэм ячIыгу тесых, илъэс хъугъэу урысмэ закъыратыгъ. 
ЯIоф зытетымкIэ, уяхъопсэнэп: зы бгъумкIэ, урысмэ афэIорышIэнхэу, зэрафэшъыпкъэхэр къаушыхьатынэу къафагъэпытэщтыгъэ. 
Ар ежьхэр зэсэгъэ щыIакIэмрэ яфедэ зыхэлъымрэ къызэрагурыIохэрэм диштахэщтыгъэп; адырэ бгъумкIэ - абдзахэхэр япыйхэу 
медовейцэхэмрэ убыххэмрэ зэрапхъощтыгъэх, тэ къызэрэдгохьагъэхэр къафагъэгъущтыгъэп. Бэслъыные пщыхэу Къанэкъомрэ 
Шъэлэхъумрэ лIыхъужъхэу ацIэхэр Iугъагъэх, ау чIыпIэу зэрыфагъэхэм, урысхэмрэ адырэ адыгэ лъэпкъыхэмрэ азыфагу зэрэхъугъэхэм пщитIуми шIуагъэу яIэр агъэкIодыщтыгъ. Чэщ-мэфищэ зы мэзым 
тыхэкIымэ адрэ мэзым тыхахьэзэ, Къэрэмырзэ Тембулат зыщыпсэущтыгъэ Щэджрае чылэм благъэу текIолIагъ. Мафэрэ ошIэ-дэмы шIэу 
къыттемыонхэм пае чIыпIэ пцIанэхэм такъыщыуцущтыгъ, чэщрэ

--- Page 428 ---

- Ар къызытшIэщтыр нэпкъым тепкIэхэу Пшызэ тызыхапкIэкIэ ары. Мы нэпкъыр къэзэкъмэ мытIэсхъапIэу алъы тэ. Сауж къихь, шым ужэдэмыу, уемылъэкъуау, уибгы рыпх псыр къынимыгъэсэу узэпырихыщт.
Пшызэ Iушъо шъхьарытыгъэ шыблэ гъуагъор Инджыдж, 
Уарп, Лэбэ ЦIыкIу псыхъохэр зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ 
IокIоты, тIэкIу-тIэкIузэ нахь макIэ мэхъу, заулэрэ шыуитIур 
чъагъэхэу ощхыр зэпыужьэу регъажьэ, шы илъыгъокIэ 
къэлъагъощтыгъэ мэз шIуцIэгъо Iапчъэм чIэлъэдагъэхэу 
къэуцугъэх. Чъыг тхьапэмэ къапыткIурэ ощхыпсым ымакъэ 
фэшъхьаф зэхахырэп. Тхьэпэ уцIыныгъэр зыфэмыIыгъышъугъэ къутамэ горэ зызэпэкIыкIым, Iимамым къыIуагъ:
- Упсэмахэ зыхъукIэ, ащ фэди къыохъулIэщт. Щынагъо щыIэп. Уджаур нахь мышIэми, Хьасан-бэй, нэмаз 
зэрэфэпшIырэр арыщтын, Алахьым ынэшIу къытщифагъ. 
Къысфэгъэгъу, си Алахь,- Гъазый Iимамым ыIитIу дигъэчъаий, нэгъоибзэкIэ елъэIугъ,- гъусэ сызыфэхъугъэ джаурым фасшIэрэр. Джаурыр уукIмэ, джэнэтым уихьащт 
аIо шъхьае, сэ мыр сыукIэу джэнэтым сихьэкIэ, урыс 
джэхьнэмым сиунэгъо-бын хэсэу сытхъэщтэп. СыкъызэхэшIыкI, уигъогу зафэ сытегъэт. ЗэкIэми анахь дэгъугъэр 
мыр уидин къизгъэхьэгъагъэмэ ары. СлъэкI къэзгъэнэнэп, 
хэт ышIэра, сыдэлажьэмэ, къезгъэшIункIи мэхъу.
машIо тымышIэу мэзхэр тиуцупIэщтыгъэх, тишмэ уанэхэр атетхыщтыгъэп, Iашэхэри хьазырхэу тIыгъыгъэх. Зэгорэм Лабэ тызэпырыкIызэ, пщитIу зипэщэ нэбгырэ шъэныкъо фэдизмэ таIуупIагъ. 
Пщыхэр зелъэгъум, Iимамым ышъо къызэокIи, Тембулат ахэмэ 
гущыIэ къафегъотыфэ табгъукIэ гъэбылъыпIэ сылъыхъунэу къысиIуагъ. Ахэр ти Линие къинмыгъуае езгъэлъэгъущтыгъэ хьаджрэтхэу Хьамырзэкъо Аслъанчэрыерэ Тамбые Аслъанбэчрэ арыгъэх. 
А мафэм тэ Щэджрае тыкъэсыгъ. Ащ сэ мэфиплIэ сыщыпсэугъ. 
ТежьэжьынкIэ къэнэгъэ мафэхэр Лэбэшхорэ Лэбэжъыерэ азыфагу 
ит мэзым щыдгъакIомэ нахьышIоу Къэрэмырзэ Тембулат ылъытэщтыгъ, Линием тебэнэным пае куп ыугъоеу макъи ыгъэIугъагъ. 
Тыкъызщежьэжьыщтым, Тембулат иаталыкъэу Мэршанэ Мэфэдыкъу ыкъо Сэфэрбый игъусэу чылэм къэкIуагъ. Сэ сыздэкIощт 
чIыпIэхэм атегущыIэнхэшъ, зэзэгъынхэм пае зэхэгущыIэжьынхэу 
ахэр Ачыпсоу къырищыгъагъэх. Ахэмэ яшIэ хэмылъэу, тигухэлъхэр 
ятымыгъашIэу къыддэхъун щыIагъэп. Мэршанхэм япIур Тембулат 
шIу къалъэгъущтыгъ, ащ пае сыд фэдэ IофкIи IэпыIэгъу къытфэхъунхэу тыкъагъэгугъагъ, ежь фэдэу сэри сыкъагъэгъунэнэу аIуагъ. Сэ 
сызщыщыри зекIо сыкъыкIежьагъэри ахэмэ ашIоуушъэфы хъущтыгъэп …"

--- Page 429 ---

 "Алахь", "джаур" зыIозэ, нэгъоибзэкIэ лъэIогъэ 
Iимамым штабс-капитаныр емыупчIын ылъэкIыгъэп:
- Уинэгъоибзэ сымышIэми, гущыIэ зырызхэр къызгурыIуагъэх, Iимам, уи Алахь узфелъэIугъэр джы къысаIу.
- Сэ сизакъоп, Хьасан-бэй, Ар зи Алахьыр. Ущэщэн 
быслъымэн зытIуагъэкIэ, Ар ори уи Тхь. Джаущтэу зыщымытыкIэ, о уиIофи тэ тиIофи къыддэхъущтэп. Ау зэкIэри 
зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ Алахь лъапIэм сызыфелъэIугъэр сыушъэфынэп: узэрэджаурыр, узэрэпыир тшIэзэ, 
тидин лъэпкъэгъу черкесмэ ячIыгу узэритщагъэр къысфигъэгъунэу, шъо тыкъызэрэжъугъэгугъагъэр къытфышъуигъэшIэнэу ары. Сыд джыри? Ащ нэмыкI тIэкIу-шъокIухэри 
шъхьэих фэсшIыгъэх. Ау ар етIан, етIан.
- ЕтIанэмэ, етIан…- ЩхыпцIы фэдэу Торнау зишIи, 
еупчIыжьыгъ: - Ау етIанэм къикIырэр, Iимам, ошIа? ЦыхьэмышIыныгъ!
- Ар шъхьэихыгъащ! Тэ титхьэлъанэ тызэремыпцIыжьырэр зыщымыгъэгъупш. Ар ерагъэу къытедгъэнэгъэ 
Бый зэхемыгъэх.
Нэфшъагъомэ адэжь гъогунчъэ мэзым хэтхэу шыуитIур кIохэзэ, зылъыхъущтыгъэ гъэхъунэу псынэкIэчъыр 
зэбгъучъэщтыгъэм къызыщэуцухэм, Iимамым къыIуагъ:
- Шыхэр тлъэхъэщтхэп, тэ ткIэрыкIхэу ахэр зыми 
кIощтхэп. Тищыгъынхэр дгъэгъушъыщтых.
- Сыдэущтэу? - "дгъэгъушъыщт" гущыIэм Торнау 
штабс-капитаныр къыгъэупчIагъ.
- Тэри, нэгъойхэм, черкесмэ зэраIоу, пэкIэ псы тешъорэп, щыIакIэм зыгорэ хэтымышIыкIэу щытэп, тэзгъэшIэн 
пэщэшхохэри тиIагъэх, ау дунэе зэлъыштэным тыхэтызэ, 
тщыгъупшагъэри тIэкIэзыгъэри бэ. Тхьэегъэпсэух, тыкъызхэнэгъэ черкесмэ тымышIэрэ Iаджи тагъэшIагъэ. Тибылымыл зэрэтагъэщыугъэм изакъоми. ПщыпIэм чIэлъ пхъэ 
гъугъэхэр къахьых. Урысмэ зэраIоу, один махом, штаукI 
еогъукIэ машIор джыдэдэм къызэдгъэчэпыщт. Алахь 
зизакъор тыгу илъыфэ, Хьасан-бэй, гукIодыгъо щыIэп, 
тызэкIыгъуфэ, тиIоф къыддигъэхъунэу Ащ телъэIущт. 
Нэмаз фэошIба, уелъэIуба? Непэ фэдэу муары итыгъи 
къыкъокIы, уигухэлъи къыбдигъэхъущт…- Гъазый Iимамыр 
ицые хьазырмэ ахэIаби, зы хьазыр къахихыгъ. Бзыуцыф 
гъушъэм гыныр хитакъуи, штаукI зэгъэутэкIым къыхихыгъэ 
мэшIуачэм зытIо-зыщэ епщэгъукIэ пхъэ Iатэр къызэкIэблагъ.

--- Page 430 ---

Шыблэ гъогъо ощхыр зышъхьэрыкIыгъэ мэзым 
тIэкIу-тIэкIузэ зыкъешIэжьы: бзыу зырызхэм амакъи къэIу, 
хьацIэ-пIацIэхэр зепшэхэу, быбхэу рагъажьэ, мычыжьэу 
щыт чъыг гъугъэм пыс пхъэуIуми ипчэдыжь гъомылэ 
дырегъажьэ. КIэсагъэми, сэбахь нэмазымрэ пчэдыжь 
нэмазымрэ зэдигъэкIонхэу Гъазый Iимамым амдэз ыштэ 
зэхъум, зэрэфэмыкIэщыгъор къызыхимыгъэщэу Торнау 
штабс-капитаными ар ышIагъ. Нэмаз ужым имамым къыIуагъ:
- Зэхэоха, Хьасан-бэй, пхъэуIуми пчэдыжьышхэ ешIы, 
тэ сыда тызажэрэр? Щаипс тешъокIэ, къытфишIэнэп. Къэщэй пIэ,- хьазырым илъ хьаджыгъэ гъожьышэм щыщ тIэкIу 
ыIэгушъо ритэкъуагъ.
- Сыда мыр? - штабс-капитаныр ыIэгу илъым епэмыгъ.
- ЗыIутакъуи, щай тешъухьажь. Лы гъэгъугъэ хьаджыгъ, черкесмэ ар ягъогугъомыл, къыпфишIэщт щэджагъо нэс, Тембулат къытфэкIофэ уигъэмэлэкIэщтэп. Мы 
черкес къуаери бэшIагъэ загъэгъугъэр, илъэс шъэныкъо 
тешIэгъэнкIи мэхъу, ащ фэдитIо джыри щылъыгъэкIи, 
мэпытэ нахь, кIодырэп.
- Черкес къуаем икъэбар зэхэсхыгъэ, ау лы гъэгъугъэр 
ахьаджми сшIагъэп.
- Тэ, нэгъойхэм, лы гъэгъугъэ гъогум зыдэтымыштэщтыгъэу арэп, ау черкесмэ ялы гъэгъугъэ хьаджыгъэ нахь 
къэтштагъ. Хьынэп, хьылъэп, уцIыныщтэп, зы хьазыр из 
къыпIуфэмэ, мэфэреным кIуачIэ пхигъэлъыщт. Хъугъэ 
черкес, нэгъой тIоу тэ тызыщытхъужьынэп, шъо урысхэм 
шъухэлъ шIуагъэ горэми игугъу къэшI. Щэджагъор къэсынкIэ джыри охътэ шIукIае щыI, тимашIуи маблэ, тишхэри 
мэхъух. Тембулати зыкъигъэгужъощтэп, зыфиIогъэ 
щэджэгъо уахътэм ехъулIэу къэкIощт.
- ШIуагъэ горэ зыхэмылъ лъэпкъ дунаим тетэп, ар 
къэсымыIоми, ори ошIэ, имам. Урысхэри ахэмэ ащыщых. 
- Ар тэшIэ. УмыгъэшIагъо, Хьасан-бэй. Гъогу узыдытехьэрэм ишIуи имышIуи, цIэу хэсым нэсыжьэу, пшIэн фае. 
Ар сэрэп зыIуагъэр уилъэпкъэгъу Засс генералым аригъэукIыгъэ Мэмэкъай тхьамыкIэр ары. Сыд фэдэу ар цIыф 
Iушыгъ, лIыхъужъыгъ, арымырыгъэмэ титIо тызэIумыкIэныгъэкIи мэхъу. Сыдэу тшIын, Алахьым нахь тымышIэу, 
тисабыймэ тащыгушIукIэу тыпсэузэ, шъукъытфакIуи, 
егъэзыгъэ бэлахь тыхэшъудзагъ… СыкъэдаIо, Хьасан-бэй, 
къысфэгъэгъу узэрэзэпызгъэугъэмкIэ.

--- Page 431 ---

- Зымыухыжь, Iимам, хэти ыгу илъыр ымыушъэфымэ 
нахьышIу. Сэ слъэпкъыкIэ, сятэкIи сятэжъкIи, сынэмыц. 
Екатеринэ нэмыцыпхъу пачъыхьэм къыщегъэжьагъэу урыс 
тыхъужьыгъэу Урысыем тис, тлъи щыдгъэчъагъ, къэтыухъумагъ, джыри къэтэухъумэ.
- Къысфэгъэгъу, джыри узэпызгъэущт. Джа зигугъу 
къэпшIыхэрэ нэмыцмэ афэдэхэр тэри тиIэх, къумалхэмэ 
сшIэрэп зэрэплъытэщтхэр, къытэзаорэ урыс пачъыхьэм 
нэгъойми черкесми умышIэнэу тилъэпкъэгъу СултIан 
Хъан-Джэрые горэ гот. Ащ фэдэ къэбэртэе-адыгэхэри, 
ЧеркаскэкIэ яджэхэу, ябыслъымэн дини чыристан динкIэ 
ахъожьыгъэу Урысыем зы куп ис.
- ЗыцIэ мышIукIэ къепIогъэ СултIан Хъан-Джэрые 
дэгъоу сэшIэ. Ащ сэ Польшэм сыщыдэзэуагъ, лIыгъэ хэлъ, 
цIыф гъэсагъ, джыдэдэм пачъыхьэм иухъумакIомэ япащ.
Гъазый Iимамыр мэкъэ псыгъуабзэкIэ кIэщхыкIи, зэхихыгъэ гущыIэмэ закъыпишIыжьызэ, къыкIиIотыкIыжьыгъ:
- "ЛIыгъэ хэлъ", "цIыф гъэсагъ", "урыс пачъы хьэм 
иухъумакIу".- ЕтIанэ емыпэсыгъэ мэкъэ IэтыгъэкIэ къызыбгырыугъ: - Ащ нахьи нахьышIугъ ар зыпIугъэ черкесмэ 
аготыгъэмэ! - Ардэдэм псынкIэу зыкъызэбли хъужьи, 
тхьагъэпцIэу къеупчIыгъ: - Хьасан-бэй, тызытегущыIэщтыгъэм тIэкIу тызэребгъукIуагъэм уегуцафэрэба? Уинэмыцыгъэ, тичеркесыгъэ, тинэгъоигъэ зыщэтэгъэгъу пши, урысмэ 
яшIуагъэу къыпфэмыIошъурэм къыфэгъэзэжь.
- Джа къызэрэсIуагъэу, дэгъу зыхэмылъ цIыф лъэпкъ 
дунаим тетэп,- иапэрэ гущыIэхэмкIэ джыри штабс-капитаным къыригъэжьэжьыгъ.- Уахэсын-уадэпсэункIэ урысхэр цIыф дэйхэп. УимыIэмкIи укъызэхашIыкIыщт, яIэмкIи 
къыбдэгощэщтых. Абзэ зэгъашIи, рыгущыIи, рыпсэуи 
узэрэнэмыкI цIыф лъэпкъыри зыщагъэгъупшэу уащыщ 
шъыпкъэу алъытэщт.
- Уятэ-уянэмэ къыпфаусыгъэ цIэри къыомыупчIыжьхэу пфызэблахъущт, ара? - Торнау штабс-капитаным 
къызэриIуатэщтыгъэ макъэм дыригъаштэу Гъазый Iимамыр 
къэупчIагъ.- КъаIо, къаIо, сыкъыожэ,- "Хьасан-бэйкIэ" 
еджэнэу ыIупэ къытелъэдэгъагъ шъхьае, зэрипэсыжьыгъэп.
- А зыфапIорэр сэ ахэмэ дагъокIэ афэслъэгъурэп. 
Мары, сэри шъо "Хьасан-бэй" къысэшъоIоба?
- КъэпIуагъэмкIэ,- Iимамым зиплъыхьэ фэдэу зишIи, 
игъусэ ыцIэ шъыпкъэ къыпигъэхъожьыгъ,- Федор Федорович Торнау штабс-капитан, делашъо къыстеоштэмэ, 
ухэукъо. Ор-орэу щэщэн зыпшIыгъ нахь, тэ егъэзыгъэкIэ 
утшIыгъэп, "Хьасан-бэйкIэ" шъукъысадж пIуагъэти, тыоджагъ. Ары, уиурысыцIэ зыщыдгъэгъупшэнэу тIуагъэ, ау 
типыймэ япIолIэрэ гущыIэшIухэм, умыурысэу узэрэнэмыц 
лъэпкъым паещтын, ар сыжэ къыдащыгъ.
- Ащ изакъоп, Iимам!..- Торнау штабс-капитаным ыгу 
римыхьыгъэр ымакъэ къыхэщыгъ, етIанэ зыкъишIэжьи, 
нэмыкI гущыIэ шъабэхэмкIэ къыухыжьыгъ.- Тхьэуегъэпсэу 
шIукIэ синэмыцыгъэ къызэрэхэбгъэщырэр. Ау лъэныкъуитIумкIэ тазыфагу Iуагъэ зэрэдэлъыр ори зыщыогъэгъупшэ. 
Угу къемыощтмэ, сигъусэшIу, нэмыкI еплъыкIэу ащ фысиIэр къыосIон: хэти ышъхьэ ифедэ зэрефэ.
- Зэ, зэ, а къэпIуагъэр къэIожьи… ЗэрэхъурэмкIэ, тэ 
тиегъэзыгъэкIэ тшъхьэ ифедэ зетэфэ, шъо техэкIо заокIэ 
шъуимыхэгъэгу иIоф зешъофэ. КъэпIуагъэр тэрэзэу къызгурыIуагъэба?
- КъыбгурыIуагъ, ау ащ къикIырэп тиIуагъэ тепцIыжьыныр.
КIосэжьыщтыгъэ машIор пхъапэкIэ зэIызышIэщтыгъэ 
Гъазый Iимамым гукIэ зэриIожьыгъ: "Сапашъхьэ исым 
сыIооIухьэ шъхьае, лIы пхъаш, имычIыгу исэу тегъасэ… 
КъызэриIорэмкIэ, тэ тыфедэлъыхъу, ежь ихэгъэгу ифедэ 
зэкIэми апшъэшъ, зэмыблэжьэу ыпсэ иджаур пачъыхьэ 
фитыщт. Тэры? Тэ, нэгъойхэм, хэгъэгу хэушъхьафыкIыгъэ 
тиIа? Тихэгъэгу тисыгъэмэ, мы тшIэрэр тшIэщтыгъа? Сыда 
мыщ седыргъ-къысэдыргъыжьыкIэ ишIуагъэу къэкIощтыр? 
Черкесмэ апае тэри Iоф тыхэфагъ. Тимылъку, тихапIэ, 
тишъхьафитныгъэ тэрэгъотыжьхи, сыда черкесхэм къагъэгъунэрэ хэгъэгур тэ зэрэтищыкIагъэр! Мыхъун сIуагъэ мэ, сыкъызэхэшIыкI, си Алахь. Джаурмэ яфэшъуашэр сэ 
сэшIэ, ау зэлъэпкъэгъуищым уапашъхьэ щытIогъэ тхьэлъанэр тыукъонэп, ар тшIэмэ Ори къытфэбдэнэп. Сфэгъэхъущтмэ, кIуачIэ сфырикъущтмэ, мыр тибыслъымэн 
дин къызэризгъэхьащтым ыуж ситыщт. Сигухэлъ Ощ 
нэмыкI ышIэрэп, си Алахь. Къэрэмырзэ зэшитIуми ар 
ясIуагъэп, джырэкIэ ясIонкIи сыгугъэрэп".
ОшIэ-дэмышIэ гупшысэмэ къыкIагъэщтэжьыгъэ Гъазый 
Iимамым ышъхьэ къыIэти, щхыпцIызэ, зытегущыIэщтыгъэм 
пидзэжьыгъ:
- КъызгурыIуагъ, Хьасан-бэй. Титхьэлъанэ уицыхьэ 
тегъэлъ. Ар джаурмэ аIэкIэкIодэгъэ Къэрэмырзэ зэшхэм 

--- Page 432 ---

ацIэкIэ, КъурIан лъапIэр тыгу илъэу, Алахьым ыпашъхьэ 
щытIуагъ. Ори цыхьэмышIыныгъэ горэ тэркIэ угу къихьагъэмэ, Ащ къыпфигъэгъун, Ар гукIэгъушI.- Ардэдэм 
Iимамым къыIощтыгъэм тхьагъэпцIыгъэ хэмылъ фэдэу 
текIыгъ: - Хьасан-бэй, тыгущыIэ зэхъум, загъорэ сызыкIэсакъыщтыгъэр къыосIон, щынагъо горэ щыIэу арэп, 
мэзымрэ мэзахэмрэ афэгъэхьыгъэу черкес гущыIэжъ 
горэм сырэгъуазэти ары.
- Мэзырэ мэзахэрэ шъэф щаIорэп,- Торнау штабскапитаныр щхыпцIыгъэ.- Ара узгъэсакъыщтыгъэр?
- Ары, ары, дэгъоу къэпIуагъ. Ар о тэ щыпшIэра?
- Узыхэхьащт цIыф лъэпкъым идэгъуи идагъуи пшIэн 
фае. Тыгъоспчэдыжь щегъэжьагъэу, Iимам, сызгъэгумэкIырэ горэмкIэ сыкъыоупчIы сшIоигъу.
- УзгъэгумэкIырэр сшIэмэ, хэшIыкI фысиIэмэ, къыосIон.
- Нэкъар, Джансэид, Аслъанчэрый, Аслъанбэч аIоу 
зэхэпхыгъа?
- Зэхэсымыхы мэхъуа! Ахэмэ ацIэ къаIо зыхъукIэ, 
укъэтэджын фае,- Гъазый Iимамыр зытес пхъэтэкъэжъым 
зыкъытыриIэтыкIи, тIысыжьыгъэ.- АпэритIур абдзэхэ 
хэгъэгум изы лIы пхъашэмэ ащыщых. АдритIур къэбэртэеадыгэх. ПлIыми уурысэу, уджаурэу апэ зыкъимыгъаф. 
Чэщ-зымафи титIо тызэкIымыгъугъэу, Хьасан-бэй, гъэшIэгъонхэр къысэоIох, пхэсэлъагъох. Ахэр о тэ щыпшIэхэра?
- Тыгъуасэ гъогум къытщыIукIагъэх. УкъыкIэмыщт, 
Засс генералыр ары гущыIэгъу къашIыгъагъэр.
- Оры?
- Сэ къэптаныр санэIу ихъуагъэу сычъые фэдэу зысшIыгъагъ.
- Армэ Iофэп. Сыда генерал цIэплъым къыраIуагъэр?
- Ахэр зыфэягъэхэр къыбгурыIонэу щытыгъэп. Генералым ишIэ ащ хэлъэп. Кухъэренэм къыголъадэхи, гущыIэ 
зэфэдз-къызэфэдзыжь гъогумафэкIэ дголъэтыжьыгъэх.
- ГъэшIэгъоны… Зыгорэ къытшIошъоушъэфмэ шIэ?
- Шъэф тимыIэнэу тIуагъэба, Iимам?
- ТIогъагъэ шъхьае, плъэгъурэба, тиIоф етымыгъажьэзэ, къытэхъулIэхэрэр… Зэ, Хьасан-бэй, олъэгъуа 
тхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэкIэ сиш зэрэдаIорэр? 
- Модрэ чъыг къутамэхэми бзыухэр апыбыбыкIыжьыгъэх,- Торнау штабс-капитаным Iимамыр зэгуцафэрэр 
къыушыхьатыжьыгъ.

--- Page 433 ---

Къэрэмырзэ Тембулат шы Iэдэжь иш гошIагъэу гъогу 
къэгъэзэгъум къыкъокIыгъ.
- Ионэ-шъуашэкIэ къэзэкъыш ар!..- ылъэгъугъэр 
зыфихьын ымышIэу Торнау штабс-капитаныр къызыщытэджыкIыгъ.
- Ухэукъуагъэп,- Гъазый Iимамри къэтэджыгъ.- Тэ 
щыIа ащ тесыгъэр?..
Тембулат мыгузажъоу шым къепсыхи, шIуфэс къарихыгъ.
- О алейкум сэлам,- мыдрэ нэбгыритIуми зэдырагъаштэу ясэлам пагъохыжьыгъ.
- Бэрэ шъукъызэзгъэжагъэщтын,- ионэш ныбэпх 
зэрэкIикъузэщтыгъэмкIэ иIоф зызэрэримыгъэукъудыищтыр къаригъашIэзэ, Тембулат къыIуагъ,- шъуимашIуи 
кIосэжьыгъэ… Мы шым тесыгъэ къэзэкъым сыкъигъэгужъуагъ.
Торнау штабс-капитаным зэхихыгъэм къыгъэщтэуIугъ, 
Гъазый Iимамри гумышIу шъхьэихыгъэ псынкIэкIэ къэупчIагъ:
- Къыппэуцужьыгъа?..
- Ары къыспэуцужьын…- Тембулат IущхыпцIыкIыгъ 
шъхьае, зигугъу къышIыгъэм ыгу зэрэфэгъурэр къыхэщыгъ: - Сэшхо къихыгъэкIэ къыспэуцужьыгъагъэмэ, 
дэгъугъэба… УIэгъэ хьылъэ телъэу мэзым къыхэзгъуати, 
сеушъыйзэ, ыпсэ хэкIыгъ. Илъэс тIокI горэ ыныбжьыгъэми 
ары…
- Сеушъыищтыгъ пIуи?..- Гъазый Iимамыр мыразэу 
къэупчIагъ.
- Сыда, Iимам,- Тембулат ышъхьэ къыкIипхъотыкIыгъ,- сынэ къыкIаплъэзэ зыпсэ хэкIыщтыгъэ сабыим ащ 
фэшъхьафэу есэбгъэIощтыгъэр? Ихьади згъэплIэжьыгъэ.
- Джаурыр умыгъэплIэжьыгъэми хъуныгъи…- Iимамыр гъумыгъуи, етIанэ Торнау фыреплъэкIызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - ХьацIэ-пIэцIэ, хьакIэ-къокIэ Iус мыхъужьынэу, 
джаурми цIыфба, чIым едгъэкIужьыгъагъэмэ дэгъугъэ.
- Тхьэуегъэпсэу, Iимам,- зыщыщ ымышIэрэ къэзэкъ 
кIалэм икIодыкIэ зыгу ыгъэузыгъэ штабс-капитаным къымыIон ылъэкIыгъэп,- цIыфыгъэр, гукIэгъушIыныгъэр дин 
пстэуми апшъ,- къыIуагъэр и Тхьэ къыфигъэгъунэу нэрымылъэгъу къащ гукIэ къызыфихьыжьыгъ.
"Адэ ары" зыIохи, къыдезгъэштагъэхэ быслъымэнитIури агукIэ Алахьым елъэIужьыгъэх, ау цIыфыгъэм, 

--- Page 434 ---

гукIэгъушIыныгъэм афэгъэхьыгъэу ямыдинэгъум игущыIэхэр лъигъэкIуатэхэ фэдэу Iимамым зишIыгъ:
- Шъыпкъэ, Хьасан-бэй, цIыфыпсэр лъапIэ, ар зэзакъу 
ныIэп Алахьым зитырэр, къызыпIуилъхьэкIэ, зэрэбгъэфедэщт шIыкIэр…
- Гъазый Iимамыр,- диным фэгъэхьыгъэ гупшысэхэр 
гущыIэ зэпыгъэщагъэхэмкIэ лъигъэкIотэн зэрилъэкIыщтыр 
Тембулат ешIэти, ыгу химыгъэкIэу зэпигъэугъ,- шъуитIо 
сышъоплъышъ, шъумэлакIэрэп, хьазырмэ языр шъуунэкIыгъэкIэ сэгугъэ. Ащыгъум зихьадэ чъыг къутамэхэмкIэ 
сыухъумэгъэ кIэлэ тхьамыкIэр чIыгум етэжъугъэгъэкIу. 
Джаущтэу цIыфыгъэ къызыхэдгъафэмэ, ежьри тэри 
тыгупсэфын.
Къэзэкъ кIалэм ибэн тIын, чIыгур шъабэу къычIэкIи, 
псынкIэу аухыгъ. Хьадэр бэным зыщырагъэкIущтым, 
Iимамыр къэгузэжъуагъ:
- Хьау, хьау, ынэIу къыблэмкIэ дгъэзэщтэп, къызэжъугъэзэкI.- Нэбгырищыр бэн мыкуум кIэрыуцохи, псынкIэу 
ятIэр тыратэкъуагъ. Чы къащэу фычIисэщтыр Торнау 
штабс-капитаным зэришIырэр Iимамым зелъэгъум, фидагъэп.- Джары, Хьасан-бэй, мыхъухэщтыр… Адыгэ чIыгум 
къащ ибгъэуцоныр къекIурэп…
- Гъазый,- Iимамыр Тембулат зэпигъэугъ,- зыгъэрэхьат, къыпшIошIырэм ащ фэдизэу утемыгущыI. Ащ 
нахьи нахьышIу мы дгъэтIылъыгъэм идунэе хьаф мыхъун 
щишIагъэмэ къыфигъэгъунэу орырэ сэрырэ ти Алахь 
лъапIэ тегъэлъэIуи, Хьасан-бэий ыIыгъ диным идыухьэхэмкIэ и Тхьэ ерэлъэIу. Амин шъуIо.- Къэрэмырзэ Тембулатрэ 
Гъазый Iимамымрэ аIэгушъохэр зыIуащэягъэх, Торнау 
штабс-капитаным дыухь къыхьызэ, псынкIэу къащ къызыфихьыжьыгъ.
Шыуищыр гъогу зытехьажьхэм, зыцIэ ымышIэщтыгъэ 
къэзэкъ кIалэм ибэн Торнау штабс-капитаныр фызэплъэкIыжьыгъ. Тембулати къеупчIыгъ:
- Джы угу рэхьатыгъа, Хьасан-бэй?
- Тхьэшъуегъэпсэу,- бащэ зытыримыгъэшIэгъэ джэуапыр къытыжьыгъ,- "оуе-сые" хэмытэу хэтрэ хьади чIыгум 
зебгъэкIужьыкIэ, гукIэ зэогъэпсэфыжьы.
- Тхьэуегъэпсэу ащ фэIуагъэп, Хьасан-бэй. Синыбджэгъухэ Джансэидэрэ Нэкъарэрэ зэраIоу, тичатэ зэфимыхыгъэу хэтрэ цIыф лъэпкъи тызэдэпсэугъэмэ, нахьышIугъ. 
Тыпсаумэ, ахэмэ зэгорэм нэIуасэ уфэсшIыщт.

--- Page 435 ---

- ТиIофкIэ иягъэ къытимыгъэкIыщтмэ, сигуапэщтыгъэ…- 
тыгъуасэ щегъэжьагъэу Торнау штабс-капитаным ахэмэ ацIэ 
ятIонэрэу зэрэзэхихырэр ыушъэфызэ, щхыпцIыгъэми, хьарамыгъэ хэмылъэу Гъазый Iимамым ар нафэ къышIыгъ:
- Ахэмэ нэIуасэ уафамышIыгъагъэми, Хьасан-бэй, 
амакъэ зэхэпхыгъэ.
- Сыдигъуа?!.- Тембулат иш къызэтыригъэуцоу 
жэдэIагъ.
- Тыгъуасэ Барсуковскэ тыкъакIозэ, Засс генералым 
икухъэренэ къыголъэдэгъагъэхэ черкес шыухэр ара, Гъазый, зыфапIорэр? - зигугъу ашIырэр къыгурымыIо фэдэу 
штабс-капитаныр къэупчIагъ. 
- Генералым икухъэренэ голъэдэнхэ алъэкIыгъэмэ,- 
хъурэр олъэгъуа къыригъэкIэу Тембулат нэкIэ Гъазый 
Iимамым фычIэплъыгъ,- ахэр тэ къызэрэтшIомышIэу 
зэфэшIу-зэпэблагъэхэщтын…- зэгуцафэрэр нэмыкI 
гупшысэкIэ къызэблихъужьыгъ.- Дунаир зэхэшIыкIыгъуаеу 
зэхэлъ. Ар апэрэмкIэ, мафэм, чэщым, пчэдыжьым, щэджагъом, пчыхьэм фэдэу гурыIогъошIоу къыпщэхъу, ау 
чэщ-зымафэм къыкIоцI цIыфыгум бэрэ шIукIи екIи 
зызэблехъу. КъашIэ ащыщэу зытебгъэфэщтыр.
- Ар зиIэшIагъэр цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьрэ Алахь зизакъор арышъ, тегъэфэгъуай,- джы 
Iимамыр зыфэешым ешэсыгъ,- зэбгъэшIэнэу узыфежьэкIэ, Ащ ыгъэIорышIэрэ шыблэмрэ жьыбгъэмрэ, уаемрэ 
ошъумрэ, машIомрэ тыгъэ-мэзэ убытхэмрэ къыпфаригъэдэщтэп. Шъыпкъэба, Хьасан-бэй?
- УкъызысфыоупчIыгъэм, Iимам, джэуап къетыжьыгъуай. Усэгъэмысэмэ, къысфэгъэгъу, ау Тхьэмрэ тхьабэм рэ яIоф зэхэогъэкIуакIэ.
- Ар оIуа? Ухэукъорэба? - хьарамыгъэнчъэу Гъазый 
Iимамыр къэупчIэ фэдэзэ, кIэщхыкIыжьыгъ.
- Тежъугъэужьыр, чэщ тытемыхъухьэзэ, мэзым 
тыхэжъугъэкI,- зэнэкъокъунэу езгъэжьэгъагъэхэ гъуситIумэ Тембулат афидзи, иш елъэдэкъэуагъ,- къышъуфэсхьыгъэ лы гъэжъогъэ фабэри мэучъыIыжьы, 
хьатыкъри мэдыижьы. Шы илъыгъо заулэкIэ тигъогу 
хэдгъэкIмэ, тищэджэгъуашхэ-пчыхьэшъхьашхи зэдэдгъэкIонышъ, чэщныкъо факIоу Щэджрае текIужьыщт, джа 
сыхьатыр пIалъэ зыфэсшIыгъэ Быий ащ къыщытэжэщт.
- НэмыкI чылэмэ тадэкIыщтыба? - ежь ипшъэрылъ 
Iоф ыгъэгумэкIызэ, Торнау штабс-капитаныр къэупчIагъ.

--- Page 436 ---

- Бэслъыные, абэдзэ чылэ заулэмэ тябгъукIощт нахь, 
тадэхьащтэп. Сэ ахэмэ ацIи къыосIощт, ящысыкIэ-гъэпсыкIи къыпфэсIотэщт.
- Унэгъо пчъагъэу чылэмэ адэсыр, анахьэу Iашэ зыIыгъын, шэсын зылъэкIыщт хъулъфыгъэр зыфэдизыр сэбгъэшIагъэмэ дэгъугъэ.
- Ахэмэ, чылэхэм ацIи, цIыфэу адэсым ипчъагъи птхыщта хьауми угу иуубытэщта? - Iимамыр джау сыдми 
Торнау штабс-капитаным еупчIы фэдэзэ, зыфеупчIыгъэри 
къыушъхьафыжьыгъ.- Нычэпи, пчэдыжьи укъызысфыоупчIыгъагъэхэр птхэу, сурэт пшIэу слъэгъугъэпышъ ары.
- Птхырэр шъэфыжьэп, Iимам. Гум иуубытэрэр зыми 
рихын ылъэкIыщтэп.
- Ари шъыпкъэ, ау ар Алахьым ешIэ, Ащ ишIэ зыхэмылъ щыIэп.
- Алахьым зынэшIу щыфэн, Гъазый,- Iимамым Тембулат щытхъумэ есэмэркъэокIызэ, джыри ушъхьагъу 
дэгъукIэ игущыIэ зэпыригъэугъ,- тиятIонэрэ кощыгъокIэ 
зичIыгу бысым тфэхъугъэ черкесмэ шхэкIыгъэрэ нэкIыгъэрэ зэрэшIэрэп зэраIоу, умэлакIэрэп о. Мо Инджыдж 
псыхъо къэгъэзэгъум дэжь пчыхьэшъхьашхэкIэ тыщетIысэхыгъагъэмэ дэгъугъэ. Сыдэу уеплъыра?
Тембулатрэ Гъазыйрэ ечэнд амдэз аштэ зэхъум, 
гъэхъунэм щыхъурэ къэзэкъышым Торнау екIолIагъэу Iэ 
щифэу зелъэгъум, Iимамым ыдагъэп:
- Модэ мо къэзэкъышым Iэ щызыфэрэм, Тембулат, 
иечэнд нэмаз химынэнэу еIу.
- Ыуж икI, ыгу жьы дерэгъэкI.
- Хьау, хьау, хъущтэп! Мэзым нибл щызэблэплъы аIо, 
нэмаз къыддимышIы хъумэ, ар зэрэмыбыслъымэнымкIэ 
зыхатщэрэ черкесмэ гуцафэ къытфашIыщт. Ежь сыда, 
иIоф къызимыкIыкIэ, амыукIымэ, къызхэтщыгъэ джаурмэ 
ахэлъэдэжьыщт, тэ черкес быслъымэнмэ тахэсынэу, 
тибын-унагъохэр ахэдгъэзэгъэнэу Алахьым къыттырилъхьагъ.- ЕтIанэ фэмыщыIэу штабс-капитаным еджагъ.- 
Шыр рэхьатэу, Хьасан-бэй, гъэхъунэм щэрэхъу, ечэнд 
нэмазыр къэблагъэ.
Ечэнд нэмазыр Алахьым ыпашъхьэ нэбгырищым 
зыщырахым, мэшIошIыным пымыхьэхэу, Тембулат къыхьыгъэ лы гъэжъогъэ фэбэ-мычъыIэм хьатыкъыр дашхызэ, 
япчыхьэшъхьашхэ псынкIэу аухыгъ, зышэсыжьыщтхэм, 
Къэрэмырзэм ионэ къуапэ кIэрыпхыхьэгъэгъэ шъо Iалъмэкъым хьаджэ паIоу къырихыгъэр Торнау штабс-капитаным щилъагъ:
- ПфэшIукъабз, Хьасан-бэй, дэгъоуи къыокIу. Непэ 
щегъэжьагъэу ухьадж, Алахьым зыщыфэшIушIэхэрэ Чабэм ущыIагъ.
- Сыд къыщыплъэгъугъэр, къыщыпшIагъэр къыраIомэ? - Гъазый Iимамыр къэгумэкIыгъ.
- Ислъам диным хэшIыкI фысимыIэу гъогу сыкъыжъудытехьагъэп, Iимам,- фимыдзэу фыкIигъэтхъи, ыгукIэ 
ымыштэгъэ диным хэшIыкI зэрэфыриIэр Торнау штабс-капитаным къыушыхьатыжьыгъ,- илъэс псэум ащ нахьрэ 
Iоф сиIагъэп.
- Ары, ары, Хьасан-бэй, шъыпкъэ,- Гъазый Iимамым 
къыдыригъэштагъ,- Алахь лъапIэм къытфыригъэхыгъэ 
быслъымэн диным хэшIыкI къодыеп, шIэныгъэ куу зэрэфыуиIэр дэгъу. Ау гъогу щынагъо тытет, шыр лъэкъуиплI 
пэтызэ, мэлъэпао аIо, хэт ышIэра, тымышIахэу тэри… 
Хьау, хьау, хэт ышIэрэ сэIо нахь, ащ фэдэ гупшысэ мышIухэр сшъхьэ къизгъахьэхэрэп…- къыIуагъэхэмкIэ ыгу 
зэбгъэжьэу кIилъэшъужьи, хэкIыпIэ ушъхьагъу къызфигъотыжьыгъ.- Хьау умыIощтмэ, Тембулат, мэзыр зыщыдбгынэщт Iэгъоблагъор къэсплъыхьан.
Пчыхьэпэ мэзыр псынкIэу мэзахэ хъоу ригъэжьагъ, 
шылъэмэкъэ заулэмэ афэшъхьаф ащ хэмыIукIы фэдагъ. 
Джаущтэу къыпщэхъу нахь, узыхэдаIокIэ, ичэщ щыIакIэ 
зызэрэфигъэхьазырырэр зэхэошIэ. Мэз Iапчъэр къызэрэблэгъагъэр къыозыгъашIэрэ жьы макIэу къыкIэпщыгъэм мэфэ жъоркъым ыгъэулэугъэ чъыг тхьапэхэр къызэлъигъэсысыгъэх, адыкIэ, чэщ бзыу горэм ымакъэ 
къэ Iугъ, ащ нэмыкI гори къыпэджэжьыгъ. ТIэкIу тешIэ къэси 
нахьыбэ къэхъурэ хьэцIэ-пIацIэмэ шыхэр хагъэпырхъыкIых, 
Инджыдж къушъхьэ псыхъоми ичъэ макъэ нахь чан мэхъу, 
ошъогум ипхъагъэхэ пщэ гъощэгъэ шIуцIашъохэми жъогъо зырызхэр къахэпсы.
- ЕмыкIу къысфэмылъэгъу, Тембулат,- язакъоу къызызэкIэрэнэхэм, Торнау штабс-капитаным зыфэIэжэжьыгъэп,- Iимамым ар зэхезгъэхынэу сыфэягъэп, непэрэзымафэм сызыгъэгумэкIырэмкIэ сыоупчIы сшIоигъу. Мы 
шым тесыгъэ къэзэкъ кIалэм идунай ыбгынэжьы зэхъум, 
зи къыуиIожьыгъэба? ЗыцIи, зылъэкъуацIи, зыщыщ псэупIэри тымышIэрэ цIыфэу чIым едгъэкIужьыгъа?

--- Page 437 ---

- УкъызыкIэупчIагъэм, Хьасан-бэй, мыхъун хэслъагъорэп, пшIэнэу уфаемэ, ащ сыкъежэщтыгъэ. Игъонэмыс 
кIалэм ыцIи, ылъэкъуацIи, зыщыщ чылэри къысиIуагъ. 
Сыдэу тшIыщт, дунэе егъэзыгъ тызтетыр. Ау мы зыуж тит 
Iофыр зэшIотхымэ, зынапIэ зэтеслъхьажьыгъэм илIэкIэгъэ тIылъыкIэ янэ-ятэмэ язгъэшIэнэу, къызхэкIыгъэри 
сымышIэу, нэузыр зытеслъхьажьыгъ. Джыдэдэм ащ 
ыцIэкIи, ылъэ къуацIэкIи, зыщыщ чылэмкIи укъысэмыупчI, 
етIан ар етIан… Ар черкесыш тесыгъэмэ, псаоу къэнэныгъэкIи мэхъу… Хэти ибылым ядэжь, зыдэкIыгъэ щагум, 
егъэзэжьы. Непэ зигугъу тшIыгъэ Нэкъарэ ащ фэгъэхьыгъэу ыIорэр ошIа? УимыхапIэ къатемых, уимыш утемытIысхь. Гъазый IимамымкIэ зыфэпIуагъэм шъыпкъэ 
хэлъ. Ау сэ уицыхьэ къыстелъымэ, ащи уицыхьэ тегъэлъ. 
Хэтрэ динлэжьи ежь идин нахь лъапIэ щымыIэу, ежь ышIэрэр 
нэмыкIмэ амышIэу ыIозэ, загъорэ гущыкIыгъо зешIы. 
Къэзэкъмэ къазэрэIэ кIэкIыжьыгъэ шIыкIэр Iимамым къыпфиIотагъэба? Ащы гъум, моу нахь чIыпIэ гупсэф горэм 
тызифэрэм,- Тембулат кIэщхыпцIыкIыгъ,- ащ ичэщ щауикIыкIэ къызэриухъумагъэр къедгъэIотэжьыщт.
VII
Чэщныкъо мэзахэм Щэджрае чылэм иинэгъэ-цIыкIугъэ, 
унэу дэт пчъагъэр зыфэдизыр къэшIэгъоягъ. Ау Торнау 
штабс-капитаным нэ чан гулъытэкIэ ар Лэбэ ЦIыкIу инэпкъ 
икIыхьэкIэ сэман, мыжъо, чыиф унэхэмкIэ зэрэIулъэшъуагъэр къыгурыIуагъ. Чылэр кIым-сымыгъэми, ихьэхэмкIэ зэрэсакъыщтыгъэр тыдэкIи къыщыошIэ. Шылъэмэкъэ 
зэблэумэ къагъэущыгъэхэ пIонэу атэкъэ Iо мэкъэ зырызхэри модыкIэ-мыдыкIэ къыщэIух. Ахэмэ адэхьащхырэм 
фэдэу псыхъо чъэр макъэр чылэм шъхьащыт.
Зыблащыгъэ унэ цIыкIухэм ялъытыгъагъэмэ, Къэрэмырзэ Тембулат ипхъэ унэ ины - фэкIыхьашъо-шъуамбгъоу 
щагушхор зэлъиIыгъ, былым къакъырэхэри нэмыкI бгъагъэхэри адыкIэ къыщэлъагъох, щагум пкIышъхьэ-мышъхьэ 
чъыгхэри дизых. Ахэмэ анахьи штабс-капитаным нахь 
шIогъэшIэгъоныгъэр зыщырагъэпсыхыгъэ щагур къызэрэшIыхьэгъэгъэ мыжъо чэум, ащ хэшIыхьэгъэ къэлапчъэм 
ялъэгагъ - шым узэрэтесэу укъыдэщыщтыгъэп. "УекIугъэкIи, штэгъуае хъун мыр…- Торнау ыIуи, зэгупшысагъэм 

--- Page 438 ---

ежь-ежьырэу гукIэ дэхьащхыжьыгъ.- Ащ нахь пытапIэхэр 
тэ Польшэми, Болгарыми, Щэщэнми щытштагъэх…"
ШIункIым къыхэкIыгъэ лIы ушъэгъэ пытэм Тембулат 
риIуагъ:
- ТихьэкIэ щэщэн хьаджэр, Ягыз, иунэ егъэблагъ, 
ифэIо-фашIэхэр фашъушIэх. Бый слъэгъурэп, джыри 
къэкIуагъэба?
- Бый макъэ къызэрэтигъэIугъэмкIэ, шIэхэу къэсынэу 
ары.- Тембулат зыIокIыжьым, кIэлъежьэжьи, еIушъэшъагъ: - Зыдешъущэжьэнэу зыфэшъуIогъэ абэдзэ пшъашъэри къаригъэхьыгъэу мо псыIум Iудзэгъэ унэм щытIыгъ.
- ИтеплъэкIэ сыдэу щыт? Пщэмэ, пхъожьымэ, зыгорэ 
кIэпхыщта?
- ЫнапэкIэ дэхэ дэдэп, абадзэмэ дахэ къахэкIына, ау 
ыIэпкъ-лъэпкъхэмкIэ дэгъоу зэхэлъ. ЗэкIэми анахь дэгъур 
ыуж къэзыфын зэримыIэр ары, Iахьылынчъэ шъузабэ 
горэм ыпхъу. IэпкIэ-лъапкI, зэрыдгъэтIысхьэгъэ унэр, Iуи 
шIи хэмылъэу, зэлъиукъэбзыгъ.
- Якши, якши, модэ хьакIэм иIофхэр зефэх,- Тембулат къыпыпкIагъэр мэкъэ IэтыгъэкIэ зыпигъэкIыжьыгъ.
Къэрэмырзэ Тембулат ишъузитIу аIукIэгъуи имыфэзэ, 
хьакIэщым къыгъэзэжьыгъ, ау Торнау фычIэхьагъэ шхыным 
хэмыIэу гъолъыжьыгъэу къычIэкIыгъэти, Ягыз фигъэпы тагъ:
- ХьакIэм шъуфэсакъ, гупсэфэу жъугъэчъые.
Сэбахь нэмаз шIыгъом ехъулIэу Бый ичылэ Бэрэкъае 
къикIи, ышнахьыжъ дэжь къэкIуагъ, амдэз зыштэщтыгъэ 
штабс-капитаныр щагум зыделъагъом, IугушIозэ, щагудэт 
хъулъфыгъэмэ зэхаригъэхэу, риIуагъ:
- Сэлам алейкум, Хьасан-бэй. Нычэпэ шъукъэсыщт 
Iоу сшIэгъагъэмэ, сшынахьыжъ икъэлапчъэ дэжь сыкъышъущыпэгъокIыни. Сыдэу ущыта, упсауба, уузынчъэба? 
Щэщэным сыд щыхъурэр, щышIэрэр?
- О алейкум сэлам, Бый, тIэкIу шIагъэ тызызэрэмылъэгъугъэр. Сыдигъу ар, гъэрекIопагъэкIэ сенэгуе, Кавказ 
Псыфабэм нэIуасэ тызэрэзэщыфэхъугъэу сыгу уилъ, 
зэ-тIуи сыкъыпкIэупчIагъ, сишIуфэси къыпфязгъэхьыжьыгъагъ. Щэщэным сыд щыхъун? Ари мыщ фэд, мамыр 
илъэп. Дагъыстанми щышIоп, Къэрэщайми щыбырсыр, 
тырку-монголмэ къазэрэхэзыгъэхэр зыщагъэгъупшэзэ, 
ятарихъ афызэхэфыжьырэп, зыфэмыдэм зыфагъадэ, 
яцокъэ зэжъу алъапэ ифэжьырэп. О сыдэу ухъура, Бый? 
УиIофхэми сэ тIэкIу сащыгъуаз. Дунэе хьаф гумэкIыгъом 

--- Page 439 ---

узытетыкIэ, узэмыжэгъэ Iаджми уарихьылIэщт, шъо шъуилIакъокIэ къышъохъулIагъэхэри къышъохъулIэщтыгъэп…
Бый итэмапэ къыдидзыягъэу Торнау зелъэгъум, черкесхэм къафыкъокIыщт тхьамыкIагъоу къыIотэнэу 
зыфэягъэр зэпигъэугъ, ушъхьагъу къызыфигъотыжьызэ, 
щагу пчъэIупэм къыщыфыIуадзэгъэ нэмазлыкъым теуцуагъ. Ыгу етыгъэу нэмаз ышIы фэдагъ шъхьае, зиуфэми, 
тIысыми, тэджыжьыми зэгупшысэщтыгъэр игъогу щынагъо гъусэ къыщыфэхъущт Бый ары.
"НэIуасэ сызыфашIыгъэ сыхьатым къыщегъэжьагъэу 
мыщ сицыхьэ телъэп,- Торнау штабс-капитаным зэриIожьыгъ.- Зыуж тихьэгъэ IофымкIэ тхьалъанэ езгъэшIыгъ 
шъхьае, Бый тилъэгъу хъурэп, къыбдэгущыIэзэ, ынэ къэуплъыжьышъ, ытэмапэ дидзыезэ, къыIощтыгъэм тегущыIыкIы. 
Зымафэ Гъазый Iимамым ыушъэфыпэзэ къызэрэсиIогъагъэу 
ышымэ ялъышIэжь къызыфызэкIаблэкIэ, зэры мыры мэхъу. 
ЦIыфылъ ымыгъачъэу, ымыукIэу зыкъи шIэжьырэп аIо. 
Ышнахьыжъ Тембулат ары мыр зэдэIури, иIэжэгъури. Ар 
шъхьащымытыгъэмэ, бэшIагъэ заукIыщтыгъэр. КъызэраIорэмкIэ, Бый лIыгъэнчъэп, зэрэжъалымым фэмыдэу цIыф 
хьалэл-гукIэгъушI. Ау щытми, илъэс псэум зызфэдгъэхьазырыгъэ Iофыр зэщимыгъэкъуагъот. Джаущтэу зишIэрэм, 
сызэплъын щыIэп, Къэрэмырзэ зэшитIури Iуезгъэхыщт, 
Гъазый Iимамыри адэзгъэкIощт!.. Ау шыихъ Марие ынаIэ 
къыстетын, Тхьэм сыкъиухъумэн, зыкъэсыухъумэжьын…"
Пчэдыжьышхэ зашIым, ежь нэбгыриплIыр къызызэфэнэжьхэм, непэ гъогу зэрэтемыхьащтхэр Тембулат 
къыIуагъ:
- Сиаталыкъ Мэршанэ Мэфэдыкъо ыкъо нахьыжъ 
Сэфэрбый игъусэу Абхъазым къысфикIынэу къысфаIопщыгъэшъ, тежэщт. ЗагъэзэжьыкIэ, джахэм анахь гъусэ 
дэгъу тищыкIагъэп. Зыуж тит Iофыр, Хьасан-бэй, ахэмэ 
ашIотыушъэфыщтэп. Сэ сшIэрэр зыцIэ къесIогъитIум 
замышIэкIэ, цыхьэшIыгъэнчъэу дунаим сытетыкIэ лъытэ. 
Мэфэдыкъу - сят, Сэфэрбый - сшынахьыжъ. Ахэмэ ягугъу 
тиапэрэ зэIукIэгъум къыпфэсшIыгъагъэп, ау тиIоф къыддэзгъэхъущтымкIэ ахэри сыгу илъыгъ.
- Адэ ары, Тембулат, ахэмэ уапIугъ, уалэжьыгъ,- 
Гъазыий иныбджэгъу нахьыжъ къыдыригъэштагъ.- Алахьталэм къытфиунэфыгъэ дунэе хьафым цыхьэшIэгъу 
щыуимыIэмэ, къин, узэмыжэгъэ цыхьэшIэгъу горэ джыри 
къыкъокIынкIи пшIэхэнэп.

--- Page 440 ---

- Хьау, хьау,- Торнау штабс-капитаныр къэгузэжъуагъ,- тиIоф цIыф бащэмэ ашIэнэу ищыкIагъэп.
- Сыдэу шIэхэу укъэщтагъа, хьакIэ? - Бый къэупчIагъ, 
ау ытэмэпкъ къыупэпцIыгъэп.
- Тэрэз, Хьасан-бэй,- Тембулат ышнахьыкIэ фыреплъэкIи, ихьакIэ дыригъэштагъ,- нитIум нипшI ищыкIагъэп.- 
Унэм иджыкIыгъ: - Ягыз, непи неущи хэт тикъэлапчъэ 
къыIухьагъэкIи, тисэп. Зыдгъэпсэфыщт, тызытегущыIэн 
Iофхэри тиIэх. Тэрэзба, Хьасан-бэй?
- Сэ сыхьакI, о къызэрыпIу.
- Ащыгъум нард тешIэн, зыгорэ хэошIыкIа?
- КIэнхэр,- Торнау штабс-капитаныр щхыпцIыгъэ,- 
зэблэздзын слъэкIыщтых.
- Адэ орырэ сэрырэ, Iимам,- ышнахьыжъ къыIуагъэр 
Бый игопагъэми, къэупчIагъ,- сыда тшIэщтыр?
- ШъушIэн макIа!..- Тембулат зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.- Мэфэдыкъо къэкIофэ, шъуитIо шъушъхьафит. 
Шъуиунэмэ шъуарыхьажь, шъуишъузхэр шъумыгъэзэщых. 
Шъуихьазырхэр шъуушъэх, сэшхо-къамэхэр жъугъэчаных. 
Шъуисабыйхэм дахэ яшъуIу, ашъхьашъо Iэ ащышъуф…- 
Торнау штабс-капитаным IущхыпцIэзэ, къыухыжьыгъ.- 
КъытэкIунхэу зызгъэхьазырхэрэ урыс- джаурхэм ащымыщынэнхэу, къэрэбгъагъэ къызыхамыгъэфэнэу яшъуIу. 
МэфитIу горэм Щэджрае дэсынхэу Тембулат ыIогъагъ 
шъхьае, зажэщтыгъэхэ абхъаз хьакIэхэр джа мэфэ дэдэм 
щэджагъохэм адэжь къэсыгъэх. Къэрэмырзэ нахьыжъым 
ищагу гушIуагъом зыщипхъотагъ, къэбарыр зэхэзыхыгъэ 
улIы-сылIэу Бэслъыные исхэр ихьакIэщ къыщызэрэугъоигъэх.
Илъэс тIокIиплIырэ пшIырэм езыублэгъугъэ Мэршанэ 
Мэфэдыкъу, джа ныбжьыр емытынэу, тхы пытэ ищыгъэкIэ 
хьакIэщ жантIэм дэс, ыкъо Сэфэрбый, илъэс тIокIищым 
итыр, ятэ ыпашъхьэ щытIысыныр къыримыгъэкIоу пчъэблэ 
джабгъум гот, Мэршанэмэ зэрапIугъэр зыщимыгъэгъупшэу, нахьыжъмэ яфэIо-фашIэ горэ ыгъэцэкIэным фэхьазырэу адрэ пчъэблэ сэмэгум Тембулати кIэрыт, Бый 
нахьыкIэр Iэнэзехьэ хэгърэймэ ашъхьэрыт, Гъазый Iимамыр 
хьакIэщым щызэхэсмэ анахьыкIагъэми, идинлэжьыцIэ 
ихьатыркIэ, Iэнапшъэм, бэслъыныепщхэ Къанэкъо Айтэчрэ 
Шъэлэхъу ХъутIатIэрэ апэчIынатIэу щыс. Мыхэмэ ахэмысыгъэ закъор, хьакIэхэр къэкIох заIом, елбэтэу псы IушъомкIэ Iудзыгъэ унэм щагъэбылъыгъагъэ Торнау штабс-капитаныр ары.

--- Page 441 ---

НэбгыриплIыр зыкIэрыс Iэнэ фэкIыхьашъом лы гъэжъэгъэ стыр, лы гъэгъугъэ, бжьыныф щхыу, пIастэ, къое цIынэ 
ихыгъакIэ, бахъсымэ, сэнэшъхьэ, хъырцэ, къужъ къежьэгъакIэхэр тетых.
Къанэкъопщ лIы гъур нэпашIоу илъэс шъэныкъо зыныбжьыщтым, игъусэпщ ХъутIатIэ фыреплъэкIи, къыIуагъ:
- Мэфэдыкъу, тинахьыжъышIу, адыгэ-абхъаз хабзэм 
къымыубытырэ горэмкIэ, къысфэгъэгъу, тиIанэ ыпашъхьэ 
ущыхэзгъэукъощт. Сэфэрбыйрэ Тембулатрэ щымыгъэтхэу, Алахьым пае, къэгъэтIысых.
- Айтэч, бэслъыные-адыгэмэ япщы гъэшIуагъ,- Мэршанэ Мэфэдыкъу иилъэс хэкIотагъэмэ ямыпэсыгъэ ынэхэр 
къилыдыкIыхэзэ, IущхыпцIыкIыгъ,- а зыцIэ къепIогъэ 
Алахьыр сыгу имылъэу арэп, ащ сыриIумэт, ау, къысфэгъэгъу, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ си Алахь, 
адыгэ-абхъаз хабзэр, хэт паекIи сыукъощтэп. Джаущтэу 
уахътэм детэгъаштэ тIозэ тызыпсэукIэ, тинахьыжъмэ лIэшIэгъу пчъагъэмэ къапкъырахыгъэ-тыщызыгъаIэрэ хабзэхэр тIэкIэкIыщтых. Ахэр къытшъхьэщытхэкIэ, улэунхэп, тэ 
къытфашIэрэр ежьмэ ашъхьэ фашIэжьы. Iанэм къеIуалI, 
Iимам, тыхэгъаI.
Гъазый Iимамыр нахьыжъым иаужырэ гущыIэ ежэщтыгъэти, "хэт паекIи сыукъощтэп" зыфиIуагъэм зышIуимыгъанэу, "Алахь зизакъом къытфыригъэхыгъэ быслъымэн диныр джыри абхъазмэ ашIошъ зэрэмыхъугъапэр 
шъыпкъэкIэ енэгуягъо" ыIозэ, ыIэхэр дигъэчъэягъэх.
- Алахь лъапIэу лъагэм къытфыригъэхыгъэ дин лъапIэр 
зикъабыл быслъымэнхэр, "амин" шъуIо. Алахьым ирыскъ 
хьалэлэу тапашъхьэ итыр зыфашIыгъи зышIыгъи Алахьым 
ибэрэчэт гъомылэ щерэмыгъакIэх. Зыгу къытфэшIумэ, 
тыгу афэшIужьэу, къытфэмышIумэ, шIу ямыIэу щегъаIэх. 
Алахь зизакъом игъомылэу Къэрэмырзэ унагъом ыгу 
къыпыкIыгъэм, бисымлахь шIукIэ тыхэжъугъаI, къабыл 
тфэрэхъу. ШIу зыгу къытфимылъэу къытэкIугъэ джаурхэм 
ягухэлъ къадэрэмыхъу, ямыер ттезыхыщтхэм яжъалымыгъэ терэунэхъожьых.
Iанэм пэсхэм гъомылэмкIэ анахь IэпэпцIыеу Къанэкъо 
Айтэч ахэсыгъэр. Мэршанэ Мэфэдыкъуи ижъышъхьэ 
епэсыгъэу шхэнымкIэ зыфэсакъыжьыщтыгъэ. Ащ ынаIэ 
Тембулати тырихыщтыгъэп - нахь гъомылэ шъабэр илагъэ 
рилъхьэщтыгъэ, къупшъхьэхэр Iуихыжьыщтыгъэ, 
зызэрэIулъэкIыхьэрэ IэплъэкIыр фызэблихъущтыгъэ, 

--- Page 442 ---

зыфэмыIэджабгъо шхыныр фигъэкIуатэщтыгъэ. Сэфэрбыий Iофынчъагъэп, бэслъыные пщитIум ащ ынаIэ атырегъэты, Тембулат фэдэу зигъэбысымзэ, Iэнэзехьэмэ иIо 
ахелъхьэ, унашъохэр Бый фешIых.
Шхэным зэпыугъо тIэкIу зыщыфэхъугъэм, Шъэлэхъу 
ХъутIатIэ къэупчIэ:
- Макъэ къызэрэтэIугъэмкIэ, Алахьым зигъашIэ кIыхьэ 
ышIын Мэфэдыкъу, урысмэ абхъазхэр къырагъэшIугъэхэу 
аIо, шъыпкъа? Сыдэу зыкъышъуфашIыра?
- Абхъазмэ ацIэкIэ джэуап къыостышъущтэп, ар 
сшIэнэуи зыми Iизын къыситыгъэп. Шъыпкъэм уфаемэ, 
тилъэпкъэгъу адыгэмэ тахэкIыжьэу тэ тыкIон, тэри шъощ 
тыфэд. Ау тызэрэзэтекIырэр къышъосIон: Абхъаз хэгъэгум инахьыбэр Урысыем гохьагъ. Ахэр чыристан динымрэ 
тхьабэр зышIошъ хъухэрэмрэ арых. Ислъам диныр зылэжьхэрэ абхъазмэ ащыщхэри ахэмэ агомыхьагъэу сIорэп.- 
Мэфэдыкъу ыгу къэкIыжьыгъэм ошIэ-дэмышIэу къыкIигъэщхыкIыгъ.- Армэ, урыс дзэ пащэ горэм быслъымэн 
джыгэт-абхъаз куп горэ, ахэр Гагрэ пэмычыжьэу мэпсэух, 
зы нэбгырэп, нэбгырэ заулэп, нэбгыришъэ фэдиз Урысыем 
зэрэгуигъэхьэгъэ шIыкIэр къышъуфэсIотэн. Дышъи, тыжьыни, ахъщи, шэкIи, тутыни, нэмыкI тынхэри зафешIхэм, 
КъурIан нэпцIыкIэ тхьалъанэ аригъэшIыгъагъ.
- КъурIан нэпцI щыIэп! - Гъазый Iимамым ыдагъэп.
- Ары, ары, Iимам, ау узгъэпцIэщтмэ агу къэмыкIын 
щыIэп. Урысмэ Крылоу ылъэкъуацIэу тхакIо горэ яI, типый 
джаурмэ КъурIаныр амыгъотэу гузажъохэ зэхъум, джащ 
иусэхэр зыдэт тхылъыр Iалъмэкъым ралъхьи, ращалIэхэмэ 
тырагъэIабэхэзэ, тхьэлъанэ арагъэшIыгъ1.
1 "…ТицIыф хъугъэхэм Iуагъэ ягъэшIыгъэн фэягъ,- Филипсон 
генералым къетхыжьы.- Мыщ дэжьым къиныгъошхо къыкъокIыгъ: 
джыгэт (абхъаз) быслъымэнхэм Iуагъэ тырашIыкIынэу зы КъурIани 
щыIагъэп. Забыт горэм Крыловым ибаснэхэр зыдэт тхылъ иIэу 
къычIэкIыгъ, зэрэушIоигъэмкIи иинагъэкIи а тхылъыр молэмэ ренэу 
къыздырахьэкIырэ Iэпэрытх КъурIаным фэдагъ. Крыловым ибаснэхэр 
лъахъстэн уцышъо зиIэ илъхьапIэм илъыгъэх, ащ фэдашъо зиIэ 
къопсымкIэ бэщым пылъэгъагъ. Джыгэтхэр зырызэу а КъурIан 
нэпцIым къекIуалIэхэти, Iуагъэ ашIыщтыгъэ. ЗэкIэ зезгъакIощтыгъэр 
бэщыр зиIэдэкъэ лIыжъ лъэкурагъ. Iуагъэ зышIырэм ар зигъэразэкIэ, 
"дэгъу, дэгъу" риIощтыгъ. КъызэрэтфэIорышIэхэрэмкIэ аужырэ 
IэубытыпIагъэр ахэмэ алъэкъуацIэхэр зэхэгъэуцуагъэхэу, шIухьафтынхэри гъэхьазырыгъэхэу зэрэсиIагъэхэр. ШIухьафтынхэр зэратыгъэхэр нэбгыришъэм ехъущтыгъэх. Плъэгъун фэягъ а цIыф Iэлхэр 

--- Page 443 ---

- Ар зэрэнэпцIыр абхъазмэ зашIэм, сыда аIожьыгъэр? - Гъазый Iимамыр джыри къэупчIагъэми, джэуапым 
емыжэжьэу Тхьэ елъэIугъ: - Агъэшэхъугъэмэ, си Алахь, 
унэшIу ащыф, ахэр гъэпцIагъэкIэ уигъогу тыращынэу 
фэягъэх, ау къызэрагъэзэжьыщтым сицыхьэ телъ.
- Къагъэзэжьынэп! - джы нэс зи зымыIоу лагъэхэр 
зезыхьэщтыгъэ Бый къызыIуипхъотыгъ, ышнахьыжъ фычIэплъи, гъумыгъугъэ.- Джары сэ джаурмэ тхьалъанэ афэпшIы хъущтэп зыкIасIорэр… Шхыным ухэIагъэп, зиусхьан,- 
Айтэч бэслъыныепщым IугушIозэ, къыжэдэлъэтыгъэр 
хигъэкIокIэжьыгъ.
- Шъыпкъэ, Бый, сэри джары сIорэр,- Мэфэдыкъу 
аталыкъым ипIур ышнахьыкIэ къыдыригъэштагъ.- Сэри 
зэрэсфэлъэкIэу силъэпкъэгъу абхъазмэ сягыигъ, сыдэу 
сшIын, къызгоуцуагъэхэри къыздэхьащхыгъэхэри къахэкIыгъэх. Ахъщэм дихьыхыгъэ хъулъфыгъэмэ къамэхэр, 
къэлатхэр, щэгынхэр къызфащэфыжьыгъэх, бзылъфыгъэхэм щыгъын дахэхэр шэкIмэ ахашIыкIыгъ, ясабыйхэр 
рафэпагъэх. Адэ джары, Айтэч, ХъутIатI зиусхьаных, 
тиадыгэ-абхъаз дунай зыфэдэр.
- Мы аужырэ гущыIэхэмкIэ, зимафэ мэфишъэ хъун 
Мэфэдыкъу, сыкъыбдэшэсырэп. Неущ зишIуагъэ къыомыкIыжьыщт хьап-щып пае уичIыгу, тисабыймэ ячIыгу пщэ 
хъущтэп. Джащ фэдэ шхъухьэ Засс генералым талъэныкъокIи щызэрихьанэу фэягъ, ау ащ фэдэ къумал къызэрэтхэмыкIыщтыр гурыдгъэIуагъ. Тэ, адыгэмэ, тизакъоп, 
къыддэпсэурэ нэгъойхэри, абадзэхэри, къэрэщайхэри 
арых. Тызибысым Къэрэмырзэхэми ащкIэ лIыгъэ къызхагъэфагъ, къэзэкъмэ ямызэгъыхэу ашъхьэ къахахыжьи, тэ 
къыдгоуцуагъэх.
- Адэ ары, зиусхьан,- Шъэлэхъу ХъутIатIи ишъэогъу 
дыригъэштагъ,- тичIыгуи, тиуашъуи къыддаухъумэ, ежьмэ 
янамыси къаухъумэжьы.
- АщкIэ Къэрэмырзэ зэшхэр лIы пытэх, аферым ясэIо,- 
Мэршанэ Мэфэдыкъу раIокIыгъэр къызхимыгъэщэу 
зыфэаталыкъыгъэмэ ящытхъу къыригъэжьагъ,- мо кIэдышъэм, тыжьыным, данэм, лъахъстэным, нэмыкI хьап-щыпхэм 
нэепсыеу зэряплъыщтыгъэхэр. Тэ тызэхаупкIэтэнышъ, мылъкур 
ежьхэм аIэ зэрэрагъэхьащтым егупшысэхэу зы нэбгырэп ахэмэ 
ахэтыгъэр. ШIухьафтынхэр зэттын фаехэм алъэкъуацIэ сэ къасIощтыгъ. Ары пэпчъ, егъашIэм сымылъэгъугъэхэу зэкIэри зэрэсшIэрэр 
ахэмэ лъэшэу агъэшIагъощтыгъэ…"

--- Page 444 ---

лэхъу Сэфэрбый ышнахьыкIэ Тембулат лъэшэу сыфэраз, 
сэри сыкъигъэукIытэжьыгъэп, шъори адыгэхэм укIытэгъу 
чIыпIэ шъуригъэфагъэп, иIэр тырахыгъэу шъуадэжь къэкIожьи, шъолъэгъу зыфаер зэригъотылIэжьэу зэрэпсэурэр.
- Ары шъхьае, тинахьыжъ, къысфэгъэгъу,- Бый 
ытэмэпкъ джабгъу зыкъиупэпцIыгъ,- джаурмэ ттырахыгъэ чылэр, Урысыем ащэгъэ тицIыфхэр…
- Бый,- ышнахьыкIэ къыIохэрэр ыгу римыхьэу Тембулат къэгузэжъуагъ,- модэ мо лагъэр ХъутIатIэ зиусхьаным ыпашъхьэ ихыжь. ТIэ едзыхыгъэу тыкъызыхэхьажьыгъэмэ, шъыпкъэ, тагъэнэтIупцIагъэп.- ИгущыIэ ардэдэми 
тегущыIыкIыгъ: - Тят, урысхэмкIэ шъуалъэныкъо АчыпсоукIэ щыкъэбарыгъэм тибэслъыные зиусхьан хьакIэхэр 
щымыгъуазэхэкIэ енэгуягъо, тIэкIу шIагъэти тызызэрэмылъэгъугъэр, къафэсIотэнэу игъо сифагъэп.
- Ар дэеу пшIагъэ, типIур,- Мэфэдыкъу IущхыпцIыкIи, 
къесэмэркъэужьыгъ,- ащыгъум узфэзгъэсагъэмэ ащыщ 
горэ пщыгъупшагъ. Сыда тинахьыжъмэ аIощтыгъэр? Дэй 
къыозышIагъэм утемыгущыI, дэгъу къыпфэзышIагъэм уишIуи 
уимышIуи егъашI. Мэршанэмэ япIур Тембулат къысигъаIомэ 
шIоигъом шъущызгъэгъозэн. МедэойкIэ къытаджэхэрэ 
пачъыхьадзэхэр тикъушъхьэмэ къахэд гъэхьагъэхэп. Зытет 
шъыпкъэр къэпIон хъумэ, тэрэп пэрыохъу афэхъугъэр, Гагрэ 
хы лъэныкъомкIи Сыхъум къикIыпIэмкIи гъогу хэхыгъэ зимыIэ 
тикъушъхьэ пытапIэхэр арых. Тилъэпкъэгъу абхъаз лIыкIуитIу 
гори къытфагъэкIогъагъ, ау къызэрыкIогъагъэхэ лъэс лъагъор 
анэ икIыгъэ хэмкIэ ащыдгъэгъупшэжьыгъэу къушъхьэм 
хэтщыжьыхи, ттIупщыжьыгъагъэх.
- Джаурмэ агохьэгъэ лIыкIомэ тэрэзэу шъуадэзекIуагъ…- Гъазый Iимамым Торнау штабс-капитанымкIэ 
ежьмэ ашIэрэр ыгу къэкIыжьи, къыкIэщтэжьыгъэу джау 
сыдми къыухыжьыгъ.- Адэ джары хъурэр…
- Тембулат къытиIогъу фимыфагъэми, а къэбарышIур 
тэ зэхэтхыгъэ,- Къанэкъопщыр зытес пхъэнтIэкIум зыкъытыриIэтыкIы фэдэзэ, къыIуагъ,- тхьэшъуегъэпсэуи 
къышъотIуагъ. Шъуалъэныкъо къушъхьэмэ къахэкIырэр 
тигъогу закъокIэ талъэныкъуи къэкIон ылъэкIыщт.
- Ар тэ дгъэцэкIэщт, зиусхьан,- джы нэс къэдаIощтыгъэ Сэфэрбый къыIуагъ,- шъуалъэныкъокIэ ежьхэр 
къерэмыкIхи.
- АщкIэ тицыхьэ къызэрэшъутелъым фэдэу,- ХъутIатIэ 
зиусхьанми ишIошI къыриIолIагъ,- шъо шъуицыхьи къыттежъугъэлъ. Джары талъэныкъокIи шъуалъэныкъокIи 
щызэлъашIэрэ Нэкъари ыIорэр.
- Тэрэз,- Къанэкъо зиусхьанми игъусэ къыIуагъэмэ 
адыригъэштагъ,- джаущтэу тызымызекIокIэ, Ермоловым 
къэбэртэе-адыгэмэ аришIагъэр тэри Засс генералым 
къытишIэзэ, адыгэхэм тызэкъуиутыщт. Олахьэ, ХъутIатI, 
зиусхьан, хьакIэр зышхахэкIэ, пчъэмкIэ маплъэ аIо, дэхэкIаери тыщысыгъ, Мэфэдыкъо нахьыжъышIур тиадыгэ 
мыухыжь тхьаусыхэ едгъэзэщыгъэкIэ енэгуягъо. Ахэми 
гъогушхо къакIугъ, зарэгъэпсэф, тэри тыкъызхэкIыгъэ 
бын-унагъомэ тахэхьажьын. ТIэкIурэ Щэджрае ущыхьакIэщтмэ, тинахьыжъышIу, джыри тызэIукIэн, талъэныкъокIи 
укъыкъокIын, тищыIэкIэ-псэукIи зэбгъэлъэгъун. ЗыгорэкIэ, 
Мэфэдыкъу,- ынэ къэргъо тхьагъэпцIышъохэмкIэ щхыпцIыгъэ,- Засс генералыр плъэгъу пшIоигъомэ, Нэкъарэ 
етIонышъ, уIудгъэкIэн… Хьау, хьау, хьакIэ, зэгорэм илъэс 
зыщыплIыкIэ пшIэщтыгъэ Нэкъар арэп зигугъу сшIырэр, 
тинепэрэ Нэкъэрэ лIы пхъэшэ-Iушыр ары.
- Сэ зыщысшIэщтыгъэ илъэс блэкIыгъэхэми ар къэрэбгъагъэп. Ащ фэдэ зэшIокI Нэкъарэ фэкъолIым иIэу сшIагъэп… Засс генералыр дунаим тетыкIи темытыкIи сэркIэ 
зы. Ау Нэкъарэ лIымэ, чъыгым пыс бзыу шъхьафитым 
зыфигъэдэни типыйхэр къыддигъэхьащхын нахьи, адыгашъхьэхэр зипчэгъу пызылъэрэм ышъхьэ къыхьымэ, 
нахьышIу. Аферым раIон, лIыгъэ орэди фызэхалъхьан.
- Нэкъарэ зыгубжыкIэ, Засс ышъхьэ къытфихьынэуи 
еIо, ышIэщт ыкIи, ау ащ тхьамыкIэгъуабэ къыкIэлъыкIощтышъ, фэтыдэрэп,- Къанэкъо зиусхьаныр къэтэ джыжьыгъ.- Типчыхьэ шIагъо Засс цIэплъымкIэ тыухыжьынэп. 
"Мыуцурэр къиуцукI IокIэ" зэраIоу, ари зэгорэм IуупIэн, 
ыпи къыпагон. Чэщ рэхьат къышъокIу.
Бэслъыные хьакIэхэр гъогу зэрэтехьажьыгъэхэр зэкIэ ми анахьэу мэфэренэм мэстапэм пысыгъэ Тембулат 
игопагъ. Аталыкъыр щагум къыдэтыфэ джэхэшъотетхэм 
Iанэр аригъэукъэбзи, унэм раригъэхыжьыгъ. Шъхьаныгъупчъэ IуубгъукIыгъэхэмкIэ унэм жьы рагъахьи, Мэфэдыкъо рагъэблэгъэжьыгъ.
Мэфэдыкъу аталыкъымрэ Гъазый Iимамымрэ щысхэу, 
Сэфэрбый, Тембулат, Бый зэшхэр щытхэу хьакIэщыр 
заулэрэ кIым-сымыгъ. Тембулат ыгу щышIэрэм аталыкъым 
гу лъитагъэти, къыриIуагъ:

--- Page 445 ---

- Пчыхьэреным сыоплъышъ, типIур, зыгорэм уегъэгумэкIы, мышъэфмэ, къытаIу, узэхэтшIыкIын.
Мэфэдыкъу къыриIуагъэм иджэуап Тембулат ардэдэм 
аталыкъым римытыжьыныгъэкIи мэхъу "узэхэтшIыкIынкIэ" 
къымыгъэгугъэгъагъэмэ. Тембулат тIэкIурэ зиIэжагъ, 
ышнахьыкIэ Бый еупчIыжьы фэдэу еплъыгъ, абхъаз лIыжъ 
гъэшIуагъэм ыпашъхьэ зэрэщысым, лъытэныгъэ къызэрэфашIырэм гукIэ зэригъатхъэрэр зышъо къыхэщыщтыгъэ 
Гъазый Iимамым фычIэплъыгъ. Къэрэмырзэмэ яшъэф 
Сэфэрбый зэрэщимыгъэгъозагъэм фыкIэгъожьэу къыздегъэштэ нэплъэгъукIэ ащи Iуплъагъ, ау джыри лIыжъым 
иупчIэ рэхьатэу гугъапIэ зыхилъагъощтыгъэм ыбзэ къыригъэтIэтIагъ:
- Олахьэ сымышIэ, тят, сызыгъэгумэкIырэ Iофыгъо 
мышIум ышъхьэ къызэрэпфисхыщтыр… Егъэзыгъэ IофкIэ 
урыс забыт горэ абдзэхэчIым пхырытщыни, шъуадэжь 
къэтщэнэу Засс генералым ыпашъхьэ тхьэлъанэ щытшIыгъ…
- Сыд тхьэлъан?!.- Мэршанэ Мэфэдыкъу ынэ шхъуантIэхэр къикIотыкIхэу къэкууагъ, нахьи нахь нэмыплъыкIэ 
къеплъызэ, къыфидзыгъ.- Ащ шъори, тэри тызэрэтекIодэщтыр шъушIэрэба! Адыгэмэ ар занэсыжьыкIэ, мэлыр 
тыгъужъмэ зэрэзэпкъыратхъэу шъузэпкъыратхъын!
- Къысфэгъэгъу, тят, тичылэрэ тичIыгухэмрэ зэдэдгъотыжьынымкIэ ащ нэмыкI хэкIыпIэ тиIагъэп.
- Зэхэсэмыгъэх! - ифэбытыгъэ зыригъэузэнкIызэ, 
аталыкъ лIыжъыр къызыщытэджыкIыгъ,- мо къамыщыр 
къысэт.- Мэфэдыкъу къамыщыр къызыIэкIахьэм, Тембулат ытхыцIэ рищыгъ.- СанэIу икI, къумалыгъэм уфэспIугъэп сэ!.. ШъуитIуи санэIу шъуикI,- Сэфэрбыйрэ Быйрэ 
атекууагъ.- Гъазый Iимамыр, о тэ укIора? - нахь мэкъэ 
шъабэкIэ еупчIыгъ.- Къанэ.
Мэршанэ Мэфэдыкъу ыIитIу ыкIыбкIэ щагъэу, къамыщэу щылъми елъэбакъозэ, джэхэшъогур заулэрэ рикIукIыгъ, етIанэ ыгу тыригъэпщахэу лъапэкIэ ар дэпкъ лъапсэм 
зыредзэм, шъхьакIом ышхэу зэриIожьыгъ.
- Сыд бэлыхьа сызыхэфагъэр… Сэ мокIэ абхъаз къумалмэ анэ рясэ гъэкIы…
- Ары, Мэфэдыкъу нахьыжъышIу, цIыфыбэр зэлъэIоу 
зыми емылъэIужьрэ ти Алахь джаущтэу ыухыгъагъэу 
къычIэкIын, щэIагъэ къызхэгъаф.

--- Page 446 ---

- Алахьым ыухыгъэ пстэумкIэ тызекIомэ, Iимам, къытэхъулIэщтыр ошIа? - джэхэшъогур изыкIукIыщтыгъэр 
псынкIэу къэуцуи, къыриIуагъ.- Джа Алахь дэдэм шъори 
тэри къытипэсыгъэ чIыгу дахэр къешъущэкIынэу зыфапIорэмэ ттырахыщт, цIыфкIэ тыкъырамыдзэу тызыхагъэкIухьащт. Арэп, Iимам,- етIанэ ошIэ-дэмышIэу къеупчIыгъ,- 
ори тхьэлъанэ пшIыгъа?
- Сыдэу тшIын, Алахьым ишIэ хэлъэу, сэри сшIыгъэ. 
Бэрэ сегупшысагъ, Алахьым егъэзыгъэр къеухъумэшъ, 
укъызысфыоупчIыгъэр сшIагъэ, ау джаурмэ тяшIуныр 
сшъхьэ къизгъахьэрэп. УипIур ышIагъэр, Мэфэдыкъу, 
фэгъэгъу, къыпщэгугъы, зышитIу джаурмэ аIэкIэкIодэгъэ 
Тембулат ощ нахь гугъапIэ иIэп…
- Мы къумалыгъэ Iофым хэта щыгъуазэр?..- джы нахь 
мэкъэ шъабэкIэ Мэршанэ аталыкъыр къэупчIэзэ, тIысыжьыгъэ.
- Алахь зизакъом къынэуж, Мэфэдыкъу, титф щыгъуа зэр. Урыс-джаур лъэныкъом сырыгущыIэрэп, ахэмэ 
яцIыф тэ тIэ илъ. Бэслъыныехэми башылбэй абадзэхэми 
ашIэрэп. Ары пакIо, тэ тинэгъойхэми гуцафэ ядгъэшIыгъэп. 
Мы зымкIэ, нахьыжъышIу, укъыдгоуцогъагъэмэ, тыпфэразэщтыгъэ. Ащ изакъоп, джаурхэр мылъкукIэ зэблэнхэ 
щыIэп, ори ащ…
- Дэгъу шъуишъэф къызэрэшъуухъумэшъурэр…- 
Iимамым мылъкумкIэ къыIо шIоигъуагъэр Мэршанэ Мэфэдыкъу къыгурыIуагъэу ыпашъхьэ ис лIы тхъоплъ зишIугъор 
зэпигъэугъ, етIанэ нахь мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыIуагъ.- 
ЗэрэхъурэмкIэ, Алахьым ынэшIу къысщифэн, сыкъызэхишIыкIын, сэри сыкъыжъугоуцон фаеу хъугъэ… Тэ щыIэха 
мыхэр?.. КIэлэхъу! - унэм иджыкIыгъ. НэбгыритIум апэ 
итэу къихьэгъэ Тембулат фидзыгъ: - Модэ мо къамыщыр 
зыпылъыгъэм пылъэжь, напэ зимыI. Ащ фэдэ джынэкъэуж 
къысэмышIэжь. Шъухьазыр-шъумыхьазыр иIэжьэп, джыдэдэм гъогум тытехьэ.
- Тхьэуегъэпсэу, тят,- ицIыкIугъом щегъэжьагъэу 
иаталыкъ ишэн зышIэщтыгъэ Тембулат къыIуагъ,- уфаемэ, 
нэIуасэ зыфэпшIы пшIоигъомэ, тигъусэщтыр озгъэлъэгъун.
- Сыфаеп! - Мэфэдыкъу къыпиупкIыгъагъэми, къыпигъэхъожьыгъ.- Гъогу кIыхьэ тапэ илъ.- Бый иджабгъу 
тэмэпкъ папцIэ къыдидзыягъэу зелъэгъум, ушъхьагъутегъэкIэу еупчIыгъ.- Сыда, Бый, ори зыгорэм уегъэгумэкIа?

--- Page 447 ---

- Хьау, нахьыжъ, хъущтыр зыхъугъахэкIэ, шъо шъуиIуи сэ сиIо, Тембулат дгъэмысэкIэ, сыд ишIогъэжь…- джыри 
Бый ытэмэпкъ фэмыIажэу дидзыягъ, къыри дзы хыжьыгъ.
- Адэ сыдэу тшIын, Гъазый Iимамым зэриIоу,- аталыкъ 
лIыжъыр хьылъэу хэхьапщыкIыгъ,- тэ тызэрэфаеу дунаим 
зэкIэ щыхъущтыгъэмэ… Зыгорэм сышIомылIыкIыщтыгъэмэ, гъэрекIо абхъаз къумалитIумэ сыфаеу анэ рязгъэкIыщтыгъа?..
- ЕтIани ахэр, тят,- Сэфэрбый ятэ фэсакъызэ, къыIуагъ,- лIыкIуагъэх нахь, къумалыгъэхэп.
- Ары, кIэлэхъу, дэгъоу сыкъэбгъэтэрэзыжьыгъ…- 
Мэфэдыкъу къыIуи, тIэкIурэ щысыгъэу къепхъэшэкIыжьыгъ.- Сыкъэмыгъэсэжь о! Зыкъытэшъумытымэ, 
шъуиунэ тызишъумыгъахьэкIэ, шъутыукIыщт зыIорэ 
пстэуми агу шIу илъэп, укIакIох. Шъуфаемэ, зытет шъыпкъэр къышъосIон, хэти щэрэщ, абхъаз, адыгэ, урыс, нэгъой 
фэIуагъэп ащ, лIыкIо пстэури къумалыгъэм къыхэкIы… 
Шъори ар зэшъушIэжьыгъ, сэри егъэзыгъэкIэ сижъышъхьэм ар сэшъогъашIэ… Тинасыпмэ, Алахьым тыкъызэхишIыкIын, тыкъиухъумэн, нэмыкIэу хъумэ, къытэхъулIэрэр 
тфэшъуаш… НекIо, Iимам, нэф къэмышъызэ, орырэ 
сэ рырэ тыгъэшэси, тIэкIу шIэмэ, мыхэр тауж къерэхьэх.- 
Загъэшэсым ишыIупIэрэ илъэрыгърэ зыIыгъыгъэ ипIур 
Тембулат къыфэгубжыми къыфэмыгубжыми умышIэнэу 
ышъхьэ къыфыриуфэхи, къеIушъэшъагъ: - ПшIагъэмкIэ, 
Iиманцыз, сэ сыкъыпфырикъущт, ТхьачIэгъ мэзым, чIыпIэр 
ошIэ, тыщызэIукIэжьыщт.
VIII
Шылъэмэкъэ псынкIэхэр арымырыгъэхэмэ, шыу нэгъоджитIур чэщым хэткIухьанхэу мэзэхагъэ. Ау ахэр чылэ 
хэчъыягъэмкIэ хэщ-ощ мыхъунхэм пае псыхъо макъэр 
нахь зыщылъэш нэпкъымкIэ речъэкIхи, Iэгъо-блэгъо мэз 
пырыпыцум хэлъэдагъэх. Шы илъыгъуитIукIэ Абдзэхэ 
лъэныкъом екIурэ гъогужъым зытехьэхэм, Мэфэдыкъу 
къызэмыплъэкIэу Гъазый къыфызэриIокIыгъ:
- Джы къызгоуцу, Iимам. Тишхэми жьы аIудгъэхьан, 
тэри уанэм тIэкIу зидгъэгупсэфэн.
- Iизын къысэотмэ, нахьыжъ, сыкъыбгоуцон.
- Джаущтэу тымыпсэумэ, тижъхэм къытфыщанэгъэ 
нахьыжъыгъэ-нахьыкIэгъэ шъхьэкIэфагъэр тIэкIэкIодэщт. 

--- Page 448 ---

Сыдэу пшIошIыра илъэс тIокIищым ихьэгъэ сикIэлэхъупIур 
къамыщышъо зыфэсшIыгъэр?
- Зэрифэшъуашэр арыщтын, нахьыжъ.
- Ащ изакъоп, сыд фэдизэу ыл згъэузыгъэми, ятэ 
къызэремыожьыщтыр сэшIэшъ ары. Къызгоуцу зыосэIом, 
нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэр уукъоу сисэмэгубгъукIэ укъызгомыуцоу сиджабгъукIэ укъэуцугъагъэмэ, ори, уиIимамыгъэ сыкъемыплъэу, ар къыуасшIэщтыгъэ.
- Хьау, тинахьыжъышIу, ащ фэдэкIэ зыхэзгъэукъорэп.- 
Гъазый IущхыпцIыкIыгъ.- Тэри, нэгъойхэм, а тIэкIу-шъокIухэр тэшIэх.
- ШъошIэ, адыгэмэ къышъухалъхьагъэшъ,- Мэршанэ 
Мэфэдыкъу зэрэсэмэркъэурэр тIэкIу къыхэщэу къыIуи, 
щхыжьыгъэ, етIанэ псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ.- Нэгъой мэ агу къысарэмыгъабгъ, сыд аIорэр, сэмэркъэур Тхьэм 
икIас, сысэмэркъэугъ. Тэ шъуилIышъхьагъэхэ Чингизхъани, 
Хъанбатыий, Тохътэмыши ялIыгъэ-Iушыгъэ тыщымыгъуазэу 
щытэп, ахэмэ ягугъу тинахьыжъмэ къаIуатэу бэрэ зэхэтхыгъ. Дунаир - КъокIыпIэмрэ КъохьапIэмрэ - зэлъагъэтIыгургугъ, ау зэлъаубытын алъэкIыгъэп. Сыда джаущтэу 
зыкIэхъугъэр?
- Сэри ащ бэрэ сегупшысыгъ, сшъхьэ езгъэузыгъ, ау 
сфызэхэфыгъэп. ЗыцIэ къепIогъэ типэщэшхохэм тарэгушхоми, тэгъэлъапIэхэми, тыгу имыкIхэми, непэ фэдэ 
чIыпIэ къин тызифэкIэ, загъорэ тыгу ябгъэ. Тэ зыми тыщымыщэу дунаим тыщыратэкъухьи, ежьхэр дунэе тарихъым 
къыхэ нэжьыгъэх. ШIукIа хьауми екIа?
- Тэ къытэхъулIэрэ Iофхэр тфызэхэмыфхэу а лIышхохэм ашIэгъэ Iофыр сыдэущтэу зэхэтфын… Ау ащ тимыгъапэщтыгъэмэ, тытегущыIэщтыгъэпышъ, сэ сиеплъыкIи 
озгъэшIэн. Ори умышIэу щытэпщтын Чингизхъанрэ Хъанбатыйрэ Къэрэмырзэхэм зэрялIэкъогъухэр, джа Iофым 
Тембулатрэ сэрырэ бэрэ тытегущыIэу хъугъэ. ЕсIогъагъэ ри къыосIон, укъызэрыхъухьэгъэ хэгъэгум ылъапсэ умыгъэпытэу, уиунагъо зэзэгъыныгъэ имылъэу мэфэ минишъэ 
пчъагъэкIэ ппэчыжьэ хэгъэгумэ уарылъадэ-уарычъыжьыкIэ, ахэр пфэIыгъышъущтхэп.
- Ащыгъум, мы къытэкIугъэхэм ари къяхъулIэба?
- Хьау, ащкIэ къыбдезгъаштэрэп. Урысые пачъыхьэмэ 
бэрэ Кавказым икъихьан зыфагъэхьазырыгъ. Тхьапшрэ 
ахэр ащ пае Тыркуем, Персым езэуагъэх? Гъурджхэм, 
ермэлхэм апае зэмыблэжьхэу алъ агъэчъагъ. Сыда ар 

--- Page 449 ---

зыкIашIагъэр, псынкIэуи ахэр гъусэ зыкIызэфэхъугъэхэр? 
Джа упчIэм, Алахьым зынэшIу къыщифэн Iимам, джэуапыбэ ищыкIагъэп, зы джэуап ныIэп - урысхэри, гъурджхэри, ермэлхэри зэдиныгъох, тэ тыбыслъымэн. Абхъазмэ 
янахьыбэ джа диныр аIыгъыти, гудаут быслъымэн тхьамыкIэхэр зыдагъэделэхи, пачъыхьэм иешIун Iоф нахь псынкIэу 
зэшIуахыгъ.
- Шъоры, нахьыжъышIу? Шъо сыдэущтэу зыми шъуримыеу шъукъызэтенэшъугъа?
- Тэ сыдына?.. Тэ тыбыслъымэн шъыпкъэу типыймэ 
такъыфычIэкIыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, зэо пстэури дин лъапсэмэ къащежьэ.
- Ар дэдэуи сIорэп, джаущтэу къысщэхъу… Ау нахь 
лъэшым имыIэр нахь хъыбыем къытырихыныр зэришэныри 
ащ егъэгъусэжь. Урысые пачъыхьэм къытишIылIэгъэ 
заомкIэ тэри ар къытэхъулIэкIэ енэгуягъо… 
ШыуитIур зэдэгущыIэхэзэ, заулэрэ кIуагъэх. ТхьачIэгъ 
мэзыр джыри шIункIыгъ нахь мышIэми, къокIыпIэм къекIущтыгъэ мафэр тIуми зыхашIэщтыгъэ. Нэрымылъэгъу 
мафэм къыгъэущыщтыгъэ хьацIэ-пIацIэхэм онэшхэр хагъэпырхъыкIых, ашъхьэхэр агъэсысых, атхьакIумэхэр 
зэблагъэух, акIэхэр аутхыпкIых. ТIэкIу тешIэ къэси мэз 
кIым-сымыр нэфылъэм къыгъэущырэ бзыу макъэхэмкIэ 
зэщэкIотыкIы. Чэщ шъэфыр зэбгырызыфыщтыгъэ шы 
лъэмакъэхэри нахь дэгу мэхъух. Зичъэ макъэ блэгъабзэу 
къэIущтыгъэ Лаби джы нахь IукIоты фэдэу къыпшIошIы. 
Къэушэплъыщтыгъэ ошъочапэр чъыг шъхьапэмэ къахэплъэу Мэфэдыкъу зелъэгъум, зыфыхэщэтыкIырэр ежь 
ышIэу къыIуагъ:
- Титыгъуасэ тщызыгъэгъупшэжьыщт мафэр къытфэкIо… Сыд шъуIуа, ащ къытфихьыщтыр?..
- Сыд къытфихьыщтыми, Алахьым ишIэ ащ хэлъышъ, 
Мэфэдыкъу, теуцолIэщт,- Гъазый Iимамым къыIуи, псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ.- Тисэбахь нэмази къэсышъ, 
блэтэмыгъэкI.
- Сэбахь нэмазыр тшIыми хъущт, ау мо тыгъэшхоу 
къыкъокIыщтым ыпашъхьэ Тхьэ сыщелъэIущт. Унэ къысфимыгъэкIот, ащ бгъэшIэгъон хэлъэп. Сэ укъыспымылъэу 
о нэмаз шIы.
"Тэ тыбыслъымэн шъыпкъэу типыймэ такъыфычIэкIыгъ" къысэзыIуагъэм джы ышIэщтым еплъ",- Гъазый 
Iимамыр гукIэ гъумыгъузэ, чъыг лъапсэм къыкIэчъырэ 

--- Page 450 ---

псынэкIэчъым амдэз ыштэнэу етIысылIагъ. Исэбахь нэмази 
мыщ фэдэ гущыIэхэмкIэ ыухыжьыгъ: "Къысфэгъэгъу, си 
Алахь, джыри икъукIэ узэхэзымышIыкIырэм сызэригъусэмкIэ. ЗэрэхъурэмкIэ, черкесмэ язакъоп, абхъазми 
ятхьабэ джыри ащыгъупшагъэп. Уигъогу зафэ теплъэхъукIырэ пстэухэри, си Алахь, гъощэщтых, ау агукIэ ахэмэ 
зыкъызэрэпфагъэзэжьыщтым сицыхьэ телъ, ащкIи слъэкI 
къэзгъэнэнэп". 
Нэмазым къытекIыжьи, нэмазлыкъыр онэ къуапэм 
езгъэкIужьыщтыгъэ Гъазый Iимамым къыIуагъ:
- ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ Алахьым 
мэфэ дахэ къытфегъакIо, Мэфэдыкъу.
- Ары си Тыгъэ-Тхьэшхуи сэ къысиIуагъэр,- ежь 
къышIошIырэр Мэфэдыкъу кIэкIэу къыIуагъ.
- Джаущтэу тэIомэ, ти Алахь лъапIэу зизакъом ишIушIэ 
мафэ тфэрэхъу, тигухэлъи къыддерэгъэхъу. Ау орырэ 
сэрырэ, тинахьыжъышIу, зэдэтхьырэ быслъымэныгъэмкIэ 
тыхэукъуагъэу къысшIошIы. ГъощагъэхэмкIэ Алахьыр 
гукIэгъушI, тыкъызэхишIыкIынэу телъэIун.
- Ти Тыгъэ-Тхьэшхо сызэрелъэIугъэр ара зыфапIорэр?..- 
Мэфэдыкъу щхыпцIыгъэ.- Армэ къыпфэмыIошъурэр, 
Iимам, ухэукъо. Си Тыгъэшхо селъэIу зэхъум, Алахьыр 
сыгу имылъыгъэу, зыщызгъэгъупшагъэу арэп. ЕгъашIэм 
тхэлъыгъэмрэ тыгъуасэ къытхалъхьагъэмрэ зэрэзэгъэкIугъуаер Ащ ымышIэу, ишIэ хэмылъэу пIон плъэкIыщтэп. 
Дунаим щыхъурэ пстэуми Ар ащыгъуаз, Ар гукIэгъушI. 
ТыкъызэхешIыкIышъ ары тыкъызыфиухъу мэрэр.
- Ар шъыпкъэ,- зэхихыгъэм ыгу къыIэтыжьыгъэу, 
ышъуи къыпыхьажьыгъэу къыухыжьыгъ,- джаущтэу 
оIомэ, Алахьыр разэ къыпфэхъу, сэри сыпфэрэзэн.
- ЦIыфыр гъэрэзэгъуае, Iимам. Ар зэхэтфынэу 
тызежьэкIэ, бэмэ танэсыщт, тшъхьи ыгъэузыщт. Сэ джыдэдэм сызгъапэрэр тауж шъукъихь зэсIуагъэмэ якъэмыкIуакI,- Мэршанэ Мэфэдыкъу игущыIэ къызыщиухыщтым 
шы лъэмакъэхэр къыздиIукIыщтыгъэ лъэныкъомкIэ плъагъэ.- КъэкIох, сэ Iаджи сшъхьэ къихьэгъагъ. Цыхьэнчъэ 
дунай тызытетыр, хэти ежь ышъхьэ иIоф зэрифэжьырэр.- 
Къэсыгъэ шыухэм зигугъу къыфашIыгъэ урыс забытыр 
ахилъэгъуагъэпти, Тембулат еупчIыгъ: - Тэ щыI нычэпэ 
Iоф сыхэзыдзэгъэ урыс тэмэтелъыр?
- Ар Бый игъусэу модрэ гъогу къэгъэзэгъум къыщыдгъэуцугъ.

--- Page 451 ---

- Мыры, мы бзылъфыгъэм сыд фышъуигухэлъ?
- Сыдына,- абэдзабзэкIэ илъэс тIокIырэ блырэ-ирэ 
фэдиз зыныбжь бзылъфыгъэ пкъы зэхэлъышIум къызыIуипхъотыгъ,- хыIушъом сащэ, тырку горэм сыращэн ягухэлъ…- шыу купмэ янахьыжъ игукIэгъу щыгугъэу мэкъэ 
тIупщыгъэкIэ къэгъыгъ.
- Сыда, нэпэнчъ, мэзым куо-хьау зыфыхэпшIыхьэрэр?! - Ягыз къыфэгубжыгъ.- Зыпашъхьэ хьадагъэ 
ипшIыхьагъэр зыфэдэр пшIэрэба?!
- Ыуж икI…- Мэфэдыкъу щхыпцIызэ къыIуи, зэрялъэпкъэгъури къыримыдзэу къыпигъэхъожьыгъ.- Хэтрэ 
бзылъфыгъи ыгу илъыр къэшIэгъуай, Алахьым фэшъхьаф 
ащ щыгъуазэп.- ЕтIанэ нахь мэкъэ IушъабэкIэ къыухыжьыгъ: - Зыфаер къызыдэхъукIэ, ыIуагъи ышIагъи щыгъупшэжьыгъэу гукIэ тхъэжьэу псэущт.
- Сэ стхъыгъи, сымытхъыгъи, стхъынэу къэтри Алахьым къыпIуетхъыжь, лIыжъ быкъ. Армэ шъузыхэхьагъэр, 
сыгъынэп, шъуапашъхьэ сыкъыщышъон. Къыздашъу, 
нэгъоймэ яаталыкъ силъэпкъэгъу.
- СанэIу ишъущ мыр! - Мэршанэ Мэфэдыкъу Тембулат фидзи, кIэкIэу къыухыжьыгъ.- НекIо щэщэн хьаджэм 
дэжь.- ТIэкIурэ кIуагъэхэу джыри фидзыгъ.- А бзылъфыгъэ жэмIаным фэшъхьаф жъугъотыгъэба зыдешъущэжьэн?
- ЗыкъешIы нахь, ар зыдатщэрэм фэмыеу арэп,- Iоф 
зыримыгъэшIэу Тембулат джэуап къытыжьыгъ.
- Ори джаущтэу оIуа? Сэри джаущтэу сыхэплъагъ. 
Пшъашъа, пхъужъа?
- Пшъэшъэ щысыгъэу ары къэзыхьыгъэмэ аIорэр.
- Пшъашъэми пхъужъыми сехъуапсэрэп ар зиунэ 
ихьащтым… Ау, сегупшысэжьыгъэшъ, дэгъоу шъушIагъэ 
къызэрэзыдешъущэжьагъэр, гъогу кIыхь тызтехьащтыр, 
мыхъуми щаипс тфигъэстырын, шъыхьэ укIыгъэ горэ 
тфигъэжъэн. НекIо, Хьасан-бэй хьаджэм нэIуасэ сыфэшI.- 
Джыри заулэрэ кIуагъэхэу Мэфэдыкъу кIэщхыпцIыкIи, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Гъазый Iимамым зэриIоу тэри 
Алахьым ишIэ хэлъ тIони, ащи тезэгъын. Тхьэлъанэ шъозгъэшIыгъэмэ зыфаер афэтшIэн, шъоркIи тэркIи ар федэнчъэ хъунэп. Черкесыр чIыгушху, къэсплъыхьащт еIокIэ, 
сыдыкIэ ащ укъыхэщын. ИмыкIуадэмэ, орэгушIо.
- КIодын Iоф къыхэмыгъахь, тят,- Тембулат къэгузэжъуагъ.

--- Page 452 ---

513
17 Заказ 029

--- Page 453 ---

- Хэт ышIэра сэIо нахь, ар сшъхьэ къизгъэхьана! Ащ 
фэдэ хъумэ, тыфедэнчъэн пакIо, тытеунэхъощт. Орырэ 
сэрырэ, кIэлэхъу, тазыфагу шъэф зыдэмылъыкIэ, сыкъыоупчIыщт. Тигъусэр IэнэкIа, хьауми дышъэ, тыжьын, 
ахъщэ тIэкIу IэкIэлъа?
- Иджыбэ илъыр сшIэрэп,- къызыфеупчIыгъэр зэримыгуапэр Тембулат къызыхимыгъэщэу иаталыкъ джэуап 
ритыжьыгъ,- ау иIалъмэкъ тутынрэ, тхылъыпIэрэ, къэлэм рэ афэшъхьаф итлъэгъуагъэп.
- Дышъэ, тыжьын, ахъщэ тIэкIу-шъокIу ымыIыгъын 
ылъэкIыщтэп,- Мэфэдыкъу къыпиупкIи, къеупчIыжьыгъ.- 
ЫIэхъуамбэ Iэлъын пылъба?
- Тиефэндмэ аIэхъомбэжъыемэ апылъ тыжьын Iэлъыным фэдэ горэ зыпедгъэлъхьагъ.
- Ар дэгъоу шъушIагъэ.- Гъогу къэгъэзэгъум дэжь 
щыт чъыгэешхом Торнау штабс-капитаныр чаныпэкIэ 
хэупкIэу Мэфэдыкъу зелъэгъум, ыгъэшIэгъуагъ.- Мормэ 
жъугъэнэгъуаджэрэр дэгъоу шъуфэпагъэ: ицыий, ихьэджэ 
паIуи къекIух, итеплъэкIи адыгэ шъыпкъ. Сэлам алейкум, 
хьаджэ.
- О алейкум сэлам, Мэфэдыкъу,- зызэнэIуасэхэр 
бэшIагъэ фэдэу Торнау штабс-капитаным сэлам къыхыжьыгъ,- зигугъу шIукIэ зэхэсхырэ зы лIэу Абхъазым исым 
нэIуасэ сызэрэфэхъурэр сигуапэ, ныбджэгъуныгъэ-шъыпкъагъэ зэдытиIэнэу сыщэгугъы.
- Ныбджэгъуныгъэри, шъыпкъэныгъэри, цIыфыгъэри, 
Хьасан-бэй, ащэрэп, къащэфырэп, ау ар хъярыр арэп, 
чIыпIэ къиныр ары зыщаушэтырэр. Арышъ, бжьым тызызэдыкIэуцуагъэкIэ, тикъини зэдэтщэчын. Ау сшIэнэу сыфай 
мо чъыгым хэуупкIыгъэм къикIырэр.
- ТшIэн тымышIэу тышъуажэ зэхъум, сцIэ хэсыупкIыгъ.
- ПшIэн умышIэу узэщыныр дэи…- Мэфэдыкъу щхыгъэ,- ау ащ изакъопщтын ар озгъэшIагъэр. Тазыфагу 
шъыпкъэныгъэ дэлъын фаеу зыпIуагъэкIэ тIуми, джыдэдэм 
щегъэжьагъэу, тишъэф зыщэтэгъэгъупшэ.
- Ежь ыцIэ изакъоп хиупкIыгъэр,- Бый къыIорэр 
игуапэу къахэгущыIагъ,- сэ сцIи ары.
- Тара цIитIум язэу, щэщэныцIэр ара урысыцIэр ара? - 
Тембулат зэхихыгъэм ыгу емыIоу къыгъэупчIагъ.
- Сыдым фэсшIэна,- Бый ыпшъэ рилъэшъожьыгъ,- 
яхьарыфыбзэ сымышIэу…

--- Page 454 ---

- СищэщэныцI.- Торнау штабс-капитаным зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- "Хьасан-бэй", "Бый" цIэхэр Черкесым 
щымакIэхэп.
- Джаущтэу огупшысэмэ, тэрэз,- Мэфэдыкъу нэIуасэ 
зыфэхъугъэ Торнау штабс-капитан "хьаджэм" дыригъашти, фигъэпытэжьыгъ,- ау Бый ыцIи тэ тцIи уиIофкIэ умыгъэфедэ.- Зэпыугъо тIэкIу ышIи, къыIорэр ышIошъ хъоу 
къыухыжьыгъ.- КъызезгъэжьэгъахэкIэ, ащ нэмыкIи къыосIон: мы хэупкIыгъэм урысхэр еджэфэхэкIэ лIэшIэгъубэ 
тешIэн1. 
- Ащ фэдэ еплъыкIэ гъощагъэмэ, лъытэныгъэ зыфысиIэ нахьыжъ, зыдяшъумыгъэхьых. Урысыер кIочIэшху, 
дзи, Iаши, мылъкуи ихъой, упырикъущтэп.
Бый ытэмэпкъ ыупэпцIызэ, зиплъыхьи, егъэзыгъэ IофкIэ 
гъусэ зыфэхъугъэм фидзыгъ:
- Урыс джаурыр!.. Хьасан-бэй хьаджэр, тинахьыжъ 
ыпашъхьэ ужэ къыдахьэрэр щымыIу. ТызэрэхъущтымкIэ 
тыбгъэсэнэу тауж укъимыхь. Ар къыхэмыхьажьми, икъун 
къытэшъушIагъэр.
- Бый ыIорэр тэрэз,- фэсакъзэ, Мэфэдыкъу къыIуагъ,- ау гъусэ узыфэхъугъэм ыгу къыпфилъыр пшIэмэ, 
нахьышIу. Мыщ иIон еIо, тэ тишIэн тэшIэ. Тишъыпкъэгъэзэфагъэ къызыщылъэгъощт гъогур джыри тапэ илъ. 
Зигъогу техьажьыщт купыр къызызэрэугъоижьым, 
Мэфэдыкъу ошIэ-дэмышIэу Тембулат риIуагъ: 
- ШъукъысэдэIущтмэ, кIэлэхъу, Iо къызыпымыкIын 
Iоф горэ къышъухаслъхьэ сшIоигъуагъ. КупышIу тызыхъугъэкIэ, сыд пае тызэпышIагъэу тызэгъусэн, Быйрэ Ягызрэ 
Щэджрае дгъэкIожьыных…
- Сыда, нахьыжъ?! - Мэфэдыкъу къыIощтыгъэр къыримыгъэухэу Бый къызIуипхъотыгъ, ытэмэпкъи тIо дидзыягъ, джыри нахь упчIэ IэтыгъэкIэ къызбгырыужьыгъ: - 
Пыдзы тышъушIынэу ара?!.
- Тинахьыжъ къыIуагъэм, Бый, умыгъэшIагъо, сишIэ 
хэлъ,- ышнахьыкIэ ыгъэIасэзэ, Тембулат еушъыигъ.- 
1 "…Мэршанэ Мэфэдыкъурэ ыкъо Сэфэрбыйрэ сиIофкIэ 
къыздэIэпыIэнхэу нэIуасэ Къэрэмырзэхэм сазыфашIым,- Торнау 
штабс-капитаным къетхыжьы,- ахэмэ яшIуагъэ къысагъэкIынэу 
гущыIэ пытэ къысатыгъагъэми, якъушъхьэ пытапIэхэр, псыхъо 
чъэрхэр, хэхьапIэ-хэкIыпIэ зимыIэ мэзхэр, гъогунчъэ бгылъэхэр 
къызIэкIэдгъэхьан тфэмылъэкIынэу, ащкIэ тыгу паутынэу къашIошIыщтыгъэ…"
515
17*

--- Page 455 ---

ЛIакъом ынаIэ тезгъэтын хъулъфыгъэ къэдгъэнагъэпышъ 
ары.
- Ащ сегупшысыгъэти ары, Бый, пцIэ къызыкIесIуагъэр,- Мэфэдыкъу игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- КIэлэхъуитIум, Тембулатрэ Сэфэрбыйрэ, афызэшIомыхын Iоф апшъэ 
итлъхьагъэп. ЕтIани сэ ахэмэ сырягъусэжь. Ащ нэмыкIи, 
шъукъысэдэIущтмэ, шъозгъэшIэщт: мо къыздешъущэжьэгъэ бзылъфыгъэри къыздишъухыгъэм шъозгъэщэжьыщт.
- Ара?!.- адыкIэ ахэдзыгъэу щыт бзылъфыгъэм игугъу 
ашIэу зызэхехым, къыIорэр Ягыз нахь зэрэфэгъэхьыгъэр 
инэплъэгъукIэ агуригъаIоу, къафидзыгъ.- Сыкъэшъутыгъуи, сышъууцIэпыгъэшъ, джы шъукъысфэежьэп ара!
- Аущтэу оIомэ, узэрэфай, сэ шIу къыпфасшIэ сшIоигъуагъ,- Мэфэдыкъу бзылъфыгъэм пымылъэу фызэриIокIыгъ. 
Нэгу зэокIыгъэкIэ Бый джыри нахь пхъашэу къыпиупкIыжьыгъ:
- Тиаталыкъ Мэфэдыкъурэ сшынахьыжъ Тембулатрэ 
сэркIэ зыфаIуагъэр сштэрэп. Икъун зэшиплIым къытэхъулIагъэр, сшынахьыжъ сыримыгъусэу гъогу щынагъом 
тезгъэхьащтэп.
"Хэта, сыда мыхэмэ афэмыгощырэр, сэра? - Торнау 
штабс-капитаным ыпашъхьэ зэрэщызэдаохэрэр ыгу зэрэримыхьырэр гъусэ къыфэхъугъэхэм аримыгъашIэу, щэIагъэ къызыхигъафэзэ, зэупчIыжьыгъ.- ЗыцIэ анахьэу 
зэхэсхырэр Бый, Ягызи ыцIэ къыраIо. Ау мо бзылъфыгъэм 
иплъакIэрэ игущыIэ Iэтыгъэрэ къызгурымыIорэр. Цыхьэ 
афэсшIыгъ, тхьэлъанэ язгъэшIыгъ сIозэ, мыхэр нэмыкI 
цIыфхэу къысфычIэкIыжьыхэмэ?.. Мэршанэ Мэфэдыкъу 
къыIорэр фамыдэу ара? Сызэрягъусэри мыхэмэ ащыгъупшэжьыгъ. Сыхэта сэ?.. Гъэры сашIыгъахэу къащэхъумэ 
шIэ?.. Урысые хэгъэгур зэрэсикъотэгъур ащыгъупшэжьыгъэмэ, щтэуIугъэ къызыхэсымыгъафэу зыкъязгъэшIэжьын".
- Тембулат, Бый, ори ары, Гъазый Iимамыр, сышъущыгъупшэжьыгъа?
ЗэкIэми апэу Бый зыкъишIэжьыгъ:
- Орэп, Хьасан-бэй, мыхэмэ афызэхэмыфырэр, сэры. 
Щэджрае сагъэзэжьынэу фаех, ау тищэ тхьэлъанэ къызэрэпфэтшIыгъэр сшынахьыжъ Тембулати Гъазый Iимамы ми зыщагъэгъупшэ.

--- Page 456 ---

- Лъытэныгъэ-шъхьэкIэфагъэ зыфытиIэ Мэфэдыкъу 
нахьыжъыр зипэщэ купым, Хьасан-бэй, зэмызэгъыныгъэ 
къыхэфагъэу, уакIыб мыхъун щаIон-щашIэнэу къызышIомыгъэшI,- зэпищмэ-зэпигъэщэжьызэ, Гъазый Iимамым 
дин IофымкIэ зигъэпэрытэу къыIуагъ, етIанэ ошIэ-дэмышIэу 
зэкIэми ягъусэ бзылъфыгъэм тырилъхьажьыгъ.- Мо 
бзылъфыгъэ тхьамыкIэм шIу фэтшIэни, едгъэгъэзэжьын 
тIогъагъэ шъхьае, къытфидэрэп. Тырку бай горэм гъолъыгъо фэхъу шIоигъошъ, зыфаер фэтшIэнэу итхъухьагъ. 
Зимафэ мэфишъэ хъун, Мэфэдыкъу, Iизын къытэти, тыгъэшэс.
Торнау штабс-капитаныр зыщыщ-зыщымыщ шыу 
купмэ язэдао къызэрежьэгъагъэ ошIэ-дэмышIэм фэдэу 
зэшIохыгъэ хъугъагъэми, зыхэгупшысыхьаныбэ иIагъ. 
Зэмыжэгъэ Iоф тхьапша ащ игъогу шъэф джыри къытетэджэщтыр? ЕтIани ахэр сыд фэдэщтха? Хэта тхьэлъанэ 
зэригъэшIыгъэ нэбгырищым щыщэу зиIуагъэ зымыгъэшъыпкъэжьыщтыр?.. Цыхьэ зыфимышIырэ Быя, IупэшIу 
Гъазый Iимамыр ара, хьауми зыщыгугъырэ Тембулат ара? 
Мэршанэ Мэфэдыкъурэ ыкъо Сэфэрбыйрэ тхьэлъанэ 
адимышIыгъэми, ахэр джау сыдми гъогум къыщыпэкIэфагъэхэп - Къэрэмырзэмэ яаталыкъых. Адыгэ хабзэмкIэ 
ар Iогъэ пстэуми апшъэжь. 
Сыхьат фэдизрэ шыухэр гъогу тетыгъэхэу Гъазый 
Iимамыр Торнау штабс-капитаным еIушъэшъагъ:
- Бый зыфэдэ цIыфыр ошIа?
- СэшIэ,- Iимамым икъэупчIакIэ зыфихьын ымышIэу 
риIожьыгъ.
- Ущымыщын, ащ непэ имэзэ зэблэкIыгъоп, къытехьащтэп.
- Къытемыхьащтымэ, дэгъу.
Хэт ышIэра къыригъэкIэу Гъазый Iимамым ытамэ 
зэфищагъ:
- Фэсакъ, умыгъэгубжы…
IХ
Лэбэпшъэ лъэныкъо чыжьэм къыщежьэгъэ шыблэ 
гъуагъом зиос шыгуф гупсэфхэмкIэ зызыплъыхьащтыгъэхэ абдзэхэ къушъхьэхэр зэпегъэджэжьых. ЗызыутIэрэхъмэ-зызыушъомбгъузэ ом щыцохъорэ пщэ шIуцIашъом пчыкIэр зыщыхъупскIыкIэ, гуих-псэих макъэкIэ 

--- Page 457 ---

шыблэр къыщызыбгырэушъ, джэрпэджэжь зэтетэкъукIыхэмкIэ адрэ абхъаз къушъхьабгъум зыкъуаушъэфэжьы.
- Ощх-ошъумэр жьыбгъэм къелъэсы шъхьае, Хьасан-бэй, гумэкIыгъо щыIэп,- ЛэбапшъэкIэ дунаир зэрэщыкъутэжьырэр къыримыдзэу Мэфэдыкъу къыIуагъ.- 
Джары талъэныкъокIэ дунаир зэрэщытыр, мыкIэ щытыгъэпс, мокIэ щыое-ошъу. Зэ шъубыяу! Сыд шыу купа 
тапэкIэ къикIырэр?.. Апэ итыр ишы тесыкIэкIэ Бэрзэдж 
Джырандыкъу ехьщыр… Сыда ахэр мыщ нэс къэзыхьыгъэхэр?..- Бый еIушъэшъагъ.- Шъо, Хьасан-бэйрэ орырэ, 
модрэ мэзыбгъум шъухахь… Ежьхэри тэри гъогу тытет, 
сыд зэтIон, шIуфэс зэтхыни, тызэбгъодэкIыжьыщт. 
Фэсапщи, Джырандыкъу, купышIу шъохъу,- шъхьащэ 
фишI-фимышIышъоу, зызэрэшIомыдэири къыхэщэу шым 
къепсыхыгъэ убых пащэм Мэфэдыкъу риIуи, фыпигъэхъожьыгъ,- бай ухъущт, укъэсшIэжьыгъэп.
- Ори фэсапщи, Мэфэдыкъу, шъори тэщ нахь чыжьэу 
шъукъикIыгъ, бэшIагъэ тызызэрэмылъэгъугъэр, сшIагъэп 
мыщ фэдэу бэслъыные-абдзэхэчI тыщызэIукIэныр.- "Лъэшэу усищыкIагъ" гукIэ фидзыжьи, Тембулатрэ Гъазыйрэ 
аIугушIо-ягыишъозэ, ариIуагъ.- Шъори, ткъош нэгъойхэр, 
шъуигугъу зэхэтэхы нахь, тызэрэзэфэзырэр макIэ. Талъэныкъо, хы лъэныкъомкIэ шъукъэмыкIоуи?..- ИупчIэ иджэуап 
пымылъыжьэу Мэфэдыкъу зыфигъэзэжьыгъ: - Бай сыхъущтэу зыфэпIуагъэмкIэ, Мэфэдыкъу, тхьэуегъэпсэу, ар 
Алахьым еIу. Тимылъку хэкIы нахь, хахъорэп. Пшызэ Iушъо 
къэзэкъмэ былым тIэкIу къаIэкIэтыутынэу тыкъакIозэ, зы 
лIэу Абдзахэ ис Хьаджрэт Нэкъарэ сымэджаплъэ тыфыдэхьан фае хъугъэ. Ащ икIапщэ тыхэкIэу мылъкухьэ тыкIонри къезгъэкIугъэп… ШъошIэ ащ фэдэ зыхъукIэ, къэзэкъмэ зызэрашхыхьажьырэр…
- Сыда Нэкъарэ илажьэр? - Мэфэдыкъу къэупчIагъ.
- Пшызэ къэзэкъхэм зычэщ зякIухэм, яшъэф зышIэщтыгъэмэ ащыщ горэм бзэгу зыфихьыгъэхэр къапэгъокIхи, 
лые къарахыгъ, ежь Нэкъари сэшхо уIэгъэ хьылъэ ыблэбгъу къытыращагъ. ИкIапщэ зэрэ Абдзахэу щызэблэкIы.
- Олахьэ тымышIагъэ,- Тембулат къыIуи, упчIэ нэплъэ гъукIэ Мэфэдыкъу Iуплъагъ.
- Ары, Тембулат,- "кIэлэхъум" ычIыпIэкIэ Мэфэдыкъу 
ипIур ыцIэ къыриIозэ, къыдыригъэштагъ,- къэбар игъуадж 
зэхэтхыгъэр. Нэкъарэ лIы шIагъом иунэ симыхьэу, сыкIэмыупчIэу сыкъызхэкIыгъэ абхъаз джэмэхьатым сыхэхьажьынэп.
- Алахьым ынэшIу Нэкъарэ къыщеф,- Гъазый Iимамы ри ахэгущыIагъ,- Алахьым рехьакI, Ащ джаущтэу ыухыгъагъэшъ, псаоу къэнагъ, ыгъэхъужьын, ылъакъуи къытыригъэуцожьын.
- Ары, ары, Iимам, ащ фэдэ Iаджми Нэкъарэ къялыжьыгъ,- Бэрзэдж Джырандыкъу къыдыригъэштагъ,- 
ащ уIагъэу телъыр кIапщэм къыщалъытагъэти, мыр ябгъонэрэу къычIэкIыгъ. КъехьылъэкIми, къызхигъэщырэп.- 
Мэфэдыкъутхэм ягъусэгъэ бзылъфыгъэм Бэрзэджым 
бэшIагъэу гу лъитагъэми, джы ылъэгъугъакIэм фэдэу 
яупчIыгъ: - Мы бзылъфыгъэр хэт щыщ? Сыд фышъуихьисап?
- Мы бзылъфыгъэр,- псынкIэу Тембулат къыIуагъ,- 
тырку бай горэм иунэ ихьэ шIоигъу. Зэ, Хъайрэт, зыгъэрэхьат,- зи къэзымыIощтыгъэ бзылъфыгъэм фидзыгъ.- 
Уфаемэ, къыоттын, укъыIукIагъ.
- Сэ тырку горэм сеогъапшэмэ,- Бэрзэджыр щхыпцIыгъэ,- ухэукъо, ау IэнэкIэу Убых тымыгъэзэжьыным 
пае, аущтэу шъоIомэ, шъущысщэфын. Мо шитIум яз 
къышъостымэ, шъурэзэнба?
- Зы шыр мэкIаIо, Бэрзэджыр, модрэри къигъэгъусэжь,- Мэфэдыкъу зыми емыупчIыжьэу къыпиупкIыгъ, 
убыхыпщыр зыфэдэр ежь ешIэти, занкIэу риIуагъ.- О ар 
хыIушъом зыщыпщэкIэ, кIэпхыщтыр зыфэдизыр ори тэри 
тымышIэу щытэп. Хьаджрэт Нэкъарэ сымэджаплъэ 
тызыфэкIощтыкIэ, ащ ихьатыри мы къыпфатшIэрэм хэлъ. 
ГупыкI зыфэтшIырэр Алахьым егъэхъужь, ылъакъо къытырегъэуцожь. Ащ, лIыгъэ зыхэлъ лIы Iушым, адыгэхэри, 
убыххэри, абхъазхэри щэгугъых. Ахэмэ ямызакъоу нэгъойхэри ары, тэрэзба, кIэлэхъу.
Абэдзэ бзылъфыгъэр къэзэкъ шитIукIэ убыхмэ арахъожьи, зызэбгъодэкIыжьхэм, джы нэс зыжэ пахъэ къыдэзымыгъэкIыгъэ Ягыз къэгъумыгъугъ:
- А бзылъфыгъэ Iаери зэ танэIу икIыжьыгъэмэ ары…
- Ынапэ тепхыгъахэшъ ара, Iиманцыз! - Мэфэдыкъу 
зыфэмыIэжэжьэу джы Ягыз фэгубжыгъ.- Модэ, кIэлэхъу, 
орэп, Сэфэрбый, засIорэр. Мы зынапэ тыукъэбзыжьыгъэ 
Ягызырэ орырэ сымэджаплъэ тыздакIорэм тыкъикIыжьы фэ Хьасан-бэйрэ Быйрэ урягъусэщт. Бэрэ тыкъэтыщтэп, 
пчыхьэ ехъулIэу тыкъэкIожьыщт.

--- Page 458 ---

Хьаджрэт Нэкъарэ ичылэ Нэкъэрэхьаблэ ащ фэдизэу 
чыжьагъэп - Лабэ узэрикIэу шы илъыгъо зыщыплIыкIэ 
къэлъагъощтыгъэ мэзышхо зытет бгы къогъум къосыгъ. 
Исэмэгу лъэныкъокIэ джыри псышхо мыхъугъэ Шъхьагуащэ речъэкIы, джабгъумкIэ Мэлгощ псыхъо цIыкIум 
зыIуещэикIышъ, чылакIэмкIэ заулэрэ чъагъэу мыжъоф 
джэдэшхом дэжь Шъхьагуащэ хэлъэдэжьы. Джа Мэлгощ 
псыхъо цIыкIур ары Нэкъэрэхьаблэ зищыпэкъэмыкIо 
Мэфэдыкъу ышъхьэ имыкIырэр. Шыблэ гъуагъоу къушъхьэм шъхьащытыгъэр бэшIагъэми зыуцужьыгъагъэр а 
лъэныкъомкIэ ренэу плъэщтыгъэ. Ащ гу лъызытэгъэ Тембулати аталыкъ лIыжъыр ыгъэрэхьатыгъ:
- А уздаплъэрэ лъэныкъом, тят, земыгъэгумэкI, 
псыхъохэр къизгъэунхэ ощх къыщещхыгъэп.
- Гъурдж-сванхэр ары шыблэ гъуагъор зышъхьащытыгъэр,- Гъазый Iимамым ишIошI къыриIолIагъ, модыкIимыдыкIи щымыщэу ыгъэшIэгъуагъ.- Сегупшысэшъ, джэнэт чIыгу Алахьым черкесмэ къаритыгъэр.
- Тэ медовеймэ тичIыгуи, хы зэрэтимыIэр ары нахь, 
мыщ нахь мыдахэмэ, нахь Iаеп,- ежь къызыщыхъугъэ 
абхъаз лъэныкъор щагъэгъупшэ къыщыхъоу Мэфэдыкъу 
имыхабзэу къэпсынкIагъ.
- Шъуалъэныкъуи дунай дах, нахьыжъышIу,- къыIорэм Гъазый Iимамри текIыгъэп,- ау адыгэмэ чIыгу зэфэшъхьафыр зэряхъоим фэдэу шъо шъуиIэп. Шъо шъукъушъхьэрыс къодый. Адыгэхэр шъофрысых, къушъхьэрысых. Гагрэ къыщегъэжьагъэу Анапэ блэкIэу Азов 
еолIэжьырэ хы ШIуцIэ Iушъор аIэ илъ.
- Ар шъыпкъэ, Iимам…- Мэфэдыкъу щхыпцIыгъэ, 
етIанэ хэщэтыкIи, нахь мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ.- Ау ащ къенэцIыхэрэм яцIыф шъэфкIэ адыгэчIым 
къыщетэщэкIы, зыщетэгъэплъыхьэ…
Къэрэмырзэ Тембулат зэхихыгъэм ышъхьэ къыкIыригъэпхъотыкIыгъ:
- ЦыхьэшIэгъу узэрэтшIыгъэмкIэ, тят…
- КIэлэхъу! - пIурым къыIощтыр аталыкъым къыгурыIуагъэу зэпыригъэугъ.- Ащ фэдэ гупшысэ пшъхьэ 
къимыгъахь, непа сызыпшIэрэр! Сэ джыдэдэм сызэгупшысэрэр нэмыкI. ШыкIэ тхъожьыгъэ бзылъфыгъэм 
тиIуатэмэ? Арымырми Бэрзэдж шъхьэфэшIум тилъэгъу 
хъурэп, зэрэадыгэ хэгъэгоу пыи къытфишIын, тшъхьэ 

--- Page 459 ---

шIуаригъэхын. Сэ къэзгъэшIэщтыр къэзгъэшIэгъах, сэ 
сшъхьэп сшIоIофыр, шъоры нахь.
- Зимафэ мэфишъэ хъун, тхьамэтэ маф,- Гъазый 
Iимамым шъоубзэгоу къыIуагъ,- ащи тегупшысыгъ тэ, 
Хьасан-бэй теплъэ пакIо, игугъуи зэхихыгъэп.
- Ягыз шъуицыхьэ телъа? - зыкIэкIатIупщыгъэ бзылъфыгъэм нахьи нахь зыгъапэщтыгъэмкIэ Мэфэдыкъу 
къэупчIагъ.
- Ягыз сэ зысшIэрэр тIэкIу шIагъэ, ау щытми, зи къесIолIэн слъэкIыщтэп,- Iимамыр Тембулат фыреплъэкIи, 
аталыкъыр къызыкIэупчIагъэм зыпигъэчэрэгъукIыгъ.
- СиIоф шъэфмэ Ягыз ащызгъэгъуазэрэп! - Тембулат 
къыпиупкIыгъ.- Ау гуцафэ сигъэшIымэ…
- УегуцэфафэкIэ уежэщт ара? - пIурым къыIощтыгъэр 
аталыкъым къыригъэухыгъэп.- ЕтIанэ "аI" умыIожьынэу 
егупшыс, кIэлэхъу.
- "Сэ шъукъэсэухъумэ, шъо шъузфэсакъыжь" Алахьым зиIуагъэкIэ, Мэфэдыкъу,- Гъазый Iимамым Тембулат ычIыпIэкIэ кIэух къышIыжьыгъ,- Ягыз иIоф мы мафэхэм 
тыухыгъэкIэ тлъытэн.
- Шъуезгъэзырэп, ау тишъэф нахь цIыф макIэ щыгъуазэ къэси, нахьышIу. НекIо, тежъугъэлъэхъу. Сымэджаплъэ тызфакIорэмэ зыкъядгъэлъэгъунышъ, нахь пасэу 
къэдгъэзэжьыщт.
Нэкъэрэхьаблэ инэп ыкIи цIыкIоп. ПсыхъуитIум азыфагу 
дэтэкъогъэ абдзэхэ чылэм унэгъуишъэрэ щэкIырэ фэдиз 
дэс. Бэслъыныехэри абадзэхэри щэпсэух, адыкIэ чылапшъэмкIэ, къоджэдэсмэ яшIэ хэлъэу, нэгъой унэгъуитIумэ 
чIыпIэ щаратыгъэу бгъагъэ щашIы. Чылэм унэ игъэкIотыгъэхэр дэтхэп, ау Хьаджрэт Нэкъарэ иунэ ахэмэ къахэщы. 
Мэщытым иазэнэджапIэ зэкIэми къашъхьарэщы. Тхышъхьэ мылъагэу чылэр зыкIэрытэкъуагъэм былымыр тиз, 
чылэ дэхьагъу шъоф бгъузэм мэлхэр щэхъух. ПсыIушъо 
уц къашхъоу бжыхьапэр зыхэIагъэм шъэожъыехэр пIай 
щешIэх.
Чылэм къыдэкIыжьыщтыгъэ шыуищыр Мэфэдыкъудхэм къазыпэкIафэм, нахьыжъитIумэ аIэ сэмэгу IэтыгъэкIэ 
шIуфэс зэрахызэ, зэблэкIыгъэх. Аталыкъри Тембулат 
еупчIыгъ:
- Хэта мыхэр?
- Сымыгъуащэмэ, бэслъыныех.

--- Page 460 ---

- Ары, ары,- Гъазый Iимамым къыушыхьатыгъ,- 
мэхъо шмэ апшъэкIэ щыпсэухэрэ бэслъыныех. Сымэджаплъэ къекIыжьыхэщтын.
- Ащ уемыхъырэхъыш, Iимам,- Тембулати иныбджэгъу динлэжьыр къыгъэтэрэзыжьыгъ.- ЗиуIагъэ Алахьым 
псынкIэ къызфишIын Нэкъарэ исымэджагъэ фэшъхьаф 
Iоф непэкIэ мы чылэм дэлъэп.
- Адэ джары "ШIу шIи псым хадз" адыгэмэ зыкIаIорэр,- Мэфэдыкъу къызыкIэупчIэгъагъэм фэхъугъэ джэуап 
къызэфэдз-зэфэдзыжьым хэдаIуи, ежь ишIошI къыриIолIэжьыгъ,- Нэкъарэ джыри ныбжьыкI нахь мышIэми, 
илIыгъэрэ ишIушIагъэрэ тэри гъогум тыкъытезыщыгъэр. 
Мэзым къыхэтынагъэхэм тIэкIу сыгу афэгъуми, тэрэзэу 
тшIагъэ мыщ тыкъызэрэкIорэр. Ау бэрэ тыщысыщтэп, 
сыхьат горэ зытешIэкIэ, титэджыжьыгъо зэрэхъугъэр нэкIэ 
къысэжъугъашI.
Нэкъарэ зыхэс хьаблэм утехьани утекIыни умылъэкIынэу онэш зэкIагъ: унэ къэлэпчъэ дэхьагъумэ адэжь щыт 
шышIоIумэ чIыпIэ нэкI яIэжьыгъэп, чэу пчэгъумэ шыхэр 
япхыгъэх, щагуми цIыфыр диз. Чэзыу-чэзыоу ясыдж тео 
макъи къэIу. Ар къэси, унэм ихьэрэ сымэджаплъэмэ 
анахьыбэ зэуж итхэу унэм къекIыжьых. "Мыр сыд шъыу,- 
ылъэгъурэм Мэфэдыкъу ригъэIуагъ,- зэрэ Абдзэхэ хэгъэгоу къэкIуагъа? Ахэмэ язакъопщтын… Мо мэзым къыхэтынэгъэ урысым тызэкъоуцомэ, тызфэдэр ышIэнэу, 
къытфэзгъэкIуагъэмэ ариIожьынэу мыр езгъэлъэгъугъагъот!.."
ЗэкIэ хьаблэм тетхэ, щагум дэтхэ цIыфхэм Мэршанэ 
Мэфэдыкъу ынапэкIэ къамышIэщтыгъэми, нахьыжъыр 
адыгэмэ зэрагъэлъапIэрэр Абхъазым къикIыгъэм ешIэти, 
ионэш къымыгъэуцоу къэлэпчъэшхом екIолIагъ. Хэгърэй 
нахьыкIэхэр къыпэгъокIхи, зым шыIупIэр, адрэм лъэрыгъыр 
ыIыгъэу къырагъэпсыхыгъ. Адыгэ нысэщэджэгумэ, хьадагъэмэ, кIапщэмэ хэшIыкI дэгъу Мэфэдыкъу афыриIэти, 
унапчъэм дэжь щыт сыджым уатэмкIэ щэ теуагъ. Унэм 
къикIыжьыщтыгъэхэм ижъыгъэ шъхьэкIэ-фэлъытэныгъэ 
фашIызэ, зыблагъэкIыгъ. Зэрыхьэгъэ унэм къинэгъагъэхэ 
нэбгырэ зыщыплIыр къыфэтэджыгъ. ШъхьэнтитIу зэтелъ 
лъагэмэ зытх ягъэкъугъэгъэ Нэкъарэ Мэфэдыкъу къызелъэгъум, Iэсэмэгу псэумкIэ Iаби, бгыкъум кIэшIэгъэ 
шхомлакIэмкIэ пIэм къыхэтIысхьагъ. ЛIыжъри сымаджэм 
есэмэркъэугъ:

--- Page 461 ---

- Сыд, зимафэ мэфишъэ Алахьым ышIын Нэкъар, 
зыбгъэсымэджагъэу зыогъэшIожьышъ, сымэджаплъэхэр 
къызфэогъакIох ара? Птхы шъхьантэмэ ягъэкIужь, блэбгъу 
уIагъэ къызэбгъэгоожьэу укъэтIысын фэягъэп. Шъори 
шъущымыт, шъутIысыжь. Ора, Аслъанчэрый, ора Аслъанбэч? Олахьэ, сшынахьыкIэхэр, непэ мыщ тыщызэIукIэн Iоу 
сымышIагъэ. Сыдэу шъущыт, шъупсауба, шъуузынчъэба? 
Тэри, джа тызэрэшъулъэгъу, зедгъэзэщырэп. Мо сипIур 
кIэлэхъур фэмыфти, сижъышъхьэм, сымылIэжьызэ, зэзгъэлъэгъун, сецIэцIэн, сегыин сIуи, сыкъыфэкIуагъ. Тэ 
тыIофэп, о сыдэу ущыт, Нэкъар? Сыоплъышъ, уиуз къызтебгъакIорэп.
- Тхьэуегъэпсэу, Мэфэдыкъу, уасэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ, жъышъхьэмафэ охъу, нахьыжъышIоу бэрэ, 
Алахьым укъытшъхьащегъэт. Мыдрэ укъызыкIэупчIагъэмкIэ сыд къыосIон, сыблэбгъу къэзэкъ сэшхуацэ горэ 
къырычъагъэкIэ, ар уIагъэ хъуна?.. Синыбджэгъу Аслъанчэрыедхэм ущымылъ хъущтэп аIуагъэшъ, сашIолIыкIы 
нахь, мощ фэдиз цIыфыр згъэулэоу сапашъхьэ щызэблэзгъэкIыныя. Алахьым ыIомэ, мэфэ заулэ горэкIэ сипкъэгъу-лэгъумэ сахэуцожьын.
- Адэ ары, Нэкъар,- Гъазый Iимамыр къахэгущыIагъ.- 
Алахь зизэкъом иIорэ ишIэрэ зэкIэми ахэлъ, Ащ зэриIоу 
упсэущт. Угу илъыр зэкIэ шIукIэ къыбдэхъунэу цIыфыбэр 
зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ Алахь гукIэгъушIым тэри 
тыпфелъэIущт.
- Тхьэуегъэпсэу, Iимам,- гукIэ зэрэщхыпцIырэр къызхимыгъэщэу Нэкъарэ къыIуагъ,- уидыухь, сэ симызакъоу, 
мы щысхэм зэкIэми къабыл афэрэхъу. Ау къэзэкъмэ 
сыкъауIэным ыпэкIэ стхьакIумэ къиIогъагъэмкIэ сыкъыоупчIынэу сыфэягъ. Щэщэн горэ зэрыуихьакIагъэр шъып къа?
Гъазый Iимамыр гукIэ къызэрэщтэуIугъэр Къэрэмырзэ 
Тембулат къыгурыIуи, Iимамым ычIыпIэкIэ псынкIэу джэуап 
къытыжьыгъ:
- Хьасан-бэй щэщэн хьаджэр арыщтын, Нэкъар, 
зыфапIорэр. Шъыпкъэ, ар Тыркум, Истамбул кIозэ, тадэжь 
къыдахьи, чэщ гъэпсэфыгъо щырихыгъагъ. Гъогу сытет 
ыIуи, хьакIэ пэгъокI гъэшIуагъэ зыфытигъэшIыгъэп.
- Ары, ары, тфыщысыгъэп,- Гъазый Iимамым джы 
гу къызIэпишIыхьажьыгъэу Тембулат дыригъэштагъ.- Абдзахи, Бэслъыныий, КIэмыгуий ялIы пащэмэ уаIудгъэкIэн, 
уадыщыдгъэсын тIуагъэ шъхьае, къэзгъэзэжьмэ ыIуи, 

--- Page 462 ---

къытфэуцугъэп. Ащ игугъу ори къыпфэсшIыгъагъ, Мэфэдыкъу, къэошIэжьмэ.
- ЗыцIэ къепIуагъэм фэдэ горэ, Iимам,- Iофы зыримыгъэшIы фэдэу, "мыщ сызыхилъашъорэр" гукIэ ыIозэ, 
Мэфэдыкъу щхыпцIыгъэ,- стхьакIумэ къиIогъагъ, ау мыры 
сIонэу къэсшIэжьырэп. Хьаджэмэ, хьаджэ… Щэщэн пэпчъ 
джы ятIонэрэр хьаджэ. Къыгъэзэжьынэу ыIуагъэмэ, тэ 
кIон, къышъоолIэжьын…- ащ нахьыбэрэ щысыжьхэ зэрэмыхъущтыр Мэфэдыкъу лIыжъым къыгурыIуагъэу, 
ошIэ-дэмышIэ ушъхьагъу лъыхъукIэ азыфагу къыдэтэджэгъэ къэбарым текIыгъ.- Арэп, Тамбые Аслъанбэч, сыдэу 
непэ учэфынчъа, укъытхэгущыIэрэп, тызыщымыгъуазэ 
горэм уегъэгумэкIа?
- Хьау, нахьыжъ, Алахьым ишыкуркIэ, тиныбджэгъу 
Нэкъарэ къехъулIагъэр ары умыIощтмэ, фэшъхьаф гумэкIыгъо тиIэп,- пкъы ин пытэмкIэ джыри нахь зигъэпкъыезэ, 
Тамбые пщым къыIуи, зэпыупIэнчъэу къыухыжьыгъ.- Ау, 
шъыпкъэр пшIэнэу уфаемэ, Мэфэдыкъу, Къэбэртае тыкъизыфыгъэ урысхэр шъхьэегъэзыпIэ зыщыдгъотыгъэ абдзэхэ 
лъэныкъомкIэ къызэрекIухэрэр сыгу къео.
- А зигугъу къэпшIыгъэ джаурмэ, зиусхьан,- Мэфэдыкъу ышъхьэ ыгъэсысызэ, къыIуагъ,- Абхъазым инахьыбэр шашитыгъэ-пцIыусыгъэкIэ къызIэкIагъахьи, тимедовей 
къушъхьэмэ къагъэуцугъэх. ЛIыхэмэ, къыдэрэкIуаех.
- Урысхэм, хьакIэ, тинахьыжъышIу,- Хьаджрэт Нэкъа рэ зэхихыгъэ шъхьэщытхъужьым къыригъэIуагъ,- къушъхьэхэмкIэ пэрыохъу уафэхъун плъэкIыщтэп. Зэхэшъухы гъэн фае, Суворов генерал нэкIу джашъом изэман Аустрие 
хэгъэгуми къушъхьэхэр итыгъэх, щэщэн, къэбэртэе, 
дагъыс тан къушъхьэхэри цIыкIухэп, типсыхъохэри чъэрых, 
тимэзхэри гъунэнчъэ-гъогунчъэх, тичIыгу гъунапкъэ пэIут 
хы ШIуцIэри орыжъэп…
Хьаджрэт Нэкъарэ къыпчъырэмэ зэпыупIэ зафешIым, 
Хьамырзэкъо Аслъанчэрые пщыр къэупчIагъ:
- КъапIо пшIоигъор, Нэкъар, къызгурыIуагъ, ау сыда 
хэкIыпIэу тиIэр, тшIэщтыр?
- Джа къэбэртэе адыгэмэ арашIагъэр тинэмыкI лъэпкъымэ арамышIэным пае адыгэ зыкIыныгъ тищыкIагъэр,- 
Хьаджрэт Нэкъарэ къыпиупкIыгъ,- джары типытэпIэщтыри, 
тлъэпсэщтыри. Джаущтэу зытымышIэкIэ, къытэкIугъэ 
хэгъэгушхом зырыз-зырызэу тызэкъуиутыщт.

--- Page 463 ---

- Ар шъыпкъэ,- Тамбые Аслъанбэч къыдыригъашти, 
гъумыгъузэ къыухыжьыгъ,- егъашIэми зыкIыныгъэ тхэлъыгъэп… 
- Зэгорэм зыкIыныгъэ тхэлъ хъущтба?! - Хьаджрэт 
Нэкъарэ зиIажэ-зыфэсакъыжьыщтыгъэми, къыIуиутыгъ. 
Ардэдэми унэм щызэхэсмэ ягущыIэ зэпигъэоу щагумкIэ 
сыдж тео макъэу къэIугъэр иушъхьагъоу Мэршанэ Мэфэдыкъу къэтэджыжьыгъ:
- Олахьэ дэгъоу тыщысыгъэм, тыгущыIагъэм. Зыгъэхъужь, Нэкъар, ащ нахьыбэрэ къэзэкъмэ зыкъямыгъэуIэжь. Ощ фэдэхэр, Аслъанчэрыепщ, Аслъанбэчыпщым, Болэтыкъопщым афэдэхэр адыгэхэм ящыкIагъ. 
Шъузэпэшых, тэ гъогу тытехьажьын, нычэпэ сэри тадэжь 
сымышэсыжьы хъущтэп.
Шыуищыр Нэкъэрэхьаблэ къыдэкIыжьыхи, мэз Iапчъэм зычIэхьажьхэм, Мэфэдыкъу иш къызэтыригъэуцуагъ, къамыщыпэр Тембулат фигъэсысызэ, фидзыгъ:
- КъыосIуагъэба, кIэлэхъу, уишъэф, ори ары, Iимам, 
шъуишъэф шъощ нэмыкIмэ ашIэ зэрэмыхъущтыр! Сэрырэ 
Сэфэрбый кIэлэхъумрэ ахэмэ тахэшъумылъыт. О етIани 
Ягыз къысфэоухъумэ…
- Сэ Барсук станицэм Хьасан-бэй чэщэу къисщыгъ 
нахь, цIыф тезгъэплъагъэп,- Гъазый Iимамым цыхьэ къыфашI-къыфамышIымэ ыгъапэу, нэмыз-Iумызэу шыуитIумэ 
яплъыгъ.- Тембулат иуни укъэкIофэ щыдгъэнэгъоджагъ 
нахь, тиIофкIэ гуцафэ зыми едгъэшIыгъэп. О Ягыз оIомэ, 
нахьыжъ…
- Сэ зи сIорэп, Iимам! - пхъашэу Мэфэдыкъу къыфидзыжьыгъ, етIанэ нахь мэкъэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ.- Мы 
шъупшъэ ишъулъхьажьыгъэ къумал Iофым бэлахь шъузэрэхидзэщтыр ары сэ сIорэр…
- Сыд адэ, тят, тшIэщтыр? - Тембулат ерагъэу зиIажэ зэ, къэупчIагъ.
- ШъушIэщтыр шъушIэгъахэшъ, джы укъысэупчIыжьы 
ара? ХэкIыпитIу щыI. Жъугъэгугъагъэм ешъогъэзэжьы е 
Ягыз иIоф джащ щышъоухы.
- Гунахь къэтымыхьыщтмэ, Iимам, Ягызи иIоф тшIэн…- 
Гъазый еупчIыжьы фэдэзэ, Тембулат къыIуагъ.
- Хэти щэрэщ,- Гъазый Iимамым зэригъэжэжьыгъэп,- 
бзэгухьэм фэшъуашэр ебгъэгъотын фае.
 - Ащ кIыхьэ-лыхьэ зебгъэшIын ищыкIагъэп,- Мэфэдыкъу кIэух къышIыжьи, иш ригъэлъэхъугъ.

--- Page 464 ---

Заулэрэ чъагъэхэу Тембулат зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iоф 
мышIумкIэ Iимамым еIушъэшъагъ:
- Ягыз иIоф сыдэущтэу зэшIотхымэ нахьышIу?
- Пшынахьыжъ Мэмэкъае тхьамыкIэм ичэщ кIодыкIэ 
угу къэгъэкIыжь… 
- ТитIо язэу хэта ар зышIэщтыр?
- Орырэ сэрырэ пхъэдз итыдзэнышъ, къизыхырэр 
ипсэхэхыщт.
Х
Тыгъэ къохьажьыгъо бжыхьэпэ уахътэр ТхьачIэгъ мэз 
тыкум щыдах, щышъаб. Пчыхьэ-мэфэ зэхэогъум къызыдихьырэ жьы чъыIэтэгъэ макIэм ипкIэшъэ IушъашъэхэмкIэ 
мэзым хэпшъыхьэгъэ жъоркъ гопэгъур чIелъэсыкIы. 
Ошъогум къыхэзэрэгъэхыщт жъуагъомэ яжэхэрэм фэдэу 
тыдэкIи бзыухэм зыщаушъэфыгъ. 
МэшIобзыир зышъхьарымыбыбыкIырэ жъокум Ягыз 
шъхьащытэу, нэгъой орэд мэкъамэр зыфыкIиIукIыжьызэ, 
мыстырэ хэшъэе бэщым пыIугъэ шъыхьыл такъырхэр 
егъажъэ, зигъо хъугъэр къыпехыжьы, нэмыкIыр пелъхьэ. 
Джацы нэмазыр зышIыгъэхэ Мэфэдыкъурэ Хьасан-бэйрэ 
адыкIэ Iудзыгъэ чъыгым кIэрысхэу мэгущыIэх. Тембулатрэ 
Сэфэрбыйрэ нэмаз ашIы. Бый ары зизакъоу машIом пэIусыр. Пхъэдзыр къызыфикIыгъэ Гъазый Iимамэу зинэмаз 
зезымыгъэукIыхьагъэм Ягыз реIо:
- Модэ, скъош, кIуи, нэмаз шIы, блэмыгъэкI. Мы 
къэнэжьыгъэ лы такъыритIур сэ згъэжъэжьын.
- Пфэгъэжъэшъуна, Гъазый? Фэсакъ, лы стыгъэр 
Мэфэдыкъу тинахьыжъышIу къекIущтэп.- IукIырэр къыфызэплъэкIыжьышъ, къеупчIы: - Мызгъэгу нэмазыр 
блэзгъэкIымэ, сыд щышIын, Iимам?
- Хьау, хьау, Алахьым ыпашъхьэ уимыхьэу, уемылъэIоу, угукIэ уфэмыкъабзэу игъомылэ зыIубгъэфэна, 
угъолъыжьына? Муары, Тембулатдхэм янэмаз къаухыгъэшъ, Iанэри тэ къэдгъэхьазырын.
Нэбгыритфыр Iанэм зыпэтIысхьэхэм, Мэршанэ Мэфэдыкъу ыIупэшIукIэ гъомылэр къафезыгъэхыгъэ Алахьым 
зэрэфэразэмкIэ къыригъажьи, зэкIэ Iанэм пэсхэм, шъыхьылыр зыIэ къезгъэхьыгъэ Ягыз щыкIэкIыжьэу Тхьэ афелъэIугъ, шхыным ригъэблэгъагъэх. Пчыхьэшъхьашхэр 

--- Page 465 ---

"алхьамдурилахькIэ" заухым, Мэфэдыкъу игъусэмэ 
афигъэпытагъ:
- ЗетымыгъэукIыхьэу тэгъолъыжьышъ, чэщныкъо 
кIэтаджэкIэ тигъогу тытехьажьы. Шымэ яплъырыщтыр, 
тичъые къэзыухъумэщтыр жъугъэнэфагъа, кIэлэхъу?
- Ары, тят,- упчIэм фэхьазырэу Тембулат къыIуагъ.- 
Гъазыйрэ Ягызрэ чэзыу-чэзыоу тфэплъырыщтых.
- Ар шъуиунашъомэ, дэгъу. НекIо, Хьасан-бэй, орырэ 
сэрырэ зы чIыпIэ зытшIын, чэщ рэхьат къышъокIу.
Ягыз лъым хэлъэу апэ зылъэгъугъэр Сэфэрбый арыти, 
иджэмакъэ адрэхэри къызэрищэлIагъэх. Хьадэм шъхьащыт нэбгырихым щыщэу чэщ хъугъэ-шIагъэм щымыгъозэгъэ Торнау къыбгъодэт Мэфэдыкъу къеIушъэшъагъ:
- Плъэгъурэр, Хьасан-бэй, угу емыгъэкIу, сыдрэ 
шъэфи шыхьат лые ищыкIагъэп.- ЕтIанэ зэкIэми зэхаригъэхэу къыIуагъ.- Алахьым ишIэ хэлъэу зидунэе хьаф зыухыгъэр чIым ежъугъэкIу.
Зигъусэмэ ашIэрэр адишIэзэ, ыIэгушъуитIу зынэгу 
пэIущэикIыгъагъэ Торнау штабс-капитаныр гукIэ зэупчIыжьыгъ: "Хэта тащыщэу мыщ къыкIэлъыкIощтыр?.." 
Игъусэ нэбгыритфым ацIэхэр ышъхьэ къыщечэрэгъокIыгъэх шъхьае, мыры ыIонэу зыми тыриубытэн ылъэкIыгъэп. 
Джыри гъогубэ тапэ илъ, хъурэм теплъын ыIозэ, адэшэсыжьыгъ.
Лэбэ нэпкъ джабгъу готхэу шыухэр кIохэзэ, къитIу 
зытелъ Iуашъхьэм фаузэнкIыгъ 
Гъазый Iимамыр Торнау еупчIыгъ:
- Мы къитIум ачIэлъхэр ошIэха?
- СэшIэ,- емыгупшысэу Торнау штабс-капитаным 
джэуап ритыжьыгъ.
- Тэ щыпшIэра?
- Къэрэмырзэхэр ашынахьыжъмэ якъэмэ апашъхьэ 
Тхьэ зэрэщелъэIухэрэр къэшIэгъуаеп.
- Ары, скъош,- мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ Iимамым къыIуагъ,- ахэмэ ашыхэр урысмэ зэраукIыгъэхэр зыщыбгъэгъупшэу Тембулатрэ Быйрэ агу хэмыгъэкI, Iоф дэйкIэ ар 
къыпфычIэкIыжьын ылъэкIыщт.
СыдигъокIи дунаим псынкIэу къушъхьэм зыкъыщызэблехъу: пщэхэм ошIэ-дэмышIэу ошъогур аупIыцIи, ощх 
чъыIэм къушъхьэхэри, мэзхэри, шъофхэри зэлъигъэшъокIхэу къыритIупщыгъ. Шыу купыр уцупIэ-гъушъапIэ 
горэм лъыхъунхэ фае хъугъэ. Уцыр зэрыз гъэхъунэ мыин 

--- Page 466 ---

горэм щепсыхыгъэх, елбэтэу чъыгэешхо чIэгъым чIашIыхьащт пщыпIэм ыуж ихьагъэх.
ПщыпIэ шIыным есэжьыгъэхэти, Мэршанэ Мэфэдыкъу 
лIыжъымрэ Торнау штабс-капитанымрэ улэугъо рамыгъафэхэзэ, зэкIэри чIэфэн алъэкIынэу чъыг къутэмэ Iужъухэр 
зэусэигъэхэ пщыпIэ къашIыгъ. Апэрэ къэрэгъулэгъу сыхьат 
зытIущыр Быйти зытефагъэр кIакIор ыплIэIоу пщыпIэ 
чIэхьагъум дэжь щылъ пхъэтэкъэжъым тесэу бжыхьэм, 
ощхым, къэзэкъмэ афэгъэхьыгъэ къэбармэ ядэIущтыгъэ. 
ЗэпыупIэ горэ Бый къызыфигъэфеди, пщыпIэм чIэсмэ 
афидзыгъ:
- Джа къэбар мышъо-мылмэ шъуядэIун нахьи, Гъазый 
Iимамыр къэзэкъмэ къызэраIэкIэкIыжьыгъагъэр къежъугъэIотэгъагъэмэ, нахьышIугъ.
- Зи езгъэIонэп,- ащ ежэщтыгъэ фэдэу Iимамым 
къыIуагъ,- зымафи а къэбарыр къышъуфэсIотэнэу зесэгъажьэм, игъо сыфифэгъагъэп. Ары, джаурмэ сакъыIэкIэкIыжьынымкIэ Алахьыр къыздэIэпыIагъ, ынэшIу къысщифагъ, сыкъиухъумагъ. О сшIэрэп, Хьасан-бэй, угу 
къысэмыгъабгъ, зынаIэ къыптетыщтыр, тэ, мы зэкIэми, 
Алахь зизакъоу тызыщыгугърэм ынаIэ къыттет.
- Сэри, Iимам,- Торнау штабс-капитаным къыкIэнэкIагъэм къыIощтыгъэр зэпыригъэугъ,- сэ сшIошъ хъурэ Тхьэм 
ынаIэ къыстет, сыкъеухъумэ.
- Ащ фэдэ шIошъхъуныгъэ уиIэмэ, дэгъу,- Гъазый 
Iимамым къыфадзыжьыгъэр зэуи къыщымыхъоу къыIуи, 
ежь икъэбар къыпидзэжьыгъ.- Сэ къэзэкъмэ хьапс къыстыралъхьагъэу Сыбыр сащэзэ, Алахьым ихьатыркIэ, мары 
шъолъэгъу, шъхьафит сыхъужьыгъ. Джа зэрэшъушIэу 
силъэпкъэгъу шъугъуалэу сиIэнатIэ кIэхъопсыщтыгъэ горэм 
бзэгу сихьи, сызырягъэгъэтIысым, скIэхэкIыгъэр Алахьым 
нэмыкI ышIэрэп. Ныбэуз зысшIи, щагум сизыщыгъэ къэзэкъ 
нэкIапэм псыр зэрыз бэшэрэбымкIэ ышъхьэ сызеом, хэзгъафи, сыкъыхэхьажьыгъ. Хэзгъэфагъэр къэнэхъэжьыгъэмэ, инасып. СыукIыгъэмэ, лажьэ сиIэп, сыд ащ ятхьэ 
ыцIэр, Иисус къысфигъэгъун, къысфимыгъэгъуми, лъэшэу 
къисыдзэн, сшIэщтыр сшIэгъахэ.
- Бзэгу узыхьыгъэм уфырикъужьыгъэба? - Мэфэдыкъу лIыжъыр къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- ГъэрекIо ар Алахьым ыпашъхьэ псэхалIэ щысшIыжьыгъ,- мэкъэ псыгъо пIокIабзэкIэ Iимамыр щхыгъэ.
- Армэ хъун,- Мэфэдыкъу кIэух къышIыжьыгъ.

--- Page 467 ---

Торнау штабс-капитаным игупшысэ зэпеохэм ышъхьэ 
зэпаригъэкIызэ, ошIэ-дэмышIэу хэчъыегъагъэми, сыхьати 
темышIэу пкъыр зыгъэкIэзэзыщтыгъэ чъыIалIэм къыгъэущыгъ. Зикъэрэгъулэгъу пэуцогъэ Тембулат ычIыпIэкIэ джы 
къыголъыгъэ Бый къыриIуагъ:
- ЧъыIэ къыпхэхьагъэкIэ сенэгуе.
- Сэри ащ фэдэу къысщэхъу,- зипскэ ерагъэу зыIажэщтыгъэ Торнау джэуап къыритыжьыгъ,- сIэпкъ-лъэпкъхэр 
мэузых.
- Моу нахь благъэу къэкIуат, пкъыкIэ тызэрэгъэфэбэн,- Бый шыкIэлъ гъушъэр къызыкIихи, Торнау ыплIэIу 
тыриубгъуагъ. Джаущтэу быслъымэнымрэ чыристанымрэ 
зэрэгъэфэбэжьыхэзэ, ышнахьыжъ Мэмэкъае укIыгъэу 
зынэгу къыкIэуцожьыгъэ Бый игухьэгужъыгъэ ерагъэу 
ыIажэзэ, штабс-капитаным еупчIыгъ: - Моущтэу укъызголъынкIэ ущынэрэба?
- Сыда сызыкIэщынэщтыр? - зэхихыгъэр ыгъэшIагъо 
фэдэзэ, Торнау Бый еупчIыжьыгъ.
- Узфэщынэщтыр пшIэрэба? СшынахьыжъитIу урысмэ 
аукIыгъ, о уурыс. УсыукIыни, плъы сешъожьыныр сэркIэ 
зэуи арэп, уиджаурыпсэ сIэ илъ.
- АщкIэ ухэукъо. Сэ сыпсэ орэп зыIэ илъыр, Тхьэр 
ары. Мыщ, Лэбэ мэз, сыщылIэнэу Тхьэм ыухыгъэмэ, о 
уиIоф къысхэмылъэу сылIэщт, джаущтэу зымыхъукIэ, 
сыгу къыхэпсэщт къамэр ащ блэлъэтынышъ, о угу шъыпкъэм къызэрэхэпыджэжьыщтыр зыщымыгъэгъупш. Хэти 
ынатIэ итхагъэр къехъулIэщт, ар мышъыпкъэмэ, Iимамым 
еупчI. Сыд илIэужыгъуа тызэрэгущыIэрэр? Тэ тIэхэри тикъамэхэри титхьэлъэнэ гущыIэхэмкIэ зэпхыгъэх. Сэ зыми 
сыщыщынэрэп, чэщ рэхьат къыокIу! - Торнау штабс-капитаным Бый къыриIуи, мыгумэкIыхэу ыкIыб къыфигъэзэжьыгъ.
- Умыщынэу чъые,- зыкIыб къэгъэзагъэм Бый 
риIожьыгъ,- ощ фэдэу зитхьэлъанэ фэшъыпкъэр тэ къызэрэтщымыщынэщтыр сшIошъ мэхъу.
Джа гущыIэ зэфэдз-къызэфэдзыжьхэм ауж Торнау 
мычъыежьышъоу бэрэ щылъыгъ. Мафэ къэси зэгупшысэн 
шъхьэгъэуз гумэкI къыфыкъокIы. Зэмыжэгъэ ошIэ-дэмышIэ гущыIэу Быйрэ ежьыррэ азыфагу къыдэтэджагъэр 
сыдэущтэу къыбгурыIощта? КъыфэгумэкIи фэд, ау 
лъышIэжь гущыIэ дысхэр къыфедзых. Ащ фэдэхэр 
зэраIорэр пыир ары нахь, гукIэгъу зыфашIырэ цIыфыр 

--- Page 468 ---

арэп. Къесэмэркъэузэ, ыушэтынэу фэягъэмэ? УкI гущыIэр 
зыщашIырэ чIыпIэм сэмэркъэу щыIэнэуи?.. Ащ фэди 
щыIакIэм щыхъун ылъэкIыщт, ау Бый нэIуасэ зыщыфэхъугъэ, гъогу щынагъо зыдытехьэгъэ уахътэм сэмэркъэу 
къыдишIы пакIо, нэгу зэхэхыгъэкIэ къыIуплъэу къыхэкIыгъэп. "КъысфашIыгъэ тхьэлъанэмкIэ гъогум сыкъытезыщэгъэ нэбгырищыр кIэгъожьыгъэхэмэ шIэ? Тембулат ащ 
фэдэ гуцафэ сигъэшIыгъэп, Гъазый Iимамыри, Алахьым 
фэшъхьаф ымышIэу, ынэгу къысфихыгъ. Мэршанэ Мэфэдыкъу лIыжъыр ары нэмыIэмэ, ащ ышъхьэ илъыр нэмыкI - 
ифедэ горэ, игъусэмэ амышIэу, IэкIалъхьи, узыфаер зэкIэ 
къыпфишIэщт. Ыкъо Сэфэрбый, ятэ ыIорэм блэмыкIэу, 
Тхьэм къызэригъэхъугъ. Зымафэ къызыдэсштэгъэ ахъщэм 
ызыныкъо лIыжъым зэрэIэкIэслъхьагъэр ыкъо риIогъэна 
шъуIуа? Сыгугъэрэп. ЕтIани сIэхъуамбэ пылъ тыжьын Iэлъыными къыфычIэплъыщтыгъ… Мэфэдыкъуи ыкъо Сэфэрбыий Iофэп, ахэр ахъщэ къолъхьэ шъэфкIэ къызыкъосщагъэх. ЗэкIэми анахь Iофыр Бый ары…"1
- Джыри учъыерэба, сэIо? - Бый къэупчIагъ.
- Сыкъыпфэсакъы! - фидзыжьыгъ.
- Ар дэгъу,- Бый щхыпцIыгъэ,- ау сакIыб зыкъефызылIи, уигъэфэбэн.
- Сыда шъуIохэрэр?..- зичъые къыхагъэущыкIыгъэ 
Мэфэдыкъу лIыжъыр гъумытIымыгъэ.- Зыжъугъэрэхьат, 
шъучъый.
1 "…Гупшысэ мышIубэмэ джа мафэм сызIэкIаубытагъ,- Торнау штабс-капитаным къетхыжьы.- Къэрэмырзэмэ цыхьэ афэсшIэу 
гъогу сызэрадытехьагъэмкIэ сызыфыкIэгъожьын гупшысэхэр 
къысэкIугъэх, ау ыужым, синасыпти, сиIофхэр нэмыкI шъыпкъэу 
къысфычIэкIыжьыгъэх. Лэбэ нэпкъ джабгъу тыготэу тыкIозэ, къитIу 
зытелъ Iуашъхьэм фэдгъэзагъ. КъитIум тызякIуалIэм, Къэрэмырзэхэр шым епсыхыхи, лъэгонджэмышъхьэкIэ щысхэу, тэри ташъхьащытэу, Тхьэ елъэIухэу фежьагъэх… Тызэшэсыжьым, Къэрэмырзэ зэшхэм анэгу укIэплъэн умылъэкIынэу нэшхъэигъэх. Мэфэныкъом зы гущыIи зэтIуагъэп, къыстемыплъэшъухэу пчыхьэ нэс 
тыкIуагъ. Лабэ тызызэпырэкIым, мэзым икуупIэ тыхэхьагъ, гъэ хъунэ 
горэм, мэзым пэгъунэгъоу пщыпIэ щытшIыгъ. Чэщрэ тишыхэр 
зыщытIыгъыщт Iэщ зэхэтпцагъэ. Мэфэ заулэ зыкъудыищт бжыхьэ 
ощх чъыIэми тимашIо тшIуигъэкIуасэу къыригъэжьагъ. Чэщи мафи 
кIэкIо цIынэ чIэгъым тыкъычIэкIыщтыгъэп. Сызигъусэхэр ащ фэдэ 
мэфаехэм ясэжьыгъэхэти, къырадзэщтыгъэп, сэ чъыIэ къысхэхьанкIэ 
сызытещыныхьажьыщтыгъэ…"

--- Page 469 ---

- ТихьакIэ Хьасан-бэй къэсымэджагъ, нахьыжъ,- Бый 
къызеIом, ерагъэу зыхиIажэщтыгъэ пскэм Торнау штабскапитаныр къызэIуиутыгъ.
- Ар хъущтэп! - Мэфэдыкъу къызэшIотIысхьагъ.- 
Модэ елбэтэу машIо къэшъушI.
Бжыхьэ ощх жъгъэим зэпыу иIагъэп - къыригъэхъущтыгъэп, зэпигъэущтыгъэп. ЧIымрэ уашъомрэ зэпкIыжьыгъэхэ фэдэу псышъо дунаим зи хэплъэгъукIырэп. Тыгъоспчэдыжь тыгъэхьажъур зыхэджэгукIыщтыгъэ, къолэбзыухэм ячэф макъэ зыхизыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу, 
щынагъо горэ угу къыригъахьэу, мэзыр кIым-сым дэгу. 
Пхъэ мэшIо зэкIэблагъэмрэ, ашъхьэхэр зэхэлъхэу зэхэуцожьыгъэ шы пырхъэ макъэхэмрэ фэшъхьаф къэIурэп. 
УдаIомэ ары ныIэп Лэбэ псыхъо чъэр ымакъи зызэхэпхырэр.
ЧъыIэ узыр пкъым хэзыфынэу ашIэрэр зэкIэ щэджагъо 
нэс Торнау штабс-капитаным рахьылIагъ: тыгъосэрэ шъыхьэлым щыщ фагъэфэбэжьи, фэмыяхэу рагъэшхыгъ, щай 
стыр рагъэшъуагъ, ылъакъохэри псы фабэм хагъэуцуагъэх. Мэфэдыкъу мэзым щылъыхъуи, къыхигъотэгъэ уц 
тхьапэр ригъэуцэIузэ, ыпс кIигъэшъугъ. Быйрэ Гъазыйрэ 
ыкIыб аIотыгъ, сыд фашIагъэми, ишIуагъэ къемыкIэу ипскэ 
нахь хахъощтыгъэ.
- Сыда тшIэщтыр?..- Бый мэкъэ ефэхыгъэкIэ къэупчIагъ.
- ГукIодыгъо щыIэп, зыгъэрэхьат,- Торнау штабс-капитаным ицыхьэ зытемылъыщтыгъэ гъусэм риIуагъ,- щэджагъо нэс нахьышIу сызымыхъукIэ, сэ сшIэщтыр сэшIэ…
- ХъорыбзэкIэ, Хьасан-бэй, умыгущыI,- зышIэн 
зымышIэщтыгъэ Тембулат къэгубжыгъ,- шъэф зытимыIэкIэ, пшIэщт шъыпкъэр къаIо.
- Укъыздитщыгъэм бгъэзэжьынэуи? - Бый къэпсынкIагъ.
- Ащ нахь шъыпкъагъэ пхэмылъэу гъогу укъыддытехьагъэпщтын,- Гъазый Iимамри къахэгущыIагъ. 
- Сыд сэIо мы лIыр зыфежъугъэзыгъэр? - мэшIо 
жъокоу зэIишIэрэм ышъхьэ къытыримыIэтыкIэу Сэфэрбый 
гъумыгъугъэ.
МашIом зытх езгъэущтыгъэ Мэфэдыкъу щхыпцIызэ, 
къяупчIыгъ:
- Шъо купым сышъухэдаIошъ, пскэрэ цIыф шъулъэгъужьыгъакIа? Шъуфаемэ, иIэзэгъущтыр къышъосIон, 

--- Page 470 ---

тызышэсыжьыкIэ, уанэм зэридзэмэ-къызэридзэжьызэ, 
зэкIигъэплъыхьани, ичъыIэуз хиутыщт, ипски щигъэтыжьыщт.
Джахэр Мэфэдыкъу къеIофэ, Торнау щыгъхэр къызыщидзыхи, Лабэ хэпкIагъ. Игъогогъумэ алъэгъугъэр 
зыфахьын амышIэу агъэшIэгъофэ, зытIо-зыщэ псым зычIигъауи, къыхэкIыжьыгъ.
- УзэкIокIыгъа, пшIагъэр сыда?! - псыр зыпыжъожъу рэ Торнау штабс-капитаным Тембулат текууагъ.- Ори, 
джа къэзэкъ кIалэм фэдэу, ТхьачIэгъ мэз ущыдгъэтIылъы 
пшIоигъуа? - дысэу еупчIи, фыпигъэхъожьыгъ: - А къэзэкъым зэрылIыкIын уIагъэ телъыгъ… Ащ фэдэу уцIыф 
псынкI Iоу сшIагъэп.
- СшIагъэмкIэ шъугу къысэшъумыгъабгъ,- Торнау 
штабс-капитаным зифэпэжьызэ, джыри зыкъэшIэжьыгъо 
имыфэгъэ игъусэмэ ариIуагъ,- "хьалыр хьалыкIэ къыдаутыжьы" зыфаIорэ урыс гущыIэжъыр сичъыIэуз сыгу къыгъэкIыжьыгъэти ары. ИшIуагъэ къысэкIынэу сэгугъэ. Ау, 
къысфэшъудэщтмэ, сышъолъэIущт: щай стыр сежъугъашъуи, сычIэшъууцухь. Сэ сищыкIагъэр зы пкIэнтIэгъу 
закъу.- Ынэгу нахь къэмылъэгъожьэу кIэкIуиплIыкIэ чIауцухьагъэм Мэфэдыкъу къыриIуагъ: - Iизын къысэотмэ, 
нахьыжъ, Тембулат изакъоу сыдэгущыIэнэу сыфэягъ.
- Тембулат кIэлэхъум епIори сэ къысапIори зы. Ау 
тхьакIумэ лые уимыщыкIагъэмэ, ар пфэтшIэн,- шъхьакIо 
щыхъугъэр къызхимыгъэщэу Мэфэдыкъу къэтэджыгъ.- 
НекIо, тыIужъугъэкIот, машIоу кIосэжьырэр тэри шъэ фэгъу 
зыфэдгъэхъун.
НэбгыритIур язакъоу пщыпIэм къызычIэнэхэм, Торнау 
къыIуагъ:
- ЛъэIу къыпфысиI.
- Шъэфмэ, тхьэлъанэ зэбгъэшIыгъитIури мыщ дэжь 
щысынхэ фае,- джыри губжыгъэм зэрэхэтэу Тембулат 
къыпиупкIыгъ,- тятэ аталыкъми ар къысфидэщтэп.
- Хьау, Тембулат, ахэмэ ясымыгъэшIэн шъэфэп зигугъу къыпфэсшIыщтыр,- Торнау штабс-капитаным зыкъызэблихъужьы фэдэу зишIыгъ,- къыосIощтыр, ышъхьэ 
къафимыхыми, ягъашI фаеми, хэти ежь къызэрэшIошIэу 
тезгъэгущыIэнхэу сыфэягъэпти ары. Шъо къызэрэшъущызгъэхъугъэу сысымаджэп.
- Ащыгъум зэрэкупэу тыбгъэпцIагъэу мэхъуба?
- Сызэрэпскэрэр шъушIошъ згъэхъугъэба?

--- Page 471 ---

- КъызэрэпIорэмкIэ ары.
- Джаущтэу зыхъугъэкIэ, тызытегущыIэщтыр нэмыкI. 
Мы мэзэ уахътэм шъо шъузэмыгуцэфэгъэ Iаджи Бэслъыныерэ Абдзахэрэ арыслъэгъуагъ. Ахэр сшъхьэ исыубытагъ 
нахь, тхылъыпIэм тетхагъэу къызыдесхьакIын сыфитэп, 
хэт ышIэра, зыгорэ къытэхъулIэмэ, шъоркIи ар дэгъущтэп. 
Арышъ, сшъхьэ илъыр зэкIэ сыкъышъуфэзгъэкIуагъэмэ 
ясымыгъашIэ хъущтэп. АщкIэ хэкIыпIэ щыI: Вознесенскэ 
урыс дзэ уцупIэр тпэчыжьэпышъ, сисымэджагъэ ушъ хьагъу 
пшIэу пытапIэм мэфищ горэм сыдэбгъэсыгъэмэ, дэгъугъэ. 
Ащ ахъщи, дышъи, тыжьыным хэшIыкIыгъэ тIэкIу-шъокIухэри къыщысатынхэу щыт, сищыгъын чIэгъ чIэлъхэри щызэблэсхъунхэ фае.
- Гъогум укъызыддытехьэм, ахъщи-бахъчи пIыгъыгъэба? - ахъщэ, дышъэ, тыжьын къэбармэ Тембулат 
къагъэупчIагъ.
- СIыгъыгъ, ау ахэмкIэ Мэфэдыкъу сешIушIагъ, игугъу 
фэмышI, къысэлъэIугъ.
- Зи сIонэп, ау тятэ инэе-псыягъэ сыгу егъэкIоды.
- Сыдэу пшIын,- Торнау гукIэ щхыпцIыгъэ,- жъы 
пстэури джащ фэд.
- Хьау, сэ къызысшIэжьырэм ар джары зэрэщытыгъэр… УкъызыфэлъэIуагъэр къызгурыIуагъ. Ушъхьагъу 
закIэкIэ дунаим тызытетыкIэ, ари къыпфэзгъотын. Уфаемэ, 
Бый гъусэ къыпфэсшIын, вознесен гъогум ар дэгъоу щыгъуаз. Ау ащ нахьыбэрэ, тыбгъэгуIэжьэу, зымыгъэсымэджэжь.
Торнау штабс-капитаным зэриIогъэ-зэрэфаеу иIоф 
хъугъэ - Бый зэригъусэщтым рыразэ-рымыразэу урыс 
лъэныкъо гъогум зыдырищэжьагъ. Гъазый гъомылэхьэплъакIо Щэджрай агъэкIуагъ. Мыдрэ нэбгырищыр - Мэфэдыкъу, Тембулат, Сэфэрбый аIоу - Iофынчъэ-дэлъынчъэу 
мэфищ пIалъэкIэ бжыхьэ мэзым къыхэнагъэх.
ТхьагъэпцIыгъэкIэ зызгъэсымэджэгъагъэ Торнау штабскапитаным къушъхьэ псыхъо чъыIэм зызыщегъэпскIым, 
ежь зэрэмыгугъагъэу ыпкъ чъыIэузым зэкIиубытагъ, 
плъыр-стырыр къызэрэтекIорэр зыдишIэжьыщтыгъэми, 
Быйрэ ежьыррэ Вознесенскэ пытэпIэ лъэныкъом зэдежьагъэх. ЫмышIэщтыгъэ закъор джа мэфищ пIалъэм ар 
зыхищэщтмэ зэрахигъэзэгъэщтыр ары. Ау зытещыныхьэщтыгъэ Бый иIофи нэмыкIэу къыфычIэкIыжьыгъ.

--- Page 472 ---

ХI
Вознесенскэ дзэ пытапIэр бгъу пстэумкIэ нэм къыфэубытырэр зыщыплъэгъущт шъоф нэкIым ит. Вознесенскэм рэ Прочный Окопырэ азыфагу сыхьат заулэ гъогу дэлъ. 
Шъофым уитэу темыр лъэныкъомкIэ верст тIокIитIу-шъэныкъо фэдиз зыпкIукIэ, Уарп исэмэгу нэпкъ утехьащт. 
АдыкIэ, бгы мылъэгэ зэпыщэикIыгъэ кIыхьэм удэкIэу 
гъогум икIэкIыпIэкIэ узыкIокIэ, верстишъэ IэпэцыпэкIэ 
Ставрополь унэсыщт. Пшызэ иджабгъу нэпкъ верст 
шъитIурэ шъэныкъорэ зичыжьэгъэщт Екатеринодар къэзэкъ къалэри тет. Ащ итыгъэкъохьапIэкIэ Азов хым, шы 
дэгъу утесмэ, мэфэ гъогукIэ унэсыщт. КъыблэмкIэ бгъазэмэ, джырэкIэ Урысыем имые-ие хы ШIуцIэм икъокIыпIэ 
нэпкъ, шапсы гъэхэмрэ убыххэмрэ зыщыпсэухэрэм, 
утехьащт. Шъэч ублэкIэу Гагрэ узынэсыкIэ, Мэршанэ 
Мэфэдыкъу зыкъогушхукIырэ Медовей къушъхьэхэри 
чыжьэжьхэп. ТыгъэкъокIыпIэмкIэ верст шъищым къехъу 
узыкIокIэ, Пятигорскэ ублэкIынышъ, Къэбэртае уихьащт, 
Налщык удэхьащт. АдыкIэ Тэрч псыхъор, осэтын Владикавказыр, Ингушыр, Щэщэныр, Каспие хыр, Дагъыстаныр…
 Черкес бгъу пстэур изыплъыкIырэ Вознесенскэ пытапIэм урысыдзэ батальонымрэ Дон къикIыгъэ къэзэкъ 
шыудзэмрэ дэсыгъэх. Мыхэмэ анэмыкIэу мыщ щынагъо 
горэ къазыфыкъокIырэм Iашэм кIэуцон зылъэкIынэу къэзэкъ унэгъо тIокIиплIым къехъу щэпсэу. ПытапIэм исэмэгу-джабгъукIэ верст пшIыкIутф-тIокIыр азыфагоу къэзэкъ 
плъапIэхэр щызэпэIутых. Джахэмэ зэкIэ Торнау штабс-капитаным инэIосэшIу Левашов капитаныр япащ.
Торнаурэ Быйрэ къыздикIыщтыгъэхэ абдзэхэ къушъхьэ лъэныкъом елъытыгъэмэ, Лэбэ Iушъо щэджэгъоуж 
бжыхьэ мафэр щыошIу. Пщэ пстэури къушъхьэмэ якIужьыгъэ къыпщыхъоу зы пщэ гъощагъи мы ошъогу лъэныкъом 
итэп, зы ощхыци Iумыфагъэу чIыгур гъушъэшъ, яшылъабжъэмэ сапэр къакIэутысыкIы, жьы макIэу къыкIэпщырэм ар гъогу нэпцэ уц гъожьышэмэ ахелъасэ. Жьыбгъэ 
шъэбэ лъэрыкIор къыкIэмыпщыщтыгъэмэ, пырэжъыелъэ 
Iуашъхьэмэ бзыу щтагъэхэр загъорэ къахэмыбыбыкIыщтыгъэхэмэ, бжыхьэ цыгъо зырызхэр ягъогу зэпырымыхъушъутыщтыгъэхэмэ, шъоф зэикIым псэ зыпыт гори 
имысыжьэу къыпщыхъуныгъи. Ащ фэдэ горэнкIи къэнэ щтэп Торнау штабс-капитаным къезгъэIуагъэр:

--- Page 473 ---

- Непэ мэфэ зэгъокI.
- Ар джаущтэу къыпшIошIы,- Бый щхыпцIыгъэ.- Мо 
Iошъхьэ къэгъэзэгъум тызынэсыкIэ, зэгъокIымэ къэпшIэщт.
Бый зэнэгуещтыгъэр Iошъхьэ къогъум къащыпэгъокIыгъэ къэзэкъ шыу заулэмэ къаушыхьатыжьыгъ.
- Хэт шъущыщ, тэ шъукIора? - къэзэкъмэ янахьыжъ 
къэупчIагъ.
- Шъулъэгъурэба, тычеркес мамыр,- адыгэ шъуашэкIэ фэпагъэу хьэджэ паIор зыщыгъ Торнау лакъырдыгъэ 
зыхэлъ урысыбзэкIэ джэуап ритыжьи, нахь шъабэу фыпигъэхъожьыгъ.- ТинэIосэ Левашов капитаным дэжь хьакIапIэ тэкIо.
- ШъузэлъыIукIот,- къэзэкъ пащэм игъусэмэ унашъо 
афишIыгъ,- шъугъогумаф. Буденкэмрэ Тарасовымрэ, 
черкес шыухэр пытапIэм нэжъугъэсых.
- Черкесыр урысыбзэкIэ дэгъоу гутарит,- къэзэкъмэ 
ащыщ горэм адыгэ шыумэ акIэлъиIуагъ.
- Шъубзэ тшIэн фаети, зэдгъэшIагъэ,- "Хьасан-бэй" 
Торнау штабс-капитаным къызэмыплъэкIэу къыфидзыжьыгъ. 
- Къэзэкъым фэбдзыгъэр къыткIэлъыплъэхэрэм къагурыIогъэна шъуIуа?..- Бый щхыпцIи, шыр ригъэлъэхъугъ.
- КъагурэрэмыIу фаеми…- Торнау штабс-капитаным 
Бый иупчIэ къыримыдзэу "сэ сызгъэпэн Iаджи тапэкIэ къэт" 
гукIэ зэриIожьыгъ.
Бгы хэIэтыкIыгъэ мылъагэм шыуитIур зытелъадэм, 
Вознесенскэ пытапIэр блэгъабзэу шъофым къыщылъэгъуагъ, къэлэпчъэшхо дэхьагъум дэжь сэшхо ихыгъэкIэ 
лIитIу горэ зэрэщызэзаорэри янэплъэгъу къыубытыгъ: 
пытIапэм къыдэчъыгъэ къэзэкъхэр IэпыIэгъу зыфэхъущтыгъэхэр урыс забыт, адрэ сэшхо зэхаом апэIутыгъэр адыгэ 
шъуашэкIэ фэпэгъагъ, зэрэуIагъэр мыгъуащэу, лъэгонджэмышъхьэкIэ щысэу, зы IэмкIэ сэшхор, адрэмкIэ къамэр 
ыIыгъэу язаощтыгъэ…
- НекIо, елбэт, Хьасан-бэй! - зэджагъэр зэрэурыс 
забытыр Бый щыгъупшэжьыгъэу къэкууагъ.- Черкес горэ 
къэзэкъмэ аукIы!..- ардэдэми щысэу заощтыгъэр укIорэигъэ.
ШыуитIур къэзэкъмэ залъэгъум, къапэгъочъхи, къауцухьагъэх.
- ШъуичIыпIэ шъукъимыкI! Хэт шъущыщ, сыд шъуигухэлъ? - япащэ пхъашэу къяупчIыгъ.

--- Page 474 ---

- Левашов капитаныр тилъэгъун,- мыгумэкIыхэу 
Торнау штабс-капитаным джэуап ытыжьыгъ.
- Мо черкесми ары игухэлъыгъэр, ау, шъолъэгъу, 
къытфырихыгъэ иIашэ текIодэжьыгъ.
- Бащэ къэмыIоу, къэзэкъ,- зэхихырэр Бый ыгу 
темыфэу къыIуагъ,- Левашоур зэрэтилъэгъуныр еIу. Ащ 
ыуж тызыщыщыри тигухэлъи, ищыкIагъэмэ, къыжъугурыIощт.
- Бый, зыгъэрэхьат,- штабс-капитаныр еушъыигъ, 
етIанэ мэкъэ IэтыгъэкIэ къэзэкъым зытыригъэпщыхьагъ: - 
КъыуаIорэр гъэцакIэ, Левашов капитаныр тилъэгъун!
Сэшхо къихыгъэр джыри зыIэмычIэу хьадэм шъхьащытыгъэ Левашовыр инэIосэ макъэм къыгъэплъагъ, къэзэкъыми еджагъ:
- СинэIосэ черкесхэр къэжъугъакIох.
ОшIэ-дэмышIэ хьакIэхэр унэм зыращэхэм, Левашовыр 
нэплъэгъу шъэфыкIэ ымышIэрэ Бый фычIэплъи, ыцIэкIэ 
емыджэу Торнау штабс-капитаным риIуагъ:
- КъызгурыIорэп узэрэфэпэгъэ шIыкIэр…
- Сэ сиIоф, Павел Илларионович, етIан. Мы сигъусэм 
сэ цыхьэ зыфэсшIыкIэ, ори фэшI. Ау шъуикъэлапчъэ Iухъухьагъэр тшIэнэу тыфай. Черкес лIыжъыр сыда зыфэшъуукIыгъэр?
- Ащ фэдэ гухэлъ тиIагъэп, штабс-капитан… Мы зыцIэ 
къемыIуагъэм нэIуасэ сыфэпшIыгъэмэ дэгъугъэ.
- Бый ыцIэр, зэхэпхыгъэмэ, Къэрэмырзэмэ ащыщ.
- Зэхэсымыхы мэхъуа… Къэрэмырзэ абрекмэ ащыщыщтын.
- Ахэмэ сыряш, Левашоу…- ерагъэу зиIажэзэ, Бый 
къыIуагъ.- Тэ, зэшиплI тыхъущтыгъэти, тIу нахь тыкъэжъугъэнэжьыгъэп…
- Ары, Бый,- Торнау штабс-капитаным Бый къыдзынэу 
фежьэгъэгъэ гущыIэ дысыр IэкIихыгъ,- шъо зэшиплI 
шъухъущтыгъ, тэ тиягъэ къызэрэшъодгъэкIыгъэри зыдэтэшIэжьы, зымафэрэ титхьэлъэнэ Iуагъи зыщыдгъэгъупшэнэп. Къытфэгъэгъу, капитан, узэрэзэпыдгъэугъэмкIэ, 
тыкъыодэIу.
- Тхьэуегъэпсэу, къызгурыIуагъ,- Левашовым къыIуи, 
Къэрэмырзэ хьаджрэтмэ афэгъэхьыгъэу къыригъэжьэгъагъэр джы зыщигъэгъупшэзэ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- 
ЛIыжъ укIыгъэм игухэлъыгъэр, шъыпкъэм шъуфаемэ, 
сэри сшIэрэп. Черкес лIыжъ горэ къыбдэгущыIэнэу 

--- Page 475 ---

къыоджэ, унэм къытфихьэрэп къызысаIом, Тхьэ нахь 
сымышIэу къэлапчъэм сызыфыдэкIыгъэм, уисэшхо къих 
ыIуи, ежь исэшхуи къырипхъотыгъ… КъехъулIагъэм шъущыгъуаз, ышъхьэ щихыщтыгъэмэ сшIэрэп, джаур ыIомэ, 
къытэзаозэ, зытигъэукIыгъ.
- ЛIыгъэ зезыхьэзэ зышъозгъэукIыгъэ черкес лIыжъым 
шъхьэщых Iоф иIагъэп,- зынэгу зэхэгъэхьагъэу къэдаIощтыгъэ Бый зыфэщыIэжьыгъэп.- Ар дэгъоу сшIэщтыгъэ 
сэ. Щэджрэе оркъмэ ащыщ, Хьаджумарэ тхьамыкIэр 
ары…- ЕтIанэ ытэмэпкъ дидзыезэ, къэупчIагъ: - Хьадэм 
сыд фышъуигухэлъ, джаущтэу щылъыщта?
- Непэрэ нычэпэрэ зие горэ къыфыкъомыкIымэ, неущ 
дгъэтIылъыщт.
Бый шъхьэ кIэпхъотыгъэ псынкIэкIэ Торнау еплъи, 
къыдыригъэштэщт-къыдыримыгъэштэщтым пымылъэу 
ежь ишIошI къыIуагъ:
- Ащыгъум, Левашоу, сэ Хьаджумарэ ихьадэ сыкъылъыкIуагъэу лъытэ.
- Ары, капитан,- Торнау игъусэ дыригъэштагъ,- Бый 
хьадэм къылъыкIуагъэкIэ лъытэ.
- Шъузыфаер къышъуфэсшIэн, хьадэр дэзыщэжьыщт 
къэзэкъ шыуитIуи Къэрэмырзэ Бый изгъэгъусэн.
- Къэзэкъ гъусэ сищыкIагъэп! - Бый къыпиупкIыгъ.- 
Хьаджумарэ иш хьадэр къысфежъугъэкIуи, Щэджрае 
нэзгъэсыжьынышъ, пчэдыжь факIоу сыкъэкIожьыщт.
- Умыгузажъу, Бый,- зыцIэ къыриIуагъэм ицыхьэ 
телъэу Торнау штабс-капитаныр къэтэджи, ыIапэ къыубытыгъ,- мэфищкIэ мыщ къэбгъэзэжьмэ, хъущт.
Левашов капитаным иунашъо къэзэкъмэ агъэцакIи, 
щэджрэе гъогум Бый тырагъэхьажьыгъ. КапитанитIур унэм 
къызехьажьхэм, Торнау Левашовым риIуагъ:
- Сэ сцIи, слъэкъуацIи, сызэрэурыс забытыри, капитан, 
пшIэрэп, зыуж сит IофымкIи укъысэмыупчI. Сэ сыщэщэн, 
Хьасан-бэй сцIэр, Щэщэным ущызао зэхъум, нэIуасэ 
тызэфэхъугъ, сыхьадж, Чабэм сыкъекIыжьы, мо сигъусэ 
Быий къыздэкIожьы, Пшызэ сызэпырещыжьы. Сэ джыдэдэм унэ шъхьафрэ, къэлэмрэ, тхылъыпIэрэ сищыкIэгъэщтых.
- Пчыхьэшъхьашхэ зэдэтшIынба, Хьасан-бэй? - Левашовыр Торнау ищэщэныцIэ фытеIункIэзэ, къеупчIыгъ.
- Ар бысымым иIоф,- Хьасан-бэй щхыпцIыгъэ.- Ау 
тиаркъыбжъэ тымыIэтызэ, джыри зы Iофыгъу. НеущымыкIэ черкес шыу горэм сищэщэныцIэ къызыриIокIэ, 
уикъэзэкъ гъозэрыплъымэ къысIуагъэкIэнэу унашъо 
афэшI.
Торнау штабс-капитаныр зэгъолъыжьым, ынэгу 
пэкIэкIыгъэмэ, непэрэ оркъ укIыгъэри зэрахэтыжьэу, 
ягупшысэзэ, къызыдизыгъэри ымышIэу Ефросиния Ивановна Петренкэр - Фросяр - инэплъэгъу къыкIэхьагъ. Ар 
ыгъэшIагъозэ, Засс ыпхъу Лизэ ащ ыкIыб къыдэплъыгъ, 
сыд къэзэкъ шъузаба узыIугушIорэр къыриIорэм фэдэу 
ынэ шхъонтIэ дахэхэмкIэ къегыизэ, зэрэхъурэри ымышIэу 
хэчъыягъ. 
Пчэдыжьыпэм щагумкIэ къыщыIугъэ инэIосэ бзылъфыгъэ макъэм Торнау штабс-капитаныр къыгъэущыгъ. 
Шъхьаныгъупчъэм зеплъым, Къэрэмырзэ Быйрэ Ефросиния Петренкэмрэ къэзэкъ заулэ ауж итэу щагум къыдахьэх. Унэм зекIым, Вознесенскэ пытапIэм ныбжьи 
щилъэгъунэу зэмыжагъэм ищэщэныцIэ къыриIомэ, куозэ, 
IаплI щэигъэкIэ Фросе къыпэгъочъыгъ:
- Хьасан-бэй, сицIыф дышъ, сызытыгъугъэмэ пцIэ 
ясIоу мы черкес лIы шIагъом зызэхехым, ариIуагъэри 
афишIагъэри сшIэрэп, сакъыIихыжьыгъ.
- Сычеркесэп, бзылъфыгъ, къыосIуагъи…- черкескIэ 
зэралъытэрэр Бый ымыдэу гъумыгъугъэ.
- Умычеркесми, уцIыф дэгъу. Сикъэзэкъмэ сакъыхэпщэжьыгъ, Тхьэм бэгъашIэ уешI, угу илъхэр къыбдегъэхъух.- Джы Ефросиния Ивановнам штабс-капитаным 
зыкъыфигъази, ылъэгъурэр зыфихьын ымышIэу ыгъэшIагъозэ, къэупчIагъ: - Хьасан-бэй, о Ставрополь, Меер 
докторым дэжь ущыIагъэба, сыдэущтэу мыхэмэ уакъыхэфэнэу хъугъа, укъатыгъугъа?
Торнау щхи, Фросе есэмэркъэужьыгъ:
- Сыкъатыгъунэу, Ефросиния Ивановна, сыбзылъфыгъа? - ЕтIанэ псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Хьау, мы 
лъэныкъомкIэ Iоф щысиIэу сыкъэкIон фаеу хъугъэ. О 
сыдэущтэу черкесмэ уаIэкIэфагъа? Уишъэожъые сыд 
икъэбар?
- Сишъэожъыеба Iофыр!.. Сэ сшъхьэ сигугъужьыгъэп. 
А тхьамыкIэ цIыкIур изэкъуабзэу унэм къисыни, си Пантелей Емельянычым ипенсион пае Ставрополь сыкъакIозэ, 
черкесхэм мэфэщэджагъоу сыкъатыгъуи, мыщ нэс сыкъахьыгъ. Колькэ цIыкIум сыфэгумэкIы, зыцIэ егъашIэм сщымыгъупшэн Хьасан-бэй, ори ары, Бый, ар неущ нэс сымылъэгъумэ, сызэгоутыщт. Джа зымкIэ джыри зэ, сицIыфышIух, шъукъыздэIэпыIэжь, сэпсауфэ Тхьэ сышъуфелъэIущт.
- Ащ укъыкIэлъэIунэу ищыкIагъэп, Ефросиния Ивановна,- къызэрэугъоигъэ къэзэкъмэ зэряпащэр Левашов 
капитаным къыхигъэщызэ, бзылъфыгъэм къеушъыигъ,- 
къыохъулIагъэр зилажьэр тэрышъ, неущэп, непэ, джыдэдэм, шъуадэжь уязгъэщэжьыщт. АщкIэ уиIоф тыухыщтэп, тикъонакъ Бый къыптыригъэкIодагъэр фэтпщыныжьыщт.
- ИлI фэхыгъэ ипенсионэу зытеунахъо пэтыгъэр? - джы 
нэс зи къэзымыIощтыгъэ Бый къэупчIагъ, ежь джэуапи 
зэритыжьыгъ.- Шъузабэм сабыир ыпIун фаеба! Тэ пачъыхьэ тиIэп шъхьае, шъо зидзэхэр къытэзгъэзаохэрэ пачъыхьэ 
шъуиI. Ащ аригъэукIыгъэ тшынахьыжъитIу къакIэныгъэ 
сабыйхэр Тембулатрэ сэрырэ тэпIужьых,- тэмэпэ дэдзыекIэ Бый ыгу жьы дигъэкIызэ, къыухыжьыгъ.
"Бый цыхьэ фэсшIырэп шъхьае,- Торнау штабс-капитаныр зэгыижьыгъ,- сэ къызэрэсшIошIэу щытэп: игукIэгъу 
бэмэ анэсы, илъышIэжь закъоп зыгъэгумэкIырэр. НэмыкIыгъэмэ, имылъэпкъэгъу бзылъфыгъэм фишIагъэр 
фимышIэныгъэкIи мэхъу. Иахъщэ зэрэтыригъэкIодагъэм 
къыщымыуцоу зытемыплъэгъэ сабыим фэгумэкIы. Хэта 
Ефросиния Ивановнар къызыщищэфыжьыгъэр?.." 
- Тхьэуегъэпсэу, Бый, къиныпIэм ифэгъэ бзылъфыгъэм 
узэрэфэгумэкIырэр,- Левашов капитаным игуапэу къыIуагъ,- уишIушIагъэ дгъэкIодынэп. Ащ ипенсионкIэ шъуицыхьэ къыстежъугъэлъ, неущ блэмыкIэу ыуж сихьащт, 
Ставрополь дэс IофышIэмэ ар агурызгъэIощт. ТIэкIу зыодгъэпсэфмэ, Ефросиния Ивановна, шыуитIу ухъумакIокIэ, 
шым уекIушъущтмэ, шъуадэжь уязгъэщэжьыщт.
- Сыда шым семыкIушъунэу, сыкъэзэкъ бзылъфыгъэба? Джыдэдэми сыхьазыр! - шъхьафит хъужьыгъэ 
шъузабэм къызыIуипхъотыгъ, етIанэ псынкIэу къэупчIагъ.- 
Хэта сигъусэщтхэр?
- Пятигорскэ гъогум икIэкIыпIэ зышIэрэ шыуитIу къыозгъэгъусэщт,- Левашов капитанми упчIэм иджэуап къызытыригъэнагъэп.
- Сыда ахэмэ Хьасан-бэйми е Быйми къябгъэгъусэмэ 
хъущтба?

--- Page 476 ---

- Ахэмэ яшIэн къыпфашIэгъах, Петренко,- нахь мэкъэ 
IэтыгъэкIэ Левашов капитаным къыIуагъ,- тэ къыттефэрэри 
къыпфэтэшIэ.
- Аущтэу шъоIомэ…- Ефросиния Ивановнар къызыкIэлъэIугъэхэр гъусэ зэрэфамышIыщтыр къыгурыIогъагъэми, зифэтэрыпкIэ телъым къемыупчIын ылъэкIыгъэп.- О сыдигъо, Хьасан-бэй, талъэныкъо укъыкъокIыжьыщт, уифэтэр къыосэгъажэ.
- Къысэмыгъаж, зэгорэм сыкъыкъокIымэ, ари зыгорэу хъун…
Левашовыр, Торнау, Бый аIоу къызызэфэнэжьхэм, 
гъэрыпIэм къыращыжьыгъэ къэзэкъ шъузабэм нахь 
мымакIэу тыгъосэрэ лIыжъ хьадэу Щэджрае ащэжьыгъэм 
штабс-капитаныр ыгъэгумэкIыщтыгъэти, Бый еупчIыгъ:
- Зихьадэ Щэджрае пщэжьыгъэ лIыжъым сыд къэбар 
пылъ?1
- А тхьамыкIэр,- Бый къыфыригъашIэу хэщэтыкIыгъ,- 
зишъхьакIо текIодэжьыгъэ оркъ. Черкесмэ язакъоп нахьыжъым дэй раIолIэныр, мыскъарэ ашIыныр, фэмышъошэ 
хьакъ тыралъхьаныр тэри, нэгъойхэм тихабзэп. ХьакIэщ 
горэм лIы куп щызэхэсэу лIыгъэ Iофмэ атегущыIэхэзэ, 
зисэшхо дэпкъым пызылъэжьыгъагъэ лIыжъым ежь 
зыщишIугъуагъэ зэманым фэгъэхьыгъэу шъхьэщытхъужьыгъэ тIэкIу къызызыхегъафэм, блэкIыгъэр угу къэбгъэкIыжьыкIэ сыда ишIуагъэр, улIымэ, Прочнэ Окоп е Вознесенскэ кIуи, Засс генералым ышъхьэ, арымырми Левашоу 
капитаным ышъхьэ къытфэпхьыми тезэгъыщт аIуи, къызыкIэнакIэхэм, къэзэкъ дзэ псэум къаухъумэрэ пащэр 
ыукIын игухэлъэу мыщ къэшэсыгъ.
1 "…А лIыжъыр икIэлэгъум шыу бэлахь-лIыхъужъыгъ,- Торнау 
штабс-капитаным къетхыжьы,- урысмэ апэуцужьыным, язэоным 
фэкъаигъэу игъашIэ къыхьыгъ. Жъы зыхъугъэ илъэс заулэр ары зэо 
Iофхэм ар ахэмылэжьэжьэу зытIысыжьыгъагъэр. ХьакIэщ горэм 
лIыхъужъыгъэм, къэрэбгъагъэм тегущыIэхэзэ, лIыгъэ зэрэзепхьащт 
шIыкIэр ригъэлыекIызэ щысхэм къафиIуатэ зэхъум, хэт ущыщ тыбгъэсэжьынэу, утIысыжьыгъэмэ, уикъупшъхьэхэр гъэфабэхэу щыс 
къыраIуагъэти, ар шIошъхьакIоу Вознесенскэ пытапIэм иIэшъхьэтет 
ыукIынышъ, е ежь къаукIынышъ, ащкIэ лIыгъэ зэрэзэрихьагъэр, 
зэрэмыкъэрабгъэр къыкIэнэкIагъэмэ агуригъэIонэу къэшэсыгъагъ… 
Вознесенскэ сыдэсыфэ, джа ошIэ-дэмышIэ хъугъэ-шIагъэм игугъу 
мафэ къэси Левашов капитаным къысфишIыжьыщтыгъ…"

--- Page 477 ---

- СыуIагъэр щысэу къысэмызэожьыщтыгъэмэ, ащ укI 
фаоу сеожьыщтыгъэп,- Левашов капитаным ышIагъэмкIэ 
зиухыижьэу къыIуагъ, зэпыугъо тIэкIукIи къыпигъэхъожьыгъ.- Чатэр къыппэзыIэтырэр ичатэ текIодэжьы тиурыс 
дзэпщ горэм зэриIогъагъэр джа черкес лIыжъым, сыдэу 
пшIын, къехъулIэжьыгъ.
Бый зэхихыгъэм ынахэ къызэхигъэхьагъ.
- Шъуиурыс дзэпщ джаущтэу зэгорэм ыIогъагъэмэ, 
ар лIы Iушыгъ. Ау ащ ыIуагъэр, Левашоу, шъо жъугъэшъыпкъэжьырэп, Iэшэ ихыгъэкIэ тэ шъукъытэкIугъ.
- Черкес лIыжъыр сэшхо ихыгъэкIэ къызэрэсфэкIогъагъэм фэдэу ара?..- Левашовым къыфадзыгъэр ыгу 
зэрэримыхьыгъэр къызыхимыгъэщэу къесэмэркъэужьыгъ.
- АрынкIи мэхъу, Левашоу,- капитаным зэрэдыригъа штэрэр Бый къыIуи, зэрэдыримыгъаштэрэр фидзыжьыгъ.- Ары шъхьае, уIагъэм укI огъу рахыжьырэп!
- Ар къызыпшIэщтыгъэр сэ сызэрытыгъэ чIыпIэм 
уитыгъэмэ ары.
Дысыгъэ зыхэлъ гущыIэ къызэфэдз-зэфэдзыжьым 
имыщыкIэгъэ Iо къызэрикIыщтыр Торнау къыгурыIуи, 
къахэгущыIагъ:
- Бый къыIорэми о къапIорэми, капитан, шъыпкъэ 
ахэлъ. Зэгорэм ащи къытедгъэзэжьын, ау, Бый, синэIосэ 
бзылъфыгъэм узэрэIукIагъэр, къызэрэпщэфыжьыгъэ 
шIыкIэр къытфэпIотэгъагъэмэ, сигуапэщтыгъэ.
- А джаур бзылъфыгъэр уинэIуасэ Iоу сшIагъэп сэ…- 
Торнау итхьагъэпцIыгъэ зынэсырэр Бый къыгурыIозэ, 
къэгъумыгъугъ.- Уигопэщтэу оIомэ, ащ пылъ къэбарыри 
кIэкIэу къэсIотэн. ШъхьакIом екIодылIэгъэ Хьаджумарэ 
тхьамыкIэм ихьадэ зыемэ къястыжьи къызысэгъэзэжьым, 
Хьамырзэкъо Аслъанчэрыерэ Тамбые Аслъанбэчрэ мэз 
Iапчъэ мычыжьэм сащыIукIагъ. Ахэмэ аIыгъыгъэ бзылъфыгъэм "щэщэн Хьасан-бэй" ыIоу пцIэ зэхэсхыгъэти, 
къысашъущ зясэIом, угу рихьыгъэмэ отэщэ, епшIэ пшIоигъор ешI аIуи, сыжэ къыдагъэкIыгъэп, сомихкIэ къащысщэфыгъ. Сыхэукъуагъэп, къэзэкъ бзылъфыгъэмрэ орырэ 
дэгъоу шъузэрэшIэу къычIэкIыгъ…
- Бзылъфыгъэм фэпшIэгъэ гукIэгъур Тхьэм къыпфишIэжьыщт, Бый,- къыфидзыгъэм зышъхьэригъэхызэ, 
Торнау къыIуагъ.- Левашов капитаным къыгъэгъунэрэ 

--- Page 478 ---

чIыгум егъэзыгъэ IофкIэ ущыщэфэн фаеу хъугъэшъ, 
уиахъщи ащ уигъэгъотыжьын, сэри сыкъыошIушIэн.
- Ахъщэр арыкIэ огугъа сэ сызфэшIушIагъэр…- Бый 
зэхихыгъэр къыримыдзэ фэдэу зиухыижьыгъ.- Алахь 
зизакъом сыкъызэхерэшIыкIи, джаурмэ аIэкIэкIодагъэхэ 
сшынахьыжъхэр джэнэт Iахьыл ерэшIыхи, сыд ащ нэмыкIыкIэ сэ мы дунэе хьафыжъым сызэрэщыгугъыщтыр! 
УнэшIу къытщыф, тыкъызэхэшIыкI, си Алахь.
- Амин,- Торнау штабс-капитанми зэрэ Хьасан-бэйри 
зыщимыгъэгъупшэу Бый ыгу ыщэфызэ, зыригъэштагъ.
Ащ дэжьым щагум дэзэрэгъэчъыщтыгъэхэ къэзэкъмэ 
амакъэ къэIугъ:
- Джыри зы черкес шыу гъозэрыплъымэ къащэ!
Къэзэкъмэ зыфаIуагъэ черкесыр Гъазый Iимамыр арэу 
къычIэкIыгъ.
ХII
Гъазый Iимамым Прочный Окоп къыфырихыгъэ ахъщэм, Iэзэгъу уцмэ, тутынмэ анахьи Торнау штабс-капитаныр нахь зыгъэгушIуагъэр Засс генералым ыпхъу Лизэ 
итхыгъэ кIэкI ары: "Уимафэ шIу, барон. Сятэ къызэрэсфигъэпытагъэу, пцIэ къесIорэп. Зэ нахь титIо тызэрэмылъэгъугъэми, ар сыгу зэрилъыр, бэрэ къызэрэсIорэр сыушъэфырэп. Уипшъэрылъ бгъэцэкIэнэу Тхьэ сыпфелъэIу. 
Къызыбгъэзэжьырэм, нахь гущыIэ дэгъуби зэтIон. Псауныгъэ уерэI, узыфаер зэкIэ Тхьэм къыбдегъэхъу. Джа 
пшIэрэ цIэр мыщ нэрмылъэгъукIэ къыкIэсэтхэжьы".
Мэфищым гъэпсэф имыIэу Торнау штабс-капитаным 
Iоф зыдишIэжьыгъ: Уарп, Инджыдж, Лэбэ Iушъохэм, 
Бэслъыные, Мэхъош, КIэмгуе, Абдзэхэ лъэныкъомэ 
ащилъэгъугъэ гъогумэ, мэзмэ, псыикIыпIэмэ, къушъхьэ 
хэхьагъу-хэкIыпIэмэ, зыдэхьагъэ-зыблэкIыгъэ чылэгъо 
зэфэшъхьафмэ адэс цIыфмэ япчъагъэ, былым Iахъогъухэу 
къыдафырэмэ ащыкIэкIыжьэу, тхылъыпIэм щызэфихьысыжьхи, Прочный Окоп аригъэхьынэу ыгъэхьазырыгъэх. 
Ащ дакIоу Ефросиния Ивановна Петренкэм ипенсион Iофи 
зыщигъэгъупшагъэп. Мэзым щагъэтIылъыгъэ къэзэкъ 
кIалэр зыщыщ Барсуковскэ станицэу Тембулат къыригъэIуагъэм ылъэкъуацIэрэ ыцIэрэ зыщигъэгъупшагъэп. Къэм 
узэрекIолIэщт лъагъор, зычIэлъ чъыгаер къызэрэбгъотыщтыр тхылъыпIэм афытыритхагъ.

--- Page 479 ---

Джахэми, фэшъхьаф Iофхэми штабс-капитаныр апылъыфэ, Ефросиния Ивановнамрэ Лизэрэ ошIэ-дэмышIэу 
инэплъэгъу къыкIахьэхэти, кIэкIыжьыщтыгъэх. "Сыда ар 
къызыхэкIырэр?..- зыми ымыгъапэ фэдэу зэупчIыжьы 
шъхьае, джаущтэу зыкIэхъурэм емыгупшысэн ылъэкIырэп.- Фросе шъузэбэ ныбжьыкIэр зыфаер къызгурэIо: 
ухъулъфыгъэмэ, ащ шIу зыуигъэлъэгъущт, зыпщигъэгъупшэщтэп. Зэ нахь ымылъэгъугъэ Бый зызэрэIуишIыхьащтыгъэр гъэшIэгъоны: сэ сцIэ къыриIозэ, ащ фычIэплъыщтыгъэ, епсэлъыхъощтыгъэ. Бый тызэрилъэгъу мыхъурэр 
о сыдым фыуигъэшIэна, тхьамыкI! Ар сэIо шъхьае, Бый 
зызэришIырэмрэ сэ къызэрэсщыхъурэмрэ афэмыдэнкIи 
мэхъуба? СцIэ къызэрэриIощтыгъэм пае ар Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ къащищэфыгъэнэуи?.. Тэрэзэу ышIагъ 
бзылъфыгъэ гуIэлэ тхьамыкIэр къызэрищэфыжьыгъэр! 
Ар дэгъу, ау Лизэ къысфитхыгъэр сыдэущтэу къыбгурыIощта?.. Ежь ыгу къэкIыгъа, хьауми ар ятэ ыпкъ къикIыгъа? 
Сыдэущтэу орэхъу фаеми, ежь Лизэ ыIэкIэ къысфэтхагъ. 
Ар сэIокIэ, гурэ псэрэ зэрэзэрэшIэу, Iэрэ гурэ зэфэда? "Зэ 
нахь титIо тызэрэмылъэгъугъэми, пцIэ сыгу зэрилъыр, 
бэрэ къызэрэсIорэр сыушъэфырэп,- джыри Лизэ итхыгъэ 
къештэжьышъ, гукIэ зыфеджэжьы.- Уичеркес гъогу 
зыщытебгъэзэжьыщт мафэм сыд, штабс-капитаныр, 
мышъо-мыл Iофа пфызэхэмыфрэр! - Торнау зыфэгубжыжьыгъ.- Тифлиси, Санкт-Петербурги ора бзылъфыгъэ 
щызимыIэр?.."
Вознесенскэ шъофым шыуищыр икIыжьи, Лэбэ Iушъо 
зыфаублэгъур ары бжыхьэ къокIыпIэ чапэр къэушэплъынэу 
зыригъэжьагъэр. Торнау штабс-капитанымрэ Гъазый 
Iимамымрэ шыбгъукIэ зэготыгъэх, Бый мычыжьэ-мыблэгъэ гъозэрыплъ шыоу апэ итыгъ. Левашовым къэзэкъмэ 
унашъо зэрафишIыгъагъэу, зыми ягъогу нэгъуаджэ щигъэохъугъэхэп. Ащ фэдизым зы гущыIи зэрамыIоу къэкIуагъэхэ Торнаурэ Гъазый Iимамымрэ джыдэд ныIэп гущы Iэгъу 
зызэфэхъугъэхэр:
- Тыгъуасэ нэс, Хьасан-бэй, къыосIонкIэ чIыпIэ тэрэз 
зыфэсымыгъотыгъэ къэбар гушIуагъом игугъу къыпфэсшIыщт. ОркIэ ар мыгъэшIэгъонынкIи мэхъу, ау сэркIэ ар 
зымыуасэ щыIэп.
- Засс генералым ипчэгъумэ адыгашъхьэ зэрапымылъыжьыр ара?
- Тэ щыпшIэра?

--- Page 480 ---

- ТыздэщыIагъэ Вознесенскэр къэзэкъ ухъумапIэба?
- Ары, къэзэкъ ухъумапI…- Iимамыр щхыпцIи, ишIошI 
къыриIолIэжьыгъ.-Ау ащ тэ тигъапэрэп. Сэ сызгъапэрэр 
нэмыкI. Зы лъэныкъомкIэ джа зигугъу зэхэпхырэ Хьаджрэт 
Нэкъарэ Засс генералым адыгашъхьэмэ аришIэрэр 
фидэрэп, адрэ лъэныкъомкIэ егъэблагъэ.
- Тэ тызыщымыгъуазэ горэ, Iимам, Прочный Окоп 
къыщыпшIагъэкIэ енэгуягъо?
- О умышIэрэр, Хьасан-бэй, Алахьым серэмыгъашIэ, 
шъэф зэдытимыIэнэу тIуагъэ. Хьаджрэт Нэкъарэ зымафэ 
Засс генералым факIуи, адыгашъхьэхэр пырыригъэхыжьыгъэхэу аIуагъ.
Торнау щхыпцIыгъэ:
- Засс зыфэдэр шъумышIэрэм фэд… Ежьым паригъэхыжьыгъэха, хьауми черкесмэ патыгъукIыжьыгъэха?
- Ахэр черкесхэм зэрэпатыгъукIыжьыгъэхэми ущыгъуаза?.. Ары, Хьасан-бэй, къызгурыIуагъ, тыгу илъыр 
зэшIотымыушъэфмэ, нахьышIу. Ар Алахьым къысфидэщтэп, ори къыпфигъэгъущтэп.
- Тэ ти Тхьи, шъо шъуи Тхьи яшIэ хэлъэу зыуж тит Iофыр 
зы, Iимам.
- Уитхьэу о зыфапIорэр сэ сшIэрэп, ау ти Алахьышхо 
ишIэ зыхэмылъ Iоф дунаим къыщыхъурэп. Ар пшIошъ 
хъумэ, Хьасан-бэй, егъэзыгъэкIэ зыуж тихьэгъэ джаур 
Iофыр къыддэхъункIи мэхъу.
- КъызгурыIуагъэп, Iимам,- Торнау шым жэдаIэ фэдэу 
зишIызэ, къэупчIагъ.- Уицыхьэ зытемылъыжьэу ара? 
Хьауми Къэрэмырзэ зэшхэмрэ сэрырэ тшIэн фаеу тэмыгъашIэрэ Iоф горэм уегъэгумэкIа?
- Цыхьэ зыфэсымышIыжьэу, шъосымыгъэшIэрэ Iофыгъо горэм сигъэгумэкIэу арэп,- Iимамым игущыIэмэ 
заригъэукIыхьэзэ, къыIуагъ,- ау Алахьыр тыгу идгъэлъымэ, 
тызыфэе пстэури къыддигъэхъунэу сэIошъ ары. Хьауми 
о ащ нэмыкI еплъыкIэ фыуиIа?
- ФысиI, Iимам,- Торнау штабс-капитаным къыпиупкIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Апэрэ мафэу тхьэлъанэ зысшIыгъэм къыщыкIэдзагъэу сиIорэ сишIэрэ зэтекIыгъэп, зы 
сыхьат пакIо, зы такъикъкIи ар зыщызгъэгъупшэу къыхэкIыгъэп.
- Быслъымэнмэ зэрашIэу Алахьым ыпашъхьэ уитэу, 
уисэу нэмаз пшIы зыхъукIэ, джа зыфапIорэ тхьэри угу 
илъэу ара? - Iимамыми иш къызэтыригъэуцогъагъэми, ар 

--- Page 481 ---

джы зымышIэгъэ игъусэ ыуж ихьажьи, къыриIощтым ежэу 
гоуцожьыгъ, тIэкIу тыригъашIи, еупчIыгъ: - Адэ Хьасан-бэй, 
зи къапIорэпи?
- КъыосIуагъэр къыбгурыIуагъэп нахь, Iимам, къыосIогъах.
- Сыда къызыкIызгурымыIуагъэр? - къыфадзыгъэм 
Гъазый Iимамым къыхыригъэхыгъэми, щхыпцIызэ, зэгуцафэщтыгъэмкIэ еупчIыжьыгъ.- Уегъэзыгъэу нэмаз 
зэрэпшIырэр ара?
- Къысфэгъэгъу, Iимам,- ерагъэу зызыIажэщтыгъэ 
Торнау штабс-капитаныр къыкIэгубжыкIыгъ,- джа къызэрэпшIошIэу къызщыгъэхъу. Ау къызезгъэжьэгъахэкIэ, 
къэсIон. Сэ спшъэ къыралъхьэгъэ Iофым, сызабытышъ, 
егъэзыгъэ хэлъэп, къыстефэрэр сэгъэцакIэ. Симые щыгъын кIэ сыфэпагъэкIэ, шIошъхъуныгъэ зыфысимыIэ нэмаз 
сэшIыкIэ, зицыхьэ къыстелъхэм гурэ псэрэ афысимыIэжьэу, сызытехьэгъэ лъэгъо щынагъом сытекIыгъэу ащ 
къикIырэп. КъэсIопэн хъумэ, шъо къытфашъушIэрэмкIи 
шъузгъэмысэрэп.
Гъазый Iимамым зеухыижьыми, зеумысыжьыми къыбгурымыIонэу къыIуагъ:
- Тежъугъэзыгъэу тэжъугъэшIэжьырэм сшIэрэп 
къесIолIэжьыщтыри… ЕгъэзыгъэкIэ къышъуфатшIэрэ-тэжъу гъашIэрэмкIэ, Хьасан-бэй, джыри угу имыубытэпагъэу 
нэмаз зыфэпшIырэ Алахьым тыкъызэхишIыкIын пIоу Ар 
гурыз умышIы, Ащ ишIэ хэлъэу укъызыщыращэкIырэр 
ибыслъымэн хэгъэгу.
"Илъэс пчъагъэ хъугъэу тызыщызэорэ Кавказым 
тыфэхьазырэу тыкъихьагъа?..- ошIэ-дэмышIэ упчIэу Торнау штабс-капитаным ышъхьэ къыфечъагъэм къызэкIигъэщтэжьыгъагъэми, игупшысэ мышIу лъызгъэкIотэн кIуачIэ 
зыхигъотэжьыгъ.- Тыдэ тыщыIэми, Щэщэнми, Дагъыстанми, Черкесми "тичIыгу", "тиуашъу", "тихэгъэгу" 
фэшъхьаф щызэхэтхырэп. Чыристан диныр зезыхьэхэрэ 
грузинхэм, ермэлхэм, осетинхэм анэмыкI цIыф лъэпкъхэр 
"джауркIэ", "техакIокIэ" къытэджэх… Къытэрэджэх 
фаеми, тэ тыкъэмыкIуагъэмэ, бэшIагъэ мыщ тыркухэр 
къызихьэщтыгъэхэр! Мы Черкесым, Къэбэртаем ялIыкIуагъэхэба Къырымрэ Тыркумрэ ащиухъумэнхэу Иван Грознэм къыфэкIогъагъэхэр, апхъу Мария Темрюковнари 
къыдэзгъэкIогъагъэхэр? Ахэр зыгу къызфэдгъэкIыжьыхэрэм ар нэмыкI зэманыгъ, лIэшIэгъугъ джы къытаIо… 

--- Page 482 ---

545
18 Заказ 029

--- Page 483 ---

Сыдэу пшIыщт, Джансэид-хьаджэм зэриIоу, "хэти ежь 
илъэхъан Iофхэр" зэрефэх…"
Зи къэзымыIожьыщтыгъэ Гъазый Iимамым зигупшысэмэ алъэхъэгъагъэ Торнау штабс-капитаным фэсакъызэ, 
риIуагъ:
- КъокIыпIэ чапэр къэушэплъы, тинэмаз шIыгъуи къэсы.
Пырэжъыелъэ куандэм дэжь шыуитIур къызыкIигъэхьажьынэу Бый къыщызэтеуцуагъ. Лэбэ къушъхьэпс 
чъэрым ымакъи къэIу, псыхъом шъхьэрихрэ пщэгъо нэгъыф пIуакIэми кIэй нэпкъым зыщыретэкъухьэ. ПкIэшъэ 
зэмышъогъухэмкIэ бжыхьэм зэлъигъэкIэрэкIэгъэ псырыкI 
мэзым гушIогъо теплъэ имыIэу ошъо чIэгъым зычIеу шъа фэ. Шъоф пкIыжьыгъэри къызэмыплъэкIыжьэу Iошъхьэ 
мылъагэхэмкIэ, мэзыжъые пырыпыцухэмкIэ, чъыг бырэбэ 
шъхьэзакъохэмкIэ шыуищмэ абгъуитIухэмкIэ, Вознесенскэ 
пытапIэр къызыщанэгъэ лъэныкъомкIэ зэлъыIокIоты. Лабэ 
узызэпырыплъыкIэ, нэмыкI дунай унэгу къыкIэуцоу ос 
шыгуф къушъхьэхэр, мэз зэикIхэр, чылэгъо зэпэIус-зэпэчыжьэхэр, ахэмэ якIурэ гъогу IонтIэ-щантIэхэр, шыу, 
лъэс лъагъохэр, былым Iэхъогъухэр ащыолъэгъух.
"Сыдэу дунэе дах черкесмэ Тхьэм къарипэсыгъэр!" - 
Торнау гукIэ зыщыхэкуукIыгъэм, Бый къызыкIигъэхьажьыгъэхэ шыуитIумэ ягыигъ:
- Шъуичылэ Iэгъо-благъо шъуихьажьыгъэ фэдэу 
шъуитIо сыдэу Iошхо шъухэлъ, некIо, шъуеужьыр,- къыраIожьыщтым пымылъэу Бый иш ригъэлъэхъугъ, псыхъо 
нэпкъым зытелъадэм, ылъэгъугъэм къызэтыригъэуцуагъ: 
шыуих епсыхыгъэмэ сэбахь нэмазыр псыIушъом щашIы - 
Нэкъарэдхэр ары…- Къызыхэшъумыгъэщ, фэшъхьаф 
гъогу тиIэп, нэмаз адэтэшIы…
Хьаджрэт Нэкъар, Хьамырзэкъо Аслъанчэрый, Тамбые Аслъанбэч зэготых, ахэмэ ауж адрэ нэбгырищри ит. 
Iэрыфэгъу зэрафэхъунэу хэти иIэшэ гохыгъэ иджабгъукIэ 
щылъ. Онэшихри шъхьэ зэфэгъэзэгъэ хьазырыпсхэу зэхэтых, япырхъ макъэ нэмыкI къахэIукIырэп. Алъэгъурэмэ 
амыгъапэхэу орыпсхэри шъхьэчъэфэчъэ зэрэфых, псыхъо 
пэхъэ пIуакIэри нахь псынкIэ хъузэ, жьым хэкIокIэжьы.
КъыIухьэгъэ шыумэ Нэкъарэ нэбгъунджыкIэ азыфычIэплъым, тIур къышIэжьыгъ, ящэнэрэм егуцэфагъ.
Апэрэ шыу купым янэмазшIын аухыгъ, ятIонэрэ купым 
щыщ Гъазыйрэ Быйрэ ятхьэлъэIуи кIыхьэ зырагъэшIыгъэп. 
ШIуфэс зэзыхыгъэхэ шыухэр зинэмаз зезгъэукIыхьыщтыгъэ Хьасан-бэй щэщэн хьаджэм ежэщтыгъэх. Торнау 
штабс-капитаным инэмаз егъэзыгъэ игугъыжьыгъэп: 
къежэщтыгъэхэм нэIуасэ зэрафэхъущт шIыкIэм, къыраIощт-ариIожьыщтым егупшысэщтыгъэ.
- Уинэмаз Алахьым къабыл пфешI, хьаджэ,- Нэкъарэ 
адыгабзэкIэ штабс-капитаным риIуи, быслъымэн пстэуми 
зэлъашIэрэ шIуфэс рихыгъ: - Сэлам алейкум, хьакIэ.
- О алейкум сэлам,- Торнау штабс-капитаным исэлам 
Нэкъарэ къыпигъохыжьыгъ.- ЗылIхэу черкес хэгъэгум 
исхэ Хьаджрэт Нэкъари, Хьамырзэкъо Аслъанчэрыий, 
Тамбые Аслъанбэчи нэIуасэ сызэрафэхъурэр сигуапэ.
- ТыкъэошIа? - ыцIэ къызэрэриIуагъэр Тамбые Аслъанбэч ыгъэшIагъоу къэупчIагъ.
- ШъунапэкIэ шъусшIэщтыгъэп, ау шъуилIыгъэ-Iушыгъэ Щэщэн чыжьэм къызэрэнэсыгъэм сыщыгъуаз.
- Тхьэуегъэпсэу, тэри мызэу-мытIоу уищытхъу талъэныкъо щызэхэтхыгъ,- Хьамырзэкъо Аслъанчэрые къыIуагъ,- къеблагъ, утхьакIэн, удгъэшIон.
- Тхьэшъуегъэун, тырку гъогум сытемытыгъэмэ, 
сышъуфеблэгъэныгъи,- Торнау штабс-капитаным къыIуи, 
егъашIэм инэIосагъэ фэдэу Хьаджрэт Нэкъарэ еупчIыгъ: - 
О сыдэущтэу ухъура, Нэкъар? ШIуфежьэжь, джаурхэм 
пцIэ зызэхахыкIэ, къызэрэкIащтэхэри, узэряджагъори 
сибысымышIухэ Быйрэ Гъазый Iимамымрэ къысфаIотагъ. 
КъызтешъумыгъакIох, тэ талъэныкъокIи ахэр щаубырыджыхьэх.
- ТлъэкI къэдгъанэрэп, хьакIэ…- Нэкъарэ щхыпцIыгъэ.- Ахэмэ зы нэбгырэкIэ, куп угъоигъэ теокIэ уатекIошъущтэп. Ащыгъум, хьаджэ, зидунай зыхъожьыгъэ тятэ 
къысиIощтыгъэ горэм игугъу къыпфэсшIын. "Зы чъыгри, 
чъыгитIури, чъыгищыри мэзэп, лъэпсэ минишъэ пчъагъэкIэ 
зэхэт-зэрэIыгъ мэз зэикIыр ары мэзыр",- а тхьамыкIэм 
ыIо зэпытыгъ. Ащ имэхьанэ джыры ныIэп къызызгурыIуагъэр - чIыпIэ къин адыгэхэм тызыщифэгъэ уахътэр ары. 
Лъэпкъ пчъагъэхэмкIэ зызэтетыутыжьыгъэу тэпсэу: зым 
сыкъэ бэртай, адрэхэм сыабдзах, сышапсыгъ, сыкIэмыгуй, 
сыбжъэдыгъу, сыбэслъыный аIозэ, хэти шъхьаф-шъхьафэу 
мэпсэу. Ащ нахьи нахь гъэшIэгъоныжь къытэхъулIэрэр: 
джа къэспчъыгъэ лъэпкъхэм "тыадыг" зэраIожьызэ, 
тимылъэпкъэгъухэр "черкескIэ" къызытаджэхэкIэ, ар 
даушыгъэу зыфэтэлъэгъужьы. Шъори, хьакIэ, зэрэзэхэсхыгъэмкIэ, лIэкъо-лIакъокIэ шъузэтеутыгъэу аIо.

--- Page 484 ---

547
18*

--- Page 485 ---

- Шъыпкъэ, тэри тейп-лIакъокIэ тызэтеутыгъ…- Торнау къыIуи, "мы сезгъэзыгъэ гущыIэн фалIэм зыгорэ 
къешъуIоба" къыригъэкIэу игъусэхэ Гъазыйрэ Быйрэ 
инэплъэгъу шъэф афидзыгъ.
Ащ гу лъитагъэ фэдэу Хьаджрэт Нэкъари щхызэ, 
игущыIэ къыухыжьыгъ:
- Тиадыгэ Iоф зэфэмышIумэ псыныбэм зыдэтыубытэжьыгъэу татегущыIэкIэ, сыда ишIуагъэр. Укъемыблэгъэщтмэ, хьаджэ, бгъуитIумкIэ емыкIу зэфэтымылъэгъоу 
тиIофмэ ауж тихьажьын.
ОшIэ-дэмышIэкIэ зэпэIуфэгъагъэхэ шыухэр зэбгъодэкIыжьыхи, шъхьадж игъогу зытехьажьым, Торнау штабскапитаным ыIэпкълъэпкъ лыпцэмэ ащыщ мысысэу гукIэ 
зэриIожьыгъ: "Ари сиапэрэ ушэтыпI, джыри ащ фэдэ Iаджи 
сапэкIэ къэт…"
- Зыгорэ къэпIуагъа, Хьасан-бэй? - имыхэбзахэу Бый 
къэупчIи, псынкIэу ежь джэуап зэритыжьыгъ.- Хьау, 
джаущтэу сыкъэупчIагъ нахь, зэкIэри дэгъу.
- Дэгъун адэ,- Гъазый Iимамыми ыгу жьы дигъэкIыгъ,- 
Хьаджрэт Нэкъарэ инэутхагъэ зыфэдэр пшIэрэба?.. 
Адрэхэри тхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэкIэ къэдаIощтыгъэх.
Хьаджрэт Нэкъарэ зипэщэ шыухэр зыдакIохэрэ лъэныкъомкIэ Iимамыр плъэ зэрэшIоигъом Торнау штабс-капитаным гу лъитагъэти, ащ фэдэ гухэлъ зимыIэгъэ Быий 
къыдыригъэубытызэ, гугъу емылIыхэу къыIуагъ:
- ШъузэмыплъэкI.
- ТызэплъэкIынэп, ау ахэмэ цыхьэ афэшIыгъуай,- Бый 
зыгъэгумэкIыщтыгъэм ышъхьэ къырихыгъ, зэпыугъо 
тIэкIукIи къыухыжьыгъ.- СшIэ-сымышIэми, тэ къытфэгъэхьыгъэу ахэмэ джа дэдэр аIо.
- Адэ ары…- Гъазый Iимамым джыри Бый дыригъашти, 
нэшхъэй гущыIэхэмкIэ къыухыжьыгъ.- Сыдэу тшIын, сыда 
тызфитыр, Алахьым тызыщиушэтырэ дунай хьаф тызтетыр… Арэп, Хьасан-бэй, тауж сыдэу бэрэ уинэмаз зебгъэукIыхьыгъа?
- Къысажэщтыгъэхэм гуцафэ язгъэшIыгъэу ара?
- Хьау… Нэкъарэ цIыф нэжгъурыба, къысфыреплъэкIыгъагъэти ары.
- Нэмаз ужым черкесхэр Тхьэ зыфелъэIужьыхэрэба? - 
Торнау щхыпцIызэ, къэупчIи, ежь джэуап зэритыжьыгъ.- 
Сэ сызыщэщэнкIэ, шъо, черкесхэмрэ нэгъойхэмрэ, тIэкIу 

--- Page 486 ---

сышъутекIы хъущтба?..- Сэмэркъэу хэмылъэу етIанэ 
къыIуагъэр къыушъхьафыжьыгъ: - ОшIэ-дэмышIэкIэ 
тызыIуупIагъэмэ нэIуасэ зызэрафэсшIыщтым, ясIощтым, 
къысаIожьыщтым сегупшысагъ. Шъолъэгъу, Тхьэм сыкъызэхишIыкIи, гурышхъончъэ нэIуасэ тызэфишIыгъэу 
къысщэхъу.
- Черкесмэ зэраIоу, Хьасан-бэй, аферым,- зытэмэпкъ 
дэзыдзыещтыгъэ Бый къыIуагъ,- уицыхьэ зэратемылъыр 
тэрэз. Сэ зыми, Алахьым фэшъхьаф, цыхьэ фэсшIырэп.
Торнау штабс-капитаным Къэрэмырзэ Тембулат 
ышнахьыкIэ зэреушъыищтыгъэ гущыIэ кIэкIыр Бый фидзыгъ:
- Бый, зыгъэрэхьат!
- Ары, Бый, ары, Алахь зизакъор тицыхьэшIэгъу,- 
Гъазый Iимамым Къэрэмырзэ нахьыкIэм дыригъэштагъ,- 
угу зыфэмышIухэ Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ уаIукIагъэшъ, уизытет къызгурэIо… Ащ Алахьым ишIи хэмылъэу 
щытэп. Ар гукIэгъушI, изэхэшIыкI ины.
- Хьаджрэт Нэкъарэрэ мы джаур забытымрэ сашIомылIыкIыщтыгъэмэ, сэ ахэмэ…- ихьажъгужъыгъэ Бый 
рифыхыжьи, штабс-капитаныр ахэмэ закIыригъэгъусагъэ ри зыщигъэгъупшэжьызэ, къыIуагъ: - Сэ зызгъэрэхьатын, 
ау Хьамырзэкъо нэIуагъэр зыгъэрэхьатыщтыр сшIэрэп 
нахь… Тамбые Iулэшхори цIыф хъатэп. Шъо моу шъукIогу, 
ахэмэ цыхьэ афэпшIы хъущтэп шъосIуагъи, сэ гъогубгъу 
мэзым сыхэуцонышъ, тауж къафымэ къызэзгъэшIэщт.
- ИщыкIагъэп! - Торнау штабс-капитаным мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыIуи, нахь шъабэу къыухыжьыгъ.- ЗашIодгъэбылъы къашIодгъэшIэу.
- Ари шъыпкъэ,- Бый къыIуагъэ-раIожьыгъэмэ кIэух 
къафишIыжьыгъ.
ХIII
Абдзэхэ, бэслъыные, кIэмгуе шъолъырхэм хьаджрэт 
цIэрыIохэу арысхэм, тинэIосэ нэгъойхэри зэрахэтхэу, Хьаджрэт Нэкъари, Хьамырзэкъо Аслъанчэрыий, Абыдэ Джансэиди, Тамбые Аслъанбэчи ащыщыгъэх. Абдзахэмэ 
ящыIэкIэ-псэукIэ зэхэтыкIэ епэсыгъэу пщы яIагъэп, яIэнэуи 
фэягъэхэп. Бэслъыныемэ Къанэкъопщыр, кIэмыгуехэм 
Болэтыкъопщыр Алахьым къафыригъэхыгъэ пегъэмбар 
папкIэхэу ашъхьарытыгъэх. НэмыкI пщы цIыкIухэри чылэмэ 

--- Page 487 ---

адэмысыгъэхэу арэп, ау Къанэкъо Айтэчрэ Болэтыкъо Джамболэтрэ сыдырэ IофкIэ зэкIэми ашIокIхэу пщышхуа гъэх.
ХьаджрэтыцIэр зыхьыщтыгъэхэм егъэзыгъэ IофкIэ 
зышъхьэ къезыхьыжьэжьыгъэхэ пщыхэри, цIыф къызэрыкIохэри ахэтыгъэх. Хьамырзэкъо Аслъанчэрые ятэ Бислъаныпщыр, Ермолов генералыр Къэбэртае екIуным ыпэкIэ, 
пщы фэшIыгъагъ. Ежь мынахь мылъкунчъэу ышнахьыкIи 
псэущтыгъэ. Ахэмэ къо зикъэщэгъухэр яIагъэх. Зыр 
Аслъан чэрый, адрэр Адыл-Джэрый.
Ермолов генералым 1821-рэ илъэсым Къэбэртае 
зештэм, Хьамырзэкъо зэшымэ адэзаощтыгъэ акъуитIу 
Аслъанчэрыерэ Адыл-Джэрыерэ илъэс тIокI горэ аныбжьыгъэу къаIожьы. Хьамырзэкъопщымэ, нахьыжъхэми 
нахьыкIэхэми, нэмыкI къэбэртэе-адыгэхэми ялIыхъужъыгъэ зэхэзыхрэмэ агъэшIагъощтыгъэми, IашэкIэ зэтегъэпсыхьэгъэ, зэо зэфэшъхьафмэ ащыпсыхьэгъэ пачъыхьадзэмэ апыримыкъушъухэу ахэр Къэбэртае къикIыжьынхи, 
хэпIэнчъэ-мылъкунчъэхэу илъэсищэ бэслъыные, абдзэхэ 
къушъхьэмэ ахэсынхэ фаеу хъугъагъэ. ЩыIакIэ ямыIахэ 
зэхъум, ядэжь аригъэгъэзэжьынэу Ермоловым елъэIужьыгъагъэх шъхьае, ар къафимыдэу Уарп лъэныкъом къэкощыгъагъэхэ къэбэртэе минитф фэдизмэ ахэтIысхьанхэу 
Iизын къаритыгъагъ. ШIэхэуи ахэмэ Хьамырзэкъо Бислъан 
пщы уалыеу афашIыгъ.
Джа лъэхъаным Аслъанчэрыерэ Адыл-Джэрыерэ тIум 
язэу анахь лIыгъэ зыхэлъымрэ пшъашъэхэр анахьэу къызэхъуапсэхэмрэ язэрэмыгъашIэу зэнэкъокъу-зэшъугъуныгъэ азыфагу дэлъыгъ. Джащ къыхэкIыкIэ бэрэ 
зэщыхьан-зэпыин фаеу хъущтыгъэх. Зы илъэскIэ нахьыкIагъэ, нахь нэпэдэхэгъэ Адыл-Джэрые елъытыгъэмэ, 
Аслъанчэрые нахь лIыгъэ хэлъыгъ, нахь Iушыгъ, нахь 
тхьагъэпцIыгъ. Адыл-Джэрые ицIыфгъэпсыкIэкIэ, иIэдэбшъэбэгъэ зекIуакIэкIэ зэкIэми шIу алъэгъущтыгъэмэ, 
Аслъанчэрые зышIи-зымышIи щыщынэщтыгъ, щакIухьэщтыгъ.
Хьамырзэкъо зэшитIур пыи зэфэзышIыщт бэслъыные 
пшъэшъэ дахэ азыфагу къитэджагъ. Ащ Гощэфыжь ыцIагъ, 
Къанэкъо Айтэч ышыпхъу нахьыкIагъ. Гощэфыжь гуащэр 
ыгукIи ыпсэкIи зыфэягъэр Аслъанчэрыеп, Адыл-Джэрый 
нахь. Къанэкъо Айтэч ышыпхъу къепсэлъыхъохэрэм агу 
химыгъэкIыным пае "тIум язэу шIу ылъэгъурэм дэрэкIу, 

--- Page 488 ---

пэрыохъу сыфэхъущтэп" ыIуи, макъэ ыгъэIугъ, ау ишIэ 
хэлъэу Хьамырзэкъо Адыл-Джэрые "шъэфкIэ" ригъэхьи, 
"сшыпхъу зыфаем зыригъэхьыгъэмэ, сыд хэсшIыхьан, 
сыда сызыфитыр?" ыIозэ, Iофым дэгъоу хэкIыжьыгъ. 
Къырахыгъэ шъхьакIом ыстыщтыгъэр, дунэе нэфми 
чIыпIэ тезымыгъотэжьыщтыгъэр, ятэшри, ащ ыкъуи зыгъэмысэщтыгъэр Аслъанчэрый ары. Къэбар гомыIур ащ 
зызэхехым, "зыхьыгъэми, зязгъэхьыгъэми насып яIэнэп, 
кIэгъожьыных" ыIуагъ. Гухьэ-гужъыгъэм зэлъиштэгъэ 
Хьамырзэкъо Аслъанчэрые зыми къымыубытыжьэу игущыIэ зэригъэшъыпкъэжьыщтым ыуж ихьагъ. ИшIулъэгъукIэ шъхьакIо къезыхыгъэ, цIыфхэр къыдэзгъэхьащхыгъэхэ 
Адыл-Джэрые ынапэ зэрэтырихыщтым, ар имыкъоу 
зэриукIыщтым иамал лъыхъоу ригъэжьагъ. Апэрэ зэщыхьагъум Адыл-Джэрые ыуIэгъагъ шъхьае, ежьыри къыуIэжьыгъагъ. Ащ ыуж зэшитIур зэрагъэшIужьынхэу яныбджэгъухэр пылъыгъэхэми, сыд аIуагъэми, Аслъанчэрые къафемыуцуалIэу унэгъо ныбжьыкIэм щыIакIэ римыгъэгъоты 
зэхъум, Тэрч лъэныкъо, Щэщэным, ахэр кIожьыгъагъэх. 
Ар зыхъугъэм бэ темышIэу Хьамырзэкъо Бислъан лIагъэ. 
Джы Аслъанчэрые ышIэщтымкIэ зышIолIыкIын имыIэжь 
зэхъум, дунаим тыримыгъэтыжьыщтыгъэхэри ынэIу 
зекIыжьыхэм, ятэш пщы закъоу къэнэжьыгъэр ыукIыжьыгъ.
Хьамырзэкъопщыхэм къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъом 
Уарп, Инджыдж тIуакIэхэм ащыпсэущтыгъэхэ адыгэхэр 
лъэныкъуитIукIэ зэтыриутыгъэх. УкIыгъэ IофыкIэ зышъхьэ 
хэзыхьажьыгъагъэхэ Хьамырзэкъо Аслъанчэрыерэ Тамбые 
Аслъанбэчрэ зипащэхэм къушъхьэчIэс абдзахэмэ шъхьэегъэзыпIэ ахагъотагъ. Тамбыепщым фэмыдэу, итхьагъэпцIыгъэ-Iушыгъэрэ илIыгъэ-къаигъагъэрэ яшIуагъэкIэ Хьамырзэкъо Аслъанчэрые абдзэхэ псэемыблэжь пащэхэм 
заригъэкIун-захигъэзэгъэн ылъэкIыгъ, охътэ кIэкIыкIи бай 
ахэхъухьагъ.
Джахэр зэкIэ Хьамырзэкъо Аслъанчэрые къемыхъулIэгъахэ, ятэшыри ымыукIыгъэ, ащ ыкъуи адыгэчIым 
римыфыгъэ фэдэу Абдзахэ щэпсэуми, джы къызнэсыгъэм 
Къанэкъо Айтэчрэ ежьыррэ зэшIухэп. ЗэIумыкIэхэуи, 
гущыIэ гори зэрамыIоу арэп, ау сыд фэдэ чIыпIэ щызэфифагъэхэми, щымыгъуазэм ымышIэу, хэзышIыкIырэр гукIэ 
щхыпцIэу, джы зызэжэхамыдзэмэ, джы зызэжэхадзэнэу, 
язэмышIуныгъэ къахэщы.

--- Page 489 ---

"Сыдэу мы зэфэмышIу пщитIумэ щэIэгъэшхо ахэлъа" - 
зыIощтыгъэри багъэ. Джа зэфыщытыкIэм адыгэ шэн лъапсэ 
иI: аIупэ телъымрэ агу илъымрэ зэфэшъхьафых. Адыгагъэм 
ар къеубыта? Къанэкъопщым ышыпхъукIэ зэрэзекIуагъэр, 
ишIэ хэлъэу шIу ылъэгъугъэм ар шъэфкIэ зэрэригъэхьыгъэр 
адыгэ шIыкIэм къеубытынкIи мэхъу, ау къыдэмыхъугъэм 
пае ятэшым ыкъо зыуIагъэ, ятэшыр зыукIыгъэ Хьамырзэкъо 
Аслъанчэрые ащ бэкIэ зэрэпэчыжьэр ежьым къыгурымыIощтыгъэми, нэпэнчъэгъэ тхьамыкIагъор зэхэзыхыгъэмэ, 
укIакIор зыфэдэр зышIэрэмэ ащ ышъхьэ къырахынкIэ 
щыщынэхэзэ, шъэфэу тегущыIэщтыгъэх. Къанэкъопщыр 
зыгъэмысэхэри щыIагъэх - ахэр Хьамырзэкъо Аслъанчэрые 
къешIэкIыгъэгъэ купыр ары. Ахэри тIурытIу-щырыщэу 
гощыжьыгъагъэх. Зыщыщ лIакъом ынапэ тезыхыгъэ 
Аслъан чэрыепщым ыкIыбкIэ щаIорэр зэхимых-къыримыдзэ фэдагъэми, къэзыушъхьакIугъэ бэслъыныепщым 
зэрэдэзекIощтыр езымыгъашIэщтыгъэр къызыщыхъугъэ 
чIыгум щымыпсэужьэу егъэзыгъэ IофкIэ абдзэхэ-бэслъыные лъэныкъом зэрэщыхэхэсыгъэр ары. Ащ изэкъуагъэп, 
ежь фэшъхьаф ымышIэу, анахь къыпэблэгъэ Тамбые 
Аслъанбэчи щымыгъуазэу, къыдэмыхъугъэ шъэф горэ 
иIагъ. Ифедэшхо зыхэлъыгъэ Iофэу къызэрагъэгугъэгъагъэмкIэ цыхьэ къызэрэфамышIыжьыгъэм ыгъапэщтыгъэми, 
ар къезышIагъэр иапэрэ пыеу ылъытэщтыгъэми, шъхьаихыгъэ гумышIу фишIынэу фэягъэп. Зэгуцафэщтыгъэм ишъыпкъапIэ зешIэм, рипэсыщтым егупшысэзэ, гъэмафэр икIи, 
бжыхьэр къихьагъ.
"ЗэрэхъурэмкIэ,- Хьамырзэкъо Аслъанчэрые гукIэ 
зыфыхэкуукIыжьыгъ,- сиIофкIэ къыспеуагъэхэр непэ 
къэнэфагъэхэкIэ енэгуягъо!" - зэгуцафэщтыгъэм 
щикIухьэзэ, Хьаджрэт Нэкъарэ риIокIыгъ:
- Нэгъойхэр тичIыгу щышъхьафитых.
- Къэрэмырзэхэр ара зыфапIорэр? - гущыIэ лъапсэр 
Нэкъарэ къыгурыIуагъэми, къеупчIыжьыгъ.
- Ары, щэщэн хьаджэри тичIыгу къыщыращэкIы.
- СызэрэхэплъагъэмкIэ, а зинэмаз зезгъэукIыхьыщтыгъэ хьаджэр Гъазый Iимамым ипыщэгъу.- Тамбые Аслъанбэчи ишIошI къахилъхьи, мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Быслъымэн диныр ежь изакъоу елэжьы фэдэу 
ащи щэщэныр тичIыгу къыщырелъэшъокIы, щыгъупшэжьыгъа ежьыри зэрэхэхэсыр!

--- Page 490 ---

- Тэрэз,- Хьамырзэкъом ишъэогъу дыригъэштагъ,- 
зэгорэм укъэущыжьыгъэмэ ары. Урысхэр къызэрэджэхэтхэр имыкъоу, сыда а щэщэнри зэрэтищыкIагъэр? - Ежь 
зэритыжьыгъэ упчIэм иджэуап пымылъыжьэу Хьаджрэт 
Нэкъарэ зыфигъэзагъ: - УIэгъэ хьылъаб, Нэкъар, о ахэмэ 
уичIыгу къыщыптыращагъэр? Тэ Къэбэртае тыкъырафи, 
Уарп Iушъо тыкъызэкIом, ащи тырагъэсыгъэп. Мы шъхьэегъэзыпIэ зыщыдгъотыгъэми а слъэгъурэмэ тырагъэзэгъэщтэп. Сыд тшIэщтыр, сыд тиамал, Нэкъар? О ахэмэ 
пхъашэу уапэуцужьми, уилIыгъэ уасэ къыфашIы, умыпщ 
нахь мышIэми, шъыпкъэ, ащ пщы-мыпщ фэIуагъэп, адыгэхэр бгъэдэIон зэрэплъэкIырэр къагурэIо, тызылъэгъу 
мыхъурэ Засс цIэплъыжъри къыпфэдэй сфэIошъущтэп.
"Мыдэ джы мыр зынэсыгъэр…- Нэкъарэ гукIэ щхыпцIыгъэ.- КъызэрэздэгущыIэрэмкIэ, сэ зыдэсымышIэжьырэ 
Iаджи мыщ къыздешIэ. Ежь зыми хэмыхьэ-хэмыкI джэнэт 
бзыоу зелъытэжьы. Чэщрэ Засс узэрэфыкъокIырэр?.. 
Шъыпкъэм уфаемэ, тIого-бзэго тхьамыкI, сэ шъэф сиIэп. 
ТхьагъэпцIыгъэнчъэу угу илъыр къаIо. Нэгъоймэ хэхэскIэ 
уяджэмэ, ори талъэныкъокIэ узэрэхэхэсныкъор зыщымыгъэгъупш. Къэбэртае укъырафыгъэу, Уарп тIуакIэ удамыгъэсыгъэу, мыщ ущамыгъэзагъэу оIо шъхьае, ащ уиIоф 
тетэп. Абдзахэмэ адэжь укъызычъэжьыгъэ илъэс заулэм 
ахэмэ ямыIэ мылъкур о мыщ щызэбгъэгъотыгъ. Ар уипкIэнтIэпсыкIэ къэблэжьыгъэмэ, зи сымыIоныгъэкIи мэхъу. 
УлIыгъэнчъэу, къэзэкъ сэшхом зышIобгъэбылъэу сIорэп, 
ар зэхэзыхыхэрэми къысфадэнэп, ау уишашытыгъэрэ 
уинэепсыягъэрэ зыхэмынэжьыкIэ, тэ зэуи арэп ащ гъунэ 
зэрэфэтшIыщтыр… Адыгэхэр чIыпIэ къин зитэгъафэхэм, 
ежьхэр зэзэожьыгъэх типыймэ ятымыгъаIомэ нахьышIу. 
Арымырми тэ, адыгэхэм, лъэпкъ пшIыкIутIукIэ тызэтеутыгъэу, зым ыIорэр адрэм риутыжьэу чъыгэе къобэбжъабэм тыфэдэу дунаим тытет…"
- Лъытэныгъэ-гуфэбагъэ зыфысиIэ, Нэкъар, угу 
къысэбгъагъэмэ сшIэрэп, адэ зи къапIорэпи?
- Сэ сызыгъапэрэм ори уегъапэкIэ, тхьамэтэ маф, 
сыд пае сыгу къыобгъэн. Лъэпкъ пшIыкIутIукIэ адыгэхэм 
тызэтеутыгъэу, зым ыIорэр адрэм риутыжьэу, хэти зышIоин-зышIоIушэу, тызэкIэнэкIэжьызэ, Алахьым къытипэсыгъэ 
чIы дахэм тызэрэщымыпсэушъурэм сегупшысэ.
- Ар шъыпкъэ, Нэкъар, ащ тэри тимыгъапэу арэп, ау 
узэщыгугъыжьыкIэ, сыда ишIуагъэр, хэти ежь ышъхьэ 

--- Page 491 ---

зэрэфыхэхыжьышъу.- Хьамырзэкъор хэхьапщыкIи, ишъэо гъу еупчIыжьыгъ: - О ащ сыдэу уеплъыра, Аслъанбэч?
- ШъыпкъаIом егыиха, зиусхьан? - ащ ежэщтыгъэ 
фэдэу упчIэ-джэуап Тамбыеми къытыжьыгъ.
- Адэ ары, Аслъанбэч, узаф о, сыхэбгъэукъощтэп…- 
Аслъанчэрые ыгу фимылъымкIэ щытхъугъ.
- СышъодэIушъ, зиусхьанхэр, сэгъэшIагъо: адыгэхэр 
зымыгъэхъурэр къыжъугурыIуагъэп. ТичIыгу къекIугъэхэ 
типыймэ Къэбэртае къыщышъуашIагъэми, Уарп Iушъо 
къыщышъохъулIагъэми шъуегупшысагъэп, къышъомыпэсыгъэ шъхьакIоми кIакIо шъуигъэшIыгъэп. Шъузгъэсэжьэу 
арэп, ау ар къыбгурызгъэIощтыр зы гущыIэ закъу: зыкIыныгъ! Тэ тхьыгъа ар, тиIагъа тимыIагъа? Адыгэмэ зыкIыныгъэ тхэлъыгъэмэ, къиныпIэ зифэхэкIэ, "хэт иуни чэм лъакъо, 
тэ тиунэ дышъэ ун" зыщыпсэурэ чIыналъэм лъэпкъ пэпчъ 
щимыIоу IэпыIэгъу зэфэхъужьыщтыгъэхэмэ, мы къытэхъулIэхэрэр къытэмыхъулIэныгъэхэкIи мэхъу. Ермоловым 
лъыр Къэбэртае щигъэчъэфэкIэ, сыда шъуIуа а лъэныкъом 
щыхъурэр, ярэби урысыдзэр зэхагъэтэкъуагъэмэ, талъэныкъокIэ къамыгъэкIуагъэмэ тIозэ, тихьакIэщмэ тарысыгъ. 
Бжъэдыгъухэмрэ шапсыгъэхэмрэ джы тэ, абдзахэхэмрэ 
бэслъыныехэмрэ, кIэмгуехэри къызэрэтхэтыжьэу, къытаIорэр шъошIа?
- Ахэми талъэныкъо урысыдзэр къэшъумыгъакIу 
аIощтын…- ин-инэу ионэшышхо къытещыщтыгъэ Тамбые 
Аслъанбэч гъумыгъугъэ.
- Ар тIозэ, зытэгъэунэхъужьы,- Хьамырзэкъо Аслъанчэрыий къыIуагъ.
- Сэри джары сызыгъапэрэр,- Хьаджрэт Нэкъари 
ошIэ-дэмышIэ зэIукIэгъукIэ сэбахь нэмаз зыдишIыгъэгъэ 
пщыхэм адыригъашти, игущыIэ кIэух фишIыжьыгъ,- ау 
мыщ хэкIыпIэ имыIэу арэп. ТызытегущыIэрэр къызэрыкIо 
Iофэпышъ, абдзахэмэ яапэрэ бжыхьэ хасэ мы Iофыгъори 
къыщытIэтын.
- Абдзахэмэ фит сыкъашIыгъэмэ, Нэкъар, а зым 
нэмыкI Iофыгъо хасэм къыщязгъэIэтыщтыгъэп. Сыд о 
пIорэр, Аслъанбэч?
- Къыбдесэгъаштэ, ащ зебгъэукIыхьэ хъущтэп, 
зиусхьан.
- Шъори аущтэу шъоIомэ, зедгъэукIыхьанэп,- зыпэкIэфагъэхэм зэракIэрыкIыжьыщт ушъхьагъу Хьаджрэт Нэкъа рэ къыгъоти, Хьамырзэкъо Аслъанчэрые риIуагъ: - 
Къанэкъо Айтэч бэслъыные пщышхоми джары ыIорэр. 
Ащ дэжь Щэджрае сэкIошъ, уахътэ шъуиIэу шъукъыздэшэсмэ, сигопэщт.
- Къанэкъопщымрэ сэрырэ тыгухэр зэфэмышIухэми, 
сыда тызыфитыр, дунэе хьылъэ тыщызэдэпсэу, зэгорэм 
ышыпхъу унагъо дысимыгъэшIэгъагъэми, хъущтыр хъугъахэу, згъэхьарамыжьынэп, сэлам сфехыжь.
- Ар пфэсшIэн, зиусхьан,- Хьаджрэт Нэкъарэ къыIуи, 
зэгорэм емынэр къызыпыкIыгъагъэ Гощэфыжь ыш дэжь 
хьакIапIэ зэрэщыIэр ышъхьэ къыфечъэгъагъ шъхьае, игугъу къыфишIыныр къыримыгъэкIоу, гъогумафэкIэ зэбгъодэкIыжьыгъэх.
Лъэхъу цIыкIукIэ апэIукIотыщтыгъэхэ шыухэм Тамбыер 
акIэлъыплъэзэ, къыIуагъ:
- Модэ плъэлъ, зиусхьан, адыгэ пстэури зишъхьагугъу 
Нэкъарэ иш гъэлъэхъукIэ.
- Сыда, Аслъанбэч,- зыдагъэплъэщт лъэныкъом 
Хьамырзэкъор мыплъэу щхыпцIызэ, къеупчIыжьыгъ,- 
бзыу шъхьафитэу ори ащ зыкъыпщегъэхъуа? Ащ нахьи 
нахьышIу мо щэщэн хьаджэу Къэрэмырзэмэ къыращэкIырэм ыуж тигъахьи, зэрифэрэ Iофыр зэтэгъэгъашIи.
ХIV
Гъогум пэмычыжьэ мэзцунэм Бый зыхигъэбылъхьагъ. 
Зичэщ чъые къыхэущыкIыжьыгъэ бжыхьэ мэзым ежь 
щымыщ макъэ гори къыхэIукIыщтыгъэп. Бзыухэри, чъыг 
къутамэхэри, пкIэшъэ зэмышъогъухэри ошъочапэм къыдэсыещтыгъэ тыгъэм пэгушIуатэх. Тыгъоспчыхьэ чъыгмэ 
алъэхъэгъагъэ жьы гопэгъур ары джы къызынэсыгъэм 
зичъыенэхъонажъо къыхэмыущыкIыжьышъурэр. Ащи бэп 
ищыкIэгъэжьыр - тыгъэхьажъур чъыг лъапсэмэ защыджэгущт уахътэр ипIалъ.
Пчэдыжьыпэ дунаир дахэми, Бый ыгу шIопышъ, ынэ 
зи къыпэIуихьэрэп: къэзыбыбыхьэхэрэ пкIашъэхэри ылъэгъурэп, бзыу макъэхэри зэхихырэп, ылъапшъэ къизычъыхьакIырэ тыгъэжьри зэхишIэрэп. Хьамырзэкъо Аслъанчэрые 
Торнау штабс-капитаным зэрэфычIэплъыщтыгъэр ынэгу 
кIэт: "Гуцафэ зэредгъэшIыщт горэмкIэ тыхэукъуагъэмэ 
шIэ?.. Мы Iоф мышIум ыуж тызихьагъэм къыщегъэжьагъэу 
ащ фэдэ тшIагъэу зыдэтшIэжьырэп. Тембулат изекIокIэгъэпсыкI къызгурымыIорэр. Ышнахьыжъ тхьамыкIэмэ алъ 
ышIэжьыным ычIыпIэкIэ мылъкупсэ хъужьыгъэу, ышIэрэри 
ымышIэжьэу Iоф тыхидзагъ. Мылъкур, черкесмэ зэраIоу, 
осэпсым фэд, къэкIо мэкIожьы. Къумалыгъэ IофкIэ, тхьамыкIэгъо нэпсыкIэ тятэ имылъку тэугъоижьыкIэ, къабыл 
тфэхъужьыщта?.. Ар сэIо шъхьае, сицыхьэ зытемылъхэу 
сызыпаплъэхэрэр тэщ нахьи нахьышIуха?.. Ахэр 
мынахьышIухэми, ячIыгурэ яуашъорэ къагъэгъунэжьы. 
Тэры, тэ тычIыгунчъа, тыошъончъа? ЗэрэхъурэмкIэ, ары 
зэрэщытыр, тшIэрэми ар къегъэшъыпкъэжьы…"
Шым ытхьакIумэ упэпцIыгъэхэр Бый зелъэгъум, 
игупшысэхэм къахэужьыгъ. ЗэдаIом, къэблагъэщтыгъэ 
шылъэмакъэхэри зэхихыгъэх, шыумэ ягущыIэ зырызхэри 
къылъыIэсыгъэх. Зэгуцафэщтыгъэри Хьамырзэкъо Аслъан чэрые къыгъэшъыпкъэжьыгъ:
- Къанэкъо Айтэч пщы нэIуагъэм нэгъойхэр нэпч ишъумыфых еIоми, ащ къыухъумэхэрэм уицыхьэ атебгъэлъы 
хъущтэп. А тхьагъэпцIыжъым сигъэшIагъэмэ ялъытыгъэмэ, 
ахэмэ сэ зи къысашIагъэп, ау сыдэу сшIын, сиадыгэгу 
ыштэхэрэп.
- Адыгэгу, нэгъоигу ащ фэIуагъэп, зиусхьан,- Тамбыем 
зигъэIуш-зыригъэукIыхьэу къыIуагъ,- уицыхьэ ателъэпышъ 
ары нахь.- ЕтIанэ къыдыригъаштэзэ, къеупчIыжьыгъ: - 
Сэри ахэмэ шIошъхъуныгъэ афысиIэкIэ огугъа?
- Аслъанбэч, зиусхьан, цыхьэ къысфэмышIэу загъорэ 
къысщэхъу,- Хьамырзэкъоми Тамбыем фидзыжьыгъ.
- Сыда, Аслъанчэрый, къэдгъэшIэщтым ызыныкъо 
къэдгъэшIэгъахэу ар озгъаIорэр?
- СэзгъэIон сиIэшъ ары, ау ар о зыфэмыхьыжь.
- Аущтэу щытмэ, дэгъу,- Тамбые Аслъанбэч гъумыгъуи, зыкъиушъхьафыжьыгъ,- армырыгъэмэ сыгу къыуабгъэщтыгъэ.
- Арэп, Тамбыер, сIорэм зыкъыпыбгъапкIэу, сыда 
къыохъулIагъэр?! - Хьамырзэкъор ишъэогъу фэгубжыжьи, 
зыгорэ Iэпызыгъэ фэдэу иш къызэтыригъэуцуагъ, гъогум 
феплъыхыгъ.
- Сыда, шыуищым язырэр гъогум теплъэгъожьырэп, 
ара? - къыфадзыгъэм Аслъанбэч пымылъыжьэу Аслъанчэрые еупчIи, фыпигъэхъожьыгъ.- Сэ ащ сызегуцафэщтыгъэр тIэкIу шIагъэ.
- Ащ фэдэу уигулъытэ чанмэ, сыда джы нэс къызыкIэмыIуагъэр?

--- Page 492 ---

- Сэри зыгорэкIэ сыошIокIмэ хъущтба?
- КъысэшIокI, ау угу илъыр сшIомыушъэф.
- Ощ фэдэу сэри шъэф горэ серэI.
- Сыд шъэфа, Тамбыер, узгъапэрэр? - Хьамырзэкъор 
шым елъэдэкъауи, игъусэ ишышъхьэ пэуцугъ.
- Джа узыгъапэрэм, Хьамырзэкъор, сэри сегъапэ! - 
Тамбыери къызэкIэкIуагъэп.
- Зиусхьанхэр, сишлъабжъэ пае шъузэщымыхь,- 
мыгузэжъуахэу мэзым къыхэкIыщтыгъэ Бый зэпэуцугъэ 
шыуитIумэ къяджагъ.
- Ора сэIо, Бый…- ылъэгъугъэр зыфихьыщтыр 
зымышIэщтыгъэ Хьамырзэкъом гъогубгъум къыщыуцугъэ 
шыум риIуи, еупчIыжьыгъ: - Сыда мыщ хэпшIыхьэрэр?
- Сыкъышъупаплъэщтыгъ,- Бый щхыпцIыгъэ.
- Укъытпэплъэнэу къытаж къыотIогъагъа? - джы 
Тамбыем зыкъишIэжьыгъ.
- КъысэшъумыIогъагъэми, джаущтэу къызгурызгъэIогъэнкIи мэхъуба,- Бый гугъуемылIыхэу джэуап 
ытыжьыгъ.
- Ащыгъум адыгэ пщитIум укъытэплъакIощтыгъэба? - 
ерагъэу зызыIажэщтыгъэ Хьамырзэкъом Тамбыем дыригъэштагъ.
- Сэра шъора, зиусхьанхэр, зимысэгъэ чIыпIэ раубытагъэр? - Бый ытэмэпкъ дидзыезэ къэупчIи, къызыфяупчIыгъэр къафызэхифыжьыгъ.- Зишыу лъэбжъэ пчъагъэхэр 
шъулъытэщтыгъэхэ шыуитIур мо гъогу къэгъэзэгъум 
къыщысэжэхэшъ, некIох, икIэрыкIэу нэIуасэ шъуафэсшIыжьын.
- Тэ тшIэщтымкIэ, Къэрэмырзэр, тыкъэмыгъэсэжь! - 
Тамбыем ыпкъышхокIэ зиузэнкIызэ, Бый къыфидзи, нахь 
шъабэу къыпигъэхъожьыгъ: - Тэри тшIэн тымышIэжьэу 
мыщ тыхэтэп. Арба, зиусхьан?
- Шъыпкъэм кIэупчIэхэрэп, тегущыIэжьхэрэп, зиусхьан. 
НекIо, Аслъанбэч,- Хьамырзэкъор кIэкIэу гъогум дэхи, 
иIоф зыдэщымыIэ мэзым хэхьагъ, заулэрэ кIуагъэу зыфэгубжыжьыгъ: - Нэгъой тхьагъэпцIыр къыттекIуагъ… Мэзым 
шъэф зэрэщамыIорэр тшIэзэ, тэр-тэрэу зедгъэлъэпэожьыгъ…
Къэрэмырзэ Бый зэгуцафэщтыгъэр къызэрэшъыпкъэжьыгъэр ыгъэшIагъозэ, зигъусэгъэ шыуитIумэ акIэхьажьыгъ, ау гъогум къыщехъулIагъэр ариIуагъэп.

--- Page 493 ---

Зыми ымыгъапэ фэдэу зызышIыщтыгъэ Гъазый Iимамыр къэупчIагъ:
- Сыд етIанэ, Бый, укъыздикIыжьыгъэ лъэныкъом 
щыкъэбарыр?
- Сигъогупэ тхьакIумкIыхьэ фыжь цIыкIу горэ зэрэзэпырыхъушъутыгъэр ары умыIощтмэ, зэкIэри дэгъу.
- Зыми уримыщыкIэгъэныр дэи,- Гъазый Iимамыр 
хэхьапщыкIыгъ,- ау джыдэдэм ар тэркIэ дэгъу.
"Ар дэгъумэ къызытшIэщтыр тиIоф зыдгъэцэкIахэкIэ 
ары…" - Тамбыер къызэреплъыщтыгъэр джыри ынэгу 
къыкIэуцожьызэ, Торнау штабс-капитаныр гукIэ щхыпцIыгъэ.
 - Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ узэрягуцэфагъэр, 
Бый, зэкIэми анахь Iоф…- Тембулат къыIуи, зэхихыгъэр 
ышIошъ мыхъоу къеупчIыжьыгъ.- КъыпшIошIыгъакъомэ 
шIэ?
- НэбгыритIу зыщызэIушъэшъэрэ чIыпIэм ящэнэрэр 
щылыеми, шъузыгъэгумэкIырэм сыхэшъумын,- Мэфэдыкъу лIыжъыр Къэрэмырзэ зэшмэ къясэмэркъэузэ, 
къакIэрыхьагъ.
- Бый зыгъэгумэкIырэм шъыпкъэ хэлъ,- акIыбыкIэ 
къыщыIугъэ макъэм нэбгырищыри зэригъэплъэкIыгъэх, 
джы нэс зэхамыхыгъэ мэкъэ Iэтыгъэ теубытагъэкIэ Торнау 
штабс-капитаным къыухыжьыгъ.- Джыдэдэм, зы такъикъи 
тетымыгъашIэу, тэшэсыжьы.
- КъызгурыIуагъэп,- ыгу римыхьын горэ Бый зызэхихыкIэ зызэришIэу, ытэмэпкъ дидзыягъ.
- Бый, зыгъэрэхьати, тызыфэшэсыжьыщтыр Хьасан-бэй 
къегъаIу,- Тембулат ышнахьыкIэ еушъыизэ, Торнау джасусым ынэмэ акIэплъагъ.
- Бый зыгъэгумэкIырэм шъыпкъэ хэлъ.- Торнау къыIогъагъэр джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ, етIанэ зэгуцафэщтыгъэр ыушъэфыгъэп: - Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ 
сицыхьэ ателъэп. Ары, ары, Бый, сэ зи къысэмыIоу пшынахьыжъ цыхьэшIэгъу узэрэфэхъугъэмкIэ узгъэмысэрэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ,- Бый ынэхэр къиушIоркъыкIхэу 
къэгубжыгъ,- Iимамымрэ орырэ мэзым шъукъыщысэплъэкIужьыгъ… Сыдэущтэу ар къыбгурыIощта?!.
- Тимылажьэ къыттемылъхь, Бый, Тхьэм къыпфидэнэп. 
Ахэмэ сэ сызягуцэфэгъагъэр нэмаз сшIы зэхъур ары. Тиуж 
къафмэ пIуи, уяплъэкIонэу тауж зыкъызэрибгъэнэгъагъэми 
сиджэнджэш къыгъэшъыпкъэжьыгъ.

--- Page 494 ---

- Армэ хъун,- Бый гущыIэ шъэбэ кIэгъожьыкIэ гъумыгъугъэ,- сэ мэзым къыщысэхъулIагъэу Тембулат 
къыфэсIотэжьыгъэм шъущыгъозагъэу къысщыхъугъ. 
Къысфэгъэгъу, узэгуцэфагъэмкIэ зыбгъэпцIэжьыгъэп.
- Гъунэ къытлъафэу шъоIомэ,- Мэфэдыкъу унашъо 
къышIыгъ,- тикъызэдао-зэдэожь джащ щэтэухы. Хьасан-бэйрэ сэрырэ тIорэм зы лъэбэкъукIэ шъудэхырэп. 
Шъо, кIалэхэр, Тембулатрэ Сэфэрбыйрэ, лъэуж пхъэнкIыжьэу шы илъыгъо зытIукIэ тауж шъукъенэ.
Тыгъэр къохьафэкIэ, Мэфэдыкъудхэм ягъогу хагъэкIыгъ. КъыкIэлъыкIогъэ мафэми тыгъэ кIэтаджэкIэ 
шэсыжьхи, ТхьэчIэгъ мэз хэтхэу щэджагъор къызэранэкIи, 
ечэнд мыхъупэу Бэгъ чылэм шъхьэщыт Ашыбэкъу къушъхьэм нэсыгъэх. Къэмыуцухэу мэзахэ охъуфэ, джыри 
сыхьат зыщыплIэ кIуагъэх. УцупIэ рэхьат къагъоти, ежьхэми 
шыхэми чэщым зызагъэпсэфым, гъогу техьажьыгъэх. 
Джы шымэ атесыжьыгъэхэп, ахэр яIэдэжьхэу мычыжьэмыблагъэу къэлъагъощтыгъэ Дыц къушъхьэм екIуалIэщтыгъэх1. Ащ фэдиз уахътэм Мэфэдыкъу лIыжъыр купым 
ыпэ итыгъ: къызэплъэкIыщтыгъэп, пшъыгъэ IофкIэ игъусэмэ 
гуцафи аригъэшIыщтыгъэп. Къушъхьэм ыгу зэрэфэмышIур 
армырыгъэмэ, къэмыуцуныгъэкIи мэхъу.
- Къушъхьэ дэгъоп тыкъызыблэкIыгъэр, Хьасан-бэй,- 
Мэфэдыкъу къыIуи, игъусэмэ зэхаригъэхэу къыухыжьыгъ.- 
Алахьым ынэшIу къытщифагъ, тыкъиухъумагъ. Амин 
шъуIо, Тхьэ тежъугъэлъэIу.
Тхьэ зелъэIухэ уж, "къушъхьэ дэгъоп" Мэфэдыкъу 
зыкIиIуагъэр Гъазый Iимамым Торнау штабс-капитаным 
фиушъхьафыжьыгъ:
- Мэфэдыкъу къыIуагъэр шъыпкъэ. Мо къушъхьэ 
гъочIэгъым Дэшкъал-иныжъыр пшъэхъуиблыкIэ ипхыхьа1 "…КъыкIэлъыкIогъэ мафэм мэзым тыхэтэу верст щэкIырэ 
тфырэ фэдизкIэ къушъхьэм тыдэкIоягъ,- Торнау штабс-капитаным 
ыгу къэкIыжьы.- Бэгъ чылэм тыдэмыхьэу, къэтыухьи, Ашыбэкъу 
къушъхьэм игъочIэгъ горэм чэщыр щитхыгъ. ЕтIанэ шыхэм татесэу 
сыхьат заулэ тыкIон тлъэкIыгъ. Джа мафэм, щэджэгъоужымэ 
адэжь, Дыц къушъхьэ къобэбжъабэ джадэу гъочIэгъ заулэ зыхэтым 
тынэсыгъ. Прометейрэ Антихристрэ ятхыдэ угу къагъэкIыжьэу а 
къушъхьэм цIыфхэм фызэхалъхьэгъэ-раIолIагъэхэр къэзгъэшъыпкъэжьыщтыгъэ теплъэджэ щынагъо иIагъ… Гъазый Iимамыр шъорышIыгъэнчъэу щынапэзэ, гъонэ шIуцIэшхор къызыхэщыщтыгъэ 
къушъхьэбгъумкIэ сигъэплъагъ… Шъыпкъэ дэдэмкIэ черкесхэр 
Дыц къушъхьэм щэщынэх, благъэу екIолIэнхэуи къырагъэкIурэп…"

--- Page 495 ---

гъэу щаIыгъ. Ащ ыпашъхьэ, нэсын ымылъэкIэу чэтэшхо 
илъ. Чатэм зыкIынэмысышъурэр джыри ащ игъо къэсыгъэпышъ ары. Ащ пшъэхъухэр зэпиутынхэу зыриутэкIыжьы 
зыхъукIэ, зы хым щегъэжьагъэу адрэ хым щыкIэкIыжьэу 
чIыгур егъэсысы, къушъхьэхэр егъэтакъох. Тинасыпмэ, а 
чэтэшхор къыIэкIэхьанэп, цIыфлъэпкъыр зэхиупкIэтэнышъ, 
дунаир ыгъэкIодыжьыщт.
- Хэта Дэшкъал-иныжъыр зылъэгъугъэр? - гукIэ зэрэщхыпцIырэр Торнау къызыхимыгъэщэу Гъазый еупчIыгъ.
- Алахьым ерэмыд,- Iимамым щтэгъэ нэгукIэ къызыIуипхъотыгъ,- ар зэзгъэлъэгъунэу фэе цIыф дунаим 
къытекIынэпщтын! Шъыпкъэ, ар гъочIэгъым щызэзгъэлъэгъугъэ Iахъо горэ делэ хъугъэу Бэгъ чылэм дэс аIо. Алахьым 
тыкъеухъум, Хьасан-бэй, ащ нахьыбэрэ Дэшкъалэиныжъым тытемыгъэгущыIэжь, тыкъызэхихынышъ, тхьамыкIагъо тыхигъэфэщт. Сыда, Хьасан-бэй, узыфэщхырэр, 
пшIошъ хъурэба?
- Мэхъу, мэхъу.
- Адэ хъун, Мэфэдыкъу къыIуагъэм пцIы хэлъэп,- 
Гъазый Iимамыр къушъхьэ лъагэм дэплъыезэ, къыIуи, ежь 
зыщытхъужьыныри зыщимыгъэгъупшэу къыухыжьыгъ.- 
Тэри зыгорэ тымышIэу, зыгорэми тыщамыгъэгъуазэу 
Алахьым идунэе хьаф тытетэпщтын.
Щэджэгъоуж тыгъэм зэлъигъэнэфыщтыгъэ Дыц 
къушъхьабгъур ошIэ-дэмышIэ пщэмэ зэлъаупIыцIэу рагъажьэ, лъэпшъэ кIэут жьыбгъэри къилъыгъ, ощхыцэ чъыIэ 
зырызхэри къыпхъыгъэх. Пщэ шIуцIэшъо чыжьэм пчыкIэр 
къызыхэнэфыкIым, ошъогум зыкъизыдзыгъэ шыблэ 
гъуагъом къушъхьэр зэпигъэджэжьи, гупсэфыжьыгъэ. 
Джыри зэ-тIо пчыкIэр пщэзэпытхъафэмэ къахэхъупскIыкIыгъагъэми, шыблэр гъогъуагъэп. ТIэкIу-тэкIузэ 
нэфынэпсыкIэ дунаими зыкъишIэжьэу еублэ. Ощх-ошъумэ 
къэзыхьыгъэгъэ жьыбгъэри кIодыжьыгъэ. Къушъхьэ зэбгъурытхэу хы ШIуцIэмкIэ IукIотхэрэр ос шыгуфкIэ тыгъэм 
пэшIэтых. Нэм фэплъыкIырэр зэкIэ мэзы зэикIых.
- Джары, Хьасан-бэй, Алахьым къытипэсыгъэ тидунай 
игъэпсыкIэ,- Мэфэдыкъу ылъэгъурэм есэжьыгъэу Торнау 
риIуагъ,- тыгу рихи, къытIугушIожьыгъ. Тэ мыр типсэупIэ 
пэтзэ, ерагъ… СшIэрэп шъо ащ шъузэресэщтыр…- Зэпыугъо тIэкIу фишIи, нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ къыухыжьыгъ.- 
Загъорэ Нэкъарэ ыIорэмэ тядэIурэп шъхьае, хьаулыеу 

--- Page 496 ---

зышъогъэлIэжьы, урыс забыт, тышъуштагъэкIи, тышъуфэIыгъышъущтэп.
- Алахьым къыуипэсырэр пIихыжьырэп,- Гъазый 
Iимамым зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъ, ау къыIуагъэр 
кIилъэшъужьыгъ: - Алахьыр къытфеIыхымэ, сшIэрэп ныIа 
тызэрэхъущтыр…
- Ар пIозэ, урыс забытымкIэ тхьалъанэ тэбгъэшIыгъэшъ, джы…
- Бый, зыгъэрэхьат,- Тембулат ышнахьыкIэ зэпыригъэугъ,- ащ тытемыгущыIэжьынэу тIуагъэба! - ЕтIанэ нахь 
гущыIэ шъабэкIэ иаталыкъ еупчIыгъ: - Сыда тшIэщтыр, 
тят, тигъогу тытехьажьыщта хьауми мыщ чэщыр щитхыщта?
- Мо къушъхьэ къогъум тэ тыщэпсэумэ гъэшIэгъона? - 
аталыкъыр ипIур къеупчIыжьыгъ.- Тикъушъхьэмэ чэщыкIо 
зэращымыIэр пшIэзэ, тепщэжьэщтмэ, уауж тыкъихьан, 
ау, тымыделэмэ, а делагъэр зэодгъэшIэнэп. Модэ, чэщыр 
щитхынэу, чIыпIэ гупсэф горэ къэгъот.
Мэфэдыкъу гъумыгъузэ, нэфшъагъом къызыщыпшыгъ. Сакъэу щылъыгъэ Торнау псынкIэу къызызэшIотIысхьэм, лIыжъыр къегыигъ:
- УкъысэпэсакIощтыгъэмэ, нахь пасэу сыкъызыфэмыгъэущыгъэр сыда? Плъэгъурэба бжыхьэ мэфэ кIакор 
къызэрэтэмыжэрэр?
- Тыгъосэрэ мэфэ хьылъэм шъууцуагъэмэ сIуагъэти 
ары.
- ПхъэIашэм кIэшIэгъэ цур ары уцорэр…- Мэфэдыкъу 
джыри гъумытIымыгъэ.- Шъукъэтэдж шъорба, Сэфэрбый, 
Тембулат, зэсIуагъэр, фэмыфыгъэ-зыкIэмыIэжьыкIэ шъуимафэ шъумыублэ. Тэ щыIа Бый, шъухэслъагъорэпи?
- Сэ мыкIэ сыщыI, Мэфэдыкъу,- шыхэм уанэхэр атезылъхьэщтыгъэ Бый къыIуагъ.
- Ара? - ылъэгъурэр игуапэу Мэфэдыкъу къыIуи, адрэ 
игъусэмэ агуригъэIуагъ: - Пчэдыжьышхэм зедгъэгъэгужъо жьынэп, шъуихьазыр гъомылэ гъогум псы щытешъушъухьажьи, пчыхьэ нэс, Ачыпсоу тынэсыфэ, зыфэжъугъэхъу.
- Сэбахь нэмазыр?! - ишъорышIыгъэ къызыхимыгъэщэу Iимамыр къэгузэжъуагъ.
- Нэмазым уигъапэщтыгъэмэ, ухэчъыен фэягъэп,- 
ежь фэшъхьаф зэхимыхэу Бый зыIугъумыгъухьажьыгъ,- 
сызыотIыргум сыкъэпшIагъэп.
- Арэп, Гъазый Iимамыр, гъогум тетым инэмази инэкIмази хинэмэ хъущтба? - зэхихыгъэми, ритыжьыгъэ упчIэми 

--- Page 497 ---

Мэфэдыкъу апымылъыжьэу, Тембулат зыIупэ фиIыгъыгъэ 
онэшым ешэсыгъ.
- Хьау, хьау, Мэфэдыкъу,- джы Гъазый Iимамыр 
къэгуIэгъап,- аущтэу умыIо, мыхъун тэмыгъашIэ. Зинэмаз-нэкIмазэ хэзынэхэрэр тэ тфэдэхэр арэп, амалынчъэхэр 
арых. Нэмаз тымышIыныр, Алахьым темылъэIуныр хьарам.
- Iимамым зыфиIорэм шъыпкъэ хэлъ,- ащ фэдэкIэ 
зэмыжэгъахэхэ Торнау штабс-капитаным къыIуагъ.
- Ори аущтэу оIуа, Хьасан-бэй? Ащыгъум сыкъыодэIун,- Мэфэдыкъу ыгъэшIагъощтыгъэм ушъхьагъу фигъотызэ, ионэш къепсыхыжьыгъ.
Сэбахь нэмазыр ашIи, къушъхьэ гъогур къызэхьылъэкIыщтыгъэхэ шыхэр зиIэдэжь купыр заулэрэ кIуагъэу, 
зыкъуапэ къушъхьэтхым къыкъощыгъэ тыгъэм Мэфэдыкъу къызэтыригъэуцуи, ыIэ дыригъэгъэчъэягъ:
- Амин шъуIо, ти Тыгъэшхо къыкъокIы.
Гъазый Iимамымрэ Хьасан-бэйрэ зэплъ-къызэплъыжьхи, аIэ дагъэчъэягъ, ау зэрэхъурэр амышIэу мыжъо 
цакIэр ыстэу къащызыгъэхъущтыгъэ тыгъэ плъыжьышхом 
ищынэгъо шъэф Тхьэ ригъэлъэIугъэх.
ТIэкIу тешIэ къэсми, къушъхьэ лъагъор нахь къызэхьылъэкIыщтыгъэ Iимамыр Торнау штабс-капитаным 
еIушъэшъагъ:
- Мо тызэлъэIугъэ Тыгъэр къыддеIэнэу къыпшIошIа?
- Уи Тхьэ угу илъэу уелъэIугъэмэ, Ар IэпыIэгъу къыпфэхъущт, ынэшIуи къыпщыфэщт.
- АрынкIи мэхъу, Хьасан-бэй… Ау гъусэ узыфэхъугъэмэ агу илъ Алахьыр ори угу илъымэ нахьышIу, Ащ ынаIэ 
зэкIэми къыттыригъэтыщт, тыкъиухъумэщт.
Торнау щхыпцIызэ, Iимамым къесэмэркъэужьыгъ:
- Тхьабэр зыдэзыIыгъ Мэфэдыкъу фэдэуи?
- Хьау! - Iимамым къыпиупкIи, псынкIэу зыкъызэблихъу жьыгъ.- Мэфэдыкъу ыгу Алахьыр зэрилъым фэдэми, 
тезэгъыщт. Алахь зизакъом ишIэрэ иIорэ хэлъэу зы Iофба 
зыуж титыр?
"Сэ шIошъхъуныгъэ зыфысиIэ, сыгу илъ Тхьэм укъынэмыс! - Торнау джасусым къыраIокIыгъэр ыгу рихьыгъэп, 
ау гуцафэ Iимамым ригъэшIыгъэп.- Ащ нахьи нахьышIу 
IупэкIэ шъузытегущыIэрэ ислъам диныр шъо шъугу ишъуубытэмэ. Сэ ар сизэхэфынэп, ау о пшIошъ мыхъурэр, джа 
зымафэ къызэрэосIогъагъэу, сшIошъ бгъэхъунэу сауж 

--- Page 498 ---

укъимыхь. Модэ, укъызэхишIыкIыщтымэ, тхьабэр зыщызымыгъэгъупшэрэ Мэфэдыкъу лIыжъым ар еIу,- штабскапитаным гукIэ зэриIожьыщтыгъэми, къушъхьэм щилъэгъущтыгъэмэ зэрагъэгупшысэщтыгъэр фэшъхьаф.- 
Къушъхьэ къобэ-бжъабэхэм, гъочIэгъхэм, тIуакIэхэм, 
шыблэхъупскIэ-гъуагъохэм, жьыбгъэ шъуй макъэхэм, 
мыжъо къефэхыхэм ящынагъо унэгу кIэт зэпытмэ пшъхьэ 
къырамыгъэхьан щыIэп. Ау сыд фэдизэу къушъхьэмэ 
ащыщынагъоми, мыхэм цIыфхэр къащэхъухэба, ащэпсэухэба, ащэлIэжьхэба?.. ЧIыгур щалэжьы, пхъэшъхьэмышъхьэхэр къыщагъэкIы, нэмыкI чIыпIэкIи къыуахъожьыщтэп. 
Ащ фэдэ шIулъэгъу-шъыпкъагъэ яIэмэ, сыда ащыгъум 
ячIыгу сыкъызыфыращагъэр?.. Ау ащкIэ тэрба мысэр? 
ТхьагъэпцIыгъэ мамыр IофкIэ къытфеуцолIагъэхэпышъ, 
тэрба IашэкIэ къякIугъэу мыхэм язэожьырэр?.. ЗэрэхъурэмкIэ, хэти ежь ышъхьэ ифед зэрэпсэурэр. Дгъэгугъагъэхэ Къэрэмырзэхэм ямылъку ягъэгъотыжьи, ячIыгуи 
ямычIыгуи къыуащэщт. Адэ абхъаз лIыжъымрэ ыкъорэ?.. 
ДжырэкIэ дэгъукIи дэикIи Сэфэрбый сытегущыIэнэу зи 
дасшIэрэп, ау къызэрэсфычIэкIыжьыщтыр сыдым фэсшIэн. 
Зикъушъхьэ пытапIэмэ акъогушхукIырэ Мэфэдыкъу 
лIыжъэу сиджыбэрэ сиIалъмэкърэ агъапэрэм икъушъхьэхэмкIэ шъхьэщытхъужьыгъэ хэслъагъощтыгъэми, 
сигъэпцIагъэп. Сисэмэгу лъэныкъокIэ къэбэртэе-адыгэхэр, 
сиджабгъукIэ, хы ШIуцIэ нэпкъымкIэ убыххэр, шапсыгъэхэр, сакIыбыкIэ абдзахэхэр, кIэмыгуехэр, сынэIу зыдэгъэзагъэмкIэ абхъазхэр щэпсэух…"
- Хьасан-бэй, удгъэпшъыгъэмэ сшIэрэп,- Мэфэдыкъу 
къызеджэм, Торнау игупшысэ зэпеохэм къахэужьыгъ,- 
моу къакIуи, егъашIэм умылъэгъужьыщт горэ озгъэлъэгъущт.ТызэбгъукIощт къушъхьэ тIуакIэм даплъ. Мо псыхъурайхэу плъэгъухэрэм Лабэрэ Мдзымтрэ къахэчъы. 
Мдзымтэ зыдэчъэрэ лъэныкъомкIэ, тхышъхьэ къогъум, 
Ачыпсоу чылэр къос.
- Ащыгъум Ачыпсоу тынэсынкIэ бэ къэнэжьыгъэп,- нэ 
чан гулъытэкIэ Iэгъо-благъор къызэпиплъыхьэзэ, Торнау 
штабс-капитаным къыIуагъ.
- Джаущтэу къыпщэхъумэ, урыс забыт, къызыщыгъэхъу,- Мэфэдыкъу щхыгъэ,- ау загъорэ нэ делэм гу 
бланэр зэригъэделэрэр зыщымыгъэгъупш. Джыри мэфэныкъо гъогу къытпыщылъ, пчыхьэ фэкIо-еблагъэкIэ, зи 

--- Page 499 ---

къытэмыхъулIэу Ачыпсоу тынэсмэ, тыгушIон.- ЕтIанэ 
зэпыугъо бащэ къыIуагъэм фимышIэу къыухыжьыгъ: - 
СшIэрэп шъуидзэмэ мы къушъхьэ лъагъор къызэряжъугъэкIущтыгъэр …1
ХV
Илъэсым тIо-щэ абдзэхэ, бэслъыные, кIэмгуе хасэр 
зыщырагъэкIокIыщтыгъэ мэз гъэхъунэм зизакъоу ит чъыгэе чIэгъым чIэт Iэнэ хъураишхом пщитф кIэрыс. АдыкIэ 
ахэмэ апэIудзыгъэу оркъ куп щызэхэт, онэшхэм яплъырыхэрэ байкол тIурытIу-щырыщхэри къэлъагъох.
Iанэм гъомылэ телъэп, узэшъоныпси тетэп. Пщыхэр 
зыгорэм зэрэпаплъэхэрэр къыуагъашIэу пкъы ищыгъэкIэ 
щысых.
Ошъогум зы ошъуапщэ имытэу тыгъэр къепсыщтыгъэми, пкIэшъэ зэмышъогъукIэ мэзыр фэпэгъагъэми, жьы 
чъыIэ макIэр зыкIэпщыкIыщтыгъэ бжыхьэ щэджэгъуапэр 
гум ыштэрэп. ТIэкIу тешIэ къэси къэIурэ бзыу джэмэкъэ 
гомыIум щынэгъо гумэкI горэ шъхьэм къырегъахьэ.
- Бзыум икъэджакIэ шIоп,- Шъэлэхъу ХъутIатIэ къыIуагъ.
- Сэри ар сыгу рихьырэп, седэIу нахь,- чъыяшъо 
зытеощтыгъэ Тамбые Аслъанбэчи ХъутIатIэ дыригъаштэдыримыгъаштэу гъумыгъугъэ.
- Угу римыхьымэ, зиусхьан,- Хьамырзэкъо Аслъанчэрые щхыпцIызэ, ишъэогъупщым фидзыгъ,- уибайкол 
горэ фэгъакIуи, ыжэ зэтырегъэгъалъхь.
1 "…Тхышъхьэм тызытехьэм,- Торнау штабс-капитаным къетхыжьы,- къушъхьэ цэкIэ къобэ-бжъабэхэмкIэ къэухъурэихьэгъэ 
чIы зэщиз фэIубгъушъор тлъэгъугъэ. Ащ псыхъурэе заулэ яинагъэкIэ зэфэшъхьафхэу къещы. Ахэмэ темырымкIэ чъэрэ Лабэрэ 
къыблэмкIэ зипсыпэ гъэзэгъэ Мдзымтэрэ къахэчъы. Лъэс гъогу 
закъокIэ а чIы зэщизыр Темыр лъэныкъомкIэ къэтыухьэзэ, тапэ 
къифэрэ мыжъошхомэ тишхэр ашъхьэрытщыхэзэ, мэзыр зытиз 
къушъхьэ шыгум тызынэсым, чыжьэкIэ Мдзымтэ тIуакIэ Ачыпсоу 
дэтлъэгъуагъ. ТемырымкIэ укъикIынэу хъумэ, мы лъэс гъогу закъор 
ары ухъумэкIо пытэ дэгъоу медовеймэ яIэр. ШхончыкIэ уIэшыгъэ 
нэбгыришъэ къапэтIысымэ, къушъхьэ лъагъом зырыз-зырызэу 
зэпищыгъэ дзэ псэур мыщ къыщагъэуцун алъэкIыщт. Ачыпсоу 
тхышъхьэ зандэр ехыгъоягъэми, зи къытэмыхъулIэу техи, пчыхьэпэ 
зэхэогъумэ адэжь чылэм тыдэхьагъ. ЦIыфыбэмэ сарамыгъэлъэгъуным пае Гъазый Iимамымрэ Сэфэрбыйрэ сигъусэхэу сэ унэ 
шъхьаф сфыхахыгъ…"

--- Page 500 ---

- Джэджэкъо бжъэдыгъупщыр хьантIаркъомэ амыгъэчъые зэхъум, ажэ зэтыраригъэлъхьанэу зэрэфежьэгъагъэм фэдэу сэри ар сэбгъэшIэщт, ара?
- Пщитфым зы нэбгырэ тежэу тызыщысыкIэ, тызажэри 
фэкъолIэу, ащ фэдэ тэшIэми, губгъэныжьэп,- Хьамырзэкъом зэримыпэсыжьыщтыгъэ шъхьакIом къыригъэ Iуагъ.
- Тфэмышъуашэ къэпIуагъэп, зиусхьан,- щхыпцIызэ, 
Тамбыем щысхэр къызэпиплъыхьагъэми, Болэтыкъо 
Джамболэт къариIуагъэм псынкIэу зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- ШъукъысэдэIущтмэ, зиусхьанхэр, Нэкъарэ фэдэ 
лIым гущыIэ мышIу ешъозгъэIолIэщтэп.
- Сыда, тэ тылIыба? - Хьамырзэкъор къызыбгырыугъ.
- Аслъанчэрые зиусхьаныр, угу хэзгъэкIынэу сыфаеп,- 
джы нэс рэхьатэу щысыгъэ Къанэкъо Айтэч къыIуагъ,- ау 
зэкIэми запымыгъан, къаIорэ пстэури пшъхьэ фэмыхьыжь.
- Къанэкъор, сыкъэмыушъхьакIу,- шIонэпIэ дэгъу ыгу 
зыфэмышIу бэслъыныепщым къыфигъотызэ, Хьамырзэкъом ынэхэм лъыр къателъэдагъэу къызыщытэджыкIыгъ,- икъунба Адыгэ шъолъырым сызэрэщыуушъхьакIугъэр!
- Хьамырзэкъор, тIыс,- Къанэкъопщым зимыгъэсысыхэу къышъхьэщыуцуагъэм риIуагъ,- сипщыгъэ укъемыплъыми, адыгэ нахьыжъыгъэм къыкъуан. Бын-унагъо 
ухъужьыгъэу, лIакъом къыфэпхьыгъэ тхьамыкIагъори 
зыщыбгъэгъупшэжьэу сыд илIэужыгъуа узытегущыIэрэр?
- Къанэкъор, уикъамэ къих, уиадыгагъэ нахьыжъыгъэ 
сыкъиубытыщтэп!
Оркъхэмрэ байколхэмрэ къачъэхэу Шъэлэхъу ХъутIатIэ 
зелъэгъум, афигъэпытагъ:
- Жъугъазэ, шъуиIоф щыIэп!
- Хьамырзэкъор, тIыс зэраIуагъэр орба,- Болэтыкъо 
Джамболэт афэмыгъэIасэщтыгъэ пщым техъупкIагъ.
- Олъэгъуа, Тамбыер, тэ мыхэмэ хэхэсэу талъытэзэ, 
ежьхэр зэрэзэкъолъэдэжьыгъэхэр!.. НекIо, тызимыщыкIагъэхэм ахэтшIыхьан щыIэп,- шы елъэдэкъаохэкIэ пщитIур 
гъэхъунэм илъэтыжьыгъэх, яоркъ-байколхэри акIелъэжьэжьыгъэх.
КъяхъулIагъэм пщыхэр тегущыIэгъу фимыфэхэзэ, 
зэгурымыIоныгъэр къызэрыкIыгъэ Нэкъарэ къызэрыкIорэ 
къэбарыр пагъаплъэщтыгъэ шыум къыхьыгъ. Бэ темышIэуи 
пщы купыр къызыфэтэджыгъэр къэси, къепсыхыгъ:

--- Page 501 ---

- Шъукъэмытэдж, шъущыс, зиусхьанхэр, сышъумыгъэукIыт.
- Фэсапщи, къеблагъ, Нэкъар.- ЗыныбжьыкIэ 
анахьыжъ Къанэкъо Айтэчыпщым шIуфэс Нэкъарэ рихи, 
фыпигъэхъо жьыгъ: - Шъукъэмытэдж, сышъумыгъэукIыт 
зыфэпIуагъэмкIэ зыхэмыгъэукъу, тыкъыпфэтэджыныр 
къыптемыфэу арэп, тыадыгэшъ, тиадыгагъэ тыкъыфэтэджыгъ, тшъхьи уасэ фэтшIыжьыгъ.
- Тхьэшъуегъэпсэу, тинахьыжъхэр,- зыгу мышIугъэ 
Нэкъарэ зэхихыгъэр зэригуапэр къыхэщэу къыригъажьи, 
игукIаекIэ къыухыжьыгъ,- Алахьым бэрэ тапэ шъурегъэт, 
шъуиIорэ шъуишIэрэ къытхэлъэу тинахьыжъымэ къытфыщанэгъэ тидунай щегъаI, ау тиадыгагъэ загъорэ тшIэ-тымышIэзэ чIэнагъэ зэрэфэтшIырэм, тигулъытэ тэр-тэрэу 
зэрэтыуцэкужьырэм, тилIыгъэ-пытагъэ мэхагъэ къызэрэхэдгъафэрэм сегъэгумэкIы.
Нэкъарэ къыIорэмэ Болэтыкъо Джамболэтрэ Къанэкъо 
Айтэчрэ ядэIухэзэ, ягупшысэхэр зэрэзэтефэхэрэр янэплъэгъумэ къахэщэу нэшIукIэ зэфычIэплъыгъэх. Шъэлэхъу 
ХъутIатIи ахэмэ ауж зыкъыригъэнагъэп, къэгущыIэрэм 
дэгъоу фыщытыгъэми, иадыгэ шъугъолэ тIэкIу къытекIозэ, 
зыфиIожьыгъ: "Мы Нэкъарэ мыпщыхэкIыми, нэIуасэ 
тызызэфэхъугъэ мафэм къыщегъэжьагъэу ипщ гупшысакIэ 
сэгъэшIагъо. ФэкъолI тIомэ, къитымыдзэу, модыкIэ тIофтэмэ, мыдыкIэ къэтIофтэжьызэ, джы тиадыгэгъэ гупшысакIэкIэ тыкъегъэсэжьы. Мыщ сешъугъукIэ арэп, сешъугъуми, Алахьым къысфидэнэп. Ау мыIопхъэ-мышIапхъэкIэ 
тхэчъыжьыгъэ пщитIумэ апэ къэсэштэ…" - Шъэлэхъу 
ХъутIатIэ зэгупшысагъэмэ къыкIагъэщтэжьыгъэ фэдэу, 
шъхьэ онтэгъур ыгъэсысызэ, къыIуагъ:
- Шъыпкъэ, Нэкъар, шъыпкъэ, тиадыгагъэ къычIэтэнэ, 
чIыпIэ къин тизыгъэфэгъэ зэманым къытфихьыщтым тегъэгумэкIы. Тызэратыгъ зыфаIогъэ хэгъэгум, джырэкIэ къэзэкъхэр къэзгъэбанэрэм, тыщигъэIэщтэп. Сыда тшIэщтыр?
- ТызыпэIууцогъэ гъогу зэхэкIиблым язырэр къыхэтхыщт,- Болэтыкъом къыIуагъ.
- Ар сыд фэдэщт, зиусхьан? - Къанэкъопщыр 
къэупчIагъ.
- ТэркIэ нахьышIур ары, зиусхьан,- Шъэлэхъум зигъэIушызэ, къыриIожьыгъ.
- Мыгъатхэрэ хасэм тызыщытегущыIэгъэгъэ адыгэ 
зыкIыныгъэр ары,- къыдамыгъэхъугъэмкIэ ерагъэу 

--- Page 502 ---

зиIажэзэ, Нэкъарэ къыIуагъ, псынкIэуи къафыпигъэхъожьыгъ.- Зыдэжь сызыдэжъугъэкIогъэгъэ Засс генералыми 
егъашIэм адыгэмэ зыкIыныгъэ ахэмылъыгъэу, джыри 
ахэмылъынэу еIо.
- Тфэмышъуашэ а цIэплъыжъым къытиIолIагъэп,- 
зыгъапэщтыгъэр Къанэкъом къыригъэIуагъ.- Шъулъэгъугъэба тыкъэзыушъхьакIугъэ пщытIуми къыташIагъэр? 
УакъыIукIагъэба ахэмэ, Нэкъар?
- СакъыIукIагъ, ау къызгурыIуагъэхэп,- гъогум къыщыпэкIэфагъэхэ Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ зэрягуцафэщтыгъэм ышъхьэ къырихыным игъо къэмысыгъэу 
Нэкъарэ ылъытэзэ, къыримыдзэхэ фэдэу къыухыжьыгъ: - 
Ерагъэу сэлам къахыгъэти, сапылъыгъэп.
- Ащыгъум ори укъыддагъэпыи,- Шъэлэхъу ХъутIатIэ 
щхыпцIыгъэ.
- Сызыфагъэпыин ашIэмэ, сарэгъэпый,- Нэкъари 
щхыпцIызэ, щысхэр къызэпиплъыхьагъэх,- ау ахэмэ яшыкIэхэм машIо закIыпыгъэнэгъагъэр шъошIэмэ, сыщыжъугъэгъуаз.
- Шъыпкъэр пшIэнэу уфаемэ, Нэкъар, ахэмэ яшъхьэгъэжъуагъэ къызэрыкIыгъэр орышъ, ари пшIотыушъэфынэп: къызэрэзэбгъажэхэрэр зэрапэсыжьыгъэп.
- Ащ изакъоп,- ыгу къыдеIэу, зэрэкIэнакIэри къыхэщэу 
джы Къанэкъор щхыгъэ,- сшыпхъу ежь къыдэмыкIоу 
ятэшым ыкъо зэрэхихыгъэр илъэс пчъагъэ тешIэжьыгъэу 
щыгъупшэрэп. СакIыбыкIэ щиIохэрэр зэгорэм сапашъхьэ 
щиIонхэ фаеба? Ятэ Хьамырзэкъо Бислъан зы пщэу Къэбэртае исыгъэмэ ащыщыгъ, Уарп Iушъо щыпсэун фаеу зэхъу ми, илIыгъэ-цIыфыгъэ чIинагъэп. Инасып ыужым ыкъо 
изекIуакIэ-гъэпсыкIэхэр зэримылъэгъужьыгъэхэр.
- СшIэрэп ащ фэдэ тхьамыкIагъо зилIакъо езышIылIэжьыгъэр абдзахэмэ зэрэзыхагъэзэгъэшъурэр…- Шъэлэхъу ХъутIатIэ гъумыгъуи, къыIуагъэм ежь-ежьырэу кIэух 
къыфишIыжь фэдэу зишIыгъ: - ИлIыгъэщтын къызыкъонэжьырэр… щэщынэхэщтын…
Зэхихыгъэм Нэкъарэ ыгъэщхыгъ, Болэтыкъом къыригъэIуагъ:
- Абдзахэмэ атефэ-атемыфи араIуалIэ, ау щтапхэх 
зэрыуагъэIолIэнэп.
- АщкIэ, зиусхьан, сыкъыбгоуцо. Сызэрэабдзахэм ар 
къысигъаIоуи къызыщымыгъэхъу, лъэпкъылъыр мэшIошхошъ, ащи сыкъыкIигъэстырэп сфэIощтэп, ау мы аужырэ 
мазэм сызыгъапэрэр шъушIосыушъэфыщтэп,- Нэкъарэ 
къыIуи, щысхэм къахигъэщэу Къанэкъопщым еупчIыгъ: - 
Бэслъыные шъхьэегъэзыпIэкIэ къекIужьыгъэхэ Къэрэмыр зэ зэшхэмрэ ягъусэ Гъазый Iимамымрэ уицыхьэ ателъа?
- Щэщэн хьаджэу агъэхьакIэ-къыращэкIырэр, Нэкъар, 
ахэмэ къагогъэуцожьи, уиупчIэ джэуап къестыжьыгъэу 
лъытэ. Ары, ары, ХъутIатI, Джамболэт зиусхьанхэр, зэхэшъухыгъэр шъумыгъэшIагъо, Нэкъари ышIэн ымышIэу 
къэупчIагъэп, сэри сшIэн сымышIэу джэуап естыжьыгъэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ…- Шъэлэхъу ХъутIатIэ игущыIэ 
зэкIищызэ, къыIуагъ,- къызэрэзгурыIуагъэмкIэ, тэ, адыгэхэм, лIыгъэр зэтетэхы, нахь Iушыр тэзэрэгъашIэрэп, 
тызэрэшхыжьы, мокIэ хэхэсхэм зыфаер тичIыгу щятэгъашIэ… Е-о-ой, адыгэ тхьамыкI, сыдэу тынасыпынчъэ лъэпкъыбэу дунаим тытет…
- Зымыгъэежь, зиусхьан! - Болэтыкъо Джамболэт 
бэслъыныепщым итхьаусыхэ зэпыригъэуи, лъы зыкIэмытыжь нэгукIэ Нэкъарэ Iуплъэзэ, риIуагъ: - Ормэ, Нэкъар, 
апэ къезгъэжьагъэр, уишъэф къытфэгъэнаф, тыгу илъыр 
зыщызэфитхын чIыпI тызэрытыр.
- Сэ зыми, зиусхьан, шъэф фысиIэп,- Нэкъарэ къыпиупкIи, Къанэкъопщым риIокIыгъэ упчIэм иджэуап къыушъхьафыжьыгъ: - Сиблэгъэ къэзэкъ горэм макъэ къызэрэсигъэIугъэмкIэ, Къэрэмырзэхэм яхьакIэ хьаджэп - урыс 
забыт, джасус,- къэбарым зэIуигъэплъыхьажьыгъэхэ 
пщыхэм джыри Нэкъарэ кIэкIэу ариIожьыгъ.- Зэхэшъухыгъэм ишъыпкъагъэ укIэупчIэжьынэу щытэп.
ХVI
АдыгитIу зызэIукIэкIэ ящэнэрэр аубы зэраIоу, зигугъу 
мышIукIэ пщымэ ашIыщтыгъэхэ Къэрэмырзэ Тембулатдхэр Абхъаз чIы гъунэпкъэ тхышъхьэм екIущтыгъэх. Зыщыщ 
амышIэрэ купым абхъаз шхончаохэр къапэмытIысынхэм 
пае Мэфэдыкъо лIыжъым ыкъо Сэфэрбый зэрэфигъэпытэгъагъэу тIэкIу тешIэ къэси апэ ишъыти, джэщтыгъэ:
- Мэршанэ Мэфэдыкъу ипIур Къэрэмырзэ Тембулат 
тигъусэу тыкъэкIо.
- Ти Тыгъэшхо игъэпсэфыпIэ чIыпIэ емыкIужьызэ, 
Ачыпсоу тхышъхьэм тынэмысы хъущтэп.- Мэфэдыкъуи 

--- Page 503 ---

къызэриIокIызэ, игъогу хегъэкIы. ЗыфиIогъэ тхышъхьэ 
лъагэм зытехьэхэм, ошъочапэр зыстызэ къохьажьыщтыгъэ тыгъэ плъыжьышхом ыIэгушъуитIу фыдидзыий, ежьыри 
игъусэхэри ригъэлъэIугъэх: - Амин шъуIо, я си Алахь, я 
си Тыгъэшху, тышъуфэраз, тыгу илъыр къыддэжъугъэхъугъ, тигъогу хьылъэ псынкIэ тфэшъушIыгъ.
Мдзымтрэ Зикойрэ зыщызэхэлъэдэжьыхэрэ къушъхьэ 
тIуакIэм Ачыпсоу дэс. Унэ тIокIищэу дэтым ебгъэпшэнэу 
хъумэ, ар чылэ инэп, псыхъо тIокIэ зэжъум дэфызэгъэегъэзыгъэр зы урам IонтIэ-щэнтIэ зэкIэкIэщыгъэкIэ къэлъагъо. ИтеплъэкIэ жамэми мэщытми умышIэнэу, зытет чIы 
хэIэтыкIыгъэми къыгъэинэу, унэ лъэгэшхор чылэм шъхьэрэщы, адрэ унэ зэпэIудзыгъэхэр зы тхыпхъэм тырашIыкIыгъэхэ фэдэу цIыкIух. Чылэ бгъуитIум къелъэгэкIыхэрэ 
къушъхьэ зэбгъурытхэр, ос шыгуфхэм анэмысыпэхэу, 
мэз закIэх. Мыжъоф унэхэр къызыхэплъырэ чъыгхэри 
джа мэз зэпэIукIхэм анахь макIэхэп.
Нэплъэгъу чанкIэ джахэр къызэпэзыплъыхьэщтыгъэ 
Торнау штабс-капитаным псыхъом узэрикIыщт лъэмыдж 
зэримылъэгъурэр шIогъэшIэгъоныгъ. Ау чылэм дэкIырэ 
лъэгъо закъоу адрэ къушъхьэбгъум екIурэр ынэ къыпэшIофагъ.
Мэфэдыкъу лIыжъыр зыфэсакъыщтыгъэ урыс забытым есэмэркъэузэ, еупчIыгъ:
- Ачыпсоу удэмыхьэзэ, Хьасан-бэй, сыда ащ щыпшIокIодыгъэр?
- Чылэм джыри сыдэшъумыщагъэми, Мэфэдыкъу,- 
Торнау штабс-капитаныр лIыжъым къесэмэркъэужьыгъ,- 
ащ сызэрэдаплъэрэр сфекъу.
- Ачыпсоу узэрэдаплъэрэр пфекъуми, урыс забыт, 
узыгъапэрэр къыосIон: узэрикIыщт лъэмыджыр Мдзымтэ 
теплъагъорэп. Бэслъыные-абдзэхэчIыр къыодгъэплъыхьэзэ, 
мыщ нэс укъызытщагъэкIэ, оркIэ джы шъэф тиIэжьэп. 
Мдзымтэ лъэс лъэгъо лъэмыдж кIэшIэгъитIу, зыр чылапшъэм кIэ, адрэр чылакIэмкIэ телъ. ШъулIымэ, джыри 
къышъосэIо,- Мэфэдыкъу лIыжъыр пшъыгъэ макъэкIэ 
кIэщхыкIыгъ,- шъуидзэхэр Мдзымтэ къызэпырышъущых.
- Ащ джыри тиIоф нэсыгъэп,- штабс-капитанри IупэкIэ 
мыщхыпцIэу гукIэ щхыпцIыгъэ,- тапэкIэ хъурэм теплъын.
"КъушъхьэчIэсхэм лIыгъэ-шъыпкъагъэ ахэлъми,- Торнау штабс-капитаным гукIэ джыри зэриIожьыгъ,- дунаим 

--- Page 504 ---

щыхъэрэ-щышIэрэмэ ахэзыгъэхэу, къяшIэкIыгъэ къушъхьэ 
гъогунчъэхэм ащыгугъу-акъогушхукIыхэзэ, акъыл кIэкIыкIэ, ящыIэкIэ-гъэпсыкIи ащ тегъэпсыхьагъэу, мэпсэух. Гъусэ 
сызыфэхъугъэхэу сищыIэныгъэ зыIэмычIэ ислъхьагъэхэм 
гущыIэ мыхъун ясIолIэнэу, агу хэзгъэкIын сыушъхьакIунхэу 
сыфаеп, хэти ежь зэрэфэукIочI-зэрэхэзагъэу дунаим тет, 
ау мыхэмэ замышIэжьэу шIу алъэгъурэ ячIыгурэ якъушъхьэхэмрэ фэшъхьаф янэплъэгъу-гупшысэ къыубытырэп. 
Аущтэу ахэр щытхэмэ, сыда ащыгъум ячIыгу сызыфыращагъэр, якъушъхьэ гъогу-лъагъохэр къызыфысагъэплъыхьэхэрэр?.. Ау мэхэгъэ-тIэсхъапIэ горэ зыхэмылъ цIыф 
лъэпкъ, тэри тызэрэхэтыжьэу, щыIа?.."
- Ар оIо шъхьае, урыс забыт,- Торнау штабс-капитаныр зэгупшысэщтыгъэм Мэршанэ Мэфэдыкъу гу лъитагъэ 
фэдэу, иурысыгъэ джы нахь фытеIункIэзэ, фидзыгъ,- 
илъэсым бжалэкIэ тIо зэхэтпхыхьажьырэ лъэмыджхэр 
тэркIэ еупкIэхыгъошIух… Узгъэщынэрэп, ау къыосIон: 
Ачыпсоу къызэтынэкIэу, Гагрэ тыкIон хъумэ, къэткIугъэ 
гъогууанэм нахьи ар бэкIэ нахь гъогу хьылъэщт. Тикъушъхьэмэ ядэкIоен-къехыжьын тыкъыфалъфыгъэ-тесэжьыгъэшъ, тэ зыгорэу тыхъун, ау о Гагрэ унэмысышъунэу 
сыптещыныхьэ.
Торнау штабс-капитаным раIокIыгъэ-фадзыгъэм ыгъэщхыгъ нахь, шъхьакIо ышIыгъэп:
- ЗыцIэ къысфыкIэбгъэтхъырэ урысмэ аIорэ гущыIэжъ 
горэмкIэ, Мэфэдыкъу, къысэпIокIыгъэм джэуап къестыжьын: "Гъогу тетыр гъогу тенэрэп".
- Хьасан-бэй зэрэмыкъэрабгъэри, къэзгъэуцун зэрэщымыIэри къыбгурыIуагъа, Iимам?
- КъызгурыIуагъ, тхьамэтэ маф,- шъорышIыгъэ нэгукIэ 
Гъазый Iимамыр щхыпцIызэ, джэуап псынкIэ къытыжьыгъ,- 
ау ащ фэдэу тихьакIэ зелъытэжьымэ, черкес гущыIэжъ 
горэ къесIон: "ПсыикIыгъом нэмысыгъэм ылъэкIапIэ 
дищаерэп". Шъыпкъэба, Бый?
- Сыдэу мы черкесхэр ужэ дэнагъэхэу, Iимам, тябгъэудэгура?!.- зэхихыгъэр Бый ыгу темыфэу Iимамым пебжъэожьи, ышъхьэ дыригъэзэкIызэ, гъумытIымыгъэ: - Тэри, 
нэгъойхэм, зыщыогъэгъупшэ нахь, мынахь дэеу гущыIэжъ 
тиI.
- Арэп, Бый, къыосIонэп сIуагъэ шъхьае,- емыпэсыгъэ 
дысыгъэкIэ Iимамыр къызыбгырыугъ,- сыд сIуагъэми, 

--- Page 505 ---

сыкъызэбгъэфэжьызэ себгъэзэщыгъ, сэщ нахьи нэгъойхэр 
о нахь шIу олъэгъуха!
- Сэлъэгъух адэ! - Бый ытэмэпкъ дидзыезэ, зыкъызэригъэзэкIыгъ.- Ощ фэдэу типый джаурмэ сяIушъашъэрэп сэ!
- Сыда ащыгъум зыфаер фапшIэзэ, уипый къызыфепщэкIырэр? - Сэфэрбый игъусэу къыIухьажьыщтыгъэ 
Тембулат зэхригъэхэу Гъазый Iимамым нэгъоибзэкIэ Бый 
еупчIыгъ.
- Сегъэзыгъэшъ, къесэщэкIы, пшыхэр къамыукIыгъэхэу о сыдым ар фыуигъэшIэн…- нэгъоибзэкIэ Бый къыфидзыжьи, зыфэмыIэжэжьэу ынэмэ акIэбэнэжьызэ, 
акIэрыкIыгъ.
- Бый, къэгъаз, сыда къыохъулIагъэр? - Тембулат 
ышнахьыкIэ лъыджи, къыригъэгъэзэжьыгъ.
- Зи къысэхъулIагъэп, мыхъуни къысаIуагъэп, сэры 
мысэр…- Зыгори къызэмыхъулIэгъахэм фэдэу Бый ыIозэ, 
къакIэрыхьажьи, Мэфэдыкъу ышъхьэ фыриуфэхыгъ: - 
Къысфэгъэгъу, нахьыжъ, уапашъхьэ мысагъэ щызесхьагъ.
- Сэри ары, тхьамэтэ маф,- Гъазый Iимамым зэхихыгъэр гукIэ ымыштэщтыгъэми, Iор къахэзгъэтэджагъэм 
дыригъаштэзэ, ежьми лIыжъым ыпашъхьэ зыщиумысыжьыгъ.
- Гъогум шъутепшъыхьагъэщтын, ащ фэди мэхъу,- 
тIуми къапымылъэу Мэфэдыкъу къыIуи, къяушъыижьыгъ,- 
ау шъуIощт-шъушIэщтымкIэ шъузэфэсакъыжьымэ нахьышIу. Сыд, кIалэхэр, шъуздэзгъэкIогъагъэм щыкъэбарыр?
- Сызэхахыгъэмэ, тят, слъэкI къэсымыгъанэу сяджагъ. 
Зы къури сысыгъэп, зы макъи къэIугъэп.
- Шъолъэгъуба къытэхъулIэрэр!..- Иунашъо зымыгъэцакIэщтыгъэхэр ыпашъхьэ итхэм фэдэу Мэфэдыкъу 
лIыжъым игубж макъэ зыкъышIуипхъотагъ, зыкъызешIэжьым, нахь зыфэсакъыжьыгъ: - Ачыпсоумэ афэдгъэпытэзэ, джыри фэмыфыгъэ къызхагъэфагъ. Джары, 
Тембулат, узыщытхъурэ уишъэогъу шъуздэубзэхэм ячIыгу 
къызэраухъумэжьырэр.
- Ащ фэдэ дэдэу, тят, ахэр щытхэпщтын… Мыжъо 
цакIэхэм атесхэу къаплъэщтыгъэхэ шъэожъыехэми Сэфэрбый иджэмакъэ зэхахыгъэщтын, чылэмкIэ чъэжьыгъэх.
- Ара? - Мэфэдыкъу гушIуагъэ.- Адэ аущтэу къашъу Iо ба, шъо пыхыгъэ-пыупкIыгъэу тихьакIэ ыпашъхьэ шъущэгущыIэ. НекIох, джыри сыхьат пIэлъэ гъогу тапэ илъ.

--- Page 506 ---

Тыгъэр ошъочапэм зэрэкъохьажьыгъэм лъыпытэу, 
къушъхьэм зэрэщыхабзэу, дунаир мэзахэм зэлъиштэу 
регъажьэ. Мэфэдыкъу зипащэ купым къохьажьыщтыгъэ 
тыгъэм фыдагъэчъэегъэ Iэхэр джыри едзыхыжьыгъо 
фифэгъагъэхэп ар агукIи, янэплъэгъухэмкIи зэхашIэу 
заублэм. Къушъхьэ тIокIэ бгъузэм зыдэзыушъэфэгъэ 
Ачыпсоу чылэми остыгъэ нэшъу хъыбыехэмкIэ къышъхьэщыцуахъощтыгъэ мэзахэм зыритырэп.
Ачыпсоу чылэм нэсынхэкIэ сыхьатитIу пIэлъэ гъогу 
джыри къапыщылъэу Мэфэдыкъу лIыжъым ыIогъагъ 
шъхьае, къэзыуцухьэгъэ мэзахэм къушъхьэ лъэгъо бгъузэр 
къыгъэхьылъагъэти, зыфиIогъэ уахътэм шыхэр зиIэдэжь 
купыр ригъэхъулIэн ылъэкIыщтыгъэп - гъогум ызыныкъо 
пагъэкIыгъагъэми ары. ЕтIани Мэршанэ Мэфэдыкъудхэм 
яхьаблэ чылэкIэ шъыпкъэмкIэ щыIагъ, унэ зэпэIудзыгъэмэ 
уафех-уафыдэкIоежьызэ, чэщныкъом унэсми арыгъэ. 
Чэщ гъогу щынагъом игъусэхэр тыримыгъэтынхэм пае 
Ачыпсоу зэрэнэсыгъэхэм лъыпытэу хьакIэщ горэм чэщым 
ригъэлъынхэу лIыжъым рихъухьагъ. Ау Къэрэмырзэ зэшхэм къыздырамыгъаштэм, ежьыри ахэмэ акIыгъоу Мэршанэхьаблэ кIожьынхэу, ащ яурыс хьакIэ къыщыпэгъокIынхэу зэзэгъыгъэх.
Торнау штабс-капитанымрэ Гъазый Iимамымрэ Сэфэрбый игъусэхэу апэрэ хьакIэщым къыщыуцугъэх. Джэныкъо 
машIор бысымым къафызэкIигъэблагъ, къубгъан-лэджэныпсыр унэм къафычIэзыхьэгъэ джэхэшъотет бзылъфыгъэм кIыгъугъэ пшъэшъэ къопцIэ дахэм IэплъэкI зырыз 
хьакIэхэм акокIхэм арилъхьи, шъэбэрыкIо пкъы ищыгъэкIэ 
хъулъфыгъэмэ ахэкIыжьыгъ. Пшъэшъэ дэхэ-гохьым 
шъэфэу зэфычIигъэплъыгъэхэ Торнау штабс-капитанымрэ 
Гъазый Iимамымрэ Сэфэрбый ариIуагъ:
- IэплъэкIхэр унэм къытфычIэзыхьэгъэ пшъашъэр 
тибысым ыпхъу гурыт.
- Пшъэшъэ дах,- бзылъфыгъэ пстэуми зыгорэ языIолIэн 
зикIэсэгъэ Гъазый Iимамым къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Дэхэ дэд,- нэшIошIыгъэ хэмылъэу Торнау штабс-капитаными Iимамым дыригъэштагъ1.
1 "…Къин зытетлъэгъуагъэ къушъхьэ гъогу хьылъэм ыуж 
Ачыпсоу сигуапэу сыгу къэкIыжьы,- Торнау штабс-капитаным 
къетхыжьы.- Джэныкъо машIор зыщыблэщтыгъэ хьакIэщ зэIыхыгъэм тихьи, тщыгъхэр зыщытхыгъэ къодыеу, IэплъэкIхэр ыIэ шIодзагъэу лэджэн-къубгъаныр ыIыгъэу пшъэшъэ дахэ горэ унэм къихьагъ. 

--- Page 507 ---

- Засс генералым ыпхъу нахьи тибысым ыпхъу нахь 
дэхэнэуи?..- Гъазый Iимамыр Сэфэрбый фычIэплъи, есэмэркъэужьыгъ, ау унэм къычIахьэщтыгъэ Iанэм джэуап 
тыжьыгъо урыс забыт джасусыр ригъэфагъэп.
Гъогу хьылъэ кIыхьэм ыгъэулэугъэ хьакIэхэр зэшхэхэм, 
гъолъыжьыхи, сыхьат зыщыплIэ нахь мычъыягъэхэу, сэбахь 
кIэтаджэкIэ чылэкIэ къушъхьэ гъогум техьажьыгъэх. Торнау штабс-капитаным зэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныгъэр 
щайшъогъу ужымэ адэжь Мэфэдыкъу лIыжъымрэ Къэрэмырзэ зэшхэмрэ Мэршанэхьаблэм хэсхэм апэ итхэу 
къазэрэпэгъокIыгъэхэр ары.
- Сыдэу нычэпэ шъухъугъ, Хьасан-бэй, шъурэхьатыгъэба? - Торнау штабс-капитаныр зыгъолъыжьыгъагъэ-къызыщытэджыжьыгъагъэ уахътэм нэсыжьэу Мэфэдыкъу 
лIыжъыр щыгъозагъэми, еупчIыгъ.
- Лэбэ Iушъо нахьи Мдзымтэ лъэныкъом чэщыр 
щыкIаку, ау щыIэшIу,- бысым лIыжъым гуапэ щигъэхъунэу, 
ичэщ мычъые зыщигъэгъупшэзэ, нэбгырихыр язакъоу 
хьакIэщым къызызэфенэжьхэм, Торнау штабс-капитаным 
къыIуагъ.
- Къушъхьэ гъогу ужым сыдигъуи джары зэрэхъурэр,- 
зэхихыгъэр лIыжъым игуапэу джэуап къытыжьыгъ,- 
шъурэхьатыгъэмэ ары, ау гукIэ зымыгъэгупсэф, хьакIэ, 
хы ШIуцIэм екIурэ къушъхьэ зэпырыкIыпIэхэр джыри нахь 
къиныщтых.
Зэхихыгъэм Бый ытэмэпкъ къыдыригъэдзыягъ, Тембулатрэ Сэфэрбыйрэ зэIущхыпцIагъэх, ау штабс-капитан 
джасусым ынэгу лыпцмэ ащыщи сысыгъэп. 
Ащ фэдэ пкъы дахэрэ нэпэ дахэрэ зиIэ пшъашъэ ныбжьи сытеплъагъэп - сIощтрэ сшIэщтрэ сымышIэу сызэтекъагъ. Зи къымыIоу 
къысIугушIозэ, лэджэн-къубгъаныр сапашъхьэ къыригъэуцуи, 
IэплъэкIыр слъэгуанджэ къытырилъхьи, шъэбэрыкIо-IэдэбыкIэ 
пчъаблэм дэкIыжьыгъ. Сэ сфэдэ хъугъагъэ Гъазый Iимамри, заулэрэ 
щысыгъэу, къэупчIагъ: "Скъош Хьасан-бэй, ащ фэдэ пшъэшъэ дахэ 
зэгорэм плъэгъугъа? Сэ слъэгъугъэп, ау сигунахьшIагъэмэ самыгъэохъоу джэнэтым сихьэмэ, ащ фэдэ ислъэгъонкIи мэхъу"… 
Ачыпсоу пэмычыжьэу чылитIу - Аибгъэрэ ЦужъыукIрэ - джыри 
тапэкIэ къэт. ЖъокIупIэ макIэ зэряIэм пае ахэмэ былымыбэ щахъурэп, ау пхъэшъхьэ-мышъхьэ зэмылIэужыгъохэр яхъоих: мыIэрысэхэр, хъырцэхэр, къужъIэрысэхэр, сэнашъхьэхэр. Фыгурэ натрыфрэ 
зимэкIэ унэгъо тхьамыкIэм яIус шхъомч-дэжъыехэри къушъхьэм 
хизых. Къушъхьэ бжьэмэ къатырэ шъоуби яI. Ар шъощыгъум фэдэу 
фыжьы, пытэ, IэшIу, тырку щэфакIомэ агу рехьышъ, шэкI зэфэшъхьафхэмкIэ арахъожьы…"

--- Page 508 ---

- Оры, Мэфэдыкъу? УиIоф джащ щыухыгъэу олъытэшъ, ара? - урыс забытым ыгу къигущыIыкIэу Гъазый 
Iимамыр къэупчIагъ.
- Сэ сидунэе Iоф иухыпIэ, Iимам, бэшIагъэ сызынэсыгъэр,- Мэфэдыкъу лIыжъым ыгу илъ шъыпкъэр къымыIоу, 
Iупэрычъэ щхыпцIыкIэ джэуап къытыжьыгъ,- икъунба 
тхьамэфэ псэум сызэрэшъуигъусагъэр, ау, шъорэп, 
тихьакIэ шIоигъомэ, къэлъаIомэ, оркъныкъо зысшIыжьы нэп, хыр зытешъулъэгъукIыщт къушъхьэтхым шъунэзгъэсын. Адрэ къэнэжьырэ ехыгъор шъо шъузэрэфай. Сыд 
къепIуалIэрэр, урыс забыт?
- Тхьэуегъэпсэу, Мэфэдыкъу,- лIыжъым зыфишIыжьырэ уасэр зынэсырэр Торнау штабс-капитаным къыгурыIозэ, къыIуагъ,- сыуигъусэныр насыпыгъэу зыфэсэлъэгъужьы.
- Аущтэу оIомэ, укъэзгъэлъэIонэп.- КъыIуагъэм 
зэпыугъо тIэкIу фишIи, IущхыпцIыкIызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Адрэ къэнэжьыгъэм Мэршанхэм яIоф хэмылъми, 
Iуагъэ зыдыуиIэхэ Тембулат, Бый, Гъазый цIыфышIухэм 
яхьатыркIэ удгъэнэтIупцIэнэп, хъурэм теплъын.
- Сыда зыкIэмыхъущтыр? - нэбгыритIум азыфагу дэлъ 
шъэфым щыгъуазэ фэдэу, зигъэнэшIошIызэ, Iимамым 
къыIуагъ.- Зыуж тит Iофым Алахьым ишIэ хэлъышъ, зэкIэри 
дэгъущт. Ары, Бый, умыгъэшIагъо, шъыпкъэба, Тембулат?..- зэшитIум язэфычIэплъыкIэ Iимамым ыгу рихьыгъэпти, зэупчIыгъэм къыриIожьыщтым пымылъыжьэу, 
игущыIэ зэблихъужьыгъ.- Ау сызгъэгумэкI горэми игугъу 
къэсшIыщт, Мэфэдыкъу. Тыгъоспчыхьэ щегъэжьагъэу 
нэгушIохэу къытпэгъокIыгъэхэ, зимыхьамел IэшIу къытпэзгъохыгъэ уичIыпIэгъухэм сахэдаIошъ, Алахь лъапIэу 
лъагэм ыцIэ къезыIоу ахэтыр мэкIэ дэд. Хьау, Мэфэдыкъу, 
о ахэмэ уахэслъытэрэп. Алахьым ыпашъхьэ щыпшIэнэу 
къыптефэрэр къэбгъанэрэп, Ащ къыпфишIушIэгъэ 
уимылъку щыщ зыпэIубгъэхьэгъэ мэщытри тлъэгъугъэ, 
азэнаджэм ымакъи зэхэтхыгъэ, дунаир къэзгъэшIыгъэ, 
зэзгъэзэфэгъэ Алахь гукIэгъушIым шъузщыпсэурэ къушъхьэ лъагэхэмкIи нахь шъупэблагъ, ау сшIэрэп, къызгурыIорэп аущтэу зыкIэхъурэр.
ТхьэрыIогъэ-гъогогъу зыщызэфэхъугъэхэ уахътэм 
къыкIоцI ащ фэдэ гъэпсыкIэ къызыхэзымыгъэфэгъэ Торнау 
штабс-капитаныр щхыпцIыгъэ.

--- Page 509 ---

- Сыда, Хьасан-бэй, мыхъун къэсIуагъа? - Iимамыр 
зэупчIырэм фэсакъызэ, егыигъ.
- Адэ ары,- Быий хьазырыпсэу Iимамым дыригъэштагъ.
- Хьау, Iимам, мыхъун къэпIуагъэп, ори, Бый, мыхъун 
зэхэпхыгъэп,- Торнау зиумысыжьы фэдэу зишIызэ, ыгу 
илъыр ариIуагъ,- ау сызыфэщхыгъэр сыушъэфынэп. Тхьэр 
пшIошъ хъуныр, Ар угу илъыныр, Ащ упэблэгъэныр узыщыпсэурэ чIыпIэм фэгъэхьыгъэпышъ ары.
- Адэ аущтэу Iоба…- Бый ытэмэпкъ джы димыдзыеу 
гъумыгъуи, зэхэпхыгъа къыригъэкIэу Iимамым фычIэплъыгъ.
- Ары, ары, Хьасан-бэй, тыдэ ущыIэми, Алахьыр угу 
илъын фае, къыбдесэгъаштэ,- къызэрагъэтэрэзыжьыгъэр 
Iимамым зышъхьэригъэкIызэ, ежь зыфаер къыIуагъ.
- Ау ар зы лъэныкъо Iоф,- зэрыт чIыпIэр штабс-капитаным щыгъупшэжьыгъэу игупшысэмэ алъигъэкIотагъ,- 
Мэфэдыкъу зипщ медовейхэр къушъхьэ цIыфых, хэхьэ-хэкI 
зимыIэ якъушъхьэ чIыпIэ елъытыгъэу, ащ ренэу щалъэгъу рэ щынэгъо зэфэшъхьафмэ ащызыухъумэу алъытэхэрэ 
тхьабэхэмкIэ мэпсэух.
- Ау ахэмэ апшъэжь Алахьышхор, Ар зэрэщыIэр, 
зэрягукIэгъушIэр зыщагъэгъупшэрэп,- зи къэзымыIощтыгъэ Мэфэдыкъу лIыжъыр къахэгущыIагъ, зэпыугъо тIэкIукIэ 
къыухыжьыгъ.- Адэ джары хъурэр, Алахьыр гукIэгъушIхьалэлышъ, Ар угу илъмэ, унасыпышIощт, умылъкушIощт. 
Арэп сыд сэIо, тызэIуплъэ-тыкъызэIуплъэжьэу, унэм 
тызыфисыр? Модэ, Къэрэмырзэ зэшхэр, шъуиаталыкъ 
унагъохэр къэшъукIухьэх, шъуиныбджэгъухэр зэжъугъэлъэгъух. О, Сэфэрбый, чылакIэм щязгъэшIырэ мэщытым 
Гъазый Iимамыр егъэплъ, Тхьэ щегъэлъэIу. Хьасан-бэйрэ 
сэрырэ Iэгъо-благъор къэтплъыхьан, тэ шъэф тиIэп, талъэныкъо мыхэр къызэрэмыкIошъущтхэр джыри мыщ гурызгъэIощт.
Бжыхьэ мафэр ошIуми, пщэ зэрымыт ошъогум щэджэгъо тыгъэр нэгушIоу къыщепсыми, егъэшIэрэ осыр зышъхьэрылъ къушъхьэ шыгухэр ащ пэжъыужьхэми, Мдзымтэ 
ипсыорхэр ехьыжьэгъэ-лъэпэрапэкIэ хымкIэ зэрэхьхэми, 
загъорэ хьэхэр чылэм щэхьакъухэми, атэкъэ мэкъэхъухэри, шъэожъые зэрэгъэджэгу макъэхэри, щэджэгъо 
уахътэр къызэрэсыгъэр къэзыушыхьатырэ щыд зэпэIожьхэр къэIущтыгъэхэми, зыщыгъощэгъэ нэмыкI дунай тефагъэу Торнау штабс-капитаным къыщыхъоу, щынэгъо шъэф 

--- Page 510 ---

горэм тIэкIу-тIэкIузэ гури зэлъештэшъ, ежь-ежьырэу 
зыфеIожьы: "Мыщ фэдэ дунэе хэдзыгъэ ущыпсэу зыхъукIэ, сыдым къыхэкIыми, ошIэ-дэмышIэ щынагъохэр къыпхэтаджэх, джащыгъум укъызыкъонэщт горэм уелъэIун 
фаеу мэхъу. Джарыщтын сыкъызфэкIогъэ къушъхьэрысхэм 
тхьэ хэхыгъэхэр зыкIяIэхэр… Сыда мор? Мыжъо цакIэмэ 
зэщатхъырэ ошIэ-дэмышIэ пщэ шIуцIэр къушъхьэбгъум 
къыкъоцохъугъэу, ащ дунаим щыгушIукIыщтыгъэ ос 
шыгуфыр зэлъеупIыцIэ. ПчыкIэр къыхэхъупскIыкIы, шыблэр 
мэгъуагъо. ТыгъэкъохьапIэмкIэ дунаир щынэф, бгъэжъхэр 
огум щэхьарзэх, пкIэшъэ зэмышъогъухэмкIэ чъыгхэр 
щызэIогушIох…"
- Сыд етIанэ, урыс забыт, пфэмылъэгъукIырэр, узэгупшысэрэр? - Торнау штабс-капитаным иегъэлыегъэ 
зыплъыхьакIэ ыгу темыфэу Мэфэдэкъу лIыжъыр ихьакIэ 
еупчIи, есэмэркъэу фэдэзэ, фидзыгъ: - УмышIахэу 
мыжъом уефэхмэ…
- Ар угу къысфилъмэ, Мэфэдыкъу,- Торнау штабскапитаныр зэмыжэгъэ-зэхихыгъэм ыгу къыгъэучъыIыгъагъэми, къызыхимыгъэщэу есэмэркъэужьыгъ,- ащ 
фэдэ къысэпшIэнкIи мэхъу.
Мэфэдыкъу щхыгъэ:
- Ар къыосшIэнэп, уефэхмэ сIуагъэ нахь…
- Сефэхмэ,- джасусыр щхыгъэ,- тIуми тызэдефэхын. 
Ау ар оркIи сэркIи федэщтэп.
- Ари шъыпкъэ, ау уиIалъмэкъ тиунэ къызэринагъэр 
зыщымыгъэгъупш.
- Тхьэлъанэ къыздэзышIыгъэ Къэрэмырзэ зэшхэр, 
Iимамыр?
- Сыд илIэужыгъох зыцIэ къепIуагъэхэр?.. Ахэмэ 
уицыхьэ ателъа?
- Цыхьэ зыфэсымышIыхэрэм гъогу садытехьэрэп, 
Мэфэдыкъу. Ори ахэмэ уащыщ. Ау уиунэ къисынагъ 
зыфэпIогъэ IалъмэкъымкIэ ухэукъуагъ, ар сишъэфэгъудэогъоп,- штабс-капитаным ыгу къыдемыIэщтыгъэми, 
щхыгъэ.- Мыщ тызэдефэхымэ, титIукIи федэщтэп джары 
къызыкIэсIуагъэр,- мыжъом къехыжьызэ, къыухыжьыгъ.- 
Ау узэрэзгъэгугъэгъагъэр зэкIэсхьажьырэп, мы дышъэ 
сомэм тыжьын Iэлъыни къесэгъэгъусэжьы. Гагрэ къушъхьэтхым тызынэбгъэсыкIэ, о уиIуагъэу, етIани хъурэм 
теплъын.

--- Page 511 ---

- Хъугъэ шъыу, Хьасан-бэй,- Мэфэдыкъу ымыдэ 
фэдэзэ, къызэIэбэкIи, ыштагъ,- сыосэмэркъэугъагъ нахь, 
гъэшIэгъона сыбгъэгугъэгъагъэмэ, ащ фэдэ гухэлъ пфысиIагъэп. Ау, Iимамым зэриIоу, къысфэпшIагъэм Алахьым 
ишIэ хэлъыгъэщтын… Мэщытым ишIын ащ мыбжыхьэ 
сигъэухын. Мыхъун сэIомэ, сэшIэмэ къысфэгъэгъу, си 
Алахь. Ау тэ къытэупэсыгъэ уичIыгу дахэ - тихэгъэгу 
мыхэмэ зэрятымытыщтми, зэрафэмыштэшъущтыми уицыхьэ тегъэлъ, уишIэ хэлъэу мы къесщэкIырэ джасусми ар 
есэIо. Сыкъызэхэпхырэба, Хьасан-бэй, узэрэурыс забытыр 
къэсIонэу къезгъэкIурэп. Амин Iо, Тхьэ тегъэлъэIу.
- Тхьэ телъэIун, ау…- Торнау штабс-капитаным лIыжъым дыригъаштэзэ, къыриIолIэщтым еплъын ыIуи, Лэбэ 
Iушъо адыгэ шыу купмэ защыIокIэхэ уж зыгъэгумэкIыщтыгъэм и "ау" фыпигъэхъожьыгъ, зыфаери къыдэхъугъ.
- ТитIо тизакъо тызыхъугъэкIэ,- тхьагъэпцIэу Мэфэдыкъу щхыпцIыгъэ,- къаIо джы уи "ау" къикIырэр, узгъэгумэкIырэр, сэ ащ бэшIагъэ сыкъызежэрэр.
- Сызэресагъэу "ау" джаущтэу къэсIуагъ нахь, о 
сыуигъусэу сыдым сигъэгумэкIын,- штабс-капитаныри 
щхыпцIи, ыгу илъыр джыри къырихыгъэп,- зэкIэри дэгъу, 
дунаири ошIу, ошъогури къабзэ.
- Урыс забытыр,- зынэ гъожьышэ цIыкIухэр къилыдыкIыгъэхэ Мэфэдыкъу лIыжъым ымакъэ зыкъыримыгъэпхъуатэу, "урыс забыт" гущыIэм теIункIэзэ, фидзыгъ,- 
шъуикъэзэкъ пэIо шыгуплъымэ зэраIоу, къэнгъэбылъ 
укъыздемышI. Орырэ сэрырэ нэрымылъэгъу пшъэхъукIэ, 
къызыщызэпычыщт чIыпIэр тымышIэу, тызэпхыгъ. КъыпфэмыIошъурэр, зымыухыжь, сэ къыосIон: Лэбэ Iушъо 
узыщыIукIэгъэ шыу купым шъхьэгугъу уишIыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, ащ сэ сизакъоп ыгъэгумэкIырэр…- 
Торнау штабс-капитаныр лIыжъым есэмэркъэужьыгъ, 
етIанэ риIуагъ: - Джа черкес шыу купмэ сыгу зэмыIурэ 
нэбгыритIу ахэт - Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ.
- АлъэкъуацIэхэри ошIа?..- Мэфэдыкъу зэмыжагъэр 
ыгъэшIэгъуагъ шъхьае, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- 
Умычаныгъэмэ, мыщ укъытфыратIупщыхьащтыгъэп. А 
зыцIэ къепIуагъэхэм анахь цакохэп зигъусагъэхэри.
- Нэкъарэ Къанэкъомрэ Шъэлэхъумрэ, Хьамырзэкъом рэ Тамбыемрэ афэбгъэдэн плъэкIыщтэп. Хьамырзэкъо, Тамбые пщыхэр арых зыфасIорэр, черкесхэм 

--- Page 512 ---

577
19 Заказ 029

--- Page 513 ---

ягущыIэ мышIукIэ къэпIонэу хъумэ, ахэр бэслъыные-абдзэ хэ лъэныкъом щыхэхэсых. Джыдэдэм укъызыкIэупчIэщтыми, Мэфэдыкъу, иджэуап къыосэтыжьы: Къэрэмырзэхэри Гъазый Iимамыри Черкесым щыхэхэсых.
Мэфэдыкъу лIыжъым ынапшIэхэр дищаехэзэ, ынэтIэ 
зэжъу зэфищагъ. ЗыкъогушхукIыщтыгъэ чIыгуми ылъэгушъо къыстэу, иджыбэ илъхэ дышъэ сомэри тыжьын 
Iэлъынри ыкуашъо къебжьыбжьыхэу къыщыхъугъ. Ипчэдыжь тыгъэпс хэплъыкIызэ, Ачыпсоу Iэгъо-благъори, 
зэпэIукIотыщтыгъэхэ къушъхьэ шыгуфхэри, ахэмэ къяхыщтыгъэ мэз зэмышъогъухэри, ежь игъэшIэ кIыхьэ зыхэлъыгъэ псыхъом иIонтIэ-щэнтIэ чъакIи ынэ къыпэIухьажьыщтыгъэхэп.
- Ащыгъум тэри, Мэршанэхэр, скъорэ сэрырэ, Къэрэмырзэхэм тягъэгъусэжь,- Мэфэдыкъу ышъхьэрэ ыгурэ 
зэбгъэжьэу къыIуагъ,- сижъышъхьэ-силIэжьыгъом Iоф 
зыхэсыдзэжьыгъ.
- Зыгъэрэхьат, Мэфэдыкъу,- Мэршанэ аталыкъыр 
къызэриубытыпагъэм Торнау штабс-капитаныр емыхъырэхъышэжьэу къыIуагъ,- уимылажьэ зытемылъхьажь, 
тэры зэкIэри зилажьэр.
- Сыдэущтэу?!.- Мэфэдыкъу къызыIуипхъотыгъ.
- ТшIагъэм джы шъэф хэлъыжьэпышъ, къыосIон. 
Къэрэмырзэ Тембулат тынаIэ зытетэдзэм, ащ уриаталыкъыти, апэ тызэгупшысэгъагъэр оры, гъусэ цыхьэшIэгъушIоу укъытфычIэкIыгъ.
- Щыгъэт, зэхэсхынхэу сыфаеп! - Мэфэдыкъу къызыбгырыуи, гъумыгъугъэ.- КъумалышIу жъугъотыгъэ… 
Мыхэмэ къысашIагъэр, зызэрязгъэпцIагъэр… НекIожь 
унэм…- КIэкIэу зыкъызэригъэзэкIи, зыгъапэщтыгъэмкIэ 
джы шъхьэихыгъэ-нэиуткIэ къэупчIагъ: - Къэрэмырзэхэр, 
Хьамырзэкъохэр, Тамбыехэр атырахыгъэ мылъкум 
зэрефэх шъхьае, сэры, сэ мы дунэе дахэр сфимыкъоу 
сыда зыуж ситыр?
- Мэфэдыкъу,- чIыпIэ къин зифэкIэ зызэришIэу, Торнау штабс-капитаныр блэгъабзэу лIыжъым пэуцуи, ынэмэ 
акIаплъэзэ, фидзыгъ,- зэ сIуагъэр ятIонэрэу къыкIэсIотыкIыжьэу симыхабзэми, джыри къыосэIо: Къэрэмырзэмэ 
афашIэрэм нахь мэкIэщтэп ори къыпфашIэщтыр.
- Сыдигъуа ар зыхъущтыр? - Мэфэдыкъу зыфэкъаигъагъэм текIыщтыгъэп. 

--- Page 514 ---

- Сипшъэрылъ згъэцакIэу зызгъэзэжькIэ, Къэрэмырзэ 
уипIур уицыхьэ телъмэ, ащ къыпфезгъэхьыщтым уигъэрэзэщт.
- Мыдэ мыщ ыIорэр…- Мэфэдыкъу щхыпцIыгъэ,- сэ 
цыхьэ зыфэсымышIыжьэу Къэрэмырзэмэ цыхьэ афысигъэшIызэ, гугъэкIэ сыщигъэIэщт… УкъыздикIыгъэм унэмысыжьмэ?.. Къушъхьэм ухэкIодэнэу арэп, узыемэ 
уятщэ жьымэ?
- Осэмэркъэуми омысэмэркъэуми, Мэфэдыкъу, 
шъыпкъэр къыосIон: сишъэф нафэ зыхъукIэ, сэ зыми 
сырищыкIэгъэжьыщтэп.
- Ар сшIошъ мэхъу,- Мэфэдыкъу лIыжъым ымакъэ 
джы тхьагъэпцIыгъэ кIэлъэу къыIуагъ,- ау нэмыкI хэкIыпIи 
щыI: ахъщэ дэгъу къэзытыщтхэ тырку щэфакIохэр хы 
Iушъом щэхьэзэуазэх. Шъыпкъэ, ар сфэшIэнэп, ау мыщ 
урысыдзэр къэпщэнэу узыщэгугъыжьышъ, хэт ышIэра 
узэрэсищыкIэгъэщтыр. Ар къызэрэжъудэмыхъущтыр ори 
олъэгъуми, хэт ышIэра сэIошъ ары. НекIо, некIо, урыс 
забыт, Гагрэ тхышъхьэр джыри уапэ зэрилъыр зыщымыгъэгъупш.
Мэфэдыкъу лIыжъым ытх уфэгъэ пытэ джы иплъэзэ, 
Торнау зэриIожьыгъ: "Гъогу садытехьанымкIэ цыхьэ зыфэсымышIыщтыгъэхэ Къэрэмырзэхэмрэ Гъазый Iимамымрэ 
ялъытыгъэмэ, сыдэу мыр цIыф гузэпыкI. Сшъхьэ сыфитэу 
сыкъыбдэгущыIэгъагъэмэ, сэ къыосIощтыгъэр сэшIэ… 
Мыщ фэдэр, хэтрэ цIыф лъэпкъи щэрэщ, дунаим тебгъэты 
хъущтэп! Абгъэ теожьхэмэ, къумалыгъэр аумысызэ, 
мыхэмэ ячIыгуи яуашъуи къыуащэщт. Ар сэIо шъхьае, 
мыхэр щымыIагъэхэмэ…"
ХVII
Адыгэ шыуищыр Ачыпсоу тхышъхьэм щызэщыхьагъэх.
- Джа мафэм Къанэкъопщымрэ орырэ шъузэпымыпкIэу, некIо къызыосэIом, къыздебгъэштэгъагъэмэ,- Тамбые Аслъанбэч Хьамырзэкъо Аслъанчэрые фидзыгъ,- 
хьаулыеу мыщ нэс тишылъабжъэхэр пытыутыжьыхэу 
тыкъакIощтыгъэп. Джы сыд тIонышъ, Мэршанэ Мэфэдыкъу икъэлапчъэ тыIухьащт?
- Сэ сIощт-сшIэщтым, Тамбыер, тхьапшрэ уиIоф хэлъэп 
къыосIуагъа! СихьакIэщ уисымэ, Iэнапшъэм удэсымэ, 
579
19*

--- Page 515 ---

убэлыхь. Пщы хасэм сыкъыщаушъхьакIу зыхъукIэ, пшъхьэ 
иолъэшъожьы. Оры непэ-неущ зыIозэ, зыуж титхэр тIэкIэзгъэкIыгъэр, джы сыкъэогъэсэжьы.
- Хьамырзэкъор, зи сIонэп сIуагъэ шъхьае, сыкъэоушъхьакIу,- уанэм ин-инэу Тамбыем зыкъыриIэтыкIыгъ.
- Модэ мощ зыкъызэрэстыригъэпщыхьэрэр,- Хьамырзэкъом зыщиIуагъэм, шыхьат къыфэхъунэу зыфэегъэ 
шыур IукIыжьэу ылъэгъугъэти, еджагъ: - Тэ укIора адэ, 
Джансэид?
- ШъуитIо шъузэщыхьэ къэси шъуазыфагу сыдэтынэу 
ара узыфаер? - Джансэид лIы къопцIэ пкъы ихыгъэм къызэриIокIи, къыухыжьыгъ: - Ачыпсоу тиIоф дэлъэп, Тамбыем 
ыIорэр тэрэз, тэгъэзэжьы.
- Олахьэ ари шъыпкъэм,- ежь-ежьырэу къызыфихьыжьыгъэ губгъэным зэрэхэкIыжьыщт ушъхьагъу 
зыгъотыгъэ Хьамырзэкъор псынкIэу къезэгъыгъ,- аущтэу 
оIомэ, Джансэид, тыкъыодэIун. НекIо, Тамбыер,- зыпыпкIэгъагъэм IугушIозэ, егыигъ,- зыпшхыжь-зыпстыжь 
зэпытэу… Къытфэгъэгъу, ефэнд, укъетщажьи, хьаулыеу 
удгъэулэугъ.
- Зыуж тфыгъэр зэрэтымыгъотыгъэм сигъэулэугъэп,- 
джыри къызэмыплъэкIэу Джансэид ефэнд гъурым къыIуагъ,- шъуитIо шъуизэфэмыгъэгъу нахь сигъэпшъыгъ. 
Ау ар Iофэп, сэ джыдэдэм сызэгупшысэрэр нэмыкI: сыдрэ 
Iофи хэкIыпIэ иI.
- ТыкъэдаIо, тхьамэтэ маф,- Тамбыер иш елъэдэкъауи, адыгэ нахьыжъ-нахьыкIагъэр зыщимыгъэгъупшэу 
ефэндым исэмэгубгъу гоуцуагъ, Хьамырзэкъор тIуми 
анахьыкIагъэти, иджабгъу чIыпIэ иуцожьыгъ.
- ШъукъэдаIомэ, мо быбырэ къэрэу купыр шъолъэгъуа? - Джансэид икъамыщыпэ зыфиIогъэ къыблэ ошъогумкIэ рищэягъ.- Шъолъэгъумэ, ахэр къыблэм быбыхэ-къибыбыкIыжьыхэ къэс а зы гъогум текIыхэрэп.
- Ар шъыпкъэ,- Хьамырзэкъом къыдыригъашти, 
ишIошI къыриIолIэжьыгъ,- ау къушъхьэм лъэгъуабэ щызэбгырэчъы.
- Къушъхьэм лъэгъуабэ щызэхэчъыми,- Джансэиди 
ащ ежэщтыгъэм фэдэу джэуап къытыжьыгъ,- ахэр зы 
гъогу хэхыгъэ екIужьых.
- Ары, ефэнд,- Тамбыери къахэгущыIагъ,- псынэкIэчъхэри зэкIэзыуIапIэхэрэ псыхъохэри хым хэлъэдэжьых.

--- Page 516 ---

- Ахэр, зигугъу тшIыхэрэр, хым екIунхэу оIошъ, ара? - 
Хьамырзэкъор зэгуцафэщтыгъэ гущыIэ лъапсэр къыIэкIэхьэгъагъэми, ишъэогъупщ къыримыдзэ фэдэу еупчIыгъ, 
джэуапи ритыжьыгъ.- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт… Джары 
Нэкъари ыIорэр.
- Нэкъарэ шъуицыхьэ телъа? - Джансэид ефэндыр 
щхызэ, яупчIыгъ.
- Адыгэ Iоф пэпчъ зыпэ ахэIугъэ Нэкъарэ тицыхьэ 
телъыгъэмэ, о тигухэлъ шъэф ущыдгъэгъозэныя, ефэнд? - 
Хьамырзэкъом джэуап къытыжьыгъ.
- Тхьэшъуегъэпсэу, Тхьэр разэ къышъуфэхъу,- Джансэид ефэндым зэхихыгъэр гуапэ щыхъугъ,- сэри цыхьэ 
къышъуфэсымышIыщтыгъэмэ, адыгэ Iофмэ самыгъапэщтыгъэмэ, сыкъыжъудэшэсыщтыгъэп, щэщэн хьаджэ 
нэпцIым ыуж сихьащтыгъэп. Ау шъуигухэлъ ешъумыгъашIэми, Нэкъарэ пыдзы шъумышIы. ШъосымыIожьыми, 
шъори ар шъошIэ, ащ, тэщ фэмыдэу, абдзахэхэр егъэдаIох.
- Къанэкъом иIумэтхэ бэслъыныехэри къыкъотых,- 
Хьамырзэкъом ыгу зыфэплъырэ Къанэкъопщым ыцIэкIэ 
бэслъыныехэри дигъэкIуагъэх.
- Ахэмэ, зиусхьан, Болэтыкъом икIэмгуехэри ахэгъэхъожь,- ишъэогъу дыригъаштэзэ, ежь зыфаемкIэ Тамбыери гъумыгъугъэ.
- Ори, Аслъанбэч, Болэтыкъом угу фэшIуба? - зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, Джансэид къеупчIыгъ. 
- Болэтыкъор згъэпыеу арэп, ау игъэпсыкIэ-шIыкIэхэр 
сыгу рихьырэп.
- Ар, зиусхьан,- "сэри шъуигъэпсыкIэ-шIыкIэхэр сыгу 
рихьырэп" ефэндым зэриIожьызэ, гукIэ щхыпцIыгъэ,- 
адыгэ IокIэ шъыпкъ. Ау джы тимыIофхэр зыщытэгъэгъупшэхэшъ, зыуж тфырэм иIоф къыфэтэгъэзэжьы. А купыр 
Гагрэ хыIушъом къызэрекIужьыщтым Iо хэлъэп. Бэрзэдж 
убыхыпщым ахэр щыщынэнхэшъ, Шъэч лъэныкъом 
мыкIохэу, тIопсэ гъогу закъомкIэ къушъхьэм къыхэкIыжьыщтых. 
- Тэ зэрэтIоу мыхъумэ? - зыми цыхьэ фэзымышIыщтыгъэ Хьамырзэкъор къэупчIагъ.
- Джаущтэу мыхъумэ, Алахьыр шъуикъотэгъу 
зэрэхъоу шъупсэущт,- гугъуемылIыхэу Джансэид ефэндым джэуап къытыжьыгъ.

--- Page 517 ---

ХVIII
Мэршанэ Мэфэдыкъу лIыжъымрэ Торнау штабс-капитанымрэ Мдзымтэ псыхъо нэпкъ лъагэм дэжь шъхьэихыгъэ зэфэмыгъэгъу-зэфэсакъыкIэ зызэдэгущыIэхэ уж, 
бысымымрэ хьакIэмрэ зи къямыхъулIэгъахэ фэдэу зэIуплъэхэ-зэIугушIохэзэ, апэрэ мэфэ блэкIыгъэм джыри мэфэ 
ошIу къыкIэлъыкIуагъ. Къэрэмырзэ зэшхэм яIахьыл зэгъэлъэгъун мыухыжьхэр арымырыгъэмэ, Сэфэрбый зэриIогъагъэу, Ачыпсоу бэрэ дэмысхэу ягъогу техьажьыныгъэхэкIи мэхъу, ау Торнау штабс-капитан джасусыр ащ 
дэгуIэщтыгъэп - Ачыпсоу Iэгъо-благъом щызэригъэлъэгъунэу, ыгу риубытэнэу, тхылъыпIэм ригъэкIужьынэу 
иIагъэр бэ.
Апэрэ мафэм ачыпсэумэ щэщэн хьаджэр ашIогъэшIэгъоныгъэмэ, абэдзабзэ зэрэIумылъыр зашIэм, якъэкIо-накIо 
нахь макIэ хъуи, щагъэтыжьыгъап. Анахьэу ахэр зыуж 
итыгъэхэр Къэрэмырзэ зэшхэмрэ ислъам диныр зэрихьанэу 
зыпшъэ Алахьым къырилъхьагъэу, ащ Мэфэдыкъу лIыжъым 
ишIэ хэмылъыгъэу арэп, зязгъэлъытэгъагъэ Гъазый Iимамымрэ арых. Ащ инэмаз шIыкIэрэ и КъурIан къеджакIэрэ 
чылэм дэт мэщыт закъор аужырэ мэфитIум цIыфыбэмэ 
кIуапIэ-чъапIэ язгъэшIыгъагъэр. Сэбахь нэмазым щыригъажьэти, джацы нэмазым щыкIэкIыжьэу, ипчэдыжьышхэ, 
щэджэгъуашхэ, пчыхьэшъхьашхэ чэзыу-чэзыоу фызэблахызэ, Алахьым ицIыфмэ къафыригъэхыгъэ диным 
ифэIо-фашIэхэр тхьабэр зишIошъ-зимышIошъ къушъхьэрысхэм мыпшъыжьэу афиIуатэщтыгъ. Къыратыщтыгъэхэ упчIэхэм чыристан диным щыщхэу ышIэрэри тхьабэм 
хэшIыкIэу фыриIэри ислъам диным ригъэкIухэзэ, джэуап 
аритыжьыщтыгъ, къыпеожь фэдэхэри, адыригъаштэзэ, 
ыгъэразэщтыгъэх.
- Шъуигъусэ щэщэн хьакIэм хьаджэ паIо щыгъ, о сыда 
ащ фэдэ зыкIыпщымыгъыр? - тхьабэр зикъабыл лIыжъ 
быт цIыкIу горэм ибэщ ыгъэсысызэ, къызеупчIым, риIожьын 
ыгъотыгъ.
- УкъызыфысэупчIыгъэ щэщэн хьакIэр Алахь лъагэу 
лъапIэм идин къызыздэзыгощырэ сидинэгъу, хьаджэ паIо 
зыщыгъ хьаджэ къызэрыкIу нахь, шъуапашъхьэ ит Iимамым 
фэдэу, дунэе псэур къэзгъэшIыгъэ Алахьышхом ар илIыкIоп.

--- Page 518 ---

- Ар шъыпкъэ, ащкIэ къыбдесэгъаштэ,- зыкIэупчIагъэми къыраIуагъэми хэшIыкI афызимыIэ лIыжъ бытым 
джыри ибэщыпэ ыгъэсысызэ, къызэрэугъоигъэмэ апашъхьэ ежь Iимамым зыфишIыжьыгъэ лъытэныгъэм фыхигъэхъуагъ, агукIи аригъэштагъ.
Къэрэмырзэ зэшхэр, Мэршанэхэр? Ахэр унэгъо Iахьылегъэблагъэм хэтыгъэх, ешхэ-ешъокIэ загъэтхъэжьыщтыгъэ. Торнау штабс-капитанми, зигъэзэщыщтыгъэп: къакIугъэ гъогум щилъэгъугъэ пстэури зыщызэфихьысыжьыщт 
уахътэ ыгъотыгъэу хьакIэщым исыгъ. Сэфэрбый ипшъэшъэжъые нахьыкIэу илъэсий горэ зыныбжьыщт Бабынэ, 
яхьакIэ зэрэдэгущыIэщт бзэр ымышIэщтыгъэми, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр унэм къыфырихьэ-фырихыжьыщтыгъэх.
- Сыда мыхэр? - джащ фэдэ унэ къихьагъу горэм 
тхылъыпIэм тыритхэщтыгъэ хьарыфхэр шIогъэшIэгъонэу 
пшъэшъэжъыер яхьакIэ еупчIыгъ.
- Мыхэр ара?..- Торнау штабс-капитаныр щхыпцIыгъэ, 
адыгабзэкIэ къеупчIи, апэ ышъхьэ къечъагъэр къыриIуагъ.- 
Усэ.
- Сыда ар? - Бабынэ ытэмэпкъ пэпцIэ цIыкIухэр зэфищэхэзэ, къызгурыIорэп къыригъэкIэу, къеупчIыжьыгъ.
- КъедэIу,- Торнау штабс-капитаным урысыбзэкIэ 
Пушкиным иусэ сатырэ къыIуагъ: "Кавказыр сачIэгъэу 
къушъхьэ шыгум сизакъоу сытет".
- Мыры? - Бабынэ зэхихыгъэ усэ мэкъамэр шIогъэшIэгъонэу джыри нэмыкI чIыпIэ теIэбагъ.
- "ЕуцуалI, езэгъ, Кавказ, Ермоловыр къэкIо",- джыри 
джасусыр щхыпцIызэ, Пушкиным иусэ сатыр горэм къеджи, 
мыIэрысэ ныкъошъхьаплъышхом ецэкъагъ. 
Мэфищ хъугъэшъ, бжыхьэ ошIур Ачыпсоу шъхьащыт. 
Дунаир шъабэ, тыгъэпс, зибжыхьэ IофшIэнхэр зэкIэзыфагъэхэ цIыфхэр мэфэ ошIум щэгушIукIых, сэнэшъхьэ 
пычыжьыгъо, дэжъые угъоижьыгъо уахътэм ежэх. Ащ 
къыкIэлъыкIощтхэ нысэщэджэгухэри чыжьэжьхэп. Торнау 
джасусым итхэн Iофхэр ыухыгъэхэу пчэдыжь тыгъэпсыр 
зыIуджэгухьэрэ шъхьаныгъупчъэм Iут. Инэплъэгъу щызэпэкIэкIыхэрэм ахэплъыкIышъ, гукIэ Тифлис, Санкт-Петербург яурамхэм атет. Ахэмэ, зэрэхъурэр ымышIэу, Пятигорски, Ставрополи, Прочный Окопи, Вознесенскэ пытапIэри къахахьэ. Джа гупшысэ зэпео-зэхэкIокIагъэхэм, 
бзылъфыгъэ нэплъэгъухэм, щхы макъэхэм Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ ошIэ-дэмышIэу захилъагъокIэ, шъхьэ 
кIырыугъэкIэ зыкъешIэжьы. Шъхьаныгъупчъэм къыкIэрэкIыжьышъ, зэцэкъэгъэгъэ мыIэрысэр ыIыгъэу джэхэшъогум щытезекIухьэ: "УимыщыкIагъэмэ зяогъэгъапэ, 
штабс-капитан" зыщиIуагъэм, урамымкIэ къыщыIугъэ 
бзылъфыгъэ куо макъэм къызэтыригъэуцуагъ, шъхьангъупчъэм зыIохьэм, Мэршанэмэ ягъунэгъумэ якъэлапчъэ 
кIэкIо шIуцIэ зэкIоцIыщыхьагъэр ыIаплI илъэу лIы горэм 
дихьэу, ащ ыужи лIы зыщыплI итэу, зэкошъоожьхэзэ къапэгъочъыгъэ бзылъфыгъэхэри ылъэгъугъ. Гъазый Iимамыр 
унэм къихьи, къыриIуагъ:
- Мэфэдыкъу игъунэгъумэ тхьамыкIэгъошхо къафехыгъ, ялI ышъхьэ пыупкIыгъэ къафахьыжьыгъ. ТиIоф 
ащ къызэIигъэхьанкIэ щынагъо…
- Сыда, тэ ащ тыхэщагъа?..- Торнау штабс-капитаным 
зэхихыгъэр зыфихьын ышIагъэп.
- Ащ тэ тыхэтэпщтын, ау чылэм тхьамыкIагъо къыдэхъухьагъэба… Зышъхьэ къахьыжьыгъэр, сшIэрэп ныIа, 
джаурмэ къаукIыгъэмэ сэIошъ ары.
Бый къэбарым ишъыпкъапIэ къыхьыгъ:
- Джаурхэр, Засс генералыр тэIо, ежь быслъымэнзэлъэпкъэгъухэр зэрэукIыжьых… Мо хьадагъэ зиIэмэ 
анэмыкIэу джыри хьэдэгъищ Ачыпсоу къыдэтэджагъ - 
унэгъуищми шъхьэ пыупкIыгъэхэр къафахьыжьыгъэх. 
Къэсае Исмахьилэ къэбэртэепщыр мыцIыфэу къычIэкIыгъ: 
ащ нахьыбэрэ шытыгъу шъукъысфэкIожьыщтэп ыIуи, лIы 
укIыгъэмэ ашъхьэхэр къаригъэхьыжьыгъ… Засс генерал 
цIэплъыжъым дэгъоу кIырыплъыгъ…- Бый ытэмэпкъ 
дидзыий, гъумыгъугъэ.
- Ар илъэпкъэгъу-быслъымэн ришIэныр Къэсае 
Исмахьилэ тефэщтыгъэп,- Гъазый Iимамыми Бый дыригъашти, урыс забытым фычIэплъыжьыгъ.
- Жъалымыгъэ зыгу илъ цIыфым гукIэгъу имыIэмэ,- 
Торнау штабс-капитаным джы къыIуагъ,- сыдрэ дини 
къыубытыщтэп.
- Ощ фэдэ джаурыр ара ар къэзыIон зылъэкIыщтыр? - 
Бый къэупчIи, щхыжьыгъэ.
- Шъори шъуцIыфмэ, сэри сыцIыфмэ, мо тхьамыкIагъо зиIэ гъунэгъумэ тыгу афэузмэ, сыда ар къэтIон зыкIэтымылъэкIыщтыр?
- УцIыфышIоу зыолъытэжьмэ, урыс забыт,- Бый ыгу 
къэкIыжьыгъэ ышхэм якIодыкIэ ынэ къагъэплъыжьэу 

--- Page 519 ---

къэупчIагъ,- сыда ащыгъум хымэ хэгъэгум шъэфкIэ зыкъыкIызыщырябгъэщэкIырэр?
- Сипачъыхьэ къысфигъэуцугъэ пшъэрылъыр сэгъэцакIэ,- Бый къыфидзыгъэм Торнау штабс-капитаным 
ымакъэ зыкъыригъэпхъотагъ.
- Тэры, тэ сыд пшъэрылъ тиIэр?
- Шъо пшъэрылъ шъуиIэп,- джыри нахь мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ штабс-капитаным къыIуи, фызэхифыжьыгъ,- шъо 
сапашъхьэ тхьарыIуагъэ щышъуиI.
- Мыдэ мыщ ыIохэрэр…- Бый ытэмапэ джы къымыпхъуатэу щхыпцIыгъэ,- зыкъыттырегъэпщыхьэ, зыфэдэ 
цIыфри зыдишIэжьырэп…
- ЗыдэсэшIэжьы! - джыри нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ штабскапитаным Бый фидзыжьыгъ.- КъаIо угу къысфилъ шъыпкъэр, сыбгъэщынэнэу оIомэ, ухэукъо.
- КъыосIон,- Бый ытэмапэ дидзыезэ, жэхэхьагъ,- плъы 
зысшIэжьыкIэ ары!
- НэмыкI горэ къаIо, ащ сесэжьыгъ,- Торнау штабскапитаным ерагъэу зиIажэзэ, зэхихыгъэр къыримыдзэ 
фэдэу Бый фидзыжьыгъ.
- Ары шъхьае уджаурышъ, уихьэджэ паIо сэ сесэн 
слъэкIырэп…- Бый къэтэджи, унэм зыщикIыщтым Мэфэдыкъу лIыжъыр къихьагъ.
- Шъо мыщ шъуиса? - Быйрэ Iимамымрэ Мэфэдыкъу 
яупчIи, къыраIожьыщтым пымылъэу ихьакIэ зыфигъэзагъ: - 
НекIо, Хьасан-бэй, цIыфыбэ къэзэрэмыгъойзэ, тигъунэгъумэ уафэтхьаусхэн. Ахэмэ уямыплъ, Iимамымрэ Быйрэ 
афэтхьаусхэгъахэх, ау къыддэкIонхэ аIомэ, нахь купышIу 
тыхъун. Зихьадагъэмэ бэ япIон ищыкIагъэп: игъонэмысым 
иIахьылмэ аIапэ уубытынышъ, тэ укъытхэуцожьыщт. Гъазый Iимамымрэ сэрырэ хьадэм ышъхьэ зэрылъ унэм, 
лIыжъхэр зыщызэхэсым, тызихьэкIэ, о Бый хэщ-ощ ымышIэу 
мыщ укъищэжьыщт. Тембулатрэ Сэфэрбыйрэ модрэ 
унагъохэм афэтхьаусхэхэшъ, къызыкIожьыхэкIэ, непэми 
неущми сиунэкъощхэр зыдэсхэ ЦужъыукI чылэм узэрядгъэщэщт шIыкIэм тегупшысэщт.
- Сизэкъощта? - иIофхэр зэрэхъухэрэр Торнау ыгу 
римыхьэу къэупчIагъ.
- Сыд пае уизэкъощт, Бый уригъусэщт. ЦужъыукI 
бэрэ шъудэдгъэсыщтэп, хьадэхэр неущ зыдгъэIылъхэкIэ, 
тэри гъусэ тыкъышъуфэхъужьыщт. Хьау, хьау, гумэкIыгъо 
щыIэп, хы Iушъом нэс Сэфэрбый кIэлэхъур къыжъудехыщт.

--- Page 520 ---

Мэршанэ лIыжъым зэриIуагъэу, гъунэгъумэ Быйрэ 
штабс-капитанымрэ афэтхьаусыхэхи, унэм къэкIожьыгъэх. 
НэбгыритIур зэплъ-къызэплъыжьыхэу заулэрэ щысыгъэхэу 
Бый хэщэтыкIи, къыIуагъ:
- ЛIэныгъэр тхьамыкIагъу, ау шъхьэ пыупкIыгъэр 
къыпфахьыжьыныр тхьамыкIэгъошху… ЛIыгъэ пашъхьэм 
щыфэхыгъэ тшынахьыжъитIу зэряфэшъуашэу тэ дгъэIылъыжьыгъэх… Загъорэ угу хэсэгъэкIы, урыс забыт, 
къысфэгъэгъу.
- Шъо, Къэрэмырзэ зэшхэм, къышъохъулIэгъэ тхьамыкIагъор сэ къызгурэIо, сшъхьэкIэ зыми гужъ фысиIэп. 
Ау сыдзэкIолIышъ, сипшъэрылъ сэгъэцакIэ.
- Зыми гужъ зэрэфыуимыIэр дэгъу, ау тэ пшъэрылъ 
тимыIэу зэрэпIуагъэр сыгу къео. Алахьым ибыслъымэныдзэу джаурмэ язаорэм тэри тыщыщ.
- Ащ фэдэ быслъымэныдзэ Черкесым ита? - зэхихыгъэр зэрэлъэпсэнчъэр Торнау ышIэщтыгъэми, къемыупчIын 
ылъэкIыгъэп.
- Быслъымэныдзэ тиIагъэмэ, сыуигъусэщтыгъа? - Бый 
щхыпцIызэ, къеупчIыжьыгъ, тIэкIу тыригъашIи, джэуап 
къыритыжьыгъ.- Ащ фаер Гъазый Iимамыр ары. КъыоIушъашъэ хъумэ, ащ шъурыгущыIэрэба? Сыда зашъуIорэр?
- Гъазый Iимамымрэ сэрырэ, шъори шъукъытхэтыжьэу, зы шъэф зэдытиIэр. Ащ игугъу къэсымышIыжьыми, 
ори ошIэ. Ау сыд зэтIон,- штабс-капитаныр IущхыпцIыкIыгъ,- Алахьым ибыслъымэн дин идэгъугъэ-ишIугъэ 
Iимамым къысфеIуатэ, Ар зэрэгукIэгъушIэр, Ащ ебгъэпшэн 
зэрэщымыIэр къызгурегъаIо.
- Быслъымэн диным уригъэхьанэу Iимамыр фаемэ 
шIэ? - Бый имыхэбзахэу щхызэ, штабс-капитаным къесэмэркъэугъ.
- Ащ фэдэ къысиIорэп, ау сегуцафэ,- джасусыр ыгукIэ 
мыщхыщтыгъэми, ыIупэ Iуигъэчъыгъ.
- Фэсакъ,- Бый джыри ыгу къыдеIэу щхыгъэ. 
- ПшIэхэнэп зэгорэм джыри тигъогупэхэр зэолIэжьынхэкIи,- къыриIолIэщтыр шIогъэшIэгъонэу джау сыдми Бый 
риIуагъ.
- Хы Iушъом тынэсыфэ сэри сшIуабэ дэшIэ, ау зэгорэм 
тызызэIукIэкIэ, урыс забыт, тиIашэ зэфитхыщт. Ар сфэмышIэнэу оIошъ ара?

--- Page 521 ---

- Сыда зыкIыфэмышIэщтыр?.. Ар къысфэмыдзэу е 
къысэмыIокIэу мафэ къыхэкIырэп, щыгъупшэжьыгъуи 
сибгъафэрэп.
Бый ытэмапэ зытIо-зыщэ къыдидзыягъ, ынэ къикъорэшъукIызэ, къэтэджыгъ, пкъым димыштэщтыгъэхэ Iэ 
кIыхьитIур ыкуашъомэ агогъэпкIэжьыгъэу цэ зэрыгъэшхыкIэ Торнау къыфидзыгъ:
- Армэ, къыосIон: уиджаурымэ къыскIихьан слъэкIырэп!
- Бый, щыгъэт,- мыщ фэдэу ышъэ икIы зыхъукIэ, 
Тембулат ышнахьыкIэ зэригъэIасэу штабс-капитаныр 
ыпашъхьэ итым тепхъэшыхьагъ,- зыгъэрэхьат, тIыс!
- СытIысын, ау…
- Титхьэлъанэ тыфэшъыпкъэфэ "ау" зэхэсхынэу сыфаеп,- Торнау штабс-капитаныр рэхьатэу тIысыжьыгъэ, 
Бый къыIонэу къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп.- УлIымэ, 
уиIуагъэ уемыпцIыжь, зэдэтштэгъэ IофымкIэ шъхьафит 
тызыхъужьыкIэ, уи Алахь ыпашъхьэ къыщысэпшIэщтым 
уфит, ау ащ ыуж, зымафэ Мэфэдыкъу зэриIуагъэу, хъурэм 
теплъын.
- Алахьым тызызэфихьыгъэм къыщыублагъэу,- Бый 
гъумыгъугъэ,- сыпкIырэплъышъ, ущынэрэп…
- Джа бгъэшIагъорэм урысмэ раIуалIэрэр къыосIон: 
"Тыгъужъым ущэщынэмэ, мэзым умыкIу".
- Ары, ары, тэри, черкесхэми гущыIэжъ тиI: "Мэзым 
ущызэхахырэп, ущалъэгъурэп умыIо". Дэгъу, дэгъу, 
хъурэм теплъын. Алахьым ыпашъхьэ фиты сызыщыхъужьыкIэ, сыкъэзгъэуцун щыIэп.
- ЩыI.- Джасусыр щхыпцIыгъэ, зэхихыгъэр зыфихьын 
зымышIэщтыгъэ Бый еупчIыгъ: - Ащыгъум шъоркIэ хьаулые-федэнчъэу, сэркIэ щытхъушIэу сыкъешъощэкIба?
- Ары шъыу… Тичылэ-тичIыгухэр тэбгъэгъотыжьынхэу 
тхьэлъанэ пшIыгъэ. Шъыпкъэм уфаемэ, джары сыгу 
пфилъыр сэзымыгъашIэрэр, урыс забыт… УзэрэмылIыгъэнчъэм фэдэу утхьагъэпцI о… 
Джа мэфэ дэдэм ищэджэгъо уахътэ Мэршанэ Мэфэдыкъу икъэлэпчъэшхо шышIоIу дэжь ошIэ-дэмышIэу бырсыр къыIутэджагъ: Торнау штабс-капитаныр гъэрекIо 
Тифлис къикIи, зимыгъэбылъэу Абхъазым зетым, нэIуасэ 
къыщыфэхъугъагъэ Анчибадзэ Дэгум шыуищ игъусэу 
къакIоу ылъэгъугъэти, ащ IукIэ зэрэмыхъущтыр нэкIэ 

--- Page 522 ---

Къэрэмырзэ Тембулат ригъэшIагъ. Ащ фэдэ Iофмэ сыдигъокIи афэхьазырыгъэ-ясэжьыгъагъэ Тембулат къекIуалIи, 
Торнау иш чаныпэкIэ ыпшъэ зыхэпыджэм, зыIыгъым 
зыIэкIиути, ечъэжьагъ. КъыIухьащтыгъэхэ абхъаз хьакIэхэми 
зэхаригъэхэу ар зыем ыцIэ къыриIозэ, еджагъ:
- Уиш, Хьасан-бэй, къэубытыжь. Ори, Бый, дэIэпыI.
Джарэущтэу ЦужъыукI кIонхэу зызыгъэхьазырыщтыгъэхэ шыумэ ягъусэгъэ урыс забытыр Анчибадзэ Дэгум 
рагъэлъэгъугъэп. ШыуиплIыр Ачыпсоу дэкIыхи, зэгупсэфыжьхэм, Торнау штабс-капитаным Къэрэмырзэ 
нахьыжъым риIуагъ:
- Тхьэуегъэпсэу, Тембулат, сиш къепшIагъэр сшIэрэп 
нахь, нэкIэ къыосIуагъэр псынкIэу къыбгурыIуагъ.
- Сэрэп уитхьэуегъэпсэу зытефэрэр,- Тембулат 
щхыпцIызэ, ыгъэнэгъоджагъэм джэуап ритыжьыгъ,- уиш 
зэрэцыхэмкIэ тхьэуегъэпсэу еIожь, ешIушIэжь.
- Ул зэрагъэузыгъэм, синэтIэф, симысагъэ хэлъышъ, 
къысфэгъэгъу,- гукIэгъушI макъэкIэ Торнау штабс-капитанри иш ешъэбэкIызэ, ыпшъэ Iэ щифагъ.
- IончъэкIэ Тембулат укъызэрэзэхишIыкIыгъэми, уиш 
илыузыкIэ узыфэмые цIыфым узэрэшъхьарищыгъэми, 
гъогу тызэрэтехьажьыгъэми, Хьасан-бэй, Алахь лъагэу 
лъапIэм ишIэ хэлъыгъэу щытышъ, зыщымыгъэгъупш,- 
Гъазый Iимамым зигъэIупэшIузэ, къыIуагъ.- Ау хьадэхэр 
афэсымыгъэтIылъэу сыкъызэрэжъудежьэжьыгъэр тIэкIу 
къезгъэкIурэп, гъогум тытетышъ, ари Алахьым къытфигъэгъунэу сыщэгугъу. О сыд пIорэр, Бый?
- Сэрыгъэмэ, къыпфэзгъэгъущтыгъэп!
- Бый, пIорэр сыд шъыу,- ушъхьагъу джэуап дэгъу 
Iимамым ыгъотыгъэу къыхэкуукIыгъ,- Алахьым зыфагъадэрэп! "Алнас-къулхолахьыр" къэтэжъугъэхь, о уедгъэзырэп, Хьасан-бэй, къэмыIоми… 
- Хьаджэ паIо зызыщедгъэлъагъэкIэ, сыда къызыкIимыIощтыр? - Iимамым къыIощтыгъэр Бый къыригъэухыгъэп.- Зегъэбыслъымэнымэ, къерэIу.
- Бый,- нэ IаекIэ Тембулат ышнахьыкIэ еплъи, фидзыгъ,- зыгъэбыяу!
- Ары, ары, сэры зэкIэри зилажьэр…
- Амин шъуIо,- Гъазый Iимамым шыуищыр къызэтыригъэуцуи, ыIэгушъо шъэбэ пщэр цIыкIуитIу ынэIу пэIущэягъэу Алахьым фэгъэхьыгъэ дыухьыр къыхидзагъ,- 

--- Page 523 ---

"Бисми Лахьи рахьмани рахьим, Алахьыр зы, Алахьыр 
къотэгъу, лъфыгъэ хэкIыгъэп, Ежьри къалъфыгъэп, Ащ 
фэди щыIэп". 
Хэти ежь игупшысэ зыдихьызэ, заулэрэ шыухэр кIуагъэхэу, чыжьэкIэ тхышъхьэм тетэкъогъэ ЦужъыукI чылэр 
къызэлъагъом, Бый фызэхэмыфэу зыгъапэщтыгъэмкIэ 
Торнау штабс-капитаным емыупчIын ылъэкIыгъэп:
- Тэ "Къулхолахьыр" къатIо зэхъум, урыс забыт, о 
сыда узыфэIупчъапчъэщтыгъэр?
- Тигъогу псынкIэ тфэхъунэу, тыгухэр зэфэшIунхэу, 
мо тыздакIорэ чылэм тыщырэхьатынэу тхьэ селъэIущтыгъ.
- Армэ хъун…- пчэдыжьи, джыдэдэми Торнау штабскапитаным зэрэпыпкIэгъагъэр Бый щыгъупшэжьыгъэу 
зэупчIыгъэм дыригъэштагъ.- Хэт ущыщми, Тхьэр угу 
илъыныр дэгъу, Ащ мышIапхъэ уигъэшIэщтэп. Джары 
тшынахьыжъ Мэмэкъае тхьамыкIэм зыкIиIощтыгъэр…- 
Бый ымакъэ къыщытхъи, щигъэтыжьыгъ.
- Пшынахьыжъ цIыф дэгъугъэти ары, Бый, ащ фэдэ 
гущыIэшIухэр ыгу зыкIилъыгъэхэр,- Торнау штабс-капитанми нэшIошIыгъэ хэмылъэу Бый риIожьыгъ.- Тхьэм 
Къэрэмырзэмэ яфэхыгъэмэ джэнэт къарет.
- Амин, си Алахь гукIэгъушI,- Iимамыри лъэIуагъэ,- 
Ощ нахь гугъэпIэ-къотэгъу тэ тиIэп.
Къэрэмырзэ Тембулат зыкъызэригъэзэкIи, ыуж итхэ 
шыуищымэ нэшIукIэ къяплъыгъ.
ХIХ
Пчыхьэ кIасэ хъугъэу шыухэр ЦужъыукI нэсыгъэх. 
Мэфэдыкъу иунэкъощмэ яхьакIэщ нэбгырэ заулэ исыгъэти, 
хьакIэхэр зехьэхэм, адыгэ хэбзэ шIыкIэкIэ нахьыжъхэри 
нахьыкIэхэри къызэлъытэджыгъэх. Къэрэмырзэ Тембулат 
жэнтIапшъэр фагъэшъошагъ, унэм исыгъэхэр зэлъыIукIотыхэзэ, Пшызэ Iушъо къикIыгъэ хьакIэхэр агъэтIысыгъэх. 
Ащ фэдэ чIыпIэ зифэхэкIэ, Торнау штабс-капитаным 
инахьыкIагъэ зыдишIэжьызэ, къытефэрэ чIыпIэм, Гъазый 
Iимамым исэмэгукIэ тIысыщтыгъэ. Джы зэрэхъугъэри 
ымышIэу Iимамым блэкIоти, лIыжъ къогъу жэкIэф горэм 
ыпшъэкIэ, ыныбжь къыдимылъытэу, тIысыгъэ. Ардэдэми 
зэрэхэукъуагъэр нэкIэ Тембулат къыригъэшIагъ. Адрэри 
псынкIэу къэтэджыжьи, ыIэ исэмэгубгъэ телъэу лIыжъым 

--- Page 524 ---

шъхьащэ фишIызэ, ежьми щысхэми къагурымыIорэ гущыIэ 
зытIукIэ янахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэ тIысыпIэхэмкIэ 
зызэблахъунэу риIуагъ. ШъхьэкIэфэ-лъытэныгъэр зыщызымыгъэгъупшэгъэ хьакIэ ныбжьыкIэм игулъытэ щысмэ 
агу рихьыгъ, нэшIукIэ къеплъыгъэх1.
- Мы тигъусэ хьаджэм ыцIэр Хьасан-бэй, щэщэн,- 
адыгабзи, абэдзабзи, нэгъоибзи зэримышIэрэр щысмэ 
агуригъэIонэу Тембулат къыIуагъ,- тыбзэ фэIэрыфэгъоп. 
Шъыпкъэ, джаурыбзэ тIэкIу ешIэшъ, ар ежьыми тэри 
дгъэфедэзэ, Арткъуаджэ нэс гъогогъу къытфэхъугъ.
- Къолышхымэ абзэ зэбгъэшIэныр хьэрам! - шъхьэкIафэ 
зыфашIыгъэ лIыжъ къогъум зэхихыгъэр ымыдэу, ынэхэр 
къилыдыкIхэу къызыIуипхъотыгъ.- Ахэмэ абзэ пшIэн нахьи, 
убзэмыIумэ нахьышIу. Ащ фэдэмэ, тэ, тыркухэм, джаур 
хъугъэ ятэIо.
- Ары шъхьае, Абдулахь ефэнд, уипыймэ абзэ, джа 
къолышхымэ абзэ зэдгъашIэмэ, ятIэсхъапIэхэмкIэ нахь 
тапэуцужьын тлъэкIынба? - пчъаблэмкIэ щыт ныбжьыкIэ 
горэ къеупчIыгъ.
1 "…КъушъхьэчIэс нахьыжъыгъэ-нахьыкIэгъэ хабзэм имышIэныгъэ,- Торнау штабс-капитаным къетхыжьы,- ЦужъыукI Iоф 
сыщыхэфэгъагъ. Пчыхьэ кIасэ хъугъэу хьакIэщым тызехьэм, цIыфыбэ 
исыгъ. Къэрэмырзэ Тембулат залъэгъум, щысхэр къызэлъытэджыхи, 
жантIэ хьакIэ гъэшIуапIэр фагъэшъошагъ. Адыгэ нахьыжъыгъэ-нахьыкIэгъэ шъхьэкIафэм елъытыгъэу сызигъусэхэр зэрэтIысхэрэм сыпымылъэу, нахьыпэкIэ зэрэсшIы хабзэу, Гъазый 
Iимамым сыготIысхьи, унэм исхэр къызэрэсэплъхэрэр къисымыдзэу силулэ тутын исыубэу сыублагъэ. СынапIэ къызысэIэтым, зэкIэми 
янэплъэгъу-анаIэ къызэрэстырадзагъэм гу лъыстагъэти, Тембулат 
сеплъыгъ: щыгъыжъыер зыIыгъ лIыжъ жэкIэф горэм ыпшъэкIэ 
сызэрэтIысыгъэр ыгу зэрэримыхьырэр нэкIэ сигъэшIагъэ. Къушъхьэм сыкъызэрэщымыхъугъэр, сызэрэщамыпIугъэр сихэукъоныгъэкIэ ясымыгъэшIэным пае сыкъэтэджи, сыныбжь емыпэсыгъэ 
чIыпIэм сызэрэтIысыгъэр нахьыжъми нахьыкIэми къысфагъэгъунэу 
шъхьащэ афэсшIызэ, ясIуагъ. Гъазый Iимамым ежь ичIыпIэ тырку 
лIыжъыр (Абдулахь ефэндыр) ригъэтIысхьагъ, адыгабзэ зэрэсIумылъыр, сызэрэщэщэн хьаджэр, урысыбзэ тIэкIу зэрэсшIэрэр 
щысхэм ариIуагъ. Апэ нэ IаекIэ къысэплъыщтыгъэ-сызыуплъэкIущтыгъэ тыркур нахь нэшIукIэ джы къысэплъыщтыгъэми, сызэрэпыимкIэ къысэгуцафэ фэдэу нэплъэгъу шъэфкIэ къыслъыплъэщтыгъ. 
Нэмаз уахътэр къызэсым, къызэсымыгъэгуцэфэнэу амдэз сшти, 
нэмазлыкъым сытеуцуагъ…"

--- Page 525 ---

- УиупчIэ мыдурыс-мытэрэзэу сIорэп, Алахьым 
ицIыфэу зынэшIу къыщифэн,- Абдулахь ефэндым ыжэкIэ 
кIыхьэмэ ыIэгушъо пIуакIэхэр аригъэчъагъэх,- шъо зэкIэми 
арэп, ар зышIэн фаем ерэшI сэIо. Хэта ащыгъум ар зышIэн 
фаер пIонышъ, укъысэупчIынэу къысщэхъушъ, ащ иджэуа пи къестыжьын: дунэе псэур зыIэ илъ Алахьышхом ипый 
джаурхэм шъуапэзгъэуцущт шъуилIышъхьэ пащэхэр арых. 
Шъо Алахьым шъуриIумэтэу елъытэшъ, ахэмэ шъуичIыгу 
джэнэт дахэ темырымкIэ къикIыхэрэ къолышх-джэманхэм 
ащышъуигъэухъумэщт. Амин шъуIо, быслъымэн дин къабзэр зикъабыл хъунхэ Алахьым ицIыфхэр.
Щысхэм, Торнау штабс-капитаныри зэрахэтыжьэу, 
дыухь къызахьым, Мэфэдыкъу иунэкъощ ыкъо нахьыжъ 
Дзидзарэ къыIуагъ:
- ЗитхьэлъэIу къабыл тфэхъун Абдулахь ефэндыр, 
Тембулат, анахь ефэндышхоу цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь 
зыми емылъэIужьырэм илIыкIоу быслъымэн Тыркум ис 
нэбгырэ зытIущымэ ащыщ. Талъэныкъо абэдзэ пыгъэзыкIыгъэхэми хыIушъо лъэныкъоми дэгъоу ащашIэ, иIо ахахьэ, 
ежьми уасэ къыщыфашIы.
- Тхьэуегъэпсэу, Дзидзар, Алахьыр разэ къыпфэхъу,- 
Абдулахь ефэндым игуапэу къыIуи, джыри ыIэгушъо 
пытэхэр ыжакIэ ригъэчъэжьыгъэх,- сыгу къыдэпщэягъ, 
сыбгъэлъэпIагъ. Ау сфызэпымыгъэфэгъэ Iоф горэм игугъу 
къышъуфэсшIын: шъукъыздикIыгъэ лъэныкъомкIэ, Тембулат, джа абдзахэхэр, бэслъыныехэр, кIэмгуехэр 
зыщыпсэурэ Черкесым сихьан сIомэ, сыфимызэзэ, гъэтхэ 
мафэхэр сIэкIэкIыгъэх, гъэмафэри блэзгъэкIыгъ, джы 
бжыхьэр зыщикIырэ, кIымафэр къызыщыблэгъэрэ уахътэми, ащ сыфыкIэхьажьынэп. Сыдэу хъуми, Алахьым ишIэ 
хэлъэу, бысымышIу шъукъысфэхъущтмэ, къэкIощт гъатхэм шъуадэжь сыкъыкъокIыщт. Алахь лъапIэу лъагэм 
къытфыригъэхыгъэ быслъымэн диныр сыдэу шъуалъэныкъо щыхъура, Iимам?
- Быслъымэн диныр, Алахьым илIыкIу,- зэкIэми къахигъэщэу къызэреупчIыгъэр гуапэ щыхъоу Гъазый Iимамым 
джэуап къытыжьыгъ,- талъэныкъокIэ ибэ-нахьыбэмэ 
апкъырыхьагъ, ау IупэкIэ зыштагъэхэу гукIэ зэхэзымышIагъэхэри щыIэх. Алахь зизакъом ынаIэ къыттетэу ахэми Iоф 
адэтэшIэ, гъогу пхэнджым зэрэтегъощагъэхэр, яхэукъоныгъэ зыдашIэжьэу къагъэзэжьмэ, Алахьым зэриштэжьыщтхэр, Ащ иIорэ ишIэрэ дэмыхыхэмэ, тхьамыкIэхэм, 

--- Page 526 ---

шъузабэхэм, сымаджэхэм афэшIушIэхэмэ, ядунэе хьаф 
захъожьыкIэ, джэнэт гупсэф къазэрэпыщылъыщтыр агурыдгъэIоным тыфэпсэу.
- Алахь лъапIэу лъагэм, гукIэгъушIым мыдаIохэрэм 
апае джыхьнам зэриIэри хэти ерэшI.- Гъазый Iимамым 
къыIощтыгъэ-къыпчъыщтыгъэхэр къызэриухыгъэхэм 
лъыпытэу Абдулахь ефэндым ыгу щиушъэфрэр нэмыкIэу 
игущыIэгъу щытхъугъ: - Алахьыр разэ къыпфэхъу, ынэшIу 
къыпщэф, Iимам, сыбгъэрэзагъ. Талъэныкъо Тыркум 
щэхъу къэмынэжьэу джаурмэ шъукъауцухьагъэми, 
шъукъызэтезгъэнэщт, шъукъэзыухъумэщт Алахьым 
Iофышхо фэшъошIэ. УIимам къодыеп о, Алахьым урилIыкIо шъыпкъ. Шъуалъэныкъо сыкъызыкъокIыкIэ, Алахьым 
иIорэ ишIэрэ хэлъэу а цIэ лъапIэмкIэ черкес быслъымэнхэр 
къыозгъэ джэщтых.
- Гъазый Iимамым "Алахьым илIыкIо" цIэ лъапIэмкIэ 
мызэу-мытIоу Ачыпсоу мэщытым къыщеджагъэх,- джы 
нэс зи къэзымыIоу, зышъхьэ егъэзыхыгъэу щысыгъэ Бый 
къахэгущыIагъ.
- Адэ ары,- Абдулахь ефэндыми зэригъэжагъэхэп,- 
ащ сыщыгъуаз. КъышъосIонкIэ, сызыщытхъужьыгъэ фэдэу, 
къезгъэкIугъагъэп шъхьае, къызежъугъэжьэгъахэкIэ, 
сыушъэфыжьынэп: ащ Алахь гукIэгъушIэ-шIушIэм иIорэ 
ишIэрэ хэлъыти, сэ сиIо тIэкIуи хэкIодагъэп. Джары, зинэмаз къабыл хъунхэ быслъымэных, шIу зышIэрэм шIу къыпыщылъ Алахьым зыкIиIорэр. СыпфэгушIо, Iимам.
- Тхьэуегъэпсэу, Алахьым илIыкIу, Алахьыр разэ 
къыпфэхъу, сэ ащ фэдэ гущыIэшхохэр къыстефэхэрэп,- 
укIыташъо къызытыригъаозэ, Гъазый Iимамыщтыгъэу джы 
"Алахьым илIыкIо" хъугъэм къыIуагъ,- сэ Алахьталэу 
чIыгумрэ псымрэ, уашъомрэ тыгъэмрэ зиIамырым сыриIофышIэ къызэрыкIу нахь, сырищытхъузехьэп.
- Опсэу, сикъош,- Абдулахь ефэндыр зыщытхъугъэм 
игущыIэмэ кIэух къафишIыжьыгъ.- Джары быслъымэн 
пэпчъ, сохътэм къыщегъэжьагъэу Алахьым илIыкIо 
щыкIэкIыжьэу, зэрэпсэун фаер. Ау хэтрэ быслъымэни, 
хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ фэIуагъэп ащ, Алахьым зэридзэкIолIыр, шъузыушIойхэрэ джаурхэу къышъокIухэрэмэ 
зэряпыир зыщерэмыгъэгъупш. Шъыпкъэба, Хьасан-бэй?
- Шъыпкъэ,- Торнау штабс-капитаным шъхьэр дигъэсысызэ, щэщэныбзэкIэ риIуи, "мы зызгъэефэндырэ тыркури сэщ фэдэ гор…" - гукIэ щхыпцIыгъэ.

--- Page 527 ---

ТIэкIу тешIэ къэси Абдулахь ефэндымкIэ Торнау зэгуцафэщтыгъэр къэшъыпкъэжьэу регъажьэ: хьакIэщым 
къыщытэджырэ къэбар зэфэшъхьафмэ тырку ефэндыр 
ахэгущыIэ-ахэмыгущыIэми, зи къэзымыIоу щыс щэщэн 
хьаджэм нэбгъукIэ фычIэплъы, зэриуплъэкIурэр рыхигъэкIокIэжьэу загъори IогушIо, ыIапэ пылъ нэмазщыгъыр 
едзыми, ынаIэ тырихырэп, игупшысэмэ ахэкIырэп. "Мыщ 
ищысыкIэкIи, ыжакIэкIи, игущыIакIэкIи зегъэлIыжъы 
шъхьае,- Торнау штабс-капитанми еIо,- ныбжь хэкIотагъэ 
иIэп, сэщ нахьи илъэсипшI горэкIэ нахьыжъыщт. Быслъымэн 
диныр зэрэфаеу егъэфедэ, сыдрэ упчIи ритыжьыщт джэуапым фэхьазыр, ау,- ылъэгъурэм гукIэ джыри ымыгъэщхыпцIын ылъэкIыгъэп,- ежь зыдимышIэжьэу, щысхэри 
емыгуцафэхэу, инэмазщыгъыжъыехэм япчъыкIэ емыпэсыгъэу хэукъо…"
Пчыхьэшъхьэшхэ хэкIотэгъэ Iэнищыр хьакIэщым къызырахьэм, нахьыкIэхэр унэм икIыгъэх. Шхыным хэIэнхэм 
ыпэкIэ Абдулахь ефэндым къыIуагъ:
- Гъомылэм, Iимам, зыгорэ къеIуалI.
- Хьау, хьау, Алахьым илIыкIу, о ущысэу сэ ар къыстефэрэп.
- Ащыгъум амин шъуIо,- джаущтэу зэрэхъущтыр 
Абдулахь ефэндым ышIэщтыгъэми, рапэсыгъэр зэригуапэм тIэкIу зышIуигъэшIыжьэу пкъы ищыгъэкIэ зиузэнди, 
ыIэгушъо пытэхэр ынэIу Iуищэягъэх,- Алахь зизакъом 
ишIушIэ бэрэчэтыгъэ зыхэлъ гъомылэу Мэршанэ бысымым 
ыгу пыкIыгъэр ежьхэми тэри хьалэл тфэхъунэу, ахэкIырэм 
фэдэ мин къахэхъожьынэу сафэлъаIо. ШъухаI.
Джацы нэмазыр къэблагъэти, хьакIэхэр шхэным бэрэ 
пэлъыгъэхэп. Уахътэр зынэсыгъэр зэригъэшIэнэу апэ 
зиджыбэ сыхьат зэдэзгъэпкIи, еплъыгъэр Торнау штабскапитаныр ары. ЫшIэн ымышIэкIэ "щэщэн хьаджэм" ар 
ышIагъэп - джацы нэмазым игъо къызэрэсырэр щыс 
быслъымэнмэ апэу Абдулахь ефэндым гу лъыригъэтэнэу 
фэягъ, адрэми ылъэгъугъэр игуапэу къыIуагъ.
- Ары, ары, хьаджэ, Алахьым ыпашъхьэ нэмазыкIэ 
тызыщихьащт джацы пIалъэр къэсы пэт. Шыкур алхьам 
дурилахь, Алахьым игъомылэ мафэ къызыIуфэгъэ, къабыл 
зыфэхъун быслъымэнмэ ащыщ тышI.
Амдэз аштэфи, нэмазлыкъым теуцофэхи, Абдулахь 
ефэндым ынаIэ къызыхимыгъэщэу Хьасан-бэй хьаджэм 

--- Page 528 ---

тырихыщтыгъэп. Ар къызыгурыIогъэ Тембулат "ефэндымрэ" "хьаджэмрэ" азыфагу дэуцуи, зэрэзыфэсакъыжьын фаер IэнтэгъупэкIэ урыс забытым ригъэшIагъ. 
Нэмазыр заухым, ащыщ гори гущыIэгъу римыгъафэу, 
Тембулат къыIуагъ:
- Нэфшъэгъо кIэтаджэкIэ неущ гъогу тытехьажьыщтышъ, зыдгъэпсэфыгъэмэ дэгъугъэ.
- Арэу шIэхэуи?..- зэхихыгъэр зыфихьын ымышIэыгъэшIагъоу Абдулахь ефэндыр къэупчIагъ, етIанэ щхызэ, 
къыухыжьыгъ: - Сэ мэфищ горэм мыщ сыжъудыдэсынзыжъудэзгъэтхъэнэу сыфэягъ.
Гъазый Iимамыми ушъхьагъу дэгъу къыгъотэу Тембулат дыригъэштагъ.
- Сыдэу тшIын аущтэу шъоIомэ, ащи Алахьым ишIэ 
хэлъ. Ау джыдэдэм, зэ,- Абдулахь ефэндым ыIэхъуамбэ 
ынэтIэбгъу дэжь щиупэпцIи, зэдаIом, игущыIэ къыухыжьыгъ,- джыдэдэм Алахьым зэхысигъэхыгъэр къышъосIон: 
"Зыгу силъ зэгъусэмэ уадэхъущт, зыкъыщямыгъан", 
къысиIуагъ. Сыдэу шъуеплъыра, купышIу, Алахьым къытипэсыгъэм?
- Дунэе псэур зиIэмыр Алахьым ыIогъэ-ыухыгъэм 
тытекIырэп тэ…- Гъазый Iимамым къытефэрэр къыIуи, 
сыд тшIэщтыр къыригъэкIэу нэплъэгъу шъэфкIэ Тембулат 
еупчIыжьыгъ.
- Къушъхьэ гъогур зэрэкъиныр Алахь зизакъор арышъ 
зышIэрэр,- зэхихыгъэм Тембулат фэмыягъэми, къеплъыщтыгъэхэр зэригъэжагъэхэп,- ошIэ-дэмышIэу Ащ тызэфихьыгъ, Хьасан-бэй хьаджэри Ащ гъусэ къытфишIыгъ. 
Чэщ рэхьат къышъокIу, ефэнды, Iимам, ори ары, 
сшынахьыкI. Тэ, Хьасан-бэй хьаджэр, сэры, Дзидзар аIоу 
зы чIыпIэ зытшIын.
- Тэ, динлэжьитIум, Хьасан-бэй динлэжьыр ткIэрэо ща?..- зэмыжэгъэ куп гощыкIэм ефэндыр къыгъэупчIагъ.
- Тэри, ефэнды, динлэжь горэ тигъусэмэ, чэщым нахь 
тыгупсэфынба? - Тембулати щхызэ, къеупчIыгъэм есэмэркъэужьи, гъусэ закъыфэзышIыгъэм фыпигъэхъожьыгъ: - 
Тибысымымэ яунэкъощ нахьыжъэу Мэршанэ Мэфэдыкъу рэ ащ ыкъо Сэфэрбыйрэ уинэIуасэхэмэ, неущ, щэджэгъо 
уахътэм дэжь, гъусэ тызэфэхъунэу непэ тызэзэгъыгъ.
- ЗыцIэ къепIуагъэхэ Мэфэдыкъурэ Сэфэрбыйрэ 
сымышIэ мэхъуа, ягугъуи шIукIэ бэрэ зэхэсхыгъэ, джары 

--- Page 529 ---

мы сибысым Мэршанэ Дзидзарэ ихьакIэщ сыкъызкIыщыуцугъагъэри… Иунэкъощмэ адэжь, Ачыпсоу, зезгъэщэнэу 
сыгу хэлъыгъ. Ау шъыпкъэм шъуфаемэ, быслъымэн 
зэрэукIыжьым икъэбар Алахьым сигъэшIагъэти, ЦужъыукI сыкъыщыуцун фаеу хъугъэ. Джы къызэрэпIуагъэмкIэ, 
Алахьым жэмафэ ригъэIукIын, Ащ ишIэрэ ишIоигъоныгъэ рэ хэлъэу, ахэмэ неущ саIукIэщт. Чэщ гупсэф шъогъот 
Алахьым зынэшIу къыщифэнхэ Тембулат, Дзидзар, ори 
ары, Хьасан-бэй хьаджэр. Мохэмэ уахэкIыжьэу ори тэ 
укIон…
Къэрэмырзэ нахьыжъымрэ Торнау штабс-капитаным рэ язакъоу унэм къызенэжьхэм, Тембулат Iофы зыримыгъэшIы фэдэзэ, урыс забытым еупчIыгъ:
- Сыдэущтэу гъусэ зыкъытфэзышIыгъэ ефэндым 
уеплъыра?
Зажэщтыгъэ упчIэм ар зыфэхьазырыр бэшIагъэти, 
щхыпцIышъозэ, джэуап къытыжьыгъ:
- Сэ "сызэрэщэщэн хьаджэр" пшIошъ хъугъэмэ, ари 
"зэрэтырку ефэндыр" пшIошъ гъэхъу. Динлэжь гъэсэныгъэ ащ имыIэу сIорэп, ау ар итеплъэ-гъэпсыкI, ылъапсэр 
нэмыкI.
- АпэрэмкIэ ар зыфэдэ цIыфыр къызгурыIогъагъэпти 
ары сыкъыкIыпфэсакъыщтыгъэр. Нахьыжъыгъэ-нахьыкIэгъэ щысыпIэм, "узэрэкъушъхьэхэсыр" къэбгъэшъыпкъэжьызэ, гу зэрэлъыптагъэмкIэ сыпфэраз. Ау пчыхьэшъхьэрэ 
Iофым нахьи сэ неущырэ Iофым сегъэгумэкIы. Гъогогъу 
зыкъытфэзышIыщт тыркум сыд етпэсыщтыр?
- Зыгъэрэхьат, Тембулат, гъогум зэкIэри къыщылъэгъощт.
- Ары шъхьае къытфэнэжьыгъэ хыIушъо къушъхьэ 
гъогур джы нэс къэткIугъэ гъогумэ анахь къиныщтышъ, 
ар мыхъункIэ сыухынэу сыфэягъэп.
- Джы нэс шъуIуагъэм сыкъедэIугъ, Тембулат,- Торнау штабс-капитаным шъырыт макъэкIэ теубытагъэ хэлъэу 
къыIуагъ,- джы сэ сIорэм шъукъедэIущт.
- Сыдэущтэу тыкъыодэIущта,- Къэрэмырзэ Тембулат 
зэмыжагъэ-зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, къэупчIагъ,- тэщ 
нахьи къэнэжьыгъэ гъогум о нахь ущыгъуаза?
- Сэ къушъхьэ гъогур арэп зигугъу сшIырэр, зыкъытпызышIэгъэ тыркур ары зыфасIорэр.- Торнау штабс-капитаным Тембулат ышъхьэ къыфихьагъэр ышIэрэм фэдэу 

--- Page 530 ---

риIуагъ: - Гъусэ зыкъытфэзышIыгъэм тызэрэфэмыемкIэ 
гуцафэ къызыфедгъэшIы хъущтэп. Ащ нэмыкIи къыосIон, 
Тембулат, тыркум адыгабзэ зэришIэрэм нахь мыдэеу 
урысыбзи ешIэу къысщэхъу. Чэщ рэхьат къышъокIу ятIуи, 
хьакIэщым тыкъикIыжьы зэхъум, сыда нэгъоибзэкIэ Гъазыйрэ Быйрэ япIуагъэр?
- Сэри джа урысыбзэр ефэндым ышIэу къызэрэсщыхъугъагъэр арыщтын,- Тембулат къесэмэркъэужьыгъ,- 
адыгабзэ, урысыбзэ бзитIумкIэ шъузфэсакъыжь ясIуагъ. 
Гъазый Iимамым гущыIэныкIэ загъорэ регъэлыекIыми, 
утемыщыныхь, ащ ущэтхъу, уедэхэшIэкIы пае ыгу илъи 
имылъи уигъэшIэщтэп.
- Бый?
- СшынахьыкIэ зыфэдэр пшIэрэба?
- СэшIэ.
- Сыда ащыгъум укъызыкIысэупчIырэр?
- Загъорэ, тизакъо хъумэ, къысхэпыджэшъ ары.
- Сыдэущтэу Бый зыкъыпфешIыми, сэ сIорэм блэкIыщтэп. Хъугъэ, Хьасан-бэй, неущ тызэгупшысэн гори къэгъэнэжь, чэщ гупсэф къыокIу, нэфлъэшIу укъекI.
Аущтэу Къэрэмырзэ Тембулат ыIуагъэми, ежьыри 
Торнау штабс-капитаныри шъхьэгугъу къафэзыхьын гъогу 
неущ къапэщылъыгъ. Ащ тIури еплъыкIэ зэфэшъхьафыкIэ 
ыгъапэщтыгъэх. "Тидинэгъу шъумыIоу сIорэм шъукъедэIущтмэ, сэ ащ есшIэщтыр сэшIэ…- Игупшысэмэ апызыдзэжьыгъэ Торнау штабс-капитаныр Тембулат зытелъ пIэкIорым пэчIынатIэу щылъыгъ.- Къэрэмырзэ нахьыжъым 
есIокIыгъэмкIэ сыкъызэхишIыкIыгъэ фэдэу еIо шъхьае, 
адрэхэм сыдэущтэу зыкъысфашIыщта? Бый пшынахьыкIэшъ, 
къызэрэодэIущт-зэрэбгъэдэIощтым сицыхьэ телъ. Алахьым 
илIыкIуацIэр зыфагъэшъошэгъэ адрэ Гъазый Iимамыр? Ежь 
зыкъызэрэтигъэлъэгъурэ цIыф шъэбэ гукIэгъушIэу ар 
щытэп. КъэпшIэжьырэба ар Ягъыз зэрэдезекIуагъэр?.. Ар 
къэошIэжьымэ, сыда ащыгъум Гъазый уицыхьэ зыкIытемылъыр?.. Абдулахь ефэндымрэ Гъазый Iимамымрэ 
быслъымэн диным изехьакIо-лэжьакIохэшъ ары…"
- Очъыя, Хьасан-бэй? - Тембулат къэупчIагъ.
- Укъэджагъа, Тембулат? - къэлъэтагъэ фэдэу зишIызэ, 
Торнау штабс-капитаныр еупчIыжьыгъ.
- Учъыерэп сшIошIыгъэти ары… чъые, чъые ащыгъум…- Къэрэмырзэми чъыяшъо къызытыригъаозэ, 
зиушъэфыжьыгъ.

--- Page 531 ---

Мэршанэ Дзидзарэ бысымыр унэм къызекIым, ылъэгъугъэр ыгъэшIэгъуагъ: Абдулахь ефэндыми, Гъазый 
Iимамыми, Тембулати, Хьасан-бэий сэбахь амдэзыр 
зэдаштэ.
- Шъуипчэдыжь шIу охъуи, хьакIэхэр, бысым фэмыфым ыпэ шъукъэтэджыгъ,- Дзидзарэ зигъэсэмэркъэузэ, 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- ау Быйрэ сэрырэ тисэбахь нэмаз 
Алахьым пэдгъохыгъах.
- Бый нэIуасэ сызыфэхъугъэр тыгъоспчыхь нахь 
мышIэми,- Абдулахь ефэндым инэплъэгъу шъэф Торнау 
штабс-капитаным иамдэз штакIэ тыримыхэу къыIуагъ,- 
Алахьым ар зэрицIыф шъыпкъэр игъэпсыкIэ-шIыкIэмэ 
къахэщы. Хьау, хьау, тэ Алахьым тыримыцIыфэу, Ащ 
ынаIэ къыттемытэу, ынэшIу къытщимыфэу сIорэп, ау 
джыдэдэм зыпашъхьэ тиуцонышъ, лъэгонджэмышъхьэкIэ 
тыфетIысэхызэ, нэмаз зыфэтшIыщт Алахьышхом гу лъысигъати, Ежь ынэкIэ Бый сыригъэплъыгъ. О Алахьым илIыкIо ухъугъэшъ, ар нахь къыбгурыIощт. Ащ фэдэ хъун 
ылъэкIыщтба, Iимам? - Гъазый Iимамым къызэреупчIыжьыгъэр, мыдрэхэми ар зэрэзэхахырэр игуапэу зыцIэ къыриIуагъэм щытхъугъ: 
- Бый быслъымэн шъыпкъ, цIыфышIу, хьалэл, гукIэгъушI. Алахьыр зыIупэ телъэу зыгу имылъ цIыф Iаджи 
сэшIэ.
- Алахьым иджэхьнэм машIо ахэмэ къапыщылъ! - 
Абдулахь ефэндым игущыIэмэ кIэух къафишIыжьи, нэплъэ гъу шъэф Тембулат фэзыдзыгъэ штабс-капитыным 
еупчIыгъ: - О ащ сыдэущтэу уеплъыра, хьаджэ? Тыбзэ 
зымышIэрэм, Iимам, сиупчIэ фызэдзэкI.
Гъазый Iимамым урысыбзэкIэ зэридзэкIыгъэ упчIэм 
фэхьазырыгъэ Торнау штабс-капитаным иджэуапи кIэкI 
дэдагъ:
- Тэмэм, ефэнд, тэмэм.
ХХ
Гъогум техьащтхэ онэшитфымэ афэшъхьафэу джыри 
шитIумэ атх фыгу дзыорэ мэлырэ, щэрэ псырэ зэрыт 
пчэнышъо нэтхэр ядзэкIыгъэхэу, кIэкIо зэкIоцIыщыхьагъэ 
зырызи агошIэжьыгъэу шышIоIум дэжь щытыгъэх. Ахэр 
хьылъэзехьэ шыхэм атх зэрэрагъэкIугъэхэр Бый къыплъыхьащтыгъэх, щыкIагъэ зэрилъэгъулIэхэрэр ыгъэтэрэзыжьыщтыгъэх.
- Жьэу укъэтэджыгъ, Бый, пчэдыжьышхэ одгъэшIынэу 
тэ мокIэ тыплъэхъу,- лъэпэрыкIо шъабэкIэ къекIошъылIэгъэ Абдулахь ефэндым къыриIуагъ,- уисэбахь нэмаз 
пщымыгъупшагъэмэ, Алахьым къабыл пфешI.
- Сипчэдыжьышхи, сишыу къамыщи сщыгъупшэщтми, 
ефэнд,- "сыдэу мыщ тыгъоспчыхьэ нэс зыкъыспишIэпагъа" 
гукIэ Бый ыIозэ, къыфэгумэкIытыгъэм риIожьыгъ,- си 
Алахь сызэрэфэшъыпкъэ нэмазыр блэзгъэкIырэп.
- Ар дэгъу, сибыслъымэн къош, дэгъу. Уидунэе хьаф 
чIыпIэ къин узыщифэкIэ, Ащ ынэшIу къыпщифэщт, IэпыIэгъу къыпфэхъущт, гъогу пхэндж утыригъэхьащтэп. Мы 
лъэкъофыр ара Хьасан-бэй хьаджэм ишыр? Щэщэн чыжьэм 
къикIыгъэмэ, лъэбжъэ пытэ иI. Хьауми ар шъо фызэпэжъугъэпэшыгъа?
- Хьасан-бэй хьаджэр гъогум къыщытIукIагъ отIуагъи, 
лIы гъэIылъыгъэ-гъэсагъэу, ишъхьэкIэфэ-лъытэныгъи инэу, 
"гъогум къыщыпIукIэрэ-умышIэрэр зэмыгъэкIэс" черкесмэ 
зыфаIорэ гущыIэжъыр пщызгъэгъупшэн цIыфэу ащ сыхэплъагъ. 
- Ежьыми шъори джаур урысыбзэ тIэкIу зэрэшъушIэщтыгъэр дэгъу, армырмэ сыдэущтэу шъузэдэгущыIэныгъи…- Абдулахь ефэндыр джы щхи, къыIуагъэхэм ежь 
изекIуакIэ къыригъэкIу-къыдыригъэубытызэ, кIэух-зэфэхьысыжь афишIыжьыгъ: - Хьасан-бэй хьаджэр гъогогъу 
къызэрэшъуфэхъугъэм фэдэу сэри гъусэшIукIэ Алахьым 
сызэрэшъуигъэштагъэм утегущыIэжьыныр емыкIу. Черкес 
къушъхьэмэ уизакъоу уащызекIоныр щынагъо, узын нахьи 
утIумэ, ущымэ, нахьышIу. Шъыпкъэба, Бый?
Гъогум техьащтхэ-шэсыщтхэр къакIохэу Бый зелъэгъум, гъудэм фэдэу къыпыпкIагъэм иупчIэ шъорышIыгъэ 
джэуап римытыжьыным пае, гушIуагъэ. Ау къытефэрэр 
ефэндым фишIагъ: ишыIупIэрэ илъэрыгъырэ ыубытхи, 
ыгъэшэсыгъ.
Кавказ къушъхьэтх шъхьаIэм тыгъэ плъыжьыр къыкъосыкIынэу ригъэжьэгъагъ Мэфэдыкъурэ Сэфэрбыйрэ 
къызыщяжэщтыгъэхэ Тхьагъэлыдж мыжъошхом шыухэр 
зынэсхэм.
- Фэсапщи, куп,- шымэ къяпсыхыщтыгъэхэм Мэфэдыкъу къапэгъокIыгъ,- мыщ фэдэ жьырытэдж пасэкIэ 

--- Page 532 ---

шъукъэсынэу кIэлэхъумрэ сэрырэ тыгугъагъэп. Сызыщымыгъозэ шыуи къышъухэт… Ора сэIо, Абдулахь ефэнд, 
къэсымышIэжьыгъэр? Сыдэуи зыбгъэлIыжъыгъа, ужакIи 
инэу къэбгъэкIыгъа?.. Тыгъуаси тыгъоснахьыпи Ачыпсоу 
джэмэхьатыр къыуажэщтыгъэми, непи къыожэми, гъогумафэ утехь, уигухэлъ къыбдэрэхъу.
- "Алахьым утырегъахь, Алахьым къыбдерэгъэхъу" 
Iоба, Мэфэдыкъу,- Абдулахь ефэндым Алахьыр хэмытэу 
Мэршанэ лIыжъыр къызэрэфэлъэIуагъэр ыгу зэрэримыхьыгъэр къыригъашIэзэ, къыриIуагъ,- Алахь лъапIэу 
лъагэр зыгу имылъэу зекIо ежьэрэм игъогуи шIущтэп, 
игухэлъи къыдэхъущтэп. Тэ Алахьыр тигъусэ, джэнэтым 
тыфэзыщэщт лъагъоу Ащ тфыхихыгъэм тытет. Адрэ къэпIогъэ Ачыпсоу джэмэхьатымкIэ мысагъэ зыфэслъэгъужьырэп. Быслъымэн зэрэгъэкIод-зэрэукIыжьыр Алахьым 
ыдэрэпти, шъуичылэ сыкъыдэхьагъэп. Ащ тызэригъэгъуазэрэ гущыIэ нэфмэ Гъазый Iимамымрэ Хьасан-бэй хьаджэм рэ хагъэукъуагъэхэп, шъолъэгъу, джыназым тыщызэфимыхьэу быслъымэн динлэжьищми ЦужъыукI чылэ гупсэфым 
тыщызэIуигъэкIагъ, тызыщиушэтыщт гъогу хьылъэ чыжьи 
тызэдытыригъэхьагъ.
- Аущтэу оIомэ, сыдэу тшIын.- Тыркум идинлэжьыцIэ 
Мэфэдыкъу къыримыIоу зыфыкIэгъожьыгъэ игущыIэкIэ 
ыухыжьыгъ: - Хымэ хэтымыгъэлажьэу тихьадэхэр тэр-тэрэу 
зетхьажьыгъэх.
- Адэ ары, Iушэу шъупсэугъ, къэзгъэзэжьырэр Алахь 
гукIэгъушIым ыпашъхьэ регъэхьажьы.
- Модэ ти Тыгъэшхо къыкъокIыгъ,- Мэфэдыкъу ынэIу 
тыгъэм фигъази, ыIэхэр зыпэIуищэягъэх,- амин шъуIо.
Абдулахь ефэндымрэ Хьасан-бэй хьаджэмрэ арых 
зыIэхэр едзыхыгъэу тыгъэм еплъыщтыгъэхэр. Мэфэдыкъу 
итхьалъэIу зеухым, ефэндыр Гъазый IущхыпцIэ-ешъэ бэкIызэ, егыигъ:
- КъызгурыIорэп, Алахьым илIыкIу, уитхьалъэIукIэ.
КъеупчIыгъэм риIожьыщтыр зымышIэщтыгъэ Гъазый 
Iимамым ычIыпIэкIэ Къэрэмырзэ Тембулат тыркум есэмэркъэужьыгъ:
- Игъусэмэ закъыхигъэзынэу фэягъэпщтын.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Хьасан-бэй хьаджэмрэ сэрырэ 
тышъуигъусэп…- Щхы фэдэзэ, Абдулахь ефэндыр къесэмэркъэужьи, нахь мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - 

--- Page 533 ---

ТхьитIу зыдэпIыгъыныр дунай псэур зиIэмыр Алахьышхом 
ыштэрэп. Джары Алахь лъапIэу лъагэм идунэе хьаф 
щиушэтыхэрэ иIумэтхэм апае джэнэт гупсэфыпIэрэ джэхьнэм машIомрэ зыфиIыгъыр. Амин шъуIо!
Къушъхьэ лъэгъо бгъузэ щынагъохэр къызпыщылъхэ 
нэбгырыимэ, хэти ежь бзэу IулъымкIэ Тхьэ зелъэIухэм, 
зыжакIэ аумыскъэрыгъагъэ ефэндым къыригъэжьагъэр 
къыухыжьыгъ:
- Джар хъун. Армырмэ, Алахьым зэуи арэп иушэтыпIэ къушъхьэ лъагъо къыщытигъэхъулIэщтыр… Тыкъэухъум, унэшIу къытщыф, тыгу шIу игъэлъ, си Алахь.
Абдулахь ефэндым иуаз-къыкIэIотыкIыжьыхэр зыуджэгъугъэ Мэфэдыкъу лIыжъым ахэр пкъырымыхьагъэхэу, 
ежь купым зэришъхьэр, къызэредэIунхэ фаер афигъэпытэзэ, ариIуагъ:
- Быслъымэн Iофхэр зэхэшъуфыгъахэхэмэ, сэ джы 
къышъосIощтым шъукъедэIу. Мо къушъхьэ сыджыфыр 
шъолъэгъуа? "Нэм уегъаплъэми, плъапшъэ кIеуты, узытет 
лъагъор оркIэ гугъапIэ" сятэжъ зыфиIощтыгъэр шъыпкъэшъ, ащ мэфищ пIалъэкIэ шъунэзгъэсыщт. СIорэм 
шъукъедэIущт, зы лъэбэкъу пакIо, зы Iэпэ залэкIи шъуилъагъо шъудэхыщтэп. Шыхэр шъуиIэдэжьыщтхэп, зырызэырызэу ахэр тауж итыщтых. СыхьатитIу пэпчъ зытэгъэпсэфы. Сэ шъуапэ сеуцо, сауж Хьасан-бэй хьаджэр, етIанэ 
Тембулатрэ Абдулахь ефэндымрэ, Быйрэ Гъазый Iимамымрэ. ЗэкIэми ауж Сэфэрбый кIэлэхъур итыщт. КъыжъугурымыIуагъэ щыIэмэ, сыкъэдаIо.
"ПIорэ-пшIэрэм тыкъедэIунэу, тыдэмыхынэу зыпIуагъэкIэ,- Абдулахь ефэндыр гукIэ щхыпцIыгъэ,- сыда 
укъыкIытэупчIыжьырэр? Тфэбгъэнэфэгъэ зэкIэлъыкIуакIэм 
зыгорэ къеогъэкIа? КъимыкIыщтыгъэмэ, Къэрэмырзэ 
зэшитIумэ азыфагу сыдигъэуцощтыгъэп… ОшIэ-дэмышIэу 
гъусэ сызыфэхъугъэхэр лъэшэу зыфэсакъыжьых. Мыхэмэ 
яIуи-яшIи зэхэлъ, аушъэфырэр сыдэущтэу зэзгъэшIэн 
слъэкIыщта? Гъазый Iимамым сыщэгугъы шъхьае, уицыхьэ 
зытемылъын цIыфэу къысщэхъу. Къысщэхъуа хьауми 
сеплъа?..- Тырку ефэндыр зэупчIыжьи, зыдэхьащхыжьыгъ: - ТызэIугушIозэ, быслъымэн дин гущыIэ IэшIухэмкIэ тызэрэгъэпцIэжьы. Адэ зитэмэпкъ дэдзыекIэ зыгу жьы 
дэзгъэкIырэ Бый? Джары къызгурымыIорэр. Гъусэ къышъу фэхъугъэ хьаджэм щэщэнышъо теорэп зесэIокIым, 

--- Page 534 ---

"ори тыркушъо къыптесымыштэн слъэкIыщт" къысиIуи, 
нэкIэ сишхы пэтыгъ. Тембулат нэмыIэмэ, ар зэкIоцIылъзэкIоцIыгъэчэрэгъуагъ. Мэфэдыкъу лIыжъым ибжь Тембулатрэ Сэфэрбыйрэ ателъ, ахэмэ ар яцуау. Мы зэIахьыл 
зэнэIосэ-зэдэIужьымэ зы шъэф зэдыряI, ар нэрымылъэгъу 
лъапсэкIэ Хьасан-бэй хьаджэм екIужьы. Сызэгуцафэрэр 
шъыпкъэмэ, зэрифэрэ Iофым ар дэгъоу фытегъэпсыхьагъ. 
Мощ икIокIэ-сакъыкIэ егъашIэм къушъхьэ лъагъомэ атетыгъэ-ясэжьыгъэу къыпщегъэхъу… СеIункIэу къуладжэм 
дэсыдзэгъагъэмэ, псапэ сшIэщтыгъэ…"
Зытх пытэ иплъэхэзэ, джахэр зыфаIощтыгъэ джасусыр 
къызэмыплъэкIыщтыгъэми, ежьыми игупшысэ-упчIэхэр 
зыфэгъэхьыгъагъэхэр гукIэ ыкIыб дилъагъощтыгъэ Абдулахь ефэндыр ары. НэIуасэ зыщызэфэхъугъэхэ тыгъо спчыхьэ къыщегъэжьагъэу тIуми зэфаIогъэ-зэфашIагъэмэ 
ахэгупшысыхьэ: "Сэ гуцафэ зэрэфэсшIырэм фэдэу ежьыми 
ицыхьэ къыстелъэп. Адыгэ хабзэр сыукъозэ, ыпшъэкIэ 
сызэрэтIысыгъагъэр армэ шIэ? Ар хэти къехъулIэн ылъэкIыщт, ащ сэр-сэрэу гу лъысти, згъэтэрэзыжьыгъэ. СшIагъэр зышIомытэрэзыгъэ Тембулат къызэрэсфычIэплъыгъагъэр? Нахьыжъым уихэукъоныгъэ гу лъыуигъэтэжьмэ, 
бгъэшIэгъон хэслъагъорэп. Амдэзштэныр, нэмазшIыныр 
ары сIонти, сыгу илъыр мощ тэ щишIэна, зы тIысыгъокIи, 
шъхьэщэ шIыкIэкIи, къэтэджыжьыкIэкIи, шъхьэбгъу гъэзэгъукIи зыхэзгъэукъуагъэп. Мэфэдыкъу зэриIуагъэу 
"Арткъуаджэ тынэсыфэ гъогу зэхэкIыбэ къытпыщылъыщт…"
Абдулахь ефэндыр гъусэ къазэрэфэхъугъэр зыгу 
римыхьыщтыгъэ Мэфэдыкъу лIыжъыми, тыркур къыхэмыхьажьыгъэми, зэгупшысэн ихъоигъ. ЗэкIэми анахьэу 
зышъхьэхэр тыгъуасэ чIалъхьажьыгъэхэ ячылэлIымэ якIодыкIэ ыгъапэщтыгъ: "ЛIэкIэ Iаджи, укIыкIэ Iаджи щыI… Ау 
Къэсэипщым тичылэ къырихыгъэ емыкIур сиакъыл къыубытырэп. ТыгъуакIо фэкIуагъэхэм ямыплъыгъэми, сэ 
къысэплъы хъущтыгъэба… КIэлэхъум ыIорэм седэIунти, 
чылэм сыдэсын фэягъэ. Хьадэхэр дгъэтIылъхэ зэхъум, 
шъузыфэсакъыжь, мыхъун шъушIэкъон сIуи, джэмэхьатым 
сеушъыигъ шъхьае, хэт ышIэра тиныбжьыкIэ шъхьэплъырхэм агу къэкIыщтыр… ЗаIэтэу Къэсэипщым екIухэмэ, 
егъэшIэрэ чылэгъо зэзаом зыхэтыдзэжьын! Мы зыкъытпызышIэгъэ тырку ефэндым тичылэ тхьамыкIагъокIэ зыкъызэрэтфишIыгъэм, ежь зэриIоу, уиIорэ уишIэрэ хэлъэу ара, 

--- Page 535 ---

си Алахь? Ащыгъум сшIэрэп уибыслъымэн дин тыгу зэритыубытэщтыр… Хьау, хьау, тытыгъонэу, тызэонэу, мэхъэджагъэ зетхьанэу сIорэп. Хьаджэ нэпцIыр къызэресщэкIырэмкIэ сызэрэмысэри зыдэсэшIэжьы, уилIыкIокIэ тызыгъапцIэрэ ефэндыр зэрэмыцIыф хъатэми сегуцафэ. Тызыщыуушэтэу зыфапIорэ уидунай хьаф, сэри сызэрахэтыжьэу, 
цIыфышIоу тетыр макIэ. Ахэмэ захэсэлъытэ шъхьае, 
зигугъу сшIыхэрэр сэ сфэдагъохэт… Ар хъунэп шъыу, 
егъэлыегъащ!.." - Мэфэдыкъу зытет лъэгъо щынагъом 
зыкъыригъэшIэжьыгъэ фэдэу зыфэгубжыжьышъ, шъхьэм 
къыфечъагъэхэ гущыIэ мышIухэр зыщигъэгъупшэхэзэ, 
къызэджэкIы:
- Адэ, Абдулахь ефэндыр, зи къапIорэпи, сыд шъуикъэбар?
- Сыд къэсIон, тхьамэтэ маф, Алахьыр тыгу илъэу 
тызытепщэгъэ лъагъом тырэкIо.
- Узытет лъагъом зи угу къыгъэкIырэба? - къесэмэркъэуми ишъыпкъэми умышIэнэу джыри Мэфэдыкъу 
лIыжъыр къызэджэкIыгъ.
- УкъызыкIэупчIагъэм ышъхьэ къыпфисымыхыми, ар 
угу имыгъэлъымэ, нахьышIу.
- Алахьым идунэе хьаф тызэрэщыпсэурэр зыщыдгъэгъупшэнэуи?
- Хьау, иджэнэт мафэ тыгу илъынэу ары.
- Уиджэнэт мафэ зыфэбгъашIорэ быслъымэнмэ ащыщ 
тышI, си Алахь.
- Ары, ары,- Мэфэдыкъу лIыжъым ефэндым дыригъашти, "зыцIэ къыпфэмыIошъурэ джэхьнэм лъэмыджым 
узэрэтетыри зыщымыгъэгъупш" гукIэ фидзыжьыгъ. 
ЗэпыупIэ бащи фимышIэу игъусэмэ агу къыIэтыжьыгъ: - 
Мо къэгъэзэгъум дэжь уцупIэ щыIэшъ, ащ тищэджэгъо 
нэмази тищэджэгъуашхи щытшIын, тишхэми таIуупхъухьан.
Амдэз ыштэным ыпэкIэ Торнау штабс-капитаныр 
мыжъошхо къогъум къуахьэу Абдулахь ефэндым зелъэгъум, гуцафэ озымыгъэшIын ушъхьагъу къыгъотызэ, ыуж 
ихьагъ:
- Олахьэ ар сэри сидагъом…
Абдулахь ефэндым иушъхьагъу къичъыкIэ зыгу 
римыхьыгъэхэ Къэрэмырзэ зэшитIур зэфычIэплъыжьыгъэх. 
Амдэзштэным зыфэзгъэхьазырыщтыгъэ Гъазый Iимамыри 
"хьаджэмрэ" "ефэндымрэ" зыкъохьагъэхэ мыжъо лъэныкъомкIэ плъагъэ. ЗэкIэми афэсакъыщтыгъэ Бый 
зэтэджым, Мэфэдыкъу щхыпцIызэ, ыдагъэп:
- Уемыгъэзыгъэмэ, кIэлэхъу, а лъэныкъом щыпшIэн 
щыIэп.
- Алахьыр зыжэ дэмыкIрэ тырку ефэндым сицыхьэ 
телъэп…- Бый ежь зэриIожьрэр адрэмэ ариIокIызэ, гъумыгъугъэ, зыгъэгумэкIри ыушъэфыгъэп.- Ежьыми Хьасан-бэй щэщэн хьаджэмкIэ цыхьэ къытфишIырэп… Оры, 
Iимам, ар къытпызылъэшъуагъэр…
- Сэры, Бый, о пфэмыухырэр…- Гъазый Iимамым 
зэхихыгъэр ыгу къеуагъэми, Iоф зыримыгъэшIы фэдэу 
шыихъ макъэкIэ къыIуи, иамдэзштэн пиублэжьыгъ.
ЗыкIыбхэр зэфэгъэзагъэхэу уцугъэхэ нэбгыритIум яз, 
Абдулахь ефэндым, урысыбзэ дэгъукIэ къыIуагъ:
- Гъогу хьылъэм ущызэтеIэжэгъэныр къин…
- УмылIыжъэу лIыжъышъо къызытебгъаоми ара?..- 
Торнау штабс-капитаным къыдэгущыIагъэр зыфэдэр 
зыдыригъэшIэжьызэ, урысыбзэкIэ есэмэркъэужьыгъ.
- Узэрэурысыр узигъусэмэ ашIа?
- Сызэрэщэщэныр зышIошъ хъугъэмэ ашIэрэр къыуаIуагъ.
- Узэрэурыс джасусыр сызидиныгъомэ ясIомэ?
- О узфэдэри яIу, ау ар пфэшIэнэп.
- Зыхэмыгъэукъу, джаур.
- Ар зыпшIэкIэ, къуладжэм узэрэдадзэщтыр зыщымыгъэгъупш! - джащ фэдиз зэраIофэ Торнау штабс-капитаныр зыфызэмыплъэкIыгъэ тыркум фидзыжьи, 
къыIукIыжьыгъ.
ЗисэнэхьаткIэ зэфэдэхэу, зидинкIэ зэпыихэу мыжъо 
къогъум зэуж итхэу къыкъокIыжьыщтыгъэхэ нэбгыритIум 
азыфагу мыхъун горэ къызэрэдэфагъэр Мэфэдыкъу 
лIыжъым къыгурыIуагъ. Ау гукIэ щхыпцIыгъэ нахь, къызхигъэщыгъэп. 
Нэмазым ыуж щэджэгъошхэ IэшIэх зашIым, Мэфэдыкъу къыIуагъ:
- Алахьым зигъогу псынкIэ къызыфишIын куп, сызэхэшъушIыкIынэу сышъущэгугъышъ, сызыгъэгумэкIырэр 
къышъосIон. Тичылэ тхьамыкIагъо сыкъыхэкIи, гъогу 
сызэрэжъудытехьагъэр, сегупшысэжьыгъэшъ, къезгъэкIурэп. Абадзэр аужрэ акъыл зэраIоу, о пшIагъэмкIэ, 

--- Page 536 ---

ефэнд, сыкъыогыизэ, сэ зэсшIэжьыгъэр емыкIу, хэт ышIэра 
чылэм къыдэхъухьащтыр, згъэзэжьмэ, нахьышIу.
- Узаф, Мэфэдыкъу, узаф,- Торнау штабс-капитаныр 
къызэрэфилъыгъэр зышъхьэ имыкIыщтыгъэ Абдулахь 
ефэндыр зэхихыгъэм ыгъэгушIуагъ,- сэри ащ джыдэдэм 
сегупшысэщтыгъ.- "Зыбзэ къызэзгъэтIэтэгъэ урыс забытыр джау гъусэ къафэхъугъэу аIоми, мыхэр зэрэшIэх, 
убыслъымэнкIи, къызэрэоплъынхэ щыIэп…" - Ачыпсоу 
джэмэхьатымкIэ симысагъэ сэри зыдэсэшIэжьы. Сыдрэ 
быслъымэн IофхэмкIи, Мэфэдыкъу, Алахьым гъусэ сыкъыпфешIы, шъуипхэнджыгъэ жъугъэтэрэзыжь, сиIумэтмэ 
къатемыфэрэр яшъумыгъашI, жъугъэмамырых къысеIо. 
ЦIыфхэр зэлъэIухэу, Ежь зыми емылъэIужьырэ Алахь 
лъапIэу лъагэм джаущтэу зиухыгъэкIэ, уизакъоу озгъэгъэзэжьынэп, сэри Ачыпсоу сыкъыбдэкIон. Зыгу плъыгъэ 
джэмэхьатри дгъэIэсэн, Къэсэипщыми тыдэгущыIэн.
Мэфэдыкъу гукIэ щхыпцIыгъэ. Янахьыжъ къыриупхъукIыгъэ Iофым Тембулатрэ Сэфэрбыйрэ щымыгъозэгъагъэхэми, зэтхьагъэпцIэкIыщтыгъэхэ нэбгыритIумэ Гъазый 
Iимамыр ахэмыгущыIэнэу нэплъэгъу шъэфкIэ раIуагъ. Зи 
зэхэзымыхы фэдэу зызышIыщтыгъэ Бый ары зытхьакIумэ 
кIэгъэзыкIыгъэу онэшым кIэрытыгъэр.
- Адэ, Алахьым зынэшIу къызщифэн быслъымэнхэр, 
Мэфэдыкъу нахьыжъымрэ сэрырэ итхъухьагъэм зи къешъуIуалIэрэпи? - "щэщэн хьаджэри" къыдыригъэубытызэ, 
Абдулахь ефэндыр къяупчIыгъ.
- Аущтэу шъо ишъухъухьагъэмэ, тэ сыд къышъотIон…- зигъогу пызыублэжьыщтхэм ацIэкIэ Бый къыIоныр 
темыфэщтыгъэми, къыригъэкIузэ, джэуап къытыжьыгъ.- 
Зыфэжъугъэзэжьырэ тхьамыкIагъор Iоф хьылъэми, гъогумаф шъотэIо, ау, шъуфаемэ, сишIошI шъосIон: сэ 
лъэныкъуитIури сэгъэмысэ.
- Ары, ары, Бый, ухэукъорэп, Алахьым псынкIэ къытфишIын, Iоф хьылъэ къытпыщылъ,- псынкIэу зипхъуати, 
Абдулахь ефэндыр шэсыжьыгъэ. Нэ плъырхэмкIэ щытхэм 
ашъхьапырыплъи, щхыпцIышъозэ, Торнау штабс-капитаным 
риIуагъ: - Гъогогъу узыфэхъугъэхэм, Хьасан-бэй, сэ 
Iадж ри саIукIэнэу сыгу къысеIо, ау орырэ сэрырэ тызызэIукIэжьыщтыр Алахьым фэшъхьаф ышIэрэп.
- ПшIэхэнэп тигъогупэхэр джыри зыщызэолIэщтхэр…- 
Торнау штабс-капитанри щхыпцIыгъэ.

--- Page 537 ---

ХХI
Дунаир фабэми, узыгъэулэун мэфэ гопэгъоп.
ОшIэ-дэмышIэ къичъыгъэкIэ зэдэшэсыгъэхэ шыуитIумэ 
агу зэрэзэфэмышIур къызыхамыгъэщэу заулэрэ кIуагъэхэу, Абдулахь ефэндым къыIуагъ:
- Алахьым непэ мэфэ шIагъо къытфишIыгъ.
- Ачыпсоу къыдэхъухьэгъэ тхьамыкIагъомкIэ зыкъытигъэшIэжьи, къызэрэтигъэгъэзэжьыгъэр арыщтын…- 
Мэфэдыкъу ыгу илъыр къымыIоу ыIупэ телъымкIэ щхыпцIыгъэ.
- Адэ ары, тыгу шIу къыригъахьи, къытигъэгъэзэжьыгъ. 
Модрэ купри шъуитхьамыкIагъо шъхьэщымыкIыгъэхэмэ 
хъуныгъи… Сыда шъуIуа ахэмэ якъэбарыр?
 - Сыд якъэбарын,- "мы къыбдежьэжьырэм фэсакъ, 
сэщ фэд" Торнау штабс-капитаныр Мэфэдыкъу къызэреIушъэшъэгъагъэм ыгъэсакъызэ, ыуж ит шыум джэуап 
ритыжьыгъ,- тэ тфэдэу ахэми ягъогу хагъэкIыщтын. 
Ящыпэ лъагъу пшIошIа зытетхэр?
- Хьасан-бэй хьаджэри ара?..- "щэщэныр" зыфэдэ 
цIыфыр джы зышIэщтыгъэр къэупчIи, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Сщыгъупшэжьыгъи, ар гъогогъу къышъуфэхъугъагъ ныIэп… Арткъуаджэ щишIэщтыр сшIэрэп 
нахь…
- Хьаджэм иIофхэр тэ тизэхэфынхэп,- Мэфэдыкъу 
гугъуемылI фэдагъэми, гукIэ зистыжьызэ, къыIуагъ.- 
Пщыгъупшэжьыгъэмэ сшIэрэп нахь, узеупчIым, ышъхьэ 
къыпфырихыгъагъ.
- Ара?..- зэхихыгъэр Абдулахь ефэндым ыгъэшIагъо 
фэдэзэ, фэIазэу ушъхьагъу къызыфигъотыжьыгъ.- Джары 
сэ сызэрэщытыр, симыIофхэр сшъхьэ изгъэлъыхэрэп. Ау, 
шъыпкъэ, Арт оркъым дэжь зэрэкIорэр, ащ Батум зызэрэригъэщэщтыр къыIогъагъ…- Абэдзэ-абхъаз лIыжъым 
ыныбжь хэкIотагъэ емыпэсыгъэ тхы пытэм тырку Iофхэр 
зезыфэщтыгъэ ефэндыр иплъэзэ, гукIэ щхыпцIыгъэ: 
"ШъуичIыгу къыщешъущэкIырэ "щэщэн хьаджэр" зыфэдэ 
джаурыр зэсымыгъэшIэгъагъэмэ, ащ фэгъэхьыгъэу къапIохэрэр сшIошъ хъуныгъи…" - зыщиIуагъэм, пчыкIэр 
ошIэ-дэмышIэу ошъогум къыхэхъупскIыкIи, Мэфэдыкъутхэм къаухьэщтыгъэ къушъхьэ шыгум къыщыогъэ 
шыблэм осыр зэщиутыгъ. ЗыкIуачIэ зымышIэжьырэ ос 

--- Page 538 ---

къаом чъыгхэр рекIыкIых, мыжъохэр зэредзэх, ос сапэр 
зэрехьэ.
ЗишыIупIэхэр зыIыгъыхэу, кIакIор зышъхьарыубгъуагъэхэ Абдулахь ефэндымрэ Мэфэдыкъу лIыжъымрэ дунэе 
гукIодыгъом Тхьэ щелъэIух:
- Я си Алахь, унэшIу къытщыф, тыкъэухъум!..- тырку 
ефэндым еIо.
- Я си Тыгъ, си Шыбл, си Алахь, шъугу къызэрэтэбгъэн 
гунахь тшIагъэп, тыкъэшъуухъум!..- Мэфэдыкъу лIыжъри 
мэгуIэ.
ОшIэ-дэмышIэ щынагъор къушъхьэтхым къызэрэщежьагъэм фэдэу ошIэ-дэмышIэ кIым-сымкIэ уцужьыгъэ: 
уашъор къабзэ, тыгъэр къепсы, бгъэжъхэри огум 
щэхьарзэх, пщэф кошэ зырызхэри Ошъутэн къушъхьэ 
лъэныкъомкIэ къесыкIых, жьым зэрихьэгъэ ос сапэри 
жъужьыгъэ. 
- Тинасыпти, ос къаом къушъхьэ лъапсэм тычIиубытагъэп…- Ыкъо зипэщэ купыр зыдэкIорэ лъэныкъом 
нэплъэгъу гумэкIыкIэ Мэфэдыкъу плъэзэ, "мо къушъхьэбгъу къэгъэзэгъум ахэр къызыкъомыкIыхэкIэ, мыхъун 
горэ къяхъулIагъ" зыщиIощтым, ынэ къыпэшIофагъэм 
къызыIурегъэпхъоты: - Хьау, зи къяхъулIагъэп, муарых! 
Нэбгыритфыри зэуж итхэу чапэм рекIокIых.
- Ары, ары, зы, тIу, щы, плIы, тфы…
- Къэмылъыт, къушъхьэ лъагъом цIыф щапчъырэп! - 
зыгу мышIу Мэфэдыкъу лIыжъыр тыркум фэгубжи, нахь 
мэкъэ шъабэкIэ еупчIыжьыгъ: - Хьауми ащыщ горэ ахэзынэу уфэягъа?
- МышIумэ, къэслъытэнэп. Ау "ащыщ горэ…" зыфэпIуагъэмкIэ сигунахь къэохьы. Алахьэм тызыщиушэтын 
чIыпIэ тызырегъафэм, сэ ахэмэ сафэлъаIощтыгъэ нахь, 
бзэджагъэ сыгу къафизгъэхьагъэп. Алахь зизакъом сыкъызэхихи, олъэгъу, ынэшIу къытщифагъ. ЗэмышIу зэфыщытыкIэ быслъымэнхэм къызыхэдгъафэмэ, Алахьым 
къытфидэщтэп, тигухэлъхэри къыддигъэхъущтхэп. СэркIэ 
ухэукъуагъ, Мэфэдыкъу, уицыхьэмышIыгъэ зэкIэпхьажьыгъэмэ, сигуапэщтыгъэ.
- Сыосэмэркъэугъ нахь, ащ фэдэ къизгъэкIыгъэп,- 
Мэфэдыкъу гукIэ щхыпцIи, еIэсэкIыжьыгъ,- хъугъэ, нэмыкI 
горэм тытегъэгущыI.

--- Page 539 ---

- Сэмэркъэур Тхьэм икIас, аущтэу оIомэ, дэгъу,- 
Абдулахь ефэндым фадзыгъэр ыгу римыхьыгъэми, къызхигъэщыгъэп,- тыгу зыгъэшIун горэ ошIэмэ, къаIо.
- КъэсIон,- Мэфэдыкъу иш къызэтыригъэуцуагъ.- 
Къушъхьэтхым зэ еплъыхи.
- Тидунэе хьаф сищыпэлъэгъу пшIошIа?..- Ефэндым 
къыIуи, инэплъэгъу къыубытыгъэмэ къыхагъэкуукIыгъ: - 
Субхьаналахь, Алахьым идунэе хьаф сIэгушъо илъым 
фэдэу сэлъэгъу!.. Хы ШIуцIэри, черкесхэм я Iошъхьэмэфэ 
шыгуитIуи къэлъагъо. Мо шъоф зэпэIукIотхэм апхырычъырэ псыхъор Пшызэба?.. Ары, ащ Инджыджи, Уарпи, 
Лаби, Шъхьагуащи, Псэкъупси, Пщыщи хэлъэдэжьых.
- Адыгэмэ япсыхъуацIэхэр дэгъоу къэопчъых…- 
зэхихырэр зыгъэшIагъощтыгъэ Мэфэдыкъу къыIуагъ.
- А лъэныкъом сыщыIагъэшъ, япсыIубэ къысIуфагъэшъ 
ары…- КъызыкIыхихырэр ежь зыдишIэжьэу тырку ефэндым къыIуи, гые кIэух къыфишIыжьыгъ: - Шъо, абадзэ-абхъазхэм, къышъолъытыгъэмэ, джа лъэныкъом щыпсэухэрэ бэслъыные, абдзэхэ, кIэмгуе черкесхэр, шапсыгъэхэри 
зэрахэтыжьэу, ислъам диныр къабыл афэхъугъэу Алахьым 
ибыслъымэн цIыфых.
- Бжъэдыгъухэр, убыххэр быслъымэныгъэм сыдэу 
фыщытых?
- Быслъымэн IофымкIэ убыххэм тафэраз, ау бжъэдыгъухэр къыдгурыIохэрэп, зыдагъэзэщтыр амышIэу тIэкIу 
зыралъэшъухьэ…
- Ялъэпкъэгъумэ ахэкIыжьыхэу тэ кIощтха?.. Къэзэкъхэр къапэIутIысхьагъэх.
- Тэри джары тIорэр, ау абдзахэмэ быслъымэн диныр 
бжъэдыгъумэ нахь арагъэштэнэу тащэгугъу.
- Фэмыехэмэ, сыдэущтэу ябгъэштэщт? 
- Ащ шIыкIэ Iаджи иI. Тхьабэр зыщыжъугъэгъупши, 
Алахь зизакъор шъугу ижъугъэлъ.
- НекIо! - Мэфэдыкъу зэхихыгъэм ыгъэмэхъаши, иш 
ригъэжьэжьыгъ.- Къысфэжъугъэгъу, си Тыгъ, си Шыбл. 
УгущыIэ пшIоигъомэ, хьакIэ, шъуитырку хэгъэгу тытегъэгущыI. Тыркуем дышъэр лъапэкIэ щадзэу зыфаIорэр 
шъыпкъа?
- Тыркуе быслъымэн хэгъэгум ущыIагъэба?
- Зэгорэм Тыркуем сыкIонэу сызежьэм, хыоешхом 
къысигъэгъэзэжьыгъагъ.

--- Page 540 ---

- Хым уаи щэхъу, къухьэхэри чIехьэх, ау ащ пае шъуадэжь икъэкIон къэдгъанэрэп… Ары, ары, Мэфэдыкъу, 
къызгурыIуагъ, тхьэ Iофмэ татегущыIэрэп. Дышъэр лъапэкIэ 
Тыркуем щадзы сIомэ, усэгъапцIэ, ау хэгъэгу тхьамыкIэп. 
ЦIыфым ищыкIагъэр зэкIэ, Алахьым ихьатыркIэ, зэрегъотылIэжьы. Къэралыгъо зэтегъэпсыхьагъэр Алахьым илIыкIо султIан пачъыхьэм зэрещэ.
- СултIан пIуи?
- Ары, сыда?
- Черкес-адыгэхэми хыкIыб Мысырым султIан-пачъыхьэхэр щыряIагъэхэшъ, ары.
- Черкес султIанхэр ара зыфапIорэр? Черкесхэм 
Мысыр чыжьэм зэгорэм щыряIагъэ султIанхэр агу къагъэкIыжьын нахьи, тырку султIан-пачъыхьэ благъэм зырагъэзэгъыгъагъэмэ, нахьышIугъ.
- Ари шъыпкъэ, ау тырку пачъыхьэм черкесхэр урысмэ 
аритыгъэу ары къэбарэу щыIэр.
- Ар егъэзыгъэ IофкIэ тхылъыпIэм тыратхагъ. Урысджаурмэ аIорэр пшIошъ умыгъэхъу. Черкесмэ къапыщылъ 
тхьамыкIагъор джыри къагурыIорэп… Шъыпкъэм уфаемэ, 
Мэфэдыкъу, Тыркуер Черкес хэгъэгум енэцIырэп, ащ иIэр 
фикъущт, ау къэзэкъмэ Пшызэ иджабгъу нэпкъ быслъымэн 
чIыгур зэраубытыгъэм фэдэу, тигъунэгъу хы ШIуцIэ Iушъом 
ахэр къыIудгъэтIысхьащтхэп.
"Мыдэ мыщ ыIохэрэр!..- Мэфэдыкъу лIыжъыр гукIэ 
зыфыхэкуукIыжьыгъ.- Торнау джасусым адыгэ чIыгур 
шъэфэу къызэпеплъыхьэ, мыр шъхьэихыгъэ-нэиутыкIэ, 
быслъымэн диныр къызыфигъэфедэзэ, къыддэгущыIэ… 
Мыри, мо къушъхьэм пхырытщырэ "хьаджэм" фэдэу, 
зыуж итыр гъэнэфагъэ, ау къыриупхъукIи, сыда къызыкIыздигъэзэжьыгъэр? ЗиIоф зезыфэрэ купым яшъэф 
закIешIыкIым, ягъусэнкIэ къыкIэщтэжьыгъэу ара хьауми 
фэшъхьаф гухэлъ зыдиIыгъа? Сэ зыгорэкIэ къысщэгугъы мэ, тызэрэзэзэгъыщтым тегупшысэн. Ар сэIоми тыркухэр 
зыфэдэхэр сэ дэгъоу сэшIэх: яджыбэ нэкI зэпытэу зыгорэм 
иджыбэ илъым кIэхъопсых. Икъунба "аль-сэфэр, оль-сэфэр" шъуIозэ, тызэрэжъугъэделагъэр! Урысмэ шъукъырагъэуцолIагъэшъ, тэ джэхьнэм машIо джаурмэ ятэжъугъэшIылIэщт. Джа тызэжъугъэпыихэрэ урысхэри хъатэхэп - 
ямыер къызэрэзыIэкIэгъэхьащт шIыкIэм фэIазэх. О узыкъомыIэбэжьэу дин гущыIэ гъушъэ закъокIэ тызыкъопщэнэу 

--- Page 541 ---

уфай, модрэр иджыбэ еIэбэжьы, игъусэмэ афишIэщтым 
ипачъыхьэ ыцIэкIэ щегъэгугъых…"
Абдулахь ефэндым игупшысэхэри ыпэ ит лIыжъ шыум 
игупшысэхэм апэджэжьыщтыгъэх: "Угу илъымэ сямыгуцафэу къызышIомыгъэшI, абэдзэ лIыжъ. Уибыслъымэныгъи, узыщыщынэрэ тхьабэхэми сагъапэрэп. Сэ къызгурымыIорэр нэмыкI: хыр тазыфагоу лIэшIэгъуищым къехъугъэшъ тызызэпэгъунэгъур, тызызэхахьэрэр тизэфыщытыкIэ хэмыкIымэ, хахъорэп. Пачъыхьэу тиIагъэхэми, джы 
тиIэхэми янэхэр, яшъузыхэр черкесыпхъух, тырку хэгъэгур 
къэзыухъумэрэ дзэлIхэу хыдзэмрэ лъэсыдзэмрэ зезыщэхэрэри ахэмэ къалъфыгъэх. Илъэс пчъагъэрэ сызыпIугъэ, черкесыбзэр сэзыгъэшIэгъэ сянэжъ зэгорэм Абдзахэ 
къырахыгъагъэхэ пшъэшъэжъыемэ ащыщыгъ. Ыгурэ 
ыпсэрэ Черкес лъэныкъом щыIэу тхьамыкIэм идунай ыхъожьыгъ. Быслъымэн динымкIи тызэпэблагъэ пэтызэ, черкесхэмрэ тыркухэмрэ азыфагу гуфэбэныгъэ дэлъэп. Тэ 
агупэ къытфагъэзэным, къотэгъу тызыфагъэхъуным 
ачIыпIэкIэ, Урысым мэшэсхэшъ, япачъыхьэ Иуан махълъэ 
зыфашIы. Урысхэр пыщэгъу зышIыгъэхэ адыгэ-къэбэртаехэм джы сыд къяхъулIэжьыгъэр? Ермоловыр якIуи, яурыс 
пачъыхьэ махълъэ ащигъэгъупшэжьыгъ. Урыс хабзэм 
емыуцолIагъэхэ Хьамырзэкъом, Тамбыем фэдэпщыхэм 
Пшызэ, Уарп лъэныкъом зыкъагъэзэгъагъ, ау Екатеринэ 
пачъыхьабзым черкесычIымкIэ къыгъэкIогъагъэхэ къэзэкъмэ къагоуцогъэ урысыдзэм щыIакIэ къаримыты 
зэхъум, Абдзахэ къэкIожьыгъэх. Мыхэмэ къыращэкIырэ 
"щэщэн хьаджэм" ишъэф ахэр щыгъуазэха шъуIуа?.."
- УкъызкIызгомыуцорэр сшIэрэп нахь, ефэнд, тилъагъо бэшIагъэ шыуитIу лъагъо зыхъугъэр.
- Джыдэдэм сэри ащ сегупшысэщтыгъ,- къыфадзыгъэм ежэщтыгъэм фэдэу Абдулахь ефэндыр шым елъэдэкъэуагъ.- УисэмэгубгъукIэ сыкъыбгоуцомэ, нахьыжъ, 
сыхэукъонэпщтын. Ау сызэгупшысэщтыгъэр къыосIон: 
сянэжъ тхьамыкIэр, ащ игугъу, къэошIэжьмэ, зэп-тIоп 
къызэрэпфэсшIыгъэр, черкесычIым фалIэзэ зэрэлIэжьыгъэр ары. Черкес хэгъэгу сIуагъэми хъущтыгъэ, ау гукъао 
нахь мышIэми, ащ фэдэ цIэкIэ узэджэн хэгъэгу черкесмэ 
яIагъэп. Хэт ар зилажьэр?
- ОшIэмэ, къаIо, сыкъыодэIу.

--- Page 542 ---

609
20 Заказ 029

--- Page 543 ---

- КъыосIон. Сянэжъ илъэпкъэгъухэм, абдзахэмэ 
язакъоп, зэрэчеркес лъэпкъ пшIыкIутIоу ары, зэзгъоилIэнхэ, 
адыгэ гупшысэр ахэзылъхьан пэщэ Iуш къахэкIыгъэп. Хэти 
ичылэпщ, иоркъ, икъэшъуакI, ишытесыкI, ипщэрыхьакI.
Мэфэдыкъу лIыжъыр щхыпцIыгъэ:
- КъэпIуагъэм шъыпкъэ хэлъ. Тэри, абадзэхэм, ар 
къытэхъулIэ, ау тыкъызыщыхъугъэ тичIыгу шIу тымылъэгъуныр, ар пыймэ къащытымыухъумэныр ащ къидгъэкIырэп. Щынагъо къызытфыкъокIыкIэ, тызыIэкIэзыгъэхьан 
зигухэлъым черкес, абадз, нэгъой, абхъаз тымыIоу тыпэуцужьы. Сыда, хьакIэ, бгъэшIагъоу укъызыкIысIуплъэрэр, 
пшIошъ хъурэба?
- Ащ фэдэ пшъхьэ къимыгъахь, Мэфэдыкъу, сыда 
сшIошъ зыкIэмыхъущтыр, гъусэ сызыфэхъугъагъэ шыу 
купмэ сэ ар дэгъоу яслъэгъулIагъ. Тынэгъой, тыабадз, 
тыщэщэн амыIоу къушъхьэ гъогу щынагъом зэдытетых. 
ЗыкIыныгъэ-зэдэIужьыныгъэр ахэмэ ахэзылъхьагъэр ошIа, 
нахьыжъ? - Абдулахь ефэндыр нэ чанкIэ Мэршанэ лIыжъым 
фыреплъэкIызэ, еупчIи, джэуап ритыжьыгъ.- Ибыслъымэн 
дин лъапIэкIэ зэмылъэпкъэгъу цIыфхэр зэгурызгъаIохэрэ, 
зэфэзгъэшIухэрэ Алахь зизакъор ары. Ау ахэмэ яшыкIэ 
зыпызышIэгъэ Хьасан-бэй щэщэн хьаджэр, о ащ узэреплъырэр сшIэрэп, сыгу рихьыгъэп.
- Сыда мыхъун горэ еплъэгъулIагъа? - бэшIагъэу ащ 
ежэщтыгъэ Мэфэдыкъу лIыжъыр тырку ефэндым еупчIыгъ.
- Хьау, ащ фэдэ еслъэгъулIагъэп, иамдэзи, инэмази, 
ихьэджэ паIуи тэрэз… Ау идыухь къэхьыкIэ зыфэдабзэр, 
щэщэныбзэми арабыбзэми, къызгурыIуагъэп. Тыда, 
Мэфэдыкъу, мышъэфмэ, ар гъусэ къызыщышъуфэхъугъэр?
- Сыд шъэфа?!.- Мэфэдыкъу зэхихыгъэм къыхыригъэхэу иш зырыригъэтIагъ.
- СшIэрэп ныIа…- Абдулахь ефэндым иш къымыгъэуцу-гугъуемылIэу къызэриIокIыгъ,- шъэф Iаджи дунаим 
щэхъу…
- Сыд емыкIуа къысэпхырэр?! Къэгъази, уишыпэкIэ 
сапэ къэуцу!
Абдулахь ефэндым ыкIыб къыщыIугъэ мэкъэ лъэшым 
шIу къызэрэфимыхьыщтыр къыгурыIозэ, иш къепсыхи, 
абэдзэ лIыжъым елъэIугъ:
- Угу хэзгъэкIыгъэмэ, нахьыжъ, къысфэгъэгъу.

--- Page 544 ---

"Къыпфэсэгъэгъум" ычIыпIэкIэ джыри нахь мэкъэ 
гъэшхъыгъэкIэ Мэфэдыкъу къыIуагъ:
- ХъорыбзэкIэ укъыздэмыгущыI!
Агу зэфэмышIоу заулэрэ кIуагъэхэу зыгъапэщтыгъэр 
тырку ефэндым къымыIон ылъэкIыгъэп:
- Уимыхэгъэгу къихъухьэрэмэ, Мэфэдыкъу, уиIо 
ахэплъхьаныр Алахьым къыригъэкIурэп, ау, сыдэу сшIын, 
шъузгъэгумэкIырэмэ, сычеркес пхъорэлъфышъ, сэри 
сагъэгумэкIы. ТIэкIу укъысфилъи, угу жьы зыдэбгъэкIыгъэкIэ, "мышъэфмэ" зыкIэсIуагъэм джы ущызгъэгъозэн: 
пшIошъ умыгъэхъу фаеми, Хьасан-бэй щэщэн хьаджэр 
урыс джасус.
- Ар гущыIэ къодый,- бэшIагъэу зыщыгъозагъэр 
Мэфэдыкъу шIошъ мыхъу фэдэу къыпиупкIыгъ,- уигущыIэ 
къэгъэшъыпкъэжь.
- КъэошIэжьмэ, мыжъо къогъум тызызэдыкъуафэм, 
урысыбзэ зэгъэкIугъэ дэгъукIэ къыздэгущыIагъ.
- Ори урысыбзэ ошIа? - Мэфэдыкъу къыраIорэр 
шъыпкъагъэми, есэмэркъэужь фэдэу зишIыгъ.
- Шъо зэрэшъушIэрэм фэдэу сэри ащ тIэкIу-шъокIу 
хэсэшIыкIы.- "КъешъущэкIырэ джасус плъэIо-дэIуакIор 
зилIэужыгъор шъумышIэ фэдэу зыкъысфэмышI" тырку 
"ефэндым" ыIозэ, джэуап къыритыжьыгъ.- СызеупчIым, 
зэрэурыс джаурыр сшIуиушъэфыгъэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, черкес пхъорэлъф, урысыбзэ 
дэгъу зыIулъ джаурым зэрэнэгъой-абэдзэ купэу тигъэпцIагъ…- Мэфэдыкъу гукIэ щхыпцIызэ, гъумыгъуи, кIэух 
къыфишIыжьыгъ: - Тифэшъуашэ къытэхъулIагъ. Сыда ар 
нахьыпаIо къызыкIысэмыIуагъэр?
- КъыуасIо сшIоигъуагъ, ау Ачыпсоу къыдэхъухьагъэ 
тхьамыкIагъом къызыуегъэзэжьым, сэри ар нахь сшIоIофэу сыкъыбдэшэсыжьыгъ. Тыгъужъыр чыжьэу иб IукIми, 
гъолъыжьакIо къегъэзэжьы сянэжъ зэриIощтыгъэу, ар 
Арткъуаджи къыщыуцущтэп, Батуми кIощтэп, хыIушъом 
иIофхэр къызыщиухыкIэ, "щэщэн" гъогум къытехьажьыщт.
- Талъэныкъо къушъхьэ гъогумкIэ къыгъэзэжьынэу 
оIошъ ара? - Мэфэдыкъу къыраIуагъэр ышIошъ хъугъэм 
фэдэу къеупчIыгъ.
- Сыгугъэрэп, ылъэгъугъэр зыщыгъупшэрэ цIыфмэ 
ар афэдэп. Ащ нэмыкI черкес гъогухэр ищыкIагъэх. Став611
20*

--- Page 545 ---

ропольрэ е Екатеринодаррэ къякIолIэжьыщтымэ, гъогуитIу щыIэр: ТIуапсэрэ Жьыубгъурэ. Алахьым ынэшIу 
къытщифэу бырсыр къызпыкIыщт шъуиIоф Ачыпсоу 
щызэшIотхымэ, абдзахэмэ, бэслъыныемэ сахэхьащтышъ, 
титIо зэдатшIэрэ шъэфыр, фит сыкъэошIымэ, ахэми ашIотыушъэфынэп.
- Шъэфыр нафэ джы зыхъугъэкIэ, сэ фит усшIыкIэ, 
сыд ишIогъэжь, ефэнд. КIэлэхъумэ мыхъун къямыхъулIэу 
зыдэзгъэкIогъэхэ хыIушъо бэдзэрым къерэкIыжьхи, 
зэрэчылэу, ори уахэтэу, Iэнэ шыгъэкIэ згъэшIожьыных.
- "Алахьым ыIомэ" Iо, Мэфэдыкъу. Алахьыр ары 
зэкIэми афитыр, Алахьыр ары тызиIумэтыр.
- Адэ ары,- Мэфэдыкъу лIыжъым ыIупэ телъыр ыгу 
имылъэу Абдулахь ефэндым дыригъэштагъ.- Алахьым 
ишIэ зыхэмылъ дунаим къытехъухьэрэп. НекIо, сыгу 
зыгорэу щыт, Ачыпсоу тегъэужьыр.
ХХII
Хьамырзэкъо Аслъанчэрыерэ Тамбые Аслъанбэчрэ 
ячылэхэр, азыфагу мэзышхо дэмытыгъэмэ, зэпэчыжьагъэхэп. ТIури, шы илъыгъуищ горэкIэ уанэсынэу, Лабэ 
исэмэгу нэпкъ тесыгъэх. Ахэр къэзэкъмэ Уарп Iушъо 
къызыIуафыхэм, унэгъо шъэныкъо зырыз нахь мыхъущтыгъэхэмэ, джы фэдизрэ ныкъорэ хэхъуагъ.
Мыжъом е гъуржъым хэшIыкIыгъэ унэхэр чылэмэ 
адэтыгъэхэп: урысыдзэр къякIу зыхъукIэ, ахэр псынкIэу 
зэпкъырахын ращэжьэн чыиф унагъэх. Джа шIыкIэм тетэу 
щагум дэт былым IыгъыпIэ къакъырэхэри, лэжьыгъэлъэ 
гъушъалъэхэри, нэмыкI псэуалъэхэри зыдыращажьэхэти, 
пыидзэр зыфэмыкъулаищт къушъхьэ-мэз гъэбылъыпIэ 
чыжьэмэ якIужьыщтыгъэх, мэфэ зыщыплIыкIэ чылэр 
икIэрыкIэу зэтырагъэуцожьыщтыгъэ е къатеуагъэхэр 
зызэкIэкIожьыхэкIэ, къагъэзэжьти, яхэпIэ тегъэстыкIыгъэхэм атетIысхьажьыщтыгъэх е зызыщагъэбылъыгъэ чIыпIэм 
къыщыуцущтыгъэх. Джаущтэу Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ ячылэхэр Уарп Iушъо къыIукIыжьыхи, абдзахэмэ 
ахэтIысхьагъэх, илъэситфым къыкIоцI щэ кощыгъэх.
Тамбыехьаблэ унэгъуишъэм къехъу дэсыгъ. Ахэмэ 
Лэбэ псыхъомрэ гъогунчъэ мэзышхомрэ арых пыихэмкIэ 
ухъумэпIэ-пытапIэхэу яIагъэхэр. Егъэзыгъэ IофкIэ кощынхэ 

--- Page 546 ---

фае зыхъукIэ, яшъхьэегъэзыпIэ-гугъэпIагъэр Шъхьэгощэ 
псыхъо иадырабгъу къушъхьэ-мэз шъолъыр ары. АдыкIэ, 
къохьапIэмкIэ, верстишъэрэ тIокIырэ фэдиз зичыжьэгъэ 
адыгэ хы ШIуцIэр, Торнау штабс-капитаныр зыдащэщтыгъэр, щыт. ТIуапсэ дэжьми, Шъачэ дэжьми къухьэм 
уитIысхьэмэ, мэфэ-чэщ гъогукIэ узынэсыщт Тыркуер, 
Абдулахь ефэнд джасусыр къыздырагъэкIыгъэр, щыI.
Щэджэгъоуж тыгъэ егъэзыхыгъо уахътэм дэжь Тамбыем ихьакIэщ нэбгырищ ис: Хьамырзэкъо Аслъанчэрый, 
Джансэид ефэндыр, Тамбые Аслъанбэч бысымыр. Щэджэгъошхэ Iанэр Iуахыжьыгъэу щыми лулэр аIугъэнагъэу тутын 
ешъощтыгъэх. Сыдырэ Iоф ахэр тегущыIэщтыгъэхэми, 
адыгэ-урыс зэфыщытыкIэм хэкIыпIэ фамыгъотэу къытырагъэзэжьыщтыгъэ.
- Олахьэ сымышIэ тшIэщтыр,- Хьамырзэкъом тутын 
стафэр илулэ ригъэтэкъузэ, къыIуагъ,- мы тызыхэтыр 
щыIакIэ хъунэп: модрэ чIэтынэгъэ мылъку хъущэр, цIыф 
пчъагъэр имыкъоу, илъэс къэс тэкощы, ары къэс тихъулъфыгъэхэр зэуапIэмэ аIокIуадэх, нахь тхьамыкIэ тэхъу.
- АщкIэ къыбдесэгъаштэ, зиусхьан,- Тамбыем илулэ 
кIосагъэ зыIуимыхэу хэхьапщыкIыгъ,- кощын мыухыжьым 
шъой-цые техъулIагъ.
- ХэкIыпIэ шъошIэмэ къашъуIо,- гугъуемылIыхэу 
Джансэид ефэнд къуапцIэм къыIуагъ, гукIи щхыпцIыгъэ.
- Зэгорэм тиадыгэпхъу зэттыгъагъэ, блэгъэ-Iахьыл 
къытфэхъугъагъэ Урысыер ащ фэдэу къытфычIэкIыжьын 
Iоу сшIагъэп,- ежь зэгъумыгъужьызэ, Хьамырзэкъом 
къыIуи, Тамбыем фычIэплъыгъ.
- Джаурмэ блэгъэгъэ-Iахьылыгъэ зыфаIорэр ашIэрэп.
- ШъуитIо, зиусхьанхэр, сышъодэIушъ, Тыркуем 
игугъу зэрэшъумышIырэр сэгъэшIагъо,- Джансэид ефэндыр зэгупшысэщтыгъэм къыригъэIуагъ, ащи къыщыуцугъэп,- тырку султIан пчъагъэхэм яшъхьэгъусагъэхэри 
адыгэпхъугъэх, джырэ султIаным ишъузи адыгэ.
- Аужырэ къырым хъаныр къэзылъфыгъагъэри адыгэпхъугъэу аIо.- ЗигъэIушэу Тамбыер къахэгущыIагъ, ау 
псынкIэу зыкъишIэжьи, къяупчIыжьыгъ: - Зигугъу къэсшIыгъэмкIэ сыхэукъуагъ шъуIуа?
- Къырым хъанхэмкIэ, Аслъанбэч, тыхэукъогъэ-тыхэмыукъуагъэм джы мэхьанэ иIэжьэп. Зэгорэм ахэр тэркIи, 
УрысыемкIи пхъэшагъэхэми, бгъуитIумкIи тызэкъоуцуи, 

--- Page 547 ---

дгъэIэсэгъагъэх. Джы къытэхъулIагъэр ары гъэшIэгъон 
дэдэр: егъашIэм тыримыягъэу, ау тыриеу зыIощтыгъэ 
Тыркуеми зиушъэфыжьыгъ, тишIэ хэмылъэу "тызэратыгъэ" Урысыер зыфаер зыфэтэмыдэм, заокIэ тыригъэуцолIэнэу тауж къихьагъ.
- Зэфагъэп ар! - Тамбыем кIэкIэу къыпиупкIыгъ.
- Зэфагъэ хэмылъми, тиIофхэр зэрэхъурэр шъуинэрылъэгъу: адыгэ-къэбэртаехэр рагъэуцолIагъэх, уарпIушъо, инджыджIушъо адыгэхэр къырагъэшIугъэх, 
кIэмгуехэм яубзэхэзэ, абдзахэхэм язаох, бжъэдыгъухэм, 
шапсыгъэхэм ячIыгухэр ауплъэкIух, ямэхэтIэсхъапIэхэр 
зэрагъашIэх.- КъыIуагъэхэм Джансэид ефэндым зэпыупIэ 
тIэкIу афишIи, игущыIэ къыухыжьыгъ: - Зимылъку зэзгъэгъотыжь зышIоигъохэр къызыфагъэфедэх…
- Къэрэмырзэхэр арыщтын, ефэнд, зыфапIорэр? - 
Хьамырзэкъо Аслъанчэрые къэупчIэ фэдэу зишIи, иупчIэ 
къыушыхьатыжьыгъ: - Ахэмэ тэри тягуцафэщтыгъэ, ау 
Iофым ишъыпкъапIэ джырэблагъэ Ачыпсоу гъогум щыдгъэунэфыгъ. Ау, Джансэид, шъыпкъэм уфаемэ, Тамбые 
зиусхьаным ыIощтыр сшIэрэп, сэ ахэр згъэмысэхэрэп. 
Нэгъойхэр къызэрэттхьагъэпцIэкIыгъэхэр ары сшIошъхьакIор.
- Аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп, Аслъанчэрый, сэ сиеплъыкIи джащ фэд.- Тамбые Аслъанбэчи ишъэогъу дыригъэштагъ, ыгу илъыри нэбгыритIум къафырихыгъ: - Осэ 
дэгъу къыозытыщтыр къушъхьэм зэпырыпщынышъ, хыIушъом нэбгъэсыным зи фэIуагъэп. УичIыгу пыим зэрэщыуухъумэн фаемкIэ хьакIэщмэ тащызыгъасэщтыгъэ 
Мэфэдыкъу лIыжъыри къыттекIуагъ, ионэш ыгъэхьаулыягъэп.
- ШъуитIо, Алахьым зынэшIу къызщифэных, сэ 
сымышIэрэ горэм шъущыгъуазэкIэ енэгуягъо…- Джансэид 
ефэндым къыIуи, тегущыIыкIыжьы фэдэу зишIыгъ: - Дунаим 
Iаджи къытехъухьэ, ащ бгъэшIэгъон хэлъыжьэпщтын…
"Тэ тшIэрэм нахьыбэ ори ошIэ, тхьагъэпцIыжъ, уишъэфкIэ укъыддэгуащэрэп нахь…- Хьамырзэкъом гукIэ ыIозэ, 
ефэндым IугушIуагъ.- "Щэщэн хьаджэм" икъэбар пшIэщтыгъэти арыщтын Къэрэмырзэхэр Лэбэ кIэй къызыщытIокIэхэм, елбэткIэ тызыкIэбгъэшэсыжьыгъагъэр?.. 
Адыгэр аужырэ акъыл зэраIоу, "Хьасан-бэй щэщэн 
хьаджэм" иIоф зыфэдэр тызылъежьэр ары ныIэп къызыдгурыIожьыгъэр. Засс тхъоплъыжъым къытимыIокIэу 

--- Page 548 ---

зыфаер къытиIогъагъэмэ, Тамбыемрэ сэрырэ ттырахыгъэ 
мылъку зэгъэгъотыжь шIонапIэкIэ зыфаер фатшIэщтыгъэ. 
Ау а джасус "хьаджэм" тIопсэ гъогукIэ талъэныкъо къыгъэзэжьыщтымэ, ащ тэ тызэрэпэгъокIыщт шIыкIэр тыухьазырыгъахэ…"
ХьакIэщыпчъэм гъунэгъу шъэо Iэм-лъэм шъой-цыеу 
къыдэкIыгъэм Хьамырзэкъо зиусхьаным игупшысэхэр 
зэпигъэугъэх. Тамбые Аслъанбэчи зышъхьэ тIэкIу щихырэ 
кIалэм фэсакъызэ, еупчIыгъ:
- Къеблагъ, Дэдай, зыгорэм уегъэгумэкIа?
- Къамыщ зэрэсимыIэм фэшъхьаф зыми сигъэгумэкIырэп.
- Бэчыр къамыщ джыри пфишIыгъэба?
- Ары пфишIын! Бэчыр мэтхъэжьышъ, тигъунэгъу 
шэйтанмэ ахэс, къамыщымкIэ укъытхэощт еIошъ, сфишIырэп. О къыолъытыгъэмэ, Тамбыер, Хьаджрэт Нэкъарэ 
лIы шъыпкъ, чылэ шъэожъыехэр къысигъэхъопсэнхэу мы 
цырицаур,- гъоплъэ цырицау цIыкIур иджыбэ къырехышъ, 
къарегъэлъэгъу,- къысфаригъэхьыгъ, джынэ шIуцIэхэр 
рысэгъэщынэх, джынэ фыжьхэр къырысэгъашъох. Ау 
арэп, тигъунэгъу, уихьакIэщ сыкъызыфэкIуагъэр, Джансэид 
ефэндым синанэ хъужьынэу дыухь фезгъэтхыщт.
- Аущтэу оIомэ, Алахьым ынэшIу зыщифэн, уинани 
ори дыухь шъуфэстхын.
- Сэ сыIофэп, нан ары Iофыр… СыкъэмыгъэпцIэщтмэ, 
хьакIэ, тIэкIу тезгъэшIэнышъ, уидыухь сыкъылъыкIожьыщт.
Дэдай гушIозэ, унэм зекIыжьым, Тамбыем къыIуагъ:
- Мы тхьамыкIэр шъэожъые губзыгъэу тихьаблэ 
тесыгъ… Зыгъэ къэзэкъхэр къыттеохи, яти, ятэшри, 
ышнахьыжъи заукIхэм, ышъхьэ щихыгъ. Джаущтэу зэрэщыт пэтызэ, янэ сымаджэри зыдиIыгъэу, унэгъо Iофхэри 
зэрехьэх, мыхъун зыми ришIэрэп, цIыфхэми шIу алъэгъу.
- Адэ сыдэу пшIын, джаущтэу хъунэу Алахьым ыухыгъэшъ ары,- Джансэид ефэндым ыIозэ, кIэлэ сымаджэр 
къызкIэлъэIугъэ дыухьэ тхыным ыуж ихьагъ.
Апэрэ дыухьэр ефэндым ытхыгъахэу, адрэри ыухызэ, 
Дэдай пчъэм къыдэплъи, къызыIуипхъотыгъ:
- Тамбыер, гушIуапкIэ, хьакIэ къыпфэкIуагъ!
КъэлэпчъэшхомкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм Тамбые 
Аслъанбэч зеплъым, шым къепсыхыщтыгъэ хьакIэм иефэндыгъэ къыпимыгъахьэу ыцIэ къыриIуагъ:

--- Page 549 ---

- Зигугъу ашIэу зышъхьэ бэшIагъэу тымылъэгъущтыгъэ Абдулахь тыркур ары.
ХХIII
ШыуитIукIэ джы нахь макIэ хъугъэ купыр заулэрэ 
кIуагъэхэу Къэрэмырзэ Тембулат ыуж ит Торнау штабскапитаным къыфызэупчIэкIыгъ:
- Мыжъо къогъум, Хьасан-бэй, шъукъызыкъокIыжьым, 
Абдулахь ефэндым ошIэ-дэмышIэу къыриупхъукIи, Мэфэдыкъу дэшэсыжьыгъ, зыгорэ зэшъуIуагъа?
- Тызыфызэгуцафэщтыгъэр зэшIотыушъэфыгъэпти 
ары.
- Бгъэщынагъа?
- Хьау, лъагъор шIобгъузагъэщтын…- Торнау къесэмэркъэужьи, Гъазый риIуагъ: - Ислъам диным хэшIыкI 
дэгъу ащ фыримыIэу сIорэп, ау "Алахьым илIыкIокIэ" 
зызылъытэжьырэм ефэнд Iоф иIэп.
- Субхьаналахь, субхьаналахь, ащыгъум тигъэпцIагъэба! - Iимамыр къыхэкуукIыгъ, ау нахь зыфэсакъыжьзигъэрэхьатыжьызэ, къыухыжьыгъ: - Мыефэндми, 
быслъы мэнба, Алахьыр ыгу илъыщтын…
- Ар шъуIозэ, урысхэми тыркухэми диныр яшъогъэгъэфедэ! - Бый Iимамым фидзыгъ.
- Бащэ умыIо! - Тембулат зэхихыгъэр ышнахьыкIэ 
фидагъэп.
- Ары, нахьыжъ, сыкъыодэIун, ау мышъыпкъэ сIорэп… 
Сыгу къеорэр тхэчъыжьыгъэ джасусым икъэбар Мэфэдыкъу зэримышIэрэр ары. Гъогум лые щырихымэ?.. 
Салъерэжьа?
- ИщыкIагъэп,- мыгумэкIыхэу Торнау къыIуагъ,- 
Мэфэдыкъу згъэшэсыжьы зэхъум, гъусэ зыфэзышIыгъэр 
зыфэдэмкIэ сеIушъэшъагъ.
- Арымырми зызгъэефэндырэ тыркум тятэ зегуцафэщтыгъэр бэшIагъэ,- купыр къушъхьэм пхырызыщыщтыгъэ 
Сэфэрбыйи гугъуемылIыхэу къыIуагъ,- гъэрекIо Убых 
щыIэу Бэрзэджым дэжь нэIуасэ зыщыфэхъур ары.
- Зэхэпхыгъа, Iимамыр? - Бый ыгъэшIагъозэ, къэупчIи, 
имысагъэ зыдилъэгъужь фэдэу къыухыжьыгъ: - Джары 
къытэхъулIэрэр.
"Ыгу римыхьын горэ ытхьакIумэ къызиIокIэ, сэры мыщ 
идэогъур…- Гъазый Iимамыр гъумыгъузэ, къызыфеупчIыгъэр зышъхьаригъэхыгъагъэми, зэушъыижьыгъ: - Джаущтэу къысIууIухьэзэ, сыкъызэтыричыщт… Хьау, ащ фэдэ 
мыхъун сшъхьэ къизгъэхьанэп, зэдэтштэгъэ Iофыр къыддэхъунэу Тхьэ селъэIун. Зэ зыуж титыр ыкIэм нэдгъэсэу 
тинэузыр зытетхыжьыгъагъот… Ар сэIоми, тыкъызэригъэгугъагъэмкIэ мыр къызэрэтфычIэкIыжьыщтыр сшIэрэп. 
Къэрэмырзэ зэшитIур зэрэгъэIушыжьыгъэу сэ сагъэфедэмэ? Ащ фэди хъун ылъэкIыщт, ау ар къызэшъозгъэшIэнэп! А тIэкIур къыгурыIуагъэу ара шъуIуа Торнау сэ 
нахь Iогъу-шIэгъу зыкъызкIысфишIырэр? Ащ гу лъитагъэшъ 
арыщтын Быйи сызыфыщимыгъэIэжьырэр… Я си Алахь, 
щыIагъэ къысхалъхь, къыстемыфэрэр сэмыгъашIэ, ау 
мыхъу зыщыхъужьырэм Ощ нэмыкI сыкъэзыубытын 
щыIэп…"
- Зыгъэрэхьат, Бый, зыпари къытэхъулIагъэп,- 
зигупшысэмэ къахэужьыгъэ Гъазый Iимамым къыфадзыгъэгъэ упчIэм иджэуап зэрэщымыгъупшагъэр фыхигъэщызэ, еушъыигъ,- аущтэу хъунэу ари Алахьым ыухыгъагъ, 
ошIэ-дэмышIэ ос къаори тшъхьэрихыгъ.
- Алахьым ишIушIэ ины, Ащ ынаIэ къыттет,- "ау дунаим 
рэхьатыгъо щыдгъотырэп нахь…" Бый къыIуагъэм гукIэ 
зыпегъэхъожьым, къыкIэщтэжьи, зиумысыжьыгъ: "Дунай 
хьафым Алахьым тыщеушэты…"
Гъазыйрэ Быйрэ язэфэдз-къызэфэдзыжь есэжьыгъэ 
джасусыр зыгъапэщтыгъэр нэмыкI: "Непа хьауми тыгъоспчыхьа Абдулахь тыркур къызысэгуцэфагъэр?.. 
ЗигъэнэшIошIызэ черкесыбзэкIи тыркубзэкIи къыздэгущыIэщтыгъэ, къызэрэзгурымыIорэр къизгъэкIэу стамэ 
зызэфэсэщэм, къысIущхыпцIи, Iогъу-шIэгъу сыкъишIыжьыгъэп… Джащ дэжьыр ары ежьми гурышхъо-гуцафэ зыфэсшIыгъэр. Ар лIыгъэнчъэп - Мэфэдыкъурэ Сэфэрбыйрэ 
зэринэIуасэхэмрэ "иефэндыгъэрэ" къызыфигъэфедэхэзэ, 
сызыфэдэр зэригъэшIэнэу гъогу къыддытехьагъ. Урысыбзэ шъхьаихыгъэкIэ мыжъо къогъум къызыщыздэгущыIэм, 
сэри урысыбзэкIэ сыдэмыгущыIэжьыгъагъэми хъущтыгъэ, 
ау къызэрэсэупчIыгъэр, сигъэщтагъэ фэдэу, зэспэсыжьыгъэп. Згъэщтагъа хьауми зыфаер къыдэхъугъэу Мэфэдыкъу дежьэжьыгъа?.. Сэры нахь, Мэфэдыкъоп ащ 
ищыкIагъэр. Ачыпсоу тхьамыкIагъор зиушъхьагъоу зыгъэзэжьыгъэм хыIушъо черкесхэр тIопсэ гъогумкIэ къыщытпигъэгъокIхэмэ? Ари ышIэн ылъэкIыщт, ау ащ уахътэ 
ищыкIагъ". 

--- Page 550 ---

- Тигъогухэр зэпыфэхэмэ, сыдигъо Гагрэ тынэсын, 
Сэфэрбый? - Торнау штабс-капитаныр зыгъэгумэкIыщтыгъэм кIигъэупчIагъ.
- Непэ фэдэу къушъхьэр къытфэшIущтмэ, неущ е 
неущмыкI.- Сэфэрбый къызэджэкIи, къеупчIыжьыгъ: - 
Огузажъуа?
- Джау сыдми къэсIуагъ нахь, сыгузэжъона…- штабскапитаныр тегущыIыкIыгъ.
Шыухэр зэкIэкIэзыщыгъэхэ лъагъом зытIо-зыщэ зиIуантIи, зызызэкIещыжьым, Сэфэрбый ылъэгъугъэм 
къызэтыригъэуцуагъ:
- Мыр сыд шъыу?.. Тыкъызэлыжьыгъэ ос къаом мыжъо 
джадэкIэ тилъагъо зэпигъэIыкIыгъ.
- Зэрэ Ачыпсооу къекIугъэкIи, ар пфэгъэкощынэп,- 
Бый ыгу мыжъом къыгъэкIодыгъ.
- Алахьым ишIи ащ хэлъ,- Iимамым къыпигъэхъожьыгъ.
- Сыд тшIэщтыр? - Торнау джы къэгузэжъуагъ.
- ХэкIыпIэ зимыIэ щыIэп,- Тембулат ылъэгъугъэмрэ 
зэхихыгъэмрэ кIэух къафишIыжьыгъ.- Тызыфежьэгъэ 
Iофыр къыддэхъунэу шъуфаемэ, тымыгъэзэжьыщтымэ, 
лъэсэу мыжъо нэзым тырекIокIыщт.
- Шыхэр?..- Бый къызыIуипхъотыгъ.
- Ахэр,- нахь мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ Тембулат къыпиупкIыгъ,- Iимамымрэ орырэ Бэслъыные шъущэжьыщтых.
- Джар къызэрэтэхъулIэщтым сенэгуягъ…- Бый 
ытэмэпкъ дидзыягъ.
- Сыдэу тшIын, Бый, Алахьым ыухыгъэм теуцолIэн.
- Гъазый Iимамыр,- Бый къызыбгырыугъ,- а зигугъу 
пшIы зэпытрэм шIу горэ къытфегъашIэба!..- Ышнахьыжъ 
зэхихыгъэм ышъхьэ къызырегъэпхъуатэм, псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ: - Ары, Тембулат, ары, ори къысфэгъэгъу, 
Iимам, Алахьым къыттырилъхьэрэр тихьылъэ, Ащ зэриухыгъэу тыпсэун. Ау джы нэс къысэхьылъэкIыщтыгъэр сыушъэ фынэп: ситхьалъанэ гукIэ сыфэмышъыпкъагъэми, 
Хьасан-бэй, гъогумаф осэIо.
- Тхьэуегъэпсэу, Бый.- Торнау штабс-капитаным ежь 
ыгу илъыри къызытыригъэнагъэп: - Сэри сицыхьэ птемылъыгъэми, тыгу зэфэшIоу тызэрэзэбгъодэкIыжьрэр 
сигуапэ.
Гъазый Iимамыми зигъэгушъабэзэ, къытефэрэр къыIуагъ:

--- Page 551 ---

- Ары, Хьасан-бэй, ары, хэти идин емылъытыгъэу, 
зэмылъэпкъэгъу цIыфхэр зэмыпыйхэмэ, нахьышIу. Ау ар 
Абдулахь ефэндым фэшIэшъугъэп.
- Ар тхэзгъэчъыжьыгъэр ибыслъымэн динэп,- зигъогу 
дэгузажъощтыгъэ Сэфэрбый къахэгущыIагъ,- итырку 
хэгъэгу Iоф ары. Тышъумыгъэбэлэрэгъ, тыгъэм ригъэзыхыгъ.
- КIэкIэу къэпIон хъумэ,- Къэрэмырзэ Тембулат 
щхыпцIызэ, Iофым кIэух къыфишIыжьыгъ,- джасуситIур 
ямычIыгу лъагъо тезэрэгъэзэгъагъэхэп.
ХХIV
Засс генералымрэ Хьаджрэт Нэкъарэрэ Вознесенскэ 
къэзэкъ пытапIэм щызэIукIагъэх. ЗэIукIэгъур зыпкъ къикIыгъэр генералыр арыти, къаригъэщагъэм нэгушIоу къыпэгъокIыгъ:
- Уилъэгъужь шIу, Нэкъар.
- Тазыфагу шIу дэлъыгъэмэ, нахьыбэрэ тызэIукIэныгъи, инэрал.
- Угу зыгорэкIэ къысабгъа? - зэхихыгъэр зыфихьын 
ымышIэу Засс ышъо къызэокIыгъ.- Аущтэу щытмэ, сыкъэдаIо.
- Сэ IаджыкIи сыгу къыобгъэ, ау сыодаорэп. СыуищыкIагъэмэ, земыгъэукIыхь.
- УикъэгущыIакIэкIэ орырэ сэрырэ тызэгурымыIоныкIэ енэгуягъо.
- Прочнэ Окоп укъызыдагъэтIысхьагъэм къыщегъэжьагъэу титIо тызэрэзэгурыIон Iоф зэдытиIагъэу къэсшIэжьрэп.
- Черкесышъхьэхэр пчэгъумэ апысымылъэнэу хэта 
къыкIэлъэIущтыгъэр?
- Фэхыгъэмэ ашъхьэ урымыджэгунэу уасIощтыгъэ 
нахь, сыкъыолъэIущтыгъэп.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу,- Засс щхыгъэ,- сыкъезэгъын. 
Ау шъоркIэ, черкесхэмкIэ, мыхъэтэ Iоф горэмкIэ сыкъыоупчIынэу сыфай. Абдулахь тырку ефэндыр Абдзахэ 
къызэрэщыращэкIырэр шъыпкъа?
- УкъызыкIэупчIагъэм сыщыгъуазэп,- зи ымышIэ 
фэдэу Нэкъарэ зишIи, къэтэджыжьыгъ,- ау Хьасан-бэй 
щэщэн хьаджэр адыгэчIым къызыщыращэкIыкIэ, Абдулахь 

--- Page 552 ---

тырку ефэндыр Абдзахэ къыщыращэкIымэ, сыда зыкIэбгъэшIагъорэр?
 - УкъыстекIуагъ, Нэкъар! - Зыщыгугъыщтыгъэр 
къызэрэдэмыхъущтыр къыгурыIозэ, Засс генералыр 
къыкIэкуукIи, нахь мэкъэ шъэбэ убзэкIэ джы ихьакIэ къелъэIужьыгъ: - Зи къысэбгъэлыгъэп, сицIыфы заф, ущымытэу къэтIыси, рэхьатэу тыгъэгущыI.
- ТызэдэгущыIэн, зэтIон тэшIэмэ…- Нэкъари ыIорэм 
темыкIэу фидзи, еупчIыжьыгъ: - Ау тIорэр изыутыжьыщтхэр щыIэхэу тэ сыда тызфитыр?
- УиупчIэ шъыпкъэ хэлъми, тэ зыми тыфимытэу зэрэпIорэр сштэрэп. Тизэпыщытыныгъэ хэти иIоф хэмылъэу, 
тэр-тэрэу къэдгъэлэнлэн тлъэкIыщт. ГущыIэм пае, шъуихьаджрэт теохэр щыжъугъэтыжьхэмэ, тикъэзэкъ теохэри 
щыдгъэтыжьыщтых.
- Мы зигугъу пшIырэр,- Нэкъарэ щхыпцIыгъэ,- непэп 
зызэхэтхырэр. Ар шъуIозэ, шъо къыташъушIэрэр тэ къыттешъолъхьажьы. Сэ умышIэрэр озгъэшIэжьыным сыфэкъаигъэп, ау илъэс щэкIырэ тфырэ фэдизыкIэ 
узэкIэIэбэжьымэ, зы къэзэкъи ылъапэ Пшызэ шъолъыр 
къыридзэгъагъэп. Iузэжъу къызэпырагъэкIыхи, къытпагъэтIысыгъэхэ къэзэкъхэр имыкъухэу джы урысыдзэхэри 
къытатэкъулIагъэх. КъызгурэIо къапIо пшIоигъор. ЕгъашIэм 
Тыркуем тыримыягъэми, ащ "шъукъытитыгъэр" шъуиушъхьагъоу дзэ уIэшыгъэхэмкIэ шъукъытэкIугъ. Ар къэсэбгъэIонэу арэпщтын уадэжь сыкъызыфебгъэблэгъагъэр?
- ТитIо тызызэIукIэрэр апэрэп ныIа?..- Засс IущхыпцIыкIызэ, къыраIокIыгъэм тегущыIыкIи, Абдулахь тыркум 
икъэбар джыри къытыригъэзэжьыгъ.- Сэ макъэ къызэрэсагъэIугъэмкIэ, сыкъызыфыоупчIыгъэ тырку ефэндыр 
зымафэ Тамбыем ихьакIагъ. Быслъымэныгъэм, мэщытхэм, 
хьакIэщхэм ащатегущыIэзэ, абдзахэхэр къытфегъэблых, 
дзэкIэ шъуддэIэпыIэн тыфимытми, Iашэ шъодгъэгъотыщт 
ареIо.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Тыркуер зы Iэ лъэныкъомкIэ тхылъыпIэм къыкIэтхэ, адырэмкIэ къышъобэныжьы. Ау нахь 
шъхьэихыгъэуи къэсIон: тыркумэ язакъоп ар зышIэрэр, 
шъори шъэфэу Торнау штабс-капитан "щэщэн хьаджэм" 
фэдэхэмкIэ шъукъыддэпсэу. УмыгъэшIагъо, сызыщымыгъуазэм сытегущыIэрэп.
- Укъызыфэсщагъэр джары, пшIэрэр зэрэсшIомыушъэфыгъэмкIэ тхьэуегъэпсэу.

--- Page 553 ---

- Уиджасус шъэфэу тичIыгу къызэрибгъэхьагъэр 
"тхьэуегъэпсэукIэ" сэбгъэштэнэу оIомэ, ухэукъо. Ау 
шъукъытфэзгъэкIогъэ Урысые хэгъэгум иинагъэ-лъэшыгъи, 
ащ Тыркуер мызэу-мытIоу къызэрэригъэуцолIагъэри, 
Франсызми зэрэпырикъугъэри, ори ащ узэрэщызэуагъэр 
сымышIэу къызыщымыгъэхъу, тэри зэгорэм урысхэм 
тызэраштэщтыми симыгъапэу арэп… Сыдигъу ар? Сэри 
ори ар къэтымылъэгъужьынкIи мэхъу. Ащ нэмыкIи 
къыосIон: шъоры пакIо, тэ, черкесхэм, тызыфэдэри зыдэтшIэжьырэп. Гукъао нахь мышIэми, джары тызэрэщытыр.
"Мы сипый-сиблагъэр сыд цIыфа сэIо?" - Засс генералым зэхихыгъэхэр гукIэ зэфихьысыжьыхэзэ, зэупчIыжьи, 
Нэкъарэ риIожьыгъ:
- Ар шъыпкъэ, арышъ, бзэ зэфэдгъотымэ, шъоркIи 
тэркIи нахьышIу.
- Ары шъхьае, Iэшэ зэпэгъох зэфагум ар дэбгъотэжьырэп. Тырку "ефэндым" изекIокIэ-гъэпсыкIэ о угу рихьырэп, 
"щэщэн хьаджэ" джасусыр къызэрэтхатIупщыхьагъэр тэ 
къедгъэкIурэп. КIэкIэу къэпIон хъумэ, шъори, тыркухэми 
тышъуфаеп - тишъхьафитныгъэ итхъагъо зыми тфетыщтэп! - Хьаджрэт Нэкъарэ къэтэджыжьыгъ. 
Зэмыжэгъэ Iаджи зэхэзыхыгъэ Засс генералым ащ зи 
джы пимыIухьажьэу пчъэм нэс къыгъэкIотэжьи, бзыу 
псынкIэм фэдэу пчыхьэпэ чэпэзэхэогъум зыхэзыпхъотыжьыгъэ Нэкъарэ шъхьаныгъупчъэмкIэ кIэлъыплъэжьызэ, 
щхыпцIыгъэ.
ХХV
Нэбгырищыр - Сэфэрбый, Тембулат, Торнау - къызызэфэнэжьыхэм, якъушъхьэ гъогу хьылъэ нахь псынкIэ 
къафэхъузэ, зи къямыхъулIэу Чэу чылэ цIыкIум пчыхьэ 
кIасэ хъужьыгъэу нэсхи, апэ къифэгъэ хьакIэщ горэм чэщыр 
щырахыгъ. Нэфшъэгъо кIэтаджэкIэ ащ къыдэкIыжьыхи, 
ягъогу паублэжьыгъ. Мэфэныкъо гъогукIэ ахэр тырку 
щэкIо-щэфакIохэу хыIушъом къакIохэрэр къызэуалIэщтыгъэхэ Арткъуаджэ нэсыгъэх. ЗыIукIэхэ ашIоигъуагъэ Арт 
пщыр дэмысэу къычIэкIыгъэми, ащ ихьакIэщ ахэр къыщыуцугъэх. 
Мыжъо чэу лъагэкIэ къэшIыхьэгъэ пщы унэ-хапIэр чылэ 
гъунэм Iут. Тыркуем къыращыхэрэ хьапщыпхэр зычIэлъхэ 
хьамбархэри, нэмыкI гъушъапIэхэри ащ дэтых. ХьакIэщыр 

--- Page 554 ---

зытет лъэгапIэм утеплъыкIымэ, къухьэ зырызхэр зыщызекIохэрэ хы ШIуцIэр чыжьэкIэ къэлъагъо. Нэплъэгъум 
хыр къыхэмытаджэщтыгъэми, жьым хэт щыгъупс цIынэгъакIэм ар къушъхьэм зэрэпэблагъэр къыуегъашIэ.
Торнау штабс-капитаныр нэ чанкIэ зыдаплъэрэ хы 
сэмэгу лъэныкъомкIэ Абхъазыр щыI, джабгъу нэпкъэу 
темырымкIэ IукIотызэ, Iузэжъу еолIэжьырэм убых, шапсыгъэ къалэхэр, чылэхэр тесых, ахэмэ анэмыкI адыгэ чылагъохэри Пшызэ шъолъырым итэкъуагъэх. "Черкес хыIушъо 
пытэпIэ-тIэсхъапIэхэри тыуплъэкIунхэ, зэдгъэшIэнхэ фае" 
Вельяминов генералым зесэIокIым, къыфэсIэтыгъэ Iофыр 
спшъэ имыфэнэу къыщыхъугъэщтын, щхыгъагъэ,- штабскапитаным зэхихыгъагъэр джы зэримыпэсыжьэу ыгу 
къыдэоежьыгъ.- Мары Абхъазыри шъэфэу къискIухьакIыгъ, 
бэслъыные, абдзэхэ, абэдзэ къушъхьэхэми джа шIыкIэмкIэ сакъыпхырыкIыгъ, Гагрэ сынэсынкIэ верст щэкI фэдиз 
ныIэп къысфэнэжьыгъэр… Розенрэ Вельяминовымрэ 
зэрэзэмызэгъыхэрэр сэра зилажьэр?.. Сыгу римыхьырэ 
Iаджи тидзэпащэмэ, Засси зэрахэтыжьэу, сэри ахэсэлъагъо, ау ахэмэ апае тиджэгъогъухэм сакъы хэхьаныр къэзгъэнагъэп. Слъэгъугъэхэм сагъэшIыгъэ гупшысэхэр мыщ 
сыкъэзыIофтэгъэ дзэпащэхэм зэрясхьылIэжьыщтым фэдэу 
ахэри тхылъыпIэ шъхьафкIэ сипачъыхьэ ыпашъхьэ ислъхьащтых. Къэрэмырзэ зэшхэмрэ Гъазый Iимамымрэ 
шъыпкъэныгъэ къысагъотылIэжьынэу зэрэзгъэгугъэгъагъэхэ Iофыри ащ кIызгъэгъужьыщт…"
Пшъыгъашъо зытеоу хы лъэныкъомкIэ плъэщтыгъэ 
Торнау штабс-капитаным Тембулат еупчIыгъ:
- Узэмысэгъэ къушъхьэ гъогум утеулэухьагъэщтын, 
Хьасан-бэй?
- ТапэкIэ къытпыщылъыр зыфэдэщтыр сшIэрэп нахь, 
IэшIэх гъогоп къэткIугъэр. Абхъазым елъытыгъэмэ, Черкес хэгъэгур гъогубэ зэхэхьэ-зэхэкI, ащ иинагъэ зыфэдизымрэ щыпсэурэ цIыфхэм япчъагъэрэ Тифлис дэс дзэпщхэми, Санкт-Петербург щыIэхэми къагурымыIо-амышIэкIэ 
енэгуягъо.
- Ахэмэ яшIэ хэмылъэу,- Тембулат щхыпцIыгъэ,- 
Черкесым укъэкIуагъа? Черкес лъэпкъ пшIыкIутIум щыщэу 
бэслъыныехэмрэ абдзахэхэмрэ ячIыгу къодый джы къэпкIугъэр, адрэ къэнэгъэ лъэпкъыхэр сыдигъо зэбгъэшIэщтха... Убыхмэ япсыхъо Шъачэ узэпырыкIэу хы ШIуцIэ 
нэпкъ джабгъум узырекIокIыкIэ, черкесхэм яанахь лъэпкъышхо шапсыгъэмэ ячIыгу мэзэ зытIущыкIэ пфэукIочIымэ, 
угушIон. Улъэс, ушыу фэIуагъэп ащ. 
- Зигугъу пшIырэ шапсыгъэхэм тхылъыпIэкIэ сащыгъуаз нахь, сахэхьагъэп.- Торнау къыIуи, зэгупшысэщтыгъэм къыгъэупчIагъ: - Зэгорэм черкесхэм Къырым ячIыгугъэу зэраIорэр шъыпкъа?
- Къэбэртэе-адыгэхэр Къырым щыпсэущтыгъэхэу 
сэри зэхэсхыгъагъэ, ау ишъыпкъапIэ сшIэрэп.- Къэрэмырзэ Тембулат къыIуагъэм зэпыугъо фишIи, шIомыигъоу 
къыпигъэхъожьыгъ: - Ар зыхъугъагъэр бэшIагъэ, лIэ шIэгъу 
заулэ хъужьыгъэ… Джы тэ тилъэпкъэгъухэр хъаныгъокIэ 
Къырым щэпсэух.
- Сэри ар СултIан Хъан-Джэрые къыIоу, Санкт-Петербургмэ, Персыр, Польшэр армэ къэсшIэжьырэп, 
зэхэсхыгъагъэ. Апэрэ Николай пачъыхьэр къэзыухъумэрэ 
Кавказ къушъхьэ-полуэскадроным ипэщэ Хъан-Джэрый 
зыфасIорэр. УинэIуаса ар?
- СинэIуасэп, ау игугъу ашIэу зэхэсхыгъэ.
- ДэгъукIа, дэикIа? - ишъорышIыгъэ макъэ ымыушъэфэу Торнау джасусыр къэупчIагъ.
- Ар къызэрэпшIэщтыр, Хьасан-бэй, къэзыIорэм 
СултIан Хъан-Джэрые фыщытыкIэу фыриIэм елъытыгъ: 
аубы, щэтхъух, къумалкIи еджэх, цIыф гъэсагъэуи алъы тэ.- Къэрэмырзэ Тембулати тхьагъэпцIэу джэуап къытыжьыгъ.- Шъыпкъэм уфаемэ, сэри ар цIыф гъэсагъэу 
сэлъытэ, ау къызэрэжъугохьагъэр, шъуипачъыхьэ къызэриухъумэрэр къезгъэкIурэп. Сыда узыфэщхыпцIыгъэр, 
штабс-капитан? Зыгорэм утегущыIэным ыпэкIэ о зэплъыжь 
оIощтын. Ау сшIэрэр зэрэегъэзыгъэ Iофыр зыщыогъэгъупшэмэ, угу шIу къысфилъэп.
- СищыIэныгъэрэ спшъэ къыралъхьэгъэ Iофымрэ пIэ 
илъхэ пэтзэ, уицыхьэ къыстелъба, Тембулат? - къесэмэркъэужь фэдэу зишIызэ, кIэкIэу къыухыжьыгъ: - Ащ 
фэдашъокIэ укъысэмыплъ, зиIо зэблэзыхъужьырэмэ 
сащыщэп, нэмыкIи, умыгъэшIагъо, къыосIон: чIыфэрэ 
федэрэкIэ щыIэныгъэр зэхэлъ.
- Сыдэущтэу ар къыбгурыIощта? - Тембулат къэупчIи, 
псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ары, ары, къызгурыIуагъ, тэ титIуи а къэпIуагъэм тыфэд. ЧIыфэр атыжьы, 
федэм рэпсэух. Орырэ сэрырэ тазыфагу тхылъыпIэ шыхьат 
дэмылъыми, тизэфыщытыкIэ нафэ, ау Урысыемрэ Тыркуемрэ къэралыгъо зэзэгъыныгъэ зэдыряIэ пэтызэ, язэфыщытыкIэ къыдгурыIорэп. Урыс къухьэ къэрэгъулэхэмкIэ хыр зэпырыгъэIыкIыгъэми, тырку къухьэ зырызхэр 
черкес нэпкъым къесылIэх. ЗихьакIэщ тыкъыщыуцугъэ 
Арт пщыр пэрыохъунчъэу къухьэкIэ Батум кIуагъэу аIуагъ.
- Ари тинепэрэ щыIэныгъэ щыщ. Тэ шъэфэу мыщ 
фэдиз чIыгур къызыткIугъэкIэ, сыда тибысым Батум зыкIэмыкIощтыр? Тэри Гагрэ тынэсынкIэ къэнэжьыгъэ верстхэр 
зэрэзэпытчыщт шIыкIэм тегъэгупшыс. МэфитIу гъогу 
пIалъэкIэ тынэсынба?
- Сэфэрбыйрэ сэрырэ ащ тегупшысагъ, ау анахь гъогу 
хьылъэу къытфэнэжьыгъэр мэфитIу пIалъэкIэ тфэукIочIынкIэ сыгугъэрэп. Гъазый Iимамым зэриIоу, ари Алахьым 
псынкIэ къытфишIын. Сыд шъуIуа ахэмэ якъэбарыр?.. Зэ, 
мо къакIорэ тырку щэкIо-щэфакIор сыгу рихьырэп.
- Сыда, уегуцэфагъэу ара?
- МодыкIи мыдыкIи щымыщэу уикъамэ къысащ ыIуи, 
къысшIонагъ.
- Тхьапш къыуитырэр?
- Ащ тынэсыгъэгоп. ЧеркесыбзэкIи, тыркубзэкIи, 
урысыбзэкIи къыздэгущыIэнэу зыригъажьэкIэ, къапIорэр 
къызгурыIорэп къизгъэкIэу стамэ зызэфасщэрэм, къыздэхьащхы.
- Джары сэ, Сэфэрбый къысфидэгъагъэп шъхьае, 
Арт ихьакIэщ сыкъыщыуцунэу сызыкIыфэмыягъэр. 
Олъэгъу, Али-Ахъмэт пщыри мыщ нахьышIоп. Мыхэр 
тыркудэубзэх, ягугъу шIукIэ афэшIи, умыгъэшхэжьых.
- Бэрзэдж Джырандыкъу?
- УкъызыкIэупчIэгъэ убыхым ежь зыфэдэри зыдимышIэжьэу загъорэ къысщэхъу. ЛIыгъэнчъэп, ау ифедэ 
зыхилъагъорэр зыIэкIитIупщырэп…
Арт пщым икъэлэпчъэшхокIэ къэIугъэ бырсыр макъэм 
Къэрэмырзэ Тембулатрэ Торнау штабс-капитанымрэ ашъхьэ къаригъэпхъотагъ, къафакIощтыгъэ тырку щэфакIор 
хьамбар къогъум къуигъэлъэдагъ. Ау хьакIэхэри, зызгъэбылъыжьыгъагъэ тыркури зэрэмыгугъагъэхэу куохьаур 
къычIэкIыгъ: Арт пщыр зэрысыгъэ къухьэр урысмэ зэраубытыгъэ къэбарыр агу къызэреорэр пщы унагъом къыраIонэу чылэдэсхэр къэкIуагъэх. Пый къухьэмэ зэрапырикъущтхэр IэбжымкIэ арагъэлъэгъузэ, заулэрэ цIацIэхи, къызэрэугъоигъагъэхэр зырыз-тIурытIоу зэбгырыкIыжьыгъэх1.
1 "…Арткъуаджэ тыкъыздэкIыжьыщтым, тызэмыжэгъэ гумэкIыгъо тыхэфагъ.- Торнау штабс-капитаным къетхыжьы: - куо- Джары тэ, адыгэхэм, тызэрэщытыр,- къэлапчъэм 
IукIыжьыщтыгъэхэм ащыщ горэм игъусэ риIуагъ,- типый 
Iэбжым фэтшIынышъ, тиунэмэ тарытIысхьажьыщт, "дгъэщынагъэм" неущ тызэрипхъощт.
- Джа къухьэмэ арыс урысхэр лIыхэмэ, тинэпкъ къытерэхьэх.
- Ари зэгорэм къэтлъэгъужьынкIи мэхъу.
- ПIорэр сыд, сэщ нахь къэмынагъэми, ар язгъэшIэнэп!
- Ари адыгэ IокIэ-шIыкI, нэпкъым тетыр къошъофыкIэ 
Iаз.
- СыкъэоушъхьакIу!
- Сыдэу сшIын, сэ сишъхьакIуи ар къысегъаIо…
Хъугъэ-шIагъэм ыуж Къэрэмырзэ Тембулатдхэр 
сыхьатныкъуи Арткъуаджэ дэмысыжьхэу хым хэщэегъэ 
Адлер чIы къуапэмкIэ кIохи, Лыеш кIэй дэсхэ Хышхорыпщ, 
Джанхъот, Къырыкъ, Лоо чылэхэм ябгъукIохи, верст тIокI 
фэдизкIэ Гагрэ пэчыжьэ Арэдбей къыщыуцугъэх. Мэршанэ 
Сэфэрбый цыхьэ зыфишIыщтыгъэ гъогугъэгъозитIумэ осэ 
дэгъукIэ язэгъи, нэфшъэгъо ошIур къызыфагъэфедэзэ, 
къафэнэжьыгъэ аужрэ гъогум техьагъэх. Ау верст зытIущ 
нахь мыкIуагъэхэу ошIэ-дэмышIэ жьыбгъэ къилъкIэ дунаим 
зыкъызэблихъоу ригъэжьагъ.
- Хыжьым гъогуе тишIыщт…- апэ ит гъогугъэгъуазэм 
къыIуагъ.
- ТишIыфэ тыкIощт,- Тембулат ащ риIожьыгъ.
- Къушъхьэтх цIэнлъагъом шъудэкIоешъущт-шъуехышъущтмэ, тыкIон. Ау мэфищ пIалъэкIэ хыжьым щигъэтыжьми ары.
хьаукIэ къэзэрэфхэрэ цIыфхэр тихьакIэщ къекIухэу къытщыхъугъ. 
Къэрэмырзэ Тембулат иIашэ къытфигъани, къытачъэщтыгъэ цIыф 
уIэшыгъэмэ апэгъокIыгъ. Тэ шымэ зятыдзыни, цIыф купмэ тапхырычъызэ, къушъхьэ-мэз благъэм текIужьынэу тыхьазырыгъ. ЗиIашэ 
къипхъотыгъэхэр зыгъэсысыщтыгъэхэ цIыфмэ Тембулат адэгущыIи, 
къызегъэзэжьым, ахэр Арт пщым иунэ къызыфечъагъэхэр къыдгурыIуагъ: япщ Батум зэрыкIощтыгъэ къухьэр урысмэ аубытыгъэу 
къэбар зэхахыгъэти, тхьамыкIагъор быным дащэчынэу, ащ фэдэ 
шIыкIэкIэ яхы нэпкъ къыIууцуагъэхэ пыйхэм арагъэлъэгъунэу къэзэрэугъоигъэх. Къэбарым ишъыпкъапIэ зызэхэтэхым, тэри нахь 
тыгупсэфыжьыгъэу Арэдбей пщым ичылэкIэ Адлер лъэныкъо 
гъогум тытехьажьыгъ. ТIэкIурэ тыкIуагъэу Къэрэмырзэр къысэIушъэшъагъ: "Джары, Хьасан-бэй, ахэмэ урысыр зэряхьакIэр 
ашIэгъагъэмэ, тикъупшъхьэхэр чылэм къыдытагъэхыжьыщтыгъэп…"

--- Page 555 ---

Жьыбгъэ шъуй макъэр зыкIэт ощхым римыгъэхъущтыгъэмэ, щигъакIэщтыгъэп. Ар къэси къушъхьэ лъагъор 
цIэнлъагъо хъущтыгъэ, гъогум ыкIэ зэрэфакIорэр зышIэщтыгъэ нэбгыритIури ауж итхэ нэбгырищымэ къафызэплъэкIыщтыгъэп, хэти ежь ышъхьэ зэрэфэхьэу ягугъэпIэ 
тхышъхьэ екIухэзэ, щэджагъом зыфаIогъэ чIыпIэм нэсыгъэх. 
Мыблэгъэ-мычыжьэу урысыдзэм ипытэпIэ унэхэри, хыри, 
къухьэ зэе-тIуаехэри къэлъэгъуагъэх.
- Джары Гагрэр,- ыпшъэ рилъхьагъэр зэригъэцэкIагъэмкIэ зыфэрэзэжьэу гъогугъэгъозэ нахьыжъым игъусэхэр ыгъэплъагъэх.- Тэ тиIоф джащ щытэухы, сыхьат горэм 
шъузыкIокIэ, шъуигухэлъ къыжъудэхъущт1.
1 "…Арэдбей пщым ичылэ уикIэу Гагрэ унэсынкIэ бэп къытфэнэгъагъэр, ау ар гъогу щынэгъо къиныгъ. ТызыдакIощтыгъэм 
тынэсынкIэ верстипшI фэдиз къытфэнэжьыгъэу дунай рэхьатым 
зыкъызэблихъоу ригъэжьагъ,- Торнау штабс-капитаным къетхыжьы.- Хы лъэныкъомкIэ жьыбгъэ чъыIэр къепщэ, нэпкъ гъогум 
хыорыпсыр къытырекIэ, урыкIонкIэ щынагъо. Сыд фэдэ къин тлъэгъуми, гъогу тытехьанэу итхъухьагъ. Дунэе бэдзэжьым гъогу 
тытемыхьанэу Арэдбей пщым къытиIощтыгъэми, Гагрэ тынэзгъэсыщт 
нэбгыритIу Мэршанэ Сэфэрбый къыгъотыгъ. Апэрэ мыжъо зэндэшхом къин къытщымыхъоу тыблэкIыгъ. Адрэ нэпкъ лъагэмэ таготэу 
тыкIон тлъэкIыгъэп: хыорышхохэу къяохэрэмэ тагъакIощтыгъэп. 
Тигъусэхэми ушъхьагъу зэфэшъхьафхэр къагъотыхэзэ, къушъхьэмкIэ гъогу щымыIэу къытаIощтыгъэ, ау Къэрэмырзэ Тембулат 
шIухьафтын гъэгугъагъэкIэ гъогу хьылъэ закъо зэрэщыIэр, шъудэкIоешъущтмэ муары ахэмэ къаригъэIуагъ. "Мыщ цIыф дэкIоешъугъэмэ, тхьэ къытфашъуIу",- Тембулат афигъэпытагъ. "Тхьэ 
къышъуфэтэIо ащ цIыф дэкIоягъэкIэ, ау, джыри къышъотэIо, ар 
пшIэн зыхъукIэ, къушъхьэм укъыщыхъугъэн фае". Гъуазэмэ джэуап 
аритыжьыным ычIыпIэкIэ Тембулатрэ Сэфэрбыйрэ яцуакъэхэр 
зыщахыхэу аублагъ, сэри ар сшIэнэу къысаIуагъ. Тембулат ышIэщтыр зешIахэм, зым кIэрахъо, адрэм къамэ аритыгъ. "Къушъхьэм 
къыщыхъугъэ цIыфхэр къушъхьэм зэрэдэкIоешъущтыр джы зэжъу гъэлъэгъу" ариIуи, тапэ ишъыгъ. Къушъхьэ дэпшыеным къинмыгъуае етлъэгъулIэзэ, сыхьатищэ тызпэлъым, тапашъхьэ Гагрэ 
зыщытлъэгъущт тешъом тытехьагъ. Гагрэ гарнизоным тыфехы 
зэхъум, дзэкIолIхэр пытIэпэ лъэгапIэм къытегъуалъхьэхи, яхьэ 
шъэджэшъэ заулэ къытпатIупщыгъ. Хьэхэр зэкIащэжьынхэу урысыбзэкIэ дзэкIолIмэ сызяджэм, зэхахыгъэр ашIогъэшIэгъонэу 
къызэтырагъэуцуагъэх. Iашэхэр зыготхынхэу комендантым къызеIом, фэсыдагъэпти, къысфидзыгъ: "Ухэта о сиунашъо умыгъэцэкIэнэу?!" Кавказым иIэшъхьэтет-унэшъошI итхыгъэ зесэгъаджэм, 
гарнизоным икомендант Малышевскэ подполковникым шъхьэкIафэ 
къытфишIызэ, иунэ тыригъэблэгъагъ…"

--- Page 556 ---

Зыщыщ амышIэхэрэ нэбгыритфэу тхышъхьэм тетхэр 
Гагрэ дзэ уцупIэм дэсхэм залъэгъухэм, IашэкIэ зауIэшыгъ, 
хьэшхохэр зигъусэхэ дзэкIо заули лъапсэмкIэ къащыпэуцугъэх. Торнау штабс-капитаным иIэплъэкIжъые къамэм 
пишIи, аригъэлъэгъугъ. ПытапIэм благъэу зекIуалIэхэм, 
ащ ипэщэ Малышевскэ подполковникым нэбгырищым 
унашъо къафишIыгъ:
- ШъуиIашэхэр зыгошъухых!
- Ар, подполковник, пфэтшIэщтэп,- Торнау штабс-капитаным дзэ пытапIэм ипащэ зэмыжэгъэ урысыбзэкIэ 
джэуап ритыжьыгъ.
- Ухэта сIорэм укъемыдэIунэу?
Торнау штабс-капитаныр мыгузажъоу ипшъэрылъ 
дыухьэ къызэрихи, подполковникым фищэигъ:
- Мыщ сызщыщыр ит.
Малышевскэр дыухьэм къыдихыгъэ тхылъыпIэу Кавказым иурысыдзэ ипэщэ Розен генералыр зыкIэтхагъэм 
зеджэм, ыпашъхьэ ит адыгэ шъуашэкIэ фэпэгъэ "щэщэн 
хьаджэм" зыфырищи, чес рихыгъ:
- Шъукъеблагъ, штабс-капитан, къызыфашъуIорэр 
згъэцэкIэнэу сыхьазыр.
- Щай стыр тегъашъуи, ащ нахь псапэ къытфэпшIэжьынэп, подполковник.
Iанэм пэтIысхьагъэхэр Марчевскэ майорым щай ешъогъу ригъэфагъэхэп:
- Тхышъхьэм къытешъунагъэхэ черкеситIумэ, штабскапитан, джыри нэбгыритIу къагохьагъэу къэджэх, Iэ 
къашIы.
- Сыда зыфаехэр?.. Джыдэд…- Къэрэмырзэ Тембулат унэм икIыгъ. Бэ темышIэу къэзгъэзэжьыгъэм къэбар 
гомыIу къыхьыгъ: - НекIо, Сэфэрбый, Ачыпсоу тыгъэкIожь, 
тятэ щыIэжьэп.
ХХVI
Щынагъорэ гумэкIыгъорэ зытизыгъэ адыгэ гъогу 
хьылъэм тепшъыхьэгъагъэ Торнау штабс-капитаныр 
зыщыщ мэ къахэфэжьыгъэу пIэм хэлъыгъэми, чэщ реным 
ынапIэ къефэхыгъэп. Мэфэл тыримыгъашIэу зэшIуихын 
фэе IофыгъуитIумэ Мэршанэ Мэфэдыкъу лIыжъым икъэбар гомыIуи къахэхьажьыгъ. Ау илъэсыбэ къэзгъэшIэгъэ 
Мэфэдыкъу дунаим зэрехыжьыгъэр ыгу къызэреощтыгъэм нахьи Къэрэмырзэ зэшитIумрэ Гъазый Iимамымрэ 
яIоф нахь ыгъапэщтыгъ.
"Мэфэдыкъу лIыжъым зигъэсыс къэси, сиджыбэ 
сызэриIэбэжьыщтыгъэр мыхэмэ ашIэщтыгъа шъуIуа? - 
Торнау штабс-капитаныр зэупчIыжьи, зэцIэцIэжьыгъ: - 
ПшIагъэм урыкIэмыгъожь! Мэфэдыкъу фэсшIагъэм нахьи 
ежь къысфишIагъэр нахьыб. Абдулахь тырку ефэнд нэпцIым зэрифэрэ Iофым сызэрэригъэгуцэфэгъагъэм 
изакъоми… Зыдигъэзэжьыгъэ дунаим Тхьэм шIу щешI, 
джэнэт щерэгъот. ЦIыф дэигъэп, акъыл-гупшысэ зыкIэрыпхын лIыжъ Iушыгъ. Мылъкум тIэкIу фэерышыгъэмэ гъэшIэгъона, хэта ащ джы кIэмыхъопсэу псэурэр? Зыжэ гущыIэ 
лые къыдэмыкIэу къушъхьэм тыкъыпхырызыщыгъэ Сэфэрбыйи сыфэраз. Апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу Къэрэмырзэ Тембулат лIыгъэ-шъыпкъагъэ зыхэлъ цIыфэу 
къысфычIэкIыжьыгъ, сыд фэдэрэ лъэныкъокIи гуцафэ 
зыфысигъэшIыгъэп. ЛъышIэжьым зэридзэщтыгъэ ышнахьыкIэ Бый загъорэ игухьэгужъхэр къысфидзыщтыгъэми, 
игукIэгъу-хьалэлыгъэ пае сыгу ебгъэщтыгъэп, джыри шIукIэ 
сыгу къэкIы. Iимамыр? Ащ ЯгъызкIэ емыпэсыгъэ мыхъун 
едгъэ шIэгъагъэми, бзылъфыгъэ дахэхэм афыреплъэкIыныр 
икIэсагъэми, ар Тхьэм фэшIушIэ-фэлэжьэрэ цIыф. ТызэкIыгъуфэ сыгу зэригъэшIущтым нахьрэ Iоф иIагъэп, ау - Торнау гукIэ щхыпцIыгъэ,- ислъам диныр зэрэсигъаштэ шIоигъуагъэр къыдэхъугъэп. Ежьми ар къыгурымыIощтыгъэу 
арэпщтын… Сыдигъу джы ахэмэ сазыIукIэжьыщтыр?.. 
Хьау, ситхьалъэнэ-сиIуагъэ сымыгъэцэкIэжьынэу арэп. 
Тифлис сызэрэнэсыжьэу сипшъэрылъ зэрэзэшIосхыгъэр 
апашъхьэ зислъхьакIэ, ащ ыуж сихьащт".
Гъогум щилъэгъугъэхэр зэфихьысыжьынхэу Торнау 
штабс-капитаныр тIысыгъэу Малышевскэ подполковникыр 
унэм къихьи, тхылъыпIэ зэтегъэпкIагъэр къыфищэигъ:
- Мыр джыдэдэм Тифлис къыпфырахыгъ.
ТхылъыпIэм итым штабс-капитаныр зеджэм, къыIуагъ:
- Тыгъоспчыхьэ итхъухьэгъэ Iофхэр, подполковник, 
зэблэхъугъэ хъугъэх. Гъогугъэгъуазэхэр зэрэсимыгъусэжьхэр мыхэмэ ашIэрэп.
- Сыд фэдэ IэпыIэгъу уищыкIагъ, штабс-капитан?
- Черкесыбзэрэ урысыбзэрэ зышIэрэ гъогугъэгъозэ 
дэгъу, черкесмэ лъытэныгъэрэ цыхьэрэ зыфашIырэ цIыф.
- Ащ фэдэ щыI.
- Хэта ар?

--- Page 557 ---

- Лоо Мэмэт-Джэрый. Тэ къытфэшъыпкъ, ыныбжьыкIэ уилэгъущт. Черкесмэ агъэлъэпIэрэ пщы лIакъом щыщ, 
тIопсэ гъогури дэгъоу ешIэ, урысыбзэкIи Iазэ. НэIуасэ 
зыфэпшIыщтмэ, къязгъэщэщт.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм Торнау штабс-капитанымрэ 
Лоо Мэмэт-Джэрыерэ нэIуасэ зэфэхъугъэх. ЗыфызэIуагъэкIагъэм тIури щыгъозагъэти, язакъоу къызызэфанэхэм, 
егъашIэм ышIэщтыгъэ фэдэу штабс-капитаныр занкIэу 
гъогу къыдытехьащтым еупчIыгъ:
- ТIопсэ гъогум ущыгъуаза?
- Тыгъэмрэ мазэмрэ уашъор зэрягъуазэу сыщыгъуаз.
- Ар тIэкIу къэпIогъащэу къыпщыхъурэба? - зэмыжэгъэ джэуапым штабс-капитаныр IуигъэщхыпцIыкIыгъ.
- СшIэрэм сыфэшъыпкъэшъ, сIорэм щхэн хэслъагъорэп,- къыраIуагъэр ыгу зэрэримыхьыгъэр ригъашIэу 
Мэмэт-Джэрые кIэкIэу фидзыжьыгъ.
- Аущтэу узэрэщытыр дэгъу, орырэ сэрырэ гъусэ 
тызэфэхъунэу сэгугъэ.
- Ар гъогур ары къэзгъэлъэгъощтыр.
- АщкIи ушъыпкъаIу, Мэмэт-Джэрый,- зыдэгущыIэщтыгъэм ыцIэ апэрэу Торнау штабс-капитаным къыIуагъ.
- О сыдыцIэкIэ сыоджэщт?
- Сэ Черкесым "Хьасан-бэй хьаджэкIэ" сыщашIэ, 
Арткъуаджэ сыщыIагъ, Арт пщым дэжь сыкъекIыжьы. 
Ащ нэмыкI зи къыздапшIэрэп, гъогум нэIуасэ тыщызэфэхъугъ. Ар къэIогъошIуми, шIэгъошIопышъ, уиулэупкIэ 
тхьапш ыосэщтыр?
- Малышевскэ подполковникым къызэрэуиIуагъэу, 
Вознесенскэ пытапIэм сятэш нахьыкIэ гъэрэу щаIыгъышъ, 
къябгъэутIупщыжьыщт.
- Ащ нахь лъэIу уимыIэщтмэ, ар пфэсшIэн.
- Сятэшыр зыIыгъ къэзэкъым ылъэкъуацIи ыцIи сэшIэ, 
Петрусенко Григорий Кондратьевич.
- Сыд пIуи ылъэкъуацIэр, ыцIэр?..- Торнау штабс-капитаным мэзым щигъэтIылъыгъэгъэ къэзэкъ кIалэм ар 
зэрятэр ыгу къэкIыжьызэ, еупчIи, зэхихыгъэр ымышIэ 
фэдэу зишIыгъ. ЕтIанэ, тIэкIу тыригъашIи, риIуагъ: - Вознесенскэрэ Прочнэ Окопрэ яз теолIэжьмэ, уятэшыр 
къатIупщыжьыгъэу лъытэ. Ухьазырмэ, неущ, нэфшъэгъокIэтаджэкIэ гъогу тытехьэ.
- КъызэрыпIу, Хьасан-бэй,- Мэмэт-Джэрые фэчэфэу 
къыIуагъ,- узыфэе гъогум урысщэщт.

--- Page 558 ---

- Джыдэдэм тызэрыкIон-зэзгъэшIэнэу сызыфаер зы 
гъогу: хыIушъо нэпкъымкIэ ТIуапсэ тынэсынышъ, тисэмэгукIэ Жьыубгъу къанэзэ, бжъэдыгъучIымрэ абдзэхэчIымрэ 
зыщызэуалIэхэрэ гъунапкъэм дэжь Вознесенскэ, Прочнэ 
Окоп лъэныкъохэмкIэ дгъэзэжьыщт.
Торнау штабс-капитаныр изакъоу унэм къызенэжьым, 
зэсэгъэ сакъыныгъэм зэригъэупчIыжьыгъ: "Цыхьэ 
зыфэпшIын цIыфа мы зэзэгъыныгъэ зыдэсшIыгъэр?.. Сэ 
силэгъу шъхьае, гъогу удытехьанкIэ джыри ныбжьыкIащэба?.. Сыдэуи псынкIэу есIуагъэм къезэгъыгъа?.. Мыщи 
ежь ышъхьэ Iоф нахь зэрифэрэр, хэгъэгу Iофэп. Тыркухэм 
аIу-амыIоми, тэри ар дэдэр къыкIэтэIотыкIыжьыми, мыщ 
фэдэ чIы бэгъогъэ чIы дахэ зыIыгъхэ черкесхэм хэгъэгу 
Iофхэр апшъэ ифэхэрэп. Зым ыIорэмрэ ышIэрэмрэ адрэм 
реутыжьы. ЕтIани ахэр лIыгъэнчъэхэп, акъылынчъэхэп, 
гухэлъынчъэхэп, яшъхьафитныгъи зыпашIын дунаим тетэп… 
Ау тэ тызэрэмыгугъэу черкесхэр къытфычIэмыкIыжьынхэкIэ енэгуягъо, сызэуалIэрэм пэпчъ ар хэсэлъагъо…"
Лоо Мэмэт-Джэрыерэ Торнау штабс-капитанымрэ 
щэджэгъошхэ-гъэпсэфыгъо нахь амышIэу мэфэ реным 
хыIушъом рекIокIырэ гъогум тетыгъэх. Зыгъэохъунхэ-зыгъэгумэкIынхэ Iофи къапэуцугъэп, хэт къапэкIэфагъэми, 
Мэмэт-Джэрые ыныбжь емылъытыгъэу бэмэ ашIэти, 
шъхьэкIэфэ зэпэгъохыкIэ зэбгъукIощтыгъэх. Ар къэси 
штабс-капитаным гъусэ фэхъугъэм фишIыгъэ цыхьэм 
хэхъо, нахь нэшIукIэ еплъы, ау исакъыныгъэ зыщигъэгъупшэрэп. Загъорэ Къэрэмырзэ зэшитIумрэ Гъазый 
Iимамымрэ ыгу къэкIыжьых, дунаим ехыжьыгъэ Мэфэдыкъу лIыжъымрэ ыкъо Сэфэрбыйрэ ынэгу къыкIэуцох, 
захэзгъэбылъыкIыжьыгъагъэ Абдулахь тыркури игупшысэмэ ахэкIырэп: "Тэ щыIа шъуIуа ар?.. Сэфэрбыйрэ Тембулатрэ ятэ ихьэдэгъэ Iофмэ апылъых, Быйрэ Гъазыйрэ 
ашIомыигъуахэхэу гъогуныкъом щядгъэгъэзэжьыгъагъ… 
Абдулахь тыркур Мэмэт-Джэрые ешIа шъуIуа?.."
- Абдулахь ефэндым ыцIэ, Мэмэт-Джэрый, мы лъэныкъом щызэхэпхыгъа? - Iоф зыримыгъэшI фэдэу Торнау 
штабс-капитаныр пщы кIалэм еупчIыгъ.
- СшъхьэкIэ синэIуасэп,- ошIэ-дэмышIэу зыцIэ зэхихыгъэр Мэмэт-Джэрые ыгъэшIагъозэ, иш къызэтыригъэуцуагъ,- ау талъэныкъо щыцIэрыIу. О ар тэ щыпшIэра?
- Ачыпсоу нэIуасэ тыщызэфэхъугъагъ,- Iофым ишъыпкъапIэ ышъхьэ фыримыхэу джэуап ритыжьыгъ.

--- Page 559 ---

- Сыдэущтэу ухэплъагъа?
- Сыдэущтэу сыхэплъэн, ислъам диным иIофыгъохэр 
зэрефэх.
- Дин Iофыгъо къодыеп, Хьасан-бэй, ащ зэрифэрэр… 
Диныр иушъхьагъоу урысхэмкIэ ар убэкIо-гъэблакIу.
- Ащыгъум,- Торнау щхыгъэ,- уиупчIэ ор-орэу джэуап 
къептыжьыгъэба? Джаущтэу тыркумкIэ тиеплъыкIэгупшысэхэр зызэтефагъэхэкIэ, Мэмэт-Джэрый, мэзахэ 
къэмыхъузэ, чэщ зыщитхыщт чIыпIэ горэ къэтэгъэгъот.
- А зыфапIорэр дэгъу, ау сыхьат горэм зыдгъэпсэфэу 
тышэсыжьымэ, тичэщ гъогу нахь хэдгъэкIынба?
- Чэщ гъогур чъыIэтагъ, гупсэф, ау мэзахэм зи хэтлъэгъукIыщтэп. Сэ зэкIэри слъэгъунхэ фае, къыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ,- джэуап кIэкI Мэмэт-Джэрые къытыжьи, мэзым икуупIэкIэ иш ригъэгъэзагъ.
Джа зыплъыхьан-гъэнэфэн шIыкIэм Торнау джасусымрэ 
Лоо Мэмэт-Джэрыерэ хэтхэу ТIуапсэ иIэгъоблагъо 
зэранэкIи, Пшъэх псыхъо исэмэгу нэпкъ екIугъэх. Гъэмэфэ 
огъум къыкIэзыжьыгъэ псыхъо чэнджым изэпырыкIын 
къямыхьылъэкIэу тыгъэ егъэзыхыгъом Курджыпс тIуакIэ 
дэхьагъэхэу мэфэныкъом къапагъаплъэщтыгъэхэ Шэуджэн, Маргушъэ хьаджрэт шыуитIумэ аIукIагъэх. Ахэмэ 
Хьамырзэкъо Аслъанчэрые ыцIэкIэ хьакIэхэр чылэм рагъэблэгъагъэх. Пщы унэм абдзэхэ лIэкъолIэш заулэ щызэхэс 
аIуи, адрабгъу щагу кIоцIым дэт унэм ращагъэх.
ЛIы Iужъу пкъышхо горэм, пщы щагум дэт Iофтабгэмэ 
ащыщыщтын, шIуфэсынчъэу къубгъан-лэджэныр къафычIихьи, заригъэтхьакIыгъ, джыри джа зэрэгущыIэнчъэм 
фэдэу пчыхьэшъхьэшхэ Iанэр апашъхьэ къыригъэуцуи, 
улъэбэбэ-гугъуемылI къызэмыплъэкIыкIэ унэм икIыжьыгъ.
- ТиIэнэзехьэ бзакомэ сшIэрэп…- Мэмэт-Джэрые 
тэджи, шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ.- Тишхэри онэ темыхыхэу шышIоIум кIэрытых. Хьамырзэкъо Аслъанчэрые иадыгэ 
хабзэ зыщигъэгъупшэжьыгъэу, сэри сыпщыба, ори 
ухьакIэба, икъытхэмыхьакIэ къызгурыIорэп.
- ТиошIэ-дэмышIэ егъэблэгъакIэ гурышхъо уегъэшIа?...- тхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэкIэ сакъыщтыгъэ Торнау 
штабс-капитаныр игъусэ еупчIыгъ.
- "ХьакIэм хьакIэ тепсыхэжьырэп" адыгэмэ 
зыфаIорэм…- Мэмэт-Джэрые къыIощтыгъэр жьышхо 

--- Page 560 ---

къыпыутысыкIызэ, унэм къипкIэгъэ Тамбые Аслъанбэч 
къыригъэухыгъэп.
- Уилъэгъужь шIу, Хьасан-бэй,- Тамбыем ишъорышIыгъэ къызхимыгъэщэу нэIуасэ зыфашIыгъэгъэ "щэщэн 
хьаджэм" IугушIуагъ,- зэгорэм тызэрэлъэгъужьын Iоу 
сшIагъэп. Ори ары, Мэмэт-Джэрый. ШъуитIо сыдым 
шъузэфихьыгъа?.. Ары, ары, хыIушъом шъущызэIукIэгъэн 
фае… Мэршанэ Мэфэдыкъу лIыжъыри зэрэлIагъэм тыщыгъуаз, Къэрэмырзэ зэшхэри Ачыпсоу щыIэхэу зэхэтхыгъэ. 
Хьамырзэкъо Аслъанчэрые ихьакIэщ щызэдаохэрэ абдзахэмэ шъуахэтщэныр къетымыгъэкIоу, сичылэ Тамбыехьаблэ шъуезгъэблэгъэнэу, мыр сшъхьэ, мыр сипаIо, 
сыкъышъуфэкIуагъ.
- СиупчIэкIэ емыкIу къысфэмылъэгъу, зиусхьан,- Лоо 
Мэмэт-Джэрые къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп,- абдзахэхэр 
зыфызэдэонхэ Iоф хэфагъэха?
- Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ урысмэ агохьанхэ 
фэдэу къэбар зэхахыгъэти, абдзэхэ лIэкъолIэш куп дэуакIо 
къытфэкIуагъэу тынэ щашъу. НекIо, сыда унэ нэкIым 
шъуизакъоу шъузфисыщтыр! Абдзэхэ пхъэцмэ тфагъэIугъэ къэбарыр яушъхьагъоу мэл гъэжъагъэм бахъсымэ 
тырашъухьажьынышъ, яш ныбэшъумэ ялъэдэкъаохэзэ, 
зэбгырычъыжьыщтых. Сыоплъышъ, Мэмэт-Джэрый, 
бысым зэблэхъур къебгъэкIурэп?
- "Зибысым зыхъожьырэм чэцIыхъу фаукIы" гущыIэжъым сегупшысэ.- Мэмэт-Джэрые IущхыпцIыкIызэ, 
къесэмэркъэужьи, ар езгъаIорэри ыушъэфыгъэп: - ТIэкIу 
шIагъэу зихьакIэщ тис бысымыми джы нэс тытеплъагъэп… 
КъызгурэIо хьакIэм зэрэтемыпсыхэжьырэри, ау ежь, 
Хьамырзэкъо Аслъанчэрые пщым ыцIэкIэ мы чылэм тырагъэблэгъагъ нахь, мыщ тыкъыщыуцун гухэлъ тиIагъэп.
Тамбые Аслъанбэч фадзыгъэр зэхимыхыгъэ фэдэу 
зишIызэ, ежь зыфаер къыIуагъ:
- Адыгэ хьакIэзещэным дэгъубэ пылъ, ау "хьакIэр 
бэрэ щысымэ, бысымыр езэщы" язгъэIуагъэмэ шъо шъуащыщэпышъ, сэры, Тамбые пщыр ары, джы шъуибысымыщтыр. НекIо, "хьакIэр шхахэмэ, пчъэм еплъы" зыфаIорэм шъупымылъэу, сичылэ тыжъугъэшэс. ШъуасIорэм 
Аслъанчэрые щыгъуаз, ащ ишIуфэс неущ сихьакIэщ 
къыщышъуихыщт. Шъуишыхэр зыдэщытхэ къэлэпчъэ 
шышIоIумкIэ тыкъыщышъожэщт.

--- Page 561 ---

- Аущтэу оIомэ, дэгъу, зиусхьан,- "хьакIэр мэлым 
нахь Iас" езгъэблагъэщтыгъэ пщым Лоо Мэмэт-Джэрые 
риIо шIоигъуагъ шъхьае, псэушъхьэ Iасэм зыфигъэдэныр 
зэрипэсыжьыгъэп,- джыдэдэм тыбдэшэсын, уичыли 
зыщыодгъэхьакIэн.
Тамбые Аслъанбэч пчъаблэм дэмыфэу ышъхьэ ыуфэзэ, 
унэм зекIыжьым, гугъуемылIэу зилулэ кIэшъоу щысыгъэ 
Торнау штабс-капитаныр къэупчIагъ:
- ГумэкIыгъо щыIа?
- ТызихьакIэхэр сыгу рихьыхэрэп… Тамбыем къыIохэри, тибысым Хьамырзэкъом иабдзэхэ даохэри сшIошъ 
хъу хэрэп.
- Адэ сыда тшIэщтыр? - пкъы пытэ псынкIэкIэ Торнау 
штабс-капитаныр къызыщытэджыкIыгъ.
- Мы пщитIури абдзахэхэри сыгу рихьыхэрэп сIуагъи…
- Къыпщэхъуа, хьауми…
КъэIугъэ лъэмакъэм Торнау штабс-капитаным игущыIэ 
зэпыригъэугъ. Пчъэм къыдэкIошъыгъэ Шэуджэн хьаджрэтым къыIуагъ:
- ТихьэкIэ лъапIэхэр, тышъожэ.
Тамбые Аслъанбэчдхэр чэщныкъо гъогум техьагъэх. 
Гъогур бгъузэти, шыу тIурытIу зашIыгъ. Аслъанбэчрэ 
Торнаурэ зэготыгъэх. Ахэмэ ауж Мэмэт-Джэрыерэ 
Шэуджэн хьаджрэтымрэ итыгъэх. Маргушъэми ыпэкIэ ит 
шыумэ ауж закъыригъанэщтыгъэп. Мэзэгъо чэщыр дахэ, 
рэхьат. Шылъэмакъэмэ анэмыкI мэз гъогум теIукIырэп, 
Iэгъо-благъоми къыщыIурэп. Уашъом итэкъогъэ жъуагъохэр чъыг пкIашъэмэ къахэплъых. Зигъо хъугъэ мэзэ 
хъурэябзэри ошъогум щесы.
- Шъо шъуищэщэн уашъуи джыдэдэм мыщ фэдэщтын, 
Хьасан-бэй? - Тамбые Аслъанбэч урысыбзэ зэшIоIугъэкIэ 
ыдэжь ригъэблэгъэгъэ хьакIэм еупчIыгъ.
- Алахьым иуашъо хэтрэ быслъымэнхэмкIи зэфэдэщтын, Аслъанбэч,- Торнау штабс-капитаными урысыбзэр 
ыцунтхъэзэ, джэуап къытыжьыгъ.
- Адэ ары, Хьасан-бэй, тыбыслъымэнышъ, Алахь 
гукIэгъушIым тызыщигъэгъупшэрэп.
АпэкIэ къикIыгъэ чэщныкъо шыуитIумэ шъхьэкIэфэ 
гъогубгъу зашIи, шыу купыр зыблагъэкIыгъ. 
- МитIури чэщныкъом сыда зыуж итхэр…- Тамбыем 
гъумыгъу фэдэу зишIыгъ. Заулэрэ кIуагъэхэу гъогу къэгъэзэгъум зынэсхэм, къэуцугъ: - Бгым тыдэкIоещтышъ, 
шы ныбэпххэр гъэпытэгъэнхэ фае…
Ардэдэм Торнау штабс-капитаным ыкIыбыкIэ ошIэ-дэмышIэ шылъэмакъэ щызэхихыгъ, ыбгъуитIукIэ къыголъэдагъэхэ шыуитIумэ иуанэ къырахи, чIым тырадзагъ, икъами 
гуахыгъ, ыIэхэри апхыгъэх. Къышъхьащытыгъэхэ нэбгырищмэ къызяплъым, щхыпцIыщтыгъэ Тамбые Аслъанбэч 
ахилъэгъуагъ1.
- Сыд, урыс забыт, Торнау штабс-капитан?..- къеупчIыгъ. ЕтIанэ Шэуджэным фигъэпытагъ: - Икъун мыщ 
тибыслъымэныгъэ зэриуцIэпIыгъэр, ихьаджэ паIо щыхи, 
мо Лоо къумалым щышъулъ, джаурым икъол пкIэнтIамэ 
зэхерэшI.
Торнау штабс-капитаныр зызэплъэкIым, Лоо МэмэтДжэрые пщым хьаджрэтитIу шъхьащытэу ылъэгъугъ, 
зыубытыгъэхэ Тамбыем фидзыгъ:
- Сэ укъыстекIуагъэмэ, урысмэ уатекIуагъэу къызщымыгъэхъу.
- О узгъапэрэм сэ сигъапэрэп,- къыдэхъугъэм рыразэу Тамбыер щхыгъэ.- Сэ сызыфаер - викуп, зэхэпхыгъа?! 
Стешъухыгъэ мылъкум, къин зэрэсэжъугъэлъэгъугъэм 
1 "…Бжыхьэпэ мэзэгъо чэщ дахэм инэфыпс Курджыпс нэпкъым 
рекIокIырэ гъогур къыгъэнэфыщтыгъэ,- Торнау штабс-капитаным 
къетхыжьы.- Зы цIыфи къытпэкIэмыфэу сыхьатрэ ныкъорэ фэдиз 
тыкIуагъ. Мэз гъэхъунэм тызыщихьащтым адыгэ шыуитIу горэмэ 
таIукIагъ, ахэр гъогум дэхыхи, таблэкIыфэкIэ къытэжагъэх. Тамбыем, Шэуджэным, Маргушъэм сырягъусэу гъэхъунэм тикIи, 
мэзым тыхэхьагъ. Мэзым икуупIэ тыхэтэу тыкIозэ, тыкъэуцунэу 
Тамбыем къытиIуагъ. Адрэ шыухэр епсыхыхи, яуанэхэр агъэтэрэзыжьхэу фежьагъэх. Сэ шым сызэрэтесэу силулэ тутын исыубэу 
езгъэжьагъ, Тамбыер къыскIэрыхьи, тхышъхьэм тыдэкIоещтышъ, 
сишыныбэпх пытэмэ ыIозэ, къеплъыгъ. Ащ дэжьым шылъэмэкъэ 
чъэрхэр къыслъыIэсыгъэх, зыгорэм адыгабзэкIэ "убыт!" ыIуи, 
къызголъэдагъэхэ шыуитIумэ уанэм сыкъырапхъотыгъ. Зыкъызэрэсыухъумэжьын закъоу сIыгъыгъэ къамэр згуахыгъ, сIэхэр апхыгъэх. Сызыубытыгъэмэ уябэныжьыным пкIэ зэримыIэжьыри, 
силIэныгъэ зэрэблагъэри къызгурыIуагъ. Илъэс тIокIырэ хырэ нахь 
умыныбжьэу уигъашIэ уухыныр зэрэтхьамыкIагъор зыхасшIэзэ, 
урыс дзэкIолIмэ ялIыгъэ зыхэзгъэлъынэу сеуцолIагъ. Ау къызыкIэупчIагъэхэм иджэуап кIэкI ястыжьыгъ: "ЩэфыжьыпкI шъуIуи? 
Ащ шъущымыгугъу!.." "Теплъын!" - къысаIожьыгъ. Шым сытепхыхьагъэу сыхьат фэдизрэ сащагъэу унэ горэм сыращагъ. Ар 
Тамбые Аслъанбэч ихьакIэщыгъ, гъэрэу илъэситIо ащ сыщаIыгъыгъ. 
Ар зыхъугъэр сентябрэм и 10-м ичэщ, 1835-рэ илъэс".

--- Page 562 ---

ауасэ пкIэсхыжьыщт. Къаштэ пIыгъхэ дышъэр, ахъщэр, 
сыхьатыр.
- Сэр-сэрэу зи къыостыщтэп,- зэрыфэгъэ чIыпIэ 
хьылъэм емылъытыгъэу Торнау штабс-капитаным къыпиупкIыгъ,- лIыгъэкIэ степхырэр уе.
- Къэшъулъыхъу мыр! Модрэ къумалыри ары.- 
Дышъэр, ахъщэр, сыхьатыр, тутыным щыкIэкIыжьэу 
Тамбые Аслъанбэч зыратхэм, шэсыжьызэ, къызэриIокIыгъ: - ТIури Тамбыехьаблэ къашъущэх.
ХХVII
"ЦIыфым фыхэхыгъэ ем зэгорэм зыщеолIэщт сыхьатыр, мафэр, илъэсыр ышIэщтыгъэмэ, ищыIэныгъэ гъэшIэгъоныщтыгъэп,- шы IэдэжьыкIэ Тамбыехьаблэ ащэщтыгъэ 
Торнау штабс-капитаным къехъулIагъэр шIошъхьэкIуагъэми, ыгу ымыгъэкIодэу ежь-ежьырэу зыриIожьыгъ,- 
шIуми уезэщы, еми уеухы. Ау мыщ фэдэ гъэпцIагъэкIэ 
сиIоф сагъэухыныр сшIагъэп… КъысэхъулIагъэр сигъогугъэгъозэ Лоо ыпкъ къикIыгъэна?.."
- Тэ ущыIа, Мэмэт-Джэрый? - уанэм ипхыхьэгъэ Торнау зэупчIэкIыгъ.
- Уауж ситэу сыкъащэ.
- ШъузэдэмыгущыI! - Маргушъэр гъэрмэ афэгубжыгъ.
Шыухэр мэзым чIэкIыхи, бгы мылъагэм зыдэкIуаехэм, 
Курджыпс иджабгъу нэпкъ тетэкъогъэ Тамбыехьаблэ 
мэзэгъо чэщым къыхэщыгъ, сыхьатныкъуи темышIэу чылэ 
гъунэм Iут унэм нэсыгъэх.
- Урыс забытыр сихьакIэщ ишъущ, модрэ къумалыр 
коным ишъудз.- Тамбыем игъусэмэ унашъо афишIи, 
къыпэгъокIыгъэ Бэчыр фэкъолIым шхомлакIэр ритызэ, 
риIуагъ: - ХьакIэщым машIо ишIыхь.
ЖэкIэ-пэкIэ шIуцIэ зэхэкIыхьагъэмэ зынитIу къахэцIыукIыщтыгъэ Бэчыр зыIэхэр пхыгъэхэу дэпкъым кIэрысыгъэ 
гъэрым пымылъэу джэныкъо машIом ишIын ыуж ихьагъ. 
Пхъэхэр зызэкIанэхэм, ыIэгушъуитIу зэщихъозэ, къыримыдзэщтыгъэ урыс забытым къыриIуагъ:
- МашIор, джаур, карош, фабэ будэт.
- СIэхэр къэтIатэх,- Торнау штабс-капитаным ыIэхэр 
Бэчыр ригъэлъэгъугъэх.

--- Page 563 ---

- А-а, о уиIон оIо, сэ сишIэн сэшIэ, къолышх,- Бэчыр 
щхыпцIи, штабс-капитаным гугъу фелIыгъэп.
Тамбые Аслъанбэч унэм къызехьэм, Бэчыр фэгубжы 
фэдэу зишIызэ, фидзыгъ:
- ТихьакIэ пхыгъэу щыбгъэсыщта, къэтIат.
Торнау штабс-капитаным Бэчыр зыримыгъэтIатэу 
Тамбыем ыIэ фищэигъ.
- Ормэ гъэпцIэгъэ-нэпэнчъагъэкIэ сызыубытыгъэр, 
ор-орэу къэтIат.
- Сэ сызэрэпщыр, узэрэсигъэрыр зыщымыгъэгъупш, 
урыс забыт.- Тамбые Аслъанбэч ыпашъхьэ исым зэрэтекIуагъэр фыхигъэщызэ, щхыпцIыгъэ, ау къыIуагъэр 
псынкIэу зэблихъужьыгъ: - КъыохъулIагъэр зыдэмышIэжьмэ, хьэм фэд, ар пфэсшIэн! - къамэкIэ ыIэхэр 
зэрыпхыгъэ шъодэныр зэпиупкIыгъ.- СIорэм укъыземыдэIукIэ, джаур, мы къэмэ дэдэмкIэ упсэ хэсхыщт. Сыда 
узыфэщхыпцIырэр, щхэн къэсIуагъа?
- Хьау, уипщыгъэ намыс зэрэуукъорэр сшIогъэшIэгъон. Шъыпкъэм уфаемэ, Тамбые Аслъанбэч пщыр аIоу 
зызэхэсхыкIэ, дгъэшIагъорэ шъуихэбзэ зэхэтыкIэ щызгъаIэрэмэ уащыщэу слъытэщтыгъэ…
- Джыры? - зэхихыгъэм ыужъоплъыгъэ Тамбыер 
игъэр еупчIыгъ.
- Джы сыдына… уипщыгъэ емыпэсыгъэ жъалымыгъэкIэ укъыздэзекIозэ, сыбгъэпцIагъ, сыпхъункIагъ, егъэзыгъэ-зэкIоцIыпхагъэкIэ уихьакIэщ сыкъэпщагъ… 
- Ар шъыпкъэ, ащкIэ узаф. Ау шъуиинэрал Ермоловым тэ цIыфыгъэ къыддызэрихьагъэп.
- Алексей Петрович Ермолов генералым изекIуакIэ 
типачъыхьэ шIомытэрэзэу Кавказым рищыжьыгъ.
- Ащ нахьышIуа Засс тхъоплъыжъыр?! Арэп, узэрэгъэрыр зыдэмышIэжьэу, штабс-капитан, сыд Iошхуа тазыфагу чэщныкъом къыдэбгъэтэджагъэр? Ащ нахьи 
нахьышIугъ узэращэфыжьыщтым уегупшысыгъэмэ.
- Зыми сызэримыщэфыжьыщтыр джыри къыосэIо.
- Тигъунэгъумэ ащыщ хъужьыгъэ Брагъунэ Мишкэ 
урыс дзэкIолI къызэрыкIоти, ащэфыжьыгъагъэп шъхьае, 
о узабытба?
- Сызабыт, ау сызабыт къодыеп,- оркъхэкIэу зэрэщытым рыгушхозэ, Торнау штабс-капитаным къыIуагъ.
- Ухэт адэ? - зэмыжагъэм Тамбыер къыгъэгузэжъуагъ.

--- Page 564 ---

- УипщыгъэкIэ ощ нахьи сынахь лIэкъо цIыкIоп, урыс 
хъужьыгъэ нэмыц оркъмэ сащыщ.
- Ащыгъум Засс урилъэпкъэгъуба! Узабыт-оркъмэ 
нахьышIух, оситIу пкIэсхыщт.
- Чапычныкъуи скIэпхынэп,- ыIощтыгъэм темыкIыщтыгъэ Торнау штабс-капитаныр гъумыгъугъэ.
- Узэращэфыжьыщт уасэр зыгъэуцурэр сэры нахь, 
орэп! - Ерагъэу зызыIажэщтыгъэ Тамбыер къэтэджыжьи, 
унэм икIыжьызэ, джэныкъо машIор кIэзгъэстыкIыщтыгъэ 
Бэчыр фэгубжыгъ: - Дэгу зыпшIыгъэу сыда узыфыщысыр?! Мы гущыIэрые джаурым ипIэ фэшIыжь, фэсакъ, 
уинэплъэгъу темых.
- Зиусхьан,- Торнау штабс-капитаныр пщым еджагъ,- 
джыри тызэрымыгущыIэгъэ Iоф горэмкIэ лъэIу къыпфысиI: 
Лоо Мэмэт-Джэрые сигъусагъэ шъуIоу шъумыгъэмысэ. 
Ятэшыр къэзэкъ унагъо горэм Вознесенскэ щаIыгъэу 
зэхихыгъэти, къэбарым ишъыпкъапIэ зэригъэшIэнэу кIощтыгъэ.
- Узымыгъэпапхъэмэ зямыгъэгъапэу пшъхьэ зэрэпщэфыжьыщтым егупшыс.- Тамбыем къыпиупкIи, нэшIошI 
гукIэгъукIэ къешъэбэкIыжьыгъ: - Ары, сыхэукъорэп, 
уилулэ нэкI кIэшъукIэкIэ утутынашъу о… Сэ джыдэдэм 
тутын тIэкIу къыпфязгъэхьыщт.
Тутыныр зэрыубагъэ лулэм машIо кIигъани, зытIо-зыщэ 
Iугъор къызызыIуетIупщ ужыр ары Торнау къехъулIагъэр 
къыгурыIоу зыригъэжьагъэр, къыфарагъэхьыгъэ тутыныри 
тIо ешъогъу нахь зэрэмыхъурэр зилъэгъугъэр: "Мы сызгъэпцIэгъэ Тамбыер пщы хьацэ гор, ау зыщыгугъырэр 
скIихынэп… Мыхэмэ къысфыряIэ гухэлъыр неущ Хьамырзэкъом сыIукIэмэ ары зысшIэщтыр… СиIоф зытетыр 
сыдэущтэу Засс генералым езгъэIуна? Ар зыпшъэ ифэн 
закъоу джыдэдэм сшIэрэр Мэмэт-Джэрый… Ау ар зыфэдэ 
цIыфыр къызысшIэщтыр неущ е неущмыкI… ИмыщыкIагъэхэр, штабс-капитан, пшъхьэ къимыгъахьэх! ГугъэпIэ 
закъоу мыщ щысиIэхэр Къэрэмырзэ зэшхэр арых шъхьае, 
сыдигъо ахэмэ сикъэбар анэсыщт? Ахэри сэщ фэдэхэу 
черкесхэмкIэ хымэх. Нэкъар, Джансэид, Болэтыкъор? 
Мыхэмэ ацIэхэр Засс генералым къыIохэу зэхэсхыгъэх 
нахь, сэ синэIуасэхэп. ЕтIани сыдэущтэу уипыйхэм уащыгугъыщта? Шъэф IофкIэ ячIыгу сызэритыр къыспамыIэтыщтмэ, сэ сшъхьэкIэ черкесхэр сипыйхэп, мыщ лIыгъэкIэ 
сыкъагъэкIуагъэуи сфэIощтэп. КъысэхъулIагъэр сэр-сэрэу 

--- Page 565 ---

къызфэсхьыжьыгъ - сызыфэсакъыжьыгъэп. Сызыубытыгъэ Тамбыем сызэрищэжьыщтыр ары нахь игугъур, пый 
Iоф къыспиIэтырэп. Ар дэгъу, ау зипшъэрылъ сымыгъэцэкIагъэхэр сыдынэкIэ къысэплъыщтха, сыд фэдиз уасэкIэ 
сащэфыжьыщта?.. Хьау, щэфыжь Iоф щыIэп! Джыдэдэм 
сызэгупшысэн фаер мыхэмэ сазэрэIэпыкIыжьыщт шIыкIэр 
ары. Сыд фэдэ амала сызэусэщтыр: нахьышIур, нахь спшъэ 
къифэщтыр, нахь гъогу кIэкIыпIэ сфэхъущтыр?.. Мыщ 
щыублагъэу Прочный Окоп унэсыфэкIэ псыхъуиплIымэ - 
Шъхьагуащ, Фарз, Лаб, Пшыз - уазэпырыкIын фае, чIыгу 
верстишъэрэ шъэныкъорэ фэдиз дэлъ…"
- Тутын-табак карош, джаур,- тутын Iугъом хэпамэщтыгъэ Бэчыр зыфэмыщыIэжьэу къызеIом, Торнау штабскапитаныр игупшысэмэ къахэужьыгъ,- ары, ары, тутын 
IашIу джасусыр зашъорэр.
- Ма, ори ешъу,- Торнау къыфэнэжьыгъэ тутын ешъогъур Бэчыр фищэигъ.
- Хьау, хьау, джаур, зиусхьаным ыдэщтэп,- Бэчыр 
ыIозэ, тутыныр Iихыгъ, тIо-щэ епэми, ичысэ илъ тIэкIум 
хитэкъуагъ, етIанэ мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ зэкъэрэгъулэрэм 
фигъэпытагъ: - Бай-бай, джаур. Ухэмыхьажьынэу уигъончэджи уиджани къысэт, уибгырыпхи ары.
ХХVIII
ХьакIэщ натIэмкIэ къыщыIущтыгъэ шыкIэпщынэ макъэм 
Торнау штабс-капитаныр къыгъэущыгъ: шъхьаныгъупчъэ 
бгъузэм бжыхьэ тыгъэр къепсэ, джэныкъо машIори кIосэжьыгъэ, Бэчыри унэм исыжьэп. Иджани, игъончэджи, 
ибгырыпхи ащ зэриIыгъыр ыгу къэкIыжьи, унэм иджыкIыгъ:
- Бэчыр, тыдэ ущыIа?
- Тэ сыщыIэна, чъыяпх, уифэIо-фашIэмэ сапылъ,- 
Бэчыри цIацIэ фэдэзэ, лэджэн-къубгъаныр ыIыгъэу унэм 
къихьажьыгъ.
- Сигъончэдж, сиджан!..
- Ахэри джыдэд.
- Ащ нахьыбэрэ сищыгъынхэр умыгъэбылъых!
- Ар зиусхьаным къызэриIу, джаур.
ШыкIэпщынэм зэпыу иIэп, джэныкъо яжьэм мэшIо 
тэпмэ ащалъыхъурэ Бэчыри IупэкIэ ащ дежъыу, ылъапэ 
къыдегъашъо, зынэгу псы кIэзыкIэщтыгъэ гъэрыми щхыпцIызэ, реIо:

--- Page 566 ---

- Аслъанбэч зиусхьаныр дахэу шыкIэпщынэм ео, 
пчэдыжьышхэ уигъэшIынэу къыоджэ.
"ШыкIэпщынэр егъэгъы нахь, орэдышъо дахэ къыригъэкIырэп…" - Торнау штабс-капитаныр гукIэ гъумыгъузэ, 
шъхьаныгъупчъэм зыIохьэм, дэшхо чъыгым чIэсэу пчэдыжьышхэ Iанэр зыпашъхьэ ит Тамбыер ылъэгъугъ.
- Урыс оркъхэр бэрэ пчэдыжьырэ щэлъхэу зэхэсхыгъэти, укъэзгъэтэджынэу сыфэягъэп,- Тамбые Аслъанбэч 
шыкIэпщынэ еоныр зэпигъэуи, къыIуащагъэ Торнау штабскапитаным шъхьэкIэфэ фыхэтэджыкI тIэкIу фишIызэ, 
риIуагъ,- къэтIыс, Iанэм укъесэгъэблагъэ.
- Тхьэуегъэпсэу, адэ Мэмэт-Джэрые зиусхьаныр уиIанэ 
пэслъагъорэпи?
- Сыда етэбгъэшIэщтыр, ышхын тIэкIу ыгъотыгъэмэ, 
орэгушIо. Тэ титIо пчэдыжьышхэ зэдэтшIыщт, тиIофхэми 
тарыгущыIэщт.
- Ар оркъ хабзэп, цIыфыгъэп, зиусхьан,- Торнау 
штабс-капитаным зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъ, етIанэ нахь 
гущыIэ ушъыйхэмкIэ, ежьыми зыкъыдригъэубытыжьызэ, 
фыпигъэхъожьыгъ,- ори, ари шъупщ, укъысэдэIумэ, ащ 
фэдэ Мэмэт-Джэрые еозгъэIолIэщтэп. Бзэ зэфэшъхьаф 
тIулъыми, дин зэфэшъхьаф тэлэжьы нахь мышIэми, а зы 
пщыцIэр, оркъыцIэр щыми зэдэтэхьы.
- Укъысфызэгыирэм шъыпкъэ хэлъ, урыс забыт,- 
Тамбыем ынэгу игумышIугъэ къышIухэщэу щхыпцIыгъэ, 
етIанэ нахь мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыухыжьыгъ,- ау джыдэдэм узэрыт чIыпIэр зыщымыгъэгъупшэмэ нахьышIу, 
гухэлъ мышIукIэ тэрэп шъуадэжь къэкIуагъэр, шъоры. 
Упшъэ къыралъхьагъэми хэшIыкI фытимыIэу къызыщымыгъэхъу. Къэзэкъ къызэрыкIоп къытIэкIэфагъэр, осэшхо 
къызыфытатын урыс забыт.
- ШъутихьакI шъуIомэ, тыжъугъапцIэзэ, гъэрыпIэм 
тызэришъущагъэр джы къызгурыIуагъ, ау джыри къыосэIо, зы чапычи скIэпхыщтэп.
- Уасэ о зыфэмышIыжьми, тэ уиуасэ зыфэдэр тэшIэ…- 
Тамбыер джыри щхыпцIыгъэ, фадзыгъэм Iоф зыримыгъэшIы фэдэу еупчIыгъ: - Узэрэщэщэн хьаджэ нэпцIыри 
Торнау зэрэплъэкъуацIэри тэшIэ, цIэ уиIэба?
- СлъэкъуацIэ шъошIэмэ, сцIи шъумышIэу щытэпщтын…- КъызыфеупчIыгъэр шIомыIофэу штабс-капитаными къыIуагъ, ыцIи ылъэкъуацIи фиукIэпкIыгъ: - Федор 

--- Page 567 ---

Федорович Торнау, слъэпкъкIэ нэмыц баронмэ сащыщ, 
ау сызыурыс оркъыр бэшIагъэ, лIэшIэгъум къехъугъ.
- Нэмыцым нэс шъукъикIэу емынэм шъузэрифэщтыгъа…- Тамбыер ежь зыфэгъумыгъужьы фэдэзэ, игъэр 
риIуагъ: - ПцIэ кIыхьащэ, къэIогъуае тфэхъущт. ФедорФедоркIэ тыоджэн. Гъомылэм хаI осIуагъи, Федор-Федор.
- Мэмэт-Джэрые Iанэм къыздыпэмысэу, зиусхьан, 
уимыхьамелэ зыIуслъхьащтэп,- Торнау штабс-капитаным 
Тамбыем фыпиупкIыгъ.
- Аущтэу оIомэ, Федор-Федор, ари къыпфэсшIэн. 
Ау къыосэIо: зы унэ тIуми шъузэдизгъэсыщтэп. Къащэ, 
Бэчыр, зиусхьан къумалыр.
- Ащи, зиусхьан, пчэдыжьышхэ тфишIыгъэп.
- Сыда?
- Тиджаур гъэр иIоф егъапэщтын… 
- Мы узигъусэгъэ урыс забытым узыдэхъугъэр ышIэрэпышъ, зиусхьан, къыпфэгумэкIы, къэтIыс,- чэщ реным 
кон нэкIым раримыгъэсыгъэ фэдэу Тамбыем къаригъэщэгъэ пщым риIуагъ.
- Хэти щэрэщ фаеми, ицIыфыгъэ чIинагъэпышъ, тхьэегъэпсэу есэIо, ау егъэшIэрэ адыгэ хьэкIэ пэгъокIыкIэр 
зыукъогъэ Тамбые пщым иIанэ сыпэтIысхьаныр зэспэсыжьырэп.
"МитIур гъогум джау щызэфэзыгъэхэ аIо шъхьакIэ, 
зэрэшIэх. Сябэнымэ, зэрар хэсхыщт нахь, федэ язгъотылIэщтэп",- Тамбыер гукIэ зэушъыижьызэ, иIанэ къыфыпэмытIысхьэщтыгъэ Лоо Мэмэт-Джэрые жэбзэшIукIэ 
зыфызэблихъужьыгъ:
- Тэрэз, зиусхьан, тыгъоспчыхьэ зафэу сыбдэзекIуагъэп. Ау сыдым фэсшIэныя шъуитIо ошIэ-дэмышIэ гъо гогъу 
шъузэфэхъугъэмэ?.. ТIэкIу шIагъэу тызылъыхъущтыгъэ 
урыс забытыми джары къысиIуагъэр. Къэрэмырзэ зэшхэр 
зэригъэпцIагъэхэм фэдэу узыгъэпцIэгъэ уигъогогъу тэ 
зедгъэплъэхъугъэп. ТшIокIодырэ адыгагъэм земыгъэухыжьэу нахьыжъым къэтIыс къызыуиIокIэ, къэтIыс. Къэзэкъмэ аIыгъэу зыфэшъуIогъэ уятэшыр къягъэтIупщыжьыгъэнымкIэ мы забыт гъэрыр къызыфэдгъэфедэн, ащкIэ 
ори тыбдэIэпыIэн, осэ дэгъукIэ ежьыри тщэжьын.
Тамбыехьаблэ даубытэгъэ нэбгыритIур нэплъэгъу 
шъэф псынкIэкIэ зызэIоплъэхэм, Торнау къезэгъ нэкIэ 
къызэрэриIуагъэр Мэмэт-Джэрые къыгурыIуагъ.

--- Page 568 ---

- УишIуагъэ къысэбгъэкIынэу оIомэ, зиусхьан, сигопэщт, уиадыгэгъэ-цIыфыгъэ къесIолIэгъэ мыхъуныри 
зэкIэсхьажьыщт, ау зишъэф сымышIэрэ гъогогъу сызыфэхъугъэм сиягъэ езгъэкIынэу сыфаеп. СыкъэдаIо, зиусхьан.
- Ащыгъум шъуитIуи шъукъэдаIу,- Тамбыем игухэлъ 
псынкIэу къыушъхьафыгъ,- узэрэсигъэрыр, Торнау штабскапитан, пIэкIэ тхыгъэу Лоо Мэмэт-Джэрые Прочнэ Окоп 
етэгъэхьы, тилIыкIо зиусхьаным ятэшыр къызэрябгъэтIупщыжьыщт тхылъыпIэ лъэIур ащ кIыогъэгъужьы. Ары, ары, 
Федор-Федор, бгъэшIэгъон зэхэпхыгъэп: узэрэтигъэрымкIэ узыщыщмэ макъэ ятэгъэIу нахь, узэращэфыжьыщт 
уасэр джырэкIэ афэдгъэуцурэп.
Зыгори зыпимыIухьэгъэ тхылъыпIитIу кIэкI Торнау 
штабс-капитаным пчэдыжьышхэ ужым ытхыгъ: "По дороге 
домой, абадзехи пленили меня. Чтобы это не стало поводом для других, прошу не выкупать! Постараюсь сам 
выкрутиться"1.  ЯтIонэрэ тхыгъэри апэрэм фэдэу кIэкIыгъэ: 
"Дядя подателя сей записки князя Мамат-Гирея Лоова 
находится в плену в Вознесенском укреплении, прошу 
безвозмездно его освободить"2. Тамбые Аслъанбэч урысыбзэкIэ еджакIэ ымышIэщтыгъэми, къыратыгъэ тхылъыпIитIум яджэ фэдэу зишIызэ, заулэрэ щысыгъ, етIанэ 
Мэмэт-Джэрые фищэигъ:
- Ма, мыщ итым джы о умакъэ тIупщыгъэу къысфедж.- Лоо пщыр къызэджагъэм зедэIум, ежь зыщытхъужьыгъ: - Сэри джары ащ къисхыгъэр, ау тэщ нэмыкIэу 
ащ къеджэни щыI. Модэ адыгэ къытхэхъухьажьыгъэ 
Брагъунэ Мишкэ шъукъедж.
- Фэсапщи, хьакIэхэр.- Брагъунэ Мишкэ джыри зикъэбар ымышIэхэрэ нэбгыритIумэ сэлам къарихи, къязыгъэщагъэм еупчIыгъ: - Укъысфая, зиусхьан?
- Сэ сизакъоп, Мишк, тищи тыпфай. Ау, бэшIагъэшъ 
узысымылъэгъугъэр, уищыIакIэ сшIэмэ сшIоигъу.
- ЗэкIэри дэгъу, зиусхьан, пэIошыгуплъ къэзэкъмэ 
тамыгъэгумэкIыщтыгъэмэ… Ау ахэми ашъо изыщын огъу 
къытагъотылIэ.
1 Тадэжь къэзгъэзэжьыгъэу сыкъэкIожьызэ, абдзахэмэ гъэрэу 
саубытыгъ. Ахэмэ ар шэны афэмыхъуным пае сыкъэшъумыщэфыжь. СакъызэрэIэкIэкIыжьыщт шIыкIэм иIоф сэр-сэрэу зесфэщт.
2  Мы тхылъыр къышъуфэзыхьыгъэ Лоо Мэмэт-Джэрые пщым 
ятэшыр гъэрэу Вознесенскэ пытапIэм щаIыгъышъ, ыпкIэ хэмылъэу 
къэшъутIупщыжьынэу сышъолъэIу.
641
21 Заказ 029

--- Page 569 ---

- Бабыцэ сыдэу зыкъыпфишIыра, къыптешхыхьэрэба?
- Бабыци?.. Ащ фэдэ, Алахьым къыуимытмэ, тыдэ 
къипхын! Ар сиунэ бгыкъу, сионджэкъ машIу.
- ШъэуитIур?
- Ахэр джыгытых, сикIэгъэкъоных.
- Алахьым къыпфегъэхъух, тыпфэраз, Мишк, дэгъоу 
укъытхэзэгъагъ. Моу джы тигъэр Торнау штабс-капитаным 
езгъэтхыгъэ тхылъыпIитIумэ умыгузажъоу къытфядж.
- ЗэхэугуфыкIыгъэу тхыгъэмэ, боу сыкъеджэн, 
зиусхьан,- зыцIэ къыраIуагъэ гъэрым уицыхьэ къыстегъэлъ риIорэм фэдэу фычIэплъи, Брагъунэ Мишкэ къызыIуипхъотыгъ,- хьаулыеу чылыс еджапIэм илъэситIо 
сыщырагъэджагъа! - Апэрэ тхыгъэм икъежьапIэ къеджи, 
къыкIэлъыкIогъэ гущыIэмэ къарыкIыхэрэр къыгурыIуагъэу 
блитIупщыгъэх. ЯтIонэрэ тхыгъэм итым зэрэпсэоу къеджагъ.
- Джара итыр, Мишк? - зэхихыгъэмкIэ зэрэразэр 
Тамбыем ымакъэ къыхэщэу къэупчIагъ.
- Ары, зиусхьан.
- Сэ сызэджагъэр джаущтэу ори къэоушыхьатыжьмэ, 
дэгъу. УиIофмэ ауж ихьажь, Мишк, утищыкIагъэ хъумэ, 
укъэдгъотыщт.- Нэбгырищыр язакъоу къызызэкIэрэнэжьхэм, Тамбые Аслъанбэч къыдэхъугъэмкIэ зыфэрэзэжьэу 
Лоо Мэмэт-Джэрые риIуагъ: - Сэ сишIэн сшIагъэ, о джы 
пшIэщтым сыкъежэ.
- Джыдэд пIоми сыхьазыр, зиусхьан.
- Ухьазырмэ, уипщыгъэ намыс сыщыгугъызэ, гъогумаф осэIо, ау уизакъоу гъогум утезгъэхьащтэп. Вознесен 
пытапIэм унэзгъэсыщт шыуитIу къыозгъэгъусэщт. АдыкIэ 
уиIоф о зэрэзэшIопхышъу, макъэ зэбгъэIущтхэм лIыкIо 
укъытфашIыжьми, тезэгъыщт.- ЕтIанэ Бэчыр зыфигъази, 
риIуагъ: - ПшынахьыкIэ Мыхьамэтрэ орырэ Лоо зиусхьаныр Вознесен нэжъугъэс. Умыщын, мыщ шъуздэкIорэ 
къэзэкъхэр инэIуасэх, гъозэрыплъхэм аIэкIэжъугъэхьанышъ, къэжъугъэзэжьыщт.
- Сэ зыми, зиусхьан, Алахьым нэмыкI сыщыщынэрэп, 
ау тызыдэпIофтэрэм тятэ щымыгъуазэу, темыупчIыжьэу 
тыкIона?
- Бэслъыныемэ е къэзэкъмэ адэжь шытыгъу укIо 
зыхъукIэ, уятэ уеупчIыжьа?
- Тыадыгэба, зиусхьан, тинахьыжъ темыупчIыжьэу?

--- Page 570 ---

- Модэ,- раIуагъэр ыгу римыхьышъо-фэмыяшъоу 
Тамбыер джагъэ,- Мэрзыхъуай шъукъедж.
- Мары, джыдэдэм къыпфэсщэщт,- бгъэкIэ чэум 
тегъэкIагъэу къэдаIощтыгъэ Дэдай къызыIуипхъотыгъ.
ЖэкIэ-пэкIэ тхъогъэ упхъугъакIэр зынэгу къекIурэ 
Мэрзыхъуай лIыжъыр къызыIохьэм, адыгэ шъхьэкIэфэфыхэтэджыкI пщитIум фашIэу Торнау штабс-капитаным 
зелъэгъум, ежьыми ахэмэ ауж зыкъыригъэнагъэп.
- Алахьым шъуигъомылэ фэхъушх шъуфешI.- Мэрзыхъуай сэлам къызех уж къафэлъаIуи, Аслъанбэч къеупчIыгъ: - СыуищыкIагъэмэ, зиусхьан, сыкъэдаIо.
- Iанэм къеблагъ, гъунэгъур.
- Тхьэуегъэпсэу, моу джыдэдэм пчэдыжьышхэ дэгъу 
ныом сигъэшIыгъэ.
- КъэтIыс, укъытшъхьащытэу Iоф къыбдытиIэна?..
- Iоф къыздыуиIэмэ,- Мэрзыхъуай ыкъо Бэчыр мыхъун горэ IэкIэшIэгъэ гуцафэкIэ фыреплъэкIи, тIысыгъэ,- 
сыкъэтIысын, зиусхьан. Мо шъхьэпаем мыхъун горэ 
ышIагъэу къысэпIон оIошъ ара?
- Хьау, Бэчыр фэдагъохэщт мыпсэу-мылажьэу сичылэ 
дэсхэр. Мы сиIанэ пэсхэр хьакIэх, ау хьакIэкIэ уяджэныр 
атефэрэп. Мыр Лоо Мэмэт-Джэрый, хыIушъо адыгэ-абадзэ 
оркъ-пщы лъэпкъмэ ащыщ. Модырэр Пшызэ къытфызэпырагъэкIыгъэ джасус, урыс забыт, забыт къодыеп, 
нэмыц-урыс оркъ лъэпкъ.
- УихьакIэмэ якъэбар тIэкIу-шъокIухэр пчэдыжь шъэо 
нахьыкIэм къысфиIотагъэх.- ГугъуемылIыхэу Мэрзыхъуай 
къыIуи, ынитIу къилыдыкIэу къэупчIагъ: - Сыда мыхэмэ 
ясэбгъэшIэнэу узыфаер?
- Мыхэмэ о зи яозгъэшIэщтэп, сэ афысихьисапыр 
къыосIон: мы урыс забыт-джасусыр шэсыкIэ къызфэсэгъанэ, Лоор лIыкIокIэ урысмэ афэсэгъакIо. Ащ пкъуитIу 
дэзгъэшэсынэу исхъухьагъэти, ышIэщтымкIэ Бэчыр къыомыупчIыжьы мыхъунэу зышIуигъэнагъ.
- КъысэупчIыжьынэу мощ зэриIорэр дэгъу,- Мэрзыхъуай зэхихыгъэр зэригуапэр ынэмэ ямызакъоу ыжэкIэпакIэхэми къахэщыгъ,- ау ар зызышIобгъэнэн Iофэп. 
Уицыхьэ къыстелъмэ, зиусхьан, нахьыкIэм ычIыпIэкIэ сэ 
Бэчыр гъусэ сыфэхъущт.
- Сицыхьэ къыптемылъэу мэхъуа, ау илъэс тIокIиплI 
ухъужьыгъэу, Мэрзыхъуай, сшIэрэп ныIа?..

--- Page 571 ---

643
21*

--- Page 572 ---

- Пшызэ тызэпырыкIын е Чэткъалэ-Ставрополь текIунэу хъумэ, сыныбжь укъыкIэупчIа, Тамбыер? Модэ, кIалэ, 
сионэши уионэши къызэтегъэпсыхь!
ХХIХ
Анахь къэбар дэгъури дэири зыщыIугъэ чIыпIэм, 
орэчыжьэ-орэблагъ фаеми, изагъэрэп.
Торнау штабс-капитаным Абдзахэ къыщехъулIагъэр 
Вознесенскэ къэзэкъ пытапIэм имызакъоу Прочный Окопи, 
Ставрополи щашIэу къычIэкIыгъ. Тифлис ары джырэкIэ 
зыми щымыгъозагъэр. 
Зыгъэохъунхэ гори шыуищмэ къапэкIэмыфэу Къужъыпс мэз шъолъырыр къызэранэкIи, мычыжьэ-мыблагъэу къэлъагъощтыгъэ Мыекъопэ Iуашъхьэм пэчIынатIэу 
Шъхьэгуащэ зэпырыкIыгъэх. Лабэ нэсынхэкIэ къафэнэгъэ 
гъогур пчыхьэ охъуфэ акIуи, Зэралэ псыхъо цIыкIум инэпкъ 
джабгъу къыщыуцугъэх. Ащ фэдиз уахътэм зинахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэ зымыукъощтыгъэхэ Мэрзыхъуае 
лIыжъымрэ Мэмэт-Джэрые зиусхьанымрэ зи къызэрымыкIыщтыгъэ гущыIэ заулэ зэфадзыгъагъ нахь, агу зэпагъохэу зэдэгущыIагъэхэп. Бэчыр нэмыIэмэ, дэгу-дымыIу 
фэдэу ахэмэ ауж итыгъ. Загъорэ къыфызэджэкIыщтыгъэ 
ятэ ифэIо-фашIэхэр фишIэхэзэ, апэ ишъыщтыгъ.
Бэчыр зэрапIугъэ адыгагъэр зыщимыгъэгъупшэу ятэрэ 
пщымрэ зыдэщысхэ чIыпIэм щытIысы пакIо, щыгущыIэныр, 
иIо ахилъхьаныр къыримыгъэкIоу зэкIигъэблэгъэ машIом 
пэIукIоти, яшыхэр зыщыхъурэ мэз гъэхъунэмкIэ ынэIу 
гъэзагъэу тIысыгъэ.
Зиапэрэ мазэ зэзынэкIыщтыгъэ бжыхьэ пчыхьэр чъыIагъэп, ау мэфэ ошIум къыщинэгъэ фабэм къушъхьэжь 
чъыIэтагъэр тIэкIу-тIэкIузэ къызэрэтекIорэр кIосэжьырэ 
машIом пэIус нэбгыритIумэ акIыбыкIэ зэхашIэ. Жъогъо 
нэшIошIхэми уашъом зыкъыратэкъуагъ, шIуцIэгъо шъэфкIэ 
къэлъэгъорэ мэзым ичъыг шъхьапэмэ мэзэ хъураири 
шъогъо-нэгъыфэу къакъосыкIы. Тхышъхьэ мэз къогъум 
зыкъозгъэбылъыхьэгъэхэ чылэхэм яхьэ хьакъу макъэхэр 
загъорэ къэIу. Тыгъурыгъу гуих-псэихри псыхъо сэмэгу 
нэпкъымкIэ къыщэджэ. Мычыжьэ-мыблагъэу тыгъужъ 
гори мэбыу, ащ нэмыкI гори къыпэбыужьы. Ахэмэ къыкIагъэщтэгъэ шыхэм япырхъ макъэ зэпагъэушъ, тхьакIумэ 
кIэгъэзыкIыгъэхэмкIэ мэдаIох.

--- Page 573 ---

- ЧIыпIэ хъатэп, зиусхьан, тыкъызыщыуцугъэр, тыщыгупсэфыщтэп,- къэзэкъмэ афэгъэхьыгъэ къэбарыр Мэрзыхъуае зэпегъэушъ, мэзэгъо чэщым зыщеплъыхьэ.- 
Зыгъэ, илъэсищ горэ тешIэгъэн, шы куп къэзэкъмэ къапытыутыгъэу тыкъэкIожьызэ, мо къуладжэм ыпшъаIокIэ 
бэслъыные хъырцыжъ заулэ къыщытпэуцугъагъ, ау 
Тамбые зиусхьаныр къызашIэжьым, Iэшэ къэштэгъу тырамыгъафэу зэбгырычъыжьыгъагъэх.
- Тамбые зиусхьаным лIыгъэ зэрэхэлъыр зэхэсхыщтыгъэ, ау сэ адыгэгъэ-цIыфыгъэ къыздызэрихьагъэп,- Лоо 
Мэмэт-Джэрые зиусхьаным къырахыгъэ шъхьакIом къыригъэIуагъ.
- Iофыр ор-сэрым зыфэкIожьыкIэ, ащ фэдэ губгъэни 
къыхэкIыщт,- зиусхьаным ишъхьэкIо-гукъао зэхимыхы 
фэдэу зишIызэ, тыгъужъ быу макъэр къызыдиIукIыщтыгъэ 
лъэныкъомкIэ даIощтыгъэ лIыжъым къыIуагъ,- ау шъо, 
пщыхэм, шъуазыфагу дэлъ зэмышIуныгъэр тэ пщы зимыIэ 
абдзахэхэм сыдым фытигъэшIэн… Модэ, кIэлэхъу, онэшхэр къэухьазырых, тIэкIу зыдгъэпсэфыгъэмэ, тигъогу 
хэдгъэкIын.
- МэзэгъуаIоба, тят?..- Бэчыр къэупчIи, тыгъужъ быум 
машIом къырищэлIагъэхэ шыхэм атекууагъ: - Зыжъугъэрэхьат, уаим щыIэп, тышэсыжьыщт.
- Тыгъужъхэр Iофхэп,- Мэрзыхъуай гъумыгъугъэ,- 
Iофхэр Фэрзэ Iушъо щыхьэзэ-уазэхэрэ мэхъош хъырцыжъхэр арых… Ахэмэ якъэбар зэхэпхыгъэба, зиусхьан?
- Iор-IотэжькIэ зэхэсымыхыгъэмэ, сарихьылIагъэп.
- Ар дэгъу, ау зымыгъэбэлэрэгъ. Уионэ ныбэпх кIэпкъузагъа? ЗыгорэкIэ чIыпIэ зэжъу тифэмэ сэIошъ ары…
- УикъэупчIакIэкIэ, Мэрзыхъуай,- зэхихыгъэм къыкIигъэщтэным ычIыпIэкIэ Мэмэт-Джэрые щхыпцIыгъэ,- хэти 
ежь ышъхьэ къызэригъэгъунэжьышъу.
- Тэрэзэу къыбгурыIуагъ, сицыхьэ зытемылъ зиусхьан,- джы нэс зыхиIажэщтыгъэр мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ 
лIыжъым къыIуи, щхыжьыгъэ,- сэшхо зэхэогъум "нан", 
"тат" щаIожьырэп. Ау джа шIошъхъуныгъэ къызэрэпфысимыIэзэ, Тамбые Аслъанбэч спшъэ къырилъхьагъэр 
згъэцэкIэщт. Ар зэрэпщым паеп, шъощ фэдэхэр адыгэчIым 
щыхъоих, Тамбыем илIыгъэ пай, зекIохэм ащызэдэтлъэгъугъэ къиныгъо Iаджми апай ащ шъыпкъэныгъэ зыкIыфысиIэр.

--- Page 574 ---

- А зигугъу пшIырэр ори джаущтэу къыпфыщытыжьа?..- нахьыжъым исэмэгубгъукIэ Мэмэт-Джэрые 
уцузэ, еупчIыгъ.
- Тамбые Аслъанбэчышхор джаущтэу къысфыщымытыгъэмэ, чылэм сакъыхимыгъэщыщтыгъэмэ, сIэ укъырилъхьащтыгъа?
- Ари шъыпкъэ… Ау уныбжь емыпэсыгъэу гъусэ 
зыкъзыкIысфэпшIыгъэм сегупшысэ, нахьыжъ,- мэфэ 
реным Мэмэт-Джэрые зыгъапэщтыгъэр ыушъэфыгъэп.
- Орба, кIэлэхъу, засIорэр,- Мэрзыхъуае игумышIугъэ ыкъо тыригъэпщахэзэ, фидзыгъ,- тапэ ишъи, тигъогу 
тфыхэх! - ЕтIанэ зизакъо хъугъэ шыуитIур заулэрэ кIуагъэхэу, лIыжъым игущыIэмэ къапидзэжьызэ, къыготым 
фемыплъэкIэу еупчIыгъ: - Сыда, Лоор, узигъусэ урыс 
забытымрэ орырэ зыуж шъуитыр сымышIэ фэдэу сишъэуитIу къэзэкъмэ ахэозгъэщэнэу ара узыфэягъэр? 
Икъунба шъуикъумалыгъэ адыгэмэ къафихьыгъэр!
- Нахьыжъ!.. 
- Сэ къэзгъэшIэгъэ илъэс тIокIиплIыр къызыбгъашIэкIэ 
ары,- гугъуемылIыхэу Мэрзыхъуае къызэриIокIыгъ,- 
къысфэбдзыгъэ нахьыжъыгъэм къикIырэр къызыбгурыIощтыр. СакIыб зыкъэмышIэу къакIо! Ащ фэдэу ушъхьэкIуаштэмэ, урыс забытым гъусэ уфэхъун фэягъэп.
- Тятэш тхьамыкIэм иIоф зесфэзэ, а зыфапIорэм 
нэIуасэ…
- Щыгъэт, зэхэсхынэу сыфаеп! - Джыри Мэрзыхъуае 
ымакъэ зыкъипхъотагъ, етIанэ фэбэ-шъэбагъэ зыхэлъ 
макъэкIэ къыухыжьыгъ: - Уяти ори зигугъу пшIырэ Къэлэубат шъуриуасэп.
- Тятэшыр пшIэщтыгъа, нахьыжъ? - Мэмэт-Джэрые 
зиусхьаным къыфадзыгъэр шъхьакIо щымыхъоу IупэшIу 
псынкIэкIэ къэупчIагъ.
- СымышIэрэм сытегущыIэрэп.- Мэрзыхъуае къыпиупкIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Къэлэубат зиусхьанымрэ 
сэрырэ зэп-тIоп къэзэкъыжъ мэхъаджэмэ адэжь тызэрэзэдэкIуагъэр. Илъэс зыщыплIым, ахэмэ Барсыкъо чылэм 
дэжь сыкъызыщауIэ уж, Къэлэубат сыIукIэнэу хъугъэп. 
Уятэшыр Вознесен къэзэкъ пытапIэм зэрэщаIыгъыр къысэзыIуагъэр Аслъанбэч зиусхьаныр ары.
- Тятэшымрэ Тамбыемрэ зэнэIосагъэха?

--- Page 575 ---

- Заулэрэ къэзэкъ теокIэ зэфэзыгъагъэх умыIощтымэ, 
ныбджэгъугъэ зэдыряIагъэп. Уятэ Пэдысэ ыгу урысмэ 
зэрафэщэгъагъэр къыригъэкIущтыгъэпщтын…
- Тамбые зиусхьаным инэмыплъыгъэ сэркIэ къызыхэкIырэр джы къызгурыIуагъ,- Мэмэт-Джэрые къыIуи, 
къыухыжьыгъ,- ау тятэрэ ышнахьыкIэрэ яурыс еплъыкIэкIэ 
зэрэзэмыкIущтыгъэхэр ащ сыдым фишIэныя…
- Джаущтэу оIомэ, уятэшым иIоф зеофэ…
- Лъыр зэрэмэшIошхор ори ошIэ, нахьыжъ. КъытэхъулIэгъэ шъхьакIом, тятэ ишIэ хэлъэу, гъогум сыкъытыригъэхьагъ. Ар Тамбыем зесэIом, сыкъызэхишIыкIыгъэп…
- Тамбыеми Хьамырзэкъоми угу ямыгъабгъ, укъызэхашIыкIыщтэп. Уятэ зыпэблэгъэ урысхэм ахэр Къэбэртае 
зыщызэрапхъохэм, Уарп Iушъо къэкощыжьыгъэх, ау ащи 
щамыгъэпсэужьхэу абдзахэмэ ашъхьэ къахахьажьыгъ.- 
Заулэрэ кIуагъэхэу нахь цыхьэшIэгъу макъэкIэ Мэрзыхъуае игущыIэ къыухыжьыгъ: - Армэ, къызезгъэжьэгъахэкIэ, къэсымыIуапхъэ гори къыосIон: ахэр Абдзахи 
шIу щалъэгъухэрэп… Зэрэхэхэсхэр арыщтын…
"ОшIэ-дэмышIэ гъусэ зыкъысфэзышIыгъэ лIыжъыр 
цIыф гъэшIэгъон,- Мэмэт-Джэрые гукIэ зэриIожьыгъ.- 
Ежь зыкъысфишIыгъа хьауми къысфашIыгъа? Торнау 
штабс-капитаныр зиунэ къисынэгъэ Тамбыер тыкъэкIофэ 
нэс къымыубыгъэу, джы ари Хьамырзэкъори Абдзахэ шIу 
щамылъэгъухэу, зэрэхэхэсхэри афамыгъэгъоу къэбар 
къеIуатэ… Сятэшым къыщытхъумэ, мыдрэхэр къыубыхэзэ, цыхьэ зыфысигъэшIынэу фаемэ шIэ? ЕтIани сшIогъэшIэгъоныр тIорэ-тшIэрэмэ къямыдэIу-амыгъапэ фэдэзэ, 
Бэчыр къызэрэтфэсакъырэр ары. Ыкъо ынаIэ ятэ тыригъэтыныр гъэшIэгъона? Хьау, адыгэ хабзэм изы шэпхъэ 
Iушымэ ари ащыщ, типщыгъэ-фэкъолIыгъэ зэфыщытыкIэ 
нахьи ар нахь лъапI, тимылъэпкъэгъу цIыфмэ тахигъэкIуакIэрэп, зыкъытегъэухъумэжьы.- Джа пстэумэ Мэмэт-Джэрые зягупшысэжьым, игукIае къытекIоу зэгыижьыгъ: - Ахэр тIохэмэ, тызыщытхъужьызэ, тхэмылъ 
зыкIыныгъэм теунэхъулIэ. Тэ тилIакъокIэ къытэхъулIагъэми, 
сэ сызыхэфэгъэ Iофми ар къагъэлъагъо, сятэшыр сиушъхьагъоу сызыгохьагъэмэ шIу афэсэшIэ… Къэлэубат тхьамыкIэр къязгъэтIупщыжьын, ау ащкIэ къыддеIэхэрэм 
къытфашIэрэр фэдэ мин пчъагъэкIэ тагъэпщыныжьын! 
Зишъэф нафэ хъугъэ Торнау штабс-капитанри джары зыуж 
итыр…Тамбыемрэ Хьамырзэкъомрэ ащ щэфыжьыпкIэ 

--- Page 576 ---

дэгъу кIахынэу мэгугъэх, ау ар къадэмыхъункIэ енэгуягъо. 
Сэ ахэмэ самыуцIэпIэу сакъыхэрэкIыжьи, зыфаер арэшI 
фаеми…"
- Зэ! - Мэрзыхъуае ионэш къызэтыригъэуцуагъ.- 
Шылъэмакъэхэр къэIух…- Ардэдэми мэз Iапчъэм шыуищ 
къычIэкIыгъ, шыуитIумэ азыфагу дэт хьаджэр лIыжъым 
къышIэжьыгъ: - Гъогумафэ шъутехь, Джансэид.
- Шъори гъогушIу шъуежьапщи. Ора, Мэрзыхъуай, 
къэсымышIэжьыгъэр? Ятэрэ ыкъорэ хэта шъузыдэшэсыгъэр?
- Мы тызигъусэр Лоо Мэмэт-Джэрые зиусхьаныр 
ары, хьаджэ. Пщыр Вознесен нэдгъэсынэу Аслъанбэч 
зиусхьаным тIэ къырилъхьагъ.
- ТимышIу къэзэкъмэ адэжь, зиусхьан, сыд къыщыпшIэщт? - лIыгъур пытэу уанэм къищыщтыгъэ Джансэид 
ымакъэ зыкъышIуиIэтыгъ, ау ишъхьэихыгъэ упчIакIэ хьаджэм 
зэремыпэсыгъэр зыдишIэжьи, псынкIэу зызэблихъужьыгъ: - Къысфэгъэгъу, тишIуагъэ къыокIыщтмэ сэIошъ 
ары.
- Алахьым зимафэ мэфишъэ зыфишIын, хьаджэ, 
тхьэуегъэпсэу,- гукIэ щхыпцIызэ, Мэрзыхъуае лIыжъым 
IупэкIэ къыIуагъ,- ау тэ Фарзэ тызэпырыкIэу Лабэ тынэсымэ, тиIоф тыухыгъэу тлъытэщт, адыкIэ Мэмэт-Джэрые 
зиусхьаным иIоф зэрэхъу.
- Аущтэу шъоIомэ,- Торнау штабс-капитанымрэ Лоо 
зиусхьанымрэ яIоф джыри щымыгъозэ Джансэид хьаджэри 
гукIэ щхыпцIыгъэ,- Алахьым шъуигухэлъ къыжъудегъэхъу. 
Ау къэзэкъмэ заIубгъэкIэным ыпэкIэ, зиусхьан, Хьаджрэт 
Нэкъарэ зыIубгъэкIэгъагъэмэ, нахьышIугъ. Модрэ мэзIапчъэм шъузычIэкIыкIэ, шъуисэмэгубгъукIэ ичылэ шъуебгъукIощт. Ащ бэ къеуалIэ, Зассрэ арырэ язэфыщытыкIэ 
гъэшIэгъоны. Нэкъарэ зыIубгъакIэ пшIоигъомэ, зиусхьан, 
гъусэ сыкъыпфэхъун.
- Тхьэуегъэпсэу, хьаджэ. Нэкъарэ ичылэ тебгъукIощтмэ, сыд пае уигъогу укъытетщын. Гъогумаф, Алахьым 
о уигухэлъи тэ тигухэлъи къыддегъэхъу.
Адрэ мэз Iапчъэм шыухэр зыщычIэкIыщтхэм, джы нэс 
зи къэзымыIощтыгъэ Мэрзыхъуае хэпскэуIукIи, къэупчIагъ:
- Сыд, зиусхьан, хьаджэм зыфиIогъэ чылэм тыдэхьащта?
- Гъогудэх щыIэп! - Мэмэт-Джэрые къыпиупкIыгъ.

--- Page 577 ---

- Дэгъу,- Мэрзыхъуае шым жэдаIи, зыпэ ишъыгъэм 
къыфызэриIокIыгъ,- гъогум тыдэгъэх пIогъагъэми, къыпфэсыдэщтыгъэп. О кIэлэхъу, тызыбгъодэкIыгъэхэр тауж 
къихьажьыгъэхэмэ зэгъашIэ. Алахьым тыкъеухъум, чэщ 
гъогур тIэсхъапIэшъ, тызыфэсакъыжьымэ, нахьышIу.
Илъэсыбэрэ дунаим щыулэугъэ Мэрзыхъуае лIыжъым 
къыIуагъэмрэ Мэмэт-Джэрые зэгупшысэщтыгъэмрэ адыгэгур зыгъэцIыкIун шъыпкъабэ ахэлъ. Узын нахьи утIумэ 
нахьышIу аIо шъхьае, зыбзэрэ зишэн-хабзэрэ рыпсэухэрэ 
адыгэхэр лъэпкъыбэкIэ гощыгъэхэу къэбэртаекIэ 
зэджэжьыхэрэ адыгэмэ къащегъэжьагъэу зишапсыгъагъэ 
рыгушхохэрэ адыгэмэ ащыкIэкIыжьэу, хэтрэ лъэпкъи, 
ипчъагъэкIэ орэмакIэ орэбэ фаеми, къыгъэгъунэрэ чIыгу 
шъолъырым хэгъэгукIэ еджэхэу Темыр Кавказым икIыхьэ-шъуамбгъокIэ щэпсэух. ЗышэсхэкIэ, "Абдзэхэ", 
"Къэбэртэе", "Бжъэдыгъу", "Бэслъыные" хэгъэгу тэкIо 
аIо. КъызагъэзэжьыкIэ, алъэгъугъэр къафэмыIотэкIыжьэу, 
ежьмэ яхэгъэгу нахьышIурэ, нахь дахэрэ дунаим темытэу 
къаIуатэ. Зыщэтхъужьых, зэрэубыжьых, зэкIэнэкIэжьых. 
Ау "Мардж!" заIокIэ, зыфэкIощтым кIэмыупчIэхэу зэдэшэсых, яIоф къызикIыкIэ, хэти ежь ынапшIэ тырелъхьэ, 
къазыдэмыхъукIэ, ащ тегущыIэнхэкIэ зэрамыпэсыжьэу, 
нэмыкIхэр аумысыхэзэ, зэбгырэкIыжьых.
- Тэ ущыIа, зиусхьан, тызэгъусэба? - шыухэр Хьаджрэт 
Нэкъарэ ичылэ зебгъукIохэм, Мэрзыхъуае къесэмэркъэуи, 
фыпигъэхъожьыгъ: - Хьаумэ, "Мэзырэ мэзахэрэ шъэф 
щаIорэп" зыфаIорэ гущыIэжъыр угу къэкIыжьыгъа?
- А гущыIэжъ Iушыр тятэш Къэлэубат къыIоу зэхэсхыгъагъэ,- тIэкIу тыригъашIи, Мэмэт-Джэрые джэуап къытыжьыгъ.- Ау арэп сэ зи къысэзымыгъаIорэр, сызэгупшысэрэр фэшъхьаф.
- КъызгурэIо,- къыIощтым Мэрзыхъуае лIыжъыр 
дэмыгузэжъуагъэми, хэшIыкIышхо зыфыримыIэу зыгъапэщтыгъэм игугъу къымышIын ылъэкIыгъэп,- зыщыщ 
умышIэрэ, щэщэн хьаджэкIэ зэджэжьырэ джаур забытым 
Iоф ухидзагъ, ау ар зыIэкIэфэгъэ Тамбыем ащ мылъкушхо 
кIимыхэу уцущтэп.
- ЗихьакIэщ тыкъыращыгъэ Хьамырзэкъом дэгощэщтба?..
- Сыгугъэрэп зыдигъэгощэнкIэ… Ау хэт ышIэра мохэ мэ ашIэщтыр, ахэмэ язэфыщытыкIэ къэшIэгъуай…- Мэрзыхъуае фэкъолI лIыжъыр IущхыпцIыкIыгъ.- Ахэр 

--- Page 578 ---

зэшIужьыгъэх, зэгурыIожьыгъэх тIозэ, зэфэгубжыжьых. 
Угу къысэмыгъабгъ, зиусхьан, Лабэ узынэдгъэсыкIэ, орырэ 
сэрырэ сыдым тызэрихьылIэжьын, ау шъо, адыгэпщыхэм, 
шъуфэмыгощырэ-зэтешъухырэр къызгурыIорэп. Тэ, 
абдзахэхэм, егъашIэм пщы тимыIагъэми, гукIэгъушIыкIэ 
къызыхэдгъэтIысхьэгъэ пщитIумэ тагъэгупсэфырэп, тимыщыкIэгъабэ къапэкIы… КIэлэхъу, о зи зэхэпхыгъэп, тапэ 
ишъи, тигъогу тфэгъэмамыр.- Бэчыр шыумэ апэ зешъым, 
лIыжъым игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Сыфаеп мохэр 
къышъозгъэпыинхэу… Джыри сызгъэгумэкI горэм игугъу 
къыпфэсшIын, сэ сизакъоп, нэмыкI фэкъолIхэри ащ егъапэх. Къэзэкъхэр зигъусэхэ урыс пачъыхьэр тичIыгу къызехьэм, нахь зэгурыIоныгъэ-зыкIыныгъэ шъухэлъын сшIошIыгъ.
- Шъоры, нахьыжъ, фэкъолIхэр?..- Ерагъэу зызыIажэщтыгъэ зиусхьаным зэхихырэр фэмыщэчэу къэупчIи, 
инэиутыгъэ тырицIэлэжьыгъ: - Хьау, сыгу къыуабгъэкIэ 
арэп.
- Орырэ сэрырэ, зиусхьан, тыгу забгъэкIэ е тызэфэшIукIэ, адыгэ Iофхэр нахьышIу хъущтха? - ГугъуемылIыхэу 
Мэрзыхъуае лIыжъым джэуап къытыжьи, къызыфеупчIыгъэр зыщигъэгъупшагъэп: - Тэри, фэкъолIхэр, сыдына?.. 
ТыщыI, тэжъо, тэпхъэ, тылэжьрэр тэшхыжьы, ау зихьакIэщ 
зэумыпэсыгъэ Нэкъарэ фэкъолIым зэриIоу, тызыщыгугъыхэрэ пщыхэм тыкъырамыдзэми, адыгэ Iофмэ тагъапэ.
- АщкIэ шыхьат сыкъыпфэхъу, Мэрзыхъуай. Джа 
адыгэ IофымкIэ ахэмэ шIэхэу шъузэрящыкIэгъэщтыри 
къыосэIо, ау Нэкъэрэ фэкъолIыр зэсымыпэсэу зыфэпIуагъэмкIэ къыбдезгъаштэрэп. Шъыпкъэм уфаемэ, спшъэ 
къыралъхьэгъэ Iоф зэхэмыфым ар хэсщэнэу сыфэягъэп. 
Арымырми икъун ащ фэмышъуашэу фагъэIурэр.
- Аущтэу оIомэ, тхьэуегъэпсэу. Ау угу илъ шъыпкъэр 
къапIорэп, зиусхьан.
- Шъэф зимыIэ цIыф щыIа, нахьыжъ? - Мэмэт-Джэрые 
тхьагъэпцIынчъэу щхыпцIыгъэ.- Хэтырэ цIыфи шъэф иI. 
Алахь закъор ары нахь, нэмыкIэп ащ ышъхьэ зыфырихыщтыр.
- Ары, ары, зиусхьан,- зэхихыгъэм Мэрзыхъуае 
фэкъолIыр еуцуалIи, "угу илъыр къысфипхыгъэп" зэрэриIогъагъэмкIэ зыфэгубжыжьыгъ.
КъокIыпIэ ошъочапэр къэушэплъын ригъэжьагъэу 
шыуищыр Лэбэ нэпкъ техьагъэх. Гъэмэфэ фабэр зышъхьарытыгъэ къушъхьэ псыхъом бжыхьэ ощхынчъэм джыри 
зыкъыригъэшIэжьыгъэу нэпкъитIу зэпэIущэикIыгъэм дэчъы, 
мэз пырыпыцу зэпэIукIотырэм нэмыкI адырабгъукIэ къэлъагъорэп. Пщэф зырызхэр зэрытхэ уашъор лъагэ, дунэе 
чъыIэтагъэр зэгъокIы. НэфшъэгъокIэтэджэ атэкъэ 
зэпэджэжь макъэхэр псыхъопшъэ мычыжьэмкIэ къыщэIух, 
псыпэ къэгъэзэгъум иджабгъу нэпкъыкIэ чылагъо зэрэщыIэр къэозгъашIэрэ хьэ хьакъу зырызхэри зэхэохых. 
Лъэс шъэбэ нэфкIэ мэфакIэм зыкъызэIуехы, ар зыкIэлъыплъэрэ чэщыр къызэплъэкIыжьрэп.
- ПсыикIыпIэр олъэгъу, зиусхьан,- Мэрзыхъуае 
лIыжъым кIэкIэу Мэмэт-Джэрые фыпиупкIыгъ.- ШIу угу 
илъ-имылъми, гъогумаф отэIо. Ау псырыкI къэзэкъмэ угу 
афэщагъэу тыогуцафэшъ, джынэкъэуж тапэ зыкъимыгъэфэжь.
- Ар шъхьэихыгъэ-нэиутыщэу къэпIуагъ, нахьыжъ,- 
Мэмэт-Джэрые зиусхьаным фадзыгъэ шъхьакIор ыIапэ 
римыщэкIэу лIыжъым джэуап ритыжьыгъ,- адыгэгу зимыIэ 
пщыхэм сахэплъытагъэми, ма мыр, къыпшъхьапэн.
- Сыд ар?!.- Къыфащэигъэ тыжьын сомэр лIыжъым 
шIошъхьакIоу ымакъэ зыкъипхъотагъ, нахь гуихкIи фидзыжьыгъ: - АщкIэ сыпщэфынэу оIомэ, ар къызэрэпщэирэ 
Iэр пысыутын!
- СигупыкI сегъашIэ нахь, Мэрзыхъуай, мы сомэмкIэ 
усыушъхьакIунэу сыфэягъэп.
- Аущтэу оIомэ, зиусхьан,- лIыжъыр шъонтIэ-лантIэ 
къэхъугъ,- "Алахьым ишIэ хэмылъэу гупыкI хъурэп,- 
Джансэид хьаджэм ренэу еIо.- УиIэмэ, пфэшIэщтымэ, 
гупыкI хьалэлыр дэгъу, ащ игукIэгъу псапэ зытырэми 
зэратырэми зэдагощы". Тэри, ятэрэ ыкъорэ, мэфэныкъомрэ чэщ псэумрэ тыармэугъэп… Ормэ, кIэлэхъу, 
къытфашIэрэм сыд еупэсыщтыр?
- Олахьэ, тят, сымышIэрэ… Ау илъэс псэум Тамбыем 
тызыфэIахъокIэ, ащ изыщани ыгу пыкIырэп.
- Ори аущтэу оIомэ, кIэлэхъу, Лоо зиусхьаным игупыкI 
зэкIемыгъэхьажь. ПшынахьыкIэ икъэщэгъу блэкIы, пшъэшъэ гъэтэджыпкIэ тфэхъун, къелыжьыри… Гъогумаф, 
зиусхьан. Тыгу зэфэшIоу тызэбгъодэкIыжьыми, джа 
къыосIуагъэр зыщымыгъэгъупш.
- Ар тхьэ Iоф, Мэрзыхъуай, Ащ зэриIоу тыпсэун.- 
Мэмэт-Джэрые зиусхьаныр псы гузэгум зынэсым, къызэплъэкIыжьи, нэпкъым къытыринэгъэ шыуитIумэ къялъэIужьыгъ: - Тамбыем игъэр зэрэурыс забытыр шъоркIэ 
шъэфыжьэпышъ, шъунаIэ тежъугъэт, цIыф дэгъу ар.
- Уисомэ бэ къеогъэхьы…- Мэрзыхъуае лIыжъыр 
зэнэгуягъэм ыгъэгъумыгъузэ, кIэлъиIожьыгъ: - Джары 
уигупыкI къыпIысымыхынэу сызыкIыфэягъэр…
- Зымыухыжь, тят, мыхъун пшIагъэп,- Бэчыр зэхихыгъэм Iоф къыпигъэкIыгъэп,- ащ иIон еIо, тэ тишIэн тэшIэ.
- Ари шъыпкъэ,- Мэрзыхъуае иш жэдаIи, нэпкъым 
къыIучъыжьыгъ.
ХХХ
Мэмэт-Джэрые Лабэ зызэпырэкIым, ятэш гъэрыр 
зыщаIыгъ Вознесенскэ пытапIэм мыкIоу, зибэ тешIагъэм 
макIэ тешIэжьын, ари Тхьэм къысфигъэгъун ыIозэ, анахь 
шъоф гъогу кIэкIэу ышIэрэмкIэ Прочный Окоп фиузэнкIыгъ. 
Зыгъэохъурэ шIагъо щымыIэу, зытIо-зыщэ къэзэкъ гъозэрыплъымэ къызэрагъэуцугъэ-зэрауплъэкIугъэр ары 
умыIощтмэ, щэджагъо мыхъузэ, Засс генералым дэжь 
нэсыгъ.
Къэлапчъэм къыщепсыхыгъэ шыум ыцIэ къызыраIом, 
генералым ипчэдыжь хьакIэ кIыфы къызэрэхъугъэр зелъэгъум, еупчIыгъ:
- Лоо Мэмэт-Джэрыерэ орырэ шъузэшIуба, Тембулат?
- Адыгэ шъолъырым джы цIыф зэшIу исыжьа?..- 
Къэрэмырзэ Тембулат хэщэтыкIи, зыфеупчIыгъэм иджэуап 
къыритыжьыгъ: - Сшынахьыжъ тхьамыкIэ зэкIодылIагъэмэ 
зыцIэ къепIуагъэр ахэтыгъ.
- Мысэ-зэфагъэм тылъыхъунэу тызыфежьэкIэ,- Засс 
генералыр щхыпцIыгъэ,- мы дунаим тыщызэрэукIыжьыпэн…
- Ау етIани, генерал, сипый уадэжь сыщыIукIэнэу, 
зыщезгъэлъэгъунэу сыфэягъэп.
- Ары шъхьакIэ, пчэдыжь, садэжь укъэкIоным ыпэкIэ, 
макъэ къызэрэсагъэIугъэу, орырэ сэрырэ тызгъэгумэкIырэм ари егъэгумэкIы. Ащ нэмыкIи къыосIон: къэтщэфыжьынэу укъызыкIэлъэIурэ зитхьэлъанэ птелъ Торнау 
штабс-капитаным итхыгъэ Тамбыедхэм къытфарэгъэхьэу 
ары.
- Сэ ситхьэлъанэ,- Къэрэмырзэ Тембулат къыраIуагъэм къыхыригъэхыгъ,- Гагрэ щысыухыгъ, сичIыфэ шъутемылъмэ, шъуичIыфэ стелъэп. Уадэжь сыкъэзыщагъэр, 
къыбгурыIощтмэ, чIыпIэ къин ифэгъэ штабс-капитаным 
зыфысигъэшIыгъэ шъыпкъэныгъэр ары. Зипшъэрылъ 
зэшIохыгъо рамыгъэфагъэ цIыфыр гум ранэжьа хьауми 
сыхэукъуа?
- Ухэукъо,- Засс гугъуемылI фэдэу къыIуи, фиушъхьафыжьыгъ: - УигумышIуныгъэ зыфэгъэхьыгъэр сэрмэ, 
сщэчын, ау французхэр зэхэзгъэтэкъуагъэ, декабристхэр 
зэбгырызыфыгъэ урысыдзэм ащ фэдэр еIолIэгъуай, етIани 
хэта ар зыIорэр?.. Хьау, Тембулат, усыушъхьакIунэу 
сыфаеп, къысфэгъэгъу.
Лоо Мэмэт-Джэрые унэм къызыращэм, генералри 
хьакIэри къихьагъэм фэтэджыгъэх.
- Абдзахэ къыщышъохъулIагъэм тыщыгъуазэшъ,- 
Засс генералым Мэмэт-Джэрые пхъэнтIэкIур ригъэлъэгъузэ, риIуагъ,- лIыкIо укъызыфашIыгъэ къэбарыр кIэкIэу 
къэIуат.
- Тамбыем лIыкIо сыкъызыфишIыгъэр згъэцэкIагъэ, 
генерал, ау Торнау штабс-капитаныр шъумыгъэмысэ, 
зэрэзгъэгугъагъэр сфэгъэцэкIэшъугъэп, Хьамырзэкъомрэ 
Тамбыемрэ яхьакIэпэгъокI шъорышIыгъэ зезгъэделагъ.
- Зябгъэделагъэми, цыхьэ къыпфэзышIыгъэр къахэбгъани, уакъыхэкIыжьыгъ,- ушъхьагъур Тембулат ыгу 
темыфэу зэдэIущтыгъэм фидзыгъ.
- Уинасып къыхьыгъэти, Къэрэмырзэр, сэ къысэхъулIагъэр о къыохъулIагъэп.- Мэмэт-Джэрые къедэуагъэм ешъхьарыожьыгъ: - Шъыпкъэр пшIэнэу уфаемэ, о 
пкIашIыкIыгъэр сэ къыстефэжьыгъ.
- Лоо зиусхьаныр!..- Тембулат ымакъэ зыкъипхъотагъ.
- Господа! - Засс генералми ымакъэ кIигъэлэшыкIыгъ.- ШъуздэщыIэр зыщышъумыгъэгъупш, шъузщызэщыхьан чIыпIэп мыр…
- Ары, генерал, къытфэгъэгъу.- Лоо Мэмэт-Джэрые 
зыкъишIэжьи, тхыгъитIур фищэигъ: - Мыхэр Тамбыем 
ишIэ хэлъэу къэсхьыгъэх.
Засс апэрэ тхыгъэм зеджэм, къыриджыкIыгъэр ыгъэшIагъозэ, Къэрэмырзэ Тембулат риIуагъ:
- Уиныбджэгъу забытыр тщэфыжьынэу о укъыкIэ лъэIу 
шъхьае, ащ фэдэ Iоф мыщ итэп, ыIорэр нэмыкI, къедэIу: 
"По дороге домой абадзехи пленили меня. Чтобы это не 

--- Page 579 ---

стало поводом для других, прошу не выкупать! Постараюсь 
сам выкрутиться".
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! - Тембулат зэхихыгъэр 
ышIошъ хъугъэп.- Адрэ тхыгъэм сыда итыр?
- Мыщ итым орырэ сэрырэ тыщыгъуаз, штабс-капитаныр къызкIэлъэIурэмкIэ Мэмэт-Джэрые зиусхьаным 
тишIуагъэ едгъэкIын тлъэкIыщтэп,- гукIэгъунчъэ макъэкIэ 
Засс генералым къыIуагъ,- тыгъоснахьыпэ ятэшыр лIагъэу 
игъусэгъэ гъэрыр зыщэфыжьыгъэхэ черкесхэм пкIэ зыхэмылъ телъхьэкIэ яттыжьыгъ.
- Игъом тятэш тхьамыкIэр шъхьафит язгъэшIыжьыгъэп…- Мэмэт-Джэрые зиумысыжьызэ, ынапIэ ридзыхыгъ.
- Къэлэубат адыгэлI шъыпкъагъ, зиусхьан,- Къэрэмырзэ Тембулат къэтэджи, Мэмэт-Джэрые къыфэтхьаусхагъ,- Алахьым ужыпкъэ мафэ шъуфешI. Ари тизэмышIуныгъэ къыхьыгъ… Джансэид хьаджэмрэ Хьаджрэт 
Нэкъарэрэ зэраIоу, дгъэмысэщтыр сшIэрэп нахь…
- ЗыцIэ къепIогъитIури тизэпыщытыкIэ фэгуитIуха?..- 
Засс генералым зэхихыгъэм ифедэ хилъагъощтыгъэми, 
ыгъэшIагъо фэдэзэ, къэупчIагъ, етIанэ шъхьэихыгъащэу 
зэрэгушIуагъэр хигъэкIокIэжьыгъ: - Адэ ары, зэмышIуныгъэм тхьамыкIэгъуабэ къытфехьы. Уятэшым игугъу 
сэри, зиусхьан, мызэу-мытIоу зэхэсхыщтыгъэ, Абдзахэ 
сихьынэу къысфаригъэIопщыщтыгъэми, ежь тигъэрыпIэ 
зэрикIодэжьыгъэр сыгу къеозэ, сэри сыпфэтхьаусыхэ, ау 
орми, уятэми ащ шъукъызэрэкIэмылъэIущтыгъэр, джы 
хъугъэм сыд хэпшIыхьажьын, згъэшIагъощтыгъэ.
- Мыхэр яунэгъо кIоцIыкIэ, генерал, тIо гощыгъагъэх,- 
Засс зытегущыIэрэм хэшIыкI зэрэфыриIэр Тембулат ышIэщтыгъэми, къымыIон ылъэкIыгъэп,- лIэныгъэм джы агу 
зэфимыгъэшIужьыщтхэмэ…
- Псыхъо нэпкъ зэпэIутитIу зэолIэжьыгъэу плъэгъугъа?..- Зышъхьэ кIэзыпхъотыкIыгъэ генералыр ежь къызэрэшIошIэу къэупчIи, къыратыжьыщт джэуапым пымылъы жьэу зытегущыIыкIыгъэхэ Iофыр къыIэтыжьыгъ: - 
Черкес гъэр хъугъэ штабс-капитанымкIэ сыд тшIэщтыр? 
Ащ хэкIыпIэ къыфэдгъотын, ау Тифлис къыIощтыр сшIэрэп.
- Тифлис сыд къыIощтми, генерал, штабс-капитаныр 
IэпыIэгъунчъэу къэдгъэнэщтэп.- Къэрэмырзэм кIэкIэу 
къыIуи, къыухыжьыгъ: - Ар тымыщэфыжьынэу, ежь 
къаIэкIэкIыжьынэу зыщэгугъыжьми, тэ къыттефэрэр 
тшIэщт.

--- Page 580 ---

- Тамбыемрэ Хьамырзэкъомрэ щэфыжьыпкIэшхо 
щэгугъых…- ятэшым къехъулIагъэр зышъхьэ имыкIыщтыгъэ Мэмэт-Джэрыйи къыIуагъ.
- Сызэнэгуещтыгъэр къытэхъулIагъ…- Засс генералыр къэтэджи, абдзэхэ лъэныкъом гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, къызэриIокIыгъ: - Мы IофымкIэ мэфэ 
заулэ сищыкIэгъэщт.
-СышъуимыщыкIэгъэщтмэ, генерал, сэ тятэшым икъэ 
сытехьан,- генералым изытет Мэмэт-Джэрые къыгурыIуагъэу къэтэджыжьыгъ.
- Уизакъоу, зиусхьан, уинэшхъэй гъогу утезгъэхьанэп,- Къэрэмырзэ Тембулати къэтэджыгъ.
- Тэрэзэу ошIэ,- генералым зыкъызэригъэзэкIи, нэбгыритIур ынэIу зэрикIыжьыщтыр зэригуапэр къызыхимыгъэщэу къыIуагъ.- Сэ охътабэ тесымыгъашIэу сыкъышъоджэщт.
ХХХI
Мэрзыхъуаетхэр чэпэзэхэогъу уахътэм Тамбыехьаблэ 
къэсыжьыгъэх. Гъогум къытекIыжьыгъэхэ ятэрэ ыкъорэ 
якъэлапчъэ дэмыхьажьыхэу, унищыкIэ къыблэкIыхи, онэшыбэ зыкIэрыпхагъэ Тамбые зиусхьаным ишышIоIу дэжь 
щепсыхыгъэх, Мэрзыхъуае, зигумышIугъэ къыхэщэу 
къапэгъокIыгъэ Дэдай пымылъэу, Бэчыр фигъэпытагъ:
- Шыхэр, кIэлэхъу, тадэжь щэжьыхи, пкIантIэр ахэхьафэ 
псы емыгъашъох. Сэ тигъунэгъум ихьакIэхэм сэлам ясхыни, 
сыкъэкIожьыщт.
- УкъысэдэIугъэмэ, тят, Хьамырзэкъор зыщыхьакъужъокъурэ хьакIэщым уизгъэхьащтыгъэп.
- Хьамырзэкъом фэдэ Iаджи слъэгъугъэ сэ, модэ 
къыуаIуагъэр шIэ. Хэта Хьамырзэкъом фэшъхьафэу, 
Дэдай, пщы унэм исхэр?
- ЯпаIохэр ежьхэм анахьи нахь иныжьхэу,- къызыфеупчIыгъэмэ ыгу зэрафэмышIур гъунэгъу лIыжъым ригъашIэзэ, Дэдай гъумыгъугъэ,- сыдым фысигъашIэра сэ 
ахэр. Япчъагъэ пшIэнэу уфаемэ, Хьамырзэкъо губжыпхэм 
ионэш ахэхыжьи, адрэ онэшхэр къэлъытэх. Ахэмэ Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ ахэплъытэжьэу джаур забыт 
гъэрыри ябгъэгъусэжьмэ, тхьапша зэрэхъухэрэр?
- УлъытэкIо Iаз о, нэбгырибгъу мэхъух.

--- Page 581 ---

- Пчъэр зыIосэхым, Хьамырзэкъор къысфэмыгубжэу 
сырагъэблэгъагъэмэ, нэбгырипшI тыхъущтыгъэ… ЦIыфхэп 
ахэр, джынэх, Мэрзыхъуай, уахэмыхь… Зэбгырыпфыщтхэмэ, урыс забытым сфишIыгъэ къамыщыр къыостын.
Лыгъэжъэгъэ IанитIумрэ пIэстэ Iанэмрэ зыхьыщты гъэхэ 
джэхэшъотетхэр Мэрзыхъуай зыблитIупщхи, хьакIэщым 
ихьагъ. 
- Фэсыжьапщи, Мэрзыхъуай, моу къакIуи, IэнапшъэмкIэ къэтIыс,- Хьамырзэкъом ипщыгъэ зыщигъэгъупшэзэ, фэкъолI лIыжъым риIуагъ.
- Хьау, хьау, зиусхьан, Iэнапшъэм сытIысына… сэ 
гъогум сыкъытекIыжьыгъакI, тадэжь сыдэхьажьыгъэгоп,- 
Мэрзыхъуай ыIощтыгъэми, рапэсыгъэ чIыпIэр шIодаушэу, 
Хьамырзэкъомрэ Торнау штабс-капитанымрэ азыфагу 
дэтIысхьагъ.
- Сыд къэбарышIу уздэщыIагъэм къытфипхыгъэр? - 
лагъэм лы зыфыралъхьэщтыгъэ лIыжъым Хьамырзэкъор 
еупчIыгъ.
- КъэбарышIу щыIэжьа джы… Аслъанбэч зиусхьаныр 
къызыфытэлъэIугъэр фэдгъэцэкIагъ.
- Тхьэуегъэпсэу, Мэрзыхъуай,- Тамбыер Хьамырзэкъом фыреплъэкIыгъ,- уичIыфэ къызытедгъэнэнэп.
- Сыд чIыфа?..- лIыжъыри къэупчIэ фэдэу зишIыгъ.- 
Хьатырынчъэ дуная тызытетыр?..
- Адэ ары, нахьыжъ,- Хьамырзэкъом лIыжъым дыригъашти, ежь зыгъапэрэм урыс гущыIэ закъор къыхигъэщызэ, къыпигъэхъожьыгъ,- ар зытшIэщтыр, Аслъанбэч, 
тигъэр викуп дэгъу зыкIэтхыкIэ ары.
- Тэри, Шэуджэнымрэ сэрырэ, ащ зыгорэущтэу 
тыхэжъугъаф…- шъуатэм зэкIигъэплъыхьэгъэ Маргушъэм, 
штабс-капитаным енэкIаозэ, къыIуагъ.
- Шъотэ бащэ, Маргушъэр, уемышъу!..- Тамбыем 
ыпкъышхо зэкIихызэ, имылъку къэкIуапIэ къенэцIыгъэ 
оркъым фидзыгъ.- Шъо ащ шъукъыхэмыхьэми, тэ ар 
зыгорэу зэхэтфын, гъэшIэгъона гъогум къытешъодгъэщыгъэхэмэ… Сыдэу Лоо зиусхьаным зыкъышъуфишIыгъ, 
Мэрзыхъуай?
- Сыдэу зишIын, мы жъугъашIорэ джаурым зэрэфэгумэкIыщтыгъэм нэмыкI гуцафэ зыфытигъэшIыгъэп.
- КъыосIуагъэба, Аслъанбэч,- Хьамырзэкъо нэгуплъэжъоплъыр къэгушIуагъ,- лIыкIо тфэпшIыгъэмкIэ узэрэхэмыукъуагъэр. Ащ ошIэ-дэмышIэ гъогогъу къыфэхъугъэр 

--- Page 582 ---

гум ринэщтэп. Прочнэ Окопи, Чэткъалэ-Ставрополи, 
Тифлиси нэсыщт. Модэ, Аслъанбэч, уишыкIэпщынэ 
Зассымрэ Вельяминымрэ афэгъэхьыгъэ орэдыр къегъаIу. 
Маргушъэр, Шэуджэныр, къыхажъудз, тигъэр-хьакIэ 
ежъугъэдэIу. 
Тамбые Аслъанбэч игуапэу къыфахьыгъэ шыкIэпщынэм къыхыригъэдзагъ, зыцIэ къыраIуагъэ оркъитIури 
дежъыух: "Шъаохэр, сэшхом шъурымыджэгу, сэшхуацэри тыгъэм пэшъумыгъэжъыу, шъуятэ-шъуянэхэм тхьамыкIагъор къафэшъумыхь, Засс тхъоплъри Вельямин 
плъыжьри чыжьэхэп. Ау тэ а цIэплъмэ тащыщынэрэп. 
Чыжьэхэми благъэхэми зэкIэри ахэмэ алъэгъу, ашIэ, ахэр 
бгъэшхъуанэх. Ау сыдэу зыкъытфашIыми, тэ тащыщынэрэп! Зэгорэм тиIофхэр дэгъугъэх: урысхэр яхэгъэгу исыгъэх, адыгэхэр ячIыгу щышъхьафитыгъэх. Джы джаурхэр 
къытэкIугъэх, тичIыгу ттырахы. Ау сыдэу зыкъытфашIыгъэми, тащыщынэрэп, тичIыгу къэтэухъумэжьы. Шъаохэр, 
сэшхом шъурымыджэгу, сэшхуацэри тыгъэм пэшъумыгъэжъыу, шъуятэ-шъуянэхэм тхьамыкIагъор къафэшъумыхь, инэрал тхъоплъ-плъыжьхэр чыжьэхэп,- Шэуджэным 
ымакъэ еIэты, регъэхъу, Iэгу тырегъаох.- Ау сыдэу зыкъытфашIыми, ахэмэ тащыщынэрэп, тичIыгу къэтэухъумэжьы. Шъуеужьыр, цыхагъэ къызхэшъумыгъаф!" - 
джы, штабс-капитанымрэ шыкIэпщынаомрэ фэшъхьаф, 
щысхэр зэкIэ Iэгу зэфытеожьхэзэ, орэдыр къызыщызэдаIощтыгъэ жъобгыпIэм шъхьаныгъупчъэм къиогъэ кIэрэхъо 
макъэм щысхэм заригъэуфагъ, Хьамырзэкъоми къызыIуипхъотыгъ:
- Хэт сэIо къытхэуагъэр?!
ХьакIэщым ичъыгъагъэ байкол горэм Дэдай ыпшъашъо 
ыIыгъэу пчъаблэм къыдищыгъ:
- Мырын фае хьакIэщым къиуагъэр.
- Сыд пIорэр шъыу! - зыкъэзышIэжьыгъэ Тамбыер 
щхыгъэ.- Къамыщ тэрэз зимыIэм, кIэрахъо тэ къырихыщта?..
- КъыосIуагъэба, делэжъ, кIэрахъо зэрэсимыIэр, 
сытIупщ!..
- Дэдай зи илажьэп,- хьакIэщым къилъэдэгъэ Бэчыри 
къыIуагъ,- шыу нэгъуадж къышъухэуагъэр. Шъуионэш 
ныбэпхыхэри зэпиупкIыхи, чэщ бзыум фэдэу мэзым хэбыбэжьыгъ.

--- Page 583 ---

- А шыур плъэгъугъа, Дэдай? - Хьамырзэкъор 
къэупчIагъ.
- Слъэгъугъэ…- Дэдай гугъу елIыгъахэп.
- Плъэгъугъэмэ, сыда куохьау къызыкIэмыIэты гъэр?! - 
Маргушъэр къыфэгубжыгъ.
- Шъхьэрыхъоныр зынэгу ихъогъагъэм,- Дэдай 
щхыгъэ,- куохьау есшIылIэу сыдела? КъэпшIэжьыгъа пIоуи, 
укъысэмыупчI. Шъуиш ныбэпхыхэр зэпиупкIыфэ хэкIэ, 
къышъухэофэ чэу лъапсэм сыкIэрылъыгъ. Шъуе шъон, 
шъуешхэн, орэд къэшъуIон нахьи, шъуионэшхэм шъуафэсакъыгъэмэ нахьышIугъ. СышъуимыщыкIагъэмэ, нанэ 
изакъу, сыкIожьын сэ.
- Тамбые зиусхьаным игъунэгъур,- Хьамырзэкъор 
щхызэ, Дэдай кIэлъыджагъ,- тфэшъуашэ къытэпIуагъ. 
Мы мэл копкъыр шъуадэжь зыдахь.
- Хьамырзэкъор, укъызэрэсфэгубжыгъагъэр имыкъоу зэсымыпэсыжьырэмкIэ укъысэмышIушI, ухьалэлмэ, 
симылажьэр къыстезылъхьагъэ Iэпшъацэм ар тадэжь 
къегъэхь.
- Адэ джары къытэхъулIэрэр…- Мэрзыхъуай хэщэтыкIыгъ.- Мы тиIанэ щыдгъашIорэр зилIыкIохэм язэрарыкIэ Дэдай, тихьаблэ кIалэм, къехъулIагъэр шъуинэрылъэгъу. Мы сызгожъугъэтIысхьэгъэ IэпэпцIыим фызэшъудзэкI ар.
- ИщыкIагъэп! - Хьамырзэкъом ыдагъэп.- Ащ нахьи 
нахьышIуа къытхэогъэ шыур? Вознесен къэзэкъ пытапIэм 
къикIыгъэп ар! Зыгу тытемыфэрэ адыгэ шъугъуакIо гор. 
Шъэф хъурэп, ари непэ фэдэу зэгорэм къычIэужьыщт. 
Модэ, Аслъанбэч, тиш ныбэпхыхэм зыгорэ къырягъэпэси, 
гъогу тытегъэхьажь. Гъогууанэ къытекIыжьыгъэ тинахьыжъи зерэгъэпсэф, сызэгуцафэрэ шыум къытишIагъэри 
шъхьакIо щэрэмыхъу.
- Ар хэтынэу пшIошIыра, зиусхьан? - Мэрзыхъуае 
ыныбжь емыпэсыгъэ псынкIагъэ къызхигъэфагъ.
- Ари къытфэкIорэ неущ фэдэу нафэ къэхъущт, чэщ 
рэхьат къыокIу, нахьыжъ.
- Сэри зыгорэм сегуцафэ, зиусхьан,- Мэрзыхъуай 
къэтэджыжьызэ, Хьамырзэкъом еIушъэшъагъ,- ау узыщымыгъуазэм утегущыIэныр Алахьым ыдэрэпышъ, щыIагъэ къызхэдгъэфэн, тыдэгузэжъонэп.

--- Page 584 ---

- Ары, ары,- "сыдэу мыр тынэ къыкIэдгъэплъэгъапа" 
Хьамырзэкъом гукIэ ыIозэ, IупэкIэ ыгъашIощтыгъэ лIыжъым кIэлъыплъэжьыгъ.
Джацы нэмазыр къызэрэсырэр къэзыIопщырэ азэнаджэм ымакъэ чылэ гузэгумкIэ къэIугъ. Хьэ хьакъу 
зэе-тIуаехэми заудэгужьыгъ, абдзэхэ дунэе мэзахэри 
зэбгырызыхырэ мэзэ хъураери ошъочапэм къыдэсые, 
бжыхьэ шIункIым ытхьалэщтыгъэ Курджыпс чъэрым 
ишышыш макъи джы нахь зэхэугуфыкIыгъэу чылэ сэмэгубгъумкIэ къыщэIу. Пщы щагум уанэхэр щызэрахьэ, 
ныбэпхыхэр щызэпадэжьых.
- Мыр къытэзышIэгъэ шыу мэхъаджэр къысIэкIэфэгъагъэмэ,- Маргушъэр мэгъумытIымы,- ыIитIу пысыупкIынти, икIэрахъокIэ ыжэ сыдэожьыщтыгъэ… 
- Аслъанбэч зиусхьаныр зыгорэм егуцафэу ыIуагъэба…- Шэуджэным зэпидэжьыгъэ ныбэпхыр еуплъэкIу.
- Зимэхъэджагъэ темыубытагъэм уегуцафэкIэ, сыд 
ишIогъэжь…- Маргушъэм иныбджэгъу федзыжьышъ, 
еIушъэшъэжьы: - Хьамырзэкъор зыфэдэр пшIэрэба… 
- Шъо шъумышIэмэ, сэ сэшIэ,- акIыбыкIэ къыщядэIуашэщтыгъэ Дэдай къафидзыгъ.
- Ора сэIо, делэжъ! - Маргушъэр къызыбгырыугъ.
- Сэры, улIымэ, къысау,- зикъамыщ къогушхукIыщтыгъэ Дэдай къэзыушъхьакIугъэм фидзыжьыгъ.
- Шэуджэныр, Алахьыр осэгъэлъэIу санэIу мыр 
ипщынкIэ…
- КIожь, Дэдай, уянэ къыоджэжьы.
- Сянэ къысэджэжьмэ, сыкIожьын, ау хьакIэщ Iанэм 
къыщысапэсыгъэр джыри тадэжь ахьыгъэп.
- БэшIагъэ ар шъуадэжь захьыгъэр.
- Ара? Адэ аущтэу Iоба…- Дэдай ядэжь кIожьызэ, 
гужъ зыфишIыгъэ Маргушъэм къыфидзыжьыгъ: - Зыми 
емылъэIурэ Алахьыр бгъэлъэIон нахьи, Маргушъэр, Ащ 
нэмаз фэпшIыгъэмэ, нахьышIугъ!
Iанэхэр хьакIэщым рахыжьхи, нэбгырищыр унэм къызенэжьхэм, Тамбыем къыIуагъ:
- Джацы нэмазым игъу, зиусхьан.
- Олахьэ сымышIэрэ, Тамбыер, шъуатэ тешъуагъэу… 
гъогуми тытет… Неущи, неущымыкIи ащ тыкIэхьажьын. 
Ти Алахь закъо ари къытфигъэгъун. Тигъэр забыт иIоф, 
ежьыми зэхедгъэхэу, тытегущыIэгъагъэмэ, нахь сыгупсэфыщтыгъэ. Тыбзэ ешIа мыщ?

--- Page 585 ---

- УрысыбзэкIэ къашъуIорэр нахь къызгурыIощт,- 
щхыпцIызэ, Торнау штабс-капитаным адыгабзэкIэ къыIуагъ.
- ШIэхэу тызфэмые урысыбзэр къытIуплъхьанэу 
уфежьагъ,- Хьамырзэкъоми урыс забытым фидзыжьыгъ.- 
КъыотIощтыр бгъэцэкIэщтымэ, уиджаурыбзэкIи тыкъыбдэгущыIэн. Узэрыфэгъэ чIыпIэр къыбгурыIуагъа, штабскапитан?
- ЛIыгъэнчъэ-гъэпцIагъэкIэ тызыщышъуубытыгъэ 
чэщым ар къыщызгурыIуагъ.
- ПыйкIэ укъытхэхьагъэу сыдэущтэу тыбдэзекIонэу 
уфэягъа? - Тамбыер къэупчIагъ.
- Джыри къэсэIо: сыжъугъэпцIэн нахьи, Iашэ ихыгъэкIэ 
шъукъыспэуцугъэмэ, лIыгъэу шъуфэслъэгъуныгъи.
- ПшIомакIа Iэшэ ихыгъэкIэ шъукъытэкIугъэу тызэрэшъупэуцужьырэр! - Хьамырзэкъор къыпебжъэожьыгъ.- 
Хэгъэгу Iофэп тэ зетфэрэр, нэмыкI Iоф къыбдытиI. Ори 
тэри тылIэкъо хэIэтыкIыгъэшъ, олъэгъу шъхьэкIафэ къызэрэпфэтшIырэр, джащ фэдэ зэфыщытыкIэ шъхьэлъытэжь 
зэфытиIэу тызэгурыIон фае. IэпцIэлъапцIэу тыкъэшъумыгъэнэгъагъэмэ, ар тымышIэныгъэкIи мэхъу. Зешъупхъогъэ 
тимылъку пеIэжьын уасэ къытэптыщт.
- Ащ Тамбые зиусхьанымрэ сэрырэ тырыгущыIэгъах. 
Сэ сызабыт къызэрыкIу, ащ фэдиз мылъку сиIэп.
- Джасусэу укъытфэзгъэкIогъэ хэгъэгум уерэщэфыжь 
тIуагъэба,- Хьамырзэкъомрэ штабс-капитанымрэ зэфадзыщтыгъэмэ Тамбыер ахэгущыIагъ,- уитхыгъи, ошIэ, 
уигъусэгъэ Лоо зиусхьаным Прочнэ Окоп едгъэхьыгъ.
- Лоо зиусхьаным имылажьэ тешъумылъхь,- зымафэ 
фэдэу непи Торнау штабс-капитаным къыIуагъ,- ар ошIэ-дэмышIэ гъогогъу къысфэхъугъагъ нахь, сигъусагъэп, 
хэшIыкIи къысфыриIагъэп.
- Къэрэмырзэ зэшхэмрэ Гъазый Iимамымрэ афэдэхэу 
ара? - Хьамырзэкъор щхыпцIыгъэ.
- Ахэри сигъогогъугъэх, сиIофи щыгъозагъэхэп.
- Угу хэзгъэкIынэу, штабс-капитан, сыфаеп, ау 
щыгъэт! - Хьамырзэкъом зигъэмэкъэхъуи, нахь шъабэу 
къыухыжьыгъ: - Тэ Къэрэмырзэхэри, Лоори, нэмыкIхэри 
тищыкIагъэхэп. Егупшыс, мэзэ пIалъэ къыпфэтэгъэуцу.
- ПIэлъэ бащэ еоты…- Тамбыер къэгузэжъуагъ,- ащ 
фэдизым хэта мыр зыгъэшхэщтыр…

--- Page 586 ---

- Мэзэ пIалъэр пшIуабэмэ, Тамбыер,- Хьамырзэкъом 
къыфидзыжьыгъ,- оры фитыр, егъэгъэкIэкIи, тэркIэ 
нахьышIужь. Чэщ рэхьат къышъокIу, тэшэсыжьы.
- Гъогумаф, зиусхьан, узэгуцэфэгъэ шыум, хэт ышIэ рэ, шъуфэсакъ.- Тамбыем ихьакIэ кIэлъиIожьыгъ, къэлапчъэм зынегъэсыжьым, еIушъэшъэкIыгъ: - А узэгуцафэрэр, мышъэфмэ, сшIэнэу сыфэягъ, Аслъанчэрый.
- Ащ ыцIэ къыуасIокIэ, ныбжьи пшIошъ хъунэп, Тамбыер… ЕтIан ар, етIан…
"Шъэф мыухыжьыкIэ уигъашIэ къэохьы, тхьагъэпцIыжъ…- ЗишылъэмакъэхэмкIэ бжыхьэ чэщыр зыутынхэ зэ, мэз Iапчъэм чIэлъэдэжьыщтыгъэхэ шыумэ Тамбыер 
акIэлъыплъи, Хьамырзэкъом кIэлъиIожьыгъ: - Урыс забыт 
гъэрыр шъхьэгъэуз хэмыхэу, сэбгъэIыгъынышъ, укъыздэгощэжьыщт ара?.. Адрэ Маргушъэдхэм афэсшIагъэр 
имыкъоу джыри къысэнэцIыжьых… Ори къыбдеушъэкIхэ ри зы чапычныкъуи шъутезгъэплъэнэп…"
ХХХII
ЩыIакIэм пфигъэуцугъэ пIалъэм нэрэ псэрэ зыфэпшIыгъэкIи, уетхьагъэпцIэкIышъущтэп. ПфэмыIэрыфэгъу гугъэгухэлъхэри джащ фэдэх. Узажэрэм уфэIэнтIырахъомэ, 
къыбдэхъугъэмэ уягупсэфылIэжьымэ, ор-орэу зэогъэунэхъужьы. Пхъэчаим псы имытмэ, мэгъукIы, ипкIагъэр 
зэблэмыхъумэ, псыуц шхъуантIэу зэхэшъухьэ. ЩыIэныгъэмрэ лIэныгъэмрэ, псымрэ машIомрэ, мафэмрэ чэщымрэ 
цIыф гъашIэм ылъапсэх.
ЛIэныгъэр зыми, ар зэфэшъхьафэу хэти къыпыщылъ. 
ЗымкIэ гъашIэр кIыхьэ, адрэмкIэ кIэкIы. Хьэорзэ машIор 
псынкIэу зэкIэблэ, ау гъэфэбэгъу уримыгъафэзэ, мэкIосэжьы. Пхъэ цIынэм изэкIэгъэнэн къинми, зызэкIаблэкIэ, 
игъорыгъоу мэсты. ЛIэныгъэм узегупшысэкIэ, ащ 
иупчIэ-джэуапи зы. Ау ащ цIыфхэр, зэIахьылхэр зэригъэпыйхэ-зэригъэшIужьыхэу бэрэ къыхэкIы.
Лоо Мэмэт-Джэрые ятэш Къэлэубатрэ Къэрэмырзэ 
Тембулат ышнахьыжъ Мэмэкъаерэ ялIакIэ зэфэмыдэми, 
зэкIодылIагъэхэр цIыф лъэпкъитIу зэпыщытыкIэм къыхэкIыгъэ тхьамыкIэгъу. Ащ лIэкъо лъышIэжьыри Iахьыл зэфэмышIугъэри къыхэхьажьы.
ОшIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъом зэфихьыгъэ шыуитIумэ 
ягупшысэ-гумэкI зыдаIыгъэу гъогум зэдытетых. Яшыпэхэр 

--- Page 587 ---

зыдэгъэзэгъэ лъэныкъомкIэ абдзэхэ къушъхьэхэр, мэз 
зэпэIукIотхэр къыщэлъагъох, бжыхьэ тыгъэри щэджэгъуанэм икIотыгъэу икъохьэпIэ гъогу тет. Чъыг зырызхэмрэ 
пырэжъые куашэхэмрэ зэрыт шъофыр зэгъокIы. Ар 
джаущтэу къыпщэхъуми, щынагъом зыкъызыщыуидзыщт 
чIыпIэр пшIэрэп.
Джыдэдэм шыуитIумэ ягупшысэ зыми, яеплъыкIэ 
зэтекIы. Торнау штабс-капитаным къехъулIагъэм тIури 
ыгъапэхэзэ, Прочный Окоп щызэIукIагъэх. ЗышIонагъэхэ 
IофымкIэ шIэгъэн фаем, ащ хэкIыпIэу иIэщтым тегущыIэнхэу, мэфабэ тыримыгъашIэу Засс генералым зыкъызэраIуигъэкIэщтымкIэ къыгъэгугъагъэх.
"Торнау штабс-капитаным иIоф Засс генералыр ымыгъэгумэкIэу арэпщтын,- Къэрэмырзэ Тембулат зыгъапэщтыгъэр джыри гукIэ зэриIожьыгъ,- къытэхъулIагъэр Iоф 
къызэрыкIопышъ, псынкIэгъэ-телъэдагъэ къыхигъахьэ 
шIоигъоп, бгъу пстэури къыдэплъытэзэ, ухэгупшысыхьан 
фае. Джаущтэу зытымышIыкIэ, штабс-капитаныр зыхэфагъэмэ яунэхъулIэщт, сэ сиIофи къикIыщтэп. Ащ къехъулIагъэр сэры зилажьэр!.. Сыд щышIыныгъи, Мэфэдыкъу 
ихьадагъэ тэухыфэ, тхьамафэ горэм Гагрэ къыщысэжэжьыгъагъэмэ… Мы гъусэ сызыфэхъугъэ, зипшъэрылъ 
зыфэмыгъэцэкIэжьыгъэ мыгъори тыда къыздырихыгъэр, 
хэта нэIуасэ фэзышIыгъэри? Синасып Бый тхьамыкIэм мыр 
зэрэIумыкIагъэр… Сыдэущтэу IукIэщтыгъэ пкIэ зимыIэжь 
амалынчъэ тхьамыкIэу унэм рашIыхьажьыгъэм!.. Сэ зи 
сIорэп шъхьакIэ, тызыфэкIорэ Къэлэубат ары тшынахьыжъ 
Мэмэкъае ылъ зыгъэчъагъэр… Синахьыжъыгъэ ыгъэлъапIэзэ, джабгъумкIэ къызгот пщым, сыгу тесэрэгъэпщахи, 
тилъ есэрэгъэпщыныжьа?.. Я си Алахь, ар сэмыгъашIэ, 
уиушъый сыкъыкъогъан, сыгу къысиIорэр къыстемыгъакIу. 
Тэ тызэрэукIыжьыкIэ, сыда ишIуагъэр?.. ЛIэкъо лъышIэжьыр сэ зэрэзгъэгъущтэу Ори силъ гъэчъэгъэ Iаджи сфэгъэгъу…" 
ОшIэ-дэмышIэ гъусэ зыкъыфэзышIыгъэ Къэрэмырзэ 
Тембулат ыгу къыфихьагъэхэм Мэмэт-Джэрые ягуцафэрэм фэдэу зи къезымыIорэм фычIэплъы, фэсакъы, адыгэ 
хабзэм тетэу нахьыжъыр къыдэмыгущыIэу ежь гущыIэгъу 
ышIыныр къыригъэкIурэп. ШыуитIум ягупшысэ зэпеохэм 
афэдэх яшмэ алъэкъо зэдемыгъаштэхэри. "Къыпщыгугъыгъэр къыпфэухъумэшъугъэп, пшъхьэ къахэпхыжьыгъ" 
къысфэзыдзыгъэм сыдэущтэу сыпэуцужьыщтыгъа? - 

--- Page 588 ---

Мэмэт-Джэрые ежь зэушъыижь-зэгыижьызэ, зэу пчIыжьыгъ.- Къэрэмырзэм зыфиIорэм шъыпкъэ хэлъ, ау ежь 
къызэрэшIошIэу сиIоф щытэп. Сэ сфэшIэщтыр сшIагъэ, 
къытэхъулIагъэр сшIошъхьакIоми, Тамбые нэпэнчъэм 
Прочный Окоп зыкъезгъэIофтагъ, непэ титIо шъхьэихыгъэ 
джэуап къытэзымытыгъэ генералыми зыIузгъэкIагъ… 
Сыушъэфырэп, Къэрэмырзэр, Торнау штабс-капитаным 
иIоф уифедэ зэрэхэлъым фэдэу сэ сифеди хэлъыгъ, ау, 
зэхэпхыгъэ, сылъыкIэхьагъэп, тятэрэ ышнахьыкIэрэ 
зэшIужьыгъо сфигъэфагъэхэп… ЛIэныгъэм зыгу зэфэмышIухэр зэрегъэшIужьыхэшъ, джаущтэу ар хъугъэу 
къызыщызгъэхъун…" 
- Адэ, зиусхьан, зи къапIорэпи?
- Сыд къэсIон, нахьыжъ, о къэпIощтым сыкъежэ.
- Сэ къыосIон Iаджи сэшIэ…- Къэрэмырзэ Тембулат 
зыгъапэщтыгъэм хигъэхьапщыкIыгъ,- ау, тилIэкъо зэмышIуныгъэ къытфэзыхьыгъэ уятэшыр зыщымыIэжьыкIэ, о 
къепIолIэщтыр сшIэрэп, джащ тизэмышIуныгъэ щытыухыгъэу непэ тлъытэн.
- Аущтэу оIомэ, сэ ащ еспэсыщтыр сэшIэ,- Лоо 
Мэмэт-Джэрые шым зырыригъатIэзэ, икъамэ къырипхъотыгъ.
- Сыда уигухэлъыр?! - Къэрэмырзэ Тембулати икъамэ 
къырипхъотыгъ.
- ЛIэкъо зэшIужьым, Къэрэмырзэр, уфаемэ, слъы 
гъачъэ. Ар тымышIэу тазыфагу зэшIуныгъэ дэлъыщтэп!
- Уишъхьэпэягъэ скIэрых! - Къэрэмырзэр зэмыжэгъэ 
зекIуакIэм ымакъэ зыкъыригъэIэтыгъ.- Аущтэу оIомэ, 
узыфаер пфэсшIэн! - Зиусхьаным ыIэлджанэ Тембулат 
ыуIи, ешIушIэжьыгъ: - Джы слъы сшIэжьыгъэмэ, уиуIагъэ 
сэгъэпхы.
- Ар уIагъэ хъуна…- къыримыдзэ фэдэу зишIи, Лоо 
зиусхьаныр тегущыIыкIыгъ.- Сэ сшIоIофыр абдзахэмэ 
къахэсынагъэу зыфэпIогъэ штабс-капитаныр ары. Засс 
генералым игугъуемылIыгъи къызгурыIуагъэп.
- Сыда, уапашъхьэ щыгъынэгъэнэу ара узыфэягъэр?.. 
Ащ итхьагъэпцIыгъэ ежь зыдимышIэжьэу тэ сыдым фэтшIэн… Сыгу къыобгъэгъагъ шъхьае, ори зи къызытебгъэнагъэп, пфэшIэщтыр фэпшIагъ - штабс-капитаным 
итхыгъэ генералым къыфэпхьыгъ, сэри сыщыбгъэгъозагъ. 
Ау ащ нэмыкI горэмкIи, зиусхьан, мышъэфмэ, сыкъыоупчIы сшIоигъу. Зидунай зыхъожьыгъэ уятэшым икъягъэтIупщыжьын Iоф фэшъхьаф штабс-капитанымрэ орырэ 
шъуазыфагу зи дэлъыгъэба?
- Хьау,- Мэмэт-Джэрые къыпиупкIи, къеупчIы жьыгъ: - 
Сыд Iофа?
- СшIэрэп ныIа, нэмыкI горэмкIэ Iогъэ-гъэгугъагъэ 
зэдэшъушIыгъэмэ сэIошъ ары…
- Ащ фэдэ Iоф тшъхьи къихьагъэп. Ау сэ сиIофи ежь 
иIофи Алахьым къыддигъэхъугъэп.
- Сыдэу пшIыщт, джащ фэдэ дунай тызтетыр.
- Тэ дунэе хьылъэ тытетми, Тембулат, тыгъэрэп, 
тышъхьафит. ЧIыпIэ къин ифагъэм, Засс генералым темыгъажэу, зыгорэущтэу тыдэгъэIэпыI.
- Ащ гущыIэ зэреттыгъэр Алахьым ешIэшъ, гум къырытигъэнэнэп. Ау ар зэрыфэгъэ чIыпIэм тэ тифэгъагъэмэ, 
зыкъызэрэтфишIыщтыгъэр сшIэрэп нахь… Уятэшэу тызыфакIорэм ощ нэмыкIэу хэта сызыфэтхьаусхэнэу иIэр?
Мэмэт-Джэрые заулэрэ кIуагъэу, мэкъэ ефэхыгъэкIэ 
къыIуагъ:
- Шъхьэзэкъо-унэгъончъэу тятэшыр дунаим тетыгъ, 
ихьаджрэтыгъэ-шъхьафитыгъэ зыпишIын щымыIэу, зыщыуцурэр итIысыпIэу игъашIэ къыхьыгъ, ау ихьадэ зыщагъэтIылъыгъэр сшIэрэп…
- Сыд ащ изэгъашI, зиусхьан,- гукIэгъу зыхэлъ макъэкIэ Тембулат къыIуагъ,- Вознесен тызэрэнэсэу Левашовым къедгъэIон.
- СыкъызэхэпшIыкIыщтмэ, Тембулат, тятэш тхьамыкIэр 
шъхьафитынчъэу зыдэлIыхьэгъэ къэзэкъ пытапIэм тыдэмыгъахь… Хьау, титIо тызэфэзыхьыгъэ тиурыс еплъыкIэ 
сэ зэблэсхъужьэу арэп…
- Сэ сиурыс еплъыкIэ о тэ щыпшIэра?! - Къэрэмырзэр 
къызбгырыузэ, цыхьэшIэгъу зыкъыфэзышIыщтыгъэм 
къыфызэплъэкIыгъ, джа мэкъэ дэдэмкIи къыфигъэпытагъ: - Вознесен о уимыщыкIагъэмэ, сэ сищыпэлъэгъоп, 
джынэкъэуж уиджасусыгъэ IофкIэ сызыгомыгъэуцу! НекIо, 
уфэмыемэ, уезгъэзырэп, ау уитхьамыкIагъо гъусэ тызызэфишIыгъэкIэ, къэзэкъ, адыг, нэгъой зымыIоу апсэ 
Iузыхыщтыгъэ уятэшыр зыщагъэтIылъыгъэ чIыпIэм, хэтрэ 
цIыфи дэгъуми дэйми лъэуж къегъанэшъ, Лабэ тызэрикIэу 
тыщыкIэупчIэн.
- Тятэш тхьамыкIэм ихьадэ зыдащэжьыгъэм къэзэкъ 
гъозэрыплъэхэри щыгъуазэхэщтын…- Мэмэт-Джэрые 

--- Page 589 ---

зыуж ит шыум кIэлъиIуагъ, ау зишыпэ Лабэ фэзыузэнкIыгъэ Къэрэмырзэ Тембулат джэуап къытыжьыгъэп.
ШыуитIур Джансэид хьаджэм1  икъэлапчъэ щепсыхыхи, 
ихьакIэщ зехьэхэм, бысымыр джацы нэмазым кIуагъэу 
къазыраIом, Тембулат ыгурэ ышъхьэрэ зэбгъэжьызэ, 
Мэмэт-Джэрые егыилIагъ:
- Тэ нэмаз щыIэми, зиусхьан, тщыгъупшэжьыгъ…
- Мэщытым тыфимыфэжьыщтымэ, Тембулат, тиамдэзыпс хьазырышъ, тибысым къэкIожьыфэ, тэ тинэмази 
Алахьым пэдгъохын.
Джацы нэмазыр хьакIэмэ ашIызэ, шъэбэрыкIокIэ унэм 
къихьэгъэ Джансэид хьаджэм зынэIу къыблэм фэгъэзэгъитIур ымыгъэохъоу джэныкъом щыухьазырыгъэ пхъэр 
зэкIигъэблагъ, зитхьалъэIу зыухыгъэхэм нэгушIоу апэгъокIыгъ:
1 "…Джансэид хьаджэм иунэ мэзым хэтыгъ. ЧылэмкIэ игъунэгъу унэхэм ар ипытагъэкIи итеплъэ дахэкIи атекIыщтыгъ,- Торнау 
штабс-капитаным ыгу къэкIыжьы.- Унэгъо псэупIэхэри, хьакIэщри, 
хьамбархэри, шэщхэри, къакъырхэри чэу лъагэкIэ къэшIыхьэгъагъэх. 
ЗэкIэ щагур къагъэжьаоу чъыг шъхьэтIабгъохэр ащ дэтыгъэх. 
Джансэид иунэ щыслъэгъугъэмэ щыIэныгъэм ишIупIэхэр ыгъэфедэнхэмкIэ ар илъэпкъэгъухэм чыжьэу апэ зэришъыгъэр къагъэшъыпкъэжьыщтыгъ. Лэжьыгъэ бэгъуагъэ къызэрихьыжьыщтыгъэм, шы тегъэпсыхьагъэхэр, чэм-мэл Iэхъогъу зэрихъущтыгъэм, 
пщылI унэгъо щэкI фэдиз зэриIыгъыгъэм яхьатыркIэ анахь абдзэхэ 
унэгъо фэшIыгъэмэ Джансэид хьаджэр ахалъытэщтыгъ. ИIагъэр 
зэкIэ ежь ыкIуачIэкIэ къылэжьыгъагъ, шъыпкъэ, пхъэIашэкIи обзэгъукIи а пстэур къыдихыгъэп, сэшхор ыIэдакъэу къыздигъэхъугъ. 
Ар Тамбыемрэ Хьамырзэкъомрэ афэдэу пщышхохэми ащыщыгъэп, 
ау иIушыгъэкIи изэуакIэкIи ар анахь пщышIухэм апшъэ хъущтыгъэ, 
анахь чIыпIэ къинхэм пащэ ашIыщтыгъэ. Къэзэкъхэм атеуагъэхэми, 
урысыдзэхэм апэуцужьыгъэхэми, Джансэид ахэмылажьэу къыхэкIыщтыгъэп. Илъэс тIокIищырэ пшIырэм итыгъэми, уIэгъэ-тыркъохэр 
ыкIышъо тизыгъэми, пшъы зыфаIорэр ышIэщтыгъэп. Омакъэ тыдэ 
къиIукIыгъэми, къыздиIукIырэмкIэ псынкIэу шэсыщтыгъэ, сыдигъуи 
IофымкIэ апэ итыгъ, чаныгъэ зыхэмылъхэр ищысэкIэ зылъищэщтыгъэх. Чабэм тIогъогогъо кIогъагъэ, ары пэпчъ Тыркуем идзэкIолI 
пэщэ цIэрыIохэм зэраIукIэщтыгъэр игуапэу къыIотэжьыщтыгъэ, 
ахэмэ акъылэу яIэм, гъэхъагъэу ашIыгъэхэм адыгэхэмкIэ пкIэ зэрямыIэм зытетым тетэу уасэ афишIыщтыгъ. Уахътэ тешIэмэ, урысхэр 
адыгэхэм къазэратекIощтхэм Джансэид зыкIи еджэнджэшыщтыгъэп, 
ау ар къызысыщтыр чыжьэу, ахэмэ яшIоигъоныгъэ фэмыIорышIэзэ, 
ежь дунаим ехыжьынэу ылъытэщтыгъэ…"

--- Page 590 ---

- Шъуинэмаз, хьакIэхэр, къабыл Алахьым шъуфешI.- 
Азыфагу лъышIэжь дэлъ нэбгыритIур зэфэзыхьыгъэр 
хьаджэм къыгурымыIоу зипщыгъэ зымыгъэгъуащэщтыгъэ 
Мэмэт-Джэрые еупчIыгъ: - Сыдэу шIэхэу къэбгъэзэжьыгъа, зиусхьан?
- Мэмэт-Джэрые зиусхьаным ятэшыр щыIэжьэп,- 
зэупчIыгъэр джэуап тыжьыгъо римыгъафэу Тембулат 
къыIуагъ.
- Олахьэ зэхэсхыгъэр игъуаджэм.- Джансэид хьаджэр 
Тембулат фычIэплъи, Мэмэт-Джэрые фэтхьаусхагъ: - 
Къэлэубат адыгэлI шъыпкъагъ, ужыпкъэ мафэ Алахьым 
шъуфешI. Сыдигъу ар зыхъугъэр, хьадэр тэ щыI? Къэзэкъмэ 
къышъуатыжьыгъа?
- Къэзэкъмэ зи къызытырагъэнагъэп, гъэрыпIэм 
щыкIыгъугъэр зыщэфыжьыгъэмэ тятэшым ихьадэ аратыжьыгъэу ары къэбарэу щыIэр, ау зыщэжьыгъэхэми 
зыщагъэтIылъыгъэми хэшIыкI фытиIэп.
- Хэт ыщэжьыгъэми, быслъымэн гъэтIылъыкIэкIэ ар 
адыгэчIым щырагъэкIужьыгъ,- сарыкъ гъожьыр зышъхьарыс Джансэид ышъхьэ мыин ыгъэсысызэ, къыухыжьыгъ,- ау ар зыщызэгуагъэутыгъэ чIыпIэри адыгэчI. 
Угу гъэпытэ, зиусхьан, Тхьэм ыIомэ, неущ пчэдыжь уятэшым икъэ зыдэлъ чылэр къызэдгъэгъотын. Хьау пIомэ, 
абдзэхэ шъолъырым къихъухьэрэмэ ащыгъозэ Хьаджрэт 
Нэкъарэ дэжь джыдэдэми тышэсын.
- Тхьэуегъэпсэу, хьаджэ, Тхьэр разэ къыпфэхъу,- 
Мэмэт-Джэрые игуапэу къыIуагъ,- чэщ хъужьыгъэу 
тежьэнэп, джыри мафэ щыI.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу. Ау шъуитIо, Тембулат, 
шъузэфэзыхьыгъэ Iофым, сэркIэ мышъэфмэ, зэрэ Абдзахэу рыгущыIэщтышъ, сыщыжъугъэгъуаз,- хьаджэм 
ынэгу къопцIэ од тхьагъэпцIышъо щхыпцIыр рычъагъ,- 
Тамбыемрэ Хьамырзэкъомрэ шъукIэкIащыгъэ урыс 
забытым икъэбар, "щэщэн хьаджэр" ары зыфасIорэр…- 
нэбгыритIум азыфагу лъышIэжь зэрэдэлъым Джансэид 
егупшысэщтыгъэми, зыфеупчIыгъэр нэмыкI.
- Абдзахэ щызэрахьэрэ къэбарыр шъэфы хъужьы на?..- Къэрэмырзэ Тембулат ыгу илъымрэ ыIупэ телъымрэ 
зэфэмыдэу, "сызэнэгуещтыгъэр къытэхъулIэ" ыIозэ, 
щхыпцIыгъэ.- Ау укъызысэупчIыгъэкIэ, нахьыжъ, джэуап 
къыостыжьын: къэошIэжьмэ, блэкIыгъэ мазэм, сэбахь 
нэмаз Лэбэ кIэй щышъушIызэ тызышъуехьылIэм, тигъусэгъэ щэщэн хьаджэр нэIуасэ къызэрэпфэсшIыгъагъэм 
фэшъхьаф, угу къысэмыгъабгъ, джыдэдэм къыосIошъущтэп. Цыхьэ къыпфэсымышIыкIэ арэп, уахътэ зищыкIэгъэ 
Iофэу ащ сыхэплъэ.
- Сыд пае сыгу къыобгъэн? Бгъэбылъыгъэри бгъэтIылъыгъэри къэмыгъотыжьышъоу бэрэ къыхэкIы, ау ар, 
о уиIуагъэу, джыдэдэм тизэхэфынэп, Алахьым пае шхыным 
шъухаI, шъумыгъэучъыIыжь.
"МитIум къафэмыIошъурэр Торнау штабс-капитаным 
игъэр Iофмэ, сыда ар сэ зыкIысшIуаушъэфырэр? - МэмэтДжэрые ицыхьэмышIыгъэ зэригъэупчIыжьызэ, джэуап 
зэритыжьыгъ: - Джы нэс, мыщ тыкъэсыфэ, ащ фэдэ 
Къэрэмырзэм еслъэгъулIагъэп. ИлъышIэжь къысфигъэгъун 
ылъэкIыгъэми, штабс-капитаныр къызэрэсымыгъэгъунагъэр къысфигъэгъурэп. Ежь къырищэкIы зэхъум, тIуми 
зэдыряIэгъэ Iуагъэм сыщыгъуазэп, ау къэухъумэн пшъэрылъ гъусэ сызыфэхъугъэм сэ фысиIагъэп. Гъогуныкъор 
къэткIуфэкIэ зыщымыгъозэ гъогум тезгъэгъощыхьагъэп… 
ПшIэнэу уфаемэ, Къэрэмырзэр, штабс-капитаныр къэзымыгъэгъунэшъугъэр, зыфэдэ цыфыр Хьамырзэкъомрэ 
Тамбыемрэ зыкIэкIашIыкIыгъэр оры. Ары пакIо, бгъуитIумкIи шъуазыфагу дэлъыгъэ зэзэгъыныгъэми тIэкIу 
хэсэшIыкIы. Штабс-капитаныр арэп къысэзыIуагъэр, гъогу 
сыкъытыригъэхьан зэхъум, къызыхихыгъэри сымышIэу, 
ар Тамбыем къысиIокIыгъагъ, зэрэхъурэмкIэ, сигъэпцIагъэп… Тятэш тхьамыкIэми иIоф ныкъуашIэ хъугъэ. Икъашъ хьэ дыухь къыщэсэрэхьи, нэмыкI сыфаеп… Адыгэ Iофмэ 
самыгъэгумэкIэу защыздзыенэуи?.."
Джансэид хьаджэри ихьакIэмэ IупэкIэ адэгущыIэзэ, 
зэгупшысэрэр нэмыкI: "МитIур зыуж ит нэшхъэигъэ Iофым 
хэшIыкI фысиIэмэ аIуи, сыщагъэгъозагъ, ау ежьыхэр 
зыщызэIукIагъэхэ чIыпIэм игугъу къашIырэп. СшIуаушъэфа 
хьауми зыщагъэгъупша? Неущ гъогу садытехьэмэ, хъурэм 
теплъын. Мыхэмэ язэмышIуныгъэ-зэшIужьыныгъэ сэ 
сшIоIофэп,- хьаджэр зэгъолъыжьыми, игупшысэхэм апидзэжьыгъ.- Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ яурыс гъэр 
фыряIэ гухэлъ шъыпкъэр ары сызыгъапэрэр. Ахэри, 
Къэрэмырзэхэм афэдэхэу, блэкIыгъэ мэзэ зытIущым Засс 
ригъэблагъэщтыгъэх, ау генерал тхьагъэпцIыр цыхьэшIэгъу къызыкIафэмыхъугъэр сшIэрэп. Хьаджрэт Нэкъарэ 
къызэрэсиIогъагъэмкIэ, нэмыкI адыгэхэри мы Iоф нэпэнчъэм хэщэгъагъэхэу ары… Хэти ышъхьэзэкъо IофкIэ 

--- Page 591 ---

псэущтмэ, "щэщэн хьаджэр" къызысIокIэм, зыфэдэм 
сехъырэхъышэ пэтызэ, къысаIуагъэр сшIошъ зэрэхъугъэм 
фэдэщтмэ, къытэкIугъэхэм пкъырыпкъэу тызэпкъыраутыщт. Болэтыкъори, Къанэкъори, Шъэлэхъури ащ егъэгумэкIых, ау зым ыIорэр адрэм риутыжьызэ, пый пашъхьэм 
зыкIыныгъэ щытхэлъэп. Адыгэ шъхьафитыр бзыу шъхьафитым зэрэфэдгъадэрэм ишIуагъэ къэкIуа? Адыгэхэр 
зэрэмылIыгъэнчъэхэр типыйми ашIэ, ау нэбгырэ лIыгъэ 
закъокIэ зыкъэуухъумэжьышъущтэп. Къанэкъом зэриIоу, 
пщымэ, оркъмэ къащегъэжьагъэу фэкъолIмэ ащыкIэкIыжьэу лIыгъэ-зыкIыныгъэ тхэлъын фае…"
Пчэдыжьышхэм зезымыгъэукIыхьэгъэ хьакIэхэр, 
бысым хьаджэри ягъусэу, гъогу техьагъэх.
Сыхьат фэдиз хъугъэу шыуищыр гъогу зытетыр, 
зыдэжь кIощтыгъэхэ Хьаджрэт Нэкъарэ къапэкIэфагъ, 
Джансэиди сэлам ыхызэ, риIуагъ:
- ПчэдыжьышIо-гъогушIу утехь, Нэкъар, тэ уадэжь 
тыкъакIощтыгъ.
- Псэрэ гурэ зэрэшIэ зыфаIорэр шъыпкъэщтын, 
хьаджэ, сэри уадэжь сыкъакIощтыгъ.- "Мыхэр сыдым 
зэфихьыгъэха" ыIозэ, Тембулат къыфидзыгъ: - Уилъэгъужь шIу, Къэрэмырзэр, уигугъу зэхэтэхы, пшъхьэ 
тытебгъаплъэрэп. Сымыгъуащэмэ, мы шъуигъусэ зиусхьаныр Лоо Мэмэт-Джэрый…- Нэкъарэ шым къепсыхы 
зэхъум, мыдрищыми игухэлъ къагурыIуагъэу лъэсы 
зашIыгъ.- Алахьым ужыпкъэ мафэ шъуфешI, Къэлэубат 
тхьамыкIэр дгъэтIылъыжьыгъэ.
- Тхьэуегъэпсэу, Нэкъар. Тятэшыр зыдэшъулъхьагъэ 
къэр сшIэнэу сыфэягъ. КъыомыхьылъэкIыщтмэ…
- Зиусхьан, сыд къысэхьылъэкIыщта зыфапIорэр!..- 
Нэкъарэ къыIуи, Къэрэмырзэ Тембулат фыреплъэкIызэ, 
шэсыжьыгъэ.- Къэзэкъмэ якIодылIагъэхэр зыщыдгъэтIылъырэ Абдзэхэ Iуашъхьэм Къэлэубати тетлъхьагъ. 
Мэмэкъае икъэ зытелъ Абдзэхэ Iуашъхьэм ыцIэ Тембулат зызэхехым, ыгу къыпипIытIыкIыгъэми, ари аущтэу 
хъунэу Алахьым ыухыгъагъэщтын ыIозэ, къызыхигъэщыгъэп. ЛIэкъуитIу зэшIужьыныр ежь ыпкъ къызэрикIыгъэр 
игуапэу шэсыжьыгъэ. Джаущтэу ыгу зэрэщытызэ, 
ышнахьыжъ лIэзэ, "пцэшIуащэмрэ дышъащэмрэ" афэгъэхьыгъэхэу къыIожьыгъагъэхэ гущыIэ гукъаохэр ышъхьэ 
къыфечъэжьыгъэх.

--- Page 592 ---

Ау Хьаджрэт Нэкъарэ къыIуагъэм ахэр щигъэгъупшэжьыгъэх:
- Олахьэ къызгурымыIу, Тембулат, орырэ зиусхьанымрэ гъогогъу зыкъышъуфэзышIыгъагъэ урыс забыт 
джасусым зызэрежъугъэделагъэр… Хьамырзэкъомрэ 
Тамбыемрэ къызтежъугъэкIуагъэх. Ари сшIогъэшIэгъоныжьэп, зэкIэмэ анахьэу згъэшIагъорэр зиусхьанитIумэ 
азыфагу къыдэтаджэу зыфаIуагъэ зэмышIуныгъэр ары.
- ШъоупсыкIэ зэгощхэгъитIумэ азыфагу сыда къыдэхъухьан ылъэкIыщтыр? - зэхихыгъэм хьаджэр щыгъозагъэми, ымышIэ фэдэу зишIыгъ.
- НэйпсыитIумэ ягъэр кIахыщтыр язэрэгъэгощырэп…- 
Нэкъарэ кIэщхыпцIыкIи, Мэмэт-Джэрые еупчIыжьыгъ: - 
Ахэмэ Засс дэжь уаIофтагъэу Тамбыйхьаблэ зэрэщырыгущыIэхэрэр шъыпкъа, зиусхьан?
- ЗыцIэ къепIуагъэхэ зиусхьанхэм язэрэмыгъэгощырэм 
сыщыгъуазэп, Нэкъар. Ау мэкъэгъэIукIэ Засс генералым 
дэжь Тамбыем сызэриIофтагъэр шъыпкъэ… Урыс забытым ищэфыжь Iоф, зиунэ щаIыгъым фэшъхьафэу, щыгъуазэр сэрышъ, къышъосIон: Прочнэ Окоп сигъэхьыгъэ 
тхыгъэм зэритымкIэ, ищэфыжьын ежь-ежьырэу ащ пиупкIыжьыгъ.
- Ащ итыр Тамбыем ышIэщтыгъа? - Джансэид зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.
- Хьау.
- Ащыгъум, зиусхьан, джаурым уфэшIушIагъэу мэхъуба?..- Хьаджрэт Нэкъарэ къэупчIи, къыратыжьыщт 
джэуапым пымылъэу иш ригъэлъэхъугъ.
"Къысфэбдзыгъэр сфэшъуаш…- Мэмэт-Джэрые 
гукIэ зыхиушъафэзэ, зажэщтыгъэм еуцолIэжьыгъ.- Ау 
ежьыкIэ къежьэгъэ Iофым Тембулат шIукIи екIи къызэрэхэмыгущыIэрэр сыдэущтэу къыбгурыIощта? Торнау штабскапитаным икъэбар тIуми зэдатшIэзэ, зи къызэримыIорэр 
сшIогъэшIэгъон. Абдзахэ къыщырищэкIыгъэр Гагрэ зэрэнигъэсыгъэм ежь зыщигъэзыени, сэ зэкIэ къыстыригъэкIэнэу ара?.. Адэ сэ къыбдасшIэрэр мыхэмэ къясIомэ?.. 
Ащ тынэмысымэ, нахьышIу…"
Адыгэ Iофмэ еплъыкIэ зэфэшъхьаф афызиIэ шыуиплIыр Абдзэхэ Iошъхьэ лъапэм щепсыхыхи, лъэсэу дэкIоягъэх. Джыри зиятIэ мытIысыгъэ къэм кIэрыуцуагъэхэу 
хьаджэм къыIуагъ:

--- Page 593 ---

- Зидунэе хьаф зыхъожьыгъэ Къэлэубат дыухь къыфэтэжъугъэхь.- ПлIыми арабыбзэкIэ дыухь къызахьым, 
Джансэид игущыIэ адыгабзэкIэ къыпидзэжьыгъ: - О 
узэрэфаеу, тэ тызэрэфаеу уидунэе щыIэныгъэ мыхъугъэ ми, Къэлэубат, тэ тыпфэраз, зыпашъхьэ уихьажьыгъэ 
Алахь лъапIэу лъагэри разэ къыпфэхъу, джэнэт Iахьыл 
уешI.
- Амин,- плIыми къызэдаIуагъ, "ау Мэмэкъае къыомыкIодылIэгъагъэмэ…" ыIозэ, Къэрэмырзэ Тембулат 
зыхэтмэ ахэкIи, ышнахьыжъмэ якъэ екIолIагъ.
Тембулат ыуж Мэмэт-Джэрые зехьэм, Нэкъарэ Къэрэмырзэмэ ялъышIэжь зытелъым еIушъэшъагъ:
- Тэ укIора, зиусхьан?
- Хьау, хьау, тилIэкъо кIэгъожь, шъори шъусишыхьатэу, Мэмэкъае зэхезгъэхыщт.
ХХХIII
- Тамбые Аслъанбэч зигъэзэщырэп…- шыкIэпщынэ 
макъэм кIэдэIукIызэ, Нэкъарэ щхыпцIыгъэ.
- Ыгу жьы дегъэкIыщтын…- шым епсыхыщтыгъэ 
Джансэиди пигъэхъожьыгъ.
Мэмэт-Джэрый ары зи зымыIоу хьакIэщ ихьаным 
дэгуIэщтыгъэр.
- Шъукъеблагъ, хьакIэ лъапIэхэр, шъукъеблагъ,- 
Тамбые плIэIушхор нэгушIоу зэмыжэгъэ хьакIэмэ апэгъокIызэ, "о мыхэмэ сыда уафэзыхьыгъэр, уилъэIохащэха" 
къызэрыкIырэ нэплъэгъу упчIэкIэ Мэмэт-Джэрыйи фычIэплъыгъ.- КупышIу шъохъу, сигуапэ, сигуапэ… Тэ шъущыIа, 
Бэчыр? Модэ IанэкIэ къытфэшIушIэнхэу бзылъфыгъэмэ 
яшъуIу.
- УмыгумэкI, Аслъанбэч,- Джансэид хьаджэм къыIуагъ,- тыхьакI пшIошIа, тэ Iоф горэм уадэжь тыкъищагъ.
- Iофынчъэ цIыфмэ сяхъуапсэрэп, хьаджэ. Сэ джыри, 
Алахьым ишыкуркIэ, фэмыфыгъэ къызхэзгъафэрэп, шъощ 
фэдэ цIыфышхохэр сиунэ къихьагъэхэу…
- Тэрэз, Аслъанбэч, тэрэз,- Хьаджрэт Нэкъарэ бысымым къыIорэр зэпыригъэгъэугъ,- тинахьыжъ Джансэидэ 
мызыгъэгум темыгъэдэIу, адыгэ хьэкIэ пэгъокIыкIэр орыкIи къежьагъэп, орыкIи ухыжьыгъэ хъущтэп. Мафэ къэси 
Къэрэмырзэ Тембулат зыуегъэхьакIа? Угу къысэмыгъабгъ, 

--- Page 594 ---

Мэмэт-Джэрый, ори ар къыптемыфэу сIорэп, ау къыохъулIагъэ тхьамыкIагъор…
- Сыда, зиусхьан, узыфэзгъэкIуагъэмэ укъаушъхьакIугъа?..- Тамбые Аслъанбэч зажэщтыгъэ Iофым къыгъэгузэжъуагъ.
- Джары сэ Iанэм тыдэмыгузэжъонэу сызыкIыфэягъэр,- хьаджэм къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ: - МэмэтДжэрые зиусхьаным ятэшыр щыIэжьэп.
- Абдзахэ тимысыжь фэд, сшIагъэп…- Тамбыем 
зэхихыгъэ къэбар мышIум нахьи ежь иIоф зэшIомыхыгъэ 
ар къызэрэхэхьагъэм ыгъэгъумыгъуи, лIагъэ зиIэм фэтхьаусыхагъ: - Ужыпкъэ мафэ Алахьым шъуфешI, зиусхьан. 
ЗылIэу ари адыгэмэ ахэтыгъ. Угу къегъау фаеми, МэмэтДжэрый, уятэ Пэдысэ елъытыгъэмэ, Къэлэубат игугъу 
шIукIэ Абдзахэ щаригъэшIыгъ. Прочнэ Окоп унэмысышъугъэмэ, Къэлэубат тхьамыкIэм ихьатыркIэ къыпфэсэгъэгъу.
- Къысфэмыгъэгъун Iоф зыдэсшIэжьырэп, зиусхьан,- 
гъусэ къыфэхъугъэмэ акъогушхукIызэ, Мэмэт-Джэрые 
къыIуагъ,- Прочнэ Окопи сынэсыгъ, сыджэуапынчъэуи 
сыкъикIыжьыгъэп. Узыфаер къыпфашIэнэу сахэплъагъ.
- Адэ джаущтэу къаIоба, зиунагъо бэгъон! - Тамбые 
къызыIуипхъоти, зэрэкIэкуукIыгъэр хигъэкIокIэжьызэ, 
Къэрэмырзэ Тембулат фыреплъэкIыгъ.- Къысфэжъу гъэ гъу, 
Мэмэт-Джэрые зиусхьанымрэ сэрырэ Iоф зэхэмыфыгъэ 
горэ зэдытиIэти ары. Шъыпкъэм шъуфаемэ, шъоркIи 
нэмыкIхэмкIи ар шъэфыжьэп, зычэщ тыубытыгъэ урыс 
джасусыр ары зыфасIорэр. Ащ Лоо зиусхьаныр игъусагъэти, шъушIэрэба гуцафэ къызэрэпфашIыщтыр…
- Щэщэн хьаджэр арымэ зигугъу пшIырэр,- Къэрэмырзэ Тембулат щхыпцIыгъэ,- тэри ащ гъогогъу зыкъытфишIыгъагъ.
- Джа дэдэр ары,- къыIорэм зэригъатхъэрэр Тамбыем 
ымакъи ышъуи къахэщыгъ,- ежь шъыпкъэми ар ыушъэфырэп. Шъуфаемэ, шъодгъэлъэгъун.
- Сыд етшIэн, къэзэкъхэр тлъэгъужьыгъакIэха! - 
Джансэид хьаджэм къыпиупкIи, къезэгъыжьыгъ: - Хъугъэ, 
бэмэ къямыкIурэ сарыкъыр зыщыгъыгъэ урыс джасусыр 
слъэгъущтмэ, хьау сиIэп.
- Адыгэ пэIо шыгур плъыжьыкIэ зэблэзыхъугъэхэ 
къэзэкъхэм ар къызякIугъэкIэ, сарыкъри зыщарэлъ, ау 
ислъам диным ахэр ныбжьи пфихьанхэп, Чабэми пфэкIонхэп,- Хьаджрэт Нэкъарэ Джансэид хьаджэм къыIуагъэм 
кIэух къыфишIыжьыгъ.
- Ахэмэ яфедэ хэлъмэ, Нэкъар, ори ар умышIэу щытэп, Чабэми нэсыщтых, афэлъэкIмэ, зэрэдунаеуи аштэщт.- 
Тамбые Аслъанбэч ыгу къэзэкъмэ афэплъызэ, унэм 
иджыкIыгъ: - Модэ, джасусыр къашъущэ. Шъулъэгъущтыр, хьаджэ, забыт къызэрыкIоп, урыс хъужьыгъэ нэмыц 
оркъмэ ащыщэу еIо. Ары, Нэкъар, ухэукъорэп, Зассыр 
зилъэпкъэгъу нэмыц баронмэ ащыщ. Сыда тIорэр, зэфэмыдэ зэрэщэрэп, зэмышъогъу къызэдашъорэп.
Адыгэ паIо зэрэщымыгъэр ары умыIощтмэ, ищыгъынкIи, икъопцIагъэкIи, инэпэпкъыкIи адыгэ теплъэ зиIэ 
Торнау штабс-капитаныр хьакIэщым къызыращэм, егъашIэм ышIэщтыгъэхэ фэдэу щысхэм къариIуагъ:
- Шъуимафэ шIу, зиусхьанхэр.
- Къеблагъ, угъэр нахь мышIэми, моу къыдахьи, къэтIыс,- Джансэидэ исэлам штабс-капитаным пигъохыжьыгъ.
- ШъумыгумэкI, сэ шъощ нахьи сынахьыкI, сигъогогъугъэ Мэмэт-Джэрые зиусхьаным дэжь сытIысми хъун.
- Хьау! - Тамбыем ыдагъэп.- Икъунба Къэрэмырзэ 
Тембулати, Лоо Мэмэт-Джэрыйи, тэри тызэрэбгъэпцIагъэр. Узэрэгъэрыр зыщымыгъэгъупшэу пчъаблэм дэжь 
тIыс.
- Арымэ къысэупэсырэр, зиусхьан, сытIысынэп, пчъаблэм сыготын.
- Мыдэ мыщ ыIорэр…- Тамбыер щхыпцIи, жантIэм 
дэс хьаджэм риIуагъ: - Зэхэоха, Джансэид, мыщ зыкъызэрэтигъапшэрэр? Зэрэгъэрым еуцуалIэрэп.
- Ар умыгъэшIагъо,- Хьаджрэт Нэкъарэ къыIуагъ,- 
Лоо Къэлэубати игъэрыпIэ емыуцуалIэзэ, дунаим ехыжьыгъ, зыдигъэзэжьыгъэм Алахьым шIу щешI.
- Сыпфэтхьаусыхэ, зиусхьан.- Штабс-капитаным 
къыIуи, зиумысыжьыгъ: - Лажьэ уимыIэу укъыздаубыти, 
уятэшым иIоф уфыкIагъэхьажьыгъэп. Ори ары, Тембулат,- гугъэпIэ нэшIукIэ зэреплъырэр щысхэмкIэ къызыхимыгъэщэу ащи зыфигъэзагъ,- гъогогъу сызэрэшъуфэхъугъагъэр къыпфадзэу зэхэсхыгъэшъ, сызыфэдэр 
зэрэосымыгъэшIагъэр къысфэгъэгъу.
- Дунаир гъогу зэхэкIыб,- штабс-капитаным къыIуагъэмэ Нэкъарэ кIэух къафишIыжьыгъ,- ащ игъогу зэфэшъхьафмэ уишIуи уимышIуи, уинэIуаси уимынэIуаси 
уащыIокIэ, гъогууани адеохы, ар мысагъэу плъэгъуныр 

--- Page 595 ---

емыкIу. ТыбгъэпцIагъэмэ, тыбгъэпцIагъ, урыс забыт, хэта 
тэ тызымыгъапцIэрэр, ущымытэу къэтIыс…
- Сигъэр, зэшъопэсыжьмэ, къызхэжъугъэтIысхь…- 
Тамбые Аслъанбэч ихьакIэщ зэрэщыамалынчъэр 
зыдишIэжьызэ, ежь ышIагъэр шъодаушэу къариIуагъ,- ау 
тэ, Хьамырзэкъомрэ сэрырэ, мыщ зедгъэгъэпцIагъэп.
- Мэмэт-Джэрыерэ сэрырэ шъукъытэлъытыгъэмэ, 
Аслъанбэч,- Къэрэмырзэ Тембулат къыраIокIыгъэр зышъхьаритIупщыгъэп,- шъо шъуитIо нахь чанэу шъукъычIэкIыгъ… Ау мы Iофым тэри хэшIыкI тIэкIу фытиIэшъ, ащ 
тыхэмыхьэмэ, нахьышIу…
- УкъыскIэлъымытхъу, Бэчыр, сэ Джансэидэ Iоф 
дысиI,- Дэдай куозэ, хьакIэщым къашIуихьагъ.- Олъэгъу, 
Джансэид, мыхэр къызэрэспыбанэхэрэр, Бэчырдхэм тэ 
щашIэна уидыухь ишIуагъэ сянэрэ сэрырэ къызэрэтэкIыгъэр. Тхьэуегъэпсэу къыосIонэу ары сыкъызфэкIуагъэр. 
Ар дэгъу шъхьае, сэ нэмыкI горэми сегъэгумэкIы. Тамбые 
Аслъанбэч джасус зыфиIорэ лIым сыда фышъуихьисапыр? 
ЕтIани шъо паIо шъущыгъэу, мыр сыда, лIыба, зыкIэшъхьапцIэр!..
- Уишъхьэубэтагъэ ткIэрых,- Тамбыем зыфэщыIагъэп,- пIохэрэр сыд илIэужыгъу. Зэхэпхырэба, уянэ 
къыоджэжьы.
- Сянэ къысэджэмэ, сыкIожьын. Ау уишъуз Къоджэнысэ гуащэм джасусым щыгъыщт пэIо закъор фэмыдышъу щтмэ, сятэ ипаIо къестыжьын.
- Уятэ зыукIыгъэмэ ялIыкIо фэшIу хъущтмэ, къетыжь…- зигъэсэмэркъэузэ, Тамбыем зыкIэлъиIожьыгъэ 
Дэдай къызэтеуцожьыгъ.
- ФэмышIу хъумэ, зэIытфыщт!
- Тамбые зиусхьаныр,- Нэкъарэ Аслъанбэч къегыигъ,- тхьапшрэ къыотIуагъа Дэдай дэогъу умышIынэу.
- Ащыгъум джыри зы къэбар къышъосIощт,- пчъэм 
нэсыгъэу Дэдай къафидзыжьыгъ,- мыщ шъущызэхэсэу 
Абдулахь тырку ефэндым зешIэм, къышъухэмыхьэу Даур 
Алымджэрые бысым ышIыгъ.
Къэрэмырзэ Тембулатрэ Торнау штабс-капитанымрэ 
нэплъэгъу шъэфкIэ зэфычIэплъыгъэх, мыдрэ щысхэми 
ошIэ-дэмышIэ къэбарыр зыфахьын ашIагъэп, ау Джансэид 
хьаджэм къыIуагъ:
- ЗыкъешIы, лъыдгъэкIонхэу фай. 
- Сыд сэIо ар зыуж итыр? - Нэкъари къыдзыгъ.

--- Page 596 ---

673
22 Заказ 029

--- Page 597 ---

- Ислъам диным сырилIыкIу ыIозэ, имыIофыбэ 
зэрефэ…- Тембулат игумэкI къызыхимыгъэщэу къахэгущыIагъ.- Сыхьати темышIэу, куп шIагъо шъузэхэс, сшIагъэп 
ыIозэ, шъулъэгъун ар къызымыкIокIэ. Зигугъу ашIырэр 
пчъэIушъхьэм тес зэраIоу, муары, зышIомыдэеу 
Алымджэрые зыкъырегъащэ,- шъхьаныгъупчъэм иплъыгъэ Къэрэмырзэм ылъэгъугъэр къыушыхьатыжьыгъ.
- Сэламун алейкум, Алахьыр зыфэрэзэн адыгэ 
купышIу.- ХьакIэщым къыращэгъэ Абдулахь ефэндым 
шIуфэс къарихи, къыфашIыгъэ шъхьэкIэфэ фэтэджым 
пымылъэу ыгъэшIагъозэ, къыIуагъ: - Мыдэ мы слъэгъурэр… КъыосIогъагъэба, урыс забыт, титIо зэгорэм тызэрэзэIукIэжьыщтыр? Тэ щыI адэ уихьаджэ сарыкъ?
- Узэрэтырку забытым ишъэф ышъхьэ къытфипхымэ,- Торнау штабс-капитанри зыкъытезгъэпщыхьащтыгъэм къепэбжъэожьыгъ,- сэ сисарыкъ зыдэхъугъэри 
къыосIон.
- Шъолъэгъу, сибыслъымэн дышъэх, мы джаур мэхъаджэм зыкъызэрэтфишIырэр! Ичыристаныгъэ шъуигъэштагъэу, шъуичIыгу зыIэрилъхьагъэу…
- Абдулахь ефэндыр, зыгъэбыяу,- Хьаджрэт Нэкъарэ 
мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ гущыIэн фалIэр зэпигъэугъ,- узэдаорэ джасусым иIоф тэ зэхэтфыгъах. Ори гухэлъ гъэнэфагъэ уимыIэу къыташэрэ Тыркуем нэс укъикIыгъэп… Сэлам 
зэтэгъэхыжь...
- Сэлам зэшъозгъэхыгъэба?..- Абдулахь ефэндым 
ыIогъэ-ышIагъэр тырицIэлэжьызэ, къэупчIи, зиумысыжьыгъ: - Джаурхэр зыслъэгъукIэ, джары сэ сызэрэхъурэр… Ау шъо мыщ шъуимыгъапэмэ, сэ ащ сыдкIэ сигъэпэн. ИIоф шъуухыгъэу шъоIомэ, сышъуфэгушIо. Сэ 
сызыгъэгумэкIырэр тызиIумэт Алахьым быслъымэн диным 
химылъхьагъэ хьарам Iофэу Абдзахэ къитэджэгъэ пщы 
зэмышIуныгъэр ары. Хьамырзэкъо зэшитIур Алахьым ишIэ 
зыхэлъ щэрихьат IофкIэ зэтэжъугъэшIужьых.
- Ара зыфапIорэр? - Джансэид гукIэ щхыпцIыгъэ.
- Ары, хьаджэ, ары. Аслъанчэрыйи Адыл-Джэрыйи 
зырызэу заIузгъэкIагъ, къезгъэзэгъыгъэх.
- КIэмыгъожьыщтхэмэ, дэгъу…- Къэрэмырзэ Тембулати иджэнджэшыгъэ къахидзагъ.
- Къанэкъо зиусхьаным ышыпхъу Гощэфыжь ипщ 
рашIагъэр илI фидэщтмэ, дэгъу…- Хьаджрэт Нэкъари 
адыригъаштэ фэдэу зишIыгъ.

--- Page 598 ---

- ЛIы Iофхэр сыдигъуа бзылъфыгъэ Iоф Абдзахэ 
зыщыхъугъэхэр?..- Нэкъарэ зэхыримыгъэхы фэдэу Алымджэрые гъумыгъуи, Тамбыем фычIэплъыжьыгъ.
"Хьамырзэкъо Аслъанчэрые сэ зэрэсшIэу шъо шъушIэщтыгъэмэ…- Тамбые Аслъанбэч IущхыпцIыкIи, гужъ 
фыриIэу пигъэхъожьыгъ: - Адыл-Джэрые ащ ежъугъэшIужьын нахьи ар ежъугъэукIыжьыгъэмэ, сэркIэ на хьышIугъ…"
ХХХIV
Тембулатрэ Мэмэт-Джэрыерэ иунэ зекIыжьыхэм, 
Засс генералыр елбэтэу Ставрополь кIонышъ, Вельяминовым, Темыр Кавказым иурысыдзэ пащэ зыIуигъэкIэнэу 
тыриубытагъ. Зы сыхьати хъугъагъэп ащ икухъэренэ 
псынкIэ, къэзэкъ шыу заулэ къешIэкIыгъэу, гъогу зытетыгъэр.
Бжыхьэ дунаир фабэп, чъыIэп. КъокIыпIэ лъэныкъомкIэ къисыкIыхэрэ пщэф куашэмэ тыгъэр заупIыцIэкIэ, 
верстишъэ фэдиз зикIыхьэгъэ Ставрополь бгы тешъомрэ 
Пшызэрэ азыфагу шъоф бгъузэ зэикIым чъыIэрымэр 
тырехы. Бгы сэтхым къелъэтэхырэ жьыбгъэм Засс генералым икухъэренэ зэрадзэ, кIегъэсысыкIы, ащ ыпэкIи 
ыужыкIи итхэ къэзэкъхэм яшылъэбжъэ макъэмэ запхъуатэ, 
зыратэкъухьэ.
Засс генералым игупшысэхэри зэпымыфэ-зэпышIагъэх. 
Торнау штабс-капитаныр Абдзахэ рагъэхьаныр апэрэ 
мафэм къыщегъэжьагъэу зымыдэщтыгъэ Вельяминовым 
ыпашъхьэ икъэбар мышIу зырилъхьэкIэ, зыкъызэрэфишIыщтым, риIожьыщт-зыкъызэриухъумэжьыщт шIыкIэм 
агъа пэ. Кавказым къызыкIогъэ илъэс заулэм къыкIоцI 
чIыпIэ къиныбэмэ арыфагъ, къарыкIыжьыгъ, ау джы 
къехъулIагъэр ежь изакъоу зэшIуихын Iофэп: ар ежьыми, 
Вельяминовыми, Розени аблэкIышъ, пачъыхьэм екIужьы. 
Джа пачъыхьэ закъор ары, мыхъу зыхъужьырэм, къызыкъонэжьынэу иIэр. Розен ицыхьэ ащ темылъэу арэп, ау хэт 
ышIэра зиIоф къызыдэмыхъугъэм зыкъызэрэфишIыжьыщтыр.
"…Джы нэс Розен лIыжъым мыхъун еслъэгъулIагъэп,- 
жьы чъыIэр къызыдэкIырэ кухъэренэ шъхьаныгъупчъэ 
нэзым ытэмэбгъу къыIуищэикIызэ, Засс генералым ыIуагъ, 
игъогу зэблихъуни Розен зызыщигъэпсэфырэ Пятигорскэ 

--- Page 599 ---

675
22*

--- Page 600 ---

кIонэу ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьае, ежь зыIэмычIэ илъ 
Вельяминовым шъхьэрыкIыныр къыригъэкIугъэп: - "УкъысэмыупчIыжьэу, Iизын къыосымытэу сыд ащ дэжь узыфэчъагъэр" къысиIомэ? Арымырми, силъэгъу хъурэп. СIорэм 
къыкIэнакIэ, сшIэрэм сытыреуджагъо… Сыд фэдэу сэ 
зыкъысфешIыми, Вельяминовыр лIыгъэрэ Iушыгъэрэ зыхэлъ генерал. Хьаулыеу ащ черкесхэм "генерал плъыжь" 
раIорэп. Сэри ахэр "генерал цIэплъыкIэ" къысэджэх, 
"черкес шъхьапылъи" къысаIо, ау сыд ясшIагъэми къысашIагъэми, къысщакIухьэрэп. Саубытынэу, сшъхьэ шIуахынэу чэщи мафи къысашэхэми, яфедэ зыхэлъ Iоф горэмкIэ сырящыкIагъэ хъумэ, сипчъэIупэ IукIыхэрэп… Тызэзао 
пэтыми, уцIыфын фаеба, ежьхэр зыфаехэ лъэIу гори 
загъорэ афэсэшIэ, сэ сызыфэе тIэкIу-шъокIухэри ясэгъашIэ. 
НафэкIи шъэфыкIи черкесмэ уятэныр якIас, ежьыхэри 
джащ фэдэу хьалэлых. Хэти ущэрэщ, ухьакIэмэ, узыдахьын 
ашIэрэп, ау ячIыгурэ яшъхьафитыныгъэрэ гухэлъышIу 
афыуимыIэмэ, апэ зыкъимыгъаф… Сыд икъэбар шъуIуа 
Торнау штабс-капитаным?..- Засс ыгу къыпыузыкIыгъ.- 
Ащ ыпшъэ ралъхьэгъэ Iофым сэры хащэ фэхъугъэр…"
- Тыдэ тыкъэсыгъа?..- Пшызэ исэмэгубгъукIэ пэIутэ къогъэ Къэрэмзае чылэм зэрэблэчъырэр Засс генералым 
ылъэгъущтыгъэми, къэзэкъ шыкуаом еупчIыгъ, Къэрэмырзэ Тембулат ынэгу къыкIэтаджи, риIуагъ: - Къэгъэуцу!
Кухъэренэм генералыр къикIи, Къэрэмзае зыпэIут 
псыхъо нэпкъым зыфеузэнкIым, къэзэкъ шыухэр ыпэкIи 
ыужыкIи илъэдагъэх, ахэр зылъэгъугъэхэ пцэжъыешэ 
нэгъой шъэожъыитIури адырабгъу псы кIэим дэчъыжьыгъэх, нэрэ-Iэрэ азыфагу, къызыдикIыгъэхэри умышIэнэу, 
шыу заули къызэрэугъоигъ, ащыщ горэми Iэбжым къафишIыгъ, нэмыкI горэми исэшхо къафигъэсысыгъ. "Еплъ 
мыхэмэ зыкъызэрэтфашIырэр…- Засс зэриIожьыгъ.- 
ЕтIани Къэрэмырзэ Тембулат еттыжьынэу къызыкIэлъэIурэ 
чыл мыр… КъытэшIугъэхэ фэдэми, талъэгъу хъурэп. 
Джыри дэтымыщыгъэ кIэгъэблакIохэри мыщ дэсынхэ фае. 
Ахэри зэхэтыубытэнхэшъ, дядгъэщыщтыха?.. Джаущтэу 
къызэрэтфыщытхэзэ, ахэмэ Къэрэмырзэр къакIэлъэIу, ау 
ежь тызэрезэгъыгъэ Iофыр фызэшIомыхэу Iоф тыхигъэфагъ. Ставрополь сыкъызэрикIыжьэу Iэбжым къысфэшъушIыщтмэ шъозгъэлъэгъущт сэ… Мыхэр дунаим 
тезытэкъогъэ я Чингизхъан зэришIыщтыгъэу ашъхьэхэр 
пыбгъэлъэтынхэ фае нахь, уяубзэ хъущтэп…" - джахэр 

--- Page 601 ---

генералым игупшысагъэхэми, икухъэренэ зыщитIысхьажьыщтым, псыхъом къиплъыкIыщтыгъэхэмэ зафигъази, 
мамыр Iэ гъэсысыкIэкIэ сэлам арихыжьыгъ.
Барсуковскэм нэсынкIэ бэ къэмынэжьыгъэу сэмэгубгъумкIэ кухъэренэм къыгъази, Ставрополь зыфеузэнкIым, 
мазэрэ ныкъорэ фэдизкIэ узэкIэIэбэжьымэ, Торнау штабскапитаныр къэзэкъ станицэм Гъазый Iимамым къызэрэфыдинэгъагъэр генералым ыгу къэкIыжьызэ, зэриIожьыгъ: 
"Неущым шIукIэ тыпаплъэзэ, джары къытэхъулIэрэр… 
Уахътэм зи къытигъэлырэп, тызэригъэжъырэр имыкъоу 
тицIыфхэр чIытегъанэх… Абдзахэ щаубытыгъэ штабс-капитаныр гум итынэнэп, ащ зыгорэ къыфэтыугупшысын, 
ау Лэбапшъэ черкесхэм къыщаукIыгъэ къэзэкъхэр арых 
къэгъэзэжь гугъапIэ зимыIэжьхэр… Сышъумыщэфыжь 
зыIорэм ыгу зэрэмыкIодырэр дэгъу, ау зыIэкIэфагъэхэм 
къаIэкIэкIыжьышъунэп. ЗэрэхъурэмкIэ, Къэрэмырзэр 
зэрэдгъэгугъагъэри Тамбыер къызыкIэдэури зы. Ар сэIо 
шъхьае, Тамбыер зыфаер джыри тшIэрэп… Сыда зыкIэтымышIэрэр, мылъку къегъэзэжь Iофи Тамбыемрэ Хьамырзэкъомрэ къызыкIэлъэIущтыгъэхэр. Штабс-капитаным 
фэгумэкIырэ Къэрэмырзэм Iоф зыдытимыIэжьыкIэ, Тамбыер дгъэгугъэмэ, нахьышIу… Сыдым фэтшIэна неущырэ 
мафэм зыкъызэрэтфишIыщтыр?.."
Засс зэрэмыгугъагъэу иIоф Ставрополь къыщызэшIокIыгъ. Торнау штабс-капитаным Абдзахэ къыщехъулIэгъэ къэбарым Вельяминовыр щыгъозагъэти, ыгу зэрэжъужьыгъагъэр арыщтын, шъабэу къыдэгущыIагъ.
- Джаущтэу къызэрэтэхъулIэщтым сенэгуегъагъ, 
генерал,- Вельяминовым къыIуагъ,- сыфитыгъэмэ, Розен 
игугъу сшIыжьырэп, типачъыхьи ар езгъашIэщтыгъэп, ау 
хъущтыр зыхъугъахэкIэ, къыддэмыхъугъэр изыхъухьагъэр 
титIу тIозэ, Торнау штабс-капитаныр шъхьафит тшIыжьыным охътэ лые тетымыгъашIэу ыуж тихьан. ЗэкIэми анахь 
дэгъугъэр ежь-ежьырэу ышъхьэ типыймэ къахихыжьыгъэмэ арыгъэ. Ар урыс забытым епэсыгъэ лIыгъ.
- КъызгурыIуагъ,- Засс псынкIэу Вельяминовым дыригъэштагъ.
- Джыри зыкIэ акъылэгъу сызфэгъэхъу: тиIоф зэшIозымыхышъугъэ Къэрэмырзэмрэ Лоомрэ пымыгъэзыкIыпэхэу акIэрыкIот. Ащ пыдзагъэу зы упчI: штабс-капитаным 
иIофмэ шъэфэу уащызгъэгъозэн цIыф Абдзахэ щыуиIа?

--- Page 602 ---

- ЩысиI.- Засс игуапэу къыIуи, псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ау ащ ыцIэ сэщ фэшъхьаф ышIэрэп. Уфаемэ, 
къыосIон.
- Хьау, сыфаеп! - Вельяминовым джэуап кIэкI къытыжьыгъ.- СыкъыоупчIыгъэкIи, къысэмыIу. Хэти ишъэф, 
хэгъэгумкIэ ишIуагъэ къэкIощтмэ, къыфэрэнэжь.
Вельяминовым игущыIэ пыупкIыгъэхэр Засс игопагъэхэми, римыIон ылъэкIыгъэп:
- ДжырэкIэ сицыхьэ телъ, ау ыпэкIэ къызэрэтфычIэкIыжьыщтыр сшIэрэп.
- КъэпIуагъэр бгъэкIодыжьыгъэ, генерал,- Вельяминовыр ерагъэу къэтэджыгъ. Блэгъабзэу Засс екIуалIи, 
ынэмэ акIаплъэзэ, пхъашэу еупчIыгъ: - Уицыхьэ зытемылъымэ япшIэщтыр пшIэрэба? Уишъхьэпылъэ пчэгъухэм 
ахэгъахъу! Ары, ары, генерал, сэры фит узышIырэр. Хэт 
сыд къыуиIуагъэкIи, упымылъ.- Пчъэм дэжь къызнегъэсыжьым, зытегущыIэнэу зэримыпэсыжьыщтыгъэмкIэ 
еупчIыгъ: - Сыд фэдиз щэфыжьыпкIа черкесмэ къытфагъэуцугъэр? Ащ джыри тиIоф нэмысыгъэми, сшIэнэу 
сыфэягъ,- адыгэмэ яосапкIэ зэрэщымыгъуазэр къыушъхьафыжьыгъ.
- Енэгуягъо Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ яосапкIэ 
Къэрэмырзэмэ тызэрязэгъыгъагъэм фэдизкIэ… КъэошIэжьымэ, ахэр арых апэ къытэолIэгъагъэхэр, тIэкIу дэд 
иIэжьыгъ тязэгъыныгъэкIи…
- КъэсэшIэжьы… АхэмкIэ тыхэмыукъогъагъэми, 
КъэрэмырзэхэмкIэ, ЛоомкIэ тыхэукъуагъ. Джары сэ черкесхэми, нэгъойхэми, абадзэхэми цыхьэ закIыфэсымышIырэр.
- Уицыхьэ зытелъын цIыф лъэпкъ Кавказым иса? - Засс 
гукIэ щхыпцIыщтыгъэми, зыфэсакъыжьызэ, Вельяминовым 
еупчIыгъ.
- Тидинэгъу грузинхэмрэ ермэлхэмрэ умыIощтымэ, 
азербайджанхэри тыркух, цыхьэ зыфэпшIынэу ахэмэ 
ахэтыри макIэ… ЗэрэхъурэмкIэ,- Вельяминов нэгу плъыжьыри щхыпцIыгъэ,- джары тиIоф зытетыр. Тие хъугъэ 
чIыгур тицIыф гъэрхэмкIэ къытфемыуцолIагъэхэм ятэхъожьы… Ащ тызыхахьэкIэ, къытэхъулIэщтыр ошIа? ЕгъашIэм 
черкесхэр къытфеуцолIэщтхэп. Джыри Щэщэнри Дагъыстанри къытпыщылъ. АдыкIэ…- Вельяминовым къыригъажьи, зэпигъэужьыгъ.- Тэ джыдэдэм типшъэрылъыр 
Къэбэртае къыщегъэжьагъэу хы ШIуцIэ Iушъом нэс екIурэ 

--- Page 603 ---

мэхьанэшхо зиIэ Адыгэ шъолъырыр къызIэкIэдгъэхьаныр 
ары.
- Фит сыкъэшъушIи, ваше превосходительство,- Засс 
генералым Вельяминовым ыпашъхьэ зыщырищыгъ,- мэзэ 
зытIущыкIэ черкесхэр къихьащт илъэсым ехъулIэу Лэбэ 
Iушъо IусыукъэбзыкIыщтых, Шъхьэгуащи сызэпырыкIыщт.
- СиIо Тифлис дэсмэ ахахьэщтыгъэмэ, Iизын къыостыныгъи…- Вельяминовым ыгу зыфэмышIу ипащэхэм афидзи, зызэрэзыфэмысакъыжьыгъэр зызыдешIэжьым, 
кIилъэшъужьыгъ.- Ар сэIо шъхьакIэ, ахэри тэщ фэдэу 
фитынчъэх. Зи къыосIуагъэп, генерал, ау зэон фэлIэ уикъэзэкъхэр черкесхэм яутIупщых.- ЕтIанэ тхьагъэпцIышъо 
нэгукIэ Вельяминовыр Засс Iуплъи, риIуагъ: - Петренко 
Ефросиние, къэзэкъ шъузабэм, ыгу къыобгъэ, Григорий 
Христофорович.
- Сыда Петренкэр джыри зыфаер?..- Засс генералым 
къызэрэхихыгъэр ышъокIи ымакъэкIи къызхимыгъэщэу 
къэупчIи, фишIагъэр къыпчъэу ригъэжьагъ: - Пенсион 
фязгъэшIыгъ, псэупIэкIэ Вознесенскэ къязгъэщэжьыгъ, 
зычIэсыщт унэр, хапIэр кIыгъужьэу, рязгъэтыгъ, дзэ 
пщэрыхьапIэм Iуязгъэгъэхьагъ, сшIэрэп ащ нахьэу фэсшIэщтыр…
- АхэмкIэ ар къыпфэраз,- Вельяминовыр мыщхыпцIын 
ылъэкIыгъэп,- ау къэзэкъ гъозэрыплъымэ зэрахэмыгъахьэрэмкIэ уегъэмысэ. Ахэмэ ахэбгъэхьэ къодыенэу 
арэп, ежь бзылъфыгъэ шыу куп зэхищэнэу ары зыфаер.
- Черкес бзылъфыгъэ шыухэр къытпэуцужьыщтыгъэхэмэ, Петренкэми къэзэкъ бзылъфыгъэ шыухэр зэхедгъэщэныгъэхи…- Сэмэркъэунчъэу Засс къыIуи, къыпиупкIыжьыгъ: - Ар фасшIэу черкесхэр къызыдэзгъэхьащхыщтхэп!
- Къыбдесэгъаштэ,- Вельяминовым Засс ыIапэ къыубытыжьи, щхыпцIызэ къыфидзыжьыгъ,- ау Петренкэр 
къыпшIокIынэп.
- КъысшIомыкIмэ,- Засси Вельяминовым есэмэркъэужьыгъ,- къэзэкъ нэкIапэмэ апэIусыдзэн, ар имыкъумэ, 
черкес лIыгъуабэ горэм фязгъэхьын…
Засс хъатэу чэщым чъыягъэпти, шъхьаукъэмэ къэлъэтэжьызэ, заулэ къэчъагъэхэу тыгъуасэ Iэбжым къызыщыфашIыгъэ Къэрэмзае къызэрэблэкIыгъэхэм гу 
лъитагъэп. Шъхьэм имыкIыщтыгъэу ынэгу кIэмыкIыщтыгъэхэр нэбгырэ заул. Ахэр Торнау штабс-капитаныр, 

--- Page 604 ---

Къэрэмырзэ Тембулат, Ефросиния Петренкэр, Хьаджрэт 
Нэкъар, адыгэмэ захэзгъэткIухьэгъэ Брагунов Мишк арых. 
Джансэид хьаджэмрэ Вельяминов генералымрэ ахэмэ 
акIыIу загъори къэхъущтыгъэх. Хьамырзэкъори Тамбыери 
игупшысэмэ къахэмыхьащтыгъэхэу арэп. "МитIур симыщыкIагъэхэу арэп…- ежь-ежьырэу Засс зэушъыижьы.- 
ТэркIэ ахэр пый гъэнэфагъэх, тагъэпцIагъ, таушъхьакIугъ. 
Мы Iофым Къэрэмырзэм джы сыд хишIыхьажьын? Гъазый 
Iимамыми ымакъи-ылъакъи къэIужьырэп. Тинасыпти, Бый 
унэм рашIыхьагъэу ис, арымырыгъэмэ, штабс-капитаным 
тытыригъэплъэжьыщтыгъэп… Хьаджрэт Нэкъарэрэ Джансэид хьаджэмрэ?.. Ахэри IущхыпцIэ-гъэпцIакIох. Сыд 
фэдизэу черкесхэм зафэпшI-зыкъыпфашIыжьыми, Вельяминовым зэриIоу, ахэр шъыпкъэнчъэ-къэрарынчъэх. Сыда 
Петренкэ шъузэбэ нэшIошIыри джыри зыфаер? Шым 
сытесышъу пIокIэ… Ар зыфаер сэ сэшIэ, илI зэраукIыгъэр 
иушъхьагъоу ипаIо къонцIэу зыщыгъ къэзэкъ егъэлъэгъуи, 
шыу куп пакIо, лъэсыдзэми хэхьан…"
 Гъогу иутыгъэм телъэдэгъэ кухъэренэм ичъэ зыщегъакIэм, Засс игупшысэмэ къахэужьыгъ. Губжыгъо-цIэцIэгъу имыфэу абдзэхэ ошъочапэмкIэ къохьажьыщтыгъэ 
бжыхьэ тыгъэ плъыжьыр зелъэгъум, ошIэ-дэмышIэ 
гупшысэу ышъхьэ къечъагъэр нэмыкI: непэп ащ зигъэгумэкIыщтыгъэр - бэшIагъэ. Зикъэбар мышIукIэ зэхихыщтыгъэ Абдулахь хьаджэм хы ШIуцIэ Iушъо шапсыгъэхэр 
урысмэ къапеIэты заIокIэ, ышIошъ мыхъущтыгъэми, 
ардэдэм ежьыри рихьылIэжьыгъ. "Вельяминовыр тырку 
кIэгъэблакIом къызэрэкIэмыупчIагъэр гъэшIэгъоны…- Ежь 
Засси ар ыгъэшIэгъожьызэ, зэупчIыжьыгъ: - ЗыгорэкIэ 
зыщигъэгъупшагъа хьауми щымыгъозагъэу ара? Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ джа хьаджэ нэпцIыр ары къаубытын 
фэягъэр. Ащ ычIыпIэкIэ агъэхьакIэ, къыращэкIы. АщкIэ 
хэкIыпIэу щыIэр зы - ащ сэ иIоф язгъэшIэщт…"
Засс генералыр чэщныкъом, сыхьатыр пшIыкIузмэ 
адэжь, Прочный Окоп къызэсыжьым, унагъор къымыгъэущэу пIэм зыригъэкIужь шIоигъуагъэми, имыхэбзагъэу 
ыпхъу тхылъ горэ ыIыгъэу къызэрэпэгъокIыгъэр ыгъэшIэгъуагъ:
- Лизонька, ора ар?.. Сыда узыфэмычъыежьырэр?
- Мы тхылъым седжэзэ, уахътэр зынэсыгъэм гу лъыстагъэп.
- Сыд тхылъа ар?

--- Page 605 ---

- Бестужев-Марлинскэм и "Амалат-бек",- Лизэ ежь 
иунэ ятэ рищагъ.- Мама ышъхьэ мэузыти, уц езгъэшъуагъэшъ, къэтэмыгъэгъэущ.
- Дэгъу, сипшъашъ. Сэри гъогум сытепшъыхьагъэшъ, 
зызгъэпсэфын. Ау, укъысэдэIугъэмэ, мы тхылъым нахьи 
Пушкиным ытхыгъэмэ уязгъаджэщтыгъэ.
- Пушкиным ытхыгъэхэри сыгу рехьых, ау мы тхылъыр 
черкесхэм, къушъхьэчIэсмэ афэгъэхьыгъ, тыгъуасэ 
Санкт-Петербург къысфырахыгъ.- ЕтIанэ нахьи нахь мэкъэ 
шъабэкIэ, зэрэшъэфыр фыхигъэщызэ, ятэ риIуагъ: - 
ХьакIитIу уиI, папа. Зыр хъулъфыгъ, адрэр бзылъфыгъ….
- Хъулъфыгъэмэ, бзылъфыгъэмэ гъэшIэгъона, джыри 
мафэ щыI.
- Ары шъхьае, шIункI хъужьыгъэу къэкIогъэ хъулъфыгъэр зэрэчэщызэ къыпIумыкIэ мыхъунэу, ащ нэмыкI 
уахътэ имыIэу еIо.
- Хэт сэIо а чэщныкъо хьакIэр? 
- СшIэрэп. ИтеплъэкIи ищыгъынкIи черкес фэд, ау 
урысыбзэкIэ дэгъоу мэгущыIэ.
Лизэ зигугъу къышIыщтыгъэр зэрэ Брагъунэ Мишкэр 
къызэрэгурыIуагъэр ыпхъу фыхимыгъэщэу тегущыIыкIыгъ:
- Адэ бзылъфыгъэр хэт?
- Хэтына? Петренкэ шъузэбэ нэшIошIыр ары…
- Сыд ар джыри зыуж итыр?
- Мызгъэгум Торнау штабс-капитаным иIоф егъэгумэкIы…- Лизэ щхыпцIыгъэми, къыIорэр зэримыгуапэр 
игущыIэмэ ямызакъоу ышъуи къыхэщыгъ. Ар зыфихьыщтыр зымышIэщтыгъэ тым инэплъэгъу гумэкI ыпхъу фидзи, 
Брагъунэ Михаил-Мишкэ зызэрэIуигъэкIэщтым дэгуIэзэ, 
унэм къикIыжьыгъ.
ХХХV
Брагъунэ МишкэкIэ абдзахэхэр заджэщтыгъэхэм 
ылъэкъоцIэ-ыцIэ шъыпкъагъэр Брагуненко Михаил Изот 
ыкъу. Ар илIакъокIэ зэгорэм урыс пачъыхьагъум пэуцужьыгъагъэхэ къэзэкъ зэбгырычъыжьыгъагъэхэм ащыщ. 
Адыгэпщ Идар Темрыкъо ихъишъэ-лъэхъан ыуж Брагуненкэмэ алъапсэ Къэбэртэе ЦIыкIум зыщадзыгъагъэр. Ау 
зэо-банэкIэ къызIэкIагъэхьэгъэ чIыгур Брагуненкэмэ мафэ 
афэхъугъэп.

--- Page 606 ---

Тэрч псыхъо нэпкъхэм апэIусхэ адыгэ-къэбэртаехэм, 
осэтынхэм, щэщэн-ингушхэм ячIыгухэр зыубытыгъэ къэзэкъхэм къафыряIэгъэ нэмыплъ-зэпыщытым Брагуненкэмэ, 
орэхъулъфыгъ орэбзылъфыгъ, янахьыбэр ахэкIодагъ, 
илъэс зэблэкIхэм къыздахьыщтыгъэ емынэ-тэлаухэми, 
шъорэкIхэми, техьагъухэми къялыгъэхэп. Илъэс пшIыкIуим 
ихьагъэу техьагъум къыкIэзыжьыгъэ Михаил Брагуненкэр 
Iахьылынчъэ шъхьэзакъоу зыхэхьэгъэ Ермоловым идзэ 
нахь гушIуагъо имыIэу дунаим къытенагъ. Къэбэртае 
зыгъэIэсэгъэ дзэм игъусэу Ставрополь къащи, илъэс 
тIокIырэ тфырэ ыныбжьэу Вознесенскэ къэзэкъ пытапIэр 
иаужырэ уцупIэ хъугъэ. Джа гъэм игъэтхэ мафэ горэм 
Лабэ иадырабгъу абдзахэмэ Брагуненкэр гъэры щашIыгъ. 
Зыщэфыжьын Iахьыл зэримыIэр, къэзэкъыдзэри къызэрэпымылъыр абдзахэмэ зашIэм, ислъам диныр рагъашти, 
ежь фэдэ шъхьэзэкъо Iахьылынчъэ шъузабэу, зилI къэзэкъмэ аукIыгъэу илъэсищ зыныбжь шъэожъыер зыпIущтыгъэ Бабыцэ псэогъу фашIыгъ. Шъуз зигъотыгъэм 
илъэситIу тешIагъэу Бабыцэрэ ежьыррэ шъэожъые 
къафэхъугъ. КIэлэцIыкIум Ислъам фаусыгъагъэми, ащ 
зэрэчылэу "КъэзэкъкIэ" еджэщтыгъэх. Ар Мишкэ игопагъэми, цIацIэ фэдэу зишIызэ, къызыхигъэщыщтыгъэп. 
Ишъэо нахьыкIэ фэдэу имылъфыкъуи ащ шIу ылъэгъущтыгъ. Ау Изот ыкъо Михаил Брагуненкэм икъэзэкъыгъэ 
зыщыгъупшагъэр илъэс пчъагъэ хъужьыгъэу джы сыда 
къехъулIагъэр?..
Сыдым уфит, лъыр мэшIошху. Ащ уигъэфабэзэ ущегъаIэми, узыщыщым идэгъуи идагъуи зэхыуегъашIэми, 
узэгупшысэжьыным игъо уфыкIимыгъахьэу, чIыпIэ къин 
уефэфэ, дунаим утырегъэты. Ау Брагъунэ Мишкэ иныбжьыкIэгъум къэзэкъ шъхьэихыгъэр Абдзахэ щычIинагъ - 
гъэры зэхъум, зыубытыгъэмэ ышъхьэ къазэрэхихыжьыщтым егупшысэзэ, зыщыгугъыщтыгъэ шъхьафитныгъэр 
къыдэмыхъоу мафэхэр шIокIуагъэх. Апэрэ илъэсныкъом 
тIогъогогъо хэхьажьыгъагъ, ау абдзахэмэ чыжьэу IуагъэкIыгъэп. Джа кIиIэжьын гухэлъыр ары апэм ислъам 
диныр гукIэ ымыштэу IупэкIэ езыгъэштагъэри. Бабыцэ 
шъузабэр къызырагъащэм, имылъэпкъэгъу цIыфхэм цыхьэ 
къызэрэфашIырэр къыгурыIуи, къехъулIагъэм есэжьэу, 
зыщигъэгъупшэу ежьагъ. Ишъэожъые иапэрэ гущыIэхэр 
адыгабзэкIэ къыIоу зызэхехыр, ежьыри а бзэмкIэ зыдэгущыIэжьыр ары ыгу къызэрэIэпызыпэрэр зызэхишIэгъагъэр. 

--- Page 607 ---

Ахэмэ ауж ищыIэныгъэ щызэблэкIыгъэхэ илъэсхэм икъэзэкъыгъэ-абдзэхагъэ ащышIузэхэкIокIэжьыгъэу, Торнау 
штабс-капитаным игъэрыгъэ шIокIосэжьыщтыгъэ иурыс 
зэхашIэ ошIэ-дэмышIэу ыбгъэгучIэ къыщызэкIигъэблэжьыгъ. Зэгорэм, чIыпIэ зэжъу зефэм, зэрэхэукъогъагъэм 
рыкIэгъожьыгъа, зыкъыригъэшIэжьыгъа хьауми IэпыIэгъунчъэ-егъэзыгъэм игукIэгъу къыгъэущыгъэу ара?..
"Джа упчIэхэми, нэмыкIырэ сизекIуакIэхэми джэуап 
зэрястыжьышъун, сызэрэпщынэжьышъун чIыпIэ сита?! - 
лъы гъощагъэр зышъхьэ къеогъэ Брагъунэ Мишкэ ылъэдэкъэ мыситIу ишы ныбэ тыригъэпщахи, чэщныкъо мэзахэм 
щыригъэлъыгъ, игупшысэ хьылъэмэ ахэчъын шIошIыгъэми, 
къыдэхъугъэп. Шым къепсыхи, ыпшъэ Iэ щифэзэ, адыгэбзэ-урысыбзэ зэхэпхъагъэкIэ еIушъэшъэ-еушъыигъ: - 
Къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI, о сыд уилажьэр, лажьэ 
зытефагъэр сэры… Къэзэкъ теокIэ мыщ макIэрэ сыкъэпхьыгъэп, сипхыжьыгъэп, мызэуи-мытIоуи тыкъыщауIагъ, 
ау Iуагъэ зыфысиIэ-къысфызиIэ абдзахэмэ гум сыкъыранагъэп, ежьыхэри къисынагъэхэп, егъэзыгъэ рэзэныгъэ 
зыхэлъэу сынатIэ хъугъэ Бабыцэ дэспIугъэ шъэожъыемрэ 
сэ къысфилъфыгъэмрэ джы нэс шъыпкъэныгъэ афысиIагъэу сыд фэдэ джэмакъа къысхэтэджэжьыгъэр… Сыкъэухъум, си Алахь, Ори…- Иисус Христос ыцIэ къыриIонэу ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьае, иадыгэш ыпашъхьэ 
къыщыриIошъугъэп, ау къызэрепсыхыгъагъэм фэдэу 
уанэм зырипхъотэжьызэ, гукIэ хэкуукIыгъ: - Къысфэгъэгъу, сызэхэшIыкI, си Тхьэ закъу! Джыдэдэм зэрэхъурэр 
сымышIэзэ, къэзэкъ Iулъхьэ сшIырэ абдзахэхэу зичIыгурэ 
зишъхьафитныгъэрэ къэзыухъумэжьыхэрэми лажьэ яIэп! 
ЗичIыфэ стелъэу зыщыхъурэ Засс IупашIори ащ нахьыбэрэ 
къысщэрэмыгугъыжь, сишъэуитIурэ си Бабыцэрэ аIэбжъэнакIэ а мэхъаджэр ауасэп, Ставрополь дэс Вельяминов 
плъыжьыри ары. ЦIыфым ищыIэныгъэ лъэмыджынчъэ 
псыхъом ехьыщырми, инэпкъитIу яз зызытебгъэзэгъэн 
фаер. ЗэпырысыкI-къызэпырысыкIыжьым иормэ 
уахэкIодэщт. Джырэблагъэ зихьадэ дгъэтIылъыгъэ Лоо 
Къэлэубат фэдэу шъыпкъагъэрэ пытагъэрэ пхэлъыщтмэ, 
уипыйхэми узыщыщхэми шIукIэ уакъыхэнэщт. ТхьамыкIэгъо IофкIэ сикъэзэкъ лъапсэ зэпычыгъэми, ар зэпызышIэжьын Iахьыл гугъапIэ зысимыIэжьыкIэ, скъохэмкIэ 
абдзахэмэ сакъыхэрэнэжь.- Брагъунэ Мишкэ къыIуагъэм 
егупшысэжьи, пигъэхъожьыгъ: - Ар къэIогъошIу, ау зэкIэми 

--- Page 608 ---

ар афэшIэшъурэп нахь… Сыхэмыгъэукъу, си Тхь, сфыхэпхыгъэ уигъогу ушэтыпIэ сырыщ, уапашъхьэ сыкъи хьажьымэ, уиупчIэ зафэмэ джэуап ястыжьышъунэу сидунэе 
хьаф сытегъэт…"
Былым Iэхъогъу угъоигъо уахътэм Брагъунэ Мишкэ 
Тамбыехьэблэ чылэгъунэм къыIухьажьыгъэу зэкIэми зыпэ 
ахэзыIоу ежь зыми зыхамыIорэ Накъыжъ къыпэкIэфагъэти, 
зышIомыдэеу къыриIуагъ:
- О слъэгъурэм, Мишк, къэбарыр пшIэрэп, гушIуапкIэ, 
Бабыцэ ыкъо, пкъо Ислъам-къэзэкъым ышнахьыжъ Гуфэс, 
шъао къыфэхъугъ.
- Ара! - Брагъунэ Мишкэ зэхихыгъэм къызыIуригъэпхъотыгъ.- Ар къэбар гушIуагъу, симэлмэ анахь дэгъур 
гушIуапкIэ.- Зиш кIэзгъэлъэхъукIыгъэм кIэгупшысыхьажь-къызэплъэкIыжьыкIэ къыфидзыжьыгъ: - Накъыжъ, 
тхьапшырэ къышъосIуагъа ГуфэскIэ зыхэшъумыгъэукъонэу. Ар Бабыцэрэ сэрырэ зэдытый, Ислъам ышнахьыжъ.
- Ары, ары…- гушIуапкIэ къызыIихыгъэм Накъыжъ 
дыригъашти, гукIэ кIэлъыгъумытIымыжьыгъ: "О уиIон оIо, 
тэ тишIэн тэшIэ, къэзэкъыжъ… Аслъанбэч ыIыгъ джасусым 
бзэ дэбгъотыжьыгъэу огушIо… ЛIыгъэ пхэлъыгъэмэ, 
узыщыщхэм афэбгъэзэжьыным ычIыпIэкIэ, уидин пхъожьынышъ, абдзэхэлI горэм ыбгъэ чIэлъыгъэ шъузабэм 
ухэхьажьыныя… Ислъам диным узэрихьагъэмкIэ Абдулахь 
тырку ефэндыри мэгушIо…"
Унэм езыгъэлъэхъущтыгъэ къэбар гушIуагъом 
димыштэу Брагъунэ Мишкэ зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iофи 
ышъхьэ илъыгъ: Торнау штабс-капитаным IэкIигъэхьанэу 
дышъэ-тыжьын чапыч заулэу Засс къыритыгъагъэхэр арых. 
Ау ахэмэ анахьи пшъэрылъ къыфэзышIыгъэмэ ацIэкIэ 
"зыгъэпыт, зыгъэрэхьат, тэ гум уитынэщтэп" - риIожьыщт 
гущыIэхэр арых Мишкэ нахь ыгъэлъапIэщтыгъэхэр. ГушIуагъор Бабыцэ дигощы зэхъуми, джахэр ыгу къэкIыжьыхэзэ, 
ежь закъом щымыгъупшэщтыгъэ гукIаер къышIудэоежьыгъ: "Сэ гъэрыпIэм сызефэм, зыми сырищыкIэгъэжьыгъагъэп… Тыдэ схьыжьын урыс забытэу къытхэфагъэр… Гуцафэ къысфарэшI фаеми, сишIуагъэ езгъэкIыщт, ау мыр скъомэ амышIэмэ нахьышIу, Бабыци Iоф 
хэсыдзэнэу сыфаеп…"
Мишкэрэ Бабыцэрэ язакъоу къызээкIэрэнэжьхэм, 
лIым шъузым риIуагъ:

--- Page 609 ---

- Адэ джары, джы нэс абдзахэмэ ажэ тыдэмыкIыми, 
Брагъунэмэ шъао къытфэхъугъ, Алахьым мафэ тфешI, 
джыри зы лъапсэкIэ тилIакъо зидзыгъ.
- Ары, Мишк, Алахь зизакъом тыриIумэтыти, тыкъызэхишIыкIыгъ, сыпфэраз.
- Сэри сыпфэраз, сигукIайи къыздэпщэчыгъ, сигушIуагъуи къыздэбгощыгъ. Сэ сызыфаер ошIа? ТинахьыкIэ 
Ислъам унагъо ышIагъэу къэслъэгъужьынэу ары.
- Алахьым ари къытегъэлъэгъужь.- НэшIукIэ Бабыцэ 
лIым Iуплъи, гумэкIынэкIэ еупчIыжьыгъ: - Сыда уишъао 
ихъяр умылъэгъужьынэу ужъа?
- СшIэрэп ныIа, илъэс шъэныкъом тыкъехъужьыгъэу 
непэ тыщыI тIозэ, неущ къытэхъулIэщтыр.
- Ащ фэдэхэр пшъхьэ къимгъахьэх, Мишк. Модэ 
цIыфмэ ахахь, унэ жьы кIэун.
- Хьау, хьау, пчыхьашъхьэ сигушIуагъо сыхэкIышъунэп.
- Ащыгъум,- Бабыцэ тхьагъэпцIэу IущхыпцIыкIыгъ,- 
о узыгъапэрэм фэгъэхьыгъэ къэбар горэ къыосIон. Ти 
Ислъам Алымджэрые ыпхъу Аслъанкоз фыреплъэкIэу 
аIуагъ.
- ФыреплъэкIа, епсэлъыхъуа?
- А сшIэ гущэрэп, фыреплъэкIымэ, епсэлъыхъощтын.
- Ар къэбарышIу, ау Алымджэрые ыпхъу ткъо къыдигъэкIонэп…
- Сыда, чылэм ямыцэкъэгъэ хьашхъурэIу тэ къытэцэкъагъа?
- УиупчIэ джэуап зэрептыжьыщтыр зэуи арэп. Даур 
Алымджэрые къэбэртэе пщыхэкI, тэ пщы зимыIэ абдзахэмэ 
тащыщ. Зэ, зэхэоха, гушIуакIохэр къытфэкIуагъэхэкIэ 
сенэгуе,- Брагъунэ Мишкэ шъузым иунэ псынкIэу икIыжьи, 
къыфакIохэрэм яжэу хьакIэщым итIысхьажьыгъ. 
Тамбые Аслъанбэч ыпэ ригъэшъыгъэгъэ Абдулахь 
тырку ефэндыр джы зыщигъэгъупшэзэ, Брагъунэ Мишкэ 
фехъохъугъ:
- Брагъунэ лIакъом къыхэхъогъэ шъаор, Алахьым 
шъори тэри мафэ тфешI. ТипыйхэмкIэ лIы хафэу, зыфаем 
фэIэджабгъоу, игъом зышэсыкIэ, исэшхо зэпымыкIэу 
адыгэмэ къафэгъэхъу, афыщыгъаI.
- Амин,- Абдулахь ефэндым ыIэ зыдегъэчъаем, 
мыдритIуми ар ашIагъ,- быслъымэн пстэухэм къахэхъогъэ 
шъаом, ары, ары, Брагъунэ Мишк, уибыслъымэныгъэ 
ухэгупшысыхьажьынэу ищыкIагъэп, къыфэсхьыщт дыухьэр 

--- Page 610 ---

зэдэтикъабылэу Алахь зизакъом зэхетэжъугъэх.- Тырку 
ефэндым къыпчъыгъэ дыухьэр къыухи, ыжакIэ Iэ 
щифэжьызэ, къэупчIагъ: - Сыд Алахьым ишIушIэ сабый 
цIэу фэшъуусыгъэр? Урыс джаурмэ къыташIылIэгъэ заом 
пэшIуекIоу "УрыспыйкIэ" шъаом уеджэныр дэгъуба? - 
къызэрэупчIагъэм иджэуап зырагъэукIыхьэу ефэндым 
къызыщэхъум, джа мэхьанэ дэдэр къызэрыкIырэ цIэмкIэ 
псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ.- Быслъымэнхэр "ДжаурпыйкIэ" къыоджэнхэри дэеп, тызиIумэт Алахьым игопэщт, 
сыд о ащ къепIолIэщтыр, Аслъанбэч?
- Олахьэ чIыпIэ къин сибгъэфагъэм…- сыдигъуи Тамбыем зэрихабзэу, зэмыжэгъэ упчIэм иджэуап зыригъэукIыхьанэу ригъажьи, къызэреупчIыгъэ шIыкIэм ыгу зэремыIугъэр ымакъи ышъуи къахэщэу ежь фэшъхьаф къыIуи, 
кIилъэшъужьыгъ: - Тэ Брагъунэмэ гушIуакIо такъыфэ кIуагъ 
нахь, цIэ усакIо такъыфэкIуагъэп. Ау, ефэнд, ишъаомэ 
насыпышIо жъышъхьэ Алахьым адигъэхъун Брагъунэ 
Мишкэ ыштэщтмэ, къэпIогъэ цIитIури къэмэ бгъуитIуцэм 
фэдэх.
- Шъугу хэзгъэкIынэу сыфаеп, сихьэкIэ лъапIэхэр,- 
джы нэс иIо къахэзымылъхьэу къэдаIощтыгъэ Брагъунэ 
бысымым къыIуагъ,- гушIуакIо шъукъызыфэкIогъэ 
шъэожъыем цIэ фаусыгъах.
- Сыд ешъупэсыгъэр? - Алахьым илIыкIокIэ абдзахэмэ 
зязыгъэштэгъэ Абдулахь тырку ефэндыр джы къэгузэжъуагъ.
- Ислъам кIэлэ нахьыкIэм ышнахьыжъ ишъэожъые 
ГъучIыпс фиусыгъ,- хыкIыб ефэндым зыфыригъэзыгъэр 
гукIи псэкIи зымыштэщтыгъэ Мишкэ ошIэ-дэмышIэ ушъхьагъу къыгъотыгъ,- тэри зэрэунагъоу ащ игулъытэ-гупыкI 
дедгъэштагъ.
- Инч Алахь,- Абдулахь ефэндыр къыкIэкуукIыгъ,- 
джаурмэ щылычыпкъ-щылычыпс афэхъущтмэ, ар цIэ 
дэгъу! Ау шъуизиусхьан ащкIэ шъуеупчIыжьыгъэмэ, ишIэ 
хэлъыгъэмэ, лъытэныгъэ фэшъушIыгъагъэмэ, зэхэзыхырэмэ ягуапэщтыгъэ. Ары, зиусхьан, уикъэплъакIэкIэ сыогъэмысэ шъхьае, пщынчъэ абдзахэмэ мыхъун ясIуалIэрэп, 
дунай пстэур зиIэмыр Алахь лъапIэу лъагэм аримыпэсыгъэ 
пщы пащэ зимыIэ цIыф лъэпкъ щыIэп, шъуичIыгумэ къянэцIырэ урыс джаурмэ апыщыт Алахьышхом ишIэ хэлъэу 
зынаIэ къышъутет Тыркуе хэгъэгуми пачъыхьэ-султIан иI, 
ащ зэриIоу, сэри сахэтыжьэу, иIумэтхэр мэпсэух.

--- Page 611 ---

- Тхьэуегъэпсэу, хьакIэ, укъызэрэтфэгумэкIырэмкIэ,- 
ефэндыр зыфэIэзэ щытхъу гущыIэхэм игуапэу Тамбые 
зиусхьаныр зядэIум, ахэр ежь темыфэхэ фэдэу зигъэшъырытызэ, къыIуагъ,- гузэжъогъукIэ шъхьэегъэзыпIэ 
тызыфэхъугъэ лIыгъэ-гукIэгъур зынэпэ абдзэхэ ткъошхэм 
ар къагурымыIоу щытэпщтын, ау егъашIэм пщы зимыIэгъэ 
хэгъэгум типщыгъэ хабзэ зэрэщытымыгъэуцущтыр, о 
уизакъоп, ефэнд, хэти зэхезгъэхынэу сыфай. Непэ Алахьым 
тызыщиушэтырэ лъэхъаным абдзахэмэ ялIыгъэ-зыкIыныгъэ зымышIэрэ щыIэпышъ, ащыщ горэм, орэлIэкъолIэш, 
орэфэкъолI фаеми, адыгэ зыкъэшIэжьыр зылъ хэлъым, 
къызгоуцу е сапэ иуцу зыIорэм иадыгэ шъхьафит быракъ 
сыкIэуцо.
- Аферым, зиусхьан,- Тамбыим иапэрэ гущыIэ шъорышIхэр зыгу емыIущтыгъэ ефэндым пщым игущыIэ кIэух 
зыкъыригъэшIэжьыгъ,- зэхэтхыгъэр гум къиIукIырэ 
гущыIэшху, ау укъысэдэIущтмэ, "адыгэ шъхьафитым" 
"Алахьым ибыракъ шхъуантI" пыозгъахъощтыгъэ, Ащ 
иIорэ ишIэрэ зыхэмылъ Iоф дунаим къытехъорэп.
- Алахь лъапIэу лъагэр тыгу зилъыкIэ, Ащ ибыракъ 
шхъуантIи ташъхьагъыщт,- ежь зэрэшIоигъоу Тамбыем 
зыкъигъэтэрэзыжьи, Брагъунэм еупчIыгъ,- шъыпкъэба, 
Мишк?
- Шъыпкъэ, Аслъанбэч, шъыпкъэ,- Брагъунэм ыIэгушъо шъуамбгъохэр ынэгу жэкIэ-пэкIэ сырыфмэ аригъачъэзэ, къыдыригъаштэу, ибыслъымэныгъи къыушъхьафыжьыгъ,- сыфэкъабылэу ислъам диныр сштэ зэхъуми, 
джары сIогъагъэр, сишъэуитIуи джары зэрэспIугъэр, 
ау,- щхыпцIызэ, къыухыжьыгъ,- сишъэо нахьыкIэ Ислъам 
"Къэзэкъ" къызыкIыраIорэр сшIэрэп. Джаущтэу Ислъам 
цIэ лъапIэр ибыслъымэныгъэкIэ къэзгъэшъыпкъэжьырэм 
ар раIон нахьи сэ къэзэкъкIэ къысаджэщтыгъэхэмэ 
нахьышIугъ.
- Хьау, хьау, зибыслъымэныгъэ Алахьым фашIэ 
зыфишIыгъэ цIыф,- ежь ефэндыр зыфаем къырищалIэщтыгъэ Мишкэ риIуагъ,- ащ фэдэ мышIугъэ пшъхьэ къимыгъахь. УизыцIыф хъугъэ Алахьэу абдзахэмэ къош 
уафэзышIыгъэр къыпфэраз, быслъымэныгъэр зыштэрэ 
пстэуми зэрафэшIушIэу ори Ар къыпфэшIушIагъэшъ, 
зыфэбгъэзэжьыщт мафэу унатIэ итхагъэр уипIалъэу Ащ 
иджэнэтыпчъэ сыдигъуи пфыIухыгъэщт. Ау о пшIагъэр 
Тамбые Аслъанбэч зиусхьаным игъэр ебгъэшIэшъугъэмэ, 

--- Page 612 ---

Ащ иджэнэтыпчъэ нахь быхъу ори уиунагъуи шъуфэхъущтыгъэ.
"Мыдэ мыр джы зынэсыгъэр…" - Тамбыер гукIэ 
щхыпцIи, шъхьэихыгъэ гущыIэкIэ къафидзыжьыгъ:
- Ар ащ шъуфишIэнкIэ сыгугъэрэп.
- Гугъэр, ори ошIэ, Аслъанбэч, ащэрэп, ащэфырэп, 
зэрэтфэгъэхъоу тыдэпсэун,- ефэндми зиусхьанми зэхахыгъэр агъэшIагъоу Брагъунэ Мишкэ къыIуи, илъэс пчъагъэм 
щымыгъупшэщтыгъэ гукIаемкIэ къыухыжьыгъ,- тфэмыгъэхъумэ, ар сэ сфэдэ зыенчъэп, осэ дэгъу къыфатызэ, 
зыемэ ащэфыжьыщт.
- Адэ ары, хьаулыеу забыта? - Ежь иеплъыкIи Тамбыем 
къыIуи, ицыхьэ зытемылъ кIэух къафишIыжьыгъ: - 
Шъуеплъ, пэрыохъу сышъуфэхъунэп.
ХХХVI
ГушIокIуитIумэ ихьакIэщ щаIогъэ купыр, ежь зэрадыригъэштагъэри дыхэтыжьэу, гурыIогъошIу фэдагъэми, 
Брагъунэ Мишкэ ахэр фызэхэмыфыжьыхэу чэщ реным 
ынапIэ къефэхыгъэп. Нэфшъагъомэ адэжь зыхэчъыем, 
къушъхьэ тIуакIэм дэзгъэзыхьагъэ къэзэкъ шыур сэшхо 
ихыгъэкIэ къызыщеощтым, ар сятэба ыIозэ, Торнау штабскапитаныр арэу къызэрэчIэкIыгъэм, етIанэ игъунэгъу 
АлымджэрыекIэ ащ зызэрэзэблихъужьыгъэм ыгу рихэу 
къыгъэлъэтагъ. ЗыкъызешIэжьым, сыд пкIыхьэ мышъомыл 
сызыхэтыгъэр ыIозэ, къэптан плIэIу иубгъокIэ унэм къикIи, 
адыкIэ пэIудзыгъэ шэщ пчъэIупэм Гуфэс ионэш зэрэщигъэхьазырырэм гу лъимытэу, бгъэкIэ щагу кIоцI чэум зытыригъэкIагъ.
- Сыда, тят, узгъэгумэкIырэр? - Гуфэс къеупчIыгъ.
- Ора, кIал? Ошэса? Сыдэу сэмыгъэшIагъа?
- КъыосIонэу тыгъоспчыхьэрэ хьакIэмэ игъо сырагъэфагъэп.
- Ар ушъхьагъоп.
- Тянэ селъэIугъагъ, къыуиIожьыгъэпщтын.
- Хъулъфыгъэ Iофым, кIалэ, бзылъфыгъэ хащэ фашIырэп.
- Къысфэгъэгъу, джынэкъэуж сшIэжьынэп.
- Мы къыосIуагъэр пшынахьыкIи есIуагъэу лъытэ. Джы 
узыфэшэсырэр сэгъашIэ.

--- Page 613 ---

- Хьаджрэт Нэкъарэ хэсэ чъыгэешхом дэжь нэбгырэ 
заулэ тыщеугъои.
- Сыда зыгъэгумэкIрэр? Сыд игумэкI-гушIогъощтми, 
Нэкъарэ зэрэдетгъэштэщтыр сфеIожь. Хэт чылэмкIэ уигъусэщтыр?
- Бэчырырэ сэрырэ.
- Гъогумаф, Алахьыр сакъ, шъузфэсакъыжь.
Гуфэс иш лъэбжъэ псынкIэ макъэмэ акIэдэIукIыщтыгъэ 
Брагъунэ Мишкэ зэрэхъурэри ымышIэу ипкIыхьэ ынэгу 
къыкIэуцожьэу зырегъажьэм, ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьызэ, унэм ихьажьи, бжыхьэ чэщым учъыIыжьыгъэгъэ джэныкъо машIор зэкIигъэблагъ. Нэфшъэгъо пкIыхьымрэ ыкъо ишэсыкIэрэ ягупшысэмэ, ахэмэ акIыIу Торнау 
штабс-капитаным иIофи къэхъужьызэ, ипчэдыжьышхэ 
зэ-тIо нахь хэмыIэу зыIуегъэкIотыжьым, Бабыцэ лIым 
фэгумэкI-фэсакъызэ, еупчIыгъ:
- Сыда къыохъулIагъэр, утегупшысыкIызэ шхыныр 
бгъэучъыIыжьыгъэ. Тыгъоспчыхьэрэ хьакIэмэ угу къеон 
горэ…
- Хьау, хьау,- Бабыцэ къызыфеупчIынэу ригъэжьагъэр 
зэпыригъэугъ,-дэгъоу тыщысыгъ, тыгущыIагъ, джырэ 
дунай хэти ежь иIоф щызэрефэ…- Брагъунэ Мишкэ шъузым ыпашъхьэ зэрэщыхэхьапщыкIыгъэр рыхигъэкIо кIэжьызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Тыгъоспчыхьэ мэл псэу 
тшхыгъэ, тыжъугъэтхъагъ.
- Шъуихьалэл, шъудгъэтхъагъэми сшIэрэп, шъушхыгъэ щыIэп. ГумэкIыгъо горэ щыIэмэ, сшIомыушъэф. 
ТишъэуитIу ячаныгъэ о адеогъаштэ шъхьае, сэ гугъу сыхагъэты. Лабэрэ Пшызэрэ тызэпырыкIыщт зыIорэ пстэуми 
адэмышэсынхэу сфяIу, тхьамыкIагъо къытэхъулIэмэ, ащ 
нахьыбэрэ сфэщэчыжьыщтэп, икъунба… Сыда а тырку 
ефэндым джыри зэхиблэрэр?.. Ар Абдзахэ къызэрихьэу 
хьэзаб тыхэфэ. Тамбыемэ ягъэр тхьамыкIэ раригъэшIагъэм 
изакъоми…
- Сыда раригъэшIагъэр?! - гугъуемылI къыримыдзахэ 
фэдэу шъузым къыIохэрэм ядэIущтыгъэ Брагъунэ Мишкэ 
къызыбгырыугъ.
- Брагъунэ Мишкэ фэдэу ислъам диныр пштэмэ, абдзахэмэ уагъэшIощт, узыфаер зэкIэ къыпфашIэщт зыреIом, 
къыфидагъэпти, пшъэхъукIэ раригъэпхыгъ.
- Ар хъунэп шъыу! - джы Брагъунэр къызыщытэджыкIыгъ.

--- Page 614 ---

- Мыхъущтми, джары къэбарэу чылэм дэлъыр…- 
ЛIым зифапэу Бабыцэ зелъэгъум, гумэкIэу еупчIыгъ: - 
Тхьэкъысауи, тэ укIощта?
- Джы къызгурыIуагъ ахэр зыфэягъэхэр… 
- Алахьым ихьатыркIэ сыолъэIу, Мишк,- унэм икIыщтыгъэ лIым Бабыцэ риIуагъ,- уимыIофмэ уахэмыхь. 
Арымырми такIыбыкIэ Iаджи щаIо…
- Сэ сIорэр шъушIэ нахь,- плIэIу пытэр пчъаблэм 
дэзыхыщтыгъэ Брагъунэм къызэриIокIыгъ,- хэт ыIорэми 
ышIэрэми шъуапымылъ! Щэджэгъо нэмазышIэ мэщытым 
сэкIо.
Брагъунэ Мишкэ мэщытым окIофэ зы цIыфи урамым 
къыщыIукIагъэп. Алымджэрые икъэлапчъэ блэкIы зэхъум, 
ащ ыпхъу АслъанкозкIэ Бабыцэ къыриIогъагъэр ыгу къэкIыжьи, щагумкIэ плъагъэ шъхьае, акъо Ислъам зыфыреплъэкIэу зыфаIогъэгъэ пшъашъэр димылъагъоу, ышнахьыкIэ Едыдж къужъ чъыгым пысэу ылъэгъугъ. Щэджэгъо 
нэмазым, ежь зэрэгугъагъэу, къекIолIагъэ щыIэп, мыбэрэскэшхоу, зэрэмэфэ къызэрыкIор арыщтын ыIозэ, Iофы 
зыримыгъэшIэу зыIукIэмэ шIоигъогъэ Абдулахь ефэндымрэ 
Тамбые зиусхьанымрэ зафемызэм, инэмаз ыуж, Тамбыемэ якъэлапчъэ блэкIышъугъэп. 
Пчъищ ихьапIэ зыхэлъ унэ кIыхьэм пэIулъэшъогъэ 
тыгъэопIэ лъэгуцэм тесэу шыкIэпщынэм ибзэпсхэр зыгъэпсыщтыгъэ Тамбыем щагум къыдэхьэгъэ Брагъунэр 
зелъэгъум, джэхэшъотетмэ яджагъ:
- Модэ, хьакIэм шъупэгъокI.- Зэрэпкъышхор Аслъанбэч зиусхьаным зыдишIэжьызэ, зышIомыдэеу къэтэджи, 
лъэгуцэм къемыхэу къыфыIуащагъэм риIуагъ: - Къеблагъ, 
Брагъунэр, къеблагъ. О-уи-у, моу джыдэдэм сыгу укъэкIыгъагъ. Тыгъуасэ сишыкIэпщынэ шъуадэжь къязгъэхьэу 
итыжьын бзэпс макъэ зэрэунагъоу зэрэзэхэшъосымыгъэхыгъэм сырыкIэгъожьэу сыщысызэ, Алахьым сыкъызэхихи, укъысфигъэкIуагъэшъ, анахь уикIэсэ орэдышъом 
ыцIэ къеIу, къыпфезгъэIон.- "Уикъэзэкъ орэд гори къизгъэкIышъущт" зыщиIощтым, игъом зыкъызэришIэжьыгъэм кIэгушIужьыгъ.- Къэшъо псынкIэ орэдышъори лъэпэгъэудж.
- Тхьэуегъэпсэу, Аслъанбэч. Къэшъо псынкIэри сыгу 
рехьы, абдзэхэ зэфакIори нахьышIужь, ау, шъыпкъэм 
уфаемэ, сыкъызыфэкIуагъэр гушIогъо Iофэп.

--- Page 615 ---

- Сыда? - Тамбыем шыкIэпщынэр ыкокI рихыжьыгъ.- 
Брагъунэмэ…
- Хьау, зиусхьан, Брагъунэмэ яунэ, джа зэрэпшIэу, 
гушIогъокIуапI. Ау уиурыс гъэр пшъэхъукIэ рыуагъэпхыгъэу 
зэхэсхыгъэти, сэри зэгорэм ащ фэдэ чIыпIэ сифэгъагъэшъ, 
унэм сыригъэсыгъэп.
- О, алейкум сэлам! - Тамбыем ыIэшхохэмкIэ шыкIэпщынэ цIыкIур къыпхъуати, хъохъу орэдышъо кIэкI къыригъэкIыгъ.- Сипыйхэм, чылэм щыщ хьагъу-шъугъухэм 
аферым ясэIо. СшIэ сымышIэми, Хьамырзэкъом фэдэ гор 
а къэбарыр сфэзыгъэIугъэр…- Аслъанбэч ышъо къызэокIыгъ.
- Хэта Хьамырзэкъоу, тIумэ язэу, Адыл-Джэрыя 
зыфапIорэр?
- Ары, ащ фэдэ Адыл-Джэрые ыIона?! Цу щыс ыгъэтэджынэп. Мы аужырэ мафэхэм сиурыс гъэркIэ зыгу 
къысфэмышIу Хьамырзэкъо Аслъанчэрый зыфасIорэр.
- Сыда, зиусхьан? - зэмыжэгъахэ къэбарым Брагъунэр 
къыгъэупчIи, къыфызэхифыжьыгъ.- Шъуизэшъэогъугъэ 
ар сыдэущтэу къыхахьэра?
- ТхьамыкIэ уибаигъэ узехъулIэжьыкIэ, уятэ ыжакIи 
пыуигъэупкIыжьыщт аIоу зэхэпхыгъа? - заулэрэ шъхьэшхо 
онтэгъур зыгъэсысыгъэ Тамбыер къэупчIи, шъхьэихыгъэ 
джэуап къытыжьыгъ: - Хьамырзэкъом ышъхьэ есымыгъэузэу сиунэ щысIыгъ-щызгъашхэрэ гъэрым иосапкIэ 
зезгъэукIыхьэу еIо…- КъыIуагъэм джыри зэпыугъо тIэкIу 
фишIи, щхыпцIызэ, къыухыжьыгъ: - Иныкъохь осапкIэ 
шIосшхынкIэ мэщынэ… Адэ джары, Мишк, кIэпхын шIулъэ гъум ятэшыр тезыукIыхьагъэр бгъэныбджэгъумэ 
къыохъулIэщтыр… ЗиIоф зыхэмылъыжь гъэрымкIэ Хьамырзэкъор къызэрэсэдаорэр ощ нэмыкI есIуагъэпышъ, 
сыпщэгугъы… НекIо, пшъэхъу епхыгъэкIэ сIыгъэу зыфаIуагъэм ищыIэкIэ-псэукIэ къыозгъэлъэгъущт. Арымырми, 
ефэндымрэ сэрырэ тыгъуасэ ащ удэдгъэгущыIэнэу тIогъагъэ, ау тыркум зыфиIогъэ дин Iофыр фыхэмыгъэпс. ИщыкIагъэп, ар ощ фэдэу цIыфышIоп. СэркIэ джыдэдэм осапкIэр ары анахь Iофыр. Къэбэртаерэ Уарп Iушъорэ зимылъку 
щысычIагъэнэгъэ унэгъошхор къысIоплъыхьэ… Мы тишъэ фи, Мишк, Абдулахь ефэндым езгъэшIэнэу сыфаеп.
- Сенэгуе, зиусхьан, цыхьэ къысфэмышIыкIэ…- зыжэ 
зыIыгъыныр зэраIокIыщтыгъэ Брагъунэ Мишки джа шIыкIэ 

--- Page 616 ---

дэдэмкIэ зыуж ит плIэIу шъомбгъо пытэм еIэсэкIызэ, фидзыжьыгъ.
- О цыхьэ къыпфэсымышIымэ, цыхьэ зыфэсшIынэу 
хэта сичылэ дэсыр, Мишк? - Тамбыер къызэупчIэкIи, ипхъэтэпэмыхьыгъэ тырицIэлэжьызэ, къызыфэмыуцугъагъэм 
джы къеIушъэшъэжьыгъ: - УсицыхьэшIэгъушъ, нэмыкIи 
къыосIон: тырку ефэндыр къэзыщагъэр сэрэп, Хьамырзэкъор ары. ЫпхэкI псы иуагъэшъ, зятэ ыукIыгъэ 
Адыл-Джэрые ешIужьы шIоигъу.
- Олахьэ, мы къапIорэр апэрэу зэхэсэхым,- Брагъунэ 
Мишки къыIущхыпцIэщтыгъэм ешъорышIыжьи, зэгыижьызэ, къыухыжьыгъ,- чылэми тыдэмысыжьэу, Абдзахи 
тимысыжьым фэд.
- УимыIоф зепфэрэпышъ ары, Мишк, ахэр зыфэмышIэхэрэр.
- УимыIоф земыфэныр, зыми уиягъэ емыгъэкIыныр 
дэгъу, Аслъанбэч,-щытхъугъэхэми, Брагъунэ Мишкэ 
къыпиупкIыгъ,- ау абдзахэмэ яIоф симыгъэпэн слъэкIыщтэп. Хьамырзэкъо АслъанчэрыекIэ къэпIуагъэми сишIошI 
къесIолIэн: лъышIэжьыр къехьакIыгъуай, етIани ар лIэкъолъмэ, нахь хьылъэжь. Хьамырзэкъохэр Абдзэхэ хасэм 
зэригъэшIужьыных, ау егъэшIэрэ лъышIэжьыр азыфагу 
къыдэнэн.
- Сэри, олахьэ, арым ащ сызэреплъырэр,- Тамбыем 
Брагъунэм дыригъашти, "Мыдэ мыщ ыIорэр, мыр зыгъэгумэкIырэр…" гукIэ фыпигъэхъожьызэ, къыухыжьыгъ: - 
КIо, хъурэр тлъэгъун… Хьамырзэкъом фэдэу симыIоф 
зесфэнэу сыфаеп, ори ар зэрэуиджагъор сэшIэ. Ау узыфасщэрэм удэгущыIэ зыхъукIэ, ефэндым къыуиIуагъэр 
емыIу. Забытышъ, бай лъэпкъышъ, зэращэфыжьыщтым 
кIэгъэгушIу, осэ дэгъу кIэтхымэ, ухэтынынэп. Сэ къызэрэсфемыуцуалIэрэм фэдэу ори зыкъыпфишIы хъумэ,- Iу 
шъабэкIэ гущыIэщтыгъэ Тамбыем зыкъызэблихъугъ,- 
гукIэгъу фысиIэщтэп, джа зэрэзэхэпхыгъэу, пшъэхъукIэ 
епхыгъэу хьэм фэдэу сIыгъыщт, сIорэр къызимыкIыкIэ, 
джаур укI есшIылIэщт.
Брагъунэ Мишкэ ыгу къыпыузыкIыгъэми къызхимыгъэщэу, къязаохэрэм афэгъэхьыгъэу Абдзахэ щашIыщтыгъэ хасэхэр зэраухыжьыщтыгъэ адыгэ гущыIэжъымкIэ 
къыригъажьи, ушъый псалъэкIэ къыухыжьыгъ:
- Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь тэзыгъаIорэм, зиусхьан, 
шъыпкъэ хэлъ, ау Iашэ зымыIыгъыжьым жъалымыгъэ 

--- Page 617 ---

етымышIылIэмэ, нахьышIу. Алахьым изы гукIэгъумэ фэгъэгъунри ащыщ.
- Ары, Мишк, Алахьым ыIорэм тыблэмыкIмэ, нахьышIу,- джы нахь шъабэу Тамбыем къыдыригъэштагъ,- 
жъалымыгъэм уешIокIызэ, упсэушъумэ дэгъу, ау ар 
къыддэзымыгъэхъухэрэр титIуи тинэрылъэгъух, Пшызэ 
къызэпырыкIыгъэхэу Лэбэ нэпкъ тетых. Ахэмэ къытфахьыгъэ тхьамыкIагъор ори сэри зэхэтшIагъ. Е-о-ой, цIыфылъыр 
гъуаткIоми, мэшIошху! - "о уиIон Iо, сэ сишIэн сэгъашIэ…" 
гукIэ фыпигъэхъожьызэ, къыухыжьыгъ.
Къэбар нэпцI зыфагъэIугъэ Торнау штабс-капитаныр 
ишIугъоу унэм исыгъ: пшъэшъэпкъым иуцогъэ ягъунэгъу 
Аслъанкози, ащ иунэIут Хъан пшъэшъэжъыери, гъэрым 
лъагъаплъэщтыгъэ Накъыжъи, Дэдайи пхъэ апсышхом из 
дэшхор акъутэщтыгъ.
- Мыдэ мыхэр, купышIу шъохъу.- Нахьыжъмэ къафэтэджыгъэхэм Тамбыем ариIуагъ, ыгъэшIагъощтыгъэм 
Брагъунэри хигъэныгъэп: - Джары, зимафэ мэфишъэкIэ 
Алахьыр зыфэшIушIэн, Мишк, олъэгъу Федор-Федор 
псау-тау, пшъэхъуи телъэп, мафэрэ мыхэмэ агъэзэщырэп, 
пчыхьэрэ Алымджэрыий нахьыжъхэри къыфехьэх. Уиурысыбзэ сыдэу хъура, Аслъанкоз, лъыогъэкIуата? - унэм 
икIыжьыщтыгъэм еупчIыгъагъ шъхьае, сыдигъуи хьазырыпсыгъэ Дэдай игъунэгъу зиусхьаным ыцIэ гъэшIуабзэкIэ 
ыгъэкIэкIызэ, джэуап къытыжьыгъ:
- ПцIашхъом фэдэу, Бэч, ар Фидур дэгущыIэжьы.
- Орэп къызэупчIыгъэхэр! - Накъыжъ ежь ипэрытыгъэ тырехы шIошIызэ, Дэдай епэбжъэожьыгъ.- УмышIэрэмкIэ къысэупчIыжь тхьапшырэ къыосIуагъа, Фидурэп 
мыщ ыцIэр, Федор-Федор нахь.
- СыкъызэIымыгъэч! - ыгу зыфэплъыщтыгъэм Дэдай 
текуожьыгъ, зэрэкуогъащэмкIэ зыкъызешIэжьым, Тамбыемрэ Брагъунэмрэ ягыигъ: - Зыгорэ ешъуIоба мыщ…
- Боу етIон, Дэдай, етIон,- Тамбыер Накъыжъ ецIацIэ 
фэдэу зишIыгъ,- тыщытми тыщымытми, Накъыжъ, ащ 
нахьыбэрэ Дэдай уемыпэгэкIыжь.
- Сыда, мо делэр къысэпэгэкIынэу, сэщ нахьи ежь 
нахь Iуша?! - АгъэцIыкIугъэу къызыщыхъугъэ Дэдай къызыIуипхъоти, ушъхьагъу къызфигъотыжьыгъ: - Сянэ 
къысэмыджэжьыщтыгъэмэ, ащ нэмыкIи къышъуасIощтыгъ 
сэ…

--- Page 618 ---

ЯнэкIэ ушъхьагъушIыныр зышIошъ хъужьыгъагъэ Дэдай 
унэм зекIыжьым, Тамбые Аслъанбэч ыгу къео-къе мыоми 
умышIэнэу хэхьапщыкIыгъ:
- Мы бетэмалымкIэ джары тызыхэтыр… ТхьамыкIэр 
делэ-Iуш зыфаIорэм фэд.
- Шъо шъузилъэгъукIэ, зыкъешIы нахь, зиусхьан, ар 
делэп,- Накъыжъ зыфэшъыпкъэм ыгу ыщэфызэ, дыригъэштагъ, ау зэрэщыгугъыгъэу адрэр къыфычIэкIыжьыгъэп.
- ИмыщыкIагъэхэр умыIох! - Тамбыем ыдагъэп, етIанэ 
нахь мэкъэ шъабэкIэ пшъэрылъ фишIыжьыгъ: - Модэ кIуи, 
Къоджэнысэ, тыщымыгъупшэжьыгъэмэ, щэджэгъуашхэр 
къытфаригъэхьынэу еIу.
Щэджэгъошхэ Iанэм - мэлыл гъэжъагъэр, пщышхын 
тамэхэр къызэбэкIыщтыгъэ чэтылыр, щхыур, щатэр, 
шъоупсым декIурэ хьалыжъо фабэр зытизыгъэм -Тамбые 
Аслъанбэч бэрэ пэсыгъэп. Фызэрафэрэ Iофым хэшIыкI 
фызимыIагъэ Торнау штабс-капитанымрэ зигухэлъ шъхьаф 
зыушъэфыщтыгъэ Брагъунэ Мишкэрэ язакъоу къызэкIэринэхи, бэрэ къэмытынэу ыIозэ, Тамбыер унэм къызекIым, 
Накъыжъ лъэгуцэм тесэу ылъэгъугъэти, риIуагъ:
- Дэгъоу пшIагъэ чыжьэу узэрэIумыкIыгъэр. Мохэмэ 
алъыплъ, ядэIу.
- Салъыплъэн, сядэIун, зиусхьан,- Накъыжъ джыри 
цыхьэшIэгъу зэрашIыгъэр игуапэу къеIушъэшъэжьыгъэми, 
щхыпцIышъозэ, фыпигъэхъожьыгъ,- ау таущтэу сядэIущта 
джаурыбзэ сымышIэу?
- УмышIэмэ, зэгъашIэ. Муары Бэчыр ащ зэреупчIын-риIожьын тIэкIу-шъокIухэр зэригъэшIагъэх.
- ЗэригъэшIагъэ Мишкэ имылъфыкъо Гуфэс ишъэогъути… Сэри, Аслъанбэч, урысыбзэ тIэкIу-шъокIу сымышIэу 
арэп, ау сызэкъэрэгъулэрэм ар скIэкIишIыкIы хъущтэп.- 
ЕтIанэ Торнау штабс-капитанымрэ Брагъунэ Мишкэрэ 
зэрысхэ унэм ипчъэ ыкIыб фигъази, Тамбыем еIушъэшъагъ: - Мишкэ сицыхьэ телъэп… Плъэгъурэба ащ ышIагъэр, имылъфыкъо Бэчыр дигъэшэси, ежь илъэпкъэгъу 
джаурым дэжь къэкIуагъ.
- Щыгъэт, модэ кIуи, зыфаехэ щыIэмэ яупчI. Унэм 
уихьаным ыпэкIэ пчъэ зэпахъэу къэзгъэнагъэм дэплъ, ядэIу. 
Торнау штабс-капитанымрэ ежьыррэ къызызэфэнэхэм, 
Брагъунэ Мишкэ ыгужъуакIэ къыдихыгъэ зэкIоцIыщыхьагъэр гъэрым фищэигъ:
- Сыда ар? - къэмыIабэу штабс-капитаныр къэупчIагъ.

--- Page 619 ---

- Засс къыпфысигъэхьыгъ. Мыр зыми ышIэ хъущтэп.
- Угу къысфилъыр сымышIэу сыкъэIэбэщтэп,- джыри 
нахь мэкъэ теубытагъэкIэ Торнау къыпиупкIыгъ.
- Ар къызыпшIэщтыр, Федор Федорович, мыщ кIоцIылъ тхыгъэм узеджэкIэ ары.- Джы ынэмэ яфэбагъэкIи, 
ирэхьат щысыкIэкIи цыхьэ къызыфыригъэшIызэ, риIуагъ, 
етIанэ нахь мэкъэ шъабэкIэ фиухыжьыгъ: - Егъэзыгъэ Iоф 
къыхэмыхьэу сыгу къысиIуагъэр згъэцэкIагъэ. Ау къэрэбгъагъэ зыхэмылъ лъэIу къыпфысиI. Тхыгъэм узеджахэкIэ, 
итым сыщыгъуазэпышъ, сцIэ къыщыраIомэ, зэIытхъыжь.
- АщкIэ зыгъэрэхьат, Михаил, тэ зэрэтихабзэу уятэ 
ыцIэ…
- Сятэ тхьамыкIэм ыцIэр Изот,- Брагъунэр къэгузэжъуагъ,- сэ абдзэхэ цIыфышIухэр, яцIыкIуи яини, МишкэкIэ 
къысэджэх.
- Ары, Мишк, сызигъэрхэр къызэрэуаджэхэу сэри 
сыкъыоджэн, ау къысфэпшIагъэр озгъэшIагъэр къысаIу-къысэмыIу фаеми, сегуцафэ. Сызыубытыгъэмэ сахэкIуадэми, 
сыпсэоу сахэкIыжьыми, ар сэ зыщызгъэгъупшэщтэп.
- Е-е, Федор Федорович,- Брагъунэр хэщэтыкIыгъ,- 
сыдэущтэу къыосIощт ар. Абдзахэмэ зэраIоу, лъыр 
мэшIошху. Сэ узгъэсэжьынэу къыстефэрэп, о къэплъэгъугъэри узхэхьагъэ-узхэкIыгъэри бэ. УкъызыкIэупчIагъэр 
гущыIэ къодыеп… Сэри узэрыт чIыпIэм зэгорэм ситыгъ, 
къыздэIэпыIэни, сигукIэе-гукъаохэр зэсIони симыIэхэу 
сыамалынчъагъ. Ау титIукIи гум ихъыкIырэр къызыщыпIотэн чIыпIэп мыр… ЕтIани сыд джы ащ ишIогъэжьыр… Сэ 
оркIэ сфэшIэщтыр сшIагъэ, зэгорэм сыпщынэжьын фэягъэ ба?..
- Тхьэуегъэпсэу, Михаил Изотович,- Торнау штабскапитаныр абдзахэхэр гъэшIуацIэкIэ заджэхэрэ Мишкэ 
нэшIукIэ еплъызэ, риIуагъ,- силъэIу хэмылъэу къысфэпшIагъэмкIэ сыпфэраз. Сыоплъышъ, сыд фэдиз къин плъэгъугъэми, узыхэфэгъэ абдзахэмэ уахэзэгъагъ, Тхьэми укъызэхишIыкIын, Iуагъэ зыфэпшIыгъэ урысыдзэм ипащэхэм 
укъызэхамышIыкIыщтми, Тхьэм укъызэхишIыкIынэу елъэIу. 
Ау сыгу къызыомыбгъэкIэ, ори угу къысэмыгъабгъ, о 
узытегушхуагъэм сэ сытегушхошъущтэп.- ЗэпыупIэ фишIи, 
кIэгубжыхьажьыгъ: - СызэрэраушъхьакIун щэфыжьыпкIэ 
сигъэр Iоф къыхэзгъэхьащтэп. ЛIыгъэнчъэ-гъэпцIагъэкIэ 
зихьакIэщ сизышIыхьагъэмэ саIэкIэкIыжьы е Iэшэ ихыгъэкIэ 
синамыс пашъхьэ сищыIэныгъэ щысэухыжьы. Мы къэсIуагъэхэмкIэ узгъэмысэу арэп, Михаил Изотович. Хэти идунэееплъыкIэ шъхьафы…
Торнау штабс-капитаным къыIощтыгъэхэр къызэрэгурымыIорэм, пчъэ кIыбымкIэ къызэрэщыдаIощтыгъэм 
зэрэригъэзэщыгъэри дыхэтыжьэу Накъыжъ зэрагъэпшъыгъэр къызхимыгъэщэу унэм къихьи, зигъэхэгъырэеу 
къяупчIыгъ:
- ШъогущыIэ нахь, шъушхыгъэ щыIэп, шъоупс шъуфаемэ, къышъуфэсхьын?
- Дэгъоу тышхагъ, шъоупси тешъуагъ.- Брагъунэм 
джэуап къытыжьи, ыгу зыфэмышIум егуаозэ риIуагъ: - 
Щэджэгъуашхэ джыри пшIыгъэпщтын, мо лы гъэжъагъэм 
е хьалыжъом шъоупс дешъу.
- Сыда, Брагъунэр, шъуиIанэ телъым сенэцIынэу Дэдай 
сыфэда! - Зэрэригъэлыягъэр къызыгурэIожьым, ежь 
зыфишIыжьыгъэ уасэм зыкъыкъуигъэнэжьызэ, кIилъэшъужьыгъ: - Сэ джыдэдэм мыщ нахь мыдэеу Iанэ сыкъыпэкIыжьыгъ. Шъущыс, шъугущыI шъо… Къоджэнысэ 
гощэшхом Аслъанбэч зиусхьаныр шыкIэпщынэ зыфеуахэкIэ, къышъухэхьажьыщт.
Пкъы пытэ уцугъакIэр Накъыжъ ымыгъэсысэу, къызэмыплъэкI-къыкIэдэIукIызэ, унэм зекIошъыжьым, Брагъунэм къыIуагъ:
- Мы шъхьэпаер къытэплъакIо, къытэдэIу.
- Пчъэр зэпахъэу Тамбыем къызегъанэм, ащ сенэгуегъагъ,- сакъыныгъэр зищыIэныгъэ щыщ хъугъэ Торнау 
штабс-капитаным къыIуи, ышъо къызэокIызэ, хэхьапщыкIыгъ,- ау сэркIэ хъущтыр зыхъугъахэкIэ, джы сызыфэсакъыжьызэ, шъхьафит зызэрэсшIыжьыщтым ыуж ситын. 
Джыри къэсэIо, сиIоф щэфыжьыпкIэ къыхахьэ хъущтэп. 
Мыхэр ащ зебгъасэхэкIэ, аIэкIэуIэшIонышъ, шэны афэхъущт.
- Абдзахэмэ уаIэкIэкIыжьышъунэу узыщэгугъыжьымэ, 
лIыгъэ…- ЗыцIэ къыримыIоу, "мыхэмкIэ" пхъэтэпэмыхь 
ышIыгъэ абдзахэмэ ежь Брагъунэ Мишки закъыхыригъэубытэзэ, фидзыжьыгъ: - Ау ар уагъэшIэнэп!
Шъхьаихыгъэу фадзыгъэм Торнау штабс-капитаным 
зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- АбдзахэхэмкIэ усыушъхьакIугъэмэ, Михаил Изотович, къысфэгъэгъу.
- Засс генералым ишъхьапылъакIэ абдзэхэ ушъхьакIум 
ар сыдкIэ къыхэщын?.. Тигъэщынэзэ, тыгу зыфегъэплъы.

--- Page 620 ---

- Шъыпкъэр сыдигъокIи шъыпкъэ, сэри ар къезгъэкIурэп…- "СемылъэIоу къыубырэм дэжь шъэфэу щыIагъэми, узыщыгугъын, уицыхьэ зытебгъэлъын цIыфэп мыр, 
зыгохьагъэмэ анахьи тэркIэ нахь пый, ау генералым дэжь 
зыкIэкIуагъэри, ыгу къысфилъ шъыпкъэри зэзгъэшIэн" 
Торнау ыIуи, Брагъунэ Мишкэ ешъэбэкIыгъ: - Аущтэу 
тэIоми, шъэфыжьэп, ащ дэжь ущыIагъ…
- КъыбгурыIощтымэ сшIэрэп нахь, штабс-капитан, 
"СишIушIэ симыгъо, сигъунэгъу сипый" абдзахэмэ аIо.- 
Брагъунэ Мишкэ къыриIокIыгъэр гущыIэжъыкIэ фызэкIигъэкIожьи, ошIэ-дэмышIэ гущыIэ зэфэдз-къызэфэдзыжьыкIэ азыфагу къыдэтэджэгъэ Iом кIэух фишIыжьыгъ: - Засс 
дэжь сызыкIэкIогъагъэр умышIэщтыгъэми, сыкъызэрикIыжьыгъэр уинэрылъэгъушъ, ащ джыри къытедгъэзэжьынэп. Ау укъызфэмыупчIэшъури къыосIон: Абдзахэ 
сыщыриджасусынкIэ лIыкIо къысфимыгъэкIожьынэу 
есIуагъ.
- КъэпIуагъэр апэрэу зэхэсэхы…- Шъыпкъэм пэчыжьэу 
нафэм пэблэгъэ къэбарым хэгупшысыхьэзэ, Торнау штабскапитаным къыIуи, еупчIыжьыгъ: - Ащ фэдэ IофкIэ о Засс 
уфэкIоныр щынагъом блэкIы, сыдэу пфекушъугъа? Хьау, 
сшIошъ мыхъоу, фэшъхьаф горэкIэ сыкъыоплъэу арэп, 
ау етIани…
- Джа зыфэпIогъэ щынагъор,- Брагъунэ Мишкэ кIэщхыкIыгъ,- ЗасскIи сэркIи тщызгъэгъупшэн IэубытыпIитIу 
сиIагъ, Федор Федорович. Зыр - оры, адрэр - "сиджасусыгъэкIэ" ащ седэонэу сызэрэфакIощтыгъэм Хьаджрэт 
Нэкъари, Джансэид ефэндри, Къэрэмырзэ Тембулати, 
аужырэу уигъусэгъэ Лоори ахэтыжьэу, щыгъозагъэх. 
Шъыпкъэм уфаемэ, Засс шIоIофыгъэр оры нахь, сэрэп.
"Мыщ игугъу къысфашIы зэхъуми, Засс фэстхыгъэм 
зырагъаджэм, сигущыIэ шъэф къысфэсакъызэ зэрэхигъэзыгъагъэми, урысылъ хэлъыба, зы дзэ тызэдыхэтыгъэба, 
IэпыIэгъукIэ сыщыгугъыщтыгъэми, шъэфэгъу-гущыIэгъу 
къысфэхъугъэр сэ къызэрэсшIошIыщтыгъэу щытэпышъ, 
зыфэдэ шъыпкъэр зэзгъэшIэн" Торнау штабс-капитаным 
ыIуи, щхыпцIызэ, фидзыжьыгъ:
- Дэгъоу сыбгъэфедагъ, ау зыгорэкIэ Пшызэ Iушъоми 
е Абдзахэр арми, хэт ышIэра, тисэшхохэр щызэфитхыхэмэ, 
укъызэрэсэмыблэщтыр къызгурыIуагъ.
- Ухэукъуагъэп, штабс-капитан. Е оры, е сэры. Ау 
уигухэлъ Абдзахэ къыщыбдагъэхъункIэ сыгугъэрэп.

--- Page 621 ---

- Ащыгъум, джыри зы упчI: адэ аущтэу укъысфыщытыщтыгъэмэ, сыда ситхыгъэ гущыIэ шъэфыр зыфыдэбгъэзыгъагъэр?
Брагъунэ Мишкэ ыгу къыдеIэу щхыгъэ:
- Алахьым фэшъхьаф ар ышIэрэпщтын… Ау Абдзахэ 
уесыфэ, сишIуагъи сиягъи…- пчъэ макъэр Брагъунэм 
зэхихи, Тамбыер унэм къихьэу зелъэгъум, къыIощтыгъэр 
зэпигъэужьыгъ.
ХХХVII
IэшIумрэ дыджымрэ, машIомрэ псымрэ, гъэбэжъумрэ 
огъумрэ дунаим щызэкIущтыгъэхэмэ, хъулъфыгъэмрэ 
бзылъфыгъэмрэ щызэмышIугъэхэмэ, заомрэ мамырымрэ 
щызэпыигъэхэмэ, гугъэмрэ зэщыгъомрэ щызэгупсагъэхэмэ, ар Iофыгъо зэфэшъхьафыбэхэмкIэ зэхэмылъыгъэмэ, 
цIыфым ищыIэныгъэ гъэшIэгъоныщтыгъэп. Ау а пстэумэ 
алъапсэр сыда? Уифедэ хэлъ-хэмылъми, узыщыгугъыжьызэ, зыуж уихьэгъэ Iофыр къызыбдэмыхъукIэ, урагъэмысэжьыныр къекIуа? ЩыIэныгъэр зэфэмыдэ-зэдэмыхъу 
упчIабэкIэ къыппэгъокIыми, узыфагъэмысэрэр умышIэуигупшысэу упсэуным уеухы.
Торнау штабс-капитаным Абдзахэ къыщехъулIагъэм 
ухэгупшысыхьэ хъумэ, узэмыжэгъэ упчIэ-джэуап Iаджми 
уанэсы: укъасты, укъауIэ. УпчIэр зытырэмрэ джэуап къезытырэмрэ яхые-мысэ зэрагъэбэны, раутрэм зигъэбэнэкIрэп, шхэкIыгъэм нэкIыгъэр икIапс. Уиунэ уисэу сэр 
зыIэдакъэу къыокIурэм пчъэр фыIупхыщта? Уичыли, 
уикъэхалъи, уичIыгуи, уиогуи, уимэзи, уитарихъи, уихъяри 
Iэрылъхьэ фэпшIыщтха?
"СахьакIэзэ, саубытыгъ" зыIорэ Торнау штабс-капитаным иджасусыгъа хыер, хьауми иIофхэр къызыщимыкIыгъэхэ абдзэхэчIыр ара мысэр? ЗэрэхъурэмкIэ, ракIырэр - мысэ, изыкIырэр - зафэ. 
Дзэ пашъхьэм щиштэгъэ Iуагъэр зэригъэцэкIэщт закъом 
пая Торнау штабс-капитаныр гъогу щынагъом зыфытехьагъэр хьауми къыфихьыщт щытхъур ара тезгъэгушIухьа гъэр? Къэрэмырзэ зэшхэри, ягъусэгъэ Гъазый Iимамыри 
зыгорэм ыкъогъу къолъэдэжьынхэу лIыгъэнчъагъэхэп. Ау 
апэрэхэм атырахыгъэ чIыгухэр, чылэр зэрагъотыжьыщтым 
ыуж итыгъэх. Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ? Ахэри 
аIэкIэкIыгъэ мылъкум ыгъэгупсэфыщтыгъэхэп. Неущ, 
неущмыкIэ, къыкIэлъыкIощт мафэхэм, мазэхэм къяхъулIэщтыр зымышIэщтыгъэхэ Къанэкъо, Шъэлэхъу, Болэтыкъо пщыхэри, фэхъу зиIэ Джансэид ефэндыри, нэмыкIыбэхэри шъхьэгугъу хэтыгъэх. Адэ Хьаджрэт Нэкъарэ? 
Ар ифэкъолI лIыгъэ шъхьэихыгъэ шъорышIыгъэ тIэкIуи 
къебэкIэу, пщыхэми агурыIоу, зыщыщ цIыф къызэрыкIохэри ыгъэдаIохэу Абдзахэ щыцIэрыIу. Пшызэ иадырабгъукIи къэзэкъ нэIуасэхэр щыриIэх, Засс генералри 
зыщыфаем ишIу, зыщыфэмыем - ипый. Ау ежьыррэ 
Джансэид ефэндымрэ зипащэхэ адыгэ шыу купхэр къэзэкъ 
теокIэ Пшызэ зэпырамыщынхэр ащ пае къанэрэп. Брагъу нэ Мишк нэмыIэмэ, зыхэс-зыщыщ хъужьыгъэхэм гуцафэ 
къызыфаримыгъэшIынымкIэ анахь абдзэхэ къаигъэр пщигъэгъупшэзэ, ылъ зыхэлъ къэзэкъхэмкIэ къэмэ-сэшхо 
къихыгъэу мэпсэу. Ащи къыщыуцурэп: адыгэ шъуашэр 
зыштагъэхэ къэзэкъхэу ар къызэмыкIухэрэм япэIо щыгъыкIи, зыфагъэшъошэжьыгъэ ятэмэтелъ зехьакIи, яшы тесыкIи, якъамыщ IыгъыкIэ нэсыжьэу, ежь ахэмэ къахэмыхъухьагъэ-амыпIугъэ фэдэу, IупшIэ афешIы, адэхьащхы.
Хьаджрэт Нэкъарэрэ Джансэид ефэндымрэ Абдзэхэ 
хэсэ чъыгэешхом дэжь щаугъоигъагъэхэ ныбжьыкIэ 
заулэмэ язэIукIэ аухи, шэсыжьыхэ зэхъум, Iофы зыримыгъэшI фэдэу, Нэкъарэ щхыпцIышъозэ, Гуфэс еупчIыгъ:
- Уятэ Брагъунэ Мишкэ сыдэу щыта?.. ПшынахьыкIэ 
Ислъам ышнахьыжъ шъао къызэрэфэхъугъэм пае ытхьакIумэ ткъудыин, уятэ тыфэгушIон тIозэ, тыфыкIэбгъэхьагъэп, бетэмал.
- Хъяр, хъяр,- нахьыжъмэ апашъхьэ Гуфэс щимыгъэукIытэжь шIоигъоу Джансэид ефэндым къыIуагъ,- Брагъунэмэ къахэхъуагъэр хэхъо мафэ зэрэ Абдзахэу тфэхъунэу 
Алахьым телъэIу.
- Нахь чыжьэу Iабэ, ефэнд, зэрэадыгэ лъэпкъэу насыпышIо техъулIэнэу Iо. Брагъунэ Мишкэ фэтIощт хъохъур 
джыри тапэкIэ къэтышъ, Алахьым ащи тыфыкIегъахь. 
Гъогумаф, Гуфэс, тыпфэраз, ныбжьыкIэ зэфэсым уятэ 
узэрипIугъэ-узэригъэсагъэр умыгъэгъуащэу дэгъоу укъыщыгущыIагъ. Тэ джыри зыгорэхэр тфэшIэнэу тызыщэгугъыжьыми, шъощ фэдэ нахьыкIэ чанхэр арых чIыпIэ хьылъэ 
тызыщифэгъэ зэманым тигугъапIэр. Тамбыем игъэр сыд 
икъэбар? Ари тызгъапэрэмэ къахэхъуагъ.
- Засс цIэплъым къытфимыгъэгъущтмэ ари ащыщ.- 
Джансэид ефэндым Нэкъарэ дыригъашти, зи къэзымыIоу 

--- Page 622 ---

къэдаIощтыгъэ Бэчыр нэгу хъурэе Iужъум еупчIыжьыгъ: - 
О ащ, Мэрзыхъуае ыкъу, сыдэущтэу уеплъыра?
- Ащ еплъыкIэ-екIолIэкIэ Iаджи иI, нахьыжъ. Ау тятэ 
зэриIоу, Хьамырзэкъо, Тамбые зиусхьанхэм ягъэр къафихьыгъэ зэмышIуныгъэм ухэмыгущыIэмэ, нахьышIу.
- Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ Абдзахэ къыщаубытыгъэ гъэрыр язакъоу яеп,- Нэкъарэ ошIэ-дэмышIэу 
зытегущыIэщтыгъэхэр кIэкIэу къыухи, Гуфэс зыфеупчIыгъагъэм иджэуап къемытыжьыкIэ зыфихьын ымышIэу 
зыфигъэзэжьыгъ: - Адэ, Брагъунэкъор, о зи къэпIожьрэпи?
- УкъызэрэсэупчIыгъагъэм къесIолIэн сымышIэу арэп, 
нахьыжъ. ТиIоф зыхэмылъым тыхэмыгущыIэу тятэ тигъэсагъэшъ, шъуапашъхьэ зыщысэIажэ. Ау, Iизын къысэшъотымэ, урыс гъэрым фысиIэ еплъыкIэм фэшъхьаф гори 
къышъосIон: ар тфэзылъэхъагъэ нэбгыритIумэ ашIагъэр 
дэгъукIэ афэтлъэгъузэ, джасусыр тичIыгу къизыщагъэхэ 
Къэрэмырзэхэри, Лоохэри, Гъазый Iимамри ахэтыжьэу, 
дгъэмысэн-дгъэпщынэнхэ фае.
- Аферым, Гуфэс,- зэхихыгъэ гущыIэ упкIэпкIыгъэмэ 
Нэкъарэ къырагъэIуагъ,- сыгу укъигущыIыкIыгъ. Узэрэджэуапынчъагъэр зыфэсхьыщтыр сымышIэщтыгъэми, 
пфызэкIэсэхьажьы. КъэпIуагъэмэ уятэ къариIолIэщтыр 
сшIэрэп нахь.
- Ащи шъущызгъэгъозэн,- Брагъунэ Гуфэс нахьыжъмэ 
апашъхьэ къыщиIуагъэр зэкIихьажьыгъэп,- сшынахьыкIэ 
Ислъами сэри тятэ ыгу римыхьырэ къышъосIуагъэп. ГущыIэрые сызэрэшъохъулIагъэр емыкIу сфэшъумылъэгъу.
- Тэри, нахьыжъ лъапIэхэр, игъо къытфэшъолъэгъумэ, 
тигъогу тытехьажьын.- Бэчыр къэлъаIуи, зэрэнахьыжъыр 
Гуфэс фыхигъэщызэ, риIуагъ: - СисэмэгубгъукIэ къэуцу, 
Брагъунэр.
Нэкъарэрэ Джансэидрэ заулэрэ кIуагъэхэу ефэндым 
къыIуагъ:
- Алахьым зимафэ мэфишъэкIэ зыфигъэбэгъон, 
Нэкъар, тимыIофхэр зетфэхэу къытаIозэ, джары къытэхъулIэрэр.
- Ар згъэшIэгъонэп. Куандэм хэсэу къэхъущтым 
паплъэхэрэм ащ фэди къыуаIолIэщт, ау сэ джыдэдэм 
сызгъэгумэкIырэр нэмыкI: Къэрэмырзэхэм афэгъэхьыгъэу 
Брагъунэ Гуфэс къытиIуагъэр ары.
- Ахэмэ Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ ягъэгъусэжь.

--- Page 623 ---

- Сыда? - къыраIуагъэм емыгуцафэ фэдэу Нэкъарэ 
къэупчIагъ.- Зэхэпхыгъэба ахэмэ ящытхъоу Брагъунэкъом 
къыIуагъэр?
- Зэхэсхыгъэ, ау Къэрэмырзэмэ апэкIэ Засс тхьагъэпцIыр Торнау иIофкIэ ахэмэ къазэрэдэгущыIэгъагъэм сэ 
сызэрэщыгъуазэм фэдэу ори ущыгъуаз… Орырэ сэрырэ, 
Нэкъар, нэшъурэупIыцIэ тызэдешIэнэу зедгъажьэкIэ, джа 
куандэм хэсхэм сыд къытаIуалIэми, тфэшъуаш,- Джансэид 
инахьыжъыгъэрэ иефэндыгъэрэ фыхигъэщызэ, иш ригъэлъэхъугъ.
"Загъорэ зызгъэIушызэ, сишъорышIыгъэ иягъэ къысэкIыжьы…- ефэндым кIелъэжьэжьи, исэмэгубгъукIэ гоуцожьыгъэ Нэкъарэ зэгыижьыгъ.- Сэ сизакъоп, зэкIэ 
адыгэхэм а шъорышIыгъэ тIэкIур тхэлъ. НахьыкIэ-нахьыжъы гъэ шъхьэкIэфэныгъэри, хьакIэ пэгъокIыныри, хъяр 
зэдэгощыныри, нэшхъэигъэ зэдэщэчыныри, зэщыгугъузэфэулэужьыныри дэгъу, ау шъугъонымрэ зэрэубыжьынымрэ, лIыгъэ нэшIошIыгъэмрэ цыхьэ зэфэмышIыныгъэмрэ 
тяунэхъулIэ… Ахэр нэмыкI цIыф лъэпкъхэм ахэмылъхэу 
ара? Мы зыгу къысэбгъэгъэ ефэндыри тIогъогогъо Чабэм 
кIуагъэ, Тыркуеми щыIагъ, султIанми IукIагъ, нэIосаби 
къыфэхъугъ. Сэ мыщ тIэкIу сызэретхьагъэпцIэкIыгъэр 
къысфигъэгъугъэп. Тэрэзэу ешIэ, уиакъылэгъу ащ фэдэу 
удэзекIоныр къекIурэп. ЯнэкIэ нэгъоилъ зэрэхэлъыр зэримыгъэгъуащэрэр армэ шIэ мыщ Къэрэмырзэхэр къызфигъэгъунэхэрэр? Cэри ар сIоныр къыстефэрэп: тилIакъокIэ, 
тэри сятэжъ ятэшхом алъэныкъокIэ укъикIынэу хъумэ,- 
Нэкъарэ щхыпцIызэ, Лоо Мэмэт-Джэрые ыгу къэкIыгъ,- 
абэдзэлъ тIэкIу тхэлъ. Армэ узыхэхьагъэр, синыбджэгъугуцэфэшIылI, зыкъызэрэсфэпшIыгъэу сэри зыкъыпфэсшIыжьызэ, сыоупчIын".
- Сыда, зимафэ мэфишъэ Алахьым зыфишIызэ ыгъэпсэун, синыбджэгъу Джансэид, уинэгъоилъ тIэкIущтын 
КъэрэмырзэхэмкIэ угу къызыкIысэбгъагъэр?
- Хьау,- ефэнд-хьаджэм иш лъэхъу къыщимыгъакIэу 
къыIуи, къеупчIыжьыгъ,- уиабэдзэлъ ори укъызэригъапщтэрэмкIэ сыгу къыобгъэна? Ащ фэдэ зэфэдз-къызэфэдзыжьым тызыхахьэкIэ, лIэкъо зэхэдзым теунэхъулIэщт. Хэта 
Iахьыл-блэгъэ зэпымышIагъэкIэ адыгэчIым исыр?
- Абдзахэ щаIыгъ урыс гъэрыр арыщтын.

--- Page 624 ---

- Зыхэмыгъэукъу, Нэкъар,- сэмэркъэунчъэу ефэндым 
джэуап къытыжьыгъ,- ащ фэдэ цIыфи Абдзахэ щэпсэу. 
Пшъхьэ зэпемыгъэкI, Брагъунэ Мишк зыфасIорэр.
- Ащ уицыхьэ темылъэуи?.. Ащыгъум Брагъунэм ыкъо 
нахьыжъ къытиIуагъэхэр гущыIэ нэпцIых.
- СыодэIушъ, Нэкъар, олахьэ уцIыф гъэшIэгъоным… 
А зигугъу къысфэпшIырэм ыIорэр пшIошъ мэхъуа? Ар 
Брагъунэ Мишкэ ымыкъоми, зыпIугъэр хэта?
- Адэ Бабыцэ изакъоу ар зэримыпIугъэр сэри сэшIэ! - 
КъызэреупчIыгъэ шIыкIэм Нэкъарэ къыхыригъэхэу Джансэид фидзыжьи, джы ежь иш ригъэлъэхъузэ, къызэгъумыгъукIыгъ: - Илъэс пчъагъэм къэзэкъмэ къыддязэогъэ 
Брагъунэ МишкэкIэ ащ фэдэ зэхэсхынэу сыфаеп.
- Хьаджрэтыр, къэуцу! Сыд емыкIу къысапшIэрэр? - 
Джансэид инахьыжъыгъэ нахьи джы иефэндыгъэ къыригъаIозэ, иш зырыригъэтIагъ.
- Къысфэгъэгъу, нахьыжъ,- Хьаджрэт Нэкъарэ иш 
къыригъэгъэзэжьи, Джансэид ефэндым ыпашъхьэ зыщиумысыжьыгъ,- загъорэ къытэмыпэсыгъэ зекIуакIэмэ 
зыдятэгъэхьыхы… Брагъунэ цIыф зафэм фэгъэхьыгъэу 
мыхъун зэхэсхынэу сыфэягъэпти ары.
- Тэри дэгъу закIэкIэ тызэхэлъэу къыпщэхъуа? Ар 
Алахь лъапIэу лъагэм иIоф, тэ Ащ инэплъэгъу-нэшIу тыхэтыныр, къытиIорэ-тигъашIэрэм таблэмыкIыныр тиапэрэ 
быслъымэн пшъэрылъ. Шъыпкъэм уфаемэ, сэри Брагъунэ 
Мишкэ сыфэцыхьанчъэп, илъэпкъэгъу къэзэкъмэ зыщязэожьыщтыгъэ чIыпIэ Iаджми сащыкIырыплъыгъ, ау етIани 
пшIэрэба къытэхъулIэрэр…- яцыхьэ зэфэмышIыныгъэрэ 
язэфэгубж-зэшIужьырэ къызыхэкIыгъэ гущыIэмкIэ Джансэид ефэндым къыухыжьыгъ.
- Адэ сыдэу пшIыщт, зишIушIэ зыфэбэгъон нахьыжъ, 
дунэе хьаф тытет. Непэрэ, неущырэ, мазэхэм ягугъу 
сшIыжьырэп, къытпыщылъыр тшIэщтыгъэмэ, Брагъунэ 
Мишки, Тамбыем иурыс гъэри, Гуфэс ыIуагъэхэми татегущыIэныгъэп.
- Сыд тIуагъэми, тшIэнэу тыгу илъыми, Алахьым ынэшIу къытщеф, тыкъеухъум, мыIуапхъэ зытемыфэрэмэ зи 
ятIолIэнэп.
"Угу шъэф горэ илъ, ышъхьэ къысфипхырэп, нэгъой 
пхъорэлъф тхьагъэпцI.- Нэкъарэ гукIэ зыфыхэкуукIи, 
нэбгъунджыкIэ ефэндым фычIэплъыжьыгъ, етIанэ нахьыжъым фидзыгъэм фэдэхэр ежьыми къызэрэхафэхэрэр 
ыгу къэкIыжьи, зэушъыижьыгъ: - Адэ ежь ышъхьэ закъо 
фэгъэхьыгъэу шъэф горэ къызыдезымыхьакIырэ цIыф 
щыIэпщтын… Ау хэти ежь ишъэф ымыIотэщтыми, непэ 
тызыхэфэгъэ тиадыгэ IофкIэ тыгу зэфэкъэбзэн фае. Арымырмэ тыкъэзыдзыхьагъэхэм нэбгырэ зырызэу, лъэпкъ 
зырызэу тызэкъуаутыщт. Тамбыем игъэр адыгэчIым икъищакIэ ар къыгъэлъэгъуагъ. Ащ фэгъэхьыгъэу, тшIошъ 
хъущтмэ, Брагъунэ Мишкэ имылъфыкъо Гуфэс къыIуагъэхэр узгъэгупшысэн закIэх. Тэ зыкIыныгъэр зэхядгъэшIэнэу 
адыгэмэ тяджэ, ежьхэм шъэфэу джасусыр тичIыгу къыщыращэкIы, ари имыкъоу къэтыубытыгъ, мылъку кIэтхыщт 
аIошъ, пщы унэм щагъашIо… Мы адыгэхэри!.. Зы бзэ 
тIулъми, зы шэн-хабзэм тырыщыIэми, тыхэгъэгунчъэ-тыдзэнчъэу, лъэпкъ пшIыкIутIукIэ тызэтеутыгъэу тызэгурымыIо-тызэдэожьызэ, тигъашIэ къэтэхьы… Хьаджрэт 
Нэкъар, хъугъэ, пIорэр сыда, узэдаорэр хэта?! Узыщыщмэ 
уатегущыIэн-уятIэным ычIыпIэкIэ апэрапшIэу о зэплъыжь, 
уизекIокIэ-гъэпсыкIэмэ ахэгупшысыхьажь. Уисэшхо къихыгъэ абдзахэхэр кIэбгъэгушхукIыхэзэ, орыба даушыгъэкIэ 
Засс цIэплъым IукIэрэр?.. Хьау, абдзэхэ IофкIэ ащ сыдэгуащэу арэп! КIо, сшIэрэп джаущтэу зыкIасшIэрэр… Ежь 
шъэфэу джасусыр къытфегъакIомэ, сэ шъхьэихыгъэу 
ежьым зыIосэгъакIэ, гущыIэ мышIу заули зэфэтэдзы… Ар 
мыщ ешIа? Сыдым сигъэшIэн, къысэупчIырэп, сеупчIыжьырэп. ЕсэрэIуа? Хьау! Ежь ишъэфмэ сащегъэгъуаза?!"
- Алахь лъапIэу лъагэм бэрэ къытшъхьэщигъэтын, 
тапэ ригъэтын, Джансэид нахьыжъ,- ошIэ-дэмышIэу зигупшысэмэ къахэужьыгъэ Нэкъарэ ефэндым риIуагъ,- сызгъэгумэкIырэ горэмкIэ, ори ащ уимыгъапэу щытэпщтын, 
сыоупчIы сшIоигъу. Сыдэущтэу тиадыгэ-урыс зэпыщытыкIэмэ уахаплъэра?
- Алахьым фэшъхьаф ар зыми ышIэрэп,- заулэ тыригъашIи, Джансэид джэуап къытыжьыгъ,- ау узыгъапэрэсызыгъэгумэкIырэм сишIошI къесIолIэн. Мы къытэкIугъэ 
урысым бэрэ тыпыщытыщт, тезэощт, ау тытекIошъущтэп. 
Ар ори сэри къэтлъэгъужьыщтэп, къэтымылъэгъужьыми, 
нахьышIу.
- Аущтэу оIо ара…- Шылъэмакъэмэ анэмыкI зытемыIукIыщтыгъэ дунэе нэфыр НэкъарэкIэ мэзахэ хъугъэ, 
ау къызыIуипхъотыгъ: - Хьау, Джансэид, хьау, ефэнд, ар 

--- Page 625 ---

абдзахэмэ зэхядгъэхы хъущтэп! Ащыгъум непэ хьаулыеу 
адыгэ зыкIыныгъэм ныбжьыкIэхэр тедгъэгущыIагъэхэба?..
- ТызэцыхьэшIэгъушъ, сызэнэгуерэм ущызгъэгъозагъ 
нахь, къысэупчIы пэпчъ ар есIорэп. Алахьым ынэшIу къытщифэн, тыкъиухъумэн, зэкIакIо щыIэп: тылIын, е тылIэн.
- Ары, ары,- Хьаджрэт Нэкъарэ гъогу зэхэкI къэгъэзэгъум дэжь къыщыуцугъэ Джансэид дыригъэштагъ, етIанэ 
зичылэ лъэныкъокIэ зыгъэзэжьын зигухэлъ нахьыжъым 
еупчIыгъ: - Тадэжь укъыдэмыхьэу, щэджэгъо нэмази, 
щэджэгъуашхи зэдэтымышIэу сичылэ ублэкIынэуи? Адыгэгъэ-егъэблагъэр зыщыдгъэгъупшэжьыгъэ фэдэу, зыгу 
къытфэмышIу Iаджи ниблыкIэ къытлъэплъэ, ажэ зыдэдгъэхьанэп.
- Непэрэзымафэм укъысэмызэщыгъэу оIомэ, Нэкъар, 
адыгэгъэ-егъэблагъэр оркIи сэркIи къежьагъэп, тэркIи 
ухыжьыгъэ хъущтэп, уихьакIэщ сыблэкIынэп. Уфаемэ, 
нахь чыжьаIоу тыкIони, Брагъунэ Мишки тыфэгушIон, 
Тамбыем игъэри къызэдгъэлъэгъун, игухэлъ шъыпкъи 
къызэдгъэшIэн.
- Сыд игухэлъын, урыс забытышъ, ащэфыжьыныр 
зэрипэсыжьырэп.
- Ар зэхэсхыгъэ, ау зыщыгугъырэр сшIэрэп.
- Къэрэмырзэм щэгугъыщтын…- акIыбыкIэ къыщыIущтыгъэхэ шылъэмакъэ псынкIэхэм Нэкъарэ зэрагъэплъэкIыгъ.- Сыд сэIо мо къызэрэфыхэрэ шыуитIумэ ягухэлъыр?!.. Джансэид, зымыгъэбэлэрэгъ.
- Уаим щыIэп, Нэкъар. Зыр зигугъу пшIыщтыгъэ 
Къэрэмырзэ Тембулат ары. Адрэм ыцIэ къесIонэу сшIэрэп. 
- Ар Лоо Мэмэт-Джэрый, джасусыр зэунэхъулIэгъэ 
абэдзэ пщы цIыкIур ары. Олахьэ, Джансэид, о сшIэрэп, ау 
сэ мыхэмэ хьакIэщ пакIо, гъогуми сащыIукIэнэу сыфаеп.
- Зыгъэсамбыр, уиадыгагъэ пшхыжьыщта?
- Ар сфэшIэнэп, ау етIани…
- "УиетIанэ" зыщыгъэгъупш.- Ефэндым игъусэ фидзи, 
къафыIухьэгъэ шыуитIумэ пщым ыцIэ ыпэ ригъэшъызэ, 
ариIуагъ: - Фэсапщи, Мэмэт-Джэрый, Тембулат. ГумэкIыгъо шъухэфагъэмэ, шъуиIашэ тиIашэ.
- Тхьэуегъэпсэу, Джансэид, Iашэ къызыфитхын Iофэп 
тызыгъэгумэкIырэр. Нэкъарэрэ орырэ тышъуIукIэ, 
упчIэжьэгъу шъутшIы тшIоигъуагъэти, Алахьым тызэфихьыгъ. Гъогум тытет шъумыIощтмэ, тызыгъэгумэкIырэм 
ышъхьэ къышъуфитхын. Хьау шъуIомэ, Щэджрае шъушIомычыжьэщтмэ, шъуетэгъэблагъэ.
"Мыдэ мыхэр зэрэнэутхэхэр…- Хьаджрэт Нэкъарэ 
гукIэ щхыпцIыгъэ.- ЦыхьэшIэгъу ташIыгъахэу, ягумэкI 
адэдгощынэу, зыфаер афэтшIэнэу ашIошIы. ЗэрэхъурэмкIэ, митIум шъэф яIэжьэп. Хьауми джасусым иIоф фэшъхьафа къызэрэтщыгугъыхэрэр. Мы IофымкIэ бэмышIэу 
Засси Левашовыр къыздигъэгущыIэгъагъ…"
- Сичылэ хэгъуашъхьэ титэу сыд пае Щэджрае нэс 
тыкIон? - Хьаджрэт Нэкъарэ иадыгагъэ къыригъэIуагъ.- 
Шъуеблагъ сихьакIэщ, шъуигумэкI-тигумэкIхэм тащытегущыIэн. Мыхэмэ,- джа гущыIэм теIункIэзэ щхыпцIи, 
къыпигъэхъожьыгъ,- Алахьым тызэфихьыгъэу аIошъ, 
Джансэид, тапэ иуцу.
ХХХVIII
Бжыхьэ мэфэ кIакор щэджэгъуанэм иуцон ригъэжьэгъагъ азэнэджэ макъэр Тамбыехьаблэ къызышъхьэщэтаджэм.
- Щэджэгъо нэмазыр къэсыгъ,- Торнау штабс-капитаным икъэптан чыIу физыдэжьыщтыгъэ Хъанэ пшъэшъэжъыем къыIуагъ.
- Къэсыгъэмэ, умыIэпIэжъажъэу пшIэрэр къэухи, 
шъуинэмаз блэшъумыгъэкI,- пчъаблэм дэжь щыт къэрэгъулэ пхъэнтIэкIум тес Накъыжъ зышIомыдэеу, зэзэщыгъэ 
Аслъанкози Дэдайи къыдыригъэубытыхэзэ, гъунэгъу 
пшъэшъэжъые джэхэшъотетым фидзыгъ.
- Мыщ ыIорэм уедэIоу, Хъан, пIапэ мастэр хэпIужьыкъон.- Накъыжъ къыIорэр сыдигъуи зэрэриутыжьыщтым 
фэхьазырыпс Дэдай пшъэшъэжъыем еIэсэкIи, идэогъу 
фидзыжьыгъ: - УмышIэмэ, зэгъашIэ: азэнаджэм нэмазшIыгъор къэсыгъ ыIорэп, къэблагъэ, зыщышъумыгъэгъупш 
еIо нахь. СыкIожьыни, сянэ иамдэзыпс фэзгъэхьазырын.
- Ори нэмаз шIы,- Накъыжъ къызэригъэтэрэзыжьыгъэр фимыгъэгъоу Дэдай кIэлъиIожьыгъ.
- Сэ ощ фэдэ джынэхэм,- тхьагъэпцIышъо къызытригъаозэ, Дэдай къыфызэплъэкIи, къыфидзыжьыгъ,- бэшIагъэ нэмаз зязгъэшIырэр… Зэ, зэхэшъоха, тэ тиазэнаджэп 
ар зымакъэр…
705
23 Заказ 029

--- Page 626 ---

- Мэфищ хъугъэшъ, Абдулахь тырку ефэндыр азан 
къытфеджэ,- Аслъанкоз Дэдай риIуагъ,- о гу лъымытагъэмэ сшIэрэп нахь.
- Ара?.. СшIагъэп, сяни къысиIуагъэп…- Мэкъэ ефэхыгъэкIэ Дэдай зэIушъэшъэжьи, къызыбгырыужьыгъ: - Сыда 
тырку ефэндым иазэнэджэ гуих-псэих тэ зэрэтищыкIагъэр?
- УлIымэ, ефэндым еупчI,- зыфэерышым Накъыжъ 
фызэкIэкIуагъэп.
- СеупчIын, ау ар сянэ нахьи нахь Iаза?..- Дэдай гъумыгъузэ, унэм икIыжьыгъ.
- Олахьэ, Аслъанкоз, Дэдай тезэщыгъэм… Зэгорэм 
мыщ ыпэ пысигъэгощт.
Аслъанкоз пшъэшъэгуащэм зэхихыгъэр зыфихьын 
ымышIэ-къыримыгъэкIоу ышъо къызэокIыгъ, Хъани еплъыгъ, гъэрыми фыреплъэкIыгъ. Унэм зэрикIыжьыщт 
ушъхьагъум игъо фимыфэзэ, Торнау къыIуагъэм нэшIукIэ 
ригъэплъыжьыгъ.
- УкъысэдэIущтмэ, Накъыжъ, ащ фэдэ озгъэшIэщтэп.
- Сыда, джаур?
- Дэдай фэдэм Iэ тыращаерэп.
- КIо, къаIо джы пшIэщтыр, Брагъунэ Мишкэ фэдэу 
мыщи тыкъегъэсэжьы…
- НекIо, Хъан,- пкъы пчэнэ псыгъо уцугъакIэр кIыримыгъэоу Аслъанкоз къэтэджыжьыгъ,- тэ тинэмази блэдгъэкIынэп. 
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, щайешъогъу ужым, гъоу 
макъэр Тамбыехьаблэ къыдэтэджагъ:
- О, Алахьым шIу зыфишIэн хъулъфыгъэхэр, Тамбыехьаблэрэ Хьамырзэкъохьаблэрэ ятхьалъэIупIэ шъурагъэблагъэ. Уаим щыIэп, къэзэкъхэри, нэмыкI хъункIакIохэри 
къытэкIухэу арэп, зы адыгэ лIэкъо мафэ иIоф горэм, ащи 
шъущымыгъуазэпщтын, шъутедгъэгущыIэщт. ЛъышIэжь 
зытелъ Хьамырзэкъо зэшхэр зэдгъэшIужьыщтых.
- Олахьэ мы Хьамырзэкъохэм тязэщыгъэм, ренэу зы 
Iоф горэ къапэкIы.- Бэчыр зэхихыгъэм ыгъэгъумтIымыгъ.
- Тамбые шыкIэпщынаор ащ нахьышIуа? - Мэрзыхъое 
лIыжъым къыIуи, Iанэм дыпэмысхэу пчъаблэмкIэ щытыгъэхэ ыкъуитIумэ, ежьыми зыкъыригъэубытыжьызэ, 
афигъэпытагъ: - Тиунагъо щытIорэр зыми зэхихынэу 
ищыкIагъэп. Модэ, сионэш къэжъугъэхьазыр, тхьалъэIупIэм 
тыкIощт, цIыфмэ аIорэ-ашIэрэр адэтIон, адэтшIэн.

--- Page 627 ---

- Сыда Хьамырзэкъомэ язэрэукIыжь абдзахэмэ зэрящыкIагъэр? - ятэ иIанэ Iузыхыжьыщтыгъэ Мыхьамэт къымыIон ылъэкIыгъэп.
- КIалэ! Ар пIоу хасэм мыхъун горэ къыщыпIокъон.
- Тят, уздэщыт чIыпIэм тэ мыхъун щытIорэп, тIонэуи 
къыттефэрэп, ау шъхьакIо къыуахымэ, о уизакъоп, абдзахэхэри ары, зыми фэтыдэщтэп. Бэчыр, зымафэрэ кIэлэгъолэ хасэм Тамбыем иурыс гъэр фэгъэхьыгъэу шъуIуагъэр 
тятэ къыфэIотэжьба.
- Сэ сызыщымыгъуазэ, кIалэ, Абдзахэ къихъухьэрэп, 
сижъ тIысыжьыгъо къэсыгъэу къызыщышъумыгъэхъу,- 
Мэрзыхъуае ыкъо нахьыкIэ фидзи, Бэчыр фэгубжыжьыгъ: - 
Орба пшынахьыкIэ ыжэ ыIыгъынэу зэсIуагъэр! Пшъхьэ 
шIосхын ащ къытэмыпэсыгъэ горэ хасэм къыщегъаIуи… 
Ащ изакъоп, шъуишъэогъухэ Брагъунэкъохэ Гуфэси 
Ислъами ары. Тэщ нахьи нахь акъылышIохэм афызэхэмыфырэ хэгъэгу Iофхэр, Абдулахь ефэндым фэдэу, тэ 
тизэхэфынхэп … Тамбыем игъэр тхьамыкIагъо къызэрэтфихьыщтым сэри семынэгуеу арэп, ау шъуиIоф зыхэмылъым шъухэзгъэгущыIэщтэп.
"Адэ ар яушъхьагъоу Вельяминрэ Зассрэ яурысыдзэ 
Абдзахэ къыращалIэми, ара?..- зэгорэм къэзэкъхэмкIэ 
зэрэпхъашэщтыгъэу джы ахэмэ зэрафэсакъырэмкIэ Бэчыр 
ятэ еупчIы шIоигъуагъ шъхьае, иадыгагъэ-шъхьэкIэфагъэ 
зыригъэIэжагъ".
- Зэхэоха, Федор-Федор,- Тамбыем ишыкIэпщынэ 
еон зэпигъэуи, игъэр еупчIыгъ,- гъоумэ аIорэр?
- ПаIо зыщыгъ хъулъфыгъэ пстэури хасэм рагъэблагъэ.
- Ори умыпэIончъэу зызэрэплъытэжьырэр дэгъу,- 
Тамбыер гъэрым IущхыпцIэжьи, ежь ыIэ ар зэрилъыр 
ригъашIэзэ, фидзыжьыгъ,- ау хасэм урагъэблэгъэщтурамыгъэблэгъэщтым фитыр сэры.
- Ащ узэрэфитыр сымышIэу арэп, ау хэт ышIэра?..- 
Торнау джы нахь шъхьэихыгъэу къыIуагъ.
- Джа "хэт ышIэра" зыфэпIогъэ гугъапIэр зыпфэсшIэщтыр джа къыпфэсIэтыгъэ IофыгъуитIум яз зыбгъэцакIэкIэ 
ары: пшъхьэ ощэфыжьышъ, танэIу уекIыжьы е быслъымэн 
диным уихьагъэу, Брагъунэм фэдэу, абдзахэмэ уакъыхэнэжьы. Стешъухыгъэ мылъкур сымыгъотыжьыщтыми, 
аужырэ Алахь фашIэр къэсэштэ. Джаущтэу зыпшIэкIэ, 

--- Page 628 ---

707
23*

--- Page 629 ---

Брагъунэ Мишкэ шъузабэм зэрэхэдгъэхьажьыгъэм фэмыдэу,- Тамбыем къыIорэр зэригуапэр ынэгу къыкIэщэу 
щхыгъэ,- Iапэ зыфэпшIырэ пшъашъэр къыодгъэщэн. 
Шъыпкъэба, Накъыжъ?
- Адэ ары, зиусхьан,- зэреупчIыжьыгъэр Накъыжъи 
шIодаушэу, зэкъэрэгъулэрэм зэхэоха риIорэм фэдэу, 
къызIуипхъотыгъ,- арымырми, мыр Аслъанкоз фэзэщы.
- Аслъанкози, Хъани, Дэдайи синыбджэгъух,- Торнау 
къыфадзыгъэр рыхигъэкIокIэжьызэ, щхыгъэ,- ори укъызэрэсфэжъалым пэтызэ, узгъэпыирэп.
- Сыгъэпый-сымыгъэпый фаеми…- Накъыжъ зэхихыгъэм ыгу къыгъэушъэбызэ зыфиIожьи, гущыIэ дысыкIэ 
къызыбгырыужьыгъ: - Хъан джэхэшъотетыр арэп, Дэдай 
Iулэр арэп сэ зыфэсIуагъэр, Аслъанкоз гощэпхъур ары 
нахь!
- Накъыжъ, пIорэм загъорэ егупшыс! - Тамбыер 
къыфэгубжыгъ.- Зянэ зимыIэжь гощэпхъу къежьэгъакIэм 
фэгъэхьыгъэу сиунэ щыпIорэр Алымджэрые зиусхьаным 
зэхихыжьымэ, чылэм удигъэсыжьынэп, сэри ыгу къысэбгъэн. Щыгъэт! - зиухыижь зышIоигъуагъэ Накъыжъ къыгъэгущыIагъэп.- Модэ, Бэчыр къащи, шъуекъэрэгъул 
мыщ, тэ хасэм тыкIощт.
- Ар, Мэрзыхъуае игъусэу, Мыхьамэти акIыгъужьэу, 
хасэм кIуагъэ.
- Тэ щыпшIэра?
- Моу бэмышIэу, зиусхьан, шыкIэпщынэм уео зэхъум, 
гу лъыптагъэпщтын, ахэр тишъхьаныгъупчъэмэ къарыплъыхьэхэзэ, блэкIыгъэх. Ащ нэмыкIи къыосIон: мы джаурым ишъэогъу Дэдайи лъэсэу ахэмэ ауж итыгъ…
-А тхьамыкIэр зэшитIум яз зэригъэкIэсыгъэмэ хъущтыгъэба?..- Тамбыем джары къыIонэу ыгъотыжьыгъэр, 
ау зыхэгупшысыхьажьым, Торнау егуаозэ, къыухыжьыгъ: - 
Зятэ джаурмэ якIодылIэгъэ Дэдай шы горэ къэзэкъ теом 
къыфитфыгъагъэмэ, псапэ тшIэщтыгъэ. Сишэхъогъу ащ 
шы къыфыхэмыкIынэу арэп, ау къэзэкъышыкIэ ятэ ылъ 
едгъэшIэжьыгъагъэмэ, сыгу разэ хъущтыгъэ. Ар тэ къызэрэтшIошIэу делэп.
- ЗыкъешIы нахь, а жашIор делэп.- Накъыжъ зэхихыгъэр зэригуапэр къызыхимыгъэщэу Тамбыем еубзэкIыгъ: - 
Озгъэлъэгъугъот, зиусхьан, ар Хъан пшъэшъэжъыем 
зэрэIуплъыхьэрэр… хьайнапэ тимышIыгъот…

--- Page 630 ---

- Угу фэмышIу пае темыфэрэр емыIуалI,- Торнау 
зыфэщыIагъэп.
- Мыдэ, мыдэ мыщ ыIорэр, Аслъанбэч,- зиусхьаныр 
цыхьэшIэгъу Накъыжъ къыфэхъугъ къыщыхъоу къызIуипхъотыгъ,- делэIушыр къызыфигъэфедэзэ, тIэпыкIыжьын 
мыщ имурад.
- Сыоплъ-сыодэIушъ, Накъыжъ, джасус тхьагъэпцIым 
къызэрэуиIуагъэу жъалымыгъэ пхэлъ,- Тамбые Аслъанбэч ин-инэу къызыщытэджыкIыгъ,- ау жъалымыгъэмрэ 
шъыпкъэмрэ зэпэблагъэшъ, къыпфэсэгъэгъу. Сиджаур 
гъэри сицыхьэ телъэпышъ, чылэ хъулъфыгъэхэри хасэм 
зыкIуагъэхэкIэ, мы шъыпкъаIом ыIэрэ ылъакъорэ тэгъэпхи, 
уемыжъалымыкIэу екъэрэгъул. Угу къысэмыгъабгъ, 
Федор-Федор, пIи плъакъуи тпхыщт.
Тамбыехьаблэрэ Хьамырзэкъохьаблэрэ ямызакъоу 
абдзэхэ чылэгъо пчъагъэхэм, Бэслъыныерэ Мэхъошырэ, 
КIэмгуерэ Нэгъоимрэ анэсыжьэу, къарыкIыгъэхэ шыубэлъэсыбэхэр хасэм къекIолIагъэх. Зэгорэм, зэхэзыхырэмэ 
агъэшIагъозэ, адыгэ шъолъырыр къызэпэзычъыхьэгъэгъэ 
пшъэшъэ зэтех къэбарым ыуж лъыгъачъэр къызыхэхьажьыгъагъэр джы шIукIэ зэраухыжьыщтым тегущыIэнхэу ары 
хэсакIохэр къызыкIызэфагъэсыгъагъэхэр. Пщыхэми, 
оркъхэми, лIэкъолIэшхэми, фэкъолI къызэрыкIохэми, хэти 
ежь ягъэпсыкIэ-шIыкIэкIэ зыхэтмэ къахэщэу, зашIодэеп. 
Нэгъой шыу зыхы-зыблэу Щэджрае къикIыгъэхэр арых 
ящыгъынхэмрэ яонэш шъуашэхэмрэкIэ абдзахэхэм къахэщыхэрэр. 
Тамбые Аслъанбэч Даур Алымджэрые еIушъэшъагъ:
- Шъэлэхъу зиусхьаным къыздищагъэхэ нэгъойхэм 
Къэрэмырзэ Тембулат ахэслъагъорэп, Къанэкъо зиусхьаными зыкъигъэлъэгъуагъэп.
- ТIуми тихасэ къызфэмыкIон ушъхьагъу яI. Апэрэм 
уиджасус гъэр тичIыгу къыщырищэкIыгъ, ятIонэрэм 
ышыпхъу Хьамырзэкъо зэшмэ азыфагу тхьамыкIагъо 
къыдигъэтэджагъ.
- Тызыфаугъоигъэ Хьамырзэкъохэр тэ щыIэха, 
Алымджэрый? - къэзэрэгъэбырсырыщтыгъэхэ фэкъолIхэр 
Хьаджрэт Нэкъарэ зелъэгъухэм, зиусхьаным еупчIыгъ.
Алымджэрые къыIощтыгъэр къезымыгъэухыгъэ 
фэкъолI горэ адыкIэ щызэхэт купым къыхэджыкIыгъ:
- Тызэжъугъажэрэр сыда, Нэкъар, хасэр къызэIух.

--- Page 631 ---

- Нэкъарэ тифэкъолI пащэ емыпэсыгъэ пшъэрылъ 
фэтэшъумыгъэшI,- нэмыкI фэкъолI горэми ыдагъэп,- 
тызэфэзгъэсыгъэмэ, алсэфэр ол-сэфэр ефэндхэм язэщытхъужь арэухи, хасэр къызэIуарэх. Муары, ахэри 
къэкIох.
Абдулахь ефэндым ыбгъуитIукIэ Хьамырзэкъо зэшхэр - Аслъанчэрыерэ Адыл-Джэрыерэ - готхэу, ахэмэ 
ауж ефэнд заулэ итэу къэлъэгъуагъэх. 
Абдулахь ефэндыр хэсакIомэ къяджагъ:
- Алахь лъапIэу лъагэу къытшъхьащытым иIумэт 
быслъымэнхэр, къыблэм тынэIу фэтэжъугъэгъази, псэпэшIэ дыухь къэтэжъугъэхь.- Нэбгырэ шъищ фэдизмэ 
аIэхэр дагъэчъаехи, Iупчъапчъэхэзэ заулэрэ Тхьэм зелъэIухэм, ыпкъ пытэ зэхэлъыкIэкIэ ефэндышъо зытемытым 
джыри къыIуагъ: - Зидыухь къабыл зыфэхъунхэ быслъымэнхэр, джы шъузэлъыIукIоти, хэсэ утыгур къэшъуухъурэихь. Илъэс пчъагъэрэ лъышIэжьым зэригъэпыигъэхэ 
Хьамырзэкъо зэшхэр, Аслъанчэрыерэ Адыл-Джэрыерэ, 
шъуигунахьшIагъэ къышъуфэзгъэгъущт Алахь гукIэгъушIыр 
шъугу илъэу хэсэ пашъхьэм шъукъиуцу, шъунэIу зэфэжъугъаз.
- Джансэид ефэнд гъэсагъэр тимыIэ фэдэу,- Гуфэс 
хэгъумытIымыкIыгъ,- хыкIыбым къытфикIыгъэ тыркум 
ыIорэр фэтэшIэ.
- Шъуисэхэр къишъухыхи, ахэр зэпэшъумыIэтыжьынхэу шъулъэгуанджэмэ ащызэпышъукIых! - Ефэндыр 
зытепхъэшыхьагъэ зэшмэ ар зашIэм, яшъэбэкIыжьыгъ: - 
Джы зэш гупсэгъэ фабэкIэ IаплI зэшъущэкIыжь. Амин 
шъуIо, Алахьталым зэригъэшIужьыгъэхэ Хьамырзэкъо 
зэшхэм шIу фэшъхьаф азыфагу дэмылъынэу, джасусхэр 
къышъухэзытIупщыхьэхэрэм гъэзэуат зао ятшIылIэжьынэу 
дыухь-нэузыр къызыфэтэжъугъэхьыжь. Типый урыс 
джаур хэр шъуикъэмэ папцIэхэм апэрэкIуадэх! Алахьым 
иIоф ухыгъэмэ атемыгущыIэжьхэми, къэупчIэ зышIоигъо 
шъухэтмэ, Ащ лIыкIо сыкъызышъуфишIыгъэкIэ, джэуап 
зафэ къышъостыжьын.
Шы пырхъ макъэрэ цIыф пскэ макъэрэ щэхъу къэмыIоу 
мэз гъэхъунэр кIымсымым зэлъиштагъ.
"Мыщ сыд къытиIо-тигъашIэми, тфэшъуаш…- Джансэид щхыпцIи, ыгу къыфихьагъэр нэкIэ Нэкъарэ ригъашIэзэ, 
зэриIожьыгъ: - Къэрэмырзэ Тембулат мыщ пае къысиIогъагъэхэр сшIошъ згъэхъугъагъэхэп шъхьае, ефэнд къодыеп мыр… Тамбыем игъэр нахьи нахь цIыф щынагъу, 
тызыхэмыкIыжьын бэлахь тыхидзэщт. Торнау джасусым 
мыщ икъэбар ешIэ аIуагъэшъ, зыгорэущтэу тыщигъэгъозэгъагъэмэ, дэгъугъэ…"
ФэкъолI лIыжъхэм апэмычыжьэу щызэхэт ныбжьыкIэхэм Дэдай мыгузажъоу къахэкIи, хэсэ утыгум къызехьэм, 
къыIощтым ыгъапэщтыгъэхэ нахьыжъхэри нахьыкIэхэри 
езэрэгъэплъыгъэх, Джансэиди игупшысэмэ къахэужьыгъ, 
Абдулахь ефэндыми, къешIэкIыгъэмэ гу алъаримыгъатэу, 
пкъыкIэ зырищыгъ.
- Сыд сэIо мы шъхьэпэе делэр зыфаер…- ЗилъышIэжь 
зыфаукъэбзыжьыгъэ Хьамырзэкъо Аслъанчэрые гъумыгъуи, зэнэгуещтыгъэр ымыушъэфэу тырку ефэндым 
риIуагъ: - Мыр зыгорэм къыуIушыгъ…- ЕтIанэ Дэдай 
фидзыгъ: - Сыда, бетэмал, хэсакIохэм ялыеу о узыгъэгумэкIырэр, модэ уянэ къыоджэжьы.
- Хэт фэдэми, зиусхьан,- Абдулахь ефэндыр Хьамырзэкъом еушъыигъ,- утыгум къихьагъэм, ащ Iуш-мыIуш 
фэIуагъэп, зыфаер къерэIу. ТыкъыодэIу, Алахьым ынэшIу 
зыщыфэн быслъымэн фэкъолI.
- Сэ о сыкъыоупчIы сшIоигъуагъ, ефэнд, ау зимэхъэджагъэ Алахьым ыпашъхьэ щытыукъэбзыжьыгъэ сызыушъхьакIугъэ Хьамырзэкъо зиусхьаным сызыпебжъэожьырэ уж ары о сыкъызыоупчIыщтыр,- хасэмэ къащыгущыIэзэ есагъэм фэдэу Дэдай губзыгъэ-IупкIэу къыIуи, 
зэхэзыхыгъэмэ агъэшIагъоу Хьамырзэкъом фидзыжьыгъ: - 
Зиусхьаныр, Абдзахэ щыпшIэгъэ мыхъуныр Алахьым 
ыпашъхьэ къызэрэщыпфэдгъэгъугъэр зыщыогъэгъупшэ. 
Сянэ тхьамыкIэр къысэджэжьмэ, сыкIожьын, ау ащ ишIэ 
хэмылъэу мыщ сыкъэкIуагъэп. Арэп, Абдулахь ефэндыр, 
тиефэнд нахьи о унахь азанэджэ Iаза?
- Хьау, Алахьым ынэшIу зыщифэн быслъымэн, тамбыехьэблэ джэмэхьатым илъэIу фэсшIагъ.
- Армэ хъун…- Дэдай къыраIуагъэм езэгъи, псынкIэу 
еупчIыжьыгъ: - Адэ сыда ащыгъум угъымэ, тыгу бгъэкIодызэ, азан укъызыкIытфеджэрэр?
- Зэхэшъухыгъа, хэсакIохэр, Алахьым ынэшIу зыщифэгъэ Дэдай фэкъолIым иупчIэ? - Абдулахь зыхэт ефэндмэ 
къахэкIи, Дэдай дэжь къекIолIагъ.- ЦIыфхэр зэлъэIухэу 
Ежь зыми емылъэIужьырэ Алахьым идунэе хьаф тызэрэщымытхъэрэр, джэхьнэм лъэмыджым тызэрэтетыр шъущысымыгъэгъупшэнэу азан седжэ. Ау тэ, быслъымэнхэм, 
джэнэт дахэ къызэрэтпыщылъым тыкIэжъугъэгушIузэ, 
къышъокIугъэ джаурхэр гъэзэуат машIом ежъугъэстых! 
Джы къэупчIэн-къэгущыIэн зыщымыIэкIэ, Хьамырзэкъо 
зэшмэ яIанэ, бэрэчэт-босын, шъурагъэблагъэ. НекIо, 
Дэдай, Алахьталэм тызыфелъэIугъэ зэшхэм ярызыкъ 
зыIудгъэфэн.
- Хьау, хьау, ефэнд, зыпсэ агъэгъурэ былымхэм 
шъуатэ атезышъухьажьхэрэм сащыщэп сэ, ар сяни къысфидэнэп,- Дэдай къэгузэжъуагъ, зэгорэм Абдулахь 
тыркум фэгъэхьыгъэу Торнау штабс-капитаным Тамбыем 
къариIогъагъэр ыушъэфыгъэп.- ЕтIани мы Хьамырзэкъор, 
орэп, Адыл-Джэрый, зыфасIорэр, уятэ зэкIодылIэгъэ 
Аслъанчэрыеу сицыхьэ зытемылъыр ары…
- Сыдэу непэ, зи сIонэп сIогъагъэ шъхьае, губзыгъэ 
укъытхэхъухьагъа? - Хьамырзэкъо Аслъанчэрые ерагъэу 
зиIажэзэ, Дэдай къыIорэр зэпиутыгъ.- Бащэ къэоIо.
- КъэсэIо,- Дэдай къыфэгубжыгъэм фидзыжьыгъ,- 
узгъэшIожьыгъэ Абдулахь ефэндыр зэрэтырку джасусыр 
зыщыбгъэгъупшэжьыгъэшъ!
Абдулахь ыкIыбыкIэ щаIуагъэм къыкIигъэщтагъэу, 
Дэдай къеушъыигъ:
- НекIо, сикIал, Джансэид хьаджэм пфитхыгъагъэ 
дыухьэм ипIалъэ икIыгъэкIэ сенэгуе, кIэпсыбзэу сэр дэдэм 
пфэстхын.
- Ар оIуа, ефэнд? - Дэдай ынэхэр зэтеплъхэу къызэтеуцуагъ.
- Ары, ары, некIо, Алахьым илIыкIо Абдулахь ефэндым 
ишIуагъэ къыокIыщт…- зыгу къыфэплъыщтыгъэ Хьамырзэкъори джы Дэдай еIэсэкIыгъ.
- Мохэмэ Дэдай тхьамыкIэр агъэIорыжъоры.- Брагъунэ Мишкэ Джансэидрэ Нэкъарэрэ ариIуагъ, ыкъо 
Гуфэси еIушъэшъагъ: - Модэ, кIалэ, Дэдай къахэщыжь.
ХХХIX
Абдзэхэ хасэр зыщаухыгъэм мэфэ заулэ тешIагъэу 
Хьамырзэкъомрэ Тамбыемрэ ямэз тыгъужъ гъолъыпIэ 
щызэIукIагъэх.

--- Page 632 ---

Бжыхьэ ухыпIэмрэ кIымэфэ къежьапIэмрэ яохътагъэти, 
мафэр фэбагъэп. ПIэлъэ гъэнэфагъэм апэу къекIолIэгъэ 
Хьамырзэкъо Аслъанчэрые пщэмэ аупIыцIэгъэ уашъор 
зэрэхьылъэм фэдэу ыгуи хьылъэу чъыг лъэпсэ пхъэтэ къэжъым тес. ТIэкIу къэгужъогъэ Тамбыер шым къызепсыхым, 
пкъы хэIэтыкI макIэ фишIызэ, риIуагъ:
- Угу шIумэ, зиусхьан, къэтIыс.
- Сэ сыгу шIу, Аслъанчэрый, ау о уизытет зыфэсхьыщтыр сшIэрэп. СфэлъэкIыщтымкIэ амал сыпфэхъун.
- СцIэ дахэу къеоIо, Тамбыер…
- Сыда, пцIэ дахэкIэ къэсымыIонэу тызэпыя?
- СшIэрэп ныIа…
- ХъорыбзэкIэ тызэдэмыгущыIэнэу тIуагъэба, зиусхьан?
- ТIуагъэ, Тамбыер… Ау ар къэбгъэшъыпкъэжьырэп.
- Хьамырзэкъор!..- къызэраушъхьакIугъэр зыфэмыщэчыгъэ Тамбыер къызыщытэджыкIыгъ.
- Тамбыер, уитэмакъ кIэлъыкIыгъэ зэ хэнэжь! - Хьамырзэкъор Тамбыем фэгубжыгъ.- Укъысшъхьащымытэуи 
къэтIыс.
- СыкъэтIысын, ау зыкъызэрэстебгъэпщыхьэрэр 
зэспэсыжьырэп.
- Ар зытесшIыхьан сиIэшъ ары.
- Урыс гъэрыр арымэ, ащ иIоф бэшIагъэ зытыухыгъэр.
- Зигугъу пшIырэр Iыгъын-гъэшхэнэу хэта зищыкIагъэр?.. Ау къыосэIо, шыкIэпщынэ уфеозэ бгъашIорэм 
къотэгъу шъэфхэр Абдзахэ щыриIэхэшъ, тызэрэщыгугъэу 
ар къытфычIэкIыжьыщтэп.
- А къотэгъухэм цIэ яIэба? - гугъуемылIэу тIысыжьыгъагъэ Тамбыем ышъхьэшхо къыпхъотагъ.
- Шъэфыр шъхьэихыгъэнчъэми, ар зыушъэфрэм цIэ 
иI, ау уигъунэгъу Дэдай щорэм фэдэп ар… Щорэми, 
плъэгъугъэба ащ хасэм зыкъызэрэщысфишIыгъэр?.. Делэ 
Iаджи агъэIорыжъорэу чылэмэ адэс… Ау сыгу къызэрэуабгъэрэр сыушъэфынэп. Ар сэ къыосымыIомэ, хэт къы уиIон. 
Къэбэртайи, Уарп Iушъуи, Абдзахи орырэ сэрырэ ащызэдэтлъэгъугъэ къинхэр зыщыбгъэгъупшэжьыгъэхэу гу 
чъыIэ къысфыуиI. Зымэфэрэ хасэм ар къыщыбгъэлъэгъуагъ. Хэт къэгущыIэщт заIом, утыгум укъихьанти, 
гущыIэшIу къысфэпIоным ычIыпIэкIэ, уигъунэгъу шъхьэубатэр къызыхэшъутIупщи, зыгу къысфэмышIухэр жъугъэтхъэжьыгъэх.

--- Page 633 ---

- Зимафэ мэфишъэкIэ Алахьым ыгъэбагъозэ ыгъэпсэун, Аслъанчэрый,- къедаорэм Тамбыер фэлъаIозэ, 
зэрэфэмыразэр фидзыжьыгъ,- зэгъэшIужь хасэм о 
зыщымыусыжьыгъэу сэ сыдэущтэу гущыIэшIу къыщыпфэсIощтыгъа?
- Ащыгъум, Тамбыер, къысагъэшIужьыгъэ тиунэкъощ 
ыгу ори укъегущыIыкIы.
- КъызгурыIорэп, зиусхьан,- зыми щымыгъуазэ фэдэу 
Тамбыем зишIыгъ.
- КъыбгурымыIоми, джары ащи къысфидзыгъагъэр. 
Шъыпкъэмэ, сэлам зэхыжьыгъо тишъумыгъафэу Уарп 
Iушъо гъогум тежъугъэхьажьыгъэу аIо.
- Адыл-Джэрые уиунэкъощым гъогумаф зэретIуагъэр 
шъыпкъэ. Сэ сизэкъуагъэп, Нэкъари, Джансэиди, Брагъунэри сигъусагъэх.
- Куп шIагъо шъухъущтыгъ…- Хьамырзэкъор къызыщылъэти, ионэш екIолIэжьызэ, къызэриIокIыгъ: - Джары 
шъэогъу-шъыпкъагъэр зыщаушэтырэр… Алахьым лIыкIо 
къытфишIыгъэ Абдулахь ефэндым темыфэхэрэр ешъумыIуалIэх, шъукIэгъожьын…
- Зиусхьан,- Тамбыер Хьамырзэкъом еджагъ,- къапIо пшIоигъор джыри къызгурыIуагъэп.
- Тамбыер, делэ зыкъысфэмышI!
- СыуушъхьакIунэу ара мыщ сыкъызыфэпщагъэр?!
- БэшIагъэ шъхьэкIончъэу дунаим узытетыр!
- Хьамырзэкъор! - Тамбыем икъамэ къырипхъотыгъ.
- Зы лъэбэкъу, Тамбыер, къэдзи, уздэхъугъэр амышIэу уIуезгъэхын! - Хьамырзэкъом иш зыдыригъэдзыйи, 
тыгъужъ гъолъыпIэм Iучъыжьыгъ. Ау къэзгъэзэжьыгъэ 
шыум Тамбыем зыкъыригъэшIэжьыгъ: - Узаф, Аслъанбэч, 
узаф, зиусхьан, къысфэгъэгъу, сиплъырыгъэ къызытезгъэкIуагъ.
- Адэ ары, Аслъанчэрый… ЕтIани утэмакъ кIэкI къызыуасIокIэ, угу къысэбгъэ. КIэлэгъэ-плъырыгъэ къызыдызепхьэу ощ нахьи сынахьыжъыба, зиусхьан? Орырэ сэрырэ 
пыи тызэфэхъумэ, хэхэсыкIэ тызылъытэрэ абдзэхэ пхъэцмэ 
сыдэу зыкъытфашIын?..
- Тхьэуегъэпсэу, Аслъанбэч. Аущтэу оIомэ, сэ сыгу 
илъыри къыосIон. Сиунэкъощ Адыл-Джэрые IупэкIэ 
сешIужьыгъэми, ащ къысишIагъэр фэзгъэгъущтэп. Гощэфыжь сыгу илъэу, синэплъэгъу хэмыкIэу сыдэущтэу хасэм 
сыкъыщыбгъэгущыIэщтыгъа?
- Бын-унагъо ухъужьыгъэу, сыд илIэужыгъуа зызэбгъэухыжьырэр?
- Ар о къыбгурыIощтэп, зиусхьан,- Хьамырзэкъор 
хэщэтыкIыгъ.
- КъызгурыIорэпышъ, джэуап къептыжьыщт… ШIулъэгъур Iахьмыгощ зыкIаIорэр сижъышъхьэм сэбгъэшIэжьыгъ, зиусхьан.- Зыгу зыфэгъущтыгъэ Хьамырзэкъом 
Тамбыер есэмэркъэужьызэ, еупчIыжьыгъ: - Ащыгъум 
ежь Адыл-Джэрые сыдэущтэу зыкъыпфишIыщт?
- Зятэ уукIыгъэм сыдэущтэу зыкъыпфишIын?..- 
КъэупчIи, джэуап зэритыжьыгъ: - ТызэшIужьыгъэр ыцIэу 
дунаим тызэдытетыщт. ЦIыфмэ апашъхьэ зыщытыукъэбзыжьыгъэмэ, ари зыгорэу хъун. Ащ нахьи, Аслъанбэч, 
тиурыс гъэр сегъапэ: умыгъашIо, ыныбэ щыгъакI, епхыгъэу 
Iыгъ. Зэрэгъэрыр, зэрэамалынчъэр зыдедгъэшIэжьымэ, 
псынкIэу ищэфыжьыпкIэ къаригъэхьыщт. Засси, Вельяминэми цыхьэ афимышIэу Тифлис щыIагъэ Къэрэмырзэ 
Тембулат гущыIэгъу къызэрэсфэхъугъэмкIэ, щэфыжьыпкIэмкIэ шъузэмыблэжь урыс пачъыхьэми къариIуагъ.
- Джы къыбгурыIуагъа джасусыр зыфэзгъашIорэр?
- Джаур пачъыхьэм ыIорэр пшIошъ мэхъуа, зиусхьан? - 
Хьамырзэкъом къыIуагъэр ардэдэм риутыжьи, тепхъэшыхьажьыгъ: - Пшъэхъурэ гъаблэрэ джасусым ищыкIагъэр!
- ЗгъэнэIуагъэм сенэгуе джаущтэу сыдэзекIонкIэ.
- Уемынэгуй, зэрэфэшъуашэу дэзекIу!
- АщкIи, Аслъанчэрый, уицыхьэ къыстегъэлъ. Ау 
къотэгъухэу зыфэпIуагъэмэ Къэрэмырзэри ахэтына, 
зиусхьан?
- Ащ изакъоп.
- Нэкъари сицыхьэ телъэп.
- Нахь чыжьэуи Iабэ.
- Брагъунэмрэ Джансэидрэ ацIэ къесымыIощтымэ, 
сшIэрэп.
- Тамбыер, джасусым зытегъэпхъэшыхьи, ащ икъотэгъухэри шIэхэу къэнэфэщтых.

--- Page 634 ---

ХL
ОтIы-псытIэ мэфэ шхъуантIэр чъыIэми, Торнау штабскапитаныр зыщаIыгъ хьакIэщыр фабэ.
Тамбые Аслъанбэч игумышIуныгъэ къызыхимыгъэщэу 
унэм къихьагъ, джэныкъо машIом пэIабэ фэдэзэ, къэупчIагъ:
- Уиунэ фабэ, гъомылэми ущыкIэрэп, гъунэгъухэри 
къыпфехьэх арба, Федор-Федор?
- Ары, зиусхьан. Сызэрэмышъхьафитыр ары нахь, 
зэкIэмкIи сыпфэраз.
- Сэ сыпфэразэп! - Тамбыем игъэр фыпиупкIыгъ.
- Мыхъун къысэшъулъэгъулIагъэмэ, зызгъэтэрэзыжьын.
- Мыхъун закIэкIэ укъыддэпсэу. Ушъхьагъу улъыхъузэ, 
уищэфыжьыпкIэ зызыфебгъэукIыхьэрэр сыда?
- Зы чапычи къызылъязгъэтыщтэп!
- Зеогъанэмэ, оркIэ нахь дэй.
- ОркIи ар нахьышIоп.
- УтIэпыкIыжьынэу огугъэмэ, узыщыгугъырэр пщыдгъэгъупшэн,- Тамбыер щхыпцIи, унэм иджыкIыгъ.- Накъыжъ, моу къакIо!
ГъучI пшъэхъур ытамэ къелэлэхэу Накъыжъ унэм 
къихьагъ1. КъыфыряIэ гухэлъыр Торнау къыгурыIуи, 
зэмыжэгъэ шъхьакIом ынэхэр къыригъэкIотыгъэх.
- Унэ къысфимыгъэкIэу зысэгъэпх! - Хъурджаныр 
зыпшъэ ралъхьэщтыгъэ гъэрым Тамбыер техъупкIи, ар 
зыкIишIагъэр риIожьыгъ: - Тхьэмафэ псэу сыдэсыщтэп, 
1 "…ТызэIукIэ къэс сызэращэфыжьыщтым икъэбар Тамбыем 
къыригъажьэщтыгъ,- Торнау штабс-капитаным ыгу къэкIыжьы,- 
ары къэси сызэрэтегущыIыкIыщтым сыпылъыгъ. ТитIуи тегупшысэщтыгъ: ежь анахь лъапIэу сызэрарищэжьыщтым фэягъ, сэ сыд 
ишIыкIэми шъхьафит зызэрэсшIыжьыщтыр сигугъыгъ. Ау гъэр пэпчъ 
къыпыщылъ анахь ушэтын тхьамыкIагъор сэри сапэ илъыгъ. Мэфэ 
заулэ къэтынэу Тамбыер гъогу техьащтыти, пхъашэу къысэкъэрэгъулэхэу рагъэжьагъ. Зэгорэм Тамбыем пшъэхъу кIыхьэр зытамэ 
къелэлэхырэ Накъыжъ къысфищагъ. Сэ ащ фэдэ сежагъэпти, 
джынэуз сыкъэхъугъ. Тамбыем икъамэрэ икIэрахъорэ къыгоспхъот 
сшIоигъоу синэплъэгъу афэсыдзыгъэти, гу къыслъызытагъэ зиусхьаныр зы лъэбэкъукIэ зэкIэкIуагъ. Ардэдэм Iашэр зыпылъ бгырыпхыр 
ыбг рихи, пчъэ кIыбым дидзэзэ, цIыфмэ яджагъ. Унэм цIыфхэри 
изы къэхъугъэх. Бэ хъухэрэмрэ кIуачIэмрэ уябэныныр пкIэнчъагъ, 
пшъэхъур спшъэ къыралъхьагъ…"

--- Page 635 ---

хэт ышIэра пшъхьэ къихьащтыр… Мыщ икъэкIо-накIохэми, 
Накъыжъ, щягъэгъэт.
- Сиоркъ-забытыгъэ ушIомылIыкIэу къысэпшIагъэр 
къыоспэсырэп, зиусхьан… 
- Тэ къытэшъушIагъэр зэтэпэсыжьа?! - Тамбыем 
фидзыжьи, унэм икIызэ, къыфигъэпытэжьыгъ: - Зэгупшысэжьи, зызэрябгъэщэфыжьыщтым уфэхьазырэу сыкъэгъэкIожь.
ГъэрыцIэр зыхьызэ джы нэс агъэшIогъэ урыс забытым 
зэрэдэзекIогъэхэ шIыкIэр зыгу рихьыщтыгъэ-римыхьыщтыгъэхэ джэхэшъотетхэу пщым къыщэгъагъэхэри Тамбыем дикIодыкIыжьыхи, пчъэ еутэкIым зытхьакIумэ риутыгъэхэ Торнаурэ Накъыжърэ зэмыплъ-зэфычIэплъыхэу 
унэм къызэдинагъэх. ЧылапшъэмкIэ хьэ хьакъу макъэхэр 
къыщыIугъэх. Щэджэгъо уахътэр къызэрэблагъэрэр 
къыозыгъашIэрэ щыдыри Мэрзыхъуае зыхэс хьэблэ гъунэгъумкIэ къыщыджагъ, тыдэ сыд къыщыхъугъэми зыхэзымыгъэнырэ Дэдай ымакъи къэIугъ. Бжыхьэ ощхыцэ 
жъ гъэихэри жьыбгъэм шъхьаныгъупчъэм къытыретакъох, 
къэбэкъ лъэныкъом иIусысыхьэ зэпымыуи гур зэпекIы.
- Джары сэ къыуаIорэр афашI къызыкIыуасIощтыгъэр.- Унэм иуцогъэ кIым-сым хьылъэр зыфэмыщэчыщтыгъэ Накъыжъ гъумыгъугъэ, етIанэ джы ежь нахь 
зэрэлъэшыр зыдишIэжьызэ, фэгубжыгъ: - УкъысфычIэплъэу ущымыт, тIыс! - Дэдайрэ Хъанрэ шъхьаныгъупчъэм 
къиплъэхэу зелъэгъум, Тамбыем къыфигъэпытэгъагъэр 
ыгу къэкIыжьызэ, Iэбжым афишIыгъ.- ШъуIукI, сыда шъори 
зыуж шъуитыр? - Пшъэхъур джэхашъом щызылъэшъузэ, 
тIысыжьыщтыгъэ штабс-капитаныр щхыгъэти, фидзыгъ: - 
Сыда ори узыфэщхырэр?
Пшъэхъунэхэр щыгъыжъые фэдэу зыпчъыщтыгъэ 
Торнау джэуап къытыжьыгъэп. Ар джыдэдэм зэгупшысэрэр Тамбыем иелбэт шэсыкI: "Тхьамэфэ псэум къэтынэу 
зыдэкIуагъэм сыда къыщишIэщтыр? КъыспигъэтIысхьагъэм 
ар ешIэкIэ сыгугъэрэп. ЕшIэми, хьэм фэдэу фэшъыпкъэшъ, 
къыуиIощтэп. ЗыгорэкIэ, сэ сыриушъхьагъоу, Засс генералым дзэр Абдзахэ къырищэмэ?.. ГъэщынагъэкIэ сыратыжьынэу къыщэхъумэ, хэукъо. Абдзахэхэр, Брагъунэм 
зэриIоу, IашэкIэ бгъэщынэнхэ цIыфхэп, ахэмэ ячIыгурэ 
яуашъорэ къаухъумэжьырэр. Сэ сыхэта хэгъэгур къысфэгумэкIынэу? Цыхьэ къызэрэсфашIыгъэ-къызэрэсщыгугъыгъэхэ пшъэрылъыр згъэцэкIагъэп, имыщыкIэгъэ мыIуапхъэхэр зэмышIухэ-зэщыгугъыжьыхэрэм азыфагу, тыркухэмрэ инджылызхэмрэ IэубытыпIэ язгъэшIыхэу, къыдэзгъэтэджагъ. Сэщ фэдэ Iаджи ахэмэ язэо гъогухэм 
атекIодагъэх, ацIэхэри алъэкъуацIэхэри сэпэ утысэ ащыхъугъэх. Ау скIуачIэрэ сисэнаущыгъэрэ къахьыщтыр, агу 
сыкъэрэкIыжь-сащэрэгъупш фаеми, сэр-сэрэу зыфэсшIэжьыщт! Сыдигъу?..- Штабс-капитаныр гукIэ зэупчIыжьи, 
зыдэхьащхыжьыгъ: - ПшъэхъукIэ уамыпхызэ умышIагъэр 
сыдигъу зыпшIэжьыщтыр?.. Спшъэ илъ хъурджаным 
иIункIыбзэ мыщ ыIыгъымэ, нычэпэ ар зыгорэущтэу къыIэкIэ сыутын. ЫмыIыгъымэ?.. Тамбыем зыдырихьыжьагъэмэ? 
СыцIыфыба, ащ фэдэ къысишIэнэп, ар хэт зэхихми, къыригъэкIунэп…"
- Хъурджаным спшъэ екъузы…- IункIыбзэр Накъыжъ 
ыIыгъымэ зэригъэшIэнэу штабс-капитаным къыIуагъ.
- Сыгу зэбгъэгъунэу уфай ара?..- Накъыжъ тхьагъэпцIышъо IупэкIэ щхыпцIызэ еупчIи, джэуап ритыжьыгъ: - 
УиIэхъу зэрэланлэр слъэгъурэба сэ…- ПсынкIэу къыIуапхъотыгъэ пчъэм Мэрзыхъое лIыжъыр къыдэкIыгъ, ащ 
ыкIыб Дэдайрэ Хъанрэ къыдэплъыгъэх.- Сыд шъузыфаер?! - унэм къихьагъэмэ Накъыжъ апэуцугъ.- Джасусым къыфакIохэрэр къисымыгъэхьанхэу Аслъанбэч 
зиусхьаным сэ къысфигъэпытагъ.
- Узэкъэрэгъулэрэр птетхынэу тыкъэкIуагъэп тэ,- 
гъэрым телъ пшъэхъур Мэрзыхъуае шIоемыкIоу къыIуи, 
инахьыжъыгъэ къызфигъэфедэзэ, текууагъ,- IукIот зэраIуа гъэр орба, кIал!
- Мы къысфагъэшъошэгъэ Iофым, нахьыкIэгъэнахьыжъыгъэ зэримыIэр сшIэзэ, Мэрзыхъуай, сыIукIотын…- зышIомыдэеу Накъыжъ къыIуагъ.- Ау Дэдайрэ 
Хъанрэ мы унэм яIоф илъэп.
- Сэ паIо зэрэсщыгъыр зыщымыгъэгъупш!..- Дэдай 
псынкIэу Накъыжъ фидзыжьи, пшъэшъэжъыем еIэсэкIыгъ: - О джы утхэкIыжьыми хъущт, Хъан. Аслъанкози 
зигъэрэхьатынэу еIу.
- Сэ къэзгъэшIагъэм, Федор-Федор, гъэрыбэ слъэгъугъэ,- тIыси, заулэрэ щысыгъэу Мэрзыхъуай лIыжъым 
къыIо шIоигъор чыжьэкIэ къыригъэжьагъ,- сэри зытIозыщэ, Астрахъан лъэныкъом къэзэкъ теокIэ тыкIо зэхъур 
ары, гъэрыпIэхэм сарыфэгъагъ, бэрэ зясымыгъэIыгъэу 

--- Page 636 ---

са къыIэпыкIыжьыщтыгъэ. Сэшхо уIэгъэ тыркъо заули 
скIышъо телъыми, сижъышъхьэ мафэу, олъэгъу, уапашъхьэ сис. О джыри уныбжьыкI, уинасып къэкIогъу…
- Мэрзыхъуай, шъхьэкIэфэныгъэ къыпфэсшIызэ,- 
Накъыжъ къэгузэжъуагъ,- джыри зэ къыосэIо: мыр 
хэбгъэхьажьынэу темыгъэгушIухь.
- Нахьыжъым игущыIэ зэпымыгъэунэу ори тхьапшрэ 
къыуаIуагъа?! - Зыфэе дэдэр зэхэзыхыгъэ Дэдай Накъыжъ 
фидзыжьи, зэрэгулъытэнчъэр ыгъэшIагъозэ, кIэнэкIэжьыгъ: - ПшъэхъукIэ ешъупхыгъэр хэхьажьышъуна…
- Мыщ ыIорэр, Мэрзыхъуай, пшIошъ умыгъэхъу. 
Мыхэр, джаурымрэ мырырэ, зэкъотых.
- Щыжъугъэт! - Зыгухэр зэфэмышIухэ нэбгыритIур 
джыри зэпыпкIэнхэу зежьэхэм, Мэрзыхъуае афидагъэп: - 
ЛIы епхыгъэм ыпашъхьэ мыхъунхэр щышъуIохэу, сэри 
шъукъысэмыплъэу. Модэ, Накъыжъ, джыдэдэм слъэгъу зэ, Федор-Федор ыпшъэ хъурджаныр ишъух. Ары, ары, 
орэп ар зышIэрэр, сэры озгъашIэрэр! О пчIыпIэкIэ сэ ащ 
секъэрэгъулэщт: тIуми шъутшъхьэщыкIи, рэхьатэу тыжъугъэгущыI.
- Мыдэ Мэрзыхъуай нахьыжъым ыгу къэкIыгъэр,- 
зэмыжэгъэ-зэхихыгъэм Накъыжъ къызыIуригъэпхъотыгъ.- Армэ къысэупэсыгъэр, зы лъэбэкъуи унэм исыдзынэп. ЕтIани къыосIощтыр ошIа, пшъэхъу IункIыбзэр сIыгъэп 
сэ… Ащ нахьи, Мэрзыхъуай, ори ары, Дэдай, шъуитIо 
шъукъысэдэон нахьи, Федор-Федор жъугъэшхагъэмэ 
нахьышIугъ, иIанэ зэрэзэтет, зигъэгусагъэшъ, сфашхэрэп, 
пси сфешъорэп, Аслъанбэч зиусхьаныр къэкIожьыфэ зи 
зыIуимыгъэфэнэу еIо.
- Ар хъущтэп, Федор-Федор,- Мэрзыхъуае ыдагъэп,- шъхьакIом узэримыгъэшхэщтыр къызгурэIо, ау 
гъаблэм зебгъэгъэлIэныр емыкIу.
- Адэ ары,- Дэдайи Мэрзыхъуае дыригъэштагъ,- 
Джансэид хьаджэм зэриIоу, Алахьыми ар ыдэнэп.
- Мыхэмэ ятхьэ нэмыкI…- Накъыжъ къыригъэжьэгъэ 
къодыеу Къоджэнысэ гуащэр Аслъанкозрэ Хъанрэ игъусэхэу унэм къызехьэм, Мэрзыхъуай лIыжъыри Торнау 
штабс-капитаныри къэтэджыгъэх, нахьыжъым ыпашъхьэ 
щемытIысэхыгъагъэхэ Накъыжърэ Дэдайрэ пкъыкIэ зыфэсакъыжьыгъэх.

--- Page 637 ---

- ХьакIэщым къихъухьэрэр Хъан къыгурымыIоу садэжь къэчъагъэти, Аслъанкозрэ сэрырэ тыкъихьагъ, 
Мэрзыхъуай, емыкIу къысфэмылъэгъу, дэгъоу пшIагъэ 
ори мыхэмэ уакъызэрэхэхьагъэр,- нэ шIуцIэшхо чанхэмкIэ хьакIэщыр Къоджэнысэ къызэпиплъыхьи, хьаулыеу 
хъулъфыгъэмэ къазэрахащагъэр къызыхимыгъэщэу 
къыухыжьыгъ,- сышъухэплъэшъ, шъумамыркIай.
- Ары шъхьае,- гуащэм ыпашъхьэ Накъыжъ зэритыр 
щыгъупшэжьыгъэу къызыIуипхъотыгъ,- джаурым пшъэхъу 
зэрэтелъыр Мэрзыхъуай ыдэрэп.
- Адэ ыдэнэп! - Къоджэнысэ ылъэгъурэр шIоукIытагъоу къыпиупкIыгъ.- Джы нэс мыщ рамышIагъэр рашIэнэу, 
джасусмэ гъэшIэгъона, цIыфба мыр! Зиусхьаным пшъэхъу 
IункIыбзэр къызысфыщенэм, сэри ар къезгъэкIугъэп. Ма 
IункIыбзэр, пшъэхъур техыжь. ОзгъашIэрэр сэ зытесэлъхьажьы. ЕмыкIу къысфэмылъэгъущтымэ, Мэрзыхъуай, 
зиусхьаныр къэкIожьыфэ, сицыхьэ къыптелъышъ, тиурыс 
гъэр уфэплъырынэу сыолъэIущт.
- Сэры?..- Накъыжъ ынэхэр зэтеплъэхъукIыхэу 
къэупчIагъ.
- О Мэрзыхъуай нахьыжъым ыIорэр пшIэщт, зы залэкIи 
ублэкIыщтэп.- Гуащэм Накъыжъ къыфигъэпыти, унэм 
икIыжьызэ, Абдзэхэ хасэм къызэрэщыгущыIэгъагъэр ыгу 
къэкIыжьи, Дэдай ешъэбэкIыгъ: - НекIо, Дэдай, о мыхэмэ 
ахэпшIыхьан щыIэп.
- Сыда, Къоджэныс, сылыя сэ?
- Улыена, уянэ къыоджэжьмэ сэIошъ ары.
- Ары, ары, Къоджэныс, ори сызыгъапцIэрэмэ уакъыхэхьагъ,- Дэдай щхыпцIыгъэ,- гъэшIэгъон горэ къызэрэхъоу сянэкIэ ушъхьагъу къэшъогъоты… Сянэ къысэджэжьмэ, адэ сыкIожьын. Ау Мэрзыхъуай ыкъуитIу чылэм 
зыщыдэмысхэм, сэр-сэрэу, зыми иIоф хэмылъэу, нахьыжъым гъусэ зыфэсэшIыжьы. УкъэмыгумэкI, Мэрзыхъуай, сэ джыдэдэм къэзгъэзэжьыщт. Адэ ары, Къоджэныс, мощ фэдэ лIы Iасэм, джасусмэ гъэшIэгъона, пшъэхъу 
тыралъхьа!..- Дэдай ежь къыдэхъугъэмкIэ зышIошIыжьы зэ, Накъыжъ фычIэплъи, унэм икIыжьыщтыгъэхэ бзылъфыгъэхэм ауж ихьагъ. 
Бжыхьэ мэфэ кIакор бзыужъыем ыкIэ фэдиз зыIуагъэм 
тыригъэфагъ. Псышъо уашъом ыгъэбылъыгъэ тыгъэр 
зышъхьэщымыт пчэдыжьымрэ щэджагъомрэ зэхэкIокIэжьыгъо имыфэхэзэ, пчыхьэзэхэогъур къэсы. Охътэ 

--- Page 638 ---

гъэнэфагъэкIэ азэнэджэ макъэр Тамбыехьаблэ къышъхьэщымытаджэщтыгъэмэ, мафэр зынэсыгъэр къэшIэгъоягъ.
Мэрзыхъуаерэ Къоджэнысэ гуащэмрэ яхьатыркIэ 
пшъэхъур зытырахыжьыгъэ Торнау штабс-капитанэу пчэдыжьышхэр зыпашъхьэ изыгъэкIотыжьыгъагъэм джы 
зыкъишIэжьыгъэу гукIэ нахь пэблагъэ зыфэхъугъэ лIыжъымрэ ежьыррэ пчыхьэшъхьашхэ зэдашIыщтыгъ. Цыхьэ 
зыфимышIыщтыгъэ нэбгыритIумэ афэсакъыщтыгъэ Накъыжъи пчыхьэшъхьэшхэнчъэу зыкъигъэнагъэп: зигъэшъырытызэ адэтIысынкIэ къыримыгъэкIоу, Дэдай ядэжь 
зэрэчъэжьыгъэри игуапэу, пчъэ зэпахъэу къыгъэнагъэмкIэ даIозэ, лъэгуцэм щышхагъ. Унэм къызехьажьым, 
ошхэфэ зыгъапэщтыгъэмкIэ Мэрзыхъуай еупчIыгъ:
- ШъуитIо шъушхэнэу шъузэтIысым, нахьыжъ, шъослъэгъулIагъэр къызгурыIуагъэп: о дыухь къэпхьыгъ, 
модрэм къащ къызыфихьыжьыгъ.
- Тызэшхахэми, тызэмыупчIыжьэу, ар дэдэр тшIагъэ, 
сыда ащ мыхъунэу хэплъагъорэр?
- СшIэрэп ныIа, Абдулахь ефэндым ар ылъэгъугъэмэ, 
ыIощтыгъэр… Мыщ къол ешхы, тэ зыIудгъафэрэпышъ 
ары.
- Ара зыфапIорэр…- Мэрзыхъое лIыжъыр Iэплъэ кIжъые тIурысэмкIэ зыIулъэкIыхьажьызэ, щхыгъэ.- Нэгъойхэми, Къэрэмырзэ Тембулат илъэпкъэгъухэм, шыл ашхы, 
тэ тшхырэп нахь. Ау ащ пае къанэрэп тызэхэмыхьаныр, 
япшъэшъэ-шъаохэмкIэ Iахьыл-благъэ тызэфэмыхъуныр. 
Федор-Федор - чыристан, тэ тыбыслъымэн. Сэ къабыл 
сфэхъугъэ дыухьэр къэсэмыгъэхьымэ, пфэсыдэнэп. Мыщи 
ар дэдэр къыуишIэн.
- Дин зэфэшъхьафхэр зылэжьхэрэ цIыф зэмылъэпкъэгъухэр дунаим тетых,- джы нэс зи къэзымыIоу къэдаIощтыгъэ Торнау штабс-капитан чыристаныр дин Iофыгъохэр 
зэзыгъафэхэрэ быслъымэнхэм къахэгущыIи, ежь къыраIожьыщтым ежэзэ, къыухыжьыгъ: - Сычыристан нахь 
мышIэми, сэри къол сшхырэп.
- Мыдэ мыщ ыIорэр, Мэрзыхъуай,- Накъыжъ зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, къыкIэкуукIыгъ,- къол умышхэуи?!
- Сшхырэп, сIорэр пшIошъ хъуным пае мары дыухькъащ къызыфэсэхьыжьы, ащ нахьыбэри къолышх къысэмыIожь.

--- Page 639 ---

- Сыда ышIошъ зыкIэмыхъущтыр.- Мэрзыхъуай 
ишъы пкъэу урыс забыт-джасусым дыригъэштагъ, етIанэ 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Абдулахь тырку ефэндым 
ыIорэ пстэури шъушIошъ шъумыгъэхъу, Накъыжъ. ТимыщыкIэгъабэ ащ Абдзахэ щытегъаIокIэ енэгуягъо.
- Ары шъхьае, нахьыжъ,- Накъыжъ зэхихыгъэр джыри 
нахь ыгъэшIагъо-мэхъашэзэ, къэупчIагъ,- Абдулахь ефэндыр Алахь лъапIэу лъагэм илIыкIоба?
Зэмыжэгъэ упчIэм риIолIэщтыр ымышIэу Мэрзыхъуай 
лIыжъыр къызэтени, IэпыIэгъу лъыхъузэ, штабс-капитаным 
зыфычIэплъым, ошIэ-дэмышIэ джэуапэу къытыжьыгъэм 
ыгъэрэзагъ:
- Сэри "сыщэщэн хьаджэу" шъуичIыгу сыкъихьэгъагъ, 
сигухэлъ къыздэхъугъэп нахь…
- Зэхэшъухыгъа?..- унэм къихьажьыгъэ Дэдай 
ытхьакIумэ къыридзагъэм ыгъэгушIуагъэу, игумышIугъэ 
зыфидзырэр Мэрзыхъуайми Накъыжъми умышIэнэу 
къыхэкуукIыгъ.- ЕтIани шъо Абдулахь тыркум хасэм 
щесIуагъэр фэмышъуашэу шъуIуагъэ. Сяни зызэхехыжьым, къысэцIэцIагъ.
- Фэмышъуашэ епIуагъэп! - загъорэ Дэдай губзыгъэ 
зэрэхъурэр Мэрзыхъуае ыгъэшIагъозэ, Iазэ горэ мыщ 
фэгъэплъагъэмэ, хъужьыщтыгъэ ыIозэ, дыригъэштагъ.- 
А тыркумкIэ угу хэзгъэкIырэм сэ сыфэгъэзагъ. Уянэ сыдэу 
щыта, Дэдай?
- Сяни? - Янэ къызэрэкIэупчIагъэр Дэдай игуапэу 
къэупчIэжьи, фэчэфэу джэуап къытыжьыгъ: - Къоджэнысэ 
гуащэм пчыхьэшъхьашхэ къыфаригъэхьыгъэти, згъэшхагъэ. Сэри, шъушIэрэба сянэ зыфэдэр, симыгъашхэу унэм 
сыкъыригъэкIыгъэп. Тхьэуегъэпсэу, Мэрзыхъуай, сянэ 
зэрэзыщышъумыгъэгъупшэрэмкIэ. Джансэид хьаджэм 
идыухь сяни сэри ишIуагъэ къытэкIыгъ. Чыжьэу мыкIоми, 
сянэ ышъхьэ еIыгъыжьы.
- Ар дэгъу, сигуапэ, Алахьым ынэшIу янэрэ ыкъорэ 
къышъущеф, Ащ ишIэ зыхэлъ Джансэид хьаджэм ипсэпэшIагъи зыщышъумыгъэгъупш.- ЗыIупшIэхэр IузышхыкIыжьызэ, къэдаIощтыгъэ Накъыжъ дахэ зэраIогъэ Дэдай 
пимыгъэпкIэнэу, адыгэ дунаим зэрэщыгъуазэу урыс 
дунаими хэшIыкI зэрэфыриIэр штабс-капитаным ригъашIэ 
шIоигъоу еупчIыгъ: - Урысые пачъыхьабз Катаринэм сыд 

--- Page 640 ---

икъэбар, ипсэукI, Федор-Федор? УкъызэрэтфигъэкIуагъэмкIэ ар хэукъуагъ1. 
- Екатеринэ урыс пачъыхьэр, Мэрзыхъуай,- Торнау 
штабс-капитаныр гукIэ щхыпцIыгъэ,- бэшIагъэ зыщымыIэжьыр.
- Ара, олахьэ сымышIагъэ… А пачъыхьабзыр дунаим 
ехыжьыгъэми, къэзэкъ нэIуагъэхэр тичIыгу къызэраригъэтэкъуагъэм пае тэ, адыгэхэм, тыгу ебгъэ. Шъори а 
къэзэкъхэм Бытырбыф, Москоу нэс шъукъыращыгъ… 
Пачъыхьабз шъхьэ нэкIым зэхилъэшъогъэ Iофыр, чэщ 
хъужьыгъэу, тэ тизэхэфынэп. МодыкIэ-мыдыкIэ тIозэ, 
Алахьым иджацы нэмази блэдгъэкIыгъ. Ори кIожь, Дэдай. 
Тэри тикъэрэгъулэ чэщ зэритхыщтым тегупшысэн.
- Адэ ары, Мэрзыхъуай, чэщыр хэкIотагъ,- зисакъыныгъэ емызэщыщтыгъэ Накъыжъ къыIощтымкIэ хьазырыпсэу кIэух къышIыжьыгъ,- о зыгъэпсэф, нахьыжъ. Сэ 
джасусым, чъыеми-мычъыеми, синэплъэгъу тесхыщтэп. 
Аслъанбэч зиусхьанри Къоджэнысэ гуащэри къызэрэтщыгугъыгъэхэу тыпсэун. Къысщытхъугъэх пIоу ори зыбгъэшIэгъожьэу узыфыщытыр, кIожь къыуаIуагъэба! - зиIэнатIэ 
зыубытыжьыщтыгъэ Накъыжъ игоо гущыIэ Дэдай фидзыжьи, ыгу тыригъэпщэхагъ.
ХLI
Абдзахэрэ КIэмгуерэ ячIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ шыухэр чэщныкъом ехъулIэу Лабэ исэмэгу мэз 
гъэхъунэ къыщызэрэугъоигъэх. Шыухэр къыздикIыгъэ 
лъэныкъомрэ зыщыщ чылэмрэ амыгъэгъуащэу куп-купэу 
1 "…Илъэс тIокIиплI фэдиз зыныбжь Мэрзыхъуай лIыжъыр,- 
Торнау штабс-капитаным къетхыжьы,- иныбжьыкIэгъум къэзэкъ 
теокIэ Астрахъан кIощтыгъэ, онэ шIыным фэIэзагъ, гъэпсэф имыIэу 
зыгорэм ренэу пылъыгъ. КъэсэшIэжьы, къысэупчIыгъагъ: "Катаринэ 
гощэшхор джыри Урысыем щыпачъыхьа?" Ащ ыуж зэхъокIыныгъэхэу къэхъугъэхэр лIыжъым къынэсыщтыгъэхэп. Мэрзыхъуае 
ишъуз, ежь илэгъу ныор, ыгуи ыпси хэлъэу сэ къыздекIокIыщтыгъ, 
фыгукIэ, щхыукIэ сихьакIэщтыгъ. Ащ ыкъо Бэчыр зэхэкIыхьагъэу, 
Iэлышъо тепштэщтыгъэми, зэрэхьалэлыр ынэгу къыкIэщыщтыгъ, 
шэнышIугъ. Ау ащ ышнахьыкIэу молэ хъуным зыфэзгъэхьазырыщтыгъэ Мыхьамэт цIыф зэкIоцIыушъэфэгъагъ, бзэджагъэ, загъорэ 
сыкъызэщигъэутыным сынигъэсыщтыгъ…"

--- Page 641 ---

зэхэтых. Къапыщылъ мафэм яIоф зэрэщыхъущтыр зэрамышIэрэр арыщтын, мэкъэ IэтыгъэкIэ мыгущыIэхэми, 
ахэмэ ягумэкI яонэшхэм зыхашIэрэм фэдэу зэдаштэ-зэдамыштэу мэпырхъэх.
- Болэтыкъо Джамболэт джыри зыткIэкIигъэзыгъэкIэ 
сенэгуе,- Тамбыем къыIуагъ.
- КIэмгуе шыумэ сыд аIорэр? - Абдулахь ефэндри 
къэупчIагъ.
- Сыд аIон,- Хьамырзэкъор щхыпцIыгъэ,- апэрэп ар 
Болэтыкъом къызытишIэрэр.
- Ащ фэдэм цыхьэ фэшIыгъуай…- Ыгу къыфихьагъэм 
темыIункIащэу ефэндым къыIуи, нахь мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ 
къыухыжьыгъ: - Шъуздежьагъэр Алахьым къыжъудигъэхъоу къызыжъугъэзэжьыкIэ, ащ нахь тытегущыIэн.
- ЗиIо зымыгъэшъыпкъэжьырэмэ Болэтыкъо зиусхьаныр ащыщэп, зыгорэм ыгъэохъугъэщтын.- Брагъунэм 
къыIуи, джэнджэш зыгу къыфихьагъэм еупчIыжьыгъ: - 
Тызыдебгъэжьагъэм, ефэнд, о укъыддэкIощтыба?
- Сэ Алахь лъапIэу лъагэм къысипэсырэм сыблэкIырэп, 
ау нэмыкI хэгъэгу сыкъызэрикIыгъэр урысмэ зашIэкIэ, 
адэщтэпышъ, фэшъхьаф шIыкIэкIэ сыжъудэIэпыIэщт. 
Гъозэрыплъхэм сыд фэдэ къэбар къытфахьыгъэр?
- Лабэ иджабгъу нэпкъ пэIулъэшъогъэ шъофыр зэгъокIы,- Хьамырзэкъом джэуап къытыжьыгъ,- Чамлыкъ 
псыхъо цIыкIум ыпшъэкIэ шишъэ фэдиз къэзэкъмэ щагъэхъу, Вознесен Iэгъо-благъоми былым Iэхъогъухэри 
ралъэгъуагъ. Ахэмэ апэтхэр Iахъо къодыехэп - къэзэкъ 
уIэшыгъэх, нэмыкI шыу тIурытIу-щырыщхэри шъофым 
щэхьазэуазэх.
- Ащыгъум,- Тамбыем кIэух къыфишIыгъ,- къэзэкъмэ 
бэлэрэгъыгъэ къызыхагъафэрэп.
- Адэ сыда, Тамбыер, узыфэягъэр,- Хьамырзэкъор 
щхыпцIыгъэ,- къэзэкъмэ ябылым Iэхъогъухэр Iэрылъхьэу 
Лабэ къыпфыIуагъэзыхьанхэу ара?
- Аущтэу къэзэкъмэ къытфашIэгъагъэмэ,- Тамбыер 
Хьамырзэкъом есэмэркъэужьыгъ,- хьау сIоныгъэп, къыуатырэр къаIыпхыныр хьэрамэп, икъунба тибылымхэм 
тихъупIэхэри ягъусэжьэу ахэмэ зэряттыгъэр… Ау арэп сэ 
къыуасIомэ сшIоигъор, зиусхьан. Сыд къэсIуагъэми, укъызэрэспыпкIэрэр ары.

--- Page 642 ---

- Зыгорэ къэпIоным ыпэкIэ, Тамбыер, егупшысэзэ 
шIы,- Хьамырзэкъом ымакъэ къымыIэтэу Тамбыем епэбжъэожьыгъ.
- Хьамырзэкъор!
- Щыжъугъэт, Алахьым ынэшIу зыщифэн зиусхьанхэр,- зэфычIэкIотынхэу ежьэгъагъэхэр Абдулахь ефэндым 
ыIэжагъэх,- шъузызэфэмышIун гори шъуазыфагу дэслъагъорэп. Шъыпкъэба, Брагъунэр?
- Шъыпкъэ, ефэнд,- Брагъунэ Мишкэ ыгу зыфэмышIу 
тыркум дыригъашти, ежь зыщыгъуазэмкIэ къыухыжьыгъ,- 
ау зиусхьанмэ зыфаIорэми шъыпкъэ хэлъ, ямылъкухэмкIэ 
ахэр Iоф хэтых… Ягъэр иIоф зэпымыфи ащ къыхэхьажьыгъ.
- Сызыщымыгъозэ къэбар зэхэсхыгъэп…- Джау 
сыдми ефэндым Брагъунэм фидзыжьи, зы нэбгырэ фэмыгъэхьыгъэу къэупчIагъ: - Мы зэфэдгъэшэсыгъэхэ шыухэри 
гухэкIынчъэха? Ау тищэрихьат Iоф, шъо шъузэреплъырэр 
сшIэрэп, сэ къызгурымыIорэ горэ хэсэлъагъо. Мылъкухьа 
къэзэкъмэ адэжь тыкъызыфэкIуагъэр хьауми Алахьым 
ибыслъымэн дин ымыштэрэ джаурхэу адыгэ чIыр зыубытыгъэхэм алъ дгъэчъэнэу ара? Мыщ тыкъэшэсыным 
ыпэкIэба Алахьым ынэшIу зытыримыхынхэ Аслъанчэрый, 
Аслъанбэч, Мишк тызытегущыIэгъагъэр? Армэ,- забыт 
мэкъэ гъэшъхъыгъэ-теубытагъэкIэ джы тыркум къыIуагъ,- 
сIорэм шъукъедэIу: пащэ тызыфэхъугъэ шыудзэр купищэу 
зэтетэуты. Апэрэ купым Хьамырзэкъор, ятIонэрэм Брагъунэр, ящэнэрэм Тамбыер япэщэщтых. Аслъанчэрыерэ 
Мишкэрэ бгъу зырызкIэ Вознесен теощтых, Аслъанбэч 
зипащэ купыр шы илъыгъо зытIукIэ шъуазыфагу дэтыщт. 
- Оры, ефэнд, купищым язэу хэта узигъусэщтыр? - 
Бэчыр хьарамыгъэнчъэу къэупчIагъ.
- Сэ Алахьым ибыракъ шхъуантIэ шъуфэсIыгъыщт,- 
Бэчыр ышнахьыкIэ Мыхьамэт фыреплъэкIи, Абдулахь 
ефэндым къыIуагъ.
- Къысфэгъэгъу, тят, Алахьым илIыкIо сызэреупчIыщтымкIэ,- Гуфэс Iизын ятэ Мишкэ Iихыгъ,- къызгурыIорэп, 
ефэнд, Алахьым ибыракъ шхъуантIэ пIыгъэу бгощыгъэ 
шыу купищми узэрягъусэщтыр?
- УиупчIэ ор-орэу, Алахьым ынэшIу зыщифэн, джэуап 
къептыжьыгъ. Алахьыр шъугу илъэу гъэзэуат зэуапIэм 
шъузихьэкIэ, сэри Ащ сырилIыкIошъ, гукIэ сышъуигъусэщт. 
Ау шъумышIэрэ горэм, джэмэхьат, шъущызгъэгъозэн… 

--- Page 643 ---

Сэ Тыркуе хэгъэгум, джа къызэрэсIуагъэу, сыкъикIыгъэшъ, 
Урысыемрэ Тыркуемрэ мамыр зэзэгъыныгъэу Адрианополь щызэдаштагъэр сихэгъэгу ыукъомэ… КъасIо сшIоигъом ышъхьэ къисымыхыпэми, шъо къыжъугурэIо.
- КъыдгурэIо, Алахьым илIыкIу, къыдгурэIо,- Мыхьамэт 
молэ фалэр зыхэтмэ къахэкIи, ефэндым шъхьащэ фишIыгъ, 
агъэхьазырыгъэ нэбгырэ заули къыгоуцуагъ,- о мы тхьэлъэIу чIыпIэм, ефэнд, укъенэ. Алахьым ишIэ хэлъэу бгощыгъэ купищыр Лабэ зэпырэкIы.
- Арэп, зиусхьанхэми сэри укъытшIомылIыкIэу, 
уинахьыкIагъи укъыкъомынэжьэу сыда утыгур зыфэуубытыгъэр! - Бэчыр ышнахьыкIэ фэгубжыгъ.
- Быслъымэн Iофыгъо зафэхэм адыгэ нахьыжъыгъэнахьыкIагъэр къыдалъытэми,- Абдулахь ефэндым чыжьэкIэ къыригъажьи, кIэкIэу къыухыжьыгъ,- сыкъышъуфэзгъэкIогъэ Алахьышхом молэ гуадзэ къысфишIыгъэ 
пшынахьыкIэ, укъысэдэIугъэмэ, Бэчыр, ащ фэдэ еозгъаIощтыгъэп. Ау къэпIуагъэмкIэ Алахьым уиушэтыгъэшъ, 
ащ нахьыбэрэ пшынахьыкIэкIэ зыхэмыгъэукъожь. Ащ 
нэмыкIи къышъосIон: Мэрзыхъуай фэкъолIым ыкъо нахьыкIэ къызыфэхъум, ащ ыцIэ мафэ фаусы зэхъум, Мыхьамэт 
пегъэмбарми ишIэ хэлъыгъ. Арышъ, джэмэхьат, симолэ 
гуадзэ Мыхьамэтрэ сэрырэ зэчыр-дыухьэкIэ Iазэхэ нэбгырэ 
заулэ тигъусэу Алахьым тфыхихыгъэ тхьалъэIу чIыпIэм 
тыкъенэ. Дгъэнэфэгъэ нэбгырэмэ ацIэ къеIу, Мыхьамэт 
мол. Джы, зынэшIу къышъущифэщт, шъукъэзыухъумэщт 
Алахьталыр шъугу илъэу, тэ тизэчыр-дыухьи кIуачIэ къышъу хилъхьэзэ, быслъымэн-зэолIхэр, джаурмэ шъуафэшэс. 
ЛаIилахьэу-Iилэлахь! - Абдулахь тырку ефэнд забытым 
ыIэгушъуитIу дигъэчъайи, изэчыр-дыухь къыхидзагъ, Лабэ 
зыхэзытэкъогъэ шыу купищыри псыхъом иадырэ нэпкъ 
нэсыгъэх.
ХLII
Iашэм - орэшхончыщ орэтопыщ, орэкъамэ орэсэшхо - 
цIыф зэхэдз иIэп: зытефэрэр еуIэ, еукIы, зыблэлъэ тырэр 
псаоу къэнэ.
Узэмыжэгъэ Iаджи Iэшэ зэпэIэтым къыщэхъу. Адыгэ 
теом фэхьазырыгъэ Вознесенскэ пытапIэр топыщэ заулэкIэ 
Хьамырзэкъор зипэщэ купым къыхауи, бэкIэ нахьыбэ 

--- Page 644 ---

хъущтыгъэ къэзэкъ шыухэри сэшхо ихыгъэкIэ къахитIупщыхьажьыгъ. Ар зылъэгъугъэ Брагъунэ Мишкэ ишыухэм 
къаригъэгъази, Тамбые Аслъанбэч икупи гъусэ зыфишIи, 
Хьамырзэкъо зиусхьаным IэпыIэгъу фэхъугъэх. Ау, зэпэуцугъэхэ бгъуитIуми ячIэнагъэхэр зэфэмыдагъэхэми, 
Абдулахь ефэндымрэ Мыхьамэт молэмрэ язэчыр-дыухь 
къымыубытыхэу адыгэхэр къызэкIэкIонхэ фае хъугъэ.
Джа мэфэ дэдэми, къыкIэлъыкIогъэ мафэхэми адыгэ, 
къэзэкъ хьэдагъэхэр Лабэ ыбгъуитIукIэ къызэлъитэджагъэх. Къэзэкъ теор зышIуаушъэфыгъагъэхэ Хьаджрэт 
Нэкъарэрэ Джансэид хьаджэмрэ джы Iоф хэфагъэх: зэуапIэм къыранагъэхэ фэхыгъэхэр былымышъхьэкIэ къызэрахъожьыщт Iофыр ахэмэ апшъэ ралъхьагъ. Абдзахэ 
щыцIэрыIо лIитIумэ Болэтыкъо Джамболэти арагъэгъусагъ. 
Хьадэхэр къахъожьыфэхэ, чылэмэ ащагъэтIылъыфэхэ, 
ахэр Алахьым игъэзэуат IофкIэ зэрэфэхыгъэхэр, яджэнэтыпчъи зэрэIухыгъэр Абдулахь ефэндымрэ Мыхьамэт 
молэмрэ абдзахэхэм, кIэмгуехэм агурагъэIон афызэшIокIыгъ. Ау ар зышIошъ мыхъущтыгъэ цIыфхэри щыIа гъэх. Ахэмэ Мэрзыхъуае лIыжъыри ащыщыгъ.
Тхьамэфэ псэум зыкъэзымыгъэлъэгъогъэ Мыхьамэт 
щагум къыдэхьажьыгъэу Мэрзыхъуае зелъэгъум, шыукъамыщыр ыIыгъэу пэгъокIи, еупчIыгъ:
- УкъэкIожьыгъа?
- СыкъэкIожьыгъ, Алахьым зынэшIу зыщифэн тят.
- Сыдигъу, хьитIум азыфагу къыдэзыгъэ молэ мыхъу 
Iанэ хъокI, тырку ефэнд гъогурыкIом о гуадзэ узыфэхъугъэр! - Мэрзыхъуае шыукъамыщымкIэ ыкъо ыкIыбышъо 
риутыгъ.
- КъысэпшIагъэр сыд емыкIу, Алахьым къыпфидэнэп, 
тят…
- Къысфидэн, Iиман зимыI, мы къамыщ огъури жъугъэпцIэгъэ Алахьым ыцIэкIэ, къяжъугъэукIыгъэмэ ацIэкIэ 
къыосэхы! 
Шэщым къичъыгъэ Бэчыр ятэрэ ышнахьыкIэрэ азыфагу 
дэуцуагъ:
- Мыщ фэмышъуашэ епшIэрэп, тят, ау щытми, зыIаж.
- Ори санэIу икI, мощ нахь мыхъурэм зежъугъэгъэделагъ!..- Мэрзыхъуае зыфэгубжыгъэхэм къамыщыр 
ажэхидзи, къыIукIыжьыгъ. Унэм зыщихьажьыщтым, ыкъо мэ яупчIыгъ: - Тэ хъугъа шъузгъэделагъэ тырку мэхъаджэр?
- Ар Бжъэдыгъу лъэныкъом кIонэу арыгъэ, тят…- 
зыкIыб раутыгъэр ары Iоу умышIэнэу Мыхьамэт ятэ ешъэбэкIыгъ.
- Ахэри "ЛаIилахьэу-Iилэлахь" ыIозэ, ыгъэбырсырынхэу ара?..- Мэрзыхъуай джы нахь зыфэсакъыжьызэ, 
гъумыгъуи, зыгу кIэгъужьыгъэм фидзыжьыгъ: - Модэ 
кIуи, шъхьэгугъу хъугъэ уянэ гъэгупсэфыжь.- Унапчъэм 
иныо зыщыIоупIэм, емыплъэу фидзыгъ: - Тэ уечъэжьагъа, 
шапсыгъэ япхъу? Илъэс щэкIым къехъужьыгъэ уикIэлэхъу 
Iэ щыпфэн нахьи, унагъо шIэ епIуагъэмэ, нахьышIугъ. 
Гъэзэжь, бгъэсэхъуджагъэр уадэжь къихьащт.
Зыгу кIэжъукIыжьыщтыгъэ лIыжъым къыфидзыгъэм 
ныр къымыубытэу унэ лъэгуцэм теджыкIызэ, ехыгъ:
- А си Мыхьамэт, а сикIэлэ нагъу, тхьамэфэ псэум 
тызэбгъэжагъэми…
- Зэ, тян, зэ,- Бэчыр хьаблашъхьэмкIэ Iэ ышIызэ, янэ 
игушIо макъэ зэпыригъэугъ,- тигъунэгъумэ джыри 
яхьэдагъ…
- Ары, си Бэчыр, ары, си Мыхьамэт, сыд гущэм тыфит, 
зым игушIуагъу, адрэм ихьэдагъ. Унэм шъукъихьажьи, 
шъуятэ ыгу жъугъэжъужь.
Пчъаблэм къыгоуцуагъэхэ ыкъомэ Мэрзыхъуае 
лIыжъыр апымылъ фэдагъэми, Бэчыр унашъо фишIыгъ:
- ПшынахьыкIэ тигъунэгъумэ тхьаусхакIо афащ. Сэ 
Брагъунэ Мишкэ сымэджаплъэ сыфэкIощт. КъыпкIэупчIэ 
зэпытышъ, укъызэрэхэкIыжьыгъэр есIон.
- Алахьым шIу зыфишIэн Мишкэ иуIагъэ къехьылъэкIа? - зимолагъэ зыщымыгъупшэщтыгъэ Мыхьамэт ятэ 
еупчIыгъ.
- Брагъунэ Мишкэ къэзэкъмэ къызэрауIагъэр къыридзэрэп, егъэзыгъэ шъхьэчъэ-фачъэкIэ Лабэ шъукъызэрэрафыжьыгъэр ары шIошъхьакIор.
- Ари аущтэу хъунэу Алахьым ыухыгъагъэти, тизэчырдыухьэкIэ тыкъызэхихыгъэп,- Мыхьамэт зыфэшъыпкъэмкIэ кIэух къышIыжьыгъ.
- Тырку ефэнд нэпцIым шъуигъэшIэщтымкIэ нахьыжъмэ 
шъуяупчIыжьыгъэпти, Нэкъар фэкъолIым, Джансэид 
хьаджэм фэдэхэр цыхьэшIэгъу шъушIыгъэхэпти, шъуизэчыр Алахьым зэхихыгъэп.- КъыIуагъэм тIэкIу тыригъашIи, 
нахь шъабэу еупчIыгъ: - Адэ, кIэлэхъу, къызэрэпIоу, 
уимолагъэ уфэшъыпкъа?
- Алахьыр сщыщ хъугъэшъ, сыфэшъыпкъ, ау Чабэм 
сыбгъэкIуагъэмэ, тят, егъэшIэрэ псапэ къызыфэпхьыжьыщтыгъ.
- Мыдэ мыщ ыIорэр…- Мэрзыхъуай щхыпцIи, хьарамыгъэнчъэу фидзыжьыгъ: - Слъы узэрэщыщыр оркIэ 
псэпэшIагъэба?.. Модэ тхьаусхакIо шъукIу, етIанэ ащ 
тытегущыIэн…- Мэрзыхъуае ыныбжь емыпэсыгъэу 
псынкIэу къызэтэджым, фыIуахыгъэ пчъэм дэжь ыкъо 
нахьыкIэ риIуагъ: - Узгъэделагъэм джыри земыгъэдели, 
ари къыпфэтшIэн, ау Джансэид хьаджэмрэ Нэкъарэ фэкъолIымрэ шIошъхъуныгъэ зыфыуиIэ быслъымэн динымкIэ уаготынэу сыфай. Тыркубзэр зэбгъэшIэн нахьи, арабыбзэр зэбгъашIэмэ, Алахьым къытфыригъэхыгъэ КъурIан 
лъапIэм итыр къыбгурыIощт, загъорэ диным зыщызыдзыехэрэ сэщ фэдэ абдзэхэ пхъэцхэм къафэпIотэщт. Тэ 
тилIакъокIи, бетэмал, еджэкIэ-тхакIэ зышIэ горэ къытхэрэкI…
Мэрзыхъуае къыIуагъэм зэшитIумэ агухэр зэфыIуихыгъэхэу зэIуигъэплъагъэх. Ащ щэгушIукIы фэдэу къокIыпIэмкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм тыгъэри къиплъагъ. 
Адрэ хьаблэ лъэныкъомкIэ гъукIэм исыдж тео макъи 
къыщыIугъ. Ычый ритхъыжьызэ, атэкъэ къежьэгъакIэри 
джагъэ. Пхъэ къамэр зибгырыпх пышIэгъэ чышым тес 
шъэожъыер унэм къилъади, Бэчыр зечъалIэм, ыкъо риIуагъ:
- Модэ, мыгъас, сыплъэгъужьыгъакIа, уятэшым дэжь 
кIо.
- Хьау, "Кулхолахьыр" зэбгъэшIагъэп Мэмэт къысиIощт. Ащ нахьи нахьышIу сиш псы езгъашъомэ…- къызэрилъэдагъэм фэдэу шъэожъыер унэм ичъыжьыгъ.
- Мыдэ мыщ ыIорэр… Рэдэд, къэгъаз! - Бэчыр ыкъо 
лъыджагъ.
- Укъысфая? - джы чышыр Рэдэд IэкIэ ыIыгъэу унэм 
къилъэдэжьыгъ.
- Сыда тэтэжърэ нэнэжърэ къыуаIорэр, нахьыжъмэ 
апашъхьэ зыщымыгъэшIыкIай. КъыфаIу уятэшым "Кулхолахь".

--- Page 645 ---

- Нэнэжъ ар симыгъэшIагъэу арэп, къэсIон: "Кулхолахьыу ахьад, алахьэу сэмэд, лэм елыд, олэм елыд, олэм 
екун, лэухун куфон ахьад".
- Аферым, Рэдэд, Алахьыр разэ къыпфэхъу, сыбгъэрэзагъ.- Мыхьамэт шъхьэуфэ шъэожъыем фишIи, есэмэркъэужьыгъ: - КIо джы уиш псы егъашъу, тегъэзекIухь. 
Джары сэ, нахьыжъ, Рэдэд фэдэ шъэожъые-пшъэшъэжъые хэр мэщытым щырагъэджэнхэу медрысэ къыщызэIухыгъэн фае зыкIасIорэр.
- Хэт щезгъэджэщтхэр?
- Брагъунэ Ислъамрэ сэрырэ шъэожъыехэр ед гъэджэщтых. Пшъэшъэжъыехэр Аслъанкоз рерэгъаджэх.
- СыдыбзэкIэ?
- Алахь лъапIэу лъагэм къытфыригъэхыгъэ араб 
къурIаныбзэмкIэ ары.
- Адэ сэ тыркубзэкIэ КъурIаныр тхыгъэ сшIошIыгъи…- 
Бэчыр имышIэныгъэкIэ зиумысыжьызэ, ыгъэшIагъорэмкIэ 
еупчIыжьыгъ: - Брагъунэ Ислъам къурIаныбзэр хэта 
езгъэшIагъэр?
- Сэ тянэ КъурIаныр зэрэтхыгъэ Iелфыбэр зэрэсигъэшIагъэм фэдэу ащи янэ ригъэшIагъ, ау итыр къыдгурыIорэп нахь…
- Ар дэи къызэрэжъугурымыIорэр… Адэ Брагъунэ 
Мишкэ урысыбзэкIэ тхакIэрэ еджакIэрэ зишIэкIэ, тэ тыбзэкIэ сыда тицIыкIухэр медрысэм зыкIыщетымыгъэджэщтыхэр?
- Iелфыбэ адыгэмэ тиIагъэмэ, ащи зи едгъэIоныгъэп…
- ШъуIушмэ, шъуегупшыс.
- Тегупшысэн, къытэкIугъэхэ джаурхэм тагъэпсэущтмэ…
- Тамбыем иурыс гъэр фэдэхэм, ахэми, тятэ зэриIоу, 
зыгорэущтэу тыкъялыжьын. Загъорэ тятэ угу ебгъэ 
шъхьакIэ, нахьыкI, къыуиIорэм шъыпкъэ хэлъ: Абдулахь 
тыркур зыфэдэр пшIэзэ, цыхьэ фэошIы. Ащ ущытхъоу, 
игугъуи пшIэу тхьаусхакIо тызыдэкIощтым щызэхямыгъэх.
- Тигъунэгъу тхьамыкIэр къэзыукIыгъэхэ къэзэкъхэри 
ара?..- Мыхьамэт молэм илакъырдыгъэ къышIутекIозэ, 
къеупчIыжьыгъ.
- А зиунагъо бэгъон, къыбгурыIорэба,- Бэчыр джы 
зыфэмыIэжэжьэу къызыбгырыугъ,- шъуизэчыр нэпцI 

--- Page 646 ---

тигъунэгъу лIы хыери, нэмыкI лIы зафэхэри зэрекIодылIагъэхэр?!
- Бэчыр, нахьыжъ,- Мыхьамэт ыIэгушъо фыжь мыулэугъэхэм зыкъариухъумэжьы фэдэу зыпэIуищэигъэх,- 
уигущыIэ хьэрамхэр, Алахьым зэхерэмых, къытфидэнэп. 
Сшынахьыжъ Бэчыр шIу нэмыкI ыгу илъэп, си Алахь, 
унэшIу къыщыф, къыфэгъэгъу. А гущыIэ хьарамхэр Тамбыем игъэр джаур иджынэмэ къырагъэIуагъ.
- Щыгъэт зэраIуагъэр орба! - Бэчыр ышнахьыкIэ 
джыри техъупкIагъ, етIанэ нахь шъабэ фыкIэхъукIыжьыгъ: - 
ТхьаусхакIо укIощтмэ, некIо.
- Адэ тятэ къытиIуагъэмэ, тыкIон. Ау амдэз тэгъаштэ.
- Сыд амдэза, нэмазышIа хьауми тхьаусхакIуа тызыдакIорэр?
- ТхьаусхакIо тызыфакIохэрэ быслъымэнхэм тыамдэзынчъэу дыухь къафэтхьына, нахьыжъ?
- Олахьэ динлэжьхэм гъэшIэгъон-гутемыфэу загъэпсым…- Бэчыр гъумыгъуи, къыIуагъэр къыушъхьафыжьыгъ: - Агу къэкIрэр диным пагъащэ… Уфаемэ, 
амдэз штэ, сэ джы нэс сымышIагъэр пфэсшIэщтэп.
- Ар умыIо, нахьыжъ, шынкIыгъэр Алахьым икIас.
- Сымыудэгу! - зэхихыгъэр ыгу темыфэу джыри Бэчыр ышнахьыкIэ фэгубжыгъ.- Сэ щагум сыкъыщыожэщт.
Мыхьамэт молэр зыпыутхыпкIыхьажьызэ, унэм къикIи, 
ышнахьыжъ исэмэгубгъукIэ готэу заулэрэ кIуагъэу, Бэчыр 
еубзэ-ешъэбэкIыгъ:
- Тятэ Чабэм сигъэкIонэу зыфиIогъагъэмкIэ кIэмыгъэгъожь, Бэчыр…
- ЧэбэкIо пстэури ефэнд хъурэп.
- Ар сэшIэ, ау Чабэм сыкъикIыжьымэ, абдзэхэ быслъымэнхэм, Джансэид ефэнд-хьаджэм фэдэу, сэри, тиунэгъолIакъуи шъхьэкIафэ къытфашIынба сэIошъ ары…
Гугъу емылIыгъэ Бэчыр гукIэ щхыпцIыгъэ нахь, ышнахьыкIэ джэуап ритыжьыгъэп.
ХLIII
Мэфищым чылэм дэмысыгъэ Тамбые Аслъанбэч ыгу 
мышIоу къыпэгъокIыгъэ шыIыгъым шхомлакIэмрэ кIэкIо 
цIынэмрэ IэкIидзи, шыукъамыщымкIэ ищазымэ тхьаIу 

--- Page 647 ---

еожьызэ, иунэ зэрихьажьыгъэм лъыпытэу Къоджэнысэ 
гуащэр къаригъэщагъ:
- Сыд, Тхьэм Iомэ, талъэныкъо щыкъэбар?
- ЗэкIэри дэгъу, мамыр, зиусхьан.
- Ара?..- Зэхихыгъэр ышIошъ мыхъу фэдэу еупчIи, 
риIожьыгъ: - Сыда узыфыщытыр, къэтIыс.
- СытIысына, угу мышIоу укъэкIожьыгъэу.
- КъэтIыс… СызыдэщыIагъэм зи къыщыздэхъугъэп… 
Къыздэхъуна, осэ дэгъукIэ урыс забытыр зэдгъэщэфыжьыщтхэм лъыгъэчъэ банэ ятшIылIэу…
- Ащ титIо тырыгущыIэгъагъэ гущ.
- Сыфэягъа?! Хьамырзэкъомрэ тырку ефэндымрэ 
сашIокIыгъэп. Тэ щыIэха джы ахэр?.. Левашоу шъхьэпырацэр дэгъоу къыспэгъокIыгъ, Засс тхъоплъым къытфырихьисапхэми сащигъэгъозагъ. Левашоур сыда зыфитыр?.. 
Ащ къолъхьэ тIэкIу ети, Вельяминэр сшIэрэп, ау Засс 
зэкIоцIыпхагъэу къыпфихьын… КъызезгъэжьагъэкIэ, тиIоф 
зытет шъыпкъэр къыосIон, зыми емыIу: непэ-неущ сIорэп, 
ау Засс къытэкIунэу зегъэхьазыры…
- Тхьэр къысауи, зиусхьан!..- Къоджэнысэ къыкIэщтагъ.- Алахьым бэлыхьэр зытыригъэфэн забытыр ятыжьи, рэхьатэу тыщарэгъаI.
- ЗэрэсIыгъыгъэ-зэрэзгъэшхагъэр ясымыгъотылIэжьэуи? Сыдэущтэу бын-унагъор сэбгъэIыгъыщт?..
- Адрэхэр зэрэхъоу тэри тыхъун.
- Хэта адрэхэр?
- КIо, сшIэ гущэрэп, зиусхьан, ар къызэрэосIощтыр…- 
Пщым ыпашъхьэ зыщигъэиныныри зыщигъэцIыкIуныри 
къыримыгъэкIу-зыфэсакъыжьызэ, Къоджэнысэ нэшIукIэ 
лIым Iуплъагъ, къызыфеупчIыгъагъэри фиушъхьафыжьыгъ: - Тшъхьэ къызэтхьылIэжьыгъэхэ тилъэпкъэгъучылэгъу абдзахэхэр арых зыфасIорэр.
- ЗыфапIорэм шъыпкъэ хэлъ,- гупшысэ гумэкIмэ 
зышъхьэ зэрафэкIыгъэ Аслъанбэч заулэрэ щысыгъэу 
шъузым къешъэбэкIи, къыфидзыжьыгъ,- ау тэ ахэмэ 
тафэдэп, тызэрэпщ лIакъор зыщымыгъэгъупш. АщкIэ 
закъыхэтымыгъэщымэ, тыкъызыхэфагъэхэ козынытхъумэ 
тахэкIодэщт. Зэхэпхыгъэр умыгъэшIагъо, засIорэр оры 
нахь, Брагъунэ Мишкэ шъхьэгъажъом ишъузыжъэп. Ар 
Iофэп, сыдэмысыфэ сыдэу зишIыгъа тигъэр?

--- Page 648 ---

- МыIофы мэхъуа къэзэкъхэр къытэкIущтхэ пIуагъэу? - 
Къоджэнысэ къыкIэзыгъэщтэгъэгъэ къэбар гомыIум 
къытыригъэзэжьыгъ.
- Апэра къэзэкъхэр къызэрэтэкIухэрэр, шъхьэ ухъумэпIэ къушъхьэ мэзхэр тимыIэ фэдэу.- ГугъуемылIэу Аслъанбэч джэуап къытыжьи, ежь зыгъэгумэкIыщтыгъэм джыри 
къыкIэупчIэжьыгъ: - Тиджаур забыт сыдэу зишIыра?
Къэзэкъхэр абдзахэмэ къызэрякIущтхэ къэбарым 
къызэрэкIигъэщтэгъагъэм нахь мымакIэу лIыр къызыфеупчIыщтыгъэм гуащэр къыкIигъэщтагъ. Апэм пщым иупчIэ 
зышъхьэригъэхыгъагъэми, джы зыщытегущыIыкIыщт 
чIыпIэ итыжьыгъэп. КъыфаIэтыжьыгъэ упчIэм джэуап 
зыримытыжьыкIэ, Iо къызэрикIыщтыр ешIэти, Торнау 
штабс-капитаным пшъэхъур зэрэтыраригъэхыжьыгъагъэм 
къыдиухьэзэ, къыригъэжьагъ.
- Сыдэу зишIын… КъепIолIэщтыри сшIэрэп, жъалымыгъащэу Накъыжъ дэзекIо зэхъум, Мэрзыхъуае сигъусэу 
пшъэхъур тырязгъэхыжьыгъ.
- Накъыжъ сыдэу зыкъышъуфишIыгъ?
- ЕдгъашIэрэр шIомыигъуагъэми, тIуагъэм блэкIыгъэп.- Гуащэм къыIуи, псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - 
УиIорэ уишIэрэ зэрисыутыжьыгъэмкIэ, зиусхьан, къысфэгъэгъу.
- ЗэрэхъурэмкIэ, типый угу егъугъ.
- Сыбзылъфыгъэба, пыири цIыфба, зиусхьан…- 
Къоджэнысэ къыIуагъэр ихэщэтыкIыкIэ къыушыхьатыжьи, 
лIым ыгу къыщэфыжьыгъ: - Тамбые Аслъанбэч зиусхьаныр цIыф жъалым зыми езгъэIонэу сыфаеп. КъасIо сшIоигъом, синэф, ышъхьэ къисхын: "зыми" зыфасIорэр 
урысхэри адыгэхэри ары.
- Ар пфэшIэщтымэ, дэгъу,- ыгу къыдемыIэщтыгъэми, 
Тамбыер щхыгъэ,- ау зэфэмышIухэр зэфэшIу гъэхъугъуаех. Пшъэхъур тырябгъэхыгъэмэ, тырябгъэхыгъ. 
ПшIагъэмкIэ къэупчIэхэрэм, сишIэ хэлъыгъ ясIон. Пшъэхъур 
кIапсэп, хъэдэнэп - шэщтэп, зэпычыщтэп. Тызыщыфаем 
ар тетлъхьажьын. Ау сиIо-сишIэмэ ащ нахьыбэрэ уиIоф 
къахэмылъхьажь, арымырми сэ къинэу спшъэ дэлъыр 
икъущт.
- Ары, зиусхьан, ары, синэф, ныбжьи тызэрэмыгугъэщтыгъэу Iофыбэ къыпфыкъокIыгъ. Ар сэ къыбдэсымыщэчмэ, сынитIу яз, хэт гущэм къыбдищэчын? КъыпIугушIорэ, шъхьащэ къыпфэзышIырэ пстэуми агу илъымрэ 
аIупэ телъымрэ зэфэдэп. Алахьыр сакъ, зыфэсакъыжь, 
зиусхьан. Хьамырзэкъо Аслъанчэрые икуп цыхьэ афэмышI, 
тяунэхъулIэщт.
- Тхьэуегъэпсэу, къысэпIуагъэм купкI хэлъмэ, хэсхын. 
Щэджэгъуашхэ сэбгъэшIымэ, тигъунэгъу Алымджэрые 
сыфыкъокIыщт.
- Гъогу укъытекIыжьыгъакIэу, зымыгъэпсэфыгъэу…
- Хьау, хьау,- Аслъанбэч зиусхьаным шъузым къыIорэр зэпыригъэугъ,- Алымджэрые Iоф дысиI. 
Къоджэнысэ илIыкIэ зэнэгуе-зыгъэгумэкIыщтыгъэ гори 
Даур Алымджэрые дэжь Тамбые Аслъанбэч къыщехъулIагъэп: щагу чэу натIэм кIэрысэу ошъопщэ нэгъыф-шIуцIашъомэ загъорэ къакъоущтыгъэ бжыхьэ тыгъэм зезгъэущтыгъэр нэгушIоу къыпэгъокIыгъ. Заулэрэ гущыIагъэхэу, 
хьалыжъо фабэрэ шъоупсырэ зытет Iанэр, аIэ пагъэчъыщт 
псыри зызэралъэкIыжьыщт IэплъэкIхэри игъусэжьэу, 
апашъхьэ къырагъэуцуагъ. Джэхэшъотетри зэкIакIуи, 
пщымэ аIорэр зэхимыхынэу адыкIэ уцугъэ. 
- Фабэзэ хьалыжъом хаI, зиусхьан. 
- Олахьэ, Алымджэрый, сэ джыдэдэм Iанэм сыкъыпэкIыжьыгъэм, ау бысымгуащэм къытфаригъэхьыгъэ 
гъомылэм сыхэIэн, къызыхихыгъэр фэдишъэкIэ бэгъонэу, 
ибын-унагъо мамыркIэ псэунэу Алахьым селъэIу.
- Тхьэуегъэпсэу, Аслъанбэч. УиIуагъэ Алахьым къызэхех, къабыл тфешI.- Гъомылэм ыцIэкIэ лъэIуагъэ Тамбыем ихьалыжъошхыкIэ зыгу емыIущтыгъэ Даурыр 
гъунэгъупщым есэмэркъэугъ: - О лIышхом, гъэшIэгъона 
Iанэм укъыпэкIыжьыгъэмэ, зы хьалыжъо закъо нахь 
фэмышхыныр емыкIу… УзгъэгумэкIырэ щыIэмэ, къаIо, 
Аслъанбэч, хьаулыеу тичэу цыпэхэр зэхэблагъэха?..
- АщкIэ узаф, Алымджэрый,- зыгъэгумэкIыщтыгъэм 
къежьапIэ зэрэфэхъурэр игуапэу Тамбыем къыIуагъ,- 
Къэбэртайи тыщызэпэгъунэгъугъ, Абдзахи ар щыпытыдзэжьыгъ: тигушIуагъуи зэдэтэIэты, тигумэкIыгъуи зэдэтэгощы. Ау къыосIощтыр ошIа, сиегъэшIэрэ гъунэгъужъ,- 
Тамбые Аслъанбэч игукIэе-гумэкI къызыхимыгъэщэу 
щхыгъэ,- пшхырэр пчый емыхы хъумэ? 
- УзыгъэгумэкIырэм земыгъэухыжь, зиусхьан, къаIуи, 
угу жьы дэгъэкI. СыкъыодэIу, Аслъанбэч.

--- Page 649 ---

- СызыгъэгумэкIырэр сэ сизакъоу сишъхьэузыгъэмэ, 
Iофыгъа…- Тамбыер хьылъэу хэхьапщыкIыгъ.- Лабэ 
къыщытэхъулIэгъэ тхьамыкIагъор ары зыфасIорэр. Шъо, 
орырэ Болэтыкъомрэ, Iушэу шъукъычIэкIыгъ. Абдулахь 
тырку ефэндым зежъугъэгъэделагъэп.
- Хьамырзэкъо Аслъанчэрыйи, ори, Брагъунэ Мишки 
ащ шъуригъусагъ, Мэрзыхъуай ыкъохэри арых. Къэмэсэшхо къипхъотыным федэ хэлъыгъэмэ, зэрэдунаеу 
зэрэлIыжьыныгъи… Iэшэ къипхъотыгъэкIэ узэрэгъэщынэжьыныр Iушыгъэп. Хъущтыр хъугъахэ умыIоу пшIагъэмкIэ узэрэфыкIэгъожьыгъэр дэгъу, Аслъанбэч. Ау ар 
Аслъанчэрыерэ тырку ефэндымрэ къагурыIонкIэ сыгугъэрэп.
- Сыда шъуIуа лъышIэжьыр зытезыхыжьыгъэ 
Адыл-Джэрые къытэхъулIагъэм къыриIолIагъэр? ТIэкIу 
шIагъэ зысымылъэгъугъэр,- Тамбыем къыIуи, зыгъапэщтыгъэр къыпигъэхъожьыгъ,- Аслъанчэрые зиусхьаным 
къызэрэтиIогъагъэмкIэ, ари тигъусэнэу арыгъэ, зыфыкIэгъожьыгъэр сшIэрэп нахь…
- Аслъанбэч, Алахьым зынэшIу къызщифэн, сыдэу 
адэ зэкIэми аIорэр пшIошъ бгъэхъура? - Алымджэрые 
зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу, зыфихьыщтыри ымышIэу 
къеупчIыгъ: - Аслъанчэрые сыдигъуа Адыл-Джэрые 
зыфэзыщтыгъэр хасэм ыуж къэмылъэгъуагъэу? Ащ фэдэ 
горэ щыIагъэмэ, хэны сишIыщтыгъэп, къысэупчIыжьыщтыгъ. Ахэр зэрагъэшIужьыгъэхэми, агукIэ зэрэзэфэчъыIэщтхэм джа хэсэ мэфэ дэдэм тытегущыIэгъагъ.
- Ары, тытегущыIэгъагъ. Ау, джа къызэрэсэпIуагъэу, 
зэкIэми цыхьэ афэсэшIы. Джащ сыфэдэ цIыф сэ… Аущтэу 
сыщымытыгъэмэ, сиджаур гъэр езгъашхэ-езгъашъоу 
сиунэ изгъэсыныя? Ежьыми неп-неущ ыIозэ, сегъапцIэ, 
зыехэми зи къаIорэп. Къэзэкъ теомкIи зязгъэгъэделагъ… 
Мыдэ ар Iофэп, ари зыгорэу хъун… Модэ, зиусхьан, 
тадэжь зыгорэ гъачъи, сишыкIэпщынэ къысфягъэхь. Сэри 
сыгу жьы дэзгъэкIын, ори угу къыдэсщэен. Мы тыздэщысыр шыкIэпщынэ еуапIэ хъущтэп, нэшхъэигъэ зиIэхэми 
зимыIэхэми Iаджи аIощт. Адэ сыдэу пшIыщт, зыр мэгъы, 
адырэр къэшъо, модэ уихьакIэщ тыкIон.
"Тишъэожъыегъу къыщыублагъэу Аслъанбэч сэшIэшъ,- Алымджэрые зыриIожьыгъ,- къызгурыIорэп 

--- Page 650 ---

зыфэдэ цIыфыр. ИIэм-лъэмыгъэкIэ къызэрэтхэщыщтыгъэр 
ары умыIощтымэ, инэутхагъэкIэ узэхъопсэн шъэожъыягъэп. Къангъэбылъ тешIэ хъуми, апэ къагъотыщтыгъ. 
ТыкъызызэпачъэкIэ, тауж къинэщтыгъ. ЗыдгъэпскIынэу 
тызыкIокIэ, есыкIэ ышIэщтыгъэпти, псы гъунэ чэнджым 
ытх къыхэщэу хэлъыщтыгъэ…- Зишъэожъыягъэ зыгу 
къэкIыжьыгъэ Алымджэрые щхыпцIызэ, зэупчIыжьыгъ: - 
ЗэрэкIочIэшхуагъэр, зэрэдгъэбанэщтыгъэр, тыкъызэрэриутыщтыгъэр зыщэогъэгъупшэри адэ? ШыкIэпщынэ 
еоныр? Тшъхьэ зыдэтхьыжьыщтыр тымышIэу тырегъэзэщыфэ къытфеощтыгъэти, ыIыгъэу зытлъэгъукIэ, зыдгъэбылъыщтыгъэ… ИшыкIэпщынэ ерышыгъэ джыри щыгъупшэрэп…" 
- О сшIэрэп, Аслъанбэч, угу жьы дэбгъэкIыгъэми,- 
Алымджэрые шыкIэпщынэ еоныр щызгъэтыжьыгъэм 
риIуагъ,- тэ тыгу къыдэпщэягъ, шъыпкъэба, Дэдай? - 
шыкIэпщынэр къэзыхьыгъэ Дэдай еупчIыгъ.
- Адэ ары, Джэрый,- нэкIушъхьаплъ кIэхъукIыгъэ 
Дэдайи къызыIуипхъотыгъ,- Бэч шыкIэпщынэм ео хъумэ, 
сэтхъэ, сыкъашъо сшIоигъоу сэхъу.
- КъэшъуакIэ ошIа? - Аслъанбэч Дэдай еупчIыгъ.
- Сыда, Тамбыер, къэшъуакIэ сымышIэу, сыаб дзахэба! Армэ, сигъунэгъу, умышIэ гори къыосIон: шыкIэпщынэм уео хъумэ, унэм сызэрисэу сыкъыдэшъо.
- Уизакъоуи?..
- Сыда зыкIысизэкъощтыр, сянэ Iэгу къысфытео.
- Олахьэ гъэшIэгъоным,- зэригъэшIагъорэм нахьи 
зэригуапэр ымакъэ нахь къыхэщэу Алымджэрые къыIуи, 
сэмэркъэунчъэу фыпигъэхъожьыгъ,- уфаемэ, Хъан къязгъэщэни, къыбдэзгъэшъон.
- Аущтэу оIомэ, зиусхьан, ХъанкIи АслъанкозкIи хьау 
сиIэп,- емыгупшысэжьэу Дэдай къыIуи, кIилъэшъужьыгъ,- 
ау джыстыоп, етIан. Шъущыс шъо ащыгъум, шъугущыI, 
сэ сянэ къысэмыджэжьмэ, пшъашъэмэ сахэхьан, къоджэхь-къоджэшх садешIэн.
Унэм Дэдай зекIым, Алымджэрые Аслъанбэч риIуагъ:
- Угу жьы дэбгъэкIыгъэмэ, сыгу къыдэпщэягъэмэ, 
зиусхьан, джы узыгъэгумэкIырэр къаIо.
- СшIэрэп ныIа ащ игугъу къызэрэпфэсшIыщтыр…- 
гущыIэ шъхьэихыгъэм Тамбыем ышъхьашхо къыригъэпхъотагъ,- къэзэкъ теом къытфихьыгъэ тхьамыкIагъор 
тинэрылъэгъу, тызыгъэблыхи, утыгум тыкъизынагъэхэри 
нафэх. Ау сэ шъхьэгугъу сфэхъугъэр нэмыкI. Хэта тащыщэу тызыубзэгуи, къэзэкъмэ тыкъязгъэукIыгъэр? СиупчIэ, 
зиусхьан, умыгъэшIагъо, къэзэкъхэр къытфэхьазырыгъэх.
- Къэзэкъхэр непа зыпшIэхэрэр, тыкъызауцухьагъэм 
къыщегъэжьагъэу ахэр къытпэщысых. Узэгуцафэрэ 
щыIэмэ, уизакъоп ащ ыгъапэрэр, къаIо, тызэдегупшысэн. 
Зы пчыхьэ Брагъунэ Мишкэ икIапщэ ащ щытегущыIэхи, 
къэгущыIагъэ-къэмыгущыIагъэхэри зэгуцэфэжьыхэзэ, 
зэбгырыкIошъыжьыгъагъэх.
- Адэ джары, Алымджэрый,- Тамбыем ишъэф зэмызэщыщтыгъэ шыкIэпщынэм римыгъашIэ шIоигъо фэдэу 
фэсакъыпэзэ зэригъэтIылъэкIи, шъхьэнтэжъыем ригъэкъугъ,- тIощтыри тшIэщтыри тэзымыгъашIэрэр. ЗэкIэми 
тызэгуцэфэжьызэ, къумалым зыфаер къытарегъашIэ. 
Зыми игунахьэ къэсхьынэу сыфаеп, ау ар зэгорэм къычIэщыжьыщт. Сыд пкIаумкIэ тIорэр? "Зэ упкIэн, тIо упкIэн, 
ящэнэрэм ухэпкIэн". ПкIаум рашIагъэр зифэшъуашэр сэ 
сэшIэ, ау ащ зыми игугъу ышIырэп нахь.
- Тырку ефэндыр армэ шIэ зыфапIорэр?
- Ори ащ уегуцафа?..
- Хьау, ащ инэлати, идыухьэ мышIуи зыфэгъэхьыгъэхэр 
джаурхэр арэу сыдэущтэу сегуцэфэн! Угу зэрэфэплъырэм 
фэдэу сэри ащ сыгу фэшIопти ары ыцIэ къызыкIесIуагъэр.
- Армэ хъун. Ау пшIэхэнэп ахэмэ къыуашIэщтыр… 
Сигъэри сицыхьэ телъэп.
- Аслъанбэч, зиусхьан,- зэхихыгъэр ыгъэшIагъомэ, 
зыфихьын ымышIэзэ, Даурыр Тамбыем еупчIыгъ,- ащи 
уегуцафа?
- Сэ бэмэ сягуцафэ, ау зытесыубытэщтыр сшIэрэп 
нахь…- КъемыкIухэу Тамбыер IущхыпцIыкIи, зиумысыжьыгъ: - Ары пакIо, тэри цыхьэ зыфэтымышIыжьэу 
загъорэ къыхэкIы. Аслъанчэрые мылъкушхо кIэтхыщт 
ыIозэ, джасусыр къытигъэубыти, ежь, олъэгъу, скIэкIэкIыжьыгъ. Джаущтэу зэрэщыт пэтызэ, сыдигъо укъыздэгощэщта къысеIо.
- О сыпфэдагъэмэ сшIэщтыгъэр ошIа? - Зэпыугъо 
тIэкIу тыригъашIи, Алымджэрые къыIуагъ: - Къыодаорэм 
сегоонти, джасусыр зыемэ ястыжьыщтыгъ.
737
24 Заказ 029

--- Page 651 ---

- Ори ар оIуа? Мы къэпIогъэ дэдэр сэри зыгорэм 
къысиIуагъэшъ ары… ПкIэнчъэуи? - ошIэ-дэмышIэу Тамбыем ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.- Ар сшIэмэ, сишIуи 
сипыйи къыздэхьащхын, урысмэ уащэгугъы, зыкъяогъаштэ 
аIони, нэпч сырафын. Олахьэ сымышIэ, зиусхьан… Iоф 
тыхэфагъ, зэмышIэжь тыхъугъ. Сегупшысэн, Алахьым 
зэриIоу тыпсэун. Ечэнд нэмазри къэблагъэ. ШыкIэпщынэр 
сыблыгу чIэлъэу сыкIожьынэп, унэм ис горэм къысфегъэхьыжь,- Тамбые Аслъанбэч ыпкъышхо къехьылъэкIызэ, 
къэтэджыжьыгъ.
Торнау штабс-капитаныр зыщиIыгъ унэм Аслъанбэч 
ихьанэу фэягъэп. ФыремыплъэкIэу блэкIи, щагушхор 
къызэпиплъыхьэу заулэрэ щыти, ипщыунэ фиузэнкIыгъ. 
Ечэнд нэмазымрэ ощх чъыIэ тIэкIоу къыхипхъыщтыгъэмрэ 
арымырыгъэмэ, унэми ихьащтыгъэп. Пчыхьэзэхэогъум 
екIущтыгъэ бжыхьэ мэфэ хьылъэм изытет ыгу фэдагъ. 
ЗызэримыгъэукIыхьагъэ нэмазыр зеухым, нэмазлыкъыр 
фыIузыхыжьыщтыгъэ джэхэшъотетым еупчIыгъ:
- Гъэрым сыд икъэбар?
- Сыд икъэбарын, зиусхьан,- джэхэшъотетыр гукIэ 
щхыпцIыгъэ,- гъолъыжьыми, къэтэджыжьыми, шхэным 
ыпэкIи, зышхахэкIи джаур къащ къызыфехьыжьышъ, 
тибыслъымэн унэ ис.
- Угу ебгъа?
- Хьау. Адэ джаурым, зиусхьан, зыгорэ епэсыгъэн 
фаеба? Зэрэчылэу къыкIэупчIэ, егъапэ…- ИIоф зыхэмылъым зэрэхэгущыIэрэр джэхэшъотетым зыдишIэжьи, 
зыкъызэблихъужьыгъ: - Брагъунэ Мишкэ фэдэу ар къытхэзэгъэнэп сэIошъ ары… ЕтIани, зиусхьан, нахь гъэшIэгъон 
къыосIощт, Брагъунэм дэжь сымэджаплъэ кIонэу фэягъ 
ар…- Iушъашъэзэ, фыпигъэхъожьыгъ.
- Илъэпкъэгъу зыщигъэгъупшэрэп ара?..- риIуагъэм 
къызэрэхыригъэхыгъэр къызыхимыгъэщэу Тамбыер къеупчIыжьыгъ.
- Ары, ары, зиусхьан, чэм лъакъо шкIэ ыукIырэп…
- Ар шъыпкъэ. Ау,- Тамбыеми зыкъызэблихъужьыгъ,- 
сымэджаплъэ шъущэгъагъэмэ, псапэ шъушIэныгъи… Сэ 
ащ мыхъун хэслъагъорэп.
- Накъыжъ къыомыупчIыжьэу ар ышIэнэп, зиусхьан. 
Гощэшхо гукIэгъушIыр арымырыгъэмэ, Мэрзыхъуай 

--- Page 652 ---

лIыжъым едэIоу ащ пшъэхъур гъэрым тыраригъэхыжьыщтыгъэп.
- Хэта джыдэдэм Федор-Федор дэжь исыр? - гъэрым 
ыцIэ дахэу Тамбыем къыIозэ, къеупчIыгъ.
- Накъыжъ фэшъхьаф исэп.
Тамбыер унэм зехьэм, Накъыжърэ Торнаурэ къыфэтэджыгъэх, зегъэтIысыжьыхэм, тIуми афэгъэхьыгъэу 
яупчIыгъ:
- Сыдэу шъухъура Тхьэм ыIомэ? Шъуиджэныкъо 
машIуи дэгъоу маблэ.
- Сыдэу тыхъун, зиусхьан,- Накъыжъ игукIае къышIудэоягъ,- пшъэхъур джаурым зытырысагъэхыжьыгъэм 
щегъэжьагъэу нэIуагъэ, зыфаер еIо, ешIэ, къытэдэIурэп.
- Ар хъущтэп, Федор-Федор, мыхэмэ къыуаIорэр 
пшIэн фае.- Егыи фэдэу Тамбыем зишIи, епхъэшэкIыжьыгъ: - ТIорэр зымышIэкIэ, пшъэхъур къызэрэптырязгъэлъхьажьыщтыр имыкъоу, мыхэмэ уязгъэубышъыщт.
Торнау штабс-капитаным зэхихыгъэ шъхьакIом ышъхьэ лъыр къыдыригъэфыягъ, зимышIэжьэу пхъэцакIэр 
машIом къыпипхъоти, къытекууагъ:
- СызэрэуушъхьакIурэ гущыIэм джыри зы гущыIэ 
къызыпыбгъэхъожьыкIэ, мы пхъэцакIэмкIэ унэ сыкъыкIэощт! Ар къызыуасшIэкIэ, сэ саукIыщт, о егъашIэм 
унэшъущт. Сэ пшъэхъури, гъаблэри, чъыIэри сщэчыщт, 
ау синамысыгъэ озгъэушъхьакIущтэп! Зыгорэм ыIэ къызыстырищаекIэ, зэрэстхьалэщтыр ерэшI.
Тамбые Аслъанбэч кIыфы къэхъугъ, ау зы лъэбэкъукIи 
зэкIэкIуагъэп. 
- ГъэтIылъ пхъэцакIэр! Джаущтэу сыдми къыосIуагъ 
нахь, зи къыбнэсыщтэп. Узэрэоркъыр сэшIэ. Адыгэмэ 
оркъыр аукIын алъэкIыщт, ау аIэ тыращаеу утын рахыщтэп. 
Ащ фэдэ хабзэ урысхэми зэряIэр сигуапэ1 ,- игубжыгъэ 
зэрэкIэжъукIыжьырэр ынэгукIэ ригъашIэу гъэрым риIуагъ.
1 "…Чэщ гумэкIхэм мэзым зыщыдгъэбылъын фаеу зыхъукIэ,- 
Торнау штабс-капитаным къетхыжьы,- сыгу пкIантIэ дэуцощтыгъэ, 
ау слъэгъурэ къиныр сыушъэфыщтыгъ, зы гущыIи сымыIоу къэрэгъулэм сыфэIорышIэщтыгъэ, силыузи къисымыдзэу, щынагъоми 
симыгъэгумэкIэу сызекIомэ, черкесхэм ялъытэныгъэ къызэрэсылэжьыщтыр сшIэщтыгъэ. Ау анахь шъхьэкIо цIыкIури сымыщэIэнэу 
зыфэзгъэуцужьыгъэ гухэлъри къыздэхъугъ. Сикъэрэгъулэ чэщрэ 
куозэ, сыкъигъэущэу ригъэжьагъ: "Урысхэр къэкIох, мэзым кIо!" 
739
24*

--- Page 653 ---

 ХLIV

--- Page 654 ---

Илъэсрэ ныкъорэ гъэрыпIэ уахътэм Торнау штабс-капитаным ыгу щышIагъэр пхъэцакIэмкIэ Тамбые Аслъанбэч 
тырикъутэнэу зыщыфежьэгъагъэм ыуж щагудэтхэм нахь 
цIыфыгъэ къырахэу хъугъагъэ. Накъыжъи нахьыпэм фэдэу 
штабс-капитаным джы фэмыкъаигъэми, ежь зыфит 
тIэкIу-шъокIухэр - джэныкъор зэкIигъэблэщтми, псыр 
зэблихъущтми, щагум рищыщтми, макIа цIыфым ищыкIэгъэщтыр - игъом фимышIэу зышъхьаригъэхыщтыгъэх. Ау 
ахэмэ апымылъэу зэкIэми анахь къыдэхъугъэу штабс-капитаным ылъытэщтыгъэр "урысхэр къытэкIух, мэзым 
текIужьы!" къыраIомэ къегуаохэзэ, къэрэгъулэмэ чэщрэ 
къызэрэзыщамыфыжьыщтыгъэр ары. Джаущтэу чэщкIэ 
рэхьатыжьыгъагъэми, къылъихьэрэ цIыфхэр нахь макIэ 
зэрэхъурэм гу лъитэщтыгъ. Ар зыфэгъэхьыгъагъэр хьэблэ 
нахьыжъхэр ары нахь, Аслъанкозрэ, Хъанрэ, Дэдайрэ 
арыхэп: ахэмэ Накъыжъ сыд ариIуагъэкIи, якъакIо зэпыущтыгъэп.
ЕгъэзыгъэкIэ чъыIэм сыхигъэзыхьэщтыгъ, етIанэ щхызэ, зэрэсэмэркъэугъэр къысиIоти, унэм сыригъэзыхьажьыщтыгъ. Нэужым ащ 
фэдэ къысишIэнэу сауж къызехьэм, зыфаер зэрэфэсымышIэщтыр 
гурызгъаIоу, пхъашэу сыпэуцужьыгъ. Ащ къэрэгъулэр зэшIэгъуае 
ышIи, ыIорэр сигъэшIэным пылъыжьыгъэп. ТIэкIу тешIагъэу аужырэ 
къаигъагъэу къысхэфагъэр къэрэгъулэм Тамбыем риIотагъ. 
КъедэIуи, ынэжгъ зэхигъэштэуагъэу урысыбзэ IонтIагъэкIэ Аслъанбэч къысиIуагъ: "Уикъэрэгъулэ чэщым мэзым кIо зиIокIэ, кIо. Ар 
зымышIэкIэ, къыоонэу фит сшIыщт…" Тамбыем игущыIэ ныкъокъаIоу, машIор зыпылъэлърэ пхъэцакIэр къэспхъуати, сытекууагъ: 
"Джыри зы гущыIэ къызыпIокIэ, мы пхъэцакIэмкIэ унэхэр изгъэстыкIыщтых! Ащ ыуж сэ саукIыщт, ау о бгъэшIэжьыщтым нитIунэшъоу укъэнэщт. ЗэгъашIэ, сэ сымыщэчын щыIэп: пшъэхъу-лъэхъухэри, гъабли, чъыIи, ау шъхьакIо къызэрязгъэхыщтэп. Хэт щыщи 
къыстегушхоу ыIэ къызыстырищаекIэ, ардэдэм стхьалэщт!.." 
Тамбыер кIыфы къэхъугъ, ау чIыпIэ икIыгъэп. "ЧIэдз пхъэцакIэр! - 
къысиIуи, губжыгъэ нэгур къызэблихъугъ.- Зыпари къыбнэсыщтэп, 
сыгубжыгъэти, къэсIуагъ ныIэп. СэшIэ, о улIэкъолIэш. Черкесхэм 
ялIэкъолIэшхэр уукIын уфит, ау уяон уфитэп. Урысхэми ащ фэдэ 
хабзэ зэряIэр лъэшэу сигуапэ". Ащ щегъэжьагъэу зы шъхьэкIо 
гущыIэ Тамбый Аслъанбэчи ипщылIхэм ащыщи ыжэ къыдэкIэу 
зэхэсхыжьыгъэп. Сигъэщынэнэу Аслъанбэч сауж къызэрихьэгъагъэм сызэрэпэгъокIыжьыгъэр зыфиIотэгъэ абдзахэхэм нэмыкIынэкIэ 
къысэплъыхэу рагъэжьагъ… Ащ ыуж сиабдзэхэ гъэрыпIэ зэмылIэужыгъуабэ къыщысэхъулIагъ…" 

--- Page 655 ---

"Мэфэ заулэм Мэрзыхъуай къэлъэгъуагъэп, Бэчыри 
ары… Мыхьамэт нэмыIэмэ, ащ силъэгъу хъурэп…- 1837-рэ 
илъэсым къыздихьыгъэ осым шъхьаныгъупчъэмкIэ хаплъэ зэ, Торнау штабс-капитаным зэриIожьыгъ.- ЗыгорэкIэ 
ятэрэ ыкъорэ агу къысэбгъа? СшIэрэп, ащ фэдэ зыдэсшIэжьырэп. Мэрзыхъуай ныбжьышхо иI, гъойщаемэ шIэ? 
Хьау, тыгъуасэба, ары тыгъуас, мэлхэр щагум дигъэзыхьажьхэу зыслъэгъугъагъэр. Ящыпс-пIэстэ фаби ты гъуас 
сызигъэтхъагъэр. Бэчыр гъэмафи кIымафи шыу зэпыт… 
ГъэшIэгъоны Мэрзыхъуае икъыкъомыкIыкIэ…"
- Адэ джары…- Торнау штабс-капитаным къыIуи, 
хэщэтыкIыгъ.
- Сыда "джарыр"? - джэныкъо машIор зэкIэзгъаблэщтыгъэ Накъыжъ къызэджэкIыгъ.
- ИлъэсыкIэр къихьагъ, оси къесыгъ.
- Шъуалъэныкъо ос зэпытэу Мэрзыхъуае еIо,- Накъыжъ джыри къызэплъэкIыгъэп,- шъуиосмэ уафэзэщыгъа?
- Талъэныкъо ос зэпытэп,- штабс-капитаныр щхыгъэ,- 
ащи, мыщ фэдэу, илъэсыр плIэ щызэтеутыгъ: щыгъатх, 
щыгъэмаф, щыбжыхь, щыкIымаф.
- Ащыгъум Мэрзыхъое уиныбджэгъу лIыжъым зигъэIушэу тегъапцIэба?..- Джы Накъыжъ зыкъызэригъэзэ кIи къэупчIагъ, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Алахьым 
къытфихьыгъэ осым ощ нахьи тэ нахь тыщэгушIукIы. Ары, 
ары, нэ IаекIэ укъысэмыплъ, ухэхьажьышъущтэп!
- Ащ фэдэ гухэлъ сиIа?
- Сыогуцафэ.
- Ощ фэдэ гуцэфэшIылэм урысмэ раIорэр къыосIон: 
тхьачэт шъхьэуназэр пэчъачъэзэ, лэпсым хэфагъ.
- Джаурыр, къыстемыфэрэр къысэмыIу! Аслъанбэч 
гукIэгъушIым къыпфигъэгъугъэр сэ къыпфэзгъэгъущтэп! - 
Накъыжъ ымэкъэ Iэтыгъэрэ зиусхьанымкIэ ыIуагъэмрэ 
къыкIагъэщтэжьи, нахь зыфэсакъыжьызэ, гъумыгъугъэ: - 
Узыфаер уагъашIэмэ, уагъаIозэ, уагъэнэIуагъ…
Пчъэр къыIуиубгъукIи, ос чъыIамэр къыпихэу Дэдай 
унэм къипкIагъ.
- Ори мы кIымэфэшхом сыда зепфэрэр? - Накъыжъ 
Дэдай фэгубжыгъ.
- Зесфэрэр къыосIон, фэмыфыжъ,- къыIощтымкIэ 
Дэдайи зыкъолъыхъухьажьыгъэп,- сэ бэшIагъэ тиджэныкъо машIо зызэкIэзгъэблагъэр, типчъэIупэ оси зыстхъугъэр, 
о пхъэ цIынэмэ уакIэпщэшъ, ущыс… Шъуикъэбар зэзгъэшIэнэу сыкъэкIуагъ. Мэрзыхъуае тхьамэтэ мафэм 
икъэлэпчъэ ос ытхъузэ сызелъэгъум, илъэсыкIэ къытфихьагъ ыIуи, къысфэгушIуагъэшъ, шъори сышъуфэгушIо. 
Джары, Накъыжъ, Брагъунэ Мишкэ иIуакIэу, бетэмал, 
сыкъызыкIышъуфэкIуагъэр.
- Дэгъу, дэгъу укъэкIуагъэмэ…- Джы Накъыжъ еубзэжьы фэдэу зишIи, фидзыжьыгъ: - Модэ кIожь, уянэ 
къыоджэжьы.
- Сянэ къысэджэжьмэ, сэ сыкIожьын, ау къыоджэни, 
уздэкIожьыни уимыIэу оры дунаим тетыр…- Дэдай унэм 
икIыжьызэ, пчъэм дэжь къыщызэтеуцожьи, джы нэс зи 
къэзымыIощтыгъэ Торнау штабс-капитан нэшхъэим ыгу 
къыдищаеу риIуагъ: - Сэ Мэрзыхъое лIыжъым тIэкIу 
сыдэIэпыIэнышъ, Федор-Федор, къэзгъэзэжьыщт.
Мэрзыхъуай лIыжъым осыр зыдетхъу ужым, чынэ 
ешIэщтыгъэхэ хьэблэ шъэожъыехэм Дэдай ахэтызэ, 
сыхьати, нахьыби тешIэгъагъ Тамбые Аслъанбэч Брагъунэ 
Мишкэ игъусэу штабс-капитаным дэжь кIохэу зелъэгъухэм. 
Дэдай зыхэт купыр къызэхини, ахэмэ ауж ихьагъ.
- Шъуипчэдыжь шIу, нахьыжъхэр,- ариIуагъ.- ИлъэсыкIэ осымкIэ сышъуфэгушIо. Ори шIуфежьэжь, Брагъунэр, къэзэкъмэ зыкъызэрябгъэуIагъэр сыгу къеуагъ, ау 
уикIапщэ сыхэтыгъ сэ.
- КъэсэшIэжьы, Дэдай. Сызгъэхъужьыгъэмэ ори 
уащыщ.
- Ар пIоу, Мишк, ащ нахьыбэрэ къэзэкъмэ зыкъямыгъэуIэжь. Брагъунэр зыдапщэрэ Федор-Федор дэжь сэри 
пчэдыжь сыщыIагъ, Бэч. ГъусэкIэ сышъоштэмэ, сыкъыжъудэкIон.
- Ощ фэдэ гъусэшIухэр Алахьым бэрэ къытферэшIых,- сэмэркъэунчъэу Тамбыем къыIуагъ,- нэкIо, сигъунэгъу.
- Тхьэуегъэпсэу, зиусхьан. Ау сэ бэрэ шъусигъусэщтэп, 
тIэкIу шIагъэ сянэ изакъоу унэм къызисынагъэр. Модэ,- 
Дэдай ылъэгъурэр ыгъэшIэгъуагъ,- онджэкъым Iугъо 
къырехы, Накъыжъ джэныкъор зэкIигъэблагъ. Ары, ары, 
Бэч, Накъыжъ зэрэшъхьахынэжъыр пшIэгъагъот, машIор 
фызэкIэмыгъанэу Федор-Федор тхьамыкIэр унэм чъыIэ 
ригъэлIыхьагъ.

--- Page 656 ---

"Зэхэоха мыщи ыIорэр? - Тамбыем егъэшIагъо.- 
"Федор-Федор тхьамыкIэр" еIо. Сыда мыхэмэ джасус 
пэшхожъым къаришIагъэр?.." 
- УкIэлэ дэгъу сIозэ, Дэдай, адэ Накъыжъ бзэгу 
зиусхьаным фэохьымэ сшIэрэп,- Брагъунэ Мишкэ зэхихыгъэм фэшъхьаф еплъыкIэ фыриIэу Дэдай егый-есэмэркъэугъ.
- Бэч,- зиусхьаным иджабгъукIэ Дэдай зэрэготыр 
фимыкъоу ыпэкIэ илъади, фызэкIакIозэ, еупчIыгъ,- Накъыжъ зыфэдэр сэIокIэ, сыбзэгухьана? 
- Убзэгухьана ушъыпкъаIоу,- зыкъэзыухъумэжьызэ 
къэупчIи, зиджабгъу чIыпIэ зыубытыжьыгъэ шъхьэкIуаштэм 
Тамбыер щытхъугъ.
- Зэхэпхыгъа, Брагъунэр? - Дэдай джы гукIэ разэу 
фидзыжьыгъ.- КъызгурыIуагъ, Мишк, угу Накъыжъ 
зыфегъурэр, уикIэпщэ цэлдао ыIупшIэ къыщыIуиутыгъэшъ 
ары. Шъыпкъэба?
- Шъыпкъэ-мышъыпкъэр сыдым зэхытигъэфын тэ,- 
зиумысыжь фэдэу Брагъунэр щхыпцIыгъэ,- ау, къытебгъэфагъэкIэ сенэгуе, ари Iофым къыхэхьагъэнкIи мэхъу.
- Армэ хъун…- Джэуапыр ыгу рихьыгъэ-римыхьыгъэр 
умышIэнэу Дэдай къыIуи, гъусэ зызэрафишIыгъагъэм, 
Накъыжъ фыриIэ гумышIуныгъэри къыхэхьажьызэ, ошIэдэмышIэу рыкIэгъожьыгъ: -Ащыгъум шъо шъузыдежьагъэм шъукIу, сэ сянэ икъэбар къызэзгъэшIэнышъ, джы дэдэм 
сыкъэкIожьыщт.
Тамбые Аслъанбэч игъунэгъу шъэо сымаджэм игулъытэ-нэутхагъэ джыри, сыдигъуи фэдэу, ыгъэшIагъозэ, 
ышъхьэ фигъэсысыгъ нахь, зи риIожьыгъэп. Брагъунэ 
Мишки ащ гушIукIэ егупшысэзэ, IукIыжьыщтыгъэ Дэдае 
кIэлъыплъэжьи, ыгу фэузыжьыгъ. 
ЧынэшIэ шъэожъыехэри, ос IашкIэ зэфэзыдзырэ пшъэшъэжъыехэри зянэ зиушъхьагъу-зигугъоу ядэжь кIожьыщтыгъэ Дэдай къеджэщтыгъэхэми, афызэплъэкIыгъэп: ос 
фыжьымрэ кIымэфэ тыгъэмрэ зэпагъэшIэтыжьыщтыгъэ 
дунаим хэкIурыкIызэ, гъунэгъу пэпчъ арищэлIэгъэ ос тхъугъэ лъагъомэ яз ар тетэу икъэлапчъэ екIужьы.
Тамбыемрэ Брагъунэмрэ унэм зехьэхэм, ылъэгъугъэр 
ыгъэшIагъоу, зыфихьыщтыри ымышIэу Аслъанбэч зиусхьаныр игъэр еупчIыгъ:
- Уизакъуа сэIо?

--- Page 657 ---

- Хьау, шъо, быслъымэнхэм, зэрэшъуIоу, Тхьэр сигъус.
- О слъэгъурэм, сэмэркъэу ошIымэ, джыри угу кIодыгъэп.- Тамбыер щхыпцIи, еупчIыжьыгъ: - Тэ щыIа 
уикъэрэгъулэ?
- Уфаемэ, зиусхьан,- Торнау штабс-капитаныр тхьагъэпцIэу Брагъунэм фычIэплъыгъ,- зыгу кIодыгъэр укъызыкIэупчIагъэр ары: ныбачъэм къырефэкIы.
- Сенэгуягъ сэ ащ ишхакIэкIэ зыгорэ къызэрехъулIэщтым…
- Унэм сызикIыгъэ закъом шъукъэкIуагъ ара?...- 
Накъыжъ укIыташъо къызытыригъаозэ, унэм къипкIэжьи, 
ежь зэрэтегущыIэхэрэр къыгурыIуагъэу, илажьэр зэкъэрэгъулэрэм тырилъхьагъ: - Мощ сыныбэ зэIызгъэхьан 
горэ къысIуидзагъэкIэ сегуцафэ.
- Симылажьэ къыстемылъхь! - Торнау штабс-капитаным зэхихыгъэм къыхыригъэхи, пхъашэу еупчIыжьыгъ: - 
Тыгъоснахьыпэрэ лы гъэжъогъэ кIодыгъэр умышхы сIозэ, 
машIом езгъэужьи, орба зышхыгъэр?
- Федор-Федор уедэон, имыхьакъ теплъхьан нахьи,- 
Тамбыем Накъыжъ фидзыгъ,- пщы унэм кIуи, уныбэ 
зыгъэсамбырын горэм урагъэшъон.- Накъыжъ гузэжъогъукIэ унэм зекIым, штабс-капитаным риIуагъ: - Джары, 
Федор-Федор, сымэджаплъэ узыфэкIонэу узыфэягъэр 
къыпфэсщагъ.
- ШIуфежьэжь, Михаил Изотович,- "зэрэхъурэмкIэ, 
сыд сыжэ къыдэзыгъэми, мыщ раIожьы" гукIэ ыIуи, Торнау штабс-капитаныр Брагъунэ Мишкэ ыцIэрэ ятэ ыцIэрэ 
урысыбзэкIэ къыриIозэ, фэгушIуагъ.
 - Аслъанбэч зиусхьаным зыфиIуагъэм, Федор Федорович, шъыпкъэ хэлъ. Сыдэу пшIын, пшъхьэ узыфимытыкIэ, ащ фэди къыохъулIэщт. Ау, бэ тешIагъэми, сыгу 
пфилъыгъэр, тхьэегъэпсэу, Тамбыем сфишIагъ.
- Олахьэ шъуитIо сышъохъуапсэм,- Тамбыем ишъыпкъэми-имышъыпкъэми умышIэнэу зэIуигъэкIэгъэ нэбгыритIум ариIуагъ,- шъуятэмэ ацIэхэр зыщышъумыгъэгъупшэу "шъо" шъуIозэ, дахэу шъузэдэгущыIэ… СшIэрэп 
тэрэзми, тятэмэ ацIэ тэ тцIэмэ къапыдгъафэрэп, ау, тиадыгэ 
шэн-хабзэхэм дэгъоу Мишкэ ащыгъуаз, ахэр, псэухэми 
щымыIэжьхэми, зыщыдгъэгъупшэхэрэп, тяупчIыжьы, 
лъытэныгъэ афэтэшIы.

--- Page 658 ---

- Сыкъышъухэхьаным ыпэкIэ, зиусхьан, ащ сыщыгъозагъ,- мыгъэрэу, хьакIэм фэдэу Торнау къыIуагъ,- ау 
сызышъухэс илъэсрэ ныкъорэ уахътэм ар нафэ сфэхъупагъ.
Тамбые Аслъанбэч игуапэу щхыгъэ, зэхихыгъэм къыриIолIэщтыр Брагъунэм ыпшъэ рилъхьагъ:
- ХьакIэр къызыкIуагъэм мэфищ зытешIэкIэ, ащ фэгъэхьыгъэу тIорэр Федор-Федор еIу.
- Ари сэшIэ,- заубытыгъэм щыублагъэу рамылъэгъулIэгъэ нэгушIокIэ Торнау штабс-капитаныр Тамбые 
Аслъанбэч Iуплъагъ, зигугъу къышIыгъэр фиушъхьафыжьыгъ,- хьакIэр мэфищэ зыщысыкIэ, унагъом щыщ 
мэхъужьы.
- О-уи-й Брагъунэр,- зигъэнэшIошIызэ, Тамбыер 
къыхэкуукIыгъ,- мыщ тигъэсэжьынэу къытфэкIуагъ нахь, 
тиупсэпсынэу арэп. Ащыгъум, Федор-Федор, уащэфыжьыныр зэмыпэсыжьмэ, тихэбзэ-шэн зэхэтыкIэ угу 
рехьымэ, Брагъунэ Мишкэ фэдэу, тиислъам дин къабыл 
зыфэшIи, къытхэнэжь. Абдзахэхэми ягопэщт, уагъэшIощт. 
Сэри озгъэшIагъэм ихьатыркIэ джэнэт тхъагъор къыспыщылъыщт, ори иджэнэт дышъапчъэ пфыIуихынэу Алахьым 
сыпфелъэIун, зэрэчылэуи ар пфязгъэшIэн. Ащи тыкъыщыуцущт пшIошIа, сэщ нахь къэмынагъэми, ори узылIэкъо лIэшыкIэ, Аслъанкози зыпщы лIакъокIэ, шъузэфэмыгуитIоу къысаIокIыгъэшъ, джа пшъэшъэ дахэри къыозгъэщэн.
- Зидин зыхъожьырэмэ сазэрэщымыщыр, зиусхьан, 
тапэкIи къыосIогъагъ.- Торнау къыпиупкIи, шIулъэгъу 
IофымкIэ къесэмэркъэужьыгъ: - СызыпщэжьыкIэ, Аслъан козэ къысэбгъэгъусэщтмэ, хьау сиIэп, джыдэдэми 
сыхьазыр.
- Мыдэ мыщ ыIохэрэр, Брагъунэр,- Тамбыем ыгу 
къыдемыIэщтыгъэми, щхыгъэ,- аутIупщыжьэу, чылэм дэс 
анахь пшъэшъэ дахэр гъусэ фашIыжьымэ, "хьау" иIэп…- 
"бэрэ уежэн…" зэриIожьызэ, къэтэджыгъ.- Шъущыс, 
шъугущыI шъо ащыгъум, сэ тIэкIу тешIэмэ, сыкъышъухэхьажьын.- Аслъанбэч зиусхьаным зыщиIуагъэм, ошIэ-дэмышIэ гъы макъэу къэIугъэм ышъхьэ къыригъэпхъотагъ: - 
Хэт игъы макъ ар?!
- Олахьэ, ар Дэдай тхьамыкIэм ымакъэм! - Брагъунэ 
Мишки къызыщылъэти, Тамбыем ыуж унэм илъэтыгъ. 

--- Page 659 ---

Ахэмэ аужи къэрэгъулэнчъэ Торнау штабс-капитан гъэрми 
зыкъыригъэнагъэп.
Дэдай игъы макъэ къызэрыIукIыщтыгъэ унэм хьаблэр 
ечъагъ. 
Унэм къикIи, лъэгуцэм къытехьэгъэ Брагъунэ Мишкэ 
къэзэрэугъоищтыгъэ хъулъфыгъэмэ къариIуагъ:
- Къэлапчъэхэр Iушъухых, Дэдай тхьамыкIэм янэ идунай ыхъожьыгъ. Тызыфэтхьаусхэщт кIалэри, яни Iахьылынчъэхэшъ, нахьыжъ-нахьыкIэкIэ гъунэгъу хъулъфыгъэ заулэ 
Дэдай шъукъыгоуцу.
Дэдай исэмэгубгъукIэ Бэчыр зэуцум, Гуфэси, Ислъами, 
нэмыкI гъунэгъу кIалэ гори гоуцуагъэх. Щагум къыщызэрэугъоищтыгъэ цIыфхэм Накъыжъ закъыхигъэщы шIоигъуагъ шъхьакIэ, инэплъэгъу зытыримыхыщтыгъэ гъэрым 
рипэсыщтыр ымышIэу гогъэпкIэгъагъ. Ау зэкъэрэгъулэщтыгъэ урыс забытыр тхьаусхакIохэм афэплъэкIыщтыгъэпти, ащ зэрэдэгуащэрэмкIэ рэзагъэ.
- Мора сэIо Тамбыем игъэр забытэу тызэрагъэудэгурэр? - зипэIо мэлышъо пырацэ къызэмыкIурэ абдзэхэ 
лIы од горэ зышIомыдэеу игъусэ еупчIыгъ.- Сыдэуи шъойцыеу фэпагъа?
- Ерэзэгъ джаурыр зыгорэ щыгъымэ! Нысаща къызыдащагъэр? - ЗэупчIыгъэ лIы лъэкурэ цIыкIуми къыфидзыжьи, къыпигъэхъожьыгъ: - Зыемэ ащэфыжьырэп 
аIуагъэшъ, лIымэ, Брагъунэм фэдэу, зыкъытхерэгъэзагъ, 
шъузабэхэр тихъоих. Мо Дэдай бетэмалыр къызыкIэныгъэ 
тхьамыкIэри ахэмэ ащыщыгъ.
- Джансэид ефэнд-хьаджэм идыухьэ ишIуагъэ Дэдай 
къекIэу аIо.
- Абдулахь ефэндым идыухьэмэ шIэ зыфапIорэр? 
- Хьау шъыу, хэта тырку ефэнд гъорыкIом игугъу 
зышIырэр! Джансэид ефэнд-хьаджэм идыухь зыфасIорэр.
- Ара?.. УкъысэдэIугъэмэ, Абдулахь ефэндым ащ 
фэдэ еозгъэIуалIэщтыгъэп. Дэгъу, дэгъу, лъэшэу умыгущыI, тадэжькIэ къэплъэх.
Торнау штабс-капитаным ишъой-цыягъэ раIолIагъэр 
Тамбыем зэхихыгъэ фэдэу нахьыжъхэр зэрысхэ унэм 
къаригъэщэгъэ урыс забытыр зыгуигъэтIысхьи, Накъыжъ 
риIуагъ:
- Модэ пщы унэм кIуи, сихъурышъо паIомэ ащыщ 
горэмрэ сизекIо тыгъужъышъо джэдыгурэ Федор-Федор 

--- Page 660 ---

къыфэхьых. ОшIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъом мыри зыфэпэгъу ригъэфэжьыгъэп.
- Быслъымэн хьэдагъэм, зиусхьан, мыр къытхэмысми 
хъунба?..- Нэмазщыгъыр зыIапшъэ шIохэлъэгъэ Мыхьамэт 
ефэндым, сидин Iофмэ уакъыхэмыгущыIэмэ дэгъу къыригъэкIэу, Мэрзыхъуае фыреплъэкIызэ, Тамбые Аслъанбэч еупчIы фэдэу зишIыгъ, ау ар ятэ ыгу зэрэримыхьыгъэр 
зелъэгъум, зыкъызэблихъужьыгъ: - Аущтэу шъоIомэ, 
чыристан дыухьэ къымыхьыщтмэ, къытхэрэс. Ежьыхэм 
афэмыдэу тэ тызэрэбыслъымэн цIыф мамырыр ерэлъэгъу. 
Амин шъуIо, Алахьым иIумэт быслъымэн лъапIэхэр! - 
Щысхэм, Торнау штабс-капитаным фэшъхьаф, аIэхэр 
Мыхьамэт ефэндым даригъэгъэчъайи, дыухьэ къаригъэхьэу ригъэжьагъ. Штабс-капитанми фадзыгъэ пхъэтэпэмыхьыр ымыштэу, гукIэ къащ къызыфихьыжьи, 
къыфэшъыпкъэ Дэдай янэ ыцIэкIэ "Отче наш" дыухьэр 
къыпчъэу ыублагъ.
ХLV
Дэдай янэ загъэтIылъыгъэр мэфэ заулэ хъугъэми, 
Торнау штабс-капитаным ынэ ар кIэкIырэп: осыр зыпиз 
къутамэхэр зыгъэсысы пакIо, зыгъэхъыен жьыбгъи щыIагъэп; тыгъэр къызыхапсэщтыгъэ дунаир фыжьыбзагъ, 
чъыIагъэп, фэбагъэп; цIыфхэр хьаблэм тефэжьыщтыгъэхэп; унэ пчъэIупэ щагум хъулъфыгъэхэри бзылъфыгъэхэри 
шъхьаф-шъхьафэу щызэхэтыгъэх. Бэнтехъо шхъуантIэр 
къызэхъухыгъэ хьадэр унэм къырахи, къызэфэсыгъэмэ 
апашъхьэ къызыралъхьэм, Мыхьамэт ефэндым лIагъэм 
фэгъэхьыгъэу гущыIэ заулэ къыIуи, дыухьэ къызарегъэхьым ыуж, къэзыIон щыIэмэ ыIуи, къяупчIыгъ; апэ Тамбые 
зиусхьаныр, етIанэ Мэрзыхъое лIыжъыр, Алымджэрые 
зиусхьаныр, нахьыкIэмэ ацIэкIэ Брагъунэ Ислъам Алахьым 
ыпашъхьэ ихьащтым гущыIэшIухэр фаIуагъэх; Дэдайи ыгу 
зыгъэпытэщт, къыдэзыщэещт псалъэхэмкIи зыщагъэгъупшагъэп. 
Къэхалъэм цIыфхэр къызекIыжьыхэм, Дэдай готыгъэ 
илэгъухэр унэм дихьажьыхи, аужырэу янэ дагъэежьыгъ. 
ТIэкIу зытешIэм, къызыфэкIуагъэхэ-къэкIогъэ бгъуитIумэ 
ацIэкIэ къызыхагъэкIыгъэ лIыкIомэ зырыз-зырызэу тхьэегъэпсэу къызаIом, бысым лъэныкъомкIэ щыгъынIухыжьыр 

--- Page 661 ---

зыщыIэщт мафэр Бэчыр къариIуагъ. ЕтIанэ тхьаусхакIохэр 
IэпэубытыкIэ Дэдае фэтхьаусхэжьыхи, зэбгырыкIыжьыгъэх, ау къыкIэлъыкIогъэ мэфиблым, щыгъынIухыжьыр 
къэсыфэкIэ, гъунэгъухэм Дэдай нэрыз ашIыгъэп - унэм 
дисыгъэх, джа мафэхэм бзылъфыгъэхэми япщэрыхьэпIэ 
джэныкъо къабгынагъэп.
"Мыщ, Кавказым, сыкъэмыкIозэ, черкесхэм афэгъэхьыгъэ къэбар зэтеIукIхэр Iор-IотэжькIэ зэхэсхыщтыгъэ, 
декабристхэм атхыгъэхэми, Пушкиным иусэхэми сяджэщтыгъэ. Мы лъэныкъом щызэуагъэхэ забыт зырызхэм 
сафэзыгъагъ, ягукъэкIыжь Iэлхэри шъыпкъагъэр пщагъэгъупшэу гъэшIэгъоныгъэх. Бестужев-Марлинскэм и "Амалат-бек" тхылъ тIо седжагъ. Джары, пшIэ пшIоигъомэ, 
черкес щыIакIэм нахь пэблагъэр. Тифлис къыщыдэкIырэ 
гъэзетхэми мыхэмэ афэгъэхьыгъэу макIэп къыхаутырэр…- ГукъэкIыжьхэр къызышъхьэрыуагъэхэ Торнау 
штабс-капитаныр Накъыжъ ыпашъхьэ къызыщыхимыгъэщэу гукIэ хэщэтыкIи, игупшысэмэ апидзэжьыгъ: - Черкесхэм уяолIэгъэ, уадыщысыгъэ къодыекIэ, зыфэдэхэр 
къыбгурыIощтхэп.Ахэмэ япчэдыжьи, ящэджагъуи, япчыхьи, 
ячэщи, хьакIэщхэм ащыкIэкIыжьэу, адэбгощызэ зэхэпшIэшъухэмэ, гушIо. АмышIэрэм, зыщымыгъуазэм теIор-жъорыкIыхэзэ, ахэр цIыф Iэлых зыIохэрэр хэукъохэшъ, сямыдэожьэу Тхьэр афэсэгъазэ. Сэри Ащ къыстырилъхьэгъэ 
сигъэрыгъэ сыхэгупшысыхьэшъ, къэзэкъмэ тагъапцIэзэ, 
черкесмэ тафэмыхьазырэу Темыр Кавказым тыкъихьагъэу, хы ШIуцIэ нэпкъым тыкъыIууцуагъэу къысщэхъу… 
Ар мыщ сыкъэзгъэкIуагъэмэ япIуагъэкIи, ашIошъ хъунэп, 
ау сынитIукIэ слъэгъугъэр, сыхэрэукъу фаеми, сэркIэ нафэ. 
Черкесхэм хэтырэ цIыф лъэпкъи еплъэгъулIэщт мыIушыгъэ Iаджи къахэфэ, шъхьэгъажъохэри, мылъкупсэхэри, 
шъугъуалэхэри, убакIохэри ямакIэхэп, лъэпкъыбэкIэ зэтеутыгъэхэу мэпсэух, хэгъэгу ушъхьафыгъи яIэп, ау яадыгэ 
хэбзэ мытхыгъэ, лIэшIэгъу пчъагъэкIэ псэухэрэ хэгъэгухэри 
дыхэтыжьыхэу, пщегъэгъупшэ. Ахэмэ ящыIакIэ, ежьыхэми 
зыдамышIэжьэу, дзэ щыIакIэм тегъэпсыкIыгъ: ящыгъын 
шъуаши, яIаши, яшы гъэсакIи, яуани ащ фэIэрыфэгъу. 
Янахьыжъ-нахьыкIэ, хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ зэфыщытыкIэхэр? Яхьэдэгъэ зехьэкIэ-зегъэкIуакIэхэр, яджэгу 
зэхэщэкIэ-зэхэщыжьыкIэхэр, яхьакIэщхэр, якIапщэхэр, 
яшыгъачъэхэр, яхэсэ-зэIукIэхэр?.."

--- Page 662 ---

- Сыд сэIо, Федор-Федор, узэгупшысэрэр? - нахьыпэрэм фэмыдэу джы Накъыжъ зыфэсакъыжьызэ, 
къэупчIагъ.
- Узэгупшысэн макIа?..- Торнау штабс-капитаным 
Накъыжъ икъэупчIакIэ ыгъэшIагъо фэдэзэ еупчIыжьи, 
къыриIожьыщтым пымылъэу фыпигъохыжьыгъ: - Ар 
къызыпшIэщтыр сэ сызэрыфэгъэ чIыпIэм узифэкIэ ары.
- Узэрыфэгъэ чIыпIэр къысфэмыдз! - Накъыжъ къызыбгырыугъ, зыкъишIэжьи, ымакъэ щитхъэзэ, нахь шъабэу 
къыухыжьыгъ: - Сэ бэшIагъэ ащ сызитыр… Сятэрэ сянэрэ, 
сшынахьыкIэрэ сшыпхъурэ тэ щыIэха? Илъэс пшIыкIуплIым 
ситыгъ шъхьэзакъоу сыкъызышъогъанэм. 
- Ар сшIагъэп.
- УмышIагъэмэ, къыосэIо! - Накъыжъ джы гъэрым 
зытыригъэпщыхьажьи, зыщыщыри къыдыригъэубытыжьызэ, уасэ фишIыжьыгъ: - ШъуцIыф хъатэп шъо, 
шъуимыер атешъохы.
- Къэбдзыгъэр зыфэгъэхьыгъэр сэрымэ, зыгорэущтэу 
сштэн,- ерагъэу зызыIажэщтыгъэ штабс-капитаныр Накъыжъ къегыижьыгъ,- ау ар зэрэурыс лъэпкъэу япIолIэныр 
емыкIу, жъалымыгъ.
- Шъо шъуцIыф дэгъу, тэ тыжъалым ара?
- Ар шъо зэкIэми шъуфэгъэхьыгъэу сфэIонэп, ау…
- "Аур" шъоры нахь, тэрэп,- штабс-капитаным къыIощтыгъэр Накъыжъ зэпыригъэугъ. ЕтIанэ, кIэгъожьыгъэ 
фэдэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Урысхэр, "зэрэурыс лъэпкъэу" оIо… Шъо шъуизакъокIэ огугъа ар зыфэгъэхьыгъэр, 
тыркухэри ары. Хьаджрэт Нэкъарэ зэриIоу, шъукъытэкIугъ.
- "ШъукъытэкIугъ" пIон нахьи,- Торнау щхыпцIызэ, 
гуфаплъэу Накъыжъ Iуплъагъ,- шъукъытфащагъ пIогъагъэмэ, шъыпкъэм нахь упэблагъэщтыгъэ… Абдзэхэ хасэм 
иунашъо абдзахэмэ агъэцакIэба?
- Адэ агъэцэкIэн!
- Тэ тихэгъэгу пачъыхьэ иунашъуи дзэм егъэцакIэ.
- Ара зыфапIорэр…- ежь-ежьырэу Накъыжъ зыфэгъумыгъужьыгъ.- Тэ пачъыхьи, хэгъэгуи тиIэп, ау лIыхъужъ 
пащэхэр тиIэх. Тамбые зиусхьанми зэриIоу, зым ыIорэр 
адрэм римыутыжьыщтыгъэмэ… Ащ фэдэ шъо шъуихэгъэгу щыхъурэба?
- Типачъыхьэ иIо заIо, ащ иунашъо зыми риутыжьын 
фитэп.

--- Page 663 ---

- Олахьэ гъэшIэгъоным, ащ фэдэхэр загъорэ Брагъунэ 
Мишкэ къыIо зыхъукIэ, зыми шIошъ хъущтыгъэп. Зэрэхъугъэри тымышIэу дэгъоу тыгущыIагъ,- зэмылъэпкъэгъу 
цIыфитIумэ азыфагу ошIэ-дэмышIэ мамыр зэфыщытыкIэу 
къыдэтэджагъэм Накъыжъ кIэух къыфишIыжьыгъ. 
- УнахьыкIэми, тызэмылъэпкъэгъуми, щыIэныгъэм 
къыщытэхъулIагъэр зэхьыщырыти, тыцIыфба, дэгъоу 
тызэдэгущыIагъ,- Торнау штабс-капитанми хьарамыгъэнчъэу къыIуагъ.
- Орырэ сэрырэ сыдэущтэу тызэфэдэщт?! - зэхихыгъэм Накъыжъ ышъхьэ къыкIыригъэпхъотыкIыгъ.- О угъэр, 
сэ сышъхьафит.
- Ори уаубытыгъагъэба?
- Ара зыфапIорэр?.. Саубытыгъагъ, ау шъуалъэныкъо 
тащэзэ, сятэ тхьамыкIэм къэзэкъ горэм къуалъхьэ рити, 
сыкъыхыригъэхьажьыгъагъ… Ей, ар сэIокIэ, шыонэзэтелъ 
къысэптыгъэкIи, ухэзгъэхьажьынэу къызщымыгъэхъу.
- Ащ фэдэ гухэлъ сиIэп, зыгъэрэхьат. Уипшъэрылъ 
огъэцакIэкIэ, сыгу къыобгъэна?.. Ау сызэрэпфэмыразэр 
къыосIон,- штабс-капитаныр щхы фэдэзэ, икъэрэгъулэ 
есэмэркъэужьыгъ,- хьаулыеу уемыгупшыс, къэпшIэщтэп. 
Дэдай тхьамыкIэм янэ ихьэдэгъэ уж Аслъанбэч зиусхьаным 
ипаIо зысщыохыжьым, сыда ащ фэдизэу ыкIоцI узыфилъэкIыхьажьыщтыгъэр, зыфэутхыпкIыжьыщтыгъэр?
- Олъэгъуа, си Алахь, мыщ ыгу къэкIыжьыгъэр…- 
Накъыжъ щхыгъэ. ЕтIанэ къыримыдзахэу фидзыжьыгъ: - 
КъыосIон: быслъымэн паIом уиджаур пкIэнтIамэ имыунэу 
силъэкIыхьажьыгъ. Сыда, сшIэщтым сыфитба?
- Уфит, ау ар зэошIэ уж, пIэ птхьакIыжьын фэягъэ.
- Федор-Федор, ей, зи къыосIонэп сIуагъэ шъхьае, 
сымыушъхьакIу!
- ЗэтлъэгъулIагъэхэр зэтэIотэжьыхэ пае тызэрэушъхьакIужьа? Уфаемэ, анахь шъхьакIоу цIыфымкIэ сшIэрэр 
къыосIон,- Торнау штабс-капитаным ыгу къыхэуагъэми, 
къызыхигъэщыгъэп,- умышъхьафитыныр ары, сикъош.
- Орырэ сэрырэ сыдым къош тызэфишIын…- мэкъэ 
къефэхыгъэкIэ джыри Накъыжъ гъумыгъуи, къыпигъэхъожьыгъ,- ау къэпIуагъэм шъыпкъэ хэлъ. Ар сшIошъ хъуным 
пае адыгэ гъэрхэмкIэ зягъэхъожьи, сянэ-сятэхэр сэгъэлъэгъужьых.

--- Page 664 ---

- Сыфитыгъэмэ, ар пфэсшIэныгъи. Ау ар Прочный 
Окопи, Ставрополи, Тифлиси афызэшIокIыныкIэ сыгугъэрэп. Ар зиIофыр пачъыхьэр ары.
- Хэта сэIо а пачъыхьэу зигугъу шъушIы зэпытырэр? 
СултIан Хъан-Джэрые, хъымыщэй бжъэдыгъу пщыхэкIым, 
зыкъезгъэухъумэрэ пачъыхьэ щынэпхэжъыр арымэ, 
игугъу къысфэмышI. Сэ шъуипачъыхьэ Зассрэ Вельяминымрэ анахь пхъэшаIу сшIошIыгъ…- Накъыжъ шъхьаныгъупчъэм иплъызэ, дысэу къыIуагъ: - КIо, джары, тагъэгущыIэщтэп джы, Аслъанкозрэ Хъанрэ къэкIох, муары, 
Дэдайи ауж ит. Ар дэгъу къызэрэкIорэр, тхьамыкIэм ыгу 
къыдэтщэен,- шъабэу къыпигъэхъожьыгъ.
Къафихьэгъэ нэбгырищыр тIысыгъо-гущыIэгъу 
имыфэхэзэ, Накъыжъ къеджэхи, унэм ращыгъ, бэрэ 
къэмытэу къихьажьыгъэм Торнау штабс-капитаным къыриIуагъ:
- Аслъанбэч зиусхьаным хьакIэхэр къыфэкIуагъэхэшъ, 
Федор-Федор тIэкIу зыпыгъэупхъухьажьи, къащэ къысаIуагъ. 
Торнау штабс-капитаныр пщы унэм Накъыжъ рищи, 
къикIыжьыгъ. Зэрэгъэрыр зыщызгъэгъупшэхэзэ, къыфэтэджыгъэхэ Джансэид хьаджэмрэ Хьамырзэкъо Аслъанчэрыерэ сэлам арихи, Тамбыем къыригъэлъэгъугъэ чIыпIэм 
тIысыгъэ. 
- Тэ, Федор-Федор, умыгъэшIагъо,- Хьамырзэкъом 
къыIощтым зыригъэукIыхьагъэп,- Къэрэмырзэ Тембулат 
тырилIыкIу. Сэ спшъэ къыралъхьагъэр сэгъэцакIэ: мо 
хъурышъо джэдыгури, джанэри, тутыныри, шъоущыгъури 
ащ къыпфытигъэхьыгъ. Ар дэгъу, тигуапэ, уразэмэ, уитхьэегъэпсэуи етIожьын, ау Засс ыцIэкIэ тхыгъэ нэмыцыбзэр, бэмэ, тыркубзи, французыбзи, инджылызыбзи, 
урысыбзи зышIэрэмэ ядгъэлъэгъугъэшъ, къеджэнхэ 
алъэкIырэп. Тэ, бэ шIэн макIэ шIэн, мыщ итыр къизыхын 
къэдгъотыщт. Цыхьэ къыпфэтшIы пшIоигъомэ, оркIи тэркIи орэдэ гъу-орэдэи фаеми, къыпфатхыгъэр, зы гущыIэ 
хэмызэу, къытаIу.
Джансэид хьаджэр нэ чан-губзыгъэкIэ Торнау штабскапитаным еплъыгъ нахь, зи къыIуагъэп. Тамбые Аслъанбэчи тхыгъэм зэригъэгумэкIырэр къызхимыгъэщэу 
щысыгъ.

--- Page 665 ---

- КъызгурыIуагъ шъузыфаер.- Торнау штабс-капитаным кIэкIэу къыIуи, тхыгъэр къафзэридзэкIэу ригъэжьагъ: - "Къыпфэдгъэхьырэ тхыгъэм узыIыгъыхэр 
зэреджэщтхэр тэшIэшъ, штабс-капитан, зедгъэукIыхьэрэп. 
Пытагъэ зыхэгъэлъ, амал пстэоу тиIэр дгъэфедэзэ, шъхьафит узэрэтшIыжьыщтымкIэ шIошъхъуныгъэ зигъаI. 
ЩэфыжьыпкIэ мылъку дэгъу къызэрэпфэттыщтыр узыIыгъымэ яIу, хьажъ-гужъыгъэ къызыфямыгъэшIэу захэгъэзагъ, ау тфэмышIэшъущт бащэкIэ умыгъэгугъэх…"
- Зэ,- Тамбыер къэупчIагъ,- сыд "шъхьафит уашIыжьыщта" ащ къыIорэр? Джыри зэ къеджэжь.
- ЗащэфыжьыкIэ, шъхьафит зэрэхъужьыщтыр ары 
ащ къикIырэр,- Джансэид гугъуемылIэу къыIуагъ.
- Армэ хъун.- Тамбыер къезэгъи, Хьамырзэкъом 
еупчIыжьыгъ: - Сыд адэ мыщ етпэсыщтыр, зиусхьан?
- Олахьэ сымышIэ ащ етпэсыщтыр,- Хьамырзэкъор 
щхыпцIыгъэ,- ащэфыжьыщтымэ, арэщэфыжь, ау тэры 
нахь, ежьхэр арэп уасэр зыгъэуцущтыр. Мыр щысэу ащ 
тытегущыIэнэп, некIо, тышъхьэщыгъэкI.ЕмыкIу къытфэмышI, Джансэид.
Джансэидрэ Торнау штабс-каптанымрэ язакъоу унэм 
къызызэденэхэм, ошIэ-дэмышIэу хьаджэм къыIуагъ:
- Сэ узфэдэ цIыфыр къызгурыIуагъ. Сыдэу пшIыщт, 
блэкIыгъэм къыгъэзэжьырэп. Моущтэу услъэгъун нахьи, 
орырэ сэрырэ зэуапIэм тыщызэIукIэу тызэрэукIыгъагъэмэ, 
нахьышIугъ. Ау нэмыкIынэкIэ укъызысэплъыжьыщт мафи 
къэсыщт, еж. Тембулатрэ сэрырэ тызэныбджэгъушIу, 
уицыхьэ ащ тегъэлъ, сэри цыхьэ къысфэшI…
Къэрэмырзэ Тембулатрэ Джансэид хьаджэмрэ къыфашIэнэу агу хэлъымкIэ Торнау штабс-капитаныр хьаджэм 
еупчIыгъо фимыфэзэ, Тамбыемрэ Хьамырзэкъомрэ унэм 
къихьажьыгъэх. НэбгыритIум зи къамыIоу зэплъыжьыхэ 
зэхъум, зэрэгъэрыр щыгъупшэжьыгъэу, штабс-капитаным 
ариIуагъ:
- СыкъышъодэIу, зиусхьанхэр.
- Мыщ ыпэкIэ къыотIогъагъэм тытет,- Хьамырзэкъом 
къыIуи, Тамбыем еплъыжьыгъ.
- Джары тыкъызыщыуцугъэр,- нэкIэ къыратыгъэ 
упчIэм иджэуап Тамбыем къыушыхьатыжьызэ, къыушъхьафыжьыгъ,- хэбзэнчъэу ттырихыгъэ мылъкур Урысыем 

--- Page 666 ---

къытфырерэгъэзэжь е тыжьын сомэ миллионым изыплIанэ 
къытерэт.
- Дэгъоу шъуIэбагъ,- штабс-капитаныр щхыпцIыгъэ.
- О уасэ зыфэмышIыжьыми, тэ къыпфэтэшIы,- Хьамырзэкъори къесэмэркъэужьыгъ.
- Тхьэшъуегъэпсэу ащ фэдэ уасэ къызэрэсфэшъушIырэмкIэ, ау шъузэдаохэрэм ар ашIолъэпIэн.
- Тэ тидэогъухэр нэбгырэ зырызхэп,- Тамбыем къыпиупкIыгъ,- узицIыф хэгъэгоу къытэзаорэр ары. Тэрэзба, 
Джансэид, тхьамэтэ маф?
- Къытэзаорэ хэгъэгум шъузэредаорэмкIэ къыжъудесэгъаштэ,- Джансэид хьаджэм джэуап къытыжьыгъ,- 
ау урыс забыт гъэрыми къыIорэм шъыпкъэ хэлъ. КъытэкIугъэ хэгъэгушхомкIэ мыр зэуи арэп, мыщ фэдэ Iаджи 
типчыпэмэ апыкIодагъ, джыри апыкIодэщт.
- Сыд тшIэщтыр адэ, хьаджэ? - ыгу имышIугъэ Хьамырзэкъом къыригъэдзыгъ.
- Шъуегупшыс, хэкIыпIэ Iаджи щыIэщтын… Зерэщэфыжь.
- Зещэфыжьа?! - Хьамырзэкъор къыхэгубжыкIыгъ, 
етIанэ нахь IушъабэкIэ, къыухыжьыгъ: - Ар зишIэкIэ, изабыт намыс шIокIодыгъэу елъытэ.
- Зыщэфыжь Iоф къыхэшъумыгъахь.- Тамбыем 
ыдагъэп, ежь зыфиIожьы фэдэу мыдрэмэ зэхаригъэхызэ, 
гъумытIымыгъ: - Ащ зыфигъэуцужьыщт уасэр арымэ, 
зэрысIыгъыгъэ илъэсрэ ныкъорэм пэIузгъэхьагъэм фэдиз.
"Уизакъоу мыр бгъэшхагъа, мэл пчъагъэу къыпфязгъэщагъэмрэ гъэжъо дзыо заулэмрэ ащыгъум хьаулые 
хъугъэба? Къэрэмырзэми джэдыгуи, джани, тутыни, 
шъоущыгъуи къыфаригъэщагъ…" - Хьамырзэкъо зиусхьаным Тамбыем къыфидзынэу фэягъ шъхьакIэ, джырэп, 
етIан ыIуи, зиIэжагъ.
- Зысщэфыжьын IофымкIэ зиусхьанхэм къаIуагъэм 
адесэгъаштэ,- ежьыр арымырэу, нэмыкI горэм иIоф 
зэрафэрэм фэдэу Торнау штабс-капитаныр джыри къахэгущыIагъ,- Джансэид тхьамэтэ мафэми хэкIыпIэ Iаджи 
щыIэщтын зыфиIорэми тежъугъэгупшыс. Шъуфаемэ, сэ 
сызэгупшысыгъэ горэми, шъуштэщтмэ, игугъу къышъуфэсшIын. Дэгъугъэба талъэныкъо щаIыгъ адыгэ гъэр заулэхэмкIэ сышъухъожьыгъагъэмэ?

--- Page 667 ---

- Зэпыйхэ лъэныкъуитIумэ ащ фэдэ шIушIи къызхагъафэ,- язакъоу унэм къызызэденэхэм, урыс забыт гъэрым риIогъагъэр къызэриушыхьатыжьырэр ригъашIэзэ, 
Джансэид хьаджэм ишIошI риIолIагъ.
- Ар хъухэщтэп! - Тамбыем джыри къыпиупкIи, Хьамырзэкъом еупчIыгъ: - УиIахьылхэм е уицIыфхэм ащыщхэр, зиусхьан, къэзэкъмэ аIыгъыха? АмыIыгъыхэмэ, сэ 
сыехэри аIыгъыхэп. Тхьапшырэ къыотIуагъа укъеуцолIэным 
ычIыпIэкIэ, укъытэмыдэонэу! Къыпфэдгъэуцугъэ уасэм 
тытекIырэп. Арба, Аслъанчэрый?
- Ары, Тамбыер. Сэ зэ сIуагъэр тIо сIожьырэп.
- Оры, тхьамэтэ маф?
- Сэ шъуIуагъэм сыришыхьат нахь, урыс забытыр 
шъудэсIыгъэп,- бгъуитIури егъэразэ фэдэу Джансэид 
ефэнд-хьаджэм джэуап къытыжьыгъ.
- Джаущтэу тыкъызыкIэдэурэ уищэфыжьыпкIэ, Джансэид ефэндыр тишыхьатэу, укъытфэзгъэкIогъэ урысмэ 
афэтх.
- Джыдэдэми?..- зыфырагъэзыгъэм ритыжьыщт 
джэуапым егупшысэ-зыригъэукIыхьэзэ, еупчIыжьыгъ.
- Джыдэд! Икъунба джэрыуакIоу узэрэтIыгъыгъэр!
- Ежъугъэгупшыс, бэ зыщышIагъэм макIэ щышIэжьынэп,- Джансэид ефэнд-хьаджэм къыIуагъ.
- Аущтэу шъоIомэ, дэгъу, мэфитф пIалъэ къыосэты,- 
нэбгыриплIыр зэрыгущыIэгъэ Iофым ежь Тамбыем изакъоу 
кIэух къыфишIыжьыгъ.
ХLVI
- Щэджрае нэс тымыкIоу, хьаджэ, уадэжьми садэжьми 
Къэрэмырзэр къядгъащэмэ хъущтба? - шыуитIур Тамбыехьаблэ зыдэкIыжьыгъэр сыхьат фэдиз хъугъэу Хьамырзэкъо 
Аслъанчэрые къэупчIагъ.
- Джаущтэу тыпсэугъэми хъущтыгъэ, ау лъэIу зыфыуиIэм дэжь укIомэ нахьышIуба? - Джансэид хьаджэм 
къыриIожьи, иш къызэтыригъэуцуагъ: - Щэджэгъо нэмазыр къэсы, модэ псыкIэим амдэз щытштэни, Алахьым 
ыпашъхьэ тиуцон.
- Гъогум тытет, блэдгъэкIымэ…
- Хьау, хьау,- Джансэид Хьамырзэкъом къыIощтыгъэр зэпыригъэугъ,- Тамбыем изекIокIэ-гъэпсыкIэ тIэкIу 

--- Page 668 ---

тызэщифыгъэу тышэсыжьыгъэми, мэфэ шIагъо Алахьым 
къытипэсыгъ, тыгъэр къепсы, осыр пэшIэты, Къужъыпс 
имыл джани шхъонтIабз, Аслъанбэч иплъырыгъэ фэдгъэгъузэ, Тхьэ телъэIун.
- Тищэджэгъо нэмаз блэдгъэкIынэп, хьаджэ. Ау Тамбыем зыкъызэрэтфишIыгъэр фэзгъэгъоу Тхьэ сыфелъэIунэп. Плъэгъугъэба гугъуемылI фэдэзэ, зэтIысыгъом 
мэл псэу зышхырэ бэджэжъыр къызэрэсэтхьагъэпцIэкIыгъэр? Къыздыригъэштэ-къысэупчIыжьызэ, сIуагъэмэ ащыщ 
гори джасусым пкъыригъэхьагъэп. О пIощтыр сшIэрэп, 
тхьамэтэ маф, а мышъэжъым гъэрымрэ ежьыррэ зэрэгъэIушыжьыгъагъэхэу сягуцафэ.
- Олахьэ сымышIэрэ ащ къесIолIэщтыр… ГумышIукIэ 
нэмаз тшIымэ къабыл хъущтэпышъ, Алахьым ыпашъхьэ 
гушIукIэ тыкъызикIыжьыкIэ, узыгъапэрэ гущыIэм пытыдзэжьын.- Псы чъыIэмкIэ амдэз заштэм, яонакIэмэ апыпхэгъэ гъогу нэмазлыкъхэр къыпахыхи, теуцуагъэх. Нэмаз 
зашIым, шэсыжьхи, заулэрэ кIуагъэхэу Джансэид хьаджэм 
Хьамырзэкъор зэригъэгугъэгъагъэу игущыIэ къыпи дзэжьыгъ: - Алахьым тинэмаз къабыл ешI, зиусхьан, ынэшIу 
къытщеф. Адэ тызэрэфэе закIэу тиIофхэр тидунэе хьаф 
щыхъущтыгъэмэ… ШъуиплIэ шъэф горэ зэдэшъошIэкIэ 
сенэгуе, зиусхьан? - ошIэ-дэмышIэу Джансэид Хьамырзэкъом еупчIыгъ.
- Хэта типлIэу, хьаджэ? - зыцIэ къыримыIуагъэмэ 
Хьамырзэкъор ягуцэфагъэми, ымышIэхэ фэдэу къэупчIэжьыгъ.
- Оры, Тамбыер, урыс гъэрыр…
- Хэт тяплIэнэрэр? - хьаджэм къыпчъыщтыгъэр Хьамырзэкъом зэпыригъэуи, гуцафэ зыфыримыгъэшIэу 
еупчIыжьыгъ.
- Щэджрае тызыфэкIорэ Къэрэмырзэ Тембулат ары! 
- Къэрэмырзэ къумалыр тэ сыда тиIоф къызэрэхахьэрэр?
- Джа Къэрэмырзэ Тембулат еупэсыгъэ къумалыгъэр 
Тамбыемрэ орырэ къызэрэшъуфидзыжьыщт шъэф 
къыжъудешIэ.
- Сыд шъэф?! - Хьамырзэкъом ишхомлакIэ къыкъудыйи, иш зырыригъэтIагъ.
- Зимыгъанэу, Хьамырзэкъор, уисэмэгу чIыпIэ къиуцожь.- ГугъуемылI-къызэмыплъэкIэу Джансэид хьаджэм 

--- Page 669 ---

къызэриIокIыгъ, къызыгоуцожьым, нахь пхъашэу ри Iуагъ: - 
Уитэмакъ кIэкIыгъэ зыщыбгъэгъупшэу, зиусхьан, укъызготымэ, нахьышIу. Къэрэмырзэ Тембулат дэжь тэкIуа 
тэмыкIуа?
- Къэрэмырзэм къыздиIыгъ шъэфыр зыфэдэм сыщымыгъуазэу хьакIапIэ сыфэкIона?..
- ХьакIапIэп, шъуигъэр иIоф зэхэфын тызыфакIорэр. 
Зассри, Къэрэмырзэхэри жъугъэпцIэнхэ фэягъэп.
- Ара зыфапIорэр, тхьамэтэ маф…- Хьамырзэкъор 
къэушъэбыгъ, зиухыижь-зыкъигъэтэрэзыжьэу ригъэжьагъ: - Егъэзыгъэм бгъэкIэ зыуегъэдзы аIо. Тыамалынчъэ-мылъкунчъэти, Засс имурад тызыщегъэгъуазэм, 
мылъку гъотыжьыкIэ иджасус Торнау забытыр талъэныкъо 
къитщэнэу тезэгъыгъагъ, ау дэтшIыгъэ Iуагъэр ымыгъэцэкIэжьынкIэ тыщыни, тыкIэгъожьыгъагъ. Сыушъэфырэп, 
ар нэмыкI горэм зэрэригъэшIэщтым тицыхьэ телъыгъэти, 
Къэрэмырзэм къырищэкIыщтыгъэ "щэщэн хьаджэр" тэ 
къэтыубытыгъ, тызыхэфэгъэ Iофыри ошIэ.
- СэшIэ, ащ нэмыкIхэми сащыгъуаз.- Джансэид 
хьаджэм тIэкIу тыригъашIи, фытеIункIэжьызэ, джыри 
еупчIыгъ: - Къэрэмырзэм дэжь тэкIуа, зиусхьан.
- ТыкIон адэ, тишъэф фэIыгъышъущтымэ, зыIудгъэкIэн, тыдэгущыIэн…- Iоф зыфыхэфагъэм зэрэфэмыер 
къызыхимыгъэщэу Хьамырзэкъом къыIуи, гумэкI нэгукIэ 
къыухыжьыгъ: - Хьаджрэт Нэкъар фэкъолIым икуп, абдзахэхэм ар къыддашIэ хъущтэп, тхьамэтэ маф, сицыхьэ 
къыптелъ.
"Джы нэс шъуимыIотагъэмэ, шъо, къэбэртаехэм, 
зэрэшъуIоу, зинэкIэ къалъхуахэ, шъугушIу!.." - Джансэид 
хьаджэм гукIэ ыIуи, иш ригъэлъэхъугъ.
ХLVII
Мэфитф пIалъэр блэкIыгъагъэми ар щыгъупшэжьыгъэ 
фэдэу Тамбые Аслъанбэч зыкъигъэлъэгъожьыщтыгъэп. 
Торнау штабс-капитаныр ащ ымыгъапэщтыгъэу арэп, ау 
Хьамырзэкъомрэ Джансэидрэ защыхъушъутэгъэгъэ 
мафэм къыщыублагъэу Тамбыем ишыкIэпщынэ макъэ 
къызэрэмыIужьыщтыгъэр зыфихьыщт-риIолIэщтыр ымышIэу ыгу джэнджэш къырегъахьэ. АщкIэ Накъыжъ зеупчIыкIэ, "сыда епшIэщтыр тиудэгоу…" еIошъ, джэуап къыретыжьы. Янэ ыуж зыкъэзышIэжьэу ежьэгъэгъэ Дэдай 
зеупчIыкIэ, къыриIожьыщтыгъэр шъыпкъэм нахь пэблэгъагъ: "Ащ ишыкIэ машIо пыгъэнагъ, Федор-Федор, тэри 
тытеплъэжьырэп ащ… Iофыбэба сигъунэгъу зэрифэрэр… 
ЕтIани, ошIа, о уиIоф аIуагъ ащ фэмыгъэхъурэр. Зягъэщэфыжьи, Бэч тхьамыкIэм зегъэгъэгупсэфыжьба, ФедорФедор. Къоджэныси ощ пае бэлыхьэ къытфихьыщт еIо, 
фитыгъэмэ, уикъэзэкъыжъымэ уаритыжьыщтыгъ…"
Джацы азэнаджэм ымакъэ къызэIум, Торнау штабскапитаныр игупшысэмэ къахэужьи, джэныкъо машIом 
ыгъэбэлэрэгъыгъэ Накъыжъ ишъхьаукъакIэ ыгу темыфэу 
фидзыгъ:
- Ушъхьаукъэн нахьи, нэмаз пшIыгъэмэ, нахьышIугъ.
- СшIэщт-сIощтым сэры фитыр. Зиусхьаныр зыщыдэмыс мафэхэм о къыосшIэщтми сыфит, плъакъо пхыгъэу 
чэщыр иозгъэхыни слъэкIыщт, ау уигунахьэ къэсхьынэу 
сыфаеп.
- Тхьэуегъэпсэу укъызэрэсфэгумэкIырэмкIэ. Тыгъэжьым дунаир къыгъэфэбагъэшъ, машIор нахь макIэ шIы.
- Унэр фэбащэмэ, сыкъыодэIун.- Накъыжъ мэшIо 
жъокур зэIишIэзэ, заулэрэ щысыгъэу къыIуагъ: - Зымафэ, 
Федор-Федор, тыгу зэфэтIупщыгъэу тызызэдэгущыIэм, 
къысэхъулIагъэр сшIэрэп, нэмыкIынэкIэ сыоплъэу сыхъугъ.
- Уишъыпкъэмэ, тхьэуегъэпсэу…- Торнау штабс-капитаныр зыфэсакъыжьыгъ.
- Оры тхьэегъэпсэур, сызэбгъэгупшысэжьи, сынэ 
къэбгъэплъэжьыгъ. Сыхэта сэ?.. КъысIугушIомэ, къысщытхъумэ, дунаир сфимыкъужьэу Тамбыем сырипщылI. 
Сымыгъэр фэдэми, ощ фэдэу сыгъэр… Уфаемэ,- Накъыжъ къызыIуипхъотыгъ,- Федор-Федор, Тамбыем иш 
горэм зетыдзыни, тыхэхьажьын!
- Хьау, Накъыжъ, ащ фэдэ пшъхьэ къимыгъахь.
- Укъысщэщына?
- Сишъхьафитныгъэ къэсэухъумэжьы.
- Ащ фэдэ шъхьафит къэухъумэжьыкIэ щыIа?
- ЩыI, щэIагъэ-гугъэ пхэлъыщтымэ.
- КъызгурыIуагъ…- плъыкъожьыщтыгъэ джэныкъо 
машIом паплъэщтыгъэ Накъыжъ къыфечъэгъэ нэпсыр 
ыгъэбылъызэ, ынэ кIилъэкIыкIыгъ.

--- Page 670 ---

КIымэфэ икIыгъомрэ гъэтхэ къихьагъумрэ зыщызэпеохэрэ уахътэм ижьыбгъэ макIэ къыпхъыщтыгъэ ощх 
чъыIэр арыщтын гъунэгъумэ якъакIо зэпызыгъэугъэр: 
Торнау штабс-капитанымрэ Накъыжърэ язакъоу унэм 
исыгъэх. Джацы нэмазыр текIыгъэ къодыягъ Мэрзыхъое 
лIыжъымрэ Брагъунэ Мишкэрэ ощхыпсыр зыпаутхыпкIыкIызэ, унэм къызехьэхэм. Пчыхьэреным зэфэгубжыхэмэ, 
зэшIужьыхэзэ щысыгъэхэ Накъыжърэ штабс-капитанымрэ 
къафихьагъэхэм нэгушIоу апэгъокIыгъэхэми, Накъыжъ 
гукIэ зэриIожьыгъ: "Чэщ хъужьыгъэу митIури сыда зыуж 
итыр…"
- Тэ бэрэ тыщысыщтэп,- Мэрзыхъуае унапшъэмкIэ 
тIысызэ, къыIуагъ,- тыжъублэкIышъугъэп. Мэфэ заули 
хъугъэ Федор-Федор зысымылъэгъугъэр, ори ары, Накъыжъ, Алахьым ыIомэ, сыдэу шъухъура?
- Тэри тыхъущт,- ыцIэ къызэрэхигъэщырэр Накъыжъ 
игуапэу джэуап ритыжьи, тIуми яупчIыгъ,- шъоры, шъо 
сыд фэд шъуищыIэкIэ-псэукIэ?
- Алахьым ишыкуркIэ,- Брагъунэм джы къыIуагъ,- 
тызэрэшъулъэгъоу тыпсэу-тыузынчъ, Мыхьамэт хьаджэм 
нэмаз тигъэшIыгъэу мэщытым тыкъекIыжьы. Мэрзыхъуае 
щыс пае къасIорэп, Мыхьамэт ефэндыр джыри кIалэ нахь 
мышIэми, Алахьым жъышъхьэ мафэ пкъо урегъэхъулI, 
нахьыжъ, ащ иуаз губзыгъэ сызедэIукIэ, сигукIаехэр сщегъэгъупшэх, сыгу шIу къырегъахьэ.
- УигукIаехэр зэрэпщыгъупшэхэри, угу шIу зэрилъыри 
дэгъу, Мишк,- ежь пае зэхихырэр Мэрзыхъуае игопагъэ ми, шIоегъэлыегъащэ фэдэу зишIызэ, Брагъунэм риIуагъ,- 
укъысэдэIугъэмэ, ащ фэдиз щытхъу тинахьыкIэ еозгъэIуалIэщтыгъэп. ГъэшIэгъона ефэндымэ?.. Чабэм кIуи, 
къэкIожьыгъэмэ?.. Абдулахь тыркури ефэнды, зынэсрэр 
егъэунэхъу, зыхахьэрэр егъэутхъо нахь.
- Ар шъыпкъэ,- Брагъунэм Мэрзыхъуай дыригъашти, 
ежь иеплъыкIи къыриIолIэжьыгъ,- ау ислъам диным Абдулахь тыркум хэшIыкI фыримыIэу пIон плъэкIыщтэп. Ар 
Федор Федорович зэришIэу тэ тшIэщтыгъэмэ…
- Iо хэлъэп, ешIэ - нахьыжъитIумэ ягущыIэ зэпыупIэ 
Накъыжъ къызыфигъэфеди, псынкIэу къыIуагъ,- иджаурыгъэ фэтыдзызэ, къыIорэмэ тядэIурэп нахь. Мыр тыубытыгъэу тIыгъ, модрэр шъхьафит-тIупщыгъэу Абдзахэ 

--- Page 671 ---

къыщетэгъэкIухьэ. Ары, Мэрзыхъуай, ори ары, Мишк, 
зэхэшъухыгъэр шъумыгъэшIагъо, зытетыр къэсэIо, сызэкъэрэгъулэрэм темыфэрэр фэзгъэкIуатэрэп. Ущымысэу, 
Федор-Федор, къяIоба мыхэмэ зыгорэ…
Накъыжъ иаужырэ гущыIэ кIэух Мэрзыхъуаерэ Мишкэрэ зэфычIигъэплъыгъэх.
- Сыд ясIон,- Торнау штабс-капитаным къыIуагъ,- 
нахьыжъхэр къызэрэтлъихьагъэхэмкIэ, тызэращымыгъупшэрэмкIэ тхьэегъэпсэух. Дунаир къэшIэгъошIу-къэшIэгъуаеу зэхэлъ. Зым иIоф къыщекIы, адрэм иIоф 
щэбзэхы. Зыр насыпышIу, адрэр насыпынчъ.
- Олахьэ, Федор Федорович, шъыпкъэм,- Брагъунэм 
къыIуи, зыгъэгумэкIырэр къыушъхьафыжьыгъ,- ау, зэрэхъурэмкIэ, хэти дунаим ышъхьэ зэрэщиIыгъыжьышъу.
- Хьау, Михаил Изотович, хэтрэ цIыфи гугъэнчъэ-шIошъхъуныгъэнчъэу дунаим тетышъущтэп. Мэрзыхъуае 
тхьамэтэ мафэм ыкъокIэ къыIуагъэм дезгъаштэрэп. 
Мыхьамэт Чабэм кIо шIоигъуагъэти, зэрэIэкIэмыуIэягъэр 
дэгъоу пшIагъэ. Адыгэ хабзэмкIэ илъфыгъэ щытхъуныр 
тым къызэрэтемыфэрэр къызгурэIо, ау цIыфхэмкIэ ащ 
шIушIагъэ къолъмэ, урыгушхон фае.
- Ары сэри сIорэр, Федор-Федор, ау сыефэнд, 
сыхьаджакIу еIокIэ, Абдулахь тыркум ифэмэбжьымэ 
къытырихьанэу сыфаеп. Ащ изакъоп, о уифэмэбжьыми 
ары.
- АщкIэ зыгъэрэхьат,- Торнау щхыпцIыгъэ,- сифэмэбжьымэ тырихьан пакIо, къыстеплъэн ылъэкIырэп. Дэдае 
янэ ихьэдагъэ ащ къыщысиIогъагъэр ошIа?.. Накъыжъ 
сишыхьатыгъэшъ, къерэIожь.
- "Адыгэ паIо къыпщалъагъэкIэ, убыслъымэнэу къызыщымыгъэхъу" къыриIуагъ,- ащ ежэщтыгъэм фэдэу 
Накъыжъ къызыIуипхъотыгъ.
- Iиман зимыI,- Мэрзыхъуай джы ишъыпкъэу къэгубжыгъ,- етIани ащ сыефэнд еIо!
- Ефэндышъ арба имыдинэгъу зыфебэныгъэр…- 
Брагъунэм къыIуи, псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ: - Тэрэзэу ешIэ.
- УхэжъокъухьажьыгъэкIэ сенэгуе, Брагъунэр.- Мэрзыхъуай зиIажэзэ щхыпцIи, гъумыгъужьыгъэ: - Ар шъуIозэ, 
къикIырэр амышIэу амыбзэкIэ дыухьэ къэхьыкIэ зэзыгъэшIагъэхэр жъугъэсэхъуджагъэх. Угу къытэмыгъабгъ, 
Федор-Федор, Бэчыр ар зэхихыжьымэ, ышнахьыкIэ 
фидэнэп.
- Аслъанбэч зиусхьаным ибайкол Бэчыр загъорэ 
зышIошIыжьыми,- Накъыжъ зышIомыдэй-зигъэлIыжъэу 
къыIуагъ,- ицIыфыгъэ-шъыпкъагъэ джыри IэкIэзыгъэгоп, 
сыд пае имыхьакъ теплъхьан, пIорэм егупшыс, зыфэсакъыжь ышнахьыкIэ фидзыгъагъ.
- Аущтэу къаIоба, зиунагъо бэгъон,- Мэрзыхъуай 
лIыжъыр джы къэгушIожьыгъ,- адэ сыдэу зыкъыфишIыжьыгъ?
- Сыдэу зыкъыфишIыжьын,- Накъыжъ тхьагъэпцIэу 
инэплъэгъу штабс-капитаным фидзи, IущхыпцIыкIыгъ,- 
пшIэрэба ефэндымэ зызэрашIырэр: зэ мэгубжых, зэ 
заушъэфы, мызыгъэгум зэхимыхыгъэ фэдэу зишIыгъ.
- КъэпIожьыгъэр дэи…- Мэкъэ ефэхыгъэкIэ Мэрзыхъуае къыIуи, кIэкIэу къыухыжьыгъ: - Ащ сыфырикъущт 
сэ.
- Джы сэ укъысэдэIущтмэ, Мэрзыхъуай, ар озгъэшIэщтэп.- Брагъунэм къыIуи, еупчIыжьыгъ: - Мыхьамэт 
ефэндым Федор Федоровичым фидзыгъэр ежь игущыIэхэкIэ огугъа?
- Сыгугъэрэпышъ арыба сыгу къеорэр!.. Чабэм дгъэкIуагъэмэ, идин лэжьыкIэ пэрыохъу тыфэмыхъугъэмэ, 
зыгорэм ыIорэм емыдэIоу, зырыримыгъапцIэу ежь ышъхьэ-акъылыкIэ орэпсэу. ЫцIэ къесымыIуагъэми, зыфасIорэр 
шъошIэ.
- Сыд зыкIэтымышIэрэр, Абдулахь тырку ефэндыр 
ары Iуи, уухыгъэ,- шыхьат зыфишIынэу Брагъунэр забыт 
гъэрым еупчIыгъ: - Шъыпкъэба, Федор Федорович?
- Абдулахь тыркум иефэндыгъэ зыфэдэр сшIэрэп,- 
зыфеупчIыгъэм иджэуап Торнау штабс-капитаным къытыжьыгъ,- ау сэ сыурыс забытымэ, ари тырку забыт. Ар 
шъхьафит гъэблакIу, сэ къызэрэздэзекIохэрэр сифэшъуашэу сыгъэр. Мыхьамэт ефэндым ылэжьырэ динымкIэ къыстефэрэр къысиIуагъэкIэ, Мэрзыхъуай, тхьамэтэ 
маф, ащ сыгу ебгъэрэп. Ар пIоу ыгу хэмыгъэкI. ИакъылыкIэ зэрэпсэун, Алахьым иIо быслъымэнхэм зэралъигъэIэсын фаемкIэ, нэмыкI шIушIэ IофхэмкIэ къыбдесэгъаштэ, ау сэщ фэдэ тырку джасусым шъузэригъапцIэрэр 
къызэрэ жъугурымыIорэр сэгъэшIагъо.

--- Page 672 ---

- Адэ ары,- Накъыжъ зэкъэрэгъулэрэм дыригъэштагъ.
- Сыда арыр,- Брагъунэ Мишкэ Накъыжъ епэбжъэо жьыгъ,- урысхэр къытэкIугъ еIокIэ, тегъапцIа? Шъуфаемэ, 
къышъосIон: мы урыс забытыри, модрэ тырку забытыри 
сэркIэ зэфэдэх.
- Мыдэ, Мэрзыхъуай,- нахьыкIэ-нахьыжъыгъэр 
зыщызгъэгъупшэжьыгъэ Накъыжъ ыкуашъо теожьызэ, 
къэкууагъ,- Мишкэ къытиIожьыгъэр!.. Угу илъымрэ пIупэ 
телъымрэ, Брагъунэр, зэфэдэп.
Зынахэ зэхэзгъэхьэгъэ Брагъунэ Мишкэ джэуап тыжьыгъо имыфэзэ, Дэдай пчъэр къыIуиубгъукIи, унэм 
къипкIагъ. Къыхьыгъэ къэбарым зэрэфэмычэфыр къыхэщэу къыIуагъ:
- ХьакIэхэр уиIэх, Мэрзыхъуай.
- ХьакIэ уиIэныр дэгъу, Алахьым мафэ тфешI,- 
хьакIэмрэ бысымымрэ афэгъэхьыгъэу адыгэмэ зэфаIожьырэ гущыIэхэмкIэ Мэрзыхъуай лIыжъыр Тхьэ зыфелъэIужьи, джаущтэу зэрэхъугъэр иушъхьагъоу къэтэджыжьыгъ.- НекIо, Брагъунэр, тэ мыкIэ Федор-Федор ышъхьэ дгъэузэу тыщысызэ, хьакIэхэр къытфэкIуагъэх. Фэсапщи 
ятIон, тилэгъухэми, нахьыкIэхэми едгъэзэщынхэп.
Мэрзыхъуаерэ Мишкэрэ унэм зекIыжьыхэм, Накъыжъ 
къэупчIагъ:
- Хэта Мэрзыхъуае ихьакIэхэр, Дэдай? ОшIэха?
- Сыда зыкIэсымышIэрэр, зыр шъори шъуинэIуас - 
Абдулахь тыркур ары, адрэр дагъыстан гор аIуагъ. Чэщ 
рэхьат къышъокIу, сыкIожьын сэ ащыгъум.
- Щысба, Дэдай, сыдэу угуIэра,- унэм икIыжьыщтыгъэм Накъыжъ елъэIугъ.
- Сыщысыгъэми хъуныгъи, ау, Брагъунэ Ислъам 
зэриIоу, хэт иуни чэмлъакъо, тэ тиунэ дышъэ ун, нэф лъэшIу 
шъукъекI.
- Хэта джы тыркум къытфищагъэр…- къэбарыр 
зэримыгуапэр ымакъэ къыхэщэу Накъыжъ къыIуи, кIосэжьыщтыгъэ джэныкъо машIор зэкIигъэблэжьэу ригъэжьагъ.
- Дагъыстанымрэ Щэщэнымрэ яIимам Щамилэ илIыкIощтын…- зэгуцафэрэр Торнау штабс-капитаным ыушъэфыгъэп.
- Сыда зыуж итыр? - Накъыжъ псынкIэу зыкъызэригъэзэкIыгъ - Ормэ шIэ? Аслъанбэч зиусхьаныр зыщыдэмысым…

--- Page 673 ---

- Тамбыехьаблэ цIыф дэсыжьыба? - ГугъуемылI фэдэу 
штабс-капитаныр Накъыжъ къеупчIи, къеушъыижьыгъ: - 
Зыгъэрэхьат.
- Хьау, хьау, ар пIоу тымыгъэбэлэрэгъ… Тызыщыфэещтым плъэгъугъэба, Дэдайи унэм зэричъыжьыгъэр…- 
Накъыжъ шъхьэгугъу хъугъэу шъхьаныгъупчъэмкIэ плъагъэ, пчъэми фыреплъэкIыжьыгъ.- Къоджэнысэ гуащэм 
етIощт-етымыIощтыр сшIэрэп, ау Алымджэрые зиусхьан 
гъунэгъум макъэ едгъэIугъэмэ дэгъугъэ… Тиджэхэшъотетмэ ащыщ гори къызэрэкъомыкIыри… ТитIо унэм тыкъырани, зэкIэми загъэбылъыжьыгъ…
- Зыгъэрэхьат зэраIуагъэр орба! - Торнау штабс-капитаныр мэкъэ пытэ гъэтIылъыгъэкIэ зэшIэгъуае хъугъэ 
Накъыжъ фэгубжыгъ.
- Сыда укъызысфытекуорэр, джаур?..- Зэмыжэгъэ 
макъэм Накъыжъ къыIуригъэпхъотыгъ, ау къыфэгубжыгъэм ирэхьат щысыкIэ зелъэгъум, Iэсэжьыгъэ: - Ары, 
Федор-Федор, къызгурыIуагъ, къысфэгъэгъу. Хэт ышIэра 
мохэмэ ашIэщтыр сIуагъэти ары…Тыхэгъэхьажь къызыосэIом, джы нэс тызынэсыщтыгъэр ошIа?..
- ИмыщыкIагъэхэр умыIох,- зипIэ зышIыжьыщтыгъэ 
забыт гъэрым къызэриIокIыгъ.
- Аущтэу оIомэ, джыри сыкъыодэIун, ау укIэгъожьын…
ХLVIII
Щэджрае чылэм, Къэрэмырзэ Тембулат ихьакIэщ 
исыгъэ нэбгырищыр зытегущыIэщтыгъэр Торнау штабскапитаныр ары. Къэрэмырзэ Тембулатрэ Хьамырзэкъо 
Аслъанчэрыерэ зэщыхьаным нэзэрэмыгъэсыгъагъэхэми, 
гущыIэ зэпеом хэтыгъэх. Джансэид хьаджэр нэбгыритIумэ 
ялIыкIо фэдагъэми, гукIэ бысымым зэрэпэблагъэр гъогум 
дытетыфэкIэ Аслъанчэрые зиусхьаным ыгъэунэфыгъагъэ ти, иплъырыгъэ-стырыгъэкIэ зиIажэщтыгъэ.
"Урыс забыт гъэрымкIэ митIум, Тамбыемрэ сэрырэ, 
къыддашIэрэ шъэфыр Абдзахэ нафэ щыхъущтэу, тисыжьын тымылъэкIыщтымэ, сыда джаурыр зэрэтищыкIагъэр, 
кIэтхыщт мылъкури былым зэрэтфэхъужьыщтыр? - гукIэ 
Хьамырзэкъор зэупчIыжьыгъ.- Мыхэмэ къысфаIэтыщтыр 
бэшIагъэ Засс къызысаригъэIокIыгъагъэр… Мыхэри Засс 

--- Page 674 ---

цIэплъыжъыри зэрэшIэх… Ау митIум сизакъоу сырящыкIагъэшъ, зыфэе дэдэр къязгъэIон, зизгъанэу мылъкунчъи 
зязгъэшIынэп, Тамбые делэжъыри зыми щымыщ хьаулыеу 
къэзгъэнэн… КъызгурэIо джы Торнау забытым зищэфыжьынэу зыкIыфэмыери, зыкIамыщэфыжьыри… Зыгу 
плъыгъэ абдзахэхэр къытачъэхэу тшIуаукIымэ?.. Джаурыр 
шъогъашхэ, тешъогъэуцIэпы аIонышъ, зэуи арэп ахэр 
къызэрэтэкIущтхэр… Абдулахь тыркури, зигъэбылъыжьыгъагъ шъхьае, ары зыфаер. Дагъыстани зыгорэ къытфикIыгъэу аIуагъ, шъыпкъэмэ сшIэрэп нахь…"
- ШъушIошъ хъущтымэ сшIэрэп нахь, тхьамэтэ мафэх,- 
Хьамырзэкъо Аслъанчэрые къыIуагъ,- мы тызэрыгущыIэ рэ Iофыр къисыдзэрэп сэ. Ау зытетыр къышъосIон: тызезыпхъуагъэмэ афысиIэ гуфэплъым сигъэшIагъэ нахь, джаур 
забытыр хэта зищыкIэгъагъэр, ащ кIэсхыщт тIэкIур ары 
нэмыIэмэ, зы къэзэкъ теогъукIэ згъотыщт. ЕтIани шъошIэба 
Тамбыер зыфэдэр: зыфаер уимыгъашIэу къыпшIокIыщтэп.
- Зигугъу къэпшIыгъэхэр ушъхьагъу телъхьапIэкIэ 
сенэгуе, зиусхьан,-игущыIэмэ атемыIункIащэу Къэрэмырзэми Хьамырзэкъом къыриIуагъ.
- Адэ, Тембулат, о нэмыкI къыздэошIэмэ, къаIоба,- 
къыриIощтым егуцафэщтыгъэми, ымышIэ фэдэу Хьамырзэкъом зигъэчъэбзагъ.
- Тэ Iаджи зэдэтэшIэ, ау узэнэгуерэр сыд пае сэ къэсыушыхьатыжьын?
- АдыгэчIым къыщешъущэкIыщтыгъэ джасусыр армэ 
зыфапIорэр, Тембулат, сыд пае, о уиIуагъэу, зэдатшIэрэр 
зэфэтыдзыжьын, ау а Iофыр Тамбыем зэрестыжьыгъэр 
шъушIэзэ, цыхьэшIэгъукIэ шъукъысщэгугъымэ, спшъэ 
къишъулъхьэрэр сихьылъэ. Ори мы Iофым, Джансэид, 
уимыгъапэу бгъукIэ уфыщытэпщтын…- Ыгу илъымрэ 
ыIупэ телъымрэ зэтемыфэу Хьамырзэкъо Аслъанчэрые 
къыIуи, кIэух къыфишIыжьыгъ: - Сэ сыкъыхэшъумыгъэщэу 
Тамбыем шъузэрезэгъышъу.
- О къытэпIуагъэр ащи къытиIомэ? - Тембулат занкIэу 
хьакIэм къеупчIыгъ.
- Арэп, Тембулат, Тамбыемрэ сэрырэ тызэрэзэфыщытыр пшIэзэ, сыдэу цыхьэ къысфэмышIыхэра? - Хьамырзэкъом иплъырыгъэ къышIухэщызэ къыфидзи, щхыжьыгъэ: - Урыс гъэрымкIэ Тамбыемрэ сэрырэ тыгу зызэфэмышIур илъэсым къехъугъ… Зэхэпхыгъэба, Джансэид, 
ащ непэ ихьакIэщ къыщысиIуагъэхэр?
- Шыхьат гъэлъэгъоныр зимыкIасэмэ сащыщыми, 
зиусхьан, шъыпкъэ.- Джансэид хьаджэм Тембулат дыригъэштагъ: - Шъуищэ - ори, урыс джасусри, Тамбыери - 
шъузэрэзэпхыгъэ шъодэнжъыер зэгорэм зэрэзэпычыщтыр Къэрэмырзэм пщимыгъэгъупшэнэу фаешъ ары… 
Абдзахэмэ ар зашIэкIэ…
- Ар, тхьамэтэ маф,- хьаджэм къыIощтыр Хьамырзэкъом къыгурыIуи, Джансэиди къыдыригъэубытызэ, 
зэпыригъэугъ,- зыми къыддишIэ хъущтэп! Аущтэу шъоIомэ, 
Тамбыемрэ сэрырэ тызэщыхъушъутагъэми, сыдэгущыIэн. 
Ары пакIо, къысэмыдэIунэу зежьэкIэ, згъэщынэн. Ау ащ 
фэдэ Iоф тазыфагу къыдэмыхьэмэ, нахьышIу.
- Хьарамыгъэри, зэмышIуныгъэри, шъыпкъэнчъагъэри 
Алахьым иджагъох,- Хьамырзэкъом къыфэмыIошъурэр 
гуригъэIожьызэ, Джансэид хьаджэм къыухыжьыгъ.
ХLIX
Къэрэмырзэ Тембулат Тифлис, Розен бароным дэжь, 
зыкIуагъэм тхьэмафэ текIыгъ. Кавказым иурысыдзэ пащэ 
фэкIогъэ лIыкIор къэкIожьыфэкIэ Тамбые Аслъанбэч игъэр 
зэрэхэмыхьажьыщтым ицыхьэ телъыгъэти, нахь шъхьафитэу ыгъэпсэущтыгъэ: чэщрэ ныIэп ащ Накъыжъ зыфэсакъыщтыгъэр. Мафэрэ гъэтхэ тыгъэ фабэм зыригъэоу 
Торнау штабс-капитаныр щагум дэсыщтыгъэ е къэлапчъэм 
дэмыкIэу дэплъыщтыгъэ, имынэIуасэхэр къакIохэу зилъэгъукIэ, къыIукIыжьыщтыгъэ. Зэмызэщыщтыгъэр къэлапчъэм пэIулъэшъогъэ шъофым Дэдайрэ Накъыжърэ 
ашъхьащытэу хьэблэ шъэожъыехэр пIай зэрешIэхэрэм 
лъыплъэныр ары. Ахэр щэджэгъоужым шъофым къыщызэрэугъоихэти, былым къыдэхьажьыгъо нэс джэгущтыгъэх.
Адыгэпщыхэр лъэсхэми шыухэми оркъхэмрэ байколхэмрэ къяшIэкIыгъэхэу мэпсэух. Якъэлапчъэхэр лъагэх, 
ящагухэр иных, яунэхэр гуIэтыпIэх, яхьакIэщхэр хъоо-пщаух, 
яIэшэ-шъуашэхэмкIэ, яшыхэмкIэ, яшыукъамыщхэм ащыкIэкIыжьэу, ялъэпкъэгъумэ къахэщых. Пщым ичIыгурэ 
ибылымрэ зыIыгъ-зылэжьхэрэм ыIорэр фашIэ, ышIэрэм 
щэтхъух. Изакъо хъумэ, мэфэ псэур хьакIэщым щегъакIо: 

--- Page 675 ---

иIашэхэр елъэкIых, ионэ IапIэхэм яIэзэжьы, езэщэу зышъхьаукъэкIэ, джэхэшъотетхэр лъэпэпцIыеу мэзекIох, 
атакъэр Iоми, хьэр хьакъуми афэгубжых, зэIушъэшъэжьых. 
Джащ фэд гуащэм ищыIакIи. Ау ар унэм макIэ къызэрикIырэр. Нахьыбэрэм иунэIутхэр къыздигъэIэпыIэхэзэ, дышъэтыжьын IуданэхэмкIэ тхыпхъэ хедыкIы, лIым чысэ фешIы. 
Ащи чъыер къытеоу щэджэгъо гъолъ зишIыкIэ, бэдзэ 
гъощагъи унэм щагъэбыбырэп.
Аужырэ илъэс зытфыхым зимылъку чIэзынэзэ, щэ-плIэ 
кощыгъэхэ Тамбыехэр яунагъокIэ щыIэкIэ дэгъум фытемыгъэпсыхьэгъагъэхэми, япщыгъэ зыщагъэгъупшэщтыгъэп. Ащыгъупшэнэу ежьагъэхэкIи, ар пщылIхэм ащагъэгъупшэщтэп. Ахэмэ ыгу пщым зыфэмышIу гори ахэмытыгъэу арэп, ау нахьыбэмэ ар къызыхамыгъэщэу, Алахьым 
къатырилъхьагъэу къащыхъущтыгъэ шъхьакIэфэныгъэр 
пщым дызэрахьэщтыгъ. ЕгъашIэм пщы зимыIагъэхэ абдзахэхэу лIэкъолIэш шъхьафиткIэ псэущтыгъэхэр гукIэ 
щхыпцIыщтыгъэхэми, мыр шъушIэ мыр шъумышIэ араIоу 
шъхьэегъэзыпIэкIэ къячъэжьыгъэхэр рагъэзыщтыгъэхэп.
Ислъам диныр апэ зыштагъэхэ адыгэхэм абдзахэхэр 
ащыщыгъэхэми, нахьыжъымэ ашIэрэмкIэ нахьыкIэхэр 
къаигъэ ашIыщтыгъэп. Мыхьамэт ефэнд-хьаджэм фэдэхэу 
диным фэщагъэхэр кIэлэ-гъуалэмэ къахэкIыщтыгъэхэми, 
урысыдзэр къазэрэпэIугъолъхьагъэр арымырыгъэмэ, 
зыми ымыгъэгумэкIыхэ фэдэу яадыгагъэ рыпсэущтыгъэх. 
Нахьыжъыгъэ-нахьыкIэгъэ шъхьэкIэфэныгъэр агъашIо, 
кIалэмрэ пшъашъэмрэ язэфыщытыкIэ Iэжагъэ агъэлъапIэ, 
нысэщэджэгухэм щызэрэгъэчэфых, къыщызэдэшъох, 
щызэпсэлъыхъох, Торнау штабс-капитаным гу зэрэлъитагъэу, егъэлыягъэм блэмыкIыхэу къызэрэухъумэжьых.
- Олахьэ, Федор-Федор, мыщ уезгъэзэщыгъэм…- 
Тамбыем ишыкIэпщынэ ошIэ-дэмышIэу зэпыригъэугъ.- 
Сыгу хэбгъэкIынэу уфаепышъ, зи къапIорэп. СэтхъэкIэ 
огугъа, бетэмал, мыщ сызыфеорэр? Сыгу жьы дэсэгъэкIышъ ары… ПшIэным пае уфай-уфэмыеми, къыосIон: тэ, 
адыгэхэм, тынасыпынчъ. Каспие хымрэ хы ШIуцIэмрэ 
азыфагу тыдэубытагъэу тыдэкIуадэ. Дунаим тет чIыгумэ 
анахь дахэр Алахьым къытити, ыгу къызыфытэбгъэжьыгъэр сшIэрэп. Сыда узыфэщхырэр, мыхъун къэсIуагъа?
- ШъуичIыгу, зиусхьан, Алахьым къышъуитыгъэу 
зэрэпIуагъэр ары сызгъэщхыгъэр.

--- Page 676 ---

- Сыда, уимытхьэм укIэнакIэшъ ара?..
- Хьау, зиусхьан.
- Адэ? - Тамбыем ымакъэ джы зыкъипхъотагъ.
- Мы чIыпIэр псэупIэкIэ адыгэхэм къызыхахым, ислъам 
диныр зыфэдэр ашIэщтыгъэпышъ ары.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! - Тамбые зиусхьаныр 
къытекууи, къыфигъэпытэжьыгъ: - УмышIэрэм утемыгущыI.
- УмышIэрэм утегущыIэныр дэи, ау хы ШIуцIэм иадрабгъу лъэныкъокIэ Тыркуер гъунэгъу къызышъуфэхъугъэр 
бэшIагъэп.
- Сыдигъу?
- Урыс пачъыхьэу Иван Грознэр адыгэ махълъэ къызыщышъуфэхъугъэ лIэшIэгъум ыпаIу, 1450-рэ илъэсхэр 
ары. Тыркумэ япащэ Осмэн дзэкIолIым Константинополь 
зыфаIорэ къалэр зештэ лъэхъаныр ары.
- Ара?.. Олахьэ гъэшIэгъоным, тыркухэр, урысхэм 
апэкIэ, егъашIэм тигъунэгъугъэу ары сэ зэрэзэхэсхыгъэр… 
Адэ джары, Федор-Федор, Абдулахь ефэндым иуаз 
уедэIумэ, къыохъулIэщтыр… Модэ, ар Iофэп, тIэкIу къызыпыупхъухьажьи, зыгорэм тыкIощт.
- Адыгэхэм некIо заIокIэ, тыд аIоу кIэмыупчIэхэми, сэ 
сызыдакIорэр сшIэнэу сыфай.
- Олахьэ ари тэрэзым,- Тамбыер щхыгъэ,- узымыадыгэкIэ, укъызэрэупчIэрэм урызгъэмысэрэп. Ашъыу 
чыжьэп, Мэрзыхъуай ихьакIэщ ары. Дагъыстан къикIыгъэ 
наибэ-ефэндым къэблагъэрэ нэкIмазэм фэгъэхьыгъэу уаз 
къышIыщтышъ, тедэIун. Мыщ егъэзыгъэ хэлъэп, уфаемэ, 
укъэмыкIу, ау умыбыслъымэными, узэрэцIыф гъэсагъэр, 
нэмыкI цIыф лъэпкъхэм ятарихъ узэрэщыгъуазэр узыхэсщэщтмэ язгъэшIэщт. Адэ, Федор-Федор, тэ, адыгэхэм, 
ислъам диныр зытемыIэм, сыд фэдэ дина тызэрытыгъэр? 
Сыхэмыукъомэ, тхьэбэ шъошъхъуныгъэр арыба?
- Ухэукъо, зиусхьан, а зыфапIорэр динкIэ алъытэрэп.
- Аущтэу къызэрэсэпIощтыр сшIагъэ, ау щытми, 
джыри тхьабэхэр тиIэх…- Унэм Накъыжъ къызехьажьым, 
Тамбыем къыIощтыгъэр зэпигъэугъ: - Дэгъоу укъэкIожьыгъ. Федор-Федоррэ сэрырэ моу зыгорэм тыкIощтышъ, 
унэр къэбзэлъабзэу зэIыхыжь, гъэфабэ.
- ШъуздэкIощтыр сэшIэ, сыздэшъущэгъагъэмэ…

--- Page 677 ---

- Щыгъэт! Зиусхьаным укъызыдырищэкIынэу сыд 
шIушIагъэ пкъолъ, къыуаIуагъэр гъэцакIэ.
СызэрэолъэIугъэгъэ-сызыфэягъэр тэбгъэшIагъэпыр 
къыригъэкIызэ, гуебгъэ-нэмыплъ гъэбылъыгъэкIэ джы 
агъашIощтыгъэ Торнау джасусым Накъыжъ фычIэплъи, 
Тамбыем IугушIожьыгъ:
- Аущтэу оIомэ, дэгъу, зиусхьан. Унэри зэIысхыжьын, 
машIуи исшIыхьан, тигъэр гъолъыжьыным ыпэкIэ ылъакъохэр зэритхьакIыжьыщт псыри згъэфэбэн…- Губжым 
къыригъэдзыгъэ аужырэ гущыIэмэ Накъыжъ афыкIэгъожьыгъэу, зыкъызэблихъужьыгъ: - Ау Алымджэрые 
гъунэгъур, зиусхьан, а лъэныкъомкIэ кIоу джыдэдэм 
слъэгъугъэ.
- НекIо, Федор-Федор, тэри ащ ыуж зыкъидгъэнэнэп,- 
Тамбыем къыфадзыгъэ псы фабэмкIэ икъэрэгъулэ-джэхэшъотет фэгубжыжьыным ычIыпIэкIэ "еплъ Алымджэрые 
тызэдэгъакIу къызэрэсимыIуагъэр, зыгорэкIэ ар рагъэблэгъагъэу сэ сырамыгъэблэгъагъэмэ…" Тамбые гуцэфэшIылэр гукIэ гъумыгъугъэ.- Хэт шъуIуа Дагъыстан къикIыгъэм фэшъхьафэу Мэрзыхъуай ихьакIэщ исыр?
- Олахьэ, зиусхьан, сымышIэ ащ исхэр,- Накъыжъ 
джы убзэзэ, къыIуагъ,- ау, Дэдай къызэрэсиIуагъэмкIэ, 
Абдулахь тыркур агъэпыищтын, цIыфыбэ исэп.
- ЗыцIэ къепIуагъэм сшъхьэ емыгъэгъэуз, лъэшэу 
сищыкIагъ! Дагъыстан ефэндыр иушъхьагъоу джыри Абдзахэ ар къицохъуагъ…- Зэрэмыразэр къыхэщэу къыухыжьыгъ: - Уичылэ тыкъэкIо ыIоуи макъэ къысигъэIугъэп…
Гъэтхэпэ дунаим зыкъызэIуихынэу ригъэжьэгъагъэми, 
кIымафэр зышъхьэрыкIыгъэ чъыгхэм япIыкIагъэ джыри 
ащымыгъупшагъэ фэдэу, загъэсысынкIэ щынэхэу къыпщэхъу. Ау Тамбыехьаблэ къэзыухъурэихьэгъэ мэзышхом 
узыхаплъэкIэ, узыдаIокIэ зизытэкъухьэрэ гъатхэм ишъэфнэфэ чэф макъэхэмрэ къохьажьырэ тыгъэм игумэкI плъыжьышэрэ угукIи, уижьыкъащэкIи зэхэошIэ. ЧIым уц пэпцIэ 
шхъуантIэхэр къыхэзэрэхых; тыгъэопIэ чIыпIэ пцIанэхэр 
къэгъушъых; джэнэт бзыу къолэн цIыкIухэри унэ нэтIэ 
чъыгхэм апысых; ошъо огури нэгуф лъаг.
- Мо пцелыр, Федор-Федор, къызэрэтIэмыгъэр! - 
Тамбые Аслъанбэч ошIэ-дэмышIэу къызэтеуцуи, Торнау 
штабс-капитаныр ыгъэплъагъ.- КIэлэ зикъэмыщэхэм 

--- Page 678 ---

ахадэрэ пшъэшъэ ягъэщэным фэд. Ар етIани зыфэзгъадэрэр ошIа? Уимылъэгъумэ зэгоутырэ Аслъанкоз ары.
- Нэр пIэпихэу чъыг дах, зиусхьан, ухэукъуагъэп. Джы 
къызгурэIо,- есэмэркъэужьыгъ,- шыкIэпщынэ еоныр 
зыкIыуикIасэр.
- Адэ ары, ушыкIэпщынэоныри, орэд къэпIоныри, шIу 
плъэгъуныри зэфэдэ. Джары, шъуесэгъэудэгуми, шыкIэпщынэм спсэ зыкIыхэтIагъэр. Шъо шъушIэрэп нахь, за гъо рэ жъалымыгъэ зесэхьэми, Хьамырзэкъо Аслъанчэрые 
селъытыгъэмэ, гукIэ сыцIыф шъаб сэ.
- Ары, ары, орэд жъыур псэм къыхэжъыукIы, ау 
АслъанкозкIэ, зиусхьан, ухэукъуагъ. О къызэрэпщыхъоу 
Аслъанкозрэ сэрырэ тызэфыщытэп.
- Зыхэмыгъэукъу, Федор-Федор, о пшIэрэп нахь, 
шIулъэгъуныгъэр мэшIошху, мо къохьажьырэ тыгъэм 
нахьи нахь стыр. Уфэмысакъымэ, укъигъэфабэзэ, укъистыжьыщт. СыкъыоупчIын сэIошъ, сщэгъупшэжьы. УкъызытфырагъэкIыгъэ лъэныкъомкIэ унагъо зэрэщыуимыIэр 
сэшIэ, ау уишIулъэгъу къыщыунагъэмэ, тэри зэгорэм 
тыкIэлагъ, шIулъэгъу Iаджми зядгъэстыгъ, хэлъ щыIэп, 
къысаIу. Ары, ары, умыгъэшIагъо, си Къоджэнысэ къыдэсхыфэ, хьэр псашъо сигъэщагъэ.
- Къоджэнысэ гуащэр къэпщэным пае ащ фэдиз къин 
уигъэлъэгъугъэнэуи, зиусхьан? - Торнау штабс-капитаныр 
шъорышIыгъэ хэлъэу Тамбыем есэмэркъэугъ.
- Сыда, сиунэ исыр къысэмыпэсыгъэу оIошъ ара?
- Хьау, къышъохъуапсэхэу зэдэIужь-зэдегъаштэу 
шъузэдэпсэу.
- Къытэхъуапсэрэмэ, хэти щэрэщ, анэ сапэ кIэрэутыс! - Тамбыем иунагъо нэ къытырагъэфэным тещыныхьэ зэ къызыIуипхъоти, щхыжьыгъэ.- СэIо нахь, жъым хэт 
ехъопсэн?
- Илъэс тIокIищым шъухэкIыгъэ къодый, зиусхьан, 
шъужъ сфэIонэп. Муары, илъэс тIокIиплIыр къызэзынэкIыгъэ Мэрзыхъуае ишIугъу.
- Мэрзыхъуае зыгорэм егъэгумэкIа? - Тамбыер 
къэупчIи, ишъыпкъэми имышъыпкъэми умышIэнэу щхыпцIызэ, гъунэгъу лIыжъым риIолIэжьыгъ: - Мэрзыхъуае 
хьантхъупс ешъошъ мэгъолъыжьы, къызыущыжьырэм, 
ыжэ зэкIэкIызэ къэтэджыжьы. Хьау, хьау, Федор-Федор, 
зи зэхэпхыгъэп, Мыхьамэт ефэндым ятэ, Алахьым 

--- Page 679 ---

сыщерэухъум, ащ фэдэ раIуалIэрэп, сикIэлэгъум щыублагъэу, сятэ тхьамыкIэм ыуж, ар сибайколыгъ. Джыри Мэрзыхъуае иджыгытыгъэ, тэ тфэдэхэр ары нэмыIэмэ, къызэдидзэщтых. Мыдэ, гъунэгъу лIыжъыр Iофэп, модыкIэмыдыкIэ пIозэ, уишIулъэгъу къэбар тытебгъэгущыIыкIыгъ. 
Аслъанкоз пшъэшъэ ищыгъэ дахэр унэ къыпэIуимыхьэмэ, 
ащыгъум къысэIугъэ къэбарыр шъыпкъэба? Прочнэ Окоп 
къыщыуажэрэ Засс ыпхъу ащ фэдизэу даха?
- Лизэмэ зыфапIорэр, зиусхьан, ащ фэдэпхъу Засс 
генералым зэриIэм фэшъхьаф къесIолIэнэу сшIэрэп.
- Узэплъыщтыгъэ тыгъэр, Бэч, къохьэгъахи, сыда 
джыри шъуфэмыплъэкIырэр? - гу зылъамытагъэ Дэдай 
къяупчIыгъ.- МокIэ Мэрзыхъуай ихьакIэщ Джансэид хьаджэ лIы шIагъор зыхэмыс ефэнд купыр къыщышъожэ. 
Ау, сыд пае имыхьакъ теслъхьан, Дагъыстан къикIыгъэ 
ефэндым Абдулахь ефэндым ыбзэ ригъэубытыгъ, а нэ 
шхъонтIэжъым фэшъуашэр ришIагъ,- Дэдай гъусэ зызфишIыгъэхэ нэбгыритIум апэ ишъымэ, инахьыкIэгъэ 
джабгъу чIыпIэ уцужьызэ, ареIо.- Мэрзыхъауй тхьамэтэ 
мафэм ыкъо нахьыкIэ Мыхьамэт чылэ ефэнд нахь мышIэми, 
ятэ ыпашъхьэ щымытIысэу пчъаблэм гот. Бэчыри чылэм 
дэсыгъэмэ, ар ышIэщтыгъ.
- Тэ щыIа Бэчыр? - зыкIэупчIагъэр зыдэщыIэм Тамбыер 
щыгъозагъэми, ыжэ зэтырыригъэлъхьанэу Дэдай еупчIыгъ.
- Сыдым фэсшIэн, къэзэкъ тео щыI аIуагъ.
Мэрзыхъуай лIыжъым ихьакIэщ, шъыпкъэ, нэбгырэ 
заул ныIэп исыгъэр. Къихьагъэмэ ахэр адыгэ шъхьэкIэфэ 
тэджыкIэ къапэгъокIыгъэх. Пчъаблэм, ыныбжь елъытыгъэу 
Дэдай къыгуани, хьакIэщыпшъэмкIэ Тамбыемрэ Торнаурэ 
щагъэтIысыгъэх. Урыс забытыр зылъэгъугъэ Абдулахь 
тыркур ары ышIэрэр шIоигъуаджэу къэтэджыгъэри тIысыжьыгъэри. Къызыщыуцугъэ чылэр Тамбые зиусхьаным 
имыягъэмэ, ар къэмытэджыныгъэкIи мэхъу. Дагъыстан 
ефэндым нэIуасэ зыфашIи, гущыIэхэу заулэрэ зыщэсхэ 
уж, язэпыугъо къызыфигъэфедэзэ, Абдулахь тыркум 
къыIуагъ:
- Мы уигъэр джаур, зиусхьан, джыри зие къолышхыхэм ащэфыжьыгъэба?
- Федор-Федора зыфапIорэр? - кIэнэкIэлъэ гущыIэ 
дысхэр къыфэзыдзыгъэм Тамбыер емыпэбжъэожьэу 
769
25 Заказ 029

--- Page 680 ---

Торнау штабс-капитаным абдзахэхэр зэреджэхэрэ цIэмкIэ 
къеупчIыжьыгъ.
- Дахэу ыцIэ къеоIо, ащ фэдацIэ иIэми сшIагъэп,- тыркуми къыфидзыжьыгъ.
- Абдулахь тыркукIэ тэри о тыкъызэрэуаджэу мыщи 
Федор-Федор урыскIэ теджэ.
- Зэрэджаур забытыр зыщышъогъэгъупшэ, Алахьым 
къышъуфидэнэп,- ынэгу лыпцэмэ ащыщ ымыгъэсысэу 
Абдулахь гъумытIымыгъэ.
- Ори узэрэтырку забытыр уушъэфызэ, ефэнд нэпцIкIэ 
адыгэчIым узэритыр Алахьым къыпфидэнэп,- Торнау 
штабс-капитанми пкъы зэхэлъ пытэмкIэ зиIажэзэ, Абдулахь 
тыркум фидзыжьыгъ.
Щысхэм аIощтыри ашIэщтыри амышIэу хьакIэщыр 
кIым-сым къэхъугъ. Дагъыстанымрэ Щэщэнымрэ яIимам 
Щамилэ илIыкIо Мыхьамэд наиб апэу зыкъишIэжьи, егъашIэм инэIосагъэ фэдэу, инэшIошIыгъэ зыхиIажэзэ, IушъабэкIэ къыIуагъ:
- Олахьэ, Аслъанбэч, тхьамэтэ маф, мы уигъусэу 
къытхэпщагъэм игугъу джыдэдэм къамышIыгъагъэмэ, 
иурысыцIэ къемыIогъагъэмэ, ныбжьи семыгуцафэу шъуащыщ сшIошIыныгъи…
- Адыгэ теплъэ зиIэхэр ары, Щамилэ Iимамым илIыкIу, 
типый джаурхэм къытфагъакIохэрэр.
- Абдулахь ефэндыр,- Мыхьамэд наибэм "ефэнд" 
гущыIэм теIункIэзэ къыIуагъ,- нэкIмэзэ къихьагъум цIыф 
зэмышIуныгъэ-зэпыщытыгъэм тытешъумыгъэгущыI. Ащ 
нахьи нахьышIу "Кулхолахьрэ" "Алхьамрэ" къэтэжъугъэхьи, цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьырэ Алахь 
зизакъом къытфыригъэхыгъэ КъурIаным тежъугъаджи. 
Ислъам динымкIэ мы тимылъэпкъэгъур къытхэсыкIэ, иягъэ 
къэкIощтэп, фаемэ, къерэдэIу. Алахь лъапIэу лъагэм 
ишIэныгъэ къабзэ къабылкIэ зыштэгъэ цIыф пстэури, 
зыщыщ цIыф лъэпкъым емылъытыгъэу, Ащ изэфэд.
- Къысфэгъэгъу, адыгэ пстэуми лъытэныгъэшхо 
зыфашIырэ наиб, узэрэзэпызгъэурэмкIэ.- Зыгу зэгоутыщтыгъэ Абдулахь тыркум джы нахь зиIажэ-зыфэсакъыжьызэ къыIуи, къэупчIагъ: - Сыда Мыхьамэт пегъэмбарым 
ышъхьэ джаурмэ ащиухъумэжьызэ, Чабэм къыдэкIыжьи, 
Мединэ къызфэкIожьыгъагъэр?

--- Page 681 ---

- Хэта а джаурхэр? - пчъаблэмкIэ щызэхэт нахьыкIэмэ 
ащыщ горэ къэупчIагъ.
- Хэтына,- зыфэе джэуапыр псынкIэу Абдулахь къытыжьыгъ,- ахэр нафэба - урысхэр арых.
ХьакIэщым исхэм янахьыбэмэ янэплъэгъу урыс гъэрым 
къыфагъэзагъ, ащыщ горэми къыфидзыгъ:
- Зэхэоха, Мыхьамэт пегъэмбарыми шъурипыигъ 
шъо!
- Чабэмрэ Мединэмрэ та лъэныкъор ара зыдэщыIэхэр? - Торнау штабс-капитаныр Абдулахь тыркум еупчIыгъ.
- Къыблэ лъэныкъор ары,- зышIомыдэй-зышIоIушэу 
Абдулахь тыркум джэуап къытыжьыгъ.
- Адэ урысхэр тыда зыщыпсэухэрэр? - ШIомыIоф 
фэдэу штабс-капитаныр тыркум еупчIи, джэуап ритыжьыгъ: - Темыр лъэныкъор ары. ЕгъашIэм а лъэныкъом 
ахэр щэпсэух.
- ШъуемыдэIу джаурым къыIорэм! - Абдулахь тыркур къыкIэгубжыкIыгъ.- Типегъымбар Мыхьамэт лъапIэ 
щызымыгъаIэщтыгъэхэ джаурхэм ялъэпкъэгъунхэкIи 
мэхъу. Ахэр, хэти щэрэщ фаеми, Алахьым ипыйхэшъ, 
тэри типыих1. Алахьу Акбар! - Абдулахь тыркур къы1 "…Зэгорэм тырку забыт "динлэжьым" седэон фаеу хъугъагъэ,- Торнау штабс-капитаным ыгу къэкIыжьы.- КъурIаным хэт 
шъхьэ горэм Мыхьамэт пегъэмбарыр джаурхэм рагъэзи, Меккэм 
икIи, Мединэм зэрэкIожьыгъагъэр къыщеIо. ЕдэIурэмэ ащыщ горэ 
къэупчIагъ: "Хэтыгъэха а джаурхэр?" "Хэтынха? - зэшIомынэу 
тырку лIыкIом джэуап къытыжьыгъ: - Нафэба, урысхэр ары!" ЗэкIэ 
быслъымэнхэм янэплъэгъу къыстырадзагъ. "А! - ащыщхэр зэIушъэшъагъэх.- Олъэгъуа, урыс, шъо пегъэмбарми шъурипыигъ!" 
Сэ тырку лIыкIом сеупчIыгъ: "Тыдрэ лъэныкъор ара Мыхьамэт 
пегъэмбарым икъэ зыдэщыIэр?" КъыблэмкIэ Iапэ ышIыгъ. "Урысхэр 
тыда зыщыпсэухэрэр? НэмыкI лъэныкъо щэпсэух - темырым. 
Сыдигъуи а лъэныкъом ахэр щэпсэух". Зэхахыгъэр зыфахьыщтыр 
амышIэу черкесхэр зэIуплъэжьыгъэх. Сэ джыри тыркум сеупчIыгъ: 
"Сыдэущтэу адэ темырым щыпсэурэ урысхэм Мыхьамэт пегъэмбарыр Меккэм дафынэу хъугъа?"
Тырку лIыкIом къыIон къыгъотыгъ: "Джаурым итхьагъэпцIыгъэ 
зыдешъумыгъэхьых! - губжыгъэ-нэхаеу къыIожьыгъ.- Пегъэмбарым ыуж зыфыщтыгъэхэр мыурысыгъэхэми, ахэмэ ашых, 
яIахьылых: зэкIэ джаурхэр зы унагъо щыщых, зэфэдэхэу Алахьталэм 
фэлъэгъухэрэп, тэ псэкIодшIагъэу тиIэхэм апае тигъэпщынэнэу 
ыщыIэхэзэ, ахэр чIылъэм тырегъэтых…"
771
25*

--- Page 682 ---

зыхэкуукIым, Торнау штабс-капитаным фэшъхьафэу, 
щысхэм а гущыIэр зэдаштэ-зэдамыштэу къыкIаIотыкIыжьыгъ.
- ЛаIилахьу Iилалахь! Шъукъежъыу Алахь лъапIэу 
лъагэм изэчыр! - ХьакIэщым къитэджэгъэ зэпеор щаригъэгъэтынэу Мыхьамэд наибэм ошIэ-дэмышIэу мэкъэ 
чанкIэ къыхидзагъ. Зэчырыр къэзымыIощтыгъэр урыс 
забыт закъор арыти, наибэм зэпаригъэуи, Тамбые Аслъанбэч риIуагъ: - Сыд пае, зиусхьан, урысыр зэчырынчъэ-бзэмыIоу къытхэсын, Алахьыми ар хьарамэу къытфилъэгъун, мы насыпынчъэр унэм ягъэщэжь.
- Олахьэ сэри ащ сегупшысэщтыгъэм, хьакIэ,- игуапэу Тамбыер къэтэджыжьыгъ,- емыкIу сфэшъумылъэгъущтмэ, мыр къызышъухэсщагъэкIэ, шъухэсщыжьын. 
НекIо, Федор-Федор.
- Сэри, унэр изакъоу къэзгъэнагъ, сыжъудэкIожьын…- хьакIэщым икIыжьыщтыгъэхэм Дэдайи ауж 
ихьагъ.
L
Непэ нэкIмазэм иаужырэ маф, хэIэжьыгъо пчыхь. 
Мэзэ псэум - нэфшъэгъо сэрашым къыщыублагъэу 
тыгъэ къохьажьыгъо хэIэжьыгъом щыкIэкIыжьэу - 
пщэрыхьамэ зыдэмыущтыгъэ Тамбыехьаблэ ныпчыхьэ 
жъэрымэ IэшIур шъхьэрыт. ТыдэкIи зэрэгъэчэф макъэр 
мэз гузэгум зыхэзгъэбылъыхьэгъэ чылэм къыдэIукIы: 
шъэожъые купхэр къангъэбылъ, гъур ешIэх, пшъэшъэжъыехэр хъэренэмэ арысых, орэд къаIо. ХьакIэщ шышIоIумэ 
япхыгъэ шыхэри загъорэ зэпэщыщых, модыкIэ-мыдыкIэ 
хьэ хьакъу макъэхэм зыкъыщапхъуатэ. Къэлэпчъэ чэумэ 
аIулъ пхъэтэкъэжъмэ атес лIыжъхэри нахьыпэрэ илъэс 
блэкIыгъэхэм афэмыдэу зыхэфагъэхэ адыгэ гумэкIыгъохэм 
агъапэх. Ежьхэм зашIоIофыжьэп, мо шъэожъые-пшъэшъэжъые джэгулэхэм дунэе зэхэмыфым къыщяхъулIэщт 
къэшIэгъуаем еухых.
Пчэдыжь мэфэ ошIукIэ бирамыр тамбыехьаблэхэм 
къафэкIуагъ. Унагъо пэпчъ, тхьамыкIи байи, яIанэхэр гъомылэ зэфэшъхьафхэмкIэ - чэтыл, былымыл гъэжъуагъэхэмкIэ, гъэжъагъэхэмкIэ, къое ихыгъакIэхэмкIэ, щэлэмэхьалыжъохэмкIэ, шъоу лагъэхэмкIэ шыгъэх. ЯнэкI-нэмаз 
къабыл хъунымкIэ къафэлъаIохэрэ Iахьылхэр, гъунэгъухэр 
шхынхэм ахэмыIэхэу унэмэ арагъэкIыжьыхэрэп. ГумэкIыгъори, щынагъори, гукъаохэри зыщыгъупшэжьыгъэ 
цIыфхэр щыгъын къабзэхэмкIэ фэпагъэхэу тыди щэчэфых.
Тамбые Аслъанбэч цыяшхъом декIухэрэ хъурышъо 
паIомрэ лъэхъстан маистэ-цуакъэхэмрэ щыгъыхэу, тыжьын 
къамэри голъэу, хьазыр Iупэфхэри ыбгъэ щызэпэжъыужьхэу унэм къихьи, зы гушIуагъуи зынэгу кIэмылъэу 
бирам Iанэм кIэрысыгъэ Торнау еупчIыгъ:
- Адэ, Федор-Федор, уизакъуи, сыдэуи учэфынчъа, 
Накъыжъи тэ щыIа?
- Хьау, зиусхьан, чэфынчъэгъэ Iоф сиIэп,- зыхэфэгъэ 
адыгэмэ яшэн-хабзэ диштэу штабс-капитаныр къэтэджи, 
Тамбыем къыриIуагъ,- къеблагъ.
- Сыкъеблэгъэн, уизакъоуи мэфэкI Iанэм укIэрызгъэсынэп. О къепIолIэщтыр сшIэрэп, ау сэ синэкI-нэмаз къабыл 
хъунэу сэр-сэрэу сызыфэлъэIожьын.- Хьалыгъу такъырыр 
шъоум хигъауи, ежь имызакъоу, адыгэ быслъымэн пстэури 
къыдыригъэубытызэ, Алахьым зелъэIу уж, бэ тыримыгъашIэу, зыфихьагъэм риIокIыгъ: - Адэ сыдэу пшIыщт, зым 
имэфэкI, адрэм инэшхъэигъу… Аужырэ мафэхэм сыгу 
римыхьыхэрэр къыхафэхэу Накъыжъ сыхэплъагъ, угу 
хигъэкIыгъэмэ шIэ?
- Ащ фэдэ IофкIэ, зиусхьан, Накъыжъ гуцафэ фэмышI. 
Моу укъихьаным ыпэкIэ Накъыжърэ Дэдайрэ гушIуакIо 
Мэрзыхъуай дэжь кIуагъэх.
- Сэри ахэр Iэпэубыт къысфэкIогъагъэх. НекIо, урысмэ 
ямымэфэкIмэ гъэшIэгъона, сыда уизакъоу унэм узыфисыщтыр, Алымджэрые тыфэгушIон, узымышIэрэ цIыф 
тихьаблэ тесэпышъ, Тамбые зиусхьанымрэ Торнау урыс 
забытымрэ къытфэкIогъагъэх ядгъэIон. Къэрэмырзэ Тембулат Тифлис къызикIыжьыкIэ, мары плъэгъун, уиIоф дэгъу 
зымыхъужьыкIэ, Федор-Федор. Хьамырзэкъо Аслъанчэрые фэдэхэм, Абдулахь тыркум икупмэ аIорэмэ уямыдэIу, фэкъолIмэ япэщэ Нэкъари Iаджи еIо, зямыгъэгъап. 
Зыдэжь усщэщт Алымджэрые, сишъэогъу Хьамырзэкъо 
Аслъанчэрые елъытыгъэмэ, цIыф дэеп, ау тхьагъэпцI. 
Хьамырзэкъо зэунэкъощитIумэ ащыщэу, шъыпкъэм уфаемэ, Къанэкъо бэслъыныепщым имэхълъэ Адыл-Джэрый 

--- Page 683 ---

сэ гукIэ нахь сызыфэщагъэр. Аущтэу сэIоми, бэшIагъэ ар 
зысымылъэгъугъэр, бирамыр зэрэтекIэу ащ сыфы къокIынкIи мэхъу…- Тамбыер ошIэ-дэмышIэу щхыгъэ.
- Сыда, зиусхьан, щхэны пщыхъугъэр, Адыл-Джэрыепщтын?
- Гу лъыптагъ, Адыл-Джэрыеп, Накъыжъ ары. АщкIэ 
сыкъызыоупчIым, о зыкъызэрэсфэпшIэу Накъыжъи зыкъысфешIы къызэрэсэпIогъагъэр ары. Зэфэмыдэ къызэдашъорэп, зэмышъогъу зэдэуджырэп зыфаIорэмэ титIо 
тафэмыдэми, а тхьамыкIэр инэу къысфэшъыпкъ. Шъхьэзэкъо-Iахьылынчъэшъ, сэри сынаIэ тесэгъэты. Ау къыптесыхьащэмэ, сыфырикъущт.
- Хьау,- Торнау гукIэ щхыпцIыгъэ,- ащ тиIоф джыри 
нэзэрэгъэсыгъэп, ау ежь тхьамыкIэр сызащэфыжьыкIэ, 
Iофынчъэу къызэрэнэщтым егъэгумэкIы.
- Уащэфыжьыгъагъот ар Iофынчъэу къызэрэмынэнэу… Олахьэ, Федор-Федор, шъыпкъэм уфаемэ, Къэрэмырзэм икъэтыкIэ-къэмыкIожьыкIэ сегъапэм, ау илъэсым 
зэ къыщытфыхэкIырэ мэфэкIым тыгу мышIу къидгъэхьа нэп. Ар зыдэкIуагъэр гъогу мыIэшIэхми, къэбарышIукIэ 
къыгъэзэжьыгъагъэмэ, тыгупсэфыжьыщтыгъагъэ. УиIоф 
ыуж зесымыфэу зыIорэ Хьамырзэкъо Аслъанчэрыйи 
рэхьатыжьыщтыгъагъэ… Арэп, Федор-Федор, сыда 
тызыфыщысри, хэта тызыщытхъури, тыубыри, тызыдэкIонэу зыфэтIуагъэм тызыфэмыкIорэр? Даур Алымджэрые сэщ нахьи мэфэ заулэкIэ мынахьыжъыгъэ мэ, сэ 
сыфэмыкIоу ежь апэ садэжь къэзгъакIощтыгъэ. Ары 
шъхьакIэ, адыгагъэм инахьыжъ-нахьыкIагъэ къыубыты рэр бэ.
- Чылэм урипщэу, пцIэ зэрихь пэтзи ара?
- Адыгэ пщыгъом бэ къепIолIэн плъэкIыщт, ФедорФедор, ау узщыщымэ уялъэгэкI-уяпэгэкI хъумэ, къыпщыщынэщтых нахь, лъытэныгъэ къыпфашIыщтэп. Ар сэркIэ 
огугъа адыгэмэ къахэзыхьагъэр? Илъэсишъэ пчъагъэм 
тыщызгъаIэрэ адыгэ хабзэм изы лъапсэмэ ари ащыщ. Ау 
жъалымыгъи, хьилагъи, шъугъони, зэфычIэтIэжьи тхэмылъэу сIорэп. Узэрэшъхьафитынчъэр армэ, шъо зэшъумышIэжьыгъэ къышъохъулIагъэп. Узэрятщэжьырэм иIоф 
Тифлис къыщикIынэу сыгу къысеIо. Ау,- джы нэс чэфэу 

--- Page 684 ---

гущыIэщтыгъэ Тамбыем ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ,- 
оркIэ тIорэр Тифлис къызыщырамыгъэкIыкIэ, уиIоф 
щэрихьат лIыжъмэ язгъэIощт, ахэмэ зэрэрахъухьэу тыбдэзекIощт. УзгъэщынэкIэ арэп, зытетыр къыосэIо.- УнапчъэмкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэр зызэхехым, кIэгубжыкIыгъ: - КIо, джары, уагъэгущыIэщтэп… О къеблагъ, 
къеблагъ, Алымджэрый, моу джыдэдэм Федор-Федоррэ 
сэрырэ уадэжь тыкъэкIон тыгу хэлъыгъ. УинэкI нэмаз 
Алахьым къабыл ешI, сигъунэгъу нахьыжъ.
- Тхьэуегъэпсэу, Аслъанбэч, о уинэк нэмази Алахьым 
къабыл пфешI. Ори, Федор-Федор, узыфит щымыIэми, 
тимэфэкI шIукIэ къыддэогощ, шъхьафит ухъужьыгъэу 
къэтэлъэгъужь. Тыгъоспчыхьэ Уарп Iушъо сыкъикIыжьыгъэти, Адыл-Джэрые исэлам къыосэхыжьы, зиусхьан.
- О алейкум сэлам, тхьэегъэпсэу. Сыд, Алахьым 
ыIомэ, Адыл-Джэрые ищыIэкIэ-псэукI, а лъэныкъом щыхъурэр, щышIэрэр?
- Джа зэрэплъэгъугъагъэу ари псэу, узынчъэ, джы 
къызнэсыгъэм къыфэмыIуапэми, ятэкIэ къехъулIагъэр 
щыгъупшэрэп… Хьау, зэрагъэшIужьыгъэхэ Аслъанчэрыерэ ежьыррэ пый зэфэхъужьыгъэхэу арэп, бэрэ зэхэмыхьэхэми, зэлъэкIох, зэрэгъэгъуащэхэрэп, ау сэ джаущтэу Адыл-Джэрые сыхэплъагъ… УкъызыкIэупчIэгъэ 
лъэныкъом щыпсэухэрэ адыгэхэри тэщ фэдэх, неущ 
къяхъулIэщтыр амышIэу, Iоф хэтых. Тэр-тэрэу зэтетхыжьырэ дунаим тытет, шъыпкъэба, Федор-Федор?
- Сэ сшъхьэми, о пшъхьэми зыфапIорэр, зиусхьан, 
шъыпкъэнкIи мэхъу.- Зыфэгъэхьыгъэр къыбгурымыIонэу 
Торнау штабс-капитаным къыIуи, къыухыжьыгъ: - Ар тэ 
къыддежьагъэп.
- Зэ, зэ, Федор-Федор, непэрэ мэфэкI мафэм тыгу 
шIу идгъэлъынэу арба тIогъагъэр? Ащыгъум Алымджэрые 
къыддыригъэштэщтмэ, Мыхьамэт ефэндым ят тымыIоу, 
Мэрзыхъуай нахьыжъышъ, гушIуакIо тыфэкIон.- Тамбыем 
къыIо зэхъум, Адыл-Джэрыерэ Аслъанчэрыерэ язэфыщытыкIэ, модыкIи-мыдыкIи щымыщэу, Даурым игугъу 
къызыкIишIыгъэр Тамбыем ышъхьэ имыкIэу зыфэгушIощтыгъэ Мэрзыхъое лIыжъым ыIапэ ыубытыгъ…

--- Page 685 ---

LI
МэфэшIум мэфаер къыкIэлъэкIо зыфаIорэр шъыпкъэщтын. Бирамыр зытекIыгъэр тхьэмафэ мыхъугъэу, 
щэджэгъоужымэ адэжь, Тамбыехьаблэ гумэкIыгъо-бырсыр къыдэтэджагъ: Засс генералым урысыдзэр Шъхьагуащэ къызэпырищэу къэбар къяIугъ. Сыд фэдэрэ гумэкIыгъуи фэхьазыр чылэм зипхъотагъ. IапIэхэмрэ гъомлапхъэхэмрэ зэрылъ цукухэм кIэлэцIыкIухэмрэ бзылъфыгъэхэмрэ арысых, сымаджэхэр арылъых. Пыим пэуцужьынхэкIэ зыкIуачIэ къымыхьыжьырэ лIыжъ шыухэр 
апэ-ауж итых, абгъукIэ аготых. ЗыIэ пхыгъэ Торнау штабскапитан гъэрыр цукукIэм пыс, шхонч зышIохэлъэгъэ Накъыжъ ащ ыуж кIэкIэу ит. БлэкIыгъэ илъэс пчъагъэхэм 
апэкIэкIыгъэ щынэгъо Iаджми кощырэ цIыфхэр ясэжьыгъэхэ фэдагъэми, агу щышIэрэр къызхамыгъэщэу ящэрэхъ 
пцIэу макъэ фэшъхьаф къахэIукIыщтыгъэп. Ары пакIо, 
алъежьэгъэ хьэхэри мыбанэ-мыхьакъухэу адэушъыщтыгъэх1. 
"Засс къэзэкъхэр Шъхьагуащэ къызэпырищэу зыфаIуа гъэр шъыпкъэна?..- Торнау штабс-капитаныр гумэкIыгукIэ зэупчIыжьыгъ.- Къэзэкъхэр ара хьауми урысыдзэр 
ара? Урысыдзэр армэ, ащыгъум ахэр заокIэ абдзэхэчIым 
къихьагъэх. Засс генералымкIэ ар къежьэгъэ Iофэп. 
Санкт-Петербург унашъор къимыкIыгъэмэ, ащ фэдэр 
Тифлиси, Ставрополи ашIэн фитхэп… Къэзэкъхэри джы 
нэс теокIэ мыщ нэс къэкIуагъэхэп, Лэбэ шъолъыр афырикъу1 "… Мафэмэ ащыщ горэм, пчыхьэм риублэгъугъэу, Тамбыери 
дэмысэу,- Торнау штабс-капитаным ыгу къэкIыжьы,- тызэмысэгъэ 
бырсыр чылэм къыдэтэджагъ: урысхэр къэкIох аIозэ, бгъу пстэумкIи куо макъэхэр къэIугъэх. Сэ щэрэхъитIу зыкIэт цукум сырагъэтIысхьагъ. Цукухэр бэ хъущтыгъэх, ахэмэ шъхьэтехъо фыжьыхэр 
зытехъогъэ бзылъфыгъэхэр арысыгъэх. КъокIыпIэм щыпсэурэ 
цIыфхэр зэресагъэхэу, щэрэхъхэм кущыфэ афашIыгъэпти, цIыргъщыргъ макъэр къапыIукIэу етIэ такъыр закIэкIэ зэхэс гъогуджэм 
тырыкIощтыгъ. Адыгэ шыухэмрэ лъэсхэмрэ бгъуитIумкIи къыдготхэу тагъэкIуатэщтыгъ. Чэщ реным тыкIуагъ. Нэф къэшъыным ыпэкIэ 
псыхъо цIыкIу зыдэчъырэ хъотэ куум тыкъыщыуцугъ. Ыпэ рапшIэу 
кIэлэцIыкIухэмрэ бзылъфыгъэхэмрэ апае чъыг къутамэхэр, кIакIохэр, 
алырэгъухэр къызфэдгъэфедэзэ, чIэсыпIэхэр тшIыгъэх, етIанэ 
пщыпIэ псэолъапхъэхэр дгъэхьазырхэу едгъэжьагъ…"

--- Page 686 ---

рэба? Сэрмэ зыуж итхэр, абдзэхэ чылэхэм адэчъыгъэхэ 
шыу купхэм ахэр Курджыпс тIуакIэ къынагъэсынхэп… 
ЕтIани сиIоф пае Тембулат Тифлис зыгъэкIогъэ Засси ар 
ышIэнэп. Мы Iофым адыгэхэр зыщымыгъуазэ горэ хэхъухьэ. Къэбар нэпцIымэ?.. Щынэгъо благъэ щымыIагъэмэ, 
чылэр кощыщтыгъэп. ТитхьамыкIагъо оры зилажьэр аIоу 
мыхэмэ ягухьэ-гужъ къыстыракъутэмэ?.. Аущтэу къыздэзекIохэми, сифэшъуаш. НахьышIум сыпаплъэзэ, нахьыер 
къызэзгъэхъулIагъ…"
- Накъыжъ, Дэдай тхьамыкIэр слъэгъурэп, тэ щыIа? - 
Торнау икъэрэгъулэ еупчIыгъ.
- Чылэм къыдэнагъ. ПшIэрэба ар зыфэдэр, сятэ зэкIодылIагъэмэ, сянэ зыгъэлIагъэмэ сэри сатерэкIуад ыIуи, 
къытфыдэкIыгъэп.
- Ар Дэдай ежъугъэшIэн фэягъэп.
- КъыодэIущтыгъа! - шхончыр адрэ тэмэпкъым ридзэкIызэ, Накъыжъ кIэгубжыкIыгъ. ТIэкIурэ кIуагъэу, 
зыкIэжъукIыжьым, къыпидзэжьыгъ: - СэIо нахь, изакъоп. 
Хъырцыжъ нэгъуаджэ горэм, хэт ышIэра, чылэр езымыгъэхъункIэщт лIыжъ заулэмэ анаIэ ащ тырагъэтынэу аIуагъ.
- Аущтэу щытмэ, дэгъу. Тигъусэ лIыжъмэ Мэрзы хъуай 
ахэслъагъорэпышъ, ынаIэ тыригъэтын.
- Пыим пежьэгъэ шыу купым Мэрзыхъуайи Брагъунэри 
адэшэсыгъ.
- А тхьамыкIэм ыIэхэр птIатэхэмэ, хъущтба? - цукуплIэм дэс Къоджэнысэ Накъыжъ къегыизэ, къеупчIыгъ.
- Аущтэу сшIэми хъущт, ау Аслъанбэч зиусхьаным 
иIо сэгъэцакIэ,- зэхихыгъэр зэригуапэр къызхимыгъэщэу 
Накъыжъ джэуап ытыжьыгъ.
- Сэ сIо гори къызыхэгъахь, кум игъэкIи, хэхьажьынэп, 
ылъакъо тегъэзекIухь. Шы гори къышъуапэсыгъагъэмэ 
хъуныгъи.
- Ар оIомэ, гуащэ, ыIэ стIэтэн, ау шы къытябгъэтыгъэкIи, сыдэнэп.- Накъыжъ зышIомыдэеу джэуап ытыжьи, 
гъэрым ыIэ ытIатэзэ, еIушъэшъэ-егыекIыгъ: - Джары, 
тыхэгъэхьажь къызыкIыосIогъагъэр, еплъ джы къытэхъулIагъэм… Егупшыс, джыри кIасэп…
- Хьау, тызигъусэхэр зэрэхъоу тэри тыхъун…
- ТезекIухь зэраIуагъэр орба! - джы Накъыжъ ыгу 
фэплъэу гъэрым фэгубжыжьыгъ.

--- Page 687 ---

Тыгъэр зыкъуахьэм, дунаим зыкъызэблихъоу ригъэжьагъ: ошъогум къигъолъхьэгъэхэ пщэхэм мэзыр зэрэмэзахэм нахьи нахь мэзахэ къашIыгъ, къепщэгъэ жьыбгъэм 
шышыш-хыхыхыр къапигъэIукIэу чъыг шъхьапэхэр зэридзэжьыгъэх, къутэмэ жъгъэй гъугъэхэр къапигъэтэкъу гъэх. Ощхыцэ чъыIэр къыхидзэу, тIэкIу тешIэ къэси нахь 
къыпхъэу еублэ.
Чэщ реным зэпымыугъэ ощхым зэхигъэшъухьэгъэ 
цукухэр нэфшъагъом ехъулIэу ягъогупэ къыпызыупкIыгъэ 
къушъхьэ лъапэ горэм дэжь къыщыуцугъэх. Мыщ фэдэ 
чIыпIэ гъэбылъыпIэхэр зыщыхъой Тхьамэз цIыф макъэхэр 
къыхэтэджагъэх: хъулъфыгъэ нэжъ-Iужъхэри, кIэлэцIыкIу 
такъырхэри Iофынчъэхэп: чылэм къагъэзэжьыфэ зычIэсыщт чыиф бгъагъэмэ яшIын пылъых. Нахьыжъымэ пчэгъухэр, пкъэухэр аухьазыры, нахьыкIэмэ чыр къыраупкIы, 
орыжъ Iушъо псыуцыр къахы. 
- Сыда шъуитIо Iофынчъэ-дэлъынчъэу шъузыфыщысыр? - пкъэу цIынэр къызэхьылъэкIыщтыгъэ лIыжъ горэм 
ихьын зытыридзи, Накъыжърэ Торнаурэ къафэгубжыгъ.- 
Модэ шъуадэIэпыI.
- Федор-Федор тэ сэбгъэхьыщта, хэхьажьмэ?
- Сыд "Федор-Федора" шъузэубзэрэр,- зылъэгонджэ сэмэгу зыфэмыуфэщтыгъэ лIыжъ цIыкIур къыфилъыгъ,- джаур забыт мыр! Ыпсэ ыуджэгъужьыгъэмэ, 
хэрэхьажь, тщымыщ Тхьамэз къыухъумэрэп. Сыда, сэ 
джасусым иIоф сизэхэфына? Мыхэмэ слъакъо зэрагъэфыкъуагъэр имыкъоу джыри тыкъырафэкIы. Мы пкъэур 
къыптесымыкъутэу, зинэкIэ къалъхуа, мыбыр къаштэ!
- Аущтэу оIомэ, Хьасан, пфэсхьын.
- СцIэ ошIа? - ыцIэ къызэрэриIуагъэр игуапэу лIыжъыр 
къеупчIыжьыгъ.
- О пцIэ зымышIэрэ цIыф Тамбыехьаблэ дэсэпщтын, 
нахьыжъ,- апэ ылъэгъугъэ лIыжъым джыри Торнау штабскапитаныр щытхъугъ,- бэрэ уигугъу ашIэу зэхэсхыгъэ.
- Адэ зэхэпхын, Къэбэртае сыщыжъугъэфыкъогъагъэкIэ сытIысыжьынэу ара? Модэ, Накъыжъ, ори лIыжъымэ 
аухьазырыгъэ пкъэу горэ къахь, сэ мыщ сыфэсакъыщт.
Мэфэ псэум, къещхы, къесы амыIоу, тамбыехьаблэхэр зыуж итыгъэхэ бгъэгъэ-гъушъалъэхэр Тхьамэз къычIэтэджагъэх. Ахэмэ ащыщ заулэмэ пшъэшъэжъыехэмрэ 

--- Page 688 ---

бзылъфыгъэхэмрэ арагъэтIысхьагъэх, адрэхэр шъэожъыехэмрэ лIыжъхэмрэ афыхахыгъ. 
- Узыфэмычъыерэр сыда? - Торнау штабс-капитаныр 
Накъыжъ еупчIыгъ.
- О пшIэщтыр сэшIа, сыпфэсакъы,- пщыпIэ ихьагъумкIэ щылъыгъэ Накъыжъ къесэмэркъэужьыгъ.
- Ар пIоу узэмынэкъокъужь, чъые, непэрэзымафэм 
тыулэугъ. Зэхэпхыгъэба шъущымыщыр Тхьамэз къымыухъумэу Хьасэнэ лIыжъым къызэрэсфидзыгъэр?
- Хьасэнэ лIыжъым лъэшэу сегъапэ, ащ иIон еIо, сэ 
сишIэн сэшIэ. Цыхьэ къысфэмышIэу, Федор-Федор, 
сизакъоу сыкъэбгъанэу узыхэхьажьыкIэ, Тамбыемрэ 
Хьамырзэкъомрэ къысашIэщтыр ошIа? - Iушъашъэзэ, 
Накъыжъ къэупчIи, къыухыжьыгъ: - Ахэр зыфэдэхэр о 
джыри пшIэрэп… ШитIумэ сапашIэнышъ, сызэпкъыратхъыщт…
- Хъугъэ, ащ фэдэмэ уямыгупшыс. Ау сэ сызыгъэгумэкIырэр нэмыкI. СшIошъ хъурэп урысыдзэр Шъхьагуащэ пакIо, Лаби къызэпырыкIыгъэу… Ащ фэдэ унашъо 
талъэныкъокIэ щашIыгъэу сыгу къысиIорэп. Щэщэнми 
Дагъыстанми тиIофхэр ащытымыухыхэу сшIэрэп заокIэ 
адыгэмэ тыкъызэрякIущтыр…- Торнау штабс-капитаныр 
ежь-ежьырэу зэгыижьыгъ.
- Сыда,- Накъыжъ къызыIуипхъотыгъ,- сызыщыщ 
къэбэртаехэр адыгэхэба?!
- Адыгэх,- мыдэ мыщ гу зылъитагъэр штабс-капитаным зэриIожьызэ, джэуап къытыжьыгъ,- ау къэбэртаехэр 
Iоф шъхьафых.
- Ар шъуIозэ, тышъогъапцIэ…- Накъыжъ джы къызэшIотIысхьи, гу плъыгъэкIэ къыфидзыгъ.- Ар Iуи, хэхьажь 
амэ, зэрэчылэу къыплъезгъэжьэн!..- ТIэкIурэ щысыгъэу 
зыкIэжъукIыжьым, къеубзэжьыгъ: - Хъугъэ шъыу, имыщыкIагъэхэр сэогъаIох…
- Дэгъу, дэгъу,- Накъыжъ къыфидзыгъэм штабс-капитаныр езэгъи, егыижьыгъ,- ау пIорэмкIэ зыфэсакъыжь… 
Тыгъэчъый, неущ мэфэ хьылъэ къытпыщылъ.
- А мэфэ хьылъэр мынеущэу нычэпэмэ хъущтыба? 
Хьасэнэ лъащэр шы дэгъу тес… Адэ, зи къапIорэпи, 
сыцыхьэнчъа?
- Тыгъэчъыежь сIуагъи… Тамбыехьаблэхэр чIыпIэ къин 
зыщифагъэхэм ар тшIэныр…- Торнау къыIощтыгъэр 
къымыухэу исэмэгубгъукIэ зызэпыригъэзагъ.

--- Page 689 ---

- КъебгъэкIурэп ара? - Накъыжъ псынкIэу гъэрым 
фидзыжьи, гъумыгъугъэ: - Угу зыфэгъурэмэ къыуашIэщтыр плъэгъун…
"Накъыжъ къысфидзыгъэм шъыпкъэ хэлъынкIи 
мэхъу…- мэфэ реным гъэпсэфыгъо зымышIэгъэ Торнау 
штабс-капитаныр пшъыгъагъэми, чъые къекIущтыгъэп, 
иаужырэ мэзий гъэр гупшысэ зэкIагъ, ащ изакъоп, къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIырэ хырэм щыщэу ежь къышIэжьырэ 
илъэс тIокIыр ары пIоми хъущт.- ЦIыфым ищыIэныгъэ 
кIэкIыми, пэкIэкIырэр нахьыб… "КъеуцуалI, Кавказ, Ермоловыр къэкIо" тIозэ, мы къысэхъулIагъэр ныбжьи къысэхъулIэнэу сшIагъэп. Санкт-Петербурги, Тифлиси, Ставрополи къазэрэщашIошIэу цIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ 
Темыр Кавказым тиIоф щыщытэп. Грузин, ермэл Кавказыр 
чыристанмэ, мыщ щыпсэухэрэр зэкIэ быслъымэных. Сыкъызыхэфагъэхэ адыгэхэм зэраIоу, тхылъыпIэкIэ Тыркуем 
къытитыгъэхэми, ынаIэ атыримыхэу шъэфкIэ Абдулахь 
"ефэндым", Сулейман наибэм фэдэхэр къахетIупщыхьэх… НэмыкI чылэхэри къэкощыгъэха сIоу сызяупчIыкIэ, 
джэуап къысатыжьыным ычIыпIэкIэ, хэта зышIэрэр, хэти 
ежь ичылэ иIоф зэрефэ къысаIожьы. Абдзэхэ фэкъолIмэ 
япащэу зыIорэ Нэкъарэ ащ фэдэ Iофхэр зэримыфэщтыхэ мэ, сыда зыуж итыр? Хасэмэ къащыгъэгущыI, ешхэ-ешъо мэ ахэгъэс, зыми сыщыщынэрэп ыIозэ, Прочный Окоп 
гъачъэ, Ставрополь дэгъэлъад, къэзэкъ пхъужъхэм ягъэпсэлъыхъу, къэзэкъ теомэ адэгъэгуащ… Адыгэ лъэпкъ 
пэпчъ, пащэ пэпчъ, чылэ пэпчъ хэти ежь иIоф зэрефэжьы 
заIокIэ, сшIошъ мыхъущтыгъэми, сшъхьэкIэ сырихьылIагъ. 
Аущтэу адыгэхэр зэрэщытхэр тэркIэ дэгъу, ау зыгъэдэIон, 
зыкIыныгъэ ахэзылъхьан пащэ загъотыкIэ, къытпэуцужьыщт 
кIочIэшхо хъущтых. Хьасэнэ лIыжъ лъэщэ цIыкIум нахь 
мыхъурэм непэ тигъэдэIон ылъэкIыгъ. Сэ сыда, сыгъэр, 
къысаIорэр зыщысшIэн фэе чIыпIэ сит. Тамбыехьаблэхэр? 
Ахэмэ Хьасэнэ лIыжъым пащэ зафишIи, ариIони аригъэшIэни къыгъотызэ, Iоф аригъэшIагъ. Тызыщыхэхьажьын 
чIыпIэ дэгъу тифагъ еIошъ, Накъыжъ къысэIушъашъэ… 
Сэ ар сшIэмэ, зэхэзыхырэм къыригъэкIун, о уикъумалыгъэ 
егъэшIэрэ бжьыгъэу птелъын… Зэрэшъхьэзакъори, къызэрэсщыгугъырэри къызгурэIо. О уизакъоп, Тамбыери 
Хьамырзэкъори къысщэгугъых сэ… ГугъэпIэ закъоу сиIэр 
Къэрэмырзэ Тембулатышъ, ащ Тифлис къысфырихыщт 

--- Page 690 ---

къэбарым епэсыгъэу сыпсэущт… Шъо шъхьафитныгъэр 
шIу зэрэшъулъэгъурэм фэдэу сэри ар шIу сэлъэгъу. Брагъунэр щысэу къысфэшъумыхь! Ар сэIо шъхьае, цIыфхэр 
зэфэдэхэу къэхъухэрэп… Сыд фэдэ лIыгъэ Брагъунэм 
хэлъыми, къехъулIэгъэ тхьамыкIагъом ежь-ежьырэу 
зыригъэшхыжьыгъ. Ежь зэриIоу, иунагъо-ыкъохэмкIэ 
насыпышIонкIи мэхъу, ау сшIошъ хъурэп…" 
- Очъыя, Федор-Федор?..- Накъыжъ чъыенэхъонажъоу джыри къэупчIи, хэчъыежьыгъ.
"Мы тхьамыкIэми бэлыхьэу телъыр тэры къыфэзыхьыгъэр…- Торнау игупшысэмэ апидзэжьыгъ.- Зыгъэрэхьат, 
сыолъэбакъоу сыхэхьажьыщтэп. Мыри Брагъунэм фэдэу 
талъэныкъокIэ зыкъигъэзэнэу фаемэ сшIэрэп. Ятэрэ янэрэ 
псэухэуи? Ахэр тэ щыIэха? Урысыер иными, къыгъотыжьынхэкIи мэхъу. Шъхьафит сыхъужьыгъагъэмэ, сыбдэIэпыIэныгъи…"
- Олахьэ шъуитIо шъуфэмыфым,- Хьасэнэ лIыжъым 
ыIозэ, пщыпIэ ихьагъум къехъухыгъэ кIэкIо цыпэ цIынэр 
Iуихыгъ.
- Хэта ар? Тэ щыIа джасусыр?..- Накъыжъ къызыщылъэтыгъ.
- Мыдэ сыщыI, зыми сыкIуагъэп,- IэплъэкIымкIэ ынэгу 
ылъэкIызэ, Торнау штабс-капитаныр пщыпIэ къогъум 
къыкъокIыгъ.
- Накъыжъ къыкIэзгъэщтагъ, мыщ уелъытыгъэмэ, 
Федор-Федор, учан о,- тыгъосэ реным Хьасэнэ лIыжъым 
зыцIэ къымыIощтыгъэм ыцIэ дахэу къыриIуагъ,- уимэшIуапхъи хьазыр.
- Сыжьырытэдж сфэIонэп, ау дзэм сызэрэщырагъэсагъэу сэпсэу.- Торнау штабс-капитаныр джы Накъыжъ 
IугушIуи, есэмэркъэужьыгъ: - Сикъэрэгъулэ нычэпэрэчэщым чъыягъэпти, тIэкIу шъхьэукъагъэщтын.
- Адэ ары.- Накъыжъ къыIуи, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - 
ПщыпIэм узычIэкIыми, укъэсшIагъ. О Iоф къыддыуиIэу 
арыщтын, Хьасан, тыкъыодэIу.
- Iофынчъэм армэу уехъулIэ, Накъыжъ. Мы лы гъэгъугъэ тIэкIур ныом къышъуфысигъэхьыгъэшъ, шъуецэгъуи, титыгъосэрэ Iофмэ ауж тихьажьыщт.- Мыщ дэжьым 
лэгъэ зэтеIубагъэ зыIыгъэу къыIухьэгъэ Хъан еупчIыгъ: - 
Ори сыд, сипшъэшъэжъый, къытфэпхьыгъэр?

--- Page 691 ---

- Мыр Аслъанкоз Накъыжъыдхэм къафысигъэхьыгъ. 
ШIукIэ шъошх, Федор-Федор,- Хъан шхыныр Накъыжъ 
къырити, IукIыжьыгъ.
- Тибзылъфыгъэ гукIэгъушIмэ шъузэрамыгъэмэлэкIэщтым сенэгуягъ сэ…- Хьасэнэ лIыжъым къыIозэ, шылъэмакъэмэ ышъхьэ къырагъэпхъотагъ.- Хэта ахэр? 
ТыздэщыIэм щымыгъуазэ мыщ къэкIощтэп. Бэчыррэ 
Ислъамрэ. ЯшытесыкIэкIэ ахэмэ къэбар дэй къытфахьырэпщтын.
- Уаим щыIэп, Хьасан,- Бэчыр къыIуагъ.- Мэхъошмэ 
Лэбэ Iушъо къэзэкъ куп зыщалъэгъум, урысыдзэр къытэкIу 
аIуи, тагъэшэхъугъ. Талъэныкъо щымамыр. Тамбыехьаблэ 
къэжъугъэзэжьынэу Аслъанбэч зиусхьаным тыкъиIофтагъ.
ЕгъашIэм кощыным фэхьазырыгъэхэ абдзахэхэм 
псынкIэу зыкъагъэхьазырыжьи, тыгъоснахьыпэрэ гумэкIыгъо мафэм фэмыдэу, джы ячылэ гъогу къытехьажьыгъэх.
LII
Хьамырзэкъохэр - Адыл-Джэрыерэ Аслъанчэрыерэ - 
зэрагъэшIужьыгъэхэми, Гощэфыжь рэхьатыгъо иунагъо 
ригъуатэрэп. 
- Уятэ ылъ зыгъэчъагъэм сыдэущтэу уешIужьыщта?!..- 
мэзэ пчъагъэ тешIэжьыгъагъэми, лIым ышIагъэр фигъэгъурэп.- УсыукIыгъэшъ, къысфэгъэгъу къыуиIожьыгъ 
ара?.. Шъуазыфагу сыкъыдэмыхьэгъагъэмэ, Iофыгъа… 
Шъо шъузэшIужьыгъэми, сипщ тхьамыкIэ ылъ егъэшIэрэ 
бжьыгъэу шъори сэри ттелъыщт. ЛъышIэжьым лъы 
хэмылъыжьмэ, лъышIэжьэп!..
- Сэ зи, Гощэфыжь, сщыгъупшэрэп,- Адыл-Джэрые 
шъузым риIуагъ,- ау джы нэс схэмылъыгъэ жъалымыгъэр 
зыхэслъхьанэу, Хьамырзэкъо лIакъор зэрэукIыжьы язгъэIонэу сыфаеп.
- Зэхэзыхырэр къыздэжъугъэхьащхэу шъузэшIужьыгъ...
- Сфэмышъуашэ къысапIорэп, ау онэнчъэ-лъэрыгъынчъэ шым семыгъэшэс, Гощэфыжь. 
- Узгъэблырэп, угу къэсэгъэкIыжьы.
- ШъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы.

--- Page 692 ---

- Лоо Мэмэт-Джэрыерэ Къэрэмырзэмрэ уицыхьэ 
ателъа?
- Цыхьэнчъэр сиуцогъоп.
- Тамбыер?
- Ащ ышъхьи иIоф зэрефэ. Сятэрэ сятэшымрэ зэкIодылIэгъэ скъош укIакIом иIоф зытшIахэкIэ, Къэрэмырзэ 
Тембулат ары ащ идэогъу-гугъэпIэщтыр… Мыбзылъфыгъэ IофкIэ баIо хъунба, сидах, узыхэзгъэдэIуагъэр? - 
Адыл-Джэрые зиуIэшызэ, Гощэфыжь есэмэркъэужь 
фэ дэу зишIыгъ.
- Хьамырзэкъо лIакъом итхьамыкIагъорэ Къанэкъо 
лIакъом ынапэ зэрэтырахыгъэмрэ зыпкъ къикIыгъэр 
сэрышъ, фит сыкъэшIи, сыкъыбдэшэсын.
- Ащ, Къанэкъомэ япхъу, сиIоф нэсыгъэп! - 
Адыл-Джэрые ымакъэ зыкъипхъотагъ.- Сэ джыри паIо 
сщыгъ, бзылъфыгъэ шъхьэтехъокIэ ар схъожьырэп. ПшIошъ 
хъуным пае ащ ышъхьэ уапашъхьэ къырязгъэлъхьан.
- Аферым. Ау Хьамырзэкъо лIакъом хэзымыгъэхъогъэ шъуз Iэлым ар фябгъэхьыжьмэ, нахьышIу. Гъогумаф, 
уигухэлъ Алахьым къыбдегъэхъу, сэ гукIи псэкIи сыуигъусэщт.
- Сэ чыжьэу сыкIощтэп. Сиунэкъощ шыу куп игъусэу 
Уарп мэзым къыщысэжэшъ, тадэжь къезгъэблэгъэщт. 
УкъызыкIэупчIагъэхэ абэдзэпщ Лоори нэгъоипщ Сетэри 
ащ дэсхьакIэщтых, Iэнэ дэгъу къытфягъэшI.
Гъэмэфэ чэщыр фэбагъэти, Адыл-Джэрые ихьакIэхэр 
унэм имысхэу мэзэгъо нэфыр зышъхьащыт щагу чъыIэтэгъэм дэсыгъэх. Адыл-Джэрые нахьи илъэсыкIэ нахьыжъ 
Аслъанчэрые зимыгъэхымэу Iэнапшъэр ыIыгъ. Ащ исэмэгукIэ мыгъатхэ шишъэ зышIуатыгъугъэ Сетэр къыгос. 
Мэмэт-Джэрые - бысымым иджабгъу. НэбгыриплIыми 
ягукIае къызыхагъэщырэп: хъохъу къахьы, бахъсымэ 
ешъох, мэлыл гъэжъуагъэр, гъэжъагъэр ашхы, хьалыжъо 
фабэр учъыIыжьыгъо рагъафэрэп, щатэри щхыури къагъанэрэп. Iанэ шыгъэм кIэрысхэр къэбар блэгъэ-чыжьэ 
зэфэшъхьафхэм - Прочный Окопи, Ставрополи, Тифлиси, 
Санкт-Петербурги, Стамбули - анэсых. Къэзэкъхэм яIоф 
афэухырэп. Щэщэнымрэ Дагъыстанымрэ ащыхъухэрэм 
агъэгумэкIых, ау ежьхэм лъэпкъ зыкIыныгъэ зэрахэмылъым 
ыгъапэхэрэп.

--- Page 693 ---

- Олахьэ сыгу къеуагъэм, сэ сизакъоп, бэми агу къеуагъ, Сетэр, уишэхъогъу къэзэкъмэ зэрэбгуаутыгъэр,- 
Аслъанчэрые нэгъоипщым еушъыигъ,- дгъэнэIуагъэх пэIо 
шыгу плъыжьхэр.
- СишэхъогъукIэ, зиусхьан, ар мыгъатхэ къысэхъулIагъ,- "мыдэ мыр зэрэнэпэнчъэр, ежь ибзэджэшIагъэ 
мыукIытэу къэзэкъмэ зэратырилъхьэрэр" гукIэ нэгъоипщыр 
щхыпцIыгъэ,- ау шыхэр зэкIодылIагъэхэр зыцIэ къепIогъэ 
къэзэкъхэр арыхэп.
- Ар оIуа, зиусхьан? Тыгъужъым ышхыгъи ымышхыгъи 
зэрэтыралъхьэу, ямыхьакъ атесэлъхьа?
- Умыубытыгъэ тыгъуакIор тыгъуакIо пIокIэ, сыд 
къикIыщтыр… Тыпсэумэ, шэхъогъуи зэдгъэуIужьын. Ар 
Iофэп, гур къыдэзыщэещт нэмыкI горэм мы чэщ дахэм 
тытежъугъэгущыI.
- Олахьэ ари шъыпкъэм,- ежь гуцафэ къызэрэфамышIырэр ышIошъ хъугъэу Аслъанчэрые къыIуагъ,- бахъсымэр бжъэмэ къарыжъугъахъу. Мэзым къыщысажэрэ 
купхэмкIэ тимэзэгъо чэщ тфэмыIэрыфэгъущтми, мы 
чэщым фэдэу адыгэ, абэдзэ, нэгъой зэблэгъэныгъэм 
тыгухэр къытфигъэнэфызэ, тыпсэунэу сехъохъу. Къэзэкъхэри щэрэIэх, ау ахэр, Мэмэт-Джэрый, ащ нахьыбэрэ 
тичIыгу къимыщэжьых. Тамбыемрэ сэрырэ урыс забыт 
джасусымкIэ Iоф тыхэшъудзагъ. Зэ а тхьамыкIэр танэIу 
ращыжьыгъагъот.
- Шъугу зэгъурэр шъуутIупщыжьымэ хъущтба? - 
къыриIожьыщтыр ышIэ пэтызэ, Адыл-Джэрые къэупчIагъ.
- Ащ тэ зи едгъэIонэп, сшынахьыкI. Ау тшIэщтым 
тыфита, абдзахэмэ къытфадэщта? Мэмэт-Джэрые зиусхьаным гъогогъу къыфэхъугъэр ышIэрэпти, тыутIупщыжьыгъагъэ шъхьае, мыдрэр урыс забыт джасуси… КIо, ари 
зыгорэу хъун, джасусми, зыубытыгъэхэр цIыфхэба. 
Къэрэмырзэ Тембулат Тифлис къикIыжьымэ, къытфихьырэ 
къэбарым епэсыгъэу ащ тыдэзекIон. Къэрэмырзэм 
икъэмыкIожьыкIэ тегъапэ, о ащ икъэтыкIэ, Сетэ зиусхьаныр, хэшIыкI горэ фыуиIэмэ шIэ? Сыд шъуалъэныкъо, 
Нэгъоим, щаIорэр?
- Джаурмэ агуахьэхэрэр, зиусхьан, тилъэпкъэгъужьхэп, тэркIэ цIыфыжьхэп. 
- Аферым, ар гущыIэ шъыпкъ,- бахъсымэм кIигъэчэфыкIыгъэ Аслъанчэрые зэхихыгъэр гуапэ щыхъугъ, абэдзэпщым фидзыгъ: - Зэхэпхыгъа, Мэмэт-Джэрый?

--- Page 694 ---

- Зиусхьан,- Лоом къыхихыгъэми, зиIажэзэ, джэуап 
къытыжьыгъ,- уинахьыжъыгъэ сыкъеубыты, ау пIорэмкIэ 
зыфэсакъыжь.
- Олахьэ ари, зиусхьан, шъыпкъэм. Тинысэ Гощэфыжь 
ибахъсымэ, сшынахьыкI, тIэкIу къыстекIуагъэкIэ енэгуягъо, 
тигъэпсэфыгъо къэсыгъэн фае. Сыд шъуIорэр шъо?
- Нахьыжъым къызэриIу,- щыри къезэгъыгъ.
Чэщныкъом Адыл-Джэрые Мэмэт-Джэрыерэ Сетэмрэ 
апэ итэу Аслъанчэрые зэрылъ унэм ихьагъэх. Чъыещтыгъэм зышъхьэрэуцохэм, Адыл-Джэрые абэдзэпщым 
риIуагъ:
- Къэгъэущ мыр, фэшъуашэр чъыезэ етшIэщтэп.
- Сыда шъуигухэлъыр?! - Хьамырзэкъо Аслъанчэрые 
ипIэшъхьагъ чIэлъ кIэрахъом лъытхъуагъ.
- Мыр сятэ пай! - Адыл-Джэрые кIэрахъор иунэкъощ 
тыриубыти, еуагъ.
- Мыр урыс забытым пай! - пIэм зыкъызыхэзыдзынэу 
ежьагъэр Мэмэт-Джэрые хигъэфэжьыгъ.
- Мыр сишмэ апай! - Сетэм ищэ Хьамырзэкъом ыпсэ 
Iуихыгъ. 
Нэфшъэгъо пасэм адыгэ, абэдзэ, нэгъой шыуишъэмэ 
Хьамырзэкъо Аслъанчэрые ихьадэ мэзым къыщежэщтыгъэхэ хьаджрэтхэм шыплIэкIэ афахьыжьи, шъупсэоу шъори 
шъузэрэттIупщыжьырэмкIэ шъугушIу афыпагъэхъожьыгъ1.
1 "…Адыл-Джэрыерэ Аслъанчэрыерэ щэрихьат хасэм зызэрегъэшIужьым ыуж,- Торнау штабс-капитаным ыгу къэкIыжьы,- 
зэшхэр нахьыбэрэ зэрэлъэгъущтыгъэх, ау агухэр зэфихыгъагъэхэп. 
ЛъышIэжь зэхашIэр Адыл-Джэрые ыгучIэ щигъэбылъыгъ. Зыпари 
ащ щыгъупшагъэп, зыпари афигъэгъущтыгъэп. Хъугъэм еуцолIэныр 
ищыкIагъэу ылъыти, Адыл-Джэрые абдзахэхэм ахэкIыжьи, урыс 
гъунапкъэм нахь пэблагъэу, Уарп лъэныкъом зигъэзагъ. Аслъанчэрые рихыщт утынэу фигъэхьазырыщтыгъэм рищэлIэным пае 
зэкъош-гуфэбагъэ фишIыгъэу ышIошъ ыгъэхъоу ригъэжьагъ. ЗэкIэ 
игухэлъхэр къыдигъэхъунхэмкIэ шъэфэу дэIэпыIэщтыгъэ, къэбар 
шъыпкъэхэр фихьыщтыгъ, урысхэм аIэкIэфэщтэу пчъагъэрэ къыгъэнэжьыгъ. Ащ фэдэ зекIуакIэхэу зэрешIужьыгъэр шъхьэихыгъэу 
къэзыушыхьатыщтыгъэхэм Аслъанчэрые ицыхьэмышIыныгъэ агъэупэбжьагъ, зэрэсакъырэм къыщыкIагъ, ары ныIэп Адыл-Джэрые 
зыфэягъэр. ТхьагъэпцIыгъэр, фэмыгъэгъуныгъэр зишэн Аслъанчэрые 
щыгъупшагъ о плъы пшIэжьыным пае хымэм ыIэ пыим шъхьарыпхы 
зэрэмыхъущтыр. Адыл-Джэрые игухэлъ ыгъэцэкIэным игъо хъугъэ. 
НэбгыритIуи гъусэ къыфэхъугъ. Аслъанчэрые шъхьакIоу арихыгъаLIII

--- Page 695 ---

Хьамырзэкъо Аслъанчэрые къехъулIэщтым бэшIагъэу 
Тамбыер ежэщтыгъэми, Бэчыр къэбарыр къызыфехьым, 
ынэпс къечъагъэ фэдэу ынэмэ акIэбэнэжьыгъ. Епэгъогъохэу заулэрэ щыси, къыIуагъ:
- Сыдэу тшIын, Алахьыр ары зэкIэми афитыр, Ащ 
къыттырилъхьэрэр тынатIэ. КъытэхъулIагъэм Даур 
Алымджэрые щыгъуаза шъуIуа? ЫмышIэмэ, ешъуIу. Брагъунэми ежъугъашI. Зылъапэ лъэрыгъым изыгъэуцон 
зылъэкIыщт лIыжъхэми макъэ яжъугъэIу. ПшынахьыкIэ 
Мыхьамэт ефэндыр типащэу, Бэчыр, тхьаусхакIо Хьамырзэкъохьаблэ тыкIон. Урыс тымыIоу, зэфэмышIугъэ горэ 
азыфагу дэлъыгъэми, зэрэшIэщтыгъэхэба, Федор-Федори 
зыдэтщэн. Къэбар гомыIур мыIогъошIуми, сэ ар ащ есIон. 
Модрэмэ о макъэ ягъэIу, мэщытым дэжь тыщызэрэугъоин.
Джа сыхьат дэдэм Торнау штабс-капитаным фихьыгъэ 
къэбарым Тамбыем зыригъэукIыхьагъэп: 
- Дэгъуми дэйми сшIэрэп, Федор-Федор, орырэ 
сэрырэ тыкъызэфэнагъ, Iоф тыхэзгъэтыгъэ Хьамырзэкъо 
Аслъанчэрые щыIэжьэп, иунэкъощ Адыл-Джэрые ылъ 
ришIэжьыгъэу аIуагъ. Уфаемэ, егъэзыгъэ хэлъэп, тхьаусхакIо уздэсщэн. Ары, ары, къызгурыIуагъ, уезгъэзырэп. 
гъэхэм пае ылъ агъэчъэнэу ахэмэ тхьарыIо ашIыгъагъ. Ахэр Лоо 
Мэмэт-Джэрыерэ Сетэ нэгъоипщымрэ арыгъэх. Нэгъоипщым шы 
Iэхъогъу къытырихыгъагъ. БэшIагъэу ахэр уарп мэзхэм къыщешакIощтыгъэх. Аслъанчэрые инасыпынчъагъэкIэ урыс гъунапкъэм 
тебэнэнэу зигъэхьазырыгъ, абрэдж куп игъусэу ыш ичылэ кIуагъэ, 
ащ ихьанэгъунэ къэзэкъхэр щалъэгъугъэхэу къэбар къеIугъэти, 
иныбджэгъухэр мэзым ыгъэкIуагъэх, ежь чэщыр щырихынэу чылэм 
къыдэнагъ. Игъусэгъухэр кIэращынхэм пае къэзэкъхэм афэгъэхьыгъэ къэбарыр къаугупшысыгъагъ. Ешхэ-ешъо чэфыр зырагъэкIокIым, 
чэщ рэхьат къякIунэу зэфэлъэIожьхи, гъолъыжьыгъэх. Чэщыгум 
Аслъанчэрые зыщычъыерэ унэм Адыл-Джэрые, Мэмэт-Джэрые, 
Сетэр ихьагъэх. Чъыерэр укIыгъошIугъ, ау ар нэбгырищым зэрапэсыжьыгъэп: ахэр фэягъэх аукIырэм зыукIыхэрэр ылъэгъунэу, 
зыфаукIырэр ышIэнэу. ЛIыр къагъэущи, куохэзэ, щэогъуищ рахыгъ: 
"Тятэ пай! Урыс забытым пай! Шэхъогъум пай!". Адыгэхэр, абадзэхэр, нэгъойхэр зыхэт шыуишъэм Хьамырзэкъом ихьадэ мэзым 
щыIэ абрэджхэм афащэжьыгъ, ягъусэ пащэ ипсэкIодшIагъэхэр 
афаIотагъ. Ежьхэр псэухэу Уарп Iушъо зэрэIуагъэкIыжьхэрэм пае 
Алахьым фэрэзэнхэу араIуагъ…"

--- Page 696 ---

ЕтIанэ тиIофмэ татегущыIэн, тIумкIи федэ тфэхъущтым 
тегупшысэн, зыгъэрэхьат, хэт ыIорэми уемыдэIу.
- Тхьэуегъэпсэу,- Торнау штабс-капитанми иджэуап 
кIэкIыгъэ.
"Тамбыем сызыригъэблэгъагъэм сыкIуагъэми хъущтыгъэ…- Торнау штабс-капитаным гукIэ зэриIожьыгъ.- 
Хьамырзэкъор цIыф къызэрыкIуагъэп, пщы къодыягъэп. 
Анахь хьаджрэт цIэрыIоу Абдзахэ къитэджагъэмэ ащыщыгъ, тхьаусхэкIуаби фызэблэкIыщт. Тэ къытфэгъэхьыгъэу 
къэбар зэфэшъхьафхэри ащ щызэхэпхыщтых. Адэ сиIуагъэ зэблэсэрэхъужьи, сыдэрэкIуа? Ары шъхьаем хэта 
сызыфэнэшхъэищтыр, федэ хэгъэкIыпIэкIэ сызыубытыгъагъэр, пшъэхъур къыстырязгъэлъхьагъэр ара?.. "Тыкъызэфэнагъ" къысэзыIуагъэ Тамбыеу къысэшIушIэзэ, 
сыкъезыщэкIырэри ащ нахьышIоп. Сыда, сымышъэ гъэлъэгъона?.. НекIо къысиIуи, джэуап етыжьыгъо сыримыгъафэзэ, сыда зыфыкIэгъожьыгъэр? Сэры зилажьэр, 
сетхьагъэпцIэкIы сIозэ, ежь нахь тхьагъэпцIэу къысфычIэкIыгъ. ПшIомыигъор зэрэзыхябгъэлъэгъуагъэмкIэ 
укIэмыгъожь, штабс-капитан,- Торнау зэушъыижьыгъ.- Ау 
пшъокIэ гу зылъебгъэтэн нахьи узыкIыфэмыер шъхьэихыгъэу епIогъагъэмэ, нахь лIыгъагъ. Тхьэм къыстырилъхьагъэм 
сеуцуалIэшъ ара?.. Хьау, хьау, джыри зэ хьау! Тэрэзэу 
сшIагъэ. Уз горэм илIыкIыгъагъэмэ е тищэ къыукIыгъагъэмэ, имэхъэджагъэ семыплъэу, ари цIыфышъ, иIахьылмэ 
сафэтхьаусыхэниекIи мэхъу… Ау Хьамырзэкъом къехъулIагъэр Тамбыем шIотхьамыкIэгъуагъэми, игуапэ фэдэу 
сыхэплъагъ. Сшъхьэ зыгъэузыщтымэ ясымыгъэузэу 
Накъыжъ зыфаер сшIагъэмэ, дэгъугъэ. Зэ, Накъыжъ, 
тымыгъэгузажъу, Къэрэмырзэ Тембулат тегъаж. Ащ 
къыхьыщт къэбарымкIэ - дэгъуми дэйми - тыпсэущт…"
Тамбые Аслъанбэчи, игъусэхэми, унэм къыранэгъэ 
Торнау штабс-капитанми къазэрэшIошIыщтыгъэу, Хьамырзэкъо Аслъанчэрые тхьаусхэкIуабэ фызэблэкIыгъэп. 
Тамбыехьаблэ къикIыгъэ шыу купыр арымырыгъэмэ, ичылэ 
щыщэу ищагу дэтыгъэр мэкIагъэ. КIэмгуйи, Бжъэдыгъуи, 
Мэхъоши ащыщ къэлъэгъуагъэп. Хьадэгъэ фэIо-фашIэхэр 
зезыхьащтыгъэхэр шъузым иIахьыл мыбащэхэр арых.
- Адэ джары уIахьылынчъэмэ е уIахьыл макIэмэ…- 
тхьаусхакIо къикIыжьыщтыгъэ Тамбыем ышъхьэшхо Даурым фыриуфэхи, еIушъэшъагъ.

--- Page 697 ---

- Iахьылыр зибэм ибэн быхъу аIо…- Даурыри къеIушъэшъэжьыгъ.- Ау игъонэмысыкIэ зидунай зэрагъэхъожьыгъэр Iахьылынчъагъэп.
- Адэ ары. ЛIагъэм гукъанэ фашIыжьырэп аIоми, 
ежь-ежьырэу Iахьылынчъэ-насыпынчъэ бетэмалэм зишIыжьыгъ, ау зыдигъэзэжьыгъэм ятэшымкIэ ышIагъэр къыщыфагъэгъущтмэ сшIэрэп.
- Тхьэ Iоф ар. Сэ джыдэдэм сызэгупшысэрэр нэмыкI: 
Лооми Сетэми ашIагъэр зыгорэущтэу къебгъэкIун, ау 
Адыл-Джэрыерэ Гощэфыжьырэ яшIулъэгъу нэбгыритIу 
зэрекIодылIагъэр ахэмэ зэращэчыщтыр ары сымышIэрэр…
- Ари, о уиIуагъэу, тхьэ Iоф. Ау шIулъэгъур зэрэIахьмыгощыр ахэмкIи къежьагъэп, ахэмкIи ухыжьыгъэ 
хъущтэп. Сыд аIорэр, унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь. Хьамырзэкъом тыгу фэгъукIэ, сэдакъэ фэтымытыщтмэ, 
тишIуагъэ екIыжьыщтэп. Ятэшыр зыукIыгъэм псауфэкIэ 
уукIакIу зетымыIуагъэкIэ, Адыл-Джэрыйи ар тфеIошъунэп. 
Сымызафэмэ, си Алахь, уидунэе хьаф сиушэтыпIэшъ, 
къыстеплъхьэрэр сихьылъэ. НекIо, тежъугъэужьыр, ечэнд 
нэмазыр къэблагъэ, псаухэми щымыIэжьхэми зэряфэшъуашэу дыухь къафэтхьын, тафэлъэIон…- Тамбыем иш 
ригъэ лъэхъуи, "мыуцущтыгъэу къиуцукIым IукIэгъэ" 
Хьамырзэкъом икIодыкIэ сизэхэфына, сигъэныбджэгъузэ 
сызэриушъхьакIущтыгъэр фэзгъэгъуми, ерэзэгъ!" губж 
зыты ришIыхьажьыгъ.
"Сыдэу уидунай хьаф, си Алахь, зэхэфыгъуай…- Даур 
Алымджэрыйи ыIозэ, иш ригъэлъэхъугъ.- Орэп ар зыфэсыдзырэр, сигъунэгъу Тамбыер ары. Аслъанбэчрэ Аслъанчэрыерэ яшъэогъугъэ-зэфыщытыкIэ сехъуапсэзэ, 
джы зэхэсхыжьыгъэр емыкIу… Гъунэгъур амыгъэпыйми, 
цIыф хъатэп мыр… Ащ фэдэ есIолIэнэу мыхъун горэ къысишIагъа? Хьамырзэкъомрэ ежьыррэ урыс гъэрыр язэрэмыгъэгощыгъэ пае мыIуапхъэ теслъхьаныр къыстефэрэп. 
Ау зилъышIэжь зыщызымыгъэгъупшагъэ Адыл-Джэрыерэ 
Тамбыемрэ зэкъохьагъэхэу сызэрягупшысэрэр шъыпкъэу 
къычIэкIымэ? Ари сизэхэфынэп, мыщи ыгу къызэзгъэбгъэнэп…"
- Нэкъое жьыбгъэм, Аслъанбэч, чъыIэ къыхьынкIэ 
сенэгуе,- Даурыр зэгупшысэщтыгъэмэ атегущыIыкIыгъ,- 
тыгъэри плъыжьыбз…

--- Page 698 ---

- Олахьэ сэри ащ сегупшысэщтыгъэм…- Тамбыери 
игупшысэмэ къазэрэхэужьыгъэр игопагъ.- ЧъыIэр Iофэп, 
тыгъэжь стыр зыкъишIэу огъу къытферэмыхьи, лэжьыгъэнчъэ-былымIусынчъэу тыкъерэмыгъани. КIо, ащ фэдэ 
хъумэ, къэзэкъхэмкIэ тыхэкIыжьын…- къызэриухыжьыгъэр шIотефэрабгъоу Тамбыер ыгу къыдеIэу щхыжьыгъэ.
- Къэзэкъхэм, зиусхьан, ятыгъи яжьыбгъи шъхьафа? - 
Даурыр Тамбыем есэмэркъэужьыгъ.
- Олахьэ ари шъыпкъэм. Тижъышъхьэм тыхэIоржъорыхьажьымэ сшIэрэп. Хьау, Даурыр, ар зэтIолIэжьыным 
тынэсыгъэп, тэ джыри Iоф мышIэгъабэ къытпыщылъ.
- ЗытешIугъом къыддэмыхъугъэр тижъышъхьэм 
къыддэхъужьына… Гъуйсыигъом гъотэгъу тизгъэфэнэу 
узыщыгугъыхэрэ къэзэкъхэм тагъэмамырыщтмэ, сезэгъы.
- Сыда, Даурыр, непэ къыохъулIагъэр? ЛIэныгъэм 
укъигъэщтагъэкIэ енэгуягъо. Мо тыгъэр неущ къызэрэпфыкъокIыжьыщтым кIэгушIу. Уфаемэ, синыбджэгъужъ, 
уиш елъэдэкъауи, тикIэлэгъугъэр тыгу къэдгъэкIыжьэу, 
тызэпэгъачъ. Къыдэзыхырэм тишэхъогъумэ ахэт анахь шы 
дэгъур етпэсын, некIо!
- ТхьаусхакIо тыкъикIыжьэу, ар хъунэп, тигъусэ 
нахьыжъхэми сыд къытаIон.
- Олахьэ уцIыф хьалэмэтым, зиусхьан. Пшъхьэ зымыгъэузыщтмэ яогъэузы. Опсэуфэ, зыгъатхъ. ИщыкIагъэмэ, 
ар зыIэ илъыр тэры, Мэрзыхъуай икупи къызэпэдгъэчъэн. 
Хьаумэ яптыщт шыхэр угу пыкIыхэрэба? Дэгъу, къызгурыIуагъ, тхьаусхэкIо мафэм ащ фэдэ тшIэнэп. Ау лIыжъ 
шыу къызэпэгъачъэр дэгъоу сыгу къэкIыгъ. Ар тилIыжъмэ 
ягопэщт, якIэлэгъу агу къэдгъэкIыжьын. ИщыкIагъэу олъэгъумэ, джа узыщыщынэрэ къэзэкъ лIыжъхэм ащыщхэри 
къедгъэблэгъэных. ГъэшIэгъона тызэфычIэплъы мэ… Засс 
къафидэщтмэ сшIэрэп нахь. Ар зымыдэщтхэри талъэныкъокIи къыхэкIыщтых. Олахьэ дунай зэфэмышIу 
тытетым, тинасып тятэжъхэм мыр къызэрамылъэгъужьыгъэр.- Джыри Тамбые Аслъанбэч иш кIигъэлъэхъукIыгъ, 
пщыхэм аIорэр зэхэзымыхыщтыгъэ лIыжъхэми ауж зыкъырагъэнагъэп.
"Ары, сыхэукъуагъэп, гукIэ къыхэщэу зыгъэчэфын 
Iоф мыщ непэ къыдэхъугъ…" - зыIощтыгъэ Даурыри 
инахьыжъыгъэ джабгъу чIыпIэмкIэ Тамбыем готыгъ.

--- Page 699 ---

Тамбые Аслъанбэч унэм къызэкIожьым, непэрэзымафэм щымыгъупшэщтыгъэ гъэрым фыкъокIыгъ:
- Дэгъоу пшIагъэ, Федор-Федор, тхьаусхакIо укъызэрэмыкIуагъэр, щыпшIэн щыIагъэп. Даурымрэ сэрырэ 
тахэмытыгъэмэ, зыцIэ къепIон лIы хъати хьадагъэм 
къекIолIэгъагъэп. Ащ нахь хьадэ пыут бэшIагъэ сызыримыхьылIагъэр… ЗэкIэри ежь Хьамырзэкъом илажь. ТикIэлэгъум ГощэфыжькIэ пшы упемыожь, хьайнапэ шъухъущт тхьапшрэ есIуагъ, къысэдэIугъэп. КIо, сыдэу пшIын, 
насыпынчъэ-тхьамыкIэр къэдгъэтIылъи, тыкъэкIожьыгъ. 
Адэ, Дэдай, о тхьаусхакIомэ уахэслъэгъуагъэпи?..
- ЖъугъэтIылъыгъэр мыцIыфышIугъэми, Бэч, лIагъэм 
дэйкIэ тегущыIэхэрэп сянэ ыIощтыгъэ. ТхьаусхакIо гъу нэгъу 
чылэм сыкъыжъудэкIогъагъэми хъущтыгъэ, ау сфэгъэхъугъэп,- Дэдай къыIуагъэр зы лъэныкъомкIэ шъыпкъагъэми, зыкIыфэмыгъэхъугъэр къыфэIошъугъэп.
- ЦIыфышIу закIэкIэ тызэхэтыгъэмэ, ащ идунэе хъожьыкIэ нэмыкIыныгъи… ау "зыкIыпфэмыгъэхъугъэр" 
мышъэфмэ, сшIэнэу сыфай.
- СшIэрэп ныIа ар къызэрэосIощтыр.
- Зытетым тетэу епIощт,- Накъыжъ Дэдай фэгумэкIыгъ.- Мыщ ионэш, зиусхьан, ишэщ чIэмытыжьэу нэф 
къикIыгъ.
- Ащ фэдэ мэхъуа, пщым игъунэгъу рашIагъэр! - 
Зэхихыгъэр зэримыпэсыжь-шIошъхьакIоу Тамбыер пкъышхокIэ къызыбгырыугъ, зыкъызешIэжьым, сэмэркъэукIэ 
къыухыжьыгъ: - Ар къытэзышIагъэм, Федор-Федор, ори 
сэри тиунэмэ таритыгъукIын… Ау, сэ сыщыIэу, угу умыгъэкIоды, гъунэгъур. Къатыгъурэр тыгъукIэ мэкIодыжьы 
зэраIоу, пшIуатыгъугъэ къэзэкъышым нахьи нахь мыдэйкIэ 
неущ, Федор-Федор тишыхьатэу, сишэхъогъу ухэзгъэдэн, 
къыпфэубытышъурэр - уие. Сыд къепIуалIэрэр, Дэдай?
- Сыд къесIолIэн, зиусхьан. Угу пыкIырэм фэдишъэ, 
сянэ зэриIощтыгъэу, Алахьым къыпфырегъэгъэзэжь. Ау 
сыхьатырынчъэнри къезгъэкIурэп.
- Уятэ Къаншъэо лIы шIагъор зэрэсибайколыгъэр 
пщыгъупшэжьыгъа, сыд пIорэр, Дэдай? Джы нэс тимыхьамелэ зэхэлъыгъэу чIыпIэ къин узифагъэм, оркъныкъо 
зыкъыпфэсшIыжьына! Шъыпкъэба, Федор-Федор? Оркъ 
зэхэтыкIэмэ о нахь уащыгъуаз.

--- Page 700 ---

- Оркъмэ аIорэр агъэцэкIэжьэу хабзэ…- зи къэзымыIоу зышъхьэ егупшысэжьэу щысыгъэ гъэрым ичIэгъ-чIэлъыгъэ нахьыбэу джэуап къытыжьыгъ.
- Аущтэу шъоIомэ дэгъу.- ТIуми афэгъэхьыгъэу Дэдай 
къыIуи, Тамбыем егыижьыгъ: - Шы къысфэмыубытышъунэу зыкIапIорэр сшIэрэп, зиусхьан, мыкъунаныщтымэ, зи 
езгъэIонэп.
- Ар къызылъэгъощтыр неущ,- мы кIалэр тIэкIу-тIэкIузэ 
ышъэ еуцожьы ыIозэ, Тамбыер къэтэджыжьыгъ.- Уфаемэ, Дэдай, нэмазышIэ мэщытым тызэдэкIон.
- Нычхьапэ бэрэскэшхо пчыхьагъэмэ, Аслъанбэч, 
сыкъыбдэкIони, ау ар къэсынкIэ джыри мэфитIу щыI. Сэ 
мэфэ къызэрыкIохэм пчыхьэ нэмазхэр унэм щысэшIых. 
Мыхэмэ тIэкIу сакIэрысмэ, сэри тадэжь сыкIожьыщт.
- Дэгъу, дэгъу,- Тамбыем ыIозэ, пчъаблэм зынэсым, 
къызэтеуцуи, щыми къафигъэпытагъ,- неущ бгъэшхъоогъу уахътэм ехъулIэу сихэгъошъхьэ шэхъогъу сыкъыщышъожэ, зыкъэшъумыгъэгужъу. Даур зиусхьаныри 
Мэрзыхъое лIыжъыри сигъусэщтых.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм Тамбыем зыцIэ къыриIогъэ 
нэбгыритIур игъусэу зыфиIогъэ бгъэшхъоогъу уахътэм 
ыпаIо шэхъогъум къэкIуагъэх, къыпыщылъ Iофым Бэчыри 
щигъэгъозагъ.
- КъэкIох,- чылэм къыдэкIыгъэ нэбгырищыр зылъэгъугъэ Бэчыр къыIуагъ.
- Лъэсха сэIо?..- Даурыр къэупчIагъ.
- Сыда, зиусхьан, забыт гъэрыр згъэшэсынэу ара 
узыфэягъэр?..- Тамбыери Даурым есэмэркъэужьыгъ. 
Ар бгъэшэсыгъэкIи, зэрэхэмыхьажьыщтым ицыхьэ 
зэрэтелъыри Мэрзыхъуае къыIуагъ, Бэчыр иеплъыкIэ 
къызхигъэщыгъэп, ау зыгъэгумэкIыщтыгъэм къыкIэупчIагъ:
- Зэрэбгъэгугъэгъэ шыр Дэдай къыфэмыубытышъумэ, 
зиусхьан?
- Къыфэмыубытышъумэ, къыфэубытыгъэп…- Тамбыер щхыпцIыгъэ.- СIуагъэр сшхыжьына, сионэшхэмрэ 
зыфиIогъэ къунанхэмрэ ахэмытэу, Iапэ зыфишIырэ шыр 
естыщт. Тэри гопэшIушIэ-шIушIагъэ горэ тэрэшIэ. Шъыпкъэба, зиусхьан?
- Алахьым укъызэхерэх, уишIушIагъэ егъэбагъу, 
Аслъанбэч,- Даурыри игъунэгъу фэлъэIуагъ.- Сэри онэ 
дэгъу Дэдай пае Мэрзыхъуае езгъэшIын.

--- Page 701 ---

- Шъуищэ, аферым, тызэжъугъэжагъэп, пIалъэм 
ехъулIэу шъукъэкIуагъ.- Тамбые Аслъанбэч сэлам зэрихыжьыгъэмэ ащытхъуи, ясэмэркъэужьыгъ: - Шы дэгъу 
Дэдай ежъугъэгъотынэу шъуфаемэ, мо сионэшищмэ 
шъунаIэ атешъумыдзэу, шъуахад.
- Мо пцIэгъоплъ нэтIэфыр ары,- Дэдае Тамбыер 
зэригъэжагъэп.
- Шы дэгъу, къыпфэубытышъущтмэ…- Тамбые 
Аслъанбэч "къэубытышъун" гущыIэм джыри Дэдае 
фытеIункIагъ.
Фабэм ыгъэулэугъэ шэхъогъу зэхэтым Дэдай зафеузэнкIым, ямынэIосэ цIыфыр зылъэгъугъэхэ шы сакъ-гумэкIхэр зэбгырычъыгъэх, ау бэрэ мычъагъэ пцIэгъоплъ 
нэтIэфыр къызэплъэкIыгъ.
- Укъысщымыщын, сидах, сэры, Дэдай ары уакъыхэзыхыгъэр,- еIушъэшъэкI-едэхэшIэкIызэ, нэтIэфым Дэдай 
екIуалIи, ынатIэрэ ыпшъэрэ Iэ ащифагъ, къехъулIагъэр 
ежьыми шIогъэшIэгъонэу къежэщтыгъэ купым къафыреплъэкIыгъ.
- Олахьэ, Даурыр, тигъунэгъум нэпх ыIыгъым…- 
Тамбыем ылъэгъугъэр зыфихьын ышIагъэп.- Ихъяр 
олъэ гъу, нэтIэфыр уие, Дэдай.
- Дэдай нэпх ыIыгъэп, зиусхьан,- фэсакъызэ, Накъыжъ 
пщым риIокIыгъ.
- Адэ сыд ащыгъум, шэхъогъум хэт анахь шы емылычыр къызыфеуцолIагъэр?
- ЗэрэцIыфышIур арыщтын…- Торнау штабс-капитанми Дэдай ыгу филъыр къыIуагъ.
- Ары, Дэдай цIыфышIу,- Накъыжъи къыдыригъэштагъ.
LIV
КIымафэр абдзахэмэ ащызгъэгъупшэжьыгъэгъэ гъэтхэ чъыIэр текIи, Торнау штабс-капитаныр зажэщтыгъэ 
гъэмафэр къихьагъ. Ощх зэпымыужьымэ зэтыраIэжэгъэгъэ мэзыми пкIэшъэ зэмышъогъухэмкIэ зиштагъ. 
Къушъхьэ лъэныкъомкIэ къыщыжъущтыгъэ осхэми зышъхьэ фырамыгъэтыжьыщтыгъэ Курджыпси зызэкIеупкIэ, 
ипси зиукъэбзызэ, нахь къаргъо мэхъу. Уц къашхъомэ 
яшхъонтIэ-Iужъугъи мафэ къэси хэхъо, къэгъагъ нэшIошIхэми кошэ-куашэу е шъхьэзэкъо нэгъапцIэкIэ мэз гъэхъунэмэ закъыщызэIуахы.
Ошъогур лъагэу, мафэр гуIэтыгъоми, Курджыпс нэпкъ 
тешъо джабгъум тес гъэрым ынэ зи къыпэIухьэрэп, мыжъо 
пIуакIэхэр псы кIыIум тезгъэджэгукIыхэрэ Накъыжъи ылъэгъужьырэп. Игупшысэ чыжьэ, игукъао благъэ. Нычэпэ 
Къэрэмырзэ Тембулат къыфаригъэхьыгъэ тхылъыпIэм 
итымкIэ гугъапIэ щыIэп: "Розен генерал зафэр Тифлис 
щызэблязыгъэхъугъэ IэнэтIэ кIэхъопс дзэпащэмэ сыдыкIэ 
сырящыкIагъ сэ. Вельяминовыми зыфаер къыдэхъугъ. 
ЗэрэхъурэмкIэ, Накъыжъ ары джы сыкъызыфэнэжьыгъэр… ПIэ дагъэмэ, пшъхьэ щыфэжь абдзахэмэ зэраIоу 
сэр-сэрэу сшъхьэ сыкъызхэфагъэмэ ахэсхыжьымэ, сызыщыгъупшагъэхэм къысэхъулIагъэр сынэ къыкIязгъэIужьынэп. Ащ дэгъоу зыфэгъэхьазырыгъэн фае. Мэфэ 
заулэм чылэм дэмысыгъэ Тамбыер къызыкIожьыкIэ, сыд 
къэбара къыхьыщтыр? Тембулат зыIуигъакIэмэ, сиIоф 
зытет шъыпкъэр къыриIона шъуIуа? Джыри хэкIыпIэ горэ 
сиI: самыщэфыжьыщтымэ, сэ зысщэфыжьыщт сIони, 
Тамбыер згъэгугъэн, ыгу къызфэзгъэшIун, цыхьэшIэгъуи 
зыфэзгъэхъун…"
Торнау штабс-капитаныр шъофымкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ. Гъур ешIэщтыгъэ шъэожъыемэ 
яплъызэ, ахэмэ Дэдай зэрашъхьащымытыр ыгъэшIэгъуагъ. 
Iоф иI-имыIэми инэтIэф ар тесэу Даурым икъэлапчъэ 
зэрэблэкIыщтыгъэр инэплъэгъу къыхэтаджи, щхыпцIыгъэ. 
Гъунэгъу кIалэм ишIулъэгъу шъэфмэ агъапэзэ, ежь ынэгу 
Аслъанкоз къыкIэуцуагъ: "Ащи ыгу къысабгъэмэ сшIэрэп, 
мыхъун сIуагъэу зыдэсшIэжьырэп, тыгъоснахьыпэ щегъэжьагъэу сытеплъагъэп. Ащ изакъоп, Хъани ары. Сыда 
сIорэр, хьалыжъо фабэрэ щэрэ тыгъуаси къызысфихьыгъагъэр, Аслъанкоз ишIэ ащ хэлъыгъэщтын… Тэ хъугъа 
Накъыжъ? СыкъэкIожьыщт ыIуи, зэрикIыгъэу къэт. Нэрыз 
сишIыгъэу сеуплъэкIумэ? Ащыгъум гъусэ къысфэхъунэу 
зыфиIорэр пцIыба? Дэгъгоу сэшIэ Накъыжъ зэрэсымыгъэгугъэрэр… Зэгорэм шъхьаихыгъэ IофкIэ ар уплъэкIугъэн 
фае. Сыдигъу? Ар сIозэ, уахътэр макIо…"
Къэбар гъэшIэгъон горэ Накъыжъ къызэрихьыгъэр 
къилыдыкIырэ ынэхэмкIэ къэпшIэнэу унэм къихьажьыгъ, 
ау гъэрым щэджэгъуашхэ къызэрэфамыхьыгъэм ар щигъэ гъупшагъэу еупчIыгъ:

--- Page 702 ---

- Тэ щыIа уищэджэгъуашхэ?.. Сэ ясымыIоу мыхэмэ 
загъэхъыещтэп!
- Зэ, зэ, Накъыжъ,- штабс-капитаным унэм икIыжьыщтыгъэр къызэтыригъэуцуагъ,- щэджэгъуашхэр Iофэп, 
о къэбар горэ къэпхьыгъэн фае.
- Къэбар къодыеп, гъэшIэгъоны нахь. Дэдай къысиIуагъэр ошIа? Даур зиусхьаным дэжь къыздакIу къысиIуагъ.
- Сыд къыщышъушIэщт?
- Абдулахь тырку ефэндым Хъан римыщэнэу, Дэдай 
къыдигъэкIонэу Даурым етIощт, телъэIущт.
- Сыда Хъан иIоф тырку забытыр къызэрэхахьэрэр?..- 
Торнау штабс-капитаным зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъ.- 
Сэри сыкъыжъудэкIощт. Ау Тамбые зиусхьаным икъэсыжьыгъу, тIощт-тшIэщтымкIэ тежэгъагъэмэ дэгъугъэ.
- Ар сыдигъу къызыкIожьыщтыр?.. Мыдрэм непэнеу щэу ежэх. Хъан зэрищэфыщт уасэри нафэ - тыжьын 
сом.
- ШъуилъэIу тыжьын сомэм пеIэна?
- Дэдай ионэш тыжьын сомэ ыосэнэп, ау Даурыр 
тфэгъэдаIомэ, ари ритыщт. ТфэмыгъэдаIомэ, Дэдай 
къыхэмыхьэу, ащ иIоф сэ сшIэщт.
- Ащ фэдэхэр пшъхьэ къимыгъахьэх! НекIо, Iофым 
Дэдай щыгъэгъуази, Даурым дэжь тыкIощт. Бэчыри гъусэ 
зыфэтэрэшIа?
- Хьау, хьау, ащ ышнахьыкIэ молэр а Iофым хэщагъ.
- Адэ Мыхьамэт ефэндымрэ Абдулахь ефэндымрэ 
зэпыйхэу аIогъагъэба?
- Ахэмэ, джа ефэнд зыфапIохэрэм, зыфагъэIужьрэр 
пшIошъ умыгъэхъу, Федор-Федор,- Накъыжъ щхыпцIыгъэ,- зы аIо, ашIэрэр нэмыкI.
- Абдулахь ефэндыр зэрэтырку забытыр сэшIэ, ау 
Мыхьамэт ефэндым ори нэмыкIхэми "молэ" зыкIыраIорэр 
сшIэрэп.
- СэркIэ молэри ефэндыри зы, тIуми тагъапцIэ.
- Джансэид ефэндыми аущтэу уеплъа? - бэшIагъэу 
Торнау штабс-капитаныр зыгъапэщтыгъэмкIэ къэупчIагъ.
- Джансэид ефэндыр ахэмэ ямыгъапш,- Накъыжъ 
къызыIуипхъотыгъ,- цIыфхэр къыбдэхьащхыщтых. Ар 
ефэнд шъыпкъ, ащи къыщыуцурэп, зыпшъэ узымыгъэкIонылI. Даурым дэжь, Федор-Федор, о пшъхьэ пшIомыIофыжьэу укъыддэкIонэу зэрэпIуагъэр сигуапэ, ау тэ апэ 
ащ зыIудгъэкIагъэмэ нахьышIугъ.
- Даурыр зэрэлIы Iасэм шъуемыплъ, шъо къызэрэшъушIошIэу ар щытэп, сыкъыжъудэкIощт,- зэрэгъэрыр 
Торнау щыгъупшэжьыгъэу къыпиупкIыгъ.
- Аущтэу оIомэ, некIо,- Накъыжъ зышIомыдэеу джыри 
щхыпцIыгъэ,- ау Даурыр къытфемыуцуалIэмэ, есIощтымкIэ укъыспемыожь.
- ЛъэIуакIуа хьауми дэо-гъэщынакIуа тызыфэкIощтыр? - Ерагъэу зиIажэзэ, мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ Торнау 
штабс-капитаныр Накъыжъ еупчIи, нахь мэкъэ шъабэкIэ 
къыухыжьыгъ: - КъызэрэтпэгъокIырэм елъытыгъэу тыдэгущыIэщт. Уанэу фаригъэшIыгъэр Iихыжьына, ратыгъэ 
шыми енэцIына, телъэIущт. Тихьатыр къылъэгъумэ, дэгъу, 
ау гъэщынэн Iоф къыхэшъумыгъахь.
Щэджэгъоужым нэбгырищыр Даур Алымджэрые 
фыкъокIыгъэх. ИхьакIэщ ихьагъэхэм якъэкIуакIэ зыфихьын 
зымышIэщтыгъэ Даурыри нэгушIоу къапэгъокIыгъ:
- Олахьэ сигуапэм моущтэу шъузэгъусэу шъукъызэрэкIуагъэр, сызэрэгъойщэягъэр зэхэшъухыгъэщтын, 
фабэри чъыIэри къытэзэгъырэп… Сэри тIэкIу зызгъэшIожьыгъ, унагъори згъэпшъыгъэ. Шъо сыдэу шъухъура? 
Уарп Iушъо лъэныкъомкIэ шэсыгъэ Аслъанбэчи икъэкIожьын кIыхьэ-лыхьэ зыригъэшIыгъ, тызыфигъэзэщыжьыгъ. 
Ащ икIыни, Къанэкъо зиусхьаным дэжь, Бэслъыные кIонэу 
ыIогъагъ. Ашъыу хъунэп, шъузэрэслъэгъугъэр арыщтын, 
бащэ сэIоми сшIэрэп, шъо сыдэу шъухъура? - джыри 
къяупчIыжьыгъ.- Бысымыр хьакIэмэ яупчIэу хабзэп, ау 
шъо шъузгъэгумэкIырэ щыIэмэ къашъуIо, сфэлъэкIыщтымкIэ сишIуагъэ къышъозгъэкIын. О уигъэр Iоф шъхьафы, 
Федор-Федор. Гъусэ укъызыфэхъугъэмэ гумэкIыгъо горэ 
яIэмэ сэIошъ ары.
Хьалыжъо фэбэ лагъэрэ шъоупс къошынрэ аIыгъэу 
Аслъанкозрэ Хъанрэ унэм къихьагъэх. КIэлищыри пшъэшъитIури нэплъэгъу шъэфкIэ зэфычIэплъыгъэх. Пшъашъэхэр унэм зекIыжьхэм, Торнау къыIуагъ:
- Гу къызэрэслъыптагъэу, гъусэ сызыфэхъугъэмэ 
яIоф, нахь шъхьэихыгъэу къэпIон хъумэ, Дэдай иIоф сэри 
сегъэгумэкIы. Къэбар мышIоу ХъанкIэ зэхэтхыгъэм тыкъыпфищагъ. Абдулахь тырку забытым Хъан ещэфэу аIуагъ.
Даурыр тхьагъэпцIэу Тамбыем игъэр еплъи, щхыгъэ:

--- Page 703 ---

- АIуагъэм нахьи, къыозыIорэм едэIу, Федор-Федор. 
Апэрэу зэхэсэхы.
- Зэхэшъухыгъа? Зэхэшъухыгъэмэ, Алымджэрые 
зиусхьанымрэ сэрырэ тизакъоу тызэдэгущыIэнэу сыфэягъ. 
Сыда шъузыфыщысыр, Накъыжъ, цыхьэ къысфэпшIырэба?
- КъыпфэсэшIы, ау етIани…- Накъыжъ къыIуи, ышIэрэр шIоигъуаджэу Дэдай унэм рищыжьыгъ.
- СиIоф зытетыми ущыгъуаз, Накъыжъ къыфэмыIошъугъэри къыбгурыIуагъ, зиусхьан,- Торнау штабс-капитаныр къызфеупчIыгъэм зыригъэукIыхьыгъэп,- ХъанкIэ 
къэпIуагъэр шъыпкъа?
- Сыд пае пшIосыушъэфын, шъыпкъи мышъыпкъи 
хэлъ. Абдулахь ефэндым Хъан ыщэфынэу зэрэфаер 
шъыпкъэ, зыдэщыIэ хыIушъом къысфыраригъэIопщы кIыгъ, 
ау ащ естыжьыщт джэуапыр сэ сиIоф. Шъыпкъэм уфаемэ, 
Дэдай узэрэфэгумэкIырэр сигуапэ, о уизакъоп, Аслъанкози 
ары.
- Ари сыда зыфаер?..- апэм Торнау къыгурыIуагъэп, 
етIанэ иупчIэкIэ зыдэхьащхыжьыгъ: -Тхьэегъэпсэу Аслъанкоз къызэрэддыригъаштэрэмкIэ, Хъанэ зэрэфэгумэкIырэмкIэ.
- Зянэ зимыIэжьэу къэтэджыгъэ Аслъанкоз сэрырэ 
Хъанрэ нэмыкIырэ тхъагъо иIэп. Сипшъэшъэжъые иджэхэшъотет Хъанэ аущтэу зэрэфыщытыр сигуапэ. Тыркум 
анахь осэ дэгъу къытыгъэкIи, шъузыфэгумэкIырэм тыжьын 
сомэ къызэрэрипэсыгъэр шъумышIэу щытэпщтын, Дэдай 
блэсхэу ащ естыщтэп. Ау къэщэн-дэкIон къэбармэ орырэ 
сэрырэ тазыхэхьагъэкIэ, урыс забыт,- джы нэс шъабэу 
гущыIэщтыгъэ Даурым ымакъэ зыкъипхъотагъ,- сэ къыпфэсымыдэщтыр къыосIощт. Узыщыщыр зыдэмышIэжьэу, 
Аслъанкоз дэгъоу къыпфыщыт оIокIэ, зинасып къэкIогъу 
пшъэшъэжъыем ыгу умыгъэбырсыры. ГъэтэджыпкIэ дышъэ 
сомэ пакIо, дышъэ кон къылъыптыгъэкIи, ар унатIэ згъэхъущтэп. Ащ нахьи нахьышIу упсэузэ, укъытфэзгъэкIуагъэмэ зягъэщэфыжьи. Узгъэщынэрэп, ау шъхьэихыгъэу 
къыосэIо.
- Ар зыкIапIорэр сшIэрэп, зиусхьан…
- СымышIэрэм сытегущыIэрэп!
- УагъапцIэмэ, зиусхьан?
- СагъапцIэми, къыосIуагъэр джыри къыосэIо. Непнеущ пIозэ, зэрэ Абдзахэу къызтеогъэгущыIэ. УкъэзгъэкIуагъэмэ урямыщыкIэгъэжьмэ, умылъкунчъэмэ, дышъэ 
сомэп, нахьыби къыостынышъ, Тамбыем зыщыщэфыжьи, 
танэIу икIыжь.
- Даурыр, укъыстемылъэшыхь, зыхэмыгъэукъу,- 
Торнау штабс-капитаным къыфадзыгъэ шъхьакIом ымакъэ 
зыкъыригъэпхъотагъ,- сэдакъэ сфэптыным сиIоф нэсыгъэп. Дышъэ конкIэ зизабыт намыс зыхъожьырэмэ сащыщэп.
- Мыдэ мыщ ыIорэр…- джы ыгу фэплъыми фэмыплъыми умышIэнэу Даурыр щхыпцIи, къеупчIыгъ: - Ащыгъум Абдзахэ узэрисэу тишъэфхэр Засс фэпIопщэу 
зыфаIорэр шъыпкъэщтын?
- Ащ изакъоп,- штабс-капитанри щхыпцIыгъэ,- Ставрополи, Тифлиси, Санкт-Петербурги, Стамбули зэрахэтыжьэу, сяпхыгъ сэ.
- Стамбул сыда уиIоф къызэрэхахьэрэр?..- къыриIуагъэр къыгурымыIоу гъэрым зыфедзыжьым, зыкъишIэжьыгъ: - Хъугъэ, имыщыкIагъэхэр тэмыгъаIо, Федор-Федор. Ащ нахьи нахьышIу къыосIуагъэмэ ягупшыси… 
Абдзахэмэ гушIу къызэрэпфырямыIэр къыосымыIогъагъэми хъущтыгъэ…
- Абдзахэмэ шIу зязгъэлъэгъунэу сакъызэрэфэмыкIуагъэр ежьхэми ашIэщтын.
- АшIэшъ арба зыфэсакъыжь къызыкIыуасIорэр.
- Тхьэуегъэпсэу.- "Мыщ ыгу къысфилъыр зэзгъэшIэн" 
ыIуи, занкIэу еупчIыгъ: - Адэ ащ фэдэу укъысфэгумэкIымэ, 
зиусхьан, сыда IэпыIэгъу укъызкIысфэмыхъурэр?
ЯтIонэрэ шъуз бзаджэм имылъфыпхъу Аслъанкоз пае 
ышхызэ, зытх рагъэуфагъэ Даур Алымджэрые зэмыжэгъэ 
упчIэм ыпкъ зырыригъэщыгъ. Ныбжьым емылъытыгъэу 
кIосэжьыщтыгъэхэ ынэмэ узымыгъэфэбэн мэшIо тIэкIу 
къакIихыгъ, ынэгу къекIущтыгъэ жэкIэ-пэкIэ тхъуагъэхэми 
ыIэгушъо пIуакIэ аригъэчъагъ, тыжьын бгырыпхым пылъ 
къамэри ыгъэтэрэзыжьызэ, джэуап къыритыжьыгъ:
- Укъызэрэсщыгугъырэр дэгъу, ау о зыфэмышIэжьы рэ гугъапIэр сыдэущтэу къыостын. Дэдайрэ Хъанрэ яIоф 
тыухыгъэ. АслъанкозкIи къыосIуагъэм тытегущыIэжьырэп.
- Сшъхьэ иIоф уишIошI къепIолIэгъахэу, зиусхьан, сыд 
пае ащи къытедгъэзэжьын,- Торнау штабс-капитаным 
зимыгъэцIыкIоу къесэмэркъэужь фэдэзэ, къыфидзыжьыгъ.

--- Page 704 ---

- Ащыгъум абдзахэмэ къахэнэжь.
- Брагъунэм фэдэуи?
- Фэшъхьаф шIыкIэ уиIа?
- Ащи тытегущыIэгъах.
- Аущтэу оIомэ, сишIуагъэ къыомыкIымэ, сиягъэ 
къыокIынэп.
- Тхьэуегъэпсэу. Сыд фэдэщт ар?
- ПсыикIыгъом унэмысэу плъэкIапIэ дэмыщай аIоу 
зэхэпхыгъа? Зэхэпхыгъэмэ, ар пшIэным ыпэкIэ къысаIу.
- Джыдэдэм зэтIуагъэр икъущтба?
- Ар пшIэным ыпэкIэ сIуагъэ нахь, джыдэд къыосIуагъэп.
- Ащыгъум джыри зы упчI. ОркIэ шIушIагъэ скъомылъэу, зиусхьан, сыда сэ, урыс забытым, укъызыкIысфэшIушIэрэр?
- Пыим шIушIагъэ къолъа? ТиунагъокIэ шIу зэрэпкIэрысымыхыщтыр сэшIэшъ, танэIу уизгъэкIынэу сыфай.
- Ари ушъхьагъу дэгъу. Ау АслъанкозкIэ узэрэхэукъорэр джыри къыосэIо, зиусхьан. Аслъанкозэ гукIэгъу 
зы хэлъ пшъэшъэ дэгъу зэрэсIорэм нэмыкIэу къызэрэсэгуцэфэнхэ зыми къыздишIэрэп. Аслъанкозэ адыгабзэмрэ 
араб Iелфыбэ тхакIэрэ сегъашIэмэ, сэри урысыбзэр есэгъашIэ.
- Лъэшэу уиурысыбзэ тищыкIагъ!
- Бзэ лые щыIэп. Шъубзэ сымышIэщтыгъэмэ, сыдэущтэу титIо тызэдэгущыIэщтыгъа?
- Сэри къэзэкъыбзэ хъыцу-мыцу тIэкIу сымышIэу 
арэп…
- Къэзэкъыбзэп, урысыбзэм пэблэгъэ украинабз ахэр 
зэрэгущыIэхэрэр.
- КъыосIуагъи, шъубзэ зэтэмышIэми, тыпсэущтыгъ 
тэ… Аущтэу укъысэмыплъ, къыпфэмыIошъури къызгурыIуагъ, Федор-Федор, тыркубзэри, бырдым-сырдым 
аIоу, тищыкIагъэп тэ!..
Накъыжъ пчъэм къыдэплъыгъ:
- ШIункI мэхъу, Федор-Федор.
- Накъыжъ фэсакъ, цыхьэ фэмышI.
- Сыда, зиусхьан, ар озгъаIорэр?
- Хэт ышIэра, зыфэсакъыжь сэIошъ ары. ТитIо тIуагъэр 
тазыфагу къыдэрэнэжь. Ау сэ Iоф горэмкIэ шъэфэгъу 
узыфэзгъэхъу сшIоигъу. ГъэтэджыпкIэ Хъан къыфамытэу 

--- Page 705 ---

сиунэ изгъэкIыщтэп гуащэм еIошъ, Дэдай былым, ахъщэ 
иIэп, тэ къырихына, мы тыжьын сомэныкъор, сэ къыостыгъ 
емыIоу, пшъэшъэ гъэтэджыпкIэу сфетыжь. Хъан пшъэшъэжъыем ар тиунэ къыщилэжьыгъ. Зыми емыIу, тиунэ 
исым ар зэхихыжьымэ, ыдэщтэп.
- Аущтэу оIомэ, ар зэхэсымыхыгъэу лъытэ. Тыжьын 
абэсэ гъэбылъыгъэ сиIэшъ, сэри ащ къыгозгъэхъощт.
- Хьау, хьау, Федор-Федор, тиунэ ис ахъщапсэмкIэ 
тыжьын сомэныкъори бащэ. Уиабасэ ишIуагъэ къыомыкIыжьыщтымэ, ет. Ау Тамбыем ежь ымышIэрэр зыгорэм 
зишIэкIэ, фидэрэпышъ, зэхемыгъэх. СипсэпэшIагъэ гопэшIушIэ ямыгъэшIэу уиуанэкIэ зыкъыспыпшIагъ ыIозэ, 
сшъхьэ сегъэуджэгъужьы. Хэти ыгу пыкIырэр фэдишъэкIэ 
Алахьым къызэрэфыригъэзэжьырэр Тамбыем къыгурыIорэп. Джыри сызыгъапэ горэмкIэ сыкъыоупчIыщт. 
Дэдай унагъо фэшIэшъуна шъуIуа? Хъан пшъэшъэжъыем 
сыгу текIуадэрэп, ащ ыIи, игулъыти бэмэ анэсыщт. Дэдай 
бетэмалэм иуз зыгорэкIэ къытыригъэзэжьымэ сэIошъ 
ары… Джыри, ежь Дэдай ымышIэу, Джансэид ефэндым 
дыухь фетэрэгъэтха?
- ИшIуагъэ къэкIощтмэ, Джансэид ефэндыри фэгъатх,- "Абдулахь тырку ефэндыр ащ ыуж къызэрэпымыгъэхъожьыгъэр гъэшIэгъоны" Торнау ыIозэ, джэуап 
къытыжьыгъ,- ау сабыйзэ янэ-ятэмэ ятхьамыкIагъо 
къыхэкIыгъэ гущтэ узыр пэкIэкIыжьыгъэ тхьамыкIагъомэ 
зыдахьыжьыгъ. Ащ фэдэхэм унагъо зашIэкIэ, зи къызэрямыузыжьырэр ошIэшъ, зиусхьан, зыгъэрэхьат.
- Аущтэу ори оIуа?..- Даурыр джыри тхьагъэпцIэу 
щхыпцIыгъэ.- Алахьым ныбжьыкIитIур насыпышIо ешIых, 
тэри тфэлъэкIырэр афэтшIэн.
Дэдай икъэщэн IофкIэ зэхихыгъэ къэбарым ыгъэгушIуагъэу, дунаир фимыкъужьэу унэм зекIыжьым, Накъыжъ 
къэупчIагъ:
- Дэдайрэ сэрырэ унэм тыкъызешъогъэкIыжьым, 
Федор-Федор, ащ фэдизым сыда шъуитIо шъуIуагъэр?
- ТIон макIа?..- зэмыжэгъэ упчIэм джэуап зэрэритыжьыщтым Торнау штабс-капитаныр егупшысэмэ-зыригъэукIыхьэзэ, къеупчIыжьи, фыпигъэхъожьыгъ: - Унагъо 
пшIэныр, Накъыжъ, IэшIэхэп.
- Ара шъузытегущыIагъэр?..

--- Page 706 ---

- Адэ сыдына?..
- СшIэрэп ныIа, гущыIэкIэ Аслъанкоз шъунэсыгъэмэ 
сэIошъ ары…
Торнау штабс-капитаныр гукIэ щхыпцIыгъэ нахь, Аслъанкоз фэгъэхьыгъэу зи Накъыжъ къыриIожьыгъэп.
LV
Гъэмэфэ пчэдыжьым Тамбые Аслъанбэч игъусэгъэ 
шыуитфымэ икъэлапчъэ зыщырагъэпсыхыжьым, зекIо 
къызикIыжьыкIэ зэрихабзэу, пщы щагу хъоо-пщаум зыщимыплъыхьэу, къыпэгъочъыгъэхэ джэхэшъотетхэми апымылъэу Торнау штабс-капитаныр зыщаIыгъым ихьагъ. 
Пчъаблэм госэу шъхьаукъэщтыгъэ Накъыжъ къызыщылъэтыгъ, ежь-ежьырэу пхъэкIэн зыдешIэжьыщтыгъэ забыт 
гъэрыри къэтэджыгъ.
- Шъошъхьаукъэ, зыжъугъэзэщрэп ара?..- Тамбыем 
ыгу къижъэжъыкIыщтыгъэми, къызыхимыгъэщэу акIэнакIэяубзэ фэдэзэ, ыгъэтIысыжьыгъэх.- Мэфэ шIагъом унэм 
зишъушIыхьажьыгъэу шъуис… Сэ делэ-делэу спхэкI уанэм 
кIезгъэутыжьызэ, симыIофхэр зесэфэх. Къэрэмырзэм 
къэбарышIу Тифлис къырихыгъэп.
- Сыщыгъуаз, зиусхьан.
- Хэт къыозыIуагъэр?
Накъыжъ хэшIыкI зыфыримыIэм ышъхьэ къыригъэпхъотагъ, ардэдэми Даурыр ыгу къэкIыгъ.
- Къэбар мыIу щыIа?
- ХъорыбзэкIэ укъыздэмыгущыIэу шъхьэихыгъэ джэуап 
къысэт.
- Гъогушхом укъытекIыжьыгъакI,- Накъыжъ зэрагъэмысэщтыр зыдишIэжьызэ, къэгузэжъуагъ,- лэджэн-къубгъаныпс къыпфэсхьын, зиусхьан.
- Уимысагъэ зыдэошIэжьмэ, Накъыжъ, быяу. СыкъэдаIо, джасус тхьагъэпцI.
- Зигугъу пшIырэм, зиусхьан, хэшIыкI Накъыжъ 
фыриIэп. Мы тхылъыпIэр узышэсыгъэ мафэм шъэфэу 
Къэрэмырзэ Тембулат къысфаригъэхьыгъагъ.
- Моу къаштэ. Сыда къыпфитхырэр?
- Къэбар мышIоу къысфэпхьыгъэм фэшъхьафэу 
"гугъапIэ щыI" еIошъ къысфетхы, къыригъэкIырэр сшIэрэп.

--- Page 707 ---

- Ар сэри къысиIуагъ, ау нэгъой тхьагъэпцIым шъхьаих 
къысфишIыгъэп. Ащ "игугъапIэ" сежэу сыщысын слъэкIыщтэп. ТшIэщтым тегъэгупшыс.
- Сегупшысэгъах, зиусхьан.
- Ара?.. Моу зэ, Накъыжъ, тшъхьащыкI.
- КъэсIощтыр шъэфэп. Зыми сызыримыщыкIэгъэжьыкIэ, сэр-сэрэу зысщэфыжьыщт.
- Ар бэшIагъэ къызыуасIощтыгъэр…- Тамбыер 
къэушъэбыгъ, етIанэ фигъэпытэзэ, еупчIыгъ: - Ар сыдэущтэу зэпыбгъэфэщт?
- Сятэшым дэжь Санкт-Петербург лIыкIо згъэкIощт.
- Хэт ар зыIэ къихьанэу узыщыгугъырэр?
- СиIоф зыпшъэ изылъхьи, зыфэмыгъэцэкIэжьыгъэ 
Къэрэмырзэм джы ар зэшIуихынэу сыщэгугъы.
- Ащыгъум Къэрэмырзэм ыгучIэ итIысхьагъэр къэпшIагъэба?
- КъэсшIагъ, ифедэ хэлъышъ. Зэгорэм инэузыр зытырихыжьын фаеба? СилъэIу зэрытхэгъэ тхылъыпIэр сятэшым 
ферэхь, ащ зи къызтыригъэнэщтэп. Сэри унагъо сшIэмэ 
сIуи, ахъщэ тIэкIу сымыгъэтIылъыгъэу щытэп.
- Адэ унагъо пшIэщтмэ, ахъщэ гъэтIылъыгъи уиIэн… 
Шъыпкъэба, Накъыжъ?
- Адэ ары, зиусхьан, Даур Алымджэрые зэриIоу, 
унагъор ары зэкIэми апшъэр…- Накъыжъи игуапэу Тамбыем дыригъэштагъ.
- Къябгъэхьыщт щэфыжьыпкIэм укъыкIэмыупчIэми, 
къыосIон. ИлъэситIо узэраIыгъыгъэр къыдэплъытэжьымэ, 
дышъэ сомиплIым къыщыкIэ хъущтэп. Шъыпкъэба, Накъыжъ?
- Адэ ары, зиусхьан, ащ джыри зы дышъэ сомэ хэгъэхъожь. Урыс забытыр дышъэ сомитф ыосэнба!
- Зэхэпхыгъа, Федор-Федор, дышъэ сомитфыр 
уищэфыжь осэ пыупкIыгъэщт.
- Сомитфми, сомитф. Сыдэу сшIын, Тхьэм къыстырилъхьагъэм сезэгъы.- "Ау ащ бэрэ шъуежэн" Торнау 
штабс-капитаныр гукIэ щхыпцIызэ, осапкIэм илъэпIагъэ 
зыфэдизыщтыми щигъэгъозагъэх.- Сэ сфэдэ забытым 
илъэсым дышъэ сомитIу-сомищ къылэжьыми ары… 
- Къэрэмырзэр тIофтэмэ, зыдэдгъакIорэм бэрэ къэтына? - Тамбыер зыгъэгумэкIыщтыгъэ-къыридзэгъэ пIалъэм 
къыкIэупчIагъ.

--- Page 708 ---

801
26 Заказ 029

--- Page 709 ---

- Мэзэ зытIу горэкIэ къыгъэзэжьын.
- Ар баIо, ау ащи тезэгъын. ТхылъыпIэр Къэрэмырзэм 
непэ фэтх. Ар зыгорэущтэу орырэ сэрырэ IэкIэдгъэхьан. 
Уятэшым фэптхыщтым егупшыс, неущыми хъущт. Бэ 
зыщышIагъэм макIэ щышIэжьынэп. Мэфэ шIагъом зыхэжъугъэнэу унэм шъуимыс.
Гъогу чыжьэ хьылъэм къытекIыжьыгъэ Тамбые Аслъанбэч зигъэпсэфынэу гъолъыгъагъэ шъхьае, гъэрым 
иIоф ежь зэрэмыгугъагъэу къызэрэфычIэкIыжьыгъэм 
егупшысэзэ, чъыен ылъэкIыгъэп. Торнау штабс-капитаным 
игущыIэхэр зэрегъапшэх, зэпегъэуцух, гъэпцIагъэ хэлъмэ 
еIошъ, тырелъхьэ, тырехыжьы. Ар къэси Къэрэмырзэ 
Тембулат инэхэягъэ ынэгу къыкIэтаджэ: "ЕтIощтым къезэгъына шъуIуа а тхьагъэпцIыжъыр? Торнау забытым зэриIоу, 
ифедэ хэлъышъ, къезэгъыщт. Хьамырзэкъо Аслъанчэрые 
насыпынчъэри мы IофымкIэ федэнчъэщтыгъэп, къаигъэ 
симышIыгъагъэмэ, дышъэ сомитфымкIэ къыздэгуащэщтыгъэ…- Тамбыер щхыпцIыгъэ: - Илъэс псэум урыс 
забытым къулыкъу зишIэкIэ, дышъэ сомитIу-сомищ 
къылэжьырэп еIо… ЗызэрэуагъэщэфыжьырэмкIэ гушIо. 
Упсаумэ, ащ фэдэ ахъщэ Iаджи къэбгъэхъэжьын. УIушыкIай, ау уищыIэныгъэ уасэ фэпшIыжьырэп. Къэрэмырзэ 
зэшхэр къытпемыогъагъэхэмэ, ори сэри Iоф тыхафэщтыгъэп. Урысхэр зыфалIэхэрэ чIыгур, ушъхьаса, къыодгъэлъэгъунти, тэ тызыкIэдэущтыгъэ мылъкури дгъотыжьынти, 
ори укъыздикIыгъэм укIожьынти, тIумкIи тишIугъоу тыпсэущтыгъэ. Джы тигухэлъ тыкIэзымыгъэхьагъэ Къэрэмырзэм 
телъэIужьын фае хъугъэ… Къыттеуагъэр тэгъэукIы Хьамырзэкъом къызысеIом, синасып зэрэдесымыгъэштэгъагъэр. Хэта Петербург джы дгъакIощтыгъэр?.. Ярэби, 
унэм къисынэгъитIумэ сыда ашIэрэр? КъызэмыуцуалIэщтыгъэ щэфыжьыным ежь-ежьырэу къеуцолIэжьыгъэм 
тхылъыпIэр ытхыгъэна шъуIуа?" 
Мэфэ шIагъом зыхамыгъэнынэу Тамбыем зэриIуагъэхэр Курджыпс кIуагъэхэу къычIэкIыгъэти, Iоф зыримыгъэшIы фэдэу ежьыри а лъэныкъом ежьагъ. Забыт гъэрыр 
къымыгъэтэджэу фетIысэхзэ, еупчIыгъ:
- Адэ, Федор-Федор, зыбгъэпскIырэпи?
- Сэ зызгъэпскIыгъах, Накъыжъ къысфыхэкIыжьырэп.
- Модэ мор зэрэшIыкIаерэр…

--- Page 710 ---

- Зиусхьан, ори ары, Федор-Федор,- Накъыжъ къэджагъ,- псым сыкъыхэкIыжьыщтышъ, къышъомыхьылъэкIыщтмэ, шъуакIыб къэжъугъаз.
- Мэфэ щэджагъом пцIанэу ухэхьан фэягъэп.- Гъумыгъузэ, зыкIыб зыгъазэщтыгъэ Тамбыер Торнау 
еупчIыгъ: - Птхыщтым уегупшысагъа?
- Стхыгъахэ.
- Арэу шIэхэуи?
- Мары,- штабс-капитаным тхылъыпIэ уплIэнкIагъэр 
ыбгъэджыбэ къырихыгъ,- гущыIэ заулэм сыд езгъэIон.
- МакIэба?..- къеупчIи, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Тэрэз, лъэIум гущыIабэ ищыкIагъэп. КъысфызэдзэкI.
- КъедэIу, зиусхьан. "Сятэш лъапIэу, шIу дэдэ слъэгъурэ Фридрих Григорьевич, мы тхылъыпIэр къыпфэзытхырэр пшынахьыжъ Федор Григорьевич ыкъо Федор 
Федорович Торнау ары. Сэ черкесмэ гъэрэу Абдзахэ, 
Темыр Кавказым, сыщаIыгъ. ЩэфыжьыпкIэу къысфагъэуцугъэр - дышъэ сомитф. Ар зэрэбэр къызгурэIо, ау 
сищыIэныгъэ ащ нахь лъапI. ТхылъыпIэр къыпфэзыхьыгъэм 
сицыхьэ телъ, сыкъызыкIэлъэIугъэ ахъщэр къет, къысIэкIигъэхьажьыщт. Федор Торнау".
- Дэгъоу зэхэбгъэуцуагъ, уIаз о… Ау мыр пытхэжь: 
"Ар къызысфэшъумышIэкIэ, черкесмэ сиIоф аIощт, тызэрэлъэгъужьыщтэп". Джары уеджагъэмэ, тхыбзэ пIулъмэ…
- Ари пыстхэжьын.
- Унэм шъукъэкIожь. ЗыфэсIуагъэхэ гущыIэхэр къыпытхэжьхи, тхылъыпIэр къысIэкIэгъахь, джыри сэ ар язгъэуплъэкIужьыщт.
ТхылъыпIэр аригъэуплъэкIужьынэу зеIом, Торнау ыгу 
къэкIыгъагъэр Брагъунэр арыгъэ шъхьае, ащ Тамбыем 
цыхьэ фимышIэу джа мэфэ дэдэм ыдэжь Аслъанкоз къаригъащи, риIуагъ:
- Араб, тырку тхыбзэхэм узэряджэрэм сыщыгъуаз, 
узэрэпшъэшъэ Iушыри сигуапэ, Аслъанкоз1. Джаур тхы1 "…Лъэхъухэр зыстырахыкIэ, унэм пэгъунэгъу гъэхъунэм 
шъхьафитэу къыщыскIухьэщтыгъ, чэукIэ къэшIыхьагъэ щагум 
сыдэкIыщтыгъэп,- Торнау штабс-капитаным ыгу къэкIыжьы.- 
АмышIэрэ цIыф горэ къыскIэрыхьэмэ е къысфагъэнэфэгъэ гъунапкъэм сикIымэ, бырсыр къыIэтыным фэхьазырэу Накъыжъ къысфэсакъыщтыгъ. Жьым сызыхэт мафэхэм ащыщ горэм пчэн Iэрыгъасэр 
803
26*

--- Page 711 ---

бзэр ти Федор-Федор уегъашIэу зэхэсхыгъэшъ, мы 
тхылъыпIэм тетхагъэм укъеджэшъуна?
- Федор-Федор итхыбзэ сыфэнэIуас,- Аслъанкоз 
рагъэшIэщтым гукIэ фэщтэуIузэ, тхылъыпIэр къыIихыгъ,- 
ары, Торнау итхыбз мыр… Итыр къызгурымыIощтыми, 
хьарыфхэр зэпызгъэуцохэзэ, сыкъеджэшъункIи мэхъу.
- Умыгузажъоу, сипшъашъ, къедж. Сэри егъэзыгъэкIэ 
къэзэкъыбзэ тIэкIу-шъокIухэр зэзгъэшIагъэхэшъ, укъызаджэрэр къызгурыIощт. ТхылъыпIэм ит пстэури арэп, 
икIэухыр арыми хъущт.- Тамбыем зыфиIуагъэхэ гущыIэхэм Аслъанкоз къызяджэм, зыфэмыщыIэу зиусхьаныр 
къыкIэкуукIыгъ: - Тэрэз, сигъэпцIагъэп! ЫIапэ кIидзэжьыгъа, сипшъашъ? Ары, ары, сэлъэгъу.
- Федор-Федор узыгъэпцIэн цIыфэп,- Аслъанкози 
ишIошI къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Адэ ары, тигъэпцIэна, оркъ лъэпкъыба, забытыба!..
Къэрэмырзэ Тембулат зэрэIукIэщт шIыкIэм бэрэ Тамбыер егупшысагъ, ау мэфэл тыримыгъашIэу "елъэIущт 
урыс забыт гъэрыр фэсымыщэу сизакъоу сыфэкIогъагъэмэ хъущтыгъэ. Ары шъхьае, мохэр цыхьэнчъэх, ашIэщтыр сэшIа, Абдзахэ, Бэслъыные гъунапкъэм, тиуцупIэ 
чъыгэешхом дэжь къэрэкIу" ыIозэ, Щэджрае шэс ыгъэкIуагъ. Зытыраубытэгъэ мафэм, уахътэм ехъулIагъэхэ 
шыу купитIур, гущыIэ бащэ зимыщыкIэгъэ IофымкIэ зэзэгъыхи, зэбгъодэкIыжьыгъэх.
- Къэрэмырзэр къыпфэмычэфыгъэми, зыригъэнагъэп, къезэгъыгъ… ИшхъухьэшIагъэ зыдешIэжьыщтын…- 
Тамбыем къыIогъэ-къыдзыгъэм Торнау зи риIолIагъэпти, 
Бэчыр фигъэпытагъ: - Мохэмэ, Бэчыр, шъуицыхьэ атешъумыгъэлъ, шыу заулэ тауж къигъан, тапи игъэшъ.
Мафэр фэбагъэми, къямыгуаоу жьы макIэр къызыпыкIырэ шыу купыр зэлъэушъы, хэти игупшысэ зыдехьы. 
зыпашъхьэ щыпкIэтэ-лъатэщтыгъэ симынэIосэ пшъашъэ слъэгъугъэ. 
ИунэIут Хъан зигъусэгъэ пшъашъэм ыцIагъэр Аслъанкоз. Ар ищыгъагъ, лъэгъупхъагъ. НэIуасэ сызыфэхъум, сшIагъэ тыркубзэкIи 
арабыбзэкIи еджакIэт-хакIэ зэришIэщтыгъэр. Аущтэу зыкIэхъугъэр 
адыгэмэ тхакIэ зэрямыIэр ары. Нэужым Аслъанкози ипшъэшъэгъухэми урысыбзэр язгъашIэщтыгъ. А хъугъэ-шIагъэхэр сыгу къызкIэкIыжьхэрэр а лъэхъаным сэркIэ ахэмэ мэхьанэшхо яIагъэшъ ары. 
Сызэрыфэгъэ адыгэ гъэрыпIэм игугъэпIэнчъэ зыгорэущтэу ахэмэ 
къысфагъэпсынкIэщтыгъэ…"

--- Page 712 ---

Къушъхьэ шыгуфхэр мычыжьэ-мыблагъэхэу ясэмэгубгъукIэ къэлъагъох. Мэз Iапчъэм чIэмыхьагъэ шъоф бгъузэ 
зэмышъогъур яджабгъу лъэныкъокIэ къадэчъэ. Ошъогум 
бгъэжъ зырызхэр щэхьарзэх. ХьампIырашъо къолэн джэгулэхэр жьым щэбыбатэх. Ахэри, нэмыкI дунэе дэхэгъухэри зынэмэ къапэIумыхьахэу зыуж ихьэгъэ Iофыр къызэрэфычIэкIыщтым ыгъапэщтыгъэ Тамбыер Торнау 
еупчIыгъ:
- Адэ зи къапIорэпи, Федор-Федор?.. ГъэрекIопагъэ 
уиIоф зэрэфэмыгъэхъугъагъэм фэдэу Къэрэмырзэм 
фызэшIомыхыщт Iофыр джыри ыпшъэ рилъхьажьыгъэна?..
- Сицыхьэ телъ, зиусхьан.
- Дэгъу тимыгъэпцIэщтмэ…Сэ ехъырэхъышэныр шэны 
сфэхъугъэшъ ары… Тыгу илъыр шIушъ, Федор-Федор, 
къыддэхъущт!
- ШIум, ар зыгу илъым епэсыгъэу, еплъыкIэ Iаджи иI, 
зиусхьан… Ау ар тищи къыддэхъунэу тыфаешъ, Тхьэ 
телъэIун…
LVI
"ГуIэрэм ыIэ пеутыжьы" зыкIаIуагъэр шъыпкъэщтын. 
Торнау штабс-капитаныр зыхэтыгъэ шъхьагугъур фимыкъоу джыри шъхьагугъу ежь-ежьырэу къызыфихьыжьыгъ. 
Зищэфыжьынэу Тамбыер зэригъэгугъагъэр арэп зыгъапэщтыгъэр. ЗыгорэкIэ Къэрэмырзэм нэкIэ риIуагъэр 
къыгурымыIоу, тхылъыпIэм итхагъэр ышIошъ хъоу Петербург гъогу техьакъомэ?.. Тамбыер зыфэдэр, ащ ышъхьэ 
къихьэгъэ шашитыгъэр зынэсырэр Къэрэмырзэм ешIэ, 
зыдамыгъэгущыIэгъэгъэ Гъазый Iимамыри лIы нэутхэ лIы 
Iуш, ау къыфэгуIэхэзэ, зыхагъэукъожьымэ? Ахэмэ анахь 
цыхьэшIэгъоу яIэр Джансэид ефэнд-хьаджэр ары шъхьае, 
сыдигъуа ар Тамбыехьаблэ къызыкIощтыр?..
Торнау штабс-капитаныр шъхьагугъу зэхъулIэгъэ егъэзыгъэ Iоф къиупхъукIыгъэм мэфэ бащэ тебгъашIэ хъущтэп. 
Хэта IэпыIэгъу къыфэхъунэу Тамбыехьаблэ щыриIэр? 
Бэчыр, Накъыжъ, Дэдай, Брагъунэр… "Сиурыс IофхэмкIэ 
ащ нахьыбэрэ сымыгъэфедэжьынэу къысфэзгъэпытэгъагъэ Брагъунэм джыри селъэIужьыщта?.. Хэти иIоф ежь 
ышъхьэ зыфэкIожьыкIэ, зыми угу емыгъабгъэми, гугъапIэр 
зыIэкIэбгъэзы хъущтэп! - Торнау гукIэ зыфыхэкуукIыжьыгъ.- 

--- Page 713 ---

Сшъхьэ хэсхьажьыным игъо бэшIагъэ зыблэкIыгъэр… Ащ 
сэ силажьи симылажьи хэлъ... Мо пчъэ лъапсэм щыхэпырхъыкIырэм, джыдэд есэрэIуи, сауж къихьащт. Зэ, 
Торнау, уиплъырыгъэ зыдемыгъэхьых. Джы нэс тэ ущыIагъа, сыда IантIырахъу хъурае зыпшIыгъэу узыфыщысыгъэр? Ушъхьагъу лъыхъум лъэхъу зытырелъхьажьы зэраIоу, 
ор-орэу уигъэрыпIэ зеошхыхьажьы, ара? О зыдэмышIэжьырэр сэ шъхьаихыгъэу къыосIон: пшъхьэ хэпхьажьыным 
джыри уфэхьазырэп. Укъэзыубытырэри зыдэошIэжьы, 
ау къыпфэIошъурэп. ГъэрыпIэ пшъэхъур къыптезылъхьэптезыхыжьырэ Тамбыеми земыгъэгъэдел, абдзахэхэми 
шIу зябгъэлъэгъунэу уфемыжь, уалъэгъунэуи пшъхьэ 
къимыгъахь. Сыда сызэхамышIыкIэнэу, абдзахэхэр цIыф 
дэй закIэха?.. Аслъанкоз?.."
ЧылапшъэмкIэ къиIукIыгъэ хьэ хьакъу макъэм пэхьакъужьыгъэ щагухьэм Накъыжъ къызыщигъэтIысыкIыгъ:
- Сыда къэхъугъэр!.. Тэ ущыIа?..
- Зыгъэрэхьат, къэхъугъэ щыIэп,- Торнау штабс-капитаныр шъхьаныгъупчъэм къыIуджыкIыгъ.
- Сыда ащ узыфыIутыр?
- Уичъыепырхъ сигъэчъыерэп.
- Тхьапшрэ къыосIуагъа зебгъэсэнэу! - Итыгъосэрэ 
ицIыфыгъэ-шъэбагъэ щызыгъэгъупшэгъэ гущыIэ чъыIэхэр 
Накъыжъ къыдзыжьыхи, къегыижьыгъ: - Непэ пIорэр 
неущ умыIожьэу опсэу…
- Накъыжъ!..- зэхихыгъэр зыгъэшIагъощтыгъэ гъэрым 
зыкъызэригъэзэкIыгъ.
- Ары, сы Накъыжъ, сы Накъыжъ… Сыда бгъэшIагъорэр?
- Угу къызыфысабгъэрэр сшIэнэу сыфай.
- ЗиIорэ-зишIэрэ зымыгъэцэкIэжьыгъэ Къэрэмырзэм 
узыIуагъэкIагъэм щегъэжьагъэу, Тамбыем укъызэрэдечъэкIыри дыхэтыжьэу, сыгу къыпщыкIыгъ, унахь лIыIу 
сшIошIыщтыгъ…- Накъыжъ ыкIыб къыгъази, гъолъыжьыгъэ.
Гъэмэфэ чэщ кIакор къызэбэныщтыгъэ шъхьаныгъупчъэм Торнау Iумытыжьышъоу къыIукIыжьыгъ, тутыныр 
лулэм риуби, зэкIимыгъанэу Iухьажьыгъ. ШтаукI-бзыуцыфыр фызэкIэмыгъанэ зэхъум, гугъуемылIэу Накъыжъ 
къызэриIокIыгъ:

--- Page 714 ---

- Хьаулыеу пIапэ пымыутыжь, жъокур джэныкъо 
яжьэм чIэухъумагъ.- РаIуагъэм къемыдэIоу штаукIхэр 
зэзыутэкIыщтыгъэм фидзызэ, Накъыжъ къызыщылъэтыгъ: - СIонэп сIуагъэ шъхьае, боу укъаигъэм!..- яжьэм 
къыхипхъотыгъэ жъоку цIыкIур ыIэгушъо щигъэджэгузэ, 
фищэигъ.- Ма, хэгъан!
- Боу хэзгъэнэн! - Торнау IэпитIукIэ жъокур Накъыжъ 
ыIэгушъо къырипхъоти, илулэIу ридзагъ.- Тутын уешъощта?
- Уитутын Iугъуамэ сфекъу,- Накъыжъ риIожьи, 
къыгъэкIынэу ригъэжьэгъэ пэкIэ пIуакIэм чIэгъумтIымыхьажьыгъ,- чэщи мафи уилулэ зыIумыхэу сеогъалIэ… 
СшIэрэп ар Аслъанкозтхэм зэращэчырэр…
- Гу лъыптагъэба Аслъанкозэ къызытфакIокIэ, ситутын 
ешъо нахь макIэ зэрэсшIырэр?..- штабс-капитаным зыфыригъашIэу тутын Iугъор зыIуикъудыйи, зыIуигъэпщыкIыжьыгъ.
- Сизакъоп, Дэдайи Хъани ащ гу лъатагъ. Ау Аслъанкоз "къытфэкIо" зыфэпIуагъэм сэ сыхэмылъыт… Сызэрэщысыр шъущыгъупшэжьызэ, шъузэIогушIо…
"Мыдэ мыщ къысфидзыгъэр…" - Торнау гукIэ щхыпцIи, къыриIожьыгъ:
- Ащыгъум, АслъанкозкIэ угу къызыфысабгъэрэр 
къысэпIуагъэба, сшIэрэп ащкIэ къыосIожьыщтыр…
- О пшIэрэр умышIэжьыми, сэ пшIэн фаер къыосIон: 
Тхьэр угу игъэлъ, Аслъанкоз угу их. Узэрэхэхьажьыщтыр 
пшъхьэ илъэу, сыда пшъэшъэжъыем ышъхьэ зыфэбгъэуназэрэр?
- Гъусэ укъысфэхъунэу уимурадыжьба?
- Игъом умышIагъэм къыфэгъэзыжьыгъуай.
- Сигъэр Iоф ухыгъэу олъыта?
- Тамбыем еупчI.
Торнау штабс-капитаныр мыгузажъоу икъэрэгъулэ 
ебгъукIуи, тутын стафэр джэныкъо окIыжьыгъэм дитэкъуагъ. Аслъанкозрэ Хъанрэ фадыгъэ чысэм лулэр ригъэкIужьи, ипIэшъхьагъ дэпкъ пилъэжьыгъ. Унэр джыри 
мэзэхагъэми, мыгъолъыжьэу нэфынэ тIэкIур къызэрыпсэщтыгъэ шъхьаныгъупчъэм Iууцожьыгъ. Хьэ хьакъу макъэхэри тыгъужъ быу макъэри зыхэзыушъэфэжьыгъэ 
дунаир кIым-сым. Урамыбгъу шъофым пэIулъэшъогъэ 
мэз шъэфым щынагъо горэ угу къыригъахьэу шIуцIэгъо 

--- Page 715 ---

мы хъыенчъэу къэлъагъо. ТIэкIу шIэ къэси къыригъажьэмэ 
щигъэтыжьызэ, тыгъурыгъу джэмакъэри Дэдай иунэ 
зыдэщыт лъэныкъомкIэ къыщэIу. 
- Очъыя?..- джыри забыт гъэрыр къызэупчIэкIыгъ.
- СиупчIэ иджэуап зэхэсхыжьыгъэп,- Накъыжъи 
зэригъэжэжьыгъэп.
- УпчIэу къысэптыгъэмэ ащыщэу тэра апэу къызэрезгъэжьэщтыр?
- Анахь Iэрыфэгъу пфэхъущтымкIэ къегъажь.
- Ущылъэу укъэдэIоныр зэопэсыжьмэ, къыосIон.
- УакIыб къызэрэгъэзагъэр ори зэопэсыжьмэ, сыкъэдаIо. Ау джы нэс цыхьэ къыпфэсшIыщтыгъэмэ, джы 
къыпфэсшIыжьырэп.
НэбгыритIуми анэIукIэ зызэфагъэзагъ: Накъыжъ ипIэ 
къыхэуцукIыгъ.Торнау тутын чысэм лъыIэбагъ, пчъэ 
зэпахъэр къэрэгъулэм фишIыжьыгъ. Нэмыплъ зэфыряIэу 
тIури зэIуплъэщтыгъэхэми, анэгухэр мэзахэм зэригъэлъэгъущтыгъэхэп. 
- Тутын сешъо хъущта? - азыфагу къыдэтэджэгъэ 
зэмышIуныгъэр хигъэкIокIэжьызэ, Торнау къеупчIи, 
щхыжьыгъэ.
- Уимысагъэ зыдэошIэжьымэ, тешъухьажь фэшIыжь.- 
Накъыжъ къызэкIэмыкIуагъэми, гужъ зыфыримыIэм 
фыпигъэхъожьыгъ: - КъызгурэIо пкIэхэкIырэр.
- Тхьэуегъэпсэу сыкъызэрэзэхэпшIыкIырэмкIэ. Тизэфэшъыпкъэныгъэ тIумкIи тыуплъэкIугъэшъ, сызэрэпфэразэри сыгу къызэрэуабгъэри шъхьаихыгъэу къыосIон: 
зэгорэм къызэрэосIогъагъэу орырэ сэрырэ къытэхъулIагъэр зэфэдэти, зыкъызэрэпшIэжьыщтым сыщыгугъызэ, 
къысэпхыщтыгъэ жъалымыгъэхэр къыпфэзгъэгъущтыгъ.
- СшIэрэп, къызгурыIорэп орырэ сэрырэ тызэрэзэфэдэр… О шъхьаихыгъэ пыйкIэ укъытфэкIуагъ, сэ 
шъхьэзэкъо тхьамыкIэу, сыд къысаIо-къысашIэми къыстефэу дунаим сытет. ЕтIани шъоры ар зилажьэр.
- Хэта зышIагъэр титIо моущтэу тызэфэзыныр. Бзэ 
шъхьаф тIулъми, тихэбзэ-шэнхэр зэтемыфэхэми, зы дин 
зэдэтымыхьыми, тыцIыфба…
- Дэгъу ар зэрэзыдэпшIэжьыгъэр… ЧIыпIэ къин уифагъэти, ара? Шъуимыер атешъухэу, къэзэкъхэр къытэшъутIупщыгъэхэу тызэряшъогъапхъо.

--- Page 716 ---

- Сшъхьэ закъо фэгъэхьыгъэу къысфэбдзыгъэр 
сэштэ,- "мырырэ сэрырэ гущыкI тызэфэхъужьыгъэми, 
кIэлэ Iуш мыр…" Торнау зэхихыгъэр ыгъэшIагъомэ, гукIэ 
зыриIожьызэ, джэуап ритыжьыгъ, аужырэ упчIэр щимыгъэзыеу, ышIошI риIолIэжьыгъ: - ЦIыф дунаир, Накъыжъ, 
гурыIогъошIу-гурыIогъуаеу зэхэлъ.
- ТитIо фэдэу ара?
- Ухэукъуагъэп, сикъош,- "Мыдэ мыщ икъэупчIакIэ!" - джыри штабс-капитаныр гукIэ зыфыхэкуукIыжьыгъ,- ау ташъхьагъ ит цIыфышхом, типачъыхь ары 
зыфасIорэр, забыт Iуагъэ фэпшIыгъэ зыхъукIэ, ар умыгъэшъыпкъэжьыныри ущымыIэжьыныри зэфэдэ.
- Ащыгъум Брагъунэр ыIуагъэм епцIыжьыгъэба?
- Брагъунэр къэзэкъ къызэрыкIу, забытэп. Шъыпкъэ, 
ащ ышIагъэр къезгъэкIурэп, ау, сыдэу пшIын, дунаир къэшIэгъуаеу гъэпсыгъэ. Сэрмэ, ащ ышIагъэр сфэшIэщтэп. 
Оры?.. КъысэпIогъагъэм джыри утета?..- зэдежьэжьынхэу зэрэзэзэгъыгъахэм джыри фэшъыпкъэмэ зэригъэшIэнэу къеупчIыгъ.
- Сэ ащ сыкъызезэгъыгъэр бэшIагъэ, Федор-Федор, 
ау о къызэрэпшIошIэу сиIоф щытэп. Зыдэбгъэзэжьыщт 
урысыдзэм сыкъыбдэкIонэу, шъуиIашэ сштэнэу арэп 
сигухэлъыгъэр, Урысыем шъущагъэхэ сянэрэ сятэрэ, 
сшынахьыкIэ-сшыпхъухэр зэрэсэбгъэгъотыжьыщтым 
ипэгъокIэу ары IэпыIэгъу сыпфэхъунэу узыкIэзгъэгугъагъэр.
- ЗэрэхъурэмкIэ,- Торнау штабс-капитаныр IущхыпцIыкIыгъ,- къызэфашIэ-зэфэшIэжь, ара?
- Адэ сыда узыщыгугъыщтыгъэр, о плъэпкъыкIэ уцIыфынэу, сэ слъэпкъыкIэ сымыцIыфынэу ара?
- Сэ, Тхьэмрэ орырэ фэшъхьаф, зыми сыщыгугъырэп. 
Ау тиIуагъэ блэкIыгъэ IофкIэ узэрэтегущыIэрэр къызгурыIорэп. УкIэгъожьыгъэмэ, сицыхьэ джыри къыптелъышъ, 
къаIо.
- Хьау, кIэгъожьыгъэ Iоф сиIэп. СиIуагъэ, къепIолIэщтым елъытыгъэу, зэблэхъугъэ тIэкIухэр фэхъугъэхэшъ 
ары… Уфаемэ, узэмыгуцафэрэр шъхьаихыгъэу къыосIон: 
Аслъанкоз о насыпышIо къыохъулIэщтэп, тэ, сэрырэ арырэ, 
нахь насыпышIо тызэхъулIэнэу къысщэхъу. СшIэрэп ныIа, 
къытэшъушIылIэгъэ заом насыпышIо узэрэщыхъущтыри…
- Зымыухыжь, Накъыжъ,- мыгъатхэ щегъэжьагъэу 
Торнау штабс-капитаныр зэгуцафэщтыгъэр джы шIомыгъэшIэгъоныжьэу еушъыигъ,- Аслъанкозрэ сэрырэ тазыфагу, къыосIогъагъи, цIыфыгъэ гукIэгъу фэшъхьаф дэлъэп. 
Бзылъфыгъэ гукIэгъум бэ къыубытырэр, ау о узэнэгуерэмкIэ ухэукъо. Зытет шъыпкъэри къыосIон: сэри сыцIыф, 
сыхъулъфыгъ, ау сэ джыдэдэм сигугъур сизабытыгъэ 
намыс къэсыухъумэжьызэ, сшъхьэ зэрэшъухэсхыжьыщтыр ары, о сыд шIулъэгъуа зыфапIорэр? ПIуагъэр бгъэшъыпкъэжьэу шъхьафит сызыхъужьыкIэ, арэу Ас лъанкозэкIэ узыщэгугъыжьымэ, Тхьэм уигухэлъ къыбдегъэхъу, 
насыпышIо уешI.
- Пшъхьэ щыбгъэзыежьыщтмэ, ар бэшIагъэ зыпшIэн 
фэягъэр, сэ сиIуагъэ згъэцэкIэжьыщт. О зыгъэрэхьат, 
узыщыхьазырыр - сипIалъэ. Ау Тамбыеми, Даурми, 
Аслъанкоздхэми, ори, чылэми шъумышIэ горэ къыосIон… 
Сы Накъыжъэп сэ, Тамбыер ары а цIэр кIэнэкIалъэу къыстезгъэнагъэр. Сэ сцIэ шъыпкъэр Джамбэч, сыоркъхэкI, 
Аржанэ лIакъом сыщыщ. Сыдэу бгъэшIагъора, пшIошъ 
хъурэба?
- Уоркъ лъэпкъэу оIомэ, сыда сшIошъ зыкIэмыхъущтыр, Джамбэч, непэ щегъэжьагъэу пцIэ шъыпкъэкIи 
сыкъыоджэн.
- Хьау, Федор-Федор, ар Тамбыем зэхихмэ, къыпфидэщтэп. СцIэр Джамбэч зесэIом, ащ къысиIогъагъэр 
ошIа? "ШыплIэкIэ гъогум укъытырахыгъэу, уджэхэшъотетэуи сятэжъ пщым ыцIэкIэ сыкъыомыджэн, Накъыжъ 
къыуасIомэ, гушIо". Даурым ар зесIокIэ, шIошъ мыхъущтыми, Аслъанкоз ихьатыркIэ фэзгъэгъун, ау Тамбыем 
сызэриушъхьакIурэр фэзгъэгъущтэп.
- УзэрэмыфэкъолIым загъорэ сегуцафэщтыгъэми, 
узэрэоркъ лъэпкъыр сшъхьэ къихьагъэп.
- Сызэрэпфэжъалымыгъэр ара?
- Сэ сизакъоп, Дэдайи уфэбзэджагъ. Ау тыгу илъ 
шъэфхэр зыщызэфитхырэ мафэм ащ къыфэдгъэзэжьынэп. Сыгу къызэрэуабгъэри сыушъэфынэп: сиурыс забытыгъэ уемыплъэу, сызэрэоркъ лъэпкъыр къыдэплъытэзэ, 
узэрэоркъхэкIыр сэбгъэшIэн фэягъэ.
- Уикъэрэгъулэ сыд фэпшIэн плъэкIыщтыгъэр?.. Ары, 
ары, пхъэцэкIэ стафэр Тамбыем зэрэтепщэегъагъэр къэсэшIэжьы… Ау ар лIыгъэп. Тыкъызэхэптакъоу узыемэ 
адэжь укIожьыгъагъэмэ, лIыгъэу пфэслъэгъущтыгъ. 
Уезыпхырэ-къыоубзэжьыхэрэм зябгъэгъэделэу, Аслъанкозыдхэм анахь гушIуагъо уимыIэу, къыбдэмыхъущт 
ушъхьагъу хэр къызыфэугупшысыжьыхэзэ, абдзахэмэ 
уакъыхэнэ жьыгъэу уахэс.
Гъэрымрэ къэрэгъулэмрэ гукIэ зэпэблагъэ-зэпэчыжьэ 
зышIыщтыгъэхэ гущыIэм хэтхэу нэфшъагъор мэзахэм 
къытекIоу ригъэжьагъ. Торнау джы нахь зэхэугуфыкIыгъэу 
Накъыжъ ынэгу ылъэгъугъ: нахьыпэм фэмыдэу ыпкъ 
ищыгъэ пытэ щысыкIи, ышъхьэ зэндэ IыгъыкIи гу алъитагъ. 
ОшIэ-дэмышIэ плъырыгъэу шъхьэм къеуагъэр фэмыIэжэжьэу фидзыгъ:
- Оры, о зябгъэушъхьакIоу сыда узыфыщысыр?!
- Адэ тыда сыздэбгъэкIощтыр? Урысыер ара?! Сыд 
щысэбгъэшIэщт? Мыщ о щымышIагъэр ащ сэ щысэбгъэшIэщт ара? Пшъхьэ тшъхьащыпхыжьыщтмэ, зэрэосIуагъэу, 
джыдэдэми сыбдэIэпыIэщт. Ау ори, Абдзахэ сиIоф къызыщикIыкIэ, сянэ-сятэхэр шъуалъэныкъо Урысыем щысэбгъэгъотыжьыщтых.
- АщкIэ забыт гущыIэ къыосэты. Мыдрэ зыфэпIуагъэмкIэ непэкIэ сыхьазырэп, ащ уахътэ ищыкIагъ.
- Сыд фэдиз уахът? - зэхихыгъэр джыри ыгъэшIагъозэ, 
Накъыжъ гъэрым еупчIыгъ.- Хэта ащ фэдизэу угу пымыкIырэр?
- Сэ къыосIощт,- Торнау штабс-капитаным къыпиупкIи, "джыри къызэфашI-зэфэшIэжь" гукIэ зыриIожьызэ, 
"сыда мыщ мыхъунэу хэплъагъорэр" зыфыпигъэхъожьыгъ.- АдрэмкIэ Аслъанкозмэ зыфапIорэр,- зэу 
щымыхъоу фидзыжьыгъ,- ашъыу, ихъяр олъэгъу. 
"Адэ ары, Аслъанкоз о сыдкIэ уищыкIэгъэн!.. Зэ санэIу 
икIыжьи, ары…" - ерагъэу Накъыжъ зиIажэзэ, иапэрэ 
шIулъэгъу пхъэтэпэмыхь зышIыгъэм гукIэ фидзыжьыгъ.
LVII
- ОркIи сэркIи, Федор-Федор, къэбар дэгъуитIу щыI,- 
гушIом зэрихьэу унэм къихьэгъэ Тамбыем къыIуагъ.- Зым 
ущыгъуаз, адрэм хэшIыкI фыуиIэп. Макъэ къызэрэсагъэIугъэмкIэ, Къэрэмырзэр гъогу техьагъ. Адрэр непэрэзымафэм уегупшысагъэкIи, къэпшIэнэп. Уиурыс пачъыхьэ 
хыIушъом, Джэлэнджыкъ къакIошъ, ощ пае щэфыжьыпкIэ иухъумэкIо Хъан-Джэрые къыпфыригъэхьэу къэбар 
къысэIугъ. Зэхэпхыгъа, Накъыжъ, о Тамбыер къибдзэрэп 

--- Page 717 ---

шъхьакIэ, сэ сигугъу пачъыхьэм ыпашъхьэ Бытырбыф 
щашIы. Модэ сишыкIэпщынэ къягъэхь. Ора, Едыдж, зызыушъэфыгъэу щысыр, удгъэщтагъа? - илъэс пшIыкIутIу горэ 
зыныбжьыщт шъэожъыем еупчIыгъ.- Пшыпхъу Аслъанкоз 
дахэр сыдэу щыт?
- Унэм ис,- зиусхьан лIышхом игушIокIэ-гъэпсыкIэ 
зыгу темыфэщтыгъэ Едыджи къызыIуипхъотыгъ, етIанэ 
егуаозэ фыпигъэхъожьыгъ,- Федор-Федор иурыс тхакIэ 
зэрегъашIэ.
- Сыда ришIэщтыр?.. ЗэрерэгъашI фаеми… Ащ нахьи 
нахьышIу сишыкIэпщынэ шъукъедэIумэ. Шъыпкъэба, 
Накъыжъ?
- Адэ ары, зиусхьан…- Накъыжъ фэмыяхэу дыригъашти, "сыдэу мы уишыкIэпщынэ тебгъэудэгура, зэгорэм 
ар сэ пшъхьэ къытескъутэжьыщт" гукIэ зэриIожьыгъ.
Накъыжърэ Торнаурэ ягупшысэхэр зэфэшъхьафыгъэхэми, нэкIэ зэупчIыжьыхэзэ, зэфычIэплъыгъэх.
"Сыда джы мыр Аслъанкоз нэзыгъэсыгъэр?..- аужырэ 
мэзэ зытIущым Накъыжъ зыгъапэщтыгъэм зэригъэупчIыжьыгъ.- Адэ зымафэ Дэдай къысиIогъагъэр шъыпкъа?.. 
Ащ изакъоп, Торнауи ар къысиIокIыгъагъ. Iофым ишъыпкъапIэ зышIэщтыр Хъан ары. Тамбыер ятIонэрэ шъузыкIэ 
Аслъанкоз щэгугъымэ, сэ сыхэмытыми, ежь-ежьырэу 
хьайнапэ зишIыжьын… Сыда сэ сызыкIыхэмытыщтыр! 
Хъулъфыгъэм шъузиплI иIэнэу КъурIаным ит еIошъ, адыгэмэ ахэмылъыр Абдулахь тырку ефэндым къахелъхьэ. 
Къоджэнысэ гуащэм ар зэхихымэ?.. Сэ ар ащ есIонэп, ау 
нэзыгъэсыжьын Iаджи чылэми къыдэкIын, пщы щагуми 
дэтын… Даур Алымджэрые делэ хъугъа зызыгъэныбжьыкIэрэ лIыжъым Аслъанкоз ритынэу!.."
Торнау штабс-капитанри гукIэ щхыпцIыщтыгъэ: "Къэрэмырзэр гъогу темыхьагъэу сэры "техьагъ" къыуязгъэIуагъэр… Урыс пачъыхьэр Геленджик къызэрэкIощт къэбарымкIэ ухэукъуагъэп. СултIан Хъан-Джэрые щэфыжьыпкIэ къыпфихьынэу зыфэпIуагъэр апэрэу зэхэсэхы. Ау 
пачъыхьэми, СултIанми, Къэрэмырзэми уазэрэщыгугъырэр сэры къыбдэзымыгъэхъущтыр..."
- ШъуитIо, Накъыжърэ Федор-Федоррэ, сишыкIэпщынэ мэкъэмэ дахэрэ сижъыурэ къышъулъыIэсырэп. 
Шъыпкъэба, Едыдж? Угу иубыт, сикIал, адыгэ мэкъамэр.

--- Page 718 ---

- Мэкъамэр сыгу исыубытагъ, Бэч, ау хэлъ гущыIэхэр 
къапIохэрэп,- Едыдж цIыкIур Тамбыем къегыигъ.
- Уят ары ащ хэлъ гущыIэхэр зышIэхэрэр,- шыкIэпщынэеоныр щимыгъэтэу шъэожъыем къыфидзыжьыгъ.
Къыфадзыгъэм Едыдж пымылъэу Торнау еупчIыгъ:
- Аслъанкоз дэжь, Федор-Федор, сыд пае умыкIора? 
Ащ дэжь ущычэф, мыщ ущынэшхъэй1.
- А-а! - Сэмэркъэуми ишъыпкъэми умышIэнэу Тамбыер къыкIэкуукIыгъ: - Аслъанкоз дэжь ар щычэф, ешIэ 
дэгъур. Ау джаурым паеп Алахьым акъыли, дэхагъи ащ 
къыкIыритыгъэр. Пшыпхъу дэжь кIуи, Едыдж, къыздэкIонэу 
фаемэ еупчI. Сэ сынахь дэгъу, сыбыслъымэн, сыкъэбэртэепщ.
Тамбыем къыриIуагъэр ыгъэцэкIэнэу Едыдж ядэжь 
чъэжьыгъэ. Бэрэ къэтыгъэп, ынэхэр къилыдыкIыхэу 
зиусхьаным джэуап къыфихьыжьыгъ:
- Аслъанкоз къыбдэкIонэу фаеп, Къоджэнысэ дэхэшхор зыфырерэгъэкъу къысиIуагъ.
- Пшыпхъу къызэрэсфэмыер сыгу къео, Едыдж. Ау 
джыри нахь бай сыхъумэ,- тхьагъэпцIэу Тамбыер игъэр 
фычIэплъыгъ,- пшыпхъу кIэгъожьын. Къоджэныси еIэсэкI-ешъэбэкIызэ, ыгъэнысэныгъи.
Накъыжъ ытэмэпкъхэр къыпхъотагъэх. Шъэожъыем 
еплъыгъ, гъэрым фычIэплъыжьыгъ. 
- Сыд сэIо, Накъыжъ, укъызбгырыоу къыохъулIагъэр! - Тамбыер къыфэгубжыгъ. ЕтIанэ кIэнакIэзэ, 
еупчIыжьыгъ: - Ори укъытпеуа?
Тамбые зиусхьанымрэ Накъыжъ къэрэгъулэмрэ азыфагу Iо къыдэмытэджэнэу Торнау зигъэсэмэркъэузэ, 
Едыдж риIуагъ:
- Пшыпхъу Аслъанбэч зиусхьаным зыфэмыекIэ, сэ 
къыздэкIощтмэ еупчI.
1 "…Тамбыер хьакIэщым исэу шыкIэпщынэм еощтыгъэ,- Торнау штабс-капитаным къетхыжьы,- инэгушIуагъэкIэ федэу ыгъотыщтым къыфихьыщт тхъагъом зэрэкIэхъопсырэр къапшIэщтыгъэ. 
Къэрэмырзэр Петербург къызикIыжьыкIэ, сэщ пае шъхьэуасэу 
дышъэ-тыжьын дзыо къыхьынэу ежэщтыгъэ. Сэ Тамбыем сыпэмычыжьэу шъхьаныгъупчъэм сыIусыгъ, лулэр сIулъэу тутын сешъощтыгъ, сигупшысэхэр Iугъом ыуж итхэу сыздэщыс чIыпIэм чыжьэу 
IукIотыщтыгъэх. Тапашъхьэ зыщигъэчэрэгъоу Даур Алымджэрые 
ыкъо цIыкIу Едыдж итыгъ. Сэ ащ лъэшэу шIу силъэгъущтыгъ. Гупшысэ 
горэхэм сызэрахэтым гу къылъитагъ…"

--- Page 719 ---

Едыдж джыри ядэжь чъэжьыгъэ. Мызгъэгум, апэрэм 
фэмыдэу, бэрэ къэтыгъ. Гъунэгъу шъэожъыер къызыфэмыкIожьырэр зигопэ Тамбыем Накъыжъ фидзыгъ:
- Мо Торнау урыс забытым тиорэди тэри тыкъызэхишIыкIырэп шъхьае, уадыгэба, ужэ зэтепхагъэу, Накъыжъ, 
сыда узыфыщысыр, къежъыу, Iэгу теу.
ИшIулъэгъуныгъэ тырахэу, мыскъарэ ашIэу къызыщыхъущтыгъэ Накъыжъ джэуап тыгъо изымыгъэфэжьыгъэ Едыдж гушIуагъо ынэмэ акIэмылъыжьэу унэм къихьажьи, лIышъо къызытыригъаозэ, къыIуагъ:
- Быслъымэн диным укъызихьэкIэ, Федор-Федор, 
сшыпхъу къыбдэкIощт. ДжырэкIэ хьау еIо.
 - Пшыпхъу Iуш о, джаурыр быслъымэн ышIынышъ, 
ежь джэнэтыпчъэр зыфыIуаригъэхыщт…- шъэожъыем 
фидзыжьызэ, зызэрэшIошIыжьырэр къызэрэрагъэIыхыгъэр къызыхимыгъэщэу Тамбыер щхыпцIызэ, къэтэджи, 
щэджэгъо нэмазшIыныр къызэрэблэгъагъэр иушъхьагъоу 
унэм икIыжьыгъ.
- Сыдэущтэу сидин зэблэсхъущта? - Торнау джыри 
сэмэркъэузэ, Едыдж еупчIыгъ.- Сэ сыгъэр, сытхьамыкI, 
сшъхьэ сыфитэп, ари шIэхэу шIуахынкIи мэхъу.
- Аслъанкози ащ егупшысагъ,- зэхихыгъэр лIыжъ 
цIыкIум фэдэу Едыдж ыдагъэп,- уиджаур дин зызэблэпхъукIэ, абдзахэмэ шъхьащэфыжьыпкIэ пфатынышъ, 
шъхьафит уашIыжьыщт. Ахэмэ, сшыпхъу ыIуагъ, чIыгуи, 
ши, былыми, Iаши къыуатыщт. Аслъанкоз къыпфэшъыпкъэщт, о урыс-джаурмэ уязэощт.
"Мыдэ мы шъхьэгъэжъо цIыкIум ыIохэрэр!.." - Накъыжъ ынахэ зэхигъахьэзэ, АслъанкозкIэ Iуагъэ зыдишIыгъагъэ забыт гъэрым Iуплъагъ.
- СэркIэ Аслъанкоз пшъэшъэ гукIэгъушI, хьалэл! - 
Торнау штабс-капитаныр щхыпцIызэ, шъэожъые лIыкIом 
риIожьыгъ.- Зыфаер сэ ащ фэсшIэнэу сыхьазыр, ау сидин 
зэрэсфызэблэмыхъущтыри скъош урысмэ сызэрямызэожьыщтыри сфеIожь.
Унэм гуих-псэих хьылъэр иуцуагъ. Агу илъыр зэфэшъхьафэу щыри зэIуплъагъэх, зэфычIэплъыжьыгъэх.
- Аущтэу оIомэ, Федор-Федор, сшыпхъу есIожьын…- 
шъэожъыер унэм илъэтыжьыгъ.
- Сыдэу нэмышIу-гумышIукIэ укъысэплъыра, Джамбэч? - Торнау штабс-капитаныр пчъэмкIэ сакъызэ, къыдинагъэм еупчIыгъ.

--- Page 720 ---

- Сыкъыоплъы Аслъанкоз фэпшIэнэу зыфэпIуагъэр 
къызгурыIуагъэпышъ… СцIэ шъыпкъэкIэ укъысэмыджэнэу 
сыолъэIугъагъи…- ыцIэ къызэрэриIуагъэр игопагъэми, 
фидзыжьыгъ.
- ПцIэкIэ сыгузэжъогъащ, ау АслъанкозэкIэ сыгу илъыр 
къыздапшIэзэ, цыхьэ къызэрэсфэмышIырэр сыгу къео.
- Уидин зэрэзэблэмыхъущтым ар къезэгъыгъагъэмэ?..
- Шъэожъыем гу зылъитагъэм о гу зэрэлъымытэрэр 
сшIогъэшIэгъон… УишIулъэгъу IэшIу ор-орэу дыджы 
зыфэмышIыжь. Джаущтэу Едыдж есIуагъ нахь, узэгуцафэрэр сыгу илъэп. КъыосIуагъи зэкIэри дэгъу хъущт.
- КъысэпIуагъ, ау ар зыхъущтыр сшIэрэп нахь…- 
Накъыжъ гъумыгъузэ, щэджэгъошхахьэ кIуагъэ.
LVIII
Торнау штабс-капитаным иджэуап телъэшъуагъэ 
Аслъанкоз зыфаригъэхьыжьыгъэм тхьэмафэ тешIагъ.
Едыдж шъэожъые гупцIанэр ыдэжь къачъэщтыгъэми, 
Аслъанкоз зыкъигъэлъагъощтыгъэп. Ежьыми ащ игугъу 
фишIыныр е къыригъэщэныр къыригъэкIущтыгъэп. Накъыжъ гушIощтыгъэ, Торнау шъхьэгугъу хэтыгъ. Шъхьафит хъужьынымкIэ зыщыгугъыщтыгъэмэ ащыщ пшъашъэр 
джыри шъэфэгъу ышIыным фимыфэзэ, игугъапIэ хэзыгъ. 
Ащ егупшысэзэ, Вельяминовым ошIэ-дэмышIэу лIыкIуитIу 
Тамбыем къыфигъэкIуагъ: зыр Абэтэ Шыхьам, адрэр 
Тамбые ЛIыхас - Аслъанбэч ятэшым ыкъу.
- Вельяминым, зиусхьан,- Абатэм къыIуагъ,- Торнау 
забытыр Iончъэу къептыжьынэу къыпфегъэпытэ. Джаущтэу узызекIокIэ, мыхъунэу пшIагъэр къыпфигъэгъунэу, 
узыкIэдэурэ мылъкури уигъэгъотыжьынэу гущыIэ къыуеты. 
Ащ укъыземыуцуалIэкIэ, щэфыжьыпкIэм хэбгъахъозэ, 
джыри укъыкIэдэу зыхъукIэ, Абдзахэ пакIо, дунаим утыримыгъэтыжьынэу къыуеIо.
- Олахьэ, Абатэр, ори ары, сиунэкъощ Тамбыер, 
гъэщынэгъэ нэиут гущыIэкIэ шъукъысэдаом,- Тамбыер 
Даурым еплъыгъ, забыт гъэрыми фычIэплъыгъ, Брагъунэри, Бэчыри, Накъыжъи инэплъэгъу хигъэныгъэхэп.
- Тэрэп, зиусхьан, Вельяминыр ары къыодаорэр,- 
ЗышIомыдэеу Тамбые ЛIыхаси къахэгущыIагъ, ау етIанэ 
Iахьылыгъэм зыкъыригъэшIэжьыгъ: - Тэ сыда тызхэтыр, 

--- Page 721 ---

пшIэрэба инэрал цIэплъыр зыфэдэр, шъукIу ыIуагъэти, 
тыкъэкIуагъ.
- Уиунэкъощ ЛIыхасэ къыIуагъэм шъыпкъэ хэлъ, 
зиусхьан. Ау етIани, ори ошIэ, шъукIу зыфаIорэм тычъэнэу 
тызэрэмышъэожъыери…
- Тхьэшъуегъэпсэу шIушIакIо шъукъызэрэтфэкIуагъэмкIэ…- ГугъуемылIэу Тамбыем ариIуи, зыкъогушхукIыри умышIэнэу афидзыжьыгъ: - Шъо слъэгъурэмэ, 
адыгагъэмрэ Iахьылыгъэмрэ шъукъамыубытэу, тинасып 
Засси шъуизэримылIыкIор, шъукъэзыIофтагъэм сшъхьэ 
шIуимыупкIыщтыми, шIуежъугъэупкIыщт. Ау ащ шъо 
зешъумыгъэгъап, тшъхьэ тэ зыгорэщтэу къэтыухъумэжьын. Уятэ сиунэкъощыр сыдэу хъура, Тамбыер? Джыри 
зэрэурысыгоу дунаим тета?
- Тятэ урысыгуми сшIэрэп,- Тамбые ЛIыхасэ иунэкъощ 
къепэбжъэожьыгъ,- илъэсым къехъугъэу пIэм хэлъ. Хьамырзэкъо Адыл-Джэрые дэжь узыщэхьакIэм, укъызэрэлъымыплъагъэр шIошъхьэкIуагъ.
- Хьамырзэкъом дэжь сыщыIэу зызэхэшъохым, 
сежъугъэблэгъэнэу шъукъыслъыкIогъагъа?
- Уятэшыр зэбгъэлъэгъущтымэ, къыплъагъэкIон 
ищыкIагъа?
- Олахьэ ари шъыпкъэм…- Iахьылыгъэ Iофыр къызэрэрихьыжьагъэм Тамбыер рыкIэгъожьэу кIилъэшъужьыгъ.- Ашъыу, Iоф мыухыжьымэ тахэтызэ, укъызэрэсэдаорэр сфэшъуаш, сфэгъэхъугъэп.
- Аущтэу Iоба… Тятэ укъыфыкъомыкIыгъэми, Хьамырзэкъо зэрэукIыжьхэм зыгорэкIэ уахэщэгъакъомэ ыIуи, 
къыпфэгумэкIыгъ…- джау сыдми, Iофы зыримыгъэшI 
фэдэу, Тамбые ЛIыхасэ къыIуагъ.
"Мыдэ тиунэкъощ къысфидзыгъэр. Хьамырзэкъом 
иукIыкIэкIэ къысэгуцафэмэ сшIэрэп..." - Тамбыер гукIэ 
ЛIыхасэ фыхэкуукIи, ар зэрэхигъэкIокIэжьыщтыр иушъхьагъоу урамымкIэ къыщыIущтыгъэ гущыIэ лъэшмэ афэгъэхьыгъэу Накъыжъ фигъэпытагъ:
- Модэ, Хъоцба ар зымакъэр, быяунхэу яIу, хьакIэхэм 
якъэзэкъ шыу мамырхэми афэгъэсакъых.
- Тэ тыхьакIэп,- Абатэм хьакIэ гущыIэр зызэхехым, 
къыпиупкIыгъ.- Тпшъэ къыралъхьагъэм иджэуап тыкъежэ.
- Адыгэ унагъом имыхьамел зыIушъумыгъэфэнэу 
шъуадыгэба! - Джы нэс зи къэзымыIоу щысыгъэ Даурым 

--- Page 722 ---

лIыкIомэ афидзи, Торнау штабс-капитанри къотэгъу къызыфигъэхъунэу еупчIыгъ: - Шъыпкъэба, Федор-Федор?
- Адэ ары, зиусхьан…- иIоф зэригъапэрэр къызыхэзымыгъэщыщтыгъэ Торнау забытым, "шъо шъукIожьынышъ, сэ мыхэмэ сакъыхэнэжьыщт" гукIэ ыIозэ, къыдыригъэштагъ,- къыслъыкIуагъэмэ сиIоф зэрафэ пае, 
бисымлахь амыIоныр къезгъэкIурэп.
- Тэ зиадыгагъэ зышхыжьырэмэ тащыщэп,- Абатэми 
зэкIакIо иIэп,- ау тыкъызыфагъэкIогъэ Iофыр зэкIэми апшъ. 
Непэ гъогу тытемыхьажьы хъущтэп.
- ШъуишыкIэ машIо егъэугъэмэ, сыдэу тшIын,- Тамбыем ынэгу лыпцэмэ ащыщ мысысэу гукIэ щхыпцIыгъэ,- 
тэ тиIон тIуагъэ, шъо шъуишIэн шъошIэ… Сыдэу адыгэхэр 
насыпынчъэх… Ау тэ тызышъомыжагъэкIэ, шъуидэо IофкIэ, 
Даур зиусхьанымрэ сэрырэ упчIэжьэгъу тызэфэхъужьын 
фае. НекIо, Алымджэрый. Тэ щыIа сэIо Накъыжъ? Ора, 
укъэкIожьыгъа?..
Накъыжъи, Брагъунэри, лIыкIуитIури унэм къызызэденэхэм, Абатэр Торнау къеупчIыгъ:
- Адэ о зи къапIорэпи, штабс-капитан? Сыд уищыIакI, 
уипсауныгъ?
- Зэ, зэ,- Брагъунэм фыреплъэкIызэ, Накъыжъ къэгузэжъуагъ,- имыщыкIагъэмэ шъуарымыгущыI. ШъузыфэгумэкIырэр, шъолъэгъу, псэу, узынчъэ. ГъэшIэгъона 
ицые тIэкIу хъокIыгъэмэ, хэта джы, урысмэ тыкъадзыхьагъэу, зищыгъын мыхъокIыгъэ адыгэу дунаим тетыжьыр… 
Непэ-неущэу ащ ицыякIэ идын аухыщт… ЩэфыжьыпкIэ 
дэгъу къызылъяжъугъэтыкIэ, псэлъыхъор зэрэфэпагъэу, 
щыгъын кIэпсыбзэкIэ зэтегъэпсыхьагъэу къышъоттыжьыщт…- ясэмэркъэужьыгъ. ЛIыкIохэр къыздикIыгъэ 
лъэныкъомкIэ, хэт ышIэра, Аржанэ лъэкъуацIэ горэ щызэхахыгъэмэ яупчIынэуи ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьае, 
Брагъунэм ыпашъхьэ къыщыригъэкIугъэп.
Ардэдэми цыхьэ зыфимышIыщтыгъэ Брагъунэри бащэ 
къэзыIощтыгъэ Накъыжъ къеупчIыгъ:
- Сыд бырсыра урамым къытетэджэгъагъэр?
- ПшIэрэба Хъоц зыфэдэр, къэзэкъ шыумэ акIэнэкIагъэти, Бэчыри сэри фэтыдагъэп.- ЕтIанэ Торнау штабс-капитаным зыфигъази, риIуагъ: - КъызыфыоупчIыгъэхэм 
яджэуап, Федор-Федор, мыхэмэ зыгорэу къашIомышIынэу 
ятыжь.

--- Page 723 ---

- Джэуап ястыжьын Абатэм къысфихьыгъэ тхыгъэр 
сигъэлъэгъумэ, итыр сшIэмэ.
- Ар къызыостыщтыр тизакъо хъумэ ары.
- Накъыжъи Брагъунэми шъэф афысиIэп.
- Мыхэр уицыхьэшIэгъухэмэ, ма, Вельяминов генералым итхылъыпIэ едж1.
Торнау штабс-капитаным къыратыгъэм нэкIэ рычъи, 
иадрабгъу тыритхэжьыщтыгъэ джэуапыр зыщиухыгъэм2  
Тамбые Аслъанбэчрэ Даур Алымджэрыерэ унэм къихьажьыгъэх. 
- Сыда а пIыгъым итыр? - бысымыр гъэрым еупчIыгъ.
- ТитIуи, зиусхьан, тызыгъэтхъэн итэп. ГъэрекIо тIогъагъэм джыри къытыригъэзэжьыгъ…- "къысишIэщтыр 
къысерэшI фаеми" Торнау штабс-капитаным ыIуи, ащ 
рагъэджэщт Брагъунэм щыгугъызэ, зэджагъэм итым 
ышъхьэ Тамбыем фырихыгъэп.
- Вельямин плъыжьым аущтэу джыри еIомэ,- Тамбыеми зыригъэукIыхьагъэп,- тэри дгъэуцугъэгъэ щэфыжьыпкIэ тыжьын сомэ миным изыплIанэ тызэрэтет. Чэткъалэ-Ставрополь къытфырахыгъэмрэ Торнау забыт 
гъэрым афитхыжьыгъэмрэ ядж, Брагъунэр.
- Цыхьэ къысфэшъошIымэ, зиусхьан, сяджэн, итыри 
къышъуфызэпырызгъэзэн.
- Цыхьэ къыпфэтымышIэу, Мишк, хьаулыеу тщыщ 
ухъужьыгъа? ЗемыгъэукIыхьэу, тиIанэ фэмыехэ адыгэ 
лIыкIохэр мэгузажъохэшъ, итыр джау къаIуи, ыуж икIыжь.
Брагъунэм тхылъыпIэр къыримыдзэ фэдэу бгъуитIумэ 
яджи, джа пхъэтэпэмыхь шIыкIэ дэдэмкIэ Абатэм фищэижьызэ, джэуап къытыжьыгъ:
1 "НэмыкI шIыкIэкIэ шъхьафит усфэшIыжьышъущтэпышъ, 
ор-орэу щэфыжьыпкIэ зыфэгъэуцужьи, цыхьэ зыфысиIэ лIыкIохэм, 
ори уицыхьэ атегъэлъ, макъэ къысягъэIужь, узыIыгъыр, тыкъыфырикъущтышъ, гъэгугъэ. Уишъхьафитныгъэ тызэрегупшысэрэр, 
сизакъоп, къытшъхьащыт цIыфышхори ары, ащкIэ шIэгъэн фаемэ 
ауж тызэритыр къыплъызгъэкIуагъэхэмкIэ гу лъыосэгъатэ".
2 "Сышъущэфыжьыныр сизабытыгъэ намыскIэ зэспэсыжьырэп. 
Пшъэхъу зытелъ гъэрым уасэ зыфигъэуцужьын ылъэкIыщтэп. 
Уапашъхьэ, ваше превосходительство, гукIодыпхэу зыкъыщызгъэлъэгъонэу сыфаеп. Сишъхьафитныгъэ хэкIыпIэ закъоу иIэр сэ сэшIэ. 
Ау сызыфаер, сышъущэфыжьыным ычIыпIэкIэ, сызыгъэпцIагъэхэ 
нэпэнчъэхэм, нэмыкIхэми ашIагъэр зыдашIэжьынэу, пшъэдэкIыжь 
яжъугъэгъотыныр ары".

--- Page 724 ---

- Торнау гъэрым къыIуагъэр шъыпкъэ. Мыщ нахь 
телъхьапIэ-гугъапIэ зимыIэхэр Чэткъалэ нэс къызыфырагъэкIыгъэхэр къызгурыIорэп.
- Язабыт псаумэ зэрагъэшIэнэу арыщтын…- Накъыжъ 
къызыIуипхъотыгъ.
- АрынкIи мэхъу…- Брагъунэм Накъыжъ дыри гъаштэзэ, къыIуагъ.- Ау кIэкIэу къэпIон хъумэ, мыры итыр: 
къытфагъэуцугъэ щэфыжьыпкIэм ызыныкъо къыщагъакIэмэ, утэщэфыжьы, зытемыкIыхэкIэ, ор-орэу зыщэфыжь.
- Ащыгъум щэфыжьыпкIэмкIэ тызэзэгъыгъэп, Вельямин плъыжьым тэ тыкъерэмыгъэсэжь.- Тамбые Аслъанбэч лIыкIомэ яIоф кIэух къыфишIыжьи, ынахэ зэхигъахьэзэ, 
къыпигъэхъожьыгъ: - ЗыфэтIогъэ ахъщэр тхьэмэфитIукIэ 
къызытIэкIэмыхьэкIэ, Торнау забытым ышъхьэ пыупкIыгъэу 
къышъуфятэгъэхьыжьы.
- Ар сиухыпIэ хъущтмэ,- Торнау штабс-капитаным 
Тамбыем къыфидзыжьыгъ,- гъэмэфэ жъоркъым сшъхьэ 
мыкIодынэу шъущыу.
- Бзэджэрылъф! - Тамбыер къызбгырыугъ. ЕтIанэ 
игухьэ-гужъыгъэ адыгэ лIыкIомэ атырикъутэжьыгъ: - 
Шъори мощ шъунахьышIоп, санэIу шъуикI! Ау, Тамбыер, 
мыщ фэдэ IофкIэ джыри укъызысфакIокIэ, плъакъо зэрэзэпысыутыщтыр къыосэIо.
LIX
"Хэгъэгум ыцIэ зыхьырэмэ шIуагъэу тхэлъыри, мыхъунэу къытхафэри зыдэтымышIэжьэу, тэр-тэрэу зызэдгъэзэфэжьыным ычIыпIэкIэ тичIыгу гъунапкъэхэр Iэшэ 
ихыгъэкIэ зэIудгъэкIотыхэзэ, къытфэмыер къедгъэуцуалIэу 
тыцIыф лъэпкъ гъэшIэгъон…- Вельяминовыр иурыс лъапсэ 
хэгупшысыхьэ: зэгыижьы, зэушъыижьы, джэхашъор 
рекIукIы, шъхьаныгъупчъэм Iохьэ, адыгэ лъэныкъомкIэ 
маплъэ, къыIокIыжьы.- Мазэм къехъугъэу сызажэхэри 
хэтха? Султанов полковникымрэ Вревскэ майорымрэ. 
Апэрэр - черкес, ятIонэрэр - нэмыц. Сэ сиурысыгъэ 
зэрахэтыжьэу, щыми тызыфэгумэкIырэр зипшъэрылъ 
зыфызэшIомыхыгъэ нэмыцыр ары. Слъэдакъэ къипкIэрэ 
Засси хэт? ГъэшIэгъона урыс генералмэ, ари нэмыц, Тифлис дащыжьыгъэ Розени нэмыц, Филипсони нэмыц. Полицие шъэфым ия 3-рэ къутамэ иIэшъхьэтет Бенкендорф?.. 
Алексей Петрович Ермоловыр урысыти, зыгъэпсэф раIуи, 
агъэтIысыжьыгъ. Джы Евдокимовымрэ сэрырэ тичэзыу 
къэсыгъэкIэ сенэгуе…"
Вельяминовым иадъютант Iэпс-лъэпс унэм къихьи, 
генералым къыриIуагъ:
- Ваше превосходительство, Султанов полковникымрэ 
Вревскэ майорымрэ.
- Къерэхьэх.
- Шъукъеблагъ, хьакIэ лъапIэхэр, шъукъеблагъ.- 
Иурыс лъапсэрэ ихэгъэгу гъэпсыкIэ-зекIуакIэрэ ягупшысэщтыгъэ Вельяминов генералыр ары Iоу умышIэжьынэу 
бысым нэгушIокIэ къыфэкIуагъэхэм къапэгъокIыгъ. Забыт 
шъуа шэкIэ зэрэмыфэпагъэхэр ыгъэшIагъомэ къыри гъэкIужьы зэ, зырыз-зырызэу аIапэхэр ыубытыгъ, яупчIыгъ: - 
Шъуи гъогу рэхьатыгъэба, зыми шъуигъэгумэкIыгъэп ныIа? 
КъышъупэзгъэгъокIыгъэ ухъумакIохэр игъом къышъуIукIагъэха?
- Тхьэуегъэпсэу, Ваше превосходительство,- СултIан 
Хъан-Джэрые генералым риIуагъ,- тызэрэмамыр лIыкIор 
арыщтын, тиадыгэ гъогу рэхьатыгъ, зыми изэрар къытигъэкIыгъэп, ау Ставрополь тикIэу Екатеринодар тынэсыфэкIэ тызэрэхъущтыр сшIэрэп нахь.
- Ари къышъохьылъэкIынэп, ау сыд пае, господа, 
тиIоф зытет шъыпкъэр къышъосымыIон, Ставрополь 
щегъэжьагъэу Прочный Окоп шъунэсыфэ бэслъыные, 
абдзэхэ, кIэмгуе гъогур псынкIэгъощтэп. Абдзэхэ теомэ 
щыIакIэ къытатырэп.
- Шъоры, Ваше превосходительство,- Урысыем идзэ 
уIэшыгъэ пстэуми яминистрэ Чернышевым иIахьыл Вревскэр къэупчIагъ,- шъо абдзахэхэр жъугъэгумэкIыхэрэба? 
Тэ тимамыр пшъэрылъ Темыр Кавказым щызетхьафэ, ащ 
щыпсэурэ цIыфхэм, анахьэу черкесхэм, тазэрэфэсакъын 
фэе пачъыхьэ унашъор шъогъэцакIа?
- Ащ игугъу, барон, сэ къэсымышIыжьыми, шъо ащ 
уасэ джыдэдэм къыфэшъушIыгъ. Шъуимамыр IофшIагъэ,- Вельяминовыр гукIэ щхыпцIыгъэ,- къыкIэкIощтым 
тежэ, зэтэIажэ. Армырыгъэмэ, бэшIагъэ Абдзахэ тызихьащтыгъэр, типачъыхьэ нэф зыфэгумэкIырэ Торнау штабскапитаныр къазыIэкIэтыутыжьыщтыгъэр… Розен ары 
мыхъугъэмэ, сэ ар Абдзахэ изгъэхьащтыгъэп… Абдзахэхэр 

--- Page 725 ---

нэпэнчъэх, къэрарынчъэх. О узщыщ бжъэдыгъу мамырхэм, Хъан-Джэрый, емыкIу къысфэмышI пцIэ закъокIэ 
сыкъызэрэуаджэрэр, ахэр афэдэхэп.
- Сэ сызщыщ бжъэдыгъухэри, генерал, о зэрэпIо 
дэдэу щытхэпщтын…-СултIан Хъан-Джэрые щхыпцIышъо зэ джэуап ритыжьи, зыщапIугъэ Лъэустэнхьаблэ гукIэ 
зидзыжьыгъ, янэжъ Къантати ынэгу къыкIэуцуагъ, адыкIэ 
Пшызэ нэпкъ тет Екатеринодари, шъэожъыезэ зыщеджагъэм, дэплъагъ, къыгъэгъунэрэ пачъыхьэр зыдэс Санкт-Петербурги инэплъэгъу къыхэтэджагъ. Илъэс заулэкIэ 
узэкIэIэбэжьымэ, къафемыуцуалIэщтыгъэ Польшэм лъыр 
зэрэщагъэчъэгъагъэр къегуаомэ-зыхиIэжэжьызэ, игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ: - Зыгу къытфэмышIу Iаджи Бжъэдыгъуи 
ис. Ау ахэри зэгорэм къызэрешIущтхэм сицыхьэ телъ. Ащ 
пае, илъэс хъущтышъ, типачъыхьэ иунашъо баронымрэ 
сэрырэ Черкесым къыщетэхьакIы, тлъэкI къэдгъанэрэп.- 
"Шъо къышъуфемыуцуалIэхэрэм къамыщыо яшъухымэ, 
къызэрэшъоожьыщтхэр къыжъугурыIорэп, Ермоловым 
Къэбэртае щыришIыхьагъэхэм шъукъагъэуцурэп, зыкъышъуагъэшIэжьырэп…" - шъхьэихыгъэу къыфэмыIошъугъэр ежь зыхиушъэфэжьыгъ.
- Сыдигъу ахэр, полковник, къызытэшIущтхэр? - 
Вельяминовыр зэупчIыгъэр ахэмэ зэрялъэпкъэгъур зыщигъэгъупшагъ.
- Генерал, узэупчIыгъэм итэмэтелъ о уием нахь цIыкIоу 
къызыщымыгъэхъу,- генералым иупчIэ шъхьэихыгъащэ 
Вревскэ майорым къыригъэIуагъ,- уапашъхьэ исыр урыс 
пачъыхьэм илIыкIу, иухъумакIомэ якомандир, тIэкIу узыфэсакъыжьымэ, нахьышIу.
- Сымакъэ сIэтыгъащэмэ, господа, къысфэжъугъэгъу,- Вельяминовым зыкъигъэтэрэзыжьыгъэми, ыгу 
илъыр зэрэфэмыIэжагъэмкIэ ушъхьагъу къызфигъотыжьыгъ,- чэщи мафи зэо щымыIэм уIутмэ, ащ фэди 
къыохъулIэщт. Шъыпкъэ, сэщ нахьи шъунахьыкIэми, 
зэуапIэмэ шъуазэ рэIутыгъэм сыщыгъуаз, Султанов 
Хъан-Джэрыерэ сэрырэ тызэмынэIосагъэми, Персым 
тыщызэдэзэуагъ. Цыхьэ зэфэтэшIыжьымэ, сыгу илъыр 
къышъосIон: тIэрэ тлъа къорэ зэтедзагъэу тызэрэщысым 
сеухы, пэщэныгъэ зыдысиIэ дзэ жъугъэри сэшхоогъумрэ 
гын Iугъуамэмрэ ащысэхъукIых. Илъэс псэу гъэнэфагъэм 

--- Page 726 ---

ячIыгу тызэримыхьащтыр абдзахэмэ ашIэшъ, Лабэ къызэпырыкIыхэзэ, мыщи къынэсых, нахь чыжьэуи макIох.
- Цыхьэ къызэрэтфэпшIырэмкIэ тхьэуегъэпсэу, генерал,- зигущыIэ зезгъэукIыхьэзэ, къыIэкIэIуагъэр хэзыгъэкIокIэжьыщтыгъэм Хъан-Джэрые риIуагъ,- тэри 
тыцыхьэнчъэгъоп, ау тищи тыгу зэтыгъэ Урысыем фызепхьэгъэ Iофышхом уасэ фэсшIымэ, шъхьэкIафэ къыосхызэ, 
къыуасIо сшIоигъу: хэтрэ цIыф лъэпкъи фэрэгъэхьыгъ 
фаеми, гум щымытIыргъогъэ гущыIэм удэмыгузажъомэ, 
нахьышIу. Адыгэмэ ямызакъоу нэмыкI цIыф лъэпкъхэу 
мыщ щыпсэухэрэм къазэрэщымыхъоу, урыс лъэныкъомкIэ тэри къызэрэтшIомышIэу Темыр Кавказыр зэхэшIыкIыгъуаеу гъэпсыгъэ. Ар къызыIэкIагъэхьанэу дзэпщыбэ, 
Македонскэм, Чингизхъан, Тамерлан къащегъэжьагъэу, 
Персым, Тыркуем, Инджлызым, Къырым, нэмыкI хэгъэгухэм ащыкIэкIыжьэу къенэцIыгъэх, лъыпс макIэп щагъэчъагъэр, ау сыдэу зашIи, афэштагъэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, полковник,- ахэр зэкIэ бэшIагъэу 
зышIэщтыгъэ Вельяминовым къыIуагъ,- чэзыур Урысыем 
къынэсыгъ.
- Чэзыур къыднэсыгъэ къодыеп, генерал, Кавказыр 
тэтые хъущт. Ау баронымрэ сэрырэ тызыIукIагъэхэ адыгэ 
лъэпкъ пшIыкIутIумэ ялIыкIохэм къызэрэтаIуагъэмкIэ, ащ 
илъэсыбэ ыхьыщт.
- Ащ иIэзэгъущтыр, полковник, Алексей Петрович 
Ермолов генералым къытфыщинагъ.
- Сыд фэд ар? - Вревскэр къэупчIагъ.
- А Iэзэгъур, барон, ори сэри тэшIэ,- Бенкендорф 
ишIэ хэлъэу Хъан-Джэрые къырагъэгъусэгъэ дэIокIо-плъэIокIо майорым риIуагъ.
- Сэ сшIэрэмрэ шъо шъушIэрэмрэ, господа, 
зэтефэхэмэ, сшIэнэу сыфэягъ,- гугъу емылI фэдэу Вельяминовым къыIуагъэми, фэмыIэжэгъэ машIор ынэмэ 
къакIихыгъ, "митIум, сызэрягуцафэрэмкIэ, шъхьэихыгъэ 
гущыIэгъу бащэ зяпшIылIэ хъущтэп, ежьхэми зэныбджэгъушъо къызытырагъаоми, цыхьэ зэфамышIэу сахэплъэ. 
ЛъэныкъуиплIыкIэ Урысыем зетэгъэушъомбгъу, тэгъэпытэ 
шъхьакIэ, хэта мыхэр? Ахэри зэгорэм тлъапсэ къетIэжьыщтхэмэ ащыщых. Черкесмэ тэ къызэрэтаIоу, тызэрэпадзыщтыр тшIэзэ, тиIанэ къыпэтэгъэтIысхьэх, ари имыкъоу 
титэмэтелъхэри атетэлъхьэх, етIанэ пачъыхьэм ыцIэкIэ 

--- Page 727 ---

тагъэсэжьы… ЗэкIодылIэжьыщтыр лъабжъэкIэ чэтым 
къычIеупхъукIы черкесмэ зэраIоу, ори, е-е си Урысые 
тхьамыкI, узытекIодэжьыщтхэр уиунагъо щыопIух, щыогъашIох… ТхьамыкIагъоба узипачъыхьэ урысмэ уафэцыхьанчъэу узэзаорэмэ уищыIэныгъэ къябгъэухъумэныр?.. 
ДэхэфэшI-дэхэгъэлъагъоу ахэр къыздырещэкIых зыIохэри 
щыIэх, ау ар сэркIэ шIошъгъэхъугъуай…" - зиурыс зэхашIэ 
зезгъэухыжьыщтыгъэ Вельяминовыр игупшысэмэ къахэужьи, зышъхьэ къафыримыхыгъэ гые гущыIэхэр рыхигъэкIокIэжьхэ фэдэзэ, ихьакIэхэр ыгъэмысэжьыгъэх: - Адэ, 
господа, зи къашъуIорэпи?
- Уигупшысэмэ чыжьэу ухалъэсагъэу къытщыхъугъэти, генерал, удгъэохъугъэп,- ыгу илъымкIэ ХъанДжэрыйи къесэмэркъэужьыгъ.
- Ары, ары, господа, къысфэжъугъэгъу, дзэкIолI мин 
пчъагъэмэ ящыIэныгъэ пIэ илъмэ, хэгъэгур, ащ ипачъыхьэ 
нэф къыпщыгугъыхэмэ, узэгупшысэщтыр макIэп… СыкъэдаIо, сихьакIэ лъапIэхэр.
- Къэбэртаехэр адыгэ лъэпкъ пшIыкIутIумэ зэрапаутыгъэхэ шIыкIэр арыщтын, генерал, зыфапIорэр? - 
Хъан-Джэрые къэупчIи, къыратыжьыщт джэуапым 
пымылъэу игущыIэ лъигъэкIотагъ: - Ащ тIэкIу шIагъэ 
баронымрэ сэрырэ тызегупшысэщтыгъэр.
- Сигуапэ нахь, господа, згъэшIагъорэп Урысыем 
идзэкIуищыми тигупшысэ-гулъытэхэр зэрэзэтефагъэхэр! - 
зыфаер къызэрэдэхъурэм рыразэу Вельяминовыр къэгушIуагъ.- Джы сыд тшIэн фаеу къытпыщылъыр? - къяупчIи, 
джэуап къытыжьыгъ: - Къэнэгъэ черкес лъэпкъ пшIыкIузыр зырыз-зырызэу зэкъотыутызэ, зыкъэшIэжьыгъо-зэгурыIогъу итымыгъафэхэу къедгъэуцолIэщтых.
- КъемыуцуалIэхэмэ? - генералыр зыфаер зышIэщтыгъэ Хъан-Джэрые черкесым, урыс полковникым, пачъыхьэм иухъумакIомэ япащэ къыриIолIэщтым ежэщтыгъэ 
Вревскэр къэупчIагъ.
- КъемыуцуалIэхэмэ,- Хъан-Джэрые тIури зэригъэжагъэхэп,- ежь адыгэхэм ягущыIэжъэу "мыуцурэр къиуцукI IокIэ" зыфаIорэр къяхъулIэщт… Ау, генерал, тэ, урыс 
пачъыхьэм имамыр Iоф зезыхьэхэрэр, мыщ титэу ар тшIэ 
хъущтэп, хыкIыб дунаим инэплъэгъу Темыр Кавказым 
тырихырэп. Ащ игъо къэсыным пае дунаим Iоф дэшIэгъэн 

--- Page 728 ---

фаеу типачъыхьэ нэф еIо, ищыкIэгъэ пстэури IэкIыб хэ гъэгу 
Iофмэ апылъ Министерствэм зэрехьэ.
- Ары, ары, полковник.- Джыри цыхьэ Вельяминовым 
зыфимышIыщтыгъэ Хъан-Джэрые IупэкIэ дыригъашти, 
зышIоIушэу къыIуагъэр, Вревскэ майорым фыреплъэкIызэ, 
урыс гущыIэжъыкIэ къыушъхьафыжьыгъ: - Сыдрэ пхъэшъхьэ-мышъхьи игъом IэшIу. Бэмэ татегущыIагъ, господа, 
ау Абдзахэ щаIыгъ Торнау штабс-капитаныр зыщыдгъэгъупшагъ. А тхьамыкIэмкIэ сыда тшIэмэ хъущтыр? Аущтэу 
сэIоми, господа, Тифлис дащыжьыгъэ Розен генералым 
Торнау штабс-капитаныр Черкесым зэрэритIупщыхьагъэр 
зэрэсымыштэщтыгъэр шъумышIэу щытэпщтын. АщкIэ 
сишIошI шъхьафи типачъыхьашхо фэстхыгъагъ, шъори 
шъущыгъуазэу къычIэкIын.
- Тыщыгъуаз,- мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ Хъан-Джэрые 
къыпиупкIыгъ.
- Уитхыгъэ пачъыхьэм къыриIолIагъэми тыфэнэIуас, 
генерал,- Вревскэми Хъан-Джэрые къыдыригъэштагъ,- 
лIыгъэу къызыхэбгъэфагъэм уасэ фэтэшIы, ау ихэгъэгу 
шIошъхъуныгъэ фызиIэ забытэу чIыпIэ хьылъэ ифагъэр 
зыщагъэгъупшэрэп.
- Ащ шIыкIэ Iаджи иI,- Вревскэм къыIуагъэм 
Хъан-Джэрыйи къыпигъэхъожьыгъ.
"Мыдэ митIур зэрэзэдеIэжьырэр…- Вельяминовым 
гумэхагъэ къызыхимыгъафэу гукIэ щхыпцIызэ, зэриIожьыгъ.- Черкесыр нэмыцым деIэ, нэмыцым нэмыцыр 
къегъэгъунэжьы… Мыхэмэ сэ сымышIэ горэ къысшIуаушъэфы… Сызэрагъэмысэн къыздашIа?..- зэупчIы жьи, 
илIыгъэ зыIэкIимыгъэзэу джэуап зэритыжьыгъ: - Хьау! 
Ащ фэдэ гухэлъ яIагъэмэ, щыми шъхьэихыгъэ гущыIэ 
зэдэтшIыщтыгъэп. Сыда къысашIэн алъэкIыщтыр? Пачъыхьэм бзэгу сызэрэфахьыщтыр ара?..- ЕтIанэ икIэрыкIэу 
зыфэгубжыжьыгъ: - Узэрэурыс дзэкIолIыр, генералыр, 
уихэгъэгу узэрэфэшъыпкъэр дагъоу зыфэмылъэгъужьыщтымэ, узытещыныхьажьын пкъолъэп!
- Шъыпкъэ, а зыфашъуIорэм шIыкIэ Iаджи иI…- Вельяминовыр джы ыгу теIункIэжьымэ, зэгыижь-зэушъыижьызэ, 
нахь шъэбагъэ хэлъэу къыIуагъэми, шIошъхъуныгъэ зыфыриIагъэм текIыгъэп: - СшIэщтым сыфитыгъэмэ, дзэр 
Абдзахэ истэкъонти, зипшъэрылъ зыфэмыгъэцэкIэгъэ 
забытэу шъузыфэгумэкIырэр шъхьафит сшIыжьыщтыгъэ… 

--- Page 729 ---

Черкесмэ зэраIоу, "уимыс, уимыкI, уисэуи сыкъимыгъэхьажь". Ара къысапIомэ пшIоигъор, полковник?
- Генерал, пIорэр зынэсырэм егупшыс! - СултIан 
Хъан-Джэрые иIэнатIэрэ ипшъэрылърэ зыдишIэжьызэ, 
Вельяминовым фыпиупкIыгъ. ЕтIанэ зызыIэкIиубытэжьи, 
къыфидзыгъэр фызэкIигъэкIожьыгъ: - Черкес гущыIэ 
щэрыор дэгъоу бгъэфедагъэ, ау ар сэри ори къытфэгъэхьыгъэп, чыжьащэу оIабэ… Тэщ нэмыкI мы чIыпIэм зыщымысыкIэ, ар щыми зыхэтыушъэфэжьын. Торнау штабс-капитанэу тызыфэгумэкIы зыфэпIуагъэмкIэ зыхэмыгъэукъу. 
Урыс пачъыхьашхор ышъхьэкIэ изабыт зыфэгумэкIыкIэ, 
ори тэри ащ тыфэгумэкIын фае. Дзэ уIэшыгъэм иIофхэр 
зезгъакIорэ Министерствэм, ежь Чернышов шъыпкъэм 
илIыкIо Вревскэ майорымрэ сэрырэ Къэрэмырзэ Тембулатрэ Лоо Мэмэт-Джэрыерэ таIукIагъ. Ары, генерал, 
умыгъэшIагъо, Бэслъыные тыкъыщекIокIы зэхъум, Щэджрае тащыIукIи, Торнау штабс-капитаным иIоф тыщагъэгъозагъ. Торнау забытыр амыщэфыжьынэу къызэрэкIэлъэIурэм тэрэзэу сеплъы: ежь-ежьырэу зыIыгъымэ 
къаIэкIэкIыжьмэ, урысыдзэмкIэ шъуаш. Къэрэмырзэхэр 
джыри уадэжь къэкIощтхэшъ, уадэIэпыIэнэу тыпщэгугъы. 
Прочный Окоп тызыкIокIэ, ар дэдэри Засс генералым 
етIощт.
Вельяминов генералыр джэуап тыжьыгъо изымыгъэфэгъэ иадъютант унэм къихьи, къыриIуагъ:
- УарпIушъо черкесхэмрэ къэрэмзэе чылэдэсхэмрэ, 
Ваше превосходительство, ялIыкIохэ Хьамырзэкъо 
Адыл-Джэрые зиусхьанымрэ Гъазый Iимамымрэ урыс 
пачъыхьашхом илIыкIомэ заIуагъэкIэнэу къыкIэлъэIух.
- Сыда зыфаехэр?..- "тыуджэгъугъэ мыхэр" Вельяминовым гукIэ зыриIожьызэ, къэупчIи, джэуап пыупкIыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Сыхьат зытIущ горэкIэ къытэрэжэх.- 
ЕтIанэ щысхэм закъыфигъэзагъ: - Шъори, господа, гъогу 
шъукъытекIыгъакI, щэджэгъуашхэ шъушIыхэмэ, къызэрышъуIоу тыпсэун.
- Хьау, генерал,- Хъан-Джэрые нэкIэ Вревскэм 
еупчIыжьызэ,- ахэри гъогу къытекIыгъэх, ащ фэдизрэ 
къызэдгъэжэнхэп.
- Къерэхьэх,- зэрафэмыер Вельяминовым къызхигъэщыгъэп.

--- Page 730 ---

КъэзыIофтагъэхэ джэмэхьатмэ ацIэкIэ лIыкIохэм сэлам 
къызахым, Хьамырзэкъо зиусхьаным къыIуагъ:
- Тэ тизакъоу, генерал, урыс пачъыхьэм илIыкIомэ 
тадэгущыIэнэу тыфай.
- Мыщ дэжь тэ шъэф зыми дытиIэп.- КъафашIыгъэ 
цыхьэр Хъан-Джэрые IуигъэзыкIыгъ.- КъыддышъуиIэ 
Iофыр шъхьэихыгъэу къашъуIо.
- Аущтэу шъоIомэ, дэгъу,- Вельяминовыр щысэу 
ятхьаусхэ Iоф къызэримыкIыщтыр Хьамырзэкъом къыгурыIуи, игъусэ Гъазый къызэрэдыригъэштэщтым ицыхьэ 
телъэу зыкъызэблихъужьыгъ,- урыс пачъыхьэр Кавказым, 
Ставрополь, къэкIонэу зэхэтхыгъэшъ, тыIубгъэкIэнэу лъэIу 
къыпфытиIагъ.
- Урыс пачъыхьашхор къэблагъэрэ бжыхьэм мыщ 
къызыкIокIэ, шъо шъуимызакъоу, къытэшIугъэ лъэпкъ 
зэфэшъхьафхэм заIуигъэкIэнэу игухэлъышъ, ар къызэрэжъудэхъущтым шъуемыхъырэхъышэжь.
 - КъытэIугъэ къэбарыр урыс пачъыхьэм илIыкIомэ 
къызагъэшъыпкъэжьыгъэкIэ, зиусхьан, Iофышхо зиIэ 
лIышъхьэхэр ащ нахьыбэрэ дгъэулэужьынхэп,- язэIукIэгъу 
кIэкI Гъазый Iимамым кIэух къыфишIыжьи, шъхьэгъэшIо 
осэ фэшIыжьыкIэ унэм икIыжьыгъэх. 
 КIэнэкIэлъэ-мыскъарэ Iоф хэмылъэу гукIэ щхыпцIызэ, 
Вельяминовым къыIуагъ:
- Джары, полковник, шъуинэрылъэгъу тызыхэтыр…
Генералым къыIуагъэр Хъан-Джэрыйи Вревскэми 
зэхамыхыгъэ фэдэу зашIыгъагъэми, джа чэщ дэдэм ащ 
ихьакIэхэр зыдэкIощт Прочный Окоп шэс ыгъэчъагъ: пчэгъумэ апылъэгъэ адыгашъхьэхэр пачъыхьэ лIыкIомэ аримыгъэлъэгъунэу Засс унашъо фихьыгъ.
LХ
Шъхьэгощэ лъэныкъомкIэ къиIукIыщтыгъэ топыо 
макъэхэм Торнау штабс-капитаныр къызщагъэлъэти, 
шъхьаныгъупчъэм Iуагъэлъэдагъ. "Шыблэ гъуагъоп ар!.." 
зыIощтыгъэ Накъыжъи унэм ичъыгъ. ЦIыф бырсыр макъэхэмрэ шы лъэмакъэхэмрэ, хьэ хьакъу макъэхэри ахэтыжьэу, чылэм шъхьэщытых. ГъоуитIури зэлъэджэ: "О 
мардж! Засс идзэ Шъхьэгуащэ къызэпырищыгъ! Iашэр 

--- Page 731 ---

зыфэукIочIыщт паIо зыщыгъхэр, къэзэкъхэм шъуапэуцу, 
пыир къэшъумыгъакIу!.."
- Сыда узыфыщытыр, Накъыжъ, некIо! - шы нэтIэфым 
тес Дэдай къыфидзи, блэлъэтыгъ.
- Тыда сыздэбгъэкIощтыр гъэрым секъэрэгъулэу!..- 
Накъыжъ кIэлъиIожьыгъ.
- УишIуагъэ къэкIощтмэ, сэщ пае къэмыгъан,- 
зэмышIэгъу ифэгъэ Накъыжъ ыкIыбыкIэ щызэхихыгъ.
- Ора сэIо?..- Накъыжъ тхы щтагъэкIэ зэплъэкIи, игумышIугъэ гъэрым тырикъутэжьыгъ: - Ар сэбгъэшIэнышъ, 
ухэхьажьынэу ара? Ихьажь унэм!
- Тамбые зиусхьаныр зыдэщыIэ лIыгъэшIапIэм сыда 
узыфэмыкIощтыр? - тыжьын хъырахъишъэкIэ гъэкIэрэкIэгъэ бэщыр зиIэдакъэу къякIолIэгъэ Къоджэнысэ къыIуагъ.- 
Тэ гъэрым зыгорэущтэу зэрэбзылъфыгъэ унагъоу текъэрэгъулэн.
- Аущтэу оIомэ, сыодэIун, ау сшIэрэп ныIа мыщ зыкъызэрэшъуфишIыщтыр…
- Тыбгъэрэхьатынэу уфаемэ, пшъэхъур телъхь,- 
Къоджэнысэ IункIыбзэр Накъыжъ къырити, итыжьын 
бэщыпэ чIым нимыгъэсэу IукIыжьыгъ.
- Тихэхьажьын неп-неущ пIозэ, узажэщтыгъэ дзэр 
Засс къебгъэщагъ…- Накъыжъ ышIэрэр шъоемыкIоу 
гъумыгъузэ, пшъэхъу лъахъэр Торнау ылъакъомэ атырилъхьи, ыцыпэ пIэкIор лъапсэм рипхыжьыгъ: - Угу къысабгъэми, джары пфэшъуашэр…
Торнау штабс-капитаным мы мафэхэм ащ фэдэ къехъу лIэным ежагъэпти, шIошъхьэкIуагъ, ау къыфадзыгъэр 
къызтыригъэнагъэп:
- Сэ сигухэлъ сыфыкIагъэхьагъэп нахь, зыми сыпаплъэщтыгъэп. Оры зиIуагъэ зэблэзыхъужьыгъэр. Мыдрэ 
сишъхьафитныгъэкIэ, сэ зыми шIукIи екIи зезгъэутIупщыжьынэу сызэрэфэмыер ошIэми, джыри зэ ар угу къэсэгъэкIыжьы. Модэ узыдагъакIорэм зыщыфэсакъыжь, 
щэри сэшхори зытефэщтым еупчIыжьырэп.
Шыухэри лъэсхэри Тамбыехьаблэ зыдэчъыгъэхэ 
сыхьатым щынагъор чылэм шъхьарыуцуагъ. ЦIыф макъэ, 
хьэ хьакъу макъэ пакIо, бзыу макъэхэри къэIужьыхэрэп. 
Тэмэ псыгъо нэрымылъэгъухэмкIэ унэм зыщезыутэкIыжьыщтыгъэ бэдзэ гуIалэм фэшъхьаф Торнау ылъэгъурэп. 
"Уизэкъоныри тхьамыкIагъу, ау ащ нахьи нахь тхьамы кIагъу 

--- Page 732 ---

умышъхьафитыныр…- пынджырыр пхырызыутын зыфэмылъэкIыщтыгъэ бадзэм еплъымэ-зыфигъадэзэ, гукIэ 
зэреIожьы.- Пшъыни, быяужьыщта хьауми кIуачIэ зыфигъотыжьыфэ ишъхьафитныгъэ фэбэнэщта?.. ЗэкIэми анахь 
дэгъугъэр шъхьаныгъупчъэр е пчъэр фыIуамыхэу гъонэ 
цIыкIу горэ ежь-ежьырэу къызыфигъотыжьыгъагъэ мэ 
ары… Сыдэу пшIыщт, псэ зыпыт бэдзэ цIыкIу, ори сэри 
тызэрэмышIэу, унэм тыкъызэдырашIыхьагъ. О зи мыхъу ми, шъхьаныгъупчъэм уиплъын олъэкIы, сэ къэхъу гъэм 
сыщыгъозэ-сыщымыгъуазэу къысэхъулIэщтым сегъапэ. 
ЗэрэхъурэмкIэ, Засс абдзахэмэ къякIунэу зыфаIощтыгъэр 
шъыпкъэу къычIэкIыгъ. Хъан-Джэрыерэ Вревскэ баронымрэ ямамыр Iоф Черкесым щарагъэухы хъущтыгъэба?.. 
Урыс пачъыхьэм икъухьэ къызыIууцощт Гелен джик джыри 
ахэр нэсыгъэхэпщтын… Вельяминовым сэ сыриушъхьагъоу 
дзэр Абдзахэ къыраригъэщэгъэнэуи?.."
- Эй, мы щагум цIыф дэсыжьыба? Мэзым зэкIэми 
шъуекIужьыгъа сэIо…- Торнау игумэкI унэм ригъэджыкIыгъ, ау зыгори къызэмыджэжьым, зэушъыижьыгъ: - 
Топыо макъэхэри къэIужьыхэрэп… Шъхьэгощэ лъэныкъом 
щыхъурэр хэт къысиIон?..- къэтэджынэу зежьэм, пшъэхъум зэкIидзэжьи, ефэхыжьыгъ. Игупшысэ хьылъэмэ 
запидзэжьыщтым, Едыдж шъэожъыер шъхьаныгъупчъэм 
къиплъагъ.- ПчъэмкIэ къакIо, къихь,- Iэ фишIызэ, еджагъ.
- Унэм уипхыхьагъэу уиса?..- Едыдж ылъэгъурэр 
зыфихьын ымышIэу къеупчIыгъ.- Адэ сэ Къоджэнысэ 
сызеупчIым, абдзахэмэ зэуапIэм уадэчъагъэу къысиIуагъи…
- Къыосэмэркъэугъэщтын…
- Сыда мыщ фэдэ мафэм Къоджэнысэ къысэсэмэркъэунэу паIо сщыгъыба?.. Мыдэ мыхэмэ къыуашIагъэр…- 
Едыдж пшъэхъум етхъуагъ, ау IункIыбзэр зелъэгъум, 
зэрэIэпыIэгъунчъэр къыгурыIуагъэу гъынагъэзэ, риIуагъ: - 
ЗыщыI, Федор-Федор, укъаригъэтIупщыжьынэу сэ джыдэдэм Къоджэнысэ есIощт.
- IункIыбзэр ащ ыIыгъэп.
- Адэ Накъыжъ зэуапIэм зыдихьыгъа? - Едыдж ынэ 
шIуцIэ цIыкIухэр къиухъурэикIыгъэх.
- УмыгумэкI, Накъыжъ къызыкIожьыкIэ, сыкъитIэтэжьыщт.
- КъэмыкIожьымэ?.. 

--- Page 733 ---

- КъэкIожьыщт! - Шъэожъыем ыгу Торнау ыгъэкIодыгъэп, ау фыпигъэхъожьыгъ: - Ащ фэдэ Тхьэм къытерэмыгъэхъулI. Заор зао языгъэIуагъэр тхьамыкIагъошъ, ар 
къытэхъулIэмэ, сипшъэхъу зыгорэ езыпэсынхэри къыкъокIыных. Топыо макъэхэр къэIужьхэрэп ныIа?
- Ахэр къызымыIужьыхэрэр тIэкIу шIагъэ, Федор-Федор.
- Адэ джары, Едыдж… О етIани огъынагъэ…- Торнау 
штабс-капитаныр шъэожъыем есэмэркъэу-еушъыигъ 
шъхьакIэ, къыриIожьыгъэм кIигъэгъожьыгъ.
- Сыщынагъэу къызыщымыгъэхъу… сыгу къыогъугъ 
нахь.
- Тхьэуегъэпсэу, Едыдж.
- Тхьэуегъэпсэу хэлъа ащ.- КъыраIуагъэр къыримыдзэ фэдэу зишIызэ, джыри фэгумэкIыгъ: - Щэджагъо 
хъужьыгъэ, Федор-Федор, пчэдыжьышхэ уагъэшIыгъэкIэ 
сыгугъэрэп. Моу тадэжь сычъэжьынышъ, пшхын горэ 
къыпфэсхьын.
- СиIоф зытетыр Аслъанкоз ышIэнэу, ылъэгъунэу 
сыфаеп.
- КъызгурыIуагъ, джыдэд сэ.
"Игъом умышIэрэр къызэрэзэкIэрыожьырэр шъыпкъэ…- Торнау штабс-капитаныр изакъоу пIэкIор лъапсэм 
къызыкIэрэнэм, игупшысэ джыри пидзэжьыгъ: - Накъыжъ 
къысиIощтыгъэхэри, пчэдыжь загъэшэсми къысфидзыгъэхэри сфэшъуашэх. ГъэрекIо бжыхьи, мыгъатхи, мы мэфэ 
зытIуми сыхэхьажьын слъэкIынэу чIыпIэ Iаджи къысфыхэкIыгъ. Ау Накъыжъ кIэгъожьыфэ сежэщтыгъэу 
ара? - ежь-ежьырэу зыдэхьащхыжьызэ, зэупчIыжьыгъ.- 
Аслъанкозэ фыриIэ гухэлъыри бэшIагъэп зысшIагъэр… 
Джы мары сипхи, шъхьафит сызышIыжьыщтхэм Iэшэ 
ихыгъэкIэ апэгъокIыгъ. Ыгу къысфэшIугъэмэ, фэягъэмэ, 
пшъэхъу IункIыбзэр къысIэкIилъхьаныгъи… Сыда сызытегущыIэри, сызажэри! Моущтэу сыщысыщтымэ, Брагъунэ 
къумалым игъогу пакIэ сытеуцонкIэ щынагъо… Хьау! 
КъыпIугушIорэ пстэуми уаIугушIожьэу зэ зыкъэшIэжь, 
Торнау забытыр! - ЧылапшъэмкIэ къыщытэджыгъэ хьэ 
хьакъу макъэхэм ышъхьэ къырагъэпхъотагъ, шылъэмакъэ хэри къеIугъ: - Едыдж цIыкIумрэ сэрырэ нэмыкI зыдэмысыжь фэдэгъэ чылэм зэ псэ къыпыкIэжьыгъэмэ ары…"

--- Page 734 ---

Хьалыжъо заулэ зэрылъ апсыр зыIыгъ Едыдж гушIозэ 
унэм къилъади, ыуж итыр ригъэлъэгъоу Торнау риIуагъ:
- Мары, Федор-Федор, Накъыжъ къэкIожьыгъ.
- УзыдэщыIагъэм сыд щыкъэбар? - Торнау пшъэхъур 
тезыхыжьыщтыгъэ Накъыжъ еупчIыгъ.
- Сыд щыкъэбарын… Засс икъэзэкъмэ ятопитIу 
Шъхьэгощэ нэпкъ къытырагъэуцуи, абдзахэмэ къахэуагъэх, ау ящэхэр къанэсыгъэхэп. Джыри губж Iэбжым 
зэфэдгъэлъагъуи, тыкъыIукIыжьыгъ.
-УкIыгъэ-уIагъэ къышъухэмыкIыгъэмэ, дэгъу…- 
зылъакъо къатIупщыжьыгъэ гъэрыр джэхашъом тезекIухьэзэ, къыIуагъ.- Хьалыжъо горэ ори шхы, непэрэзымафэм ушхагъэпщтын… Аслъанбэч зиусхьаным узелъэгъум, сыд къыуиIуагъэр?
- УкъызыкIэупчIагъэм,- зыцIэ къыримыIогъэ Тамбыер 
пхъэтэпэмыхь ышIызэ, къыфидзыжьыгъ,- сытеплъагъэп. 
Хьаджрэт Нэкъарэрэ Даур зиусхьанымрэ къыщыслъэгъугъэх.
- Адэ тятэ къыщыплъэгъун! - зэхихыгъэр Едыдж игопагъ.
КъэлапчъэмкIэ ошIэ-дэмышIэу къыщыIугъэ хъулъфыгъэ макъэхэм щыри унэм ращыгъ. Урыс гъэрыр Хъоц 
фэкъолIым къызелъэгъум, игъусэхэр ыгъэблыхэзэ, икъамэ 
къырипхъотыгъ:
- Оры, джаур къо бзадж, ахэр къытфэзыщагъэхэр! - 
адыгабзэкIэ къыриIуагъэр имыкъоу урысыбзэкIи къыпигъэхъожьыгъ: - Ти чушка и усе урысхэри чушка!
- Джыдэдэм уигущыIэхэр зызэкIэмыхьажьыхэкIэ, 
услIыщт! - Торнау зимышIэжьэу пчэгъур чэум къызыдеутым, щытхэм ащыщ горэ къетхъуи, ыIэ ыубытыгъ, нэмыкI 
гори къыпыбэнагъ. Ахэмэ зэрапыримыкъущтыр забыт 
гъэрым къызыгурэIом, зыщыгугъыщтыгъэ "Iашэр" абдзахэмэ аIэкIидзи, тэмэпкъышъхьэ упэпцIыгъитIур дидзыемэ-ридзыхыжьызэ, унэм ихьажьыгъ1.
1 "…Шъхьэгощэ псыхъо иукIымэ тикъэзэкъмэ яозэ, ищэхэр 
зэкIэ изгъэкIыгъэ Хъоц сыкъызелъэгъум,- Торнау штабс-капитаным 
ыгу къэкIыжьы,- адыгабзэкIэ къысэхъонызэ, "къо бзадж" къысиIуи, 
урысыбзэкIи къыхигъэхъожьыгъ: "Ти чушка и усе урысхэр чушка!" 
Ащ нахьыбэрэ зысфэмыщыIэжьэу,зысымышIэжьэу чэум пчэгъу 
къыхэспхъоти, Хъоц зыфэсыдзыгъ. Ау щытмэ ащыщ горэхэм 
сыкъаубытыгъ. Ахэмэ сатекIон зэрэсымылъэкIыщтыр къызызДжа мэфэ дэдэм, пчыхьэ ублэгъумэ адэжь, чылэм 
къэкIожьыгъэ Тамбыем икъэлапчъэ Iухъухьагъэр зыраIожьым, игущыIэ кIэкIыгъэ:
- Пшъэхъур тешъулъхьажь!
Ар зыхъугъэм мэфищ тешIагъэу урыс гъэрыр зыщаIыгъ унэ натIэм хъулъфыгъэ зэрэгъэгущыIэ макъэхэр 
къыщыIугъэх: зыщыщ ымышIэхэрэр ишъхьангъупчъэ 
къеплъыхьэх, зи къырамыIоу IокIыжьых.
- Сыда мыхэр зыфаехэр?..- къырашIэрэр Торнау 
шIошъхьакIоу Накъыжъ еупчIыгъ.
- КъыосIонэу сыфэягъэп, ау Хъоц быслъымэныр 
уукIынэу узэрэфежьэгъагъэм пае Даурым ихьакIэщ хьыкум къыщыптырашIыхьанэу лIыкIохэр Абдзахэ щызэрэугъоих.
- Сырагъэблэгъэщта?
- Хьау, талъэныкъокIэ Тамбые закъор ары рагъэблэгъагъэр. Ащ ори сэри тыдагъэмысэ.
- Тагъэмысэмэ… Симысагъэ зэрагъэшIэнэу сэ къысэджэнхэ фаеба?
- Ары сэри сIорэр… Ау уязыщэжьын зыгу хэлъ Тамбыем гум укъыринэнэпщтын. Щамилэ Iимамым Дагъыстан 
къытфыригъэкIыгъэ Сулейман ефэндыр уиIоф хигъэгущыIэнэу чылэм къыщагъ. Аслъанкози ятэ Даур зиусхьаным 
уалъэныкъокIэ зыкъигъэзэнэу елъэIугъ. Алахьым къыттырилъхьагъэр тихьылъэшъ, ынэшIу къытщифэнэу селъэIун. 
Ори, Федор-Федор, уи Тхьэ елъэIу, хэт ышIэрэ абдзэхэ 
пхъэцмэ рахъухьащтыр…1
гурэIом, пчэгъур зыIэкIэзгъэпши, сыкъыIукIыжьыгъ. Абдзахэмэ 
яхъонэнрэ ябгыбзэрэ къыслъатэкъугъэх. Ащ ыуж хъугъэм зыпарэкIи 
семыгупшысэу сиунэ сисыгъ. Сышъхьафитэу зыслъэгъужьыным 
игугъапIэ чIэсынэгъапэу, сшъхьэ къырыкIощтыр сизэфэдагъ… 
Пчыхьэ хъугъэу Тамбыер чылэм къэкIожьыгъ. Икъэлапчъэ дэжь 
къыщыхъугъэр зыраIожьым, ынахэ зэхэгъэхьагъэу къысфигъэпытагъ: "Джы щегъэжьагъэу чэщи мафи лъэхъур птелъыщт, быслъымэныр уукIынэу гу зэрэтепшIыхьагъэм пае пIэхэри пхыгъэщтых…"
1 "…Даурым иунэ хьыкум къыщыстырашIыхьагъ,- Торнау 
штабс-капитаным ыгу къэкIыжьы.- Тамбыем ежь ышъхьэ ифедэ 
къыухъумэзэ, сызаукIыкIэ, урысмэ рагъэшIыгъэ зэрарыр зэригъэгъотыжьынымкIэ гугъэпIэ пстэури зэрэчIинэрэр абдзахэмэ ашIошъ 
ыгъэхъущтыгъ. А зэнэкъокъум хэлъыгъэр сштэнымкIэ нахь фитыныгъабэ зиIагъэр сызыубытыгъэр ара хьауми, бзэджагъэ сымышIаLХI
Тамбыехьаблэ, Даурым ихьакIэщ щекIокIыгъэ хьыкумым щашIыгъэ унашъор ежьыркIи ТамбыемкIи дэгъугъэми, ащ нахьыбэрэ абдзахэмэ зэрахэмысыжьышъущтыр 
Торнау штабс-капитаным къыгурыIуагъ: нычэп е неущ 
чэщ, мыхъу зыщыхъурэм неущмыкIэ чэщ. Ар зимышIэкIэ, 
щэрихьат къэмацэм зэрэшIофэщтым щэч хэлъыжьэп. 
"Джыри неп, неущ, неущмыкI оIо!.." - Торнау зыфэгубжыжьыгъ. Ар зэхишIагъ пIонэу зикъамэ зыгъэлъыщтыгъэ Накъыжъ шъхьэр къыкIипхъотыгъ.
- Сыд тшIэщтыр, Накъыжъ? - Къэмэ кIэлъыкIыныр 
джы нахь зыгъэжьыщтыгъэм еупчIыжьыгъ: - Адэ зи къапIорэпи?
Накъыжъ джэуап къымытыжьэу хъэдэнкIэ къамэм 
телъэкIыхьажьи, къэмалъэм ригъэкIужьыгъ. Унэм икIызэ, 
гугъуемылIэу къызэриIокIыгъ:
- Узыфаер шIэ, тебгъэзэщыгъ…- Накъыжъ икIыгъа-имыкIыгъа ыIозэ, унэм къилъэдэжьыгъ: - Аслъанкоз 
къэкIо… Пшъэхъу птелъэу уерэмылъэгъу, зытесэгъэх.
- Тхьэуегъэпсэу,- Торнау штабс-капитаныр зыпыупхъухьажьыгъэ къодыеу гъунэгъу пшъашъэр къихьагъ.
гъэ нахь мышIэми, абдзахэмэ ябыслъымэн ыпсэ згъэгъунэу гу 
зэрэсшIыгъагъэр ара? АщкIэ зэгурымыIохэу дагъыстан Сулейман 
ефэндым сиIоф рагъэIонэу рахъухьагъ. Мызыгъэгум узпэшIуекIон 
умылъэкIыщт шIошIэу абдзахэмэ яIэм ефэндыри пэуцужьыгъэп: 
быслъымэныр джаурым нахьи нахь зэрэлъапIэр, апэрэм изыжэкIэц 
Алахьым ыпашъхьэкIэ ятIонэрэм ышъхьэ нахьи нахь зэрэщылъапIэр, 
быслъымэным ищыIэныгъэ тенэцIыхьэрэм пщынэн зэрэтефэрэр, 
ащ пае абдзахэхэр къызкIэдэурэ мысагъэр сэ къызэрэсылэжьыгъэр, 
ахэмэ Тамбыем саритын зэрэфаер къафиIотагъ. ЕтIанэ сызием 
фитныгъэу иIэхэм адиублагъ. КъурIаныр ыIыгъэу быслъымэным 
имылъку зэрэлъапIэр, джаурхэм язэраркIэ Тамбыем ар чIинэн 
зэрилъэкIыщтыр, ау Алахьым къыфигъэшъошэгъэ шIыкIэмкIэ къыгъэнэжьын зэрилъэкIыщтыри ашIошъ ыгъэхъугъ. Сэ сыпсэ зыIуахыкIэ, ащ имылъку чIенэ. Тамбыем чIинагъэр абдзахэмэ къырагъэкъужьын фаеу мэхъу. Ар абдзахэмэ къызхахынышъ, урысмэ къыратыжьыщт тыжьын сомэ мин пшIыкIутIум фэмыдизми, тыжьын сомэ 
миних Тамбыем къыратын фаеу ефэндым рихъухьагъ. Унашъом 
бырсыр къимыкIэу Iофыр ухыгъэ хъугъэ. А зэпстэур Аслъанкоз 
гушIозэ, къысфиIотэжьыгъ…"

--- Page 735 ---

- Сэ сыкъызыфэкIуагъэр…- Аслъанкоз къыIуи, Накъыжъ фыреплъэкIыгъ.
- КъапIо пшIоигъор къэух, Аслъанкоз. СэркIи оркIи 
Джамбэч хымэп. УмыгъэшIагъо, мыщ ыцIэр Накъыжъэп. 
Аржэнэ къэбэртэе оркъмэ ащыщ.
- Ащ фэдэ къэбари щхызэ, Тамбые зиусхьаным къыIоу 
зэхэсхыгъагъэ… Ау сырымыгущыIэнэу сятэ къысфигъэпытэгъагъ. ЦыхьэшIэгъу щыми тызэфэхъущтымэ, къэсIон: 
пшъхьэ елбэтэу щыгъэзыежь, Федор-Федор. Ори, Джамбэч, пфэлъэкIыщтымкIэ мыщ удэIэпыIэнэу сыпщэгугъы.
- Сэ джыдэдэми Федор-Федор ихэхьажьын Iоф сыфэхьазыр,- Накъыжъ игуапэу къыIуагъ,- ау тхьэмэфэ мэз 
гъогу мыщ къыпыщылъышъ, гъомылэ ищыкIэгъэщт.
- Ащ Хъанрэ сэрырэ, Дэдайи тицыхьэшIэгъоу, тегупшысагъ. Зэщылъэгъу цуакъи, гъомыли пчыхьашъхьэ 
къышъуIэкIэдгъэхьан тлъэкIыщт.
- Сэ Федор-Федор сыдыхэхьажьыщтэп, Аслъанкоз…- 
"къышъуIэкIэдгъэхьан" гущыIэм Накъыжъ къыригъэIуагъ.
- УкъэмыгумэкI, Аслъанкоз,- икъэрэгъулэ ыгу 
щышIэрэр Торнау штабс-капитаным къыгурыIуагъ,- 
сихэхьажьын Iоф Джамбэч къыхэмыщынэу дгъэпсыщт. 
Ау, сэ сыд къысэхъулIэщтыми, Джамбэч унаIэ тебгъэтынэу 
сыкъыолъэIущт. Ащ фэмышъуашэ щыIэп. Джырэп, етIан 
ар, етIан, ежь къыуиIощт…
Торнау штабс-капитаныр зэрэфэпсэлъыхъорэр Джамбэч-Накъыжъ къыгурыIуагъэти, укIытэжьыгъэу унэм 
зэрикIыщтымкIэ ушъхьагъу къыгъотыгъ:
- Сэ мыжъоупцIэр Дэдай фэсхьыжьынышъ, сыкъэкIожьыщт.
Урыс забыт гъэрымрэ адыгэпщым ыпхъу Аслъанкозрэ 
язакъоу унэм къызызэденэхэм, зэпэмычыжьэ-зэпэмыблагъэу зэпэтIысыгъэх. Аслъанкоз ынатIэ щегъэжьагъэу 
шъхьэпхэтыкум щыкIэкIыжьэу дэнэ шъхьэтехъо шхъуантIэкIэ кIэпхыкIыгъэ шъхьэ дахэр риуфэхыгъ. Торнауи 
ылъэгъурэм ыгу къыпигъэузыкIызэ, къыIуагъ:
- Къысфэгъэгъу, Аслъанкоз… Оры мыхъугъэмэ, джы 
нэс сигъэрыпIэ сфэщэчыщтыгъэп…
- Узэрыфэгъэ чIыпIэ хьылъэм узэрикIыжьыщт шIыкIэр 
шъхьэихыгъэу къыосымыIошъугъагъэми,- Аслъанкоз 
ынэгу кIыф джы шэплъы кIэхъукIыгъ,- къыбгурыIонэу 
сыпфыщытыгъ, ау сызэхэпшIыкIыгъэп.

--- Page 736 ---

833
27 Заказ 029

--- Page 737 ---

- Ары шъхьакIэ, Аслъанкоз, аущтэу сыпфыщытыныр 
къызхэкIыгъэр, ори ошIэ, сыгу къыппэмыблэгъагъэкIэ 
арэп, сфэмышIэшъущтыр къезгъэкIущтыгъэп…
- Къэлэшхо-унэшхомэ, нэмыкIрэ щыIэкIэ къижъукIымэ 
уясагъэу адэ къебгъэкIунэп!..- Аслъанкоз шIошъхьэкIо 
гущыIэмэ къыIурагъэпхъоти, щхыпцIымэ-егуаозэ, фидзыжьыгъ: - Сэ гъунджэм сиплъыхьэмэ, адрэ тичылэ 
пшъашъэхэм анахьи сызэрэнахьы мыIаери зыдэсэшIэжьы, 
абдзэхэ кIэлабэхэм ари къысаIо, къыслъатыщт осэшхоми 
фэхьазырых. ШъхьэихыгъэкIэ тызызэдэгущыIагъэм ыуж, 
Федор-Федор, сэри сыгу къыобгъэжьырэп… Ау сыгукIэ 
сызэрэпфыщытыр пшIэзэ,- Аслъанкоз ымакъэ къыщитхъагъ,- Накъыжъ паекIэ укъызэрэсэпсэлъыхъорэр сыгу 
къео. КъызгурэIо Джамбэч чIыпIэ къин зэрифагъэр, ар 
зыми зэрэзэхимышIыкIырэр, ар тиабдзахэ кIалэхэми анахь 
дэепщтын, ау етIани…
- КъысэпIуагъэр, Аслъанкоз, сэштэ. Сэ неущ къысэхъулIэщтыр сшIэрэп, Тхьэр ары зышIэрэр, ау дунаим 
сытетыфэ къысфэпшIагъэр сщыгъупшэщтэп, уинэплъэгъу 
хьалэл егъашIэм сынэгу кIэтыщт.
- Щыгъэт! - Аслъанкоз забыт гъэрым фыпиупкIи, 
ынэмэ машIор къакIихызэ, къэтэджыжьыгъ, етIанэ нахь 
мэкъэ шъабэкIэ ишIулъэгъу зыхэмыхьагъэм егыижьыгъ: - 
АрамыгъэшIышъугъэ шIулъэгъум кIэлъэIухэрэп, къыдахы 
нахь… Нычэпэмэ зытеуубытагъэр, гъогумаф, уи Тхьи, тэ 
ти Тхьи анэшIу къыпщэф. Джацы ужымэ адэжь зыфэсIогъэ 
гъомылэмрэ цуакъэмрэ Дэдай къыпIэкIедгъэхьан.- Унэм 
къихьажьыгъэ Накъыжъ ыпашъхьэ шъорышIыгъэ хэмылъ 
фэдэу иаужырэ псалъэ зэрихыжьыгъэ Торнау щыриIуагъ: - 
Къеблэгъэжь, Джамбэч, бэрэ укъэтыгъ… Тэ, Федор-Федоррэ сэрырэ, нычэпэрэ IофымкIэ тызэзэгъыгъ.- Аслъанкоз ыгу зэрэзэхэхьагъэр къызыхимыгъэщэу икIыжьыгъ.
- Джары, Джамбэч…- Торнауи ежь гукIэ зэрэзэушъыи жьырэр къымыгъэлъагъоу къыIуагъ,- уиIофхэр, 
плъэгъун, дэгъу хъужьыщтых.
- Сэщ пае Аслъанкозрэ орырэ шъузэдэгущыIагъа?..
- Укъэтыфэ, ащ нахьрэ Iоф тиIагъэп. Аслъанкоз пшъэшъэ Iуш, ощ пае есIуагъэр къыгурыIуагъэу сэгугъэ.
- Огугъэ къодыя?..- гуцэфэшIыным есэгъэ Накъыжъ 
къэупчIи, кIэгъожьыгъ.- Ары, ары, Федор-Федор, къызгурыIуагъ. 

--- Page 738 ---

- Ар къызэрэбгурыIуагъэр дэгъу.- Торнау хьарамынчъэу щхыпцIи, ежь къыраIуагъэр фыкIиIотыкIыжьыгъ: - 
ШIулъэгъум кIэлъэIухэрэп, къыдахы нахь.
- Олахьэ ари шъыпкъэм.
- Шъыпкъэмэ, джары…
Гъэмэфэ тыгъэ уцуагъэр зэрэкъуахьэрэр къыушыхьатэу унэ блын къуапэр къэумэзэхы. Мэз Iупэ шъофым 
щыджэгущтыгъэхэ шъэожъыехэм амакъи, былымхэм 
апэгъочъыгъэхэщтын, къэIужьрэп. Мэфэ гопэгъур игъорыгъозэ чIым тезыгъэкIотырэ чъыIэтэгъэ гуштэр шъхьаныгъупчъэ ныкъоIухым къекIуашъэми, Торнау ыгу унэм 
илъыжьэп. Пщы щагур рэхьатыжьэу, чылэри зыбыяужьыкIэ, ышъхьэ зыхихьажьыщт мэзым гукIэ пхырыплъызэ, 
тыгъэкъокIыпIэр иджабгъукIэ зыдиIыгъэу Лабэ зэрикIыжьыщтым егупшысэ, верстишъэрэ шъэныкъорэ фэдиз 
зэрылъ гъогур зэрэмыIэшIэхыщтыр къыгурэIо. Ау зэкIэми 
анахь шIоIофыр зыми къымышIэу чылэм зэрэдэкIыжьыщт 
шIыкIэр ары.
- УиIофхэр, Федор-Федор, сыгу къысеIо,- игумэкIхэр 
къызхимыгъэщыщтыгъэхэми, ахэмэ гу алъызытэгъэ Накъыжъ джы Торнау еушъыигъ,- нычэпэ зэпыфэщтых. Ау 
гъусэ сыкъызэрэпфэмыхъущтыр къысфэгъэгъу… Уигухэлъ улъыкIэхьанэу Тхьэм сыпфелъэIущт. Сэ сиIофхэри 
зэпыфэхэу, сызыфаер къыздэхъумэ, джа зэрэсIуагъэу 
сятэ-сянэмэ апае шъуалъэныкъо сыкъэкIощт…- ПчъэмкIэ 
къэIугъэ лъэмакъэм игущыIэ щыригъэгъэтыгъ.- Дэдай 
аркIэ сенэгуе…
- Мыхэр Аслъанкозрэ Хъанрэ къыпфысагъэхьыгъ, 
Федор-Федор.- Дэдай гъомылэ Iалъмэкъымрэ цуакъэмрэ 
гъэрым ыпашъхьэ къырилъхьагъ, пшъэхъур зэрэтелъыри 
Накъыжъ фидагъэп: - Сыда Федор-Федор джыри пхыгъэу 
зыфэпIыгъыр?
- Гъолъыжьыгъом дэжь, зэришI хабзэу, Тамбыер 
къэкIонкIи мэхъу,- иIоф зытетыр Торнау къыригъэкIугъ.
- Ара?.. Ащыгъум сэри сышъулъэгъугъэп, шъори 
шъуслъэгъугъэп, сышъухэкIыжьын. Гъогумаф, ФедорФедор…- ымакъэ щытхъагъэу Дэдай пчъэм зынэсыжьым, 
къыгъэзэжьи, IаплI къырищэкIыжьыгъ.
- Уицыхьэ мыщ телъа?..- ицыхьэмышIыныгъэ Торнау 
штабс-капитаныр къыгъэупчIагъ.
835
27*

--- Page 739 ---

Джамбэч-Накъыжъ зэхихыгъэм гукIэ къыкIигъэщтэгъагъэми, джэуап ритыжьыгъэп.
Уахътэр жъажъэу чэщныкъом зэрекIурэр зышIуабэ 
дашIэщтыгъэ Накъыжъ кIэкIэу къыIуагъ:
- Слъакъуи сIи опхышъ, сыжи хъэдэн къыдэокошъ, 
ухэхьажьы. Мэрзыхъуайрэ Дэдайрэ ячэщ хьэ тIупщыгъэмэ 
афэсакъ.
Джамбэч-Накъыжъ зэкIоцIыпхэгъэ-жэкудагъэр тхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэкIэ заулэрэ дэIуагъэу зи зызэхемыхым, 
хигъэхьажьыгъэ гъэрыр зыщигъэгъупшэмэ, ежь къыпыщылъыщтымрэ Аслъанкоз зыкъызэрэфишIыщтымрэ 
ягупшысэзэ, зэрэхъугъэри ымышIэу, хэчъыягъ. Унэм 
къитэджэгъэ макъэхэм къызагъэлъатэм, унэр нэфын, 
Тамбыери шъхьащыт:
- ЗызэкIоцIябгъапхэу, сыд къыохъулIагъэр, делэжъ!.. 
КъэшъутIат, ыжэ дэкуагъэри къыдэшъух… Модэ, Бэчыр, 
чылэр къэшъуIэт, джаурым ыуж тижъугъахь… Чыжьэу 
IукIыгъэп ар, Шъхьэгощэ Iушъо зэпыжъугъэIыкI…
- Ары, зиусхьан, ары!.. А джаурыжъым есыкIэ 
ышIэрэп!..- тхьагъэпцIыгъэм хилъэсэгъэ Накъыжъи мэкуо, 
ынэ къырегъэкIы.- Ащ къысишIагъэр сэ фэзгъэгъущтэп!.. 
НекIо, Дэдай, шэсыгъэмэ зыкъыщятэмыгъэгъан…Уионэшмэ ащыщ горэм, зиусхьан, себгъэшэсмэ, сызыушъхьакIугъэм сыфырикъущтыгъэ!..
- Ощ фэдэм, шъхьэпай, фэшъуашэр сэ сэшIэ!..- Тамбыер Накъыжъ фэгубжи, "нэ лые хъурэп" ыIозэ, джэхэшъотетым фидзыгъ: - Сиуанэ темылъэу гъэшэс мыр…
LХII
Тамбыем зыфиIогъэ Шъхьэгощэ IушъокIэ Торнау 
мыкIоу мэз благъэм икуупIэ зызэрэхигъэбылъхьащтым 
нахьрэ Iоф имыIэу нэф къэшъыфэ къыблэ лъэныкъомкIэ 
чъагъэ. Сыхьатитф уахътэм тIо ныIэп чъыг лъэпсэ гъэпсэфыгъо кIэкI зишIыгъэр.
Мэз цунэ гъогунчъэр сыхьатитф уахътэм зытырелъытэм, верстипшI-пшIыкIутф горэ зэричъыгъэр мэзым идэгупсыгугъэ къыушыхьатыжьыгъ. Сыд фэдизэу жьы гопэгъур 
зыхэпшъыхьэгъэ мэзыр зэгъокIыми, мафэрэ мыкIоу, чэщ 
охъуфэ ежэзэ ышIынэу Торнау рихъухьагъ. ЗэкIэми анахь 
дэгъугъэр псынэкIэчъ горэ къыгъотыгъагъэмэ ары. 

--- Page 740 ---

Чъыгэе лъэпсэ шынэгъакIэм кIэрытIысхьи, дэIуагъэ: 
псы шкошко макъэ къеIугъэ фэдэу къыщыхъугъ. ЗызэплъэкIым, пкIэшъэ тхьапэхэр ерагъэу зыхьырэ псынэкIэчъыр ылъэгъугъ. Къащ къызыфихьыжьызэ, зытыриIуби, 
ешъуагъ. Ынэгу псы кIикIагъ, шхэ шIоигъо хъугъэ. Iалъмэкъым къое гъугъэ хьалырэ хьалыгъу мыкIу-мыпшрэ къызырехым, Аслъанкозрэ Хъанрэ ыгу къэкIхи, IугушIукIыгъ. 
Джамбэч-Накъыжъи инэплъэгъу къыхэтэджыкIыгъ: "Сыд 
шъуIуа а тхьамыкIэм икъэбарыр, сэркIэ ежь къызыфигупшысыжьыгъэ Iофыр Тамбыем ышIошъ хъугъэна" ыIозэ, 
ыгу фыпыузыкIыгъ. Ау джыдэдэм ежь ышъхьэ зэрэIуихыжьыщтыр ары нахь, зыгорэм фэгумэкIыным иIоф тетыгъэп.
Сыдрэ псынэкIэчъи шъэфэгъу зэрэпшIы мыхъущтыр 
Торнау ышIэзэ, ищэджэгъошхэ гужъуагъэ псы тыришъухьажьи, пкIантIэм зэлъигъэшъугъэ кIыбыр чъыгым 
зынэсым, Iуилъэшъугъ. Зэрэчъыягъэр зыфэдизыр ымышIэу макъэ горэм къыгъэлъэтагъ: къеплъыщтыгъэ тыгъужъым ынитIу мэзахэм къыхэцIыукIы. Бэщыр къы пхъуати 
къызызщэлъэтым, ежьым нахьи нахь щтэгъэ тыгъужъыр 
мэз цунэм хэлъэдэжьыгъ. Гущтэм рифыжьэгъэ Торнау 
заулэрэ чъагъэу иIалъмэкъ чъыг лъапсэм къызэрэринагъэм 
къыригъэгъэзэжьыгъ. Тыгъужъыр зэригъэщтагъэмрэ 
Iалъмэкъыр зэригъотыжьыгъэмрэ агъэгупсэфыжьыгъэу 
ар ичэщ гъогу техьажьыгъ. Джы мазэмрэ жъуагъохэмрэ 
ащ игъозагъэхэр. Мазэр иджабгъукIэ диIыгъэу, сэмэгумкIэ жъогъо зэшиблыр къыгъанэзэ, Бэслъыные лъэныкъомкIэ кIощтыгъэ.
КъокIыпIэ ошъочапэр къэушэплъэу зырегъажьэм, 
гъогу тэрэз зэрэтетыр къыгурыIуагъ. ЗэдаIом, зыдакIощтыгъэ лъэныкъом псыхъо макъэ къызэриIукIыщтыгъэр 
зэхихыгъ. ПсыфалIэ лIэщтыгъэми, мэзахэ охъуфэ ащ 
емыкIолIэнэу рихъухьагъ. Ежь къызэрэщыхъущтыгъэу 
чIыпIэ гупсэфи къыгъотыгъ. Къушъхьэ псыхъор зэрэблагъэр, къыпыкIырэ жьыр зэрэчъыIэтагъэр арыщтын, ипсыфэлIагъэ щигъэгъупшэу чъыIэ лIэу регъажьэ. "Мы Iэгъопэнчъэ мэлышъо къэптаныр Джамбэч къызэрэзыщысигъэлъагъэр фэздэгъагъэп шъхьае…- рагъэшIагъэм Торнау 
кIэгушIужьыгъ.- Гъэмэфэ чэщыр къушъхьэм щычъыI, 
къэптаным ишIуагъэ къысэкIыгъ…" 

--- Page 741 ---

Гъомылэм цIыфыр щегъаIэшъ, зышъхьэ къэзыу хъумэжьыщтыгъэ егъэзыгъэр Iэгъо-благъом щылъыхъозэ, 
мые чъыг горэ къыгъотыгъ. Псы фае къэси мые хэфэдыджыр ышхызэ, мафэр ыгъэкIуагъ. Мэзахэ зэрэхъоу 
зымакъэ нахь лъэшэу чэщым къыхэIукIыщтыгъэ псыхъомкIэ кIуагъэ, ар зэрэ Курджыпсыр, къылъежьагъэхэр мыщ 
нэс къызэрэмыкIощтхэр къыгурыIуагъ. Ау ошIэ-дэмышIэу 
Шъхьэгощэ лъэныкъомкIэ хьэ хьакъу макъэхэу къиIукIыгъэхэм игухэлъ щагъэгъупшагъ. Нэпкъым зытыриIэтыкIи, 
мэзэгъо чэщым нэкIи гукIи пхырыплъызэ, дэIуагъэ. Гуцафэ 
езгъэшIын горэ Iэгъо-благъоми, нахь чыжьэуи щыIэп. 
Къужъыпс иорыпсхэмкIэ кIэщхыкI-кIэлъэтыкIызэ, мачъэ. 
Ошъогу жъогъо благъэхэри чыжьэхэри зэнэкIэожьых. 
Ащыщ горэм мэшIо тхъобзэ лъэмыджыр ошъочапэм 
тырещэ. ПсырыкIымкIэ тыгъужъ быу макъэ къыщыIугъ, 
къыздикIыгъэмкIэ ащ нэмыкIи къыщыпэджэжьыгъ. Джыри 
хьэ хьакъу макъэмэ зыкъапхъотагъ. Шхонч зэлъыогъуитIумэ чэщныкъор зэлъагъаджи, заушъэфыжьыгъ. Торнау 
жьым зыхэпамэм, мэлэщ благъэ зэрэщыIэм гу лъитагъ. 
КIэкIэу сэмэгумкIэ ыгъази, мэзым хэхьажьыгъ. Чылэ къыпыщымылъмэ, мэлэщыр Iофа ыIозэ, сыхьат фэдиз чъагъэу 
зыфэгубжыжьыгъ: "Сыд сэIо, Торнау забытыр, 
зымышIэжьэу къыохъулIагъэр!.. Хьэ хьакъу макъэхэми, 
шхончаохэми уауж къафырэп, тыгъужъ зэпэджэжьхэми 
урящыкIагъэп. Тамбыем укъызэрэIэкIэкIыжьыгъэм, узыщыщмэ уазэрэфэкIожьырэм кIэгушIу! Джыри чэщ-мэфитIу 
горэм мэзым зыщыгъэнэгъуаджи, къыплъыхъухэрэр 
пшъынхэшъ, зэбгырыкIыжьыщтых. ЩыIагъэрэ шIошъхъуныгъэрэ къызыхэгъафи, илъэситIум узыкIэхъопсыгъэ 
шъхьафитныгъэр къыбдэхъущт …"
Нэфылъым щызэгыижь-щызэушъыищтыгъэ Торнау 
штабс-капитаныр дэжъые мыхъухэр къыпичмэ ышхыхэзэ, 
дэжъые чъыг куашэмэ ахэкIыгъ. Заулэрэ кIуагъэу цумпэ 
гъэхъунэ горэм IуупIагъ. Цумпэ шхыгъо изымыгъэфэгъэ 
хьэ джэдитIу хьакъухэзэ къачъэхэу зелъэгъум, ыгъашIощтыгъэ къое такъырыр зэрылъ Iалъмэкъыр гъэхъунэм 
къырини, мэзым хэлъэдэжьыгъ. Хьэхэр къыкIахьэхэ зэхъум, 
мэлышъо къэптаныр ахидзи, ар зэтырахыфэ, ежь чъыгышхом дэпшыягъ. Шхончыом зыкъязыгъэшIэжьыгъэ 
хьэхэр Iучъыжьыгъэх. Штабс-капитаныр чъыгым къызепкIэхым, пхъэ комэ папцIэр ылъэдакъэ къызэрэхэуагъэри 

--- Page 742 ---

имыгугъыжьэу нахь чыжьэу зэрэIучъыщтым фэшъхьаф 
Iоф ышъхьэ илъыжьыгъэп.
Тыгъэр щэджэгъуапэм зыщиуцощт уахътэм Торнау 
штабс-капитаным гущыIэ макъэ зэхихыгъ. Зызыхигъэбылъхьэгъэ куандэм къыфаузэнкIыгъэу гугъу емылIыхэхэу 
шыуитIу къэкIо: зыр Накъыжъ, адрэр Дэдай.
- Къысфэбдэгъагъэп шъхьае, дэгъоу тшIагъэ мы лъэныкъомкIэ Тамбыер къызэрэтымыщагъэр, ау Мыхьамэт 
молэм цыхьэ къытфимышIыкIэ сенэгуе…- Дэдай Накъыжъ 
реIо, еупчIы: - Тэ хъугъэха тауж итыгъэхэ молэмрэ Брагъунэ Мишкэрэ?
- Тауж зыкъырагъанэрэп,- Накъыжъ зэмыплъэкIэу 
щхыпцIыгъэ.- Сыда Брагъунэми уицыхьэ телъба?
- Зэ…- Дэдай Торнау куандэм хэлъэу зелъэгъум, иш 
къыригъэгъази, Накъыжъ еIушъэшъагъ, етIанэ ауж итхэм 
зэхаригъэхэу нахь лъэшэу къыIуагъ: - ОсIуагъэба Къужъыпсышъхьэ джаур тхьагъэпцIыр зэрэмыкIощтыр! 
Бэчырдхэм зыдагъэзэгъэ Шъхьэгощэ IушъокIэ тычъэн 
фэягъэ… Джыри тапэкIэ, Мыхьамэт молэ, тылъыкIотэщта 
хьауми дгъэзэжьыщта?
- Алахьым зимафэ мэфишъэ зыфишIын, Мишк, о сыд 
пIорэр? - ицыхьэ зытелъ Брагъунэм молэр еупчIыгъ.
- Урыс забыт гъэрыр тыдэ кIуагъэми, зэпыдгъэIыкIыгъэ Абдзахэ зэримыкIыжьышъущтыр гъэнэфагъэ. Ау 
ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ымышIэу, шъулъэгъун, ар 
ежь-ежьырэу мэзым къызыхэмыкIыжьыкIэ!
- Сидыухьэмэ джаурыр зэралъэхъэщтыр шъушIошъ 
жъугъэхъу,- Мыхьамэт молэм ицыхьэ зытелъыжьэу 
къыIуи, ишыпэ къыригъэзэжьыгъ…
ШыуиплIыр къэмылъэгъожьыщтыгъэхэми, Торнау 
штабс-капитаным игъогу пидзэжьыным иIоф тетыгъэп: 
лъэдакъэм хэлъ пхъэ цакIэм ыгъакIощтыгъэп. ЗэкIэми 
анахь дэигъэр ащ икъыхэхыжьын амал зэрэфимыгъотыщтыгъэр ары. Аслъанкоз къыритыгъагъэ чанымкIэ тIо-щэ 
пхъапэм зетIэм, иягъэ къэкIуагъ нахь, ишIуагъэ къекIыгъэп. 
ТIэкIу тешIэ къэсми плъыжьышъо-шIуцIашъо хъузэ къэбэгыщтыгъэ лъэдакъэр нахь къыхэузыкI-къыхэлъэтыкIэу 
регъажьэ. "Джыдэдэм слъакъо ищыкIагъэр псы чъыI…" - 
Торнау къэтэджи, чъыгыпкъым зыкъуигъэбылъыхьэзэ, 
зиплъыхьагъ, дэIуагъэ. Дунаир дахэ, мафэр шъабэ, тыдэкIи 
шхъонтIэгъакI, къэгъэгъэ зэмышъогъумэ нэр пIэпахы, 
ахэмэ ашъхьащыт тыгъэр игъорыгъоу щэджэгъуанэм екIы.

--- Page 743 ---

Абдзэхэ дунэе теплъэ дахэр мамыр фэдэми, урыс 
забытыр ары ащ щымыщыр. ЧIыпIэ къин зифэкIэ, зэришI 
хабзэу зэушъыижьыгъ: "ГукIодыгъо щыIэп, гъэшIэгъона 
плъакъо панэ къыхэуагъэмэ. КъызыщыныкIэ, пхъапэр 
щыным къыдэкIожьыщт. Мо пцелхэр къызыщылъагъохэрэ 
охымкIэ псы щыIэн фае…"1  - Торнау хэлъэщыкIызэ, 
зыфиIогъэ лъэныкъом кIуагъэ. Зыщыгугъыщтыгъэ псымкIи хэукъуагъэп: псынэкIэчъыкIэ иныщэм, псыхъокIэ цIыкIущэм гопэгъум зэридзэщтыгъэ лъэдакъэр хигъэуагъ. 
Узыр хэзгъэжъукIыщтыгъэ къушъхьэ псыхъожъыем 
хаплъэщтыгъэ Торнау ыкIыбыкIэ къекIугъэ шыуитIумэ яз 
къеупчIыгъ:
- Ухэт, сыд мыщ щыпшIэрэр?
- Сызыфэдэ-сызыщыщыр уинэрылъэгъу,- гугъуемылI 
фэдэу Торнау джэуап къытыжьыгъ,- ащ нэмыкI къыосIонэуи укъысщымыгугъу.- "Къыслъыхъухэрэм мыхэр 
ащыщхэп" гукIэ ыIозэ, жэкIэ фыпигъэхъожьыгъ: - СшIэрэри 
олъэгъу - зысэгъэпсэфы.
Адыгэ шъуашэ зэрэщыгъыр, Iашэ зэримыIыгъыр, 
адыгабзэкIэ зэрэгущыIэрэр, гугъу зэремылIырэр арыщтын, 
шыуитIур IукIыхи, заулэрэ зызэIушъэшъэжьхэм, мэкъэ 
гъэшъхъыгъэкIэ нахьыжъым къыриIуагъ:
- НекIо, къэтэдж!
- Сыкъэтэджынэп, зыми сыкIонэп.
- Сыда узыфэмыкIощтыр? - шхончыр къытырищаезэ, 
абдзахэр къытекууагъ.
- СызымыгъэкIощтыр мыры…- лъэкъо бэгыгъэр псым 
къыхихи, ригъэлъэгъугъ.
1 "…Ащ дакIоу, хьэхэр къызыстебанэхэм ыуж,- Торнау штабскапитаным ыгу къэкIыжьы,- комэ папцIэу слъэдакъэ къыхэуагъэр 
хэсхыжьынэу амал сыфэхъущтыгъэп. А чэщым лъэш дэдэу сыпшъыгъагъ. Сыкъызэущыжьым, тыгъэр лъагэу сашъхьагъ итыгъ, инэбзый 
стыр систыщтыгъ. Слъэдакъэ къэпщыгъагъ, плъыжьыгъэ, машIом 
хэлъым фэдэу стыщтыгъэ. Сыгу кIодыгъэ. Къыспэмычыжьэу пцел 
чыгхэр къэлъагъох. А лъэныкъомкIэ псы зэрэщыIэм сегуцэфагъ. 
Охым лъэгонджэмышъхьэкIэ сехи, псы чъыIэм узыр ыгъэIэсэным 
сыщыгугъэу слъакъохэр ащ хэслъхьагъэх. Зыкъэсыухъумэжьыным 
пае шIыкIэ сфэхъущтымрэ сиIоф зытетымрэ зэпэсщэчэу псым 
сыхэплъэфэ, гу алъысымытахэу абдзэхэ шыуитIу къысшъхьарыхьагъ. 
Джы сыкъэнэжьыным игугъапIэ щыIэжьыгъэп: лъэбэкъуитIу тазфагоу лIитIур сакIыб дэтыгъ, зым шхончыр къэщэгъахэу ыIыгъыгъ…"

--- Page 744 ---

- УмыкIошъущтымэ, укъысэкIэсыщт.
Шыу нахьыкIэм ыкIыб дэсэу нахьыжъыр ауж итэу 
Торнау штабс-капитаныр ахьы зэхъум, ахэр иIоф зэрэщымыгъуазэхэр къыгурыIуи, гъэпцIагъэрэ укIыгъэрэ къыхэмыхьэу зыкъызэраригъэутIупщыжьыщт шIыкIэм егупшысыгъ: "Ахъщэм емынэцIын цIыф щыIэп… Ар зымышIэщтыр 
зырыз дэд… СазэрэхаплъэрэмкIэ, мыхэр фэкъолIых, 
Тамбыем фэдэ горэм ыгъэпщылIыхэрэм афэдэхэу мэлахъохэщтын… Къезэгъыщтхэмэ, сыкъызэхашIыкIыщтымэ, 
сищэфыжьыпкIэ уасэ мыхэмэ аIэкIэрэхь. Дэгъоу сшIагъэ 
мыщкIэ сыкъызэрэкIуагъэр…"
Мэлэхъуахьэхэр Торнау къызыщытебэнэгъагъэхэ 
лъэныкъомкIэ амыщэу, зыцIэ джыри ымышIэщтыгъэ 
псыхъожъые нэпкъыр даIыгъэу сыхьат фэдиз шыухэр кIохи, 
яджабгъукIэ къэлъэгъогъэ гъэхъунэ игъэкIотыгъэу хэхъон 
езыгъэжьэгъэ натрыфыр зэрызыр къаухьэзэ, къушъхьэ 
лъапэм еолIэжьырэ бгылъэ шъофым зехьэхэм, чыжьэкIэ 
къэлъэгъогъэ мэлэщым фаузэнкIыгъ. 
Бгъагъэм зыращэм, нахьыжъым къыIуагъ:
- Сэ сцIэр Чэчан, мыщ ыцIэр КIэращ. Плъакъо теплъы фэ, джы о пцIэ къытаIу.
- ШъуитIуи шъузэрэцIыф дэгъур къызгурыIуагъ, ау 
сышъоупчIынэу сыфай. Тамбые Аслъанбэч зиусхьаныр 
шъошIа?
- Абдзахэмэ зиусхьан яIэп, ау зыцIэ къепIогъэ къэбэртэепщыр Абдзэхэ кIахэ зэрэщыпсэурэр зэхэтхыгъэ. 
Ащ урипщылIа?
- Хьау. СыкъызэхэшъушIыкIыщтмэ, сэ сифеди шъо 
шъуифеди зыхэлъ Iоф горэмкIэ сыкъышъолъэIущт. Сэ 
сыфэкъолI-пщылIэп, сыурыс забыт, Тамбыем сыригъэрыгъ… СцIэр Федор Федорович, слъэкъуацIэр Торнау.
- Ора ар?..- Чэчан къэупчIи, игъусэ риIуагъ: - Iоф 
тыхэфагъэкIэ енэгуягъо… Аущтэу щытми, тыкъыодэIу.
- ШъуишIуагъэ къысэжъугъэкIымэ, егъашIэм шъузэрыпсэущт ахъщэ къышъостыщт.
- ПкIэнтIэпсыр зэскIыхэу лIэшIэгъуныкъо хъугъэшъ мы 
дунаим сызытетыр,- Чэчан щхыпцIыгъэ,- ащ фэдэ джы 
нэс зэхэсхыгъэп… ТыкъэдаIо, тыкъэдаIо, ар сыдэущтэу 
къэтэбгъэлэжьыщт?
- Цыхьэ зэфэтшIэу Засс генералым сыпсэоу сыIэкIэжъугъэхьажьымэ, Тамбыер къызыкIэдэущтыгъэ щэфыжьыпкIэр шъуещт.

--- Page 745 ---

- Сыд фэдиз ахъщ Тамбыер зыфэягъэр? - джы нэс зи 
къэзымыIощтыгъэ КIэрэщэ IупшIэшхор къэупчIагъ.
- Сомэ миних.
- Ар ахъщэшху…- Чэчан ышъхьэ упсыгъакIэ ыIэгушъо 
ригъачъэзэ, джыри IущхыпцIыкIи, къеупчIыжьыгъ: - Хэт 
пIуи, Засс цIэплъыжъыр ара узыIэкIэдгъэхьажьыщтыр? 
СипаIо из дышъэ ахъщэ къысэптыгъэми, а мэхъэджэжъым 
ыпашъхьэ сихьанэп. Ащ нэс умыIабэу Абдзэхапшъэ щыпсэурэ лIы лъэрыхьэхэм ащыщ горэм ыцIэ къеIу.
- Зэп, нахьыби ацIэ къесIон,- цыхьэ къызэрэфашIырэм 
Торнау гу къызыIэпыригъэшIыхьажьыгъ,- Хьаджрэт Нэкъари, Джансэид хьаджэри, Къэрэмырзэ Тембулати 
синэIуасэх.
- Адэ аущтэу Iоба, зиунагъо бэгъон! - Чэчан къэгушIуи, 
етIанэ мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ къеупчIыжьыгъ: - Тиурыс 
пый забыт ахэр тэ щишIэхэра? Къэрэмырзэ шылышх нэгъоир арэп зигугъу сшIырэр, ащ илъэпкъэгъухэр типыщэгъухэп. Сэ Нэкъар фэкъолIымрэ Джансэид ефэндымрэ 
зыфа сIохэрэр…
- УмышIэ фэд, нахьыжъ, ахэмэ къэзэкъ пыщэгъухэр 
зэряIэр…
- СыкъыоупчIыгъа?..- Чэчан игъусэ фидзыгъ.- 
УмышIэрэм утемыгущыI. Модэ урыс забытым, псэкIоды, 
ылъакъо тегъэIаз. Ау апэ дгъэшхэн, етIанэ чаныпэ шхъуагъэкIэ ылъэдакъэ панэр къыхэтхыжьын. ПфэщыIэна? - 
есэмэркъэужьыгъ.
- Хьау, хьау, Чэчан, шхэным нахьи слъакъо нахь Iоф.
- МэлакIэм уимыгъалIэмэ, зи едгъэIонэп… Ащыгъум 
щхыупс уедгъэшъон.- Торнау зэрэмыгугъагъэу лъэдэкъэ 
зэкIэщыныхьагъэм иIоф псынкIэу Чэчан зэшIуигъэкIыгъ: 
чаныпэкIэ къыригъэкIыгъэ щын-лъы зэхэтым пхъапэр 
къыхэзыжьыгъ.
Щыми щэджэгъуашхэр заухым, Чэчан къэупчIагъ:
- Адэ, урыс забыт, уинэIуасэхэ Нэкъар фэкъолIымрэ 
Джансэид ефэндымрэ КIэращ афэсэрэIопща?
- СищыIэныгъэ пIэ къызислъхьагъэкIэ, о узэрэфай,- 
цыхьэшIэгъу зыфишIызэ, зыфэсакъыщтыгъэ бысымыр 
къызыфеупчIыгъэм Торнау штабс-капитаныр еуцолIагъ.
- Зымыгъэбэлэрэгъ, КIэращ. Шэси, чыжьэхэпышъ, 
Нэкъардхэр къытфащэх. Ау, урыс забыт, угу къысэмыгъабгъ,- Чэчан къыфыпиупкIыжьыгъ,- уинэIосэ лIы мафэхэр къэсыфэхэ, хэт ышIэра, пIэрэ плъакъорэ пхыгъэщтых.
- Сыд пае сыгу къыобгъэн? Сызэрыт чIыпIэм ори уитыгъэмэ, сэри ар дэдэр къыуасшIэщтыгъэ.- Торнау штабскапитанри псынкIэу къезэгъыгъ. 
- Ари лIы IуакI, сигуапэ.
Тыгъэ улэугъэр етIысэхэу ригъэжьэгъагъ мэзым 
къыхэчъыгъэ шыуиплIыр Чэчан зелъэгъум. Щыр - Джансэид, Нэкъар, КIэращ - къышIэжьыгъ, яплIэнэрэр инэIуасэ-имынэIуасэ фэд. Ау къызэблагъэхэм, ар Къэрэмырзэ 
Тембулатэу къычIэкIыгъ. "Мыри тэ къырахыгъа…" Чэчан 
ыIозэ, гъэрыр ытIэтэжьи, шыумэ апэгъокIыгъ.
Мэлахъор зыфэмые Къэрэмырзэм зыфэмыIажэжьэу 
уанэм зыкъыридзи, бысымым пымылъэу, Торнау IаплI 
рищэкIыгъ. Джансэид хьаджэм игъусэмэ ацIэкIэ къыIуагъ:
- Тхьэуегъэпсэу, Чэчан, мы урыс забыт тхьамыкIэм 
фэпшIагъэр ныбжьи тщыгъупшэнэп, о пфэмышъуаши 
щыIэп.
Къэрэмырзэ Тембулат игущыIэхэр Чэчан мэлахъом 
зэхимыхыхэ фэдэу зишIызэ, абдзэхэ тхьаматэмэ шIуфэс 
арихыгъ:
- Шъукъеблагъэх, Джансэид, Нэкъар,- иадыгагъэ 
зэриукъорэр зыдишIэжьи, нэгъой хьакIэм фыпигъэхъожьыгъ,- ори ары, Къэрэмырзэр. Мэзым къыхэдгъотэгъэ 
урыс забытымрэ орырэ шъузэрэшIэ Iоу сшIагъэп.
- МитIум, Чэчан, умыгъэшIагъо, ячIыфэхэр зэтелъых…- Щысын гухэлъ Нэкъарэ зэримыIэр ишыу къамыщ 
гъэджэгукIэкIэ пшIэнэу къыIуи, Джансэид хьаджэм 
еупчIыжьыгъ: - Сыд тшIэщтыр, нахьыжъ?
- ХьэкIакIо тыкъызэрэмыкIуагъэр нафэ.- Джэуап 
пыупкIыгъэ ефэнд-хьаджэм къытыжьи, Чэчан еупчIыжьыгъ: - 
Урыс забытыр къызэрэшъоолIагъэр тэщ нэмыкIэу хэт 
ешъуIуагъ?
- Мы Iофым, тхьамэтэ маф, Къэрэмырзэр шъуицыхьэшIэгъумэ, шъуищырэ титIурэ фэшъхьаф щыгъуазэп.
- Алахьым ишIэ зыхэмылъ дунаим къытехъухьэрэп,- 
Алахьталыр зэрэщыгъупшагъэр Чэчан ыгу къыгъэкIыжьи, 
Джансэид ефэндыр къэтэджыжьыгъ.- НэкIо, Торнау, 
джаур забыт, Алахьэм ишIэ хэлъэу джы тэ тIэ укъифагъ. 
Къэрэмырзэм къекIэс.

--- Page 746 ---

- Ар хъуна, сионэш къышъостынба…- Чэчан фэкъолIым зэхихыгъэр къыригъэкIугъэп.
- Хьау, сыд пае джыри шъудгъэулэун…- Джансэид 
шэсыжьызэ, къыIуагъэм кIэух къыфишIыжьыгъ: - Тамбыер 
къышъоуалIэмэ, зи шъулъэгъугъэп, зи зэхэшъухыгъэп.
- СяшIушIэжьынэу мэлахъохэр згъэгугъэгъагъэх…- 
Торнау штабс-капитаныр Къэрэмырзэм еIушъэшъагъ.
- УищэфыжьыпкIэ сыдигъуи къыздесэхьакIы.
- Ят.
- СяшIушIэн, ау мы тигъусэхэми тадэгощэн фае…
Тыжьын сомэ зырызыкIэ мэлахъомэ "зяшIушIэм", зы 
чапычи хэмызэу сомэ минитфым къехъурэ ахъщэр Нэкъар 
фэкъолI пащэмрэ Джансэид ефэнд-хьаджэмрэ Къэрэмырзэ Тембулат арити, джа чэщ дэдэм Абдзахэ илъэситIо 
щаIыгъыгъэ Торнау урыс забытыр Лабэ зэпырищыжьи, 
Вознесенскэ къэзэкъ пытапIэм нигъэсыжьыгъ…
…Ар зыхъугъэр 1837-рэ илъэсым исентябрэ мазэ и 
10-рэ чэщ…

--- Page 747 ---


ГущыIэуж

--- Page 748 ---

ИлъэситIо Абдзахэ щыгъэрыгъэ Торнау штабс-капитаным ихэхьажьыкIэ джары кIэух фэхъугъэр. 
Ежь зэрэфаеу Торнау иIоф къимыкIыгъагъэми, пый 
гухэлъкIэ зичIыгу ихьэгъагъэ абдзахэмэ ащыщхэр шIушIэмышIушIэкIэ къыдэIэпыIэхэзэ, "къаIэкIэкIыжьыгъэр" ыцIэу 
зилIыкIомэ афащэжьыгъ. 
Торнау штабс-капитаным Къэрэмырзэ Тембулат зэригъэгугъагъэр ыгъэцэкIэжьыгъ: пачъыхьэм ишIэ хэлъэу 
ицIыфхэри, ичыли, ичIыгухэри ригъэгъотыжьыгъэх. Гъазый 
Iимамыми телъыгъэ хьыкум гъэпщыни тыраригъэхыжьыгъ, 
шIушIэ чIыгуи раригъэтыгъ. Унэм ишIыхьагъэу аIыгъыгъэ 
Бый сымаджэм иунагъуи зыщигъэгъупшагъэп - бэслъыные 
чIыгу десятинэ пчъагъэкIэ ыкъуищ ыгъэбаигъ.
Тамбые Аслъанбэч зиусхьаныр ары ежь зэхиблэгъэ 
тхьагъэпцIыгъэм федэнчъэу екIодылIэжьыгъэр: зыкIэдаощтыгъэ щэфыжьыпкIэм щыщ чапычи къыIэкIэмыхьэу, 

--- Page 749 ---

джа илъэсым ибжыхьэ мафэ горэм укIыгъэу иш 
къыхьыжьыгъ. ЦIыфмэ ахэлъыгъэ къэбарымкIэ урыс 
забытыр зэрэзыIэкIигъэкIыжьыгъэр Абдулахь тырку ефэндым фимыгъэгъугъэу ары. Джа тырку "ефэнд" укIэкIо 
дэдэри, шъыпкъэмэ, Бэчыррэ Брагъунэмрэ якIодылIэжьыгъэу Абдзахэ къэбар щекIокIыгъ. 
Мыхьамэт ефэндыр Чабэм иятIонэрэ кIогъу къэтызэ, 
ятэ Мэрзыхъуае иджэназ, игъэтIылъыжьыгъо къехъулIэжьыгъэп. Ау Накъыжърэ Аслъанкозрэ унагъо зашIэм, 
янэчыхьэ ытхыгъ, (ащ илъэсищ тешIагъэу урысыдзэр 
Абдзахэ зехьэм, Торнау ишIуагъэкIэ Аржанэ Джамбэч 
ятэ-янэхэр Урысыем щызэригъэгъотыжьыхи, зыщыпщылIыгъэ Тамбыехьаблэ ымыщэхэу, ежь иунэгъо зэгурыIожьи игъусэу, зыщыщхэ Къэбэртае кIожьыгъэ), Дэдайрэ 
Хъанрэ къафэхъугъэ шъэожъыем ежь ыцIэ, Мыхьамэт 
пегъэмбарыцIэр, фаригъэусыгъ.
Даур зиусхьанми игъунэгъу Тамбыер заукIыгъэм, 
урысыдзэр къызыкIуагъэм щегъэжьагъэу иIоф зыми 
химылъхьэу, кIэлэпкъым Едыдж зэриуцорэм нахь гушIуагъо имыIэу мэпсэу, Аслъанкоз иджэхэшъотетыгъэ Хъан 
ишъэожъые къарегъэхьышъ, ыкокI регъэсы. Къоджэнысэ 
гуащэми опшъэшъэфэкIэ, илI Аслъанбэч опсэуфэкIэ ытхъыгъэр къыIузыжьыгъэу, урыс тэмэтелъ зилъэгъукIэ, зигъэбылъэу, къыпыщылъыри ымышIэу, зинысэмэ ацIэ зыхьырэ 
Тамбыехьаблэ ижъышъхьэ щырехы.
Джансэид ефэнд-хьаджэм икъэбар Торнау штабс-капитаным мырэущтэу къетхыжьы: "…Джансэид хьаджэр 
слъэгъузэ, аукIыгъ. Уарп Iушъо рекIокIырэ зэуапIэр зэригъэлъэгъунэу Гурко генералыр гъогу техьагъэти, лъэсыдзэ 
батальонитIурэ, къэзэкъ шъитфрэ, топиплIыр зыгъэощт 
дзэкIолIхэмрэ гъусэ фэхъугъэх. Бгы лъэгапIэр ыштэным 
игъо фимыфэгъэ пый шыудзэм къушъхьэтх мычыжьэм 
зыщиугъоеу ригъэжьагъ, ахэмэ IэпыIэгъу афэхъунхэу 
черкес лъэсхэр афачъэщтыгъэх. Пыим нэрыплъэкIэ сылъыплъэзэ, сарыкъ гъожь зышъхьарыс шыур слъэгъугъэ. Ар 
Джансэид хьаджэр арыгъэ. Ежьыми инэрыплъэкIэ сыкъишIэжьыгъэти, шъхьащэ зэфэтшIыгъ. Сарыкъ гъожьыр апэ 
итэу черкес шыу шъищ фэдизым зы щи рамыгъэкIэу, 
куо-хьауи хэмытхэу къэзэкъмэ къателъадэхи, зэхаупкIатэхэу рагъэжьагъ. Тишыудзэ къытпэблэгъагъэп, тилъэсыдзи чыжьэкIэягъ, зы къэзэкъ топ къытпэблагъэу щытыгъэти, черкесмэ апэгъочъынэу ащ унашъо фэсшIыгъ. 
Топгъаохэм топыр лъэбэкъу шъищ фэдизкIэ апэблагъэу 
Iуагъэлъади, яуагъэх. Сарыкъ гъожьыр Iугъом хэкIодагъ, 
IукIыжьхэрэ черкесмэ зыгорэм ихьадэ аIэтыгъ. Сэ къызготыгъэ Къэрэмырзэ Тембулат инэплъэгъу чанкIэ Джансэид 
укIыгъэу Хьаджрэт Нэкъарэ зэрэIуихыжьрэр ылъэгъугъ. 
"Хьаджэр аукIыгъ! - Къэрэмырзэр кIыфыбзэ хъугъэу 
къыхэкуукIыгъ.- Ар лIы зэкIагъ, цIыфышIугъ! Тхьэ тыфежъу гъэлъэIу".- Джахэр къыIозэ, Тембулат шым къепкIэхи, 
итхьалъэIу ригъэжьагъ…"
Джансэид ефэнд-хьаджэм ихьадэ зэуапIэм къизыхыжьыгъэ Хьаджрэт Нэкъари бэ къыгъэшIэжьыгъэп. 
Шъэогъу нахьыжъыр зигъэтIылъыгъэм мэзищ фэдиз 
тешIагъэу, адыгэхэри, урысхэри зезыдзагъэхэ игухэлъ 
шъэф къыздигъэхъугъ: Засс генералым ыпхъу Лизэ къытыгъугъ. Нэкъарэ зипэщэ абдзэхэ шыу купыр пшъашъэм 
пэгъокIи, кухъэренэри, ащ исхэ-игъусэхэри Абдзахэ къащэхи, зы мыхъуни арамыIо-арамышIэу мэфэ заулэ щаIыгъыгъ. Адыгэ шъошэ дахэкIэ Лизэ афапи, "уятэ шъхьапылъэм тызэрэфэмыдэр еIожь" раIозэ, Прочный Окоп 
гъогум икухъэренэ тыратIупщыхьажьыгъ… Джа хъугъэшIагъэм ыуж Хьаджрэт Нэкъарэ икIодыкIэ хэти ежь зэрэфаеу зэтыриIотыкIызэ, мафэ горэм абдзэхэ фэкъолI пащэм 
ышъхьэ Засс ипчэгъу пылъагъэу алъэгъугъ…
Адэ Бэчыр, Брагъунэр, Мыхьамэт ефэндыр, Гуфэс, 
Ислъам, Едыдж, ГъучIыпс, Дэдай, ащ ишъэожъые 
Мыхьамэт, Щамилэ Iимамым ящэнэрэу Дагъыстан къыригъэкIыщт Мыхьамэт-Амин наибэм ыгъэблыщт-ыгъэделэщт абдзэхэлIхэр, шъаохэр?.. Адыгэ лъэпкъыр зэунэхъулIэщт, ипхъахь-итэкъоу дунаим тезышIыхьащт Урыс-Кавказ заоу джыри илъэс тIокIырэ зырэм къехъу, 1864-м нэс, 
зыкъу дыищтыр ахэми, нэмыкIыбэхэми къапыщылъыгъ…

--- Page 750 ---

ДЭТХЭР
ГъэритIу .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .   5
Джасус  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  455

--- Page 751 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 752 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том XIII
Два пленника
Лазутчик
Исторические повести
Роман
На адыгейском языке

--- Page 753 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректоры: С. Б. Бжемухова, С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 754 ---

ИБ  № 11
Сдано в набор 11.01.2016. Подписано в печать 30.03.2016. Формат 
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать офсетная. Усл. п. л. 44,52. Уч.-изд. л. 44,7. Тираж 500 экз. Заказ 029.
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское 
республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп, ул. Гоголя, 8.
Тел.: (8772) 52-17-03, 52-12-59.
Отпечатано с готового оригинал-макета в ООО "Полиграф-Юг".
385000, РА, г. Майкоп, ул. Пионерская, 268. 
Телефон для справок (88772) 52-23-92.