--- Page 1 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯПШIЫКIУПЛIЭНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
М 53
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том 
четырнадцатый. Изгнание. Чужие среди чужих. Исторические романы.- Майкоп: Адыг. респ. кн. изд-во, 
2016.- 688 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэр джэс 
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо пре миехэм, 
дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ пре мие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт 
тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0817-2
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2016

--- Page 8 ---

РАФЫГЪЭХЭР
Тарихъ роман

--- Page 9 ---

"…ЦIыф бэдэдэ зыхэкIодэгъэ Кавказ заом 
иджэрпэджэжь джы къызнэсыгъэм урысые цIыфхэм 
ащыщыбэхэм агукIэ къалъэIэсы. А жъалымыгъэшхо 
зыхэлъыгъэ заом зыпсэ щызгъэтIылъыгъэхэм, е и 
Хэку егъэзыгъэкIэ рагъэкIхи, хымэ хэгъэгу илIыхьагъэхэм Тхьэм джэнэтыр къарет. БлэкIыгъэ охътэ 
чыжьэхэм а ихъугъэ-шIэгъэ тхьамыкIагъохэр къыткIэхъухьэхэрэм зыщарэмыгъэгъупш, ащ фэдэ зао къэмыхъужьыным ящыIэныгъэ фарэгъэIорышI".
Кавказ заор заухыгъэр илъэси 130-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэу Кавказым ицIыф лъэпкъхэм УФ-м и Президентэу 
Б.Н. Ельциным къафигъэхьыгъэм щыщ.

--- Page 10 ---

Адыгэ лIэшIэгъум итарихъ мыгъо сылъэчъэ, седжэ,
Сиджэрпэджэжьи мэкъэнчъэ, сиуз гопэгъуи къысфежьэ.
СилIэшIэгъуи къысеIо: сыда епшIэщтыр, улъымыдж,
Уилъэпкъэгъумэ зэгорэм ягъогугъэр джэхьнэм лъэмыдж.

--- Page 11 ---

АПЭРЭШЪХЬ

--- Page 12 ---

Мыхьамэт-Амин къышъхьэрыогъэ гумэкIым къызщигъэтэджыкIи, унэм къырищыгъ. Мычыжьэ-мыблагъэу 
къэлъагъощтыгъэ абдзэхэ къушъхьэ шыгуфыр зыгъэткIущтыгъэ пчэдыжь тыгъэ плъы жьышхом ежь ыгуи къысты 
къыщыхъузэ, пчъэIупэ дэшхо чъыгым ижьау чIэтIысхьагъ. 
Ащи чIэмызагъэу иш зыщаIыгъ шэщ лъэныкъомкIэ ежьагъ, 
ау кIэкIэу къыгъэзэжьи, къурIангъэзэпIэ унэм ихьагъ. 
ЗыкIышъо дышъэпс егъэшъогъэ КъурIаным Iэ щифэзэ, 
кIэрытIысхьи, мэкъэ шъэбэ тIупщыгъэкIэ заулэрэ зеджэм, 
гупсэф зэхашIэкIэ къэтэджыжьыгъэми, къокIыпIэ ошъочапэр 
зэхэзыстыхьэщтыгъэ тыгъэ мэшIошхор инэплъэгъу 
къыхэтэджэжьи, джыри унэм къырищыжьыгъ.
"ИлъэсипшIым къехъугъэшъ, Алахьэм илIыкIо Щамил 
шыихъым Дагъыстан сыкъыригъэкIи, Абдзэхэ хэгъэгум 
наибкIэ сыкъызигъэкIуагъэр,- Мыхьамэт-Амин Асияловым 
гукIэ зэриIожьыгъ,- а уахътэм къыкIоцI чIыпIэ хьылъэ 
Iадж ми сарыфэгъагъэми, мыщ фэдэ дунэе гукIодыгъо 
джы нэс слъэгъугъэп… Алахь закъом тыкъызэхишIыкIын, 
гукIэгъу къытфишIын. Урыс пачъыхьэм къытитэкъулIэгъэ 
джаурыдзэхэмкIэ тибыслъымэныгъэ дунэе хьафым щыоушэтышъ, си Алахь, къин сэлъэгъу сIоу сытхьаусыхэрэп, 
па щэ сызыфэпшIыгъэ зэгурымыIожь абдзахэхэм джаурылъкIэ зыкъясэгъэухъумэжьы. Адрэ адыгэ лъэпкъ бжъэдыгъухэри, шапсыгъэхэри, къэбэртаехэри, бэслъыныехэри, 
убыххэри зэрахэтыжьэу, зэфы чIэплъхэу мыхэмэ анахьышIухэп. Ау щытми, сэ ахэр цIыф дэй закIэх сIорэп. Сэ 
сыкъыздикIыгъэ лъэныкъом щытимыIэ, узгъэдэхэн цIыф 
шэн-хэбзэ дэгъубэ ахэмэ ахэлъ. ЯлIыгъэрэ янэфэIо-зэфагъэрэ ягугъу сшIыжьрэп. Адыгэмэ язгъэпшэн-апэсшIын 
цIыф лъэпкъ джыри сырихьылIагъэп. Шъыпкъэ, къаигъащэх, 

--- Page 13 ---

апшъэрэзакIэх… Ярэби, Дагъыстан сыд щыхъурэ-щышIэрэр?.. Алахьэм илIыкIо, ынэшIу зыщыфэн Щамил шыихъым 
сыд икъэбар шъуIуа!.."
Мыхьамэт-Амин наибыр Iэгъо-благъом IумыкIынэу 
къариIуи, иухъумакIохэри къылъемыжьэнхэу къафигъэпыти, шэсыгъэ.
Щэджэгъуанэм къиуцогъэ тыгъэр непэрэ пчэды жьыпэм 
фэдэу плъыжьыжьэп. Дунаир фабэми, блэкIыгъэ мафэхэр 
зэрэжъоркъыгъэхэу гопэгъоп. КъелъэкIонырэ бжыхьэр 
зэхэзышIэу езгъэжьэгъэ мэз зэмышъогъу зэикIыр къушъхьэ 
дэчъэе-ечъэхэу нэплъэгъум чIэкIы. Хьаджэхъурэ Дахэрэ 
азыфагу дэфызэгъэ Шъхьэгощэ кIэй джабгъум пэIулъэшъогъэ мэзыр игъорыгъо-мыгузажъоу Мэхъош лъэныкъомкIэ IокIоты. Жьыбгъэ лъэпэрычъэр шылъэмакъэмэ 
апырикъурэпышъ, сэпэ пIокIэ макIэр шыу купым ыуж 
екIодэжьы.
Верст тIокI фэдиз зикIыхьэгъэ мыжъо гъогу шIы гъакIэу 
Мыекъуапэ къикIырэм зэуж-зэлъыкIоу урысыдзэр тет: 
лъэсых, шыух, кух, цухэр, шыхэр зыкIэшIэгъэ топых. Ахэр 
зыдэтхэ шыу илъыгъуищ-плIы зишъомбгъогъэ Шъхьэгощэ 
псыхъо кIэй ыбгъуитIукIэ пэIут тхышъхьэ рекIокIмэ ячIыгу 
къихъухьэрэр зышIошъхьэкIо абдзэхэ шыухэр куп-купэу 
къяплъыхых, яшхонч, къэлат омакъэхэр къэIух, хымадзэм 
Iэбжым рыфашIы фэдэу ясэшхо-къэмэ къипхъотыгъэхэри 
жьым щагъэдыды.
- Тиджэгъогъу абдзахэхэр Iогъу-шIэгъу шъумы шIых, 
шъуисакъыныгъи къыщышъумыгъакI,- Филипсон генералым изабытмэ афегъэпытэ.
"Типыймэ шъуапымылъ, орэдыр къыхажъудз, шъуигъогу ежъугъэхъу!" - тыдэкIи щызэхэпхырэ забыт 
унашъомэ дзэ зекIо орэдыр къапэджэжьы. Мыекъопэ 
пытапIэм къыщыкIэдзагъэу Хьаджэхъу уцупIэм щыкIэкIыжьэу хымэ орэд макъэм зэлъештэ, Къужъыпс тIуакIэ 
дэтэкъогъэ абдзэхэ чылагъохэми, нахь чыжьэхэми анэсы.
Гъозэрыплъ еолIэжьырэ тIуакIэр зэлъызыIыгъ урысыдзэ 
жъугъэм Мыхьамэт-Амин наибыр гукIэ ашъхьэрыбыбыкIи, 
Барятинскэм идзэ зыщызэорэ Дагъыстан ибыбагъ, Щамилэ 
зыдэс Гуниб чылэми гукIэ нэси, непэрэм фэдэу джыри 
зэупчIыжьыгъ: "Ярэби, хэт сигъэшIэн ащ щыхъурэр? 
Зыгъэпыт, синахьыжъ Iуш, сыппэчыжьэми, гукIэ сыпкIыгъу, 

--- Page 14 ---

Алахьэм ынэшIу къытщифэн, тыкъиухъумэн. Ау, джа 
къэбар къызэрэпфязгъэхьыгъагъэу, Черкесми щышIоп, 
джаурыдзэр къыратэкъулIэ…"
- Абдзахэхэр! - наибым игупшысэ мышIу-зэпеохэр 
зэхихыгъэ фэдэу, Бырдж Хьасанэ икIэрэхъо къипхъотыгъэкIэ дэуаезэ, къыхэкуукIыгъ.- ЧIыпIэ къин тифагъэми, 
Алахьэр тигъус, гукIодыгъо щыIэп!
- Ора сэIо, Бырджыр, зикIэрахъо зыфэмыIэ жэжьырэр...- къегый-къесэмэркъэуми умышIэнэу МыхьамэтАмин щхыпцIызэ, шым къызепсыхым, игъусэхэми яонэгумэ 
закъыратэкъохыгъ.- КIэрэ хъо закъокIэ, Хьасан, мо 
джаурыдзэ мацIэм зи пфе шIэшъунэп, зыгорэм егупшысэгъэн фае. Елбэт абдзэхэ зэхэгущыIэжьым игъо къэсыгъэкIэ сенэгуе.
- Филипсон инэралым къытфыриIэ гухэлъ шъы пкъэр 
зэдгъэшIэгъагъэмэ дэгъугъэ...- ылъэгъурэм фэ гуитIоу 
Афэмгъот Мэрэтыкъо къыIуагъ.
- Ахэмэ ягухэлъ нафэ...- Даур Бжьэц дыреплъэкIзэ 
гъумыгъуи, нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ урысыдзэм кIэнэ кIэжьыгъ: - Модэ мохэмэ яорэд къэIуакIэ, тиабдзэхэ пчыпэхэр 
тфыкIагъэлъыкIы…
- НекIох, тынэ дгъэбалэу, ттхьакIумэ IуядгъэлэжьыкIэу 
сыд ишIуагъ джаурмэ тяплъ-тядэIукIэ. Тэ Iофыбэ къытпыщылъ...- Мыхьамэт-Амин зэрэщымытыгъэу ыпкъ къехьылъэкIызэ шэсыжьыгъэ, шыхэр тIэкIу хагъэлъэхъукIыгъэу, 
исэмэгубгъукIэ къыгот Бырджым риIуагъ: - Хэсэшъхьэ 
лIышъхьэхэр, Хьасан, мэфищ пIалъэкIэ, хьау уфыкIэхьанэп, 
мэфитфкIэ садэжь къэбгъэшэсынхэу упшъэ къесэлъхьэ. 
Шъо, Мэрэтыкъорэ Бжьэцрэ, чылэгъо мухътархэр лIышъхьэ 
зэхэсыгъор зыщытыухыщт мафэм ехъулIэу къэшъуугъоих,- 
ыуж ит шыуитIумэ къафызэриIокIыгъ.
- Хэсэшъхьэ зэхэсыгъор, наиб, мэфитфыкIэ шъуфэухына? - Бжьэц къэупчIагъ.
- Ар хэт ышIэра?.. ШъушIэрэба абдзахэхэр тызэрэгъэдэIогъуаехэр… Зэо Iофыгъохэр зэшIохыгъошIухэп, 
джаурхэри гъэрэзэгъошIухэп. Мухътархэр къытэжэх тIомэ, 
нахь зэгурыIогъошIу тыхъунба?..- ЕтIанэ наибыр 
иухъумакIомэ япащэ еджагъ: - Мэрзэбэч! О пчыхьашъхьэ 
щегъэжьагъэу тигъозэрыплъхэр Хьаджэхъу тхышъхьэхэм 
ащыгъэплъырых. Абдзэхэ тIуакIэ диз урысыдзэм нахьи 

--- Page 15 ---

къушъхьэ мэзхэм ащалъэгъугъэ, пчэдыжь нэс шъхьэгугъу 
хэзыдзэгъэ шыу купхэр зэрэнахь шIоIофхэр къызхимыгъэщэу наибыр Бырдж Хьасанэ еIушъэшъагъ: - Джаурыдзэм 
игухэлъ шъыпкъэр зэтымыгъашIэу, Хьасан, абдзэхэ 
хэгъэгур дгъэбырсырынэп.
- ТIэ зэтедзагъэу къытэкIурэ хымадзэм тежэн-тыщысынри къекIурэп, наиб.
- Ары, ары,- тIэкIу тыригъашIи, наибым джэуап 
къытыжьыгъ,- ау щытми, КъурIан гъэзэгъу чэщ-мэфищ 
пIалъэ сищыкIагъ. Шъори ащ нэс хэсэ лIышъхьэмэ зырыззырызэу заIужъугъэкIэн, жъугъэсамбырыных, хьазырхэуи 
щыжъугъэсыных.- Джы ауж ит игъусэмэ зэхаригъэхэу 
къыIуагъэм къыпидзэжьыгъ: - Даур Бжьэц къызфысэупчIыгъэ мэфитф пIалъэр, сегупшысэжьыгъэшъ, мэкIаIо 
хъущт. Сыд, Афэмыгъотыр, о ащ къепIуалIэрэр?
- О къызэрыпIу, Мыхьамэт-Амин,- наибыр къызэреупчIыжьыгъэр шIодаушэу Афэмгъот Мэрэтыкъо иджэуап 
кIэкIы.
- Аущтэу шъоIомэ, джащ тетэубытэ…- "Ярэби, сыд 
шъуIуа талъэныкъо Дагъыстан щыкъэбарыр?.." - ренэу 
зыгъэгумэкIырэм джыри Мыхьамэт-Амин емыгупшысэн 
ылъэкIыгъэп.
Наибыр ичылэ нэсыжьынкIэ зы тхышъхьэ ехыгъодэкIыгъу нахь къэмынэжьыгъагъэми, ечэнд нэмазыр шыу 
купым блимыгъэкIэу псынэкIэчъ горэм дэжь щишIыгъ. 
Тхышъхьэ рекIокIыкIэ сыхьатныкъом къехъу кIуагъэхэу 
адрэ тхышъхьэ гъэхъунэм Мыхьамэт-Амин ичылэ къыщылъэгъуагъ, иунэ дэжь щызэхэт шыухэри лъэсхэри 
зелъэгъухэм, гукIэ зэупчIыжьыгъ: "Сыд джы мохэмэ 
ясIощтыр?.." Ау ариIон ыгъотыгъ:
- Сицыхьэ зытелъ, шIошъхъуныгъэ зыфысиIэ абдзэхэ 
лIыбланэхэр, гурэ псэрэкIэ тызэрэшIэзэ, шъу къызыфызэрэугъоигъэмкIэ, Алахьэр разэ къышъуфэхъу, сышъуфэраз. ГукIодыгъо щыIэп, тичIыгу тытет, тиуашъо ташъхьагъ, 
шъукъызэрыкIыгъэ унагъохэр, шъукъызыхэкIыгъэ лIакъохэр 
жъугъэрэхьатых, тызиIэмыр Алахьышхор тигъусэ, тикъотэгъу-гугъапI, Ар къызытэджэщт сыхьатым тыфэплъырын, 
Ащ иIорэ ишIэрэ хэмылъэу тызыфиушэтырэ джаурыдзэм 
зы лъэбэкъукIи шъуемыкIу.

--- Page 16 ---

Къэбарыр лъэкъуабэ зэраIоу, наибыр зажэщтыгъэ 
къэбар закъор шыу зэIэпыхкIэ Дагъыстан къыфичъи, 
Абдзахэ къызыфыщепсыхым, зэхихыгъэ гуихым тIэкIу 
шIагъэу фэхьазырыгъэти, Тхьэ елъэIуи, ежьыми зыкъыригъэубытыжьызэ, гукIэ Щамил шыихъым фиIуагъ: 
"Угъэрми, упсаумэ ары… Аущтэу хъунэу узилIыкIо Алахь 
закъом ыухыгъэти, аущтэу хъугъэ, ори сэри тыдэ тыщыIэми, 
Ащ тызыщигъэгъупшэнэп, ынэшIу къытщифэн, тыкъиухъумэн". ЕтIанэ ыжэкIэ шIуцIэ кIырмэ ыIэгушъохэр 
аригъэчъэжьыхи, гъогу техьажьыщт шыум еупчIыжьыгъ:
- КъызэрэпIуагъэмкIэ, Алахьэм илIыкIо Урысыем 
ащэ?..
- Ары, пчэдыжь Прочнэ Окоп дэжь сиаужырэ нэплъэгъу 
Алахьэм илIыкIо щесхыжьыгъ. Хьау, наиб, егъэзыгъэ Iофи, 
шъхьэкIоехи ащ еслъэгъулIагъэп. Анахь кухъэренэ шъэбэ 
зэблэхъукIэ ащэ, ишъуз гъэшIогъэ Шуанэти игъус. Урыс 
шыу шъэныкъо зырыз, гъогубгъумэ ащыфэплъырхэрэм 
афэшъхьафэу, апэкIи аужкIи ит. Гъэр Iоф иIэу ащ сыхаплъэрэп.
- Аущтэу щытмэ, дэгъу...- Мыхьамэт-Амин къыIуи, 
заулэрэ щысыгъэу, мэкъэ Iужъу къефэхыгъэкIэ игущыIэ 
къыпигъэхъожьыгъ: - УичIыгу уращэу, уиуашъо учIащэу, 
уилъэпкъэгъумэ уахащэу, узыIэкIэ фагъэмэ уагъэшIо жьыкIэ, 
сыд ишIогъэжь?.. Адэ джары тидунэе хьаф зэрэгъэпсыгъэр…
Хэт ышIэра тэри къытэхъулIэщтыр?..- "СакъыфэзгъэкIуагъэм икъэбар абдзахэмэ зызэхахыкIэ, сыдэу зыкъысфашIыщта?.." - гукIэ зэупчIыжьи, иухъумэкIо нахьыжъ 
еджагъ: - Мыдэ, Мэрзэбэч, шыуитIу горэ зэгъэгъуси, 
нычэпэ гъогу шъэфкIэ тихьакIэ Лабэ зэпырышъущыжь.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм Абдзэхэ хасэм илIышъхьэ 
зэхэсыгъоу агъэнэфэгъагъэр нахь пIэлъэ благъэкIэ 
зэблихъужьыгъэу, зызыфебгъэукIыхьан Iофэп къытпыщылъыр ыIозэ, наибыр къыдэтэджыжьыгъ. Хасэм 
ыпашъхьэ ихьаным ыпэкIэ, "уимылъэпкъэгъумэ, хэт ышIэра 
мохэр, тыжъугъэпцIагъэр къытфадзызэ, зыкъытфырахымэ, пшъхьэ зыдэпхьыжьыщтыр пшIэ мэ нахьышIу" 
зэриIожьызэ, Хьаджэхъу зыIуз гъэпытыхьэрэ урысыдзэм 
ипэщэ Филипсон генералым зызэрэIуигъэкIэщт шIыкIэм 
егупшысагъ. Ау урыс генералым шъэфкIэ изакъоу 
зыIуигъэкIэнри, ежь ышъхьэкIэ хэкIыпIэ зэзэгъ дишIыныри 

--- Page 17 ---

къыригъэкIурэп. Гъусэ горэ зыфишIымэ, нэбгыритIу яшъэф 
ящэнэрэмкIэ шъэфыжьэпышъ, ар абдзахэмэ зызэхахыкIэ, 
къы зэрэфамыгъэгъущтыр ешIэ. Къэрэбгъагъэ елбэтыкIэ 
ышъхьэ ахэмэ ахихыжьынри зэрипэсыжьрэп.
"Адэ Щамил шыихъым къехъулIагъэр нахьы шIуа?..- 
Мыхьамэт-Амин наибым ышъхьэ къелъадэ.- Хьау, 
сыумысырэп, ау зипэщэгъэ пстэуми ащ гушIу фыряIагъэу 
сIомэ, зысэгъэпцIэжьы. "Джаурмэ гъэ рэу заритыным 
ычIыпIэкIэ япчыпэ ыбгъэ хэлъэу идунай ыхъожьыгъагъэмэ, 
лIыгъагъэ" зыIонхэр къы зэрэкъокIыщтхэри сэшIэ… Ау 
заом нахьи анахь мамыр дэири нахьышIу. АбдзахэхэмкIэ 
хэкIыпIэ тимыIэнэуи? БгъуитIумкIи тифедэхэр къыдэтлъытэхэзэ, тызэшIумэ? Сыд фэдэщтха ахэр? Урысыем IашэкIэ 
тызэриштэрэм теуцолIэнэу; джаурыдзэр абдзэхэ 
къушъхьэмэ къахэмыхьанэу; абдзахэмэ яегъэшIэрэ хэбзэзэхэтыкIэхэр зэщамыгъэкъонэу; ябыслъымэн дин яIоф 
хамылъхьанэу; щэн-щэфыжьыр лъэныкъуитIумкIи 
зэдыряIэнэу; тикIэлакIэхэр ядзэ амыщэнхэу… Сыд джыри? 
Уегупшысэмэ, узэзгъэшIущт нэмыкI амалхэри къыкъокIыщтых. Ау урысхэм а пстэур ящыкIагъа? Хэта ащ фэдэ 
зэзэгъыныгъэ зыдэтшIыщтыр? Филипсон инэралыр ара, 
хьауми Кавказым къэкIощт урыс пачъыхьэр ара? СэркIэ 
тIури зы. ИлъэсипшIым къыкIоцI ерагъэу зызэзгъэштагъэхэ 
абдзахэхэм мамырэу сшъхьэ ахэсэрэхыжьи, нэмыкI 
сыфаеп… Джыдэдэм сэ ахэмэ сахэкIошъыкIыжьын 
слъэкIыщт. Ау "псэр ащэ, напэр ащэфы" зыIорэ адыгэхэр 
сыд гущыIэкIэ етIанэ къыстегущыIэжьыщтых?.. ТIумкIи 
сыкъабзэу ахэмэ сахэкIыжьыгъэмэ дэгъугъэ. Ар къыздэхъугъэмэ…" - наибым игупшысэ зэпеохэр унэм къыфихьагъэхэ 
Бырдж Хьасанрэ Даур Бжьэцрэ зэпагъэугъэх.
- Шъукъеблагъ, сэлам алейкум, синыбджэгъу 
лъапIэхэр,- ишъорышIыгъэ-нэгушIуагъэкIэ игумы шIугъэ 
къызхимыгъэщэу наибыр ипчэдыжь хьакIэмэ къапэ гъокIыгъ,- шъукъэтIыс, моу джыдэдэм сыгу шъу къыпылъэдэгъагъ, Афэмгъотыр шъуигъусэпи адэ, Хьасанбый?
- О алейкум сэлам, зипчэдыжьышIу нэшIукIэ дунаим 
Алахьэм хигъэплъэн, наиб,- и "Хьасанбыигъэ" джы 
зыфытеIункIэгъэ, тырку къэIуакIэкIэ ыцIэ "бый" зыфыпагъэхъожьыгъэ Бырдж Хьасанэ къыIуи, бы сымым 
есэмэркъэужьыгъ: - Адыгэмэ зэраIоу, тып чэдыжь щэтэшх 

--- Page 18 ---

хьакIэп тэ, моу Къужъыпс кIэй абдзэхэ чылагъохэмкIэ 
тежьагъэу уихэгъуашъхьэ тыблэкIыти, тихэсэ лIышъхьэмэ 
язэфэс рыкIорэм кIэкIэу ухэдгъэдэIонэу, узэдгъэлъэгъуныри 
дыхэтыжьэу, тыкъыпфихьагъ.
- Сышъулъэгъу зэрэшъушIоигъор шъуиапэрэ гущыIэкIэ 
къежъугъэжьэгъагъэмэ, сыгу нахь шъу щэфыщтыгъэ,- 
наибри къясэмэркъэужьыгъ,- ау узыфыщыIэгъэ цIыфмэ 
уащыгъупшэжьын нахьи загъорэ агу укъэкIыжьыныр 
зымыуасэ щыIэп. Тхьа шъуегъэпсэу, Алахьэр разэ къышъуфэхъу, сэри джащ фэдэ фыщытыкI къышъуфысиIэр. 
Ау щай стыр псыцу щэтэ Iужъурэ хьалыгъу гъэжъэгъакIэрэ 
игъусэхэу шъуешъогъагъэмэ, дэгъугъэ. ШъуфыкIэмыхьащтэу шъоIомэ, шъукъызэрэслъихьагъэмкIи тхьашъуегъэпсэу, бэрэчэт босын, сыкъышъодэIу.
- Хэсашъхьэм хэтхэм, зэкI пIоми хъунэу, макъэ 
ядгъэIугъэу тэIо,- Бырджым игущыIэ къы пидзэжьыгъ,- 
гущыIэгъу тызыфэхъугъэ пэпчъ "шъуиIо - тиIо, шъуишIэ - 
тишIэ" аIо.
- УиIо зэхэплъхьаныр, зэдебгъэштэныр дэгъу, 
насыпыгъ.- Мыхьамэт-Амин наибым ижэшIуагъэкIэ 
ихьакIэмэ ауж зыкъыригъэнагъэп, Iофынчъэ-дэлъы нчъэу 
ежьыри зэрэщымысыр афыпигъэхъожьыгъ.- Сэри мы 
мафэхэм тиабдзэхэ Iофхэм агъэгумэкIырэ цIыфыбэ 
къысэолIагъ, упчIэ-джэуапэгъу тызэфэхъугъ. Сыд шъуIуа 
Тубэ абдзэхэ лъэныкъомкIэ щыкъэбарыр?
- Афэмгъотыр а лъэныкъом дгъэкIуагъэ…- Бырджым 
джэуап къытыжьи, щхыпцIызэ, къыхигъэ хъожьыгъ: - Тубэ 
абдзэхэ езэрэмыгъэхь шхончъэмэ ащ рагъэщэчырэм Алахь 
зизакъор ары щыгъуазэр.
- Алахьэм къынэуж сэри ар сэшIэ,- Даур Бжьэц къыIуи, 
ышIэрэр щхызэ къыушъхьафыжьыгъ: - "ТалъэныкъокIэ 
джаурыдзэр къэшъумыгъакIу. Шъуа зыпыримыкъукIэ, 
ахэмэ шъузэрязэон фэягъэр тэ къышъодгъэлъэгъущт" 
къытаIо.
- Сыдэу тшIын,- Бырдж Хьасанэ ыгу къызэри фызыгъэр 
зыхиушъэфэжьызэ, къыIуагъ,- джары тэ адыгэхэм тызэрэгъэпсыгъэр… Тыкъызыкъонэн хэ гъэгу тимыIэу адыгэ 
лъэпкъхэм зырыз-зырызэу зызэкъуятэгъэуты…
- Ар зидагъор, зимафэ мэфишъэкIэ Алахьэм зыфигъэбэгъон Хьасанбый, адыгэмэ язакъокIэ огугъа? - МыхьамэтАмини ыгу къызэрэузыгъэр къызыхимыгъэщэу къызыфагъэкIогъэ абдзахэхэм яхэгъэгу гъэпсынырэ языкIыныгъэзэгурыIоныгъэрэ зэрафыкIамыгъэхьагъэр шIошъхьакIоу 
къэупчIи, джэуап къытыжьыгъ.- Дагъыстани джащ фэдэ 
лъэпкъ зэмызэгъыныгъэхэм уащыIокIэ. Ау, джаурмэ сыдэу 
зыкъытфашIыми, гукIодыгъом зеттынэп. Алахьэм ынэшIу 
къытщифэн, тыкъиухъумэн. 
Зэмыжэгъэ пчэдыжь хьакIэхэр икъэлапчъэ джыри 
IукIыжьыгъагъэхэп мэзахэ зэрэхъоу Филипсон генералым 
зызэрэIуигъэкIэщтым Мыхьамэт-Аминэ егупшысэу 
зырегъажьэм. Зипэщэ абдзахэхэм ацIэкIэп, ежь ышъхьэ 
закъо ыцIэкIэ ары. Зыкъышъосэты, сыкъыжъугохьэ 
ариIонэуи? Хьау, ар къумалыгъ, аущтэу зызекIокIэ, 
нэмыкIхэр хэгъэкIи, ежь шъыпкъэр сыдынэкIэ зэплъыжьыщта? Аужыпкъэм илъэсипшIыкIэ зыфэбэнэгъэ 
лъыгъэчъэ Iофыр хьаулые ышIынышъ, джаур гъэрыгъэр 
къызыфихьыжьынэуи? Угъэрын нахьи, адыгэмэ зэраIоу, 
уицаци мыплъэу уили жъагъэу зэшIуныгъэм иIэшIугъэ 
зэпыщыт бгъуитIум зэхябгъашIэмэ нахьышIуба?.. ЧIыпIэ 
къин абдзахэхэр ифагъэх, илъэсипшI пчъагъэрэ адыгэчIым 
щызаорэ пачъыхьадзэхэри уцуагъэх. Зэпыщыт лъэныкъуитIур зэзгъэшIущт амалмэ ягупшысэзэ, зыIитIу ыкIыбыкIэ 
щызэтелъ Мыхьамэт-Аминэ джэхэшъогур рекIукIы, 
шъхьаныгъупчъэм Iохьэ IокIыжьы. МэтIысыжьышъ, шъхьэм 
къыфихьэгъэ гупшысэхэр арапыбзэкIэ тхылъыпIэм 
регъэкIух.

--- Page 19 ---


ЯТIОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 20 ---

Чэпэзэхэогъумэ адэжь Мыхьамэт-Амин наибым 
Мэрзэбэч къаригъащи, риIуагъ:
- Сиш тезгъэкIухьащтышъ, къэгъэхьазыр. ТитIущт, 
нэмыкI тищыкIэгъэщтэп.
Гъэмэфэ мафэм сыд икIыхьагъэми, къушъхьэм ар 
сыдигъуи щыкIэкI. Тыгъэр ошъочапэм зэрэкъуахьэу абдзэхэ дунаир къэумэзэхыгъ, шылъэбжъэ макъэ хэри нахь 
къэудэгугъэхэ фэдэу хъугъэх. ШIуцIэгъо шъэфым чIылъэр 

--- Page 21 ---

зэлъештэ. Чылэ хэгъуашъхьэм текIхи, Хьаджэхъу тхышъхьэм 
екIухэ зэхъум, наибым шы лъэбэкъу зытIущкIэ ыуж итыгъэ 
Мэрзэбэч къыIуагъ:
- ЗишIушIэ Алахьэм абдзахэмэ афигъэбэгъон наиб, 
хэгъуашъхьэм тикIыгъащ, мо лъэныкъор уаимэп.
- Ощынэмэ, сауж уимытэу къызгоуцу.
- Сыкъызэрэбготыр зыгорэм къылъэгъумэ, къыригъэкIунэп…
- Шъукъэуцу, хэт шъущыщ? - къэзэкъ шыу щырыщ 
абдзэхэ шыуитIумэ апэкIи аужкIи къиуцуагъэх.
- Сэ сы Асиялов Мыхьамэт-Амин, мыр сигъус, бырсыр 
къысэшъумышIылIэу шъуигенерал Филипсон дэжь 
сынэжъугъэс,- гумэкIыгъо гори ымакъэ къыхэмыщэу 
урысыбзэ зэкIукIэ наибым къапэуцугъэмэ ариIуагъ. 
Филипсон генералым жьэу гъолъыжьыныр, нэ фылъым 
къыдэтэджыныр ишэныгъэти, ищазымэ ординарцэм 
щихыжьызэ, зэмыжахэщтыгъэм ыцIэ ошIэ-дэмышIэу 
къызыраIом, ышIошъ мыхъоу къэупчIагъ:
- Хэт шъуIуагъа?.. Шъухэукъуагъэмэ шIэ?.. 
- Хьау, Ваше превосходительство, тыхэукъуагъэп,- 
къэбарыр къыфэзыхьыгъэ Сердюков штабс-капитаным 
джэуап къытыжьыгъ,- абдзахэмэ япэщэ Асиялов МыхьамэтАмин наибыр ары, къыпIукIэ шIоигъу.
- Джыдэд, шъуемыпэгэкIэу хьакIэ пэгъокIыкIэ модрэ 
унэм ишъущ.- Филипсон генерал пкъышхом псынкIэу 
зифэпэжьи, нэтIэ зэндэ шъуамбгъом фыжь зыхидзэгъэ 
нэкIэпэ Iужъур рищэкIыгъ, бгъуитIумкIэ къелэлэхырэ пэкIэ 
кIыр къуапэмэ IэхъомбитIукIэ атеIагъ. Чэщ хьакIэм зэрэIукIэщтым дэмыгузажъоу, ежь-ежьырэу къысфэкIуагъэмэ 
къысэрэж ыIозэ, джэхэшъогур заулэрэ рикIукIыгъ, 
шъхьаныгъупчъэ кIыб мэзахэм хаплъэу тIэкIурэ Iути, 
игъолъыжьыпIэ ихьагъу къыщежэщтыгъэ забытитIур ыуж 
итэу Мыхьамэт-Амин наибыр зэрыс унэм кIуагъэ, 
къыфэтэджыгъэ абдзэхэ пащэм чес рихи, зэтIысыжьхэм, 
къыIуагъ: - СыкъэдаIо, лъытэныгъэ зыфысиIэ наиб.
- ТитIо тизакъоу тызэдэгущыIэнэу сыфай,- МыхьамэтАмин наибым генералым риIуагъ. Филипсон ышъхьэ гъэсыс 
шIоигъоныгъэкIэ Сердюков штабс-капитанымрэ ащ игъусэ 
забытымрэ унэм икIыжьыхэ зэхъум, Мэрзэбэчи ахэм 
адикIыгъ. НэбгыритIур язакъоу къызызэкIэрэнэхэм, Асиялов 

--- Page 22 ---

наибым игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Орырэ сэрырэ, генерал, тызызэрэшIэрэр джырэпышъ, нэIосэ зэфэшIыжьыным 
тыхэхьанэп. Алахьэм ишIэ хэлъэу Дагъыстан щы хъугъэм 
сыщыгъуаз, ар Тхьэм ыухыгъэ Iофышъ, хэти изэгъэзэфэнэп. Ау сэ сшъхьэкIэ гъэр зышъозгъэшIынэу шъуадэжь 
сыкъэкIуагъэп, абдзахэхэмрэ шъорырэ тызэрэзэшIущт 
пшъэрылъэу си Алахьышхо спшъэ къырилъхьагъэм имамыр 
зэшIохын уадэжь сыкъищагъ. Ащ фыуиIэщт еплъыкIэр 
сшIэнэу сыфай. Ар кIыхьэ-лыхьэ тымышIыгъагъэмэ 
дэгъугъэ.
Абдзахэхэм япэщэ Мыхьамэт-Амин наибыр къы зыфэкIогъэ Iофыр Филипсон генералымкIэ ошIэ-дэ мышIэ 
къэбар гушIогъуагъэми, ыгу римыхьыгъэ гущыIэр къыубыти, "абдзахэхэр Урысыем зэрицIыф хэм ригъэуцолIэнхэм, 
пкIэ зимыIэ бэнэныр щаригъэ гъэтыным ычIыпIэкIэ 
"тызэшIущт" къытеIо, ау мы гущыIэр узэрэфаеу бгъэфедэн 
плъэкIыщт" гукIэ ыIозэ, джэуап къытыжьыгъ:
- Лъыгъэчъэ заор зэпызгъэун зылъэкIыщт зэ шIуныгъэр 
сыдигъокIи дэгъу, наиб. Ау тызэрэзэшIущт шIыкIэм 
тытегущыIэным ыпэкIэ ар сыд фэдэщта? Адрианополь 
мамыр зэзэгъыныгъэу Тыркуемрэ Урысыемрэ зэдашIыгъэм 
къызэрэдилъытэу черкесхэр тихэгъэгу зэрицIыфхэм илъэс 
щэкI тешIагъ1. Iашэр агъэтIылъынышъ, зэрэтицIыфхэм 
еуцолIэнхэшъ, мамыр щыIакIэкIэ къыддэпсэущтха? 
1 "…Урыс-тырку заор заух уж,- къыщетхы В.Н.Рябцевым 
итхылъэу "Черкесский вопрос, Олимпиада-2014 и политика 
Грузии на Кавказе" зыфиIорэм,- 1829-рэ илъэсым Урысыемрэ 
Тыркуемрэ зэдашIыгъэ Адрианополь мамыр зэзэгъыныгъэм 
къызэрэщиIорэмкIэ, адыгэ чIыгухэр Тыркуем Урысыем къыретых. 
Джар ишIыкIэу Тыркуем адыгэ чIыгухэр Урысыем "къыфегъэкIуатэх". Шъыпкъэ, а фэгъэкIотэныгъэм зы мэхьани иIагъэп. 
Сыда пIомэ, Европэм зэрэщаIощтыгъэу, ежь имыер ытынэу 
Тыркуер фитыгъэп. КъэпIопэн хъумэ, егъашIэми тыркухэр 
адыгэхэм ашъхьарытыгъэхэп, ахэр хэти фэпщылIыгъэхэп, 
шъхьафитхэу къахьыгъ. Ащ къыхэкIэу Урысыем ипачъыхьэ 
къафигъэуцугъэ хабзэм адыгэхэр езэгъыгъэхэп: 1830-рэ илъэсым, 
Петербург ихабзэ емыуцолIэгъэ адыгэхэм ячIыгу, Черкесием, 
пачъыхьадзэхэр къизэрэгъэбэнагъэх. Темыр Кавказым икъохьэпIэ 
лъэныкъо джыри зы зао къыщызэкIэблагъ. Ар тIэкIу кIуасэмэ, 
къызэкIэблэжьызэ, 1864-рэ илъэсым имай мазэ нэс кIуагъэ…"

--- Page 23 ---

- Мы чIыпIэм титIо нэмыкI зыщымысыкIэ, тIорэр 
тхылъыпIэм зытырамытхэкIэ, генерал, сэркIэ уиупчIэ джэуап 
къетыжьыгъошIу. ТызэшIущт зыфэсIуагъэм узэрэфаеу 
еплъ, шъузэрэфаеу жъугъэфедэ. Ау зэшIу ныгъэ тхылъыпIэ 
шъуазыфагу дэлъэу сэ мамырэу абдзахэмэ сакъыхэкIыжьынышъ, сыжъудэзэон гухэлъ къысфышъуимыIэу шIукIэ 
сыкъыжъугохьанэу сыфай.
- Аущтэу оIомэ, абдзахэхэр пфэгъэдэIощтхэмэ, наиб, 
уишъэф ахэмэ зэрятымыгъэшIэщтымкIэ забыт гущыIэ 
къыосэты. КъытэпхьылIагъэр мэхьанэшхо зиIэ Iофышъ, 
къыбдезгъаштэзэ, ар нахьышIоу зэрэзэшIотхыщтым 
тегупшысэн, джэуап къыоттыжьын.
- Джыри, генерал, къэсэIо: кIыхьэ-лыхьэ зызэб гъэшIын 
Iофэп мыр.
- КъапIо пшIоигъор къызгурыIуагъэми, наиб, сэщ нахь 
лIышхохэр Тифлис зэрэдэсхэри, ахэмэ анахь лIышхожьыри 
Санкт-Петербург зэрэдэсыри зыщымыгъэгъупш. ЕтIани 
тазфагу дэлъыщт тхы лъыпIэхэми Iоф адэшIэгъэн фае.
- Ащ фэдэ тхылъыпIэ сэ къэзгъэхьазырыгъ, Григорий 
Иванович,- Филипсон цыхьэшIэгъу къызфигъэхъузэ, ыцIэрэ 
ятэ ыцIэрэ къыриIуи, тхылъыпIэр ритыгъ,- мыщ шъори 
тэри тигъэрэзэнэу къысщэхъу.- ТIэкIу тыригъашIи, фыпигъэхъожьыгъ: - "Абдзахэхэр пфэгъэдэIощтхэмэ" зыфэпIуагъэмкIэ, генерал, зыхэ мыгъэукъу, сфэмышIэщтым сэ 
сырыгущыIэрэп. А тхылъыпIэм арапыбзэкIэ итыр шъо 
шъуиеплъыкIэщт, ащ тэ къытэзэгъыщтхэр хэжъугъэхъожьыгъэхэу урысыбзэкIэ къысIэкIэжъугъэхьэгъагъэхэмэ 
дэгъугъэ. Шъыпкъэ, ар сэ джыдэдэм сищыкIагъэп, 
неущмыкIэ зэфэзгъэсыщт Абдзэхэ хэсашъхьэмкIэ а пIыгъ 
тхылъыпIэм тешIыкIыгъэу сэ къызфэзгъэнагъэр икъущт.
- Мы тхылъыпIэм итхагъэм зыкъигъэшъыпкъэ жьыщтмэ, 
наиб, сэ салъэныкъокIэ зи къызытезгъэ нэщтэп, джа 
урысыбзэри сидзэ мыхъуркIэ къэсыу шыхьатыжьыгъэу 
мэфэ зытIущкIэ къыпIэкIэзгъэхьащт.
- Уапэ итхэм, генерал, яупчIыжь фаеми, гушIоных 
нахь, сыд аIон, а зыфэпIуагъэр къысIэкIэгъахьи, абдзэхэ 
амалынчъэхэм ячIыгу абгынэу тэ кIожьыных, сэ ахэр 
къышъозгъэшIущтых. Сыдрэ IофкIи салъэ ныкъокIэ тазыфагу дэтыщтыр сигъусэ-ухъумэкIо Мэрзэбэч арышъ, ащ 

--- Page 24 ---

шъуицыхьэ тежъугъэлъ. О уицыхьэшIэгъущтми ыцIэ сшIэнэу 
сыфай, генерал.
- Николай Петрович Сердюков штабс-капитаныр ары. 
МамыркIэ тиIоф зытыухыкIэ, наиб, тизэзэгъыныгъэ 
тхылъыпIэ нафэу титIуи тыкIэтхэжьыщт.
- Ар Алахьышхом ыухыгъэ Iофышъ, сыкIэтхэ жьыщт,- 
зэхихыгъэми, риIожьыгъэми рыразэу Мыхьамэт-Амин 
къэтэджыжьыгъ.
"Армэ узыфаер, Асиялов, сицыхьэ зытелъ сиу пчIэ 
иджэуап Тифлиси Санкт-Петербурги къысфырахыжьыфэ, 
тхылъыпIэ тхьапэм тептхэщт пстэури тезагъэшъ, Iашэм 
къыфэмыубытырэ абдзахэхэр ащ рызгъэIэсэных, етIанэ 
хъурэм теплъын…" - Филипсон генералыр IущхыпцIыкIызэ, зэмыжэгъэ чэщ хьакIэм кIэлъиIожьыгъ.
Мыхьамэт-Амин наибри зыдэгущыIэгъагъэм кIэнакIэ: 
"А зыпэкIэ къопитIу къемыдэIужьэу къе лэлэхырэм зыми 
фимыт фэдэу зыкъызэрэс фишIыгъэр... Тифлиси еупчIыжьыщт, Санкт-Петербурги шэс ыгъэчъэщт… ТыкъыошIущт 
къыуаIуагъэмэ, джаур, гушIо нахь, ар зыфэдэщтыр 
къысфызэхэмыфыжь, къэшъудзыхьэгъэ абдзахэхэр 
хэкIыпIэнчъэ-ама лынчъэх. Сэ сIорэм ахэр блэкIыщтхэп, ау 
кIодыпIэ чIыпIэм къисымынэхэу сахэкIыжьыгъагъэмэ, 
сыгукIэ сызэгъэныгъи, къэзгъэшIэгъэ илъэс шъэныкъом 
щыщ илъэсипшIыр ахэр ары зыфэзгъэIорышIагъэр. 
ЗэгъэшIуныгъэм сишъхьэфэшIугъэ дызесхьэзэ, абдзахэмэ 
сазэрэхэкIыжьырэр, си Алахь, къысфэгъэгъу, унэшIу 
къысщыф, сыкъэухъум, джа закъор ары сэ ахэмэ афэсшIэжьын слъэкIыщтыр…"
- Мы тыздэщыIагъэр, Мэрзэбэч, цIыф ышIэ хъущтэп, 
ар етIанэ абдзахэмэ къагурыIожьыщт, зэхэоха?
- Ары, наиб, ар етIанэ абдзахэхэм къыдгурыIожьыщт. 
Сынэшъу, сыдэгу, уиIо - сиIо, уишIэ - сишIэ.

--- Page 25 ---


ЯЩЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 26 ---

Гъэмэфэ пчэдыжьыпэм фабэр къыздихьыгъэми, 
къушъхьэм щыкIэпщырэ жьы чъыIэтагъэм ар зэхыуигъашIэрэп. КъызыкъокIыгъэ къушъхьэ шыгуфым фемыплъэкIыжьыгъэ тыгъэр абдзэхэ хасэм хэт лIышъхьэ 
тIокIиплIырэ бгъурэмрэ нэбгырэ шъитфым къехъурэ чылэ 
мухътархэмрэ зыщызэхэс гъэхъунэм иошъочапэ къыдэсые. 
Пщэф зэпытхъэфэ пIокIэ зырызхэр къохьэпIэ лъэныкъомкIэ 
къыщэлъагъох. Ахэр зэхэкIуашъэх, зэхэкIошъыжьых. 
Бжыхьэ благъэр зыхэIэгъэ мазэр зэмышъогъу-зэикI. Абдзэхэ дунаир дахэми, икъушъхьэ лъапэмэ урысыдзэр 
зэраIулъым игумэкIыгъо къыхэщы, цIыфмэ язакъоп, 
онэшмэ язэхэтыкIэ-гумэкIыкIи ар хэолъагъо.
- Филипсон инэралыр кIэгъожьыгъэмэ сшIэрэп, 
къэгужъо...- урысыдзэм илIыкIохэм якъэмыкIуакIэ 
ыгъапэзэ, Даур Бжьэц гъумыгъугъэ.
- Джыри сыхьатныкъо уахътэ щыI,- Мыхьамэт-Амин 
итыжьын сыхьат зэдэгъэпкI еплъызэ къы Iуагъ,- тизэзэгъыныгъэ Iоф тытегущыIэнэу зыщы тыублагъэм щегъэжьагъэу ахэмэ джэнджэш тыгу къырагъэхьагъэп. 
Тизэзэгъын къэзыушыхьатырэ тхы лъыпIэри урысыбзэмрэ 
арапыбзэмрэ арылъэу зыщытIогъэ уахътэм ехъулIэу 
къытфагъэхьыгъ, тэ ятхьылIагъэм щыщ гущыIи хагъэкIыгъэп, 
тыгъосэрэ абдзэхэ лIышъхьэ хасэм нэIуасэ зыщыфэтшIыгъ, 
щызэдэтштагъ. Къызэфэдгъэсыгъэхэ мухътархэри ащ 
щыгъуазэх. Къэнэжьыгъэр бгъуитIумкIи зэзэгъыныгъэр 
зэдэтштэнэу ары.
- Аущтэу оIомэ, наиб, дэгъу,- Бырдж Хьасанэ 
къыдыригъаштэзэ къыIуи, ицыхьэмышIыгъэкIэ къыухыжьыгъ,- ау ахэмэ непэ аIорэр неущ аIожьрэп.
- Ары, ары, джаурыгум непэ блэ зызэблехъу…- нахь 
къапэблагъэу щыт мухътар горэми къыIуагъ.
- ЦIыф щыIакIэр тэ зэрэтIо закIэу дунэе хьафым 
щыхъущтыгъэмэ, Хьасанбый, мы къытэхъулIэгъэ купыр 
къытэмыхъулIэныгъэкIи мэхъу,- мухътарым къыдзыгъэм 
наибым зыкъыригъэпхъотагъэми, зиIэжагъ, етIанэ зэпыугъо тIэкIукIэ, къыпэгъунэгъухэми къыпэчыжьэхэми 
зэхаригъэхэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Джаурыдзэм ипэщэ 
Филипсон инэралым дэтшIыщт зэзэгъыныгъэм тызиIэмыр 
Алахьэм иIорэ ишIэрэ хэмылъэу щытэпышъ, Ащ иIо 
тыблэкIынэп, ынэшIу къытщифэн, тыкъиухъумэн. Муары, 
урысхэм тыкъагъэпцIагъэп, къэкIох,- Филипсон генералыр 
зипэщэ шыу купыр къыздикIыщтыгъэ лъэныкъомкIэ ыгъэплъагъэх, яупчIыжьыгъ,- сыд тшIэщтыр, тапэгъокIыщта?

--- Page 27 ---

- ГушIу къытфызиIэ хьэкIагъэхэмэ, тапэгъокIы ны гъи...- 
Бырджыр гъумытIымыгъэ.- Ау IашэкIэ тыкъэзыуцухьагъэхэм 
тызэшIущт аIуагъэмэ, тиады гагъэ зыщыдгъэгъупшэнэп. 
Тапэмыгъочъэу, нахь къэблагъэхэмэ, шыу зытIущ 
пэгъокIыкIэ къызхэтщэных.
ШыуитIу зигъусэ Даур Бжьэц къэзэкъ шыумэ зэрапэгъокIырэр шIомыигъо дэдагъэми, къырапэсыгъэм 
идаушыгъэ ар щигъэгъупшэжьызэ, хьакIэхэр хэсэ утыгум 
къызыщырегъэпсыхыхэм, ионэш нахьыкIэ горэм рити, ежь 
зыщыщ лIэкъолъэшмэ ахэуцожьыгъ.
Брагъунэ Ислъам жэкIэ-пэкIэ тхъоплъым янэкIэ 
ышнахьыжъ тамбыехьэблэ мухътарым риIуагъ:
- Модэ, Гуфэс, мо инэралым ыпэкIэ къуапэхэр зэрэмыIорышIэхэр, ыIупшIакIэмэ аIуищэикIыгъэхэмэ 
хъущтыгъэба, тхьагъэбэгъон…
- Игъусэ къэзэкъхэри, тиадыгэ шъуашэхэмкIэ 
зыкъытфагъэкIэрэкIагъэу, зэрэнэпэнчъэ-мыукIытэ хэр…- 
къыгот Мэрзыхъое Бэчыр фэкъолIым ылъэ гъу  рэр ыгу 
темыфэу Гуфэс ычIыпIэкIэ джэуап къы тыжьыгъ,- къякIущтыгъэмэ, аферым ясIоныгъи… Ямые тишъошэ зэкIукIэ 
къытэрэджэгух…
- Тишъуашэ изакъуа, тичIыгуи тшIуаштэ нахь…- Бэчыр 
къыIуагъэмэ Гуфэси къапигъэхъожьыгъ.
- Шъуинасып шъуятэ Брагъунэ Мишкэ ижъы шъхьэ мы 
къыташIэрэ тхьамыкIагъохэр къызэ ри мылъэгъужьыгъэхэр...- джыри Бэчыр къымыIон ылъэкIыгъэп.
Мыхьамэт-Амин наибыр Филипсон генералым зы 
лъэбэкъукIэ къыкIэрыкIоти, мэкъэ чан теубытагъэкIэ 
абдзэхэ зэфэсым зыкъыфигъэзагъ:
- О джэмэхьат, Алахь лъагэу лъапIэр зыгу илъ Абдзэхэ 
хэгъэгум илIыкIохэр, шъукъэдаIу. Ори, Брагъунэ Ислъам, 
быслъымэныгу къабзэкIэ уятэ зыдигъэзэжьыгъэ Алахьэм 
идунаишIу джэнэт Iахьыл щыхъугъэ Мишкэ кIэрыпхыгъэ 
урыс бзэгумкIэ сэ адыгабзэкIэ къэсIощтхэр Филипсон 
инэралым, игъусэмэ къафызэпырыгъаз. Мы зэзэгъыныгъэ 
тхылъыпIитIум арытыр,- зыпашъхьэ ит хасэм регъэлъэгъу,- 
уры сыбзэкIи къурIаныбзэкIи тхыгъэх. Тыгъуаси непи ахэмэ 
нэIуасэ зафэтшIыгъ. Урысыдзэм ыцIэкIэ къыт фэкIуагъэхэмрэ 
тэрырэ мы зэзэгъыныгъэ тхьарыIор зэдэтштэнэу унашъо 
зэдэтшIыгъэшъ, ахэмэ арытыр зы гущыIэкIи зэтекIырэп. 

--- Page 28 ---

Тэ тикъабыл къурIаныбзэмкIэ тхыгъэр, Алахь зизакъом 
къысфишIыгъэ цыхьэр сэри шъори зэдатштэзэ, адыгабзэкIэ 
къышъуфызэсэдзэкIы, гуфэштэ самбыркIэ шъукъэдаIу,- 
Мыхьамэт-Амин наибым игущыIэхэр хасэм ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ахэт гъоуих зэпэджэжьымэ къыкIаIотыкIыжьы.
- Наиб, Алахьэм илIыкIо маф,- Цэй Хьатырбай 
(ШIуцIэжъкIи еджэщтыгъэх) лIы гъур пытэ лIэкъолъэшыр 
къэджагъ,- къурIаныбзэкIэ зэгъэкIугъэ зэзэгъыныгъэр 
абдзэхэ бзэгукIэ къытфызэпырыбгъэзэным ыпэкIэ упчIэ 
пфысиI. А тхылъыпIэр абдзахэхэм ятхьарыIо закъуа, хьауми 
мы къытфэкIуагъэхэм ащ фэдэ урыс тхьарыIуи аIыгъа?
УпчIэр зэратыгъэ наибым ычIыпIэкIэ ар Брагъунэ Ислъам 
зыфызэридзэкIыгъэ Филипсон генералыр зыхэтмэ къахэкIи, 
Мыхьамэт-Аминэ къыгоуцозэ, къыIуагъ:
- Тэ джырэкIэ, зиусхьан Цэир, къышъуфэтхьыгъэр 
сызипэщэ урысыдзэм итхьарыIу. ТызэупчIыжьыщтхэр 
чыжьэхэти, охътэ лые тедгъэшIэнэу тыфэягъэп. Ау ахэмэ 
яшIэ хэмылъэу тыпсэурэпышъ, сыд фэдэрэ зэшIуныгъи 
дэгъу аIозэ, къызэрэддырагъэштэщтым сехъырэхъышэрэп,- "урыс пачъыхьэм шъузэрицIыф ри хьаулыеу 
зыщэшъогъэгъупшэ" ежь гукIэ зыфы пигъэхъожьыгъ.
- Ащ узэремыджэнджэшырэр дэгъу, инэрал, ау 
Урысыем ипачъыхьэ ыIапэ зыкIэмыдзэгъэ зэзэ гъыныгъэр 
шIошъгъэхъугъуай. Ащыгъум джыри зы упчI. Щамил 
шыихъымкIэ къытэIугъэ къэбарыр шъыпкъа?
- Шъыпкъэ, ежьыри рыразэу, иунагъуи игъусэу 
Урысыем ащагъ.
- ГъэрыцIэ имыIэуи?..- Бэчыр къэбарым щыгъозагъэми, зэхихыгъэ "рэзагъэр" ыгъэшIагъозэ, джы 
Мыхьамэт-Аминэ еупчIыгъ: - Ащыгъум о сыдэущтэу 
ухъущт, наиб?
- Сэри, шъуишIэ хэлъэу, зыгорэу сыхъун, зимафэхэр 
Алахьэм мэфэшIухэмкIэ зыфигъэбэгъон Бэчыр, тинепэрэ 
зэшIуныгъ ары зэкIэми анахь Iофыр. Iизын къысэшъотмэ, 
Абдзэхэ хэгъэгум илIыкIохэр, мы тхылъыпIэм итым адыгэ 
бзэгукIэ шъущызгъэгъозэн, шъукъезэгъыщт-шъукъемызэгъыщтымэ шъоры фитыр, ау, шъукъысэдэIущтмэ, непэкIэ 
мыщ нэмыкI хэкIыпIэ тиIэп. КъохьэпIэ Шапсыгъэм щыхъухэри 
къыжъунэмысхэу щытхэпщтын… Арышъ, амалынчъэ 

--- Page 29 ---

чIыпIэ непэ тызифагъэкIэ, тызыфызэрэугъоигъэ зэзэгъыныгъэм шъущэсэгъэгъуазэ: 
"Тэ, абдзэхэ лъэпкъым имухътар-тхьаматэхэм, зэкIэ 
абдзахэхэм, лIэкъолъэшхэми, фэкъолIхэми, пщылIхэми 
тихабзэ тетэу Урысыем тыфэшъыпкъэнэу тхьарыIо тэшIы: 
пачъыхьашхом тыфэшъыпкъэу егъашIэми тырицIыфынэу, 
ащ ихабзэхэр дгъэцэкIэнхэу, ташъхьагъ къыригъэуцощт 
пащэхэм тафэIорышIэнэу; сыд фэдэрэ бзэджэн-хъункIэни 
Урысыем ишъолъыр щытымышIэнэу, ащ фэдэхэр зезыхьэхэрэм ямысагъэ елъытыгъэу агъэпщынэнхэм пае 
ташъхьагъ ит па щэм лъыдгъэIэсынхэу; къушъхьэчIэс лъэпкъ 
мыIо рышIэхэм урысмэ апэшIуекIоу зэрахьэрэ Iофыгъомэ 
тахэмылэжьэнэу, ахэмэ афэдэхэм тэ тичIыгухэри ащытыухъумэнэу; бзэджэшIэ цIыфхэр, шIу зыгу имылъхэр 
зыхэтымыгъэсынхэу; зышъхьэ къыхэзыхьэжьыгъэ урысхэр 
лъэтемытэу анахь къытпэблэгъэ урыс пащэм фэтщэжьынхэу. 
Мы тхьарыIор тшIы зэхъум, апшъэрэ чIыпIэ пащэм 
тицIыф лъэпкъ илъэIухэмрэ зыщыкIэхэрэмрэ щыдгъэгъозагъэти, Филипсон генералми мыхэр тхылъыпIэ тхыгъэкIэ 
къытихьылIагъ: абдзэхэ лъэ пкъым Урысые пачъыхьэм 
тхьарыIо зыфишIыкIэ, а тхьарыIом тетэу зэрэфэIорышIэщтхэр шъэо-аманат 14-кIэ къызиушыхьатыжьыкIэ, Филипсон 
инэралым иунашъокIэ пачъыхьэм ицIыфхэм къа фигъэнэфагъэхэр агъэфедэнхэ фитых; тибыслъымэн дин къытфэнэжьыщт, сыдыкIи тагъэохъущтэп; тащыщ горэ Чабэм кIо 
шIоигъомэ, Истамбул е нэмыкI быслъымэн чIыпIэ лъапIэхэм 
ащыщ къыхихыгъэмэ, изакъоми е иунагъо игъусэми, 
пэрыохъу фэхъущтхэп; абдзэхэ лъэпкъым хьакъулахь 
ытыщтэп, дзэми ащэщтэп, къэзэкъмэ афагъэдэщтэп; 
урысыдзэм къулыкъу щызыхьы зышIоигъохэ адыгэхэм 
фитныгъэ аратыщт, адрэ къулыкъушIэмэ афэдэу зэфагъэкIэ 
якъулыкъуи хагъэунэфыкIыщт; абдзэхэ лъэпкъым 
илIакъохэм фитныгъэу яIэхэр, ахэр зэрэзэтеутыгъэхэр 
зэрэщытыгъэхэу къэнэжьыщтых; абдзахэмэ ячIыгухэр 
ежьхэм яунэещтых, ащ щыщ чIыгу бзыгъи къэзэкъ чылэхэм 
аштэн фитэп; нэбгырэ пэпчъ хабзэкIэ иер Урысыем 
къеушыхьаты, къеухъумэ; егъашIэм абдзэхэ лъэпкъым 
зэрихэбзагъэу, лIэкъолъэшхэм япщылIхэр, фэкъолIхэри 
яехэу къэнэжьых; пщылIмэ ащыщ горэ зием IэкIэкIэу 
урысмэ адэжь зычъэкIэ, ыпкIэ хэмылъэу ар зиягъэм 

--- Page 30 ---

къыретыжьы; абдзэхэ лъэпкъым ишъолъыр ежь зэрищыкIагъэми, хабзэхэу яIэхэми адиштэу гъэIо рышIапIэхэр 
щызэхищэнхэу фитныгъэ раты, ахэмэ яшIыкIэ-гъэпсыкIэщтыр 
Кавказыдзэм ипэщэ шъхьаIэ ыгъэнэфэн фае; абдзэхэ 
лъэпкъыр зыгъэIорышIэщт урыс пэщэ хэушъхьафыкIыгъэр 
Мыекъуапэ щыпсэущт, а пащэр ары апшъэрэ пащэм 
ыпашъхьэ лъэпкъым илIыкIощтыр, ищыкIагъэхэр зэхэзыфыщтыр; абдза хэмэ яIофхэм ащ иIоф захилъхьащтыр 
зыгорэм къумалыгъэ зэрихьэмэ, е мытэрэзэу иIоф аIуагъэу 
зыгорэ къетхьаусхылIэмэ, е лъэпкъыр зыгъэIорышIэрэ 
мухътархэм ащыщхэр мыхъункIэ зекIохэмэ ары.
Мы тызкIэтхагъэм итыр абдзэхэ лъэпкъым ыцIэкIи, 
Тхьэм ыцIэкIи, Ащ илIыкIошхоу пегъымбар Мыхьамэтым 
ыцIэкIи, тхылъиплIэу Тхьэм къытфыригъэхыгъэхэ Инджылми, 
Тауратми, Забурми, КъурIанми ацIэкIи дгъэцэкIэнэу тхьарыIо тэшIы, ащ ышъхьагъ мамыр ерэт! Бисмиляхьи рахьмани 
рахьим. Амин".
- Мы тхылъыпIэм итэу адыгабзэкIэ къышъу фызэсыдзэкIыгъэр,- Мыхьамэт-Аминэ арапыбзэкIэ тхыгъэ 
тхылъыпIэр ыгъэсысызэ, арегъэлъэгъу,- абдзэхэ пстэуми 
ацIэкIэ хэгъэгу хасэм къедгъэблэгъэгъэ лIышъхьэхэр, 
чылэгъо мухътар-тхьаматэхэр, зыгу шIу нэмыкI имылъэу 
абдзэхэ зэфэс-гумэкIыгъом ежь-ежьырэу къэкIуагъэхэр, 
шъоштэмэ, тхьарыIо тэшIы шъуIозэ, щэ къыздыкIэшъуIотыкIыжь.
- Сыда зыкIэтымыштэщтыр, тыгу шъукъигущыIыкIыгъ,- ар къыIонэу наибым ыуIушыгъэ Афэмгъот 
Мэрэтыкъо къыхэкуукIыгъ, адыкIэ апэIудзыгъэ ежь фэдэ 
горэми къыдыригъэштагъ, зэрыразэмкIэ нэмыкI мухътари 
ащ къыпэджэжьыгъ, зы мэкъэ-лъакъи къызыхэмыIукIыщтыгъэ нэбгыришъэ пчъагъэми джы Iо-зэфэIожьыр 
къахэтэджагъ.
- Зэ, наиб, Алахьэм къытфигъэкIогъэ тхьамэтэ маф,- 
Гуфэс къэджагъ,- титхьарыIо зыштэщтмэ сэри сащыщ, 
урыс лъэныкъом ыштэхэрэр ыгъэцэкIэжьыщтхэмэ сшIэрэп 
нахь… Ау сызыгъэгумэкIырэ Iофыгъо горэмкIэ сыкъэупчIэщт. Непэрэ тхьарыIом фэдэ тхьарыIо тиадыгэ лъэпкъэгъу 
шапсыгъэхэми аштэщта?
- Брагъунэр! - Мэрзэбэч зыхэтмэ къахэгубжы кIыгъ.- 
ЗылъэкъуацIэ пхьырэ Брагъунэ Мишкэ укъимылъфыгъэми, 

--- Page 31 ---

узымыгъэпэн фаемэ зябгъэгъапэу сыдэу ащ уфэд! 
Шапсыгъэхэр тэ сыда зэрэтищыкIагъэ хэр, джы хэти ышъхьэ 
къызэриухъумэжьышъу… АIо рэр - Iо, ашIэрэр - шIэ.
- Мэрзэбэч фэкъолIыр! - Брагъунэ Гуфэс къы фадзыгъэм къызыбгыригъэугъ.- Наибым узэ риухъумэкIо 
нахьыжъым укъогушхукIызэ, тятэкIэ ауан сыкъэошIымэ, 
ухэукъо. Ащ сипIугъ, силэжьыгъ! Тилъэпкъэгъу шапсыгъэхэми уямыпэбжъау, ахэри тэ тфэдэхэу лъэпкъгъэкIод 
машIом пэIутых.
- Тэрэз, ушъыпкъаIу, сшынахьыкI,- щымыIэжь ятэ 
ыцIэ джы лъэкъуацIэкIэ зытырагъэнэгъэ Мэрзыхъое Бэчыр, 
лIы Iужъу зэкIоцIыушъагъэр, зыхэт купыр зэIуигъэзыкIызэ, 
пытэ-пытэу къахэкIи, Гуфэс къы гоуцуагъ.
ГущыIэ гуаомэ е къазэрэрыкIыщтыр къызгуры Iогъэ 
наибым зыIэпкъ-лъэпкъ джадэхэмкIэ зызгъэу пырэцыщтыгъэ 
иухъумакIо фигъэпытагъ:
- Щыгъэт, Мэрзэбэч! О, Гуфэс, шапсыгъэ къошмэ 
уазэрэфэгумэкIырэр, угу шIу зэрафилъыр къызгурэIо. 
Сэри ощ фэдэу ахэмэ сыл афэузы, тизакъопщтын, мы 
хэсакIохэми ар ягуузыщтын.- Нахь чыжьэу щытхэми 
зэхаригъэхэу Мыхьамэт-Амин наибым къыпегъэхъожьы: - 
Алахь лъапIэу лъагэу непэ тикъабылэу тызыфэIорышIэрэм 
селъэIу, сыщэгугъы шапсыгъэхэри тигъогу къыригъэкIонхэу. 
Амин, си Алахь! - наибым иаужырэ гущыIэхэмкIэ хэсэкIо 
быслъымэнхэм, Филипсон изэдзэкIэкIо Брагъунэ Ислъам 
зэрахэтыжьэу, гъэхъунэр зызэпагъэджэжьым, МыхьамэтАмин нахь заригъэлъэгъунэу къыфыIуа щэгъэ ионэш ешэси, 
тхьэрыIо тхылъыпIэр джыри ыгъэбыбатэзэ, яджагъ: - 
Абдзэхэ тхьарыIор шъо штэмэ, джа тызэрэзэзэгъыгъагъэу, 
ар щэ къыкIэ тэжъугъэIотыкIыжь.
- Ар тшIэным ыпэкIэ, наиб, сэри упчIитIу сиI,- Бэчыр 
мыгузажъоу мэкъэ Iужъу зэпыщыкIэ къыIуагъ.- А Инджыл, 
Таурат, сыда джыри ящэнэрэр, КъурIан лъапIэм 
фэшъхьафэу, зыцIэ къепIуагъэхэр зилIэужыгъохэр?
- Тауратыр, Инджылыр, Забурыр зыщыщхэмкIэ 
Мэрзыхъое Бэчыр фэкъолIыр къэупчIагъэшъ, джэмэхьат, 
къышъосэIо: ахэр чыристанмэ аIыгъ диным итхылъых, 
зэзэгъыныгъэ къыддэзышIырэ лъэныкъом итобэ-теIабэх,- 
"мыхэмэ абдзэхэ бырсыр къытамышIылIэзэ, яупчIэмэ кIэух 

--- Page 32 ---

афэшIыгъэн фае" Мыхьамэт-Амин гукIэ зыриIожьызэ, 
джэуап къытыжьыгъ.
- Армэ хъун… Урыс лъэныкъом ахэр икъэрар тобэтеIабэхэмэ, тэбгъэшIыщт тхьарыIор сикъабыл, наиб,- Бэчыр 
игущыIэ кIэух къыфишIыжьыгъ,- ятIонэрэ упчIэм игугъу 
къэсшIыжьырэп. Ау о пшъхьэ иIоф къырыкIощтымкIэ, 
Алахьэм къытипэсыгъэ тхьамэтэ маф, тимыгъапэу щытэпышъ, уигухэлъ тыщыбгъэгъозагъэмэ дэгъугъэ.
- ИлъэсипшI къинхэм ыIорэр тIоу, ышIэрэр тшIэу, 
тшхырэр къыддишхэу, быслъымэн дин лъапIэм тыфэзылэжьыгъэ, тигушIогъо макIи титхьамыкIэгъо мыухыжьи 
къыддэзыгощыгъэ тинаиб, титхьамэтэ мафэ, тэ тызэрэхъоуи 
хъун,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Бырдж Хьасанэ упчIэр 
зэратыгъэм ычIыпIэкIэ джэуап къытыжьыгъ.
- КъышъосIуагъи,- джыри онэгум зизгъэпы тыхьэгъэ 
Мыхьамэт-Амин зыфэягъэр зэхихыгъэти, иджэуап 
къыгъэпсынкIагъ,- шъоры нахь, сэ сыIофэп. Сэ тэ сыщыIэми, 
къин стелъми стемылъыми, Алахьэр сыгу илъэу сыпсэущт, 
шъо шъузэрэхъоу сэри сыхъун. Ау Алахь лъапIэу лъагэм 
идунэе хьаф къызфыригъэхыгъэ, абдзэхэ лIыбланэхэм 
сакъыфэзгъэкIогъэ Щамил шыихъым, къыздешъогъаштэмэ, 
ихьылъэ дэсIэтын-дэзгощынэу сыфэягъ. ЦIыфыбэр зэлъэIоу 
Ежь зыми емылъэIужьырэ ти Алахьышхо сэри шъори 
тыкъызэхихын, Ащ къытфиухэсыгъэр тикъабылэу тыпсэун. 
Джы тызиIэмыр Алахь зизакъор тыгу илъэу ыIуагъэр 
къыфэтыушыхьатыжьызэ, титхьарыIо тэжъугъаштэ.
Абдзэхэ тхьэрыIор зэлъыпытэу щэ къаIо зэхъум, ащ 
къыпыкIыгъэ макъэм къолэбзыумэ закъыригъэпхъотагъ, 
чъыг шъхьапэхэр зэлъигъэсысыгъэх, онэшхэм ащыщхэри 
ыгъэщыщыгъэх.
ПIэлъэ кIэкI зиIэ зэзэгъыныгъэпцIым ишъэф зышIэщтыгъэ Филипсон хэгъуашъхьэм изы щы жьы щтыгъэ адыгэ 
шыу купым хэтыгъэ Брагъунэ Ислъам сэлам генералым 
къырихыжьызэ, тхьагъэпцIэу къы риIуагъ:
- Урысыбзэр дэгъоу ошIэ… быслъымэныцIи уиI…- 
ЕтIанэ къесэмэркъэузэ, къыфыпигъэхъожьыгъ: - Уятэ 
Брагуновым фэдэхэу Абдзахэ къэчъагъэхэр къызэрэтэшъутыжьын фаери непэ шъуштэгъэ тхьа рыIом ит.
- Зидунай быслъымэнэу зыхъожьыгъэ Михаил Изотович 
тятэ фэдэу, генерал, абдзахэ хъужьыгъэхэу, шъукъызылъымыплъэжьыгъэхэ хъулъфыгъэхэми бзылъфыгъэхэми 
макIэп джыри къытхэсхэр, ау ахэр къышъуатыжьынхэп, 
къышъуатыжьыгъэхэкIи, къышъуфэкIожьынхэп...- ардэдэм 
Мэрзыхъое Бэчыр ыпIущтыгъэ урыс пшъэшъэ жъые НатНат ынэгу къыкIэуцуагъ, ежь ышнахьыжъ Гуфэс ыкъо 
ГъучIыпс зикъэщэгъуи ыгу къэкIыгъ.

--- Page 33 ---


ЯПЛIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 34 ---

Щай шъогъу уахътэм Тамбыехьаблэ ичылапшъэ-чылакIэ гъоу мэкъэ зэпэджэжьхэу къыщытэджыгъэхэм 
щаIорэр зы: "…Урысхэмрэ абдзахэхэмрэ лъыгъэчъэ зэозэдао зэдырямыIэжьынэу тхьарыIо мамыр зэдашIыгъ…", 
"…Урысыдзэр зэкIэкIожьы, тижъокIупIэ-хъупIэхэр къытфэнэжьых…", "…ТичIыгу къырагъэтIысхьагъэхэ къэзэкъ 
чылэхэри тхащыжьынхэуи аIуагъ…", "…Абдзахэ щымамыр, шъугушIу…", "…Алахь лъапIэу лъагэм къытфыригъэхыгъэ Мыхьамэт-Амин пегъэмбарэу джаурмэ тащызыухъумагъэм тхьауегъэпсэу етэжъугъаIу, къытшъхьэщыт 
зэпытынэу тежъугъэлъэIу…"
- Сыда сэIо мо гъоу жахъомэ аIорэр?..- гъунэгъу 
чылэм къикIыжьыгъэ Мэрзыхъое Бэчыр гъумыгъузэ, ионэш 
къепсыхыжьыгъ, зэрихэбзагъэу ипшъэшъэжъые къыпэгъочъыгъэпти, унэмкIэ джагъэ: - Тэ ущыIа, Нат-Нат, адэ 
укъыспэгъокIыгъэпи… Ей, Тазэмэ япхъу, ори тыдэ ухъугъа?.. 
Бэчыр хьаятэм зехьэм, пэщыпчъэ IухыгъэмкIэ зэхехы:
- А сипшъэшъэжъый, а си Нат-Натэ цIыкIу, умыгъ, 
ахэмэ Iаджи аIощт, олахьэ зыми уесымытын!.. Муары, 
уяти къэкIожьыгъ…
- Сыд сэIо шъуитIо къышъохъулIагъэр?..
- Зыжъугъэрэхьат шъуIозэ,- ишъуз Джанщыр ыбгъэ 
илъэс пшIыкIутф горэ зыныбжь пшъэшъэжъыер къычIимыутIупщэу лIым къыфидзыгъ,- тхьамыкIагъо тыхэшъудзагъ… Шъузыугъоигъэ наибри, ащ иджаур инэралри 
зыхэмыкIыжьынхэ бэлыхьэ Алахьэм хегъафэх. ШъуIорэшъушIэрэм шъуегупшысэ хъущтыгъэба, тхьагъэбэгъон…

--- Page 35 ---

- Абдзахэ мамыр иуцуагъ тэIошъ, тэ тэгушIо, Тазэмэ 
япхъу, о укъытэбгы, тыогъэмысэ.
- А Бэчыр, Алахьэм ерэмыд, сыобгына, уиунагъо 
мамыр илъыным, уисабый инасып плъэгъуным нахь 
гушIуагъо сыд щыIэн, ау тэ тиунагъокIэ ар сфэIощтэп…- 
янэрэ ыпхъурэ мэкъэ тIупщыгъэкIэ зэдырагъаштэзэ, джы 
гъыныр къыхадзагъ.
- Сыд хьадагъа сэIо къэшъуIэтыгъэр? - зэIуи гъэнэнхэм 
ычIыпIэкIэ афэгубжи, тIысыгъэ, етIанэ ишыукъамыщ 
уплIэкIагъэ ыIэмычIэ чIифызэзэ, нахь мэкъэ шъабэкIэ 
гъыхэрэм ариIуагъ: - Шъугу хэзгъэкIыгъэр, хэт щыщми, 
сэжъугъашIэ.
- Зэхэпхырэба, гъоумэ аIорэр?..
- А жахъомэ, "шъугушIу" аIоу тызэрэрагъэзырэм 
фэшъхьафэу, мыхъун аIорэп… Зэ, зэ...- "…талъэныкъо, 
адыгэ лъэныкъом къэчъагъэхэ урысхэр, хэти щэрэщ, 
орэхъулъфыгъ, орэбзылъфыгъ, яиныгъэ-цIыкIугъэ емылъытыгъэу, уасэ хэмылъэу зиехэм ятыжьыгъэн фаеу 
апшъэрэ абдзэхэ хасэм унашъо ышIыгъэшъ, ар зыми 
ыукъон фитэп…" - гущыIэхэр Бэчыр къылъэIэсых, зэхихыгъэр къеушыхьатыжьы: - Шъыпкъэ, хасэм щызэдэтштэгъэ 
унашъом ари щыщ…
- Тат, зыми сыкIощтэп! - Нат-Нат ыпкъ псыгъо ихыгъэкIэ 
янэ зыкъыIэкIехышъ, ятэ ыпшъэ зырешIэ.- Сямытыжь 
ахэмэ!
- Быяу, умыгъ, сипшъашъ. ГъэшIэгъона ащ фэдэ 
унашъо хасэм щашIыгъэмэ… Ар о къыохьылIагъэп… 
Хъулъфыгъэхэр, паIо зыщыгъ хъулъфыгъэхэр ары 
зыфэгъэхьыгъэхэр… Адыгэ лIыжъ къытхэхъухьажьыгъэу 
зидунай зыхъожьыгъэ Брагъунэ Мишкэ ыуж ащ фэдэхэр 
тичылэ дэсыжьхэп. О илъэситIуи уныбжьыгъэп уянэ 
ушъхьарысэу Фэрзэ Iушъо укъызыIусэгъуатэм.
- Ары, нынэ, ары, уятэ гущэ узыщыщмэ акIэупчIэзэ, 
шыплIэкIэ къэзэкъ къутырмэ уакъыщырихьакIыгъагъ 
шъхьае, зыми уимышIэу къычIэкIыгъ, "Нат-Нат" пIозэ, 
пцIэкIэ узэрэзэджэжьыщтыгъэр ары нахь, плъэкъуацIи 
тшIэрэп.
- Дэгъу зэрэшъумышIэрэр!...- ынэмэ акIэлъэкIыхьажьызэ, Нат-Нат къызыIуипхъотыгъ, етIанэ ошIэдэмышIэу къыухыжьыгъ: - Брагъунэ Ислъами икъэзэкъ 

--- Page 36 ---

лъэкъуацIэ ымышIэщтыгъэмэ нахьышIугъ, ыкъо Дзэпщи 
ары…
- Сыда аущтэу озгъаIорэр, сипшъашъ? - Бэчыр зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, ыпхъу еупчIи, ишъуз фы реплъэкIыжьыгъ.
- Ахэми, яти ыкъуи, паIо ащыгъ...- пшъэшъэжъыем 
къыIуи, янэ кIэрытIысхьажьыгъ.
- Ара зыфапIорэр...- Бэчыр ыгу къыпыузыкIыгъэ ми, 
къызхигъэщыгъэп, джау сыдми, ежь зэриIожьырэм фэдэу, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Брагъунэхэр армэ, Гуфэс нахьыжъ ри, Ислъам нахьыкIэри уакIэмыупчIэжьынэу адыгэ 
шъыпкъэх.- Зэпыугъо тIэкIу тыригъашIи, къыухыжьыгъ: - 
Зигугъу къэпшIыгъэ Дзэпщи, ащ ятэшым ыкъо ГъучIыпси 
зыпшъэ умыкIожьын адыгэ кIэлакIэх.
- Сэри сыадыгэ пшъашъ! - джы Нат-Нат къы пиупкIыгъ.
- Адэ ары, уадыгэ пшъашъ, Алахь зизакъом титхьамыкIагъэ къызэхишIыкIи, укъытитыгъ.- Джан щыр къыIуагъэм ыгу къызэхигъэхьажьи, къэгъыгъ.
- Ар джы егъэлыегъаIу, Тазэмэ япхъу, мыдэ шъуитIо 
шъущымысэу пчэдыжьышхэ горэ къысэшъупэс.
- Мары, джыдэд,- пшъэшъэжъыер къызыщылъэти, 
лэджэн-къубгъанымрэ IэплъэкIымрэ къыхьхи, ятэ ыIэмэ 
псы апырыригъэчъыгъ, зыригъэлъэкIыжьыгъ, етIанэ Iанэр 
ыпашъхьэ къыригъэуцозэ реIо,- мыфэбаим джэныкъо 
щаир сыдым ыгъэучъыIын, зэрэстырыбз, хьалыжъори 
нанэ чIиухъумэгъагъэти, зэрэфэбабз, хьарэ щатэри Iу жъубз, 
шхэ, тат, уихьалэл.
- Хьарэ пIуи? - Бэчыр зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, 
къыщытхъугъ: - Сыдэу дэгъоу ащ ыцIэ шъыпкъэ къепIуагъ.
- Пщыгъупшэжьыгъа, Бэчыр,- Джанщыри ар игопагъ,- 
типщ джари псыцум риIощтыгъэр.
- Тэтэжъи псыцу щатэ икIэсагъ,- янэрэ ятэрэ аIорэм 
пшъэшъэжъыеми зыхигъэныгъэп.
- Оры? - хьалыжъо фабэр щатэм хэзыфыхьэщты гъэ 
Бэчыр IущхыпцIыкIыгъ.
- Сэри сикIас ар!.. 
- Ащыгъум къэтIыси, хьэрэ щатэр къыздэшх.
- Хьау! - Нат-Нат къыкIэкуукIыгъ.- Нанэ ыдэ щтэп. 
Унагъом ихъулъфыгъэ гъомылэр ыцагэ дэхьаным пае 
изакъоу шхэн фае еIо. НекIо, нан, татэ тышъхьащыгъэкIи, 

--- Page 37 ---

гупсэфэу тэгъэгъашхэ. Джы шъуитIо къышъосIощтыр 
шъошIа? Нат-Нат къысэшъумыIоу НэфсэткIэ шъукъысадж.
Бэчыр лагъэм къырихыгъэ Iулъхьэр рилъхьажьи, "уянэ рэ уятэрэ къыпфаусыгъэ цIэр адыгацIэкIэ пфызэблэтхъужьыныр тэрэзэп" риIоным ычIыпIэкIэ ежьхэри чылэри 
зэреджэщтыгъэ урысыцIэу адыгацIэ хъужьыгъэм щытхъугъ:
- Хьау, сипшъашъ, аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп нахь, 
боу цIэ дахэ уиI. Нат-Натба уятэжъи къызэрэ уаджэщтыгъэр?
- Нат-Натэр сиIубыжъый ыIозэ, ыкокI сыригъэсыщтыгъэ, сшъхьэ Iэ къыщифэщтыгъэ.
- Ары, нынэ, ары, уятэжъ аущтэу къыуиIозэ, ыкIыб 
уилъэу укъырихьакIыщтыгъэ,- Джанщыри ыпхъу къыIуагъэр къыгъэшъыпкъэжьызэ, илI риIо кIыгъ: - Загъорэ 
Брагъунэ ГъучIыпс нэмыкIыцIэкIэ къызэреджэрэр арыщтын 
мыщ ыцIэ зэблихъунэу зыкIыфаер…
- СыдыцI Брагъунэ шъхьапаер типшъэшъэжъые 
къызэреджэнэу ышIэрэр? - Бэчыр губжыгъэу Iэнэ ныкъошхыр зыпэIуигъэкIотызэ, къэупчIагъ.
- А сшIэгущэрэп, Натым гущыIэ къэIогъуае горэ 
къыпегъэхъожьы…
- Ащ паеп, нан...- мэкъэ ефэхыгъэкIэ Нат-Нат къыIуи, 
Брагъунэ ГъучIыпсрэ ежьыррэ язакъо хъумэ къызэреджэрэр къыушъхьафыжьыгъ: - "Наташэ-Натала" ащ къызэрэсиIорэм изакъоп… Зэхэшъухыгъэба гъоумэ аIуагъэр…
- Зэхэоха, Тазэмэ япхъу, Нат-Нат ыIохэрэр? - шъузым 
зэрегыйрэм нахьи зэрэфэгубжырэр нахьыбэу Бэчыр 
къэупчIи, нахь гущыIэ шъабэкIэ ыпхъу къеушъыижьыгъ: - 
Ар зиIофыр орэп, сипшъашъ, сэры.
"Зэхэпхыгъа Брагъунэ Мишкэ икъорылъф ГъучIыпс 
нахь мыхъурэм пшъэшъэжъыем къыриIохэрэр?..- пчэдыжьышхэ Iанэм къыпэкIыжьыгъэ Бэчыр ионэш лъабжъэхэр ыуплъэкIухэзэ, зэупчIыжьы.- Сыд На таш-Натала ар? 
Нат-Натэр сятэ фиусыгъэу ары бэмэ къазэрашIошIырэр. 
Фэрзэ Iушъо къызыIосэгъуатэм, ыцIэкIэ сызеупчIым, НатНат къысиIуагъэти, тэри тиунагъокIэ ащ джары тызэреджагъэр. Джы ыпкъыкIэ зизычыгъэ пшъэшъэжъыем 
Наташэ-НаталэкIэ зыкъырагъэшIэжьынэу даублагъ… Адыгэ 
лъэныкъомкIэ къэчъэгъэ урысхэр зыехэм яттыжьын фэе 

--- Page 38 ---

унашъоу Филипсонрэ Абдзэхэ хасэмрэ зэдашIыгъэр ащ 
къыхэхьажьыгъ. Сыдигъуа Нат-Нат зыурысыгъэр? Ежьыр 
пакIо, тэри ар къэтшIэжьырэп… ЦIыфмэ абзэгу мэхъу, 
пщыгъупшэжьыгъэри угу къагъэкIыжьыщт, пцIыри пшIошъ 
агъэхъущт...- Бэчыр къышъхьэрыогъэ гопэгъум тыгъэопIэ 
къакъыр натIэм кIэригъэтIысхьагъ.- Сэри неп-неущ сIозэ, 
пшъэшъэжъыем янэ тхьамыкIэ зыщычIэслъхьэгъэ чъыгаем 
мыгъэ сыкъокIыгъэп. Мэфэ псэур сапэ илъэу сыда сызыфыщысыр, сиши тезгъэкIухьан, Нат-Нат пшъэшъэпкъым 
зэриуцори янэ есIон, сыгуи жьы дэзгъэкIын…"
Бэчыр шэси, хьаблэр къызэринэкIыгъэу Брагъунэ 
Ислъам иунэ къызэлъагъом, кIэкIэу игъогу дэхыгъ. 
Ныбджэгъу нахьыжъым къежэщтыгъэм фэдэу чылэм 
имухътар Ислъам къыпэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, Бэчыр, къеблагъ.
- Тхьауегъэпсэу, Ислъам. Услъэгъугъэти, уикъэ лапчъэ 
сыблэкIышъугъэп.
- О слъэгъурэр зыгорэм уегъэгумэкIы. 
- СызыгъэгумэкIырэр шъэфэп, ар гъоумэ чылэм хиз 
ашIыгъ… Тщыщ хъужьыгъэ хъулъфыгъи бзылъфыгъи 
къэзэкъмэ яттыжьынхэу зэраIорэм типшъэшъэжъые 
шъхьагугъу ышIыгъ, мэгъы, зеухыжьы…
- Ара зыфапIорэр?..- Ислъам щхы фэдэу зишIи, ишIошI 
къыриIолIэжьыгъ: - Гъоумэ ятIуагъэр тэрэзэу къагурыIуагъэп е ежьхэр зэрэфаехэу псэугъэх. ЕтIани мы IофымкIэ 
диным иIофышIэхэми якъонц Iахь зэрахьэ.
- Джы къызгурыIуагъ,- Бэчыри псынкIэу чылэ мухътарым дыригъэштагъ,- сшынахьыкIэ Мыхьамэт ефэндми 
ыжэ зыфызэтыримылъхьэрэр… Медрысэм щеджи Чабэми 
кIуи, Тамбыехьабли ефэнд фашIыжьи, Iоф тыхадзагъ. Ащ 
нахьи нахьышIугъ, илъэс шъэныкъо хъужьыгъэу, унагъо 
ышIэгъагъэмэ…
- ПшынахьыкIэ ефэндым, Бэчыр, аущтэу утезгъэгущыIэщтыгъэп Абдзахэ зиIоф щашIэгъэ тырку Абдулахь 
джасус "ефэндым" зыримыгъэделэгъагъэмэ, дагъыстан 
къумыкъу наибым ыIуи ымыIуи диIо-дишIэу гомыуцогъагъэмэ… Ау мы Iофым шъуипшъэшъэжъые къызэрэхахьэрэр сшIэрэп. Ары шъыу, джы къызгу рыIожьыгъ. Моу 
джыдэдэм зыхамышIыкIырэмэ ары мыгущыIэнхэу гъоумэ 
садэгущыIагъ. Абдзахэ щашIыгъэ унашъор урыс дзэкIолIхэу 

--- Page 39 ---

ежь-ежьырэу тадэжь къэчъагъэхэр арых зэхьылIагъэр. 
Шъуипшъэшъэжъые аущтэу къышIошIымэ, сэри ар 
зыфэсхьыжьын фаеу мэхъу.- Ислъам къыIуагъэмкIэ 
зыдэхьащхыжьи, игу щыIэ къыухыжьыгъ.- Ар сэIоми, 
абдзэхэ хасэр зытэух мафэм, адыгабзэр урысыбзэм 
зыфислъхьэщтыгъэ Филипсон инэралыр дгъэкIотэжьызэ, 
джа дэдэр къыс фидзыгъагъ.
- О Филипсон къыпфидзыгъэми, ар Нат-Нат къезыIокIи 
чылэм дэс...- ыгу къызэрэдемыIэрэр Бэчыри къыхэщызэ, 
къыушъхьафыжьыгъ: - Сыушъэфынэп, уикъорылъф 
ГъучIыпсэ зигъэурысыбзэзэ, Наташ-НаталэкIэ пшъэшъэжъыем къеджэ.
- Сыд пIуи?..- зэхихыгъэр зышIогъэшIэгъоныгъэ Брагъунэр къэупчIи, къыгурыIогъэ джэуапымкIэ къыпиупкIыжьыгъ: - Тятэ тхьамыкIэм иурысыбзэ-къэзэкъыбзэкIэ ащ 
зигъэIазэу, сэ ар мыIоржъорыжьынэу, нахьыжъ, къыпфэсшIын. 
- Хъугъэ, Брагъунэр,- Бэчыр къыIуагъэмкIэ кIэгъожьыгъ,- тыныбжьыкIи къыттефэжьырэп, гъоумэ якъэIоIожь пае кIэлэ-гъуалэмэ азыфагу тыдэмыгъахь. Модэ, 
уфаемэ, сыздежьагъэм некIо.
- Бэчыр, уятэ Мэрзыхъуайрэ сятэ Мишкэрэ "узищыкIагъэм некIо еIо нахь, уфая ыIорэп" зэраIо щтыгъэу, 
сыкъыбдэшэсын, ау сыздапщэрэмкIэ сы къыоупчIынэп.
Бжыхьэ гузэгум иохътэ жъобгыпIэшъ, дунаир дахэ. 
Къужъыпс мэз тхышъхьэм узытеплъыкIыкIэ, ТIопсэ лъэныкъомкIэ къушъхьэ шыгу фыжь зэпэIукIотхэр къэлъагъох. 
Ахэмэ къячъэхырэ мэз зэикIхэу Къужъыпс къызэпырычъыгъэхэу Шъхьэгощэ нэпкъмэ атекIыхи, Фэрзэ, Лэбэ 
лъэныкъохэмкIэ апэIукIотхэрэм ячъыг пкIэшъэ гъожьышэшэплъышъохэр пфэплъэкIыхэрэп. Гъэмэфэ жъоркъым 
ыгъэпкIыжьыгъэ тыгъэ нэгъыфри щэджэгъо ошъочапэм 
къыдэсые. Жьыбгъэ щымыIэми, мэз гъогум щытеIукIырэ 
шылъэбжъэ макъэхэмрэ бзыу щтэгъэ тэмапэхэмрэ пкIэшъэ 
зэмышъогъухэр чъыгмэ къапагъэзых, хьампIырэшъо 
къолэнхэм афэдэу ахэр жьым щэбыбатэх.
- Адэ джары, Ислъам, къытэхъулIэрэр...- Мыекъуапэрэ Хьаджэхъурэ азыфагу къыдиубытэрэ Шъхьэгуащэ 
ичэнджыпIэ горэм икIыгъэхэу, къыпэIут тхышъхьэм 
дэкIуаехэзэ, Бэчыр къыIуагъ,- мыщ фэдизыр зидэхэгъэ 
33
2 Заказ 030

--- Page 40 ---

Абдзэхэ хэгъэгум, тэ тесэжьыгъ шъхьае, зэкIэри къехъуапсэ.
- Абдзахэ изакъуа, убыхмэ къащегъажьи, ша псыгъэхэри, бжъэдыгъухэри, мэхъошхэри, бэслъы ныехэри 
ахэтыжьыхэу, къэбэртаемэ ащыкIэкIыжьэу, зэрэ Адыгэ 
хэгъэгу Iуи, ухэукъощтэп. Джыдэд нэмыIэмэ, олъэгъу, 
урысыдзэм Абдзахэ тыщешIугъэ пэтзэ, тыщынэ-тызыфэсакъыжьызэ, къыщэтэкIухьэ. Арэп, Бэчыр, нахьыжъ, 
зи сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, адыгэ Iоф зэхэмыф мыухыжьымэ зятэмыгъэухэу, мы тызыдакIорэм игугъу къысфыхэбгъэпсымэ хъущтба?
- Мы тыздакIорэри, Ислъам, адыгэ Iофмэ ащыщ, 
умыгузажъу. Моу тхышъхьэм техэу, шы илъыгъо зытIукIэ 
Фэрзэ Iушъо тызекIурэм, сицыхьэ птелъышъ, тиунэгъо 
шъэф горэм ущызгъэгъозэщт…- Бэчыр шым елъэдэкъауи, ригъэлъэхъугъ, зышъхьэ къыфырамыхыгъэ шъэфым 
Ислъам ыгъапэзэ, ащ ыуж зыкъыригъэнагъэп. Фарзэ 
зынэсхэм, нэпкъ рекIокIыкIэ заулэрэ кIуагъэхэу, чъыгэешхом 
дэжь Бэчыр шым щепсыхи, чIым щиз хъужьыгъэ къэу 
мыжъо къуапэр къызыхэщырэр ригъэлъэгъугъ: - Мор 
Нат-Нат янэ икъ.
- Хэта зыIуагъэр?! - зэхихыгъэм Брагъунэ Ислъам 
къыкIигъэкуукIыгъ.- Сыдым ар уигъашIэра?
- Нат-Нат пшъэшъэжъыем Алахьэм сыкъыфихьыгъэщтын… Къэзэкъмэ тыкъырафыжьагъэу мы лъэныкъомкIэ сыкъызыхэхьажьым, зыпсэ зыхэмытыжь урыс 
бзылъфыгъэм пшъэшъэжъыер шъхьарысэу сыщыIукIагъэти, 
янэ чIым езгъэкIуи, ежь Нат-Нат зэзыIожьыщтыгъэр тадэжь 
къэсхьыгъ… НекIо, къэм тышъхьарыгъахьи, сыкъызыфэкIуагъэр ащ чIэлъ бзылъфыгъэ тхьамыкIэм есIон. Ау 
апэрапшIэу дыухь къыфэтэгъэхь, амин Iо.- ТIуми аIэхэр 
анэIукIэ щэигъэхэу Тхьэм зелъэIухэм, Бэчыр Ислъам 
риIуагъ: - О, Ислъам, джыри дыухь къахь.
- Сыд дыухьа, тIуми къызэдэтхьыгъэба?..
- Бзылъфыгъэ тхьамыкIэр зилъэпкъэгъу урысмэ ядыухь 
ары зыфасIорэр. Зэгорэм, уцIыкIузэ, уятэ Мишкэ шъэфэу 
уигъашIэу зэхэсхыгъагъэ…
- "Отче наш" тятэ сигъэшIэгъагъ...- "Сыда мы 
бетэмалыр, пшъэшъэжъые лъэрыкIор кIэсэу, талъэныкъо 
къэзыхьыгъагъэр?" Ислъам зэриIожьи, Бэчыр фыпигъэхъожьыгъ: - Аущтэу оIомэ, титIуи шъэфэгъу тызызэфэхъугъэкIэ, къыфэсхьын.
- КъикIырэр къызгурымыIуагъэми, чыристан дыухьэр 
дэгъоу къэпхьыгъ,- Бэчыр Ислъам щыт хъугъ.- Аущтэу 
сэIо шъхьаем, тэри къурIаныбзэм илъ дыухьэм къикIырэр 
тшIэрэп ныIа...- ежь-ежьырэу зэгыижьи, къэм къызфэкIуагъэр къыIуагъ: - Урысмэ уазэрэщыщым сыщыгъуазэми, 
бзылъфыгъ, пцIи плъэкъуацIи сшIэрэп, зисабый итхъагъо 
къэзымылъэгъужьыгъэ тхьамыкI. Ау зятэ урысэу адыгэ 
къытхэхъухьажьи, быслъымэн диныр зикъабылэу дгъэтIылъыжьыгъэ Брагъунэ Мишкэ ыкъо Ислъами сигъусэу 
мыхэр къыосIонхэу уадэжь сыкъэкIуагъ: зыгъэрэхьат, 
джэнэт Iахьыл охъу, пшъэшъэжъыем угу къыфэмыгъэгъу, 
тэпIу, тэлэжьы. Сыд фэдэ къин адыгэхэмкIэ тыхэтми, тэ 
тызэрэхъоу ари хъун. Мары, уилъэпкъэгъу урысмэ 
ядзэхэмрэ абдзахэхэмрэ мамыр зэзэгъыныгъэ зэдашIыгъ. 
Аущтэу хъунэу Тхьэм къыт филъэгъугъэшъ, Ащ зэриIоу 
тызэдэпсэущт. Зэгорэм, Нат-Нат пшъэшъэпкъым зиуцокIэ, 
уикъэ къышъхьарысщэн, уикъэнэтIэхэс мыжъуи Iэ къыщифэн, уипшъэшъэжъыеу типшъэшъэжъые хъугъэмкIэ 
сэ сфэлъэкIыщтыр сэшIэ…
- Ары, ары,- зызыухыжьыщтыгъэ Бэчыр ытамэ Ислъам 
теIагъ,- хэти щэрэщ, бзылъфыгъэ тхьамыкIэм пфэлъэкIыщтыр фэпшIагъ, некIо, тыгъэм ригъэзыхыгъ, тыгъэкIожь.- Заулэрэ кIуагъэхэу, къашъхьэм щы зэ гу пшысыгъэр 
джы Ислъам фэушъэфыжьыгъэп: - Пшъэшъэжъые 
лъэрыкIор зыкIэс бзылъфыгъэ бетэмалыр сыда талъэныкъо 
къэзыхьыгъэр?..
- Сыдым тигъэшIэн, Алахь зизакъом фэшъхьаф ар 
зыми ышIэрэп. Шъхьагугъу хэмытыгъэмэ, а тхьамыкIэр 
талъэныкъо къэкIоныеп...- зыщымыгъуазэм Бэчыри 
ыгъапэзэ, Брагъунэм риIуагъ: - Плъэгъугъэри тIуа гъэри, 
Ислъам, тазыфагу къыдэрэнэжь.- ЕтIанэ зэпыугъо тIэкIукIэ 
къыухыжьыгъ: - СшIэрэп сигопэгъу къыкIыпфызэIусхыгъэр… Сыгу жьы дэзгъэкIын зэ рэфэягъэр арыщтын, е, 
угу къысэмыгъабгъ, урысылъ зэрэпхэлъыр арынкIи мэхъу… 
СшIэрэп, сшIэрэп, Тхьэм тыкъызэхишIыкIын…
- Ары, Бэчыр, ары, Тхьэм тыкъызэхишIыкIын, ынэшIу 
къытщифэн. Мы къэбарым пшынахьыкIэ Мыхьамэт 
ефэндыр щыгъуаза?
35
2*

--- Page 41 ---

- Щыгъуаз. Тобэ къезгъэхьи, КъурIаным тезгъэIэбэжьыгъ.- Бэчыр шым елъэдэкъауи, къызэриIокIыгъ: - 
Ау илъэсым зэ-тIо нахь сымылъэгъурэ сшынахьыкIэ 
ефэндым сицыхьэ телъэп.
Джы къохьажьыгъэ тыгъэм имэшIо бзыйхэр арых 
ошъочапэм тыраубытэгъэ пщэ шIуцIэшъо пIуакIэр Iугъэнчъэу зэхэзыстыхьэщтыгъэхэр…

--- Page 42 ---


ЯТФЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 43 ---

Филипсон иурысыдзэхэмрэ абдзахэхэмрэ мамыр 
зэзэгъыныгъэ зызэдашIыгъэм ыуж къыкIэлъыкIогъэ мэзитIу м Iо зэфэшъхьафыбэ Адыгэ хэгъэгу зэбгы рыутыгъэм 
къитэджагъ. Абдзахэмэ ямамыр зэзэ гъыныгъэ бжъэдыгъухэм, къэбэртаехэм, бэслъыныехэм къыдырагъаштэщтыгъэмэ, шапсыгъэхэм, убыххэм, садз-абадзэхэри 
ягъусэжьыхэу, агъэпцIагъэхэ-ха гъэукъуагъэхэкIэ алъытэщтыгъэ. Ащ нахьрэ Iоф тыдэрэ хьакIэщи илъыжьыгъэп, 
сыдрэ хэсэ-зэфэси яIэжьыгъэп, ары пакIо, нэбгыритIу 
зэфэзыгъэхэми, нэмыкI ажэ дэлъыжьыгъэп.
Жьыкъэщэгъу зэзыгъэгъотыгъэ Филипсон ге нералми 
ыIупэкIэ ыIорэр зэу, ыгукIэ ыIорэр нэмыкIэу, шъэфэу 
ышIэрэм фэшъхьафэу, Iофынчъэ-дэлъынчъэу щысыгъэп: 
абдзэхэ гупцIанэмэ афэшIушIэ фэдэзэ, къушъхьэ гъогухэр 
ышIыщтыгъэх, ахэмэ апэIут мэзхэр IуиупкIыщтыгъэх. 
КъушъхьэчIэсхэмрэ ахэмэ къарагъэтIысэкIыгъэ къэзэкъ 
станицэдэсхэмрэ зыщыщэщт-зыщыщэфэщтхэ бэдзэрхэр 
къызэIуи хыщтыгъэх. Абдзахэмэ доктор ящыкIагъэмэ, 
афигъа кIощтыгъэ, уц Iэзэгъухэр афаригъащэщтыгъэ, идзэ 
IэзапIэмэ къащэщтыгъэ сымаджэхэр аримыгъэуплъэкIухэу 
Iуаригъэщыжьыщтыгъэхэп, ищыкIагъэмэ, Мыекъуапи 
аригъащэщтыгъэх. Абдзахэхэмрэ урыс дзэкIолIхэмрэ, 
къэзэкъ станицэхэмрэ абдзэхэ чылэхэмрэ азыфагу мамыр 
зэрэдэлъыщтым фэсакъыщтыгъэ, мысагъэ зезыхьэрэм, 
хэти щэрэщ, фырикъущтыгъэ. Ау, шъыпкъэр пIон хъумэ, 
ахэр зэкIэ ащ зыфигъэцакIэщтыгъэр Iогъэ пытэ зыфишIыгъэ 
урыс пачъыхьэу Адыгэ хэгъэгум къекIугъэр ары.

--- Page 44 ---

Абдзахэхэм янахьыбэмэ ашIошъ хъугъагъэ мамыр 
зэзэгъыныгъэм хэлъыгъэ шъэфыр, къырагъэшIугъэхэ 
абдзахэмэ ащыщ гори ахэмытэу, ишъыпкъапIэ нэб гыриплI 
ныIэп зышIэщтыгъэр: ЯтIонэрэ Александр пачъыхьэр, 
Филипсон генералыр, Мыхьамэт-Амин наибыр, Тифлис 
дэс Кавказым ипачъыхьэныкъо Барятинскэр арых. Адрэ 
къэбар зэфэшъхьафхэу шъолъырым икIыхьэгъэ-шъомбгъуагъэкIэ щызэра хьэщтыгъэхэр шъыпкъэ зыхэлъзыхэмылъ Iор-Iотэжьыгъэхэми, абдзахэхэр зэрагъэпцIагъэм 
нахь пэблэгъагъ, ау ежьхэр ащ еуцолIэнхэм яIоф тетыгъэп - 
джырэкIэ машIор зыхашIагъэми, ымыстыгъэхэм ахэр 
фэдагъэх.
ЗэкIэмэ анахьэу ащ ыгъэгумэкIыщтыгъэхэр зичIыгу 
къэзэкъ лыгъэм рагъэлыбжьэщтыгъэ шапсыгъэхэмрэ а 
тхьамыкIагъом илыгъуамэ зыкIаощтыгъэ убыххэмрэ. 
Ахэмэ ялIыкIохэ Занэкъо Къарбатыррэ Бэрзэдж Джырандыкъурэ шыу куп уIэшыгъэ ягъусэу урысыдзэр 
зыдэщымыIэ ТIопсэ къушъхьэ гъогу закъомкIэ Абдзахэ 
къакIохи, пчэдыжьыпэ фэскIэ Мыхьамэт-Амин наибым 
ихьакIэщ къыщыуцугъэх.
Ардэдэм ошIэ-дэмышIэ къэбарым зипхъуати, чылэгъо 
дэхьэ-дэчъэу Абдзахэ ибыбагъ, Хьаджэхъу дэчъыгъэ шыу 
зэIэпыхри сыхьаткIэ Мыекъопэ пытапIэм нэсыгъ. Филипсон 
генералым иунашъуи кIэкIыгъэ:
- Къытэзаохэрэ шапсыгъэ лIыкIохэр къытэшIугъэ 
абдзахэхэм къахэхьанхэ, тичIыгу къихьанхэ фитхэп, Iуи шIи 
хэмылъэу ахэр къызэрэтатынхэ фае даор джыдэдэм 
Асиялов наибым фэшъухь!
Шапсыгъэ-убых лIыкIохэм якъэбар зылъыIэ сыгъэхэми 
ащ фыряIэ еплъыкIэр зэфэшъхьафыгъ: "...Сыда зиIоф 
къытхэмылъ шапсыгъэхэр зыуж итхэр?..", "Зыдагъэзэщтыр 
зымышIэщтыгъэхэ убыххэри хьакIуцу-шапсыгъэхэм 
анахьышIуха?..", "…Щэн-щэфакIо яхыIушъо бэдзэрхэм 
тызыкIокIэ, абдзэхэ пхъэцхэр аIоти, къыткIэ накIэ щтыгъэх, 
та хъункIэщтыгъэ…", "… Акъыл-зэдэIу жьыгъэ къызхэдгъафи, тызэшIугъэмэ егъашIэм тимыIэгъэ гъогухэр 
къушъхьэмэ тфыпхыраутых, чыжьэу тамыгъэ кIожьэу 
бэдзэрхэр тфызэхащэх, тиузхэмкIэ къытэIазэх, типы джукIи 
нахь макIэ хъугъэ…", "…Занэкъо Къарбатыр ятэ Сэфэр бый лIы Iушым ыIо щтыгъэ адыгэ зыкIыныгъэмкIэ 

--- Page 45 ---

тызэхэгущыIэжьэу тедэIугъагъэмэ, джы къытэхъулIэрэ 
адыгэ унэхъуным зыщытыухъумэныгъэкIи мэхъу…", 
"…Бэрзэдж Джы рандыкъу хьаджэри бэ къэзылъэгъугъэ, 
ахэхьэгъэ-ахэкIыгъэ цIыф Iуш, тырку султIанми IукIагъ, 
дэгущыIагъ…", "…А семыгъэудэгу адэ Бэрзэджым, 
ихьаджэ сарыкъ ушIоижьэу…", "…Шапсыгъэ кIэхъукIэчъхэри, убыххэри, садз-абэдзэ икъэхэри шIухэп…"
- Ашъыу хъунэп,- зыхэфэгъэ куп зэпеор зы фэмыщэчыщтыгъэ Мэрзыхъое Бэчыр къыIуагъ,- мощ фэдиз 
гъогу щынэгъо чыжьэр къызэпызычыгъэ хьакIэхэр тэшъумыгъэубых. Зэхахыжьымэ, агу къытэбгъэн, абдзахэхэм 
яадыгагъэ ашхыжьыгъ къытаIон.
- Мэрзыхъое фэкъолIым ыIорэр тэрэз,- Гъыщ Мэрзэбэч Бэчыр дыригъэштагъ, ежь ишIошIи къы риIолIагъ,- 
тихьакIэхэмкIэ зэтэжъугъэIаж, мыхъун ятэшъумыгъэIуалI. 
А слъэгъугъэхэм Iоф яI, хьэкIэпIэ-щысакIо къэкIуагъэхэп. 
Алахь зизакъом абдзэхэ быслъымэнхэм аригъэшIыгъэ 
мамыр зэшIуным фэIорышIэгъэ ти Мыхьамэт наиб иIушыгъэ-зекIуакIэ ахэр тадэжь къыщагъэхэкIэ сенэгуе.
- Ар дэгъу, Мэрзэбэч, аущтэу хъунэу цIыфхэр 
зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьырэ Алахьэшхом ар 
тинаиб ыпшъэ зэрэригъэфагъэмкIэ тыфэраз,- быслъымэн 
диныр зэрикъабылым имызакъоу, ащ зэрэрылажьэрэр 
къэзыушыхьатырэ шэкI фыжь паIор, ытхьакIумэхэр 
диубытыжьыхэу, зышъхьэщылъэшъогъэ Гумыштэ Молэ 
фэкъолIым къыIуагъ,- ау тихьакIэмэ къытфахьыгъэ Iофым, 
Мэрзэбэч, ти Мыхьамэт наиб урицыхьэшIэгъу-Iэ джабгъуба, 
тыщыбгъэгъозагъэмэ, хэшIыкI фыуиIэмэ ары, тигуапэщтыгъэ, Алахьри къыпфэрэзэн, ынэшIуи къыпщифэн.
- Алахь лъапIэу лъагэм къынэуж, Ащ илIыкIо Мыхьамэт 
наибым къынэуж, абдзэхэ Iофыгъохэм, къытапэсыгъэ 
IэнатIэм ихьатыркIэ, тэри зыгорэ ахэтэшIыкIы,- "мы молэ 
мыхъу Iанэ хъокI огъурцызыр, чылэм ялыеу зигъэIушызэ, 
къызэрэупчIэщтым сенэгуягъ" Мэрзэбэч гукIэ зыриIожьызэ, зышIомыдэеу къыIуи, гуцэфэ щынагъо озгъэшIын 
гущыIэхэмкIэ къыухыжьыгъ: - Ау хьакIэщым зыщызгъэнэгъоджэгъэ хэгъэгу лIышъхьиплIым яшъэф укIэмыупчIэмэ 
нахьышIу. ШъурящыкIэгъэ-къышъоупчIыжьынхэ зыхъукIэ, 
шъуханынэп.

--- Page 46 ---

- Ары, Мэрзэбэч, ары, нахьыжъ, тэ укъытэ мылъытыгъэу уIуш о, наиб лIы Iушым Iушыгъабэ кIэрыпхыгъ,- 
Молэ цIэр зытырагъэнэгъэ фэкъолIым джыри ыжэ 
зэтырилъхьэрэп,- хэгъэгу лIышъхьиплIэу зыфэпIуагъэмэ 
яплIэнэрэр сшIэрэп. Хэта шъуIуа ар?.. ШапсыгъэкIэ - 
Занэкъор, УбыхкIэ - Бэрзэджыр, АбдзахэкIэ - Асиялов 
наибыр… Абдзэхэ мухътархэм ятхьамэтэ Бырдж Хьасанбый сигъунэгъур армэ шIэ зыцIэ къепIонэу пщыгъупшэжьыгъэр?..
Гъыщ Мэрзэбэч нэшхо-пэшхор, IупшIэшхо-жэпкъышхор зэрэшIуцIэм нахьи нахь шIуцIэ кIэхъукIэу зылъэгъугъэ 
фэкъолI зырызхэр IукIошъыжьыхэу рагъэжьагъ. Ардэдэми 
Хьаджэхъу бжъэпэ лъэныкъом къытехьэгъэ урыс дзэкIолI 
шыу заулэм абдзахэхэр езэрэгъэплъыхэзэ, зыфахьыщтыр 
амышIэу, къэ зэ рэ гъэбырсырыгъэх. ХьакIэщ дэкIояпIэм 
щыкъэ рэгъулэщтыгъэ Даур Бжьэц фэкъолIмэ къяджагъ:
- Уаим щыIэп, зыжъугъэсамбыр. Брагъунэ Ислъам, 
Мэрзыхъое Бэчыр, Гъыщ Мэрзэбэч зэгъэгъусэхи, Мэрэтыкъу, урысмэ мамырэу шъуапэгъокI,- Афэ мгъот лIэкъолъэшым хьакIэпэгъокIыр ыпшъэ рилъхьи, ежь мыгузажъоу 
хьакIэщым ихьагъ.
- Ежь хэлъ хэбзэ гъэнэфагъэкIэ дунаир мэпсэу 
тинахьыжъ Занэкъо Сэфэрбый ыIощтыгъэ,- Бэрзэдж 
хьаджэр къэгущыIэти, афихьыгъэ къэбарыр узэмыжэн 
Iофыгъэми, зэпимыгъэунэу Даур Бжьэц пчъаблэм дэжь 
къыщыуцугъ,- мафэми чэщыр къыкIэлъэкIо, къохьажьыгъэ тыгъэри къыкъокIыжьы, кIымафэм ыуж - гъатхэ, 
гъэмафэм бжыхьэр къыкIэлъэкIо, оси къесы, ощхи къещхы, 
шыблэ гъуагъори къытшъхьащыт зэпытэп. Бэ дунаим 
щыхъурэр, щышIэрэр… Зы бзэрэ зы шэн-хэбзэ зэхэтыкIэрэ зиIэ адыгэ лъэпкъ зэтеутыгъэхэу зыкIыныгъэзэдэIужьыным епэгэкIыхэри ащ щыщых… Ары, Къар ба тыр, дэгъоу къэпIуагъ, къыблэм быбыжьырэ къолэбзыухэми зыкIыныгъэ-зэкIэлъыкIо ахэлъ, пащэ афэхъугъэм 
рэгъуазэх, едэIух. Аущтэу щымытыгъэмэ, къолэбзыухэр 
гъогум тегъощэнхи, ошъогум щызэбгырытэкъуныгъэхи. 
Джа адыгэ зыкIыныгъэр ары уятэ Сэфэрбый опсэуфэ, 
Къарбатыр, зыуж итыгъэр. ТфэмышIагъэ-тфэмыгъэхъугъэм 
шъуеплъ непэ тыкъызнигъэсыгъэм.

--- Page 47 ---

- Алахьэм тызыщиушэтырэ дунэе хьафым хэбзэ 
гъэнэфагъэ зэрэхэлъымкIэ, тихьакIэ лъапI, къыбдесэгъаштэ,- "егъашIэм абдзахэмэ афэ мы шIэшъугъэр язгъэшIагъэшъ, мыхэр къытэдэонхэу къытфэкIуагъэхэкIэ енэгуягъо, 
ау сэ сшъхьэкIэ скIэрышъухын щыIэп, сигъогу шыонэзэтелъ 
хьазыр" гукIэ щхыпцIызэ, Асиялов наибым зэриIожьыгъ,- 
ау а къэпIуагъэхэм Алахьэшхом ишIэ зэрахэлъыр хэтрэ 
быслъымэни зыщигъэгъупшэ зэрэмыхъущтыр шъори 
шъошIэ. Ар абдзахэмэ къагурыIуагъэти, мамыр щыIакIэр 
апэ рагъэшъыгъ, яадыгэ лъэпкъэгъу нэмыкIхэми щысэкIэ 
зэрагъэлъэгъугъ… Загъорэ Занэкъо Сэфэрбыйрэ сэрырэ, 
зыдигъэзэжьыгъэм Алахьэм шIу щешI, тиIорэ тишIэрэ 
зэрэзэтемыфэщтыгъэр, ары пакIо, Iэшэ зэфихыгъэкIэ 
тызэрэзэпэуцужьыщтыгъэр сыушъэфынэп, зэфагъэр 
зищэчалъэр Алахьэр арышъ, тIуми къытфигъэгъун…- 
наибым къыIуи, зэпыугъо тIэкIукIэ къыпидзэжьыгъ: - 
Аущтэу тызэфыщытыгъэми, ар лIы Iушэу адыгэмэ яшIэжь 
къыхэнэжьыгъ, ыIощтыгъэмэ тядэIущтыгъэмэ, хьаджэ, 
мы тызнэсыгъэм тынэмысыныгъэкIи мэхъу. Ау непэ 
абдзахэхэм тшIагъэр, адыгэр аужырэ акъыл аIуагъэми, 
хэукъоныгъэкIэ тэшъумыгъэлъыт. Адэ, абдзэхэ мухътархэм ятхьамэтэ Бырдж Хьасанбый, о зи къапIорэпи?..
- Сыд къэсIон, ар къызщынэфэжьыщт мафэри тапэкIэ 
къэтыщтын...- наибым игущыIэхэр зыгу темыфэщтыгъэ 
Бырдж Хьасанэ къыIуагъ.
- Ары, Хьасанбый, ары,- зэхихыгъэм фэхьа зырыгъэ 
фэдэу наибым джэуап къытыжьыгъ,- Алахь зизакъоу 
зынэшIу къытщыфэным иджэнэти иджэхьнами тапэ илъ. 
Сыд, Даурыр, гумэкIыгъо щыIа?
- Урыс дзэлI заулэ хэгъуашъхьэм къыщылъэ гъуа гъэти, 
наиб, шыу зыщыплIыкIэ ахэмэ Афэ мыгъот Мэрэтыкъо 
апэзгъэгъокIыгъ, фэкъолI къы зэрэугъоигъэхэми Iэдэб 
зыхагъэлъынэу афэзгъэпытагъ.
- Дэгъоу пшIагъэ, Даурыр. Сыд шъуIуа ахэмэ ягухэлъыр?.. ГъэшIэгъонба шъузэрэзэтефагъэр… Модэ, Iанэр 
къызэблэшъухъу, ахэми адыгэ хьакIэпэгъокI ятхын.
- Хьау, наиб,- Занэкъо Къарбатыр къыпиуп кIыгъ,- 
адыгэхэр зэкIодылIэхэрэ пачъыхьадзэм илIыкIомэ Iанэ 
тадыпэсынэу уадэжь тыкъэкIуагъэп. Ау щытми, уишIу 
типыйхэм яшылъэмакъэ къытэIугъэшъ, хьакIэм икъэкIоныр 

--- Page 48 ---

ежь иIофэу, икIожьыныр бысым Iофэу адыгэмэ заIуагъэкIэ, 
сызигъусэ нахьыжъым къыздыригъаштэмэ, тиегъэшIэрэ 
хабзэ тыукъонэп.
- Узаф, Къарбатыр,- Бэрзэдж хьаджэми игъусэ 
нахьыкIэ къыдыригъашти, IущхыпцIыкIызэ къыухыжьыгъ: - 
"ХьакIэ зиджагъом лыф егъа жъэ" гущыIэжъыр зибгъагъэ 
тычIэс наибым епIолIэнэп, "адыгэ хьакIэр пытапIэ ис" 
зыкIаIуагъэри ащ къызэриушыхьатыжьыщтым уемынэгуй. 
Джа ыпэкIэ зэрэпIуагъэу тызекIомэ, абдзахэмэ емыкIу 
къытфалъэгъун, тибысыми къыфадэнэп. 
- КъэпIуагъэмэ, зимафэ мэфишъэкIэ Алахьэм зыфигъэбэгъон хьаджэ, "зы хьакIэм зы хьакIэ те псыхэжьырэп" 
адыгэ гущыIэжъыри къахэунагъ. "Зы хьакIэр зы хьакIэм 
иджагъоми, хьакIэ зэтепсыхэгъитIур бысымым зэриджагъор" ащ къыгосэгъэхъожьы. Ау тэ ахэмэ сыдэущтэу 
зафэтшI-зыкъытфашIыжьыми, тиадыгагъэ тшхыжьэу 
шъуядгъэпшэнэп. Модэ, Даурыр, кIыхьэ-лыхьэ зешъумыгъэшIэу, ты зэмыжагъэхэм ягухэлъ къызэжъугъашI. 
Унэм зикIыгъэм бэ тыримыгъашIэу, Даур Бжьэц 
хьакIэщым къихьажьыгъ:
- Къепсыхын зимыгухэлъ Сердюков штабс-капитаныр 
зипэщэ шыу купым, наиб, оры илъэгъуныр.
- Ащ фэдэ хэбзэнчъэхэр къебгъэблагъэхи хъун хэп...- 
"мыхэмкIэ зыгорэм бзэгу ахэмэ тазэ рэфихьыгъэм Iо 
хэлъэп" наибым гукIэ зэриIожьызэ, ихьакIэмэ Iизын аIехы: - 
ЕмыкIу къысфэшъумылъэгъу, фит сыкъэшъушIымэ, 
тикъэлапчъэ Iут джаурхэм зязгъэлъэгъущт. ТихьакIэ 
лъапIэхэр, Хьасанбый, о емыгъэзэщых.
Даур Бжьэц къызэриIуагъэу, пачъыхьадзэ шыу 
лIыкIуипшIыр щырыщ зэготхэу, штабс-капитаныр изакъоу 
ахэмэ апэ итыгъ. Афэмгъот Мэрэтыкъо игъусэгъэ 
шыуищыри онэгум къимыкIхэу ахэмэ апэIут. МыхьамэтАминэ иунэ пэIукIотырэ шъофым фэкъолIхэр изых. 
Сердюков штабс-капитаныр наибым ищыпэлъэгъу фэдэу 
зишIызэ, реIо:
- Сэ сызылъэсыкIэ, ори шым къепсыхи, уилъэгъун 
сыхэгъэдаIу.
- Мы тхылъыпIэ даор,- Сердюков лIыкIор шым 
къызепсыхыхэм, къыIуагъ,- абдзахэмэ мамыр зэшIуныгъэ 
адэзышIыгъэ Филипсон генералым къыпфытигъэхьыгъ.

--- Page 49 ---

- Филипсон инэралым идэо тхыгъэ забытым къыIыхи, 
Ислъам, итыр, тэ шъэф тиIэпышъ, зэкIэми зэхахэу адыгэ 
бзэгу къытфэшI.
- "Абдзахэмэ ялIышъхьэу Мыхьамэт-Амин Асиялов 
наибым дэо тхыгъэр фэкIо,- Брагъунэ Ислъам адыгабзэкIэ 
къызэредзэкIы.- КъытэмышIугъэ типый шапсыгъэ, убых 
пащэхэр уихьакIэхэу къэбар къыднэсыгъэшъ, мамыр 
зэзэгъыныгъэ зыдытиIэ абдзахэмэ япащэ ащ фэдэ ышIэ 
зэрэмыхъущтыр къыотэIо. Ахэр тэ къытэптынхэу пIэ 
къызэримыхьащтыр тшIэзэ, силIыкIохэр уишыхьатхэу 
тизэзэгъыныгъэ зыукъорэ уихьакIэхэр джыдэдэм Абдзахэ 
иогъэкIыжьых, ащ фэдэхэр джынэкъэуж умышIэжьынэуи 
къып фэтэгъэпытэ, иджэуапи сыкъежэ. Темыр Кавказым 
икъокIыпIэ лъэныкъо фэгъэзэгъэ урысыдзэр зыIэ илъ 
Филипсон".
- Зэхэшъухыгъа, абдзахэхэр, тимамыр зэшIу ныгъэ 
тыукъо зэрэмыхъущтыр? - къэлапчъэм дэжь щызэхэтхэми, 
нахь пэIудзыгъэхэми, унэм къы ринагъэхэ хьакIэхэми 
зэхаригъэхэу Мыхьамэт-Аминэ къэупчIи, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Ау ащ къикIырэп цIыф къытхэмыхьажьыныр, шъори шъуилъэпкъэгъумэ, шъуиIахьыл 
чыжьэмэ шъуафэмыкIожьыныр. Зикъэлапчъэ зыгъэпытэжьырэ, зиунэ зизышIыхьажьырэ, зигъунэгъу лъимыхьажьырэ цIыфхэм абдзахэхэр ащыщхэп. Ахэр цIыфышIух, 
хьакIэгъэлъапIэх, шъыпкъаIох.
- Узаф, наиб! - фэкъолI горэм къыдыригъэштагъ.
- Шъхьафитых! - нэмыкIи къыхэкуукIыгъ.
- ЛIыгъэнчъэхэп!
- Джаурхэм яшIухэрэп, аукIых нахь.
- Зэ, Алахьэм иIумэт абдзахэхэр, зыжъугъэбыяу! - 
наибым ыIэ къэзэрэгъэбырсырыщтыгъэмэ афи Iэ ти, 
пачъыхьадзэм илIыкIомэ зафигъэзагъ: - Зэ хэ шъоха, 
шъолъэгъуа мохэр?.. Ахэмэ яджэуап шъу къэзгъэкIуагъэмэ 
афэшъухьыжьыщтыр.- "Мыхэмэ елбэтэу сшъхьэ 
ахэсхыжьын фае нахь, бащэрэ уахэсыжьы хъущтэп" ежь 
зэриIожьызэ, Афэмгъотым еджагъ.- Самбырэу мохэр 
хэгъуашъхьэм ишъущыжьых.- Асиялов наибыр унэм 
зехьажьым, ыгу щышIэрэр къызхимыгъэщэу пачъыхьадзэм дишIыгъэ зэшIуныгъэм рыкIэгъожьы фэдэзэ, Бырдж 
Хьасанэ ыпашъхьэ зыщиухыижьыгъ: - КъысапIощтыгъэмэ 

--- Page 50 ---

загъорэ сыкъядэIущтыгъэп нахь, Хьасанбый, джаурыдзэм 
цыхьэ фэпшIы хъуна, иIоф зыхэлъи зыхэмылъи къытхелъхьэ...- ЕтIанэ щысхэм зафигъази, къыIуагъ: - ГумэкIыгъо щыIэп, хьакIэхэр, зыжъугъэрэхьат. Ахэмэ зэраIоу 
тэ тыпсэущтэп. Абдзэхэ фэкъолI шъхьафитхэм аIуагъэр 
зэхэшъухыгъэ, тэри адедгъэштагъ. Ау, емыкIу нахь 
мышIэми, джасусхэр къызэрэтхэтхэм джыри зэ сыригъэгуцэфэжьыгъ. Тэ ахэмэ, моу гъогу шъузэрэтехьажьэу, 
яIоф тшIэщт. Шъукъэуцугъагъэмэ, хьэкIэ лъапIэхэр, фэкъолIхэр зэбгырымыкIыжьыгъагъэхэмэ, шъуа дэзгъэгущыIэныгъи… Дэгъугъэр чылэгъо мухътархэм шъуаIудгъэкIэгъагъэмэ арыгъэ… ЗэрэхъурэмкIэ, тэр-тэрэу 
Абдзахэ зыщытлъэхъэжьыгъэшъ, щытIощт-щытшIэщтым 
тыфитыжьэп.
- О уиIуагъэу, Мыхьамэт-Амин, гумэкIыгъо шъуиIэп, 
зымыухыжь,- Асиялов наибым ишашытыгъэ зышIэщтыгъэ 
Бэрзэдж хьаджэм къыIуагъ,- шъуиIоф зытетыри тэшIэ, 
къыдгурыIуагъ. Шъор-шъорэу зытешъулъхьажьыгъэ гъучI 
лъахъэр улъыифэ, зэпыутыфэ шъуемыжэу талъэныкъокIэ 
зыкъэжъугъэзэжьыгъагъэмэ, дэгъугъэ. НекIо, Къарбатыр, 
мафэр тапэ илъэу тэри гъогу тытехьажьын, тыгъуасэ 
къыщыублагъэу тадэжь щыхъурэр тшIэрэп.
- Гъогумаф шъуатIомэ, тышъозэщыгъэ-шъудгъэгузажъоу къызыщышъумыгъэхъу, тихьэкIэ лъапIэхэр, 
Алахьэм тызыщиушэтырэ дунэе хьаф тызытетыр,- наибым 
зэхихыгъэр игопагъэми, шъорышIынчъэу къыIуагъ, етIанэ 
БырджымкIэ зигъази, риIуагъ: - Хэщ-ощ зетымыгъэшIэу, 
Хьасанбый, хьакIэхэр сэ згъэкIотэжьыных, о абдзахэмэ 
гупсэфыгъо къязытыщт мухътар Iофхэм ауж ихь.

--- Page 51 ---


ЯХЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 52 ---

- Сыда мы купым гъогум тытезэрэмыгъафэу 
тызфытетыр? - ежь ышIэщтыгъэ къушъхьэ лъэгъо шъэфым 
хьакIэхэр рищалIэхэзэ, наибым къыIуагъ.- Мэрзэбэч 
салъэныкъокIэ гъусэу къэрэни, адрэхэр жъугъэзэжьых.- 
Сыхьатныкъо фэдиз кIуагъэхэу, зыфэе лъагъом зынэсхэм, 

--- Page 53 ---

кIэкIэу хьакIэхэр ыгъэгъозагъэх: - Онэ къепсых-Iэпэубытым 
зедгъэукIыхьэу тыхэхьажьынэп, Бэрзэджыр, Занэкъор. 
Тыбыслъымэн тызэцыхьэшIэгъушъ, сэщ нэмыкI ымышIэрэ 
лъагъор шъосэгъэлъэгъу. Мо тыгъэ плъыжьышхор Азышт 
къушъхьэ шыгум къохьажьыфэ шъумыбэлэрэгъэу мыщ 
шъузырыкIокIэ, гупсэфэу шъуихыIушъо шъунэсыжьыщт. 
Шъугъогумаф, шъузэпэш, сыдигъу джы, Алахь зизакъом 
фэшъхьаф, тызырзэрэлъэгъущтыр зышIэрэр? Ащ 
тфыхихыгъэ гъогум Ежь нэмыкI щыгъуазэпышъ, тыда 
тызщызэIукIэжьыщтыр?..- Мыхьамэт-Амин ионэш ошIэдэмышIэу къыригъэгъази, кIигъэлъэхъукIызэ, гукIэ 
зэриIожьыгъ: "Быслъымэн диным лъэпкъэгъу сызфишIыгъэ симылъэпкъэгъу адыгэ-абдзахэхэм Алахь зизакъом 
сакъызыхещэм, сфэшIэшъущтэу Ащ сIэ къырилъхьагъэр 
афэсшIагъ. Къыздэхъугъэри бэ, къыздэмыхъугъэри 
макIэп… КъытэкIугъэ джаурхэри тэ къикIыгъэха?.. Сыдэу 
кIочIэшхоха... Кавказым къихьэгъэ персхэри рафыгъэх, 
гъурджхэри ермэлхэри зыгуащагъэх. Дагъыстанри 
Щэщэнри аштэхи, адыгэмэ къатебэнэжьыгъэхэу хы ШIуцIэм екIух… Ар сэзгъаIорэр гумэхагъэ къысхэ фагъэкIэ 
арэп, къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI, унэшIу къысщыф, 
си Алахьышху, зыуж ситэу сшIагъэмкIэ, сшIэщтымкIэ 
сыхэукъоми, Ощ нахь гугъапIэ сиIэп, уилIыкIо Щамил 
шыихъыр зэрэхъоу сэри сыхъун… СиныбжьыкIагъэрэ 
сишIошъхъуныгъэрэ зыхэзгощэгъэ абдзэхэ гупцIанэхэм 
ятхьамыкIагъо зэхэсымышIэу, ежьхэм къумалыгъэ 
адызесхьэу арэп… Хэта зышIагъэр, сыдым фэтшIэныя 
къытэхъулIэгъэ купыр къытэхъулIэнэу? Джы къызэрэзгурыIожьыгъэу, къытэтхьагъэпцIэкIыщтыгъэ-тызгъэзаощтыгъэ Тыркуеми чIыпIэ гупсэф горэ щызэзгъэгъотыным сегупшысагъэп. Адэ джы зыдэзгъэзэщт Урысые 
лъэныкъор?.."
- Тыгъэри къохьагъ, наиб, дунайри кIым-сым...- Гъыщ 
Мэрзэбэч къызеIом, Мыхьамэт-Амин игупшысэмэ 
къахэужьыгъ.
- Сыд пIуагъэр, Мэрзэбэч?.. Ары, тыгъэри къохьагъ, 
дунайри кIым-сым… ТихьакIэхэр ТIопсэ тхышъхьэ екIухэкIэ 
сенэгуе. Джа адыгэ гумызагъэхэми зыдагъэзэжьырэм 
щыкIорэ зэо-мэшIошхом къащыпы щылъыщтыр сыдым 
фашIэна?.. Джары, Мэрзэбэч, тидунае хьаф зэрэгъэпсыгъэр: тыгъэр къуахьэмэ, мазэр къыкъокIы, жъуагъохэри 
ошъогум къыщыхэзэрэхых. Мо остыгъэ нэгъыфхэр 
Мыекъопэ пытапIэр арба къыздипсыкIыхэрэр?.. НекIо, 
ащи тыдэхьан, непэкIэ зыгу къытфэмышIу Филипсон 
инэралыми ыгу дгъэшIужьын, ау, Мэрзэбэч, орырэ сэрырэ 
тызэцы хьэшIэгъушъ, зи плъэгъугъэп, зи зэхэпхыгъэп.
Мыекъопэ тхышъхьэрекIокI бжъапэм шыуитIур 
къызытехьэхэм, дэIуагъэх: мэзахэм зыхэзыушъэфэгъэ 
мэзым ичъыг къогъу пэпчъ щынэгъуагъэми, ежьхэм 
яжьыкъащэ фэшъхьаф хэмыIукIы фэдэу зэгъокIы. Шъхьэгощэ псыхъо ехьыжьагъи абдзэхэ щыIэкIэ-псэукIэ езэрэмыгъэхьым ехьщыр. Хьэ хьакъу мэкъэ зэе-тIуаехэри адрэ 
нэпкъ джабгъум къыщэIух. ЗыплъыхьэпIэ лъэгэпIищмэ 
адэжь ащагъаблэрэ машIохэм урысыдзэ пытапIэр къахэщы.
ШыуитIур бжъэпэ мэзым къыхэкIыхи, псы хъо нэпкъым 
къызщынэсыщтхэм, къэзэкъ гъозэ ры плъищ апэ зыкъашIыгъ:
- Шъукъэуцу, хэт шъущыщ?
- "Азышт",- гугъуемылIыхэу наибым игущыIэ шъэф 
къыпэуцугъэмэ зареIом, блатIупщхи, ящэнэрэ къэзэкъым 
шыу дэкIуатэкIэ Филипсон генералым икъэлапчъэ Iуищагъэх.
- УкъызэрэкIощтым сицыхьэ телъыгъ, наиб, ау нычхьапэ 
сыкъыожагъэп,- ылъэгъурэр игопагъэми, къызыхимыгъэщэу Филипсон генералыр ичэщ хьакIэ къы пэгъокIыгъ.
- Тэ тызыфаер зэкIэ, генерал, тидунэе хьаф щыхъущтыгъэмэ...- Мыхьамэт-Амин Асиялов наибым иджэуап 
къыдиухьэзэ къыригъажьи, икIэкIыпIэкIэ къыу хыжьыгъ: - 
Хэта зышIагъэр шапсыгъэ, убых лIышъхьэхэр 
къытфыкъокIынхэр, о уидауи ардэдэм къыднэбгъэсыныр...- ЕтIанэ зигъэсэмэркъэузэ, фыпигъэхъожьыгъ: - 
ЗэрэхъурэмкIэ, генерал, Абдзахэ щыбыбырэ бадзэ пэпчъ 
ущыгъуаз.
- Ащ сызыщыгъуазэр, абдзэхэ пащ, гъэмафэм 
къыщыублагъ,- Филипсон къесэмэркъэужьыгъ,- ау 
джыри кIымафэм къыхьыщт осыцэ чъыIэм зы къызэрэтфырихыщтыри, гъэтхэ тыгъэм зыгу къыгъэ плъыщт 
абдзахэхэм зыкъызэрэтфашIыщтыри тшIэн фае. ТитIо 

--- Page 54 ---

цыхьэшIэгъу-шъэфэгъу тызызэфэхъугъэкIэ, непэ къыбдэсшIагъэри къыосIожьын: уихьакIэхэр зытепщэжьыгъэ 
лъагъор оркIи тэркIи шъэфыжьэп.
- Ащ сенэгуягъэти ары, генерал, сигъогу сы къызыпфыкIыдэхыгъэр, ау титIуи мэхьанэ зимыIэжьым сыд 
пае непэ тшъхьэ едгъэгъэузыжьын, фэшъхьаф лъэгъо 
шъэфхэри абдзэхэ къушъхьэмэ ащызэхэчъых… Ахэмэ 
ори уащымыгъуазэу арэпщтын. Сэ шъуалъэныкъокIэ 
къыстефэрэр сшIагъэ. Джы сызгъапэрэр илъэсипшIым 
сызипэщэгъэ абдзахэмэ сазэрэхэкIыжьыщт шIыкIэр ары. 
КъызгурыIуагъ, Григорий Иванович, къапIо пшIоигъор. 
Джыдэдэм гъэры сыпшIыгъэкIи, мыхъункIэ укъыздэзекIуагъэу сIон слъэкIыщтэп, ау ар абдзахэхэм 
къызэрэпфамыдэщтыр титIуи тэшIэ. Мамыр зэшIуным 
ыпэкIэ тызэрэзэзэгъыгъагъэу, "узимылъэпкъэгъу 
абдзахэхэм узэряпэщагъэр икъун" шъуIозэ, къысфэ разэхэу ахэмэ сакъыхэшъущыжьыгъэмэ, сшIэрэмкIэ 
сшъхьэрэ сыгурэ зэмыбгъэжьэу шъуалъэныкъокIэ 
зыкъэзгъэзэжьыщтыгъэ, ащкIэ Алахьэми сыкъызэхишIыкIын, ынэшIуи къысщифэн.
"Мыхъу зыщыхъужьырэм хэти ежь ышъхьэ иIоф" 
зыфаIорэм фэд сапашъхьэ исым къехъулIагъэр,- Филипсон генералыр щхыпцIыгъэ.- Гъэры тшIыгъэ Щамил Iимамымрэ мы зызгъэшыихъырэмрэ Темыр Кавказ шъолъы рым ичIыгу нахьыбэ Черкесиер щарихьат заокIэ 
къытпагъэуцуи, джы яIоф къикIыгъэпышъ, къытэубзэжьых. 
Ежь адыгэмэ зэраIоу "уимыс уимыкI, уисэуи сыкъимыгъэхьажь", е тэрэзэу къэпIон хъумэ, "ицаци мылыцIэу или 
жъагъэу" ары зыфаер. Ащ фэди, узэрэдгъэгугъагъэу, 
тшIухэкIуадэрэ щымыIэу, къыпфэтшIэн тлъэкIыщт. 
Уинасыпти, уифедэ зыхэлъ Iушыгъэ-тхьагъэпцIыгъэ 
къызхэбгъафэзэ укъытэдэIуи, узипэщэ абдзахэхэр 
зыфэягъэхэ "мамыр зэшIуныгъэмкIэ" тэбгъэдэIуагъэх. 
Узыфэдэр, уитхьарыIо нэпцI джыдэдэм ахэмэ ятэрэгъашIи, 
узэпкъыратхъын. Ау тызтехьэгъэ къушъхьэ лъэмыджым 
ылъапсэ тэр-тэрэу кIэтыутыжьынэп, щызэдэтIыгъ 
тибэщыпитIу нэрылъэгъу шIури нэрымылъэгъу ери пэрэлъ… 
Абдзахэхэм зыдахьын амышIэу тэ мыщ зыкъытщегъэхъуми, 
ахэмкIэ дасшIэрэр есIон".

--- Page 55 ---

- Узипэщэ абдзахэхэм уазэрэфыщытэу ежьхэр 
къыпфыщытыжьхэу огугъа, наиб? - Филипсон ичэщ хьакIэ 
еупчIыгъ.
- Ар зытепIухьэрэр сшIэрэп, генерал,- ошIэ-дэмышIэ 
упчIэм Мыхьамэт-Амин къыкIигъэщтагъ, псынкIэуи бысымым ыцIэ къыриIозэ, нахь цыхьэшIэгъу мэкъэ шъабэкIэ 
еупчIыжьыгъ: - Сызыщымыгъозэ Iоф горэ сакIыб къыщытэджыгъэу ара, Григорий Иванович?
- Ащ фэдэ щымыIэми, хэт ышIэра сэIошъ ары… Неущ 
къэхъущтым нахьи непэ къытэхъулIэщтыр зыщытымышIэрэ 
дунай тызтетыр.
- АщкIэ узаф, генерал, къыбдесэгъаштэ. ЕгъэшIэрэ 
гуфит-шъхьафит абдзахэхэр къышъошIунхэу хэта зышIагъэр?.. Хъущтыр охъуфэ сэри ар сшIошъ хъу гъэп. Егъэзыгъэр нэпкъ зандэми дэпшые зэраIоу, а згъэдэIуагъэхэм 
зыгу къысфэмышIу, натIэкIэ къыс фычIэмыплъ, хэхэс 
къысэзымыIо ахэтэп сIорэп. Арышъ, зиIоф къикIыгъэхэр 
нэ зэфэшъхьафкIэ маплъэхэшъ, ахэмэ неущ, неущмыкIэ 
къысапэсыщтыр сыдым фэсшIэна, мэфэл бащэ тесымыгъашIэу сшъхьэ абдзахэмэ ахэсхыжьы сшIоигъу.
- УиIофкIэ, наиб, тэ сыд укъызэрэтщыгугъырэр?
- Абдзэхэ мухътар хасэр къэкIощт джумахь бэ рэскэшхом сыугъоищтышъ, Щамил Iимам-шыи хъым фэдэу 
ахэмэ сазэрэхэшъущыжьырэр джа мафэм къяшъуIонэу 
сыфэягъ. Абдзахэмэ уяупчIыжьыныр сыдигъокIи ашIодаушышъ, къысэшъупэсырэм блэ кIыщтхэп. Сэрымэ, а сыхьат 
дэдэм сионэшкIэ сыхьазырэу Петербург гъогу сыжъудытехьащт.
- Унагъор? - ежь Филипсон ибын чыжьэ зэрэфэгумэкIырэр ымакъэ къыхэщыгъ.
- Сиунагъо зыщыщ абдзахэмэ къахэнэщт,- къызыфеупчIыгъэм Асиялов наибыр фэхьазырэу джэуап кIэкI 
къытыжьи, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- ари Алахьэм 
сигъэбгынэнэп, зэгорэм сигъэгъотыжьын. Шъуфаемэ, 
сыгъэрэу абдзахэхэм сакъыщыжъугъэхъу…- джы нахь 
мэкъэ ефэхыгъэкIэ Мыхьамэт-Амин къыухыжьыгъ.
- Хьау, наиб,- Филипсон зэмыжагъэм кIэух къыфишIыжьыгъ,- ащ фэдэкIэ тыхэмыгъэукъу. Абдзахэхэм 
гъэр гущыIэр зызэхахыкIэ, тIуагъи тшIагъи дгъэкIодыжьыщт. Абдзахэхэм уазыряпащэкIэ, къыпфэшIукъыпфэмышIумэ ягугъу тшIыжьырэп, ахэмэ яшIоигъоныгъэхэр типачъыхьашхо ыпашъхьэ щызэшIопхынхэу 
Санкт-Петербург урагъэблагъэ.
- Адэ дэгъуба, генерал, шъузэрэфай, зэрэшъушIоигъоу сыпсэун. Зэ Пшызэ сызэпырышъущи, нэмыкI сыфаеп.
- Тизакъоу Пшызэ унэдгъэсынэп,- Филипсон генералым гъэрыцIэр зыфыриIэгъэ наибым ыгу къыдищэягъ,- 
абдзахэхэм шыуишъэ гъэкIуатэкIэ урядгъэщэлIэн.
- Ар баIо хъун, генерал,- зыгу къаIэтыжьыгъэ наибыр 
Филипсон къесэмэркъэужьызэ, къыухы жьыгъ,- кIо, 
Алахьэм зэриIоу тыхъун.
- Ари тэрэз. Узыфаер зэкIэ къыбдэхъунэу тэри Тхьэ 
тыпфелъэIун, тыкъыбготын. Ау къыппэблэгъэ цыхьэшIэгъумэ ащыщэу, наиб, хэта пчIыпIэкIэ абдзэхэ пащэ пшIымэ 
хъущтыр?
- Хэтрэ абдзахэ, сиухъумэкIо Мэрзэбэчи зэрахэтыжьэу, еупчIи,- Мыхьамэт-Амин щхыпцIыгъэ,- "хьау" 
зыIон ахэбгъотэщтэп. Джары абдзэхэ лIы кIо хэр лIы пэщэ 
лъэIукIэ Щамил Iимамым дэжь Дагъыстан къызэкIохэм, 
сыкъызкIафигъэкIогъагъэр… Бырджыр лIы Iуш, тхьагъэпцI, 
ау уицыхьэ зытебгъэ лъын цIыфэп. Даурыри, Афэмгъотыри, Цэйри ащ нахьышIужьыхэп… Шъыпкъэм уфаемэ, 
генерал, сыда пэщэ Iуш зэрэшъуищыкIагъэр? Iэхъомбэшхор зидауш пэIошхо горэ къыхэшъухымэ хъугъэба…
"Дагъыстан къумыкъукIэ" къыуаджэхэрэ абдзахэхэм 
зэ уахэкIыжьэу танэIу уикIыжьыгъагъэмэ, нэмыкI тыфэягъэп,- Филипсон генералым гукIэ зистыжь-зэушъыижьызэ, 
наибым ыIапэ къыубытыжьыгъ,- пIупэ телъыр угу имылъэу 
тэ тшIэщт-тымышIэщтымкIэ тыкъэмыгъэсэжь. УиIоф 
къикIыгъэпышъ, абдзахэхэм ощ фэдэ горэ къахэмыкIынэу 
къыпщыхъузэ, уакIэнэ кIэжьы… Ахэмэ узэрятхьагъэпцIэкIырэр ятэрэIокI къодыий, джа уиныбжьыкъу Мэрзэбэч 
шъхьэгъэсыс изакъоми, упсэ Iуихыщт. Ау ащ тыхахьэу лые 
зэтхы жьынэп, узыдэтщэщтым ощ фэдэ Iаджи ифагъ, 
шъхьэегъэзыпIэ горэ ори ащ щыбгъотын…"
- Гъогумаф, наиб,- ыгу филъ шъыпкъэр Фи липсон 
бысымым зыщигъэгъупшэзэ, ичэщ хьакIэ риIуи, IугушIожьыгъ,- талъэныкъо шыудэкIуатэ уищыкIагъэпщтын?
- СищыкIагъ сIомэ, генерал, сыхэмыгъэукъу, сичэщ 
мэзахэрэ силъэгъо шъэфрэ ар къысфадэнэп…- наибыр 

--- Page 56 ---

Филипсон къесэмэркъэужьи, нахь мэ къэ гъэшъхъыгъэкIэ 
зытыраубытэгъэ мафэр къы ушъ хьафыжьыгъ: - КъэкIощт 
бэрэскэшхор типIалъэ.

--- Page 57 ---


ЯБЛЭНЭРЭШЪХЬ 

--- Page 58 ---

Мыхьамэт-Амин наибым джы игъогутехьажь мышъэф, 
ежь зэрэмыгугъэщтыгъэу, абдзахэхэр купитIоу ыгощыгъэх: Шъхьагощэ, Къужъыпс, Фэрзэпшъэ псыхъо нэпкъхэм 
къятэкъокIыгъэхэр; къушъхьэгум хэс тубэхэр, хыIушъомкIэ 
гъэзэгъэ тIопсэдэсхэр. ЗэшIугъэхэ пачъыхьадзэр блэгъабзэу къызпэIулъ апэрэхэр мамырэу непэ мэпсэухэми, 
неущ къапыщылъыщтыр зэрамышIэрэм егъапэх, Iо 
зэтеIукIхэр къахелъхьэ. Пыидзэм игугъу къэIо-IожькIэ 
зэхэзыхыгъэхэу, джыри ар зыфэдэр зымылъэгъугъэхэ 
ятIонэрэхэм янахьыбэр якъушъхьэ гъогунчъэхэр ягугъэ 
пытапIэхэу мэпсэух. Абдзахэ сыд къихъухьагъэкIи, ежьхэм 
къанэрэмыси, зэуи къызыщымыхъунхэри щыIэх.
Ау зэкIэми анахь гъэшIэгъоныр, купитIуми, ящэнэрэри 
зэрахэтыжьэу, Мыхьамэт-Амин иIоф фэ гъэхьыгъэ зэфэсэу 
апшъэрэ абдзэхэ хэсэ ТхьэлъэIупIэ шъофым непэ щашIыгъэм щызэдырагъашти, бжыхьэ ощхылэ мэфэ чъыIагъэми, 
зыщырамыгъэукIыхьэу ежь наибым джумахь нэмазкIэ 
аригъэухыжьыгъ.
- Тхьашъуегъэпсэу, абдзахэхэр, сышъуфэраз,- 
къыпыщылъ гъогу чыжьэм зэрэщыхъущтымрэ зыдакIорэ 
къалэм къызэрэщыпэгъокIыщтхэмрэ зэрагъэгумэкIырэр 
къызхимыгъэщэу илъэс тIокIитIурэ зырэ зыныбжь Мыхьамэт-Амин наибыр мэкъэ чанкIэ къяджагъ, зэпыугъо тIэкIу 
ежьымкIи къэдаIохэрэмкIи зыфишIыжьи, къыпигъэхъожьыгъ: - Алахьэм зэзэ гъыныгъэ шъухегъэлъ, Алахьэр 
шъугу ижъугъэлъ, Ар гукIэгъушI, жъугъэлъапIэ. Алахьэр 
зыгу илъым джэнэтыр къыпыщылъ, Алахьэр зыщыгъупшэрэм джэхьнэм лъэмыдж бгъузэр илъагъу. Алахьу 
Акбар! Алахьу Акбар! Алахьу Акбар! - щэ зэлъыпытэу 
ар къаригъаIуи, кIэух къыфишIыжьыгъ: - Сэ сигъогу 
шэсыгъуи къэсыгъ, мо джаур шыугъэкIуатэхэри,- 

--- Page 59 ---

ТхьэлъэIупIэ шъоф гъунэ лъэныкъомкIэ наибыр плъагъэ,- 
къызэдгъэжэнхэп.
- Гъогумаф, наиб, сыхьатмаф! - ауIушыгъэ фэкъолI 
горэм къыIуагъ.
- Тыкъызэхитэкъуагъэшъ, уфэлъаIо ара?..- нэмыкI 
горэми къыфидзыжьыгъ.
- Абдзэхэ Iофхэр зезыфэрэм укъызэхитэкъона?..- ыгу 
къеоу къэупчIагъ Блэхъо Мэзхьаб.
- Зэхэоха мохэмэ аIорэр? - Цэй Хьатырбай ыгу 
темыфэрэр фэмыщыIэу Бырдж Хьасанэ риIуагъ.
- "ЛаIилахьу Iилэлахь",- дин жъыур Гумыштэ Молэм 
къыхидзагъ, имэкъэхъу фэхъукIэ Мэрзэбэчи ащ дыригъэштагъ, ахэмэ нэмыкIхэри къадежъыужьыгъэх.
Абдзэхэ шыугъэкIотэ шъищмэ ахахъомэ, амакъи нахь 
лъэш хъузэ, Хьаджэхъу тхышъхьэм блэкIыхи, Пшызэ 
лъэныкъом екIурэ Фэрзэпшъэ гъогу кIэкIым зытехьэхэм, 
Мэрзыхъое Бэчыр Брагъунэ Ислъам еIушъэшъагъ:
- Хъугъэ, Брагъунэр, тыгу къыддимыIорэ жъыум тчый 
редгъэчыжьэу зыгу шIу имылъ наибыр зэрэдгъэ кIотагъэр.
- Тэрэз, нахьыжъ, къыбдесэгъаштэ. Ау наибыр арэп 
Алахьэм къабыл тигъэшIыгъэ щытхъу жъыур къызыфатIорэр, ар тыгу илъэу Тамбыехьаблэ дгъэзэжьын. Хэт сэIо 
мо зызымышIэжьэу къачъэрэ шыур?..
- Сэ къысэплъи, ащ еплъыжьи, къэпшIэщт…- сарыкъ 
шхъуантIэ зышъхьэщылъэшъогъэ шыум теплъэнкIэ фэмые 
Бэчыр гъумыгъугъэ.
- Алахь лъапIэу лъагэм илIыкIо зыгъэкIотэжьыхэрэ 
быслъымэн шыухэм закъыхэжъугъэзыгъэу сыд мыщ 
шъузфыщытыр? - Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндым иш 
апашъхьэ зыкъыщырыригъатIи, ежь иIоф нахь шIоIофэу 
яупчIыгъ.
- Сиш ылъабжъэ узыгъэ...- Бэчыр щхыпцIызэ, 
ышнахьыкIэ риIуагъ.
- Шылъабжъэр узыныр дэи… Оры, Брагъунэр?
- Сэ сионэ ныбэпхи къызэпычыгъ…
- Мызгъэгум, Алахьэм ишIуагъэ зэкIынхэ бы слъымэных, сишIуагъэ къышъозгъэкIын слъэкIыщтэп. Сэ наибым 
ишыугъэкIуатэмэ сахэмыхьажьы хъущтэп. Алахь гукIэгъушIым гум шъукъыринэнэп, ынэшIу къышъущифэн,- 
Мыхьамэт ефэндым иш ригъэжьэжьи, къафызэриIокIыжьыгъ: - ШъуитIо шъукъысэдэIурэп шъхьакIэ, джары 
сэ Алахьэр шъугу ижъугъэлъ, зы щышъумыгъэгъупш 
зыкIышъуасIорэр…
Шыу зэкIэкIэщыгъэ купышхокIэ тхышъхьэм 
дэ кIуаещтыгъэмэ алъежьэжьыгъэ Мыхьамэт ефэндым 
къафидзыгъэм Бэчыри Ислъами пымылъхэу шэсыжьы хи, 
ячылэ гъогу техьажьыгъэх. Ахэмэ язэкъуагъэп: нэмыкI 
шыу зырыз-тIурытIу къэзгъэзэжьыгъэхэри къушъхьэ 
хэгъуашъхьэм итыгъэх.
Мыхьамэт-Амин наиб и Санкт-Петербург гъогу 
зэпичынкIэ джыри мэфэ тIокIырэ щырэ фэдиз къыфэнэжьыгъагъ. Щамил IукIэщт-IумыкIэщтми хэшIыкI 
фыриIагъэп. АщкIэ зыIэ ралъхьэгъэгъэ, Iогъу-шIэгъу хъатэ 
къэзымышIыщтыгъэ, мафэ къэси нахь къепэгэкIы хъущтыгъэ Смоленскэ забытым еупчIынкIэ зэрипэсыжьыщтыгъэп. ЗышъхьаукъэкIэ, абдзэхэ жэкIэ-пэкIэ гу стырхэр 
ипкIыхьапIэ мышIу зэкIагъэх.

--- Page 60 ---


ЯЕНЭРЭШЪХЬ

--- Page 61 ---

Мыхьамэт-Амин Асияловыр Абдзахэ зимысыжьым 
тхьэмафи тешIэгъагъэп лIышъхьэ пэщэ зэбэныр ащ 
къызIитаджэм. Бырдж Хьасанэрэ Даур Бжьэцрэ Шъхьэгощэ, 
Къужъыпс, Фэрзэпшъэ тIуакIэхэм адэс чылагъохэм 
ямухътархэр къакъотых. Цэй Хьатырбайрэ Афэмгъот 
Мэрэтыкъорэ Тубэ, ТIопсэ лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ абдзахэхэм къадырагъаштэ. Шъыпкъэ, зэфычIэтэ-зэрэубыжь 
езэрымыгъэхьхэр наибым итетыгъо лъэхъан щымыIагъэхэу 
арэп, ау ащ ищынагъо ахэмэ заригъэушъэфыщтыгъэ.
Джы "имылъэу мэлъатэ" зыфаIуагъэ гущыIэжъыр 
зыщыгъупшэжьыгъэ, наибым къыздырищэкIызэ зызышIуигъэшIыжьыгъэ Гъыщ Мэрзэбэч урысыдзэр къыкъотэу 
загъорэ зыфегъэIужьы. Ащ зыпигъэIукIырэ къэбархэр 
Бырджымрэ Цэимрэ къырамыдзэми, хьаджэхъу, мыекъопэ 
гъогухэм ар чэщырэ зэрэ ты ралъагъорэм бэмэ 
уарегъэгуцафэ. Ежь Мэрзэбэчи ижъырэ къэлатхэмкIэ, 
къамэхэмкIэ, тыжьын, дышъэ тхыпхъэ хъырахъишъэхэр 

--- Page 62 ---

зыхэдыкIыгъэхэ чысэхэмкIэ, нэмыкI Iэпэщысэ цIыкIушъокIухэмкIэ урыс забытмэ яшIушIэзэ, лIэкъолъэш баеу 
закъышIуигъэшIыгъ, загъорэ зыфырекIокIын къэзэкъ 
бзылъфыгъэ шъхьэзакъо гори нэIуасэ къызфаригъэшIыгъ.
- Тэ тызэпэпкIэ-тызэпыджы тIозэ, Бырджыр,- мафэ 
горэм Цэим абдзэхэ мухътархэм ялIышъхьэ къыфидзыгъ,- 
емыкIу шъхьэрыкIокIэ Мэрзэбэч пэшхор мэпсэу.
"Абдзэхэ хэгъэгур пIэ къыралъхьагъэмэ, фэкъо лIмэ 
азыфагу зэмышIуныгъэ къыдэмыгъахьэу, лIакъо хэр, 
чылэхэр зэпэмыгъэуцухэу, шъыпкъэныгъэм удэмыхэу 
зещэ мыхэмэ къысаIоми, ежьхэм яшъэфхэм сащымыгъуазэу, зи ахэсымышIыкIэу къащэхъу,- фыжь зыхидзэнэу 
ежьэгъэ ыжэкIэ мыкIыр Бырджым ыIэгушъо ригъачъэзэ, 
щхыпцIыгъэ.- Ащ фэдэ гъэсэпэтхыдэхэр шъхьэихыгъэу 
наибым раIощтыгъэп. Сыд Абдзахэ щиIуагъ-щишIагъэми, 
къемыдэIухэрэр чIыунэ чъыIэмэ аригъэлIыхьэщтыгъэхэми, 
укI атырилъхьэщтыгъэми, тилъэпкъэгъу бжъэдыгъухэм, 
шапсыгъэхэм ис лъам диныр зэо-банэкIэ аригъаштэщтыгъэми, агукIэ гъумыгъухэзэ, Iэхъомбэшхом фэшъхьаф 
рагъэлъэгъущтыгъэп. Шъыпкъэ, Цэйри сэри ахэмэ 
тафэдагъэп сIомэ, зысэгъэпцIэжьы, тызыфэмые Iаджи ащ 
тигъэшIагъ. Ау ар Афэмыгъот лIэкъолъэшымкIэ, фэкъолI 
къызэрыкIо зырызхэмкIэ, къысаутэкIырэ Мэрзэбэчи 
зэрягъусэжьэу, сIон слъэкIыщтэп. Наибыр зытхэкIыжьыгъэ 
уж (тхэмыкIыжьыгъэу ежь еIоми), лIэкъо зэпыщытзэмышIуныгъэ сэри Абдзахэ къизгъэтэджэнэу сыфаеп. 
Сэ сызыгъэгумэкIырэ шъхьэгугъур нэмыкI: пачъыхьадзэр 
къытэшIугъэми, ушъхьагъу зэфэшъхьафхэр къыт фаугупшысызэ, къэзэкъ чылэхэр - Дагестанскэр, Нижегородскэр, Тульскэр, Ново-Михайловскэр, Имеритинскэр, 
Пшехскэр, Лабинскэр, Псебайскэр, Ахметуковскэр, 
Кужорскэр, Губскэр, нэмыкIхэри - къытагъэтIысэкIых. 
Гъогухэр зышIырэ, мэзхэр тезыу пкIырэ, лъэмыджхэр 
зыIэтырэ дзэхэм къахэхъо. ТыдэкIэ тыкIуагъэми, тыдэкIэ 
тыдэIуагъэми, къэзэкъ гущыIэрэ къэзэкъ орэдрэ фэшъхьаф 
зэхэтхыжьырэп…"
- Наибыр зыдэшэсыгъэм зыдимыщэу Мэрзэбэч къызырегъэзэжьым, зыми щымыщыжьэу къэна гъэшъ, ащ 
дебгъаштэмэ, Iаджи ыIощт, ышIэщт,- Бырдж Хьасанэ 
игупшысэмэ къахэужьи, Цэй Хьатырбай фидзы фэдэу 

--- Page 63 ---

джэуап ритыжьызэ, фыпигъэхъожьыгъ: - Адрэ тызэпэпкIэтызэпыджы зыфэпIуагъэм, лъытэныгъэ зыфысиIэ нахьыжъ, 
сишIошI къесIолIэн: аущтэу титIукIи, тэщ нэмыкIхэмкIи 
тызэфыщымытымэ нахьышIу. Ащ фэдэ зэфыщытыкIэм 
иягъэ зэкIыщтыр тэ тизакъоп, зэрэлъэпкъэу ары.
- Ари шъыпкъэ, ощ фэдэмэ уакъыхахэу Абдзахэ 
лIышъхьэ узыфашIыгъэкIэ, пшъхьэ зэрэхъущтым, хэти 
ушIолIыкIэу узэрэпсэущтым изакъоп узэгупшысэн фаер, 
къыпщыгугъыхэрэм уафэшъыпкъэ-уафэулэузэ уафэшIушIэныр, мамыр гугъапIэ ябгъэIэныр ары узпылъыщтыр. 
АщкIэ тицыхьэ къыптелъми, Бырджыр, "наибыр зыдэшэсыгъэ" зыфэпIуагъэм къибгъэкIыгъэр сшIэрэп, къытфигъэ зэжьынэуи?.. Тэ тымышIэ горэмэ уащыгъуазэмэ, 
тшIомыушъэф.
Бырджым зызгъэтхьагъэпцI-зызгъэгулъытэнчъэ щтыгъэ 
Цэим шIошъмыхъуныгъэ нэплъэгъукIэ къэ зыстыщтыгъэхэ 
ынэ хъурэе шIуцIэ цIыкIухэм акIаплъэзэ, риIуагъ:
- Хьаулыеу, нахьыжъ, къысIэкIэIогъэ "шэсыгъэ" 
гущыIэм зыкъышIоогъанэ. Ау сэри ори тызыщыгъуазэр 
къыосIон: наибым Абдзахэ къыгъэзэжьын Iоф иIэп. Ары 
пакIо, джыри узгъапэрэр зэхыозгъэхын. Урысыдзэм 
илIыкIогъэ Сердюковыр мухътар зэфэсым къызыщэгущыIэм, "абдзэхэ Iофхэр урыс пачъыхьэм дэжь щызэхифынхэу рагъэблагъэ" къызэриIогъагъэр арыщтын узыгъэгумэкIырэр? 
- Узаф, сыгу укъигущыIыкIыгъ. Наибым къыгъэзэжьынэп, къыгъэзэжьыгъэкIи, сэ сшIэрэ абдзахэхэм ащ 
къеблагъ раIожьынэп.
- КъэпIуагъэр зэрэшъыпкъэр мо тыгъэр ташъхьагъ 
зэритым фэдэшъ, ащ зи къесIолIэжьынэп, Цэир. Ау наибым 
абдзахэхэмрэ пачъыхьадзэмрэ зэрэзэригъэшIугъэ шIыкIэм, 
кIэухэу ащ фэхъужьыщтым сэ нахь сегъэ гумэкIы.
- ЗэгъэшIун Iофыр къумыкъу наибым Абдзахэ 
къызыщеIэтым, Бырджыр, орба ащ апэрэ годзэ-упчIэжьэгъоу иIагъэр? - Цэир игъурыгъэ-одыгъэ емыпэсыгъэ 
мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ къэупчIагъ.
- Ары, сэры апэрэ гуадзэу иIагъэр,- Бырджми ымакъэ 
шъхьамысыжьэу къыIуи, нахь гущыIэ шъабэкIэ 
къыухыжьыгъ,- ау абдзахэхэмрэ пачъыхьадзэмрэ язэгъэшIун IофкIэ ышIэщтыр зешIэхэ уж ныIэп ащ ишъэф 

--- Page 64 ---

сызыщигъэгъозагъэр. ПшIэщтыгъэба тызыготыгъэ наибыр 
зыфэдагъэр, ау ащ изэшIуныгъэ…
- СшIэщтыгъэ наибыр зыфэдагъэр,- Цэим Бырджым 
игущыIэ IэкIиутыгъ,- ау ощ фэдэу зыфаер фасшIэу ащ 
сыриазэнэджагъэп, сыриIофтэбгагъэп.
- Цэир, нахьыжъ, сыкъэоушъхьакIу,- Быр джым 
ылъэгонджэ пытэхэр чIэзыухъумэщтыгъэ ицыекIэ къуапэхэр 
ыIэшхуитIукIэ зыпэIуидзыгъэх,- зи къыо сIонэп сIуагъэ 
шъхьае, сыд дауа къыс фыуиIэр?..- ЕтIанэ нахь зиIажэзэ, 
къегыижьыгъ: - КъапIорэмэ загъорэ гъунэ алъыфзэ шIы.
- Бырджыр, сыкъэмыгъэсэжь! - Цэим ынэ цIыкIухэр 
мэшIотэпхэу къилыдыкIыгъэх.- УздэщыIагъэм сэ бэшIагъэ 
сыкъызикIыжьыгъэр…
- Зыжъугъэсамбыр, Цэимрэ Бырджымрэ, зы мафэ 
нахь мышIэми, шъощ нахьи сынахьыжъ,- джы нэс зи 
къэзымыIощтыгъэ Даур Бжьэц афэгубжыгъ,- ори, 
Афэмгъотыр, уIумыщхыпцIыкI. КIэзыIэжьыгъэ наибыр 
зыгъаерэ купмэ тызэхахыжьымэ, къыддэхьащхыных. 
Модэ, абдзэхэ мухътархэм ятхьамэтэ Бырджыр, 
къебгъэжьэгъагъэр къэухыжь. Джа абдзэхэ-пачъыхьэдзэ 
зэшIуныр ары… Сыд ащ шIуагъэу къытфихьыгъэр?
- Зэо-пыдж хэмылъэу къэзэкъ чылэ пчъагъэ хэр къызэрэтагъэтIысэкIхэрэр арыщтын...- нахь мэкъэ ефэхы гъэкIэ 
джы Цэим къыIуи, Бырджым иджэуапыщтым ежэу Iуплъагъ.
- СишъхьакIо сщызгъэгъупшэжьын гущыIэхэр 
зэхэсэбгъэхыгъэ, нахьыжъ. Къэзэкъ чылэмэ япчъагъэрэ 
пачъыхьадзэмрэ зэрахахъорэм, къушъхьэ гъогу шIынымрэ 
мэз шъолъыр теупкIынымрэ сэри сагъэгумэкIы. Ахэмэ 
бгъуитIумкIи тазыфагу дэлъ зэзэгъыныгъэр аукъо.
- Аукъомэ, орышъ абдзахэхэр зыщыгугъыхэрэр 
къышъуфэчъэгъэ тицIыфхэр къытфэшъущэжьых зыIорэ 
тызгъэпцIэрэ Филипсон ущымысэу еIу,- джыри Цэир 
мыгъумытIымын ылъэкIыгъэп, гые гущыIэхэмкIэ 
зэушъыижьызэ, зыгъапэщтыгъэри къыушъхьафыжьыгъ: - 
ТIорэм шъукъедэIурэп шъхьае, Абдзахэ икъокIыпIэкIэ, 
итемырыкIэ гъэзагъэхэ мухътар тхьаматэхэм, тэри, къыблэ 
лъэныкъо тубэхэм, тIопсэдэсхэми шъыпкъэ ткъомылъэу, 
пэкIэ псы тешъоу, тIорэр тымыгъэцэкIэжьэу арэп. 
Шапсыгъэ, убых лIы шIагъохэу къышъуфэкIогъагъэхэр, 

--- Page 65 ---

Iуагъэ зыдытиIэ пачъыхьэдзэ техакIохэм къытфадэщтэп 
шъуIозэ, джэуапынчъэхэу жъугъэкIожьыгъэх. Ахэмэ 
къышъуахьылIэгъэ Iофыгъор адыгэмэ яаужырэ гугъагъ. 
Ау зимычIыгу зицокъэ лъэгу чIаутырэ наибым ар зэхэшъуигъэхыгъэп. Шъори шъутхьакIумэхэр кудэгъагъэхэти, 
шъудэгугъ. Е-е, адыг, адыгэ мыгъу, сыдэу тычыжьэмыплъэ-тызэдэIунчъэу, лIыгъэ езэрэмыгъэхьэу дунаим тытет… НекIо, Афэмыгъотыр, сыда тызэдэо-тызэшIужьэу, 
цIэрэ шъхьэрэ зыфэтшIыжьыкIэ ишIуагъэр, тубэ абдзахэхэм джыри зэ тахэхьан. 
 ЗигумышIуныгъэ Iузыхыжьыщтыгъэ абдзэхитIур чъыг 
пкIэшъэ зэмышъогъумэ захэкIуадэхэм, Бырдж Хьасанэ 
ежь ар ыпкъ къызэрикIыгъэр зыфихьыжьызэ, ыгу къыпыузыкIыгъ. Ащ изытет къызгурыIогъэ Даур нахьыжъыри 
къеушъыигъ:
- Зыгъэрэхьат, пшIэрэба Цэир зыфэдэр. Ахэр Тубэ 
блэкIхэу чыжьэу кIощтхэп.
- Цэим зыфиIорэм, апэрэ мафэм къыщыублагъэу 
дедгъаштэщтыгъэп нахь, шъыпкъэ хэлъ… Хэта зы шIагъэр 
наибым ынапшIэ зэшIуныгъэр телъэу ты къызэхинэнышъ, 
тызэригъэпыищтыгъэ урыс лъэ ныкъом зигъэзэныр?
- ИIоф Абдзахэ къызэрэщимыкIыжьыщтыр, тызэригъапцIэщтыгъэр зэрэфэтымыгъэгъущтыр къыгурыIуагъэти, къэбэртэе адыгэмэ яIуакIэу, зи гъэпшкIужьыгъ.
- Ащ фэшъошагъэр сэшIэ сэ...- Бырджым имысагъэ 
ыштэжьыгъ.- Шыу мин гъэкIуатэкIэ зы шIодгъэшIыжьын 
нахьи, Алахьэм иджэхьнэмкIэ ыгъэщынэщтыгъэ абдзахэмэ 
аришIылIэщтыгъэ псыхадзэр ежьыми етшIылIэжьын 
фэягъэ… Ти щэ зытемыфэжьыщтым укIэлъыожьыкIэ, сыда 
ишIогъэжьыр! Тпшъэ къыдэфэгъэ Iофмэ ауж зетфэным 
ычIыпIэкIэ адыгитIур зэкIэрэуцошъ, ящэнэрэр аубы, аубрэр 
ишIугъоу мэпсэу.
- Бырджыр, тхьамэтэ маф, ар хъунэп шъыу, зи къытэбгъэлыхэрэп.
- Сыдэу тшIын, джары тызэрэщытыр.
ЧыжьэкIэ Ошъутенэ къушъхьэ шыгуфыр къэлъагъо. 
Ащ ыкъогъукIэ къыкъозэрэхырэ пщэ шIуцIэм Лэгъо-Накъэ 
къушъхьэхъу ошъо лъэныкъомкIэ зегъазэ. АшIокIодыгъэ 
горэм лъыхъухэрэм фэдэхэу, зэпэчыжьэ-зэпэблагъэхэ, 
зэрымышIэ-зэфэсакъхэрэ бгъэжъитIур мэфэгу огум 

--- Page 66 ---

щэхьарзэх. Абдзэхэ шыуитIур зычIэкIодэгъэ мэз къолэн 
Iапчъэм пхъэ гъугъэ кухьэ зэрыз цукур къычIэкIыгъ. 
Пхъашъхьэм тес шъэожъые такъырым шыуитIу уIэшыгъи 
ыуж ит - зыр Гъыщ Мэрзэбэч, адрэр Гумыштэ Молэр ары.
- Сэлам алейкум, шъуимафэ шIу, тхьамэтэ ма фэх,- 
къапэгъокIыгъэ Молэм араб-адыгэ сэлам къыхи, джэуапым 
емыжэжьэу ежь къышIошIыщтыгъэр афы пигъэхъожьыгъ,- Цэимтхэр шъуилъэгъунмэ, къытпымылътыкъырамыдзахэу мо тIуакIэм дэхьагъэх.
- Гумыштэр, зыгъэбыяу зэ, сыдэуи ба къапIорэр...- 
Гъыщ Мэрзэбэч зышIомыдэеу зинахьыкIагъэ зыщыгъупшэжьыгъэ Молэм фидзи, мыдритIум ыгу афимылъ Iупэ 
гущыIэшIукIэ закъыфигъэзагъ: - Гъогумафэ шъуежь апщи, 
титхьамэтэшIухэр. Цэимтхэр шъуищыкIэгъагъэхэмэ, гъусэ 
шъуафэхъуныгъи… Сыда яшъушIэщтыр сэIо тубэ 
пхъэцхэм?.. Тэ ахэмэ чыжьэкIэ нэ закъокIэ татеплъагъ нахь, 
тигущыIэгъугъэхэп. ТадэгущыIагъэкIи, зышъхьэ Iоф 
фэшъхьаф зезымы фэхэрэм сыд ятIон, укъызэхашIыкIыщтэп.
- Цэимтхэм ар япIолIэн плъэкIынэп,- Бырджыр 
кIэщхыкIи, Мэрзэбэч зыкъыригъэшIэжьыгъ,- ахэмэ абдзэхэ 
хэгъэгу Iоф зэрафэ. Моу джыдэдэм ахэр хэгъуашъхьэм 
къитщыжьыгъэх.
- Ара?.. Аущтэу шъузэфыщыт хъужьыгъэмэ, дэгъу, 
сыхэукъуагъ.
- Зымыухыжь, ар зилажьэр орэп.
- Ар зилажьэр нафэ… Сэлам къытэзымыхыжьыгъэ, 
зыгу тыкъэмыкIыжьыгъэ наибыр ары.
- Оры, Гъыщыр, сыд уищыIакIэу дунаим утет? - ыпсэ 
зыхэтIэгъэгъэ наибым иухъумэкIуагъэм зыфигъэIужьырэраIуалIэхэрэр къыдыригъэхьызэ, Бырджыр зызыухыижьыщтыгъэ Мэрзэбэч еупчIыгъ.
- Тэ сыдына, тхьамэтэ маф, джау сыдми дунаим тытет. 
Молэ фэкъолIыр къэблэгъэрэ кIымафэм гъэстыныпхъэнчъэу сыхэмыгъахь ыIуи къысэлъэIугъэти, шъолъэгъу, 
мэзым пхъащэ сыкъыдэкIуагъ. 
- Ары, тхьамэтэ мафэх,- Гумыштэми игуапэу къызIуипхъотыгъ,- шъолъэгъу, Алахь лъапIэу лъагэм зынэшIу 
къыщифэн Мэрзэбэч ишIуагъэ къысигъэкIыгъ. Джы, 
тхьагъэбэгъон, тимэз пхъэ къыхэтщынкIэ тэщынэба… 

--- Page 67 ---

Джаур дзэлIмэ, муары зэхэшъохы, джынэ орэдыр 
къыщаIозэ, гъогур щашIы, мэзыр щытыраупкIы, тиамдэзыпс псынэкIэчъ къабзэхэр къаушIоих…
- Ащ пае къэдгъанэрэпи, бетэмал, пхъэ кухьэ ушъагъэ 
мэзым къыхэтщыныр,- Молэ фэкъолIым къыIохэрэр ыгу 
темыфэу Мэрзэбэч хэгущыIагъ.
- Ары, зимафэ мэфишъэкIэ Алахьэм зыфигъэбэгъон 
Мэрзэбэч, о уихьатыркIэ къэтэщэ. Мэрзэбэч дэгъоу 
джаурмэ агурэIо, Хьасанбый тхьамэтэ маф, ыIорэр ахахьэ.
- Ащ фэдэ зэшIокI уиIэмэ, Мэрзэбэч, дэгъу,- Даур 
Бжьэц къыщытхъуи, къегыижьыгъ,- зыми ущымыщэу 
етIани оIо.
- Хьау, хьау,- Молэм фашIагъэр зыщигъэгъу пшагъэп,- Гъыщ Мэрзэбэч фэдэ лIы Iуш лIы бланэхэр дэдзых 
пшIы хъущтхэп. ГъэшIэгъона зэгорэм наиб шъхьарыкIом 
иухъумэкIуагъэмэ… Арэп, сышъоплъышъ, титхьамэтэ 
мафэх, шъуухъумэкIончъэу сыда мэзым шъузыфыхэтыр?
- Тхьауегъэпсэу, Молэ фэкъолIыр, титхьамэ тэшIухэм 
уазэрэфэгумэкIырэр, цыхьэнчъэ дунай тызтетыр, узыфэсакъыжьымэ, нахьышIу. Сэ сыкъы зэрэзэхэпшIыкIыгъэри 
сигуапэ. Сэри, Алахьэм ыIомэ, зыгорэ къысапэсын,- 
зэхихыгъэр игуапэу Мэрзэбэч къыIуагъ.
- УкъызэрэтфэгумэкIырэр тигуапэ,- Бырджми 
къызытыригъэнагъэп,- нахьыпэм фэмыдэу джы абдзэхэ 
къушъхьэхэр цыхьэшIэ-гъужьхэп, чъыг къогъу пэпчъ пIомэ 
хъунэу щынэгъо шъэфмэ закъуаушъафэ. Зэгорэм, тятэжъ-тятэмэ язэман цIыфхэр Абдзахэ зэ рэщышъхьафитыгъэхэу щышъхьафитыжьыхэп. Ау тичIыгу тытет, тиуашъо 
ташъхьагъ, зэгурыIоныгъэ-зыкIыныгъэ тхэлъыщтмэ, 
Алахьэм тыкъиухъумэн, зыкъэтыухъумэжьын.- Зэпыугъэ 
фишIи, къыпигъэ хъожьыгъ: - Мы мэфэ благъэхэм, 
Мэрзэбэч, хэсашъ хьэм къыкъокI, Даурымрэ сэрырэ 
тыкъыпфэещт.
- Джыдэд шъуIоми, тхьамэтэ маф, сыхьазыр,- Гъыщ 
Мэрзэбэч онэгум имыфэжьэу къыIуагъ.
- Непэ тыпфэхьазырэп, тэ макъэ къыодгъэIущт.
- КъызэрышъуIу...- "непэ тыпфэхьазырэп" къызэрэраIуагъэр зыфихьыщтыр зымышIэрэ Гъыщ Мэрзэбэч 
ымакъэ джы къышIуефэхыгъ.

--- Page 68 ---

ЯБГЪОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 69 ---

Мыфэбэ-мычъыIэ бжыхьэ хэкIотагъэм итыгъэ 
ошъогум къиуцуагъэу, къыблэ лъэныкъомкIэ ошIэдэмышIэу пчыкIэр къыщыхъупскIи, шыблэ гъуагъокIэ 
къызызбгырэум, иджэрпэджэжь макъэ зэтетэкъукIызэ, 
Къужъыпс тIуакIэ дэкIодэжьыгъ. Ащ гущтэ зэригъэшIыгъэ 
пщэ шIуцIэ закъом ощхыцэ зырызхэр къыIэпигъэзыгъэх.
- Бисымлахь, а си Алахь, бжыхьэ хъужьыгъэу сыд 
шыбла къытхэожьыгъэри...- Джанщыр къыкIащти, унэм 
иджыкIыгъ: - А Нат-Нэфсэт тэ ущыIа, шыблэм уигъэщтагъэщтын…
- Хьау, нан. Мытопмэ, шыблэр гъогъуагъэ пае 
сыщтэна?..- зышъхьац зыблэщтыгъэ Нэфсэт мыгузажъоу 
адрэ унэм къычIэкIыгъ.- КIымафэми шыблэр мао татэ еIо. 
Пщэ щымыIэу ощхыр къещхы, тыгъэр къепсы… Модэ, 
модэ, Тамбыехэми Брагъунэхэми адэжькIэ къыщещхырэп, 
гъэшIэгъонба, нан?..
- Ащ фэди мэхъу, сипшъашъ,- "гъэмэфэ текIыгъэм 
елъытыгъэмэ, мыбжыхьэ мыщ пкъыкIэ зызэричыгъэр" 
Джанщыр ыIозэ, ицылъэпэд хъэн щегъэтышъ, ыпхъу 
IогушIо.- А Нэфсэт, пчыкIэр къэхъупскIыгъ, шъхьаныгъупчъэм къыIукI...- "Я си Алахь, мы пшъэ шъэжъыем 
Брагъунэмэ арилъэгъулIагъэр сшIэрэп, гущыIэ мыхъун 
закъокIи уатыригъэгущыIэщтэп… "Пырамыбжьыр 
мэшъхьалъэ, шъхьадж ылъапсэ екIужьы" зыфаIорэ 
гущыIэжъыри мыщ хэлъына?.." - Джанщыр зэупчIыжьи, 
ащ зэрегупшысагъэмкIи зыфэгубжыжьыгъ.
- Сэ сыIофа,- шъхьаныгъупчъэм къыIумыкIыгъэ 
Нэфсэт къыIуагъ,- шыблэ гъогъо пчыкIэр зышъ хьэ щыхъупскIыгъэ мо шыуитIур ары нахь… Зыр сятэш Мыхьамэт. 
Адрэр тэ щыслъэгъугъа?.. Къэс шIэжьыгъ, наибыр къурIэнаджэ тичылэ мыгъатхэ къызырагъэблагъэм, КъурIаныр 
къыдезыхьакIыщтыгъэ Мэрзэбэч ары.
- Ар наибым дэшэсыгъагъэу арба зэрэзэхэтхыгъагъэр?...- Джанщыр къэупчIи, ежь къышIошIырэм гукIэгъу 
кIэух къыфишIыжьыгъ.- ТхьамыкIэм ыгу хымэ чIыгум 
щызэгъагъэпщтын… Тинасып, къыт хэхьан щыIэп тымыIоу 
тызытемыукIытыхьажьын щэджэгъуашхэ зэрэтыухьазырыгъэр. Модэ уятэш ЗекIошыу пэгъокIи, игъусэ хьакIэр 
унэм къегъэблагъ.
- Нан, загъорэ гъэшIэгъонхэр къэоIох, сыдигъуа тиIанэ 
мыхьазырэу тызыщысыгъэр? - Нэфсэт тхьа гъэпцIышъо 
нэгукIэ янэ къыфызэплъэкIызэ, къегыижьыгъ.
- Ары, сипшъашъ, ары, хьакIэ къытфэкIощт-къытфэмыкIощтми, тыадыгэ унагъоба, тыгъомылэнчъэу ныбжьи 
тыщысыгъэп, тибынхэми сигуащи джары тызэрапIугъэр,- 
Джанщыри тIэкIу зыщытхъужьызэ, Нэфсэт кIэлъиIожьыгъ: - Сызылъэхэмыхьэрэ си пщыкъо ЗекIошыурэ 
Мэрзэбэчрэ зэмышIухэу аIогъагъэба?..- ыгу чъыIэ-чъыIэу 
къыфечъэгъэ гуцафэм зэригъэупчIыжьыгъ.- Непэ 
къэсыжьынэу тызажэщтыгъэ Бэчыри къушъхьахъум къэт,- 
зыгъапэщтыгъэри къыпигъэхъожьыгъ…
Нэфсэт хьакIэмрэ ятэшымрэ аIэ псы паригъэчъи, унэм 
зекIыжьым, Мэрзэбэч тIэкIурэ щысыгъэу Мы хьамэт 
ефэндым еупчIыгъ:
- Мыра, зишIушIэ Алахьэм ыгъэбэгъон ефэнд, Бэчыр 
сабыинчъэ тхьамыкIэжъым ыпIурэ къэзэкъ пшъашъэр? 
Икъэбар сымышIэщтыгъэмэ, мыр мыадыгэу егъашIэми 
сшъхьэ къихьаныеп. Сыд мыщ ыцIэу пIуагъэр?
- Сэ ежь зэрэшIоигъоу Нэфсэт есэIо, Бэчыррэ нысэмрэ 
Нат-НаткIэ еджэх, чылэми джары зэрэща шIэрэр. Типхъу 
унаIэ пкъокIэ тебдзагъэмэ шIэ, Мэрзэбэч?..- еупчIи, 
есэмэркъэужьыгъ: - Ащ те фэщт нэчыхьапкIэр зыфэдизыщтыр ошIа, егъашIэм уугъоигъэр пфикъущтэп.
- Ащ фэдэ сшъхьэ къихьагъэп, ефэнд… Ау, къебгъэжьагъэшъ, угу илъ щыIэмэ къаIо, сшIомыушъэф, тиIэр 
тфимыкъумэ, ищыкIагъэри зэдгъэгъотыжьын…- бахъсымэм нэгуплъ кIишIыкIыгъэ Мэрзэбэч къыIуи, игугъапIэ 
къыушъхьафыжь фэдэзэ, къыриIокIыгъ.- Шъуинасыпмэ, 
шъхьэегъэзыпIэкIэ талъэныкъо къэчъэжьыгъэ урысмэ 
афэгъэхьыгъэ урысыдзэ даор къышъулъыIэсынэп… 
Брагъунэ Мишкэ идунай ымыхъожьыгъагъэмэ, зэкIоцIапхэнти, зыемэ ащэ жьыщтыгъэ.
- Адыгэ бын-унагъо къытхэхъухьажьыгъэу, ислъам 
диным зэритэуи?..- Мыхьамэт ефэндым къыраIуагъэр 
имыщыпэзэхэхыгъэми, къеупчIыгъ.
- Сыда, Алахьэр зишIушIэ ефэнд, адыгэ унагъо 
хъужьыгъэу, быслъымэн диныр ыштагъэу зыфапIорэм 

--- Page 70 ---

къибгъэкIырэр? Унагъор зэрэзэтебгъэзыщтыри диныр 
зэрэпхъожьыщтыри зэуи арэп.
- Хьау, Мэрзэбэч, орырэ сэрырэ тызэфэгубжэуи 
наибым тызэригъэшIужьэуи къыхэкIыгъ, ау Алахьэм 
къытфыригъэхыгъэ быслъымэн дин лъапIэмкIэ ар 
озгъэIощтэп! - Мыхьамэт ефэндым ышъо къыпычъыгъ, 
псынкIэу къыхэгубжыкIыгъ: - Зыщыщ цIыф лъэпкъыр 
зыщыгъупшэжьыгъэ пшъэшъэжъыем тэ лIышхуитIум 
тытегущыIэным нахь Iоф Абдзахэ илъыжьба?
- Олахьэ, ари тэрэзым,- Мэрзэбэч IупэкIэ ефэндым 
дыригъаштэзэ, "ащ имашIо шIэхэу шъукъистыщтышъ, 
теплъын шъузэрэхъущтым" гукIэ риIожьи, ежь ышъхьэ 
имыкIыщтыгъэ иIофи сэмэркъэукIэ зыкъы фигъэзэжьыгъ: - 
ХьакIэр шхахэмэ, пчъэм еплъы аIоми, Бырдж Хьасанэ 
лIышъхьэм дэжь сынэсын фаешъ, джа тызэрэзэзэгъыгъэу, 
гъусэ укъысфэхъугъагъэмэ, сигуапэщтыгъэ.
- А лъэныкъом сиIоф щыIэп, зылъэкъуацIэ къе пIуагъэр 
армэ, Алахьэм къытфигъэкIогъэ-тхи щы жьыгъэ МыхьамэтАмин наибым ыуж, слъэгъу пакIо, сытеплъэнэуи сыфаеп, 
ау узгъэгугъагъэмэ, сыкъыбдэкIон. Сыда шъуIуа ащ 
узэрищыкIэгъэщтыр?.. Наиб лIы Iушым готыгъэхэр, сэ апэ 
сызэритэу, зыпегъэтэкъух.
- Ори ар къыбнэсыгъа?.. Олахьэ сымышIагъэ ащ фэдэу 
ар къыбдэзекIонэу… Къэбар тIэкIу-шъокIухэр къысэIущтыгъэх шъхьаем, сшIошъ хъущтыгъэхэп… Зимыхьамел 
тшхыгъэ пшынахьыжъ Бэчыр зыгуегъэкIуатэ, о узгуегъэкIоты.
- Шъыпкъэр пшIэнэу уфаемэ, Алахьэм шIу зыфишIэн 
Мэрзэбэч, ыпэкIи ащ сыпэблэгъэ дэдагъэп, ау наибымрэ 
сшынахьыжърэ яхьатыркIэ аущтэу сызэрэфыщытыр 
къызыхэзгъэщыщтыгъэп… Джы Бырджым сызыгуигъэкIотырэ къодыеп, лIышъхьэ IэнатIэр ошIэ-дэмышIэу 
къызыфефэхыгъэм ыуж, нэмыкI тефэрабгъо гущыIэкIэ 
къэпIонэу хъумэ, зашIуиштагъэм ыуж, дунаим сытетми 
ышIэжьырэп. Къэплъэгъужьын, къысэпIогъагъи пIожьын, 
Бырджымрэ Цэимрэ азыфагу джынэ шIуцIэ къыздэмыхьэкIэ.
- Ори ар оIуа, ефэнд?.. Сэри ащ сегуцафэшъ ары… 
Бырджыр зафэп ощ фэдэ ефэнд еджагъэр, Чабэм 
щэгъогогъу кIуагъэр, наибым иупчIэжьэгъугъэр 

--- Page 71 ---

ыгъэнэгъоджэныр...- Мэрзэбэч зэхихыгъэр шIоемыкIу 
фэдэу зишIи, "аущтэу шъуитIо шъузэфыщытэу сшIэгъагъэмэ, гъусэ къысфэхъу къыосIоныгъэпи" гукIэ 
зэриIожьызэ, фыпигъэхъожьыгъ: - Бырджым къысфыхьисапыр, орэшIу-орэмышIу фаеми, зысшIэ кIэ, о уиIофи ащ 
ыпашъхьэ къыщысIэтыщт. Сэ сфэдэ ухъумэкIо зэмыблэжьырэ ощ фэдэ ефэнд гъэсагъэрэ ащ тыдэ къырихыщт? 
Шъхьэихыгъэу ахэмэ уадэгущыIэн фае нахь, укъызэхашIыкIыным ущыгугъынэу щытэп. Бырджыр зыфаер сэшIэ сэ, 
сырищыкIэгъэщтышъ, ыдэжь сырегъэблагъэ. Сэ сизакъоп, 
плъэгъун, ори лъэгъун горэ къыпфыриIэнкIи мэхъу.
- Сэри ащ сежэщтыгъэ… Ау емылъэIу шIыхьафкIэ 
сшIэрэп сыкъызэрэбдэкIощтыр…
- Аущтэу оIомэ, узэрэфай… Ау, тызэгъус-ты зэмыгъусэми, оркIэ сIуагъэр сIогъахэ. ПшIэщтымкIэ узэмыхъырэхъышэжь, мохэмэ анэ тыкIэтын фае нахь, ежьхэр 
зэрэфаехэу зашIодгъэбылъыныр титIуи къытэпэсыгъэп.
- А Нэфсэт, Мэрзыхъуаемэ япшъэшъэ дах,- Мыхьамэт ефэндыр зэджэм, унэм къихьэгъэ Нат-Нат риIуагъ: - 
Нысэм, уянэ, тигъэтхъагъ, сипшъашъ, тхьаегъэпсэу 
тфеIожь.
- Ары, Мыхьамэт ефэнд, ары,- Мэрзэбэчи бысымым 
дыригъэштагъ,- пшынахьыжъ Бэчыр унэм исэу тыкъытемыфагъэми, иIэнэ бэрчэт тетхъылIагъ. Ори Мэрзыхъуаемэ 
насыпышIо уяхъулI, пшъэшъэ жъый. УгукIэ узыфаер зэкIэ, 
пщагъэгъупшагъи пщы мыгъупшагъи, Алахьэм къыбдегъэхъу. Тэ псы тIэкIу тIэ пэтэгъэчъыжьи, гъогу тытехьажьыщт.
- Унэм къэбгъэзэжьыгъэ къодыеу джыри гъогу 
утехьажьыщта, Мэмэт? - "Мэрзыхъуаемэ насыпышIо 
яхъулIэнэу, щагъэгъупшагъэ-щымыгъупшагъэхэр зэкIэ 
къыдэхъунхэу" хьакIэр къызэрэфэлъэIуагъэхэ гущыIэ 
гуаохэм къызэрастыгъэр къызхимыгъэщэу ицIыкIугъом 
къыщегъэжьагъэу зэреджэщтыгъэ цIэ кIэкIымкIэ Нэфсэт 
ятэшым еупчIыгъ.
- Ары, Нэфсэт, ары, сипшъашъ. Мэрзэбэч фэкъолIышIумрэ сэрырэ Бырдж тхьаматэм тырищыкIагъэшъ, 
ыдэжь тыкIощт. Нахьыжъми джары ешъуIожьыщтыр.
- УнэгушъхьитIу къыхихэу, сипшъэшъэжъый, сыда 
къыохъулIагъэр?..- хьакIэхэр ыгъэкIотэжьыхи, унэм 

--- Page 72 ---

къихьажьыгъэ ыпхъу рилъэгъулIагъэр зыфихьын ымышIэу 
Джанщыр еупчIыгъ.
- Зи къысэхъулIагъэп! - Нэфсэт къыпиупкIи, 
шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ.
- Iанэр зыфызепхьэгъэ уятэшым ихьакIэ уиIэбэкIэшIыкIэ гъэпсыкIэхэр ыгу римыхьыгъэхэмэ шIэ?..
- Агъэшэсыжьырэ хьакIэм, нан, модэ зэ еплъи шхоIур 
фэзыIыгъ ГъучIыпсэ зыкъызэрэфишIырэм, ащи зыгорэхэр 
къыреIох.
- ПIохэрэр сшIэрэп… Сыда, синанэ гущ, шъу къэмыхъу 
рапшIэзэ шъуитIо къышъуиIолIэнэу ащ къыжъудишIэрэр! 
Мэрзыхъуаемэ уряпхъути, на сыпышIо уяхъулIэнэу 
къыуиIуагъэмэ, дэгъуба. Сыда ащ мыхъунэу хэлъыр?
- Сщагъэгъупшагъэ-сщымыгъупшагъэри сыда 
зыщыщыр, сыда ащ иIофэу къысхэлъыр!..- Нэфсэт 
къыщиути, янэ ыбгъэ зычIидзагъ.- КъысиIокIыгъэхэр 
къызгурымыIонхэу сынэнауцIыкIоп сэ, Мэмэти ащ зи 
риIожьыгъэп…
- ЗэIун, сипшъашъ, си Нэфсэт дах, ахэмэ уятэ къафырехыщт!..
- Мэмэт згъэмысэрэп сэ, ащ зи илажьэп… Адрэ 
Мэрзэбэч ары, есшIагъэр сшIэрэп, гукIэгъунчъэр…
- Алахьэм къыздимыкIыжьын зэпытрыкIо Мэрзэбэчыжъыр ехь! Сипщыкъо ЗекIошыу мысэмэ, ащ дэрэкIожь! - зишылъэмакъэ къэIугъэмэ шъхьэр афы кIипхъоти, 
Джанщыр акIэлъыджэжьыгъ.
- Нан, Мэмэт зи илажьэп сIуагъи!
- Имылэжьагъэмэ, зиудэгузэ, къыуаIокIыгъэхэр 
къаригъаIоныехэп!..
- Сыда Нат-Наталэ,- Брагъунэ ГъучIыпс унэм къызехьэм, ылъэгъурэр ыгъэшIагъозэ, къэупчIагъ,- ори 
Мэрзэбэч угу хигъэкIыгъа?
- IукI адэ Нат-Наталэ ори къысапIоу!..- Нэфсэт игъунэгъу кIалэм фидзыжьыгъ.
- А сисабый дахэх, зыгорэм зыгорэ ыIуагъэ пае, шъугу 
хэзэрэмыгъэкI,- нэшIукIэ аIуплъэзэ, Джанщыр ныбжьыкIитIум яушъыигъ.
Нэфсэти янэ IаплI фабэкIэ къеIэсэкIыжьынэу фэягъ 
шъхьакIэ, ГъучIыпс ыпашъхьэ зыщиIэжагъ.

--- Page 73 ---

ЯПШIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 74 ---

Шы лъэхъу-кIэушъыкI заулэкIэ шыуитIур тхышъхьэ 
лъапэм екIухи, зыдэкIуаехэм, нэплъэгъум къыубытырэ 
дунэе дахэм Мэрзэбэч ыбзэ зыкъыригъэтIэтагъ:
- Модэ плъэлъ, ефэнд, абдзэхэ дунаир зэрэдахэр!.. 
УздэщыIэгъэ Чэбэ пшэхъуалъэм мыщ фэдэ дунэе кIэракIэ 
иплъэгъуагъа?
- Щыгъэт, Мэрзэбэч! Ащ фэдэхэр Чабэм раIуа лIэхэрэп! Зэрэдунаеу къэзгъэшIыгъэ, тызиIэмыр Алахь лъапIэу 
лъагэм тыкъызэхишIыкIын, ынэшIу къытщифэн, ты къиухъумэн. Ащ тызыщиушыхьатырэ дунэе хьафыр арэп 
иджэнэтрэ иджэхьнэмрэ зыдэ щыIэр. Къытэджэжьэу ыдэжь 
тызищэжьыкIэ ары ахэр зыдэщыIэхэр зытшIэщтыр. Наибым 
абдзэхэ мыдаIохэр едэIугъагъэхэмэ, къяхъулIэхэрэр 
къямы хъулIэныгъэхэкIи мэхъу… Зэрэадыгэ лъэпкъэу, о 
мардж, джэхьнэм лъэмыджым тытет. Амин тэгъаIо, 
Мэрзэбэч,- ефэндым ыIэгушъо пIокIэ шъабэхэр ынэIу 
щыдигъэчъаехи, къурIаныбзэ дыухьэр адыгабзэкIэ къыухыжьыгъ,- тыкъызэхэшIыкI, унэшIу къытщыф, тыкъэухъум, си Алахь.
Къэбар зэфэшъхьафхэр зыфагъэIущтыгъэ Мэрзыхъуаемэ я Нэфсэт идэхагъэ-шIыкIэшIуагъэ Мэрзэбэч 
инэплъэгъу хэкIыщтыгъэп. Щытхъузэ, гущыIэ чIэгъ-чIэлъ 
зытIущ зыреIокIым, ышъо къызэрэзэокIыгъагъэр джыри 
ынэгу кIэт. "Уимыер сые пIозэ, ори зыбгъэп цIэжьынри 
зэрэчылэу бгъэпцIэныри сыдэущтэу Мэрзыхъуаемэ афызэшIо кIыра? - ыгъэшIагъозэ, Мэрзэбэч зэупчIыжьыгъ.- 
Сигъусэ ефэндми ар еушъэфы. Къэзэкъ шъузабэ горэм 
Бэчыр къыригъэлъфи къыхьыжьыгъэу зыфаIорэр 
шъыпкъэна?.. Шъузы ри къеуцолIэгъэнэуи?.. ПшIэхэнэп, 
дунаим Iаджи щэхъу… СишхоIурэ силъэрыгъырэ зыIыгъэу 
сыкъэз гъэшэсыжьыгъэ шъэо сырыфым урысылъ зэрэхэлъыр нафэми, ар адыгэ бзылъфыгъэ къылъфыгъ, 
быслъымэн диным ыцIэ зыфаусыгъэ къэзэкъныкъо Брагъунэ 
Ислъам зэрикъори гъуащэрэп. Арэп, сыдэу адыгэхэм 
зытымылъытэжьэу тыцIыф тхьамыкIа, къэзэкъныкъо 
Брагъунэ Ислъам абдзэхэ чылэм мухътар фэхъугъ! КъытэкIугъэхэм тядао, тяшIужьы тIозэ, ахэр арых тызыIэкIэзылъхьажьыщтхэр… Ахэмэ язакъуа?.. ГужьыдэгъэкIыкIэ 
сызыфыкъокIырэ марфушкэми къэзэкъ нэкIапэхэр ынэ 
къыпэIумыхьажьхэу унагъокIэ къызэрэсщыгугъырэр сыкIэрыхьэ къэси зэхысегъашIэ… Мы шъхьэ псыгъо ефэндым 
етIани джаур-маур, быслъымэн дин, чыристан дин еIо. 
ШIулъэгъум дин зэхэдз иIа?.."
- Адэ джары, бетэмал, къытэхъулIэрэр…- Мэр зэбэч 
игупшысэ зэпеомэ къахэужьи, ежь-ежьырэу зыфиIожьрэм 
фэдэу игъусэ зэхыригъэхэу, ышIэ шIои гъом къыдиухьэзэ, 
къыIуагъ: - Пчэдыжьышхэ тэзгъэшIыгъэ Нэфсэт пшъэшъэ 
IэпкIэ-лъапкIэм шъуилIакъокIэ шъущыщ хэслъэгъуагъэп 
сэIошъ ары…
- КъапIомэ пшIоигъуагъэм, Мэрзэбэч, тытемы гъэгущыI,- зэIогъукIэ Мыхьамэт ефэндым къыпиупкIыгъ.
- Ара?.. СэркIи ар джэуап хъущт...- ау тIэкIу тыригъашIи, кIэух къыфишIыжьыгъ: - Къытфэчъэгъэ къэзэкъхэр 
зыехэм аратыжьынхэу унашъо щыI.
- Мэрзыхъуае Нэфсэти угу зыфэмышIу Бра гъу нэхэри 
а унашъом къыхиубытэхэрэп, уиIоф зыхэмылъым земыгъэгъап! - Мыхьамэт ефэнд Iу шъабэр арэу умышIэжьынэу, 
иш зырыригъатIэзэ, мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ къэмыуцугъэм 
фидзи, нахь мэкъэ лъэшкIи кIэлъиIожьыгъ: - Ар быслъымэн 
пшъашъ, ислъам диныр икъабыл!
- Зэ, ефэнд, зыIаж, къыохъулIагъэр сыд шъыу? - 
Мэрзэбэч джы иш къызэтыригъэуцуи, къыфызэплъэкIыгъ.- Уиефэндыгъэ емыпэсыгъэу, утэмакъ кIэкI Iоу 
сшIагъэп. СимыIоф зесэфэ оIомэ, ухэукъо. Ау шъуиунэгъо 
Iоф сыкъызэрэхэгущыIэрэр угу рихьырэпышъ, ащкIэ узаф, 
ащ нахь зи къыосIожьынэп.
-Алахьэм зыгу къыушъэбын, Мэрзэбэч, къы сэмыпэсыгъэу сымакъэ зыкъысшIуипхъотагъэмэ къысфэгъэгъу, 
ау тэри мыхъун тIэкIу-шъокIухэр къыбдэтымышIэу арэп.
- Сыд фэдэх шъуIуа ахэр?..- Мэрзэбэч джы зигъэсэмэркъэузэ къэупчIи, къелъэIужьыгъ: - ТытекIодэщтми 
къысаIу, сшIомыушъэф, сиефэнд лъапI.
- Ар узытекIодэн шъэфэп, Мэрзэбэч… Уимылъэпкъэгъу-уимыдинэгъу бзылъфыгъэм, сыдэущтэу къыосIощт ар, уфырекIокIыныр хьэрам.
- О-уи-и-й,- зэрэзыкъогушхукIыжьырэр Мэр зэбэч 
ымакъэ къыхэщэу къэкууагъ,- хъулъфыгъэм ыушъэфырэ 
лIыгъэ закъор сыдым шъуигъэшIагъа!

--- Page 75 ---

- Мэзми ущалъэгъу, мэзахэми ущызэхахы, Алахьэм 
шIу зыфишIэн Мэрзэбэч.
- Олахьэ, ефэнд, сыоплъышъ, Тхьэм укъызэригъэхъугъэу уцIыф хьалэмэтым… Ащыгъум къысаIу: шIулъэгъум 
лъэпкъ зэхэдз, дин зэхэдз иIа?
- Олахьэ, сымышIэрэ ащ къесIолIэщтыр…
- УмышIэмэ, хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ азыфагу дэлъ шъэфым тытегущыIэнэп,- ефэндым къыIорэр 
Мэрзэбэч къыримыгъэухэу "ащ иIэшIу гъэ пшIэщтыгъэмэ, 
уунэгъончъэу джы нэс ухэтыны гъэпи, синасып сиурыс 
забыт пыщэгъухэри къызэ рэздэмышIэхэрэр ыIозэ, иш 
зырегъэлъэхъум, Мы хьамэти ыуж зыкъыригъэнагъэп. 
Бжыхьэм иаужырэ мэзэныкъо ыутыныжьыгъэ мэзым 
ипкIэшъэ пIуа кIэмэ къахэщырэ Бырдж чылэр къызэлъагъом, Гъыщ Мэрзэбэч къыIуагъ: - Укъызэрэздэшэсыгъэр, 
ефэнд, сигуапэ, ау лъэIу къыпфысиI: сезгъэблагъэрэм 
сыдэу зыкъысфишIыгъэкIи, орэшIу орэмышIу фаеми, 
къызхэмыгъэщ. Сызэрэщыгугъэу сиIоф, хэт ышIэра, 
къычIэмыкIынкIи мэхъу…
- КъысэупчIыхэмэ, нахьыжъ?
- КъыоупчIыхэмэ, сыбгъэнэгъоджэна, хьаулыеу 
наибым тыготыгъа?
- Наибым тызэрэготыгъэр арыщтын узыфырагъэблагъэрэр, сэ мыхъун скъолъэу зыдэсшIэжьырэп…- Мыхьамэт ефэндым къызеIом, къыкIэщтэжьи, "скъолъэу зыдэсшIэжьырэп" гущыIэр "ткъолъэу зыдэтшIэжьырэп" ыIуи, 
псынкIэу къызэблихъужьыгъ.
Ащ Мэрзэбэч гу лъити, "мы Тхьэр зыбзэгу те мыкIырэр 
зэрэшашитым еплъэлъ,- зэриIожьыгъ.- Сэ наибым сызэрэготыгъэм нахь мымакIэу, ианахь унэшъо жъалымхэр 
динымкIэ къебгъэкIу-дебгъаштэзэ, ори ащ укIыгъугъ. 
Бырджым дэжь, джау сыдми, къыздакIу къызыосэIом, 
уфэмыяшъо фэдэу укъыздэшэсыгъэшъ, джы зыкъызэблэохъужьы… ХэбзакIэм сырищыкIагъэу Iоф горэ къызысипэсыкIэ, теплъын зыкъызэрэсфэпшIыжьыщтым! Сыд 
хэбзакIа? Филипсон тызешIум, Бырджыр арба наибым 
готыгъэр? Тэри ахэмэ тырягъусэжьэу тахэтыгъ. Тэ тизэкъуагъэп, зэрэ Абдзах пIоми хъущт. Цэир, Афэмгъотыр, 
Брагъунэр, пшынахьыжъ Бэчыр, мыхэмэ къадезыгъаштэрэ 
кIэлэ-гъуалэхэр тэ пхьыщтха? Бырджымрэ Даурымрэ 
65
3 Заказ 030

--- Page 76 ---

къазэрэшIошI, тэ къызэрэтщыхъу дэдэу Iофхэр Абдзахэ 
щыщытхэп".
- Олахьэ, аIу-амыIоми, ефэнд, мы дунаири гъэ шIэгъонэу Абдзахэ щызэхэлъым,- Мэрзэбэч къегуаощтыгъэ 
гупшысэ мышIухэм къахэужьыгъ,- Къужъыпс тIуакIэ 
щыфаб, мы тхышъхьэм щычъыI.
- Мо Ошъутен къушъхьэ шыгуфым жьы чъыIэр 
къытелъэтышъ ары,- зигупшысэхэр зыIэкIахыгъэ ефэндым 
къыIуи, къыушъхьафыжьыгъ,- кIымафэри Абдзэхэ 
пчъэIуп. Джаурыдзэ пхъэшIхэри мэзым щэгуIэх.
- Ягъогу мыжъуакIэхэри кIэгъэстын арэшIых…- 
Мэрзэбэч гъумыгъуи, къыухыжьыгъ: - Алахь зизакъом 
къынэуж сэ ахэр зэрэсшIэхэу цIыф ышIэхэрэп. Узыщымыгъуазэм уегуцэфэныр хьэрам зыIорэр шъорба, 
ефэнд. УкъысэупчIыгъэкIи, ащ ышъхьэ къыпфисхыщтэп. 
Модэ, Бырджыр къытэжэшъ, зыфиIогъэ пIалъэм зедгъэхъулIэн фае.
"А тыздачъэрэм сыда сэ сиIофэу щыIэр?..- ишылъэхъу 
зыригъэхьызэ, Мыхьамэт ефэндыр зэуп чIыжьи, игупшысэмэ апидзэжьыгъ.- Бырджым ихэбзэ-еплъыкIэмэ сапэчыжьэу оIомэ, тхьауегъэпсэу, сигуапэ. Ау зыхэмыгъэукъу, 
Мэрзэбэч. Наибым изэманышIу быслъымэн диныр Абдзахэ 
щыдгъэпытэ, хэгъэгур ылъэ тедгъэуцо зэхъум, шъо тэ 
шъущыIагъа? IофшIагъэ гори шъуимыIэу сIорэп, ау сэ 
шъукъысэлъытыгъэмэ, сызэжъугъапшэмэ, тичылэ 
Тамбыехьаблэрэ мы тызытет бжъапэмрэ азыфагу дэлъ 
чIым фэдиз сэрырэ шъорырэ тызэрэзэпэчыжьэр. Мэщытмэ яшIын хэта зыпшъэ дэкIыгъэр? Сэры. Медрысэхэмрэ 
къурIанджапIэхэмрэ якъызэIухын хэта пылъыгъэр? Сэры. 
Хьыкум Iофымэ язэхэщэн хэта ыуж итыгъэр? Сэры. Чылэгъо 
мэхькъамэхэри, мухътар IэнатIэхэри, хэсашъхьэм 
хэтыщтхэри… Зэ, ефэнд, зэ, емыгъэлыящ, унапшIэ зэкIэри 
темылъхьажь… Сыда ащыгъум наибым иIофтэбгагъэ нахь 
мыхъурэр, ыпэ дыриригъэзыеу, Бырджым зыфыригъэблагъэрэр? Сэ дунаим сытетми, пэблэгъэ Бэчыр сыришынахьыкIэми ышIэрэп… Шъыпкъэр пIощтмэ, сэри ащ ыгу 
къызэрэсэбгъэн зыдэсшIэжьырэп. Даур Бжьэц тхьэнчъэ 
зэгорэм зэрэсIогъагъэр армэ шIэ къысфамыгъэгъурэр?.. 
Цэй Хьатырбайи ар бэрэ фэсыдзыгъ,сигъэпыйрэп нахь…"

--- Page 77 ---

Мафэрэ фэмыдэу Бырдж Хьасанэ иIофшIэпIэ-мэхькъамэ ишышIоIу шитIу нахь емыпхыгъэу зэ гъокIыгъэ. 
Щэджэгъо нэмазшIыгъоти, паIо зы щыгъи шъхьатехъо 
зытехъуагъи Iэгъо-благъом къы щылъагъощтыгъэп. Унэгъо 
тIокIиплIырэ блырэ нахь зыдэмыс къушъхьэ чылэм хьэ 
хьакъу макъи атэкъэ джэ макъи къыдэмыIукIэу кIым-сым. 
Мэхькъамэ пчъэ зэIуубгъукIыгъэм зы ухъумакIуи Iутэп.
- Мы шитIур, сымыгъуащэмэ, Бырджымрэ Даурымрэ 
яех,- Мэрзэбэч шхомлакIэр шышIоIум шIуидзэзэ къыIуагъ,- олъэгъу, ефэнд, ахэр къытэжэх.
- Щэджэгъо нэмазышIыгъом ащ фэдэ емыкIу сыдэущтэу пшъхьэ къихьагъа, Мэрзэбэч? - Мыхьамэт ефэндым 
зэхихыгъэр къыригъэкIугъэп.- НекIо, блэкIыгъэ щыIэп, 
тэри амдэз тэгъашти, нэмазкIэ Алахьэм ыпашъхьэ тихьан. 
Муары, Бырджым и Тыжьын псынэкIэчъ дэжь тилIышъхьэхэми амдэз щаштэ.
- Амдэз шъуштэгъахэмэ, ефэнд, нэмазыр етэжъугъэгъажь,- зыIэшъхьэ-лъэшъхьэ дэщэягъэхэр зы гъэгъушъыжьыгъэ Бырдж Хьасанэ къызеIом, олъэгъуа лIышъхьэмэ 
сызэрящыкIагъэр къыригъэкIэу Мыхьамэт ефэндыр Мэрзэбэч фыреплъэкIи, зэхихыгъэр зэ ри гуапэр ытэмэпкъхэмрэ 
ыкIыбырэ къахэщэу къы зэгоуцогъэ лIищмэ апэ итэу иапэрэ 
Алахь сэламкIэ нэмазыр ригъэжьагъ.
КIыбуфэ, тIысыгъо-тэджыгъо, дыухь къэхьыгъо заулэкIэ нэмазыр мэщытым щаригъэшIыгъэ фэдэу, ежьыми 
закъыдыригъэубытызэ, Мыхьамэт ефэндыр плIымкIи Тхьэ 
зыфелъэIужьыгъ:
- Алахьэм, джэмэхьат, тинэмаз къабыл тфешI, шIоу 
щыIэ пстэури къыддегъэхъу.- ПсынкIэу нэбгыритIуми 
яупчIыжьыгъ: - Сыдэу шъущыт, шъупсауба, шъуузынчъэ ба, Алахьэм ишIушIэ зыфигъэбэгъон тилIышъхьэ лъапIэх. 
ТIэкIу шIагъэ тызызэIумыкIагъэр, тиIорэ тишIэрэ зызэхэтымылъхьагъэр. Ау ащ пае къанэрэп сэ шIукIэ сыгу 
шъукъэмыкIэу...- Мэрзэбэч къызхэпскэуIукIым, зыкъызэблихъужьыгъ.- Ары, зимафэ мэфишъэкIэ Алахьэм 
зыфигъэбэгъон Мэр зэбэч къыздакIу къызысеIом, уизакъоу 
гъогу утетыныр джы щынагъо, сыкъыдэшэсыгъ… СшIэрэп 
ныIа, сышъуимыщыкIагъэми, зэхэсхы мыхъущт горэ 
шъуIощтми, аущтэу щытмэ, мэщытымкIэ сырекIокIын.
67
3*

--- Page 78 ---

- Тэ зыми, ефэнд, шъэф дытиIэп,- мэхькъамэм къызэкIожьхэм, Бырдж Хьасанэ къыIуи, къеушъыи жьыгъ,- ащ 
фэдашъокIи узэмыплъыжь. Шыузэ къоным Гъыщ Мэрзэбэч фэерышми, дэгъоу ышIагъ укъызэрэздищагъэр, 
къызыфэтщэгъэ-тызфегыищтымкIэ шыхьат уфэхъун.
- Ушыхьат дэин нахьи ушыхьатышIуныр къэсэштэ,- шIу 
зэрэщымыIэр Мыхьамэт ефэндым къыгурыIуагъэми, 
сэмэркъэу фэдэу зишIыгъ, Даурми щыгугъэу еупчIыгъ: - 
Шъыпкъэба, нахьыжъ?
- Шъыпкъэр сыдигъуи шъыпкъэу, пцIыр егъашIэми 
пцIэу къэнэжьы. Шъуфаемэ, къэсIуагъэм къикIырэр адыгэ 
гущыIэжъыкIэ къэсыушыхьатыжьын.
- "Шъыпкъэр ипкIыгъ пIоми къыпшIоуцу, пцIыр бгъэуцугъэ пIоми, уапашъхьэ къефэжьы". Ара, Даурыр, 
къапIомэ пшIоигъуагъэр? - Мэрзэбэч къэупчIи, ерагъэу 
зиIажэзэ, гъумыгъугъэ: - КъызгурыIорэп сыкъызыфэшъущагъэр… сишыузэкъоныгъи шъукъызы кIынэсыгъэр…
- Джыдэдэм къыбгурыдгъэIощт, Мэрзэбэч,- Даурым 
ычIыпIэкIэ Бырджым къыIуагъ.- Уичэщ Мыекъопэ кIуакIэрэ 
уи Хьаджэхъу дэсыкIэрэ къары кIырэр тшIэнэу тыфай. 
- Мыдэ мыхэмэ ашъхьэ зыгъэузырэр… Олахьэ 
шъуитIо шъугъэшIэгъоным...- Мэрзэбэч щхыпцIи, игые 
къытекIозэ, къэупчIагъ: - Мамыр зэрыдгъэуцогъэ Абдзэхэ 
хэгъэгум къыщыскIухьан сыфитыжьба?
- Уфит, ау абдзэхэчIым ишъэфхэр урысыдзэм епхьылIэнхэ уфитэп! - Бырдж Хьасанэ джэуап гъэшъхъыгъэ 
къыритыжьи, кIэнэкIэжьыгъ: - А ма мырэу зыфапIорэм о 
хэпшIыхьагъэр армэ, къэпIонкIи щхэны.
- Бырдж Хьасан, абдзэхэ лIышъхьэр, сыкъэоушъхьакIу! - ипхъэцыгъэ Гъыщ Мэрзэбэч ымакъэ зыкъыригъэпхъотагъ.
- Сыд пае утыушъхьакIун, зытетыр къыотэIо.
- Зэхэоха, ефэнд, мыхэмэ къысаIорэр? - Мыхьамэт 
ефэндыр къызыкъуигъэуцонэу зеупчIым, адрэм зиушъэфыгъэти, щысищыри къызэдыригъэубытызэ, нахь мэкъэ 
шъабэкIэ къыIуагъ: - Сышъоплъышъ, олахьэ шъуищи 
шъуцIыф гъэшIэгъоным… Шапсыгъэ екIурэ абдзэхэ 
къушъхьэ лъагъор армэ зыфапIорэр, Хьасанбый, ар 
урысыдзэм къызэригъэуагъэр армэ, узиIофшIэгъугъэ 
наибым еупчI, симылажьэр къыстешъу мылъхь. Урыс забыт 

--- Page 79 ---

зэе-тIуае сэгъэнэIуасэмэ, сыда мыхъунэу ащ хэшъулъагъорэр?.. Хьаджэхъу къэзэкъ бэдзэрым марфушкэхэм 
зыкъызэрэщысIуашIыхьэри афэшъудэщтба?
- Джы къэпIуагъэр, Мэрзэбэч, хъухэщтэп! - зэхихыгъэм Мыхьамэт ефэндыр къыкIигъэщтагъ.- Джаур 
марфушкэхэм зыкъызIуямыгъэшIыхь, уаушхъухьащт, 
хьэрам ар!
- Мыдэ, мыдэ, мыщ ыIохэрэр...- Мэрзэбэч ыцэ пытэ 
фыжьхэр къыIупсыхэу, ынэ шIуцIэхэр ыуцIыргъухэзэ, 
еупчIыгъ: - УмылIыжъ-лIыжъ шъхьэзакъо ухъужьыгъэу, 
ефэнд, сыда о къэзэкъ марфушкэхэм ахэпшIыкIырэр? 
Марфушкэхэр пшIо Iаехэмэ, сыда ахэмэ ащыщ шъхьэрыкIор Мэрзыхъуаемэ зыкIэжъугъэпхъурэр?
- Мэрзэбэч,- зэщыфыгъэ-плъырыгъэм зыдыри мыгъэхьыхэу Мэрзыхъое Мыхьамэт къыIуагъ,- къыптемыфэхэрэр умыIо… Уинасыпти, Абдзахэ илIышъхьэ ыпашъхьэ 
тис, зиIо-зишIэхэр зыфызесхьэрэ Алахь лъагэу лъапIэм 
сызэрилIыкIоми сыкъеубыты.
- Сыд къысэпшIэн плъэкIыщт? - Гъыщ Мэрзэбэч зыгубжыкIэ зызэришIэу ытэмэпкъыхэр ыупэпцIыгъэх.
- Зыгъэбыяу, Мэрзэбэч, мэзым ухэтэп,- Бырджыр 
Гъыщым фэгубжыгъ,- узыдэщыIэри зыщымыгъэгъупш.
- Ары, Бырджыр, Даурыр, ори ары, ефэнд, сызэрэмэзылIри, сыкъызыфежъугъэблэгъагъэри, мо гъусэ къышъуфэхъужьыгъэ ефэндыр зи лIэу жыгъори, сызэрэшъуимыщыкIагъэри къыз гурыIуагъ. Арымэ сыкъызыфэшъущэгъагъэр,- кIэнэкIалэ-IущхыпцIыкIыкIэ Гъыщ Мэрзэбэч 
къэ тэджыжьыгъ,- шъузэпэшых, сышэсыжьын.- Пчъэм 
зынэсым, къафызэриIокIыжьыгъ.- Джа зымафэ къызэрэшъосIогъагъэу, тхьамэтэ мафэх, шъуухъумэнчъэу шъущымыс, гъогуи шъутемыхь. СышъуфэгумэкIы нахь, 
шъузгъэщынэрэп. Сыда узыфыщысыр, ефэнд, укъыздэкIуагъэмэ, кIэмгуемэ яIуакIэу, оркъныкъо зымышIыжьэу, 
къыздэшэсыжь.
- Алахьэм ишIэ хэлъэу гущыIэ мышIу зытIу зэтIуагъэ 
пае, абдзахэмэ ямыIэ оркъныкъуи зысшIыжьынэп, 
Мэрзэбэч. ТызызэгъусагъэкIэ, тилIышъхьэмэ Iоф къыздырямыIэмэ, сыкъыбдежьэжьын.
- Iоф къыбдытимыIэ мэхъуа, узытэлъэгъум, тыгушIуагъ,- Мэрзыхъуаем къыфэмыIошъугъэр ынэмэ 

--- Page 80 ---

акIилъагъоу Бырджым къыIуагъ,- тэ Мыхьамэт ефэндым 
шъэф фытиIэп, ащ фытиIэ Iофым, Мэрзэбэч, зыIаж, ори 
укъыхэдгъэгущыIэн.
- Ащ фэдэ цIыфыгъэ къызэрэсэшъупэсыжьыгъэмкIэ, 
тхьашъуегъэпсэу. Ау сэ зэ сIорэр тIо сIожьырэпышъ, 
сэшэсыжьы. Уфаемэ, пIорэр бгъэшъыпкъэжьыщтмэ, 
ефэнд, сшъхьэ пIыеу лIышъхьэ пкIантIэм сыдэ мы тыжьыным 
пае, хэгъошъхьэ Iэгъо-благъом сы къыщыожэн.

--- Page 81 ---


ЯПШIЫКIУЗЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 82 ---

Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндымрэ Гъыщ Мэр зэбэч 
фэкъолIымрэ зэпэблагъэхэ фэдагъэми, агукIэ зэпэчыжьагъэх. Асиялов наибыр ары мыхъугъэмэ, адрэ абдзэхэ 
фэкъолI жъугъэмэ афэдэу ахэри зэIумыкIэ-зэрэмышIэхэу 
адыгэ дунэе езэрымыгъэхьым щыпсэущтыгъэх.
Апэрэм, Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндым, чылэ 
зэхэгущыIэжь-зэдеIэжьыкIэ Тамбыехьаблэ ща ригъэшIыгъэ 
мэщытым, зэрэунэгъончъэр къемыгуаоу, ишIуагъэ 
къекIызэ, быслъымэн Iофыгъохэр щызэрехьэх. Абдзэхэ 
хэгъэгу гупчэмрэ къохьапIэмрэ анахьи хьадэгъэ, дин м эфэкI, нэчыхьэтхын IофхэмкIэ ар мэхъошхэмрэ бэслъыныехэмрэ нахь ахэхьэ, къыщашIэ. Урыс забыт Торнау штабскапитаныр илъэситIо Тамбыехьаблэ зыщаIыгъыгъэ лъэхъан 
блэкIыгъэм Тыркуем къи кIыгъэгъэ Абдулахь ефэнд 
джасусым, зыфэдэр къы гурымыIоу, заулэрэ готыгъ. Ащ 
ыуж, Асиялов наибыр абдзахэмэ Дагъыстан къызыращым, 
Урысые лъэныкъом ащ зегъэзэжьыфэ, Лэбэ, Фэрзэ ныбэ 
ащыпсэухэрэм ар ямолэ-ефэндэу апшъэрэ абдзэхэ дин 
IофшIэпIэ мэхькъамэм епхыгъагъ.
Гъыщ Мэрзэбэч, ятIонэрэ фэкъолIыр, ТIопсэ лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ къушъхьэ куупIэм хэс Нэкъарэ чылэм 
къыщыхъугъ. ЛIыпкъым зеуцом, янэрэ ятэрэ зэрыжъхэIэпыIэгъунчъэм емыплъэу, щагум дэт шы закъом ешэси, 
зыдэхъугъэр амышIэу илъэс заулэ Убых лъэныкъом 
къыщыхэтыгъ, садзыпхъу ибэ гори къыщищагъ. 
Къафэхъугъэ пшъэшъэжъые бзэко закъор ягъусэу чылэм 

--- Page 83 ---

къызэкIожьыхэм, а зы мафэм зэдагъэтIылъыгъэ янэрэ 
ятэрэ къатефэжьыгъэп. Ежь Гъыщ Мэрзэбэч гуих-псэих 
шъхьафит зе кIуа кIэр ишэныгъэти, чылэм зыщыдэкIырэри 
къы зыщыдэхьажьыри цIыф ышIэщтыгъэп. Ишъуз ары 
нэмыIэмэ, ипшъэшъэжъые шъорэкIым зехьым, лIым 
ихэтыкIэ-къэкIухьакIэ пымылъэу, шъхьэзэкъо шъузэбэмышъузабэу псэущтыгъэ. Ау, ежь зэреджэщтыгъэу, 
Мэрзэбэчышхор къызыщыхэкIыжьырэ мэфэ заулэм дунаир 
игушIогъуагъ.
Зэфэмыдэ-зэмышъогъу абдзэхитIур нэIуасэ зэ фэшIыгъэныр Мыхьамэт-Амин наибыр ары зыпкъ къикIыгъэр: 
Iогъу-шIэгъу зыпымылъ, Iордэгъазэ молэ Iазэ (джары 
Мыхьамэт-Амин наибыр абдзэхэ ефэнд пстэуми зэряджэщтыгъэр) ищыкIагъэти, Мэрзыхъое Мыхьамэт молэр 
ынаIэ зытыридзэгъэгъэ заулэмэ къахихыгъ. Гъыщ Мэрзэбэч 
Iэпкъ-лъэпкъышхомкIэ хадэ наибым иIагъэти, зэрэIуплъэу 
шъыпкъэныгъэ къыфызиIэ ухъумакIо зэрэхъущтыр, ыIорэр 
зэришIэ щтыр къыгурыIуагъэу зэригъэгъусагъ.
Сыдигъу Мэрзыхъое Мыхьамэтрэ Гъыщ Мэрзэбэчрэ 
наибым нэIуасэ зызэфишIыгъагъэхэр, зыготыгъэхэр? Илъэс 
пшIыкIутфым, тIокIым къакIоцI, ар гъашIэмкIэ нэгъэупIэпIэ гъу мыхъуми, къушъхьэ шыгуфхэр зытетым тетхэу 
къанэхэзэ, ныбжьи шъхьэм къимыхьан тхьамыкIагъохэр 
абдзэхэ адыгэчIым къихъухьагъэх. Ащ шыблэри щыгъогъуагъ, хымыдзэ топхэри щыуагъэх, шхончхэри щызэпеуагъэх, пчыпэ зэхэлъэдэ-зэпыкIхэри щыкIуагъэх, къамэхэри сэшхохэри щыуцэкугъэх, хьадэгъэ шъэ пчъагъэхэри 
къитэджагъэх, шъыгъо щыгъынхэри ящымыхыжьэу бэхэри 
къэнагъэх. Абдзахэхэр згъэмамырыгъэх зыIогъэ наибыр 
Урысыем ащагъэ Щамил кIэлъычъэжьынэу хэта зышIагъэр?.. ДжырэкIэ Абдзахэ щымамыр фэдэми, адыгэ орэдмэ 
ачIыпIэкIэ къэзэкъ орэдхэр тыди къыщэIух. Топхэр непэ 
щымыожьхэми, пчыпэр щызэпамыкIыжьыми, къэмэсэшхохэр щамыуцэкужьыхэми, ушъхьагъу дэгъукIэ 
къушъхьэ гъогухэр, лъэмыджхэр шъуфэтэшIы аIозэ, 
урысыдзэр тIэкIу-тIэкIузэ Абдзэхэ гупчэм екIуатэ.
"Сыда сызажэрэ ефэндым есшIэщтыр? - Гъыщ 
Мэрзэбэч зэупчIыжьыгъ.- КъызыIощхыпцIэхэм, ацэл къуае 
дилъэгъуагъ… Илъэс пчъагъэм наибым фызэшIомыкIыгъэ 
дин Iофхэр ыпшъэ къыралъхьэгъахэ фэдэу, сэшэсыжьы 

--- Page 84 ---

зэсэIом, гъусэгъу-цIыфыгъэ къы сихыжьыгъэп...- Онэгу 
къимыкIыкIэ чъыг чIэгъым чIэтыгъэ Мэрзэбэч шым 
елъэдэкъауи, гущтэ ригъэшIызэ зыригъэпхъотэгъагъ 
шъхьакIэ, шым тесым ыгу мычъэмэ, шыри чъэрэп зэраIоу, 
зажэщтыгъэм джыри къыфеплъэкIыжьыгъ. Ар имыкъоу 
къепсыхи, ныбэпхыр ыгъэлэнлагъ, кIикъузэжьыгъ.- 
Гъыщыр, удел! - шыукъамыщымкIэ Мэрзэбэч ылъапшъэ 
еохыжьыгъ.- Сымыделэмэ, ори къытхэгущыI къызысаIом, 
сишъхьакIо къызтезгъэкIоныгъа… Бырджымрэ Даурымрэ 
мыхъуми къысэгыекI-къысэушъыигъэх, мыдрэ ефэндыр 
къы зэрэсфычIэкIыжьыгъэр… Сыд ефэнда, ащ фэдэмэ 
наибыр "молэ мыхъу Iанэ хъункI" зэряджэщтыгъэр! Адрэ 
тхьачэтыхъу гъэпщыгъитIур?.. ДгъэкIотэжьыгъэ наибым 
къызэрэсиIокIыгъагъэу, сишъэфэгъу урыс забытхэми 
сызэрагъэгугъагъэу, урысыдзэм зэ Абдзахэ зыщерэгъэпыт, абдзэхэ фэкъолI тхьамыкIэ гулъытэнчъэмэ ашIошъуубытыгъэ лIышъхьэ IэнатIэр зыфэдэр сэ къышъозгъэлъэгъущт! Ау сишъэфмэ бащэу ащызгъэгъозэгъэ, 
етIанэ сызыушъхьакIужьыгъэ Мэрзыхъое молэм апэ 
зезгъэшIэжьыщт, уицыхьэ шIэгъу къыпфэмышъыпкъэжьыр 
уишIу-уимышIу мэ ахэбгъэтыжьы хъущтэп, ащ фэдэ Iаджи 
силъа гъомэ атесыутыгъ сэ! КъызыкIэрысынагъэмэ саримыIотэгъахэмэ… Шыхьатынчъэу къэнэщтхэм сыдкIэ 
сагъэпэн!.. АбдзахэкIэ Цэимрэ Афэмгъотымрэ къысфэнэжьыгъэхэр…"
Абдзахэ динзехьэ Iофыр зыпшъэ къыралъхьэгъэ 
Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндыр Гъыщ Мэрзэбэч къызыщежэщтыгъэ хэгъуашъхьэмкIэ къачъэзэ, зэ гупшысэщтыгъэр 
нэмыкI: "…УизекIуакIэ хъущтэп, марфушкэмэ пыщэгъу 
зямыгъэшI, уимыщыкIэгъэ Iофмэ уахэмыхь есIуагъэ пае 
"умылIыжъ-лIыжъ шъхьэзакъо ухъужьыгъэу о сыда 
марфушкэмэ ахэпшIыкIырэр, ахэр пшIодэихэмэ, апхъу 
шъхьэрыкIо зыкIэжъугъэпхъурэр" ыIуи, лIышъхьитIумэ 
апашъхьэ сыкъыщиушъхьакIугъ. Алахьэм ишIэ зыхэлъ 
унэгъончъэр къызэрэсфидзыгъэм, сищыпэзэхэха, сыкъелыжьын, ау типшъэшъэжъые закъо "шъхьэрыкIу" 
зэриIуагъэр Бэчыри ыдэнэп, сэри сфэщэчынэп. Ащ 
имызакъоу зэрэурысхэкIыр, зые лъэныкъомэ зэряттыжьын 
фаер къытпеIэты. А слъэгъугъэр ащи блэкIынышъ, ежь 
Абдзахэ щи шIэгъэ мышIапхъэхэр сэ къыстырилъхьажьызэ, 

--- Page 85 ---

цы хьэшIэгъу сызыфэхъугъэхэр нэмыкIынэкIэ къы сигъэплъыжьыщтых. Сэ зи ежь пае сIуагъэп, Бырджымтхэри 
къысэупчIыгъэхэп, сшIэрэп ныIа мощ ыгу ахэмэ къызэрэсщагъэкIыщтыр… Аущтэу ышIэныр, цIыфмэ зыхаIозыхалъытэу псэунэу фаемэ, ежьыми ар ищыкIагъэп, сэри, 
Алахьэм сырилIыкIоба, ар къыстефэрэп. Сегыин, сеушъыин, сеIэсэкIын. Гъыщыр къэлъагъорэп, къысэмыжэжьыгъэуи?.. Сэ нахьыбэрэ ащ сызыпигъаплъэуи пчъагъэрэ 
къыхэкIыгъ. Къысэмыжагъэмэ, сыдэу сшIын, къысэжагъэп, 
Алахьэр фэсэгъазэ. Ар къысишIэнэу сшIагъэмэ, зыфэгубжыгъэ-къысэлъэIущтыгъэхэм яхьакIэщ чэщ щисхыныгъи, къыслъихьащтхэм нахь нэIуасэ сафэхъуныгъи…"
- Къэт ябгъэIуагъ, Мэрзыхъуаер,- ыIозэ, гъо губгъу 
мэзым Гъыщ Мэрзэбэч къыхэкIыгъ.
- Ора, Мэрзэбэч? - къышIэжьыгъэ макъэм щыгушIукIызэ, Мыхьамэт ефэндыр къеджагъэм фызэплъэкIи, 
еIэсэкI-егыижьыгъ.- Укъысэмыжэу укIожьыгъ сшIошIыгъи…
- О сыпфэдэкIэ огугъа?..
- ЦIыф зэфэдитIу Алахьэм къыгъэхъурэп, Мэр зэбэч. 
Ятеплъэ-IуплъэкIэ зэхьщырхэми, агукIэ зэфэдэхэп.
- УкъызыкIэрынэгъагъэхэм афэдэу ара, Мэр зыхъуаер?
- Ар зыкIапIорэр сшIэрэп нахь, Мэрзэбэч, ахэмэ сэри 
сяхьщырэп, ори уяхьщырэп, ежьхэри къытэхьщырхэп.
- Сыд ащыгъум ахэмэ ажэ уазыфыдэплъы хьэ щтыгъэр?
- УигущыIэ, Алахьэм шIу зыфишIэн Мэрзэбэч, тIэкIу 
фэсакъыжь, еогъэлыящэ...- Мыхьамэт ефэндыр идэогъу 
еушъыекIи, фыпигъэхъожьыгъ: - Ау узыфэгубжыгъэ 
лIитIумэ ялъэIуи къыосIон: узы кIэжъукIыжьыкIэ, Мэрзэбэч, 
Алахьэм ирызыкъ яIанэ уесщэлIэжьынэу къысэлъэIугъэх.
- Бащэ адэсэшIэшъ,- Гъыщ Мэрзэбэч ыгу къы димыштэу щхыгъэ,- къысэубзэщтых ара, Мэрзыхъуаер?.. 
Лъэшэу сищыкIагъэх…
- ЦIыф лые, Мэрзэбэч, Алахьэм идунэе хьаф къытыригъахъорэп...- ЕтIанэ джы нэс зызыфиIа жэщтыгъэмкIэ 
еупчIыжьыгъ: - Сыда, Мэрзэбэч, гущыIитIу къапIо къэс 
сцIэ къэмыIоу угу темыфэрэ лъэкъуацIэмкIэ укъыкIысаджэрэр?

--- Page 86 ---

- Сыда ащ хэлъыр? - кIэнэкIэлъэ IущхыпцIыкIыр 
Мэрзэбэч ынэгу рычъагъ.- Модэ зыгорэхэр тазфагу 
къыдэхьагъэхэ пае, лъэхъан зэжъу тызщифэгъэ мафэм, 
титIо тыгу хэзэрэгъэкIы хъущтэп, уфаемэ, наибыр къызэрэуаджэщтыгъэ молацIэмкIэ сыкъыоджэн,- къесэмэркъэужьыгъ.
- Хьау, хьау, ар зыщыгъэгъупш, джа укъызэ рэсаджэрэр нахь сигуапэ.
- Дэгъу, Мыхьамэт ефэнд,- Мэрзэбэч псын кIэу 
къезэгъыгъ,- джа узыфэе дэдэр къыосIон, ау Алахьэм 
иечэнд нэмаз шIыгъо къызэрэсыгъэр зыщытэмыгъэгъупш. 
ЛIыкIо укъытфэзышIыгъэхэ лIышъхьитIури, сыдкIэ тищыкIагъэх, дгъэгумэкIынхэп. Модэ, Шъхьэгощэ нэпкъ нэмаз 
щытэгъэшIи, Тхьэ тызыфегъэлъэIужь.
- Дэгъу, ау тэ тшъхьэ изакъоп, тилъэпкъэгъу абдзэхэ 
тхьамыкIэхэри, адрэ адыгэ лъэпкъ пстэухэри къыдедгъэубытызэ, Алахь зизакъоу зэкIэри зэлъэIоу Ежь зыми 
емылъэIужьрэм телъэIущт.
- Ары, ефэнд, ары, тэ тизакъоп, тидыухь быслъы мэн 
пстэуми Алахьэм алъерэгъэIэс, шIоу щыIэр къадегъэхъу. 
Ярэби, зи къызэрамыгъэлыхэрэ шапсыгъэ тхьамыкIэхэм 
сыд якъэбар шъуIуа? ГугъэпIэ-гухэлъкIэ ахэр къызытфэкIохэм, Бырджым икуп сызишIоу зыфаIорэ Филипсон 
инэралым изабыт лIыкIо даохэр къытфигъэсхи, гупсэфэу 
тыгущыIэн тлъэкIыгъэп...- "лIышъхьэ Iуш тэрэз уимыIэмэ, 
джары къыохъулIэщтыр" ежь гукIэ зыфыпигъэхъожьыгъ.
- Ахэри тэри, зигъашIэ Алахьэм кIыхьэ ышIын Мэрзэбэч, тиечэнд нэмазкIэ зыпашъхьэ тиуцощт Алахьэшхом 
тыкъиухъумэн,- "о уибзэджэ-нэджагъэхэр Ащ къыпфигъэгъущтхэмэ сшIэрэп нахь" Мыхьамэт ефэндми 
янэмазшIыпIэ-чIыпIэ дахэ ыщэщтыгъэ Гъыщ Мэрзэбэчи 
гукIэ фыпигъэхъожьыгъ. 
КъапIорэр зыщызэхэмыхыжьырэ къушъхьэ псыхъо 
мыжъолъэ ныджым амдэз зыщаштэм, ежь Мэрзэбэч 
шIокъабылэу ошъогумкIэ Алахьэм нахь пэблагъэ тыщыхъущт зыфиIощтыгъэ нэпкъ лъэгэпIэшхом къы техьажьыхи, 
япчэнышъо нэмазлыкъхэм защы теуцощтхэм, Мэрзыхъое 
Мыхьамэт ефэндыр Гъыщ Мэрзэбэч еIункIыгъ. Псыхъо 
нэпкъым ридзыхыгъэм игуIэ-куо макъэ зэхэпхыжьынэу 

--- Page 87 ---

щытыгъэпти, псыормэ зэрадзэзэ ахьырэ хьадэр зелъэгъум, 
зи зымышIэгъахэм фэдэу ыIэ пылъэкIыхьажьи, иечэнд 
нэмаз теуцуагъ.
"Къушъхьэ псыхъо макъэ нахь зыщымыIурэ Iэгъо-благъори, нахь чыжьэри зэгъокIы. Ошъогум щыхьэрзэрэ 
бгъэжъ закъор имышыхьатымэ, зыми къылъэгъугъэпышъ, 
зэскугъэ-сшIагъэм уишIэ хэлъы гъэщтын, си Алахь, хэти 
щэрэщ, сыд фэдэу щэрэт фаеми, уицIыф сырипсэхэхыгъэшъ, къысфэгъэгъу",- Мыхьамэт ефэндым ыIозэ, 
нэмазым къытекIыжьыгъ. ЕгъэзыгъэкIэ зидунай зэригъэхъожьыгъэ Гъыщ Мэрзэбэч инэмазлыкъ зэкIоцIищыхьажьи, зыголъыгъэ онэкъуапэм ригъэкIужьыгъ. 
Къэхъугъэм зи хэзымы шIыкIыщтыгъэ шым ынэ кIэмыплъэу 
ыпшъэ Iэ щи фэзэ, еIушъэшъагъ: "Къысфэгъэгъу, уионэгу 
исы гъэм ежь зэримышIэжьыгъэ къехъулIагъэп, сэ ыпэ 
симышъыгъагъэмэ, ежь дэдэр джаущтэу къыздэзекIощтыгъэ… НекIо, уизакъоу укъэзгъэнэнэп…"
ШитIумэ яшхоIу зыIыгъэу заулэрэ кIогъэ Мы хьамэт 
ефэндым Мэрзэбэч иш къызэщыщыр ары ныIэп зэрэмышэсыжьыгъэм гу зылъитагъэр: псы чъэрым зэридзэщтыгъэ хьадэр ары ынэгу кIэмыкIыщтыгъэр. Псыормэ 
Мэрзэбэч къаIэкIэкIыжьи, нэпкъым къы техьажьыгъ 
къышIуигъэшIэу шым ищыщыкIэ ефэндым зыригъэплъыхьагъ, онэгуи зыригъэшIыжьыгъ. Шыхэр тIэкIу 
хигъэлъэхъукIыгъэхэу, сыд пае нэ лые горэм зыкъезгъэлъэгъун ыIуи, гъогубгъу мэзым хэхьагъ, бэрэ кIуагъэп: 
ышIэгъэ псэкIодыр къыфигъэгъунэу уанэм зэрисэу Тхьэм 
елъэIугъ, дыухь къызфихьыжьыгъ.
"Мэрзэбэч тхьамыкIэм джар идунайхъожьыкIэнэу 
къэзгъэшIыгъэ Алахьэм ыухыгъагъэти, сэри Ащ ыIуагъэм 
сыблэкIыгъэп, ынэшIу къысщифэн, сыкъиухъумэн,- Мыхьамэт ефэндым зигъэIумафэзэ, зиухыижьыгъ, гопхэгъэ 
шым фэгумэкIыгъ,- ау мыщ еспэсыщтыр сшIэрэп. Тадэжь 
сщэмэ, къесщэкIэу салъэгъумэ, цIыфмэ гуцафэ къысфашIын… Хэгъуашъхьэм Мэрзэбэч къызэрэщысажэщтыгъэм, сызэрэлъыкIожьыгъэм Бырджымтхэр щыгъуазэх. 
Сыфэзыжьыгъэп сIомэ, мы къысIэкIэнэгъэ шы нэшхор тэ 
схьыщт? Мэзым хаспхэмэ, лажьэ зимыIэ хьайуаныр хьэкIэкъокIэ Iус хъун… ЗэкIэми анахь тэрэзыр Мэрзэбэч сыIукIагъэп, иш шъхьэрытIупщ слъэгъугъэти, зыем сылъыхъуи, 
хэгъуашъхьэм зытесэмыгъуатэм, мыщ сыблэкIышъугъэп 
Бырджымтхэм ясIон, ежьхэм рапэсыщтыр ашIэн. Тылъыхъун 
аIомэ, сшIухэкIуадэрэ щыIэп, сэри са дэлъыхъон, ау ащ 
Iоф зырагъэшIынкIэ сыгугъэрэп…"
Мыхьамэт ефэндыр зэрэгугъагъэу Iофыр къы чIэкIыгъэп: къэбарыр зэхэзыхыгъэхэр ардэдэм шэсхи, 
Бырджымрэ Даурымрэ апэ итхэу, куп гощыгъэкIэ 
хэгъуашъхьэми, нахь чыжьэ мэз куупIэхэми, псыхъо рекIокI 
нэпкъхэми, кIэйхэми ащылъыхъуагъэх, чылэ Iэгъо-благъохэри, урысыдзэ уцупIэхэм ащыкIэкIыжьэу, къызэлъакIухьагъ, ау Мэрзэбэч къамыгъотэу ахэр пчыхьэ ехъулIэу 
Бырджхьаблэ къэкIожьыгъэх.
- Гъыщ Мэрзэбэч фэдэ лIыхэр Абдзахэ икIуа дэхэрэп, 
тэ щыIэми къыхэкIыжьыщт ар,- Гумыштэ Молэ фэкъолIым 
къызеIом, дырагъашти, шъхьадж иIоф ыуж ихьажьыгъ.
Мыхьамэт ефэндым чэщыр Бырджхьаблэ щы рихыгъэти, мэщытым къекIолIагъэхэм сэбахь нэмазыр аригъэшIыгъэ къодыягъ Гъыщ Мэрзэбэч фэгъэхьыгъэ къэбарыр 
къэзэкъ шыуитIумэ Бырдж Хьасанэ къызыфахьым.
- Зигугъу шъушIырэр мы Гъыщ Мэрзэбэчмэ, 
шъухэукъомэ шIэ? - Бырдж Хьасанэ къэзэкъ шэсмэ джыри 
яупчIыжьи, кIэух къыфишIыжьыгъ: - Аущтэу шъоIомэ, 
сыдэу тшIын, быслъымэн хьадэр тэрмэ зыер, ифэIофашIэхэр фэтшIэных, Нэкъэрэхьаблэ тщэжьын.
- Ары, тхьамэтэ маф, ары, Хьасанбый,- Мыхьамэт 
ефэндми ежь ар ыпкъ къимыкIыгъэ фэдэу, абдзэхэ 
лIышъхьэм дыригъэштагъ,- игъонэмыс хъугъэ быслъымэн 
хьадэр пыут тшIынэп, зэрифэшъуашэу дгъэтIылъыжьын… 
Мэрзэбэч тхьамыкIэр синыбджэгъу нахьыжъыгъ, дэгъоу 
тызэрэшIэщтыгъ, сыефэндба, сшъхьэкIи хьадэщэжьхэм 
садэкIон. Амин шъуIо, джэмэхьат, абдзэхэ Гъыщ Мэрзэбэч 
лIы шIагъом зыдигъэзэжьыгъэм шIу щыхъунэу, ахърэт 
джэнэтыпчъэр фызэIухыгъэнэу Алахь лъапIэу лъагэм 
тежъугъэлъэIу.

--- Page 88 ---

ЯПШIЫКIУТIУНЭРЭШЪХЬ

--- Page 89 ---

- Цэимрэ Афэмгъотымрэ къэкIох, тхьамэтэшIу,- 
Бырджхьэблэ хэгъуашъхьэм зылъапэ къизыдзэрэ пэпчъ 
щыгъозэгъэ Гумыштэ Молэм къэбар къыхьыгъ.
- ШIоу щыIэр Алахьэм къыбдегъэхъу, къеблагъ,- 
бжыхьэ кIэсэ тыгъэ мыфэбэ-мычъыIэм хэсэу илъэс тIокI 
горэ зыныбжь ыкъо Азышт нард дешIэщтыгъэ Бырдж 
Хьасанэ къыIухьагъэм риIуагъ.
- Тхьауегъэпсэу, тхьамэтэ маф, хьакIэмэ шыу пэгъокI 
яупэсыщтмэ, тыхьазыр.
- Тубэ чыжьэм къикIыхэрэ Цэимрэ Афэмгъотымрэ 
шыупэгъокI яупэсыныр атефэ, ау ахэмэ чэцI пщэрхэр 
якIасэшъ, къафаухьазырынэу щагудэтхэм яшъуIу, зэ, хэт 
ышIэра, мохэмэ чэцIым агу пиутыгъэмэ, мэл шIуцIэхэр 
афарэукIых.
- Агу мышIумэ, щымысынхэкIи мэхъу, тат,- Цэим 
инэрыгъыгъэ зышIэщтыгъэ Азышт къыIуагъ.
- Хэти щэрэщ, IашэкIэ къэмыкIорэ пстэури, сикIал, 
адыгэмэ агъэхьакIэ,- мэфэ псэум зиIэшэ-шъуашэ зыщызымыхырэ Бырдж Хьасанэ зыпыуптхыкIыхьажьи, ыкъо 
риIуагъ,- некIо, Азышт, къэлапчъэм дэжь ти хьакIэмэ 
тащыпэгъокIын, тиадыгагъэ апэдгъохын. Зыхэмыгъэукъу, 
джа зэрэпшIэу, сисэмэгубгъукIэ къызгоуцу.
Пчыхьэ ехъулIэу Бырдж Хьасанэ ихьакIэщ нэбгырэ 
хэшыпыкIыгъэ заулэ щызэхэсыгъ. Шыу лъагъачъи, ичылэ 
благъэ къыращыгъэ Даур Бжьэци ахэмэ ахэсыгъ. 
ЧэцIылым, мэлылым, гъэщым ахэшIыкIыгъэ шхын 
зэфэшъхьафхэр, натрыф пIэстэ стырыр, нэ кулъ гъэжъогъэ-гъэжъагъэхэр зытетхэ, щэлэмэ-хьа лыжъо фабэр 
зытеIэкIагъэ Iанэхэр зэблахых. Ахэр зэпэIэзыхырэ нахьыкIэ 
заулэмэ зигъэчанэу, хьакIэщым къиIукIырэ гущыIэ пэпчъ 
ыгу риубытэу Гумыштэ Молэри ахэт, загъори зэхэс 
нахьыжъмэ зэхаригъэхэу Iэнэзехьэмэ ареIо:
- Олахьэ умылъэгъугъэу зэхэмыхыгъэмэ тинахьыжъмэ 
яIушыгъэ, яIэпкIэ-лъэпкIагъэ къып фаIотагъэкIэ пшIошъ 
мыхъун, тхьагъэбэгъон. Бахъсымэр къызытырэгъакIорэп, 
зым къыIорэр адрэм риутыжьырэп, зэпеохэ-зэдаохэрэп, 

--- Page 90 ---

нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэкIэ мэпсэух. Джары адыгэгъэIэдэбыгъ зыфаIорэр.
- Абдзэхэ Iэдэбыгъ, абдзэхэ зэхэтыкI, абдзэхэ шынкIыгъ Iоба, бетэмал,- Iэнэзехьэ горэм Молэм къыфедзы.
- Мыдэ мыщ ыIохэрэр,- зэхихыгъэр Гумыштэ Молэм 
ыдэрэп,- сыда абдзахэхэр адыгэхэба! Джар тIо мэ-тызэдэожьызэ, адыгэ лъэпкъым тызэунэхъулIэжьы.- Iанэр 
къычIихыжьынэу Молэр хьакIэщым зихьэкIэ, зыщытхъугъэ 
нахьыжъхэм агу къыщэфызэ, ареIо: - Алахьэр зыфэшIушIэн тинахьыжъ лъапIэхэр, зыгорэкIэ шъучэфыщтымэ, 
тятэжъмэ яорэд горэмкIэ шъугу жьы дэжъугъэкIыщтмэ, 
шыкIэпщынаор къэтщэн.
- А зигугъу къэпшIыгъэр, фэкъолI, дэгъу,- Цэим 
къыIуагъ,- ау тэ абдзэхэ лIышъхьэм дэжь ты къэзыщэгъэ 
Iофым ащ фэдэ къыхэмыхьэмэ нахьышIу. Iанэхэр чIахыжьыхэу, тизакъоу тыкъызэфэнэжьымэ, Хьасанбый, Бжьэц, 
ащ тытегущыIэн.
- Джэцэ нэмазыр, нахьыжъ?..- Iанэр чIэзыхы жьыщтыгъэ Гумыштэ Молэр зыфэсакъыжьызэ къы зэупчIэкIи, 
псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Шъу Iуфэгъэ бэхъсымэм 
Алахьэм ишIэ хэлъыгъэшъ, шъуинэмаз блэжъугъэкIмэ, 
шъукъызэхишIыкIын.
- Моу пчъэр къешъущалI, тагъэгущыIэщтэп мыхэмэ...- 
Афэмгъот Мэрэтыкъо ыгу темыфагъэр къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Аущтэу, Мэрэтыкъу, тэмыгъашIэ,- Бырдж Хьасанэ 
зэхихыгъэм езэгъыгъэп,- тызыгъэгумэкIырэр абдзэхэ 
Iофмэ, фэкъолIмэ защытыдзыенэп, тэ тиIофи ахэмэ яIоф.
- Ары,- Цэйми Бырджым къыдыригъэштагъ,- 
фэкъолIмэ защытыдзыемэ, хэта тызщыгугъыщтыр? Хымэ 
наибым тыфэдэп тэ… Тэ, абдзахэхэм, мыр ти чIыгу, тыщапIугъ, тыщалэжьыгъ, тиаужрэ жьыщэгъуи къыщытщэжьыщт. 
О узгъэгумэкIырэмэ, абдзэхэ тхьамат, тэри тагъэгумэкIы. 
КъызезгъэжьагъэкIэ, кIыхьэ зезгъэшIынэп. Шапсыгъэ, 
убых лIыкIохэр къызытфэкIохэм, къытахьылIэгъэгъэ адыгэ 
хэ гъэгу зэхэщэ Iофэу Филипсон инэралым ерыш ты къишIи, 
тызытыримыгъэгущыIэгъагъэр ары зигугъу къэсшIыщтыр. 
Афэмгъотымрэ сэрырэ ты зэрэщыгъуазэмкIэ, ахэмэ яIоф 
дэи. ЕкатеринэкъалэкIэ шапсыгъэхэм къякIугъэхэу тырагъэстыкIы, Убых хы лъэныкъор къухьэхэмкIэ зэпыгъэIыкIыгъ. 

--- Page 91 ---

Мы хьамэт-Амин наибым тэ Абдзахэ къытигъэзэгъыгъ, 
шъори шъукъытэшIу ахэмэ араIо. Апэрэ мафэм 
къыщегъэжьагъэу, шъори ар шъошIэ, абдзэхэ-урыс 
зэшIуным дезгъаштэщтыгъэп. Джы къытэхъулIагъэр зэкIэми 
тинэрылъэгъу: "ушъхьагъушIу" зэфэшъхьафкIэ ахэр 
Абдзахэ къепшыхьэх.
- Тэри, тубэхэм, ахэр къыднэсыщтых,- зыкIыгъу 
нахьыжъым Афэмгъотым дыригъэштагъ.
- Ары, ары,- Цэими къыIуи, игущыIэ къыпи дзэжьыгъ,- 
ау тэ тубэмэ язакъоп тызыфэгумэкIын фаер, зэрэ Абдзэхэ 
хэгъэгоу ары. Ащ нахь чыжьэуи сыплъэн: шапсыгъэхэми, 
убыххэми, садз-абадзэхэри зэрахэтыжьэу, якъэбар 
сегъапэ. Ахэмэ агу къэтIэтын-тадэIэпыIэным игъоба?
- Тимамыр зэзэгъыныгъэ тыукъозэ, ахэмэ дзэкIэ 
такъоуцонэуи?..- сыдигъуи зэришэнэу Даур Бжьэц 
къэпсынкIагъ. 
- Непэ тызыхэфэгъэ адыгэ IофымкIэ зэкIэ ри игъу! - 
Цэим къыпиупкIи, Бырджым еуп чIыгъ: - КъытфэкIогъагъэхэ тилъэпкъэгъумэ тафы къо кIыжьыным, тхьамэтэ маф, 
о сыд къепIуалIэрэр?
- Дзэ IэпыIэгъукIэ тафэкIоныр сшIэрэп, ау, ежьхэм 
зэрашIыгъагъэу, тэри тафыкъокIыжьыгъагъэмэ дэгъугъэ. 
Шъо шъухьазырмэ, тэ тишхэри хьазырых.
Бырдж Хьасанэ абдзэхэ лIышъхьэм Цэимрэ Афэмгъотымрэ игъусэхэу нэфшъэгъо кIэтаджэкIэ шапсыгъэ-убых 
гъогум техьагъэх. ЛIыкIо купым ефэнд ахэтыгъэмэ 
зэрэнахьышIугъэм егупшысэхи, джа чэщ дэдэм шэскIэ 
къагъэсыгъагъэ Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндри ахэмэ 
акIыгъугъ.
Къапыщылъ мафэр зэрэмэфэ ошIущтыр къэ зыушыхьатыщтыгъэ чъэпыр къызытехэгъэ шыу пшIыкIутфыр 
шъэныкъом къызэрехъугъэм щэджэгъо ужыр ары Бырдж 
Хьасанэ гу зылъитагъэр. Ежь ащ Iоф зыримыгъэшIыгъэми, 
гуцафэ зышIыгъэ Цэим къыIуагъ:
- Шыубэ тызэрэхъугъэм, Бырджыр, земыгъэгъап. 
ПшIэрэба адыгэхэр, тышъоджагъэп, сыд шъузезыфэрэр 
ятIощтэп ныIа, нахьыбэ тыхъу къэси абдзэхэ зы кIыныгъэмкIи, адыгэ зыкъэшIэжьымкIи нахьышIу. Абдзэхэ гъунапкъэм 
тызэрэнэсэу, ахэр тхьашъуегъэпсэукIэ зыпыдгъэзыжьыщтых. 
Сымыгъуащэмэ, тыгъуасэ зыфэтIопщыгъагъэ тубэ шыухэри 

--- Page 92 ---

мо тхышъхьэм къыщытэжэх.- ЕтIанэ зэпыугъо тIэкIукIэ 
къыIуагъэм къыпигъэхъожьыгъ: - Зэо машIом пэIут 
шапсыгъэмэ къахэнэжьынхэу ахэмэ аIо.
- Ары шъхьакIэ, нахьыжъ,- Бырджым джы зэ хихыгъэр 
зыфихьын ымышIэу ыжэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ къахэгущыIыкIыгъ,- мо къэлъэгъорэ купыр шыуишъэм къехъун… 
Тиабдзэхэ мамыр зэзэгъыныгъэ шапсыгъэмэ, убыхмэ дзэ 
IэпыIэгъукIэ тафэкIоныр къыдимылъытэу тIуагъэба. Ащ 
имызакъоу шыу шъэныкъом къехъу Абдзахэ тыщызэрэугъоин тыфимытэу ары къытпэIулъ урысыдзэм къытфигъэуцурэр.
- Адэ абдзэхэ хэсашъхьэр, мухътархэр тыу гъоин фае 
хъумэ?..- Цэим иш жэдаIи, кIэкIэу зы рыригъэтIагъ, мыблэгъэ-мычыжьэу ауж итыгъэ шыу купыри къызэтеуцуагъ.- АщкIи тяупчIыжьынэу, Iизын къаIытхынэу ара?
- Мэфищ пэшIорыгъэшъкIэ афэтIопщынэу ары,- 
Бырджым къыIуагъэм ыгу къыпигъэузыкIыгъэми, 
щхыпцIыгъэ.
- Ашъыу, ар хъунэп!.. Зэхэшъоха, фэкъо лIхэр, 
къыташIэрэр! ЗэрэхъурэмкIэ, Афэмгъотыр, шъо шъуиунэ 
чэм лъакъо тэ тиунэ дышъэ ун тIуи, зыми тыщымыгъуазэу 
тэ тубэ къушъхьэ куупIэм текIужьыгъэу тыхэс… Джары 
джаурыгу хъужьыгъэ наибым къытишIагъэр…
- Адэ ары, Алахьэм ынэшIу зыщыфэн тхьамэтэшIу, 
къумыкъум тхьамыкIэгъо утыгум тэ тыкъырини, ежь 
джаурмэ адэжь зигъэзэжьыгъ - Мыхьамэт ефэндым Цэим 
дыригъэштагъ. 
- Мэрзыхъуаер! - Афэмгъотым ефэндым къыIощтыгъэр къызэпиутыгъ.- Илъэс пчъагъэм узыготыгъэ, узыфэIорышIэгъэ наибым ар о епIолIэнэу къыптефэрэп.
- Шъыпкъэ зыфапIорэр, Алахьэм шIу зыфишIэн 
Мэрэтыкъу,- ымакъэ зыкъыримыгъэIэтэу Мыхьа мэт 
ефэндым Афэмгъотым дыригъэштагъ,- цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьырэ Алахь лъагэу лъапIэм ишIэ 
хэлъэу наибым сыготыгъ, ау Тхьэми, цIыфхэми джынэпцIэу 
къазыфычIэкIыжьым, шъо лъэгъу, сыкъыгокIыжьыгъ. 
Наибым илъэхъан мы шы купми лъэрыгъэм тызитыгъэкIэ, 
мыхъун горэкIэ тыхэукъуагъэмэ, къэзгъэзэжьрэр Алахьэм 
икIасэшъ, ынэшIу къытщифэнэу, тыкъиухъумэнэу 
тежъугъэлъэIу, амин шъуIо.

--- Page 93 ---

- Къэзгъэзэжьырэр Алахьэм икIасэмэ, ефэнд, укъызэрэтхэуцожьыгъэр дэгъу, тэри наибыр илъэс пчъа гъэрэ 
шIукIи екIи тыжэ дэлъыгъ,- дыухь къызахьым ыуж ягъуситIумэ ягущыIэ зэфэдз Цэй Хьатырбай кIэух къыфишIыжьыгъ.
- Мыхьамэт ефэндыр къытхэуцожьыгъэ къодыеп,- 
Бырджми псынкIэу къыIуагъ,- зэрэ Абдзэхэ быслъымэн 
хэгъэгоу ар тиефэндынэу къедгъэзэгъыгъ.
- Тэри ащ тIэкIу тыщыгъуаз, тхьамэтэ маф, ар дэгъоу 
пшIагъэ,- Цэим къыIуагъ.- Ау джыдэдэм сызгъапэу 
къызгурымыIорэр зы. Абдзэхэ-урыс мамыр тхьэлъэнэтхылъыпIэм джа шыу шъэныкъомкIи, хэсэшъхьэ, мухътар 
угъоинхэмкIи зыгорэм теупчIыжьынэу, тшIэщтымкIэ Iизын 
Iытхынэу итхагъэп ныIа?
- Итхагъэп, ау зымафэ Филипсон инэралым лIыкIо 
IопщыкIэ ахэр къысфаригъэхьыгъ.
- ТхылъыпIэм тетхагъэу ара? - Цэир уцурэп.
- Хьау, лIыкIо гущыIэкIэ Сердюк къэзэкъым къысыригъэIуагъ.
- Зэхэпхыгъа, Афэмгъотыр, тэ зыми хэшIыкI фытиIэп…
- Тыгъоспчыхьэ ащ шъущызгъэгъозэн сIуи шъхьаем, 
мы тиошIэ-дэмышIэ гъогу техьан сщигъэгъупшагъ,- 
Бырджым зиухыижьыгъ.
- Тэ титIо укъытлъымыIэсыгъэми, тхьамэтэ маф, мы 
Iофым хэсашъхьэм хэтхэр, мухътархэр щыгъуазэха? Ащ 
фэдэ хэгъэгу Iофхэр...- Цэим къыIощтыгъэр зэпигъэуи, 
сэмэркъэу кIэух къыфишIыжьыгъ: - КIо сыд, гущыIэр 
гущыIэ къодыемэ, жьым къыхэкIыгъэр жьым хэхьажьы, 
тэ зи зэхэтхыгъэп, зи тшIэрэп. Сыд, ефэнд, о ащ къепIуалIэрэр?
- Мы тызыдакIорэми, мы тызэрэгущыIэрэми, 
тилIышъхьэ Бырдж Хьасанэ губзыгъэми, тхьамэтэ маф, 
тызиIумэт Алахь лъапIэу лъагэм ишIэ хэмылъэу щытэпышъ, 
Ащ зэриухыгъэу тыпсэун. Ау сыдрэ IофкIи, зекIокIэгъэпсыкIэкIи, жэм къыхьырэри зэрахэтыжьэу, Ащ ыпашъхьэ сыдигъокIи тыщыкъэбзэн фае.
Цэим раIокIыгъэм ышъо къыхыригъэхыгъэми, къызыхимыгъэщэу, зэхэпхыгъа къысфадзыгъэр къыригъэкIэу 
Афэмгъотым фычIэплъыгъ. Ау адрэр ащ фэдэмэ агъапэу 
ихабзэпти, Iоф зыримыгъэшIэу къэупчIагъ:

--- Page 94 ---

- Псыунэми укIорэба, Мэрзыхъуаер?
- Ащ мыкIорэ цIыф Алахьэм къыгъэшIыгъэп, Афэмгъотыр, сикъубгъаныпс зыдесэхы,- Мыхьамэт ефэнд 
Iушъабэм зыкъомыIэбэжь джэуап псынкIэ къытыжьыгъ.
- Лъэсэу окIуа? - джыри Афэмгъотыр ефэндым 
кIэнэкIагъ.
- Сахьырэп! - кIэкIэу къыфыпиупкIыжьыгъ.
- УахьынкIи пшIэнэп…
- Афэмгъотыр! - Даур Бжьэц зыфэщыIа гъэп.- Уитубэ 
лакъырдыгъэ зэгорэм гъунэ иIэщтба, тыуджэгъугъэ.
- Абдзахэхэр, титэмэкъ кIэкIыгъэ щэтэжъугъэгъэт! - 
ардэдэми Бырджыр къилъыгъ, къягыекI-къяу шъыекIыжьызэ къыпигъэхъожьыгъ: - Шъугуи шъуни жъугъаплъэ, 
мо къытпэуцугъэ къэзэкъ шыухэр шъулъэгъухэрэба?
- Сыд сэIо пэIо шыгу плъыжьхэм къытфыря хьисапыр?..- Гумыштэ Молэр лIыгъэкIэ къызды рищэжьэгъэ 
игъунэгъу КIубэ Хьарунэ еIушъэшъагъ.
- Ахэр хьисапынчъэхэпщтын...- КIубэ фэкъолIым 
ылъэгъурэр шIоигъуаджэу гъумыгъугъэ.- Джары сэ 
лIышъхьэ гъэкIуатэм тыхэмыгъахь зыкIэсIогъагъэр…
- Къэзэкъмэ шъуазытеплъэм, шъушъхьэ ишъулъэшъожьыгъ, ара? - нэмыкI фэкъолI горэми къафидзыгъ.
- Тэ тисэшхо-къамэхэри ахэмэ яехэм анахь цакохэп,- 
Гумыштэм къызIуипхъотыгъ.
- Ар шъыпкъэ,- Хьарунэ ипаIо зыщигъэ пы тыхьажьыгъ.
- Джаурхэм апашъхьэ,- Мыхьамэт ефэндым абдзахэхэр егъэгушхох,- Алахьэр ины, лъэшы, Ащ тыриIумэт 
щышъуIу, ынэшIу къышъущифэщт, шъукъиухъумэщт.
- Зыжъугъэсамбыр, абдзахэхэр, плъырыгъэ къызхэшъумыгъаф. НекIо, Цэир,- "тымыушъэфыщтыгъэми, 
хэта шапсыгъэ гъогум тызэрэтехьащтыр тыгъосчэщ 
къэзэкъмэ анэзгъэсыгъэр" зэриIожьызэ, Бырджыр иш 
ныбэ еIэсэкIыгъ,- мо къытфэшэсыгъэ Сердюк къэзэкъым 
тэри тыпэгъокIын.- Бырдж Хьасанэ Сердюков штабскапитаным ыгу зэрэфэмышIур иапэрэ гущыIэкIэ риIуагъ: - 
Абдзэхэ чIым шыу купитIу зы щызэIукIэкIэ, зэрэзэдэхырэ 
хабзэр уукъуагъэшъ, сэлам къыотхырэп, тыкъэдао.
- Тэ тизакъоп, шъори шъоукъо,- Сердюковми изабыт 
дышъэ тэмэтелъхэмрэ зипэщэ шыуишъэмрэ акъогушхукIызэ, ицыхьэ зытелъыжьэу джэуап гъэ шъхъыгъэ къытыжьи, 
къыушъхьафыжьыгъ,- адыгэ шыу шъэныкъо Абдзахэ 
щызэрэмыугъоинэу зымафэ Филипсон генералым къышъуфишIыгъэгъэ унашъор ары зыфасIорэр. Ащи изакъоп, 
къытэзаохэрэ шапсыгъэхэм адэжь шъузэрыкIорэ къэбарыми тиуIэшыгъэ шыухэр къышъупигъэуцугъэх.
- КъызэрэпIорэмкIэ, тилъэпкъэгъумэ адэжь тыкIон 
тыфитэп.
- Ахэри, шъощ фэдэу, къытэшIугъагъэхэ мэ, шъудгъэкIоныгъи, ау къытэпыйхэрэм Iоф ады шъуимыIэнэу, шъуиIошъуишIэ ахэшъумылъхьанэу унашъо щыI.
- IашэкIэ, Сердюк къэзэкъыр, тышъупэуцужьы мэ! - 
зэхихыгъэм Цэим ымакъэ зыкъыригъэпхъотагъ.
- Iашэм Iашэ ипэгъохыжь,- гугъуемылI фэ дэу Сердюковым къыIуи, къызэреджэгъэ цIэ пхъэ тэпэмыхьымкIэ 
Цэир къыгъэтэрэзыжьыгъ: - Сэ сы Сердюк къэзэкъэп, сэ 
Урысые пачъыхьэ нэфым идзэ сыриштабс-капитан, Сердюков слъэкъуацIэр. Аущтэу сIомэ, къэзэкъхэр зэсымыпэсхэу 
арэп, ахэр Урысые хэгъэгум иухъумэкIо-щытхъуIэтых. 
Джа зыфэпIогъэ IашэмкIэ тызэпэуцужьмэ, Цэир,- джы 
Сердюковым Цэим ылъэкъуацIэ къыфыкIигъэтхъыгъ,- 
абдзахэхэмрэ тэрырэ зэдытиIэ мамыр тхьэлъанэр тыукъощт. Ар о пфызэшIокIынэу ппшъэ еолъхьажьымэ, 
къыпфадэщтмэ, узэрэфай. Мы шъукъызфэдгъэуцугъэ 
Iофыр унэшъо ухыгъэшъ, ащ нахьыбэрэ тытегущыIэжьынэп.
- Сыд тшIэщт, Бырджыр?
- Мыщ ыIорэм шъыпкъэ хэлъ. Абдзэхэ-урыс мамыр 
зэзэгъыныгъэр титIоп зыштагъэр…
- Ари шъыпкъэ… Ау мыщ фэдэу мыхэмэ тихэ гъэгу 
тыщаушъхьакIущтмэ, джыдэдэм къыщыкIэдзагъэу ар 
укъуагъэу лъытэ. НекIо, тишыкIэхэр къэзэкъмэ Абдзэхэ 
купсэм щыпаупкIыгъэу дгъэзэжьын...- Цэир шъхьэ пытэ 
псынкIэкIэ къызыкIэрыкIыжьыгъэ урыс забытым фызэплъэкIыжьыгъ: - Ау, Сердюк къэзэкъыр, шапсыгъэмэ, убыхмэ 
якIурэ лъэгъо шъэфхэри тикъушъхьэмэ ахэдгъотэн!

--- Page 95 ---

ЯПШIЫКIУЩЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 96 ---

СыдигъокIи къушъхьэм зэрэщышэнэу, ошIэ-дэмышIэкIэ къэогъэ кIымэфэ осышхом тыгъуасэ абдзэхэ шыухэм 
тIопсэ гъогум къащырахыгъэ шъхьакIом икъэбар унэ ихьэичъэу, чылэ дэхьэ-дэчъэу Абдзахэ къыщыричъыхьакIыным 
игъо фыригъэфагъэп.
Гъогум къытекIыжьыгъэ, яунэ фабэмэ арытIыс хьажьыгъэ шыухэм ащ еплъыкIэ зэфэшъхьаф фыряIэр: зыр, 
КIубэ Хьарунэ фэдэр, шъхьакIом есты, адрэр, Гумыштэ 
Молэр, осхъотым зэрэхимыубытагъэм кIэгушIу, ахэмытыгъэ горэми "зимыIоф зезыфэхэрэм дэгъужъыр къяхъулIагъ" еIо, нэмыкI горэми ежь шъхьакIор къырахыгъэу 
зыфелъэгъужьы, тызэощт еIуи, хьазырыпс. Адэ нэмыкI 
горэми икъэзэкъ бэдзэр кIон зэриухыгъэр ыгу къео, "хэсэзэфэсхэмкIэ та гъэгумэкIыжьынэп" зыIорэ мухътархэри 
мэгушIох, гъэстыныпхъэм фимыфэгъэ лIы горэми шъузыр 
тешхыхьэ, зичэм лъфэгъакIэми дунаир фикъужьрэп, 
сымэджэ хьылъэ зэрылъ унагъори ос зехьэ жьыбгъэ 
макъэм кIэдэIукIы, мэгумэкIы. КIэлэ-гъуалэхэр арых 
нэмыIэмэ, ягушIуагъо гъунэнчъ: псэлъыхъонхэр, пшъэшъэ 
унэхэр, нысэщэ джэгухэр…
ЩыIакIэр щыIакIэшъ, ар зыми емыупчI-къемыупчIыжьэу, ежь зэрэфэе-зэхэдзынчъэу Абдзахэ щэкIо. Ау 
егъэшIэрэ цIыф щыIакIэм зэрэщыхабзэу, хэти ичаныгъэрэ 
ифэмыфыгъэрэ, итхьагъэпцIыгъэрэ изэшIокIырэ ялъытыгъэу, зыр лъэсэу, адрэр шыоу, зым иунэ фабэу, адрэм 
чъыIэу, зым икIако хъокIыгъэу, адрэм ицые тыжьын хьазыр 
Iупэфэу, зыр ныбэ нэкIэу, адрэм рикIыхэу мэпсэух.
 Тамбыехьаблэ щыкIымэфэшху: мэфищым къехъугъэшъ, нэкъое жьыбгъэр щэшъуи, осхъотыр щэхъушIэ. 
Къужъыпс, Пщэхэ тIуакIэхэм мыщ фэдэ дунэе бэдзэжь 
защымыIагъэр бэшIагъэ. Хьэри унэм рафырэп зыфаIорэр 
мыщ фэдэ маф.
Мэрзыхъое Бэчырырэ игъунэгъу Дэдайрэ щэ джэгъоуж 
джэныкъо машIом кIэрысых. Нэфсэт унэм къафычIихьэгъэ 
щаим ешъох, хьалыжъо фабэри дашхы, мэгущыIэх.
- Сыдэущтэу, Дэдай, гъэстыныпхъэмкIэ шъухъура?

--- Page 97 ---

- Тхьэм ишыкуркIэ ащ тыщыкIэрэп, осхъотыр къыхьыным ыпэкIэ кIэлэхъумрэ сэрырэ пхъэ дэгъу мэзым 
къитщи, ткъутэжьыгъэ.- Дэдай ыпэкIэ-жэкIэ мыкIырмэ 
ахэIэжьызэ, щхыпцIыгъэ.- Гъэстыныпхъэ уимыIэу тиунэ 
исым ущигъэсыщта, пхъэр зыдэсшIыгъэ зикъэщэгъури, 
янэ фэдэу, гумзагъ.
- Ары, сшынахьыкIэ ицIэджэгъу Мыхьамэт кIэлэ дэгъу, 
зыфыщысыр сшIэрэп нахь...- ГъучI IадэмкIэ мэшIо жъокоу 
ыустхъурэм къыхэлъэтыгъэ тэпшэсхэм агъэплъызызэ, 
Бэчыр къыIуагъ: - Тэпшэсмэ хьакIэ къышъуфэкIощт, къэбар къышъоIущт аIо.
- КIымэфаем сыд хьакIа, Бэчыр, зигугъу пшIырэр?
- ХьакIэм, сигъунэгъу, кIымаф, гъэмаф иIэп, къызыпфакIорэр ипIалъ. ЦIыфмэ тэпшэсым къыра гъэкIырэр 
сэ къэсIожьыгъ ныIэп. Тхьэм ишыкуркIэ, ащ нахь гумэкIыгъо 
Алахьэм къытферэмыхь, сыд фэдэрэ хьакIи зэрэтхьакIэн 
дгъотын. Тымыгъотымэ, гъунэгъур гъончэдж хьаулыеу 
аIуа?
- Ари ары, Бэчыр. ТищыкIэгъэ тIэкIу-шъокIухэр 
зэдгъотылIэжьхэу гъунэгъухэм тызэдэпсэу, къытэгъолъылIэгъэ дзэмэ, къэзэкъ чылэмэ ягухэлъ шъыпкъэр сшIэрэп нахь.
- Непа ахэр къызытэгъолъылIагъэхэр?.. Къэп шIэжьрэба илъэситIо Тамбыемэ яунэ щыгъэрыгъэ Федор-Федор 
джасусыр? 
- КъэсымышIэжьы мэхъуа а тхьамыкIэжъыр… ФедорФедорым нэмыкIэу ТорнаукIи теджэщтыгъи ащ. Тымыгъэзэщэу Iаджыри тыкIэрысыгъ, сянэ тхьамыкIэм идунай 
зехъожьым, къысфэтхьаусхэгъагъ, ыгъэегъагъ…
- Торнау зэрилъэкъоцIагъэр къэошIэжьымэ, ащ ыуж 
ары урысыдзэр тичIыгу къихьэу, къэзэкъ чылэхэри 
къытпэджэжьыхэу зырагъэжьагъэр.
- Псауа шъуIуа ар джыри? - илъэс тIокIырэ тфырэ 
фэдизкIэ зэкIэIэбэжьызэ, зикIэлэгъу зыгу къэ кIыжьыгъэ 
Дэдай къэупчIагъ.
- Сыда епшIэщтыр Алахьэм зэпытырыкIо ыхьыным? 
Икъунба ахэмэ къытфахьыгъэ тхьамыкIагъор!
- Шъыпкъэ, Бэчыр, ащ фэдэм угу фэбгъэгъу хъунэп… 
Ау етIани нэIуасэ къытфэхъугъагъэти, тыгу фэмыузын 

--- Page 98 ---

тлъэкIыщтыгъэп.- Дэдай къыIуи, "мы Iанэр къытфэзыхьыгъэ бгъэпхъурэри ахэмэ ялъэпкъэгъу" ежь гукIэ 
зэриIожьыгъ.
- Псэу, ащ игугъу зэгорэм Сердюков штабс-капитаным 
зыфэсэшIым, инэIосагъэу, икъэбар ышIэу къычIэкIыгъ. 
Урыс пачъыхьэм ианахь тын лъапIэмэ ащыщ къыфагъэшъуаши, дзэм хэкIыжьыгъэу ары къызэрэсиIуагъэр.
- Сыд пIуи, гъэшIэгъоны зэхэсхыгъэр…- Дэдай ышIошъ 
хъугъэ-мыхъугъэр ыгъэшIагъозэ, ежь ишIошIкIи къыухыжьыгъ.- Ащыгъум къумыкъу наибми пачъыхьэм итын 
лъапIэ къыферэгъэшъуаш, дэгъужъэу абдзахэхэм тызэхигъэпцIыхьагъ.
- Ащыгъум, Дэдай, сэри Мыхьамэт-Амин наибым 
фысиIэ еплъыкIэр къыосIон.
- КъаIо, Бэчыр, къаIо,- IэшIу горэ зыфащэирэ шъэожъыем фэдэу Дэдай къэгушIуагъ,- наибым укъыщытхъущт-укъыщымытхъущтыми, икъэбар сшIэнэу сыфай, 
пшынахьыкIэ Мыхьамэт ефэнд Iумафэри ащ илъэс пчъагъэрэ кIыгъугъэба…
- Ори, сэри, нэмыкIхэми ащ иунашъохэр тымыгъэцакIэщтыгъэхэу, ахэмэ тапэшIуекIощтыгъэу сфэIощтэп.
- ЫIорэр умышIэмэ, уигъэпсэущтыгъа!..- Дэдай 
зиухыижьырэм фэдагъ.
- Ар шъыпкъэ, нахьыкI, къыбдесэгъаштэ. Наибым 
изэман Абдзахэ щынагъо илъыгъ, хабзэ итыгъ. Джы къогъумэ къакъопшыжьыгъэмэ ахэр зэщыщынэжь-зэрэгъэкIодыжь хэбзагъэхэу аIо. Ащи шъыпкъэ хэлъ. Ау 
гъэщынэным гъэдэIоныри гохыгъуай. Пхъэр зыщашIырэм 
пхъэIушкIэныр, пхъэупсафэр щымэкIэна? БлэкIыгъэм 
укIэлъэожьы, ахэр абдзэхэ зэхэтыкIэ-гъэ псыкIэ хэбзагъэхэп 
къысэпIонкIи мэхъу, ау динымрэ хэгъэгумрэ наибым 
зэрэзэгуигъэуцощтыгъэр а лъэхъаным шъхьаихыгъэу 
къысфэмыIошъущтыгъэми, гукIэ дезгъаштэщтыгъэп. Чабэр зыдэщыIэ къыблэ лъэныкъом угу гъэзэгъэ зэпытэу 
упсэунри къекIурэп. Къыблэм нэмыкI плъэпIищи дунаим 
иI: къокIыпIэр, къохьапIэр, темырыр.
- Уятэ Мэрзыхъое лIы Iушыр сыгу къэогъэкIыжьы, 
Бэчыр, зыдигъэзэжьыгъэм Алахьэм шIу щешI, тицIыкIугъом 
гъэшIэгъонхэр, Чэткъали, Астрахъани, нэмыкI чIыпIэ Iаджми 
зэранэсыщтыгъэр къытфиIуатэщтыгъэ. ФэкъолIыгъэми, 

--- Page 99 ---

загъори ар лIышIухэм упчIэжьэгъу ашIыщтыгъэ. Джа 
хэхьажьыгъэгъэ Торнау Федор-Федори, ыгу 
егъущтыгъэщтын, лъихьащтыгъэ. Ярэби, Бэчыр, моу хы 
ШIуцIэм узэпырыкIмэ, къыблэ лъэныкъор ара Тыркуер 
зыдэщыIэр?
- Истамбул къалэр къыблэ-къохьэпIэ лъэныкъом 
гъэзагъэ, модрэ хыIушъо нэпкъым тет. Ежь Тыркуем заокIэ 
къызыIэкIигъэхьагъэмэ янахьыбэр IэкIэкIыгъэу аIо.
- Ащыгъум Тыркуер къызэрэткъомытыжьыр арыщтын Урысыер къызыкIытэкIугъэр…
- Дэдай, пIорэр сшIэрэп, Тыркуем тырыягъа къыткъотынэу? Икъун ащ тызэригъэпцIагъэр! Абдулахь тырку 
джасусым фэдэхэм загъэефэндэу тичIыгу раулъэбыкIэу 
зэритыгъэхэр пщыгъупшэжьыгъа? Ары, ары, Торнау фэдэ 
урыс джасусхэри ары. Асиялов наибри ахэмэ анахьышIоп. 
Ау ар адрэхэм зэратекIырэр шъхьэуфэ лъэIукIэ тэр-тэрэу 
джасусыгъэ гухэлъ къытфызиIэр Абдзахэ къызэрэтщагъэр 
ары. Ислъам динымкIэ шIу къытфешIэу, Абдзэхэ хэгъэгур 
тфегъэпсэу ыIозэ, Щамил щэрихьат зао зыдыриIэ урыс 
джаурмэ тэри таригъэпыигъ. Щамил имамым иIоф 
къыземыкIым, наибым тэри урысыдзэм тыригъэшIуи, ежь 
ишыихъ Iумэт кIэлъыкIожьыгъ.
- Урысыдзэр ара, хьауми Урысые хэгъэгур ара тызэшIугъэр? - тIэкIу зыщыгъозэгъэ къэбархэр зыIэкIэуIэшIогъэ 
Дэдай уцурэп.
- Ар хэта зышIэрэр? Зымэ урысыдзэр, адрэмэ, сшынахьыкIэ Мыхьамэт ефэндым фэдэхэм, Урысые хэгъэгур 
аIо. Ау сэ зыми сицыхьэ телъэп. ЗиIанэ Iуязымыгъэхыжьырэ 
тиунэ ис ныом ащ къыриIолIагъэми ущызгъэгъозэн: 
абдзахэхэмрэ урысхэмрэ язэшIуныгъэ зыфэдэр гъатхэр 
ары къызылъэгъощтыр еIо.
- Ари, нахьыжъ, гъэшIэгъоны. Ау къылъигъачъэхи, 
абдзэхэ лIышъхьэ Бырджым ыдэжь аригъэщэгъэ Мыхьамэт ефэндым икъэмыкIожьыкIи сегъапэ сэ…
- Ащ икъэт тэри зэрэунагъоу тегъапэ. Зэхэпхыгъэба 
Гъыщ Мэрзэбэч икIодыкIэу хъугъэр. Уиунэ икIыгъэм 
къегъэзэжьыфэ узыщыгумэкIын дунай тызытетыр… Зэ,- 
лъэгуцэмкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэмэ Бэчыр ытхьакIумэ 
кIырагъэпхъотыкIыгъ,- зигугъу ашIырэр пчъэIушъхьэм тес 
аIо, нахьыкIэр къэкIожьыгъэн фае.- Зи къэмылъагъоу 

--- Page 100 ---

заулэрэ щысыгъэхэу, джыри Бэчыр дэIуагъэ, етIанэ фэмыщыIэу джагъэ.- Унэм цIыф исыжьба сэIо?..- Зишъхьэтехъо 
зыгъэтэрэзыжьызэ къихьэгъэ ишъуз еупчIыгъ.- Уипщыкъо 
ефэндыр къэ кIожьыгъа, сыдэу зыкъимыгъэлъагъора?
- ЗекIошыу къэкIожьыгъэп,- Джанщыр укIы тэзэ, 
IугушIукIыгъ.- Типшъашъэ псэлъыхъохэр къыфихьагъэх.
- Ар дэгъу, ар хъяр, Алахьэм зынэшIу зыщифэн 
унагъу,- псэлъыхъохэр зэрыс унэм ежь исыжьынри, ахэр 
зыщыщхэм акIэупчIэнри къыримыгъэкIоу, ежь ыкъуи 
ахэтынкIи мэхъу ыIозэ, Дэдай къэтэджыжьыгъ.- Сэри 
тадэжь сыкIожьын, бэшIагъэ сыкъызикIыгъэр. Сыд кIымэфэ 
фыртын сэIо абдзэхэ дунаим щызэрихьэрэр… Джары, 
Бэчыр, зэрэхъурэмкIэ, тэпшэсмэ тагъэпцIагъэп… 
Бэчыр игъунэгъу къэлапчъэм нэс ыгъэкIотэжьи 
къызегъэзэжьым, псэлъыхъохэр зэрыс унэмкIэ плъэзэ, 
Джанщыр еIушъэшъагъ: 
- Хэта мощ исхэр?
- Дэдай гуIэзэ хьаулыеу унэм икIыжьыгъ,- Джанщыр 
щхызэ, къыIуагъ,- ежь ыкъоп мызгъэгум типшъашъэ 
къепсэлъыхъорэр, Брагъунэ Гуфэс ыкъо ГъучIыпс ары, 
мы чъыIаем зезыфэхэрэр сшIэрэп.
- Ар умыIо, пщыгъупшэжьыгъа ахэмэ зэрафэрэ Iофым 
чъыIэ-фабэ зэримыIэр,- Бэчыр тхьагъэпцIэу къыIуи, 
къеупчIыжьыгъ: - Хэта етIанэ Гуфэскъомрэ Дэдайкъомрэ 
язэу типшъашъэ къахихрэр?
- КъыуиIощта, уигъэшIэщта? Ситэджыгъо къэсмэ ары 
зыпшIэщтыр къысеIо.
- Сыдигъу ар зыхъущтыр?
- Сыда, тхьэкъысауи, пшъэшъэжъыем итэджын узыкIыдэгузажъорэр? - Джанщыр къыкIэщтагъ.- Унэ нэкIым 
тынэ цIыоу тыкъибгъэнэнэу ара узыфаер?
- Сэра дэгузажъорэр?.. Сэра унэ нэкIым къинэнэу 
фаер?..- къыIэкIэIуагъэмкIэ Бэчыр кIэгъожьыгъэшъ, гуIэзэ 
зеухыижьы.- Олахьэ, ныо, угъэшIэгъоным, сшъхьэ къимыхьэгъахэмкIэ сыогъэмысэ. Армэ, мохэр джыдэдэм 
зэбгырысфыных!.. Хьау, ар сфэшIэнэп, зыгъэрэхьат. 
Шъыпкъэм уфаемэ, нэмыкIи къыосIон: Гуфэс ыкъо 
ГъучIыпси, ятэ фэдэу, унагъо зышIэн кIэлэ гъэтIылъыгъ, 
Дэдай ыкъо Мыхьамэти кIэлэ чан, лэжьакIу… Ау Дэдайкъом 
унагъо ышIэфэ…

--- Page 101 ---

- Ары, Бэчыр, ары,- лIым ДэдайкIэ къыIо шIои гъуагъэр 
шъузым къыримыгъэухэу ежь зыфаер къыIуагъ,- нэмыкI 
псэлъыхъохэри ти Нат-Нат джыри къыфыкъокIыщтых.
- Пшъэшъэжъыем Нат-НаткIэ темыджэжьынэу 
тIогъагъэба? - Бэчыр ишъуз фидзыгъ.
- Ежьри Нэфсэтынэу, тэри аущтэу теджэнэу тыфэягъ 
шъхьакIэ, Нат-Натыр зэрэчылэу ащыбгъэ гъупшэн 
плъэкIына?..
- Ари шъыпкъэ, Нат-Натыр, орэмы Наташи, сэри сыгу 
рехьы… Джыри псэлъыхъохэр къэкIохэмэ сшIэрэп… 
ЗекIошыуна, ныбжьыкIэ макъэхэр зэхэпхыхэрэба… Ахэмэ 
языр, сымыгъуащэмэ, тигъунэгъу Мыхьамэт ары.- Бэчыр 
щхыпцIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Ыкъо икъэщэн шIуахьы 
шIошIи, ахэр Дэдай гумзагъэм къыгъэкIуагъэхэн фае. 
ПшIэрэба ар зыфэдэр, ышъхьэ къихьагъэу ымышIэн 
щыIэп...- Дэдай къыщэфэ, щэлэ-балэу зэрэщытыгъэр 
Бэчыр ыгу къэкIыжьыгъэми, тегущыIыкIыгъ.- Пшъашъэм 
псэлъыхъуишъэ иIэн зэрилъэкIыщтыр Дэдай щыгъупшагъэщтын.
- Тхьэкъытауи, мо псэлъыхъо гу плъыр ныбжьыкIэхэр 
пшъэшъэунэм щызэпымыпкIэгъагъохэщт…
- Ар зашIэкIэ, джа къызэрэсIогъагъэу, зэбгырысфыщтых… Зэхэоха, Брагъунэм икуп къэтэджыжьыгъ. 
Аферым, ари адыгагъэм щыщ. Аущтэу тинахьыкIэхэр 
зызекIуагъэхэкIэ, ныо, Iофынчъэу тыщымыгъэс. Сионэш 
шъуашэмэ апае шъожъые псыгъо заулэ сищыкIагъэшъ, 
мы шъо пакIэр пытэу къэубыти, къыгосэгъэбзыкI.
КIымэфэ тыгъэр зыкъохьажьыгъэр бэшIагъэу дунаир 
зыщысамбырыжьырэ джацы охътагъэми, нэ къое жьыбгъэр уцужьыщтыгъэп: чэу лъапсэмэ, къакъырэ натIэмэ, 
урамыбгъумэ ащызэтырихьэгъэ ос Iатэмэ атешъуикIы, 
зыпырикъурэр зэщегъэкIоты, кIочIэгъу зыфэмыхъурэмэ 
акIыIу тырегъэщтыкIы.
Аужырэ псэлъыхъохэр пшъэшъэунэм зикIыжьы гъэхэр 
тIэкIу шIагъэми, Нэфсэт къэлъагъорэп. Ащ ыгъэгумэкIырэ 
Бэчыр шъузым Iоплъыхьэ, адрэри, лIым ыпашъхьэ 
къызыщихимыгъэщэу, зыгъапэрэм тегущыIыкIы.
- Жьыбгъэр мэуцужьы фэд…
- Иуцужьыгъу,- Бэчыр мэдаIо, шъхьаныгъупчъэм 
Iохьэ,- мэзагъо, ошъогум жъуагъохэр иIэкIагъэх… Сыда 
Нэфсэт унэм къызыфычIэмыкIырэр?..

--- Page 102 ---

- КъыпщэукIытэщтын… Унэм уисэу псэлъыхъохэр 
зикIыжьыхэкIэ, аущтэу ащ зызэришIырэр апэра?
- Олахьэ, бзылъфыгъэхэм шъугъэшIэгъоным… Типшъа шъи псэлъыхъохэми зашIозгъэбылъынэу ара?.. Адэ 
армэ, сэ былымхэм сахэхьан...- джэдыгур Бэчыр ыплIэIу 
ре дзэшъ, унэм екIы. ТIэкIу къэтыгъэу къызихьажьыкIэ, 
ылъэгъурэр егъэшIагъо: - Адэ джыри уизакъуи?..
- ИщысакIохэм агъэпшъыгъэщтын,- Джанщыр лIым 
еIушъэшъагъ,- зэрэфэпагъэу пIэм хэгъэкIагъэу мэчъыети, 
къысфэгъэущыгъэп.
- Ара? Армэ Iофэп...- кIэкIэу Бэчыр къыIуи, Iоф 
зыримыгъэшI фэдэу тегущыIыкIыгъ: - Джэныкъо ма шIор 
мэокIыжьы, нахьыкIэм иери ары. ЗыгорэкIэ ар нычэпэ 
къэкIожьмэ, иунэ фабэу къидгъэхьажьын сIуагъэ.
Бэчыр зыфэгумэкIыщтыгъэ ышнахьыкIэкIэ, ышIэ щтыгъэм фэдэу, хэукъуагъэп: кIосэжьыщтыгъэ джэныкъо 
машIор зэкIигъэблэжьыгъэ къодыеу щагумкIэ Мыхьамэт 
ефэндым иш щыщ макъэ къэIугъ, унэм зекIым, зынэгу 
сэхъ закIэм риIуагъ:
- Мыщ фэдэ мэфаем зыкъыхэмыдзэжьэу тIэкIу 
зыпIажэ хъущтыгъэба, бетэмал? Модэ унэм ихь, сэ шым 
сыфэгъэзагъ.
- Хэта зышIагъэр мыщ фэдэу талъэныкъокIэ щыосышхо ныр.
- УкъыздикIыжьыгъэм щыошIуа?
- МэфитIо къызес уж дунаир къызэкъоужьыгъэти, 
сиIэнэтIакIэкIэ шъузгъэгушIон сIуи, Бэчыр, неущ гъогу 
сытехьажьыщтми, сыкъэкIожьыгъ.
- ЕтIан ар, етIан,- ышнахьыкIэ къэбарышIу-IэнэтIакI 
зыфиIуагъэр Бэчыр шIогъэшIэгъоныгъэми, джыри риIуагъ,- модэ, чъыIэ къызыхэмыгъахьэу, унэм ихь.
Шым ифэIо-фашIэхэр зыгъэцэкIагъэхэ Бэчыр унэм 
зехьажьым, Нэфсэт лэджэн-къубгъаныпсыр джац амдэзыр 
зыштэщт ятэшым ыпашъхьэ ригъэуцуагъэу, Джанщыр 
нысэми гъогум къытекIыжьыгъэ пщыкъом иIанэ ышэу 
ылъэгъугъ.
- Тат, гушIуапкIэ къысэт, къэбарышIу тиI,- Нэфсэт 
гушIозэ, ятэ къыпэгъокIыгъ.
- ШIу пстэури Алахьэм зыфигъэбэгъон, сипшъашъ, 
сызэгуцафэрэмкIэ сыбгъэгушIощтмэ, джэнэпхъэ уасэ 
къыостын.

--- Page 103 ---

- Мэмэт икъэбар гушIуагъо мыр къысфыри гъэгъусэжьыгъ,- Нэфсэт щырыкъу дэхитIу ятэ къы регъэлъэгъу,- 
сфэшIукъабзэх, джэнэпхъэ дахэ къысфэпщэфымэ, мыхэр 
къекIущтых.
- Лъэкъопылъхьэм ехъохъухэрэп, ау къыпфэгумэкIыгъэ уятэшым тхьаегъэпсэу есэIо. Джы гушIуапкIэ къызыпфыостыщтым, сипшъашъ, земыгъэукIыхь.
- Мэмэт зэрэ Абдзахэу иефэндынэу, тат, IэнатIэ 
къыфагъэшъошагъ, наибым ычIыпIэкIэ ары.
- Ар къэбар дэгъу, сыбгъэгушIуагъ, ори, уяни, уятэшми 
сышъуфэгушIо. Мэрзыхъое лIэкъо макIэмкIи ар насыпыгъ, 
чылэми къыфалъэгъункIэ шъуаш. Ау "наибым ычIыпI" 
зыфэпIуагъэр, а гущыIэ жъалымыр сшынахьыкIэ ыцIэ 
пигъэхъонэу сыфаеп. Сыд, зэрэ Абдзахэу яефэнд, о ащ 
къепIуалIэрэр?
- Аущтэу, Нэфсэт къыIуагъ нахь, ащ сэ джыри сегупшысагъэп.
- Уемыгупшыс! - Бэчыр ышнахьыкIэ фыпиупкIи, еIэсэкIыжьыгъ: - Джац нэмазыр сэри блэзгъэкIынэп, къыбдэсшIын.
Нэмазыр зэшитIум аухи, язакъоу унэм къызы зэденэжьхэм, ягущыIэ падзэжьыгъ.
- Спшъэ къыралъхьэгъэ Iофышхор сэ спкъы къикIыгъэп, Бэчыр,- Мыхьамэт ефэндым къыIуагъ,- Абдзэхэ 
хэсашъхьэ Бырджымтхэм джарэущтэу рахъухьагъ.
- Сапашъхьэ зыкъыщыоухыижьа?
- Хьау, наибым гущыIэ мышIу къепIолIэгъагъэти ары…
- КъесIолIагъ жъугъэтIылъырэ хьадэм ифэIо-фашIэхэр 
фашъушIэ хъумэ, шъубзэкIэ шъутемыгущыI, Алахьэм 
икъурIаныбзэкIэ дыухь къыфэшъухь ыIо щтыгъэти… 
- А зыфапIорэм шъыпкъэ хэлъ, Бэчыр, ау иджэгъогъухэм, ори ошIэ, мыхъун тIэкIу-шъокIухэр наибым 
фагъэIущтыгъэ. ЦIыфым имыхьакъ теплъхьаныр Алахьэм 
иджагъошъ, наибым раIолIэрэ мыхъун пстэури сштэрэп. 
Ащ тыбзэ дэгъоу ышIэщтыгъэми, Бэчыр, "сэ сIулъ бзэр 
ори зэгъашIэ, дыухь къырыхь" Алахьэм къыриIогъагъэти 
ары.
- Ара?..- Бэчыр ышъхьэ къыпхъуати, къэупчIагъ, етIанэ 
зиухыижь-зиумысыжьыгъ: - Шъо, КъурIаным еджэхэрэм, 
Чабэм щыIагъэхэм, тэщ нахьи ар нахь шъушIэн. КъэсэшIэжьы наибыр адыгабзэкIэ дахэу быслъымэн хьадэм 
къызэрэтегущыIэщтыгъэр… Адэ ары, Алахьэр зафэ, Ащ 
тыриIумэт, Ар тиухъумакIу. Ащ илIыкIомэ, ори узэрахэтэу, 
къытаIорэм амал ты зэрэфэхъоу тыблэкIырэп.
- Алахь зизакъоу цIыфхэр зэлъэIоу Ежь зыми 
емылъэIужьырэм илIыкIомэ сызарэхэплъытэрэр си гуапэ, 
Бэчыр. А цIэ лъапIэм сэ джыри сынэмысыгъэми, джы нэс 
цIыф есымыIуагъэ горэ къыосIон, загъорэ Алахьэм ымакъэ 
зэхэсэхы… Аущтэу зыхъугъэр наибым Абдзахэ зебгынэжьым ыуж. Алахьэм иIорэ ишIэрэ хэлъыщтын Абдзэхэ 
хэсашъхьэм хэтхэм агу сэркIэ зыфэушъэбыгъэр.
- Ащ уемыхъырэхъышэжь, сшынахьыкI. Сыдэущтэу 
Цэй Хьатырбай зыкъыпфишIыгъ?
- Апэ сцIэ къезыIуагъэмэ Алахьэм иIумэт Цэир ащыщ.
- Ар дэгъу. Бырджымрэ Цэимрэ абдзэхэ IофхэмкIэ 
загъорэ зэIопхъохэшъ, афэсакъ, аIорэ пстэуми зыдямыгъэхьых, узилIыкIо Алахьэм ыпашъхьэ зы щыхэмыгъэукъу. 
Ащ къыгъэшIыгъэ цIыфхэм ягулъытэ-зэхэшIыкI зэфэдэп. 
КъэошIэжьа, диныр уикъабылэу Чабэм узэрэкIощтымкIэ 
тятэ-тянэ тхьамыкIэхэр, зы дагъэзэжьыгъэ ахърэтым джэнэт 
Iахьыл щыхъунхэр, къызэрэтезгъэнэгъагъэхэр? Къыбдэхъугъэр алъэ гъужьыгъагъэмэ, дунаир афикъужьыныгъэпи. 
Ары, ары, сшынахьыкI, ахэмэ ягугъу шIукIэ зэрэпшIырэр, 
Тхьэ узэрафелъэIурэр, ахърэт дунаим зэрэщыбгъэ гъунэхэрэр сигуапэ. Джы сызыгъапэрэ Iоф горэмкIэ 
сыкъыоупчIыщт. Къыткъолъэдэжьыгъэ е гъэр тшIыгъэ 
урысхэр зыемэ яттыжьынэу бгъуитIумкIи зэдаштэгъэ Iуагъэм сыда рыкIорэр? Алахьэм ишыкуркIэ, талъэныкъо 
джырэкIэ щымамыр…
- Тэ тызэрэфаеу а Iофыр Абдзахэ щымыхъуми, федэ 
зыхэмылъыр сыдигъокIи шIэгъуаешъ, укъы зыкIэупчIэгъэ 
тIэкIу-шъокIухэр урысыдзэ-джаур лъэныкъом фашIэ,- 
Мыхьамэт ефэндым къыIуи, псынкIэу къэупчIэжьыгъ: - 
Сыда ащ фэдэхэр тичылэ дэсха?.. Брагъунэ Мишк нэмыIэ мэ, адыгэ-быслъымэн шъыпкъэу бэшIагъэ идунай 
зихъожьыгъэр. Ыкъо Ислъамышъ, тичылэ имухътар. 
Хьамырзэкъомэ ягъэрыгъэ Торнау Федор-Федормэ угу 
къэкIыжьыгъэр, Бэчыр, къэошIэжьмэ, Джансаид ефэндэу 
джа зыфэ шIушIэгъэ урысыдзэм IэкIэкIодэжьыгъэр тихащэу, 
тэр-тэрэу зыемэ афэдгъэчъэжьыгъагъ. Джыри сыд?..

--- Page 104 ---

- Джа тиIанэ пэсыгъэ Гъыщ Мэрзэбэч къып фидзыгъагъэр ары… Сыда а делэжъышхом, Алахьэм къысферэгъэгъу, икIодыкIэр? Къэбар зэтеIукIхэр къыднэсыгъэх…
- ТхьамыкIэм сыд икIодыкIэн, ибгъэкъагъэ екIо дылIэжьыгъэщтын. Зидунай зыхъожьыгъэм ущыгушIукIыныр 
хьэрам, ери шIури зэрэзэголъыр шъыпкъэщтын, аущтэу 
мыхъугъагъэмэ, ар къы зэрэоплъын щыIагъэп, типшъэшъэжъые НэфсэткIэ зэрэлIакъоу Iоф тыхидзэщтыгъэ… 
Алахьэм къыгъэшIыгъэ хэтрэ цIыфи ынатIэ къыритхагъэр 
къыпыщылъышъ, сыд фэдэу зыкъытфишIыгъэми, ащ 
къехъулIэщтыр Алахьэм ыухыгъагъ, икъун Мэрзэбэч 
тхьамыкIэм ащ нахьыбэрэ тытемыгъэгущыIэжь. Непэрэзымафэм ори плъакъо утетыгъ, сэри гъогу хьылъэм 
Алахьэм сыкъытырищыжьыгъэшъ, тызиIумэтым идыухь 
тIупэ телъэу ыпашъхьэ чэщ рэхьаткIэ зыщыдгъэпсэфын.
- Зэ, зэ, нахьыкI,- неущрэ пчэдыжьыр къыпыщымылъыжь фэдэу Бэчыр къэгузэжъуагъ,- сыдэу щтэу 
ар сщыгъупшэжьыгъа, шапсыгъэмэ адэжь шъузэрамыгъэкIуагъэр шъыпкъа?
- Шъыпкъэ, ау джаурыдзэр зыщымыгъуазэ нэ мыкI 
къушъхьэ лъэгъо шъэфкIэ Цэимтхэр шапсыгъэмэ афэкIуагъэх. Къэбар дэгъу къахьыгъэп. Урысхэм быгъундыр, 
абын, ил шапсыгъэмэ зи къарэгъэлырэп, хьакIуцухэм якIух, 
ахэмэ ауж убыххэм адаублэнэу ары. Алахьэм тырехьакI, 
къэбарышIу щыIэп.
- Ащ сенэгуещтыгъ сэ...- Бэчыр хьылъэу хэхьапщыкIыгъ.- ГъэтхэшIу абдзахэхэми къафэмыкIонэу аIо. 
ТизэшIуныгъэ, ащыгъум, Дэдай риIуалIэрэр къыосIон: 
былым щэрэб гъэпщыгъ…
- Дэдай Iаджи ыIощт...- Мыхьамэт ефэндым зэхихыгъэр къыримыдзэ фэдэу зишIыгъэми, къыпи гъэхъожьыгъ.- Дэдай изакъопщтын ар зыIорэр… Я си Алахь, 
унэшIу къытщыф, тыкъэухъум, Ощ нахь гугъапIэ тиIэп.

--- Page 105 ---


ЯПШIЫКIУПЛIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 106 ---

Лэбэпшъэ псыхъом итыгъэ къокIыпIэрэ ТIопсэ псыхъом 
итыгъэ къохьапIэрэ азыфагу дэлъ мэзылъэ-къушъхьэлъэ 

--- Page 107 ---

Абдзэхэ хэгъэгоу къыблэ лъэныкъомкIэ гъэзагъэм шхъонтIэрымэр зытырихырэ гъатхэр нэрэ-IэрэкIэ къызэом, мыщ 
кIымэфэ чъыIэр ныбжьи шъхьэрымытыгъэу, жьыбгъэ Iэлмэ 
осхъотыр щызэ рамыхьагъэу къыпщэхъу.
ИлъэсыкIэ гумэкIыгъом игъэтхэ тыгъэ фабэ джа дэдэр, 
адрэ илъэс мин блэкIыгъэмэ афэдэу, джыри Абдзахэ 
къыхьыгъ: къушъхьэхэсхэмкIэ ошъогу лъхъэнчэ-лъагэр 
шхъуантIэ, зигушIопс нэбзыйхэр къезтэкъохырэ тыгъэм 
фэшъхьаф, щыхьарзэрэ бгъэшхъо зырызхэр умыIощтымэ, 
ащ итэп. Тыгъэ фабэм чъыг шъхьэпэ-лъэпэпцIыйкIэ зыфэзыщэихэрэм япкIэшъэ къежьэгъэкIэ зэщымыщхэмкIэ 
мэгушIох. Пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг гулъхэми зафэмыIэжэжьэу зыкъызэIуаутхэшъ, къэгъэгъэ зэмышъогъухэмкIэ 
къэтIэмых, ямэ IэшIу къушъхьэ жьы къабзэм зэрехьэ. Ос 
чIэгъым чIэпыхьагъэхэ, чIы чъыIэм ыгъэпIыкIагъэхэ 
уцыпэхэми зыкъашIэжьыгъэу къыхэзэрэхых. Былым 
Iэхъогъу-шэхъогъухэр - чэмхэр, мэлхэр, пчэнхэр, шыхэр - 
тыдэкIи къыщэлъагъох. Iахъомэ, шахъомэ ясырынэ макъэхэри, якъамыщ кIанчгъаохэри зэхэохых. Гъатхэм зычый 
ылъэкIыхьэгъэ атэкъэ зырызхэри хьа блэхэм ащызэпэджэх. 
Мэфэ ошIум унэмэ къарищыгъэ кIэлэцIыкIухэр тыгъэуапIэмэ ащэджэгух, лIыжъхэри чэу къуапэмэ ащызэхэсых.
 - Зэхэшъоха, шъолъэгъуа, тызэрагъэшIугъэ дзэм 
тикъушъхьэ хишIыхьэрэр? - лIыжъмэ ащыщ горэм мыжъо 
къутэ, чъыг ихыкI, хымэ орэд макъэхэр ыгу темыфэхэу 
къэупчIагъ.
- Ахэр уищыпэзэхэха, Аслъанбэч,- нахьыжъ-нахьыкIагъэ зымыIоу сыдигъуи зиIо ахэзылъхьэрэ Гумыштэ 
Молэр щхыгъэ,- гъэрекIокI шыу купкIэ Шапсыгъэ тызэрамыгъэкIуагъэхэм пае къытэубзэжь-къытэшIушIэжьызэ, 
джаурыдзэм гъогу тфешIы аIуагъи…
- КIалэ, моу зыгъэбыяуи, къышъосIощтым шъукъедэIу,- нэмыкI лIыжъ жэкIэф горэми къыIуагъ,- узыщымылъэпэон гъогу пшIыныр дэгъу, ау тфашIырэм ишIуагъэ 
къытэмыкIынкIэ сенэгуе. Тятэжъмэ язэмани, сэ къэзгъэшIэгъэ илъэсишъэми тичылэ Бырджыхьаблэ къекIолIэрэ 
гъогу закъор, Алахьэм шIу зыфишIэн джэмэхьат, тфи къугъ, 
тфэлэжьагъэп.
- Къысфэгъэгъу, нахьыжъ,- зичэу къуапэ дэжь, Молэм 
фэдэу мытIысэу, лIыжъмэ ашъхьащытыгъэ КIубэ Хьарунэ 

--- Page 108 ---

къыIуагъ,- ахэр гъатхэм зыкIыпэшIуекIохэрэр сшIэрэп, 
зитхьапэ къызэIузыхынэу езгъэжьэгъэ чъыг цIынэхэр 
раупкIых… Мы Iофым тымышIэ горэ хэхъухьэкIэ енэгуягъо. 
ЕтIани тичылэ иIэгъо-блэгъо закъоп гъогу зыфыхахырэр… 
МыекъуапэкIи, ХьаджэхъукIи, ХъыдыжъкIи ары.
- Бырджым, Цэим якуп мы къэпIуагъэмэ ащы гъуазэхэба? - Аслъанбэч джыри къэупчIагъ.
- Щымыгъуазэхэу мэхъуа, тхьамэтэ маф,- зэупчIыгъэхэ Хьарунэ ычIыпIэкIэ Молэм къызыIуи пхъотыгъ,- ащ 
нахьрэ Iоф тилIышъхьэмэ яIэжьэп, Филипсон инэралым 
дэжь макIох, IукIэнхэ алъэкIырэп.
- Абдзэхэ лIышъхьэм кIыхь къыфимышIэу ара?
- Стаурэпэл-Чэткъалэм кIуагъэшъ, къэкIожьымэ аIо.
- Джар аIозэ, Iоф тыхадзэщт ахэмэ...- Едыдж Аслъанбэч ежь-ежьырэу зэриIожьи, акIахэкIэ щызэхэт ныбжьыкIэмэ зафигъэзагъ: - КIалэхэр, нахьыкIэхэр, шъумыупчIэжьшъумыусэжьэу, гъэрекIо фэдэу, джыри джаур гъогушIымэ мыхъун горэ яшъушIэкъон.
КIубэ Хьарунэ фэкъолIым ищагу IэнитIу къыдахи, зым 
шъоупс къошынитIурэ Iэгубжъэ зэрытхэмрэ тетхэу, адрэм 
хьалыжъо гъэжъэгъакIэр теIэкIагъэу, аIэмэ пагъэчъыщт 
къубгъаныпсыри, зызэралъэкIыжьыщт IэплъэкIыри ягъусэжьхэу лIыжъмэ апашъхьэ къы рагъэуцуагъ.
- Къытапэсыгъэ гъомылэм гущыIэ къеIуалIи, Аслъанбэч, тыхэгъаI,- нахьыкIэмэ ащыщ го рэм нахьыжъмэ аIэмэ 
псы паригъэчъыгъэу, зыза регъэлъэкIыжьым, илъэсишъэ 
ыныбжьэу зыIогъэ Блэхъо Ибрахьимэ лIыжъым къыIуагъ.
- О ущысэу, Ибрахьим, сэ Iанэм гущыIэ къе сIолIэныр 
къыстефэрэп, тыкъыодэIу, джыри бэрэ къытшъхьащытын 
тхьамэтэ маф,- Аслъанбэч къыриIожьыгъ.
- Адэ аущтэу адыгэ нахьыжъыгъэр шъогъа шIомэ, 
джэмэхьат, гущыIэ заулэ къэсIон. Мы Iанэр къытфэзышIыгъэ КIубэ Хьарунэ иунагъо, илIакъо псауныгъэ пытэ 
яIэнэу, тапашъхьэ къырагъэуцогъэ гъомылэр зигулъытэ 
бзылъфыгъэхэми шIур къябэкIэу, гумэкIыр яIэкIыбэу, 
ясабыйхэм жъышъхьэмэфэ-насыпышIо яхъулIэнхэу, дунаир 
Абдзахэ щымамы рынэу, зыгу къытфэшIумэ тыгу шIу 
афилъынэу, къытфэмышIумэ тинасып атекIонэу Тхьэм 
селъэIу. ШъухаI шхыным, джэмэхьат.

--- Page 109 ---

Нахьыжъхэм зынаIэ атезгъэтыщт нахьыкIитIу къани, 
нахьыкIаIохэр адыкIэ IукIотыгъэх.
Бырджхьэблэ тхышъхьэм иджабгъу лъэныкъокIэ къиIукIырэ мыжъо къутэ, чъыг ихыкI, къэзэкъ орэд макъэхэу 
къалъыIэсыхэрэм хьалыжъом ифэбагъи, шъоупсым иIэшIугъи нахьыжъмэ зэхаригъашIэрэп. НахьыкIэхэр арыхэмэ, 
агу щышIэрэр къафэмыIошъуми, зэплъ-къызэплъыжьыхэзэ, нэкIэ зэдэгущыIэх. Ащыщ горэми зыфэмыщыIэжьэу 
къеIо:
- Хъунэп шъыу мохэмэ къыташIэрэр…
- Зэхэпхыгъэба, Хьарун, тхьамэтэ мафэм къытиIуагъэр?
- Ар тIозэ, зыфаер джаурхэм ятэгъашIэ...- гъэрекIо 
бжыхьэ къэзэкъмэ къаIахыжьыгъагъэ Мэз хьаб кIэлэ 
плIэIушхор гъумыгъугъэ.- Ахэмэ къо накъ къызэрэтаIорэм, 
къызэрэтIущхыпцIэхэрэм зяшъумыгъэгъэдел… Икъун сэ 
ахэмэ скIэхахыгъэр… Гъыщ Мэрзэбэч тхьамыкIэр ары 
мыхъугъэмэ, сышъумылъэгъужьыгъэнкIи мэхъу.
- Мыуцурэр къиуцукI IокIэ зэраIоу а тхьамыкIэжъ ри 
ахэмэ якIодылIэжьыгъ...- КIубэ Хьарунэ къыIуи, псынкIэу 
зыкъигъэтэрэзыжьы фэдэу зишIыгъ.- СшIэрэп ныIа ахэр 
арми… Модэ къэзэкъмэ яшыухэр… Зы, тIу, щы, плIы…
- Хъугъэ,- Мэзхьаб шъэогъум фидзыгъ,- пшъхьэ 
емыгъэгъэузыжь, тIокIищрэ блырэ мэхъу… Къолыр 
къыпIузыфыхьэгъэгъэ Пэрэпылыцэ Мыколэ къэзэкъыжъри 
ахэмэ апэ ит.
- Сэлъэгъу. А къолышхыжъыр сишлъабжъэ къезгъэбэугъэу озгъэлъэгъун! - Мэзхьаб ытэмэпкъ упэпцIыгъитIу 
къыридзыхыжьи, нахь шъабэу къы пи гъэхъожьыгъ: - Тятэжъ Ибрахьимэ сыкъеубыты нахь…
Щэджэгъо Iазэнаджэм ымакъэ къызэрэIоу амдэз 
зыштэщтхэ нахьыжъхэри къэтэджыжьыхэу, нахьыкIэхэри 
зэбгырыкIыжьыхэу рагъэжьагъ. Мэ щытым кIощтыгъэ 
нэбгырэ зырызхэри модыкIэ-мыдыкIэ урамым къыщылъэгъуагъэх.
- Сыда, кIэлэхъу, уилэгъу нэмазышIмэ зыкъызфыщябгъанэрэр? - Ибрахьимэ лIыжъыр ыкъом ыкъожь 
Мэзхьаб еупчIыгъ.
- Уизакъоу урамым укъытесынэна, тэтэжъ, тадэжь 
тызэдэкIожьын.

--- Page 110 ---

- Сыда зыкIысизакъор, Алахьэр сигъус, сибэщи сикIэгъэкъон. Модэ уилэгъумэ зыкъыщямыгъан, сэ джыри 
сшъхьэрэ слъакъорэ сафит, сиамдэзыпсырэ синэмазлыкъырэ унэм къыщысэжэх.- ЕтIанэ ошIэ-дэмышIэу 
Ибрахьим лIыжъыр къызэтеуцуи, къеупчIыгъ: - Хэт и 
Мэрзэбэча, сыд къола, шылъабжъа Хьарунэрэ орырэ 
шъуигъусэхэр зыхэжъугъэдаIощтыгъэхэр? Ары, зыкъысфэбгъэхыеу унэхэр къысфэмыгъэупIапIэх, сижъыгъо тIэкIу 
къысхиIагъ пае, стхьакIумэхэр ыкудагъэхэу къызщымыгъэхъу. НекIо, нэмаз дзыгъокIэ Алахьэм ыпашъхьэ 
тызыщихьащтым, мыхъун сэ мыгъаIо. КъыбгурыIуагъа, 
кIал? КъыбгурыIуагъэмэ, джары. Уигъусэмэ зыкъыщямыгъан сIуагъэ. Мыдэ, кIэлэхъу,- Ибрахьим мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ Мэзхьаб кIэлъэджэжьы,- къолымкIэ аущтэу 
къыуишIэн зихьи сапыгъэ къэзэкъыжъыр уишылъабжъэ, 
шъобж емыхэу ары, щэгъогогъу ебгъэбэужьмэ, сыбгъэрэзэщт. Е-е, кIэлэгъу мыгъу, тэ укъисхыжьын...- икъэла пчъэ дэ хьажьызэ, Ибрахьимэ зэтхьаусхылIэжьыгъ.
- Зыгорэм угу къыхигъэкIыгъа, лIыжъ? - къы пэгъокIыгъэ ныо пIокIэ цIыкIур къеупчIыгъ.
- Хэт ощ фэшъхьафэу, сыгу хэзгъэкIынэу щыIэр, 
бэслъыныемэ япхъу? - фидзи, есэмэркъэужьыгъ.- Тиапэрэ 
лэгъунэ чэщ сыгу къэкIыжьыгъэти ары.
- IукI адэ, сымыгъэукIыт, зыгорэм тыкъызэ хебгъэхыщт… Уиамдэзыпси уинэмазлыкъи хьазырышъ, пIуагъэхэмкIэ зыукъэбзыжьи, Алахьэм ыпашъхьэ иуцу.
Ибрахьимэ нэмазым ыуж щэджэгъошхэ макIэ ышIи, 
ипхъэнтIэкIу шъабэ тесэу тIэкIурэ шъхьаукъагъэу къызэущыжьым, унэм иджыкIыгъ:
- Мыдэ, зэхэшъоха?
- Зыгорэм уфая, тят? - щыгъын шъошэ зэтегъэпсыхьагъэ щыгъэу илъэс тIокIищым къехъужьыгъэ ыкъо 
Батыр Iэпкъ-лъэпкъышхор унэм къихьагъ.
- Ора, кIалэ? - ищыпэлъэгъу фэдэу ыкъо еупчIи, 
егыижьыгъ.- Узыдежьагъэм сыщымыгъэгъуазэу ушэсыщта? ЗыбгъэкIэрэкIагъ…
- Непэ бэрэскэшхо мафэба, тят, мэщытым сыщыIагъ.
- Армэ хъун, сыд етIанэ узыхэхьагъэмэ аIорэр?
- Абдзахэ къихъухьэрэмэ амыгъэгумэкIырэ цIыф 
сырихьылIагъэп.
97
4 Заказ 030

--- Page 111 ---

- Ары, сэри ахэмэ сагъапэ… Модэ, кIалэ, си шыонэзэтелъ къысфызэтегъэпсыхь, сицые, си паIо, симаисэ 
цуакъи, сикъами, сибгырыпхи къы терэлъэкIыхьэх, 
сишхонкIэкI-кIэрахъуи ары. Шъу напIэхэр жъугъэупIапIэхэу 
пкъорэ орырэ сыд сэIо непэ къышъохъулIагъэр, Бырджым 
дэжь сышэсыщт. Филипсон инэралыр дэсэп пIуагъэ нахь, 
ащ дэжьи сыкIощтыгъ.- Ибрахьимэ ишыIупIэ зыIыгъ ыкъо 
Батыр фигъэпытагъ: - КIалэ, укъысфэсакъ зэпытэу, 
сикъамыщ пкIышъо щызгъэджэгунэу уфэмыемэ, сишыкIэ 
зыкъыпымышI, сызыдежьагъэм гупсэфэу сыжъугъакIу. 
СишыIупIэрэ силъэрыгъырэ ыIыгъэу сиш сыкъезгъэпсыхын 
горэ Бырдж Хьасанэ иIофшIэпIэ щагу къыдэкIын,- иныорэ 
къылъэхэмыхьэрэ инысэрэ шъхьаныгъупчъэ чыжьэмкIэ 
къызэрэкIэлъыплъэхэрэм Ибрахьимэ егуцафэзэ, шым 
елъэдэкъауи, хигъэ лъэхъукIыгъ.
Блэхъо Ибрахьимэ зыфэшэсыгъэ Абдзэхэ лIышъ хьэм 
иIофшIапIэ ащ фэдизэу чыжьагъэп, унэгъо шъэныкъо 
зырыз фэдиз зыбгъуитIукIэ къы зэгъэтIысэкIыгъэ гъэхъунэ 
хъоо-пщаум узэпырыкIэу унэ заулэ къызэунэкIмэ, мэщытым пэблагъэу щытыгъ. Ибрахьимэ къыгъэшIэгъэ илъэсишъэм ащ минрэ рыкIуагъ, къырыкIожьыгъ, ау неп ар 
шыукIэ зэпичынэу, зылъэгъухэрэм аригъэгъэшIэгъонэу 
ыгу къызыкIыгъэр. Ежь зэриIоу, кIэлэгъур тыдэ къипхыжьын, шыоу укIелъэжьагъэкIи, укIэхьажьыщтэп.
Мэщытым къыщыгужъогъэ нэмазышI зырызхэр 
къэуцухэшъ, Блэхъо Ибрахьимэ сэлам рахы, иш тесыкIэрэ 
ыпкъ IыгъыкIэрэ агъэшIагъоу, зэрэгъэкIэрэкIэгъаери 
зыфахьын амышIэу кIэлъэплъэжьых. Гъэхъунэм гъур 
щешIэрэ шъэожъыехэм ар ябгъукIо зэхъум, язэрэгъэкуо 
макъэ щагъэтыгъ. БзылъфыгъитIу горэми игъогу зэпамычэу 
благъэкIыгъ.
Абдзэхэ хэсашъхьэм ишышIоIумэ ащыщ шы гори 
зэремыпхыгъэр Ибрахьимэ ыгъэшIагъозэ зынэсым, щагум 
дэт фэкъолIыр къыпэгъокIи, ишыIупIэ ыIыгъэу къыригъэпсыхыгъ. Цыери, ащ телъ бгырыпхыри, пышIэгъэ 
къамэри, сэшхори, кIэрахъори мыгузажъоу Ибрахьимэ 
зэригъэкIужьхи, къыпэгъокIыгъэм еупчIыгъ:
- КIалэ, Бырджыр IофшIапIэм чIэса? ЧIэсмэ, сы къызэрэкIуагъэр фэIопщ.

--- Page 112 ---

- Къеблагъ, Ибрахьим, къеблагъ, тхьамэтэ маф, моу 
укъэслъэгъугъэти, сыгушIуагъ,- фэIопщыгъо изымыгъэфагъэхэ Бырдж Хьасанэ къыпэгъокIыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, Бырджыр. Моущтэу укъызэрэспэгъокIырэр сигуапэ,- Ибрахьимэ унэм ращи, загъэтIысым, къыIуагъ,- сэ сизакъоп зышъ хьэ бгъэлъэпIагъэр, 
ащкIэ ори лъытэныгъэ зыфэошIыжьы. Адэ джары тиадыгэ 
дунай зэрэщыхабзэр, ары тыщызыгъаIэри. Ау сыд аIорэр, 
Бырджыр, умы лIэжьыхэмэ, чэтыу хьаджи къэплъэгъужьын 
аIо. Сэ ар сижъышъхьэм къэслъэгъужьыгъэкIэ енэгуягъо… 
БлэкIыгъэм сыкIэлъышъугъужьрэп, наиб Iиманцызми игугъу 
сшIынэу сыфаеп, ащ Щамил Iимамыр ыIомэ, адыгэхэр 
лIыбланэх ыIозэ, икъунэу тигъэзэуагъ, тызэщихъуагъ, 
тызэкъуиутыгъ. Тэ щыIэх джы а къумыкъухэр?.. СэшIэ сэ 
ахэр зыдэщыIэхэр! Ау ахэмэ яIоф зесфэн-зэхэсфынэу 
арэп уадэжь сы къызкIэкIуагъэр. ШъуиIофхэр, Бырджыр, 
сыдэущтэу хъухэра, ахэмэ сэ тIэкIу сащыгъуазэми, ор 
шъыпкъэм къыбжэдэкIэу зэхэсхынэу сыфэягъ.
- Джа зэрыпшIэу, Ибрахьим, тиIофхэр хэт кIи нафэ, 
нэрылъэгъу. Шъори тэри тлъэгъоу къыд гурымыIорэм иIоф 
зетэфэ, ау тызэшIугъэ урысхэм тыкъызэрагъэпцIагъэм 
джы щэч хэлъыжьэп.
- Аущтэу оIомэ, абдзахэмэ ялIышъхь,- зэхи хыгъэм 
Ибрахьимэ лIыжъым емыгупшысэжьэу къыригъэIуагъ,- 
джы цыхьэ къыпфэсэшIы. Гъэре кIо наибым урысыдзэм 
зэшIуныгъэ-тхьэлъанэр зыдытегъэшIым, тызэрагъэпцIэгъагъэр джы къэнэ фэжьы. Ар ори къыбгурыIожьыгъэмэ, 
сыпфэраз, укъызэкIэмыкIу!
- Сэ силIыгъэ закъомэ ар зыфэгъэхьыгъэр, тхьамэтэ 
маф, спсэ хэслъхьащтми, сыкъызэкIэкIонэп. Ау зэкIэри 
зыфэкIожьырэр тэ тIорэр, тшIэрэр арэп, ежь абдзахэмэ 
аIощт-ашIэщтыр ары.
- Сыда абдзахэхэр нэшъуха, дэгуха, зыкIэмыIажьха?!. 
Сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, яхэгъэгу къамыухъумэжьэу 
афэсыдэнэп. АщкIэ уятэжъ сишъэогъужъыгъэ "мэкъэ 
цIыкIури мэкъэ инри лъэпкъым ымакъэмэ, хэти зэхихыщт, 
къыгурыIощт" ыIощтыгъэ.
- Тхьауегъэпсэу, тинахьыжъышIу, сятэжъ шIукIэ джыри 
сыгу къызэрэбгъэкIыжьыгъэр. Шъорба сыд фэдэрэ Iофи 
къешъухьыжьэным ыпэкIэ шъуегупшыс, шъутемылъад, 
4*

--- Page 113 ---

зыхэшъумыгъэукъу зыIощтыгъэр. Джыдэдэм тызтегущыIэрэ лъэпкъ Iофыгъом, Ибрахьим, екIолIэкIэ зэфэшъхьаф иIэшъ, зыхэтымыгъэукъо тшIоигъу. Ар къызщылъэгъощтыр Филипсон инэралыр Еудаким инэралым СтаурэпэлЧэткъалэ ыщагъэшъ, къызикIыжьыкIэ ары.
- Ари, Бырджыр, сэркIэ джэуап хъущт. Къэшэс шъуIо мэ, сэ сыдигъуи сыхьазыр. Ау абдзахэмэ къышъуапэсыгъэ 
IэнатIэр акъылышIу дышъуиIэу жъугъэцакIэмэ, тигопэщт. 
Уадэжь сыкъэзгъэшэсыгъэ упчIэм, имыкъу дэдэми, джэуап 
къептыгъэ фэдэшъ, сэ джы нахь сыгупсэфын. Шъузэпэш, 
Бырджыр, шъуигухэлъхэр Алахьэм къыжъудегъэхъу,- 
Иб ра хьимэ зигъэкIалэу ыIэгушъо пIокIэ гъугъэхэмкIэ 
ылъэгуанджэмэ атеожьи къызэтэджыжьым, зигугъу 
ышIырэр къыримыдзашъоу къэупчIагъ: - Арэп, Бырджыр, 
а Еудаким инэрал нищыр, изы нэ зэрэрауты пэтыгъэр 
фимыкъоу, джыри тыдэ къикIыжьыгъа?.. 

--- Page 114 ---


ЯПШIЫКIУТФЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 115 ---

Мазэм зытIо-зыщэ къокIыпIэ жьыбгъэр зыщыджэгузыщышъуйрэ Ставрополь пытапIэр зашIыгъэр илъэс тIокIиплIым къехъугъагъэми, къэлэ теплъашъо иIэ зыхъугъэр 
Урысыем иуIэшыгъэдзэ Iофхэр зе зы хьащт пачъыхьэны къор Тифлис къыдагъэтIысхьи, адыгэхэм ячIыгухэр лъыгъэчъэ заокIэ атезыхыщт генерал лIыкIохэр ащ къызегъэкIо 
уж ары. Урыс, къэзэкъ генерал макIэп ащ ылъэгъугъэр: 
Суворовыр, Барятинскэр, Ермоловыр, Засс, Вельяминовыр, Филипсон, Евдокимовыр… Хэта джыри? Генерал 
лъэкъоцIэ пчъагъэмэ ацIэ джыри къепIон плъэкIыщт. Урыс 
тхэкIошхохэу адыгэхэм дахэу къатегущыIэгъэхэ Пушкиным, 
Бестужев-Марлинскэм, Лермонтовым, француз тхакIоу 
Дюма нахьыжъым щыкIэкIыжьэу хэта ащ чэщ щизымыхыгъэр.
Щэщэным ит къэзэкъ станицэу Наурскэм 1804-рэ 
илъэсым Евдокимовыр къыщыхъугъ. Шъэожъыем Николай фэзыусыгъэ ятэ Щэщэным щызэуагъэ хэм ащыщыгъ. 
Ар дзэм къызхэкIыжьми, а станицэм щыпсэугъ, щагъэтIылъыжьыгъ. Ятэ изэо-шIушIагъэмэ яхьатыркIэ Евдокимов 
Николаий къэралыгъом ынаIэ къытыригъэтыгъ, ригъэджагъ, илъэс пшIыкIуй зэхъум, дзэм хищагъ, дзэкIо къызэрыкIом щыригъажьи, генералыцIэмрэ графыцIэмрэ къыфагъэшъошэфэкIэ Кавказым щызэуагъ.
Щамил Iимамыр гъэрекIо Дагъыстан гъэры зыщешI 
уж, адыгэмэ апэшIуекIорэ зэо Iофыгъохэу зызэрагъэукIыхьэхэрэр ыгъэкIэкIынэу, Кавказым ипачъыхьэныкъо 
Барятинский фельдмаршалым Евдокимовыр Ставрополь 
къыгъэкIуагъ. Джыдэдэм ар ыдэжь къыригъэблэгъэгъэ 
ыгу зыфэмышIу Филипсон генералым пэплъэ.
Евдокимовыр дзэм зыхэтыр илъэс щэкIым къе хъугъэшъ, кавказ зэо Iофыгъохэм афэгъэхьыгъэу заулэрэ 
Петербургрэ Тифлисрэ зэращэгъагъэр хэмытмэ, "топыо, 
сэшхо жъынч макъэхэр, къэзэкъ шылъэбжъэ макъэхэр 
зэхэсхы, къушъхьэчIэс Iэл укIыгъэхэм сябакъозэ, титекIоныгъэ сыфакIо хъумэ ары зызызгъэпсэфырэр" ежь 
зэриIощтыгъэу, Iашэ гомы лъэу псэугъэу къышIэжьырэп. 
"Мыуцурэр къиуцукI IокIэ" гущыIэжъыр адыгэмэ зыфаIуагъэр ежь фэдэхэр армырэу, ощхым хэтми, ощхыцэ 
къынэмысырэм фэдэу къыщыхъузэ, ыпкъышъол телъ 
уIэгъэ пчъагъэмэ акъогушхукIэу мэпсэу. Исэмэгунэ чIэгъ 
пцэшIуащэм къытыринэгъэ тыркъом пае ащ нищ зиIэ 
генералкIэ къушъхьэчIэсхэр еджэх.
"Нищ цIэ кIэнэкIалъэр къыстезгъэнэгъэ чер кесмэ ар 
зыфэдэр сэ язгъэлъэгъущт!" ыIозэ, Ев докимов генералыр 
заджэщтыгъэ тхылъыпIэ тхьапэр Iуидзи, щымысыжьышъоу 
къэтэджыгъ, джэхэшъогур зытIо-зыщэ рикIукIи, пхъэнтIэкIу 
шъабэм тетIысхьажьыгъ. Игукъаомэ ащыщ горэ къытекIо 
хъумэ, ар шъхьэщызгъэущтыгъэ Щамил Iимамыр гъэры 
зэришIыгъагъэр джыри инэплъэгъумэ къахэтэджэжьыгъ… 
Гъэмафэм иаужырэ мазэ къумыкъу чIыохым щыфэбагъэми, илъэсым исыд фэдэрэ уахъти авар къушъхьэгум 
щычъыI. Тыгъэр къепсы, ифэбагъэ зэхапшIэрэп. Бгъэжъ 
набгъом ехьщыр Гуниб чылэр удэплъыемэ, паIор пщигъэзэу, лъагэ. Зы гъогу закъу ныIэп екIуалIэрэр. Урысыдзэм 
Щамил зыдиубытэгъэ чылэр дэхьапIэ зыщиIэ-зыщимыIэ 
пстэумкIи хъурэябзэу къыухъурэихьагъ. ЗамышIэжьэу 
пчыпэ зэрэлIыкIэ Iимамым имюридхэр къязаох. Мафэ, 
мэфитIу, мэфищ… Зэпыщыт лъэныкъуитIуми зэкIакIо яIэп. 

--- Page 116 ---

Къэнэжьыгъэ закъор Евдокимов полковникым идзэлI 
хэшыпыкIыгъэмэ ащыщ нэбгыришъэр, ежьыр япащэу, 
мюридхэм яцыхьэ зытелъыгъэ къушъхьэ зэндэ лъэгъончъэр афэукIочIымэ, ахэмэ акIыбыкIэ ошIэ-дэмышIэу къатеощт. Евдокимовым игулъытэ-лIыгъ ары Щамил Iимамыр 
гъэрыпIэм изыгъэфагъэр.
"Аущтэу Щамил иIоф ухыгъэ хъугъэми, ар къызфагъэшъуашэрэр сэрэп, Барятинский фельд маршалыр 
ары...- Евдокимовым шIошъхьакIор ищхыпцIыкIэ кIэ 
къыхэщыгъэми, ар зыгорэм къыдилъэгъункIэ зы щыщыныхьа жьызэ, зыфыпигъэхъожьыгъ: - Тэ рэз, тэрэз, зыми 
сыгу ебгъэрэп. Кавказым ипачъы хьэныкъо фельдмаршалыр 
армэ, тхьаегъэпсэу, сызыщигъэгъупшагъэп: генералыцIэри, орден лъа пIэри къулыкъу зыфасшIэрэ сипачъыхьэ 
нэф къысфыригъэшъошагъ. Мары джыри къохьэпIэ черкес 
лъэныкъори къезгъэуцолIэнэу, ары пакIо, а цIыф Iэлхэр 
къемыуцуалIэхэмэ, зыдакIохэ ашIоигъом орэкIох, хым 
зэпырысфынхэу ащ спшъэ къырилъхьагъ… Садэжь къязгъэщэгъэ Филипсон генералым ар иакъыл къыхьырэп, 
"сышъошIу-шъукъысэшIужь" еIошъ, тимыфедэ закъомкIэ 
ежьыми зегъэпцIэжьы, тэри тегъапцIэ… Кавказыр зэрэпсэоу тэры, Урысыер ары, зиещтыр!.. АнахьышIу пстэури 
тэры зиещтыр, урысхэм яфедэр зыдгъэцэкIахэкIэ, 
къелыжьрэ тIэкIур къушъхьэчIэс черкесхэм къафэнэжьмэ 
ерэзэгъых…" - Щагупчъэ лъэныкъомкIэ къыщыIугъэ цIыф 
макъэмэ Евдокимовым игупшысэхэр зэпагъэугъэх, псынкIэу истол телъ тхылъыпIэхэр зэригъэзэфэжьхи къэтэ джыгъ, 
ардэдэм унэм къихьэгъэ Уланскэ майорым къыриIуагъ:
- Ваше превосходительство, Филипсон генералыр 
уадэжь къэкIуагъ.
- Къерэхь,- ыIитIу ыкIыб щагъэу шъхьаныгъупчъэм 
иплъырэ Евдокимовым къызэриIокIыгъ, пчъэ макъэр 
зызэхехым, зыкъызэригъэзэкIи, фэкIэщыгъо-фэнэгушIо 
фэдэу ыIапэ къыфищэизэ, Филипсон генералым 
къыпэгъокIыгъ: - Сигуапэ, генерал, лъэшэу сигуапэ, 
Григорий Иванович, тыпсэоу-тыузынчъэу джыри черкес 
лъэныкъом тыщызэрэзэрэлъэгъурэр. Сыдэущтэу гъогум 
ущыхъугъа? ТимышIу къушъхьэчIэс абдзэхэ-черкесхэм 
сыдэу зыкъыпфашIыгъа? А лъэныкъом тиIофхэр сыдэу 
щыхъухэра?

--- Page 117 ---

- КъытэшIугъэ абдзахэхэр, хыIушъо шапсыгъэ хэмрэ 
убыххэмрэ арых нахь, мамырых. Ау къохьэпIэ черкес 
лъэныкъомкIэ тиIоф зытетым ущызгъэгъозэным ыпэкIэ, 
Николай Иванович, Щамил Iимамыр гъэры зэрэпшIыгъэмкIэ, уигенералыцIэкIи, къыуапэсыгъэ тынхэмкIи сыпфэгушIо, 
псэуныгъэ пытэ уиIэнэу, узыфэшIушIэрэ тихэгъэгушхо 
къыпкъогушхукI зэпытынэу, джыри бэрэ уфыщыIэнэу 
сыпфэлъаIо.
- Тхьауегъэпсэу, генерал. Ау къыстемыфэрэ щытхъухэр егъэлыегъащэу сфагъэIукIэ енэгуягъо. Iимамым иIашэ 
къезгъэгъэтIылъыгъэ, гъэры зышIы гъэ Кавказым ипачъыхьэныкъо Александр Иванович Барятинский фельдмаршалым сыригъусагъ, сэ ащ лIыгъэ тIэкIукIэ сыдэгощагъ 
ныIэп. Ащ нахьыбэрэ мы Iофым тытемыгущыIэжьыным 
пае мырэущтэу тэгъаIо: урысыдзэм исыдрэ щытхъуи 
зэпэсыгъэ-зифэшъуашэр ащ идзэлIышъхьэ ти ЯтIонэрэ 
Александр пачъыхьэ нэфыр ары. Бэрэ къытшъхьащэрэт, 
те кIоныгъакIэмэ таферэщ.- КъыIуагъэм зэпыугъо фишIи, 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Джы садэжь укъызыфезгъэблэгъагъэм, генерал, тытегущыIэн. ЗезгъэукIыхьанэп, 
занкIэу къэсIон: зицыхьэ къыттелъ Урысые хэгъэгушхом 
иIофхэр КъохьэпIэ Черкесым зэрэщыкIорэм тигъэразэрэп. 
IашэкIэ къедгъэшIухэрэм ячIыгухэр зыенхэ фаехэр урысхэр 
арых, генерал. Ахэмэ яфедэ зидгъэкъукIэ, къэнэжьырэр 
черкесхэм аIэкIэхьажьмэ, орэгушIох. Непэ къыще гъэжьагъэу абдзахэмэ яшIугъэным икъэбар зэхэсхынэу 
сыфаеп. Ар титекIоныгъэ зыIэжэщтмэ ащыщ. Ащ фэдэ 
щыIагъэп, щыIэп!
- Абдзэхэ ешIуным, Асиялов наибыр къыдгоу цоным 
Тифлис ишIэ хэмылъыгъэу арэп, Ваше пре восходительство.
- Ар тыгъосагъ, тыгъоснахьыпагъ, генерал! - Евдокимовыр зыфэсакъыжьыщтыгъэми, ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, етIанэ нахь зиIажэзэ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - 
Джы тызтегущыIэщтыр зебгъэукIыхьан узфимыт непэ-неущ 
Iоф. Ущыгъуазэба шапсыгъэ, убых, абдзэхэ хэгъэгу феде рацие зэрэзэ хащэщтым? А Iофым ущыгъозэ къодыекIэ, 
зи къикIырэп, ущымыгъозахэкIэ лъытэ, генерал. Европэр, 
тимышIу хэгъэгухэр, зэрэдунаеу тфэзгъэбырысырын 
зылъэкIыщт Черкес федерациер урысылъыкIэ дгъэшъокIыгъэ тичIыгу щядгъэшIы хъущтэп! Ар ухыгъэ Iоф. Урыс 

--- Page 118 ---

генералым тигъэпцIагъ абдзахэхэм амыIоным пае, Тифлис 
къызэриIуагъэу, непэ щыкIэдзагъэу черкес зэуапIэм 
уIокIышъ, уIэрыфэгъунэу Темыр Кавказым щыIэ урысыдзэм ипащэ, зэрэхъурэмкIэ сэры, Iэрылъхьэ уфэхъу.
- Намыс зыфысиIэ сипачъыхьэ сыридзэкIолI! - ар 
зэрэIоф ухыгъахэр къызгурыIогъэ Филипсон генералыр 
къэтэджи, ыIитIу гогъэпкIэжьыгъэу къыпиупкIыгъ.
Унэм къиуцогъэ кIым-сымыр Евдокимовым къыукъуагъ:
- Къысфэгъэгъу сиунэшъо гомыIу, генерал. Сыдэу 
тшIын, тэ тыдзэкIолI, къытаIорэр тымыгъэцэкIэн ты фитэп. 
НекIо щэджэгъуашхэ зэдэтшIын, къыз дебгъэштэщтмэ, 
бжъэ цIыкIу горэкIи тыгу дгъэжъужьын, черкес Iофхэми 
джыри нахь татегущыIэн. Ары, сыкъыоупчIы сшIоигъу, 
Григорий Иванович. Асиялов наибым ыуж абдзахэмэ 
лIышъхьэ афэхъугъэ Бырджыр сыд фэда? Ащ ышымэ, 
ятэмэ сшIэрэп сисэшхо чIэгъ чIэкIодэгъагъэр… УIэгъэшъобжыбэ сэ черкесмэ къыс тыращагъ, ау ежьхэми загъэу нэхъужьыгъ...- Евдокимовыр гъумыгъузэ къэтэджи, 
Филипсон щэджэгъуашхэ рищэжьагъ.

--- Page 119 ---


ЯПШIЫКIУХЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 120 ---

НэбгыритIу ашIэрэр шъэфы хъужьырэп. Филипсон 
генералым икъэбар ежь ыпэ итэу Ставрополи, Прочный 
Окопи, Чэтуни къызэринэкIхи, ятIонэрэ мафэм Мыекъуапэ 
къэсыжьыгъ. Ащи ар дэчъи, Екатеринодари, шапсыгъэхэми, убыххэми анэсыгъ.
КъохьэпIэ Кавказым иадыгэ шъолъыр щыIугъэ къэбарым хэти, ежь къызэрэшIошIэу, еплъыкIэ шъхьаф фыриIагъ. Мафэ къэс зичылэ пчъагъэхэр агъэстыщтыгъэ хы 
ШIуцIэ Iушъом Iуагъэзыхьэщтыгъэхэ Абын, Ил лъэныкъо 
шапсыгъэхэмкIэ урысмэ ягенерал зэблэхъу гъэшIэгъоныжьыгъэп. АхэмкIэ хэтрэ дзэпащи гукIэгъунчъэ пыигъ. Джа 
тхьамыкIэгъо дэдэр хымкIэ къызфикIыщтыгъэхэ убыххэмкIи, 
садзхэмкIи генерал пстэури язэфэдагъ. Филипсон генералым гъэрекIо ешIуныгъэ дэзышIыгъэхэ абдзахэхэр арых 
джэуапынчъэ-зэшIэгъоягъэхэр.
ОшIэ-дэмышIэ гумэкIыгъо абдзахэхэм къазы фы къокIыкIэ, чылэ пэпчъ ямэщытмэ е ямухътар Iоф шIапIэмэ 
адэжь хъулъфыгъэхэр щызэрэугъоихэу яхабз. Ау мызэгъогум ахэмэ яхэсашъхьэ зыдэт хъугъэ Бырджхьаблэ, 
мэщытым пэчIынэтIэ шъофым, къыщызэхэхьагъэх. ТIэкIу 
тешIэ къэс Iэгъо-благъо чылэхэм къарычъыщтыгъэ шыухэри къахахъощтыгъэ. Зиунэхэр шъофым пэблэгъэ 
бзылъфыгъэхэр къэ хъущтым, ябын-унагъомэ къяхъулIэщткъапы щылъыщтым ыгъэгумэкIхэу яшъхьаныгъупчъэмэ 
къарэплъых, ящагумэ къадэплъых. Шъхьэтехъо зытехъогъэ нэжъ-Iужъ гумзэгъэ куп заули модыкIэ-мыдыкIэ 
щызэхэтых.
Лъэсхэми шыухэми нэбгырэ шъищ фэдиз хъу рэ 
хъулъфыгъэ купым Даур Бжьэцрэ Афэмгъот Мэрэтыкъурэ 
джыдэдэм яIэжакIор. Абдзэхэ густырмэ, хэт ышIэра, 
мыхъун горэ къахэхъухьэмэ, ыныбжь-шъхьэкIэфагъэкIэ 
къэзыубытыщтхэ Блахъо Ибрахьими ахэмэ къагот, зиIо 
ахэзэгъэщт Хъураш Аслъанбэчи ипэIошхокIи илэгъумэ 
къахэщы. Мэрзыхъое Мыхьа мэт ефэндыр ягъусэу 
пчэдыжьыпэ кIэтаджэкIэ Мыекъуапэ кIуагъэхэ Бырдж 
Хьасанэрэ Цэй Хьатырбайрэ къахьыщт къэбарым зэкIэри 
ежэх, зэбгырыкIыжьыхэрэп.
- Филипсон инэралыр тпэIуащыгъэмэ, титхьэлъанэ 
сыдэущтэу хъущта? -адыкIэ щызэхэт шыу нахьыкIэ купмэ 
КIубэ Хьарунэ къахэджыкIыгъ.
- Филипсон къэзэкъ инэралым ыIапэ зыкIэдзэжьы гъэ 
тхьэлъэнэ тхылъыпIэр, тхьагъэбэгъон, тапашъхьэ щызэIитхъыжьыгъа?..- Гумыштэ Молэм КIубэ Хьарунэ 
фидзыжьыгъ.
- Гумыштэр, сыдэу плъэкъуацIэ къэбгъэшъы пкъэжьы ра, зыпари угу темыфахэу, ужэ зэгорэм зэтелъхь,- Блахъо 
Мэзхьаб Молэм къепэкIэожьыгъ,- орэп Хьарунэ зэупчIыгъэр.
- Сятэжъмэ алъэкъуацIэкIэ, Блахъор, сыкъэмыушъхьакIу!.. О уери...- Гумыштэм къыIонэу зыфэягъэр 
къымыухыжьэу, нахь мэкъэ шъабэкIэ къыIуагъ: - Ар сэ 
сиеплъыкI ныIэп...- Зыхэтыгъэ фэкъолIхэм Молэр къахэкIошъыжьи, нахьыжъмэ адэжькIэ къэкIожьыгъ.

--- Page 121 ---

- НахьыкIэхэр,- Даур Бжьэц фэкъолIхэм яджагъ,- 
нахьыжъмэ апашъхьэ шъущызэпымыпкI, титхьэлъэнэ 
тхылъыпIэ тэ тIыгъ, адрэм икъэбар титхьамэтэшхохэ Бырджымрэ Цэимрэ къытфахьынэу тяжэ, щэIагъэ къызхэжъугъаф.
- Ар тIозэ, къытхэцохъуагъэхэ джаурхэм зыфаер 
ятэгъашIэ! - фэкъолI нахьыжъ горэм къыдзыгъ.
- Шъыпкъэ, тигъогумэ тарыкIожьын, тихъупIэмэ былым ащыдгъэхъужьын, тимэз пхъэ къыхэтщыжьын 
тыфитэп,- нэмыкI горэм къыдыригъэштагъ.
- Ябэдзэр тыкIо хъуми, къэзэкъ шыухэм тау плъэкIу…
- Тилъэпкъэгъу шапсыгъэхэми, убыххэми тахэхьан, 
тиIахьыл-тиблагъэхэри зэдгъэлъэгъунхэ тыфитэп…
- КъытIугушIохэ-таIугушIожьызэ, зэрэ Абдзэхэ хэгъэгоу къядгъэуцухьагъ…
- ТIэкIу шIэмэ, тиIэнашъхьи щыджэгущтых ахэр…
- КIэлэ-гъуалэхэр! - Блахъо Ибрахьимэ ибэщ зышъхьэриIэтыкIи, ыгъэсысыгъ.- Зэ, зыжъугъэрэхьат, тапэ идгъэуцуагъэхэ тхьаматэхэм къаIорэм тежъугъэдэIу. ГумэкIыгъо 
IофкIэ Алахьэм зэфигъэсыгъэхэ абдзэхэ джэмэхьат куп, 
зэхэшъухыгъа? Зэхэшъухыгъэмэ, дэгъу, зыжъугъэсамбыр. 
Сымыплъэхъугъэмэ, муары, Бырджымтхэр къэкIожьых. 
Модэ, шыу заулэкIэ тилIышъхьэмэ шъуапэгъокIи, 
къытхэшъущэжьых.
 - Тэ хэшIыкI зыфытимыIэ абдзэхэ зэфэс чылэм щэкIо,- 
шъофым рилъагъорэр ыгъэшIагъозэ, Бырджым Цэим 
риIуагъ, къапэгъокIыгъэхэ шыухэм янахьыжъ Хъураш 
Аслъанбэчи еупчIыгъ: - Сыд джэ мэ хьаты шхуа, Аслъанбэч, 
шъукъызыхэкIыгъэр, къызэрэугъоигъэхэм сыд ягухэлъ?
- Ахэр, тхьамэтэ мафэх,- Цэири Мыхьамэт ефэндыри 
къызэдыригъэубытыхэу Аслъанбэч джэуап къытыжьыгъ,- 
зэхахыгъэ къэбарым чылэ Iэгъо-благъомэ, нэмыкI чIыпIэхэми къаращыгъэ шыух, лъэсых, къышъожэх.- Ежь 
Iофым фыриIэ еплъыкIэри псынкIэу къыушъхьафыжьыгъ: - 
Филипсон инэралым Чэткъалэ-Стаурэпэлым къыщырашIагъэр ахэмэ агу къеокIэ арэп, Еудэким инэралыжъ нищым 
икъытфэкIокIэщтыр ашIэрэпышъ ары.
- А зыфэпIогъэ нищыр, Аслъанбэч, ыпсэ ыуджэгъужьыгъэмэ, къытфэрэкIу...- Цэим къыIуагъэм Iоф 
зыримыгъэшI фэдэу иш ригъэлъэхъугъ.

--- Page 122 ---

Мыекъуапэ къикIыжьыгъэ шыухэр нахьыжъхэр зыщызэхэтхэ чIыпIэм къынэсхэ зэхъум, цIыфхэр зэбгырыкIотыхэзэ, гъогу аратыгъ. Бырдж Хьасанэрэ Цэй Хьатырбайрэ 
нэплъэгъу Iизын зэратыгъэ Мыхьамэт ефэндым лъэпэлъэрыгъыкIэ уанэм ыпкъ риIэтыкIи, къыIуагъ:
- Алахь зизакъоу цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьырэм ынэшIу зыщифэн джэмэхьат, Абдзэхэ хэсашъхьэм илIышъхьэхэ Бырдж Хьасанэрэ Цэй Хьатырбайрэ 
къытаIощтым тежъугъэдэIу. Къегъажь, Хьасанбый.
- Тэ, Цэимрэ сэрырэ, непэ Мыекъуапэ тыщы Iагъ, 
Шытхьэлэ пытапIэми тынэсыгъ. КъэбарышIу къэтхьыгъэп, 
тхьэлъанэ зыдытиIэ Филипсон инэ ра лым тыIукIагъэп. 
Екатеринодар ащагъэу къы таIуагъ. Ащ икIынышъ, СанктПетербург, урыс пачъыхьэм дэжь кIонэу ары. Ау талъэныкъокIэ ащ къызэримыгъэзэжьыщтыр шъыпкъэ. Ар сэIо 
шъхьакIэ, хэт ышIэра къэхъущтыр.
- Тхьэлъанэм шъуIапэ кIэшъудзэ зэхъум, ар къызэрэтэхъулIэщтым сенэгуегъагъ...- Блэхъо лIыжъыр гъум тIыми, 
къэупчIагъ: - Бырджыр, мыдэ шъхьаихыгъэу къаIо, Филипсон инэралым Стаурэпэл къыщырашIагъэр тигукъэотигъэенэп тэ, ыпакIэ къелэлэхэу, ащи шъхьэкIо Iаджи 
къытихыгъ, тигъэунэхъугъ, титхьэлъэнэ тхылъыпIэ рыкIощтым, къехъулIэщтым тегъапэ.
- Тхьэлъанэм къыдилъитэрэ зэшIуныгъэ Iофым, 
Ибрахьим, тхьамэтэ маф, тыгъопчыхьэ хэсашъхьэм тыщытегущыIагъ. Ащ щызэдэтштэгъэ унашъом ыпкъ къикIыкIэ, 
Цэй нахьыжъымрэ сэрырэ, Мыхьамэт ефэндыри тигъусэжьэу, Мыекъуапи, нахь чыжьэ урысыдзэм ышIыгъэкIэ 
Шытхьэлэ пытапIэми тащыIагъ, Екатеринодари тынэсынэу 
тигухэлъыгъ шъхьакIэ…
-Джыри къэзэкъмэ къышъуагъэзэжьыгъ, ара? - КIубэр щхыпцIызэ, къэупчIи, ежьым зыфихьыжьы фэдэу 
лакъырдэу къыушъхьафыжьыгъ: - Тэри Iадж ри тэшэсы, 
ушэсын къодыеп Iофыр зэлъытыгъэр, узыфэшэсыгъэм 
ущымыхьаулыенэу ары.
- Хэт сэIо тилIышъхьэ нахьыжъ къыпеорэр? - Мыхьамэт ефэндым Бырджым игущыIэ зэпызгъэугъэ фэкъолIым 
ыцIэ ымышIэрэм фэдэу зыкъыфипхъуати, мэкъэ шъабэкIэ 
къыухыжьыгъ: - Зыжъугъэсамбыр, джэмэхьат. ТыодэIу, 
Хьасанбый, тхьамэтэ маф.

--- Page 123 ---

Абдзэхэ хэсашъхьэм щыщхэмрэ нахьыжъхэмрэ зыдэщытхэ утыгум пэIудзыгъэ чIыпIэ чыжьэхэм фэ къолIхэр 
къезэрэгъэкуукIых:
- ШъуIорэ зэхэтхырэп!..
- Тэ щыIэха гъоухэр?..
- Наибым ипхъэ джэхэшъо хэIэтыкIыгъэ фэдэ сыда 
мыщ зыкIимытыр?..
- Уиш ешэс,- Цэир Бырджым еIушъэшъагъ,- уалъэгъущт, узэхахыщт.
- Гъоухэр, сигущыIэ кIэзыгъэнчъэу фэкъолIхэм афыкIэшъуIотыкIыжь! - Бырджым онэгу зызешIым, гъоумэ 
афигъэпытагъ, етIанэ нахь мэкъэ ухыижьыкIэ игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ: - ШъукъызкIэлъэIурэ джэхэшъо хэIэтыкIыгъэр мыщ неущ ишъулъэгъонэу шъусэгъэгугъэ. Бырдж хьаблэ, Цэихьаблэ язакъоп, абдзэхэ чылэ пэпчъ зыцIэ 
къыраIуагъэ наибым, ежь елъэгэкIыщтхэм ащыщынэзэ, 
ащытимыгъэшIыгъэ хэ къэгущыIапIэхэр адагъэуцонхэу 
мухътархэм непэ щегъэжьагъэу унашъо афэсэшIы. Абдзахэхэр шъхьафит-гуфитхэу къушъхьэм къыхэхъухьагъэхэу 
щэпсэух. Гуаорэ пыджырэ хэмылъэу агу щышIэрэр къарэIу, ау тиегъэшIэрэ адыгэ шэн-зэхэтыкIэ хабзэхэр 
зыукъохэрэм, сышъхьафит-гуфит аIокIэ, фэгъэгъу яIэп. 
Джы титхьэлъанэ джырэкIэ еплъыкIэу фысиIэр къышъосIон: 
Филипсон инэралыр иIэнатIэ Iуащыгъэ пае, тэ тимыхъури 
ежь ямыхъури зытелъ тхылъыпIэ-Iуагъэр укъуагъэ хъунэу 
арэп. Еудэкимыр талъэныкъо къэкIонэу аIуагъэшъ, ащ 
тызыIукIэкIэ ары тиIоф ишъыпкъапIэ къызытшIэщтыр. Тэри, 
шъори шъошIэ, мамыр илъэсрэ ныкъорэм къыкIоцI 
тшIагъэм зедгъэгупсэфылIэжьыгъэу тызэрэщымысыгъэр. 
Шъыпкъэр шъушIэнэу шъуфаемэ, шапсыгъэхэмрэ убыххэмрэ адыгэ лъэпкъищ хэгъэгум изэхэщэнкIэ къытахьылIэгъэгъэ Iофыгъом джэуап етыгъо тызэрафамыгъэхъугъагъэр сыгу къео. Ау ар тэркIэ ухыгъэ Iофэп, зэрадедгъаштэрэр алъыдгъэIэсыгъагъ. Джыри мы мафэхэм ащ 
къытедгъэзэжьыщт.
- Тэрэз, узэкъотмэ, улъэш! - Бырсыр Зэуалэ Бырджым дыригъэштагъ.
- Тэ шъущыIагъэ джы нэс, шышъхьэр блэжъу гъэкIыгъэшъ, шыкIэм шъукIэлъэтхъожьы, ара?!.- ятэжъ Ибрахьимэ пчэгур зэриIыгъыр Блахъо Мэзхьаб щыгъупшэжьыгъэу къыдзи, зыкъызешIэжьым, илэгъумэ акъогъу зыкъуидзэжьыгъ, ау зыщыщынэщтыгъэм зи зэхимыхыгъэ фэдэу 
зишIи, хэпскэуIукIыгъ.
БжьэпчIыгъэм фэдэгъэ хасэр ардэдэм кIым-сым 
къэхъугъ. Щэджэгъо тыгъэр къепсы, ар зэрыт ошъогу 
блэгъэ-лъагэм къушъхьэ бгъэжъ зэе-тIуаехэр щэхьарзэх. 
Шъофыбгъум ит чъыг пкIашъэхэри, нахь чыжьэхэри жьы 
макIэм щэIушъашъэх, хы ШIуцIэ лъэныкъомкIэ зэпэIукIотхэрэ къушъхьэ шыгухэм яос паIохэр, Мыхьамэт ефэндым 
исарыкъ фэдэу, фыжьыбзэх. Урыс дзэкIолI гъогушIхэм, 
пхъэшIхэм яIэо-лъэо макъэхэр, якъэзэкъ орэдхэр зэхэугуфыкIыгъэу зэхэохых.
Къэзэкъ зэрэгъэчэф макъэхэр къыздиIукIыщтыгъэхэ 
тхышъхьэ благъэмкIэ кIэлэ-гъолэ заулэхэр кIэра хъо хэмкIэ 
зэлъыуагъэх, зыдэуагъэхэ бжъапэхэмкIи къэзэкъ кIэрэхъо 
омакъэхэри къиIукIыжьыгъэх, бгъуитIумкIи Iэшэ зэфихыгъэхэр зэфагъэлъэгъожьых, гущыIэ кIэнэкIалъэхэр 
зэфадзых, зэшъуижьых.
- Джар хъухэщтэп! - Бырдж Хьасанэ зэ хи хыгъэмрэ 
ылъэгъугъэмрэ ыдагъэп.- Модэ, мо шъхьэпаехэр жъугъэбыяух. Тазыфагу дэлъ тхьэлъэнэ-зэшIуныгъэр тэшъумыгъэукъу. КъытэкIугъэмэ анахьи, хасэ, тимамыр непэрэ 
псэукIэ тэ нахь тищыкIагъ. Тихэгъэгу тикIэу, тикъушъхьэмэ 
тахэкIэу тэ зыми тыкIощтэп, тыздэкIони тиIэп. Алахьэм 
ынэшIу зыщифэн, къыухъумэн абдзахэхэр, щэIагъэ-Iэжагъэ 
къызхэтэжъугъаф. Джы абдзэхэ хэсашъхьэмкIэ сигодзэ 
Цэй тхьамэтэ мафэм ащкIи нэмыкIхэмкIи къыIощтым 
тежъугъэдэIу.
- Сэ сигущыIэ кIэкIыщт, джэмэхьат,- онэгу зызышIыгъэ 
Цэим къыIуагъ.- Илъэс пчъагъэрэ зы десымыгъаштэщтыгъэ 
хымэ наибым ежь ышъхьэ ифедэ зыхэлъ зэшIуныр зымыдэщтыгъэмэ сащыщыгъэми, жьыкъэщэгъу зэрэдгъотыгъэмкIэ ишIуагъэ къызэрэкIуагъэр тихасэ къырихьылIэгъэ 
пстэуми тинэрылъэгъу. АщкIэ зышъхьэ къэрэбгъагъэкIэ 
тхэзыхыжьыгъэ наибыр арэп тпэIуащыгъэ инэралэу 
Филипсон ары тхьауегъэпсэу зэтIон фаер. "А зэ шIуныгъэтхьагъэпцIыгъэу ащ къыддишIыгъэр арба тикъушъхьэ 
хъупIэхэр, мэзхэр, псыхъохэр зыушIоихэрэ хымэ дзакIохэр 
тихэгъэгу джэнэт къизыщагъэхэр" къысфэзыдзынхэр 
къызэрэшъухэтхэри сэшIэ, ау Бырджыр къызэрэлъэIуагъэу, щэIэгъэ-Iэжагъэ къы зыхэдгъафэмэ тэркIэ нахьышIу, 
адыгэ лъэпкъищмэ яхэгъэгу зызэхатщэкIэ, джа гъогухэри, 
лъэмыджхэри, нэмыкI псэуалъэхэри тэры, абдзахэхэр 
арых, къы зыфэнэжьыщтхэр. ЗыкIыныгъэ-зэгурыIожьыныгъэ тхэжъугъэлъ! Тэ Алахьэм къытипэсыгъэ лIыгъэм 
тыкъыкъонэжьыщт!
- ЗыкIыныгъ! Абдзэхэ лIыгъ! - якъэмэ къи пхъоты гъэхэр ашъхьагъ щагъэсысызэ, хэсакIохэм къызэдаIуагъ.
- Сэри, моу сыжъугъэшэси, зы гущыIэ горэ къэсэжъугъаIу,- джэрпэджэжьыр джыри къушъхьэм щызэбгырытэкъущтыгъэ Блахъо Ибрахьимэ къы зеIом.- Сэ 
къэзгъэшIагъэм фэдитIу, джэмэхьат, на хьыби шIукIэ къэзгъэшIэн абдзахэхэр...- Ибрахьи мэ лIыжъым къыригъэжьагъэу ышъхьэ къышIозыгъ.
Нахьыжъ уцупIэ утыгур къызэбырсырым, къэ хъугъэр 
къэзэрэугъоигъэмэ къагурыIуагъэп, "кIа кIор", "хьадэ 
пхъэмбгъур" аIоу зызэхахым, уанэм къырахыжьыгъэ 
Блахъо Ибрахьимэ зэрэщымыIэжьыр къагурыIуагъ. Чылэм 
илIыжъ гъэшIуагъэ ихьадэ кIэкIо шIуцIэм чIэуцухьагъэу 
унэм зыхьыжьыщтхэ кIэлэкIэ заулэмэ къаIэти зырахьыжьэм, хэсакIохэр зэкIэ, шыхэр яIэдэжьхэу, ыуж иуцуагъэх.
Зидунай зыхъожьыгъэ Ибрахьимэ ынэIу къыблэмкIэ 
гъэзагъэу джэхашъом тыраукъудыий, кIэкIо кIыIум къамэр 
зытыралъхьажьым, зисарыкъ шхъуантIэ зы гъэтэрэзыжьыгъэ Мыхьамэт ефэндым къыIуагъ:
- Адэ джары зынэшIу къытщыфэн Алахьэм ыдэжь 
Ибрахьимэ зигъэзэжьынэу зэрэхъугъэр. Тэ зэкIэ Алахьэм 
тыриIэмыр, тыриIумэт, Ащ тынатIэ къыритхагъэр тикIэухыщт. Тятэ Мэрзыхъое тхьамыкIэм, Алахьэм джэнэт 
къырет, Ибрахьимэ илIыблэнагъэрэ иIушыгъэрэ игугъу 
бэрэ къышIэу зэхэсхыщтыгъэ. Бырджхьаблэ псэупIэ зысфэхъум, Iаджри гущыIэгъу тызэфэхъугъ, акъыл зэбгъотылIэн, 
узэгупсэфылIэн лIыжъ пытагъ.
- Ары, ары,- ефэндым дыригъаштэзэ, игущыIэ кIыхьэ 
зэпыригъэунэу Цэим къыIуагъ,- Ибрахьимэ зы лIэу Абдзахэ исыгъ, илIыгъэрэ иIушыгъэрэ зэголъыгъэ. ОнэгукIэ 
игъашIэ къыхьыгъ, онэгум исэу идунай ыхъожьыгъ. Алахьэм джэнэт Iахьыл ешI.
- Тинахьыжъ Ибрахьимэ иджэнэтыпчъэ зэрэфыIухыгъэщтым зыщыдгъэтIылъыщт неущрэ мафэр ишыхьат,- 
щысхэм агу къэмыкIыгъэм игугъу Бырджым къышIыгъ.

--- Page 124 ---

- Шъыпкъэ, сыдэу ар сыгу къэмыкIыгъа, Хьа санбый,- 
зэхихыгъэм Мыхьамэт ефэндым зыкъы ригъэпхъотагъ,- 
непэ бэрэскэшхо пчыхь, Алахьэм джыназ теджэ къызэрипэсыгъэ тинахьыжъ неущрэ мэфэшхо мафэм дгъэтIылъыщт. Амин шъуIо, дыухь къэтэжъугъэхь.
Ибрахьимэ ицIыфшIугъэ ихьатырщтын, ащ идунай 
зыщихъожьыгъэ тыгъосэрэ мафэм фэдэу непи ошIу: 
абдзэхэ къушъхьэ дунаир чъыIэп, фабэп. Пщэф пIокIэ 
пытхъэфэ зырызхэр зыщыкIуашъэрэ огур лъагэ. Абдзахэхэр зэсэжьыгъэхэ жьы къабзэм упхырыплъымэ, мэз 
зэикIхэр, къушъхьэ шыгуфхэр, лъэгъо зэбгырычъхэр, чылэ 
зэпэIутэкъугъэ-зэпэIусхэр кIэимкIи тхышъхьэмкIи чыжьэблагъэхэу къыщэлъагъох.
Зэрэ Абдзахэу къызэлъыуагъ фэдэу джыназышI 
хъулъфыгъэ жъугъэр бырджхьэблэ шъофым ифэ жьырэп. 
Нахьыжъ-нахьыкIэу, куп-купэу гощыгъэх, мэгущыIэх, 
хэшIыкI зыфыряIэ-зыфырямыIэ гумэкIэу къалъыIэсыгъэм 
егъапэх. Хэти ежь къызэрэшIошIэу Филипсон генералым 
икъэбар тегущыIэх, щэтхъух, аубы. Къафэзгъэзэжьыщт 
Евдокимов генералыр армэ, ащ Засс генералри къыуигъэштэжьын аIозэ, ар хьапэ-сапэ рагъафэ. Адыгэ лъэпкъищмэ зэхащэщт хэгъэгур зэрэхъущтыр, игъэпсыкIэщтыр 
джыри амышIэми, ар ягугъэпIэ-хэкIыпIэ закъоу алъытэ. 
Ар зымыдэхэри щыIэх, ау ахэр нахь макIэх.
Хьадэр унэм къызыщырахыщтыр къэсынкIэ джыри зы 
сыхьат иI.
Абдзахэхэр Евдокимов генералым нищкIэ еджэхэми, 
ниплI зиIэ Гумыштэ Молэм ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу 
къызыIуипхъотыгъ:
- Модэ къэзэкъ шыухэр къэкIох!
Къэзэкъ шыуитфыр къызэсым, яшхэр шыIы гъитIумэ 
къафагъанэхи, къэлэпчъэшхо зэIухы гъэм кIэ къыдэхьагъэхэ 
нэбгырищым чес къы за хым, подполковник тэмэтелъыр 
джырэблагъэ къызыфагъэшъошэгъэ Сердюковыр унагъоми щытхэми къафэтхьаусыхагъ:
- Хьаджэхъу щаIыгъ урысыдзэм ыцIэкIэ, Iэ гъо-блэгъо 
къэзэкъ станицэдэсхэм ацIэкIэ, тэ тцIэкIэ зэлъашIэрэ Блахъо 
Ибрахьимэ цIыфышIур, цIыф Iушыр къызэрэтхэмытыжьыр 
тыгу къеозэ, унагъоми, лIакъоми, чылэми тышъуфэтхьаусыхэ, ежь фэдэу шъубэгъэшIэнэу, шъумамырынэу 
Тхьэ телъэIу, зыдигъэзэжьыгъэм щыгупсэфынэу тыфэлъаIо.
Цэимрэ Мыхьамэт ефэндымрэ яшIэ хэлъэу унэм 
къIизынэхи, къэзэкъ тхьаусхакIомэ къафикIыгъэ Бырдж 
Хьасанэ зинэшхъэигъо унагъом, лIакъом, чылэм ацIэкIэ 
джэуап къытыжьыгъ:
- Тхьашъуегъэпсэу Iофы зежъугъэшIэу тикъи н ихьагъу 
къызэрэддэжъугощыгъэмкIэ. Мыщ фэдэ Iоф къыхэмыхьэу 
Алахьэм шIукIэ тыкъышъуфегъэкIожь, тимамыр зэфыщытыкIэхэри лъэрэкIуатэх.
Адыгэ хьэдагъэм хэшIыкI тIэкIу фызиIагъэхэ къэ зэкъ 
тхьаусхакIохэм яIоф аухи, зэшэсыжьхэм, Хьарунэ къыгот 
Зэуалэ риIуагъ:
- Зидышъэ тэмэтелъыкIэхэр зэпэлыдыжьыщтыгъэ 
Сердюк къэзэкъыр, ыгу къытфилъыр сшIэрэп нахь, шъоу 
бзэгугъ…
- Адэ сыда ебгъэIощтыр?..- Молэ тхьакIумашIоми 
зэхихыгъэм блэмыкIышъоу Зэуалэ ычIыпIэкIэ къы Iуагъ.- 
КъызэрэтфэкIуагъэхэмкIи тхьаегъэпсэух… Бырдж тилIышъхьи IушъабэкIэ апэгъокIыжьыгъ… Тимамыр зэфыщытыкIэхэу зыфаIуагъэм къырагъэкIы рэр сшIэрэп нахь… Тызэзао, тызэфэлъэIожьы…
Хьадэр унэм къырахы зэхъум, хъулъфыгъэхэри бзылъфыгъэхэри бгъу зэфэшъхьафхэмкIэ щагум къыщызэхэуцуагъэх. ЛIагъэм ифэIо-фашIэхэр зе зыхьащт Мыхьамэт 
ефэндыри пчэгум къихьагъ, дыухьэ къызарегъэхьым, ежь 
нэбгыритIур зэрэзэзэгъыгъэхэу, апэрэ гущыIэр зытефэщтыгъэ Бырджым блихи, Цэим ритыгъ.

--- Page 125 ---


ЯПШIЫКIУБЛЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 126 ---

1861-рэ илъэсым игъэтхэ гузэгу.
ЖэкIэф дахэмрэ сарыкъ фыжьымрэ къызэкIурэ 
Бэрзэдж Джырандыкъу хьаджэр итеплъэкIэ илъэс тIокIищ 
зэмытын лIы мыин-мыцIыкIу пытэ зэхэлъ. Зытеуцорэр 
хиуфанэрэм фэдэу джэхэшъогур зау лэрэ къырикIухьакIи, 

--- Page 127 ---

хыорхэр зыщыгумэкIыхэрэ лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм Iу хьагъ. Адыгэ-убых дунаим хаплъэзэ, "кIалэр 
пIофтэмэ, кIэлъыкIожь зыфаIорэр шъыпкъэ" гукIэ зэриIожьызэ, Абдзахэ ыгъэкIогъэ ыкъо Ислъамбэч икъэмыкIожьы кIэ егъапэ.
"Мыхьамэт-Амин наибымрэ Филипсон инэ ра лымрэ 
агъэпцIэгъэ абдзахэхэм ашъхьэ ралъэ шъо жьыгъэу, къяхъулIэщтыр амышIэу къушъхьэм зы хаушъэфэжьыгъ,- 
Бэрзэдж хьаджэр кIэгубжыкIызэ, аримыпэсырэмкIэ 
зэупчIыжьы: - Абдзахэмэ ялIыгъэ тэ хъугъа? Ащ нахь 
хэмылъэу ахэри, бжъэдыгъумэ афэдэу, урыс гохьаным 
еуцолIагъэха?.. Ермоловым ыгъэIэсагъэхэ къэбэртаехэри 
ахэмэ анахьышIухэп. Бэслъыныехэми абадзэхэми амакъэ 
зэхэтхыжьы рэп. Тышъукъот гущыIэ къодыекIэ зиIоф 
къытхэмылъ Тыркуеми илъэс пчъагъэрэ тигъапцIэзэ, 
Урысыем тырищагъ. Шъуишъхьафит банэкIэ тыжъудэIэпыIэщт зыIощтыгъэхэ Инджылызми Францызми тагъэделагъ… Адэ ащ нахь хэмылъэу адыгэ лъэпкъ пшIыкIутIур 
зырыз-зырызэу тызэкъуаутыгъа? Тэра - убыххэмрэ 
шапсыгъэхэмрэ - къэнэжьыгъэр? Сыд фэдэу зыкъытфашIыми, урысхэм агъэпцIэгъэ абдзэхэ лъэпкъышхом 
зыкъетымыгъэшIэжьы хъущтэп. Аущтэу сэIоми, лIыгъэкIэ 
Урысыем зэлъиштэгъэ адыгэ лъэпкъхэр арэу псынкIэу 
къарихыгъэ шъхьакIом еуцолIэгъэнха? Адыгэ хэгъэгу 
зэхэщэнымкIэ тыомыдэIущтыгъэми, Зан Сэфэрбый, 
узэфагъ, зыдэбгъэзэжьыгъэм Алахьым шIу ущешI. ТыодэIугъагъэмэ, непэ къытэхъулIэхэрэр къытэмыхъулIэныгъэхэкIи мэхъу. Аущтэу щытми, нахьыжъ, Адыгэ шъхьафит 
мэджлысыр зэхэщэгъэнымкIэ пкъо Къарбатыр къызгот. 
КIэсаIоми, ар зызэхатщэкIэ, ащ ыцIэ джэпсалъэкIэ дунаим 
щызэхядгъэхыщт, тишъхьафитныгъэ къызэрэтыухъумэжьырэр агу рыдгъэIощт… НэмыкI хэкIыпIэ тиIэжьэп…"
- Сыкъыоджэшъ, Джырандыкъу, сыкъызэхэпхырэп...- пчъэр шъабэу къызэIузыхыгъэ Хъаджэт лIым 
еIэсэкIыгъ.
- Ора ар? - Бэрзэдж хьаджэр къызэупчIэкIи, шъузым 
риIуагъ: - Моу къакIуи, хым ыгъашхъорэ тыгъэм зэ еплъ…
- А ды-дыд, сыдэу плъыжьыбз ар!..
- Пчэдыжь тыгъэр ошъочапэм къыкъокIы хъуми, 
плъыжьыбз, гущтэ уигъэшIырэп нахь… Ярэби, сыд фэдэщт 

--- Page 128 ---

тинеущырэ тыгъэ?.. ГукIодыгъо щыIэп, ти чэщи мафэ 
къыкIэлъыкIощт… Сыд етIанэ, кIалэм икъэмыкIожьыкIэ 
уегъапэщтын?
- Тым игъогухэр шъэо бгынэ мэхъужьыха?
- Сишэнхэр ащ къызэрэхафэрэр дэгъуми, абдзэхэ 
гъогур щынагъошъ, непэ-неущэу къэмыкIожьымэ, сыфэшэсынкIэ енэгуягъо.
- Угу мыхъун къимыгъахь, Алахьэр игъус, купышIу 
дэбгъэшэсыгъ.
- КупышIу дэзгъэшэсыгъэшъ арба енэгуягъом сызыфиухырэр… Илъэс щэкI хъугъэ жэкIэ-пакIэр къызэрэкIожьэу ишъхьэзэкъоныгъэ ионэгу щиухынэу сфеIу.
- Сэра ар езымыIорэр, сыкъызэхихырэп нахь.
- УIогушIо-огъашIошъ, укъызэхихырэп. Сэ сцIэкIэ еIуи, 
укъызэхимыхымэ, плъэгъун… Зэ, шылъэмакъэба къэIурэр? Зигугъу ашIырэр пчъэIушъхьэм тес, къэ кIожьы.- 
Бэрзэдж хьаджэм мэкъэ шъэбэ-фегъашIэкIэ шъузым 
фигъэпытагъ: - Зыгъэсамбыр, бзылъфыгъ, модэ уиунэ 
итIысхьажь, пкъо шым къепсыхыжьмэ, къыпфихьан.
Шыщыщ макъэу щагумкIэ къыщыIухэрэм Джы рандыкъу апымылъ фэдэу зыригъэшIызэ, иамдэзштэн фежьагъ. Нэмазлыкъым теуцуи, апэрэ лъэгонджэ етIысэхыгъом Ислъамбэч унэм къиплъагъ, ятэ ымы гъэохъоу 
пчъэр псынкIэу къыфишIыжьыгъ.
Бэрзэдж хьаджэм инэмаз зеухым, къылъихьащт ыкъо 
фэмыгумэкIыжьы фэдэу итIысыпIэ шъабэ зыригъэгупсафи, 
нэмазщыгъ гъэзэным диублагъ. Ислъамбэч унэм къызехьэм, егый-емыгыишъоу риIуагъ:
- Фэсыжь апщи, кIалэ, къэт ябгъэIуагъ. Сыд уздэщыIэгъэ абдзахэмэ якъэбар?
- УзгъэгушIон гори, тят, къыщытлъэгъугъэп. Еудэким 
инэралым дзэ гъогухэр абдзахэмэ арещалIэ, къэзэкъ 
чылэхэр апэIуегъэтIысхьэ. 
- Ары Iолъ… КъэбарышIу горэ къысфэпхьынэу 
сыожагъ, кIэлэхъу. Сыда ащыгъум агъэпцIэгъэ аб дзахэмэ 
аIорэр?
- Абдзахэхэр кIэгъожьыгъэх, Филипсон инэ ралымрэ 
Мыхьамэт-Амин наибымрэ тагъэделагъ аIо. Бырдж Хьасани Цэй Хьатырбайи къыпкIэупчIагъэх, мэджлысымкIи 
къыбдырагъаштэу аIуагъ.

--- Page 129 ---

- Ар къэбарышIу! - Бэрзэдж хьаджэм ынэ къэргъо 
чанхэр къилыдыкIыгъэх.- Джары, кIалэ, апэ къэпIон фэягъэр. Бырджымрэ Цэимрэ лIы Iушых. Мыхьамэт-Амин 
наиб шашитыри ахэмэ яшIугъэп. Мэджлыс зэхэщэнымкIэ 
абдзахэхэр къыдгуигъэхьанхэу сшIагъэемэ, тадэжь къезгъэблэгъэнэу лIыкIо уафэ сшIыныгъи.
- ЛIыкIо сафэмышIыгъэми, тят, адрэ къэкIорэ бэрскэшхом ахэр къыпфыкъокIынхэу къысаIуагъ.
- ЗыгорэкIэ Зан Къэрбатыррэ сэрырэ тызыщы зэIукIэщт бэрэскэшхо мафэм игугъу афэпшIыгъэмэ шIэ?
- Хьау, а зыфапIорэр апэрэу зэхэсэхы.
- Ар шъэфэп, ау етIани хэт ышIэра сэIошъ ары… 
Аущтэу Бырджым къыуиIуагъэмэ, шъхьэкIэфэ-гъашIокIэ 
тыпэгъокIын. КIэгъожьырэр Алахьэм зэрегъэгъусэжьы 
аIо. Сыд шыщыщ макъэха щагумкIэ къыщыIугъэхэр? Уиш 
ымакъэп ар...- пчъаблэм дэжь щыт Ислъамбэч емыплъэу, 
инэмазщыгъ гъэзэни зэпимыгъэоу Бэрзэдж хьаджэм иупчIэ 
кIэух къыфишIыжьыгъ.
- Абдзахэ тыкъикIыжьызэ, къэзэкъ шэхъогъу горэм 
къыпытыутыгъэ шипшIым щыщэу сэ къыс лъыIэсыгъэ шищ 
Iахь ахэр...- Iофы зыримыгъэшI фэдэу Ислъамбэч къыIуи, 
нахь гугъуемылIыкIэ къы пигъэхъожьыгъ: - Къэзэкъ гори 
ягъусэжь ахэмэ.
- Шыхэр федэкъэкIуапIэх...- сарыкъыр къызэ кIурэ 
шъхьэшхо-нэгушхор хьаджэм къымыIэтэу къыIуи, къэупчIэжьыгъ: - Къэзэкъ гъэрым Iыгъын-гъэшхэнэу сыд 
етэбгъэшIэщт?
- Ари бедэхьаоу, тят, щыдгъэсынэп… КъытэхьылъэкIы хъумэ, псырыкI тырку щэн-щэфмэ ащыщ горэм гъончэджыпхъэкIэ етхъожьын.
- Сыд ащ ыныбжьын, гъура, ныбэшъуа?
- Гъэ тIокIырэ тфырэ горэ ыныбжьын, къодан, тегъэпсыхьагъ.
- Тэ щыI ар? - зинэмазщыгъ гъэзэн зыухыгъэ хьаджэр 
къэупчIагъ.
- Щагум дэдзэгъэ унэм рязыгъэшIыхьагъ. Уфаемэ, 
къыпфязгъэщэн.
- Сыд пай къолышхым унэр езгъэуцIэпIын? НекIо, 
зэзгъэлъэгъун.

--- Page 130 ---

Унэм зекIыхэм, щагулIхэм шъхьащэ зиусхьанхэм 
къафашIызэ, лъэбэкъу зытIукIэ Ислъамбэч ятэ ыуж итэу, 
гъэрыр зыщаIыгъ унэмкIэ кIуагъэх. 
Къушъхьэ псыхъо Псахэ инэпкъ Iутэкъогъэ Бэр зэджым 
ичылэ Мытхуа икIым-сымыгъэ хы блэгъэ ор уалъэмэ 
зэбгырауты. Ахэмэ къагъэущыгъэ жъуагъохэр пчыхьэ 
чэпэзэхэогъу ошъогум къыхэзэрэхых, унэгъо остыгъэ 
зырыз гъощагъэхэри зэнэкIэожьхэу къыпщэхъу. ЧылапшъэмкIэ ошIэ-дэмышIэу къыщыхэукIыгъэ шхончаом хьэхэр зэлъигъэхьакъухи, быяужьыгъэх. Шхончаоми хьэхэми 
зызэрагъэушъэфыгъэгъэ мычыжьэ тыгъурыгъуми зыкъишIэжьыгъэу игурым-хьапщэ къыпидзэжьыгъ.
- КIалэ,- Бэрзэдж хьаджэр къызэтемыуцоу къызэджэкIыгъ,- чылэм бырсыр къыдэзгъэтэджэгъэ шхончаор, хэт щыщми, къызэжъугъашI. Мо къытэсэгъэ тыгъурыгъури шIоп, ащи зыгорэ рягъэпэс.
- Дэгъу, тят, шхончаори къызэдгъэшIэн, тыгъу рыгъуми 
зыгорэ етпэсын,- зыуж итым ыпкъ зэхэ лъыкIэкIи икIокIэшIыкIэкIи ехьщыр Ислъамбэч ятэ ыгъэ рэзагъэми, зыгъэгумэкIыщтыгъэри къымыIон ылъэкIыгъэп: - Мы узыфакIорэ 
къэзэкъ нэкIапэр, зыщыгугъырэр сшIэрэп нахь, жэмыIан.
- Жэмачыу ара? Ащ фэдэ Iаджми ажэ тIулIагъэ…
Къэрэгъулэм пчъэр зыIуехым, пкъы ищыгъэ псы гъокIэ 
къэтэджыгъэ гъэрым урысыбзэ дэгъукIэ есэмэркъэузэ, 
Бэрзэдж хьаджэр еупчIыгъ:
- Ора тикъэзэкъ хьакIэр?
- СыхьакIэми сыгъэрми сшIэрэп, Бэрзэдж хьадж, 
шыплIэм сипхыхьагъэу пкъо сыкъыпфихьыгъ.
- Скъо къэзэкъ гъэрыхьэ Абдзахэ сIофтэгъагъэп, ау 
ар фызэшIокIыгъэмэ, лIыгъэнчъэп. СцIэ дэгъоу къэоIо, 
къэзэкъ.
- ПцIэ къэзэкъмэ ажэ дэлъышъ, къэсэIо.
- ДэгъукIа дэикIа? - Джырандыкъу щхыпцIыгъэ.
- Зытет шъыпкъэр къэсIон: ухъункIэкIо-техэкIо жъалымэу къыптегущыIэх.
- Ары Iолъ къытаIуалIэрэр...- хьаджэм зэхихыгъэр 
ежь ышъхьэ закъо фимыхьыжьэу ащ иеплъыкIи къыушъхьафыжьыгъ: - НэфаIом фэшъошэ уасэ фэсэшIыми, 
къэзэкъ, уилъэпкъэгъумэ къысаIуалIэу зыфэпIуагъэр 
щхэны… ЗэрэхъурэмкIэ, шъукъытэкIуи, тичIыгу шъукъизэрэгъэтэкъуагъэшъ, шъуимыер шъуе къызышIожъугъэшIызэ, тэ техакIо-зепхъуакIоу тэшъолъытэ… Джары, 
кIалэ, адыгэ-убыххэмкIэ къы тэхъулIэрэр...- Бэрзэдж 
Джырандыкъу ошIэ-дэмышIэу иурысыбзэ текIи, иубыхыбзэ 
зы ритыгъ: - Занэ Сэфэрбый тедэIоу адыгэ-убых хэсашъхьэр зэхэтщэгъагъэмэ, непэ къытэхъулIэрэр къытэмыхъулIэныгъэкIи мэхъу. КIэсаIоми, мэджлысыр зэхэтымыщэ 
хъущтэп.- "Мэджлыс" гущыIэр къэзэкъ гъэрым зызэхехым, ышъхьэ къызэрэкIипхъотыкIыгъэр хьаджэм зелъэгъум, иурысыбзэ къыпидзэжьыгъ: - Ары, умыгъэшIагъо, 
къэзэкъ, адыгэ-убых зыкIыныгъэм ылъэпсэщт мэджлыс 
шъхьафитри шIэхэу зэхэтщэщт. ШъоркIэ ар Iофэп. Мыдэ 
пцIэрэ плъэкъуацIэрэ сэгъашIэ. Пчыхьэшъхьашхэ уагъэшIыгъа? 
- Къыспыщылъыр сымышIэми, дэгъоу сагъэшхагъ, 
сыраз. Сыжэ кудагъэу шыплIэкIэ сыкъызэрахьыгъэр ары 
нахь, пщы унагъом шъхьакIо къыщысахыгъэп.
- СыкъыодэIушъ, укъэзэкъ къызэрыкIопщтын…
- Ар пIоу сябгъэщэфыжьынэу ыуж уимыхь,- къэзэкъ 
нэкIэпэшхом къыпиупкIыгъ.
- Ащ фэди сшъхьэ къихьэгъахэп...- зыIупэ щхыпс 
рычъэгъэ Бэрзэдж хьаджэр ыкъо фыреплъэкIыгъ.
- Аущтэу оIомэ, слъэкъуацIи сцIи къыосIон. СлъэкъуацIэр Войтенко, къызэрэсаджэхэрэр Иван Савельевич, 
Лабинскэ станицэм сыщыщ, Нижегородскэ полкым сырикъэзэкъ шыу.
-Мы къытфэпхьыгъэ гъэрыр, кIалэ, делэ-Iуш зыфаIорэм фэд, зэрыфэгъэ чIыпIэр къыгурыIорэп…- Джырандыкъу ыкъо риIуагъ.
- Ары, зиусхьан,- шIу фаIуагъэ къызышIошIыгъэ 
Войтенкэм убыхыпщым ипщыцIэ къыриIозэ, къы зIиупхъотыгъ,- сэ урыс хэгъэгум сыриухъумакIу!
"Мыдэ мыщ ыIорэр!..- илъэс тIокI фэдизкIэ узэкIэIэбэжьымэ, Лэбэ Iушъо щызэхихыгъагъэ лъэ къуацIэр 
Бэрзэдж хьаджэм ыгу къэкIыжьыгъ.- Сэшхо ихыгъэкIэ 
къыспэуцугъэгъэ къэзэкъ ата маным Войтенкэба ылъэкъоцIагъэр? Мыщ ымэкъэ дэдэкIи игущыIэ дэдэхэри къысиIохэзэ, нэплъы къысэхъулIэжьыгъэу къысэзаощтыгъэ. 
Сымыгъуащэмэ, Савелий АндрианычкIэ зэджэжьызэ, 
шыбгъэкIэ зы къызжэхидзэщтыгъэ… Исэшхо огъу сыплIэIу 

--- Page 131 ---

къызифэщтым, синасыпти, ыпсэ ионэгу щыхэсхыгъагъ… 
Сыдэу, си Алахь, тидунай хьалэмэт-гукIэгъунчъэу зэхэлъ…"
- ЗэрэхъурэмкIэ,- Бэрзэдж хьаджэр игупшысэмэ 
къахэужьыгъ,- уятэ къэзэкъхэр зэреджэщтыгъэхэр Савелий Андрианыч.
- Ары, зиусхьан! - Войтенко Иван зэхихыгъэм къыгъэгушIуагъ.- Ар о тэ щыпшIэра?
- Игугъу ашIэу зэхэсхыгъэ, лIыгъэнчъагъэп.
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан, сятэ Савелий Андрианович 
Войтенкэм ыцIэ шIукIэ къызэрепIуагъэр.- ЕтIанэ мэкъэ 
ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Илъэситф сыныбжьыгъ сятэ 
черкесмэ заукIым. ИлъышIэжь джы къызнэсыгъэм сшIэжьыгъэп. Сыушъэфынэп, сятэ ыцIэкIэ черкес макIэп сыгу 
зытезгъэпщэхагъэр, ау сятэ иукIэкIо шъыпкъэ сыфэзэгъагъэмэ, секIоды лIэжьыщтыми, ыпсэ згъэгъущтыгъэ. 
- Уятэ зыукIыгъэр гъотыгъуаеп,- гугъуемылIыхэу 
Бэрзэдж хьаджэм къыIуагъ,- ар уапашъхьэ ис.
- Ора сятэ иукIакIор?!
- Сэры, здорово булы, сэры. "ЧатэкIэ къыпфакIорэр 
ичатэ екIодылIэжьы" шъорба, урысхэр арба, зыIуа гъэр? - 
Бэрзэдж хьаджэр къэтэджыжьи, пчъэм къыз нэсым, 
къызэриIокIыгъ: - Къэзэкъым ынэкIапэ сы мы лъэгъужьынэу 
ышъхьэ шъуупсы, икъэзэкъ шъуаши жъугъэсты...- 
Ипщыунэ къызнэсыжьым, ыкъо къыфызэриIокIыгъ: - Модэ 
уянэ дэжь ихьи, сэ сцIэкIэ къыуиIощтыр кIыхьэ-лыхьэ 
умышIэу гъэцакIэ.

--- Page 132 ---


ЯПШIЫКIУЕНЭРЭШЪХЬ

--- Page 133 ---

Лъэхъан блэкIыгъэ чыжьэм къыщыублагъэу ады гэхэр 
лъэпкъ пшIыкIутIу хъухэу - абдзахэхэр, бэс лъыныехэр, 
къэбэртаехэр, кIэмгуехэр, бжъэдыгъухэр, шапсыгъэхэр, 
нэтыхъуаехэр, мэхъошхэр, хьатикъуаехэр, адэмыехэр, 
еджэркъуаехэр, убыххэр - Темыр Кав каз шъолъырым, 
хы ШIуцIэ къокIыпIэри Азов хыри даIыгъыжьэу щэпсэух. 
Дунаим ицIыф лъэпкъ анахьыжъмэ адыгэхэр ащыщых. 

--- Page 134 ---

Ахэмэ яжъокIупIэхэр баих, яхъупIэхэр кIырых, якъушъхьэхэр шыгуфых, ямэзхэр зэмышъогъу зэикIых, ятеплъэкIэ 
япсыхъо зэфэмыдэхэр зэхэлъэдэ-зэхэчъых. Гъэмафэр 
щыкIыхь, кIымафэр щыкIэкI, ибжыхьэ гъожьышэ шэплъы шъу, 
игъатхэ къэгъэгъэ зэмышъогъуб, имафэхэр тыгъэ псых, 
ичэщхэр мэзэгъо-жъогъуабэх. Джэнэтыр зымылъэ гъугъэзигугъапIэмэ адыгэчIыр Тхьэм иджэнэтэу къащэхъу.
Гъэтхэ тыгъэ плъырым щызыухъумэрэ къужъ чъыгышхо чIэгъым Бэрзэдж Джырандыкъурэ Бырдж Хьасанэрэ 
чIэсых. Мафэр фэбэ-гопэгъуми, зекIо шэсыщтхэм фэдэу 
хьазырыфхэр къызтещырэ гъэмэфэ цые шIуцIэм декIурэ 
хъурышъо шхъомчышъо паIохэр ащыгъых, сэшхуи, къами, 
кIэрахъуи аголъ, ялъэе пIокIэ шъабэхэр лъэпшъэещэкIых.
Пчэдыжьышхэ гъомылэр зытырахыжьыгъэ Iанэм псы 
чъыIэ къошынрэ IэгубжъитIурэ тетых. Хыжь макIэм чъыг 
тхьапэхэр зэлъегъэсысых, верст зытIукIэ нэпкъым пэчыжьэ 
урыс къухьэ зырызхэр къэлъагъох. ТIуапсэ ыпшъэкIэ 
къыщежьэрэ къушъхьэ шыгуфхэр, мэз зэмышъогъу 
зэикIхэр Абхъаз лъэныкъо благъэмкIэ IокIотых, ошъогу 
лъагэми пщэф гори иплъагъорэп. Унэгъуишъэм къехъу 
зыщыпсэурэ Мытхуа чылэри рэхьат фэд: илъэс зыщыплIыкIэ къапэщылъыщтыр зымышIэрэ шъэожъые-пшъэшъэжъыехэр щэджэгух, хьампIырэшъо къолэнхэри щэбыбатэх, бзыухэри щызэпэджэжьых, гъукIэм исыдж тео 
макъи кIыщымкIэ къыщэIу, хы блэгъабзэм иорхэм яIушъэшъэ шъаби зэхэохы. Адыгэ дунаир джэнэт фэдэми, 
гупсэфыгъо хэбгъуатэрэп.
- Мыщ фэдэ чIыгу дэхэ тхъагъор Тхьэм къызэ ри тыгъэ 
адыгэ лъэпкъмэ зыкIыныгъэ-зэгурыIожь ахэмылъыщтымэ, 
хэгъэгу ушъхьафыгъэ ямыIэщтмэ, къытэкIугъэ урыс пачъыхьадзэм текIодылIэжьыщт Занэ Сэфэрбый зыкIиIощтыгъэр 
ежьми къылъэгъужьыгъ, зимафэ мэфишъэ хъун, Хьасан, 
ори сэри непэ ар къэтлъэгъужьыгъэ къодыеп, тIэ зэтелъэу 
текIодылIэжьы, тхьаусхагъэ Бэрзэджыр.- Къыттефэрэр 
тэжъугъашIэ: Адыгэ мэ джлыс шъхьафит зэхэтэжъугъащи, 
непэ къыташIэрэ-къытэхъулIэрэр зэфагъэм рыпсэурэ 
дунэе хэгъэгумэ агурыдгъэIонэу джэпсалъэкIэ зафэтэжъугъэгъаз. Ар апэ къытэзэорэ Урысыем, къыткъоткъыткъомытышъо Тыркуем, къытэтхьагъэпцIэкIыхэрэ 
Инджылызым, Фран цызым ятхьылIэщт.

--- Page 135 ---

- Польшэр? - Бырдж Хьасан бысымым еупчIи, ащ 
зыкIыфэгумэкIырэри псынкIэу къыушъхьафы жьыгъ: - Зан 
Сэфэрбый изэман ащ ицIыфхэр дэгъоу къыддэзэуагъэхэшъ 
ары.
- Ахэри, тэрэз, зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп.
- Адыгэ хэгъэгум имэджлыс зэхэзыщэщтхэм ацIэ 
къызеоIом, зиусхьан, бжъэдыгъухэмрэ къэбэртаехэмрэ 
ягугъу къэпшIыгъэп.
- Бжъэдыгъухэмрэ къэбэртаехэмрэ цыхьэнчъэх. Ахэр 
Урысыем гохьагъэх.
- Тэри, абдзахэхэм, наибэм илъэхъан Урысыем тыгохьэгъагъ.
- Зыхэмыгъэукъу, Хьасан, Урысыем абдзахэхэр 
ешIугъагъэх нахь, гохьэгъагъэхэп.
- Ары, ары, ащкIэ наибэм тигъэделэгъагъ. Урысмэ 
ар къызфагъэфеди, ядзэ тичIыгу къыращагъ. ТихэукъоныгъэкIэ тыкIэгъожьыгъ зытIокIэ, тыкъы зэхамыхэу тижъокIупIэхэр, тибылым хъупIэхэр тшIуаубытых. ТIэкIу къытфэсакъыщтыгъэ Фи липсон инэралри Еудэким инэралым иIэнатIэ 
Iуаригъэщыгъ...- Урыс генералмэ алъэкъуацIэ пхъэр 
зыкъутэщтыгъэ Войтенкэм зызэхехым, ышъхьэ къызэрэкIипхъотыкIыгъэм Бырдж Хьасанэ гу лъити, къэупчIагъ: - Мо къэдэIуашэрэ шъхьэупсыгъакIэр хэта?
- КъэошIэжьа, Хьасан, зыгъэ горэм шъуалъэ ныкъокIэ 
зисэшхо огъу сыплIэIу къифэгъэгъэ Войтенкэ къэзэкъыр? 
Ащ ыкъу, зымафэ Абдзахэ къысфырахыгъ. Тыбзэ ымышIэми, урыс инэралмэ алъэкъуацIэ зызэ хехым, иощ 
ыIэжагъэщтын.
- Моущтэу ар шъхьарытIупщэу щагум дэогъэта?..- 
Ардэдэм къэзэкъ гъэрым риIолIагъэм рыкIэгъожьызэ, 
Бырджым зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Шъыпкъэ, тэри мыщ 
фэдэхэр адыгэ хъужьыгъэхэу къытхэсых.
- Брагъунэ Мишкэ ыкъохэр арыщтын зыфапIохэрэр?
- Ары, Брагъунэ Мишкэ къыкIэныгъэ Гуфэсрэ Ислъам рэ, ахэр джы зы лIэу Абдзахэ исмэ ащыщых. Адыгэ мэджлысым игугъу зызэхахым, зэкIэми апэ къыддырагъэштагъ.
- Адэ джары щыIакIэр зыфэдэр, къытэхъулIэрэр… тэ 
тие Iаджхэри типыймэ аготых. Ау мы амалынчъэм ятэ 
къысэкIодылIагъэшъ, сыгу егъу.
- Ежьхэм агу къытэгъурэп.

--- Page 136 ---

- Ары, жъалымых… Ау Iашэр зэфизыхыгъэ нэбгыритIум яжъалымыгъэ зыгорэм зэтыриIэжэн, къыгъэуцун 
фаеба?
- Мэджлысым ар фызэшIокIынэу огугъа, зиусхьан?
- ЦIыфыр гугъэм щегъаIэ. Мо гъэрыри гугъэн чъэпщтын… ШIу пшIэнэу уфаемэ, Хьасан, мор Абдзахэ зыдэщэжьи, зыемэ ятыжь, кIэпхыщтым сыкъы кIэ шъугъужьырэп.
Бырдж Хьасанэ къырапэсыгъэм ышъо къыхы ригъэхыгъэми, ыгу емыIугъэр зэхимыхыгъэ фэдэу, итыжьын 
сыхьат зэтыригъэпкIи еплъызэ, къыIуагъ:
- Зан Къэрбатыр къэгужъо.
- Тыхъыжъэнэп, икъэсыгъу. УрысыдзэхэмкIэ шапсыгъэхэр Iоф хэтхэшъ, Занэм шыу куп пэзгъэ гъокIыгъ.
 - Укъэджагъа, зиусхьан?..- Войтенкэр къакъырэ 
къогъум къыкъокIыгъ.
- Сыд сэIо мыщ ерыш тыкъызкIишIыгъэр? - гъэрым 
ишъхьафитыныгъэ ыгу темыфэу Бырджыр къызыбгырыугъ.
- Уфэмыгубж тхьамыкIэм… Ащ ыгу бэ щышIэрэр… 
Адэ джары, олъэгъу къытэхъулIэрэр… Уиабдзэхамэ 
шъхьэгугъу ехъулIэгъэ гъэр кIалэм угу емыгъабгъ, хэти 
ылъэныкъо ыпсэ хэтIагъ.- "Мы тхьамыкIэр, зятэ сисэшхо 
чIэгъ чIэунэхъуагъэр, зыемэ ястыжьы сшIоигъу" Бэрзэдж 
хьаджэм зыщиIощтым, къеджагъэм игупшысэ зэпыригъэугъ.
- Зиусхьан, сиабдзэхамэп ащ шIоIэшIур, фэ мыухыгъэ 
адыгэлъымрэ фэмыштэгъэ тичIыгурэ ащ шъхьэгугъу 
щыхъугъэр. СыодэIушъ, хьаджэ, нахьыпэм узэрэщытыгъэу 
ущытыжьэп. ШIушIэ-гукIэгъум удехьыхыщэкIэ енэгуягъо.
- Аущтэу оIуа, хьакIэ?..- Бэрзэдж хьаджэр къэу пчIи, 
зигъэсэмэркъэузэ, къыпидзэжьыгъ: - Нахьыпэм тыжакIи 
шIуцIагъэ, титэмэпкъхэри пытагъэх, тигущыIи пкъыягъэ, 
тикIэлэгъум бзыу шъхьафитым зыфэдгъэдэ-зыдгъэделэзэ, 
зы сэшхоп зэо утыгум щы зэпытыутыгъэр, зы уIагъэп 
къыщыттыращагъэр, ныбджэгъу-шъэогъу макIэп щычIэтынагъэр. Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, лъэпкъ зэпэIэпчъэ 
хэгъэгунчъэу лIыгъэ даушкIэ тызыпыримыкъущтмэ тязао. 
Сэшхо, къэмэ къихыгъэ закъом нэмыкI хэкIыпIэ щыIэба? 
Шышъхьэр благъэкIи, шыкIэм кIэлъытхъожьыгъэх зыIощтхэри зэрэщыIэхэр тшIэзэ, Адыгэ шъхьафит мэджлысым 
иджэпсалъэ дунаим зэхедгъэхынэу Зан Къарбатыррэ 
сэрырэ тегупшысагъ, шъори, абдзахэхэр, шъукъыдгоуцонэу тышъущэгугъы.
- Абдзахэхэми ащ нахь гугъапIэ яIэжьэп, дунаим 
тыкъызэхихыщтмэ сшIэрэп нахь.
- Узэмыджэрэр къыоджэжьрэп аIо, теплъын хъу рэм. 
Муары, шапсыгъэхэри къэсыгъэх.
Бэрзэдж Джырандыкъу ишышIоIу дэжь къыще псыхыгъэ купым Зан Къарбатыр лIы тхъоплъ пытэ зэ кIэупкIагъэу 
къахэкIи, зыIэ пхыгъэ Ислъамбэч сэ мэгубгъумкIэ къыготэу 
къыIуищагъэм къыфэтэджыгъэхэ бысымымрэ хьакIэмрэ 
"сэламун алейкум" арапыбзэкIэ къаримыIоу адыгабзэкIэ 
къариIуагъ:
- Шъуимафэ шIу охъу, нахьыжъхэр.
- НахьышIужь огъотыжь, апщи,- Бэрзэдж хьа джэм 
ишIуфэс пигъохыжьыгъ.- Къеблагъ, къэтIыс, Къарбатыр. 
Сыд шъуищыIакI, шъуикъэбар, урысыдзэ пхырыкI гъогу 
хьылъэ къэшъукIугъэми, тызэ жъугъэжагъэп.
- Тхьауегъэпсэу, нахьыжъ, Ислъамбэч ары нахь, тэ 
уIэгъэнчъэ-кIэзыгъэнчъэу къушъхьэ лъэгъо шъэфкIэ тыкъэкIуагъ.
- О сыд, кIалэ, къыохъулIагъэр? - Iэ уIагъэр къыримыдзэ фэдэу Бэрзэдж хьаджэр ыкъо еупчIыгъ.
- Шхончао горэ къушъхьэм къызеохым, сIэлджэнэ 
лытхъу къыуIагъ.
- Шъусакъыгъэпти ары.
- Къупшъхьэтефэ мыхъугъэмэ, кIыжьыщт ар, ащ нахь 
уIэгъэ тыркъо Iаджи уятэ телъ,- Бырдж Хьасани кIэух 
къыфишIыжьыгъ.
Мытхуа чылэшхом дэсхэр зэкI пIоми хъунэу щэджэгъо 
азанэм емыжэхэу мэщытым къекIолIагъэх. Ар ылъэгъу 
пэтзэ, азэнаджэм амдэз ышти, минарэм дэкIоягъ, дунай 
къопиплIымкIэ зигъазэзэ, быслъымэнмэ ящэджэгъо нэмаз 
къызэрысырэр афиIопщыгъ. Азэнаджэм иминарэ къехыжьы кIэ псынкIэкIэ Бэрзэдж хьаджэм ихьакIэхэр мэщытым 
къызэрэкIохэрэр къэзэрэугъоигъэхэм къагурыIуагъ. 
НыбжьыкIэхэр зэлъыIукIотхэзэ, хьакIэхэм гъогу аратыгъ. 
Бэрзэдж хьаджэр мэщыт дэкIояпIэм къыщызэтеуцуи, 
нэмазышIмэ къариIуагъ:

--- Page 137 ---

- О джэмэхьат, тиджумахь нэмаз зытшIырэ уж Абдзахэрэ Шапсыгъэрэ къытфикIыгъэхэ хьакIэ лъапIэхэм нэIуасэ 
шъуафэхъун, джы нэс тфэмышIэгъэ-тамыгъэшIэгъэ адыгэубых елбэт IофымкIэ упчIэжьэгъу тызэфэхъужьын.
Джумэхьэ нэмазыр заухым, мэщытым чIэфэгъэкъычIэкIыжьыгъэхэри, ахэмэ ахэмыфагъэхэу нэ маз лыкъхэр къызыдэзыхьыхи, зинэмаз едзыгъо ща гуми урамми 
щизыхыгъэхэри, Iэгъо-блэгъо унэхэм къарыкIыжьыгъэхэри, нэбгырэ мин фэдизым къехъунэу, Бэрзэдж хьаджэм рэ Абдзахэ, Шапсыгъэ къарыкIыгъэ хьакIэхэмрэ къаIощтым 
ежэхэу щагуми урамыми ащызэхэтых. Ахэмэ апэмычыжьэу, мыжъо чэу къуапэхэм адэжь, бзылъфыгъэ купхэри 
къыщызэрэугъоигъэх.
- О джэмэхьат! - Бэрзэдж хьаджэр ичылэгъумэ къяджагъ.- Адыгэ-убыххэр непэ чIыпIэ зэжъу-кIодыпIэ зыщифэгъэхэ, сэшхом пкIэ зыщимыIэжь уахътэм си гущыIэ 
зезгъэукIыхьащтэп. КIодыпIэ тифагъ сIомэ, Бэрзэдж 
Джырандыкъу хьаджэм цыхэгъэ-къэрэбгъагъэ къыхэфагъэу къышъущэрэмыхъу. ЛIыгъэ закъор икъущтэпышъ, 
къытэкIугъэ хэгъэгушхом IашэкIи цIыфкIи тызэрэпы римыкъущтыр къызгурытэжъугъаIуи, хэкIыпIэу щыIэм 
тежъугъэгупшыс: тичIыгурэ тишъхьафитныгъэрэ тлъыкIэ 
къэтыухъумэжьызэ, кIодыпIэ тызэрифагъэр дунаим 
зэрэщызэхядгъэхыщт джэпсалъэр къызыпкъырыкIыщт 
хэгъэгурэ ащ имэджлысрэ елбэтэу зэхэтымыщэ хъущтэп. 
"Джы нэс тэ шъущыIагъа, Iуш шъухъугъ" къытэзыIонхэри 
щыIэх. Сыдэу тшIын, игъом тымышIагъэр гъаем тегъэшIэжьы. МашIом псыр къегъажъоми, псыжъом машIор 
егъэкIуасэшъ, сыд тшIэщтыр, джэмэхьат, тышъоупчIыжьы.- 
"Къыбдетэгъаштэ, хьаджэ!.. Хэ гъэгу!.. Мэджлыс!.. 
Шъхьа фитныгъ!.." - цIыф зэ де гъэштэ-къыхэзэрэгъэкуукIыгъэхэм ауж Бэрзэдж хьаджэм игущыIэ кIэкIэу къыухыжьыгъ: - Алахьэр разэ къышъуфэхъу, силъэпкъэгъухэр, 
сыжъугъэрэзагъ. Джы Абдзахэ къытфикIыгъэ хьакIэм, 
Бырдж Хьасан, гущыIэр еттын.
- Тинахьыжъхэр, тинахьыкIэхэр, модэ къытэдэIурэ 
бзылъфыгъэхэр, дунаир зыIэ илъ Алахьышхом ыпашъхьэ 
щышъушIыгъэ джумахь нэмазыр къабыл зыфэхъунхэ 
быслъымэнхэр, сэ сигущыIи кIэкIыщт. Убыхым сыкъэкIоным 
ыпэкIэ Абдзахэ икIыхьэ-икIэкIыкIэ къискIухьыкIыгъ, 

--- Page 138 ---

шъуапашъхьэ къитлъхьэгъэ IофымкIэ тызэупчIыгъэхэ 
цIыфхэми къыддырагъэштагъ. ЗэкIэри зэлъэIоу Ежь зыми 
емылъэIужьырэ ти Алахьышхо къынэуж, хэгъэгур, мэджлысыр тигугъапIэ.
- Мыдэ, зимафэ мэфишъэкIэ зыфигъэбагъозэ, Тхьэм 
тапэ ригъэтын Бэрзэдж пщышхор, шапсыгъэ Зан Къарбатыр гущыIэр фэбгъэшъошэным ыпэкIэ псэлъэ зытIу горэ 
къэсэгъаIу,- мафэр жъоркъыгъэми, тыгъужъышъо 
джэдыгур зыплIэIу идзэгъэ, хъурышъо пэIо тIурысэр 
зыщыгъ лIыжъ гъур цIыкIур бэщышъхьэм теIункIэзэ, 
зыхэтмэ къахэкIотыгъ.- Тхьауегъэпсэу, хьаджэ, сыкъызэрэзэхэпхыгъэмкIэ. Сэ мыщ ятэ Занэ Сэфэрбый дэгъу 
дэдэу сшIэщтыгъэ сэIомэ, шъусэгъапцIэ, ау зытIо-зыщэ 
сыфэзыгъ, Iушыгъи кIэрысхыгъ. Тигъунэгъу шапсыгъэмэ 
язакъоп, зэрэадыгэ-убых шъолъырэу ар лIы губзыгъэу 
тиIагъ, мо Тыркуе Iиманцызми тиIоф къыщыдамыгъэхъукъырамыгъэкIыжьэу исыгъ. Къызытхэхьажьми, егъэзыгъэ 
IофкIэ непэ тызыфызэрэугъоигъэ игу хэ лъышIугъэм 
лъыкIамыгъахьэзэ, ионэгу исэу шхомлакIэ IэкIэзыкIэ идунай 
ыхъожьыгъ. Ащ фэдэ цIыфышIухэр джэнэт Iахьыл мэхъухэшъ, джэмэхьат, Амин тэжъугъаIуи, дыухь къэтэжъугъэхь.
- Тхьауегъэпсэу, нахьыжъ,- ятэкIэ зэхихыгъэр Зан 
Къарбатыр игуапэу лIыжъым ыцIэ ышIэмэ зэрэшIоигъор 
ымакъэ къыхэщызэ, Iуплъагъ.
- Сэ убыххэри, къушъхьэчIэс садзхэри, сикIал, 
къызэрэсаджэхэрэр Убых , нахь кIэкIэу Бых къысапIомэ, 
нахьышIужь.
- Жъышъхьэ мафэ охъу, ехъулIэныгъабэ огъот, Убых. 
Тятэ опсэуфэ, адыгэ Iофмэ афыщыIэфэ зэхырамыгъэхыгъэ 
гущыIэшхо зэхэсэбгъэхыгъ. Ау тым ихабзэ къом ибзыпхъ 
сфямыгъэIошъуми, ащ иадыгэ гумэкI гъогужъ ары Убыхым 
сыкъэзыщагъэр. ИгъомышIэм ошIэ-дэмышIэ шIэн хэлъ 
аIошъ, къытахырэ шъхьакIом тызэлъестыми, адыгэ кIодым 
къыфэнэжьыгъэ охътэ тIэкIу нэдэплъыпIэр къызфэтымыгъэфедэмэ, лъэпсэичэу дунаим тытекIодыкIыжьыщт. 
Хэгъэгур! Мэджлысыр! Джэпсалъэр! Мы гущыIищыр ары 
непэкIэ хэкIыпIэ-гугъапIэу къытфэнэжьыгъэр сызилIыкIо 
шапсыгъэмэ аIошъ, ахэмэ ацIэкIэ сэри къыжъудесэгъаштэ. 

--- Page 139 ---

Спшъэ къишъулъхьэрэмкIэ сыкъызэкIэмыкIонэу тхьэлъанэ 
къышъосэты.
Iоф ехьыжьэгъакIэм ащ нахьыбэрэ утегущыIэжьынэу 
зэримыщыкIагъэр Бэрзэдж Джырандыкъу къыгу рыIуагъэти, джумахьыр дыухьэ къэхьынкIэ аригъэу хыжьыгъ.
- Непэрэ убых хасэм тызыщытегущыIэгъэ Iофыр,- 
унэм къызегъэзэжьым, Бэрзэдж хьаджэм къыIуагъ,- 
егъэжьэпIэ къодый ныIэп, джыри тапэкIэ Iофышхо къытпыщылъ. Убыхым щызэIукIагъэхэ нэбгырищмэ язакъоу 
Адыгэ мэджлыс шъхьафитым фэгъэхьыгъэу къаIэтыгъэ 
Iофыгъор лъэпсэнчъэ ятымыгъэIоным пае абдзэхэ, шапсыгъэ, убых лIыкIохэм язэфэс елбэтэу тыугъоин фае. 
Лъэпкъ пэпчъ лIыкIо пшIырыпшI къызхигъэкIмэ, икъунба?
- МэкIаIо,- Бырджым ыдагъэп,- шъэныкъом къыщымыкIэмэ нахьышIу.
- ЛIыкIуабэмэ язэфэс нахь уасэ иIэщт,- Зан Къарбатыри къыдыригъэштагъ.
- Ащыгъум хэгъэгуищмэ ащыпсэурэ цIыф пчъагъэмэ 
ямылъытыгъэу лIыкIо тIокI-тIокI тэжъугъаIуи, нэбгырэ 
тIокIищым тетэжъугъэубыт,- Бэрзэджым кIэух кIэкI къыфишIыжьыгъ,- мы къызэтынэкIырэ мазэм къыкIэлъыкIощтым иапэрэ бэрэскэшхо мафэ зэфэсыр мыщ щытэугъои.

--- Page 140 ---


ЯПШIЫКIУБГЪОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 141 ---

Абдзэхэ, шапсыгъэ, убых, садз лIыкIохэм язэфэс июнь 
мазэм и 13-м, 1861-рэ илъэсым, иапэрэ бэрэскэшхо мафэ 
Убыхым щекIокIыгъ.- Шъхьафит зэIукIэшхокIэ зэджагъэхэ 
Адыгэ мэджлысыр (парламентыр) зэхащагъ. Ащ нэбгырэ 
15 хэхьагъэх, мэджлысым къыубытырэ лъэпкъищмэ 
ячIыгухэр улем-округ 12-кIэ агощыгъ. Ахэмэ муфт, къадый, мухътар зырыз ушъхьафыгъэхэр афагъэнэфагъэх. 
Улемхэм ямэхькъамэ-IофшIапIэхэм япхыгъэщт мухътар 
зырызхэр унэгъуи 100 пэпчъ ателъы тагъэу хадзынхэу 
унашъо аштагъ. ЗэолI уIэшыгъэ мин 15 зыхэтыщт дзэм 

--- Page 142 ---

иунашъуи ашIыгъ. Мамыр гухэлъ нэмыкI зимыIэ мэджлысым икъэбар Урысые, Тыркуе, Инджылыз, Француз 
хэгъэгухэм азэрэлъагъэIэсыщт шIыкIэми тегущыIагъэх, 
джэпсалъэхэр зыгъэхьазырыщт цIыфхэри агъэнэфагъэх.
Ау гъэрекIо, 1860-рэ илъэсым иоктябрэ мазэ, Урысыем идзэ иапшъэрэ зэIукIэу Владикавказ щыIа гъэм адыгэхэр ячIыгу зэрэрафыщт унашъор ЯтIо нэрэ Александр 
императорым ишIэ хэлъэу зэрэ ща штэгъагъэм, а Iофым 
фэгъэхьыгъэу Лорис-Меликов генералыр Истамбул зэрагъэкIогъагъэм, Тыркуем къызэрадыригъэштэгъагъэм 
мэджлысыр зэхэзыщагъэ адыгэ гупцIанэхэр джыри щыгъозагъэхэп1… 

--- Page 143 ---


1 "…1860-рэ илъэсым иоктябрэ мазэ кавказ дзэ пащэхэм 
Владикавказ щыряIэгъэ зэIукIэм адыгэмэ яикIыжьын щырахъухьагъ,- щетхы В.Н. Рябцевым итхылъэу "Черкесский вопрос…" 
зыфиIорэм.- Ар зэрищагъ Кавказыдзэм ипащэу А.И. Барятинскэм, адыгэхэм къарыкIощтыр зыщырахъухьэгъэ зэIукIэм 
хэлэжьагъэх генералхэу Д.А. Милютиныр, Г.И. Филипсон, Н.И. 
Евдокимовыр, Д.И. Мирскэр, IэнэтIэшхо зиIэ нэмыкI пащэхэр. 
Темыр-КъохьэпIэ Кавказым зэо-зегъэкIон Iофхэр зэрэщызэхэщэгъэщтхэм, къушъхьэчIэсхэм къарыкIощтым афэгъэхьыгъэ 
упчIэхэу зэIукIэм къыщытэджыгъэхэм еплъыкIэу фыряIэхэмкIэ 
Г.И. Филипсонрэ Н.И. Евдокимовымрэ яшIошIхэр инэу зэтекIыгъэх. ГущыIэм пае, Г.И. Филипсон къызэгущыIэм, къушъхьэчIэсхэмкIэ гукIэгъу къызхагъэфэнэу, зэо-бэнэ пхъашэ арамышIылIэу, 
Черкесиер Урыс империем, Тыркуем дыриIэ сатыу Iофхэри 
зэщымыкъохэу, хэгъэхьэгъэнэу къыIуагъ. Ау Филипсон ишIошI 
мыхъунэу ылъыти, къыIуагъэр зэкIэ Н.И. Евдокимовым риутыжьыгъ. Ащ адыгэхэр ячIыгухэм арыфыгъэнхэ, етIанэ ахэмэ 
уIэшыгъэ къэзэкъхэр арыгъэтIысхьэгъэнхэ фаеу ылъытагъ. А.И. 
Барятинскэмрэ Д.А. Милютинымрэ (ащыгъум ар Кавказыдзэм 
и Штаб ипэщагъ) Евдокимовым дырагъашти, аужырэм къыIуагъэр пхырыкIыгъ. ГенералитIоу зэнэкъокъугъэмэ зым иIо къикIынымкIэ шъхьэтеIулIэжь ЯтIонэрэ Александр пачъыхьэр фэхъужьыгъ: Евдокимовыр зипэщэ урысыдзэхэр нахь лъэшыжьэу 
адыгэмэ къатебэнагъэх. Джарэущтэу лъыгъэчъэ зэошхом 
(бгъуитIумкIи зэмыблэжьхэу) паублэжьыгъ…"

--- Page 144 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 145 ---

Чэпэзэхэогъум дэжь нысэщэ шыухэр Бэчыр икъэ лапчъэ 
Дэдай зыIуелъагъохэм, Мэрзыхъуаемэ япхъу зэрэдакIорэр 
къыгурыIуагъ, ыкъо ишэсыкIэ-гузэжъуакIэ ыгу емыIоу 
еджагъ:
- КIалэ, сыда уигухэлъыр! КIэлагъэ-делагъэ горэ 
зешъохьэмэ… Зы лъэбэкъу щагум дэозгъэдзынэп! - Дэдай къэлапчъэр фишIи, Iууцожьыгъ. Ау Мыхьамэт зэлъэдэкъэогъэ шыр чэум ригъалъи, мэз блэгъэ лъэныкъомкIэ 
чъагъэ. "Хъунэп шъыу мыщ ышIэрэр!..Тхьэм къытитыгъэ 
шъэо закъор…" ыIозэ, яти шыоу ыкъо ыуж ихьагъ.
Мэз Iапчъэм Дэдай зычIэлъадэм, шылъэмакъэ къызхэмыIукIырэ шъэф мэзахэм къызэтыригъэуцуагъ. ДэIуа гъэ: мыблэгъэ-мычыжьэ бзыу гумэкI макъэм нэмыкI 
зэхихырэп. ЧылэмкIэ нысэщэ орэд чэфым зы къыщиIэтыгъ. 
Къызыфехырэри ымышIэу Дэ дай шым къепсыхыгъ. IукIотыщтыгъэ нысэщэ орэ дыр зыщигъэгъупшэзэ, джыри 
дэIуагъэ, шхом лакIэр зыIэкIимыгъэкIэу етIысэхи, лъагъом 
ры плъагъ, ежь нэмыкI тетмэ ыIуи, тедэIукIыгъ. Шым 
ытхьакIумэ ыупэпцIи зэщыщым, адыкIэ ыкъо иши къызыпэщыщыжьым, ар къыздиIукIыгъэ лъэныкъомкIэ кIуагъэ, 
чъыгыпкъым кIэрыс ыкъо фэмыгубжэу егыигъ:
- Ар хъуна, бетэмал, зи къысэбгъэлыгъэп...- Ятэ 
къыфэтэджынэу ежьагъэм риIуагъ: - Хъугъэ, щыс. Зыми 
тыкъилъэгъурэп, тыкъызэхихырэп. Сэри мы чъыг лъапсэм 
сыщетIысэхын.- Дэдай тIэкIурэ щыси, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Адэ джары тидунай зыфэдэр… Сыдым фэсшIэныя орырэ сэрырэ моущтэу мэзым тыщызэфэзыныр… 
Модэ пшъэшъэжъые горэ къыомыплъыгъэ пае, жъалымынэкIэ дунаими ухэмыплъ, пшъхьэкIи узэмыплъыжь. 
Мэзым ущыгъощагъэу ошIэ-дэмышIэ лъагъо горэ зыплъэгъукIэ, огушIо шъхьакIэ, ащ иухыпIэщтыр шъэфыщтмэнэфэщтмэ пшIэрэп. Аущтэу зэрэхъугъэр оркIэ нахьышIункIи мэхъу. УзыушъхьакIугъэр ылъэпкъыкIэ зыщыщыр 
пшIэрэба?
- Тят, сыфитыгъэмэ, ащ фэдэ къыозгъаIощты гъэп…- 
ышъхьэ къымыIэтэу Мыхьамэт къыIуагъ.

--- Page 146 ---

- Сэри, кIалэ, Iоф сыхэмыдзэгъагъэмэ, ар къыуасIощтыгъэп. Сэрэп ащ фэдэ ушъыйхэр зыIон фаер… Ахэр 
къыозыIон сэщ нахьыжъ-нахьыкIэ уиIэ пышъ, сыпщыукIытэжьрэп. Уфаемэ, кIалэ, къы зезгъэжьэгъахэкIэ, къедэIу: 
сятэ тхьамыкIэр зэкIодылIэгъэ къэзэкъыпхъур къыозгъащэщтыгъэп, ахэмэ яунэхъулIэжьыгъэ уянэжъи ар 
къыпфидэщтыгъэп. Уяни…
- Тянэ иеплъыкIэ, тят, нэмыкI…
- Щыгъэт, ар ны! - Дэдай ымакъэ зыкъипхъуа ти, нахь 
гущыIэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ: - Тымрэ нымрэ лъфыгъэм 
фыряIэ шIулъэгъур тIэкIу нэмыIэми зэтекIы, мы IофымкIэ 
лые бащэ зэтэмыгъаIо. НекIо, унэм тыгъэшэсыжь. Уянэрэ 
сэрырэ тигъунэгъу Мэрзыхъуаехэми Брагъунэхэми тафэгушIон, ори къызхэмыгъэщэу джэгум щычэф.
Шымэ яфэIо-фашIэхэр ышIэнхэу Мыхьамэт щагум 
къыдини, Дэдай унэм ихьажьыгъ. Мэрзыхъуаехэмрэ 
Брагъунэхэмрэ благъэ зэрэзэфэхъугъэр Хъан ышIэ щтыгъэми, щагум дэзэрэгъэчъыгъагъэхэ хъу лъфыгъитIум 
якъэбар ыгъапэу шъузыр лIым къыпэгъокIыгъ:
- Сыда ятэрэ ыкъорэ пчыхьашъхьэ къышъо хъулIагъэр?.. ЦIыфмэ къыжъудашIэмэ, мыскъарэ шъуашIын… 
Мэрзыхъуаемэ япхъу нэмыкI пшъашъэ чылэм дэсыжьба?..
- Ар сэ къысэмыIоу пкъо шъхьэкIуаштэ еIу,- Дэдай 
ымакъэ шъузым фимыIэтэу фидзи, нахь шъабэу фыпигъэхъожьыгъ,- сэри ащ тIэкIу семыгыигъэ-семыушъыигъэу 
арэп.
- Сэри ащ сеушъыин, ыгу дгъэкIодынэп...- хьэятэмкIэ 
къэIугъэ пчъэ макъэм Хъан игущыIэ зэпыригъэугъ, ятэ 
зэрыс унэм къимыхьэу ежь иунэ ихьажьын шIошIи, ыкъо 
еджагъ: - А Мыхьамэт, а сикIал, мыщкIэ тыщыI тэ, моу 
къакIо, непэрэзымафэм фыгуцэ пIуфагъэп.
Зи къызэмыхъулIэгъахэ фэдэу унэм къихьэгъэ Мыхьамэт пчъаблэм къыблэкIи, ятэ ыпашъхьэ щымытIысэу, пIэкIор къуапэм дэжь уцузэ, ариIуагъ:
- Адэ мэзахэм шъухэси…
- А сшIэ гущэрэп остыгъэр зыкIыхэтымыгъа нэрэр…- 
Хъани зиухыижьы фэдэзэ, къэтэджыгъ,- пчыхьэшъхьашхэри мэучъыIыжьы.
- Ащыгъум о кIалэр гъашхэ, сэ тигъунэгъумэ сафихьан,- Дэдай пчъэм зынэсым, шъузым къыфызэджэкIыгъ.- Ори бащэ темыгъашIэу къакIо.

--- Page 147 ---

- Неущ сафэгушIоми хъун… КIалэр изакъоу унэм 
къисынэна?..
- Сыда зыкIысизэкъощтыр?..- Мыхьамэт янэ фидагъэп.
- Тэрэз, кIалэ. Джа къызэрэосIуагъэу Брагъунэмэ 
янысащэ кIо, уилэгъумэ адэчэф.
- Ары, си Мыхьамэт, уятэ едэIу, ухигъэукъощтэп,- 
Хъани псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ.- Тхьацу пшагъэ 
сиIэшъ, Мэрзыхъуаехэм тIэ едзыхыгъэу тафэкIонэп, ягушIуакIохэм яIанэ афытыригъэуцонэу щэламэ афэзгъэжъэн. 
Зи фэIогъагъэп ори укъысэжэгъагъэмэ,- джыри 
пчъэIушъхьэм емылъэбэкъогъэ лIым риIуагъ,- тызэгъусэу 
тызэдэкIоныгъи…
- Щэламэр угу къызэрэкIыгъэр дэгъу, Мыхьамэт ян, 
ау тыкъэзылъэгъухэрэм шъузыр ыкIэ пышIагъ къытябгъаIоу 
сауж уимытми хъун.
- ЗыфапIорэр тэрэз, тят, къыбдесэгъаштэ,- ятэ дэжькIэ 
мыплъэу, янэ фыреплъэкI-IугушIозэ, Мыхьамэт къыIуагъ.
- Дэгъу, дэгъу, шъо, хъулъфыгъэхэм, къэIо-Iожьыгъэ 
горэм шъушIолIыкI зэпытыщт.- ЛIыр унэм зэрикIыгъэм 
лъыпытэу, нэшIукIэ Хъан ыкъо еплъызэ, егыи фэдэу зишIыгъ: - А си Мыхьамэт, сэри зэгорэм къыздегъаштэба… 
Ары, сисабый дышъ, сыосэмэркъэу нахь, уяти сэри 
тыпфэраз. Зи къызыхэмыгъэщэу Брагъунэмэ янысэщэджэгу адэIэт. Брагъунэ Мишкэ цIыфышIугъ, ащ идэхэIуагъэ 
уятэрэ сэрырэ бэрэ къытлъыIэсыгъ, тыщигъэIагъ, унагъуи 
тигъэшIагъэ. ЫкъуитIу, Гуфэси Ислъами, ори уащыгъуаз, 
ятэ амыгъэукIытэжьэу зы лIыхэу чылэм дэсхэм, Абдзахэ 
исхэм ащыщых.
УIофынчъэмэ, уахътэр ерагъэу макIо. ПIэрэ пшъхьэрэ 
Iофым хэлъымэ, мафэр зэрэпIэкIэкIырэр умышIэу чэщ 
чъыегъу кIэкIыкIэ нэмыкI мафэр къыкIэлъэкIо. Брагъунэмэ 
янысэщэ нэчыхьэтхыни, япчыхьэ джэгухэри текIыхи, 
нысэищыжь мафэр къакIэлъыкIуагъ.
Мэфищ нысэщэ джэгур къыдэмыкIогъэ Нат-Нэфсэт 
имые фэдэу, бзэгухьэ-зэщыхъокIо зырызхэм ыкIыбкIэ 
щаIорэм зэрегуцафэрэр къызхимыгъэщэу Мыхьамэт 
къыщышъуагъ, щычэфыгъ. Непэрэ нысэищ джэгуми утыгур щиIыгъ, пхъэкIыч еоным фэIазэшъ, загъорэ пхъэкIычаом зырегъэпсэфы. ТIурытIу-псэлъыхъо къашъом игъо 
129
5 Заказ 030

--- Page 148 ---

къызыскIэ, анахь пшъэшъэ дахэм ечъалIэшъ, зыIуишIыхьэзэ, къегъашъо. Илэгъу-иныбджэгъухэр Iэгу зэрэтеохэрэр шIомакIэу "Iэгур, Iэгур!" ыIозэ яджэ, хьатыякIор 
чIигоу джэгум зырегъэIэты.
АдыкIэ, щагу чэу лъахъчэм ыкIыбкIэ, нысэищыжьмэ 
ягъомылэщт зэфэшъхьафхэр щашIы: пхъэ машIом теIэтыкIыгъэ щыуанышхуитIумэ лыр къащэжъо, адрэмэ пIастэр 
ащэпIонкIы, нэмыкIхэм хьалыжъор щагъажъэ, кIэлэ Iэмлъэм горэхэми унэ натIэм кIэрыт Iэнэ кIыхьэм хьалыгъур 
щабзы, гъушъапIэм щызэхэт пхъэчайхэми бахъсымэр, 
шъоупсыр ащызэIашIэ, зэтIысыгъом хъулъфыгъишъэм 
къехъу зыкIэрыфэщт Iэнэ зэпэIутхэм, пIэстэ, хьалыжъо 
лагъэхэр атырагъэуцо.
Нысэищ щэджэгъоуж пIалъэр къэблагъэ къэ си, Брагъунэмэ яджэгу жъот макъэ нахь зеIэты: шыкIэпщынаомэ, 
къамылапщэмэ, пхъэкIычаомэ загъэчаны, хьатыякIор армэ, 
ылъакъорэ ымакъэрэ ашъхьамысыжьэу къашъохэрэм 
къадэшъо, къафатэрэмэ ащэтхъу, агу пыкIыгъэм фэдишъэ 
къафыхэхъожьынэу афэлъаIо, нэмыкIхэри зыкъоIэбэжьынхэу тырегъэ гушIухьэх.
Брагъунэмэ яшышIоIу дэжь къыщепсыхыгъэ шыуиблыр 
щагум къыдахьэхэу хьатыякIом зелъэгъухэм, пчэгум 
къиуцуи, къыIуагъ:
- О куп, Брагъунэ лIакъом ихъяр адагощынэу хьэкIэ 
лъапIэхэр къэкIуагъэх. Къеблагъ, абдзахэмэ ялIышъхьэ 
Хьасанбый тхьамэтэ маф, шъори ары, игъусэшIухэр. 
УиныбжьыкIагъэ угу къэбгъэкIыжьызэ, абдзахэмэ ятхьамэ тэ маф, плъэгу тычIэбгъэплъэнэу Брагъунэмэ яджэгу 
къырихьылIэгъэ джэмэхьатыр къыолъэIу.
- Гъогуонэ лъэрыгъым тлъапэ ыгъэдыигъэми, шъукъызэзгъэлъэIунэп,- Бырдж Хьасанэ пчэгум къихьи, къашъозэ, адыгэ джэгумэ зэрэщашI хабзэу, пшъэшъэ зэхэтмэ 
зызафегъазэм, зичэзыу къэшъогъу къэсыгъэ пшъашъэр 
къыдытехьагъ. Даур Бжьэц хьатыякIом еIушъэшъагъ.
- О джэгу! Бырдж Хьасанбый лIышъхьэр зипэщэ купыр 
IэнэкI-IэедзыхыгъэкIэ къытфэкIуагъэп. Унагъо зышIэгъэкIэ 
Брагъунэхэм, ГъучIыпсэ шыонэзэтелъ, нысэм тыжьын 
бгырыпхым Iэпшъэхъу, пшъэрылъ, тхьакIумалъ игъусэжьхэу къараты. Тхьашъуегъэпсэу, нахьыжъхэр. ШъузфэшIушIэгъэ ныбжьыкIитIур Алахьэм гумэкIыгъо-щыкIагъэ ямыIэу 
унэгъошIукIэ Абдзахэ щегъэбагъох.
Урыс лъапсэ зиIэгъэ Брагъунэ Мишкэ ылъэкъуацIэ 
зыхьэу нэбгыритIу ныIэп къыкIэныгъагъэр - имылъ фыкъоыпIужьыгъэ Гуфэсрэ къыщэжьыгъагъэ Гуцэ фигъотыгъэгъэ 
Ислъамрэ. Гуфэс лIакъом зэ ри нахьыжъри, къэзыщагъэм 
зэрятэри, хъярыр зэ рихъярыри, ышнахьыкIэ Ислъами 
чылэм зэ ри муртазыкъыри къыдиIозэ, абдзахэмэ ялIышъхьэ 
фэгушIуагъ.
Щэджэгъуашхэ зашIым, Бырдж Хьасанэ хъяр зиIэ 
Брагъунэмэ джыри афэгушIозэ, лIакъом инахьыжъ риIуагъ:
- Алахьэм, Гуфэс, ори ары, Ислъам, гъэшIэ кIы хьэжъышъхьэмафэ Тхьэм шъуешI, бэрэ-бэрэ лIакъом шъушъхьащерэгъэт. Тэ джыри зы Iоф тапэ илъ: шъуиблагъэмэ 
адэжь, Мэрзыхъое Бэчыр дэжь гушIуакIо тыкIощт. Адыгэ 
зэблэгъэныгъэ хабзэр зымыукъогъэ, тигъусэгъэ Мыхьамэт 
ефэндыри ышна хьыжъ дэжь кIожьыгъэу къыщытэжэ. 
Шъузэпэшых, ехъулIэныгъэшIухэр шъуилIакъокIи 
шъуичылэкIи Алахьэм шъуегъэшIых. Мыщ фэдэ нысэщэ 
джэгухэр зыщыхъурэ Абдзэхэ-Шапсыгъэ-Убых хэгъэгу 
зэ хэщэгъакIэр Алахьэм къыухъумэн, ынэшIу къыщыфэн, 
дунэе хэгъэгу заулэхэм афэдгъэхьазырхэрэ джэ псалъэхэри 
зэхаригъэхын.
Мэрзыхъуаемэ япхъу лъэдэкъэмафэ яунэ къырини, 
зыфэтэджыгъэ унагъом лъэпэмафэ зэрэрихьагъэмкIэ 
Бэчыррэ ышнахьыкIэ Мыхьамэт ефэндымрэ хьакIэхэр 
зафэгушIохэм, Брагъунэмэ адэжь къыщаIэтыгъэгъэ абдзэ хэ гумэкIым тIэкIу-тIэкIузэ къыпадзэжьыгъэти, зэнэкъокъу 
лые къахэмыхьэу мыщ фэдэ гущыIэхэмкIэ Бырдж Хьасанэ 
ащ кIэух къыфишIыжьыгъ:
- Сыдэу тшIын, тыгупсэф-шъхьафитэу, зыми зетымыгъэгъапэу, къытаIорэ щытхъу нэпцIыр тшIошъ дгъэхъоу 
Алахьэм къытипэсыгъэ абдзэхэ дунаир дгъашIозэ, Тыркуем 
зедгъэгъэделагъэу къытэкIугъэ Урысыем теунэхъулIэжьы. 
Ау джыри, Алахьэм зэ риIонэу, гукIодыгъо щыIэп, абдзахэхэр. Тызэрэадыгэ лъэпкъ зафэр, егъашIэм заокIэ зыми 
тызэремыкIугъэр джа Тыркуеми, джа Урысыеми, Инджылызри Францызри зэрягъусэжьэу, тиджэпсалъэхэмкIэ 
зэхядгъэхыщт, агурыдгъэIощт.
5*

--- Page 149 ---

- Тыкъызэхахынэу огугъа, тхьамэтэ маф? - Дэдай 
къэупчIагъ.
- Ахэмэ тыкъызэхамыхымэ, тыкъызэхэзы хыщт-тыкъызэхэзышIыкIыщт нэмыкI хэгъэгу зафэхэр, цIыф Iушхэр 
дунаим къытекIыщтых,- къыIуагъэм гугъапIэ фыриIэу 
Бырдж Хьасанэ джэуап къытыжьыгъ.
- Ари шъыпкъэ,- Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндым 
абдзэхэ лIышъхьэм дыригъэштагъ.

--- Page 150 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  ЗЫРЭШЪХЬ

--- Page 151 ---

Санкт-Петербург, Царское Село. ЯтIонэрэ Алек сандр 
пачъыхьэм игъэмэфэ ун. Мэфэ жъоркъ-гопэгъур зыщыплъы къожьырэ тыгъэ къохьажьыгъо уахът. Нева псыхъом рэ Фин хытIуалэмрэ къатекIырэ жьы чъыIэтагъэм, фонтан 
заулэмэ къапыкIырэ шы нэгъакIэм фабэм ыулэугъэ пачъыхьэ щагум мэкIэ-макIэу зыкъырагъэшIэжьы: чъыг тхьэпэ 
пшъыгъэхэр агъэсысых, епэгъогъохыщтыгъэхэ къэгъагъхэм ашъхьэ къаIэтыжьы.
Кухъэренэ псынкIитIур пачъыхьэ унэшхо IухьапIэм 
къыIулъэдагъэх: апэрэм Урысыем иуIэшыгъэ дзэмэ яминистрэу Сухозанет, адрэм Кавказым ипачъыхьэныкъо 
IэнатIэр зыгъэцакIэрэ Орбелиани зиусхьанымрэ Евдокимов 
генералымрэ къарыкIыгъэх. Нэбгырищыри зым ыуж адрэр 
итэу зипчъэ къафы зэIуахыгъэ унэшхом ихьагъэх.
Зымафэ Кавказым къыфырахыгъэ къэбарым зэригъэгумэкIырэр Урысые пачъыхьэм къызы химыгъэщэу 
ыдэжь къыригъэблэгъагъэхэм нэгушIоу къапэгъокIи, дунаир Санкт-Петербург зэрэщыжъоркъыр нахь шIоIоф 
фэдэу къыIуи, Орбелиани къеупчIыжьыгъ:
- Адэ талъэныкъо, Кавказым, сыдэу дунаир щыхъу ра, 
зиусхьан?
- Ащи мыщ фэдэу щыфаб, Ваше Сиятельство. Ау ар 
пщызгъэгъупшэн Iофхэр КъохьэпIэ Кавказым, черкес 
лъэныкъом, къехъухьэх.
- Ахэмэ тащыгъуаз,- ышъокIи ымакъэкIи зы къызэблихъузэ, пачъыхьэм къыIуи, нахь шъа бэу къыухыжьыгъ: - 

--- Page 152 ---

Шъо ахэмэ афышъуиIэ еплъы кIэр зэхэсэжъугъэхынэу 
арышъ садэжь шъукъызфезгъэблэгъагъэр, сыкъыодэIу, 
зиусхьан, сыкъыодэIу.
- Тиджасусхэм макъэ къызэрэтагъэIугъэмкIэ, Ваше 
Сиятельство, абдзэхэ, убых, шапсыгъэ черкес лъэпкъищым 
аужырэ гугъапIэу афэхъущт мэджлыс шъхьафит зэхащагъэу ары.
- Зигугъу къэпшIыгъэ черкес лъэпкъищмэ язакъоу а 
зыфапIорэ мэджлысыр зэхащагъа? - зэхихыгъэм Iоф 
зыримыгъэшI фэдэу пачъыхьэр къэупчIагъэми, садзхэм 
ацIэ къызэрэримыIуагъэм къыхэщэу ынэ шхъуантIэхэр 
джыри нахь къыригъэушхъонтIыкIыгъэх. Орбелиани 
зиусхьаным зигугъу къышIырэм хэшIыкI фыриIагъэми, ащ 
кIэупчIыхьэ фишIыжьыгъ: - Ахэмэ адезгъэштагъэхэ садзхэр черкес лъэпкъха?
- Ахэр, Ваше Сиятельство, къысфэжъугъэгъу сыкъызэрэшъухэгущыIэрэмкIэ, абадзэх,- ЯтIонэрэ Александр 
пачъыхьэм итхьагъэпцI-лакъырд упчIэ къыгурыIуагъэу, 
графыцIэр гъэрекIо къызыфагъэшъошэгъэ Евдокимов 
генералым къыIуагъ,- черкесхэм анахьи ахэр сыхъум 
абхъазхэм нахь апэблагъэх.
- ЗэрэхъурэмкIэ, лъытэныгъэ зыфытиIэ Николай Иванович, Кавказым ицIыф лъэпкъ цIыкIубэмэ хэшIыкI дэгъу 
афыуиI, графыцIэр къызэрэфэтыусыгъэмкIэ тыхэукъуагъэп,- пачъыхьэр игенерал гъэшIуагъэ есэмэркъэуи, 
фыпигъэхъожьыгъ: - Сыпфэраз, генерал. Шъощ фэдэхэр 
арых Урысыем ихэгъэгу гъунапкъэхэр лъызгъэкIуатэхэрэр, 
къэзыухъумэхэрэр.
- Тхьауегъэпсэу, Ваше Сиятельство, ащ фэдэ пэшIорыгъэшъ лъытэныгъэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ. Урысыем 
къулыкъу фэсэшIэ! - ыпкъ ищыгъэу къы зыщытэджыкIыгъэ 
Евдокимовым къыIуи, тIысыжьыгъэ.
- ПэшIорыгъэшъ зыфэпIогъэ гущыIэр зэхэтхыгъэп, 
генерал. Кавказыр зыгъэбырсырыгъэ Щамил зэ рэ жъугъэрыгъэм, ащ инаибыгъэу абдзахэмэ япэщагъэр къызэрэкIэлъыжъугъэчъэжьыгъэм изакъоми, хэгъэгум 
Iофышхо фэшъушIагъ. Ар Урысыем итарихъ хэхьащт, шъо 
хэгъэгум шъуцIэ щыраIощт,- пачъыхьэм шIошъхъуныгъэ 
зыфыриIэ гущыIэ Iэтыгъэхэм зэпыугъэ афишIи, сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ: - Кавказым икъокIыпIэкIэ щыIэ Щэщэ ным ит Наурскэ къэзэкъ станицэм укъыщыхъугъ нахь 
мышIэми, генерал, Черкесым икъохьэпIэ лъэныкъокIэ, хы 
ШIуцIэ Iушъом щыпсэухэрэ къушъхьэчIэс садз лъэпкъ цIы кIухэмкIэ ухэукъо. Садз-абадзэхэр абхъазмэ апэблэгъэ 
къодыехэп, ялъэпкъэгъух. Адэ джары… Кавказ цIыф 
лъэпкъхэм япчъагъэрэ псыхъо кIэим дэлъ мыжъуакIэхэм 
япчъагъэрэ зэфэдиз тятэ Апэрэ Николай пачъыхьашхом 
зиIокIэ, згъэшIагъощтыгъэ шъхьае, джы сшъхьэкIэ сырихьылIэжьыгъ. Аущтэу зэрэщытри тэркIэ нахьышIу, зырыззэпэIапчъэхэу къе тэгъэуцуалIэх… Ау зыкъэзышIэжьыгъэ 
абдзахэхэм, шапсыгъэхэм, убыххэм, садз-абадзэхэу гъусэ 
афэхъужьыгъэхэм ар ятIолIэн тлъэкIыщтэп. Ахэмэ сыд 
аIуагъэ-ашIагъэкIи, зи зэхэтхыгъэп, зи тшIэрэп: тIорэм 
гущыIэнчъэу къеуцуалIэх, тыкъызэхамышIыкIымэ, IашэкIэ 
агурытэгъаIо. Сыд цIыфха, хэт щыщха, Дмитрий Александрович, Кухаренкэ генералым ма къэ къызэрэтигъэIугъэу1, Зан Къарбатыр Тыркуем къыфикIыгъэхэу тичIыгу 
хы ШIуцIэ Iушъом къы щырищэкIыщтыгъэхэр? - пачъыхьэр 
уIэшыгъэ кIуачIэмэ яминистрэ Сухозанет еупчIыгъ.
- Ахэр нэбгырищ хъущтыгъэх, Ваше Сиятельство,- 
министрэм кIэкIэу къыIуи, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - 
ТIур тырку, ящэнэрэр инджылыз, ацIи алъэкъуацIи джырэкIэ тшIэрэп.
- О а Iофым, зиусхьан, ущыгъуаза? - хэшIыкI зэрэфыримыIэр ышIэзэ, пачъыхьэр Орбелиани ге нерал-адъютантым еупчIи, джэуапым пымылъ-емыжэу къыIощтыгъэм 
мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ къы пидзэжьыгъ:- Адрианополь 
1 "…Мы аужырэ уахътэм Константинополь къикIхи, лIыкIо 
нэбгырищ адыгэмэ къафэкIуагъ,- Кухаренкэ генералым пачъыхьэм фитхыгъэм къыщеIо.- Ахэр тырку дзэ къулыкъум икапитанэу убыхэу Смел, шапсыгъэ ефэндэу Хьасан, зы инджылыз. 
Нэбгырищри Зан Къарбатыр гъусэ фэхъухи, Инджылызым, 
Францием, Тыркуем ацIэкIэ убыххэм, шапсыгъэхэм, нэтыхъуаехэм, абдзахэхэм заIуагъэкIагъ, а хэгъэгухэм япащэхэр Уры сыем 
ригъэзыгъэ Черкесием IашэкIэ къазэрэдэIэпыIэщтыр къараIуагъ. 
Ар хъун зилъэкIыщтыр черкес лъэпкъхэр кIочIэ зэикIыкIэ зэкъоуцохэу къызытэзаохэкIэ ары. ЛIыкIомэ яджэпса лъэ фэгъэхьыгъэ Iофыгъомэ атегущыIэнэу адыгэ лъэпкъмэ язэфэс 
Шъачэ ихыIушъо дэжь щызэхащагъ. Ащ Урысыем гохьэгъэ, 
фэшъыпкъэ бжъэдыгъу мамырхэр хэлэжьагъэхэп…"

--- Page 153 ---

зэзэгъыныгъэм къызэрэдилъытэу, тые хъугъэ черкесхэм, 
ахэми язакъоп, хэтрэ цIыф лъэпкъи Темыр Кавказым 
хэгъэгу щызэхищэн фитэп. Абхъазхэм тицыхьэ ателъми, 
шъуафэсакъ. Ахэмрэ черкесхэмрэ зэгорэм зы лъэпкъ 
лъэпсагъэхэу алъытэ… Зигугъу къэсшIыгъэмэ афэгъэхьыгъэу шъушIэн фаехэри, нэмыкI Iофыгъо хэу игъоу 
слъытагъэхэри зыфэдэхэм шъуиминистрэ шъхьафэу шъущигъэгъозэщт. Тинепэрэ зэIукIэгъу ащ щытэухы.

--- Page 154 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  ТIУРЭШЪХЬ

--- Page 155 ---

Урысые пачъыхьэр зэщызыфыгъэ адыгэ лъэпкъищмэ 
зэхащэгъэ хэгъэгум и Адыгэ мэджлыс шъхьафит икIэщакIохэр афызэшIокIыгъэм егупсэфылIэжьыгъэхэу щысыгъэхэп. Хэгъэгум, мэджлыс шъхьафитым ыцIэкIэ джэпсалъэхэр зэхэзгъэуцонэу зыпшъэ ралъхьэгъэ Зан Къарбатыр мэзэ псэум Урысыем, Тыркуем, Ин джылызым 
арахьылIэщт джэпсэлъищыр ытхыгъ. Джы непэ Евдокимов 
генералым IукIэщтхэ адыгэ лIыкIуищмэ япащ.
ЛъэныкъуитIум зэдагъэнэфэгъэ гъэхъунэ чIыпIэ-зэIукIапIэм адыгэ лIыкIохэр - Занэр, Цэир, Бэрзэдж нахьыкIэр - 
зынэсхэм, онэемыххэу мэзыбгъум уцугъэх, яухъумэкIо 
шыу заули ауж ит. Цэй Хьатырбай, сыдигъуи зэришIэу, 
игумэкI къызхимыгъэщэу ибгъэджыбэ сыхьат зэдигъэпкIи, 
еплъызэ, къыIуагъ:
- Зэфэдгъэуцугъэ пIалъэм игъо хъункIэ джыри такъикъ 
заулэ иI.
- Пэсащэу тыкъэкIуагъ...- Бэрзэдж Ислъамбэч зыфэгъумытIымыжьыгъ.
- Еудэкимэм тыIукIэныр зыпкъ къикIыгъэр талъэныкъу,- Цэим къыIуи, Занэм еупчIыгъ: - Мы къытIукIэнэу 
тыкъэзгъэгугъагъэм уицыхьэ телъа?
- Сицыхьэ телъ, тхьамэтэ маф, ау етIани мохэмэ 
ашIэщтыр хэта зышIэрэр… Муары тигъозэрыплъи къэчъэжьы.
- Еудэким нищыр къэкIо! - шыум къэбар къы хьыгъ.

--- Page 156 ---

- Ба игъусэр? - гугъуемылI фэдэу Занэр гъо зэрыплъым 
еупчIи, "шыуипшI къэслъытагъ" къы зыреIожьым, "тигъэпцIагъэп, пIалъэм къехъулIагъ" къызэрыкIрэ нэплъэгъукIэ 
Цэим феплъэкIи, яухъумэкIо шыумэ афигъэпытагъ: - Нищ 
шъуIоу кIэнэкIэлъэ гуцафэ инэралым ешъумыгъэшI.
Евдокимов генералыр зипэщэ шыухэр къэсхи, мэз 
гъэхъунэ гузэгум къызыщэуцухэм, адыгэ шыухэри лъэбэкъуипшI фэдиз азыфагу дэлъэу уцугъэх.
- СышъуIукIэнэу шъукъысщымыгугъыщтыгъэми, 
черкес лIыкIохэр, шъолъэгъу, сшъхьэкIэ сыкъы шъу фэкIуагъ. КъешъогъэкIумэ, тызэрэзэзэгъыгъэу, онэ къепсыхым тыхэмыхьэу, мамырэу сыхьатныкъо пIалъэкIэ тызэдэгущыIэн. ТизэIукIэгъу зыпкъ къи кIыгъэр шъуалъэныкъошъ, сыкъэдаIо.
- Тэ непэ абдзахэхэм, убыххэм, шапсыгъэхэм зэхащэгъэ хэгъэгум и Адыгэ мэджлыс шъхьафит ыцIэкIэ, 
генерал, тыкъыпIокIэ.
- Къысфэжъугъэгъу,- зэдэIущтыгъэ Зан Къар батыр 
закъом фэмыгъэхьыгъэу бэ пчъагъэм техьэзэ, Евдокимовым къыIуагъ,- шъуигущыIэ зэпызгъэун фае мэхъу. ЗыцIэ 
къешъуIогъэ хэгъэгумрэ мэджлысымрэ ягугъу апэу зэхэсэхы.
- Непэп, генерал, адыгэмэ ячIыгу узитыр, узы щызаорэр,- къырахыгъэ шъхьакIор Занэм къыз химыгъэщэу 
мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ къыIуагъ,- ащ фэдэ хэгъэгурэ 
мэджлысрэ зэрэщыIэхэр хэушъхьафыкIыгъэу къыосэIо.
- Джыри зэ, черкес лIыкIохэр, къыкIэсэIотыкIыжьы: 
сэ сыгенерал, хэгъэгу зэхэшъущагъэу шъоIомэ, хэгъэгуитIу 
Iофхэм сатегущыIэн-зэзгъэфэнхэу Iизын сиIэп. НэмыкI Iоф 
е лъэIу къысфышъуиIэмэ, сфэлъэкIыщтымкIэ сишIуагъэ 
шъозгъэкIынэу сыхьазыр.
- Мы тапашъхьэ итыр, джэмэхьат,- агурыIощтагурымыIощтым Зан Къарбатыр пымылъэу игъусэмэ 
урысыбзэкIэ ариIозэ, Евдокимовым зэхырегъэхы,- ипачъыхьэ иIорэ ишIэрэ зыгъэцакIэрэ генерал жъалым. Тидао 
зэхэпхынэу уфаемэ, генерал, къы зэрэтфэмышIэщтыр 
къыбдатшIэзэ, къыотIон. Шап сыгъэхэм "шIоу" афэшъушIагъэр нафэ къытфэхъугъэшъ, абдзэхэ чIыгум шъуимыхь, 
якъушъхьэхэми шъуахэмыхь, къэзэкъ станицэхэмкIи къэшъумыуцухьэх. Шъуимыжъо гъогухэми, лъэмыджхэми, 

--- Page 157 ---

бэдзэрхэми тафаеп. СэшIэ джыдэдэм къэпIощтыри. 
Адыгэмэ ашIошъуушъэфызэ, Тыркуемрэ Урысыемрэ 
Адрианополь щызэдэшъушIыгъэ зэзэгъыныгъэм талъэныкъокIэ зы цIыф зэрэкIэ мыт хагъэр шъушIэзэ, лъэпсэнчъэ 
тхылъыпIэм те жъугъэудэгугъ.
- ТхылъыпIэм темытхагъэу къысэшъухьылIэгъэ даохэм 
сиIоф зэрахэмылъыр джыри къышъосэIо,- Евдокимовым 
ерагъэу зызэриIажэрэр ышъорэ ыма къэрэ къахэщэу 
къыIуи, нахь гущыIэ шъабэкIэ ыцIэрэ ятэ ыцIэрэ къыриIозэ, 
Занэм зыкъыфигъэзагъ: - Сигенералыгъэ къепIолIагъэмкIэ, Карбатыр Сафербиевич, узаф, сыгу къыуабгъэрэп. 
Сипачъыхьэрэ сихэгъэгурэ спшъэ къыралъхьэгъэ Iофыр 
сэгъэцакIэ. Сэ къысэшъумыхьылIэгъэ джэпсалъэр Тифлис 
дэс Кавказыдзэм ипащэ IэкIэжъугъэхьан унашъо шъуиIэу 
къэбар горэхэр къызнэсыгъэхэшъ, къыжъудесэгъаштэ, 
ащ къызэрэсиIоу сэри сыкъыжъудэпсэущт. НэмыкI Iоф 
къыздышъуимыIэмэ, тизэIукIэгъу пIалъэ зикIыгъэкIэ, мамырэу тызэбгъодэкIыжьын.
Шыу купыр гъэхъунэм изыщыжьыщтыгъэ Евдокимовым ыплIэIу Цэир иплъыхьэзэ, гъумыгъугъэ:
- Мэлышъо зытелъэшъогъэ тыгъужъым зедгъэгъэпцIагъ… Iашэ зэрэголъыр тлъэгъузэ, Iашэ зголъэп, сыцIыф 
мамыр къытиIуагъ.
- Адэ ащ нэмыкIыкIэ ущыгугъыгъа, тхьамэтэ маф? - 
гущыIэ тэрэз Евдокимовым зэрэрамыгъотылIагъэр зыгу 
къеощтыгъэ Зан Къарбатыр игумышIуныгъэ къышIутекIозэ, 
Цэим къеупчIыгъ.
- Сыд упчIэ дыса, Занэр, уятэ сырилэгъу, къыс фэбдзырэр! - Цэир къэпсынкIи, нахь джэуап лакъырди шапсыгъэ пащэм фидзыжьыгъ: - Наибым ычIыпIэкIэ ар абдзахэмэ 
лIышъхьэ язгъэшIынэу сыфэягъ. Шъо ри, шапсыгъэхэм, 
ащ фэдэ горэ шъуиIагъэмэ,- фы пигъэхъожьыгъ,- лыещтыгъэп.
- Цэир!..- Зан Къарбатыр иш зырыригъэтIагъ, ау 
псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, нахьыжъ, ащ 
фэдэ гухэлъ къыпфысиIагъэп…
- Хъугъэ адэ, Къарбатыр, къыпфэсэгъэгъу,- Цэим 
къыIуи, ежь зыфихьыжьзэ, къыухыжьыгъ: - Гу плъыгъэм 
укъызэкIигъэнэни ухигъэукъони ылъэ кIыщт. Тигъусэгъу 
шыухэр,- афызэджэкIыгъ,- шъори къытфэжъугъэгъу, 

--- Page 158 ---

шъулъэгъугъэ мохэмэ зы къызэрэтфашIыгъэр. ТызилIыкIо 
мэджлысым ицIыфхэм сыд ятIожьыщт?
- Еудэким инэралыр тиIофмэ яшъхьащыIулIэжьэп. 
Зэхэшъухыгъэ ащ Тифлиси Петербурги упчIэжьэгъоу 
зэриIэхэр. Ахэми тафэкIощт, нахь лIышъхьэхэми заIудгъэкIэщт.
- Тятэ Бэрзэдж хьаджэм зэриIуагъэу, Тыркуеми Инджылызми тыкIощт, тиджэпсалъи ятхьылIэщт,- джы нэс 
зи къэзымыIощтыгъэ Бэрзэдж Ислъамбэчи къахэгущыIагъ.
- Ахэмэ язакъоп,- Зан Къарбатыр Бэрзэджым дыригъаштэзэ, къыIуагъ,- КъокIыпIэмрэ КъохьапIэмрэ ащыIэ 
хэгъэгухэм япачъыхьэхэми тиджэпсалъэ анэдгъэсыщт, 
тызышIи-тызымышIи дунаим тызэрэтетыр, тишъхьафитны гъэ къэдгъэгъунэжьызэ, урыс пачъыхьэм тызэрекIодылIэрэр зэхядгъэхыщт. Тифлиси, Тыркуеми, Инджылызми, 
Францызми аIэкIэдгъэхьащт Джэпсалъэр Адыгэ мэджлыс 
шъхьафитым ыштэгъах.

--- Page 159 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  ЩЫРЭШЪХЬ

--- Page 160 ---

1861-рэ илъэсым ииюль мазэ иапэрэ мафэхэм гъэ мэфэ 
жъоркъ гопэгъур зыдэуцогъэ Тифлис къалэм адыгэ лIыкIо 
нэбгырищыр - Бэрзэдж Джырандыкъу хьаджэр, Бырдж 
Хьасан, Тхьагъушъэ Исмел - нэсхи, хьакIэщ екIуалэ ямыIэу, 
Кавказым ипачъыхьэныкъо къяжэщтыгъэ фэдэу иIофшIапIэ 
Iухьагъэх. Улъэпэп цIыйкIи, ушыукIи, махъушэм утескIи, 
мыжъо чэум ушъхьапырымыплъышъунэу лъагэ. Къэлэпчъэшхо зэIукI бгъуитIуми дзэлI уIэшыгъэ зырыз аIут. ЦIыф 
лъэс дэхьэпIэ къэлапчъэм дэжьи зэпэчIынатIэ-зэпэIуплъэ 
дзэлI ухъумэкIуитIуи щыт. 
Щагум цIыф дахьэрэп, къыдэкIырэп.
- Сышъожэщта хьауми сышъутIупщыжьы щта? - къыIузыщагъэхэ гъурдж шыкуаор къэупчIагъ.
- Зикъэлапчъэ тыIутхэм яцIыфыгъэ ашхыжьыгъэна, 
къэхъыенхэба...- адыгэ лIыкIуищмэ анахьыкIэ Тхьа гъушъэ 
Исмел къыIуи, Бэрзэдж хьаджэ нахьыжъым еупчIыжьыгъ: - СэрэкIуи, хьаджэ, шъуикъэлапчъэ къыIушъух мо 
хьакъмэкъмэ ясэрэIуа?
Бэрзэдж хьаджэр щхыпцIыгъэ:
- ЯпIоми хъун, ау укъызэхахынэп, узыкIэрагъэ хьанэп. 
Сауж къихь, къэлапчъэм пылъэгъэ одыджыныр олъэгъуа, 
ащкIэ макъэ ядгъэIущт. Уишапсыгъэ лIыгъэ емыхьылIапэу, 
Исмел, афытеу.
Шхонч зышIохэлъэгъэ дзэлIыр ыуж итэу забыт лъэпэлъагэр къэлапчъэм къыдэкIи, къяупчIыгъ: 
- Хэт шъущыщ, сыкъышъодэIу.
- Тэ Черкесым тыкъекIы, Евдокимов генералым макъэ 
къышъуигъэIунэу арыгъэ. Сэ сы Бэрзэдж Джырандыкъу, 
мыри, мо кухъэренэм исри сигъусэх: Бырдж Хьасан, 
Тхьагъушъэ Исмел.
- Шъукъысаж,- дзэкIолIыр къакIэрини, забытыр 
дэхьажьыгъ. Бэрэ къэмытэу къэкIожьыгъэм Бэрзэджым 
къыриIуагъ: - О сауж къихь, уигъусэхэр къыорэжэх.
Бэрзэдж хьаджэр зэп, тIоп Чабэми, Истамбули, Сыхъуми зэращыIагъэр, ау Тифлис апэрэ къызэры кIорэр, 
гъурджмэ къазэрэхахьэрэр. Зао къязышIылIэгъэ Урысые ми, Пшызэ зэпырыкIыхэти, къэзэкъмэ зэра тебанэщтыгъэхэр ары умыIощтымэ, ылъапэ ридзагъэп.
"Истамбул елъытыгъэмэ,- Бэрзэдж хьаджэм щагум 
зыщеплъыхьэ,- тызэрагъэудэгущтыгъэ Тифлис зэуи 
арыхэп. КъызыфэкIуагъэхэ пачъыхьэныкъом иIофшIэпIэ 
ун арымэ, итеплъэ бысымым епэсыгъэп. Барятинскэм 
къэгъагъхэр икIасэхэщтын, ахэр ты дэкIи щыхъоих, дзэкIолI 
къызэрыкIохэри забытхэри Iофышхо зэрафэ къыпщагъэхъоу щэзекIо-щэ зе чъэх. Урыс теплъэрэ урыс макъэрэ 
нэмыкI щы плъэгъурэп, щызэхэпхырэп. Мыхэр Кавказым 
къизыщагъэхэ гъурджхэм тыгу ябгъэми, сыд ялажь, персмэ 
закъыщарагъэухъумагъ… Тэ тыкууагъэкIи, тыкIыигъэкIи, 
зыми тыкъызэхихырэп, тыгуIэу Iэ фэтшIыгъэкIи, тыкъилъэгъурэп. ТыIэпыIэгъунчъэшъ, тызезыпхъорэмэ адэжь 
тыкъызэхэшъушIыкI-лъэIуа кIокIэ такъыфэкIо…"
Унэм Бэрзэдж Джырандыкъо зыращэм, къе жэщтыгъэ 
забытыр къэтэджи, ыпашъхьэ ит пхъэнтIэкIум ригъэблагъэ зэ, нэIуасэ зыкъыфишIыгъ:
- Сэ Кавказым ипачъыхьаныкъо Барятинский фельдмаршалым сыризабыт. СлъэкъуацIэр Смоленский. 

--- Page 161 ---

СышъупэгъокIынэу спшъэ къыралъхьагъэшъ, сыкъыодэIу, 
Бэрзэдж зиусхьаныр.
- УитэмэтелъкIэ узэрэзабытым гу лъыстагъ, Смоленскэр,- урысыбзэ дэгъукIэ Бэрзэдж хьаджэм къыIуагъ.- 
СцIэ къызэрепIогъэ шIыкIэмкIэ Ба ря тинский пачъыхьэныкъом дэжь тихэгъэгу Iоф кIэ тыкъызэрэфэкIуагъэм ущыгъуа зэщтын. Ущы мыгъуазэмэ, сигъусэхэ Бырдж Хьасанэ, 
Тхьа гъушъэ Исмел адыгэ лIыкIохэм ацIэ къесIозэ, ащ 
ышъхьэ къыпфисхыгъахэу лъытэ. ТиIоф кIыхьэ-лыхьэ 
зешъумыгъэшIэу тызыIукIэнэу тызыфаем тыIукIэгъагъэмэ, 
тигуапэщтыгъэ.
- Кавказым ипачъыхьэныкъо фельдмаршалым шъуIукIэным ыпэкIэ, гъогу чыжьэ шъукъытекIыгъэшъ, зэкIэми 
апэу тихьакIэщ зыщышъодгъэпсэфыныр типшъэрылъ. 
- Тифлис тыкъызэрэкIощтымкIэ Евдокимов генералым 
макъэ къышъуигъэIугъэн фае. Тхьаегъэпсэу тыкъызэригъэгугъагъэр зэригъэшъыпкъэжьыгъэмкIэ,- Бэрзэдж 
хьаджэр зэгуцафэщтыгъэр къыIуагъ.- ШъуищыкIагъэ 
хъумэ, шъуиIофхэр псынкIэу зэпэшъогъафэх.
- А зыфапIорэмэ, зиусхьан, сэ хэшIыкI афысиIэп, 
сызабытышъ, спшъэ къыралъхьэрэр сэгъэцакIэ.
- Ары, ары, сыпфэраз. Бысым шъхьэкIафэ къы зэрэтэшъухырэр зэрэтигуапэр узилIыкIомэ сфя Iожь, ау тиIоф 
кIыхьэ-лыхьэ амышIынэу къы зэрэосIуагъэри зыщы мыгъэгъупш.- Бэрзэдж хьаджэм бгъэджыбэ тыжьын сыхьатэу 
гъэрекIорэ Чэбэ кIогъум къыздырихыгъагъэм еплъызэ, 
къыIуагъ: - ШъуихьакIэщ тыкъыщыуцущтмэ, щэджэгъо 
нэмазым игъу, блэдгъэкIынэп.
Адыгэ мэджлыс шъхьафитым илIыкIохэм, кIэ саIо 
хъугъэхэми, щэджэгъо нэмази ашIыгъ, яунэ къафычIахьэгъэ Iанэм, темыбанэхэу, хэIагъэх, къыз дахьыгъэ къое 
гъугъэми щай дешъуагъэх. Гъогу чыжьэр къакIуфэ 
алъэгъугъэ-ашIогъэшIэгъоныгъэхэм, агу римыхьыгъэкъагурымыIуа гъэхэм, уцупIэ афэхъугъэ щагум, Тифлис 
далъэгъуагъэхэм, якухъэренэ хьаф щыкIэкIыжьэу, 
атегущыIагъэх. Ау сыд аIуагъэми, адыгэмэ ячIыгу заокIэ 
атезыхырэ хэгъэгум ипачъы хьэныкъо зэрыс гъурдж 
хэгъэгури, икъэлэ Тифлиси аумысыщтыгъэми, ежьхэр 
къыздикIыгъэ адыгэ лъэныкъом щыхъурэ-щышIэрэмэ 
къатырагъэзэжьы зэпытыгъ.

--- Page 162 ---

- УмыгумэкI, Хьасан, мамыр IофкIэ Кавка зым 
ипачъыхьэныкъо тызэрэфэкIощтыр мыхэмэ къа фэзыIопщыгъэ Евдокимовым иIуагъэ зигъэцэкIагъэкIэ, зэпыугъо 
зыфишIыгъэ заом, тэ тиехэм арэмыукъуи, ащ пидзэжьыщтэп. Мэджлыс шъхьафитым иIофхэр зезгъэкIощтхэ 
тичIыпIэкIэ къэдгъэнагъэхэ Занэми, Цэйми, Бэрзэдж 
нахьыкIэми мамыркIэ псэунхэу ятIуагъ, тиныбжьыкIэхэми 
къэзэкъ къутыр-станицэхэмкIэ плъырыгъэ къызха мыгъэфэнэу афэдгъэпытагъ. Ау тызихьэкIэ бысымым къызэрэтлъимыгъа плъэхэрэр ары сшIогъэшIэгъоныр. Ащ нахь 
гъэшIэгъони къышъосIон: Еудэкимэм тызыIокIэм, игъусэгъэ 
Сердюковыр, джа Филипсон кIыгъу зэпыты щтыгъэр ары 
зыфасIорэр, имайор тэмэтелъыкIэхэри зэпэжъыужьхэу, 
сымыгъуащэмэ, щагум сыкъыдащэ зэхъум, слъэгъугъэ 
фэд.
Лъэмакъэ горэ къэIугъ къыщыхъоу Бырдж Хьасанэ 
пчъэмкIэ плъагъэ:
- Зыгорэ къытэдэIуашэмэ сшIэрэп…
- ПшIэхэнэп...- зинахьыкIагъэ зыщызымы гъэгъупшэщтыгъэ Тхьагъушъэр къэтэджыгъ.- Тырку шэн ар…
Япчъэ къытео макъэ къызэIум, ар адыгэ хабзэпти, 
Бэрзэджыр джагъэ:
- Хэт сэIо пчъэр къыIузымыхышъурэр, къихь.- 
Сердюков майорым инэшIо-гушIуагъэ зы хиIажэщтыгъэми, 
къышIухэщызэ, пчъаблэм къыз щэлъагъом, шъхьэкIэфэ 
пхъэнтIэкIу теIэтыкI фишIи, риIуагъ: - Мыщ узэрэщыслъэгъугъэмкIэ, майор, сыхэукъуагъэп, уигугъу джыдэдэм 
сшIыщтыгъэ, къеблагъ.
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан. Сэ IофитIу спшъэ къыралъхьагъ: неущ сыхьатыр пшIыкIузым шъуи зэIукIэгъу 
зэрырагъэжьэщтымкIэ макъэ къы шъо сэгъэIу. Мэфэ гопэгъур Тифлис шъхьэрэкIышъ, пчыхьэшъхьашхэр шъуухымэ, 
шъумыгъолъыжьызэ, щагум дэт фонтанмэ адэжь сыхьат 
горэмкIэ зы щыжъугъэпсэфын.
Нэплъэгъу псынкIэ-упчIэкIэ Бэрзэдж Джырандыкъу 
игъусэмэ афычIэплъ-язэгъи, Сердюковым ыцIэрэ ятэ ыцIэ рэ фыкIигъэтхъызэ, риIуагъ:
- Тхьауегъэпсэу, Николай Петрович. Тэ гъогу чыжьэ 
къэткIугъ, нахьыжьэу тыгъолъыжьымэ, ти зэIукIэгъу нахь 
тыфэхьазыр-тыфытегъэпсыхьагъэу неущрэ мафэм 

--- Page 163 ---

тыкъэтэджыжьын. Угу шIу къытфилъмэ, тикъэзэкъ нэIуас, 
ори тэри Алахьэм ичэщышIу мамыр къытпигъохын.
КъэкIогъэ мафэр мэфэшIу адыгэ лIыкIомэ афэ хъугъэп. 
ЗыIукIэнхэу зыщыгугъыщтыгъэхэ Кавказым ипачъыхьаныкъо Барятинскэм ычIыпIэкIэ къафигъэкIогъэ Орбелиани 
генерал-адъютантым Адыгэ мэджлыс шъхьафитым илIыкIохэм ягухэлъ Бэрзэдж Джырандыкъу зыримыгъэукIыхьэу 
фиIуати, къазэрэдэзекIуагъэхэ шIыкIэр зэрэшIошъхьакIор 
къызхимыгъэщэу, джэпсалъэр ыпашъхьэ рилъхьагъ:
-КъыотIуагъэхэр, зиусхьан, генерал-адъютант, мы 
джэпсалъэм итых. Мыр джэпсэлъэ къодыеп, джыри 
къэсэIо, Адыгэ мэджлыс шъхьафитым иджэпсалъ, даом 
нахьи, тилъэIу нахь къебэкIы.
Орбелиани генерал-адъютантыр пхъэтэпэмыхьэу 
тхылъыпIэм рычъи, ар IэкIыбыкIэ зэригъэтIылъэкIы зэ, 
къыпиупкIыгъ:
- Мы зыфашъуIорэ джэпсалъэм къикIын щыIэп.
- Тэрэп, зиусхьан, ар зиджэпсалъэр,- Бэрзэджым 
риIожьыгъ.- Мыр адыгэ лъэпкъищмэ зэхащэгъэ хэгъэгум 
имэджлыс шъхьафит иджэпсалъ.
- Ащ фэдэ хэгъэгу Темыр Кавказым щытиIэп,- джыри 
Орбелиани къыпиупкIыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, генерал,- Бырдж Хьасанэ зэхихыгъэм къыригъэIуагъ,- Евдокимовым тызыIокIэм къытиIогъагъэри шъо непэ къыташъуIори зы.
- Евдокимов генерал цIэрыIомрэ тэрырэ Урысые 
хэгъэгум къулыкъу фэтэшIэ. Арышъ, шъуимэджлыси 
зэхэшъутIупщыжь, шъуиIаши жъугъэтIылъ, мамырэу 
шъупсэу. Джары къышъосIонэу сэ сипшъэрылъыр, сиаужрэ 
гущыIэр1.
1 "…Шъачэ щызэхащэгъэ мэджлысым ("Шъхьафит ЗэIукIэшхом") илIыкIохэу Тифлис къэкIуагъэхэм И.К. Орбелиани 
генералыр чъыIэу къапэгъокIыгъ,- В.Н. Рябцевым итхылъэу 
"Черкесский вопрос, Олимпиада-2014 и политика Грузии на 
Кавказе" зыфиIорэм щетхы.- Ахэр генералэу Н.И. Евдокимовым 
IукIэхи, ялъэIу къазыфемыгъэцакIэм, ячIыгухэр мамырэу къафэгъэнэжьыгъэнхэм, лъыгъэчъэ заор щыгъэтыгъэным афэгъэхьыгъэ Iофыгъохэр зэшIохыгъэнхэмкIэ упчIэжьэгъу къафэхъунхэм 
щыгугъыхэу Грузием, Кавказыдзэм ипэщэ шъхьаIэу А.И. Барятинскэм дэжь къэкIуагъэх. Ау генералыр дэсэпти, ащ игуадзэу 

--- Page 164 ---

- Ар шъуиаужырэ гущыIэмэ, къышъушъхьащыт Урысые пачъыхьэм дэжь Санкт-Петербург ты кIон, тизэфагъэ 
етхьылIэн. Ащ изакъоп, Тыркуеми, Инджы лызми, Франциеми танэсыщт. Фит тыкъэ ошIымэ, дгуяжъугъэхыгъагъэ хэ Iашэхэр тэжъу гъэгъотыжьхи, тигъогу тытехьажьын. 
Шъыпкъагъэ зэрэшъотымыгъо тылIагъэмкIэ тыгу къышъуабгъэми, ти Адыгэ хэгъэгу мэджлыс шъхьафит 
иджэпсалъэ къышъуфэтэгъанэ1.
И.К. Орбелиани адыгэ лIыкIохэм псалъэ адишIын фаеу хъугъэ. 
Орбелиани мэджлысым къикIыгъэхэм къыраIуагъэхэр щигъэзыягъэх, бэ темышIэу Темыр-КъохьэпIэ Кавказым къэкIощт 
ЯтIонэрэ Александр пачъыхьэр ялъэIу зэрэхэплъэщтымкIэ 
"къыгъэрэхьатыгъэх…"
1 "Тэ абдзэхэ, убых, шапсыгъэ Адыгэ мэджлыс шъхьафитым 
ыцIэкIэ къэтэIо: сыд фэдэрэ лъэныкъокIи тэр-тэрэу зыдгъэIорышIэжьыным тылъыбанэщтыгъэп - мамырныгъэ-зэгурыIоныгъэ 
тхэлъынэу ары тызыфэпсэущтыгъэр, хэгъэгури зыкIызэхэтщагъэр. ЧIыгум, диным, тинэмыкIрэ Iофыгъохэм тазыщытегущыIэщт зэIукIэ зэдытигъэшIынэу Евдокимов генералым тхылъ 
фэттхыгъ. Ау а тхылъым ыуж ар уIэшыгъэ кIочIэшхокIэ тичIыгу 
къихьагъ. Тэ ащ зиIэжэнэу, тикъуаджэхэр зэримыпхъонхэу, 
мэзхэр тыримыупкIынхэу, дзэ гъогухэр ымышIынхэу, пытапIэхэр 
ымыгъэпсынхэу, тичIыгу къэзэкъ чылэхэр къыримыгъэтIысхьанхэу телъэIугъ. Евдокимов генералым о Iизын къептымэ, ахэр 
ыгъэцэкIэнхэу къытиIуагъ.
ТапэкIэ Филипсон генералым абдзахэмэ мамыр зэзэгъыныгъэ адыриIагъ. Ар IэубытыпIэ тшIызэ, тызызэхэгущыIэжьым, тэ 
нэпитIу зекIуакIэри гъэпцIэнри хэгъэгум ипащэхэм яшэныныр 
къедгъэкIурэпти, тимамыр зэзэгъыныгъэ типыймэ зэраукъуагъэр 
къыдгурыIуагъ. Арти, тэрырэ урысмэ япащэхэмрэ азыфагу 
тапэкIэ къумалыгъи мысагъи къыдэтымыгъэхьанэу итхъухьагъ. 
ТичIыгухэм дзэхэр къарымыгъэхьанхэу, пытапIэхэри къэзэкъ 
чылэхэри щямыгъэшIынхэу тыкъэлъаIо. Къэзэкъ чылэхэр тичIыгу 
къызырагъэтIысхьэхэкIэ, тиIоф къызэщыкъощт. ТичIыгухэр тIэ 
зэрилъыгъэхэу къэбгъэнэжьынхэу, тшъхьэ тыфитэу тидини 
тэбгъэлэжьынэу тыпщыгугъызэ, тилIыкIохэр къыпфэтэгъакIох. 
ТилъэIу-тидао унаIэ зэрэтебдзэщтым тэ шIошъхъуныгъэ фытиI. 
ТилIыкIомэ гущыIэкIэ къыуаIощтым игъусэу джэпсалъэр пачъыхьэшхом ыпашъхьэ иплъхьанэу тыолъэIу. Тхьэм ишIушIи о уишIушIи къытлъыIэсынхэу тыкъяжэ". 

--- Page 165 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭ  ПЛIЫРЭШЪХЬ

--- Page 166 ---

- Сыд уикъэбар, сшынахьыкI? - шым къепсыхыгъо 
римыгъэфэгъэ Мыхьамэт ефэндым Бэчыр еупчIи, егыижьыгъ: - Шыр сукъакъым темыгъэтэу щагум къыдащ.
- Сэгузажъо, гъогу сытет, Бэчыр. Бырджымрэ Цэимрэ 
сырягъусэу хыIушъо лъэныкъомкIэ тэ кIо ти, чылэм сыблэкIышъугъэп. Нат-Нати, ори, нысэри сыд шъуикъэбар? 
Ары, ары,- псынкIэуи зы къигъэтэрэзыжьыгъ,- Нэфсэти 
ары, унагъо зихьэгъэ мэзэ заулэм слъэгъугъэп. Мыгъатхэ 
тыщасэ къызытфащэм, шъошIэ, дин IофхэмкIэ Истамбул 
сыщыIагъ. Брагъунэ Ислъам имухътарыгъэ IофкIэ къытхахьэшъ, инысэкIэ сеупчIы, лIакъор типхъу фэразэу къызысиIокIэ, сэгушIо.
- Плъэгъуна, уишыкIэ машIо пыгъэнэгъэ зэпытэу… 
Уинысэрэ сэрырэ тынэ цIыоу унэм тыкъызэринагъэр ары 
умыIощтмэ, тэри пшъэшъэжъыем тыфэраз, ау мэзитIу 
хъугъэ сэри ар зысымылъэгъугъэр. ЗэкIэри дэгъу, нахьыкI, 
дэгъу, ау уинысэ, Тазэмэ япхъу, еупчIи, сэщ нахьи нахь 
дэгъоу ащ икъэбар къыуиIощт.
Щагу къэлэпчъэшхор къызэIузыубгъукIыгъэ Джанщыр 
къэджагъ:
- А ЗекIошыу, сукъакъым утемытэу, унэм къихь, 
уигъусэхэри тадэжь къегъэблагъэх. Алахьэм ишыкуркIэ 
тазэрэпэгъокIын амали тиI, гъунэгъу бысымгуащэхэри 
къыздеIаных, тхьакIэных.
- Тхьауегъэпсэу, нысэ, сызигъусэхэр шыу шъэныкъо 
хъухэу мэз гъэхъунэм пчэдыжьышхэ щашIы. Сэ джыдэдэм 
сызыгъэгумэкIырэр, типшъэшъэжъыекIэ Бэчыр къыфэмыIошъурэр ары.
- НэфсэткIэ гумэкIыгъо щыIэп,- пчэдыжьышхэ Iанэр 
къэзыухьазырыщтыгъэ Джанщыр къыIуи, къыфыкIиIотыкIыжьыгъ,- гушIуагъо нахь, гумэкIыгъо щыIэп. Типхъу 
лъэрмыхьэшъ, ори ошIэ ар зыфэдэр, ятэ зыригъэлъэгъункIэ 
мэукIытэ.
- Алахьэм жэмафэ урегъэгущыIыкI, нысэ, ар къэбарышIу,- Мыхьамэт ефэндым дышъэпс хъы рахъишъэ 
дахэхэр зыхэдыкIыгъэ иахъщалъэ ты жьын сомэ къырехышъ, Iанэм къытырелъхьэ,- мыр сигушIопкIэ уас. Ащ 

--- Page 167 ---

фэдэ гушIуагъом Ислъам игугъу къызэрэсфимышIыгъэр 
гъэшIэгъоны…- Мы хьамэт ефэндым инэплъэгъу ошIэдэмышIэу къыздикIыгъэр ымышIэу Мэрзэбэч къыфыхэлъэдагъэти, зыщигъэ гъупшэзэ, къыIощтыгъэм къыпигъэхъожьыгъ: - Тиблэгъэ Ислъами ощ фэдэу, Бэчыр, 
адыгагъэр идурыс, инамыс. Тятэжъ жъышъхьэмафэхэм 
сыдрэ Iоф кIи дунэе хьафым ущызгъэгъозэн адыгэ хэбзэ 
Iушыхэр къыт фыщанагъэх, ау тызэрэфаеу дгъэ федэшъухэрэп нахь...- джыри Мыхьамэт ефэндым инэплъэгъу 
Мэрзэбэч къы хэтаджи, хэкIодыкIыжьыгъ.- Ары, Бэчыр, 
ары, сшына хьыжъ, адыгэгъэшхо тхэлъ пэтызэ, 
сызыдэщыIэгъэ тыр кумэ афэдэ тыхъун тлъэкIыгъэп.
- СшынахьыкI, Мыхьамэт абдзэхэ ефэндыр! - Бэчыр 
зэхихыгъэм къыхигъэгубжыкIыгъ, пчъэ Iухыгъэр зелъэгъум, иджыкIыгъ: - Тазмэ япхъу, моу пчъэр къыфэшI,- 
язакъоу зэшхэр унэм къызенэхэм, Бэчыр игущыIэ джа 
гумышIу макъэмкIэ къыпидзэжьыгъ: - Тхьапшрэ къыосIуагъа, нахьыкI, Тыркуем угу щымыIэнэу. Шъыпкъэр 
къыосIон, тырку пстэуми сыгу ябгъэрэп, ахэри тэ тфэдэх, 
мамырэу щыIэнхэу, псэунхэу, унагъо ашIэнэу, сабыйхэр 
апIунхэу фаех. Сэ сыгу забгъэрэр джа типхъорэлъф 
къодыеу, зиIоф къытхэмылъ тырку султIаным адыгэхэмкIэ 
Урысыем езэгъ-зэшIуныгъэ зэрэдишIыгъэр ары. 
"Еджагъэми, епщэжьыгъэп" аIоу зэхэпхыгъа?.. Сэ седжагъэп, сыгъэсагъэп, ау сигъашIэ щыслъэгъугъэр, щысшIагъэр сфикъущт.
- А еджэгъэ-емыпщэжьыгъэр зыфэгъэхьыгъэр, Бэчыр, сэрэп, ухэукъо...- зыфэсакъыжьызэ, Мыхьамэт 
ефэндым къыIуагъ.
- Ар зыфэгъэхьыгъэр о уизакъоп, зэкIэми къытфэгъэхьыгъ. Икъунба хымэ пащэхэм тихэгъэгу тызэрэщагъэгъощагъэр! Мыдэ къэIуат Тифлис щыIагъэхэм къытфахьыгъэ къэбарыр.
- Тиблэгъэ Брагъунэ Ислъам мухътарым ар чылэ 
зэфэсым къыщышъуиIуагъэба?
- О пшъхьэкIэ сыщыбгъэгъозэнэу сыфай.
ЗэшитIум азыфагу зэфэмышIу мэкъэ Iэтыгъэ дэмылъыгъэми, къылъыIэсыщтыгъэхэ гущыIэ дыс зырызхэм 

--- Page 168 ---

Джанщыр къагъэщтагъэу унэм ращагъ, ушъхьагъу зыфигъотыжьызэ, ариIуагъ:
- Шъуищай учъыIыжьыгъэмэ, къышъуфы зэ блэсхъун.
- Къытфызэблэпхъуми, хъун...- шъузыр зыгъэгумэкIырэр къыгурыIуагъэу, ышнахьыкIэ ушъхьагъу къыфигъотыгъ,- ау мыщ лIы купыр къежэ.
- Ахэр чыжьэу IукIыщтхэп, сакIэхьажьыщт.
- Къыожэнхэ нахьи о уяжэмэ нахьышIу. Ари адыгагъэм 
щыщ, джары тяти, нахьыжъхэми тызэ ра пIугъэр. Мыдэ, 
Тазэмэ япхъу, уитыгъосэрэ мэ лылгъэжъагъэ уипщыкъо 
ионакIэ фыпытэгъашI, къыз хэкIыгъэ купмэ IэнэкIэу ахэдгъэхьажьынэп.
- Ар къэсыухьазырыгъах, къое гъугъуи хьалыгъуи 
езгъэгъусэжьыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, нысэ. Сэ ибэ-нахьыбэу сыкъызыфыкъочъыгъагъэр Нэфсэт зэзгъэлъэгъунэу ары шъхьае, 
аущтэу ятэ зышIуегъэбылъмэ, сэри къысщыукIытэн. 
Мэджлыс зэхэсыгъом тэкIошъ, шъхьэтехъо дахи, джэнэпхъэ дэгъуи хыIушъом ащ къыфисхын.
- Сэ сыкъызэрэолъэIугъэ лулэри зыщымы гъэ гъупш,- 
Бэчыри ышнахьыкIэ къыIуагъэм фыхи гъэхъожьыгъ.
- Къыпфэсхьын, тырку лул умыIощтмэ…
- Шъхьэр къысфэмыгъэуз, наибымрэ Мэрзэбэчрэ 
ащыгъыгъэ фэс паIом фэд сIуагъэп сэ!.. Мэрзэбэчи ыпсэ 
зыгорэм Iуиути, зыдгъэпсэфыжьыгъ.
- Ари шъыпкъэ...- Мыхьамэт ефэндым ышъо къызэокIыгъ,- а жъалым-нэпэнчъэр зэрэтымы лъэ гъужьырэр 
оркIи сэркIи насыпыгъ.
- Сыда, нэмыкIмэ ялыягъэу, ар титIукIэ зыкIэ насыпыгъэр?
- КIо сшIэрэп, сыдми аущтэу къэсIуагъ…- гъэ рекIо 
къыщегъэжьагъэу непэ нэс ыушъэфыщтыгъэр къыIэкIаIо 
пэтыгъэти, Мыхьамэт ефэндым тыри лъэшъожьыгъ, ау ар 
зыгорэм зэригъэгумэкIырэр Бэчыр гукIэ зэхишIагъэми, 
ышъхьэ къыфырихынэу ригъэзыгъэп.
Бэчыр ышнахьыкIэ зэшэсым, ошIэ-дэмышIэу къышъхьэрыогъэ гумэкIым къыгъэгузэжъуагъ:
- Зэ, мэз гъунэм нэс узгъэкIотэщт.- Бэчыр ипцIэгъоплъ 
ышнахьыкIэ ыпэ ишъызэ, къызэриIокIыгъ: - Чылэр къызыкIэтымыгъэлъыплъэу гъуимкIэ мэзым текIущт.- ШыуитIур 

--- Page 169 ---

тIэкIурэ кIуагъэхэу гъурц гъугъэр гъуим щызышIэщтыгъэ 
Дэдай алъэгъугъ.- НекIо, некIо, гъунэгъум зыщытдзыеу 
гуцафэ едгъэшIынэп.
Мэрзыхъуаемэ япхъу Нэфсэт пхъэтэпэмыхьыкIэ ыкъо 
Мыхьамэт шъхьэрыIэбыкIи, Брагъунэмэ адэжькIэ зызэригъэзагъэр джы къызнэсыгъэм зышIошъхьэкIогъэ Дэдай 
къызхимыгъэщэу иощыкIэ ибгырыпх дигъанэзэ, къапэгъокIыгъ:
- Зимафэ мэфишъэкIэ бэгъонхэ зэшитIур, чылэм 
шъущысымылъэгъуми, сыдэу дэгъуа мыщ шъузэрэ щыслъэгъугъэр! Бэчыр загъорэ сыIокIэми, о фэсапщи, ефэнд, 
фэсапщи! УикъэбарышIу зэхэтэхы, Тамбыехьаблэ ущыщба, 
тэгушIо. Къадэхъурэ шIагъо щымыIэми, тиабдзэхэ лIышъхьэмэ сыд агъахъэрэр? Адыгэ мэджлысым илIыкIохэр 
джырэблагъэ джа Тифлис зыфашъуIорэм IэнэкIхэу къикIыжьыгъэхэми, Мыхьамэт ефэнд, сигуапэ ар зэрэзэхэшъущагъэр. Ярэби, тэ фэкъолI къызэрыкIохэмкIэ ащ 
ишIуагъэ къытэкIын шъуIуа?
- КъышъомыкIы мэхъуа, Алахьэм ынэшIу къыз щифэн 
Дэдай,- мэджлыс зэхэщэным ишIушIэ хэлъэу зэрэзэхихырэр игуапэу Мыхьамэт ефэндым къыIуагъ,- шъори ар 
зыфызэхэтщагъэр, уцугъуи тIысыгъуи тиIэп.
- Сэри ащ ыцыпэ сыпыгъэщагъ, ефэнд.
- Сыдэущтэу?
- Шыу мин пшIыкIутф хъоу зэхэшъущэгъэ дзэм хэтынэу тичылэкIэ зыфагъэшъошагъэ нэбгыритфымэ Дэдай 
ишъэо уицIэджэгъу Мыхьамэти ахэфагъ,- зыщытхъущтыгъэ 
Дэдай къызэIымыхьэзэ, зэрэшэсы жьыщтхэм дэгу зажъощтыгъэ Бэчыр къыIуагъ.
- СыпфэгушIо, Дэдай, зыцIэ къыраIорэ пстэури ащ 
хагъахьэрэп.
- ФэгушIу пшынахьыжъ имахълъэ ахэмэ зэ ра хамыгъэфагъэмкIэ! - Дэдай ынэмэ лъыр къателъадэзэ, къызыIуипхъотыгъ.
- УмыгумэкI, Дэдай, тэ тимахълъи ахэмэ шIэхэу ахэхьащт. Ащ нэмыкIи къыосIон: чIыпIэ зэжъу тызифэрэм, 
ори сэри ахэмэ тагоуцожьыщт.
- Ара, Бэчыр? - къэупчIи, къимылъыгъахэ фэдэу 
фыпигъэхъожьыгъ: - Ащыгъум зи къыосIуагъэп, нахьыжъ.- 

--- Page 170 ---

ТIэкIу тыригъашIи, Мыхьамэт ефэндым кIэлъыджэжьыгъ: - 
УицIэджэгъу, ефэнд, унаIэ къы тегъэт.
Гъуим къыщяхъулIагъэр къызэхьылъэкIыщтыгъэ 
зэшитIур заулэрэ кIуагъэхэу, Бэчыр къыIуагъ:
- Зыдгъэнэгъуаджэзэ, Дэдай тхьамыкIэм игунахь 
къэтхьыгъ…
- Ащ ишъэо закъо нэмыкI,- Мыхьамэт ефэндыр 
хэхьапщыкIыгъ,- чылэм шыу къыдэкIыгъэба?..- ЕтIанэ, 
псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ары, Бэчыр, ары, 
аущтэу ари хъунэу цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьырэ Алахьышхом ыухыгъагъэшъ, мысэ-зафэм 
тылъыхъужьынэп. Адэ джары дунэе хьафым тызэрэщаушэтырэр. Шъэфри зэгорэм нафэ мэхъужьышъ, уишъэф 
Алахьэм ешIэми, Ащ ишIэ хэлъми, анахь укъызэхэзышIыкIыщт гупсэм гужьыдэгъэкI пфэхъоу ар фэпIуатэ пшIо игъу… 
О зыр ары, Бэчыр, сидунэе хьаф нахь къыщыспэблэ гъэ 
гупсэу щысиIэр… СшIэрэп къыосIощтыр псэпэшIагъэ ми, 
гунахьышIагъэми…
- СыкъэдаIо, сшынахьыкI,- Бэчыр иш къы зэтыригъэуцуагъ,- Алахьэм къыттырилъхьагъэр зэдэтщэчын.
- Сэры Мэрзэбэч ыпсэ зыгъэгъугъэр, Бэчыр… Аущтэу 
сыдемызекIогъагъэмэ, Нат-Нат ихъяр ти гъэлъэгъущтыгъэп… Ытыгъунти, джаур забыт горэм рищэнэу ыгъэгугъэгъагъ…
ЗэшитIумэ яшхэм закъырадзыхи, ныбжьи ямыхэбзэгъэ 
хъулъфыгъэ IаплI зэращэкIыгъ.

--- Page 171 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  ТФЫРЭШЪХЬ

--- Page 172 ---

Гъэмэфэ щэджагъом итыгъэ плъыр фэшъхьаф зэрымыт уашъор къабзэ. Тхышъхьэ дэчъэе-ечъэх мэз зэмышъогъухэм къашъхьарыщырэ къушъхьэ шыгуфхэр хыIу шъо рекIокIхэу чыжьэкIэ къэлъагъох. Фабэм ыгъэулэугъэ 
шыхэри тIопсэ гъогум щыхэпырхъыкIых, шыу зырызхэри 
хэшъхьаукъыкIых, бгъэшхъо емызэщыжь зэе-тIуаехэри 
огум щэхьарзэх.

--- Page 173 ---

- Непэрэ мэфэ гопэгъур, Бырджыр, сыгу рихьрэп, 
тигъэбэлэрэгъыгъ,- Цэим къыIуи, Афэмгъотым фызэджэкIыгъ,- тятэжъмэ яорэд горэ, Мэрэтыкъу, къыхадз.
ОшIэ-дэмышIэ пчыкIэ хъопскIым ишыблэгъуагъо шыумэ 
ашъхьэ аригъэуфагъ. Джэрпэджэжь ма къэр джыри къушъхьэм щызэбгырытэкъущтыгъ къы кIэлъыкIогъэ шыблэгъуагъом къыпхъыгъэ ощхыцэмэ ошъур къадакIоу зырегъажьэм.
- ШыIупIэIыгъыкIэ шъузэхэуцу! - уанэм зы къизыдзыгъэ Цэим кIакIор шышъхьэм тырипхъуи, ежьри чIэуцожьыгъ, джаущтэу адрэ шыухэри зэхэуцуагъэх.
- Дунэе хьафым тызыщаушэтырэ чIыпIэм джы дэдэм 
титышъ, Алахьэм ынэшIу къытщифэнэу те жъугъэлъэIу,- 
Мыхьамэт ефэндыр икIэкIо чIэгъ къы чIэджыкIы,- зыуж 
тит адыгэ Iофмэ тазэ рэ фэшъыпкъэмкIэ Алахьэм теуплъэкIушъ, ащкIи ты къызэхишIыкIынэу шъуелъэIу, тыкъызэрэзэхихэу иое-ошъу зэпыущт. А зыр ары тиIумэтыр, а 
зыр ары тигугъэпIэ-тикъотэгъур, Алахьу акбар!
- Алахьу акбар! - ошъур зикIакIомэ, зиш тхыцIэмэ 
джы нахь макIэу ащыджэгущтыгъэ лъэсмэ ефэндым 
дырагъэштагъ.
Мыхьамэт ефэндым къыIохэрэр зикъабылыгъэ 
Бырджым гукIэ зэриIожьыгъ: "Мэрзыхъое Мыхьамэт 
ефэндымкIэ мыхъун Iаджи къытаIощтыгъэми, еттыгъэ 
IэнатIэмкIэ тыхэукъуагъэп, анахь чIыпIэ къин тызифэкIэ, 
еIогъу тыримыгъафэу ишIуагъэ къытегъэкIы. Ау дин IофхэмкIэ регъэлыящэмэ сшIэрэп… Зэгорэм дэ гу щыIэгъэн 
фае…"
Шыблэгъуагъом иое-ошъу ошIэ-дэмышIагъэ фэдэу 
дунайри псынкIэу къызэрэзэкъоужьыгъэр Мыхьа мэт 
ефэндым къызфигъэфедагъ:
-Алахьэм тыкъызэхихыгъ, ынэшIу къытщифагъ, абдзахэхэр, иуашъуи итыгъи тигъэлъэгъужьыгъ. Джы Ащ 
ишIэ хэлъэу тидунэе хьаф изыгъогу тытехьажьын, тызыфиушэтырэ адыгэ Iофмэ апытыдзэжьын.
- Ары, ефэнд, ары,- Бырджми дыригъэштагъ,- 
Алахьэм тыкъызэхихыгъ, ынэшIу къытщифагъ, тыкъиухъумагъ. 
Шыу купмэ нэмаз ашIи, щэджэгъошхэ Iурышх кIэкIри 
аухи, якIэкIо ныкъогъушъ зэкIоцIыщыхьагъэхэри яонэкъуапэмэ апышIэжьыгъэу гъогу мыблагъэм те хьажьыгъэх. 
СыхьатныкъокIэ кIуагъэхэу къа шъ хьарыогъэгъэ ое-ошъур 
лъэныкъогъазэкIэ ахэмэ зэ рашъхьарыкIыгъэр къагурыIуагъ: гъогу сапэр шы лъабжъэмэ къачIэутысыкIы, якIэкIо 
ныкъогъушъхэм пахъэр къахехы, жьы стырым ыгъэулэугъэ 
чъыг пкIашъэхэр псэнчъэ фэдэх. ЧъыIэтагъэ горэ дунаим 
тетыжьми къыозгъашIэрэр чыжьэкIэ къэлъагъорэ къушъхьэ ос шыгуфхэр арых.
ЦIыфхэм цыхьэ къыпфашIэу, къыпщыгугъыхэу апэ 
узырагъэуцокIэ, узэмыжэгъэ Iофхэр, узыщымы гъуазэхэри 
нахьыбэжьхэу, къыпфыкъокIых. Абдзэхэ Iофмэ Бырдж 
Хьасанэ хэшIыкIырэ еплъыкIэрэ афы римыIэу арэп. БэшIагъэ 
ар лъэпкъ Iофмэ захэщэгъагъэр, ау Мыхьамэт-Амин 
наибым илъэхъан, илъэсипшIым къыкIоцI, зыхэтмэ закъыхимыгъэщыщтыгъэми, иакъылрэ илIыгъэрэ зэголъэу, 
ящыкIагъэ зыхъурэм ыцIэ цIыфмэ къыраIоу псэугъэ. 
Аужырэ илъэситфым наибым ыубытыжьыгъэгъэ мухътар 
хасэм итхьамэтацIэ Бырджым ыхьыщтыгъэ къодыягъ. Ар 
зымыдэщтыгъэ Цэимрэ ежьыррэ бэрэ зэщыхьэхэ-зэмышIухэу къы хэ кIыщтыгъэми, аужырэ лIышъхьэ хэдзыным 
зе кIуалIэхэм, апэу ащ ыцIэ къезыIуагъэр Цэир ары. Къыпеожьынэу мухътармэ ахэтыгъэр Афэмгъот Мэрэтыкъоти, 
ынэ кIаплъэмэ-зыригъэIажэзэ, Бырдж Хьасанэ лIышъхьэкIэ 
харигъэдзыгъ. Ау шIушIэм къыубытырэмэ тIури ащыщыгъэпти, азыфагу зэмышIуныгъэ горэхэр къыдэхьэ 
зэпытыгъ. ЦIыфым ишэн-гъэпсыкIэ къызыбгурыIокIэ, 
дэпсэугъошIу. Цэир игъэпсыкIэкIэ къызыбгырыоу цIыф 
псынкIэми, илIыгъэ-зэфагъэрэ ихьалэлыгъэ-гупцIэнагъэрэ 
къащэфыжьы. 
Адэ Бырджым абдзахэмэ динзехьэ афишIыгъэ Мыхьамэт ефэндыр?
Бырдж Хьасанэ абдзэхэ лIышъхьэр Мыхьамэт ефэндымкIэ зызэупчIыжьым, зэриIожьыгъ: "Цэимрэ сэрырэ 
ар бэкIэ тэщ нахьыкIэми, къытфэдэп. Тэ тпэ кIэкIыгъэкъэтлъэ гъугъэхэр ащ ымыушэтыгъэхэми, ыныбжь 
емылъытыгъэу нэутх, ащи къыщыуцурэп, нэутхащ. Чылэ 
медрысэр нахь къэзымыухыгъэм, ежь нэмыкI Чабэм 
мыкIуагъэ къызы щыхъурэм тызэ ригъапцIэрэр тшIэзэ, 
диныр зэрэтигъэ лэжьырэр! Хэт ар? Ащи Алахьэм зэрилIыкIор тшIошъ ыгъэхъунэу, зыкъытфигъэнаибынэуи?..- 

--- Page 174 ---

Тыркуем къафи кIыгъэгъэ Абдулахь ефэндым, зэрэзабыт 
джасусыр абдза хэмэ кIашIыкIи аукIыгъагъэм, Мэрзыхъое 
Мыхьамэт зэрэ готыгъэр, хымэ цIыфыр Алахьэм илIыкIокIэ 
ышIошъ хъу гъэу, ыIорэ пстэури зэригъэцакIэщтыгъэр 
Бырджым ыгу къэкIыжьыгъ.- А лъэхъаным ащ илъэс 
тхьапш ыны бжьыгъэн?.. КIэлагъэ, илъэс тIокIым итыгъэми 
ары. Адэ сыдэу пшIын, умолэ Iофтабгэ зыхъукIэ, аIо рэр 
бгъэцэкIэн фае… Аущтэу оIоми, Бырджыр, къэ пшIэжьрэба 
тамбые хьэблэ зэфэсым Абдулахь ефэнд нэпцIым Дэдай 
къыщы риIогъагъэр? Мыхьамэти Дэдайи зэлэгъух, зы чылэх, 
зы хьаблэ къытехъухьагъэх…"
- Мэфэ гопэгъум сыдэу укъишIыра, тхьа мэ тэ маф? - 
лIышъхьэм игупшысэхэр ежь зэрэфэгъэхьыгъэхэм гу 
лъитагъэ фэдэу Мыхьамэт ефэндыр Бырджым еупчIыгъ.
- Къысэгуаорэп, ау нахь чъыIэтэгъагъэми си гуапэщтыгъэ.
- Тидунэе хьаф зиIэмыр Алахь лъапIэу лъагэр ары, 
нахьыжъ, ыджа узыкIэхъопсырэр къытэзыпэсыщткъытфезгъэхыщтыр. ЩэIагъэ къызхэдгъэфэщт, телъэIущт, 
ыIорэм тыблэкIыщтэп, ипый типыи, джаурхэр тидунай 
тедгъэтыщтхэп.
- Оры, о сыдэу ухъура? - "мыдэ мыр джы зынэ сыгъэр, 
наибым игущыIэхэр къыкIеIотыкIыжьых" Бырджым ыIозэ, 
ефэндым еупчIыжьыгъ.
- Сэри абдзахэмэ сахэкIыжьэу тыдэ сыкIон, яхьылъэ 
сихьылъэ, ягумэкI сигумэкI, ягушIуагъо сигушIуагъо,- 
упчIэм иджэуап Мыхьамэт ефэндым зыригъэукIыхьызэ, 
ежь зыфаем къырищэлIагъ,- ау силъэпкъэгъумэ сазэрэтекIырэр зызакъу ныIэп: цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми 
емылъэIужьырэ Ала хьышхом ицыхьэ къыстелъэу сэркIэ 
игъозагъэ къы зэрэшъулъыIэсырэр, шъузэрэхимыгъэукъорэр ары.
- Тэ Iаджри тыхагъэукъуагъ, джыри тыздэ мы плъэхыжьэу зыхэтэгъэукъожьыкIэ сенэгуе…- Бырдж Хьасанэ 
ежь зэриIожь фэдэзэ, иш икIо щыригъэкIагъ.
- Истафирлахь...- Мыхьамэт ефэндым шъабэу къыIуи, 
Бырджым фэдэу ыуж ит шыухэр зыблегъэкIхэм, нахь 
мэкъэ IэтыгъэкIэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- тхьамэтэ маф, 
уигущыIэ дысхэр Алахьэм зэхихынхэп, сэри зэхэсымыхыгъэхэу лъытэ.

--- Page 175 ---

- Мыхъун зэхэпхыгъэу къыпщэхъумэ, ефэнд, ухэукъо,- къызэрэдэгущыIэжьыгъэ шIыкIэр Быр джым ыгу 
емыIоу фыпиупкIи, фидзыжьыгъ,- сэ хэшIыкI зыфысимыIэм сырыгущыIэрэп. Ащ нэмыкIи къыосIон: джа гущыIэ мэ бэшIагъэ стхьакIумэ зы раудэгукIыгъэр… Абдулахь 
ефэнд тырку забыт-джа сусри, зигущыIэ епцIыжьыгъэ 
Щамил Iимамри, ащ илIыкIо Мыхьамэт-Амин наиб къумыкъури, ахэмэ апэкIэ тызгъэбанэщтыгъэхэ инджылызхэ ри, полякхэри Алахьэм илIыкIуагъэха?
- УкъызыфысэупчIыгъэмэ, тхьамэтэ маф, сэри 
еплъыкIэ шъхьаф афысиIэшъ, къыосIон,- къы фадзынкIэ 
зытещыныхьэщтыгъэ упчIэмэ Мыхьамэт ефэндыр бэшIагъэу афэхьазырыгъэти, псынкIэу джэуап къытыжьыгъ,- 
сапэкIэ зыгорэмэ аIогъэ-ашIагъэмэ зиIорэ зишIэрэ хэлъыр 
Алахь зизакъор арышъ, ахэмэ язэфагъэ-ямызэфагъэ 
шыхьатэгъу-очылыкIэ зэдгъэфэнэп. Алахьэм зэкIэри 
елъэгъу, зэкIэми ахешIыкIы, зэкIэми ынаIэ атет. Ау сэ Ащ 
гу зылъысигъэтагъэри, сшIошъ ыгъэхъугъэри, Ащ ыпашъхьэ 
шъэф щызэрахьэрэпышъ, нафэ къыпфэсшIын. Алахьэм 
ибыслъымэн дин лъапIэ зылэжьырэмэ ар язгъэлэжьырэр 
ялъэпкъэгъун, абзэ Iулъын фае. Ары, нахьыжъ, ары, 
тхьамэтэ маф, сигущыIэ умыгъэшIагъо, ар сэ къэсыу 
гу пшысыгъэп. Алахь лъапIэу лъагэм уилъэпкъэгъу-силъэпкъэгъу динзехьэмэ агурыгъаIу ыIуи, идин къысфыригъэхыгъ. Джары Дагъыстан къытфикIыгъэ наибищми, Тыр куем 
къытхитIупщыхьэгъэ ефэндхэми яIоф адыгэ лъэныкъом 
къызкIыщимыкIыгъэр, инджылыз, поляк тимыдинэгъухэм 
ягугъу сшIыжьырэп… Джыдэдэми, нахьыжъ, укъызыкIэупчIэщтыри сэшIэшъ, ащкIи джэуапынчъэу укъэзгъэнэнэп.- 
Бырдж Хьасанэ къыIонэу къыригъэжьагъэр къыригъэIуагъэп.- Дунаим тет цIыф пстэури, джаурхэри ахэтыжьэу, 
абзэ Алахьэм ыбз, Ащ дунаир къыгъэшIыгъ, псэ зыпыти 
зыпымыти Ар я Алахьышху. Ары, нахьыжъ, ары, тхьамэтэ 
маф, джы зигугъу къыпфэсшIыщтым зыми ышъхьэ 
фисхыгъэп, сызгъэгъуазэрэ Алахьэм ицыхьэ къызэрэптелъыр сэшIэшъ, сыгу къыпфызэIухыгъэу сыкъыбдэгущыIэ. 
Сэ сицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу, ащ сшынахьыжъ 
Бэчыри щымыгъуазэу, Алахьэм ынэшIу къысщифагъэу 
идунэе хьаф сыщызэрещэ. Шъыпкъэр пшIэнэу уфаемэ, 
сызиIумэт Алахьышхор ары джа тырку ефэнд джасус 

--- Page 176 ---

шашитми, дагъыстан наиб тхьагъэпцIыми, нэмыкI зыгу шIу 
къысфимылъхэми сазыщызыухъумагъэр, уапашъхьэ сыкъизыщагъэр. КъэошIэжьа дунаим тегъощыхьэгъэгъэ 
Мэрзэбэч тхьамыкIэмрэ сэрырэ уадэжь тыкъызэкIом, 
сызигъусагъэм цыхьэ фэмышIэу, сэ нэшIукIэ укъыспэгъокIи, абдзэхэ ефэндмэ ямуфти пащэ сызэрябгъэшIыгъагъэр?
- КъэсымышIэжьы мэхъуа,- ефэндым игущыIэ шъхьэихыгъэмэ шъонтIэ-лантIэ ашIыгъэ Бырджым къыригъэIуагъ,- 
гъэрекIо бжыхьэба уимуфти IэнатIэ къызыпфагъэшъошэгъагъэр, Мэрзэбэчи игунахь къэтхьын фаеу зыхъугъагъэр?..
- Мэрзэбэч тхьамыкIэм игунахь, тхьамэтэ маф, о 
зытеплъхьажьэуи?..
- Сэрми, хэтми, ар хэт ышIэра?.. Шъхьэгуащэ къызэрэхахыжьыгъагъэм зэрэ Абдзахэу щыгъуаз.
- Мэрзэбэч тхьамыкIэр Шъхьэгуащэ къыхэ зы хыжьыгъэ джаурхэри щыгъуазэх… Мэрзэбэч гуп цIэнэ-гъэдэIогъошIум ынатIэ Алахьэм къы рит хэ гъагъэм блэкIыгъэп… 
Ау хэт ышIэра, наибыр къы кIэлъытхъожьыгъэнкIи мэхъуба? 
Сыдым тигъэшIэна Мэрзэбэчышхом икIодыкIэ, къысфэгъэгъу, си Алахь, ари уиадыгэ гъощагъэмэ ащыщыгъ.
- ЛIыгъэнчъагъэп Мэрзэбэч тхьамыкIэр… Модэ тызигъусэмэ, ефэнд, тыкъыщанагъ, такIэгъэхьажь,- зыбзэ 
къэзытIэтэгъэ Мыхьамэт ефэндым фэгуитIугъэми, "мы 
слъэгъурэм уигъэдэIони, уигъэIорышIэни, ухи гъэукъони 
ылъэкIыщт, кIэрыплъыгъэн-фэсакъыгъэн фае" Бырджым 
зэриIожьызэ, иш тIэкIурэ хигъэлъэ хъу кIи, исэмэгубгъукIэ 
къызгуигъэлъэдэжьыгъэм еупчIыгъ: - Алахьэм узэрилIыкIор пшIошъ мэхъуа, ефэнд?..- джэуапым пымылъэу иш 
джыри хигъэлъэхъукIызэ, къыфызэджэкIыгъ: - НэкIо, 
нэкIо, муфти, джыри тапэ мафэ илъ, джэуапым уегупшысэнэу уахътэ щыI.

--- Page 177 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  ХЫРЭШЪХЬ

--- Page 178 ---

- Очъыя, ефэнд? - япIэмэ ахэгупсэфыхьажьыгъэхэу 
Мэрзыхъое абдзэхэ ефэндыр Хъущт хьаджэ шапсыгъэ 

--- Page 179 ---

ефэндым еупчIи, фыпигъэхъожьыгъ: - Гъогум шъутепшъыхьагъэщтын, нахьыжъ.
- Хьау, ефэнд. Шъо къэшъукIугъэ гъогу чыжьэ хьылъэм елъытыгъэмэ, тэ къэткIугъэр зи арыхэп. Ма фэ къэси 
джаурхэм тигъогу агъэкIэкIызэ, хым ты къырафылIэ. Тапэмыуцужьэу, лIыгъэ тхэмылъыжьэу сIорэп, ау джаурмэ 
къытатэкъулIэгъэ уIэшыгъэ дзэр гъунэнчъэшъ, апырикъугъуай. Тичылэхэр топ кIэ къауцухьэх, къаIэкIэкIыжьрэмэ 
янасыпэу, къаIэ кIанэрэмэ ятхьамыкIагъоу тырагъэстыкIы. 
Алахь зизакъор ары тигугъапIэр, идунэе хьаф тызэрэщаушэтыгъэр икъун зэгорэм къытиIонэу тежэ.
- Хьау, хьау, ефэнд, цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми 
емылъэIужьырэ Алахьышхом идунэе хьаф тыщеушэтыми, 
тыщыгъупшагъэу тэмыгъаIо. Ар хэткIи, гъощагъэхэмкIи 
мыгъощагъэхэмкIи, гукIэгъушI-гугъапI. Ар къытшъхьащэтыфэ, ыIорэмэ таблэмыкIыфэ, гукIодыгъо щыIэп. Ащ 
тыщыгъупшагъэпти, неущ зиIофшIэн тыхэлэжьэщт 
мэджлысыр адыгэмэ зэха ригъэщагъ.- КъыIуагъэхэмкIэ 
Мэрзыхъое ефэндыр зыфэрэзэжьэу, зыгъапэри къыпигъэхъожьыгъ: - СызэрэпхаплъэрэмкIэ, нахьыжъ, о бэшIагъэпщтын шапсыгъэмэ узэрэяефэндыр?
- КъэпшIагъ, къэпшIагъ,- упчIэм щыгушIукIырэм фэдэу 
Хъущт хьаджэм джэуап псынкIэ къытыжьыгъ,- Абын 
псыхъо нэпкъым гъэрекIо джаурмэ Жэдэ Аюбэ пчыпэкIэ 
зыщалIым, ащ ычIыпIэ Зан Къарбатыр сы ригъэхьагъ, тэ 
къытпыщылъри хэт ышIэра…
- Субхьаналахь, субхьаналахь, лаIилахьу-илэлахь, тэ 
къытпэщылъыр зышIэрэр Алахь зизакъор ары,- зигъэмысэ-зиухыижь макъэкIэ Мыхьамэт ефэндым къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ: - Жэдэ Аюбэ сымышIэ мэхъуа, сиящэнэрэ 
хьаджэ кIогъу Чабэм тыщызэфэзыгъагъ.
- Чабэм щэунае ущыIагъа? - зэхихыгъэр ыгъэ шIагъоу 
Хъущт хьаджэр къэупчIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Сэ зэ нахь 
ащ сыщыIагъэп.
- Ар сыда зыкIэбгъэшIагъорэр? - Мэрзыхъое ефэндри 
Хъущт ефэндым еупчIыжьи, фызэхифыжьыгъ: - Быслъымэн пэпчъ зэ нэмыIэми Чабэм кIонэу къытефэ. ПфэукIочIыщтмэ, ащ илъэс къэси кIо, ащкIэ Алахьэр разэ къыпфэхъущт. Жэдэ Аюбэ къехъулIагъэр джы къызнэсыгъэми 
сщыгъупшэрэп… Алахьэм ефэндхэр илIыкIох, къеухъумэх. 

--- Page 180 ---

ЗыгорэкIэ а тхьамыкIэр джынэмэ хагъэукъуагъэмэ шIэ?.. 
ПшIэхэнэп, ижъышъхьэм игъогу дырагъэхыгъэнкIи мэхъу… 
Хьау, хьау, ефэнд, Алахь зи закъом иIорэ ишIэрэ зыхэлъыр 
тэ тизэхэфынэп. Сыгу къео, нахьыжъ, зэ нахь Чабэм 
узэрэщымыIагъэр, ау ар гъэтэрэзыжьыгъошIу. Неущ 
мэджлысым идинлэжь IэнэтIэ гуадзэр Алахьэм ишIэ хэлъэу 
Бэрзэдж Джырандыкъу хьаджэм къысаригъэпэсынэу 
ыIуагъэшъ, ащ абдзэхэ лъэныкъомкIэ Бырджри, Цэйри, 
шапсыгъэхэмкIэ Занэри щыгъуазэх, ар къызэрэсфашIэу 
тиапэрэ Чэбэ кIогъу хэтыщтхэм уахэзгъэфэн. ЗыгорэкIэ 
упчIэжьэгъу сэркIэ къыпфэхъухэмэ, ефэнд, япIощтыр о 
пшIэн.- Зэпыугъо тIэкIукIэ етIани фыпигъэхъожьыгъ: - Ти 
Алахьышхо иIорэ ишIэрэ зыхэлъ IофымкIэ, ефэнд, сыпщыгъупшэнэп ныIа?
- Хьау, Мыхьамэт ефэнд, ащ фэдэ гори пшъхьэ къимыгъахь, апэрэми тызызэфэзыгъэр, сэ уигу гъу шIу зызэхэсхырэр бэшIагъэ, джаурмэ якIодылIэгъэ сигъусагъэ 
Аюбэ тхьамыкIэми, узэрэкъурIэнэджэ Iазэр дыхэтэу, 
уигугъу бэрэ къысфишIыщтыгъэ. Бэрзэдж Джы рандыкъу 
хьаджэ лIышхом тидин лъапIэкIэ уригодзэнэу пцIэ 
къызэрэриIоу дезгъэштэн, Алахьэм къыуипэсыгъэр сэркIи 
оркIи ухыгъэ Iоф.
Адыгэ мэджлысым хэтхэ нэбгырэ пшIыкIутфым язэIукIэ 
пчэдыжь нэмазкIэ рагъэжьагъ. Бэрзэдж хьа джэр апэ 
иуцуагъэти, къеджи, ыужкIэ зырегъэуцом, етIанэ ыбгъу 
лъэныкъохэмкIэ шапсыгъэ, абэдзэ-садз ефэндитIур зыгуегъэуцожьхэм, Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндым Бэрзэдж 
Джырандыкъо къызэригъэгугъагъэр зэримыгъэцэкIэжьыщтыр къыгурыIуагъ. Ау мэджлыс зэIукIэр зытегущыIэщт 
Iофыгъомэ ар яапэрэ упчIагъэп, яаужырэигъ.
Абдзэхэ, убых, шапсыгъэ, абэдзэ-садз лIыкIо пшIыкIутфмэ, хьакIэу рагъэблэгъагъэмэ язэIукIэ зы ще кIокIыщт 
унэ шъхьаф хэхыгъэ мэзэхашъор инэп, цIы кIоп - нэбгыришъэ фэдиз ифэщт. АлырэгъукIэ пкIэ гъэ джэхэшъо пчэгур 
хъоо-пщау, шъхьаныгъупчъэ бгъузэ тIурытIу зыхэт 
дэпкъитIум, пчъэихьагъу дэпкъым пхъэнтIэкIу шъэбэ 
лъхъанчэхэр акIэрытых, яплIэнэрэ дэпкъым дэжь илъэситф 
пIалъэкIэ хахыгъэ мэджлыс тхьаматэмрэ ащ игодзитIурэ 
япхъэнтIэкIухэр щытых. Ахэмэ ясэмэгу-джабгъукIэ КъурIан 
зырыз зытелъ Iанэхэр къаготых.

--- Page 181 ---

- Алахь лъапIэу лъагэм шIу зыфишIэн, ынэшIу зыщифэн, къыухъумэн Адыгэ мэджлыс шъхьафитым илIыкIохэр, 
хьакIэхэр,- Бэрзэдж Джырандыкъо игу щыIэ пэублэкIэ 
зэIукIэр къызэIуехы,- тимэджлыс зы тыухэсыгъэ мэзитIум 
мыр ящэу непэ тызэIокIэ. Тыфызызэрэугъоигъэ Iофым 
шъущыдгъэгъозэгъахэшъ, хъунэу шъолъытэмэ, тизэIукIэ 
лъытэгъэкIуатэ. Евдокимовым IукIагъэхэм, Тифлис дгъэкIогъагъэхэ лIыкIомэ япэщэгъэ Бырдж Хьасанэ мэджлыс 
тхьамэтэ гуадзэм къытфихьыгъэ къэбарым тедэIун. 
- Тхьауегъэпсэу, Джырандыкъу, Адыгэ мэджлысым 
итхьамэтэ маф, аущтэу оIомэ, тпшъэ къишъулъхьэгъэ 
Iофым фэхъугъэ кIэухыр зетымыгъэукIыхьэу къы шъуфэтIотэн,- сыдигъуи зызэришI хабзэу ишъэбэгъэ-зыфэсакъыжь къебэкIызэ, Бырджым къыIуагъ,- къыхэсынагъэ 
щыIэмэ, Цэимрэ Тхьагъушъэмрэ ты зэгъусагъэшъ, къыхагъэхъожьын.
- Ащ тэ къыхэдгъэхъожьын щыIэп,- щхыпцIызэ, къыгос 
Тхьагъушъэм фыреплъэкIи, Цэим къыдзыгъ,- тызыфэкIуагъэмэ тыкъаушъхьакIугъ Iуи, тIысыжь.
- ГущыIэ кIэкIыр бэщым фэдэми, Цэир,- Бэрзэджым 
къыIуагъ,- ащ цыпитIу иI, тары тIум язэу нахьышIур? Джары 
тэ джыдэдэм тызэгупшысэн фаер.
- Джар тIозэ, гъунэм тынэсыгъ...- Цэим къы Iуагъэр 
ежь зыфихьыжьы фэдагъэми, зэкIэмэ зэхахэу гъумыгъугъэ.
- Джары мэджлысыр зыкIызэхэтщагъэр! - мэджлысым хэт абэдзэ-садз горэ Цэим къыпеожьыгъ.
- Ар бэшIагъэ зытшIэн фэягъэр! - нэмыкI шап сыгъэ 
горэми къыIуагъ.
- Зэ тыкъэущыжьыгъэмэ ары...- гугъуемылIыхэу, ау 
гукIэ щхыпцIызэ, Цэйми ыкIыб дэсхэм афидзыжьыгъ. 
Къыдырагъэштагъ, къыпеожьыгъэх.
- Бэрзэдж Джырандыкъу хьаджэм щытхъур ыдэжь! - 
убых ныбжьыкIэмэ ащыщ гори къыхэкуукIыгъ.
- Алахьэм шIу зыфишIэн джэмэхьат,- мэкъэ теубытагъэкIэ Бэрзэджым къыIуагъ,- зыжъугъэсамбыр. Зы 
шъхьэ нахьи шъхьитIур нахьышIу аIоми, тимэджлыс 
зэхэщэгъакIэ дэо зэIукIэ тэшъумыгъэшI. ТыкъыодэIу, 
Хьасан. Ущымыт, ущысэу укъэгущыIэми хъущт.

--- Page 182 ---

- Мы заулэм апашъхьэ ар сфэшIэнэп, тхьамэтэ маф,- 
Бырджым къыIуи, Цэим дэжькIэ плъэзэ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- зимафэ мэфишъэкIэ Алахьэм фигъэбагъозэ 
къытхигъэтын Цэй тхьамэтэ мафэм къыIуагъэм шъыпкъэ 
хэлъ, тызыдэкIуагъэмэ шъхьакIо къышъуахыгъа шъуIомэ, 
къытахыгъ. Ахэр шашитхэми, хьакIэпэгъокI дэгъу къытпагъохыгъ: яхьакIэщыпчъи тфыIухыгъагъ, ягъомыли бэрэчэтыгъ, тинэмаз шIыгъокIи тагъэохъугъэп, ау тызыфэкIогъэ IофымкIэ ахэмэ яджэуап хьазырыгъ. Адыгэ шъхьэгъэуз Iофыгъохэм амыгъапэхэу, мэджлысымкIэ тыгущыIэн 
тыфимытэу, яхэгъэгу тырицIыфышъ, мамыр щыIакIэкIэ 
тыпсэунэу, аIорэр дгъэцэкIэнэу къытаIуагъ.
Мэджлысым хэтхэри хэмытхэри къыхэзэрэгъэкуу кIхэу 
джыри рагъэжьагъ:
- Ар сыд емыкIуа! 
- Тызэрагъэфэнэу яIоф къытхэлъэп!
- ШъукъызаушъхьакIум, нахьыжъ, Iашэ жъу голъыгъэба?! - пчъэихьагъумкIэ щызэхэт ныбжьыкIэмэ ащыщ 
горэм къыдзыгъ.
- УпчIэ птынри джэуап яптыжьынри зэфэдэп, Алахьэм 
шIу зыфишIэн джэмэхьат. Къысфэгъэгъу, Джырандыкъу, 
тимэджлыс итхьамэтэ маф, имыгъо-IизынчъэкIэ сиIо къызэрэшъухаслъхьэрэр,- хьаджэ сарыкъ фыжьым зынэгу 
псыгъо къуапцIэ джыри нахь дахэ кIэхъукIыщтыгъэ Мыхьамэт ефэндым Iушъа бэкIэ щысхэм зыкъаригъэшIагъ,- 
сыдрэ IофкIи зы наIэ къыттет, тызиIэмыр Алахьышхом 
ыпашъхьэ тыгухэр щыдгъэшъабэзэ, къиныбэ зыпэкIэкIыгъэ 
тилIыкIомэ япэщэгъэ Бырдж Хьасанэ къыIорэм тежъугъэдэIу. Тэрэзба, ефэнд? - къыгос Хъущт шапсыгъэ ефэндым 
еупчIыжьы фэдэу зишIызэ, абэдзэ ефэндми фыреплъэкIыгъ.
- Ары, Мыхьамэт ефэнд, ары, шъырыты гъэр Алахьэм 
иапэрэ гущыI,- Хъущт ефэндми къы дыригъэштагъ, ар 
къыригъэкIэу абэдзэ ефэндми ышъхьэ ыгъэсысыгъ.
- Iашэр къихыгъошIуми, сикIал, илъхьажьыгъуай,- 
абдзэхэ ефэндым ихьаджэ сарыкъ пэIошхо шъхьа ры плъы зэ, зэпагъэугъагъэ Бырджым игущыIэ къы пи дзэжьыгъ,- 
хэтрэ лIыкIуи иIашэ, хабзэу щыIэм елъы тыгъэу, гущыIэгъу 
зыщызэфэхъущтхэ унэихьагъум дэжь зыщыгурагъэхы. 
ТызыдэщыIагъэм къэбар дэгъу къитымыхыгъэми, 

--- Page 183 ---

джэмэхьат, гугъэпIэ къэбар къэтымыхьыгъэу арэп. Урысые 
пачъыхьэр къэблагъэрэ бжыхьэм Кавказым къихьанэу, 
талъэныкъокIэ къэкIонэу щытышъ, тыIуагъэкIэнэу, тиджэпсалъэ етхьылIэнэу къытаIуагъ. Джары Цэйми, Тхьагъушъэ ми, сэри непэкIэ къышъотIонэу тызыщыгъуазэр. ТфэмышIагъэр емыкIу тфэшъумылъэгъу, тлъэкI къэдгъэнагъэп.
Унэ мэзэхашъом иуцогъэ гопэгъу гумэкIыр Бэрзэдж 
хьаджэм къыукъуагъ: 
- Тхьашъуегъэпсэу, Бырджыр, Цэир, Тхьагъушъэр, 
амалэу шъуиIэмкIэ шъулъэкI къэжъугъэнагъэп. Мощ фэдиз 
чIыгур зэпышъуч-къызэпышъучыжьыгъэми, IэнэкIэу шъукъэкIожьыгъэп. Тигухэлъ Тифлис къы щыжъудэмыхъугъэ ми, Барятинскэ шъхьэщытхъужьыр дэсыгъэп, Милютин 
дымыIум шъузэрипэсыгъэп, Орбелиани IэнэтIэкIэхъопсри 
гущыIэ зэбгъотылIэн инэралэп, Еудэким инэрал нищыр 
арымэ, ыгу имылъымкIэ джыри къыддэджэгугъ, урыс 
пачъы хьэмкIэ къэшъухьыгъэр тэркIэ къэбар хъущт. Зэ, 
зы жъугъэбыяу,- Бэрзэджыр нэ онтэгъухэмкIэ ны бжьыкIэ мэ ахаплъи, зэхихыгъэм джэуап кIэкI ритыжьыгъ: - А 
зыфашъуIорэ урыс пачъыхьэр къытфэмыеми, типый, тишIу 
тIощтэп, зыIудгъэкIэщт,- етIанэ ЗанэкъомкIэ зигъази, 
къыIуагъ: - Къарбатыр, джыри уахътэ щыI, зымафэ урыс 
пачъыхьэм фызэхэдгъэу цогъэгъэ джэпсалъэм джыри 
шъухэплъэжь. КъэкIорэ мазэм щыIэщт мэджлыс зэхэсыгъом къахэтлъхьан, игъоу алъэгъумэ, щытштэн. Тэ, 
убыххэмрэ абадзэ-садзхэмрэ, ащ нэIуасэ тызэрэ фэ шъушIыгъэм фэдэу, Бырдж, Цэй абдзэхэ лIышъхьэхэри ащ 
щыжъугъэгъуазэх. Мыхьамэт ефэнд хьаджэри зыщымыгъэгъупш, акъыл чан иIэу сыхэплъэшъ, ишIуагъэ къышъокIыщт. Джы тищэджэгъо зэхэсыгъо зытыухыгъэкIэ, 
Алахьэм къытипэсыгъэ гъомылэм тыхэIан, етIанэ ечэнд 
нэмазым ехъулIэу тинепэрэ IофшIэн тыухын.
Щэджэгъоуж зэхэсыгъор дзэлI уIэшыгъэ мин пшIыкIутфыр зэраIыгъыщт хьакъулахь угъоиныр ары зытегущыIагъэр. Бэрзэджым зэриIогъагъэу, Цэим къыIэтыгъэ 
Iофыр арымырыгъэмэ, ечэнд нэмазым ехъулIэу ар аухыщтыгъэ.
- Дзэр зэрэтIыгъыщт хьакъулахьыр хэгъэгум зэрэщыкIорэм уегъэразэ,- къэгущыIагъэхэм Цэим адыригъэштагъ,- чылэгъо мухътархэм дэгъоу Iоф ашIэ, ар 

--- Page 184 ---

къызыпкъырыкIырэ унагъохэм, тхьаегъэпсэух, зи къызтырагъанэрэп, ау дзэлI мин пшIыкIутфыкIэ хэгъэгур къэтыухъумэшъущтэп. Ащ ипчъагъэ фэдиз заулэ хэгъэхъогъэн 
фаеу сеплъы. ТфэукIочIыщта зыIощтмэ джэуап ясэтыжьы: 
тфэукIочIыщт! Сыда абдзахэхэм, шапсыгъэхэм, убыххэм 
джыри дзэлI мин пшIыкIутф зырыз къызхагъэкIышъущтыба?
- Абадзэхэри зыщымыгъэгъупш, тхьамэтэ маф,- 
ТхьацIыф абэдзэ ефэндым къыIуагъ.
- Шъори, ефэнд, шъуицIыф пчъагъэ елъытыгъэу, дзэлI 
минипшIи къызхэжъугъэкIын шъулъэкIыщт,- Цэим джэуап 
къытыжьи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Армырмэ, Джырандыкъу, тятэжъмэ анапи, тэ ты напи, тисабыймэ, 
тибзылъфыгъэмэ анапи къэ тыу хъумэжьышъущтэп.
- Тхьауегъэпсэу, Алахьэр разэ къыпфэхъу,- Бэр зэдж 
хьаджэм Цэим риIуагъ,- сэри, мэджлысым хэтхэми, 
къедгъэблэгъагъэхэми агу укъигущыIыкIыгъэу къысшIошIышъ, тапашъхьэ къыщыбгъэуцугъэ Iофым изытет 
зэдгъэшIэн, къэкIощт мэджлыс зэхэсыгъом ари къыхэтлъхьан, тытегущыIэн. Ары, ары, къызгурэIо ащ кIыхьэлыхьэ зэримыщыкIагъэр. Ау сыдрэ IофкIи унашъо зыштэрэр мэджлысыр арышъ, ащ тыблэIэбыкIы хъущтэп. Джы 
тизэхэсыгъо зыщытыухыщтым, къыздежъугъэштэщтмэ, 
сыкъышъолъэIущт. Мэджлыс зэхэсыгъом КъурIан къытфеджэн, нэмаз тэзгъэшIын ефэнд тищыкIагъэшъ, 
Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндым ыцIэ къесэIо. Ар игъоу 
шъолъэгъумэ, тхьашъуегъэпсэу. Алахь зизакъом шIукIэ 
тызэхегъахь, тызэхегъэкIыжь. Гъогумаф, тхьамэтэ мафэх, 
шъори ары, тиныбжьыкIэ гугъапIэхэр.

--- Page 185 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  БЛЫРЭШЪХЬ

--- Page 186 ---

Бжыхьэр сыдигъокIи Абдзахэ щыошIу-щыдахэми, 
1861-рэ илъэсым исентябрэ мазэ иапэрэ мафэхэр мыщ 
фэдэхэу хъэрэ-пкIарэхэу къызамышIэжьырэр бэшIагъэ. 
ТыдэкIэ уплъагъэми, пкIэшъэ зэмышъогъухэмкIэ зызыфэпэгъэ къушъхьэ мэзыр нэплъэгъум кIэт, зыбгъу лъэныкъомкIэ уашъом хэкIуатэзэ, къушъхьэ шыгуфмэ яуалIэ, 

--- Page 187 ---

адрэбгъухэм къокIыпIэмкIэ, къохьапIэмкIэ защэи, Къужъыпсрэ Шъхьэгуащэрэ зызэпырызыхырэ мэз шъолъыр 
зэикIыр къызэмыплъэкIыжьэу ЛабэкIэ, ПшызэкIэ мачъэ, 
тхышъхьэ мэз гъэхъунэхэри нэ зэ щымыщыкIэ къыпIоплъэх. 
Пщэф кошэ зырызхэр, пытхъафэхэр арыхэмэ, зыми 
ымыгъапэхэ-гугъуемылI фэмыфхэу Абдзахэ шъхьарэсыкIых.
Зитыжьыныпс зэзытэкъокIызэ унэкIыб лъэгапIэм речъэкIырэ псынэкIэчъым шъхьарыт чъыгэешхом Бырдж 
Хьасанэ чIэс. Ыгу шIукIэ къызщыдэчъ-къызщыдэмычъи, 
уахътэ хигъуатэ-химыгъуатэми, зекIо щымыIэмэ, и Тыжьын 
псынэкIэчъ ар зэ фыкъомыкIэу, сэлам римыхэу мафэ 
къыфыхэкIрэп. Онэгум исэу пэчыжьэми, ежь зыIугушIожьызэ, ыгу къэмыкIэу, инэплъэгъу къыфыхэмыуцоу хъурэп. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр кIымафэрэ Тыжьын 
псынэкIэчъыр зэрэмыщтырэр, мэкъэнчъэ зэрэмыхъурэр 
ары. Къы зишIэжьрэр илъэс тIокIищым къехъугъэшъ, ар 
щтыгъэу, мычъэжьэу ылъэгъугъэп, яти, ятэжъи, нахьыжъхэми къаIожьэуи зэхихыгъэп.
"Зблэчъхэрэ тыжьыныпс орхэр Къужъыпс псыхъом 
фэгуIэфэхэ пIалъэкIэ мэпсэухэми, тыжьыныпсымрэ мы 
чъыгаемрэ илъэс тхьапш къагъэшIэгъэна шъуIуа? - Бырдж 
Хьасанэ ышъхьэ къыфечъагъэмкIэ зэупчIыжьи, щтэгъэ 
нэгукIэ псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Дунаир къэзгъэшIыгъэ Алахь зизакъом нэмыкI ар зыми ышIэщтэп! Къысфэгъэгъу, си Алахь. Сы мы шIэрэр зэзгъашIэ сшIоигъуагъ, 
ащи уишIэ хэмылъэу щытэпышъ, сызэгупшысэжьы. Ислъам 
диныр къыд нэбгъэсыным ыпэкIэ чъыгаер щымыIагъэми, 
мы псы нэкIэчъыр тхьэбэ зэманым тиIагъэу къысщэхъу… 
Тобэ, тобэ, си Алахь, Ощ нэмыкI сыкъызэхихырэп, Оры 
тикъотэгъур, Оры тигугъапIэр. Ау етIани упчIэ мышIухэр 
сыгу къызфихьэхэрэр ОркIэ сыгъощагъэу арэп, сыуицIыфышъ, уиIумэт абдзахэмэ апэ сиб гъэуцуагъэшъ, къытырыкIощтмэ сагъапэшъ ары. Тятэжъмэ къытфыщанэгъэ 
мы псынэкIэчъыри, чъыгаери, мо уиджэнэт абдзэхэчIи, 
тиошъо къуапи, мо бгъэжъ хьарзэхэм ащыкIэкIыжьэу, 
сыдэущтэу къэтыухъумэщтха? ЛIыгъэм тибгынагъэу, тыгу 
макIэ хъугъэу, тышъхьафитынкIэ тымыхъопсэжьэу арэп, 
си Алахь. Лъыпсгъэчъэ заом тыхэхьанэу тыфаепышъ ары. 
Ар сыдэущтэу талъэныкъо къэкIощт урыс пачъыхьэм 

--- Page 188 ---

гурыдгъэIощта? ЛъэныкъуитIумэ зэгурыIоныгъэ зызэтымыгъотылIэкIэ, къытэкIугъэ хэгъэгушхом тызэреу нэхъулIэщтыр тшIэзэ, тылIын е тылIэн! Ощ нэмыкI гугъапIэ 
тиIэп, си Алахь.- Бырдж Хьасанэ хьампIэIоу псынэкIэчъым 
етIысылIи, ынэгу псы кIикIэзэ, джыри зэупчIыжьыгъ: - 
НэмыкI хэкIыпIэ щыIэна шъуIуа?.."
Бырдж Хьасанэ ынэгу огъушъыфэ, зимыжъуакIэмэ 
атеджэгукIыщтыгъэ псынэкIэчъым хэплъэфэ, зыкъызыщишIэжьырэ сабыигъом къыщегъэжьагъэу аужырэ 
мэджлыс зэхэсыгъом щыкIэкIыжьэу игупшысэ чы жьэ хэри, 
благъэхэри ышъхьэ щызэблэчъыгъэх. Ащ фэдизым, 
сабыигъо охътэ кIэкIыр хэмытэу, гушIуагъор къебэкIэу, 
ищыIэныгъэ тхъэгъуагъэу къы шIэжьырэп. Ятэ Лэбэ кIэй 
къэзэкъмэ къыщаукIи, шыплIэкIэ къызэрахьыжьыгъагъэр, 
илъэс нахь темышIагъэу ятэш нахьыкIэри, ежь ышнахьыжъи, чылэм щыщ лIы заули ахэмэ зэрякIодылIэгъагъэхэр 
дэгъоу къешIэжьы. "СпэкIэкIыгъэ илъэс тIокIищым къыкIоцI 
сыд бэлахьэ мыухыжьа тызхэтыр?..- Бырджыр джыри 
зэупчIыжьи, ежь-ежьырэу джэуап зэритыжьыгъ: - 
Къытпыщылъым, тисабыймэ къарыкIощтым, тиабдзэхэадыгэ дунай пэкIэкIыщтым тегъапэ. Тэ тыщымыIэжьыми, 
мо къушъхьэхэри, мэзхэри, псы хъохэри, мо огум щыхьарзэрэ бгъэжъхэри, мы псынэкIэчъри щыIэщтых. Адэ 
тиадыгабзэ, тиорэдхэр, тищхы макъэхэр, тигукIаехэр 
зэхамыхыжьэу мыхэр щыIэшъущтха? СшIэрэп, сшIэрэп… 
ТфэшIэжьыщт закъор арыти, адыгэ лъэпкъищым яхэгъэгоу 
зэхэтщагъэм имэджлыс шъхьафит зэIукIэ ыцIэкIэ къытэкIугъэмэ заIотэгъакIэ, тызэшIун-тызэдыщыIэн фае 
зэтIожьы зэ зытэгъэпцIэжьы, тичIыгумэ къэзэкъ чылэхэр 
къырагъэтIысхьэх. Тэ, абдзахэхэм, тышъошIугъ илъэс 
псэум къызэрядгъаIозэ, ахэмэ шапсыгъэхэр зэрядгъэпхъуагъэх, хыIушъом къыIуядгъэзыхьагъэх. Джы 
къытэзэорэ хэгъэгум ипачъыхьэ къетымыгъэблэгъа гъэу 
тичIыгу къихьагъэшъ, тежэ. Сыд етIощт, сыд къы тиIощт? 
Ежь къытиIощтыр тымышIэми, тэ ащ етIощтыр тэшIэ. 
Тедэощта, телъэIущта? Даом ыкIэ зао хъумэ? Арымырми, 
тызэзаоба! ГущыIэ дахэм блэр гъуанэм къырещы аIо. 
ГущыIэшIур пIупэ телъми, узышIопырацэм укъызэхихына? 
Ау етIани Iэбжымым нахьи Iэпэ щэигъэр нахьышIунба… 
Ары шъхьакIэ, ар Цэимтхэм адэщта?.."
161
6 Заказ 030

--- Page 189 ---

КъэIугъэ лъэмакъэм Бырджыр къызэригъэплъэ кIыгъ, 
къыкIэрыхьэгъэ Молэм къыриIуагъ:
- УишышIоIу дэжь, тхьамэтэ маф, шыу куп къыщепсыхыгъ.
- ГухэлъышIу яIэмэ, шыу куп къыпфепсыхы ны ри 
дэгъу,- адыгэ шIыкIэу зыщыщхэмкIэ емыупчIэу Хьа санэ 
ипаIо псынкIэу зыщилъэжьызэ, риIуагъ,- некIо, гъунэгъур, 
къедгъэблэгъэных.
- Мэрзыхъое, Брагъунэ купым еблэгъэн Iоф ямыIэкIэ 
сенэгуе, ау узэрамыгъэлъэгъоу, сэлам къыуа мыхэу чылэм 
блэкIышъугъэхэп.
- ЦIыфмэ къыпщамыкIухьаныр, Молэ, насы пыгъ.- 
Бырдж Хьасанэ нэгушIоу икъэлапчъэ дэжь щызэхэтмэ 
анахьыжъмэ ацIэ къыриIозэ, апэгъокIыгъ: - Шъукъеблагъ, 
Бэчыр, шъукъеблагъ, Ислъам. Хьау, хьау, ар адыгэ шIыкIэп, 
унэм шъукъимыхьащтми, щагум шъукъыдахь, мо чъыг 
жьаупIэм шъущетIысэх, мыхъуми тызэIуплъэн. Модэ,- 
пщэрыхьэпIэ унэмкIэ маджэ,- псы чъыIэ къытфашъуштэми, 
тезэгъыщт.
- Джары, Бэчыр, Хьасанэ дгъэгумэкIынэп зыкIэ сIогъагъэр...- Брагъунэ Ислъам зиухыижьи, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Тинахьыжъ ишIоигъоныгъэ тиадыгэ хабзэкIэ купым щыдгъэзыешъугъэп.
- Дэгъоу пшIагъэ, Бэчыр, тхьауегъэпсэу. Ау, Ислъам, 
Бэчыр зэрэнахьыжъ закъор арэпщтын? - Бырджыр 
Брагъунэм есэмэркъэугъ.
- Ар шъыпкъэ,- бысымым зышъхьэ къыри мы хыгъэр 
Брагъунэ Ислъам къыгурыIуагъэу къы Iуагъ,- благъэр 
къурэ шъхьапэм къыпакIыкIырэп. ТиунэгъуитIукIэ Алахьэм 
блэгъэ мафэ тызэфишIи, Мэрзыхъуаемэ япхъу тинысэ 
шъэожъые, пшъэ шъэ жъые тIолъфэныкъокIэ Брагъунэхэр 
ыгъэбэгъуагъэх.
- Ар къэбар гушIуагъу! - Бырджым ышъхьэ къыкIипхъотыкIыгъ.- ЛIэкъуитIумкIи абдзахэхэмкIи сабый мафэ 
охъух. Сыдигъу ар зыхъугъэр?
- Ащ илъэсныкъуи тешIэгъэн, гъэшIэгъоны ар Мыхьамэт къызэрэуимыIуагъэр… "Олахьэ мы сшынахьыкIэ цIыф 
хьалэмэтым..." - ежь-ежьырэу Бэчыр зэриIожьи, зэкIэми 
зэхаригъэхэу кIэух къы фишIыжьыгъ: - ИIоф зыхэмылъмэ 
иIоф ахелъхьэ, ежь иIахьыл-благъэхэр зыщегъэгъупшэ.

--- Page 190 ---

- ПшынахьыкIэ Мыхьамэт ефэндым, Бэчыр, угу 
емыгъабгъ, ащ дин, хэгъэгу Iофхэр зэрехьэх.
- Къысфэжъугъэгъу, нахьыжъхэр, сыкъызэрэшъухэгущыIэрэмкIэ,- лIищым яфэIо-фашIэхэм афэхьазырэу 
ашъхьащытыгъэ Гумыштэ Молэм къы Iуагъ,- Мыхьамэт 
ефэндым, пшынахьыкIэ, Бэчыр, мэджлысымкIэ къыфагъэшъошэгъэ Iофышхом иза къоми…
- Ары, сигъунэгъу, ары...- Гумыштэм къыригъэжьагъэр къыримыгъэухэу Бырджым ащ ушъхьагъу пшъэрылъ 
къыфигъотыгъ: - Модэ, емыкIу къысфэмылъэгъу, нахьыкI, 
дэгъамэр къэзгъэугъэмэ зыкъагъэпсынкIэнэу яIу.- Молэр 
зашъхьащэкIым, Хьасанэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- ПшынахьыкIэ Мыхьамэт ефэндым угу емыгъабгъ сIуагъэ 
шъхьакIэ, Бэчыр, къэпIуагъэм шъыпкъэ хэлъ. Чабэми, 
Шамми, Истамбули къыщырашIагъэр сшIэрэп нахь, идиныгъо Iофмэ тIэкIу арегъэлыящэкIэ енэгуягъо, ышIэщтымкIэ 
къытэмыупчIыжьэу загъорэ къыхэкIы. Бэрзэджым мэджлысымкIэ къыщырипэсыгъэ ефэнд годзэ-къу рIэнаджэм 
сэри Цэйми тыщыгъозагъэп. Ежьыр нэмыIэмэ, хьаджэм 
зэрелъэIугъэ-зызэрэригъэштэгъэ шIыкIэр, шапсыгъэ 
ефэндым зэрелъэIугъэр къыднэсыжьыгъэми, ежь ащ зи 
химышIыкIыщтыгъэу, ар тхьэ IофкIэ хъугъэу тыхегъэдаIо. 
ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр ар ежь шIошъ шъыпкъэ 
хъужьыгъэу Алахьэр зыгу илъхэ нэмазышIхэм ашIошъи 
зэригъэхъурэр ары.
- Аущтэу ащ зыкъызэрэшъуфишIыщтым сенэгуегъагъ...- Бэчыр ычый емыхыщтыгъэ щэлэмэ Iулъхьэр 
псы гъуаткIокIэ зыфигъэпсынкIи, къыухыжьыгъ.- Ащ 
зэгорэм зыкъегъэшIэжьыгъэн фае, шъуицыхьэ...- адыкIэ, 
къэлэпчъэ кIыбымкIэ щызэхэт шыу ныбжьыкIэмэ щэлэмэ 
Iанэр афыдэзыхыгъэгъэ Гумыштэ Молэр къэкIожьэу 
зелъэгъум, къыIонэу зыфежьэгъагъэр щигъэтыжьыгъ.- 
Дэгъоу утлъэгъугъ, Хьасан, уигъомыли тыхэIагъ, тэ тигъогу 
тытехьажьын.
- Уипчэдыжь хьакIэхэр, тхьамэтэ маф,- Гумыштэм 
къызэригъэшIэгъэ къэбарыр фэIэжагъэп,- Мамрыкъо 
кIэим макIох, ащ Цэимрэ Афэмгъотымрэ абдзэхэ дзэлIмэ 
ялIыкIохэр щаугъоих. Сэри мыхэмэ, мыщ фэдэ купышIу 
згъотыжьынэп, садэшэсын сэIо.
163
6*

--- Page 191 ---

Бырдж Хьасанэ зэхихыгъэ къэбарым щымыгъо загъэ ми, ыгу къео-къызхимыгъэщэу къыушыхьатыгъ:
- Ары, ары, Цэимрэ сэрырэ ащ зымафэ тытегущыIэгъагъ. Урыс пачъыхьэр Мамрыкъо кIэй къыщыуцунэу 
къэбар къытэIугъэшъ, ащ шъузэрэщыпэгъокIыщт шIыкIэр, 
шъузыдэщытыщтым щыкIэкIыжьэу, нахь зэхэугуфыкIыгъэу 
къышъуиIощт, къышъуигъэлъэгъущт. Хьау, Бэчыр, хьау, 
мыхъун угу къимыгъахь, урыс пачъыхьэм хьакIэпэгъокI 
фэтымышIыщтыми, тиадыгэ хабзэ зыщыдгъэгъупшэнэп, 
ащ къызэриIоу тыпсэун.
Мэрзыхъое Бэчыртхэр гъогу зытехьажьыгъэхэм сыхьат тешIэжьыгъагъэми, Цэир къызэрэдэзекIуагъэр Бырдж 
Хьасанэ шIошъхьакIоу щагум гупсэфыгъо дигъотагъэп, 
унэм ихьажьыгъ, къикIыжьыгъ: "Сыд Цэим етIуагъэми, 
тегыигъэми, хахьэрэп. Унахьыжъ сIомэ шъхьэкIафэ 
фэсшIызэ, сынэ къызэрэкIэзгъэплъагъэр арыщтын, упчIэжь-усэжь иIэп, зыфаер ешIэ, зэрэфаеу мэпсэу, непэп, 
наибым илъэхъани джары ащ зызэригъэпсыщтыгъэр. 
Абдзэхэ лIышъхьэм уригуадзэ зыхъукIэ, зышъхьэ нахьи 
шъхьитIу зэраIоу, загъорэ уупчIэжьымэ нахьышIу. ЗэкIэри 
щыбгъэзыеу узэупчIын умыгъотмэ, уипаIо гъэтIыси еупчI, 
ары пакIо, уиши уишыукъамыщи яупчIыжь. Адэ джары 
адыгэ зэдемыгъаштэм къытфихьырэр… Пачъыхьэм 
тызыщыIукIэщт мафэр къэсынкIэ мэфиплI тиIэшъ, Адыгэ 
мэджлысым илIыкIохэр неущымыкIэ мыщ зы щызэфэдгъэсхэкIэ, джыри зэ тиадыгэ-урыс Iофхэм татегущыIэн…"

--- Page 192 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  ИРЭШЪХЬ

--- Page 193 ---

Мыгъэ илъэсих хъугъэ ЯтIонэрэ Александр Урысые 
хэгъэгум зипачъыхьэр: Къырым заом ижъобгыпIагъ ащ 
пачъыхьагъур къызыфагъэшъуашэм. А заор Урысыем 
къезышIылIагъэхэ Тыркуе, Инджылыз, Францие хэ гъэгу 
зэгъусэхэм атемыкIогъагъэми, къыпэуцугъэхэ къэралыгъохэм, анахьэу Тыркуем, нэмыкI IофыгъохэмкIэ Iуагъэ 
адишIызэ, Адрианополь мамыр зэзэгъыныгъэм къызэрэдилъытэщтыгъэу, Кавказым и КъохьапIэ-Темыр хы ШIуцIэ 

--- Page 194 ---

Iушъор зэрэхэтыжьэу, сыд фэдэ къин пилъэгъуагъэми, 
къызфигъэнэн зэрилъэкIыгъагъэм кIэгушIужьы, ар джы 
непэ инэфэлъэгъушъ, IушыгъэкIэ зыфелъэгъужьы.
"Шъузыфаер шъуIо, шъушIэ фаеми,- ежь гу шIугъэгушхуагъэкIэ пачъыхьэм зыфилъэгъужьызэ, зэреIожьы,- 
мы джэнэт чIыгур тэтый. Непэ сызыIу кIэщт черкесхэм 
сыдэущтэу зыкъытфашIыгъэми, къытахьылIэщт Iофым 
тыщыгъуазэшъ, тыгу зэу, тIупэ телъыр нэмыкIэу тапэгъокIын. Заор ыкIэм зэ рэфакIорэр къагурыIоу къытэдэIухэмэ, 
янасып. Хьау аIоу тыкъызэхамышIыкIымэ, тиIэшэ кIуачIэ 
ахэр къыригъэуцонхэшъ, шъуиджэнэт дунай - псыхъохэри, 
мэзхэри, къушъ хьэхэ ри - зыдишъухыжьына, 
шъукъытэзытыгъэ Тыркуем шъуеттыжьын ятIон. Кавказым 
иуIэшыгъэ дзэмэ япащэ Барятинскэм къысIэкIигъэхьэгъэ 
тхы гъэм узэмызэгъын итэп1.- Джыри нэ шхъонтIэ-нэтIэ 
1 "Орбелиани генералым макъэ къызэрэтигъэIугъэмкIэ, 
Ваше Императорское Величество,- Урысыем иуIэшыгъэ кIуачIэхэу Кавказым щыIэхэм яштаб ипэщэ Милютиным ЯтIонэрэ 
Александр пачъыхьэм фетхы,- къытэмышIугъэхэ шапсыгъэ, 
убых, абдзахэ зэгоуцуагъэхэм ялIыкIохэр къыддэгущыIэнхэу 
Тифлис къызэрэкIогъагъэхэр, ахэр Пшызэ хэкум къыщыпIукIэнхэу 
зэрэфаехэм ущытэгъэгъуазэ. Ащ фэдэ зэIукIэн-зэдэгущыIэнхэр 
къушъхьэчIэсмэ адыуиIэным пкIэ зэримыIэр, тызэрагъапцIэрэр 
тэ зытшIэрэр бэшIагъэ.
КъохьэпIэ Кавказым щыпсэухэрэ черкес лъэпкъмэ зэ зэгъыныгъэ горэ адэпшIыным уицыхьэ тебгъэлъы зэрэмыхъущтыр 
мызэуи-мытIоуи тыушэтыгъэ. Шъхьафитныгъэ зекIуакIэхэр 
зи нэрыгъхэ, шъхьаф-шъхьафэу псэухэрэ лъэпкъищыр хэгъэгу 
Iоф гъэпсыкIэхэм ясагъэхэпышъ, мамырэу ежьхэри зэдэпсэунхэ, 
тэри къыддэпсэунхэ алъэкIыщтэп.
Аущтэу зыщыткIэ, сэ еплъыкIэ хэушъхьафыкIыгъэу сиIэмкIэ 
къэпIонэу хъумэ, черкес лъэпкъищымэ къытфагъэкIощт лIыкIохэм гущыIэ псэу акIэрыхыгъоещт. Ахэмэ къэзэкъ чылэхэу 
апэдгъэтIысхэрэм, тызэратеIункIэ-зэрэзэхэтфызыхьэхэрэм 
ишIуа гъэкIэ хэкIыпIэ зэрямыIэжьыр къагурыIуагъэшъ, зыкъашIэжьын-зызэтырагъэпсыхьажьын гухэлъ-тхьагъэпцIыгъэкIэ титекIоныгъэ къызэтырагъэуцони, типый IэкIыб-IэкIоцIхэр зажэхэрэ 
Европэ заом кIэхъопсынхэкIи мэхъу. Джа щысэхэмкIэ черкес 
лIыкIохэм мамыр гухэлъ зэрямыIэр, КъохьэпIэ Кавказым щытиIэ 
Iофхэр къызэтедгъэуцо зэрэмыхъущтыр къэпIон плъэкIыщт. Тэ 

--- Page 195 ---

шъомбгъо, пэкIэ-жэкIэ псыгъо зэпэIукIот зытет пачъыхьэр 
тхыгъэм хэплъэжьи, ыгъэтIылъыжьыгъ.- Мыщ Евдокимов 
генералыр щыгъозэн фае е къы зэ датхыгъэнкIэ енэгуягъо, 
тыгъуасэ мыхэр ащ Мыекъуапэ къыщысиIогъагъэх. Ары, 
генерал, къызэкIакIо щы мыIэми, хъурэм теплъын, 
тызэрэфаеу тызекIон!.."
Сентябрэм и 17, 1861-рэ илъэс, Мамрыкъо кIэй. Бжыхьэ пчэдыжь шъабэр дунаим иIуплъ. Адыгэ чIыгум лъыгъэчъэ зао имытыгъэмэ, абдзэхэ лъэныкъомкIэ нэм къыпэIуихьэрэр джэнэт. Урыс дзэлI "ура" макъэмэ запхъуатэ 
къэси, пкIэшъэ гъожьышэ-шэплъхэр чъыгмэ къапэтэкъух, 
джэрпэджэжь къутафэмэ къушъхьэ мэзмэ зычIау шъэфэжьы.
- Сыд сэIо мохэмэ къяхъулIагъэр?! - зэхихырэмрэ 
ылъэгъурэмрэ зыгу темыфэрэ фэкъолI горэм къеIо.
- Тэ тилIыкIохэр тыдэ щыIэх адэ?
- Муарых, джаур пачъыхьэм Iэ къафишIмэ, фэ чъэнхэу 
ежэх.
- Шапсыгъэ-нэтыхъое пащэр, Занэ Къарбатыр, ахэмэ 
ахэслъагъорэп.
- КъафэкIуагъэп, ащи, адыгэба, къонцэ шъхьаф 
елъэшъу.
ЗэкIэри зизэфэдэ бжыхьэ тыгъэ плъыжьышхор тхышъхьэ мэз къуапэм къыкъокIы. Цэй Хьатырбай зыфэIэжэжьрэп:
- Арэп, мохэмэ яшъонтрып тедэIоу тыщытыщта? Модэ, 
тишыу сэшхо зэхаорэ тиджыгыт джэгукIэрэ ятэжъу гъэлъэгъу. Зылъэгъугъэмэ джыри зэ агу къэдгъэкIыжьын, 
зищыпэлъэгъухэр рыдгъэтхытхыных.
Адыгэ лъэныкъо гъэхъунэмкIэ шыу шъэныкъо зырыз, 
Цэим зэригъэсагъэхэу, зэпэуцугъэх. Зы унэ шъо шIыгъокIэ 
ясэшхохэр къырапхъотыхи, куо-хьау макъэкIэ зэпежьагъэх, зэхэлъэдагъэх. Шыхэр мэщыщых, дэпкIаех, кIэбгъулъых, щылычыр мэ жъынчы, пачъы хьэр къэзыухъурэихьэгъэ урыс лъэныкъор къэзэрэгъаплъэ. Плъэгъу-зыкъэзэкIакIо тимыIэу черкесхэр къушъхьэм къыхэтфыхэу, ахэмэ 
ячIыпIэмэ къэзэкъ чылэхэр зарыдгъэтIысхьэхэкIэ, джа шъолъырым мамыр идгъэуцощт. Джар зытшIэкIэ, хы хэгъэгухэм адытиIэ 
мамыр зэзэгъыныгъэр зыгорэкIэ зэбгырызми, Кавказыр тIэкIэкIыжьыным ищынагъо тэркIэ щыIэжьыщтэп".

--- Page 196 ---

шIэжьыгъо урамыгъафэу сэшхо джэгу зэхаор зэбгырэчъыжьы, ахэмэ ауж шыу зэкъо зыкъэшI-джэгухэр къэтэджых.
Лъэс къэмэ зэхаор къызыщежьэщтым, адрэ лъэныкъомкIэ, ЯтIонэрэ Александр урыс пачъыхьэр азыфагу 
дэтэу шыу куп къэлъэгъуагъ. Адыгэмэ зы ха гъэкIыгъэ лIыкIо 
шыуипшIыр урысыдзэ сатырищ ухъумакIохэм аблэкIыгъ.
ЯтIонэрэ Александр пачъыхьэм иинджылыз шышхо 
ыбгъуитIукIэ Лорис-Меликов, Евдокимов ге нерал хэр 
къыготых, Къэплъан Адыл-Джэрые подполковник 
зэдзэкIакIор исэмэгубгъу. Ахэмэ аужкIэ мыблэгъэмычыжьэхэу генералхэр, забыт лъэсхэр къакIэлъэкIох. 
Пачъыхьэр лъэбэкъуипшI горэкIэ адыгэмэ къякIуалIи, 
къепсыхыгъ. Ардэдэр адыгэ шыуищми - Бэрзэдж 
Джырандыкъу, Бырдж Хьасан, Цэй Хьатырбай - ашIагъ, 
пчэгур хъураишхуи къэхъугъ. Урыс пачъыхьэм лъэбэкъу 
зытIу утыгум къырихьи, къыIуагъ:
- Шъузэпэш, абдзахэхэр.
- Бэрэчэт босын,- адыгэ лIыкIохэми джэуап сэлам 
рахыжьыгъ.
- Сэ пый факIоу шъуадэжь сыкъэкIуагъэп,- игущыIэмэ 
атеIункIэзэ, пачъыхьэм къыригъэжьагъ,- гухэлъышIу зиIэ 
ныбджэгъоу сыкъышъуфэк Iуагъ. Адыгэ лъэпкъхэр 
къызэтенэнхэу, мамыр щыIэкIэ-зэкъошныгъэкIэ 
къыддэпсэунэу сыфай (ардэдэм Евдоки мов генералым 
ынэгушъхьэ лыпцI зыкъызэрипхъотагъэм пачъыхьэм гу 
лъитагъ). Урысыер хэгъэгушху, ащ тарихъ пшъэрылъышхо 
зэшIуихынэу къыпыщылъ. Тихэгъэгу гъу напкъэхэр 
дгъэпытэнхэ, нэмыкI хэгъэгумэ тарыхэхьанэу хыхэр тIэ 
къидгъэхьанхэ фае. Хы ШIуцIэр тIэ имылъэу ты щыIэнтыпсэун тлъэкIыщтэп. ТIуапсэкIэ, ПцIэмэзкIэ, АнапэкIэ ащ 
екIолIэрэ гъогу хэсхын фае. Джа гъогумэ апае IуагъэкIыщт 
чылэмэ апкIэ аратыщт. Шъо Урысые хэгъэгум ицIыф 
шъухъунэу сыфай. Ащ шъуилъэпкъ ыгъэкIодынэу 
къизгъэкIырэп: шъуишэн-хабзэхэмкIэ шъупсэущт, шъуидини шъуIыгъыщт, шъуилъэпкъ IофхэмкIэ шъудгъэохъущтэп, шъуипэщэщтхэри шъо зыхэжъудзыщтых. ИлъэсипшI 
пчъагъэмэ лIыгъэ шъухэлъэу шъозао, шъуицIыфхэр хэкIуадэх, сидзэ уIэшыгъэ ипчъагъэкIи илъэшыгъэкIи шъукъыпырикъун шъулъэкIыщтэп, шъуиIашэ жъугъэтIылъмэ, 
шъоркIэ нахьышIу, шъукъызэтенэщт.

--- Page 197 ---

Пачъыхьэм къыIозэ, Къэплъан Адыл-Джэрые адыгабзэкIэ къафызэридзэкIырэм адыгэ лIыкIохэр зэфычIегъэплъых. 
- Пачъыхьэм урысыбзэкIэ къыIорэр мы нэгъой забытым 
тэрэзэу къызэпырегъаза? - Цэй Хьатырбай ыкIыб дэт 
Брагъунэ Ислъам еупчIыгъ.
- ДжырэкIэ хьарамыгъэ дишхырэп.
- Фэсакъ, хьарамыгъэ зэрэдишхэу тэгъашIэ.
- Заор ыкIэ зэрэкIуагъэр къэнэфагъ,- тIэкIу тешIэ къэс 
пачъыхьэм игущыIэ нахь теубытагъэ къыхэщы,- Кавказыр 
урыс чIыгу зэрэхъущтым щэч хэлъэп. ШъузэунэхъулIэрэ 
заор жъугъэуцужьымэ, шъуилъэпкъхэмкIэ шъукъызэтенэщт, урыс хэ гъэ гум шъукъиухъумэщт, шъуиуIагъэхэр 
кIы жьы щтых, зэпыиныгъэри уцужьыщт, шъхьакIори 
шъущыгъупшэжьыщт, хэгъэгу щыIакIэкIэ шъупсэущт. 
Кавказыр урыс чIыгу зыщыхъущт сыхьатым къышъуасIорэр 
къышъупкъырэрэхь. ЗыгорэкIэ ар къышъупкъырымы хьэ мэ, шъумыштэмэ, сыд фэдиз кIодыпIэ хэлъыщтми, 
сигенералмэ заор икIэкIыпIэкIэ аухынэу афэзгъэпытэщт, 
сиунашъуи агъэцэкIэщт. Ау лъэпкъгъэкIод тхьамыкIэгъошхо ащ къышъуфихьыщт, шъуегупшыс. Пачъыхьэм игущыIэ гущыIэ пыт, къэсIуагъэр зэрэшъыпкъэр, ащ зэкIэхьажь зэримыIэр къышъосэIо.- Урыс пачъыхьэм игущыIэ 
къызеухым, кIым-сым хьылъэр адыгэмэ къашъхьарыуцуагъ, ар адрэ лъэныкъоми зэхишIэщтыгъэ. ЗэIуплъэкъызэIуплъэжь шъэф гуихыр Хьаджэмыкъо пщым къыукъуагъ:
-Сэ, хъущтмэ, гущыIэ заулэ къэсэжъугъаIу. Сиадыгэ 
хэгъэгу фысиIэ шIулъэгъур ины, ащ сыд ыуасэми, ар 
тисабыймэ къафэсыухъумэ сшIоигъу. Тинахьыжъхэр илъэс 
пчъагъэрэ тичIыгу фэбанэхэзэ, непэрэ мафэм къытфынагъэсыгъ. Ау ар джы Iашэ кIэ къызэрэтымыухъумэ жьышъущтыр, кIуачIэ зэ рэтимыIэжьыр тинэрылъэгъу. Урысхэр 
бэ мэхъух, тэ тымакI, ткIуачIэхэр зэфэдизхэп. ШъукъысэдэIущтмэ, урыс пачъыхьэм къытиIуагъэр тэжъугъаштэ. 
Ащ пае шъушIагъэр тэрэзэп Алахьэм къытиIонэп. Зыхэтэшъумыгъэукъу, тежъугъэгупшыс.
Адыгэ лъэныкъомкIэ зыкъызыщызыIэтыгъэ ма къэхэм 
пачъыхьэм ышъо къызэрагъэокIыгъ. Къэплъан къыфызэридзэкIыгъэм ыуж риIожьыгъ:

--- Page 198 ---

- Хьаджэмыкъом къыIуагъэр тэрэз, ау игущыIэ агу 
рихьыгъэп…
Цэй Хьатырбай зыхэтмэ къахэкIоти, пачъыхьэм зыфигъазэзэ, къыгот Брагъунэ Ислъам риIуагъ:
- Мыдэ, Брагъунэр, къасIорэм зи хэмыгъэзэу, талъэныкъокIэ урыс бзэгу зэрэщыIэр ышIэнэу Хьа джэмыкъор 
зэубзэгъэ пачъыхьэм урысыбзэкIэ фызэпырыгъаз. Урыс 
пачъыхьэм къытиIон фаеу къытефэрэр зэхэшъухыгъэ, 
къытиIуагъ. Хэтрэ цIыфи зэ ныIэп дунаим къызэрэтехъорэр. 
Ар ылъэпкъыцIэ ыхьызэ лъэкIуатэ, жъы мэхъу, янэрэ ятэрэ 
къыIуалъхьэгъэ бзэр Iулъэу дунаим ехыжьы. Зы нэбгырэ 
ищыIэныгъэ пштэмэ, анахьыбэми илъэсишъ зэрэпсэурэр. 
ЦIыфлъэпкъыр зэрэпсэоу пштэмэ, илъэс мин пчъагъэкIэ 
мэпсэу. Ошъо чIэгъми егъэшIэрэ щыIэныгъэ мыухыжь 
чIэлъэп. Урыс пачъыхьэм Кавказыр ыгу рихьыгъ, илъэсипшI 
пчъа гъэ рэ ар зэриштэщтым заокIэ ыуж ит. Тэри тичIыгу 
шIу тэлъэгъу, зэрэтфэлъэкIэу къэтэухъумэ, тлъи тэ гъачъэ, 
тшъхьи хэтэлъхьэ, ау хымэ пщылIыгъэм тиуцон нахьи 
тылIэмэ нахьышIу! Тиадыгэ хабзи, тыбзи, тидини 
къанэмысынэу, тыкъызэтыригъэнэнэу пачъыхьэм шъоу 
IупэкIэ тыкъегъэгугъэ. Ау ар аущтэу хъун ылъэкIыщтэп! - 
Цэим адыгэхэр къызэпиплъыхьагъэх, къыпэблагъэхэми 
къыпэчыжьэхэми анэ кIэплъагъ, къыдезгъаштэрэмэ кIочIакIэ къыхалъхьэу пачъыхьэм зыфигъэзэжьыгъ: - Щыгъу 
Iэбжыб пхъэчаипсым хэптакъомэ, зэрэхэткIухьащтэу 
мыхэмэ, урысхэм, тазэрэхэткIухьащтым щэч хэлъэп! 
Тишъхьафитныгъэ банэ зытыухыкIэ, тиадыгагъи ащ щытэухы. Тихэгъэгу зэхэщэгъакIэ имэджлыс пае, тишIошъхъуныгъэ пае, тинамыс пае тыфэхмэ, емыкIу къытфыхэкIыщтэп. Урыс пачъыхьэм ыгу шIу къытфилъ фэдэу 
къытеIо. Сыдэу ар шIошъхъугъуай! Ар къытэзыIо рэм тлъы 
егъачъэ, теукIы, тегъэунэхъу. ТиадыгэчI щыIэщт, ар зыми 
еттыщтэп. Ар тэркIэ егъэшIэрэ кушъэщт е къэ тфэхъущт. 
Тинахьыжъмэ ялIыгъэ щытхъу тыушъхьакIунэп, тылIэн е 
тылIын! Шъыпкъэм идыдж къэIогъуаеми, пачъы хьэм ыгу 
шIу къытфилъэпышъ, ежьми тыгу филъыр зэхерэх!
- Шъыпкъэ, Хьатырбай, шъыпкъэ! - нэбгырэ заулэмэ 
Цэим дырагъэштагъ.
- Урыс пачъыхьэр къытфэкIуагъэу еIомэ,- Цэим 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- тиадыгагъэ тшхыжьынэп,- 

--- Page 199 ---

Хьаджэмыкъор зыдэщыт лъэныкъомкIэ Цэир плъэ зэ, 
Бэрзэдж Джырандыкъу еIушъашъи, игущыIэ къыу хыжьыгъ.- Пачъыхьэм игущыIэмэ нэмыкI гупшысэ къапимыгъэхъожьыщтмэ, тэри тигущыIэ джащ щы тэухы.
- Пачъыхьэм игущыIэ тIо къыкIиIотыкIыжьырэп,- 
пачъыхьэм къыпиупкIыгъ, зышэсыжьыщтым къы зэплъэкIи, 
Бэрзэдж хьаджэм къеупчIыгъ: - Адэ о зи къэпIуагъэпи, 
Бэрзэджыр?
- Сэ къэсIощтыр Цэим къыIуагъ. КъэтIуагъэр зэкIэ 
Адыгэ мэджлыс шъхьафитым ыцIэкIэ мы тхыгъэмкIэ къэтэушыхьатыжьы1.
- Мощ къыIуагъэр,- къамыщыпэр Цэим фишIызэ, 
пачъыхьэм кIэух къышIыгъ,- шъуитхыгъэ итмэ, сигущыIэ 
1 "Мы чIыгур тэры зыер, тятэ пIашъэмэ къытфагъэнэжьыгъэ 
тичIыгу зыIэкIэтымыгъэкIыныр типшъэрылъышъ, илъэсипшI 
пчъагъэ хъугъэу ар шъо шъущытыухъумэным пае тызэзао. Ащ 
ыпкъ къикIыкIэ къэралыгъо гъэпсыкIэм тытехьагъ - зыми тиягъэ 
етымыгъэкIэу, цIыфыгъэрэ зэфагъэрэ хэлъэу тихэгъэгу Iофхэр 
зетэгъакIох. Ащ фэдэ гухэлъышIухэр зезыхьэрэ цIыф лъэпкъым 
кIочIэшхо зиIэ шъощ фэдэ къэралыгъошхом шъхьэкIафэ фишIэу 
хабзэ. Шъори зишъхьафитныгъэ фэбанэхэрэм адежъугъаштэу 
шъоIо. Адэ сыда аущтэу тэ шъукъыкIытфыщымытыр?
 Тихэгъэгу Iофхэр зэфагъэ хэлъэу зедгъэкIонхэмкIэ, пшъэрылъыкIэу зыфэтшIыжьыгъэхэр дгъэцэкIэнхэмкIэ тлъэкIрэр зэкIэ 
тэшIэ, тилъэпкъэгъухэми, хымэ хэгъэгухэм къарыкIыгъэхэми 
ящыIэныгъэрэ ямылъкурэ къызэрэтыухъумэщтым тыпылъ. 
Шъощ фэдэ къэралыгъошхом сыд фэдэ гухэлъ къытфыриIэр? 
Тилъэпкъ цIыкIу ыгъэкIодынэу е тшIэрэ зэхъокIыныгъэхэмкIэ 
IэпыIэгъу къытитынэу ара? Шъыпкъагъэ хэлъэу тихэгъэгу Iофыгъохэр, шъо шъуимызакъоу, зэкIэ дунаим тет къэралыгъошхохэм апашъхьэ итлъхьанэу итхъухьагъ.
 ТэркIэ зэфагъэ зыхэжъугъэлъ, тимылъку зешъумыпхъу, 
тимэщытхэр шъумыкъутэх, тлъы шъумыгъачъэ. Лажьи хьакъи 
имыIэу цIыфым ищыIэныгъэ Iыпхыныр къэралыгъо кIочIэшхомкIэ 
нэпэнчъагъ.
 Зао зэфэгъэнчъэм бзылъфыгъэхэмрэ сабыйхэмрэ гъэры 
щыпшIынхэр лIыгъэм диштэрэп. Зэрэдунаеу тыцIыф Iэлэу щыжъугъэIугъ. Ар шъуиушъхьагъоу зао къытэшъушIылIагъ, ау тэри 
шъощ тыфэдэ цIыф, ттыкъын лъы рэкIофэ, тпсэ хэтыфэ тихэгъэгу 
къэтыухъумэщт".

--- Page 200 ---

джыри кIэкIы: шъукIэгъожьын. Зыкъытэшъоты, къушъ хьэм 
шъукъычIэкIы, къышъуагъэлъэгъурэ чIыпIэмэ шъуарэтIысхьэ, ащ шъукъыземызэгъыкIэ, Тыркуем шъуекIы.
ЯтIонэрэ Александр пачъыхьэр иуцупIэ бэшIагъэми 
зыкIожьыгъагъэр, адыгэхэмрэ урыс забытхэмрэ Iэшэ 
хъожь-щэн бэдзэр Мамрыкъо кIэй къыщызэIуахыгъ. 
Ижъырэ IашэхэмкIэ зэхъожьых, мэщафэх. ЗэIощхып цIэх, 
зэдаох, зэфэгубжых, зэшIужьых. Тыжъын, дышъэ ахъщэр 
зыIэкIэфагъэм ащ идэгъугъэ цапэкIэ зэрегъашIэ, дедзые, 
къеубытыжьы, джыбэм релъхьэ. АшIэрэр зэрэмытэрэзым 
фэгъэхьыгъэ цIэцIэ макъэхэри адыгэмэ къахэIукIы. Ары 
шъхьакIэ, етIанэ мыщ фэдэ Iэшэ Iу гъэкI бэдзэр тыдэ къипхыжьыщта?.. Гъэзэуат заор урыс пачъыхьэм пэзыIэтынэу 
джыдэдэм зыIуагъэхэ адыгэхэр, неущ къяхъулIэщтыр 
зымышIэхэрэр, мащэх, мэщафэх…

--- Page 201 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  БГЪУРЭШЪХЬ

--- Page 202 ---

- Мы илъэсхэм Абдзахэ къихъухьэгъэ купыр уятэрэ 
сятэрэ къызэрамылъэгъужьыгъэр янасып, Бэчыр,- 
Мамрыкъо кIэим къыдэкIыжьыхи, тхышъхьэм рекIокIхэзэ, 
Брагъунэ Ислъам къыIуагъ,- непэ тыз хэтыгъэ-къытэхъулIагъэм изакъоми… Мыжыкъ пачъыхьэм, Цэим зэриIуагъэу, 
шъоуIупэ зыкъытфишIи, ынэ къытфыригъэкIыжьыгъ.
- ТалъэныкъокIи, модрэ лъэныкъомкIи щэн-щэфыжьым хэтыгъэхэ нэе-псыехэр?..- Дэдай игъу нэгъу дыригъаштэзэ къыIуи, ауж ит ячылэ шыу нахьыкIэхэм афызэриIокIыжьыгъ: - Модэ, кIалэхэр, тапэ шъуишъ, шъори 
шъухъатэп!
- Хьаулыеу, Дэдай, лажьэ зимыIэ нахьыкIэмэ уигумышIугъэ атеокъутэ,- лъэхъу псынкIэкIэ апэ зызышIыгъэхэ 
кIэлакIэмэ Бэчыр акIэлъыплъэзэ, Дэдай егыйи, Ислъам 
къыIуагъэм къыпидзэжьыгъ.- Ары, Брагъунэр, тызэрэгугъэпIэнчъэр непэ къызгурыIуагъ. Шъо сшIэрэп шъузэреплъырэр, ау сэ Хьаджэмыкъом къыIуагъэр сшIотэрэз. 
Муары бжъэдыгъухэри, къэбэртаехэри, бэслъыныехэри 
урысмэ яшIугъэх.

--- Page 203 ---

- Тятэ тхьамыкIэри, нэмыкIыбэхэри зэкIодылIэ гъэ хэ 
къэзэкъхэр,- сэшIэ сэ аущтэу зыкIапIорэр гукIэ ыIозэ, 
Дэдай къызIуипхъотыгъ,- унэ къыкIэбгъаплъэхэ хъущтэп!
- Къэзэкъхэри урыс хэгъэгум изы цIыфых ныIэп,- 
Брагъунэ Ислъам щхыпцIызэ къыIуи, къы пигъэхъожьыгъ,- 
тятэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, ахэмэ емылъэIу шIыхьафэу 
адыгэ шъуашэр зыщалъагъэу, тэмэтелъри тыралъхьажьыгъэу Урысые хэгъэгум иухъумакIохэу залъытэ.
- Ар шъыпкъэ,- зэхихыгъэм Дэдай къыгъэ гу шIуагъ, 
къыгъэпкъыягъ,- етIани ахэмэ, Хьаджэ мыкъом зэриIуагъэу, Бэчыр яшIунэу еIо… КъызгурэIо, къызгурэIо…
Дэдай къыфэмыIошъугъэр зэблэгъитIумэ къа гурыIуагъэу зэплъ-къызэплъыжьыгъэх, ау тIум язи къызхимыгъэщэу тIэкIу кIуагъэхэу, Мэрзыхъое Бэчыр къэупчIагъ:
- Сыд къыбгурыIуагъэр, Дэдай?
- СшIэрэп, Бэчыр...- Дэдай зиухыижьы фэдэу къыIуи, 
зыфэсакъыжьызэ, къыухыжьыгъ,- зыгорэкIэ ахэмэ цыпэ 
нахь мыхъуми, уазэрэхэщэягъэр арыщтын… Къысфэгъэгъу, нахьыжъ,- псынкIэу Дэдай джыри зыкъигъэ тэрэзыжьыгъ,- тятэ тхьамыкIэм ыIощтыгъэу къызэраIожьэу, 
шъхьакIом кIакIо сигъэшIыгъэщтын… Ори къысфэгъэгъу, 
Ислъам.
- ШъхьэкIомыдэр зэрэкIодыгъошIур къыбгу рыIуагъэмэ, Дэдай, тэ ар къыпфэдгъэгъун,- Брагъунэ Ислъами 
къыдыригъэубытызэ, Мэрзыхъое Бэчыр джэуап гъэшъхъыгъэ къытыжьыгъ.- Ау зыцыпэ "хэ щэгъэ-хэмыщагъэмэ" 
зядгъэгъэпэн нахьи неущ тызэрэхъущтым тегупшысэмэ 
нахьышIу. Сэ, шъыпкъэм шъуфаемэ, Хьаджэмыкъом 
сыричылэгъоп, сырифэкъолIэп, чыжьэрыплъэ-IушыгъэкIэ 
ар къэгущыIагъэти, ренэу зикъамэ къихыгъэ абдзахэмэ 
ащ дырагъэштэн сшIошIыгъ… ЗэрэхъурэмкIэ, ахэ мэ агу 
Цэир къигущыIыкIыгъ, ащ къыIуагъэхэр па чъыхьэм ритыгъэ 
тхыгъэмкIэ Бэрзэдж хьаджэм къыушыхьатыжьыгъ.
- Ары, ары,- Бэчыр къыIорэмэ Дэдай адыри гъэ штагъ,- 
Хьаджэмыкъо пщыр дэгъоу къэгущыIагъ, ау къыIуагъэр 
тэрэзэу пачъыхьэм ыбзэкIэ фызэ пы рагъэзагъэмэ сшIэрэп 
нахь.
- Къэплъанэм иурыс бзэгу сэ дэгъоу седэ Iугъ,- 
Брагъунэр фэшъыпкъэ шыхьатэу Къэплъан полковникым 
теуцуагъ, ежьми зыщытхъужьыныр зыщигъэгъупшагъэп,- 

--- Page 204 ---

зы гущыIи химыгъэзэу па чъыхьэм фызэпыригъэзагъ, сэри 
Цэим игущыIэмэ сягугъугъ.
- КъымыIуагъэр фыхэбгъахъощтыгъэуи? - шъхьэ 
онтэгъур Бэчыр къыкIипхъотыкIыгъ.
- Ащ фэдэ сшIэна, Бэчыр! - зэхихыгъэм Ислъам 
къыхыригъэхыгъ.
- Адэ пшIэнэп! - Бэчыри къыпиупкIыжьыгъ.
- ЕгъашIи ышIэнэп! - Дэдайи джыри Бэчыр дыригъашти, 
ежь зыгъапэщтыгъэмкIэ къыухыжьыгъ.- Бырджым 
игъэпсыкI сэ къызгурымыIуагъэр… Дэгу-псэгоу пачъыхьэм 
ыпашъхьэ итыгъ… Шъыпкъэ, Бэчыр, ори зэгорэм къэпIогъагъ, Бырдж Хьасанэ цIыф дэеп, ау Цэй Хьатырбай 
къызытырегъакIокIэ енэгуягъо.
- НепэкIэ джа дэдэр Бэрзэдж Джырандыкъуи епIолIэн 
плъэкIыщт, мэджлыс шъхьафитым итхыгъэ пачъыхьэм 
ритыгъ нахь, риIуагъэ щыIэп. Сэ къызэ рэсщыхъурэмкIэ, 
щыми, Бэрзэджми, Цэйми, Бырджми, япшъэрылъ агъэцэкIагъэу ары. Хьаджэмыкъо пщым къыIуагъэр абдзахэмэ 
къырамыгъэкIугъэми, ыгу илъыр зэхэтхыгъэ.
- Хьаджэмыкъом къыIуагъэр угу рихьыгъэу, тыкъыкъонэжьынэу оIомэ, Бэчыр, сыхэукъонкIи мэхъу, ау 
сэ ащ дезгъаштэрэп,- джы Брагъунэ Ислъам ишIошI 
Хьаджэмыкъо пщым къыриIолIагъ,- илъэс пчъагъэхэм 
адыгэлъыр зыгъэчъагъэм джы иIашэ ычIы пIэкIэ ыIапэ 
къытфигъэсысыгъэмэ, типаIохэр фызыщытхынхэу ара?.. 
Фэхыгъэхэм, щымыIэжьхэм, псаухэм апашъхьэ сшIэрэп 
ар зэрэщытшIэщтыр… Тыгъужъыкъо Къызбэч зэриIощтыгъэу адыгэ лIыгъэрэ адыгэ шIэжьырэ тхэмылъыжьэу 
ара?!. Зэхэзыхрэ пстэури, тишIуи типыйи, къыддэхьащхын.
- Модэ, мо тхышъхьэмкIэ шъуплъэлъ,- Брагъунэм 
игущыIэ ерышхэр зыгу емыIущтыгъэ Мэрзыхъуаем къыIуагъ,- сыд шыу куп зэпэуцуа къэлъагъорэр!.. Къэзэкъхэм рэ абдзахэхэмрэ зэзаохэмэ сшIэрэп… НекIо, елбэт, 
шъуеужьыр!
Мэрзыхъое Бэчыртхэм язакъоп а лъэныкъомкIэ 
чъэщтыгъэр: шыу зырызхэри, тIурытIухэри, куп псэу 
хъухэри, нэмыкIхэри модыкIэ-мыдыкIэ къы къочъыщтыгъэх, тхышъхьэм щыхъурэм ымыгъапэхэу зэбгырыкIыжьыщтыгъэхэри, къэхъущтым паплъэ щтыгъэхэри мэкIагъэхэп. 

--- Page 205 ---

Шъузгъэфабэмэ, шъущызгъаIэмэ шъуезэгъ ыIорэм 
фэдэу тыгъэр щэджэгъонэ ошъогум есыкIы, нэ чанкIэ 
шэкIоным фэIазэхэ бгъэжъ зырызхэри ащ ычIэгъ гугъуемылIхэу щэхьарзэх. ПсынэкIэчъ гуIалэхэри къушъхьэм 
щэлъэпэрапэх, Бэчыртхэм яшылъэбжъэ макъэхэри 
тхышъхьэ лъагъом теIукIых.
Шыу куп зэпэуцугъитIумэ Мэрзыхъое Бэчыртхэр 
акIэрылъэдагъэх. Зы бгъумкIэ Блэхъо Мэзхьаб, Бырсыр 
Зэуал, КIубэ Хьарун, ахэмэ акIыб къыдэплъ-къыдэмыплъышъурэ Гумыштэ Молэр, нэмыкI абдзэхэ фэкъолIхэр, 
Хьаджэмыкъо лъэныкъомкIэ пщым иухъумэкIо шыу заул, 
зым къыIорэр адрэм риутыжьэу, зэпыщытых.
- Байколхэр,- Хьаджэмыкъо пщым иухъумакIомэ 
яджагъ,- моу шъуIукIоти, сыушъхьакIугъэхэу зыIорэ 
абдзэхэ фэкъолIмэ садэжъугъэгущыI.
- Хьаджэмыкъор, урыс пачъыхьэм ыгу укъызэ ригущыIыкIыгъэр имыкъоу джыри сыда къытэпIо щтыр? - 
Бырсыр Зэуал пщым фидзыгъ.
- Бырсырыр,- пщым ибайкол горэм ыдагъэп,- уигоо 
гущыIэ джыдэдэм пщым ыпашъхьэ щызэкIэхьажь!
- Зыгъэсамбыр! - мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ Хьа джэмыкъом ибайкол фигъэпыти, нахь гущыIэ шъабэкIэ къэупчIагъ: - Урыс пачъыхьэм ыпашъхьэ сэ щысIуагъэр 
Бырсырым ыгу римыхьэу ежь ишIошI ащ къыриIолIагъэкIэ, 
сыд хэлъыр? Зэхэшъухыгъэр сэ сшъхьэ изакъоп зыфэгъэхьыгъэр. СIуагъэм сырыкIэ гъожьырэп, шъуфаемэ, джыри 
зэ къэсIожьын.
- Хьаджэмыкъор, тыкъэоушъхьакIу! - Блэхъо Мэзхьаб 
икъамэ къызырепхъотым, бгъуитIумкIи ар дэдэр язэрэгъэшIагъ.
- Абдзахэхэр, щыжъугъэт! - Мэрзыхъое Бэчыр иш 
зэрэтесэу утыгум къилъэдагъ.- Хьаджэмыкъом ишIошI 
шъугу емыIугъэ пае, сыд емыкIуа шъушIэрэр? Хьаджэмыкъо пщыр абдзэхэчI зэритыр, зэрихьакIэр зыщышъумыгъэгъупш, ар адыгагъэп.
- Ар зихьакIэр тэрэп, урыс пачъыхьэр, къэзэкъхэр 
арых! - КIубэ Хьарунэ къыIуи, щытхэр ыгъэплъа гъэх: - 
Модэ, Бырджымтхэр къэкIох…
- Сыда, абдзахэхэр, шъуиIашэхэр къихыгъэхэу, 
къышъохъулIагъэр?- Хьаджэмыкъом икуп ымылъэ гъурэм 

--- Page 206 ---

фэдэу зыцIэ къыраIогъэ Бырджым ыпэ къэсыгъэ Цэир 
къэупчIи, къафигъэпытэжьыгъ: - Iашэхэр жъугъэ тIылъыжьых!
- Тэрэз къапIорэр, Хьатырбай, тхьамэтэ маф, тэрэз, 
тэрэз,- хэт сыд къыIуагъэми адезгъаштэщтыгъэ Гумыштэ 
Молэм Цэим зызэхыригъэхи, нэмыкI шIушIэ гущыIэкIэ 
къыухыжьыгъ: - ТилIышъхьэ Бырдж Хьасанбый тхьамэтэ 
мафэми, Алахь зизакъом илIыкIо Мыхьамэт ефэндми 
къытаIощтмэ тяжъугъэдэIу.- ЫкIыбыкIэ къыщыфэгубжыгъэ фэкъолI горэми фи дзыжьыгъ: - Ары, сыкъэогъэсэжь ми, нахьыкI, сыкъы одэIун, ащ нахь къэсIожьынэп.
- Хьаджэмыкъо пщымрэ Цэй лIэкъолъэшымрэ янепэрэ 
еплъыкIэхэр зэтемыфагъэхэми,- зэпэуцугъэхэр зэримыгъажэхэу Бырдж Хьасанэ къыIуагъ,- Адыгэ мэджлыс 
шъхьафитым итхыгъэ итхэр Хьатырбай къы Iуагъэхэм 
апэблагъ. Ар урыс пачъыхьэм IэкIэдгъэ хьагъ. Ащ зыкъызэрэтфишIыгъэри шъулъэгъугъэ, икIэух гущыIэхэри 
зэхэшъухыгъэ. Ау адыгэхэм яIоф непэ къикIыгъэпышъ, 
зэжэхэбэнэжьыгъэх джаурмэ ятэшъумыгъаIу. Гъогумаф 
отэIо, Хьаджэмыкъо пщыр, шIукIэ укъызхэкIыгъэ лIакъом 
Тхьэм ухегъэхьажь.
- Мыдэ, джэмэхьат, зэ,- Мыхьамэт ефэндым ыцIэ 
къызэрэраIуагъэр ащимыгъэгъупшэжьэу лъэрыгъымкIэ 
ионэгу зыриIэтыкIызэ, къыIуагъ,- цIыфхэр зэлъэIу хэу Ежь 
зыми емылъэIужьырэ Алахьышхом иIорэ ишIэрэ зыхэмылъ 
тидунэе хьаф щыхъурэпышъ, Ащ тилIышъхьэмэ къышъуаригъэIуагъэр къабыл шъуфэрэхъу, шъугукIи шъупсэкIи 
шъумамырэу шъуибыслъымэн унагъомэ шъуарегъэхьажь. 
Амин, си Алахь! Ори, зиусхьан, угу шъабэ Алахьэм ешI. 
ЗыкъэзышIэжьырэ пстэури Алахьэм зыгурегъэIожьы.
"Сыд сэIо мы абдзэхэ пхъэцмэ аIорэр?..- ыгу къыпыузыкIызэ, Хьаджэмыкъо пщыр зэупчIыжьыгъ.- КъагурыIорэба хьадрыхэ лъэмыдж тызэрэтетыр… ЛIыгъэ 
закъоп дунаир щызгъаIэрэр, ар Iушы гъэ-тхьагъэпцIыгъэкIи, 
шъэбэгъэ-жъалымыгъэкIи, шъыпкъэгъэ-пцIыусыгъэкIи, 
тызыщымыгъозэ-тызэ лъэпэощтхэмкIи зэхэлъ… Пачъыхьэр 
зытекIорэмэ шъхьаихыгъэ гущыIэкIэ афакIорэп… "ГущыIэ 
дахэм блэр гъуанэм къырещы" зыфатIорэ адыгэ гущыIэжъэу тижъмэ къытфыщанагъэр къызфэдгъэфедэным 
ычIыпIэкIэ Iэбжым зэфэдгъэлъэгъожьызэ тызэбгырыкIыжьыгъэми, сэры мыхэмэ кIэлъыожь зыфа шIы жьыгъэр. Бырджымтхэр тхьаегъэпсэух, яады гагъэ сыкъыкъонэжьыгъ. Сыдэу пшIын, ари ти адыгэ гъэпсыкI…" - абдзахэхэр зыдэкIожьыхэрэ лъэныкъомкIэ Хьаджэмыкъор 
плъэзэ, джыри ыгу нахь лъэшэу къыхэуагъ.
Абдзэхэ шыу купыр тхышъхьэм зытехьэм, игупшысэ 
зэпеомэ къазэрэхэкIыжьыщт ушъхьагъу Цэим къы зыфигъотыжьызэ, зыкIэупчIэрэм щыгъозагъэми, къэупчIагъ:
- Джырандыкъу чылэм къыщытэжэщтын, Хьасан? 
Хьаджэмыкъом зигъэIуш-зигъэжашIозэ, Iоф тыхидзи, 
мэджлыс лIышъхьэ Бэрзэджым гущыIэгъу тыфигъэхъугъэп.
- Ар Iофэп, ащ гущыIэгъу тыфэхъужьын, Хьа тырбай… 
Ау урыс пачъыхьэм зыкъызэрэтфишIыгъэ-къытиIуагъэхэр 
сшъхьэ икIхэрэп.
- Сэ сызгъэгумэкIрэри къыосIон: тиадыгагъэ къыкъонэжьыгъэ Хьаджэмыкъор ары.
- Хьаджэмыкъом къыIуагъэм узэгупшысэн гори 
хэлъщтын…
- Бырджыр! - Цэим иш зырыригъэтIагъ.
- Сыд, Цэир?! - Бырджми зыкъызэригъэзэкIи, къеджагъэм ишыпэкIэ къыпэуцужьыгъ.
- Зэ, зэ, Бырджыр,- къыпэуцужьыгъэм ытэмэпкъ 
упэпцIыгъэхэр Цэим зелъэгъум, имыхэбзахэу зыкъызэблихъужьыгъ,- сымакъэ тIэкIу къысIэпыкIыгъ пае, сыдэу 
нэ IаекIэ укъысэплъыра, хъунэп шъыу ар… Модэ, зэхэоха, 
урыс лъэныкъом щымэфэкIышху.
Пачъыхьэ уцупIэмкIэ къиIукIыщтыгъэ оркестрэ чэф 
макъэри, дзэкIолIмэ я "ура" макъэхэри Мэрзыхъое Бэчыртхэм къалъыIэсыщтыгъэхэми, зэхамых фэдэу зашIызэ, 
заулэрэ кIуагъэхэу Брагъунэ Ислъам гъу мыгъугъэ:
- Джэгум паго къызэрикIыщтыр зымышIэрэ урысыдзэм ипачъыхьэ егъашIо…
- СшIэрэп, Ислъам, о ащ къепIолIэщтыр, ау бгъуитIумкIи тызэшIугъэмэ нахьышIугъэкIэ сэгугъэ… Тэ зи мыхъуми, 
тхьагъэбэгъон, зыгорэ къэдгъэшIагъ, зыгорэ къэтлъэгъугъ. 
Тисабыйхэм неущ сыд къапыщылъыщт, сыдэущтэу хъущтых?..- Мэрзыхъое Бэчыр ипхъорэлъф лъэрыкIуитIу 
инэплъэгъу къызыхэтаджэхэм, иблэгъэ Брагъунэр щыгъупшэжьыгъэу, иш хигъэлъэхъукIыгъ.

--- Page 207 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭШЪХЬ 

--- Page 208 ---

Мамрыкъо кIэй Бэчыр къыщилъэгъугъэхэр ынэгу 
кIэмыкIыщтыгъэхэми, щызэхихыгъэ гущыIэ зэпеохэр 
ышъхьэ имыкIыщтыгъэхэми, гушхуагъэрэ шъхьэлъытэжьыгъэрэ къызэбэкIыщтыгъэ урыс па чъыхьэр инэплъэгъу 
хэтыгъэми, гукIи псэкIи ар Там быехьаблэ щыIагъ. 
Апэрэп Бэчыр ичылэ зыдэкIырэри къызы дэ хьажьырэри, гъогу щынагъо зытехьэрэри къы зытекIыжьырэри. 
Ау непэрэ гумэкIыгъом фэдэ хэ тыгъэу къышIэжьырэп. 
ГукIи пкъыкIи улэугъэу ищагу къызыдэхьажьым, гыкIыгъэхэр кIапсэм къыпызыхыжьыщтыгъэ шъузым еджагъ:
- Адэ, Тазэмэ япхъу, уизакъуи?
- Сизэкъона, Алахьэмрэ орырэ сыгу шъуилъэу,- 
Джанщыр лIым къыпэгъокIыгъ.
- Алахьэр угу зэрилъыр дэгъу, ынэшIу къы пщэф, ау 
Ащ сызэрэгобгъэуцуагъэр уипщыкъо Мы хьамэт ефэндым 
къыпфидэнэп,- Бэчыр шъузым есэмэркъэужьи, еупчIыгъ: - 
Тэ щыIа тицIыкIухэр?
- Тэ щыIэнха, зие Брагъунэхэм адэжь щыIэх. Ахэр 
Iофхэп, шъуздэщыIагъэм сыд щыкъэбар?
- Сыда сэIо пIорэр! - Бэчыр ымакъэ зыкъи пхъотагъ.- 
Ахэр мыIофхэмэ, хэта Iофыр? Уязэщыгъэмэ шIэ?
- Сязэщына…
- Хэт ышIэра? Сэ ахэр хэгъэкIи, типшъашъи слъэгъу 
сшIоигъу,- джы нахь мэкъэ шъабэкIэ Бэчыр къыIуи, къехьылъэкIызэ, къызыкIэупчIагъэм джэуап ритыжьыгъ: - КъэбарышIу щыIэп, Тазэмэ япхъу, ау тызэшIугъэмэ нахьышIугъ. 
Мэджлысым иджэпсалъэу пачъыхьэм ратыгъэми къикIын 
щыIэкIэ сыгугъэрэп.
- Благъоми Iуагъэ фагъоты… АбдзэхэлIмэ Iушыгъэ 
горэ…
- Тазэмэ япхъу,- Джанщыр къыIощтыгъэр къыримыгъэухэу Бэчыр шъузым техъупкIагъ,- абдзэхэлIхэр о 
уизэгъэфэнхэп! Модэ зыгорэ щыIэмэ, зыIусэгъалъхь.
Бэчыр заулэрэ гъомылэм хэIагъэу лъэгуцэмкIэ къыщыIугъэ сабый макъэхэм ышъхьэ къырагъэпхъотагъ. 
- Джары, узыфэзэщыгъэхэр къэсыгъэх,- Джанщыр 
къыIуагъ.

--- Page 209 ---

Илъэсрэ ныкъорэ зыныбжьхэ тIолъфэныкъохэр, пшъэшъэжъыер ыIыгъэу, шъэожъыер ыпэ итэу Нэфсэт унэм 
къихьагъ. Колэс ятэжъ дэжькIэ зечъажьэм, Ла щынэ янэ 
зыкъыIэкIиути, ыуж илъэдагъ.
- Шъукъысфэзэщыгъэха, сицIыкIужъыех? Сэри сышъуфэзэщыгъ,- Бэчыр ыIозэ, Iэ зырызхэмкIэ са быитIур 
ыбгъэгу чIиубытагъэх, ашъхьэмэ ябэугъ,- джы шъуикъунан-слъэгуанджэмэ шъуакъытетIысхь, абдзэхэ хэгъэгур 
къитчъыхьакIыщт.
- Гъогум укъытекIыжьыгъакI, тат, упшъыгъ, мыхэмэ 
зямыгъэгъалI,- Нэфсэт ятэ фэгумэкIызэ, исабыймэ 
ариIуагъ: - Модэ, Лащын, ори ары, Колэс, нэнэжъми IаплI 
ешъущэкI, IэшIу къышъуитыщт.
- Шъуянэжъ нахьи сэ нахь шIу сышъолъэгъу арба, 
сицIыкIужъыех? - Бэчыр ипхъорэлъфмэ яупчIи, псынкIэу 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Хьау, хьау, шъуянэжъи шIу шъолъэгъу.- КъехьылъэкIызэ, Бэчыр зытегущыIыкIыщтыгъэм 
игугъу къымышIын ылъэкIыгъэп.- КъэбарышIу къызэрэтымыхьыгъэм ущыгъуазэщтын, сипшъашъ… Ау, яни 
ыпхъуи, зэхэшъоха, гукIодыгъо щыIэп! Абдзахэхэр зэрэхъоу тэри тыхъун.
- Адэ ары, Бэчыр, цIыфхэр зэрэхъоу тэри тыхъун,- 
Джанщыр лIым дыригъаштэзэ, ыпхъуи, ипхъорэлъфхэми 
ыгу зэрафэузырэр къызхигъэщыгъэп,- зэгорэм бгъуитIу ми зыкъашIэжьынба…
- КъытэкIугъэ-тызезыфэхэрэм апэ зыкъарэшIэжь! - 
ятэ иIанэ Iузыхыжьыщтыгъэ Нэфсэт къызIуипхъотыгъ.
- Хъугъэ, хэгъэгу Iофхэр тизэхэфынэп тэ!..- Джанщыр 
лIым фыреплъэкIызэ, ыпхъу егыйи, есэ мэркъэужьыгъ: - 
Узинысэ Брагъунэмэ укъыра мыгъэкIыжьынэу уфаемэ, 
чэщ мэхъу пэт, кIожь.
- Ар дэдэр Брагъунэмэ язгъэшIэнэп, нан, шъори агу 
къышъозгъэбгъэнэп,- Нэфсэт янэ къесэмэркъэужьи, адрэ 
"хъулъфыгъэ хэгъэгу Iофмэ" ишIошI, ятэ къыдыригъэштэнэу щыгугъызэ, къыриIолIагъ: - Джы зигугъу тшIыгъэм 
къесIолIэщтыр мары: тиунэ хъулъфыгъэмэ зэраIоу, тIэ 
зэтелъэу мыжыкъмэ зыфаер Абдзахэ щядгъашIэ хъущтэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, сипшъашъ,- Бэчыр гукIэ къызэрэкIэщтэуIукIыгъэр къызхимыгъэщэу къыIуагъ,- паIо 
зыщыгъмэ урягъус.

--- Page 210 ---

- Сэ сизакъоп ахэмэ ягъусэр, сигуащи, тигъунэгъу 
ныуитIури, янысэхэри ары. Нани къыфэIошъурэп нахь, 
гукIэ тигъусэ. Ары, нан, ары, татэ ушIолIыкI-ущыщынэу 
кIэмылъэшъужь, зымафэ къыддебгъаштэщтыгъ…
- Хьау, хьау, ащ фэдэкIэ укъыстемыщыныхь, сипшъашъ, сIуагъэм сырыкIэгъожьырэп, шъуIорэм шъуфэшъыпкъэжьыщтымэ, джыри сышъуигъус шъо сэIо, нэмыкI 
бзылъфыгъэхэми тыкъызэхашIыкIыщт.
- Мыдэ, мыдэ, Колэс, мыхэмэ, шъхьэтехъо зы техъуагъэмэ, аIорэр...- пхъорэлъф цIыкIур къы зы фащэкIэ, 
зытыригъэтIысхьэщтыгъэ пхъэшэу блын къо гъум къотымкIэ 
плъэзэ, къыIуагъ,- некIо, сикIал, узгъэ шэсын...- "Сэри 
ары" ыIорэм фэдэу Лащынэ ятэжъ ыIапэ зызыпешIэм, 
къеIушъэбэкIыгъ: - Ори, сиIубыжъый, гъусэшIу укъытфэхъущтмэ, дэгъу, ау, мохэмэ, уянэрэ уянэжърэ, агу 
къыобгъэн… НекIо, некIо, чэм лъакъо шкIэ ыукIрэп аIо. 
Уянэ зэхищэгъэ ны хасэм ухагъахьэмэ, гушIо…
- Ны хасэр, тат, сыдэу дэгъоу тыгу къэбгъэкIыгъа. 
Ори, нан, Лащынэ ины охъуфэ уемыжэу, непэ къы щегъэжьагъэу ащ укъыхэхьащт,- Нэфсэт ятэ риIуи, янэ 
фигъэпытэжьызэ, илъфыгъэмэ яджагъ: - Шъори, Брагъунэхэр, тыжъугъэкIожь, шъуятэжъ зэриIоу "хэт иуни чэм 
лъакъо, тэ тиунэ дышъэ ун".
- Зэ, зэ,- Джанщыр къызщылъэтыгъ,- IэнэкIэу 
укIожьы на? Къуайи, щати, хьалыгъу гъэ жъэ гъакIи къэзгъэхьазырыгъ.
- Нан! А зигугъу къэпшIыгъэхэр Брагъунэхэм яIэба?
- ЯIэх, сипшъашъ, лэжьэкIо-псэокIо унагъом ахэр 
ямыIэхэ мэхъуа! Алахьэм джэнэтыр къызэритын сигуащэ 
зэриIощтыгъэу, тазыфагу "махь-къэхьыр" дэлъын фае.
- Ары, сипшъашъ, къэмылъэгъужьыгъэ уянэжъ бзылъфыгъэ Iушыгъ, мылъку закъом зэкIэри емы лъы тыгъэми, 
уянэ къыуиIорэр шIэ, угу иубыт,- мылъкум фэгъэхьыгъэ 
гущыIэхэр зэригъэфэжьы фэдэзэ, Бэ чыр шъузым дыригъэштагъ, рэзэныгъэ хэлъэуи къыухыжьыгъ: - Алахьэм 
ишыкуркIэ къызыхэтхыни зыхэтлъхьажьыни тиI. 
Мэрзыхъуаемэ япхъу Нат-Нэфсэт зинысэ Бра гъунэмэ 
адэжь зежьэжьым, сабый макъэр зэрызыгъэ унэр Бэчыр 
къызэпиплъыхьэу заулэрэ щыси, адэкIотэгъэ шъузым 
икъэмыкIожьыкIэ ыгъапэу шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ: 

--- Page 211 ---

бжыхьэ ошъочапэр плъыжьыбзэу къизыIэгъэ тыгъэр мэз 
шъхьапэр пистыкIызэ, къохьажьы. Джанщыррэ Нэфсэтрэ 
сабый зырызхэр аIаблэхэу къэлапчъэм дэжь щызэдэгущыIэх, азэнэджэ макъэр чылэ гузэгумкIэ щызэпэджэжьызэ, игъорыгъоу кIосэжьыщтыгъэ ошъочэпэ машIом 
хэкIодэжьы.
"КъытэкIугъэхэ-тызезыфэхэрэм зыкъарэшIэжь пIуагъэ 
шъхьакIэ, сипшъашъ,- Бэчыр ыгу къы пыу зыкIыгъ,- непэ 
тлъэгъугъэхэм ащ фэдэ гухэлъ яIэп. Ахэмэ ямыер яй, 
птырахыгъэр яптыгъэу урагъэуцолIэщт, ары пакIо, бысым 
къыпфэхъугъэхэу къыбгурагъэIощт. "Кавказыр урыс 
чIыгущт" ынэ мыущакоу зыIогъэ пачъыхьэм ушIокIына?.. 
Адэ "ти Кавказ адыгэчI зыми еттыщтэп, ар тэркIэ егъэшIэрэ 
кушъэщт е къэ тфэхъущт, тылIэн е тылIын!" зыIогъэ Цэим 
игущыIэ зафэхэр сы дэущтэу къэдгъэшъыпкъэжьыщтых?.. 
Мэджлысым зэхищэгъэ дзэкIолI мин пшIыкIутф хъурэ дзэр, 
кIо, джыри ащ фэдиз-фэдитIу хэсэгъахъо, IашэкIэ зэтегъэпсыхьэгъэ дзэкIолI минишъэм, тихы нэпкъмэ аIут къухьэ 
пчъагъэмэ сыдэущтэу апырикъущта?.. ЗэрэхъурэмкIэ, 
Iэбжым ахэмэ афэтэгъэлъагъо… Хьау, лIыгъэм сызы щиухьажьыгъэу сызэплъыжьырэп, ищыкIагъэ хъумэ, мо къэлапчъэм Iутхэм спсэ афэзгъэтIылъыщт. ХэкIы пIэ-екIолIакIэ 
горэ тиIофмэ ямыIэу арэпщтын… зы горэкIэ тIэ тымыIэтэу 
тяшIумэ?.. ПIорэр сшIэрэп, Мэр зыхъуаер,- ошIэ-дэмышIэ 
упчIэм Бэчыр зы ди гъэхьащхыжьыгъ,- тIэ тымыIэтэу ахэмэ 
сыдэущтэу тяшIущта?.. Ащыгъум, Хьаджэмыкъор къызэгущыIэм, Цэим десымыгъаштэу, сыгоуцон фэягъэ. Ащ 
абдзэхэ кIэлэ-гъуалэхэр тхышъхьэ гъогум зыщыпэуцухэм, 
Бырджыр, Цэир, сэры аIоу адыгагъэ-намысыгъэкIэ 
къэтыухъумэгъагъ нахь, фамыгъэгъущтыгъэмкIэ сыгу 
къызэригущыIыкIыгъагъэр къысфэIошъугъэп… Цэим 
игущыIэ шъхьаихыгъэхэри шъыпкъэх, пхъэчаипсым щыгъу 
Iэбжыбыр зэрэхэткIухьэу тэри ахэмэ тахэт кIухьащт… 
ТипшъашъэкIэ благъэ тызыфэхъугъэ Бра гъунэ лIакъор 
щысэба...- Бэчыр ардэдэм къы кIэ щтэжьи, инэплъэгъу 
къыхэтэджыкIыгъэхэ Нат-Нэфсэтрэ ипхъорэлъф цIыкIухэм рэ джэхэшъогум зы щырырагъэтIагъ. ЛъэгуцэмкIэ шъузым 
ылъэмакъэу къыщыIугъэмэ зыкъырагъэшIэжьыгъэу 
шъхьагугъумэ къызытыраIэтыкIыгъэ пхъэнтIэкIум 
тетIысхьажьыгъ. 

--- Page 212 ---

- УигъэкIотэжь кIыхьэ, Тазэмэ япхъу,- унэм къихьажьыгъэ Джанщыр егыигъ.
- Типхъорэлъфхэр пшIэрэба зыфэдэхэр, ерагъэу 
зыкIэрыстхъыжьыгъэх. Типшъашъэ нэмыIэмэ, ныбжьи 
къыозэщыщтэп...- ЛIым ищысыкIэ Джанщыр ыгу емыIоу 
риIуагъ: - Сыда узыфыщысыр, чылэлIыр нэмазышIэ 
мэщытым макIо, уиамдэзыпси муары Нэфсэт къыпфигъэхьазырыгъ. Нэмази къыщыпшIын, унэгуи жьы кIэун.
- Аущтэу оIомэ, Тазэмэ япхъу, сыкъыодэIун,- пкъы 
пшъыгъэ Iужъур къызэрехьылъэкIырэр шъузым ыпашъхьэ 
къызщыхимыгъэщэу Бэчыр къэтэджи, амдэз ыштагъ, 
етIанэ кIэупчIыхьажь Джанщыр фишIыгъ: - Сыда "сынэгу 
жьы кIэунэу", схэмылъыгъэ горэкIэ угу къыстекIуада?
- Хьау, хьау, Алахьэм ерэмыд, Бэчыр, шъуздэщыIагъэм гугъэпIэнчъэ IэнэкIэу шъукъызэрикIыжьыгъэр ары 
умыIощтмэ, зэкIэри дэгъу, тиунагъуи мамыр, тисабыйхэри 
къэхъух. ПшынахьыкIэ, сипщыкъо ефэндым зэриIоу, 
Алахьэм тыкъызэхишIыкIын, ынэшIу къытщифэн.
- ЗэкIэри дэгъумэ, Тазэмэ япхъу, гумэкIыгъо щы мыIэ мэ, сэри сырэхьатэу нэмазышIэ сыкIон,- Бэчыр унэм икIызэ 
къыIуи, гукIэ зыфэгъумыгъужьыгъ: "сшы нахьыкIэ ефэндым Iаджи еIо, тэри тегъаIо, ау зыми тыкъызэхихырэп, 
тыкъызэхишIыкIырэп нахь… Арырэ сэрырэ тыгу зэфилъхэмкIэ тызэдэгущыIэнэу игъо хъу гъэ… Ярэби, Инджылызым кIощтхэм къэбарышIу къытфахьын шъуIуа?.."
ЗыплIэIу шъомбгъо уфэгъашъо чэпэзэхэогъум хэзыхыщтыгъэ лIым Джанщыр шъхьаныгъупчъэмкIэ кIэлъыплъэзэ, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.
Мэрзыхъое зэшхэр Мамрыкъо кIэй зыщы зэ рэ лъэгъугъэхэм сыхьат заулэ нахь темышIэгъагъэми, мэщытым 
дэжь щызэхэт шыумэ ышнахьыкIэ иш захелъагъом, Бэчыр 
гушIуагъэ, ау къызэрыхъухьэгъэ унэм ищагу къыщемыпсыхэу мэщытым къызэрэкIуагъэр ыгу къеуагъ. Ащ 
дэжьым Дэдай ыкъо Мыхьамэт IукIагъэти, риIуагъ:
- Модэ, Мыхьамэт, нэмазым укъехъулIэжьыщт, 
уицIэджэгъу ефэндым иш тадэжь щэ.
Мыхьамэт ефэндыр чылэм къызэрэкIуагъэр арыщтын, 
мэщытым цIыфыбэ къекIолIагъ. Бэчыр ышнахьыкIэ зыфеплъыхьэ шъхьакIэ, ылъэгъурэп. Ыдэжь къызэрэ дэмыхьагъэр шIошъхьакIоу "ащ ихьэджэ паIо семыплъэу 

--- Page 213 ---

сыкъыфырехынэу къэт" зэриIожьызэ, къеджагъэм ымакъэ 
къышIэжьэу фызэплъэкIыгъ.
- Непэ Мамрыкъо кIэй, Бэчыр, чыжьэкIэ ты щызэтеплъагъэми, тызэфизэн-тызэдэгущыIэн тлъэкIыгъэп. Алахь 
зизакъоу тигугъапIэм инэмаз уж унэм тыкIожьымэ, нахь 
тызэрэлъэгъун, тызэ дэ гущыIэн. Модэ, Алахьэм ишIушIэдурысхэр къыз лъыIэсынхэ быслъымэн скъошхэр, Алахьэм 
иунэ тежъугъэблагъ.- НэмазышIхэр ыуж итхэу мэщытым 
зычIахьэхэм, апэ къиуцогъэ Мыхьамэт ефэндым игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ: - Нэмазлыкъмэ затежъугъэгупсэфыхьи, 
абдзэхэ лIышъхьэмэ яунэшъо кIэкI Алахьэм ыцIэкIэ къышъосIощтышъ, шъукъедэIу. Непэ илъэс псэум тызэжэгъэ 
джаур пачъыхьэм, джэмэхьат, гущыIэ дэдгъотыгъэп, 
етIуагъэм къыземызэгъым, тыкъыфызэкIэкIуагъэп. Ар 
тичылэ лIыкIохэу къытхэ тыгъэхэ Брагъунэ Ислъамрэ 
Мэрзыхъое Бэчыррэ янэрылъэгъугъ. АбдзахэкIэ - 
Бырджымтхэр, Цэимтхэр, УбыхкIэ - Бэрзэджымтхэр, 
ШапсыгъэкIэ - Занэмт хэр, нэмыкI лIы Iушхэр, сэ сфэдэу, 
ячылэхэм захаугощагъ. Сэ сиапэрэ уази сичылэ 
Тамбыехьаблэ къыщесэгъажьэ. Илъэсишъэ Iэпэ-цыпэм 
заокIэ тызезы пхъогъэ джаур хэгъэгум ипачъыхьэ ынэ 
къытфыригъэкIызэ, шъуиIашэ шъогъэтIылъы, зыкъэшъоты, 
къушъхьэм шъукъыхэкIы, шъуфэдгъэнэфэщт чIыпIэмэ 
шъуарэтIысхьэ, ахэмэ шъукъямызэгъымэ, къэгъэзэнчъэу 
Тыркуем шъуе кIы къытиIуагъ.
- Сыд Тыркуа къэзэкъмэ ажэ дэмыкIырэр! - Дэдай 
зыфэIэжагъэп.
- Ащ иджэуапыщтыри кIэкIы, Алахьэр зыфэ шIушIэн 
Дэдай, ежьхэр джаурхэшъ, тидинэгъу тыркумэ захэдгъэзэгъэнэу ары.
- Тытыркоп тэ! - нэмыкI макъэ горэми зыкъи пхъотагъ.
- Ары, тытыркоп,- Мыхьамэт ефэндым къыIуи, 
зэпыугъо тIэкIукIэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- ау, шъы пкъэ, 
ахэмрэ тэрырэ тызэдинэгъу, Алахьэм ибыс лъымэн дин 
зикъабыл пстэури зэрэзэкъошхэр зыщышъумыгъэгъупш. 
Непэ, зыкIыныгъэрэ лIыгъэрэ зыщытхэлъыщт мафэм, тижъ 
лIыбланэмэ зэраIощты гъэу, е тылIын, е тылIэн.
- Адэ, ефэнд, гугъапIэ гори щыIэжьыхэба? - джыри 
фэкъолI горэ къэупчIагъ.

--- Page 214 ---

- ГугъапIэ Алахьэм зэримытырэр джаурхэр арых, 
скъош. Тэ дунаим щагъэшIагъорэ тиадыгэ лIыгъэ тыщэгугъыжьы. Тихэгъэгу мэджлыс иджэпсалъэ зыфигъэхьыщт 
хэгъэгумэ тащэгугъы. Неущ тилIыкIохэр зыдакIохэрэ 
Инджылыз хэгъэгум тыкъызэхишIыкIы нэу, къыдгоуцонэу 
тыщэгугъы. Тизакъоп, абдзахэхэр, Алахьышхор тигъусэ, 
ибыслъымэн быракъ тычIэт. Джы сауж шъукъиуцу, 
джэмэхьат, тинэмаз дыухь къабыл лъыIэсынэу, ынэшIу 
къытщифэнэу, къыткъоуцонэу телъэIузэ, Алахьэм 
ыпашъхьэ тижъугъахь. Алахьу Акбар!
Мэрзыхъое зэшитIур мэщытым къызэдикIыжьыхи, 
зэраIорэ шIагъо щымыIэу япчыхьэшъхьашхэ заухым, 
Джанщыр Iанэр унэм рихыжьыфэ ежи, IущхыпцIыкIызэ, 
Бэчыр ышнахьыкIэ еупчIыгъ:
- Мэщытым къыщыпIогъэ заулэр, сшынахьыкI, уикъабыла?
- Алахьэр сикъабылэу, Ащ тигъашIэрэ пстэури сикъабылыжьэу, Бэчыр, сэпсэу. Сыда, нахьыжъ, Алахьэм 
къытфыригъэхыгъэ уазэу къышъулъызгъэIэсыгъэм мыхъун 
хэплъэгъуагъэу ара?
- Уиефэнд нэшIошIыгъэ, Мэрзыхъуаер, скIэрых! - 
ышнахьыкIэ къыриIогъэ-къызэреупчIыжьыгъэ шIыкIэгъэпсыкIэм Бэчыр къызэщифыгъ.- Сэ узэрэсшIэу цIыфмэ 
уашIэщтыгъэмэ… КъыбгурыIорэба ощ фэдэ молэ мыхъу 
Iэнэ хъункIэ ефэндхэм ахэр шъуIозэ, хьадрыхэ лъэмыдж 
тызэрэтежъугъэзыхьэрэр! Сэ сыздэщыти сыздэщымыти 
ащ фэдэхэр пIуагъэхэу зызэхэсхыжьыкIэ, цIыфмэ апашъхьэ 
хьайнапэ уисшIыхьащт, уишъэфхэр нафэ къафэсшIыщт.
- Сыда къыохъулIэгъапэр, Бэчыр, тызиIумэт Алахьышхом ушIомылIыкI-укъимыубытыжьэу?.. Сыгу хэогъэкIы…
- Бащэ къэмыIу! - Бэчыр джыри ышнахьыкIэ филъи, 
нахь мэкъэ шъабэкIэ риIожьыгъ: - Джэцэ амдэзыр тэгъашти, мэщытым тыгъакIу.
- Олахьэ сымышIэрэ къысэпIолIэгъэ купмэ ауж, 
уицыхьэ къыстемылъэу, нэмазышIмэ сазэрэхэхьащтыр…
- Адрэ нэмазышIмэ уафэдэу укъызгоуцонышъ, чылэ 
ефэндыр тапэ итэу, нэмаз зэдэтшIыщт.
Бэчыр иамдэз ыштэфэ ежэгъэ Джанщыр нэмызIумызэу лIым еупчIыгъ:

--- Page 215 ---

- Тхьэкъысауи, Бэчыр, сыда зэшитIум къы шъо хъулIагъэр?.. ПшынахьыкIэ зызэкIиуIапIи, шэ сыжьыгъэ…
- Уипщыкъо ефэндым, Тазэмэ япхъу,- зи къэ мыхъугъахэ фэдэу Бэчыр къыIуагъ,- зэрэхъурэмкIэ, етIуагъэр 
пкъырыхьагъэп, шэсыжьыгъэмэ, шэсы жьы гъэ… Джырэ 
ефэндхэр тызгъэпцIэгъэ наибым на хьышIуха, джары ахэр 
зыфэдэхэр… Сиджэц нэмаз иIоф сшынахьыкIэ къысфигъэпсынкIагъ, мэщытым нэс сымыкIожьэу унэм щысшIын.

--- Page 216 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ЗЫРЭШЪХЬ 

--- Page 217 ---

Инджылызым кIощтыгъэхэ адыгэ лIыкIохэм хы ШIуцIэр 
зэпачэу Истамбул нэсыфэхэкIэ гъогур къин къафэхъугъ. 
Бжыхьэм хыр зэрэгумэкIылэм изэкъуагъэп, чэщ мэзахэмрэ 
тырку къухьэ псынкIэмрэ къызфагъэфедэхи, урыс къухьэ 
гъозэрыплъэмэ янэплъэгъу ахэр ерагъэу икIыгъэх.
Дзиапш Исмахьилэрэ Хъущт Хьасан хьаджэмрэ къухьэм зэрикIхэу, илъэс тIокI фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, 
адыгэмэ ахэсыгъэ-адэзэогъэ "сатыушIэу" Джеймс Белл 
къапэгъокIыгъ. Нэбгырищыр бэшIагъэу адыгэ Iофмэ зэфахьыгъагъэти, IаплI фабэкIэ зэпэгъокIыгъэх.
- Джы, Тхьэм Iомэ,- Джеймс гушIом зэрэхэтэу, адыгэ 
гущыIэ зэгъэкIугъэкIэ къыIуагъ,- щынагъо щыIэжьэп. 
Тыркуем тикIэу, Францым тынэсэу, Ла-Манш хыдэкIыпIэм 
тет къухьэм тызитIысхьэкIэ, Инджылызым тынэсыгъэкIэ 
шъулъытэ. Сэри бэшIагъэу сызэрымысыгъэ сиунэ сихьажьыгъэу къысщыхъун.
- Ар о уиун...- Хъущт хьаджэр щхыпцIыгъэ.- Тэры?
- Укъэщтагъэмэ сшIэрэп, хьаджэ? - ишъыпкъэми 
исэмэркъэуми умышIэнэу Дзиапш къэупчIагъ.
- Алахьэм ишыкуркIэ, Исмахьил, ащ фэдэ щыIэп. Мы 
тызыхэхьэгъэ тырку фэс паIохэри, мо тыздакIорэ инджылызхэри тибысым Джеймс блэкIхэу тэ кIожьы нха, ахэри, 
тыбзэ аIумылъми, тэ тфэдэ цIыфых, арба, тхьамэтэ маф?
Джыдэдэм Дзиапш Исмахьилэ игупшысэхэр Ин джылыз 
хэгъэгум, Зан Сэфэрбый иныбджэгъугъэу, ежь инэIосэ 

--- Page 218 ---

Уркварт Давид дэжь щыIэх. Игъогупэ зыдэгъэзэгъэ лъэныкъоу ымышIэрэмкIэ гукIэ мэ быбы, егъашIэм ышIэщтыгъэ 
фэдэу Инджылызыр къыз шIуигъэшIэу, инэплъэгъу чIэкIырэп. Ямэ джлыс-парламент псалъэ къыщырагъэшIымэ, 
къы зэрэригъэжьэщтри зэриухыжьыщтри хьазырыпсых. 
Ахэмэ азыфагу къыдэфэщт гущыIэхэри зыгорэу хъун, 
ищыIэныгъэ зыхэлъ адыгэ Iоф тхьамыкIагъор ары зигугъу 
къышIыщтыр. КъызэредэIухэрэм елъытыгъэу ыгу илъ 
шъыпкъэр ариIон, адыгэмэ къарашIагъэм щигъэгъозэных, 
ягукъао дунаим щызэхаригъэхын. "СылъэIонэп, сынэпси 
язгъэлъэгъунэп, сымэкъэ зэ пытхъафи зэхязгъэхынэп, 
тиадыгагъи сыз щи кIухьанэп…"
- Зыгорэ къэпIуагъа, хьаджэ? - Дзиапш Исмахьилэ 
зыкъишIэжьи, игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- Олахьэ, Исмахьил, къэсIуагъэ щымыI… Мы ты къызхэфэгъэ дунаир, бэкIае къэслъэгъугъ нахь мышIэми, 
сэгъэшIагъо. Истамбул сызыщымыIэгъэ илъэс заулэм 
къыкIоцI, яазэнэджапIэхэр уашъом кIаохэу, сыдэу мэщытыби дашIыхьагъа… Алахьэм ыцIэкIэ сышъолъэIу, ахэмэ 
ащыщ горэм, о ащ Джеймс, адыгабзэр дэгъоу ошIэми, 
убыслъымэнэпышъ, чIэпшIыхьан щыIэп, нэмаз щытэжъугъэшI.
- Умыхъыжъ, хьаджэ,- Дзиапш джау сыдми къеIо,- 
ащи тылъыкIэхьажьын.
- Инджылыз лIыкIо унэм дэжь щыт хьакIэщым шъукъыщыуцущтышъ,- Белл Хъущт хьаджэр егъэ рэхьаты,- ащ 
Стамбул дэт анахь мэщытышхоу нэ мазышI мин заулэ 
зычIафэрэр пэгъунэгъу.
- Субхьан Алахь, сыдэу ины! - Хъущт Хьаса нэ ежьежьырэу зэриIожьызэ, къыпегъэхъожьы: - Алахьэм и 
Мыжъо шыихъэу Чабэм дэтым сэ зи езгъапшэрэп, ау 
Джеймс зыфиIогъэ мэщытышхом фэдэ Каири, Шами 
адэтэпщтын…
- Каири, Дамаски черкес мамлюкмэ арагъэшIы гъэ 
мэщытышхохэр адэтых,- Джеймс джэуап хьаджэм къыритыжьыгъ,- нэмазышI мин пшIыкIутIу фэдиз Дамаск дэт 
мэщытым чIэфэ.
- Субхьан Алахь, субхьан Алахь! - джыри Хъущтым 
егъэшIагъо.- Ари черкес мамлюкмэ арагъэшIыгъа?

--- Page 219 ---

- Хьау, черкес мамлюкмэ ап ар зашIыгъэр. Къо кIыпIэ 
Византием илъэхъан ар жэмагъэти, араб быс лъымэнмэ 
мэщыткIэ зэблахъужьыгъагъ.
- Субхьан Алахь, тэ тымышIэрэ Iаджи дунаим къытехъухьэ…
- Хъугъэ, Хьасан,- Дзиапш Исмахьилэ ыны бжьы кIэ 
нахьыкIэ хьаджэр зэпегъэу,- абдзахэмэ яефэнд Мыхьамэт 
фэдэу плъэгъугъэми умылъэгъугъэми бащэ къяоIуалIэ, 
Тыркуем нэмазышIэ тыкъэкIуагъэп тэ. Инджылыз гъогум 
тытет, тапэкIэ къытпыщылъым тегъэгупшыс.
- Тэмэм, Исмахьил, тэмэм…
Щэджэгъоуж дунаим изытети, Истамбул иураммэ 
ащилъэгъурэри Дзиапш Исмахьилэ ынэмэ къапэIумыхьэу 
игупшысэхэр IэпыкIыгъэхэу мачъэх: "Тпшъэ дэтлъахьыжьыгъэ-къытапэсыгъэ Iофри цIыкIоп. Ярэби, тызщыгугъырэмэ Iэхъомбэшхор къытфагъэлъагъозэ, зыкъызэрэтфашIырэм фэдэу инджылыз пащэхэри къытпэгъокIыщтха? 
Зэхэзыхрэр къыткIэнакIэу, IэнэкI-гумэкIэу къэдгъэзэжьыщта? Я си Алахь, унэшIу къытщыф, тыкъызэхэшIыкI, тыкъэухъум. Тыркуем нахьи Инджылызыр непэ нахь тигугъапI, тиIо зэхегъэх, къыдгогъэуцу".
- Нэмаз едзыгъоу зыфапIорэм, хьаджэ, зи пы сIухьэрэп,- Дзиапш игупшысэмэ къахэужьи, зыгъапэрэр къыIуагъ,- ау адыгэ хэгъэгу лIыкIо Iоф кIэ Инджылыз тызэрэкIорэр хэщ-ощ зэрэхъоу, тыздакIо рэм Тыркуеми 
Урысыеми тынагъэсыщтэп.
- Ары, ары,- Джеймс къыдыригъэштагъ,- даIорэм 
нахьи мыщ щыдэIуашэрэр нахьыб. Сэ хьакIэщым сыкъыжъудыIухьэрэп, шъуIощт-шъушIэщтымкIэ шъуз фэсакъыжь. Неущ щайшъогъум блэмыкIэу Францым, Марсель 
кIорэ къухьэм тетIысхьэ. Сэ сысатыушI, бэ шIагъэ тызызэнэIуасэр.
- Тэ Чабэм тэкIо, хьаджэ гъогум тытет,- Дзиапш 
къыпигъэхъожьыгъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, зыфаIогъэ уахътэм ехъулIэу, 
адыгэ лIыкIохэр гъогу зытехьажьхэм, Дзиапш  Iоф зыримыгъэшIы фэдэу, Белл еупчIыгъ:
- ТыздакIорэм сыд щыкъэбар, сыд къыщытпыщылъ, 
хэта тызIукIэщтыр?

--- Page 220 ---

- Инджылыз пачъыхьэм нэмыкIэу зэкIэми таIукIэн 
тыфит.
- Ар шъыпкъэмэ, дэгъу, Аджыбэ Жэмбэрэс рашIагъэр 
къытарэмышIи...- Дзиапш къыIуи, Хъущт хьаджэм фыреплъэкIыжьыгъ.
Аджыбэ Жэмбэрэс убыхмэ, садз-абадзэмэ ацIэкIэ 
Инджылызым кIогъагъэ, зыIукIэгъэ шIагъуи щымыIэу, 
кIуагъэр ыцIэу, гъэгугъэгъэ Iалъмэкъ ушъагъэкIэ зы хэкIыгъэмэ къахэхьажьыгъагъ. Ащ къыщегъэжьагъэу цыхьэмышIыныр убыхмэ ахэлъыгъэми, егъэзыгъэр тхьамыкIэшъ, 
джыри мэджлыс зэхэщэгъакIэм ыцIэкIэ адыгэ лIыкIохэр 
гъогу чыжьэм темыхьанхэ алъэкIыгъэп. 
- Шъыпкъэ,- иупчIэ иджэуап ежь Дзиапш дэдэми 
къыритыжьыгъ.- Жамбэрэс зыкIогъэгъэ лъэхъанымрэ 
джыррэ зэфэдэп. Ары пакIошъ, зы мафэм адрэ мафэр 
шыхьат зыфэмыхъужьырэ лъэхъан джы тызхэтыр. ГукIодыгъо щыIэп. Алахьэм къыттырилъхьагъэр тихьылъэ. Адыгэ 
тхьамыкIэм ыпшъэ дэлъ тхьамыкIагъом ар сыдкIэ щэчэгъу 
фэхъун!
- Ар гущыIэ заф,- Хъущт хьаджэм къыдырегъа штэшъ, 
ишIошIи къыреIолIэжьы,- шIу тыгу илъэу гъогу тытехьагъ. 
ТфашIэрэр тшIэн, тфэмышIэрэм тыраумысынэп.
- Тэрэз, хьаджэ. Ау IэнэкIэу къэтымыгъэзэжьы гъэ мэ 
дэгъугъэ. Ашъыу, щэ-гын зэрыз къухьэм топ заулэ игъусэжьэу къатщэми сезэгъын.
- Ащыгъум, Исмахьил, узыфаер къыбдэхъу гъэу 
лъытэ,- Джеймс мэщхы,- тихэгъэгу хэмытми, ар сизакъоу 
къышъуфэсшIэн. Ащ фэдэ горэхэми тэ, Черкесым икъотэгъухэм, тягупшысагъ. Урысхэм шъуязауи, хыIушъом 
къешъумыгъэкIухи, нахьыбэ къышъуфэтшIэщт. Джа шъугу 
зыфэмышIу Тыркуери зыкъыхимыгъэщэу къышъошIушIэщт, францызхэми шъуащыгъупшагъэп. Ащ нэмыкI 
къэбарышIуи къышъосIон: Европэм Урысыем ришIылIэщт 
заори чыжьэжьэп, шъукъызэкIэмыкIу! Урыс техакIор ахэмэ 
зызэпкъыратхъыкIэ, шъуиджэнэт чIыгухэр жъугъотыжьыщтых, шъугупсэфыжьыщт.
- Тхьэм жэ мафэ урегъэгущыIыкI, Джеймс, узилIыкIо 
Инджылызыми аущтэу еIомэ, тхьашъуегъэпсэу,- Дзиапш 
Исмахьилэ къыIуи, ынэгу кIыфы хъузэ, къы пигъэхъожьыгъ: - Ау щытми, Iашэм нахьи нахь лъапIэу, нахь шъхьаIэу 

--- Page 221 ---

къысшIошIы адыгэ джэ ма къэр дунаим зэхедгъэхыныр. 
СфэлъэкIынэу сыкъызэхахынэу сшIагъэмэ, уашъом лъэой 
есыдзыни, адыгэмэ ятхьамыкIагъэ дунаим щытезгъэджыкIыныгъи. Ау щэ-гын къухьэри, топхэри, нэмыкIхэри, 
хьаджэ, Инджылызым пкIэнчъэу къызэрэтимытыщтыри 
къызгурэIо, арба, Джеймс? 
Адыгэ лIыкIомэ азыфагу къыдэтэджэгъэ гущыIэм 
еплъыкIитIу Джеймс Белл фыриIагъ. АпэрэмкIэ, пкIэнчъэу 
зыми зи къыуитыщтэп Дзиапш зэриIуагъэм пае гукIэ 
щхыпцIыгъэ, "адыгэмэ яхьакIэщыпчъэрэ яIанэрэ зэрэзэIухыгъэм фэдэу нэмыкI цIыфхэр псэухэу къызышIошъумыгъэшI. ПкIэ зыхэмылъ хьакIэгъашIор, дунаим тетмэ ащыщэу, 
шъорырэ чIылъэ гъогумэ апэIудзыгъэ цIыф лъэпкъ зэетIуаехэмрэ къызхэнэжьыгъэр. Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, 
ар сшъхьэкIэ зэхэсэшIэ. Дэгъуа ар? КъышъухахьэрэмкIэ 
дэгъу, ау шъоркIэ? ШъуиIэр атешъутакъоу, шъумылъку 
итэкъухь. Ар шъорышIыгъа? Хьау, ар шъоркIэ сIон слъэкIыщтэп. Адэ сыд ар? АщкIэ сэ джэуап ухыгъэ сиI шъхьакIэ, 
ащ шъо джэуап къешъутыжьынэу джыри шъуфэхьазырэп. 
Аущтэу ахэр зэрэщытхэри, си Тхь, дэгъу, цIыфым ишIушIагъэ Оры IэкIэзылъхьэри, IэкIэзыхыжьыри. Адыгэмэ ялIыгъэ, 
яхьалэлыгъэ, ягупцIэнагъэ, ежьмэ яягъэ къямыкIыжьэу, 
бэрэ щыгъаIэх. ЯтIонэрэмкIэ, зиIулъхьэ тIу къысфэзышIырэ 
адыгэхэр, сыд къышъосIон? ШъуитхьамыкIагъо Iор-IотэжьыкIэ зэхэзыхыгъэмэ сащыщэп, синэрылъэгъу, 
шъуизэуапIэмэ къащыстыращэгъэ уIагъэхэр сишыхьатых. 
СыгукIэ сыфэмыеу спшъэ къыралъхьэгъэ пшъэрылъыр 
сырыукIытэжьызэ, сэгъэцакIэ. Инджылызым ишъэф, 
Тыркуем ишъэф сигъапэрэп, мы гъогу къэрарынчъэм 
къытесщагъэхэ адыгэ лIыкIохэм ясэрэIуи, адэсэ рэгъэзэжьа?.. Мыхэмэ яIоф къызэримыкIыщтыр сэшIэми, 
зыфаехэр къадэбгъэхъунэу, зыIукIэщтхэм агу къафэбгъэушъэбынэу, си Тхь, сыолъэIу. Адыгэхэр цIыф зафэх, 
хьалэлых, гупцIанэх, шъхьафит кIэ хъопсых, лIыгъэзехьэх, 
сыд афэ пшIагъэми, атефэ, сыпачъыхьагъэмэ, мыхэмэ 
зэрэдунаеу къотэгъу афэсшIыныгъи!.."
Адыгэ лIыкIохэр инджылыз гъогум мэфэ тIокIым къехъу 
тетыгъэх. Лондон нэсхи, хьакIэщым зехьэхэм, гъогу къинри 
ащыгъупшэжьыгъ. Къалэм шъхьащылъ пщэгъо Iужъур 
ары ахэмэ зыфахьыщтыр амышIэрэр. Уахътэр щэджэгъуанэм итыми, унэ, урам остыгъэхэр хэгъэнагъэх, кухъэренэхэми акIоцI остыгъэхэр щэблэх, Темзэ псыхъо тет къухьэ хэри зэпэнэфыжьых.
- Тыгъэ яIэба сэIо мыхэм? - Хъущт хьаджэр шъхьаныгъупчъэм еплъы.- Къалэр пщагъом хэгъощагъ. Субхьан 
Алахь, тыкъызытефэгъэ дунаир зыфэдэр шапсыгъэмэ 
япIокIэ, ашIошъ хъунэп… Талъэныкъо елъытыгъэмэ, тыкъыз дэкIуагъэр сыдэу гукIодыгъо дунай, ямафэрэ ячэщрэ 
зэтефэрэпщтын, Алахьэм тырехьакI, Исмахьил.
- ГукIодыгъо щыIэп, Алахьэм ишIэ зыхэмылъ зи дунаим 
щыхъурэп, хьаджэ. Пщагъори непэ-неущ зэкъоужьын, тэ 
тпшъэ къыралъхьэгъэ Iофыр ары зэкIэми анахь Iофыр. 
АщкIэ къытпэгъокIыгъэ Уркварт сицыхьэ темылъэу, зэшIокI 
имыIэу арэп. Инджылыз лIыкIо IофшIапIэу Истамбул дэтым 
ащ Iоф щишIэ зэхъум, тиадыгэ IофхэмкIэ бэрэ ишIуагъэ 
къытигъэкIыгъ, Уркварт ары, къэошIэжьмэ, Джеймс 
игъусэу Лонгворт тхакIор тадэжь къэзгъэкIогъагъэр. 
Инджылызым защэжьми, тхьаегъэпсэу, ащ адыгэ IофхэмкIэ тызщигъэгъупшагъэп.
- Уркварт лIы гъэтIылъыгъ, иIорэ ишIэрэ зэтемыкIын 
цIыфэу сыхэплъагъ,- Хъущт хьаджэми Дзиапш ды ригъэштагъ, зэпыугъо тIэкIукIэ къыухыжьыгъ.- Ахъшам нэмазыр 
зытшIыгъэкIэ, Исмахьил, тыпшъыгъ нахь мышIэми, джэц 
нэмазыри блэдгъэкIынэп, тинеущрэ мафэ тфэмэфэнэу, 
тызихьакIэхэми ятыгъэ къыкъокIынэу Алахь гукIэгъушIым 
телъэIун.
Пчэдыжьыпэм апэу къэущыгъэ Дзиапш Исмахьилэ 
плъэмэ, шъхьаныгъупчъэм пэчIынатIэу бжыхьэ тыгъэ 
плъыжьышхор къыкъокIы. Игъусэ хьаджэр ащ къыгъэущынэу тIэкIурэ ежи, къызэмыхъыем, еджагъ:
- Хьаджэ, инджылыз тыгъэм ухэны, уисэбэхь нэ мази 
блэкIы.
- Ара?!.- Хъущт хьаджэр пIэм къыхэтIысхьагъ.- Сэбэхь нэмазыр блэдгъэкIы хъущтэп. Ярэби, мы хэ мэ ятыгъэ 
тэ титыгъэ фэда?.. СIорэр сшIэрэп! - зыфэгубжыжьыгъ.- 
Дунаир, ары, ары, дунаир къэз гъэшIыгъэ Алахьышхом зы 
тыгъ, зы маз къыт фыригъэпсырэр.
- Ошъогу жъуагъохэри ары,- Дзиапши хьаджэм 
фыпигъэхъожьыгъ.

--- Page 222 ---

Апэрэ мэфэ зытIум, Уркварт зэриIогъагъэу, Дзиапштхэм уцугъо-тIысыгъо яIагъэп. Адыгэ лIы кIуитIур зыIуагъэкIагъэмэ яIоф хэшIыкI фы зи мыIэ цIыф къахэкIыгъэп. 
ЗыкIэлъэIугъэхэ Iашэ хэмкIи къагъэгугъагъэх, зы къухьэп, 
къухьэ зытIущи къа фаушъэнэу къараIуагъ. Зыгорэм тыкъы зэ хи шIыкIыгъэмэ ары аIозэ, тIури гушIощтыгъэх. Ау а 
зэкIэ мэ анахьэу зыгъэгумэкIыщтыгъэхэр инджылыз пачъы хьэ гуащэм илIыкIо зыIукIэхэкIэ, къазэрэпэгъокIыщтыр, 
къариIощтыр ары. 
ЛIы од лъэпэлъэгэ нэгушIоу къапэгъокIыгъэр Дзиапши, 
Хъущтми агу рихьыгъ. ХьакIэхэр ыпашъхьэ ригъэтIысхьэхи, 
Джеймс ятэлмащэу, ахэсыгъэ Уркварти зи къымыIоу, 
заулэрэ гущыIагъэх. Сыд аIуагъэми, хэушъхьафыкIыгъэу 
Дзиапш къыгурыIуагъэр зы: ар адрэ зыIукIагъэмэ анахь 
лъэшэу адыгэ Iофмэ хэшIыкI афыриI, лIы Iуш, игулъытэ 
ины.
- Мы мафэхэм,- сэр Дуглас къыIуагъ,- та лъэныкъокIэ 
шъузыIукIагъэхэм яшъуIуагъэмэ, къы шъуаIожьыгъэмэ 
тащыгъуаз. Тэ илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, тышъукIырэплъы, 
шъуишъхьафитныгъэ къызэрэшъуухъумэжьырэмкIэ гукIэ 
тышъуигъус. Урысые пашъхьэм, дунэе пашъхьэм щызешъухьэрэ лIыгъэм уасэ фэтэшIы, нафэми, шъэфми тлъэкIырэмкIэ тыжъудэIэпыIэ, тапэкIи тиIэпыIэгъу къыкIедгъэчыщтэп. Европэр зыштэн зигухэлъ Урысые нэIуагъэм зе гъэ шIэжьыгъэн фае, тэ шъутигъус, шъуткъот. Ау къы шъуфатшIэрэр Къырым зэшIуным къыдеубытышъ, дунаим 
щызэлъашIэ тшIоигъоп.
"КъышъуфатшIэрэр дунаим щызэлъашIэ тшIоигъоп" 
Дуглас сэрым зыфиIуагъэм Дзиапш Исмахьилэ къыгъэгумэкIыгъ. "ЗэрэхъурэмкIэ,- зэриIожьыгъ,- ямэ джлыс 
тимэджлыс ыцIэкIэ тыкъыщагъэгущыIэщтэп. Урысыем 
шIолIыкIхэшъ, шъхьаихыгъэ макъэкIэ Тыркуе мэджлысми 
тыкъыщагъэгущыIэрэп. Тыкъамылъэгъугъэ-тыкъамышIагъот аIозэ, заплъыхьэ, шъэфэу Iэ къыт ща фэ… Армэ 
шIэ мыхэми ягухэлъыр. Ежь сапэ изгъэ шъынэп, есIон".
- Тэ лъэIу къыпфытиI, сэр Дуглас. Тиадыгэ макъэ 
шъуимэджлыс щыдгъэIу тшIоигъуагъ.
- Парламентым укъыщыгущыIэ пшIоигъомэ, Iо хэлъэп. 
IашэкIэ тызэрэжъудэIэпыIэщтым игугъу къэмышIи, типачъыхьэ гуащэ IаекIэ укъытемыгущыIи, Урысыем шъхьэрыкIуи, тэри къытшъхьэрыкIожьи, узыфаер къыщыIу, 
гущыIэм лъахъэ тихэгъэгу щытелъэп.
- Зибысым зыубыжьырэмэ тащыщэп, ау урыс пачъыхьэм зи къедгъэлыщтэп. КъызыщышъуIорэм сыхьазырыщт.
- Дэгъу,- Дуглас псынкIэу къезэгъыгъ,- неущ сыхьатыр пшIыкIузым тетыубытэн. Сэри лъэIу къы пфысиI, уигущыIэ такъикъихым блэкIы хъущтэп. Парламентым хэтхэм 
такъикъитф яттырэр, о ухьакIэшъ, зы такъикъ къыпфетэгъэхъу.
- Гум илъыр бэ, ау хабзэу щыIэм тыблэкIынэп.
Зытыраубытэгъэ пIалъэм ехъулIэу адыгэ лIыкIохэр 
инджылыз парламентым чIащагъэх. Парламентым иIофшIэн къызэIузыхыгъэ тхьаматэм адыгэмэ афэ гъэ хьыгъэу, 
языкъэухъумэжьын зао ехьылIагъэу, адыгэ мэджлысым 
илIыкIохэр къазэрэфэкIуагъэхэр къы зеIом, депутатхэр 
Iэгу теуагъэх. Дзиапш Исмахьилэ къэгущыIэнэу ыцIэ къызыреIом, изэдзэкIэкIощт Джеймс Белли ащ къыдэтэджыгъ.
- ШъхьакIэфэныгъэрэ лъытэныгъэрэ зыфэсшIырэ 
мэджлысым итхьамэтэ маф, инджылызмэ анэпэ лIы кIо 
Iушхэр,- Дзиапш Исмахьилэ ипсэлъэ кIэкI къы ри гъэжьагъ,- 
адыгэ хэгъэгу зэхэщэгъакIэм имэ джлыс ыцIэкIэ чIыгубэр 
къызэпытчызэ, шъуадэжь тыкъэкIуагъ, шъхьэфиткIэхъопс 
адыгэмэ ясэлам фаби къышъуфытагъэхьыгъ. Адыгэмэ 
мыщ фэдэ гущыIэжъ ахэлъ: "Унэ зыпщэфырэм гъунэгъу 
дэщэф, хапIэ уубытыным ыпэ гъунэгъу убыты". Тэ урыс 
хэгъэгур гъунэгъукIэ къыхэтхыгъэп, ежьми тыкъыхихыгъэп, 
ау Тхьэм тичэу цыпэхэр зэригъэолIагъэх. Ныбжьи тызымыегъэ Тыркуем къытэмыупчIыжьэу тарити, имыер аIызымыхын фэегъэ Урысыер тичIыгу къи хьа гъэу къытэзао, 
ихабзэ регъэуцо. Шъузафэп тIо зэ, тызыпэуцужьыкIэ, 
ипцэшIуащэ къытIуетакъо, тибылым хъупIэхэр, тичылэхэр 
егъэстых, тисабыйхэр, бзылъфыгъэхэр, нэжъ-Iужъхэр 
имашIо хэкIуадэх. БгъуитIумкIи цIыф лъы хыер щагъачъэ. 
Зы илъэсэп, илъэс шъэныкъом къехъугъ хьазабым 
тызыхэтыр. ТалъэныкъокIэ нысащэм нахьи хьадагъэр 
нахьыб. Ау ащ къикIырэп адыгэмэ нысэщэ джэгу ямыIэжьэу, сабый къафэмыхъужьэу. Хэтрэ цIыф лъэпкъи иIэр 
тиI. НепэкIэ тимыIэ закъор гупсэфыгъу. ЦIыф пчъагъэкIэ 
нахьыбэм нахь макIэр рикIынэу, зыIэкIилъхьанэу арэп 

--- Page 223 ---

дунаим зы тыгъэшхо къызыкIыфепсырэр. ТыкъэщтагъэкIэ 
арэп мы гущыIэхэр къысэзгъаIорэр. ТыщтэуIугъэу шъуадэжь тыкъэкIуагъэп. Мызэфагъэм тиини тицIыкIуи еуцуалIэрэп, тытекIодэщтми, тезэгъырэп. Джа жъалымыгъэу 
къытахырэр шъодгъэшIэнэу, зэкIэ дунаим едгъэшIэнэу 
тыкъышъуфэкIуагъ. Зигукъао шъхьаих къэзышIырэр егъэзыгъэшъ, емыкIу къытфэшъумышI. Урыс пачъыхьэм 
зыкъимышIэжьымэ, цIыф лъэпкъыбэ екIодылIэщт. АдыгэхэмкIэ тэ тиIо зы: е тылIын, е тылIэн! НэмыкI гущыIэ джырэкIэ тиIэп. СигущыIэ тIупщыгъащэу къышъущыхъугъэмэ, 
къысфэжъугъэгъу. Тыгъэ фабэр шъуашъхьагъэу, шъхьэгу гъу шъуимыIэу, шъугу зылъыIэсырэм шъуIэ лъыIэсэу, 
шъуихэгъэгу мамырэу Тхьэм шъущегъаI. Ори, тхьамэтэ 
маф,- Дзиапш Исмахьилэ парламентым илIышъхьэ зыфигъази, ыIэ джабгъу исэмэгу бгъэгу телъэу шъхьащэ фишIы зэ, риIуагъ,- лIышъхьэ бэгъашIэ охъу. Тимэджлыс къышъуфы тигъэхьыгъэ джэпсалъэр шъуимэджлыс-парламент 
къыфэтэгъанэ1.- Дзиапш Исмахьилэ игущыIэ къызеухым, 
1 "1861-рэ илъэсым ииюнь мазэ и 13-м хабзэр зыпкъ игъэуцожьыгъэнымрэ шъхьафитныгъэр зэтегъэуцожьыгъэнымрэ 
афэгъэ хьыгъэ зэфэсым адыгэ лъэпкъ абдзахэхэр, шапсыгъэхэр, 
убыххэр къырагъэблэгъагъэх. Ахэмэ зэдырагъаштэу хэгъэгу 
кIоцIым илъ хабзэр къэухъумэгъэнымкIэ, ар зыукъохэрэр 
агъэпщынэнхэмкIэ гъусэ зэдэхъунхэу унашъо ашIыгъ. Черкесмэ 
аIэ илъ чIыгум мэджлыс щызэхащагъ, ащ нэбгырэ 15 хагъэхьагъ. 
А мэджлысым "Шъхьафит зэIукIэшху" цIэу фашIыгъ. Мэджлысым иунашъокIэ тишъолъыр хэку 12 щызэхащагъ. Округ пэпчъ 
муфтийхэр, къадийхэр, мухътархэр щагъэнэфагъэх. Ахэмэ 
мэджлысым иунашъохэр агъэцэкIэщт, зэIукIэшхом дырагъаштэу 
зекIощтых. Унэгъуи 100 пэпчъ шыуи 5 къызхагъэкIыщт, зы 
мухътар агъэнэфэщт. Ахэмэ ямухътархэр хъардж угъоиным 
иунашъохэр агъэцэкIэщтых, нэмыкI зэхъокIыныгъэу къэхъухэрэми алъыплъэщтых. 
Джаущтэу Iофхэр кIохэзэ, лIыгъэкIэ Урысыем тиштэнэу 
Евдокимов генералыр къытфигъэкIуагъ. Ащ тигъэкIодын ыгу 
хэлъэу дзэхэмкIэ тичIыгу къыухъурэигъ. А генералым пэшIуекIощт шыу хэшыпыкIыгъэ 1500-рэ ыугъоин фаеу мэджлысри 
шIуигъэ нагъ. Черкесхэр джырэ уахътэм шъхьафитэу къэнэнхэм 
иамалхэм алъыхъухэзэ, яIэм зэрэрыразэхэм, хэти мыхъун горэ 
зэ рэрамышIэрэм, язекIуакIэхэр цIыфлъэпкъым ифитныгъэхэм 

--- Page 224 ---

депутатхэр IэгутеокIэ къызэлъытэджхи, джа шъхьакIэфэ 
гъашIор даIыгъэу ичIыпIэ нагъэсыжьыгъ.
ЯтIонэрэ мафэм Джеймс гъэзет хъущэ ыIыгъэу хьакIэщым къэкIуагъ.
- Мары, Исмахьил,- гъэзетхэр къыригъэлъэгъухэзэ, 
къыIуагъ,- мэджлысым укъызэрэщыгущыIагъэр къызэрымыхьагъэ гъэзет Лондон къыщыдэкIыгъэп. Инджылызым 
щызэхэщэгъэ черкес комитетхэми къыжъудырагъаштэ, 
япчъагъи хэхъо. Ахэмэ япэщэ Эдмонд Билз очылыр, шъукъе зэгъымэ, къышъуIукIэнэу фай.
- Адыгэ IофхэмкIэ къыдготымэ, сыда тызыкIы зэIумыкIэщтыр,- Дзиапш къыIуи, къеупчIыжьыгъ,- хэт ар?
- Ар Лондон иочыл цIэрыIомэ ащыщ, шъуиадыгэ Iофмэ 
игъэкIотыгъэу апылъ. А зыр ары шъуиIофхэмкIэ Пальмерстон лордым дезымыгъаштэу тихэгъэгу исыр. Тикъухьэ 
уIэшыгъэхэр шъхьаихыгъэу черкес хыIушъом гъэкIогъэн 
фаеу ащ зэриIорэр лордым ыдэрэп.
- Ащыгъум а очылыр, Джеймс, лIы шъыпкъ. Сыдигъуа 
ащ тызыIубгъэкIэщтыр?
- Хъущтмэ, щэджэгъоужым, сыхьатыр тфымэ адэжь. 
Джы некIо, къалэр къышъозгъэплъыхьан, Темзэ псыхъуи 
шъозгъэлъэгъун, гъэпсэфыпIэ чIыпIэ горэми тыдэхьан.
зэратефэхэрэм, яшъхьафитныгъэ ялъыуасэкIэ къызэраухъумэрэм ар щыдгъэгъозагъ. Тэщ фэдэ цIыф лъэпкъхэм хэгъэгушхохэр 
IэпыIэгъу къафэхъух. Арышъ, урыс пачъыхьэр хэбзэзехьэшъ, 
хабзэкIэ псэухэрэм иягъэ рамыгъэкIэу зишъхьафитныгъэ къэзыухъумэжьыхэрэм, зиIоф зезыхьажьхэрэм сыдигъуи ынаIэ зэратыригъэтырэр щытхъукIэ фэтэлъэгъу, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, 
тызэрипхъон гухэлъ иIэп, бэмэ ишIуагъи аригъэкIыгъ, ыпэкIэ 
тазыфагу зэмышIуныгъэ горэ дэлъыгъэмэ, ар тихъыбэигъэ 
къыпкъырыкIыгъ. Тэ джыдэдэм Урысыем зыфэдгъазэзэ, ар 
зэкIэмэ анахь къытпэблэгъэ хэгъэгу кIочIэшхошъ, зытетыгъэм 
тетэу тишъхьафитныгъэ къытфигъэнэжьынэу телъэIу. 
"Уидзэхэр зэкIэщэжь, лъы умыгъачъэ, хэгъэгушхохэр зэкIэ 
джы мамырэу мэпсэух, ахэмэ азыфагуи зэфагъэр щагъэпытэ" 
етэIо. А зэпстэур зэрыт тхылъ аIыгъэу, Евдокимов генералым 
етIуи, мэджлысым илIыкIохэр Тифлис дгъэкIуагъэх. Тэ хэгъэгушхоу, шIушIэныр зихэбзэ Инджылызым тимэджлыс ыцIэкIэ 
тилъэIу лъыдгъэIэсынэу фитныгъэ тиIэ хъугъэ, ар IэпыIэгъу 
къызэрэтфэхъу щтым игугъапIэ тиI. Мы тхыгъэм итыр зыIукIэн 
фаем лъыбгъэIэсынэу тыпщэгугъы, тхьамэтэшху".
193
7 Заказ 030

--- Page 225 ---

Къалэр къакIухьи, Гайд-Паркым зыдахьэхэм, три бунэм 
тетэу нэбгырэ заулэмэ апашъхьэ къыщы гущыIэщтыгъэ лIы 
горэ Хъущт хьаджэм зелъэгъум, Джеймс еупчIыгъ:
- Сыда мо хэIэтыкIыгъэм тетым къыIорэр?
- НекIо, тедэIун,- трибунэм кIэрыхьагъэх, цIыф хэри 
нахь къызэрэугъойхэу аублагъ.- Хэти ыгу илъыр, зыгъапэрэ-зыгъэгумэкIырэр къыщыриIотыкIынэу мы чIыпIэр 
ашIыгъ. Мыщ ыуж нэмыкIхэри къытехьащтых. Зы нэбгыри 
щэрэмыт фаеми, ыгу жьы дигъэкIэу, гущыIакIэм зыригъасэу къэгущыIэщт. Джы мы къэ гущыIэрэм Инджылызым 
имэджлыс иIофшIакIэ къеубы, Пальмерстон лордыр 
фэмыф, щынапх, Iоф шIакIэ ышIэрэп, зипащэ хэгъэгур 
егъэунэхъу, лэжьэкIо къызэрыкIомэ афэгумэкIрэп, ежь 
ышъхьэ иIоф нэмыкI зэрифэрэп еIо.
Трибунэ лъэгапIэм нэмыкI къыдэкIоягъ. Пкъыр зандэу, 
шъхьэр Iэтыгъэу, цIыфмэ ашъхьапырыплъызэ, игущыIэ 
мэкIэ-макIэу къырегъажьэ, тIэкIу тешIэ къэсми ымакъэ 
егъэлъэшы, IитIумкIэ трибунэ къопитIур ыIыгъ.
- Мыр дунэе Iофмэ язытет къытегущыIэ,- Джеймс 
къызэредзэкIы.- Инджылызым дунаим щызэрихьэрэ 
Iофыгъохэр зэхефых. Европэм икIыгъ, Америкэм нэсыгъ, 
КъокIыпIэ БлагъэмкIи зегъазэ. Мы слъэгъурэм икъэгущыIакIэкIэ шъори къыжъунэсынкIэ сенэгуе. Ары, шъуигугъу 
къешIы. Америкэр индейцэмэ зэ ра дэзекIорэм фэд Урысыем черкесмэ Кавказым ща ришIэрэр еIо. Яхэгъэгу атырехы, язао, зэрепхъох. Тэ мыкIэ черкес комитетхэр 
зэхэтэщэх нахь, зэфагъэр, шъхьафитныгъэр дунаим щызыу къорэмэ шъуизекIуакIэ тэрэзэп, нэпэнчъагъ тфяIошъурэп, тIэ зэтедзагъэу, Пальмерстон фэдэ жашIомэ 
зятэгъэгъапцIэшъ тыщыс. Зишъхьафитныгъэрэ зинамысрэ 
къэзыухъумэжьырэ цIыф лъэпкъ пстэуми шъыпкъагъэмрэ 
текIоныгъэмрэ адэжь!
- Ори зыгорэ, хьаджэ, къаIо,- Дзиапш къыIуагъ,- 
зыгорэ ятымыIоу, тызщыщыр ятымыгъашIэу тигугъу зыфашIыгъэ цIыфмэ тахэкIыжьынэп.
- Сыда, хъущтмэ, къызыкIэсымыIощтыр. Ащыгъум, 
Джеймс, некIо, сигущыIэ афызэдзэкI,- Хъущт ефэндыр 
игуапэу трибунэм дэкIоягъ.- Зимафэ мэфишъэ хъузэ 
псэунхэ цIыфхэу мы чIыпIэм къырихьылIагъэхэр, шъуимафэ 
шIу, шIоу щыIэр къышъохъулIэнэу шъосэIо. Тэ тыадыг, 

--- Page 226 ---

Адыгэ хэгъэгум тырилIыкIу, тыгъуасэ шъуимэдж лыс 
тыкъыщыгущыIагъ, шъуигъэзетмэ такъырыхьагъ.- Адыгэ 
макъэ зызэхахым, щытхэр Iэгу тезэрэгъэуагъэх, "черкесмэ 
шъхьафитныгъэ ярэI!" ыIуи, ащыщ горэ къы хэкуукIыгъ, 
"черкесмэ шъуIэ акIэрышъух!" нэмыкI горэми 
къыдыригъэштагъ. Хъущт Хьасанэ исэмэгу бгъэгу теIэбэжьызэ, шъхьащэ афишIи, игущыIэ къигъэкIотагъ: - Цыхьэ 
къызэ рэтфэшъушIырэмкIэ, тызэрэзэхэшъушIыкIырэмкIэ 
тхьа шъуегъэпсэу шъотэIо. УмакIэмэ, утхьамыкI зыфаIорэ 
гущыIэжъыр адыгэмэ ахэлъми, тэ тытхьамыкIэу зытлъытэжьырэп. ШъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы 
тэIоми, къытахырэ шъхьакIом тыпыримыкъоу гъогу тыкъытырищагъэшъ, шъузэрэдгъэгумэкIырэмкIэ емыкIу къытфэшъумышI. Урысые хэгъэгушхоу зичIыгу гъунапкъэхэр 
нэмыкI хэгъэгу цIыкIухэмкIэ лъызгъэкIуатэрэм адыгэмэ 
щыIакIэ къаритыжьырэп, тихэгъэгу, тишъхьафитныгъэ 
ттырехы. Урыс пачъыхьагъум зишIэжьырэп, ицIыфхэри 
тицIыфхэри егъэунэхъух. Тэ тфэлъэкIыщтымкIэ зы къэтэухъумэжьы, ау дзэшхорэ Iэшабэрэ зиIэ хэ гъэгушхом тыпыри къурэп. Тыркуеми, Францызми, Инджылызми тыкъагъэгугъэми, IэпыIэгъу гъэнэфагъэм Iофыр зынэсыжьыкIэ, 
аIапэ папIытIыкIыжьы, жэкIэ тызэращэ. Ау шъушIошъ 
жъугъэхъущтыр зы: тичIыгу зыми еттыщтэп! - Хъущт 
хьаджэм игущыIэ къыухи, къыIукIыжьын зыщиIо щтым, Iэгу 
къыфытеорэмэ ахаплъэзэ, орэхьатыжьыфэхэ кIэ яжагъ, 
ариIуагъ: - Адыгэхэр хьакIапIэ зыкIохэрэм шIухьа фтын 
ахьэу хабзэ, ау гумэкI IофкIэ тыкъышъуфэ кIуагъ нахь 
мышIэми, шъуипачъыхьэ гуащэ пшъэшъэжъые непэ 
къыфэхъугъэу зэхэтхыгъэшъ, мыр гушIуапкIэ,- ты жьын, 
дышъэ ахъщэжъые Iэбжыб ицыешхъо джыбэ къырихи, 
щытмэ ахитэкъуагъ. 

--- Page 227 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ТIУРЭШЪХЬ

--- Page 228 ---

Мамрыкъо кIэй къыщыдэхъугъэмкIи, игенерал хэмкIи, 
идзэлIхэмкIи, зыIукIэгъэ-зыщытхъугъэ къэзэкъ хэмкIи разэу 
урыс пачъыхьэр Санкт-Петербург зыкIожьыгъэр мазэ 
195
7*

--- Page 229 ---

хъугъэми, адыгэ дунаим икъушъхьэ шыгуфхэм, имэз 
зэикIхэм, ипсыхъо чъэрхэм, ишъоф хъоо-пщаухэм, имэзэгъо чэщхэм, имэфэ ошIухэм ыгу къахинагъэу мэпсэу.
Ахэмэ бэшIагъэу ясэжьыгъэ, ахэр зынэ къыпэIу мыхьажьырэ Евдокимов генералым ыгу илъыр нэмыкI: мыщ 
фэдэ дунай дахэм черкес Iэлхэр хэбгъэсхэ хъуна! ЕтIани 
ахэмэ "тыцIыф Iэлэу дунаим щыжъугъэIугъ, ар шъуиушъхьагъоу зао къытэшъушIылIагъ, ау тэри шъощ тыфэдэ 
цIыф, ттыкъын лъы рэкIофэ, тпсэ хэтыфэ тихэгъэгу къэтыухъумэщт" аIо. "Сыд хэгъэгуа къэшъуухъумэщтыр, 
сыда ащыгъум шъу зыфыщысыр, шъузажэрэр? Тыркуем, 
Инджылызым жъугъэкIуагъэхэм шъуяжэу ара?.. ШъулIыхъужъ-шъхьафиткIэхъопсыми, шъуIушэп…" - гуфэплъкIэнэкIалъэкIэ адыгэ мэджлысым иджэпсалъэ зэрыт 
тхылъыпIэу Iэпызыгъэр къыштэжьыным гугъу фе мылIэу 
ебгъукIуи, Евдокимовыр ТIопсэ лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ 
шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ.
Бжыхьэ пчэдыжьым итыгъэ мыгумэкIэу къы зэ рэкъокIырэр къыозгъашIэрэ чэпэ шэплъыр тIэкIу те шIэ къэси 
нахь къызэкIаблэзэ, зипкIашъэхэр зыIэ пытэкъужьыгъэхэ 
чъыг къутэмэ пцIанэхэм къахэщы. Щынагъо горэхэм чъыг 
къогъумэ закъуаушъафэ фэдэу Евдокимовым къыщыхъущтыгъэми, шъхьаныгъупчъэр IуиубгъукIыгъ. Абдзэхэ 
дунаим ижь къабзэ заулэрэ зыIуищагъэу, пчэдыжь шIагъом 
сыхэны ыIозэ, унэм къикIыгъ. Унапчъэри шъхьаныгъупчъэхэри къэ зыу хъумэхэрэ дзэкIолI зыкъыфизыщыгъитIум 
шъхьэгъэсыс ческIэ аблэкIи тхышъхьэм зытехьэм, бжыхьэ 
пщэгъоф пIуакIэр зытесыкIыщтыгъэ Мамрыкъо кIэир 
мыблэгъэ-мычыжьэу ынэгу къыкIэтэджагъ, ардэдэм 
пачъыхьэр адыгэ мэджлысым илIыкIохэм защыIукIэгъэ 
мафэри ынэгу къыкIэуцожьыгъ, Барятинскэмрэ ежьыррэ 
гъэ рекIо ащ фатхыгъагъэри ыгу къэкIыжьыгъ1.
1...Кавказым итемыр-къохьэпIэ лъэныкъо джы къызнэсыгъэм къытэпыихэрэ черкесхэр щэпсэух,- 1860-рэ илъэсым 
декабрэм и 29-м Кавказыр зыIэ ралъхьэгъэ Барятинскэм ЯтIонэрэ 
Александр, урыс пачъыхьэм фетхы.- IэкIыб хэгъэгухэм ялIыкIо хэр хы ШIуцIэмкIэ гъэзагъэхэ черкесхэм къахэхьанхэшъ, тэ 
тафэмылъэгъу ашIынхэм ищынагъо щыIэ хъугъэ. БлэкIыгъэ заом 
типыйхэм а шъолъырым исыгъэ цIыфхэр тимышIу IэкIыб хэгъэ"Типачъыхьэ тыкъызэригъэгугъагъэр къыгъэ шъыпкъэжьыгъ,- урыс пачъыхьэм зэрэфэразэр Евдо ки мовым 
зэриIожьыгъ, зыкъыхимыгъэщэу пэблэгъэ Абдурахмонов 
полковник быслъымэныр чэщ горэм Абдзахэ шъэфэу 
ыгъакIуи, сыд фэдэ гущыIэ гъэгугъэ, хэт ышIэра, зыIукIэщтхэ пачъыхьэм къариIуагъэкIи, къемышIунхэу Цэир 
гухэм къытпагъэуцунхэшъ, ежьхэм яфедэ къыхагъэкIыным 
яакъыл тефагъэп, ау джыри а хэукъоныгъэ дэдэр ашIэным 
тыщыгугъы хъущтэп. Черкесхэм зыкъамыIэтыным пае хэгъэгудзэм щыщ куп мыиныщэ горэ хы ШIуцIэ Iушъом къыщибгъэтIысыкIымэ икъущт. Типыйхэм Iэшэ дэгъоу къызфагъэфедэн 
алъэкIыщтыр быслъымэн диным фэкъаигъэхэм къакIагъэстымэ 
ары. Тэ бэмышIэу тIэ къидгъэхьэгъэ шъолъырышхом пхырытщы рэ гъогухэр, ащ идгъэуцорэ пытапIэхэр тымыуххэзэ, гъэзэотэ 
заом иджэмакъэ КъокIыпIэ Кавказми нэсын ылъэкIыщт.
Арышъ, титетыгъо КъохьэпIэ Кавказым щыдгъэпытэнымкIэ 
гугъэпIэ закъоу тиIэр къушъхьэхэмрэ къушъхьэ лъэпсэ шъолъырхэмрэ тикъэзэкъ уIэшыгъэхэм ядгъэубытынхэр, пытэпIэ 
уцупIэхэр, дзэхэр зэрыкIощт гъогухэр дгъэпсынхэр арых.
А гухэлъыр къыддэхъуным пае Лабэ щегъэжьагъэу псыхъохэу Шъхьэгуащэ, Пщэх, Псэкъупсэ япсышъхьэхэмкIэ зэпырыкIхэу, къушъхьэтхым ыбгъуитIукIи, хыIушъоми нэсэу къэзэкъ 
станицэхэр ащыгъэпсыгъэнхэ зэрэфаем Iо хэлъэп. Ахэр лъытэгъэкIотэфэ, охътэ гъэнэфагъэ иIэу а чIыпIэмэ арыдгъэтIысхьэрэ 
къэзэкъ станицэхэр къэтыухъумэнхэм пае пытапIэхэр тиIэнхэ 
фае. ЫпэрапшIэу ахэр зыщытшIынхэ фаер Шъхьэгощэ Iушъу 
ары, ау къокIыпIэмкIэ тылъыкIуатэ къэс Пшызэ къыхэлъэдэжьрэ 
псыхъохэр нахь кIако зэрэхъухэрэр къыдэлъытэгъэн фае. Ащ 
ухъумакIохэм яIофхэр нахь Iэрыфэгъу къышIыщтых.
"…Мэджлысым ипащэхэм Евдокимовымрэ ащ изабытэу 
Абдурахмоновымрэ цыхьэ зэрафамышIыщтыгъэм уеджэнджэшыжьынэу щытэп,- гъэзетэу "Адыгэ макъэм" щетхы джырэ 
шIэныгъэлэжьэу Хъоткъо Самир.- Джасус зекIуакIэ горэхэр 
щыIэгъэнхэкIи мэхъу, ау хьэшхъурэIум фэдэ Евдокимов генералым ылъэныкъокIэ ахэр къикIынхэ алъэкIыщтыгъэп. Ащ фэдэ 
екIолIакIэм пачъыхьэм еплъыкIэу фыриIэр къыдимылъытахэу 
шIошъхъугъое еплъыкIэр къытпегъохы. Черкесхэр ячIыгу 
ифыгъэнхэмкIэ ЯтIонэрэ Александр пачъыхьэм сыд фэдэ итхылъыпIэ унашъоха щыIэхэр?
1861-рэ илъэсым иапрель мазэ иапэрэ мафэ Пшызэ исэмэгубгъу къэзэкъ станицэхэр щагъэуцунхэу Барятинскэм Кавказыдзэм унашъо фишIыгъ.

--- Page 230 ---

зэригъэблыгъагъэр IушыгъэкIэ зыфилъэгъужьыгъ.- Упачъыхьэу хэгъэгушхор зепщэ зыхъукIэ, зэкIэми агу 
къыпфэшIущтэп, мы гъэ Урысыем пщылIыгъор зэрэщигъэкIодыгъэм иза къоми, дагъо къыпфэзгъотыщтхэр 
хьазырыпсых, ау типачъы хьэ нэф ыпашъхьэ сэ щытхъу 
щы сы мыIощтмэ, ыкIыб кIэ дэй щысIоныр къыстефэрэп, ар 
сIонри сызэпыижьын ри - зы. Типачъыхьэ чер кес лIыкIомэ 
гущыIэ гъэгугъэхэр ариIо зэхъум, сы къэгумэкIыгъагъэми, 
Нэрылъэгъур пачъыхьэри ышнахьыкIэ пщышхори ашъхьэкIэ 
хэлажьэхэзэ, гукIэгъунчъэ дэдэу Черкесием зэрэдэзекIуагъэхэр 
ары. 1861-рэ илъэсым иянварь мазэ пачъыхьэр Абдзэхэ хэ гъэгум къэкIонышъ, адыгэ мэджлысым ипащэхэм аIукIэнкIэ мэзибл 
нахь къэнэжьыгъагъэп а жъалымэгъэ зекIуакIэр ахэмэ зызэрахьэм. Черкесием къэкIонкIэ мэзищ нахь къэмынэжьыгъэу ащ 
зэкIэ черкесхэр Iо хэмылъэу ячIыгу рифынхэуи, яхэгъэгуи ежь 
ихэгъэгу хигъэхьанэу унашъо къыдигъэкIыгъ. 1861-рэ илъэ сым 
ииюнь мазэ и 24-м Урысые пачъыхьэм Евдокимовым фит хыщтыгъ: "…Тэ тигъунапкъэхэр лъыгъэкIотэгъэнхэр, Iо хэлъэп, 
къытэхьылъэкIыщтхэп, тихэгъэгу шIу къыдэхъуным пае ащ 
фэшъыпкъэхэм ар якъурмэныпхъ. Къэралыгъо псэукIэм къэзэкъмэ афыхэхыгъэр хэгъэгушхом игъунапкъэхэу типыйхэр 
зыщыпсэухэ рэр къаухъумэнхэр, ахэмэ ячIыгухэм ежьхэр 
арытIыс хьанхэр ары. ДжырэкIэ, Тхьэр тиIэпыIэгъоу, Кавказыр 
зэрэщытэу тштэнкIэ макIэ къэнэжьыгъэр. Типый черкесхэр ячIыгу 
дэгъухэм илъэс заулэкIэ арытфыщтых".
1862-рэ илъэсым имай мазэ и 10-м ЯтIонэрэ Александр 
къыдигъэкIыгъ "Кавказ къушъхьэтхым икъохьэпIэ лъэныкъо 
пшызэ къэзэкъхэр арыгъэтIысхьэгъэнхэу" зыфиIорэ Унашъор. 
Черкесхэм псэупIэ афэхъущтыр а Унашъом итхэгъагъ: 1. Джыри 
типыйхэ черкесхэр къызфэдгъэIорышIэпэнхэм пае Кавказ къушъхьэтхым итыгъэ къохьэпIэ лъэныкъокIэ щыIэ чIыгухэр къэзэкъ 
станицэмэ аубытых. 2. Ахэмэ псэупIакIэхэу аратыхэрэр: къыблэмрэ къохьапIэмрэ азыфагу ит Кавказ къушъхьэтхыр, Лэбэ 
цIыкIу ыпшъэкIэ къыщежьэу псыхъоу Пщыщэ къызщежьэрэм 
къынэсэу, етIанэ хы ШIуцIэ Iушъор псыхъоу Мэкъопс къыщегъэжьагъэу Пшызэ зыщиухырэм нэсыжьэу, темырымкIэ - псыхъохэу Пшызэрэ Адагумрэ аIулъ чIыгухэр, Адагум пытапIэм къыщегъэжьагъэу Дмитриевскэ пытапIэм къынэсэу, ащ ыуж псыхъоу 
Лэбэшхо къынэсэу, Родниковскэ станицэм пэчIынатIэу, къокIыпIэмкIэ - Лэбэшхорэ Лэбэ цIыкIурэ. 3. Зигъунапкъэхэр агъэнэыгу имылъэу ыIупэ телъмэ ошIэ-дэмышIэ шъхьэ щыIулIэжь 
къафишIыжьыгъагъ: "…Кавказыр урыс чIыгу зэрэ хъу щтым 
щэч хэлъэп. Ар къышъупкъырымыхьэмэ, шъумыштэмэ, 
сигенералхэм заор икIэкIыпIэкIэ аухынэу афэзгъэпытэщт, 
сиIуагъи агъэцэкIэщт. Пачъыхьэм игущыIэ пытэ, ащ 
зэкIэхьажь зэримыIэр къышъосэIо…"
фагъэхэ чIыгур десятин 1300000 фэдиз хьазыр хъущт. Къэзэкъ 
станицэхэм аубытынхэкIэ а чIыгухэр Iэрыфэгъух…" 
Зэрэхъугъэ шъыпкъэмкIэ, 1861-рэ илъэсым пачъыхьэм 
къыдигъэкIыгъэ рескриптми, 1862-рэ илъэсым зыкIэтхэгъэ 
"Положениеми…" адыгэхэм зы чIыгу залэкъаратынэу ацIэ 
къащыраIощтыгъэп. ЕгъашIэм адыгэмэ ячIыгу гъэхэм 
афитыжьыгъэхэп. Ахэр лIыгъэкIэ яхэгъэгу рафыхи, Тыркуем 
кIонхэ фаеу чIыпIэ къин зэрэрагъэуцогъагъэхэр пачъы хьэм 
изабытхэу а хъугъэ-шIагъэхэм ахэлэжьэгъагъэхэм ягукъэкIыжьыбэхэм къащатхыжьы.
Черкесием икъушъхьэчIэсхэр ячIыгу ифыгъэнхэм пэшIуекIощтыгъэ закъор, бгъэшIэгъон теубытагъэ къызхигъафэзэ 
зе кIуагъэр Г.И. Филипсон ары. Ар 1860-рэ илъэсым иавгуст 
мазэ и 29-м Владикавказ щыIэгъэ зэIукIэм Пшызэ шъолъыр 
идзэхэм япэщэ IэнатIэ IуагъэкIыгъагъ. Ащыгъуми Барятинскэм, 
Евдокимовым, Милютиным, нэмыкI генералхэм апашъхьэ ежь 
иеплъыкIэ щиушъэфыщтыгъэп. "Филипсон ишIошIыкIэ,- ыгу 
къэкIыжьы Милютиным,- тхьагъэпцIыгъэкIэ уадэзекIомэ, зэкIэ 
КъохьэпIэ Кавказым ис черкесхэм абдзахэмэ арагъэштэгъэ 
мамыр IорышIагъэм фэдэ ахэплъхьан плъэкIыщтэу арыгъэ. А 
чIылъэм тихабзэ щыдгъэпытэн зэрэтлъэкIыщтэу ылъытэщты гъэр 
пытапIэ горэхэр тыубытынхэр, гъогухэр хэтхынхэр, мэзхэм 
апхырыкIырэ лъагъохэр афэтшIынхэр, чIыпIэрысхэм япсэукIэрэ 
яшэн-хабзэхэмрэ атетэу дгъэIорышIэнхэр, хыIушъом Iус адыгэхэм Тыркуем сатыу дашIынымкIэ Iэпэо-лъэпао тафэмыхъуныр 
арых…"
1863-рэ илъэсым ЯтIонэрэ Александр хэушъхьафыкIыгъэ 
унашъо Евдокимовым фигъэхьыгъагъ: "Урыс псэупIэхэм ягъунапкъэ хы ШIуцIэ Iушъом рекIокIэу псыхъоу Бзыб нэгъэсыгъэн 
фае, армырмэ, зыгорэкIэ зао къыташIылIэмэ, къушъхьэчIэс 
тIэкIоу хы нэпкъ Iушъом къыIунагъэхэр типыйхэм агъэфедэнхэ 
алъэкIыщт".
А хэбзэ тхылъым адыгэхэр ячIыгу ифыгъэнхэм ежь ышъхьэкIэ 
Уры сыем ипачъыхьэ зэрэкIэдэущтыгъэр нэрылъэгъу къытфешIы".

--- Page 231 ---

Евдокимовым къеIугъэ лъэмакъэм зэригъэплъэ кIыгъ, 
къыIухьагъэхэ Гейман полковникымрэ Ванюков под полковникымрэ япчэдыжь сэлам арихыжьи, ариIуагъ:
- Дэгъоу шъошIэ, господа, мыщ фэдэ жьы къабзэм 
зызэрэхэшъумыгъэнырэр,- ардэдэми яупчIыжьыгъ: - 
хьауми шъуезэщыгъэмэ шIэ?
- Къушъхьэжьым тезэщыгъэп, Ваше превосходительство,- ыжэкIэ-пэкIэ тхъоплъмэ къахэщхыкIызэ, Гейман 
къыIуагъ,- Iофынчъэ-дэлъынчъэм тэри дзэ кIолIхэри егъэулэух, абдзахэхэм зыкъытфауIэшы.
- Сыд фэдэ IашэкIэ? - зэхихыгъэм хэшIыкI дэгъу 
Евдокимовым фыриIагъэми, Iашэм къызэрэкIэупчIэгъэ 
шIыкIэм икIэнэкIэлъагъэ къыхэщыгъ.
- КъамэкIэ, сэшхокIэ арыщтын, Ваше превос ходительство,- генералым ыгу зыкъыришIыкIызэ, Ванюковым 
къыIуагъ.
- "Шъуидзэхэр зэкIэшъущэжьых, шъуикъэзэкъ станицэхэр тичIыгу ишъущыжьых, хэгъэгу шъхьафэу тыжъугъэпсэу" типачъыхьэ нэф къызэрэраIуагъэм ипэгъокIэу 
адэпсэуныр арыщтын азиятхэр зажэхэрэр,- Ванюков 
подполковникым ыуж зыкъизымыгъэнэгъэ Гейман полковникри нахь чыжьэу Iабэмэ-зигъэIушызэ къыIуи, къыухыжьыгъ,- ау черкес Iэлхэм, акъылынчъэ хьажъ-гужъхэм 
зи къадэхъунэп.
 - Зэ, зэ, тилIыхъужъ забытхэр, тэIо шъоIокIэ, шъуихьажъ-гужъыгъэ черкесхэм атешъумыкъут,- афидагъэп 
генералым.- Зэхэшъухыгъэба Цэир тиимператор къызэрэдэгущыIагъэр? "Тылъэпкъ макI нахь мышIэми, шъощ 
фэдэу тэри тыцIыф, тишъхьафитныгъэ банэ зытыухыкIэ, 
тиадыгагъи ащ щытэухы, тинамыс пае тыфэхмэ, емыкIу 
къытфыхэкIыщтэп, тичIыгу зыми еттыщтэп. Ар тэркIэ 
егъэшIэрэ кушъэщт е къэ тфэхъущт" ыIозэ, зыкъытигъэпшагъ нахь, зыкъытфигъэцIыкIугъэп.
- Цэим елъытыгъэмэ, Ваше превосходительство, ащ 
ыпэ къэгущыIэгъэ черкесыр,- Ванюковыр Гейман еплъызэ, 
къызэтенагъ,- сыда ащ ылъэкъуацIэр?
- Хьаджэмыкъу,- Ванюковыр зажэщтыгъэ Гейман 
полковникым ычIыпIэкIэ зэрэкIэгубжыкIырэр ымакъэ 
къыхэщызэ, Евдокимовым къыIуи, псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Тэ Урысые хэгъэгушхом ты ри забыт, черкес 

--- Page 232 ---

Iэлхэу, акъылынчъэ-хьайуанхэу зы фэшъуIуагъэхэмкIэ 
зыхэшъумыгъэукъу, ащ фэдэ дэдэхэу ахэр щымытхэми, 
ар шъугу илъэу шъуязау, яцIыкIуи яини шъуашъхьамыс. 
Ванюков подполковникыр, сыоплъышъ, пщыгъ шъошэ 
дэхэ-зэкIур - цыер, паIор, щазымэхэр, бгырыпхыр, къамэр, сэшхор - хэта зиIэшIагъэр? ЕтIани шъо черкесхэм 
шъуакIэнакIэ...- Ар зыIощтыгъэ Евдокимовым ошIэдэмышIэу зыкъызэблехъужьы: - КъызгурэIо, забытхэр, 
къызгурэIо… Дэгъоу шъошIэ Филипсон генералым фэдэхэм аIорэм, титхэкIо шъхьэгъажъохэу Бестужев-Марлинскэм, Пушкиным, Лермонтовым, Толстоим черкесхэм 
афэгъэхьыгъэу атхыгъэ щытхъум зызэрэдяшъу мы гъэхьыхырэр… Ахэр къэлэмыпэхэмкIэ мэуцIэрапхъэх, тэ 
пчыпэкIэ тихэгъэгу гъунапкъэ зетэгъэушъомбгъу. БгъэшхъуанэкIэ абдзэхэ ошъогум уиплъыкIымэ, хы ШIуцIэр 
чыжьэжьэпышъ, плъэгъущт. Сыда, титхэкIо цIэрыIохэм 
сазэрэфычIэIэбыкIыгъэр шъугу еIугъэба? - къэупчIэ фэдэу 
зишIи, Пушкиным исатыр горэхэм къяджагъ: - "Зыгъэсамбыр, Кавказыр, Ермоловыр къэкIо", "Кавказыр сачIэгъэу илъэгапIэ сизакъоу сытет". Зэхэшъухыгъа? Ахэр 
гущыIэ дэгъух, щэрыох, ау сыдигъуа ахэр ащ зитхыгъэр? - 
Евдокимовыр IущхыпцIыкIзэ, джыри къэупчIи, джэуап 
къытыжьыгъ.- Ежь черкесхэм зэраIоу, "тятэжъмэ ягъоу, 
тэ зытешIугъом…", "Аммалат-Бек", "Кавказ гъэрым", 
"Бородино", "Севастопольскэ Iотэжьхэм" шъуяджагъэу, 
шъугу рихьыгъэхэу шъоIомэ, шъу хэукъорэп. Тэ джыдэдэм 
типшъэрылъыр типачъыхьэ нэф зэрэдгъэгугъагъэу, охътэ 
кIэкIыкIэ заор Кавказым щытыухыныр ары. Типачъыхьашхо 
абдзахэмэ афигъэуцугъэ мэзэ пIалъэр икIынкIэ мэфищ 
къэнэжьыгъ. Непэ октябрэм и 13.
"Сыдэу мыр пчэдыжь жьы къабзэм ыгъэутэшъуагъ 
пIонэу, имыхэбзагъэу, гущыIэрые къытэхъулIагъа…- 
зэхихыхэрэр ыгъэшIагъозэ, генерал тэмэтелъым ежэщтыгъэ Гейман полковникым гукIэ зэриIожьи, пачъыхьэм 
игенерал гъэшIуагъэ щытхъужьыгъ: - Мыр адрэ генерал 
гъэпщыгъэхэу зэуапIэм Iумыхьахэрэм афэдэп. ИщыкIагъэ мэ, сэшхо къихыгъэкIэ пыим упиIэтыщт, къыпщытхъущт, 
къыогыищт, къыоушъыищт. Ау ежь итэмэтелъхэр игъоимыгъоу зэрэфызэблахъущтыгъэр щыгъупшэжьыгъэу тэ 
къыттешхыхьэ нахь тылъигъэкIотэн ыгу къэкIырэп. Ар 

--- Page 233 ---

зыгорэущтэу есэрэIокIа?.. Ары шъхьае ар Ванюков къэзэкъым зэхихынэу сыда зэрищыкIагъэр? - ЕтIанэ хэкIыпIэ 
ушъхьагъу къызфигъотыжьыгъ: - Уиполковник тэмэтелъ 
ууджэгъужьыгъэмэ, еIокI…"
- Тиджасусхэр къэкIожьых,- тхышъхьэ благъэм къыщы лъэгъуагъэхэ дзэкIолIхэр къэзылъэгъугъэ Ва нюковым 
къыIуагъ.
- Сыд къэбар шъуIуа къытфахьырэр?..- ошIэ-дэмышIэ 
гущыIэгъу зыфэхъугъэ изабытхэм Ев докимовыр акIэрыкIыжьызэ къэупчIи, мэкъэ гъэ шъ хъыгъэкIэ къафызэриIокIыжьыгъ.- Сыхьат пIалъэкIэ садэжь тыщызэIокIэ.
Генералым зытыриубытэгъэ сыхьат пIалъэм ехъулIэу 
Евдокимовым дэжь забыт заулэ щызэхэсыгъ: Гейман, 
Абдурахмонов полковникхэр, Ванюков подполковникыр, 
Духовской капитаныр, Смоленскэ унтер-забытыр.
- ТыкъыодэIу, капитан,- Евдокимовым ипэублэ гущыIэ 
зыримыгъэукIыхьэу къызеухым, Даховскэ полкым иджасусмэ япэщэ Духовской капитаным риIуагъ,- шъуздэщыIэгъэ лъэныкъом сыд къэбарыкI къишъухыгъэр?
- АпэрэмкIэ, Ваше превосходительство, Абдза хэ 
щымамыр фэд,- къушъхьэ гъогу хьылъэмэ Ду ховской 
капитаныр къазэрэтекIыжьыгъэр ынэгукIэ къызы хи мыгъэщыщтыгъэми, ыIэпкъ-лъэпкъ уцуагъэ хэплъагъоу 
къызыщытэджыкIыгъ,- натрыфыр гуа чыжьы, ахыжьы, 
къэбыр кIачыжьы, дэжъыер, дэшхор аугъоижьы, бжьын, 
щыбжьый блэрхэр яща гумэ щапылъагъэх, яконхэр лэжьыгъэкIэ ушъагъэх. Ау, ятIонэрэмкIэ, а пстэумэ ахэплъэгъукIырэри ащызэхэпхы рэри нэмыкI: якIыщмэ отэсыдж тео макъэр ащызэпыурэп, хъулъфыгъэ макъэмрэ 
шы лъэмакъэмрэ тыдэкIи щызэ хэохы. Ахэмэ анэмыкI 
къэбархэри щыIэх: тичеркес джасусхэм макъэ къызэрэтагъэIугъэмкIэ, Шапсыгъэрэ Убыхрэ къарыкIыщт шыу 
уIэшыгъэ минитфым непэ-неущэу ежэх. Тыркуемрэ 
Инджылызымрэ аIофтэгъагъэхэ лIыкIо хэр Iашэ гугъапIэкIэ 
къагъэкIожьыгъэхэу аIо. Къэбарэу щыIэмкIэ, IашэкIэ 
ушъэгъэ къухьитIу Убых хы нэпкъым мы мафэхэм 
къесылIэнэу ары.
- Тхьауегъэпсэу, капитан, тIысыжь,- Духовскоим 
къыIуагъэхэм Евдокимовыр ащыгъозагъэми, щыт хъугъ,- 
тыжъугъэрэзагъ, шъузфэдгъэкIуагъэр къэжъугъэцэкIагъ. 

--- Page 234 ---

Зэхэтхыгъэм Смоленскэ унтер-забытым зыгорэ къыхигъэхъожьыщта?
- Духовской капитаным, Ваше превосходительство,- 
Смоленскэ унтер-забытыр къызщылъэтыгъ,- къыпфиIотагъэр зэкIэ шъыпкъэ, Абдзахэ мамыр Iоф илъэп, зыкъытфагъэхьазыры. Ау укъызыупчIагъэкIэ, Ваше превосходительство, сэ сишIошIи къэсIон: абдзахэхэр зыгъэблхэрэр 
ямэджлысрэ ащ илIыкIохэр зыдэщыIагъэхэ хэгъэгухэмрэ. 
Зыфимыт IашэхэмкIэ къагъэгугъэх, къагъапцIэх.
- Тхьауегъэпсэу, унтер-забыт, о уишIошIи мы щысхэм 
яшIошIи зэтефэщтын,- гукIэ щхыпцIызэ, Евдокимовым 
къыIуи, къыухыжьыгъ,- ау мэджлыс Iофхэри, нэмыкI IэкIыб 
хэгъэгу Iофхэри тэ тизэхэ фынэп. Ахэмэ анахьи тэ тызфэгъэзагъэр, тпшъэ къыралъхьагъэр щытхъу хэлъэу, типачъыхьэ нэф къызэрэтщыгугъэу зэшIотхымэ нахьышIу. Тэ 
непэ абдзахэмэ тафэхьазырми, бэ зытешIагъэм макIэ 
щышIэжьынэп, къэнэжьыгъэ мамыр мэфищыр джыри 
зыгорэущтэу дгъэкIожьын. Тинепэрэ зэIукIэгъу кIэкI ащ 
щытэухы. Гейман, Абдурахмонов, Ванюков, шъо шъукъан.- НэбгыриплIыр унэм къызенэжьхэм, генералыр 
къэупчIагъ: - Абдурахмонов полковникыр шъухэмытэу, 
хэт шъуитIу язэу ТIуапсэ кIорэ гъогу кIэкIым щыгъуазэр? - 
ЕтIанэ ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ: - Ары, Гейман полковникыр Уарпыпшъэ лъэныкъом къикIыгъакI, Ванюков подпол ковникри бэшIагъэп Псыбай къызикIыгъэр, Абдурахмонов пол ковникми зигъэбыслъымэнызэ, Абдзахэ нэIосабэ 
щыриI.
- Ары шъхьакIэ, Ваше превосходительство, сэшхом 
диныгъо-быслъымэныгъэ иIэп,- къыраIокIыщтым ежэщтыгъэ фэдэу Абдурахмоновым къыпиупкIыгъ,- сыд фэдэ 
Iоф спшъэ къиплъхьащтми, сыхьазыр.
- Сицыхьэ птемылъэу арэп, полковник. Непэрэ чэпэзэхэогъур къызфэбгъэфедэзэ, уишыудзэ ТIопсэ гъогум 
теощэ, кIасэ тымыхъугъэмэ, убых-шапсыгъэ шыумэ 
шъуапэуцу, тэ ахэмэ мамыр пIалъэ адытиIэп, зэуакIокIэ 
къызэрэтэкIухэрэр зыдяжъугъэшIэжь. Шъо шъуилъэсыдзэ-шыудзэ полкхэмкIи,- Гейманрэ Ванюковымрэ Евдокимовым зафегъэзэжьы,- Iизын къызы шъостырэм, шъухьазырыщт, сэ сшъхьэкIи сишъуигъусэщт.

--- Page 235 ---

Евдокимовыр къызэтэджым, забытитIури къыз щылъэтыгъ, генералым ыплIэIу пытэ къыкъомыщырэ тхьэсурэтым ыпашъхьэ къащ къыхьэу залъэгъум, ежьхэми, 
шъхьащэ дашIызэ, къащ къызфахьыжьыгъ.
- Джы, забытхэр,- нэгушIо гупсэфкIэ Евдокимовым 
зыкъызэригъэзэкIи къыIуагъ,- шъуиIофмэ ауж шъуи хьажь, 
шъуидзэлIмэ шъунаIэ атежъугъэт, ежь япыйхэм, хэгъэгум 
ипыйхэм, чыристан диным ипыйхэм зыкIязаохэрэр, ясыдрэ 
лIыхъужъыгъи пачъыхьэм, хэгъэгум зэращымыгъупшэщтыр, зэрагъэшIощтхэр агурыжъугъаIу. Тхьэр тыгу илъэу, 
Ащ ынэшIу къыз щифэгъэ типачъыхьи тыгу имыкIэу абдзэхэ 
басурманхэр зидинэгъу тыркумэ къалъэгъунхэу хы ШIуцIэ 
нэпкъым тедгъэзыхьащтых.
Джэхашъом тезекIухьэщтыгъэ Евдокимовыр ошIэдэмышIэу къызэтеуцуи, гукIэ зыдэхьащхыжьыгъ: "Сыдэущтэу сшъхьэкIэ сырягъусэщта?.. СыгукIэ сы ныбжьыкIэ 
фэдэми, пкъы онтэгъур ерагъэу зе сэхьэ, сиуIагъэхэри 
къысэгъух, сагъэгупсэфырэп, щэщэныщэ-черкесыщэхэм 
санэIу рахыгъэ дзэкIолI, забыт пчъагъэхэр?.. СиныбжьыкIагъи, сиилъэс зишIугъохэри, сиузынчъагъи заом хэслъхьагъ… Мы черкесмэ тямыкIодылIэжьэу, зэ хым зэпырытфыхэу зыдгъэпсэфыжьыгъагъот! МодыкIэ чIыгушIу десяти нэ минипшIэу къысфагъэшъошагъэр Кисловодскэрэ 
Пятигорскэрэ адэжь къыщысэжэ - сыжъощт, хэ слъхьащт, 
былым щысIыгъыщт, къэбэртэешхэр щы схъущтых… Сянэсятэ тхьамыкIэхэм ахэр алъэ гъугъагъэмэ, ашIошъ хъуныеп...- Ардэдэм ышъхьэ къыфечъэгъэ усэ сатырэр ежь 
зыфихьыжьызэ, мэкъэ тIупщыгъэкIэ къыIуагъ: - "Кавказыр 
сачIэгъэу, илъэгапIэ сизакъоу сытет", Iашэм фэшъхьаф сэ 
зи къиздзэщтыгъэп шъхьакIэ, Пушкиныр усэкIо дэгъугъ, 
Iушыгъ…"
Пчъэ кIыбымкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэмэ Евдокимов 
генералыр игупшысэмэ къахищыгъ. 
- Черкес джасус горэ тидзэкIолIмэ, Ваше превосходительство,- къыфихьэгъэ забытым къыIуагъ,- мэзым 
къыщаубытыгъ, ышъхьи упсыгъэу, черкес щыгъыни щыгъэу. Нижегородскэ полкым сырикъэзэкъ-дзэкIол еIо.
- Къэзэкъхэми якIэр къызтырагъэнэныр зыщыгъупшэжьыгъэ шъхьаупсыгъаби ахэт, черкес шъуаши 
ащыгъ, япэIо шыгу плъыжьхэмрэ ягъончэджыбгъумэ 

--- Page 236 ---

адэдэгъэ кусэ плъыжьхэмрэ ары умыIощтмэ,- Ев докимов 
генералым икъэзэкъхэкI ыгу къэкIыжьызэ, щхыгъэ.- Сыд 
ащ джыри ыIорэр?
- Убых лъэныкъом щыIагъэу, Бэрзэдж хьаджэм игъэрыгъэу, къыутIупщыжьыгъэу еIо.
- Ар Iоф шъхьаф, къашъущэ моу.- ЗыIэрэ зы лъа къорэ 
пхыгъэу пчъаблэм къыгуагъэуцуагъэр Евдокимовым 
зелъэгъум, унэм къизыщагъэмэ кIэкIэу афигъэпытагъ: - 
ШъутIатэ!
- Сэ, Ваше превосходительство,- къэзэкъым зырищи, 
мэкъэ чанкIэ къыIуагъ,- сы Войтенко Иван Савельич, 
Нижегородскэ полкым сыридзэкIолI-къэзэкъ, Лабинскэ 
станицэм сыщыщ. Илъэс тIокIым къехъужьыгъэу Войтенко 
Савелий Андрианыч атаманыр зыукIыгъэгъэ Бэрзэдж 
хьаджэм мыгъатхэ щегъэжьагъэу сыригъэрыгъэти, слъэкъуацIэкIэ ащ сыкъызешIэжьым, сятэкIэ къысишIагъэр гууз 
фэхъугъэу ыIозэ, сыкъаригъэутIупщыжьыгъ. ПшIошъ 
хъущтмэ, джары сикъэбар. Сычыристан шъыпкъэшъ, 
сипачъыхьэ сызэрэфэшъыпкъэр ти Иисус Тхьэшхо, Ащ 
Янэ Марие ацIэкIэ, басурман черкес сэшхом екIо дылIэгъэ 
сятэ ыцIэкIэ уапашъхьэ къащ къыщэсэхьы, Ваше превосходительство.
- Сыда сшIошъ зыкIэмыхъущтыр...- Евдокимовми 
къащ къызехь ужым, къыIуагъ,- ау зэуапIэм тыIутышъ, 
бгъу пстэумкIи утыуплъэкIун фае. Талъэныкъо иза къоп, 
узыщыгъэрыгъэ черкес лъэныкъомкIи ары.- КъэдаIощтыгъэ забытитIумэ генералым ариIуагъ: - Войтенко 
къэзэкъым, господа, шъунэ тешъумых, черкес гъэрыгъ 
шъуIоуи имыфэшъуашэу шъудэмызекIу. ШIукIэ зыкъытфигъэзэжьыгъэмэ, Тхьэм къызэхишIыкIыщт, тэри аущтэу 
тыдэпсэун. ПщылIыгъор Урысыем зэрэщытырахыжьыгъэм 
пае, къэзэкъ, сыда черкесхэм аIорэр?
- Ар черкес пщылIхэм ашIэрэп, Ваше превос хо дительство. Ау Бэрзэджымрэ Занэмрэ ащкIэ зэIу шъэшъэжьхэу зымафэ зэхэсхыгъагъ.
- Ащ фэдэ къэбар черкес лъэныкъомкIэ зэрэщыIэр 
тэри зэхэтхыгъ,- Евдокимовым къыIуи, адыгэ гу щыIэжъкIэ 
къыухыжьыгъ.- Мэзым шъэф щаIорэп ежь черкесхэм 
зэраIорэр япщыхэм, ялIэкъолъэшхэм ащыгъупшэжьыгъэщтын… Ари тэ къызфэдгъэфедэн тлъэкIыщт.- ЕтIанэ 
нахь мэкъэ шъабэкIэ Войтенкэм риIуагъ: - КIо, Иван 
Савельич, кIо, мыхэмэ къыуаIорэр гъэцакIэ.

--- Page 237 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ЩЫРЭШЪХЬ 

--- Page 238 ---

Тыгъосэрэ бжыхьэ мэфэ шъабэр пщигъэгъупшэжьэу 
дунаир абдзэхэ къушъхьэмэ къащызэIыхьагъ: ощхыпс 
чъыIэр къызэхьылъэкIырэ уашъор къегъолъэхыгъэу 
ушыумэ, уишышъхьэ плъэгъужьырэп зыфаIорэм фэд; 
пкIэшъэ зэмышъогъухэр зыутыныщтыгъэ бжыхьэм пэуцужьыщтыгъэ чъыг тхьапэ къаигъэхэр псышъо-амалынчъэхэшъ, сысыжьыхэрэп; зыIэлджэнашъо дэгъэчырэзэягъэхэ къутэмэ цIынэхэри джа пкIэшъэ къаигъэхэм къахэщы; 
Шъхьэгуащи, Къужъыпси, Пщэхи, Псэкъупси амакъэхэр 
икIыжьыгъэхэу ягъогумэ атетых; ошъогум щыхьар зэщтыгъэхэ бгъашхъохэри зэтеIубэжьыгъэхэу мыжъо цакIэ мэ атесых, янабгъомэ арысых.
Къушъхьэм хэтэкъогъэ, псыхъо нэпкъхэм ятэкъо кIыгъэ 
чылэхэм бжыхьэ цIынэм зыхаушъэфагъ фэдэми, ахэмэ 
къадэIукIырэ атэкъэджэ, азэнэджэ, кIыщ-сыдж тео, хьэхьакъу макъэхэмкIэ адыгэхэр дунаим зэрэтет хэр къэошIэ.
- Джаур пачъыхьэм къытфигъэуцугъэ мэзэ пIа лъэр 
неущмыкIэ тэухы, Бырджыр, сыда тшIэщтыр? - зикIэкIо 
цIынэ ерагъэу къычIэщыщтыгъэ Цэир къэу пчIагъ.- Мэфэныкъом тызэжэгъэ убых, шапсыгъэ шыудзэм зыкъегъэгужъо… Къонцэ шъхьаф алъэшъу ахэми…
- Аущтэу тыщымытмэ, тыадыгэп ныIа…- щхып цIызэ, 
Бырджым къыIуи, зыгъэгумэкIыщтыгъэр къы пигъэхъожьыгъ: - ТарэмыгъэпцIэжьи, неущ нэси тяжэн.
- Тызэщыгугъыжьызэ тызэрэгъэунэхъужьы ара, Бырджыр, къыпфэмыIошъурэр? Убыххэмрэ шапсыгъэхэмрэ 
яIо-яшIэ къызытхэмылъыми, тэ, абдзахэхэм, тикъушъхьэ 
пытэпIэ-гугъапIэхэм та щыпсэугъ, сыд фэдэу джаурхэр 
къыддэзекIохэми, тиIэшэ зафэрэ тишъхьафиткIэхъопсырэ 
такъыкъонэжьыщт, гукIодыгъо щыIэп. Тятэжъ пIашъэхэм 
ялъэхъэнэ чыжьэ хэм къащыублагъэу къытэкIугъэхэ хъункIэ кIо тхьапша тыкъызэлыжьыгъэр. Ахэр джы щымыIэжьыхэми, тикъушъхьэхэр, типсыхъохэр, тимэзхэр щыIэх, 
тэри, олъэгъу, тичIыгу тыщэпсэу, къэтэухъумэ.
- Къыпчакъ-нэгъойхэр армэ, зигугъу къэпшIы хэрэр, 
Хьатырбай, ахэр шыудзэ жьыкоренхэу къыт шъхьарыохи, 
ттесыкIыжьыгъагъэх нахь, мы къытэзаохэрэм афэдэу 
тичIыгу тырафынэу къыт фэ кIогъагъэхэп. Къушъхьэм 
шъукъыхэкI аIо, тыз дэкIощтыр къытаIорэп.
- Сыда къызкIытамыIорэр? - Цэим зэхихыгъэр егъэшIагъо.- Тыркуем шъуикI аIоба!
- Ар къызтишIэщтыр къушъхьэм тазыфыхэмы кIы кIэ 
ары,- зыфэсакъыжьызэ, зишэн кIэкI ышIэщтыгъэ Цэим 
игущыIэ Бырджым къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Арэп, Бырджыр, зэ уцу,- Цэир къызбгырыугъ,- 
сIорэр къэбгъэтэрэзыжь зэпытэу!..- ЕтIанэ нахь мэкъэ 
шъабэкIэ къегыижьыгъ: - Узщымыгъуазэ-зэхэмыхыгъэ 
къэсIуагъэп… Хъугъэ, тызыфызэчIэтIэжьын чIыпIэ непэ 
титэп. Сыда сэIо тызпаплъэрэ шыудзэм пэдгъэгъокIыгъэ 
гъозэрыплъмэ якъэтыкIэ… Мы къещхырэ-къемыщхырэ 
ощхыпсыми зэпыун гухэлъ иIэп… Армэ, Хьасанбый, абдзахэмэ ялIышъхьэ тхьамэтэ маф, сызыгъапэрэ горэм 
игугъу къыпфэсшIын. Мэджлыс намыскIэ хэгъэгу зыдытиIэ 
убыххэм, шапсыгъэхэм, садзхэм такIэнакIэми, тэ абдзахэхэр тысыд цIыф лIэужыгъоха? Зы цуку тызэдыкIэшIагъэми, 
тызэдэхъурэп. Абдзэхапшъэрэ абдзэхэ кIахэрэ щаIорэщашIэрэр зэтефэрэп. Шъхьэгощэ, Къужъыпс тIуакIэмэ 
адэс чылагъохэр ерагъоу зэгурыдгъэIуагъэх. Зэо щына гъор ашъхьащымытыгъэмэ, ар тфамышIэныгъэкIи мэхъу.
- Абдзахэмэ язакъу пшIошIа, зэрэадыгэ лъэпкъэу 
къызэдегъэубыт.
- Хэта къызэдезгъэубытыщтхэр? Бжъэдыгъухэр, 
къэбартаехэр, кIэмыгуехэр, бэслъыныехэр ара? Ахэмэ 
янахьыбэр лIыгъэнчъэ-къэрарынчъэх. МыIуапхъэ сэIомэ, 
си Алахь, къысфэгъэгъу, ахэри тилъэпкъэгъух, зэгурымыIо-зэдемыгъаштэм еунэхъулIагъэх. Тэры? Тэри тыхъатэп. Уфаемэ, Бырджыр, тэри, убыххэри, шапсыгъэхэри, 
садзхэри тызэхьыщырыр къыосIон: зыжэпсыкIэ мэшIо 
зэкIэблагъэр зыгъэкIосэрэ бзыу мэ тафэд. МашIом 
ттэмапэхэр къыпистыкIхэу зылъэгъухэрэми, мэджлыс 
лIыкIохэр зыдэдгъэкIуагъэхэ Инджылызым фэдэхэм, 

--- Page 239 ---

Iэхъом бэшхор къытагъэлъэгъу нахь, IэпыIэгъу гугъапIэ 
къытатырэп.
- А Iэхъомбэшхори, къытэзаохэрэм ашIолIыкIыхэзэ, 
аIэгъуапэ къищ-къимыщэу къытагъэлъэгъу,- Бырджми 
Цэим дыригъэштагъ.- Къырым заом илъэхъан ахэмэ 
тазэрэгомыуцуагъэмкIэ Адрианополь зэзэгъыныгъэмкIэ 
къытишIэгъагъэр щыгъупшэжьыгъэу Тыркуеми тегъэмысэ.
- Джа зигугъу тшIырэ хэгъэгуитIуми, Бырджыр, хэгъэгу 
шъхьаф тязымыгъэшIыгъэ Францызри ягъэ гъусэжь1.
- Ары. Зан Сэфэрбый къызэриIожьыщтыгъэу, Тыркуемрэ Инджылызымрэ хэгъэгу шъхьафкIэ тыпсэунэу 
Урысыем къызыфаIэтым, Францыз огъурцызым ады ригъэштэгъагъэмэ, мы къытэхъулIэгъэ пстэури къы тэхъулIэщтыгъэп. Унасыпынчъэмэ, махъшэм утесми, хьэр къыоцэкъэщт, блэкIыгъэ лъэ хъаным ишыкIэ укIэ лъытхъожьыкIэ, 
сыд ишIо гъэжь…- Цэим игущыIэмэ зэпыугъо афишIи, 
1 "…Черкес хэгъэгум къырыкIощтымкIэ 1856-рэ илъэ сым 
игъэтхапэ Париж щырекIокIыгъэ конгрессым лъэшэу щызэнэкъокъугъагъэх. Лондон, Урысыем пеоу Темыр-КъохьэпIэ Кавказыр къызIэкIигъэхьаным пае, Адрианополь зэзэгъыныгъэм 
хэплъэжьынхэу, черкесмэ якъэралыгъо ишъхьафитыныгъэ кIэ дэущтгъэх,- В. Рябцевым итхылъэу "Черкесский вопрос..." 
зы фиIорэм къыщетхы.- Ау а лъэхъаным Францием ащ ды ригъэштагъэп, ащкIэ Петербург ынапэ ыукъэбзыжьыным кIэ 
ыубытыгъэ чIыгухэр къызIэкIигъэнэнхэмкIэ ишIуагъэ екIы гъагъ. 
Къырым заом урысые пачъыхьагъум текIоныгъэр къы щыдимыхыгъагъэми, Кавказ чIыналъэу зэлъиубытыгъэхэм за щытыригъэпытыхьанэу амал ыгъотыгъагъ. Ау ащи Инджылызым ипхъэшагъэ къыгъэIэсагъэп. Анахь макIэмэ щэгъогогъоу - 1857-рэ, 
1862-рэ ыкIи 1863-1864-рэ илъэсхэм ахэмэ дзэ экспедициехэр 
хы ШIуцIэ Iушъом агъакIощтыгъэх: адыгэмэ адэIэпыIэнхэу, 
Урысыем пагъэуцужьынхэу. Лондон щызэхащэгъэ Черкес 
комитетым ипэщэгъэ очылэу Э.Билз икIэщакIоу къухьэхэу 
"Чезапик", "Самсон" зэтрагъэпсыхьэгъагъэх. Мы экспедициер 
убыхмэ яхыIушъо къыIухьэгъагъ. ДзэкIи IашэкIи IэпыIэгъушIу 
къафэхъунэу адыгэхэр зыщыгугъыщтыгъэхэ Лондон язакъоу 
къыгъэнагъэх. Ахэр (британ политикэ къулыкъум хэщагъэхэр) 
адыгэхэм яIофхэм зыхащэщтыгъ. ГущыIэм пае, Шъэчэ мэджлысым илIыкIохэм Инджылызым дэгъоу къащыпэгъокIы гъагъэхэми, ахэр гугъэ IэнэкIхэу Инджылызым къикIыжьыгъагъэх…"

--- Page 240 ---

щхы пцIызэ, къыпидзэжьыгъ: - СшIощхэныр инджы лыз 
пачъыхьабзым сабый къы фэхъугъэу Хъущт хьа джэм 
зызэхехым, тэ мыкIэ ерагъэу фэтыугъоигъэ гъогупкIэ 
тIэкIур, тыжьын Iэбжыбыр, Лондон игъэпсэфыпIэ чIыпIэ 
горэм, инджылызхэм заригъэштэнэу ыIуи, зэрахитэкъуагъэр ары. Адыгэ шIыкI ар о пIонкIи мэхъу, Бырджыр, ау 
Хъущт хьаджэм изекIуакIэ къезгъэкIугъэп.
- Ащ Iашэ къухьитIу къыкIэлъыкIуагъэу ежь хьаджэм 
ынапшIэ тырелъхьэ шъхьакIэ, ар Урквартрэ Билз очылымрэ 
яшIушIагъ, Джеймси тхьаегъэпсэу.
- Ахэмэ тхьашъуегъэпсэу зятIощтыр тихы ШIуцIэ 
нэпкъ къухьэхэр къызесылIэхэкIэ ары. Ау зэкIэми анахь 
дэгъугъэр, Бырджыр, ядзэ къыддэзэонэу къытфырагъэтIысыкIыгъагъэмэ ары.
- Ар зао, Хьатырбай!
- Тэ къыташIылIагъэр заоба! ШIумэ ерэплъ урыс 
пачъыхьэр… Арэп, Бырджыр, къэбар зэфэтIотэжьэу мыщ 
дэжь джыри бэрэ тыщысыщта, тимашIуи кIосэжьыгъэ, 
тызыпаплъэхэри шымыкIо тесых, Мамрыкъо кIэимкIи 
щыхъурэр тшIэрэп. Модэ, Къужъыпс лъэныкъомкIэ шыу 
къечъы,- кIэкIо шIуцIэр ыплIэIу ридзызэ, Цэир къэтэджыгъ,- ащ къэбарышIу къыхьырэп.
- Муары ТIуапсэкIи шыу къечъы...- Бырдж Хьасани 
къыIуагъ.
- КъэбарышIу щыIэп, тхьамэтэ мафэх,- Къужъы пскIэ 
къичъыгъэ Гумыштэ Молэ онэнчъэ шы тхыцIэм зыкъыридзыхи къыIуагъ,- Абдурахмоновыр зипэщэ къэзэкъ 
шыу шъитф-шъихыр лъэхъу-лъэушъэкIэ мы лъэныкъом 
къэкIох.
- Сыд ягухэлъ? - ТIопсэ лъэныкъом къичъыщтыгъэ 
шыум пымылъыжьэу Бырджыр къэупчIагъ.
- Сыдым фэсшIэн? Ахэр щэимыгъэкIхэу къэзэ рэфых.
- Ауж итхэ шыухэр баIо мэхъуха?
- Зыфэдизыр къэлъытэгъуай, къэбарыр зэIугъэ шыухэр къячъэхэзэ, нахьыбэ мэхъух.
- Къэзэкъ шыудзэм Даурыр щыгъуаза?
- Даурыр ары сыкъэзыIопщыгъэр. Ари къэзэкъмэ 
ауж къихьанэу зигъэхьазырыщтыгъ.
- Джыдэдэм гъэзэжьи, Даурым идзэ Мамрыкъо 
тхышъхьэ къытыримыщынэу еIу,- Цэим унашъо Гумыштэм 

--- Page 241 ---

фишIи, тIопсэ гъогумкIэ къэчъэжьыгъэ Блэхъо Мэзхьаб 
еупчIыгъ: - Сыд къэбар?
- IэпыIэгъу шыудзэр къэкIо.
- Джы къызгурыIуагъ, Бырджыр, къэзэкъ шыу хэмкIэ 
Евдокимовым къытфырихьисапыр. Ти лъэпкъэгъумэ о 
апэгъокIи, тикъэбар щыгъэгъуазэх. Сэ къэзэкъыдзэм ыуж 
ит тишыухэм сапэгъокIынышъ, тиIоф зытетыр агурызгъэIон. 
Тазыфагу дэтыубытэщтхэм яфэшъуашэр тэшIэми, мэфэ 
закъо нахь зимыIэжь пIалъэу бгъуитIумкIэ зыфэдгъэуцугъэр тэ тыпкъ къикIэу тыукъонэп. Абдурахмонов быслъымэн нэпцIыр къезэгъ мэ инасып, изы шыуи чIетымыгъанэу 
къыздикIыгъэ чIыпIэм нэдгъэсыжьын. Къытфимыдэмэ, 
тазыфагу дэтыуджэрэпсыхьаных. 
Бырдж Хьасанэ зыщыгугъыщтыгъэ шыудзэм пэгъокIыщтыгъэми, зызымыгъэнэгъуаджэхэрэ къэ зэкъхэр 
къыздикIыщтыгъэхэ лъэныкъом ыгукIи ынэкIи щыIагъ. 
ЗыпэгъокIыхэрэр ежьымкIэ нэфагъэми, урыс лъэныкъом 
щаIыгъ джасусхэм ащыщ горэм макъэ къызэраримыгъэIугъэр зыфихьын ышIэщтыгъэп. "ЗэрэхъурэмкIэ, Евдокимовыр тиIофмэ ащыгъуаз,- егупшысэ Бырджыр,- тэ ежь 
икъэбармэ хэшIыкI афы тиIэп. Хьау, Евдокимов нищыр ежь 
къызэрэшIошIэу тиIофмэ ащыгъозэ дэдэп: къытфакIорэ 
шыухэм япчъагъэ зыфэдизыр ышIэрэп, минитфыр шъитф 
къыщыхъугъэу, гъэрекIо Шапсыгъэ тызежьэм, ти гъогупэ 
Филипсон зэрэзэпигъэIыкIыгъагъэм фэдэу, ахэр къытпэуцунхэу фэягъэмэ шIэ?.. Ары шъхьакIэ, гъэрекIо мамыр 
зэзэгъыныгъэ Филипсон дытиIагъ. Ар зыукъожьыгъэ 
пачъыхьэм къытфигъэуцугъэ мэзэ пIалъэр икIынкIэ мэфэ 
закъо нахь къэмынэжьыгъэу Евдокимовым ар сыдэущтэу 
ыукъора?.. Сыд ышIагъэми, зыщэгугъыжьышъ, фагъэгъунэу къырегъэкIущтын. Хьауми, а пIалъэр тэ апэ тигъэукъонэу еIошъ ара? Тэ зыми заокIэ тыфэкIуагъэп. Ахэмэ тыделэIэлэу къашIошIмэ, зядгъэгъэделэнэп. Абдурахмоновым 
ишыухэр къызэрэтыухъурэихьагъэхэр зетIокIэ, теплъын 
зыкъызэрэтфишIыщтым. Орэурыс, орэадыг фаеми, зыпсэ 
зыуджэгъужьыгъэ цIыф щыIэу сшIэрэп.
Бырджымрэ Цэимрэ зэдаштэгъэ Iэшэ гъэтIылъ Iофыр 
Абдурахмонов полковникым зыраIом, ежьыр арымыр 
фэдэу къаухъурэихьагъэр, къариIожьыгъ:

--- Page 242 ---

- Типачъыхьэ къышъуфигъэуцугъэ мэзэ пIалъэр, 
абдзахэхэр, шъоукъо.
- Тыгъосчэщ щегъэжьагъэу шъо ар шъуукъуагъэ! - 
Цэим фидзыжьыгъ.
- Тэ тыгъосчэщи непи зы щэ идгъэкIыгъэп, зыми сэшхор фитхыгъэп. Абдзахэ къишъущэгъэ хымэ дзэм тыдэгущыIэнэу ары типшъэрылъыгъэр.
- ТыкъыодэIу,- зыхэтхэм къахэкIыгъэ шыуищым яз 
къыIуагъ,- сэ сы Зан Къарбатыр, къызготитIур Бэрзэдж 
Ислъамбэчрэ Мэршэнэ Даудрэ, тауж итхэр шапсыгъэ, 
убых, садз шыух.
- Урысыем ичIыгу Абдзахэ шъукъызэрихьагъэр зэрэмытэрэзыр, Адрианополь зэзэгъыныгъэм къызэ рэдимылъытэрэр къышъотIонэу типшъэрылъ, тиIон къышъотэIо, 
шъуишIэн шъошIэ.
- Утыгур мы чIыпIэм щызыIыгъыр тэры, Абдрахмонов! - мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ Бырджым къыIуагъ.- 
ШъукъыздикIыгъэм шъупсаоу жъугъэзэжьынэу шъуфае мэ, шъуиIашэхэр тапашъхьэ къишъулъхьэх. 
- КъышъуаIуагъэр жъугъэцакIэ! - Цэим кIэра хъор 
зышъхьэрипхъоти зэом, къапыщыт шыухэр къызэрэгъэбырсырхэу зылъэгъугъэ къэзэкъмэ Iашэр къызгуахэу 
рагъэжьагъ, ахэмэ ауж зыкъизгъэнэгъэ Абдурахмонов 
полковникми, къыготыгъэхэ забытхэми ар дэдэр ашIагъ.

--- Page 243 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ПЛIЫРЭШЪХЬ

--- Page 244 ---

Джа мэфэ дэдэм чылэр зэмыжэгъэ къэбар Там быехьаблэ къыдэтэджагъ: урыс дышъэ тэмэтелъым ыгъэбжьышIорэ шыу горэм зы шыуи игъусэу, зыми ихьакIэщ имы хьэу, зэхэзыхрэмэ агъэшIагъоу, Дэдай бысым зыфишIыгъ.
Дэдай унэм исыгъэпти, ыкъо Мыхьамэт хьакIэмэ 
алъихьагъ, къыфэтэджыгъэхэ нахьыжъхэм, инахьы кIагъэкIэ 
адыгэ хабзэм къыримыгъэкIурэ Iэпэубытым хэмыхьэу, 
сэлам арихыгъ:
- Фэсапщи, тихьакIэ лъапIэхэр.

--- Page 245 ---

- Тхьауегъэпсэу, сикIал,- жантIэмкIэ зэрэщы тымкIэ 
инахьыжъыгъэ къыозгъашIэрэ лIы пытэ зэ хэлъым къыIуагъ,- пчъаблэм угомытэу къэтIыс.
- Тятэ илэгъухэм апашъхьэ сыщытIысына, моу сыщыт ми хъун. Тятэ чыжьэу щыIэп, джыдэдэм къэкIожьыщт.
- Сыкъыоплъышъ, Дэдай узэришъаор бгъэгъуа щэрэп. 
Уяти уяни сыдэу щытха? Тиунэ исым, мы сигъусэ Едыдж 
ышыпхъу нахьыжъ, щыгъупшэхэрэп, ренэу ягугъу ешIы. 
Абдзахэ тыкъызэрыкIорэр зешIэм, шъузэдгъэлъэгъунэу 
къытэлъэIугъэти, Тамбыехьаблэ тыкъыдэмыхьан тлъэкIыгъэп. Тэ Къэбэртае тыкъекIы, Тамбыехэми, Хьамырзэхэми, 
Даурхэми ащыщ чы лэм зэрэдэмысыжьыр сэшIэ. 
Шъуигъунэгъу Мэрзыхъуаехэр, Брагъунэхэр сыдэу хъухэра? Ахэмэ ящыIэкIэ-псэукIи тIэкIу сыщыгъуаз: Бэчыр 
ышнахьыкIэ Мыхьамэт Абдзахэ щыцIыф лъэрыхьэу, муфтий IэнатIэр щиIыгъэу зэхэсхыгъэ, Брагъунэ Мишкэ ыкъо 
Ислъами шъуичылэ мухътарэу аIуагъ.
- АхэмкIэ къэпIуагъэр, хьакIэ, шъыпкъэ, псаух, узынчъэх, IэнатIэхэр чылэми хэгъэгуми щаIыгъых. Мэрзыхъуае 
Мыхьамэт арымэ, лъагэу шэсыгъэ, хэгъэгу мэджлысым 
хэт, икъурIанадж.
- Къэбар хьалэмэт зэхэсхыгъэр, ар сшIагъэп… Нахь 
ефэнд Iазэрэ къурIанаджэрэ Абдзахэрэ Шапсыгъэрэ, 
Убыхри зэрахэтыжьэу, къикIыгъэпщтын… Ар Къэбэр тае 
щызэхэсхыгъэкIи, сшIошъ хъуныеп,- хьакIэм къыIуи, игъусэ 
Едыдж фыреплъэкIызэ, къыухыжьыгъ: - Джы пцIэ къытаIу, 
сикIал.
- Сэ сяти, сяни, чылэри МыхьамэткIэ къысэджэх.
- Ащыгъум Мыхьамэт пегъэмбарым ыцIэ охьба?
- Ары, хьакIэ, ащ фэдэ сэ ныбжьи сыхъунэп, ау ыцIэ 
мафэ къысфаусыгъ.
- Ар умыIо, Мэрзыхъое Мыхьамэт шъуиефэнды нэу, 
шъуимэджлыс хэтынэу, шъуикъурIанаджэ Iазэ хъунэу хэта 
зышIагъэр?
- Алахьэм идин лъапIэ фэшъыпкъэ пстэури ефэнди, 
къурIанаджи хъун, мэджлысми хэтын алъэкIыщт, ау ахэр 
Мыхьамэт пегъэмбар нэфэу Алахьэм илIыкIо фэдэ хъун 
алъэкIыщтэп, ащ зебгъэпшэныр - гунахь.
- Олахьэ ари шъыпкъэм. Адыгэ хабзэм къызэриIоу, 
тызыщыщым, тыкъыздикIыгъэм укъыкIэмыупчIагъэми, тэ 
джы нэIуасэ зыкъыпфэтшIын.

--- Page 246 ---

- Къысфэгъэгъу, нахьыжъ, шъухьакIэу, шъуи шыепсыхыгъо тятэ къешъупэсыгъэу шъу къыздикIырэмкIэ, 
урыс тэмэтелъ зыкIышъутелъымкIэ, шъуигухэлъхэмкIэ 
сыкъышъоупчIыныр къыстефэрэп, шъуцIэ къысэшъупэсы мэ, сезэгъыщт.- Шъхьа ныгъупчъэмкIэ ятэ зелъэгъум, 
гушIуагъэ: - Муары тяти къэкIожьы.
- Фэсапщи, хьакIэ мафэ тфэхъунхэр,- Дэ дай унэм 
къызэрихьэу къыIуи, ыпашъхьэ итыр зе лъэгъум, къэкууагъ,- 
ора сэIо, Накъыжъ, хьау, Джамбэч! Илъэс тIокIырэ тфырэм 
къехъужьыгъи тызызэрэмылъэгъугъэр!..- ЛIитIум зызэрадзи, IаплI зэращэкIыгъ. Дэдай иныбжьыкIэгъум икъини 
итхъагъуи зыдигощыщтыгъэ Накъыжъ, ыужым Джамбэч 
ыцIэу, Аржанэ ылъэкъуацIэу къычIэкIыжьыгъагъэм урыс 
тэмэтелъ зэрэтелъыр, ар ыгу къызэрэхаорэр къыз химыгъэщэу, джыри зэ къызэпиплъыхьажьи, адрэ игъусэ 
хьакIэм Iэпэубыт сэлам зыщырихыщтым, джыри къэкууагъ: - Ора, Едыдж, къэсымышIэжьыгъэр!.. Модэ, 
кIалэ, Аржанэ Джамбэчрэ ащ ишъуз Аслъанкозэ ышнахьыкIэ Едыджрэ зэрэтихьакIэхэр уянэ еIуи, гъэгушIо. Мэлыр 
къызэIышъухыфэ, гъомылэ IэшIэх хьакIэмэ къафычIерэхь.
- Хьау, Дэдай, шъумыгумэкI, тыщысынэу тыкъэкIуагъэп тэ. Тиунэ исым исэлам къышъотхыжьынэу, шъори 
шъузэдгъэлъэгъунэу Тамбыехьаблэ тыкъыдэхьагъ. Мамрыкъо кIэй щэджэгъоехъулIэу тынэмысыжьы хъущтэп, 
урыс тэмэтелъ зэрэттелъымкIэ шъугу къы тэшъумыгъабгъ. 
Илъэсхэм ягугъу сшIыжьырэп, джы мафэ къэс, сыхьат 
пэпчъ дунаим зызэрехъокIы, Щамили Дагъыстан исыжьэп, 
инаиби шъуапэ итыжьэп, Засс адыгэ шъхьапылъэми игугъу 
ашIыжьырэп.
- Ащ ычIыпIэкIэ Евдокимов нищыр Абдзахэ къызэритэджагъэр арыщтын...- Дэдай иадыгэ хьа кIэпэгъокI 
хабзэ къыубытыщтыгъэми, къымыIон ылъэкIыгъэп, 
псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Ау хэти зыдэгъэзэгъэ 
лъэныкъор тэрэп зизэхэфыныр, Алахь зизакъор ары. Ащ 
зэкIэ ешIэ, елъэгъу. КъэшъошIэжьа, Джамбэч, Торнау 
тхьамыкIэжъыр пщым пшъэхъукIэ зыраригъэпхыкIэ, ыгу 
ыгъэшIун-ыгъэушъэбынэу Тхьэм тызэрелъэIущтыгъэр?
- КъэсымышIэжьэу мэхъуа, ар сыгу къызыкIы жьыкIэ, 
икIэрыкIэу къыпэузыкIыжьы.

--- Page 247 ---

- Адэ къэошIэжьа, тэ адыгабзэр Федор-Фе дор зэредгъашIэщтыгъэр, ежь урыс бзэгур зэрэти гъа шIэщтыгъэр? - 
ЕтIанэ есэмэркъэу фэдэзэ, ыгукIэ зыфэмышIур риIокIыгъ: - 
Зитэмэтелъ птелъхэм абзэ зэрэуигъэшIагъэм ишIуагъэ 
къыокIыгъэкIэ енэгуя гъо…- Фидзыгъэм псынкIэу теупчIыкIыжьыгъ: - А тхьамыкIэжъыр псэуа шъуIуа?
- Ар зышIэщтыгъэ забыт горэм зыгъэ сызеупчIым, 
дзэм хэмытыжьэу къысиIогъагъ.
- ИлъэситIу гъэрыпIэм мыщ щыкIэхэкIыгъэр кIэхэкIыгъэу инасып дзэм зэрэхэмытыжьыр… 
 Бырсыр макъэ къэIугъ, Дэдай зэплъэм, якъэлапчъэ 
дэжь кIэлэкIэ шыу зыщыплI Iуилъэгъуагъэти, мы гумэкIынхэу 
хьакIэхэм къариIуи, унэм икIыгъ. Къы пыщытхэм зэхаригъэхэу ишъао еупчIыгъ:
- Сыд, кIалэ, уилэгъу хьакIэхэр унэм къызы фе мыгъэблагъэхэрэр?
- Тэ уихьакIэщ зизышIыхьажьыгъэхэ урыс тэмэтелъхэм 
тафэдэп, Дэдай,- ащыщ горэ къыхэ куукIыгъ.- ЛIыхэмэ, 
къерэкIых.
- Сыд емыкIуа пIорэр? Уадыгэба? Адыгэ хьакIэщым 
бырсыр рашIылIа? Сынапэ тешъумых, шъори емыкIу 
къызфэшъумыхьыжь.
- Уадыгэмэ, къытэзаохэрэр уихьакIэщ имыгъэсых!
Шыоу блэкIыщтыгъэ Мэрзыхъуае Бэчыр кIэлэ-гъолэ 
бжъытагъэхэр зелъэгъухэм, къыгъази, къакIэрылъэдагъ:
- Мыхэмэ сыд, Дэдай, узыфырагъэзыгъэр?
- Аржэнэ Джамбэч къэошIэжьымэ, Бэчыр, Там быемэ 
яфэкъолIыгъэр ары, уихьакIэ аIуи, мыхэмэ бырсыр къысашIылIагъ.
- Накъыжъа?!.- Бэчыр зэхихыгъэм ыгъэгушIуа гъэу 
къэупчIагъ.
- Ар узыщыгушIукIын хьакIэп, нахьыжъ, тызэ кIодылIэрэмэ ятэмэтелъ телъ,- ныбжьыкIэмэ ащыщ къыIуагъ.
- Шъуятэ хьэм еубыт, джыдэдэм шъузэбгырыкIыжь! 
Хэтми, бжъакъо терэт фаеми, ар адыгэ хьакIэщым ис, 
ипытапI. НекIо, Дэдай, илъэс пчъагъэм зымакъэ къэмыIужьыщтыгъэм сэлам есхын, зэзгъэлъэгъун.

--- Page 248 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ТФЫРЭШЪХЬ

--- Page 249 ---

Евдокимов генералым шапсыгъэ, убых дзэм пигъэгъокIыгъагъэ ишыудзэ къырахыгъэ шъхьакIор шIоемыкIоу 
мафэр ерагъэу пчыхьэм нигъэсыгъ, чэщри, къэтэджмэгъолъыжьызэ, нахь къехьылъэкIыжьыгъ. Нэфылъэм джыри 
къыкIичыгъагъэп забыт заулэ, Абдурахмоновыр, Гейман, 
Ванюковыр, Сердюковыр, Духовскоир, Смоленскэр, 
Аржанэр иунэ зыщеугъоихэм. 
- СызэрэпхаплъэрэмкIэ, Абдурахмонов полковни кыр, 
тыгъуасэ тIопсэ гъогум укъыщаушъхьакIугъ,- ыпашъхьэ 
илъ тхылъыпIэм джау сыдми хэджыхьэ фэ дэзэ, Евдокимовым къыIуи, мыдрэ забытхэми къа фидзыжьыгъ,- шъори 
ащ шъузэрэдаушъхьакIугъэр къыжъугурыIуагъэба, зи 
зэхэшъумышIэгъашъо шъутет. ТIысыжь, Абдурахмонов! 
КъытэхъулIагъэм сэ силажьи хэмылъэу сIорэп. Ау абдзахэ мэ тэ щысэ зэратетхын фэе лIыгъэрэ мамыр зекIуакIэрэ 
зэрахьагъэ: зы щэ тфырамыгъэкIэу тишыудзэ Iэшэнчъэ 
къытфащэжьыгъ. Абдрахмонов забытми фэшъуашэр ежь 
ешIэми, шъори шъошIэми, къэзыушъхьакIугъэмэ апашъхьэ 
джыри зэ щытыуплъэкIун. ГукIэгъу фэсшIыкIэ арэп, Дагъыстан ми Щэщэнми лIыгъэ щызезыхьэгъэ забытым 
сицыхьэ телъышъ ары.
- Тхьауегъэпсэу, генерал! - Абдурахмоновыр джыри 
къэтэджыгъ.
- Сэ тхьауегъэпсэу къызыосIощтыр, полковник, 
укъэзыушъхьакIугъэхэ Бырджымрэ Цэимрэ яз шыплIэ кIэ 
сапашъхьэ къызипхьэкIэ ары.- Евдокимовым къыIуагъэм 
тIэкIу тыригъашIи, нэплъэгъу шъхьаф зырыз афишIызэ, 
зыфэгъэзэгъэхэ зэопIэ лъэныкъохэм зэрафэхьазырхэмкIэ 
зэрэряупчIырэм ипэгъокIэу за бытхэр къызэлъытэджыхэзэ, 
заор зэрямыщыпашIэр амэкъэ чанмэ къахэщэу джэуап 
кIэкI къыратыжьыгъ, ягенерал цIэрыIо къафишIыщт аужырэ 
унашъом ежэхэу ыпашъхьэ итыгъэхэм Евдокимовым 
ариIуагъ: - Джы, забытхэр, тэри тидзэкIолIхэри зыгъэбэлэрэгъыгъэ пIа лъэр непэ тэухышъ, сэ сиунашъуи джыдэдэм 
кIэкIыщт: шъуи Тхьэрэ шъуипачъыхьэрэ шъугу илъэу 
абдзэхэ къушъхьэмэ шъуилIыгъэ къащыжъугъэлъагъу! 
Модрэ къушъхьэ чапэм шъузытеплъыкIыкIэ, хы ШIуцIэр 

--- Page 250 ---

чыжьэжьэп, шъулъэгъущт. Шъугъогу маф, сыхьатымаф! 
Аржэнэ забытыр, къэуцу, о сыпфэещт.
- СыкъыодэIу, генерал! - Джамбэч генералым ыпашъхьэ зыкъыщырищыгъ.
Евдокимовыр нэгушIоу Аржанэм екIуалIи, ытэмэ папцIэ 
теIэзэ, риIуагъ:
- ТIэкIу зыгъэушъэб, капитан, Iизын къыосэты. Тэ титIо, 
титэмэтелъмэ ямылъытыгъэу, тицIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыгъи, тIыгъ динхэри къыхэмыхьэхэу, тазыфагу цыхьэ 
дэлъэу тызэдэгъэгущыI.
- Тхьауегъэпсэу,Ваше превосходительство, цыхьэ 
къызэрэсфэпшIырэмкIэ,- Евдокимовым къы зэриушъхьакIурэр зызхиIэжэ-къызхимыгъэщ шIои гъуагъэми, Джамбэч 
ыгу емыIугъэр занкIэу риIокIыжьыгъ,- ау сипачъыхьэ 
бэшIагъэу ицыхьэ къызэрэстелъым ситэмэтелъхэр яшыхьат.
- Щытхъугъ, щытхъугъ, капитан, угу илъыр нэ мыкI 
гущыIэхэмкIэ къызэрэмыIуагъэр,- гукIэ щхыпцIыщтыгъэ 
Евдокимовым зигъэIушъабэзэ, зыIаблэ ыIыгъ урыс забытыр 
ыпашъхьэ ригъэтIысхьи, щытхъужьыгъ,- уилIыгъи, уинэфэIони, уишъыпкъагъи зыфэдэр тэшIэ, уитэмэтелъ изакъоп, типачъыхьэ къыуипэсыгъэ тыныри убгъэ хэлъ, ау 
утицIыфми, титIо черкес зэуапIэм тызызэдыIутыкIэ, цыхьэ 
зэфэтшIызэ, шъхьаихыгъэу тызэдэгущыIэн фаеу сэлъытэ.
- КъызгурыIуагъ, Ваше превосходительство, уицыхьэмышIыныгъэ къыздикIырэр...- Аржэнэ Джам бэч ыгу 
зэкIэплъыхьагъэ теIункIэжьызэ къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ,- 
джары Иван Грозный урыс пачъыхьэм ишъузыгъэ Мария 
Темрюковна черкесыпхъур зыкIыцыхьэнчъагъэр…
- Хэт пIуи?..- зыцIэ зэхихыгъэ черкесыпхъумкIэ 
Евдокимовыр къэупчIи, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - 
Иван Грознэм иятIонэрэ шъузыгъэр ара зыфапIорэр, ар 
бэшIагъэба зыхъугъагъэр… Сыда тызыщымыгъозэ та рихъ 
блэкIыгъэм тызыфычIэIэбэжьыщтыр, щыт хъур зыдэжь 
тиимператор ятэ Апэрэ Николай иухъу мэкIуагъэр Султанов 
Хъан-Джэрый полковникыр арыгъэба. Шъыпкъэ, сыхэмыукъомэ, ылъэпкъыкIэ ар къырым татарэу аIо.
- Ухэукъорэп, Ваше превосходительство,- Аржанэр 
гукIэ щхыпцIыгъэ,- зэрэнэмыцыр зыщи гъэ гъупшэзэ, Засс 
генералри урыс хэгъэгум фэзэуагъ.

--- Page 251 ---

- Ары, ары. Илъэс пчъагъэм Щамил езэуагъэ хэтемыкIошъугъэхэ нэмыц лъэпкъ генералхэри, нэ мыкIхэри 
тиIагъэх. Кавказыр, уилъэпкъэгъу черкесхэри апэ зэритхэу, 
зыгъэбыжъотыгъэ Щамил Iимамыр зэрэзгъэрыгъэр сэ 
сынэпшIэ закъо теслъхьажьэу, сигъусэгъэ дзэкIолIхэр, 
забытхэр зыщызгъэгъупшэжьэу арэп, ау уетIылIэгъэуеупкIэлIагъэкIэ, шъыпкъэр пфикIыщтэпышъ, зытет шъыпкъэр къэсэIокIэ, зыми сигъэмысэнэп, ащ игъэрыгъэ сэры 
зилIыгъэ-насып къы хьыгъэр. Ащ изакъоп, капитан, Кавказ 
заор сэри ори шъуичIыгу щытыухынэу къытфагъэпытагъ, 
ау абдзэхэ, шапсыгъэ, убых лъэпкъхэр къытфегъэшIухэрэпышъ, IашэкIэ къедгъэуцолIэнхэ фае хъугъэ. Ари шъо 
зы дэшъушIэжьызэ, къыпфагъэшъошэгъэ милицие шыухэр 
Къэбэртае къипщыгъэх.
- Ары, Ваше превосходительство, къысапэсыгъэ 
шыуишъэрэ шъэныкъорэ Къэбэртае къисщыгъ! - КъыIуагъэм зэрэкъогушхукIырэр къыхэщэу Аржанэм джыри 
Евдокимовым ыпашъхьэ зыщиузэндыгъ: - КъытфэпшIыщт 
унашъор джыдэдэм дгъэцэкIэным ты фэхьазыр.
- ТIысыжь, тIысыжь. ТIэкIу кIыхьаIо зызэд гъэ шIыгъэ 
Iофым титIо тытегущыIэнэу ары укъы зы кIэз гъэнагъэр. 
Модэ зэхэоха абдзэхэ къушъхьэм зы хэ зытэкъуагъэхэ 
тидзэмэ яапэрэ топ, шхонч ома къэхэр? Ахэмэ уишыухэр 
зыкIясымыгъэгъусагъэр, угу къеощтми, къыосIон: джырэкIэ шъо шъуигъо къэсыгъэп.
- Ваше превосходительство, генерал! - Пшызэ шъолъы рым иурысыдзэ мин шъищым ипащэ ыпашъхьэ зэрисыр 
щызыгъэгъупшэжьыгъэ шъхьакIом Аржэнэ Джамбэч 
къыгъэтэджыгъ.
- ТIыс, капитан Аржанов! - Евдокимовым мэкъэ 
гъэшъхъыгъэ кIэкIыкIэ къыIуи, фыпигъэхъожьыгъ: - 
КъыуаIуагъэр унашъошъ, гъэцакIэ! - ЕтIанэ нахь мэкъэ 
шъабэкIэ фиухыжьыгъ: - Джыри къыосэIо, капитан, сэ 
сшъхьэкIэ цыхьэ къыпфэсымышIэу, Щэщэнми щызепхьэгъэ 
лIыгъэм сыщымыгъуазэу арэп, уитэмэтелъ нахь тэмэтелъ 
инкIэ джы нэс зэрэзэбламыхъугъэр сэ гъэшIагъо, ау ар 
джы зыIэ илъыр тэры, Джамбеч Му радович. ЗэрэзэхэсхыгъэмкIэ, уисабыигъо-ныбжьыкIэгъу мы лъэныкъом 
щыкIуагъэу, уиоркъыгъэ емыпэсыгъэу Тамбыехьаблэ 
къыщыбдэзекIуагъэхэу, къин щыуагъэлъэгъугъэу ары.

--- Page 252 ---

- Ар шъыпкъэ, Ваше превосходительство, ау сыкъызэхэзымышIыкIыгъэ Тамбые, Хьамырзэкъо лIакъомэ ащыщ 
джы Тамбыехьаблэ дэсыжьэп, къа кIэныгъэ зырызхэр 
Лэбэпшъэ лъэныкъомкIэ кIо жьыгъэхэу аIо...- Аржанэм 
игукъэкIыжьхэр къе хьылъэкIыхэзэ, къыухыжьыгъ: - Сыдигъу ар зы хъугъагъэр, илъэс щэкIым къехъужьыгъ. 
Ахэми, щэщэн заоми тыкъялыжьыгъ, джы тпшъэ къыралъхьэгъэ IофымкIи тынапэ тетхыжьынэп.
- ЗичIыгурэ зихэгъэгурэ шIу зымылъэгъурэ цIыф 
щыIэпщтын...- Евдокимовым ишъыпкъэми имышъыпкъэми 
умышIэнэу къыIуи, ежь щхыпцIызэ, гукIэ зэупчIыжьыгъ: 
"Сыда зыкIыщымыIэр, сапашъхьэ исыр?.. Урыс хъужьыгъэ хэ Засс, Клугенау, Орбелиани, Торнау фэдэхэм мыр сыда 
зэратекIырэр…" - Ары, Джамбеч Мурадович, ары, 
цIыфыр, зыщыщ лъэпкъым емылъытыгъэу, гурыIогъошIугурыIогъаеу зэхэлъ. ГущыIэм пае Торнау штабс-капитаным рэ орырэ шъузыщаIыгъыгъэ Тамбыехьаблэ черкес дэ хъухьажьыгъэгъэ Брагъунэ къэзэкъыр, ащ къыкIэныгъэ 
ыкъо хэр, икъорылъфхэр зигугъу къэсшIырэм ищы сэшIух.
"КъысиIонэу зыфэягъэм ышъхьэ занкIэу къыс фырихыгъэу, сэ сыгу илъ сызыфэшъыпкъэри шIо сымы ушъэфыгъэу, сызыщаIыгъыгъэ Тамбые чылэри, сызыщызэогъэ 
Щэщэнри, ситэмэтелъмэ яцIыкIугъэ-яинагъэ ащыкIэкIыжьэу зэзгъэзэфэгъэ инэралым сыда джыри къыфэмыIошъурэр?.. Силъэпкъэгъу абдзахэхэмкIэ ащ ицыхьэ къызэрэстемылъыр ти милицэ полк зэуапIэм зэрэIуи мыгъэхьагъэмкIэ къы гъэлъэгъуагъ… Сыда ащыгъум тэркIэ 
Тифлис щашIыгъэ унашъом тетэу мыщ тыкъащагъэу 
абдзахэмэ нэмыплъ къызыкIыттырагъэхырэр?..- Дэдае 
ихьакIэщ къэлапчъэ абдзэхэ кIэлэ-гъуалэхэр къызэрэIубэнэгъагъэхэр Аржанэм инэплъэгъу къы хэтэджыкIыгъэх, 
Мэрзыхъое Бэчыр шIукIэ егуп шысэщтыгъэми, ащ ыпхъу 
икъэбаркIэ Дэдай къы зэреIушъэшъэгъагъэр ыгу къэкIыжьызэ, джыри зэупчIыжьыгъ: - Брагъунэхэр мыщ 
егъэмысэхэ нахь, янысэ зэрэурысыпхъум игугъу къышIырэп. Щымыгъозэнэуи?.. Евдокимов нищыр зыщымыгъуазэ 
Темыр Кавказым зи къихъухьэрэпышъ, серэупчIа? Хьау, 
щыIагъэ къызхэзгъэфэн, ыгу къысфилъ шъыпкъэр 
зэзгъэшIэн…"

--- Page 253 ---

- Зымафэ, капитан, Тамбыехьаблэ ущыIагъэу зэхэсхыгъ...- джау сыдми Евдокимовым къызеIом, Аржанэр 
игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- Зэхэпхыгъэр шъыпкъэ, Ваше превосходительство,- 
ошIэ-дэмышIэ упчIэм ежэщтыгъэ фэдэу джэуап псынкIэ 
Джамбэч къытыжьыгъ, къызыфеупчIыгъэмкIи зиухыижьыгъэп,- сикIэлэгъу зыщыкIогъэ чылэр зэзгъэлъэгъужьыгъ.
- Сыдэущтэу къыппэгъокIыгъэх? Уиурыс тэмэтелъ 
ары зыфасIорэр.
- Адыгэ хьакIэщым ихьэрэм, ар сыд фэдизэу иджэгъогъуми, ори ошIэщтын, Ваше превосходительство, хэтрэ 
бысыми пэгъокIы.
- Адэ хьакIэ фэIо-фашIэхэр фагъэцэкIахэхэу хэгъуашъхьэм зыIуащыжьырэ уж?..- адыгэ хабзэм хэшIыкI тIэкIу 
зэрэфыриIэр риIокIызэ, тхьагъэпцIышъоу Евдо кимовыр 
Аржанэм еупчIыгъ.
- Адыгэ хьакIэным хэшIыкI фыуиIэми, узы щы мыгъуазэмкIэ, Ваше превосходительство, ухэ дгъэукъонэп. Бысымым хьакIэр хэгъуашъхьэм зыIуищыжьырэ уж, ар 
иджэгъогъумэ, мэхъэджагъэ къы дызэрихьагъэмэ, ихьакIагъэ ащ щеухы. Джа щыгъум бысымым ищыгъу-пIастэ 
зыIуфагъэм джы уиIашэ къих риIон фит. Ау сэ хэгъошъхьэ 
хьакIэ Iущыжьым тамбыехьаблэмэ сылъыкIагъэхьагъэп,- 
"мыщ ышIэрэмкIэ къызэсымыгъэупчIэу сэр-сэрэу ышъхьэ 
фисхын" Джамбэч зэриIожьи, кIэкIэу игу щыIэ къыпидзэжьыгъ,- сиурыс тэмэтелъ агу емыIоу кIэлэ-гъолэ 
гуплъырхэр сихьакIэщыпчъэ къыIубэнэгъагъэх, Мэрзыхъое 
Бэчыр ары мыхъугъэмэ, лые къысахыщтыгъэ.
- Хэт щыщ зыцIэ къепIуагъэр, капитан? - Мэрзыхъое 
Бэчыри, ышнахьыкIэ Мыхьамэт ефэндми, ахэмэ яблагъэхэ 
Брагъунэ зэшхэми ягугъу бэрэ зэ хи хыщтыгъэ нахь мышIэ ми, Евдокимовыр къэупчIагъ, етIанэ зыкъигъэтэрэзыжь 
фэдэу зишIыгъ: - Джа урыс пшъэшъэжъыер адыгэпхъу 
зыфэзышIи, Брагъунэ урыс лъэпкъым нысэкIэ язытыгъэр 
ара?
- Ары, Ваше превосходительство. Шъыпкъэ, Мэрзыхъуаехэри, Брагъунэхэри, сигъусэгъэ Еды джи, сыхьат 
зытIум тибысымыгъэ Дэдайи а зы хьаблэм тызэдытесыгъ, 

--- Page 254 ---

Торнау штабс-капитанри шъхьафит хъужьынымкIэ тишIуагъэ едгъэкIыгъ.
- Абдзахэмэ яефэнд къытфыриIэ нэмыплъымкIэ ащ 
урыс горэмкIэ шIушIагъэ иIэу пIон плъэкIынэп…- Евдокимов 
генералыр гъумыгъуи, къыIуагъэр нахь мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ къыушъхьафыжьыгъ: - ТэркIэ ащ гъэзэуат гущыIэр 
ыжэ дэкIырэп. Джа урыс пшъэшъэжъыер зыпIугъэ Бэчыррэ 
ышнахьыкIэ ефэндымрэ ядин еплъыкIэкIэ зэкIухэрэп зыфаIорэр шъыпкъэна?
- Дэдай къызэрэсиIуагъэмкIэ, Ваше превос ходительство, ары, дин еплъыкIэ зэфэмышIур зэшитIум азыфагу 
дэлъ.
Зэхихыгъэм рыразэу Евдокимовыр къызэтэджым, 
пкъы псыгъо ихыгъэкIэ Аржанэри къызщылъэтыгъ, джэхашъом тезекIухьэрэ генерал тхы пытэ ушъагъэм ышъхьэ 
къымыIэтэу, ятIонэрэ къэгъэзэгъум зыщы нэсыщтым, 
къыриIуагъ:
- ТIысыжь, капитан, тIысыжь.- Дэпкъым пы лъэгъэ дзэ 
картыр тIэкIурэ къызэпиплъыхьи, къы зытетэджыкIыгъэ 
пхъэнтIэкIум пкъы уцуагъэр зы ре гъэкIужьым, зэпыугъо 
зыфишIыгъэгъэ гу щыIэм къыпидзэжьыгъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, ти джа сусмэ къыслъагъэIэсыгъэ къэбарыр ори къэбгъэшъыпкъэжьыгъ. Шъыпкъэм уфаемэ, Джамбеч 
Мурадович, уилъэпкъэгъу абдзахэмэ алъ згъэчъэнэу, 
ямыфэшъошэ лые ясхынэу сыфэягъэп. Типачъыхьашхуи 
ихэгъэгу Iофхэр къыгъанэхи, ахэмэ аIукIэн-адэгущыIэнэу 
ары мыщ къызфэкIогъагъэри, ау Цэим фэдэхэм зи къызэрэмыкIыщт мэджлыс джэпсалъэр къызфагъэфедэзэ, 
абдзахэхэр агъэдаIохи, тыкъызэхашIыкIыгъэп. Урысые 
хэгъэгум цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ щэпсэу, къемыдэIурэ-къыпэуцужьырэ пэпчъ лъэIуакIо пачъыхьэр 
афакIорэп. Ащ имамыр джэпсалъэ зымыдагъэмэ ар тIо 
адэгущыIэжьырэпышъ, джы зыми ыгу къытерэмыгъабгъ. 
КъызезгъэжьэгъахэкIэ, нэмыкIи къыосIон, капитан. Джа 
мамыр мэзэ пIалъэм тэри тыIофынчъагъэп: Тубэ чыжьэ 
къушъхьэ пытапIэм щыкIэкIыжьэу тиджасусхэр зынэмысыгъэ-амыуплъэкIугъэ чIыпIэ Абдзахэ иIэжьэп. Мэджлыс пащэхэр зыщыгугъыщтыгъэхэ Тыркуе, Инджылыз, 
Француз хэгъэгухэми типачъыхьэ илIыкIохэр ащыIагъэх. 
ТыкъызэхэзымышIыкIыгъэхэмкIэ тиIоф зытетыр ахэмэ 

--- Page 255 ---

агурагъэIуагъэшъ, тIощт-тшIэщтымкIэ фит тыхъугъ. Лыуз 
зымышIэрэ топыщэ, шхончыщэ, сэшхуацэ-къэмацэмэ 
яунэхъулIэщт абдзахэмэ, Цэим, Бырджым, ахэмэ къадеушъэкIырэ Мэрзыхъое ефэндым афэдэхэм якIодылIэщт 
лажьэ зимыIэ цIыф хыемэ сыгу афэгъу. Шъори ахэмэ 
шъузэрялъэпкъэгъу пэтызэ, шъуизэхэшIыкI Къэбэртае нэс 
шъукъырищи, полк псэукIэ шъукъыдгоуцуагъ. Сэри ар 
гуапэ сщыхъугъ, тидзэкIолIми агу къэшъуIэтыгъ.
- Урысыем сыризабыт, сырикъулыкъушI! - Аржэнэ 
Джамбэч къызщылъэти, къыIуагъ.
- Ар щытхъугъ, капитан, щытхъугъ,- Евдокимов 
генералри ыпашъхьэ зыщизыщыгъэм джыри щытхъузэ, 
ыгъэтIысыжьи, "гуцафэ зыфыуигъэшIэу мы забытыр 
пкъыящэмэ сшIэрэп…" гукIэ зэриIожьыгъ, ардэдэми 
фыпигъэхъожьыгъ: - Тидзэхэм зызэраIэтыгъэри тщыгъупшэжьыгъэу, капитан, дэгъоу тыгущыIагъ. Ахэмэ 
джыдэдэм титIо тырямыгъусэми, тырягъусагъэу слъытэн, 
ау тызэрэгущыIагъэм охътэ бащэ темышIэу джыри къызэрэтедгъэзэжьыщтым сицыхьэ телъ. ШIошъхъуныгъэ 
пытэрэ гулъытэ IупкIэрэ пхэсэлъагъошъ, пщылIыгъор 
Урысыем зэрэщытырахыжьыгъэр абдзэхэ пащэмэ зэраушъэфырэр агъэзаохэрэм зэрэзэхядгъэшIыкIыщт шIыкIэм 
джы титIо нахь тызэдегупшысэн.
- ПщылIыгъор IэубытыпIэ, Ваше превосхо дительство, 
Абдзахэ щыпшIын плъэкIыщтэп,- Аржэнэ Джамбэч кIэкIэу 
къыпиупкIыгъ.
- Урысыем имыцIыфхэу абдзахэхэм зызэралъытэрэр 
ара? - Евдокимоври зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iофыгъом къыкIэупчIагъ.
- Ари ары, ау Абдзахэ зэрэпщылIынчъэм, икъушъхьэхэр, имэзхэр, ипсыхъохэр, илъэгъо шъэфхэр зэ рэпытапIэхэм яцIыкIуи яини къогушхукIы.
- Абдзахэхэм анахь пытаIохэри Суворов дзэ пщым 
Европэм щиштагъэх,- IущхыпцIыкIызэ, Ев докимов генералым къыIуагъ.- Ащ ыуж, лIэшIэгъу тешIэжьыгъэу, 
Наполеон къыздикIыгъэм зыфыжьыгъэ урыс лIыхъужъхэм 
алъапи Париж дадзагъ, Платовым икъэзэкъхэри ащ ипчэгумэ къащышъуагъэх. Абдзэхэ Iэлмэ ахэр тэ щашIэнха?.. 
Ау етIани, бгъуитIумкIи лъы дгъэчъэнэу тыфаепышъ, ахэмэ 

--- Page 256 ---

япащэхэм азыфагу дэлъ зэгурымыIоныгъэр къызфэдгъэфедэн фае.
- Адыгэ лъэпкъхэр зырыз-зырызэу зэкъоуты гъошIухэми, Ваше превосходительство,- рыгу шхо-рымыгушхоми умышIэнэу Аржанэм къызыIуи пхъотыгъ,- зэуапIэм 
ахэр зиуцохэкIэ, хэти инэ бгъунджыгъэ щэгъупшэжьы. Ау 
адыгэ шъорышIыгъэ лIыгъэр зыфэдэр сэшIэшъ, къызэплъэкI-зэкIакIо зэ рэ тимыIэщтми, сIощт-сшIэщтми сатырегъэгушхо.
- ПIорэм аущтэу уфэшъыпкъэжьыщтымэ, ар щытхъугъ, 
капитан, щытхъугъ,-джыри Евдокимовыр гукIэ щхыпцIызэ, 
къыфэтэджыгъэм риIуагъ,- джыдэдэм Гейман полковникымрэ Духовской подполковникымрэ зыщызаохэрэ 
Дахэ, Хьамышх лъэныкъом уиполк иощэ, уиIашэ Абдзахэ 
щызэшIуихыщт пстэумкIи укъызэмыплъэкIыжьынэу фит 
усэшIы.
- СыодэIу, Ваше превосходительство! - зэгорэм 
НакъыжъкIэ тамбыехьаблэхэр заджэщтыгъэхэ, джы иурыс 
тэмэтелъхэм акъогушхукIырэ Аржэнэ Джамбэч ижъалымыгъэ къызхэщырэ мэкъэ жъынчыкIэ къыIуи, Евдокимов 
генералым ипчъаблэ псынкIэу дэкIодыкIыжьыгъ.

--- Page 257 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ХЫРЭШЪХЬ

--- Page 258 ---

Фэрзэ тIуакIэ зэлъызыштэгъэ пачъыхьадзэр итоп 
зэготхэмкIэ япый шыухэр, лъэсхэр къызщыхъыерэ 
къушъхьэ-мэз чIыпIэхэм ахэо, псыхъом ичэнджыпIэ 
горэхэмкIэ икIынэу зежьэкIэ, ятIэсхъапIэмэ дэгъоу ащыгъо зэ абдзэхэ уIэшыгъэ купхэр къытеохэшъ, чIэнагъэ рагъэшIызэ, къызэкIафэжьы.
Абдзэхэбгъури чIэнэгъэнчъэп - укIыгъэхэр, уIэ гъэ 
хьылъэ зытелъхэр шыплIэкIэ Iуахыжьых, кукIэ Iуащыжьых, 
зылъакъо тет уIагъэхэр зэуапIэм къыIонэжьых. Абдзэхэ 
чылэ пэпчъ, Тубэ чыжьэми нэсыжьхэу, хьадагъэхэр 
къадэтаджэх, зыжэкIэ-пакIэ къызхэкIыгъи къызхэмыкIыгъи 
къызэлъызыIэтырэ "Мардж!" лIыгъэ джэмакъэр тыдэкIи 
къыщэIу, лъымэм зэщифыгъэ бгъэжъхэри гын гъозымэр 

--- Page 259 ---

зыкIаорэ ошъогум щэхьарзэх, къушъхьэ мыжъо цакIэмэ 
атесхэу мэкIыих, мэз хьакIэ-къуакIэхэм гуих-псэихэу 
загъэбылъыжьы.
Пыидзэм пыримыкъугъэ цIыфхэм ясабыйхэр, янэжъIужъхэр зыдыращажьэшъ, яунэхэр, яIапIэхэр, ябылымхэр 
къагъанэзэ, къушъхьэ мэзым икуупIэмэ якIужьых. КъызэплъэкIхэмэ, къякIугъэхэм машIо зыкIадзэгъэ яунэхэр, 
бгъагъэхэр, мэщытхэр мэстых, хьэхэр мэхьакъух, былымхэр мэбыух… Дахи, Хьамышхи, Гъозэрыплъи, МэлкIапи, 
нэмыкI чылэхэри пый машIом зэлъиштагъэх.
Духовской подполковникым мэшIокIэдзэ полкым ипэщэ Аржэнэ капитаным фигъэпытагъ:
- Лэжьыгъалъэмэ, мэкъу шэнджмэ шъуямыI, ахэр 
тищыкIэгъэщтых.
- Зэхэпхыгъа, Даур дзэкIолIыр, подполковникым 
иунашъо? - Аржанэм урысыбзэкIэ ишъуз ышнахьыкIэ 
Едыдж еупчIы, техъупкIэ: - Тхьапшрэ къыосIуагъа адыгабзэкIэ умыгущыIэнэу, уипшъэрылъ гъэцакIэ!
- Мо унэм, капитан,- Даурым джы урысыбзэкIэ 
Аржанэм реIо,- лIыжъ сымаджэ илъ…
- Сыда илъмэ, гукIэгъушIэ тэ мыщ тыкъэкIуа гъэп! - 
Джамбэч лъакъокIэ пчъэр зыIуеутым, къамэр къыфэзгъэсысырэ лIыжъыр пIэм хилъэгъуагъ.
- УлIымэ, джаур Iиманцыз, уикъамэ къысте щай! - 
лъэкъуитIури зыпымытыжь лIыжъыр пIэм къы хэтIысхьагъ.
Аржанэр пчъэм къыIукIыжьи, Даурым текууагъ:
- Сыда узыфыщытыр, къаштэ моу! - пхъэцэкIэ машIор 
IэкIипхъоти, амалынчъэ лIыжъым ибгъэнышъхьэ унэ дидзыягъ…
Зичылэ агъэстырэ цIыфхэр апэгъунэгъу, апэIу дзыгъэ 
чылэхэм якIужьых, ахэмэ ауж къэзыфырэ па чъыхьадзэм 
абдзэхэлIхэр пэуцух, зышъхьэ Iузы хыжьырэ насыпынчъэхэр нахь чыжьэу IокIыфэхэкIэ ар зэтыраIажэ, ялIыгъэ 
къыхьэу къатеуагъэхэр зызэ кIафэжьыхэкIэ, тыдэкIи щалъэгъурэр тхьамыкIагъу: машIо, Iугъо, яжьэ, пчыпыджынкIэ 
лIыгъэ цIыфых. МэшIолыгъэм еунэхъулIагъэр зы чылэп, 
чылитIоп, чылищэп.
- Зэ, Ислъам, адыгэ гущыIэ макъэхэр зэхэсэхы…- 
Мэрзыхъое Бэчыр иш къызэтыригъэуцуагъ.

--- Page 260 ---

- Адыгэ макъэ зэхэмыхынэу адыгэ чIыгуба тызте тыр,- 
Брагъунэ Ислъам къыIуи, Дэдай фыреплъэкIыгъ.
- Моу уишхомлакIэ къысэти, Дэдай, ахэмэ афызэхэмыфрэр цIыкIу-цIыкIоу къызэгъашI,- мэкъэ дыс гущыIэхэр къызыдиIукIыщтыгъэхэ лъэныкъомкIэ Бэчыр 
даIо зэ, Дэдай риIуагъ.
- Сыкъэплъэн, ау ахэр зымакъэхэр къэсшIэжьыгъэхэкIэ сэгугъэ...- Дэдай мэзцунэм хэкIошъагъ, такъикъ 
заулэкIэ мэз гъэхъунэм шыпэкIэ щызэпэуцугъэхэ Аржэнэ 
Джамбэчрэ Даур Едыджрэ рилъэгъуагъэх.
Даурым Аржанэм реIо:
- Абдзэхэ адыгэчIым щытшIэрэр емыкIу.
- Сыда о пшIэнэу узыфаер?
- СымэшIокIэдзэн нахьи IашэкIэ сызаомэ нахьышIу.
- УкъаукIымэ, сыд нэкIэ пшыпхъу сеплъыжьыщт?
- Зикъамэ къыозгъэлъэгъущтыгъэ лIыжъ сэкъатым 
епшIагъэм нахьи ар нахь укIытагъопщтын…
- Даурыр, ащ укъызыблэкIыкIэ, сыкъыоблэщтэп!
- Махълъэ! ПшIэщтымкIэ узэрэзэмыблэжьыщтыр 
сэшIэ, ау уидышъэ тэмэтелъхэм зямыгъэгъэдел, уякIодылIэжьыщт,- Даур Едыдж лъэрыгъитIумкIэ уанэм зыкъытыриIэтыкIи, Аржанэм фидзыгъ.
- О уехэр узкъогушхукIынхэ тэмэтелъха?
- Сэ сихъэдэн тэмэтелъхэми о уемэ афэдэу тилъэпкъэгъумэ ячылэ стафэ ателъ…
- Едыдж, къызгурэIо пфэмыщэчышъурэр…- джы 
нахь къэушъэбыгъэу Джамбэч къыIуи, зэ пыу гъо хэщэтыкIкIэ къыпигъэхъожьыгъ,- сэри сылыузынчъэу къызыщымыгъэхъу… Ау лIыгъэмрэ лыузымрэ къарыкIырэр зэфэшъхьафы. Сэшхор зыфипхыгъэм гукIэгъу къыпфишIынэу 
ущымыгугъ. НекIо, тызэгупшысэныбэ джыри тапэ илъ, 
тишыумэ такIэгъэхьажь.
Зэхихыгъэ гущыIэ зэфэдз-зэпеохэр зыфихьыщтыр 
Дэдай ымышIэу IукIыжьхэрэ адыгэ шыуитIумэ заулэрэ 
акIэлъыплъи, игъусэ дэжь къызэкIожьым, риIуагъ:
- Тыхэукъуагъэп, зэхэтхыгъэхэр адыгэ макъэх… Джа 
тшIэхэрэ Аржэнэ Накъыжъ-Джамбэчрэ Даур Едыджрэ 
зэмышIухэу сахэплъагъ, гъэшIэгъонба ари…
- ЗемыгъэукIыхь! - Брагъунэ Ислъам Дэдай игущыIэ 
зэпигъэугъ.

--- Page 261 ---

- ЗиIашэ къытфизыхыгъэ адыгитIур агукIэ зэ фэ шIоп 
сIуагъи… Ахэр чыжьэу IукIыгъэхэп. Та лъежъугъажьи, 
къэтэжъугъэубытых… Ау ахэмэ язакъоп.
- Адэ аущтэу щытмэ, тызыпыримыкъущт купмэ ауж 
шыуищкIэ тихьанэп,- Бэчыр къыIуагъ.- IашэкIэ къытфэкIо гъэ адыгитIур зэрэзэфэмышIухэр тэркIэ къэбарышIу.- 
ЕтIа нэ тIэкIу егупшыси, къыухыжьыгъ: - Накъыжърэ 
Едыджрэ къытэзэожьынхэ Iоу ныбжьи сшъхьэ къихьаныеп. 
Тятэ зэриIощтыгъэу ари аущтэу хъунэу Алахьэм ыухыгъагъэщтын. Абдзэхэ чIым тытетэу, ижь зыIутщэу, иуашъуи 
ташъхьагъэу гукIодыгъо щыIэп, тыздырагъэблэгъэгъэ 
хэсашъхьэм тыкIон.
Филипсон генералымрэ Мыхьамэт-Амин наибымрэ 
ялъэхъан зэпыпкIэ-зэшIужь заом фэдагъэп Евдокимовым 
абдзахэмэ къаришIылIэгъэ заор. ТIопсэбгъу лъэныкъоу 
шапсыгъэ-убых IэпыIэгъур къыздикIырэм фэшъхьафрэ 
абдзэхэ бгъуищыр пачъыхьадзэм зэлъиIыгъ. НепэкIэ 
Сердюковымрэ Ванюковымрэ Мыекъуапэрэ Шыт хьа лэрэ 
къыращыщтыгъэ лъэсыдзэ-шыудзэр зэкIэми анахь щынэгъуагъ. Ахэмэ зыщыфэе чIыпIэм нагъэсынхи рыонхэу 
абдзахэмэ ямыIэ топ пчъагъэхэр аIэ илъ. Щэщэнымрэ 
Дагъыстанымрэ ащыпсыхьагъэ дзэр къушъхьэ заом фытегъэпсыхьэгъагъэми, ячIыпIэмэ ащыгъозэ абдзахэхэр ахэмэ 
апэуцужьыщтыгъэх, чIэнэгъаби арагъэшIыщтыгъэ. Ау 
зэкIэми анахьэу абдзахэхэмкIэ анахь гукъэо-шъхьэкIуагъэр 
къэбэртэе-адыгэ милицэ полкыр зэокIо-укIакIо къазэрэфэкIуагъэр ары.
- Адэ зи къапIорэпи, нахьыжъ?..- икIэлэгъу-къиныгъохэр зыдигощыгъэхэу джы зэуакIо къафэкIо жьыгъэхэр 
Дэдай ынэгу кIэмыкIхэу Бэчыр еупчIыгъ.
- Сыд къэсIощтыр, сэ сызгъапэрэмэ ори узэ ра гъапэрэр ара? Непэ фэдэу неущи мафэ къэкIощт, тыгъуасэрэм 
нахьи ар нахь хьылъэщтми, тыгъэр къепсыщтми, чъыг 
пкIашъэхэр къыпызыщтхэми, тащыщхэри зэуапIэм щыфэхыщтхэми ащ пае къэ нэщтэп.- Зэпыугъо тIэкIукIэ Бэчыр 
игущыIэ къыухыжьыгъ: - УкъэзгъэупчIагъэхэ къэбэртэе 
милицэхэри арых, Дэдай. Лъэпкъылъ хыем, бэ шIэн, макIэ 
шIэн, ахэри еунэхъулIэжьыщтых.
- Аржанэмрэ Даурымрэ акIэсшIыкIыгъэ зэмы шIуныгъэми бэ ыкъудыинэп...- ежь Дэдай зэриIожьи, 
225
8 Заказ 030

--- Page 262 ---

Брагъунэм еупчIыжьыгъ: - О сыд, Ислъам, ащ къе пIолIэщтыр?
- Уапэ бдзыгъэ мыжъом уелъэпэожьы адыгэ гу щыIэжъымкIэ ащ джэуап къесэтыжьы.
- Ащ нахь шъыпкъэ къэпIожьынэп, Ислъам… Сы дэу 
пшIын, джары тидунэе хьаф Алахьэм тызэ рэ щиушэтырэр… Зэлъэпкъэгъухэр зэзэожьхэу - ар ушэтыкIэ хъунэп… 
Шъыпкъэба, Брагъунэр, о ар нахь пшIэщт?..
- Дэдай, бащэ къэоIо...- гугъуемылIыхэу Бэчыр 
къызэриIокIыгъ.
- Бащэми сшIэрэп, сызгъапэрэмэ ари ащыщ… Ары, 
Бэчыр, къызгурыIуагъ, мэзми мэзахэми шъэф щаIорэп.
Гъогу къэгъэзэгъум дэжь, ошIэ-дэмышIэу мэзым 
къыхэкIхи, апэ къиуцогъэ шыуитIумэ яз къыIуагъ:
- Тикъош абдзахэхэр, сэлам шъотэхы, тэ милицэ полкым зыкъыкIэрыдгъэзыгъэу шъуадэжькIэ зыкъэдгъэзагъ, 
тиIашэ шъуиIашэ, шъуиIашэ тиIашэ. Сэ сцIэр Къэншъаубый, 
мыщ ыцIэр - Бэрэсбый.
- Аущтэу шъоIомэ, нэпэщэфыжь лIыгъэ зешъохьэ, 
тиадыгэ шъхьафит быракъ шъукъычIэуцожьыщтмэ,- Бэчыр афэсакъызэ ариIожьыгъ,- шъуеблагъ шъотэIо.
- ЗэкIэми анахь дэгъугъэр,- Дэдай къы мы Iон ылъэкIыгъэп,- шыплIэкIэ Накъыжъ къыз дэ шъу хьыгъагъэмэ 
арыгъэ.
- Хэта Накъыжъыр, сикъош? - Къэншъаубый къэупчIагъ.
- Тэ, тамбыйхьаблэхэмкIэ, НакъыжъыкIэ тыза джэрэр 
Аржэнэ Джамбэч ары.
- Аржэнэ капитаныр ара зыфапIорэр?..- Къэн шъаубый 
къэупчIи, псынкIэу къыушъ хьафыжьыгъ,- ар шыплIэкIи 
лъэскIи ынаIэ тезымыхырэ ишъуз ыш къыуигъэхьынэп.
- Даур Едыдж ащ фэдэ цIыфынэуи?..- джы Дэдай 
къызIуипхъотыгъ, зыфишIэрэри къыфызэхифыжьыгъ: - 
Ари тичылэ щыщ, тихьаблэ къытехъухьагъ.
- Сыда, Дэдай, ар зыфэбгъэшIагъорэр,- Брагъунэ 
Ислъами къыIуагъ,- цыхьэнчъэ-гукIэгъунчъэ лъэхъани 
тызхэтыр… Хэта зышIагъэр мы тилъэпкъэгъуитIумэ Алахьэм зыкъаригъэшIэжьынышъ, къыдгоуцожьынхэр. Ащ 
зэкIэри елъэгъу, зэкIэри ыIэмычIэ илъ.

--- Page 263 ---

- Адэ ары, сикъош,- бэшIагъэу зыгорэ къэзыIо зышIоигъуагъэ, ау лъыкIамыгъахьэщтыгъэ Бэрэсбый джы къахэгущыIагъ,- хэукъуагъэхэми Алахьэм къарегъэгъэзэжьы, 
ынаIэ къатырегъэты.
- Дэгъу, дэгъу, Алахьэр шъугу зэрилъыр, ау тэ модыкIэ Бырджхьаблэ къыщытэжэх,- Мэрзыхъое Бэчыр 
игупшысэмэ къахэужьи, ошIэ-дэмышIэ шыуитIукIэ нахьыбэ 
хъугъэ купыр къушъхьэ-мэз гъогу бгъузэм тырищэжьыгъэх.
Шыуитфым яшъуаши, яшхэри, ежьхэри зэ рэ зэ мыхьащырхэм фэдэу ягупшысэхэри зэфэшъхьафых. Ау ахэр 
чыжьэ-благъэу зэбгырычъыщтыгъэхэми, пшъыгъэ-пагъэхэу къызэолIэжьыщтыгъэхэр Аб дзахэ щыкIорэ лъыгъэчъэ 
заор ары. "Сыд тхьа мы кIагъуа къытэхъулIагъэр, сыд 
лъэпкъгъэкIода къы ташIылIагъэр…" Бэчыр еIо, нэмыкI 
гупшысэми, ар дэ дэр къикIэу Брагъунэ Ислъами зеумысыжьы: "ТятэкIэ тилъэпкъэгъухэр сыдэу жъалымых…" 
Къэншъаубыйрэ Бэрэсбыйрэ зэрэзекIуагъэхэ-ашIагъэмкIэ 
разэхэми, къапыщылъым егъапэх. "Мы зыкъэзышIэжьыгъэ 
фэдэ адыгитIур цыхьэ зыфэпшIын цIыфха?.." Дэдай ыIозэ, 
мэгумэкIы, Бэчыр еIушъэшъэн фалI шъхьакIэ, амал фигъотырэп.
- Бэчыр, нахьыжъ, фит сыкъэпшIыщтмэ, сыоупчIы 
сшIоигъу,- Дэдай зыфэIэжэжьырэп.
- СыкъэдаIо,- Бэчыр къыфызэмыплъэкIэу къыриIожьыгъ.
- Гъусэ къытфэхъугъэ шыуитIумэ ямилицэ шъуашэмэ 
сыд ятпэсмэ нахьышIу?
- Тэмэтелъхэр атеолъагъоха?
- Хьау, ятэмэтелъхэр ателъыжьыхэп.
- Адэ сыд?
- СшIэрэп ныIа...
Къэншъаубыйрэ Бэрэсбыйрэ зэхахыгъэ цыхьэ мышIыныгъэ гущыIэм зэфычIигъэплъыгъэх, Ислъами нэмышIукIэ 
Дэдай еплъыгъ, Бэчыри джэуапынчъэу иш ригъэлъэхъугъ.

--- Page 264 ---

8*

--- Page 265 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  БЛЫРЭШЪХЬ

--- Page 266 ---

Мэфэ щэкIым пачъыхьадзэр Хьамышх лъэныкъомкIэ 
абдзэхэ къушъхьэмэ зэрахэкIотыгъэр верст заул ныIэп. 
Джа мафэхэм зышъхьэ хазэрэгъэхьажьыгъэхэ цIыфхэм 
ячылэ пшIыкIух ежьачIэ ашIыгъ. Ау къегъолъэхыгъэ бжыхьэ 
пщагъомрэ ащ ыуж къэогъэ осымрэ пыидзэр къызэтырагъэуцуагъ. Топ огъумэ къакIэлъыкIощтыгъэ лъэсыдзэм 
пэIутыгъэ абдзэхадзэми зыщызэупхъужьыщт уахъти къыфэкIуагъ. 
Зы зэуапIэм икIхэмэ, адрэ зэуапIэм кIощтыгъэхэ Бырджымрэ Цэимрэ уцугъорэ тIысыгъорэ яIагъэп. Сыдигъуи 
зэрихабзэу ахэмэ Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндыр акIыгъу, 
абдзэхэ дзэлIмэ ятхьэлъэIу-нэмаз ащигъэгъупшэрэп, япхъэ 
машIохэми адыпэс, тхьэ афелъэIу, ащэтхъу, зэчыри къадеIо, ягъомыли адешхы.
Хьаджэхъу тхышъхьэм уеплъыхмэ, пыидзэм иуцупIэхэр, топкIи шхончыкIи уяуагъэкIэ уанэмысынэу, зэпэмычыжьэ-зэпэIудзыгъэхэу къэлъагъох. Загъорэ дунэе фыжь 
рэхьат-гумэкIыр зэщызыутырэ шхонч омэкъэ зырызхэр 
къэIух, яджэрпэджэжь зэтетэкъукIхэр зынэсхэрэ чъыг 
шъхьапэмэ, къутамэмэ ос шъабэр къапагъэтэкъушъ, зи 
къэмыхъугъахэ фэдэу бгы лъапэмэ, чъыг лъапсэмэ защIаушъэфыжьы. ЗэпэIулъ бгъуитIуми япхъэ мэшIо Iугъохэр а 
зы ошъо чIэгъым щыщ мэхъужьых. ЧIылъэм щилъэгъурэмэ 
амыгъапэ-гугъуемылIэу зикIымафэ епэсэкIогъэ тыгъэри 
щэ джэгъонэ дыигъэм хэсыкIы.
Ижъырэ шхонч онтэгъушхор джэголъэ цIыкIум фэдэу 
Iэ сэмэгумкIэ къызэпэзыплъыхьэщтыгъэ Блэхъо Батыр 
ыкъо Мэзхьаб егыи:
- Уятэжъ ишхонч джэгуалъэпмыр, кIалэ. Щэр ащ 
ибгъэкIы фэ пыим лые къыуихыщт. ОркIэ сэсыер нахь 
Iэрыфэгъущт.
- Оры, тят?.. Шхончынчъэу укъэзгъэнэна!..
- Сэ сIэ уIагъэ охъужьыфэ, убыхмэ къытфа ра гъащэрэ 
Iашэмэ ащыщ горэ къысапэсынба? Сыд къе пIуалIэрэр, 
Молэ?
- ПIи, нахьыжъ, хъужьын,- Гумыштэм зэ реупчIыгъэр 
игуапэу къеIо,- убыхмэ тызы фагъэ лIэжьыгъэ Iашэм щыщи 

--- Page 267 ---

къыуапэсын. Тэ уицыхьэ къыттегъэлъ, пыир къэдгъэкIощтэп, шъыпкъэба, Хьарун?
- УкъэупчIэжьа, Гумыштэр, тыкъэцыхэщтэп,- КIубэ 
Хьаруни ипаIо зыщикъузэжьызэ, зегъэлIы.- Адэ, Бырсырыр, о зи къапIорэпи?
- Мо джаурмэ ятоп фэдэ горэ сIэкIэлъыгъэ мэ, къышъосIощтым нахьи, ахэмэ ясшIэщтыр къы шъоз гъэ лъэгъущтыгъ,- Бырсыр Зэуали зыхэтмэ закъыхигъэзыгъэп.
- Армэ, Зэуал, шъощ нахьи тIэкIукIэ сына хьы жъыIоми, 
шъуауж зыкъизгъэнэнэп,- Блэхъо Батыр ыкъо илэгъумэ 
ясэмэркъэужьыгъ,- сисэшхо Iэ сэмэгумкIэ зыфисхырэ 
апэрэ пыим ишхонч сые… Шъумыщх, шъумыщх, щхэнэп 
ар!..
Зэрэгъэщхыщтыгъэ купым Цэимрэ Мэрзыхъое ефэндымрэ зигъусэхэ Бырджыр къякIуалIи, Iэ джабгъур зыбгъэ 
кIэпхэгъэ Блахъом къеупчIыгъ:
- Сыд, Батыр, тинахьыкIэ лIыбланэмэ агу къэоIэты, 
ара?
- Сэ мыхэмэ, абдзэхэ лIышъхь, джырэкIэ зыгу кIодыгъэ 
ахэслъэгъуагъэп,- Блэхъо Батыр Бырдж Хьасанэ къесэмэркъэужьи, къыфыпигъэхъожьыгъ,- кIо, сшIэрэп 
ялIыгъэ неущ къызэ рэчIэ кIыжьыщтыр, ау сицыхьэ ателъ.
Ардэдэм шхонч омакъэхэр къыздиIукIыщтыгъэхэ 
Хьаджэхъу кIэимкIэ купыр зэрэгъэплъагъ, къызы кIэлъыощтыгъэхэ шыу гори абдзэхэ тхышъхьэм къы дэчъаеу 
алъэгъугъ, шыу заули ащ пэгъочъыгъ.
Бырдж Хьасанэ ыпашъхьэ къыращэгъэ шыур Мыхьамэт ефэндым къышIэжьыгъ:
- Ора, Едыдж?! - ПсынкIэу мыдрэхэми къа риIуагъ: - 
Мы шыур тичылэ Тамбыехьаблэ щыщ, Даур Алымджэрые 
ыкъу. УишыплIэ дэлъыр хэт?
- КъэошIэжьмэ, ефэнд, Накъыжъ ары… Симэхълъэ 
Аржэнэ Джамбэч ешъупэсыщтыр шъо шъушIэн. Сэри 
Iэрылъхьэ зыкъышъуфэсэшIы.
ЗыIэхэри, зылъакъохэри пхыгъэхэ Накъыжъ-Джамбэч 
IэпцIэ-лъапцIэр шыплIэм къыдахи, купым ыпашъхьэ къызырагъэтIысхьэм, Бырджым кIэкIэу къыIуагъ:
- ШъутIатэ, фабэ гори ыплIэIу ишъудз.

--- Page 268 ---

- Адыгэ къумалым ылъ дгъэдыиным ычIыпIэ кIэ, сыд 
фаба, сыд гукIэгъуа, Бырджыр?! - зыфэмыIэжэжьэу Цэим 
къыIуагъ, мэкъэ зэпеокIэ нэмыкIхэми къыды рагъэштагъ.
- Хьау, джэмэхьат, хьау, плъырыгъэ-къилъыгъэ къызыхэтэшъумыгъаф,- Бырджым ыIэ къыIэти, къяу шъыигъ,- 
мыщ фэшъуашэр етпэсыщт, ау джыдэдэп, хьыкумышIэ 
хабзэкIэ тыдэпсэущт. 
Аржэнэ Джамбэч иIоф кIыхьэ-лыхьэ хьыкумым зыригъэшIыгъэп: нэпкъ едзых укIэу тырилъхьагъэр ящэнэрэ 
мафэм зэрагъэцэкIагъэр чылэ гъоумэ Абдзахэ щагъэIугъ.

--- Page 269 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ИРЭШЪХЬ

--- Page 270 ---

Абдзахэмэ ятхьамыкIагъо джыри нахь хьазабкIэ зыушэтыщт 1862-рэ илъэсым икIымэфэ чъыIэ текIи, къафэкIогъэ гъэтхэпэ мэфэ фабэхэр пачъыхьэ топхэм зэщаутыгъ. 
Къушъхьэмэ ашъхьащыт шыблэ гъогъошхом иджэрпэджэжь зэбгырытэкъузэ, тыдрэ лъэныкъокIи къыщыIоу 
къыпщэхъу. Гъэтхэпэ шыблэм игъоми, ар зэрэмышыблэ 
гъуагъор, зэо тхьамыкIагъом зэритоп макъэр зымышIэрэ 
цIыф Абдзахэ исыжьэп. Iашэр зыIыгъын зылъэкIыщт зы 
хъулъфыгъи, лIыжъ дэдэхэр, шъэожъыехэр арых умыIощтмэ, чылэхэм адэсыжьэп, хьадэгъэ макъэ фэшъхьаф 
ащызэхэпхыжьырэп, уIэгъэ хьылъэзытелъмэ яуз защытырагъэурэ кIапщэхэри щыIэжьхэп.
Тамбыехьаблэ чылэ цIыкIур пштэмэ, тхьэмафэм 
къыкIоцI хьадихрэ хьылъэу уIэгъэ нэбгырэ пшIыкIузырэ 
къыдащэжьыгъ. Брагъунэмэ яхьаблэ изакъоу уIэгъэ 
нэбгырищ телъ: Бэчыр, Дэдай, ащ ыкъо Мыхьамэт. 
Мэрзыхъое Бэчыр ыблэбгъу тыркъошхо къытыращагъэми, 
пIэм хэлъхэ игъунэгъу Дэдайрэ Мыхьамэтрэ мафэм зытIозыщэ афыкъомыкIэу къыхэкIырэп. Джыдэдэми игъунэгъумэ сымэджаплъэ афэкIонэу Бэчыр зигъэхьазырзэ, 
Нэфсэт ятэ дэжь къэ кIуагъ. Къэптан псынкIэр зыплIэIу 
изы дзэщтыгъэ тыр ылъакъо зэрэтетыр, зэрэнахьышIур 
игуапэу IаплI рищэкIи, еупчIыгъ:
- Сыдэу нычэпэ ухъугъа, тат?

--- Page 271 ---

- Сызэрэплъэгъу, сипшъашъ, сиуIагъэ мэкIыжьы, 
сигъэгумэкIыжьырэп. Сэ сыIофа, Дэдай ары нахь… Тыгъопчыхьэ дэй дэдагъ, моу ыдэжь сыкъокIын сэIо.
- Дэин адэ пцэшIуащэр ыныбэ илъэу...- Джанщыр 
къыIуи, ыгу фэузэу къыухыжьыгъ: - А тхьамыкIэжъым 
къыгъэшIэжьын щыIэп.
- Тэ шъухьыгъа тятэ ибэщ, згъотыжьырэп...- шъузым 
игущыIэмэ Бэчыр атегущыIыкIыгъэми, гъумыгъузэ къыухыжьыгъ: - Дэдай иIоф ащ нэсыгъэпщтын, имыщыкIагъэхэр 
шъумыIо… Муары шъыу бэщыр, блыным пылъагъ.
- Сыда, тат, уитезекIухьан къыохьылъэкIа? - ятэ ыгу 
римыхьыгъэр Нэфсэти IэкIигъэгъупшыкI шIоигъоу еупчIи, 
бэщыр блыным къыпихыгъ.- Бэщ пытэ дэгъу мыр.
- Ары, сипшъашъ, мыр уятэжъ ибэщыгъ. Джы мыщ 
фэдэхэр бгъотыжьыщтхэп, зыми зи зышIомы былымыжь 
дунай тызтетыр. Зылъакъо уIэгъэ Дэ даикъо Мыхьамэт 
мыщ ишIуагъэ екIыщт. Шъущыс шъо янэрэ ыпхъурэ.- 
Бэчыр унэм зыщикIыщтым, къызэриIо кIыгъ: - Сабыйхэр 
къежэхэу мыр бэрэ щымыгъэс, IэнэкIэуи умыгъэкIожь.
- Брагъунэмэ укъыщанэжьыным щыщынэрэм фэдэу 
зэхэпхыгъа уятэ ыIорэр? - Джанщыр щхызэ, ыпхъу еплъи, 
пчъэкIыб хъужьыгъэ лIым зэхимыхы щтыми, есэрмэкъэузэ 
кIэлъиIожьыгъ: - Сабыйхэр къы фэзгъэлIэжьхэу ар щызгъэсынэп, ау IэнэкIэу къы зыкIуагъэкIэ, IэнэкIэу орэкIожь.
- Мыгъэ фэдэу татэ къыхэIагъэу къэсшIэжьрэп,- янэ 
къыIуагъэмэ Нэфсэт апымылъэу къызщылъэти, къэлапчъэмкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, бэщыр 
зыблыгучIэу гъунэгъумэ адэжь кIощтыгъэ ятэ ыгу фэгъоу 
кIэлъыплъагъ.
- Адэ ары, нынэ, ткIэхэкIыгъэм изакъоми… Алахьэм 
бэлыхьэр уятэ къэзыуIагъэм, хэт щыщми, тырегъаф, зэрэ 
Мэрзыхъое лIакъоу тигъэунэхъу пэтыгъ.- Джанщыри 
ыпхъу ыкIыб дэуцуи, лIым кIэлъыплъагъ.- Къыз хигъэщырэп 
шъхьакIэ, муары, къытыращэгъэ уIагъэм джабгъу тэмэпкъыр рищэхыгъ, ыIэ къыIэтынри къехьылъэкIы… ЕтIани 
мощ игъусагъэхэр къызIунагъэхэ зэуапIэм ыгъэзэжьынэу 
зегъэхьазыры. Сэ сIорэм нахьи о пIорэр уятэ нахь хэхьащт, 
сипшъашъ, дэгущыI, еушъый.
- Чылэ хъулъфыгъэхэр зыдэщыIэм уиIоф щыIэп татэ 
сфеIошъунэп, нан. ПшIэрэба тэ Мэрзыхъуаехэр тызфэдэр, 

--- Page 272 ---

ары пакIо, сэ тати, сипщи, сисабыйхэм яти, бэщыр зыфахьырэ Дэдаикъо Мыхьамэти, мыхъу зыщыхъужьырэм 
адыгэгу зиIэ нэмыкIхэми сагоуцощт. КъыбгурыIорэба, нан, 
тшъхьэ къызэрэтыухъумэжьын фаер?
- ПIохэрэр сшIэрэп,- ыпхъу тырахырэм фэдэу Джанщыр ыбгъэгу чIиубытагъ,- бзылъфыгъэ Iофхэп ахэр! Уятэ 
тхьамыкIэм узышъхьарищэнэу зыфиIогъагъэ инэузыр 
зэрэфырамыгъафэрэми еухы.
- Нан!..- Нэфсэт янэ зыкъыIэкIихыгъ, етIанэ IаплI 
рищэкIыжьыгъ.
- Ары, нынэ, ары, си Нэфсэт, сипшъэшъэжъый… 
УкъысэдэIущтмэ, ащ фэдэ къыозгъэIощтэп. Алахьэм 
тыкъызэхишIыкIын, ынэшIу къытщифэн. Модэ уигуащэ 
еIуи, сицIыкIужъыехэр къысфащэх, сыгу агъэшIун, агъэушъэбын, Тхьэ сафелъэIун...- ахэмэ янэжъэу Фэрзэ Iушъо 
чъыгаем ычIэгъ чIэлъыгъэм Джанщыр егупшысэщтыгъэми, 
игугъу шъхьэихыгъэу къыфэшIышъугъэп.
- Хъугъэ, нан, бэшIагъэпи зыщыIагъэхэр…
- ГъэшIэгъона щыIагъэхэмэ, джыри слъэгъухэ сшIоигъу.
- Дэгъу, дэгъу, джыдэдэм къыпфэсщэных.
"Я си Алахь, мыIуапхъэ сэIомэ, сыкъызэхэшIыкI, къысфэгъэгъу,- Джанщыр изакъоу игупшысэ зэ пеомэ къазхэнэжьым, къызыкIэщтэжьи, Тхьэ зы фелъэIужьыгъ,- сэри, 
Бэчыри, уишIэ хэлъэу тэб гъэпIугъэ пшъэшъэжъыери 
уидунэе хьаф тыщы гъощагъэу тытет. Типшъэшъэжъые 
къызхэкIыгъэ ными, тыми сыд ялажь? ЗыцIи зылъэкъуацIи 
тымышIэрэ янэ тхьамыкIэ тичI бэн щигъотыгъэми, ятэ псаоу 
къытэзаорэмэ ахэтынкIи мэхъу. Ау тэ тишъэф ащ ныбжьи 
ышIэнэп. Ари мыпсэужьынкIи мэхъу… Урысмэ язакъоп, 
тэ тщыщ адыгэ дэдэхэри къытэзэожьых. Сыда неущи, 
неущмыкIи, адрэ мафэхэми къытпыщылъыщтыр?.. Тэ 
къэдгъэшIэщтыр къэдгъэшIэгъах, Iофыр тисабыйхэр арых… 
Сыда, си Алахь, угу къы зыфытэбгъагъэр?.. Хьау, хьау, 
къысфэгъэгъу, сы къызэхэшIыкI, ар къысIэкIэIуагъ нахь, 
ащ фэдэ сыгу илъэп. БгъуитIумкIи, зыгу шIу илъ пстэуми, 
тыкъэухъум, сипхъорэлъф цIыкIумэ яхъяр сэгъэлъэгъу, 
си Алахь, тиуашъуи титыгъи тшъхьащыгъэт, тичIыгу мамыр 
щытэгъэгъотыжь…" - унапчъэмкIэ къыщыIугъэ сабый 
макъэхэм Джанщыр игупшысэмэ къыхащыжьыгъ.

--- Page 273 ---

Унэм пэIулъэшъогъэ лъэгуцэ пкъэумэ яз зытамэ егъэкъугъэу щытыгъэ Мыхьамэт гъунэгъу лIыжъыр къакIоу 
зелъэгъум, гъэбылъыгъэкIэ итутыныбжъэ зыIэкIигъэзи, 
зэрэхэлъэщыкIырэр къышIухэщзэ, нэгушIоу къыпэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, Бэчыр, къеблагъ, моу джыдэдэм тятэ 
къыпкIэупчIэгъагъ.
- Сыдэу уятэ, тхьэм ыIомэ, щыт?
- Тыгъуасэ елъытыгъэмэ, непэ уезэгъыщт, шхагъэ, 
ыжэкIэ-пакIэмэ тIэкIу уахигъэупхъухьанэу еIо.
- Ара? - зэхихыгъэр Бэчыр игуапэу еупчIи, нахь игопэжьэуи фыпигъэхъожьыгъ.- Ар къэбар дэгъу, Мыхьамэт, 
сыбгъэгушIуагъ. Оры, о сыдэу ухъура? Сэлъэгъу плъакъо 
узэрэтетыр, мы бэщым ишIуагъэ къыокIыщт. Узыхъужьырэм, тятэ иягъэшъ, сэбгъэгъотыжьыщт.- Унэм зехьэм, 
шъхьантэхэр къы зэгъэтIылъэкIыгъэхэу пIэм хэсыгъэ Дэдай 
щытхъугъ: - Аферым, Дэдай, аферым!
- Сыаферэмыныгъи, Бэчыр, сэри, ори, мо кIа лэри 
топхэр зыщыгъуагъохэрэм тыщыIагъэмэ… Ярэби, сыда 
шъуIуа а лъэныкъом щыкъэбарыр? Сымэджаплъэ къытфихьэрэмэ, бзылъфыгъэхэм сыд къыуаIон, шъэожъыемэ 
анэмыкI паIо зыщыгъ чылэм къыдэнэжьыгъэп… Даур 
Алымджэрые тигъунэгъугъэм ыкъо Едыдж сытеплъагъэ мэ, Накъыжъ Iиманцызым зэрэфырикъугъэмкIэ опсэу, 
улIы шъыпкъ есIощтыгъэ, ау сыдигъу сэ ащ сызыфэзэжьыщтыр… Хэт ышIэра, шъо зыгорэкIэ сапэ шъулъэгъумэ, 
сызэрэфэразэр сфешъуIу. Ары, Бэчыр, ары, нахьыжъ, 
тхьамыкIагъу къытэхъулIэрэр… СыжэкIэ-пакIэмэ, Бэчыр, 
тIэкIу уакъыхэупхъухьана? Модэ, кIалэ, жэкIэупсыр къет…
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм ищэджэгъоужмэ адэжь Дэдай 
ошIэ-дэмышIэу идунай ыхъожьыгъ.

--- Page 274 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  БГЪУРЭШЪХЬ

--- Page 275 ---

Сыхьатыр им ехъулIэу Кавказым ипачъыхьэныкъо 
Романовым дэжь Смоленскэ унтер-забытыр зыфы ригъэблагъэрэм ыгъэгумэкIызэ, зиусхьанышхом иунэихьагъу 

--- Page 276 ---

пэIут пчъаблэм зэрэблэкIэу, итэмэтелъкIи иIэнатIэкIи бэкIэ 
нахь иныгъэ полковникым, къы фэтэджи, къыриIуагъ:
- Джыри такъикъитф уиI, унтер-забыт, къэтIыс.
Гъэмэфэ пчэдыжьыпагъ. Полковникым нэмыкI цIыф 
зэрымыс унэр тыгъэм къызэлъегъэнэфы, дышъэпс-тыжьыныпс егъэшъогъэ дэпкъым ЯтIонэрэ Александр 
пачъыхьэм исурэтышхо, сэ сызэрэцIыфышхор, лъэкIышхо 
зэрэсиIэр олъэгъуа ыIорэм фэдэу, пылъагъ. Адрэ дэпкъ 
лъэныкъом пылъэгъэ сыхьатышхоу мэ къэнчъэми мэфэ, 
мэзэ, илъэс, лIэшIэгъу уахътэр ешы.
Къыфагъэуцугъэ пIалъэр къызщысыщтым зы такъикъ 
къэнэжьыгъэу полковникыр къэтэджи, сыхьатым иапэрэ 
жъгъыу макъэ зэрэзэхихэу, пчъэр фыIуихызэ, Смоленскэ 
унтер-забытыр пачъыхьэм дэжь чIигъэхьагъ.
Джэхэшъогушхор изыкIухьыкIыщтыгъэ Кавказым 
ипачъыхьэныкъо зыкъызэригъэзэкIи, чес къезыхызэ, 
ыпашъхьэ зыкъыщизытIэгъэ унтер-забытыр нэ шхъонтIэ 
чанкIэ къызэпиплъыхьи, кIэкIэу риIуагъ:
-Сицыхьэ къыптелъышъ, майор, къыопэсыгъэ пшъэрылъым зезгъэукIыхьащтэп. Мы тхыгъэр джыдэдэм, 
елбэтэу Кутаиси нэбгъэсынышъ, Колюбякин генералгубернаторым пIэкIэ ептыщт. Сэ сцIэкIэ ащ ыпшъэ ислъхьэгъэ Iофыр ори дызэшIопхыщт. Гъогумаф, капитан, ары, 
ары, непэ къыщегъэжьагъэу, укапитан. Уикухъэрени, 
уиухъумакIохэри къыожэх…
Адыгэ мэджлысым игъэстын хэлэжьэгъэ Смоленскэ 
унтер-забытэу Кавказым ипачъыхьэныкъо капитан тэмэтелъыр зыфигъэшъошагъэм игукъэкIыжьхэм ар мырэущтэу къащетхыжьы1: "…Евдокимов графыр зипэщэгъэ 
дзэкIолIхэу Кавказ къушъхьэхэм ятемыр-къохьэпIэ лъэныкъо щызаощтыгъэхэм хы ШIуцIэм екIурэ гъогур пчыпыджынхэмрэ обзэгъухэмрэкIэ пхыратхъущтыгъэ. 
1862-рэ илъэсым ииюль мазэ ыгузэгумэ адэжь Кутаиси 
игенерал-губернатор (Н.П. Колюбякин) Сыхъум къэкIуагъ. 
Ар къызысыгъэм къыкIэлъыкIогъэ мафэм, типащэхэм 
ямыхэбзагъэу, гуIэ-зечъэм зэ рэ хэтхэр ахэплъагъощтыгъэ. 
Шъэфэу зыгорэм зызэрэфагъэхьазырырэм тэри тегуцафэщтыгъ, ау ащ ишъыпкъапIэ тагъашIэщтыгъэп.
1 С. Смоленский. "Воспоминание кавказца". Военный сборник. Т. 105. № 10, 1875.

--- Page 277 ---

Къухьэхэр гъогу техьанхэм фэхьазырыгъэх, къошъо 
хьанцэхэмкIэ зэрафэрэ къошъошхохэм дзэкIолIхэр арытIысхьэщтыгъэх. Тэ къухьэм тихьэгъэ къодыеу гъурзыр 
къаIэтыжьыгъ, быракъыри ышъхьагъ къыщыбыбэтагъ, 
къухьэуцупIэри къэтыбгынагъ. 
Пчэдыжь нэфылъэм къызэкIичэу ригъэжьагъ, къушъхьэхэр нэгъыф-шэплъышъохэу къэлъагъох, тэри амал 
зэриIэкIэ макъэ тымыгъэIоу тэкIо. Къо шъо шхохэм ашъхьагъ 
быракъ зэмышъогъухэр аща гъэIэнэу, тыкъызэкIэкIожь 
зыхъукIэ, шъхьадж зэрысыгъэ къуашъор ахэмкIэ къашIэжьынышъ, ары тIысхьажьынхэу дзэкIолIхэми араIуагъ. ЗэкIэ 
къуа шъохэр а зы уахътэм Шъачэ ихынэпкъ зэдыIухьагъэх. 
ДзэкIолIхэр ахэмэ арыпкIыхи, пшахъом зыхэуцохэм, 
къуашъохэр къызэкIэкIожьхи, гъурзыхэр радзыхыгъэх.
Пшахъомрэ мыжъуакIэмрэ зыщызэхэлъ хыIушъоу 
лъэбэкъу щэкI фэдиз зишъомбгъуагъэр чъыгхэр зытет 
нэпкъ зандэм еуалIэщтыгъэ. Хым исэмэгубгъукIи мэз Iужъу 
рекIокIыщтыгъ. ХыIушъом IукIырэ лъэгъо бгъузэр ащ 
пхырыкIыщтыгъ, етIанэ хэмышIыкIэу нэпкъ зандэм исэмэгукIэ IонтIэ-щантIэу чъыгышхохэм азыфагу дэкIыти, зиIэтыщтыгъ. А гъогу бгъузэм лъэбэкъу тIокIищырэ пшIырэ 
фэдиз икIыхьэгъэн. Ащ ыуж бжанлэмэ зэхаухъытэгъэ мэз 
мыиныр зытепхъэгъэ шъофым уихьэщтыгъэ. Джа лъагъом 
умышIахэу узытекIыкIэ, ар къэбгъотыжьыныр псынкIэгъуагъэп. Лъагъом тырыкIозэ, мэзыр зытыраупкIыгъэ шъофым 
унищ итлъэгъуагъ. Унашъхьэхэр пхъэ зэтегъэтхъыгъэ 
пIуакIэхэмкIэ бгъэгъагъэх. А унищыр ары черкесмэ 
ямэджлыс зычIэтыгъэр, парламентыр зыщызэхэсыщтыгъэм нэмыкIэу хьакIэщымрэ мэщытымрэ а унэхэм ахэтыгъэх.
Джыри жьыгъэ, мэджлысым икъэрэгъулэхэр чъыещтыгъэхэкIэ енэгуягъо. Гъэхъунэм тызехьэр ары ныIэп 
ахэмэ тыкъызашIагъэр, ау щытми, тлъэгъузэ, унапчъэхэр 
къырагъэтынхэм игъо ифагъэх. 
Черкесхэм ямэджлыс ыкIыбкIэ шъоф зэикI чIыпIэ 
хэIэтыкIыгъэ дэлъыгъ. Ар бгъуитIукIэ зэгокIырэ хъуатэм 
рекIокIыщтыгъ. Мы чIыпIэ зэпэIукIотхэм чылабэхэр ащыпсэущтыгъэх. Ахэмэ къадэкIырэ гъогу зэбгырыкIхэм 
абдзахэхэм, нэтыхъуаехэм, нэмыкIхэми япсэупIэхэм 
уафащэщтыгъэ. 

--- Page 278 ---

Унэхэм апэчIынэтIэ хыIушъом уIухьаным пае ехыпIэ 
зандэ иIагъ, ащ къушъхьэ мыжъо къутафэхэр хизыгъ, 
урыкIонкIэ хьылъагъэ. 
ДзэкIолIхэр къушъхьэтхым зыдэкIуаехэм, мэ джлысым 
иунэхэр къауцухьэхи, машIор акIадзэу рагъэжьагъ. Ащ 
ыуж ныIэп чыжьэкIэ цIыф куо, шхонч омакъэхэри къызыIугъэхэр. Ахэмэ апымылъхэу дзэ кIолIхэм лыгъэр унэмэ 
арадзыщтыгъ.
- Мо унэми машIо кIадз,- зы дзэкIолIым адрэм унашъо 
фишIыщтыгъ,- зы лъэныкъор ары ныIэп лыгъэ зэрадзыгъэр, сэ пчъэхэр Iусыутынхэшъ, ыкIоцI черкес шъхьэ 
упсыгъэ горэ исмэ къызэзгъэшIэщт.
Унашъо зыфишIыгъэм унэм машIо редзыфэ, ежь 
унапчъэхэр Iуиутынхэу фежьагъ шъхьакIэ, пчъэхэр пытэхэу 
къычIэкIыгъэх. Ар къыздэмыхъум, джыри машIор зынэмысыгъэ унашъхьэр пхыриути ихьагъ.
- Сыд сэIо узэплъырэр, Сысоич? - гъунэгъу унэм 
машIор кIэзыдзэрэ дзэкIолIыр къэупчIагъ.
- Шъхьантэ горэхэр сэлъэгъу, сенэгуе мыщ черкесхэр 
исхэкIэ.
- Чъыер анахь зыщыIэшIу нэфшъагъом тхьа мыкIэжъхэр дгъэчъыягъэхэп,- унашъхьэм къехыжьрэ Сысоич 
щхыпцIызэ, сэмэркъэущтыгъ.
 Унэхэр зэфэдэкIэ машIом зэлъиштэщтыгъэх, Iугъо 
шIуцIэ утIэрэхъыгъэхэр ошъогумкIэ дэкIуаещтыгъэх.
Шхонч зэхаор нахь лъэш къэхъущтыгъ, машIом зыкъызыщиIэтырэ чIыпIэм черкесхэр къечъэщты гъэх. Ахэмэ 
якуо-кIый макъэ гуих-псэихыгъ.
- Олъэгъуа, тамэ агот пIонэу, мо Тхьэр зэбгыгъэхэр 
псынкIэу къызэрэзэрэугъоихэрэр,- куо макъэ хэр къыздиIукIырэ лъэныкъомкIэ дзэкIолIыр озэ, акIэнакIэщтыгъэ.
- Хьаулыеу щэхэр умыгъэкIоды,- зыныбжь хэкIотэгъэ 
унтер-забытым ащ къыриIуагъ,- хыIушъом тызыIухьажьыкIэ, зыбгъэокIыжьыщт.
Унэхэр стыщтыгъэх, тэри бгым течъэхыжьи, хыIушъо 
бгъузэм тыIулъэдэжьыгъ. Мэджлысым иунэхэм машIор 
акIэзыдзэщтыгъэхэм ахэтыгъэ дзэкIолIхэри тауж итхэу 
къушъхьэм къехыжьыгъэх. Къэнэгъэгъэ закъор черкесхэм 
апэIулъэу язаощтыгъэ я 33-рэ батальоным щыщ ротэр 
ары. Хым екIурэ лъагъохэми, хъуатэм ыбгъуитIукIи, анахьэу хы нэпкъым исэмэгубгъукIэ, черкесхэр къащызэрэугъоищтыгъэх, мыжъошхохэм, тэкъэшхохэм акъосхэу 
къаощтыгъэх.
ТидзэкIолIхэри хыIушъо бгы къехыпIэм пэблэгъэ чъыг 
къогъумэ акъосхэу къаощтыгъэ черкесхэм яожьыщтыгъэх. 
ТIэкIу тешIэ къэс шхончомакъэхэм къахахъощтыгъэ, ау 
нэпкъым къытехьажьыгъэ тидзэкIолIхэр къемыхыжьхэу 
къуашъомэ тарытIыс хьажьы хъущтыгъэп.
Мыжъо къогъу пэпчъ пIоми хъунэу черкесхэр къакъоукIыщтыгъэх, тазыфагу лъэбэкъу тIокIитIу-тIокIищ нахь 
имылъыгъэми, ахэр тэ тлъэгъущтыгъэхэп. Тэ тызкъосыгъэ 
чъыгыжъхэми къауIэгъэ тидзэкIолIхэр къуахыжьыхэти, 
нэпкъым къыIухьэгъэ къуашъохэм арагъэгъуалъхьэщтыгъэх. Ахэмэ ауж къаукIыгъэхэр Iуахыжьыщтыгъэ.
РотитIур ящэнэрэм ежэхэзэ, яшъыпкъэу ощтыгъэ. А 
уахътэм зыпIэтын плъэкIыщтыгъэп, зызыIэтрэр къыхагъафэщтыгъ. УIагъэхэмрэ укIыгъэхэмрэ Iузыхыжьыщтыгъэхэр арых нахьыбэу къаукIыщтыгъэхэр, ащ пае пшахъом 
зыхэдгъэбылъыхьэмэ, такъэмэ такъоукIызэ, къушъ хьэчIэсхэм тяощтыгъэ. А уахътэм щэхэм защимыдзыеу, 
тызэрэзекIон фаер къытиIоу десантым ипэщэ Барахович 
капитаныр такIыб дэтыгъ.
 Куор, кIыир ашъхьарытэу заор зыщыкIорэ чIы пIэхэм 
черкесхэр къячъэщтыгъэх. Ащ фэдизым ящэнэрэ ротэр 
ахэмэ апэуцужьызэ, стырэ унэхэм къарагъэкIуалIэщтыгъэхэп. 
ТызэкIэкIонэу макъэ къытагъэIугъ. Ащ тефэу ящэ нэрэ 
ротэр бгым иджабгъу лъэныкъокIэ къе хы жьыгъ, янасыпкIэ 
а лъагъор къагъотыгъагъ нахь, тызэрэдэкIоегъагъэмкIэ 
къехыжьыгъагъэхэмэ, чIэ нэ гъэшхо ашIыщтыгъэ. А лъагъохэр черкесмэ аубытыгъагъэхэти, уакъыпхырыкIыжьыным пае гъогур сэшхокIэ пхырыптхъун фэягъ.
Шъачэрэ Варданрэ алъэныкъокIэ къикIхэти, къушъхьэчIэсхэр лъэсхэу, шыухэу машIом къе чъэ щтыгъэх. Ахэр 
зэтыраIэжэнхэу а лъэныкъомкIэ къухьэхэр топхэмкIэ 
ощтыгъэх, ау нэмыкI лъагъохэмкIэ черкесхэр къачъэщтыгъэх.
Пыир къызэрэорэм къыхахъощтыгъэми, чIэтынэрэр 
нахьыбэ хъущтыгъэми, тидзэкIолIхэм ашIэн фаер ашIэщтыгъэ.

--- Page 279 ---

- Олъэгъуа джынэм къыфыгъэхэм фэдэу къэзэрэугъоигъэм ибагъэ,- тащыщ горэм къеIо.
-Арэу псынкIэу ащ фэдизыр тыдэ къикIыра сэIо? - 
адрэм къыпегъодзыжьы.
 Ящэнэрэ ротэр бгым къызехыжьым, апэрэ ротитIур 
къуашъохэм арытIысхьажьыхэу аублагъ, тэ, бгышъхьэм 
тыкъехыжьыгъахэу, къыткIэлъычъэхэрэ черкесхэр зэтетIэжэным пае джыри тыкъэуцугъ. Апэрэ ротитIур къошъошхомэ арытIысхьажьхэ зэхъум, къуашъомэ арытыгъэ 
топхэмкIэ топыщэхэр атыратакъозэ, типыйхэр сэшхо 
ихыгъэкIэ къызытырагъэбэнагъэхэп.
РотитIур къуашъохэм арытIысхьажьыгъэхагъэми, 
чыжьэу IукIыхэ хъущтыгъэп, ащыгъум ящэнэрэ ротэм 
черкесхэр къытебэнэнхэти, сэшхокIэ зэхаупкIатэщтыгъэ. 
Ящэнэрэ ротэр хыIушъом къызэрэIухьажьэу, топхэмкIэ 
бгышъхьэхэм ахаохэу къухьэмэ рагъэжьагъ. Анахьэу 
зишIуагъэ къэкIуагъэр благъэу хыIушъом къекIолIэгъэ 
"ТIуапсэ" къухьэр ары. "Рысь" къу хьэ ми бгъуитIумкIи 
зигъазэзэ, топыщэхэр пыим тырипхъанкIэщтыгъэ. 
Къуашъомэ арыс дзэкIолIхэми алъэкI къагъа нэщтыгъэп, щэхэм ашъхьасыщтыгъэхэп. Топыщэхэм хы нэпкъыр 
зэхатIыхьэщтыгъ: ятIэмрэ мыжъохэмрэ зэбгыратэ къущтыгъэ, мэзыр раутыщтыгъ, зэкIэ Iугъом зэлъиштагъэми, 
черкесхэм къэоныр щагъэтыщтыгъэп.
ХыIушъом тыIолъыфэ, мыжъо къогъухэм, нэмыкI 
горэхэм закъодгъэбылъыхьан тлъэкIыщтыгъ. Джы тызэхэгукIагъэу къуашъохэм тарыс. Ар черкесхэм къызфа гъэфедэзэ, чIэнэгъэ инхэр тагъэшIыгъ, къауIа гъэм нахьи 
къаукIыгъэр нахьыбагъ. Тызэрыс къошъошхор нэпкъым 
къыIукIыжьыфэ, тэри тыо ныр щыдгъэтыгъэп, ежьхэри 
къытхаощтыгъэх. СисэмэгубгъукIэ щысыгъэ дзэкIолIым 
щэр ынэтIэбгъу къытефи, зи къымыIожьэу ыпсэ хихыгъ. 
Ащ ыуж нэмыкI горэ слъакъомэ къатеукIорэягъ. ДзэкIолI 
ныбжьыкIэу сиджабгъукIэ щысыгъэр хэщэIукIи, къызэхэфагъ. Десантым ипащэ тикъуашъо исыгъ, ищыкIэгъэ 
унашъохэр хыIушъом джыри Iулъыгъэ ящэнэрэ ротэм 
фишIыщтыгъ, ащ пае тэри чыжьэу хым тыхэсыхьан 
тлъэкIыщтыгъэп. Адырэ къуашъохэр IукIыжьыгъагъэх.
Пыим сакIыб фэгъэзагъэу сыщысыгъэми къэс шIэжьрэп, ау а хъугъэ-шIагъэр сыгу къызыкIыжьыкIэ, сфэмыхъоу 

--- Page 280 ---

мыщ фэдэ гупшысэр сыгу къехьэ: "Хьадэгъум ынэ укIэплъэныр щынагъо". Сэри ащ фэдэ чIыпIэ ситыгъ, къызхэкIы ри сшIэщтыгъэп, ау щэр сынатIэ е сыбгъэ къытефэнэу 
сыфэягъэп. "Щэр къыстефэщтмэ, сшъхьапхэтыку е сакIыб 
къытерэф, нахь псынкIэ сфэхъун" сIозэ, а лъэхъаным 
сегупшысэщтыгъэн фае.
Щэхэр шъуихэзэ, табгъукIи, тапэкIи, таужкIи псым 
къыхафэщтыгъэх. Сэмэгу къошъобгъур гъонэ-санэ хъугъагъэ. Хьадэгъур тыдэкIи къикIыщтыгъ, зэолIыхэри щэIухэзэ, къошъуачIэм ифэщтыгъэх.
Зыгорэм къысеIо:
- СадэжькIэ къэпш…
Ар тибатальон идоктор ары. Сыпшыныр хэгъэкIи, 
зысфэгъэсысырэп, хьадэхэр къыстелъых.
 Черкесхэр анахьэу къошъофхэм къяощтыгъэхэти, 
ахэмэ чIэнагъэу ашIырэр нахьыбагъ. Рулыр зыгъэIо рышIэрэр къызаукIым, сотникэу Перететкиныр ащ ычIыпIэ 
иуцуагъ. НэмыкI къошъошхор зыгъэIорышIэрэ Урядкинри 
къаукIыгъ. Урядкиным ыуж Козленкэр къо шъофыным 
зыфежьэм, ащ ыIи къауIагъ. Къо шъошхохэм ащыщ горэм 
икъошъофхэр зэкIэ къызаукIхэм, мат росхэр зэрыс катерыр якIуалIэу дзэкIолIхэм ишIуагъэ аримыгъэкIыгъагъэмэ, 
къяхъулIэщтыгъэр къэшIэгъоягъ.
 Къухьэхэр хы нэпкъым готхэу зэрэкIохэрэр чер кесхэм 
алъэгъути, къачъэщтыгъэх. Загъорэ къухьэхэр ахэмэ 
топхэмкIэ ахаощтыгъэх, ау шыуитIу нахьыбэ раутыгъэу 
тлъэгъугъэп. Нэпкъым готхэу тауж къэ зы фыхэрэр шыу 
шъитф фэдиз хъущтыгъэх.
Тэ талъэныкъокIэ нэбгырэ тIокIищырэ пшIырэ къаукIыгъ, 
ахэмэ обер-забытищри ащыщыгъ. УIагъэми укIыгъэми 
черкесхэм нэбгырэ шъэныкъо чIанагъ. Тэ чIэтынагъэр 
нахьыбагъэми, тыгу къэзыIэтын го рэхэри тиIагъэх. Черкесхэр къызыщытэмыжэгъэхэ лъэныкъомкIэ тикIи, ошIэдэмышIэу татеуагъ. Ти гу хэлъхэр зы мафэкIэ нахьыжьэу 
ахэмэ ашIа гъэмэ, ротищым щыщэу зы нэбгыри псэоу 
къы хэ мыкIыжьыныгъэкIи мэхъу.
Щэджэгъоужым, сыхьатыр плIым ехъулIэу, Гагрэ 
тыкъэсыгъ. Ащ укIыгъэхэр щыдгъэтIылъыжьыгъэх, 
уIагъэхэр сымэджэщым чIэдгъэгъолъхьагъэх. Хьы лъэзещэ 
къухьэу "Эльбрус" бэрэ щымытэу Сыхъум лъэныкъом 

--- Page 281 ---

ыгъэзагъ, ятIонэрэ пчэдыжьым ащ нэсыгъ. Сэ чэщым 
сыхьатыр пшIыкIузым "ТIуапсэ" къухьэм ситIысхьажьыгъ. 
Забыт уIагъэмэ сахэлъын фаеу хъугъэти, чэщым сычъыягъэп. ЯтIонэрэ мафэм сыхьатыр пшIыкIутIумэ адэжь Сыхъум тынэсыгъ…" 
Сыда мы хъугъэ-шIагъэм къепIолIэн плъэкIыщтыр? 
Тэра ар зизэхэфыныр? Зэфагъэ зыхэлъ тарихъ щыIа?..

--- Page 282 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 283 ---

Абдзахэхэм, шапсыгъэхэм, убыххэм яхэгъэгу мэджлыс кIэ къарахыгъэ шъхьакIор щэчыгъоягъэми, "АджалитIу 
зыщымыIэкIэ, зы лIэгъуми лIыгъэ хэрэлъ, е тылIын, е тылIэн" 
аIозэ, ахэр IашэкIэ зэтегъэпсыхьэгъэ пачъыхьэ дзэкIолI мин 
шъищмэ апэIутхэу, къэз гъэ блыщтыгъэхэ хэгъэгухэми 
ямыщыкIэгъэжь-IэпыIэ гъунчъэхэу, фэхыгъэ-уIагъэр янахьыбэу, пыим ты ригъэстыкIыщтыгъэ чылэхэр янэплъэгъугукIаехэу хы ШIуцIэ IушъомкIэ гугъэпIэнчъэхэу зэкIэкIох1.
- Нэфмышъэу тэ уежьагъа, Бэчыр? - шым уанэ тезылъхьэщтыгъэ лIым Джанщыр еупчIи, фэсакъызэ пигъэхъожьыгъ.- УиуIагъи ныкъохъужьэу…
1 "…Египет къыщыублагъэу Японием нэс чIыналъэр зэрэпсэоу 
зыштэн зылъэкIыщт зэоным тегъэпсыхьэгъэ дзэкIолI узэндыгъэ 
мин 280-рэ зыхэт дзэр КъохьэпIэ Кавказым къетщэлIэгъагъ,- 
генералэу Р.А. Фадеевым "Кавказ зау" зыфиIорэ тхылъым 
къы щетхыжьы.- КъохьэпIэ Кавказыр тIэ къидгъэхьаным пае 
черкес пэпчъ шъхьафэу, зырызэу кIуачIэкIэ къызфэдгъэIорышIэн 
фаеу хъущтыгъэ. КъокIыпIэ хы ШIуцIэ Iушъор урыс чIыгу пшIыным 
пае мы чIыпIэм щыпсэурэ адыгэхэр иукъэбзыкIыгъэнхэ фэягъэ. 
Iо хэлъэп, ащ фэдэ мурад зиIэ заом къызэрэпэуцужьыщтхэр. 
Арышъ, тэ талъэныкъокIэ кIуачIэу тиIэм фэдитIу хэдгъахъозэ, 
Пшызэ кIыб адыгэхэр зэридгъэкIодыкIыщтхэм тыфэбэнагъ. Мы 
Iоф къиныр Евдокимов графым ыпшъэ рилъхьажьызэ, ыIогъагъ: 
"Урысхэм яаужырэ шIоигъоныгъэ нэс сымыгъэцакIэу зы къушъхьэчIэс зыфаер фэсшIэнэу фитныгъэ симыIэу сэлъытэ". Ары 
зэрэхъугъэри…"

--- Page 284 ---

- Нэфмышъ-нэфшъагъо щыIэжьа джы...- Бэ чыр 
гъумыгъуи, шъузым фидзыжьыгъ,- зэхэпхырэба топы 
омакъэхэр, сшъхьэ пIыеу хьаблэм сытебгъэсыщта?.. Муары 
тигъунэгъу Мыхьамэти зыкъигъэгужъуагъэп.- ЕтIанэ нахь 
шъабэу фыпигъэхъожьыгъ: - ЧылэлIхэр зэрэхъоу тэри 
тыхъун. Брагъунэхэм яуни хъулъфыгъэ исыжьэп, шъунаIэ 
зэтежъугъэтыжь. Типхъорэлъф цIыкIухэм IаплI сфящэкIыжь...- Ахэмэ яурыс нэ нэжъ икъэ Нэфсэт тырищэнэу 
зэринэузырыгъэр, зэрэфэмыгъэцэкIагъэм Бэчыр ыгу 
къыпигъэузыкIыгъ, къызэригъэзэжьэу ар ыгъэцэкIэжьынэу 
зыфи гъэ пытэжьыгъ.
- Ар пфэсшIэн, Бэчыр, укъэмыгумэкI, чылэр зэрэхъоу 
тэри тыхъун,- зэхихыгъэ гущыIэмэ Джанщыр къыкIагъэщтагъэми, къызхимыгъэщэу лIым ишыIупIэ ыIыгъэу 
ыгъэшэсыгъ.
Бэчыртхэр Тамбыехьаблэ дэкIыфэхэкIэ, зы хъулъфыгъэ пакIо, зы бзылъфыгъи къапэкIэфагъэп. Чылэр, джыри 
зэрэжьыгъэр ары умыIощтмэ, цIыфынчъэ-бгынэжьыгъэм 
фэдагъ. Сэбахь нэмаз мэкъэгъэIу азэ наджэр? Хьэхэр, 
былымхэр? Ахэмэ амакъи къэ Iу щтыгъэп. Бжыхьэ къужъхэр 
къэзыхьыщтыгъэ Къу жъыпси зиушъэфыгъэ-мэкъэнчъэу 
инэпкъитIу адэсыкIы. Бгъэжъ щтагъэхэр зыщымы хьа рзэжьхэрэ ошъогум джы пщэф гугъуемылI зырызхэр 
щэкIуашъэх, зэо лыгъуамэр къызыпыурэ жьы макIэр 
къушъхьэтхы мэ ащыкIэпщы.
- Плъакъо сыдэу хъура, Мыхьамэт? - сэмэгуб гъумкIэ 
къыгот шыум ыгу къыIэтынэу Бэчыр еупчIыгъ.
- Уятэ ибэщ сищыкIэгъэжьыгъэпти ары зымафэ 
къызыкIыпфязгъэхьыжьыгъагъэр,- къызкIэупчIэгъэ 
лъакъом изытет Iоф зыримыгъэшI фэдэу Мыхьамэти 
лIыжъым къыриIуи, къеупчIыжьыгъ: - Оры, Бэчыр, о сыдэу 
ущыта?
- СтэмэпкъитIу язэу ефэхыгъэр къапшIэмэ, сигъунэгъу, сизытет къыосIон,- Бэчыри игъусэ на хьыкIэ къесэмэркъэужьи, зыгъэгумэкIырэр къымыIон ылъэкIыгъэп: - 
Тэ тыIофа, тэ тызфэшэсыгъэ-тыз дакIорэр нафэ, чылэм 
къыдэтынэгъэ нэжъ-Iужъхэу, бзылъфыгъэхэу, сабыйхэу 
къапыщылъыр зымышIэхэрэр арых нахь Iофыр.
 Къужъыпс тхышъхьэм Бэчыртхэр зыщытехьащт хэм, 
шы лъэмакъэхэр къэIугъэх, абдзэхэ шыуишъэ фэдиз мэз 

--- Page 285 ---

Iапчъэм къычIэзэрэгъэхыгъ, ежьхэри ахэмэ ахэ лъэдагъэх. 
Заулэрэ чъагъэхэу зыголъэдэгъэ шыу ныбжьыкIэм Бэчыр 
еупчIыгъ:
- УиIашэ сиIашэ, сикIал, тыда тызыдачъэрэр?
- Пыидзэр титхышъхьэ къекIу.
- Зэхэоха, Мыхьамэт, сауж къихь, сикIал! - Бэчыр 
къызэриIокIи, шым ичъэ ригъэхъугъ, тхышъхьэ хъоо-пщаум 
зытелъадэхэм, къэзэкъ шыу шъэныкъо фэдиз тыра лъэгъуагъ, ау зисэшхо къихыгъэ абдзэхэ шыухэм къапэмыуцужьыхэу мэз Iапчъэм чIэхьажьыгъэх, мыдрэхэри къызэтеуцожьыгъэх нахь, алъежьагъэхэп, ау ошIэ-дэмышIэу 
урыс топхэр къахаохэу рагъэжьагъ. ЗыкъэшIэжьыгъо 
имыфагъэхэ абдзэхэ шыухэм акIыбкIи абгъукIи къэзэкъ 
шыухэр къатеуагъэх, пый лъэсыдзэми зыкъиIэтыгъ.
- Абдзахэхэр! Алахьэр тигъусэ, гукIодыгъо щыIэп! - 
Блэхъо Мэзхьаб сэшхо къихыгъэкIэ зипэщэ шыухэм 
яджагъ, унэшъо кIэкIи афишIыгъ: - Купищэу зыжъугощи, 
джаурмэ шъуапэуцу, абдзахэр къэрабгъэп!
- Лъэсыдзэм нахьи, тыщтагъэ фэдэу, къэзэкъ шыухэр 
зэбгырэтэжъугъэщых, нахь Iэрыфэгъущтых! - Мэрзыхъое 
Бэчыр Блахъом иунашъо риутыжьи, зечъажьэм, абдзахэмэ язекIуакIэ къэзэкъмэ къагурымыIоу зырыз-зырызхэу 
зэкъуаутыгъэхэ шыухэм къязэожьхэу къадаублагъ, чIэнагъэ зэфашIызэ, лъэныкъуитIури зэкIэкIожьын фае 
хъугъэх.
Шы фэхыгъэм къытырихыжьыгъэ уанэмрэ шхомлакIэмрэ Блэхъо Мэзхьаб ыIыгъхэу Бэчыр зыдэщысым 
къыIухьи, зыфэмыIэжэжьэу къыфидзыгъ:
- Мэрзыхъуаер! Сишыудзэ щтэуIугъэ къыхаплъхьи, 
зэщыбгъэкъуагъ!
- КIалэ,- Бэчыр зыкIэрыс хьадищымэ инэплъэгъу 
къатыримыхэу къыIуагъ,- пIорэмкIэ зыфэсакъыжь! Мы 
хьадищыр пшIомакIэшъ ара?.. ПцэшIуащэм, щылыч сэшхом 
лIыгъи къэрабгъи изэфэд. Модэ Блахъор шъумыгъэлъэс,- 
къышъхьащыт нахьыкIэмэ ариIуагъ,- къэзэкъыш горэ 
къыфэжъугъот… Къэзэкъ укIыгъэхэри, джаур шъумыIоу, 
зиехэмэ яжъугъэгъотыжь… Е-о-ой, Мыхьамэт бетэмал, 
сикIал,- кIэкIо шIуцIэр зы те хъуагъэм Бэчыр Iэ щефэ,- сыд 
тхьамыкIагъуа къы тэхъулIагъэр, уятэ Дэдай тхьамыкIэм 

--- Page 286 ---

икъэ ятIэ джыри гъушъыгъэп… Сыд сIони, уянэ тхьамыкIэм 
уфэсщэжьыщт…
- Фит сыкъэпшIыщтмэ, Мэзхьаб, тишыупащ,- Гумыштэ Молэ Блахъом риIуагъ,- Мыхьамэт ефэн дым ышнахьыжъ изакъоу хьадэр чылэм едгъэщэжьынэп. СыдэкIотэн, 
зичIыгу бэн зыфэхъужьыщтыри зэ рэмылIыгъэнчъагъэри 
тинэрылъэгъугъэшъ, ичы лэгъумэ ятIон.- Шыпхъаблэм 
тепхыхьэгъэ хьа дэр Тамбыехьаблэ къэзыщэжьыщтыгъэхэ 
Бэчыртхэр заулэрэ къэ кIуа гъэхэу, Гумыштэм къехьылъэкIыщтыгъэр къымыIон ылъэкIыгъэп: - Уина хьыжъыгъэ 
зыщыгъупшэзэ, къыодысыгъэ Блэхъо Мэзхьаб угу емыгъабгъ, Бэчыр. Ятэ джаурмэ къызаукIыгъэ уж тэри ар 
тфэIэжэжьырэп…
- Батыр щымыIэжьэуи?.. Сыдигъу ар зыхъугъэр?
- Тхьэмафэ тешIагъэми ары… Псыфыр кIэй топыщэм 
щызэбгыриутыгъагъэти, ерагъэу къэ тыу гъоижьыгъ.
- Алахьэм джэнэт къырет, Батыр абдзэхэлI шъыпкъ… 
СшIагъэмэ, Мэзхьаб сыфэтхьаусыхэныгъи… Сыдым фэсшIэни, мэзитIум цIыф сыхэмыхьагъэу…
- УIэгъэ хьылъэ зэрэптелъыр, нахьыжъ, пшы нахьыкIэ 
Мыхьамэт ефэндым къыIоу зэхэсхыгъагъэ… Адэ джары, 
Бэчыр, джаурмэ зи къытагъэлырэп… Зымафэ ахэмэ 
къыташIагъэр ныбжьи афэбгъэгъу хъунэп, хымкIэ 
къыттеохи, тимэджлыс гугъэпIэ закъо агъэстыгъ.
Мэрзыхъуае Бэчыр зэхихыгъэ къэбар гомыIум иш 
ригъэмысэ фэдэу шхоIумкIэ жэдаIи, къыгъэуцугъ, лъэдэкъитIумкIэ ыныбэ еуи, дигъэпкIэягъ.
- Сыдэу мэфэ мыгъуа непэ къысфэкIуагъэр!..- ыгу 
еIэжьыгъэу къыIуи, абдзахэхэм япащэ фэдэу Гумы штэм 
еупчIыгъ: - Сыдэущтэу джы тыхъущт, Молэ?
- ПшынахьыкIэ Мыхьамэт ефэндым зэриIоу, Бэчыр, 
гукIодыгъо щыIэп, Алахь зизакъор тикъотэгъу, тыкъиухъумэщт. Ар тиIэпыIэгъоу джаурхэр Къужъыпс тхышъхьэм 
къытедгъэхьащтхэп. Сызэрэпхаплъэрэм кIэ, пшынахьыкIэ 
бэшIэгъэн фае зымылъэгъугъэр.
- СыуIагъэу тадэжь сыкъызэрищэжьыгъагъ.
- Джы ар зыдэщыIэр ошIа?
- АбдзэхэлIхэр зыIут зэуапIэм Iутыщтын.
- Хьау, хьау, Бэчыр,- Гумыштэм нахь мэкъэ шъэфкIэ 
къыIуагъ,- Алахь зизакъом илIыкIо Мыхьамэт ефэндыр 

--- Page 287 ---

заом Iутына, ащ икъэбар щыгъуазэ нэбгырэ зытIущмэ 
сащыщышъ, пшыба, пшIосыушъэфынэп, къыосIон: Алахьэм иапэрэ лIыкIо тырку султIаным дэжь Истамбул кIуагъэ.
- Мэджлысыр зыгъэстыгъэхэм къаригъэгыинэу ара?
- IашэкIэ, дзэкIэ IэпыIэгъу къытфигъэхъунэу ары.
- Сыд цIыфха мы тиабдзэхэ пащэхэр, яакъыл щыуагъэха?..- ахэмэ акIэкIэт-ядэIошэкIрэ Гумыштэри къадыригъэубытызэ, Бэчыр къызэкIэнагъ: - Зикъу хьэхэр 
урысхэм хым щаубытырэ тырку султIаным уелъэIукIэ, сыд 
ишIогъэжь!
- Бэчыр,- зэхихыгъэм Гумыштэр къыкIигъэ щтагъ,- 
типащэмэ афэгъэхьыгъэу зи къэпIуагъэп, сэри зи зэхэсхыгъэп… Армырми, къызыхагъэщырэп нахь, ахэр зэшIухэп… Тэ джыдэдэм, Алахьэм къы нэуж, тигугъапIэр, 
Бэчыр, пшынахьыкIэ абдзэхэ ефэндыр ары. Тыркуем 
сыздищэнэу къызысеIом, сызэремызэгъыгъагъэмкIэ 
сыкIэгъожьыгъ. Хьау, нахьыжъ, хьау, Бэчыр, зибыс лъымэн 
Iоф Алахьэм тыригъэгушIухьэгъэ Мыхьамэт ефэнд губзыгъэм къэбарышIукIэ сыщэгугъы, сэ си закъоп…
- Щыгъэт, Гумыштэр! - "сэщ нахьи сшынахьыкIэ о 
нахь ошIа?" Мэрзыхъое Бэчыр гукIэ ыIозэ, мэкъэ ихыгъэкIэ 
ыгу зыфэмышIу нэшIошIым текууагъ, зыкъызешIэжьым, 
еIэсэкIыжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, хьадэм ыпашъхьэ щыцIацIэхэрэп...- Мэз Iапчъэм шыуищ зыуж ит цукоу къапэкIэфагъэм илъ хьадитIум закIэупчIэм, зыцIэ къыраIуагъэхэм 
Бэчыр шым къы рагъэпсыхыгъ. Ахэр иблэгъэ Брагъунэ 
Ислъамрэ имэхълъэ Брагъунэ ГъучIыпсрэ арыгъэх.

--- Page 288 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ЗЫРЭШЪХЬ

--- Page 289 ---

Абдзахэ бжьэмэтэ зэIэутыгъэм фэд. Тыдрэ лъэныкъокIи щэр щэшъуи, сэшхор щэжъынчы, топхэр щэгъуагъох. ЦIыф жъалымыр шхоIунчъ: зынэсрэр реуты, рекIыкIы, псэнчъэу къегъанэ.
Пщагъомрэ Iугъомрэ къушъхьэ мэз шъолъырмэ ащызэ хэпшIыкIыжьырэп. Зышъхьэ хэзылъхьагъэхэ абдзэхэлIмэ 
къафэмыгъэгъунэшъугъэ чылэхэр мэстых. Ахэр зыбгынэжьыгъэхэ бзылъфыгъэхэм, нэжъ-Iужъхэм ясабыйхэр 
абгъэ чIэлъхэу, аIапэ аIыгъэу апсэ къызыщаухъумэщт 
чIыпIэхэм якIужьых, нахь чыжьэуи IокIых.
Дагъыстан, Щэщэным, Къэбэртае ащыкIогъэ заомэ 
дэгъоу ащыпсыхьэгъэ пачъыхьадзэр, чIыпIэ зырызмэ 
зэрэщызэтырэIажэрэр ары умыIощтмэ, чIэнагъэ зэришIырэми пымылъэу хы ШIуцIэм зэрекIущтыр джы иапэрэ 
пшъэрылъэу Абдзахэ щэзао. 
ЯтIонэрэ Александр пачъыхьэм ышнахьыкIэ Михаил 
Романовым Кавказыр ыIэ зэрэралъхьагъэми, ащ ит дзэ 
пстэуми ар пащэ зэрафашIыгъэми текIоныгъэ-гъэхъагъэкIэ 
заор зэриухын фаем пачъыхьадзэр ригъэджэнджэшыжьыщтыгъэп. ТекIоныгъэр къагъэ блэгъэным пае Евдокимов генералым, Лазарев адми ралым афэдэхэм чIымкIи 
хымкIи алъэкI къа гъанэщтыгъэп. Адыгэ мэджлысым 
иджэмакъэ дунаим щызэхамыхыгъэми, ар загъэст ужми, 
пIэ дагъэмэ пшъхьэ щыфэжь зэраIоу, зи къызэрэмыкIыщткъы зыкъомынэжьыщт лIыгъэлъыкIэ абдзахэмэ ячIыгурэ 
яшъхьафит напэрэ къаухъумэжьы. ЕтIа ни Тхьэм къынэуж, 
зыгорэм тыкъиухъумэнба, ты къы зэхишIыкIынба, ыIэ 
къытфищэиныба аIозэ, зыфызэкIафэщтыгъэ хым зэреунэхъулIэщтхэр, анэ пскIэ ар зэращыущтыр, якъупшъхьэхэр 
мыжъуакIэ зэрэхъужьыщтхэр амышIэу мэгугъэх, гугъэ 
мыухыжьым щегъаIэх.
- Адэ джы гугъапIэ гори щыIэжьыхэба? - амдэз ужым 
зыIэшъхьэ-лъэшъхьэ дэщэягъэхэр кIымэфэпэ тыгъэм 
езгъэгъушъыжьыщтыгъэ Блэхъо Мэзхьаб къэупчIагъ.
- Сыда зыкIыщымыIэр? - КIубэ Хьарунэ къы Iуагъ.- 
Щэджэгъо нэмазкIэ зыпашъхьэ тиуцощт Алахьэм тыщэгугъы, Ащ ыуж Бырджыри, Цэири, Мэрзыхъое Мыхьамэт 
ефэндри тигугъапIэх.
- Ары, ары,- Гумыштэ Молэм абдзэхэ лIышъхьэмэ 
ащытхъугъэ КIубэм дыригъэштагъ,- Алахь зизакъом 
къынэуж тилIышъхьэхэр тигугъапIэх, тэрэзэу опсэу, сигъунэгъу, зыхэбгъэукъорэп.
- ТилIышъхьэмэ уазыщытхъукIэ,- Блэхъо Мэзхьаб 
жэкIэ-пэкIэ шIуцIэр щхыпцIыгъэ,- ухэукъогъахэкIэ лъытэ, 
Молэ.
- Хьау, Блахъор, Алахьэм нэмыкI, ар зэхихы гъэп,- 
Гумыштэр къыкIэщтагъэм фэдэу ыгу имылъыр къыIуи, 

--- Page 290 ---

ушъхьагъу къызфигъотыжьыгъ,- Алахьэшхом гушIу къабзэкIэ ыпашъхьэ тызыщихьащтым, дэйкIэ тилIышъхьэхэм 
татешъумыгъэгущыI… Мыхьамэт ефэндым къэбар дэгъухэр Тыркуем къырихыгъэхэу аIуагъ.
- А зигугъу къэпшIырэм ыцIэ зэхэсхынэуи сы фэяхэп,- 
Блахъор гъумтIымыгъэ,- мэзэ псэум Тыр куем къызэтым, 
фэс пэIо шэплъэу ащ къырихыгъэм нэмыкI етлъэгъулIагъэп.
- Хьау, хьау, Мэзхьаб,- къыIуагъэм Гумыштэр текIырэп,- IашэкIэ ушъэгъэ къухьэ непэ-неущэу Тыркуем 
къызэрэтфигъэкIощтыр ащ къыIоу стхьа кIумэкIэ зэхэсхыгъэ.
- Сыд фэдэ Iаша? - зикIэкIо-нэмазлыкъ зыубгъу щтыгъэ 
КIубэ Хьарунэ гугъуемылIэу къэупчIагъ.
- Сыдына?.. Iашэ сIуагъэба, джаурмэ апэтIэтын Iаш.
- Зыгъэрэ гын, шхонч улъыигъэхэм афэдэхэмэ, ясэтыжьы,- Блахъом къыIуи, къыпиупкIыжьыгъ: - Урыс топмэ 
афэд тищыкIагъэр!
- Джаур топхэм афэдэнкIи мэхъуба къытфа щэ щтхэр…
- Аущтэу хъункIи мэхъу тIозэ, зихьэ унэхъугъэмэ 
афэдэ тыхъугъ...- КIубэр гъумыгъугъэ.
- Зэ, зэ, Мэзхьаб, Хьарун, зыхэшъумыгъэукъу, 
гу нахьрэ псэкIодрэ къызфэшъумыхьыжь,- хэт къы Iуагъэми 
пымылъэу ылъэгъугъэм Гумыштэр къы гъэгузэжъуагъ,- 
шъуиIашэ жъуголъэу Алахьэм ыпашъхьэ, шIоп, шъуимыуцу.
- ЗэуапIэм уIутэу Iашэ зыгопхыныр къемыкIуми, Алахь 
лъапIэу лъагэм ыпашъхьэ тыуIэшыгъэу тиуцонэп,- Блэхъо 
Мэзхьаб къамэр, сэшхор, кIэрахъор зыпышIэгъэхэ бгырыпхыр зырихи, фэIэджэбгъонэу зегъэтIылъым, игъусэхэми 
ар дэдэр ашIагъ. Янэмаз заухым, зэгорэм, гъэрэу щыIэзэ, 
къолыр зыIупэ къэ зэкъмэ къызыIуафыхьэгъэгъэ Блахъом 
ицыхьэнчъа гъэ къыригъэIуагъ: - Тищэджэгъо нэмаз 
джаурмэ джыри къызэрамыукъуагъэр гъэшIэгъоны, 
яжъалымыгъэ зыщагъэгъупшэ фэдэзэ, цIыфыгъэ къызыхагъафэ… Еудэким инэрал мэхъаджэм джа зыр ары хъунэу 
къытфишIагъэр, ау зэуапIэм ар къыщыспэкIэфэгъагъэмэ, 
тимэджлыс гугъапIэ зыгъэстыгъэ Къэлэбякри, арба ащ 
ылъэкъуацIэр, зэригъусэу, ащ пае гукIэгъу фысиIэщтыгъэп.

--- Page 291 ---

- Филипсон инэралыр? - зиIашэ зыгозылъхьа жьыщтыгъэ горэ къэупчIагъ.
- ЫпэкIэ къопитIу къелэлэхэу ари цIыф хъэтагъэп, ау 
гукIэгъунчъагъэп, тхьагъэпцIыгъ.
- ТхьагъэпцIыгъэми, наибым зэрэфаеу ар ыгъэIорышIагъ...- нэмыкI горэми къыIуагъ.
- СышъодэIушъ, къысфэжъугъэгъу, абдзахэхэр, 
олахьэ зэкIэми тыцIыф гулъытэнчъэм,- ипэIо пырацэ 
зыщихымэ зыщилъэжьызэ, Гумыштэм къеIо,- зыцIэ къешъуIуагъэхэ инэралхэри, нэмыкIхэри, наибэри зыгъэIорышIагъэхэри, джыри зыгъэIорышIэ-къе зыфэкIхэри пцэшIуа щэ егъэзыгъэкIэ зытэзгъаштэ зышIоигъохэ пачъыхьэ зэшитIур ары.
- Мыдэ мыщ къыIохэрэр, иакъыл зынэсрэр...- къыкIэнэкIашъо-къесэмэркъэушъоу Блахъом къыIуи, зэрэригъэлыегъащэр хигъэкIокIэжьызэ, щытхъужьыгъ: - Цэим 
ычIыпIэкIэ тиныбджэгъужъ Гумыштэ Молэр, сишъыпкъэ, 
Бырджым лIышъхьэ гуадзэу иIагъэмэ, ишIуагъэ нахь къыгъакIощтыгъэ. 
- Укъысэсэмэркъэузэ къысфэбгъэшъоша гъэр, Мэзхьаб, IэнэтIэ къин, ау тилIышъхьэмэ макIэрэ сакIэрытыгъа, 
сыряцыхьэшIэгъугъа, Бырджымтхэм хьаулыеу акъыл 
акIэрысхыгъа… Тэри зыгорэ тфызэ шIокIын, Блахъор, 
тилIыгъи къыхьын, ау мы тIорэр Цэй Хьатырбай зэхихыжьынэу сыфаеп.
- Сыда, Гумыштэр, "сакIэрытыгъ", "сыряцы хьэ шIэгъугъ" пIоу джы ахэмэ укъадзыгъа? - ила къырдыгъэ джы 
нахь къыхэщэу Блахъор къэупчIагъ.
-Хьау, хьау, Мэзхьаб,- къыфадзыгъэр шъхьакIокIэ 
зыфилъэгъужьыгъэми къызхимыгъэщэу Гумыштэм джэуап 
къытыжьыгъ,- ащ фэдэ мышIугъэ тазыфагу къыдэхьагъэп, 
ау лIышъхьитIум азыфагу удэтыныр хэгъэкIи, уапэчыжьэми, 
язэфэмышIу машIо укъистыщт… Шъыпкъэм шъуфаемэ, 
сичылэгъухэр, лIышъхьитIури згъэмысэрэп…
- Бжьэматэм бжьэпщитIу дэзэрэгъафа?
- Адэ арба, Мэзхьаб, сэри сIорэр…
- Армэ, зытетыр къаIо! Цэир Хьаджэмыкъо пщымрэ 
урыс пачъыхьэмрэ яцакъи, етIанэ тэ, абдзахэхэм, къытэцэкъэжьыгъ. Тэ щыI джы ар?

--- Page 292 ---

- Тэ щыIэна, модэ мо тхышъхьэ лъэныкъомкIэ…- 
Гумыштэм Iэ зыфишIыгъэ тхышъхьэ благъэмкIэ топхэр 
къызэлъыуагъэх. ЗыкъызешIэжьым, гущтэ езгъэшIыгъэмэ 
ащытхъужьыгъ: - Аферым, джаурхэр, тищэджэгъо нэмаз 
гупсэфэу тэжъугъэшIыгъэ…
Урыс топхэр чIыпIэ зэфэшъхьафхэм заулэрэ къащыуагъэхэми, ахэмэ ауж, зэряхабзэу, ялъэсыдзэ зыкъиIэтыгъэп, 
бэкIэ нахь макIэ хъущтыгъэхэ аб дзахэхэри мыгумэкI 
хъатэхэу, къызэкIакIохэмэ, нэмыкI чIыпIэ зэрекIужьыщтхэм 
фэхьазырхэу тхышъхьэ рекIокIым телъых. Пый лъэныкъомкIэ мыплъэхэу уашъом дэплъыех: нычэпэ къемысмэ, 
неущ-неущмыкIэ къесыщт аIошъ, мэзэ зытIущкIэ пачъыхьадзэр зэ те зыIэжэщт кIымафэм ежэх.
- ЕтIан, кIымафэр текIмэ, сыдэу тыхъущт?..- гукIэ 
чылэм щыIэ Гумыштэр уцурэп.
- Ащ нэс хэкIыпIэ горэм тилIышъхьэхэр тфе гупшысэнхэба?..- къыIорэм тещыныхьажьызэ, КIубэ Хьарунэ 
къэупчIэ.
- Мамыр шышъхьэр блэттIупщыгъэшъ, къытэ нэпэшъоожьыщт шыкIэм тыкIэлъытхъожьыщт, ара?..- зэхихыгъэм кIэнакIэзэ, Бырсыр Зэуали мэщхыпцIы.
- Ащыгъум,- зыгъапэщтыгъэр шъыпкъэмэ зэ ригъэшIэнэу КIубэ Хьарунэ къахэгущыIагъ,- сызыщымыгъуазэу 
зэхэсхыгъэ горэм игугъу къэсшIын: мамыр лъэIуакIо 
Бырджыр Еудэким инэралым дэжь зэкIом, зышъуIэти, 
Тыркуем шъуикIыжь къыриIуагъэу ары.
- Абдзахэхэр,- Блэхъо Мэзхьаб къызбгырыугъ,- 
къытэмыпэсыгъэ-имыщыкIагъэхэр тэшъумыгъаIо! - ЕтIанэ 
тIэкIу тыригъашIи, нахь мэкъэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ: - 
Тырку псырыкIыр бэшIагъэ Еудэкимэм зиIорэр, ау Бырдж 
Хьасанбый ащ фэдэ нэпэнчъагъэ зэримышIэщтым кIэ 
шыхьатэу сыкъытеуцо.- "Аущтэу сэIоми, мохэмэ ашIэщтыр 
тэ сыдым тигъэшIэна..." гукIэ зыфыпигъэхъожьи, мыдрэхэм зэхаригъэхэу зыфэгубжыжьыгъ: - Ашъыу, ар хъунэп! 
Мощ фэдэ лIы шIагъом ащ фэдэ фэбгъэIуныр губгъэн. Ар 
тIомэ-тызэфычIэтIэжьызэ, тэр-тэрэу зытэгъэунэхъужьы… 
Сыд пIуи, Гумыштэр, пшIэхэнэп пIуагъа?..
- Зи сIуагъэп, Мэзхьаб… Адэ сыдэу непэ укъыспыпкIэгъапа?..

--- Page 293 ---

- Ара?.. Ащыгъум тыгу зэрэмыкIодыгъэр къэзэкъмэ 
ядгъэшIэнэу тятэжъмэ яорэд горэ къэтэжъугъаIу.
- Зэчырмэ хъущтба? - ежь зыфэшIур Гумыштэм 
къызыIуипхъотыгъ.
- Алахьэм къытфыригъэхыгъэ зэчырмэ ащыщ горэми 
хъущт, ау тыгу къыIэтынэу тыбзэкIэ, абдзэхэ бзэгукIэ, 
тиорэд горэ къатIомэ нахьышIуба… Къыхадз, Бырсырыр, 
узыфэIэзэ "Къоджэбырдэкъо Мыхьамэт гъуазэм иорэд", 
къэзэкъ топгъаомэ агу итхэу тыкъыбдежъыун.
- "ТIопсапэ гущэм шыблэр щэгъуагъо…" - Быр сырым 
орэдыр къыхидзи, заулэрэ мыдрэхэри де жъыугъэхэу, ащ 
къежэщтыгъэхэ пIонэу къэзэкъхэми "Запрягаиты коны, 
хлопци" орэдыр къыхадзэ, бзэ зэфэмыдэ-зэмыкIухэм 
яджэрпэджэжь макъэ абдзэхэ къушъхьэмэ зыхатакъо. 
Блахъори, Бырсырри, КIубэри якIэрахъохэмкIэ зышъхьэрэукIых, ар дэдэхэри модрэ лъэныкъомкIэ къеIукIых. 
Заоу заоп, джэгоу джэгоп…
- Модэ, Мэрэтыкъу, афачъи,- хьадэр зэрылъ цукум 
ыуж ит Цэим Афэмгъотым реIо,- абдзахэхэм яорэд 
щягъэгъэт, мы тщэжьырэ тхьамыкIэм ихьадэ кIыIу орэд 
къыщыпIоныр емыкIу.
- Абдзахэхэр,- Афэмгъотым къышIэжьыгъэхэ орэдыIо зэхэсхэм ариIуагъ,- игъонэмыс хьадэ шъуи чылэ 
тэщэжьы… Бырдж Хьасанбый ыкъо Азышт ары, топыщэм 
ыгъэфыкъуагъ.
- Сыд къэбар тхьамыкIагъуа зэхэсхыгъэр! - Гумыштэр 
къызщылъэти, цукум пэгъочъыгъ, кIэкIо шIуцIэр зытехъогъэ хьадэм зытыриIубагъэу дэкIуатэзэ, мапчъэ: - Сыдэу 
игъонэмысэу утхэкIыжьыгъа, сы дэущтэу уятэ тхьамыкIэр 
къыолыжьына, си Азышт, сыд зэо мыгъуа къызы фэтхьыжьыгъэр… ПаIо зыщыгъылI Абдзахэ къинэжьрэпи, ори 
ахэмэ уакIэлъыкIожьыгъ, си Азышт…
- Хьадэм шъхьарышъущ мыр...- Цэим зэхихырэр ыгу 
римыхьэу гъумыгъуи, фидзыгъ: - Сыд тхьаусыхэ-хьадагъа, 
Гумыштэр, къытэпшIылIагъэр?.. ЛIыгъэ къызхэгъаф… 
Абдзахэхэр зэрэхъоу Бырджыри хъун. Модэ хьадэр 
зыфэтщэжьырэ лIакъом макъэ ежъугъэIу. Къужъыпс тIокIэ 
зэуапIэмкIэ Бырдж Хьасанбый щыIэшъ, къэшъущэжь.
Блэхъо Мэзхьаб ардэдэм Цэим зыфиIогъэ зэуапIэм 
шэсыгъэ. Бырдж Хьасанэ къыгъотыгъ, адрэр ыкъо ыцIэ 
зэрэзэхихэу къеупчIыгъ:

--- Page 294 ---

- УIагъа, укIыгъа?..
- Уихьадэ уиунэ илъ, Хьасанбый…
Бырдж Хьасанэ чъыг лъапсэм щетIысэхи, заулэрэ 
щысыгъэу, къыIуагъ:
- Абдзэхэ ныбжьыкIэ пчъагъэмэ афэдэу тэтыеми ихъяр 
тлъэгъугъэп… Мы сызигъусэхэри сэщ фэдэ закI… Бырдж 
нахьыжъмэ емыкIу къысфарэмылъэгъу, кIалэр арэгъэтIылъыжь… Ащ нэмыкI къэсIон сшIэрэп, Мэзхьаб…

--- Page 295 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ТIУРЭШЪХЬ

--- Page 296 ---

- Неущ е неущмыкIэ гъогу сытехьащтышъ, мы къыуасIорэр орырэ сэрырэ фэшъхьаф ышIэ хъущтэп,- Евдокимов генералым Сердюков подполковникым фигъэпытагъ.- 
Мыекъуапэ къыщегъэжьагъэу Пяти горскэ кIорэ гъогум 
верст пэпчъ, хэт ышIэра, черкес Iэлхэр къытэшэкIонхэкIи 
мэхъушъ, къэзэкъ шыу купхэр, щытезекIухьэхэрэм фэдэу, 
атежъугъэуцох. Джыри зэ къыосэIо, джау сыдми къэзэкъхэр гъогум терэтых.
ЕтIанэ, тIэкIу зытешIэм, игые къытекIозэ, гу кIэ зэриIожьыгъ: "Кавказыр зыIэ ралъхьэгъэкIэ па чъыхьэныкъом 
ыдэжь, Тифлис сыригъэблэгъэнэу, тиIофмэ ащыз гъэгъозэнэу сежэзэ, мы лъэныкъом дунаир анахь зыщыгъогуджэ кIымэфэ отI-псытIэм нигъэсыгъ. Кавказыдзэм 
зипащэкIэ, тэмэтелъыкIэхэр ытамэ зытыралъхьагъэкIэ, зи 
фэIогъагъэп заор зы щыжъобгыпIэм ежь къакIоу тиIоф 
зытетыр зэри гъэлъэгъугъагъэмэ… Пачъыхьэмэ заор 
къырагъажьэ, тэ тагъэзао, тыкъыщауIэ, тпсэ щыхэтэлъхьэ, 
ау мыхъурэмкIэ тэры агъэмысэрэр, текIоныгъэм ищытхъу 
ежьмэ анапшIэ тыралъхьэ. Шъыпкъэ, типачъыхьэ ар сфеIолIэнэп: сызщигъэгъупшагъэп, ситэмэтелъхэр къысфиIэтыгъэх, тын лъапIэхэр къыситыгъэх, бэмэ афамыгъэшъуашэрэ графыцIэр сэ къэзэкъхэкI къы зэрыкIом къысфигъэшъошагъ, тиIофхэм защи гъэгъозэнэу, черкесмэ 
заIуигъэкIэнэу мыщ нэс къэкIуагъ… Ау зиIоф къытхэмылъ, 
хэгъэгум ианахь тэмэтелъ инмэ ащыщыр зытелъыр, 
къымылэжьыгъэми, зэрэпачъыхьэныкъом пае текIоныгъэм 

--- Page 297 ---

ищытхъу дытигъэгощынэу ташъхьагъ къыригъэуцуагъ. 
Сы дэу пшIын, сыдигъуи джары зэрэхъурэр: чъыгыр 
бгъэтIысыни, уелIылIэзэ къэбгъэкIынышъ, къыпыкIэрэр 
игъо зыхъурэм пызычыжьыщтыр хьазырыпс… Ашъыу, 
хэти ынапшIэ щытхъур тырерэлъхь фаеми, нэшъу, дэгу 
тызхэхъухьэгъэ, тызхэпшъыхьэгъэ Кавказ заор зэ тыухэу 
тэрэгупсэфыжьи ары…" 
Евдокимовыр аущтэу егупшысэщтыгъэми, ты дэкIи 
щагъэстыщтыгъэхэ чылэхэр, мэзмэ ащыIэчъэ-лъачъэщтыгъэ цIыф Iэшэнчъэхэр инэплъэгъу хэтыгъэх, ахэмэ япцIымэ мэ макъэ ытхьакIумэ итыгъ. Ау зэкIэмэ анахь зыгъапэщтыгъэр нэмыкI: Кавказым ипачъыхьэныкъо къызэрэпэгъокIыщт шIыкIэр, къыриIощтхэр, къыфигъэуцущт унашъохэр 
арых. ЗыгорэкIэ, IэнатIэр зэратырэм зэришI хабзэу, 
уитIысыжьыгъо игъо къэ сыгъ къыриIоу, ежь къыпэблэгъэ 
генерал горэ ычIыпIэ къыригъэуцомэ? "СкIуачIэ зыхэслъхьэгъэ Кавказ заор ыкIэм зетфылIагъэкIэ, къэнэжьыгъэ 
зыщымыIэкIэ, ащ фэди ышIэн ылъэкIыщт. Муары, къэбэртэе-адыгэхэр къезгъэуцолIэгъэхэ Ермоловым, игъусэгъэ Кацыревым сатегущыIэжьырэп, хэта ахэмэ ягугъу 
зышIыжьрэр?.. Ежь зычIыпIэ ихьэгъэ Барятинскэр щыIэжьми 
цIыф ыгу къэкIыжьырэп… Адрэ Засс, Вильяминов, Фи липсон генералхэри арых… Ар дэдэр къысишIэпэна? Аущтэу 
къыздэзекIомэ, ситекIоныгъэ пчъагъэхэм уасэ къафэзышIыгъэ ышнахьыжъ пачъыхьэм ар къыфидэнэп. Ау етIани 
пшIэщтэп зыIэ уилъмэ къыпфаугупшысыщтыр… ИмыщыкIагъэхэр, генерал, пшъхьэ къимыгъахьэх, сэ джыри ахэмэ 
черкесхэр хы нэпкъым тезгъэзыхьафэ сырящыкIэгъэщт. 
Сыда тIорэр? ПсыикIыгъом шыхэр зэблахъухэрэп".
Верстишъэ фэдиз Евдокимовым къызэринэкIи, Ермэлхьаблэ исэмэгукIэ къыгъанэзэ, икухъэренэ кIэкIэу къызегъазэм, игупшысэмэ къахэужьыгъ. Абдзэхэ къушъхьэ 
лъэныкъом елъытыгъэмэ, зэрэ жьы бгъэшхор ары умыIощтмэ, мы лъэныкъом щы кIымафэп. Къызэресыгъагъэр 
къыозгъашIэрэ ос щтыгъэ куашэхэр икухъэренэ зыпхырычъырэ гъогубгъу шъофмэ модыкIэ-мыдыкIэ ащы зэтелъых, къыздикIыгъэ лъэныкъомкIэ къушъхьэ шыгуфхэр 
щызэпэIутых, чэ щыр зыщырихыщт ПятигорскэкIэ Iошъхьэмафэ къыщэлъагъо. Кухъэренэм ыпэкIи ыужыкIи ит 
къэзэкъхэм яшылъэбжъэ макъэхэр жьыбгъэ чъыIэм 

--- Page 298 ---

зэтыретэкъукIы, кIэкIо фыжьыр къызэпхъокIыгъэ, шъхьарыхъоныр зышъхьэ къызэпхэкIыгъэ, щазымэ фабэхэр 
зыщыгъ генералым чъыIэр зыхишIэрэп, зэгупсэфылIэрэмэ 
анахьи зыгъэгумэкIрэр нахьыб. Ау Абдзахэ щыкIымаф, 
икъушъхьэмэ ащыкIуадж ыIоу щысыщтэп - къихьэгъэ 
1864-рэ илъэсым игъатхэ Кавказ заом иаужырэ гъэтхэщт. 
Джары Евдокимов генералым Кавказым ипачъыхьэныкъо 
зыIукIэкIэ риIощтыр.
Темыр-КъохьэпIэ Кавказым идзэ зыIэ илъ Ев до кимовыр 
зэрэмыгугъагъэу Тифлис дэс па чъы хьэ ныкъор чэфэу 
къыпэгъокIыгъ, изэо Iофмэ къа зэ рэкIэупчIэу джэуап кIэкI 
ритыжьыгъ:
- Мы илъэсым игъатхэ, Ваше Сиятельство, Кавказ заор 
тыухыщт.
- Аущтэу хъугъагъэмэ, дэгъугъэ, Николай Ива нович. 
Типачъыхьэ нэфи сэри джары тыкъызэрэпщыгугъырэр. 
Узыфае щыIэмэ, къаIо, IэпыIэгъу ты зэрэпфэхъущтым 
тыфэхьазыр.
- Черкесхэр Тыркуем изыщыщт къухьэхэр орэнахьыбэх,- джыри Евдокимовым игущыIэ кIэкIы гъэ.

--- Page 299 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ЩЫРЭШЪХЬ

--- Page 300 ---

Черкесым итемыр-къохьапIэ щыкIорэ Кавказ заор 
ыкIэм зэрэфакIорэр Евдокимовым зэриIогъагъэу, 1864-рэ 
илъэсым икIымафэ нэрылъэгъу къэхъугъ. Заом хэлэжьэгъэ 
Духовской забытым итхылъэу "Кавказ къушъхьэмэ якъыблэ 
лъэныкъо щыIэгъэ Даховскэ дзэр" зыфиIорэм ар мары 
къызэрэщитхырэр: "…1864-рэ илъэсым, февралым и 19-м 
Даховскэ дзэр зэуапIэм Iухьаным фэхьазырыгъ. А уахътэм 
ехъулIэу, дзэм ия 2-рэ Кавказскэ сапернэ батальон ия 3-рэ 
ротэ, ия 5-рэ лъэсыдзэ ротэ, Севастопольскэ дзэм и апэрэ, 
ия 2-рэ, ия 3-рэ батальонхэр, ия 5-рэ лъэсыдзэ ротэр, 
Кубанскэ дзэм и апэрэ батальон, лъэсыдзэм ия 3-рэ, ия 
21-рэ батальонхэр, хы ШIуцIэ дзэм и апэрэ, ия 2-рэ батальонхэр, Таманскэ дзэм и апэрэ, ия 2-рэ батальонхэр, 
Бакинскэ дзэм и апэрэ батальон, я 19-рэ топыо дзэр, 

--- Page 301 ---

Къэбэртэе лъэсыдзэ батальоныр, Тверской шыудзэм и 
апэрэ дивизион, Къэбэртэе милицэ шыу шъитIур хэтыгъэх.
Тидзэ зылъэгъурэ черкесхэр мащтэх. Урысыдзэм 
ипчъагъэ гъунэ иIэп аIо. Тхышъхьэм уиплъымэ, хы ШIу цIэм 
екIурэ дзэхэр зэуж итхэу верст заулэкIэ олъэгъух.
Къушъхьэм тыдэкIуае къэсми, пэрыохъу къытфэхъурэмэ япчъагъэ къыхэхъо. Нэфшъагъом ос цIынэр 
къылъэсэу ыублагъ. Гъогу бгъузэ чъыгышхо горэм 
ышъхьапэ пыс адыгэр чъыIэм тыригъэщтыхьагъ. Шъхьэ 
упсыгъэр ыбгъэ къефэхыгъ, ипаIо чъыг чIэгъым чIэлъ. Цые 
цунтхъагъэр пкъы щтыгъэм къещэкIыгъ, лъапцIэ. Къытлъыплъэрэ гъозэрыплъмэ ар ащыщыгъэн фае. Зы мэфэ 
закъокIэ черкес чылэ пшIы пчъагъэ тедгъэстыкIыгъ… 
ХыIушъо шапсыгъэмэ анахь шъхьэкIафэ зы фы ряIэмэ 
ащыщ Шъэо Къасполэт зипэщэ лIы кIо хэр къэкIуагъэх. 
ЗаокIэ, кIуачIэкIэ хьакIуцу шапсыгъэхэр къызэрэт пэ мыуцужьышъущтхэр дэгъоу къагурыIуагъэти, мамыр кIэух 
яIоф фашIынэу ахэр пылъыгъэх. Шапсыгъэхэм джы нэс 
ячIыгугъэхэр урыс пачъыхьэм иехэу зэралъытэхэрэр, а 
чIыгухэм къазэрэкIэмыдэужьыхэрэр ащ нафэ къышIыгъ. 
Ямылъку тIэкIу аIыгъэу Тыркуем икIыжьынхэмкIэ пэрыохъу 
тафэмыхъун закъор ары лIыкIохэр къыз кIэлъэIугъэхэр…"
Адыгэ мэджлысыр загъэстыгъэ илъэсым ыуж абдзахэмэ, убыхмэ, шапсыгъэмэ сыдэу зашIыгъэкIи, зыкъашIэжьын алъэкIыгъэп, зэфэсищэу зэхащэгъагъэми адыгэ 
лъэпкъищыр нахь зэпэчыжьэ зэрэхъурэр, яIо зэрэзэтемыфэрэр, цыхьэ зэрэзэфамышIыжьырэр къащынэфагъ. 
Аужырэ зэIукIэу мэджлыс стафэр зыщызэхэлъ гъэхъунэм щашIыгъагъэр Занэ Къарбатыр ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ. Ятэ Сэфэрбый опсэуфэ зы фэ банэщтыгъэ 
Адыгэ хэгъэгу мэджлысым кIэ гу шIузэ, лъэпкъ зыкIыныгъэм 
ыуж ит ыIозэ, лъэпкъ езэрымыгъэхь-зэдемыгъэштэ Iофыр 
ащ къыщычIэугъап. Нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэм лъэпкъ 
зэбэныр хаушъ хьафыкIзэ, зэфэсым щызэбэныгъэх, цIыфмэ 
къафагъэшъошэгъэ IэнатIэм зы лъэоянэкIэ Цэйри, 
Бэрзэджыри, ежьыри къырагъэкIотэхыгъэх. Быр джми 
зиушъэфызэ, Къарбатыр къыIэтыгъэ мамыр зэшIум 
шъхьарыгущыIыкIын ылъэкIыгъ. Мэджлыс зэхэщэнымкIэ 
ышIэгъэ пстэури хьаулые хъугъэ. Къэрэбгъагъэр зыфэдэм 

--- Page 302 ---

Къарбатыр щымыгъозагъэми, щтэуIугъэр непэ ыгу къызэрихьагъэр зыдишIэжьызэ, унэм имысышъоу шэсыгъэ. 
ЕкатеринодаркIэ, АбынкIэ къарыкIырэ гъогур непэ 
зэгъокIми, ащ адыгэмэ амыгъотырэ топхэр урысмэ тыгъуасэ ращагъэх, шыудзэхэри лъэсыдзэхэри рыкIуагъэх. 
МэзитIу хъугъэшъ, ежь ышъхьэкIэ урыс пачъыхьэм 
фигъэхьыгъэ тхыгъэр джэуапынчъ. "Фаемэ, гущыIэрые 
зыкъытфешIы, фэмыемэ, зеу дэгу,- гукIэ еIо Къарбатыр.- 
Ифедэ хэлъмэ, иIуагъэ реутыжьы. Евдокимов генералым 
ышIагъи ымышIагъи тыралъхьэ шъхьакIэ, пачъыхьэм ишIэ 
хэмылъэу ар абдзахэхэмкIэ зекIуагъэп. Тэ талъэныкъу адэ? 
Сыд мохэмэ зэдаушъэфрэр? Сэ силажьи ащ хэлъ. Сэрба, 
силъэпкъэгъу шапсыгъэмэ ашIосыушъэфызэ, зэшIуныгъэм 
игугъапIэ ахэмэ аIэкIэзгъэхьагъэр? Мы Iофым сымышIэрэ 
горэ хэхъухьэ… Сыд тшIэщтыр, сыдкIэ тыамал? Джыри 
мэзитIу-мэзищ горэкIэ ахэмэ тапэуцужьын, зядгъэукIызэ, 
зэтетIэжэных… ЕтIанэ?.."
Ятэрэ янэрэ зыдэлъ Къуматыр къэхалъэм Къар батыр 
блэкIышъугъэп, икъитIу апашъхьэ иуцуи, джа гупшы сэупчIэхэр арихьылIагъэх. Ау ыгу жьы зэрэдигъэкIыгъэр ары 
умыIощтмэ, ащи джэуапынчъэу къыдэкIыжьыгъ.
Пчыхьэм яунагъокIэ язакъоу къызэнэжьхэм, лIым ыгу 
ихъыкIырэр шъузым къышIагъэм фэдэу, джа упчIэ дэдэр 
къыритыгъ:
- Урысмэ, Къарбатыр, джыри зэ шъуапэуцужьын, 
цIыфыби хэкIодэн, зэтежъуIэжэных… ЕтIанэ?..
- Сыда етIанэр? - зэхихыгъэм къызэрэкIи гъэ щтагъэр 
Къарбатыр къызхимыгъэщэу, ар ежь ыгу имылъыгъэ 
фэдэу джыри еупчIыжьыгъ.- Сыда етIанэр?
- ЕтIанэ адыгэхэм сыда къытэхъулIэщтыр?.. КъытфэнэжьырэрТыркуем тикIыжьыныр ара?.. Мафи чэщи ямыIэжьэу цIыфхэр хыIушъом екIух…
- Адыгэхэр хэгъэкIи, тэ тиунагъокIэ къытпыщылъыр 
сшIагъэмэ...- Къарбатыр джэуапынчъэ Iуплъэ шъузым 
пигъохыжьыгъ.
- Урыс ешIум тешъуубытэгъагъэмэ, Хьаджэмыкъо 
пщым шъуедэIугъагъэмэ, тиунагъо имызакъоу адыгэ 
лъэпкъхэмкIэ тыкъызэтенэщтыгъэ, лъэныкъуитIумкIи 
тхьашъуегъэпсэу къышъуаIощтыгъэ…

--- Page 303 ---

- Тятэрэ сэрырэ зэгорэм тызизабытыгъэ урысмэ 
тхьауегъэпсэу къыуаIонэу огугъэмэ, ухэукъо,- Къар батыр 
къыраIуагъэм къыхыригъэхыгъ,- адыгэхэмкIэ къыстефэрэр сшIэу ахэмэ сяшIугъэкIи, джэнэт щыIакIэ къысатыгъэкIи, 
Щамил Iимамым фэдэу Петербург зязгъащэу цIыфхэр 
къыздэзгъэхьащхыщтхэп. Ащ ыпэкIэ лIэныгъэр е тыр куикIыжьыр къэсэштэ.
Щтэгъэ нэгукIэ шъузыр лIым Iуплъагъ.
Непи Къарбатыр унэм имысышъоу Бастыку чылэ 
лъэныкъомкIэ шэсыгъэ. Хы ШIуцIэ Iушъом емыкIурэ гъогу 
ини, гъогу цIыкIуи Шапсыгъэ итыжьэп. ЦIыф щтагъэм 
зызымышIэжьырэ кIуачIэ зыхегъотэжьы зы фаIорэр шъыпкъэ. Зипсынэ, зицIыф нэпкъ шъхьа щыкIыгъэ шапсыгъэмэ 
къэуцурэ къызэплъэкIырэ ашIэ жьырэп. ЗыфэукIочIыщти 
зыфэмыукIочIыщти тырку гъогум техьагъ. Тыркуер благъэми чыжьэми, нэсыщт-нэмысыщтхэми зымышIэрэр 
нахьыб. КъяхъулIагъэм Алахьэм ишIэ зыхэлъыкIэ, ынэшIу 
къащифэныр, зыдежьэжьыгъэхэ быслъымэн хэгъэгум, 
абзэрэ яцIыф шэн-гъэпсыкIэрэ амышIэми, зы дин зэдалэжьы, гупсэфыпIэ щагъотыныр ягугъапI.
 Адэ лIэшIэгъу пчъагъэмэ къагъэгъунагъэу, джы 
къафэмыухъумэжьышъурэ чIыгур?.. Мо къушъхьэхэр, 
мэзхэр, лэжьыгъэ шIапIэхэр, былым хъупIэхэр, тхышъхьэретэкъокI, кIэйдэс чылэхэр, къэхалъэхэр?.. УпчIэм ыуж 
упчIэ къетаджэ. Сыда шъхьэегъэзыпIэкIэ хымэ хэгъэгум 
кIохэрэм къапыщылъыр? Зы нэбгырэм, зы унагъом зиIэтэу 
гъогу техьэми, Iоф къыпэкIы. Мыхъу зыщыхъужьырэм, 
уизакъомэ, зы къогъупIэ горэм зыкъобгъэзэгъэн плъэкIыщт, зы гукIэгъу гори къыпфашIын. Ау нэбгырэ минишъэ 
пчъагъэмэ сыд фэдиз гукIэгъу къафыриIэу хымэ хэгъэгур 
къапэгъокIыщта? Ащ фэдэ чIыпIэм, Iофыр шъхьэм зыфэкIожьырэм, анахь гухэлъышIури гугъэпIэнчъэ мэхъужьы.
"Урысыем зыфэе дэдэр,- Къарбатыр гукIэ ыIуагъ,- 
къыдэхъугъ. "СIорэм шъукъемыдэIущтмэ, Тыркуем 
шъуикI" - джары пачъыхьэм адыгэмэ къариIуагъэр. Ащ 
фэдэ гущыIэ пыгъэчъыгъэ дунэе пашъхьэм сыдэущтэу 
щыпшIыщта, уимыхэгъэгу ишIэ хэмылъэу ар сыдэущтэу 
къыпфэIощта? Урысыемрэ Тыркуемрэ азыфагу зэзэгъыныгъэ шъэф зэрэдэлъыр ащ къегъэнафэ, къухьэкIэ яшIуагъэ къазэрэрагъэкIри ащ ишыхьат1. УичIыгу къэмыбгынэщтми, егъэзыгъэ IофкIэ ар уагъэшIэщт. Бгъэр бэрэ омэ, 
ытамэ мэкъутэ аIо. Даушыгъэм зедгъэхьымэ, лIыгъэм 
тышIолIыкIызэ, тфэмыукIочIыщт Iофыр илъэс пчъагъэмэ 
тпшъэ дэлъыгъ. Тызэдаомэ, тызэгыижьзэ, тызэунэ хъулIэжьыгъ. Тырку гъогум техьагъэмэ шъушIэрэр емыкIу, 
зышъумыгъэдел языIон, зыгъэдэIонхэ къытхэкIырэп. Сэри 
тыркуикIыжьым нэмыкI хэкIыпIэ сшъхьэкIи сиунагъокIи 
сиIэжьэп".
Бастыку гъогум Къарбатыр тырилъэгъуагъэр гугъэуз. 
Угу мыжъоми, ар фэщэчынэп, зэгоутын. Хьадэ мыгъэтIылъыжьыгъэхэр, шы, нэмыкI былым псэхалIэхэр гъогу 
гъунэмэ аIулъых, ахэмэ амэ кIуачIэ жьым зэрехьэ. Пыидзэ 
укIакIомрэ гъогу къинымрэ гукIэгъунчъэ ашIыгъэ цIыфмэ 
ашъхьэ зэрэIуахыжьыщтым нэмыкI гупшысэ яIэжьэп: 
къушъхьэ гъогу бгъузэр зэтырахы, зику къутагъэр дагъэчъэхы, зэщэхьэх, зэдаох. Ты гъуа сэ пый пашъхьэм зэдыпэIутыгъэхэр ары Iоу пшIэжьыщтхэп.
1 Адыгэхэр Тыркуем ищыгъэнхэм фэгъэхьыгъэ зэдэгущыIэгъоу тырку правительствэм дыряIэгъэм фэхъугъэ кIэуххэм 
яхьылIагъэу Урысыем иIофхэр Тыркуем щызезыхьэрэ Д.С. 
Новиковым декабрэм и 5-м 1863-рэ илъэсым Кавказыдзэм 
игъэIорышIапIэ ипащэу Карцевым фетхы:
"…Мы Iофыгъом Тыркуем иминистрэхэм я Совет щытегущыIагъэх, ащ щашIыгъэ унашъор IэкIыб хэгъэгу IофхэмкIэ 
Министрэу Али-паша непэ къыслъигъэIэсыжьыгъ. Кавказ 
къушъхьэчIэсхэр ичIыгу къыригъэхьанхэм Тыркуер къезэгъы, 
ау ахэр япчъагъэкIэ бащэ хъухэмэ, ахэмэ апыкIодэщт мылъкум 
къызэрехъущтыри къыхегъэщы. ЕтIани къэIогъэн фае ахэр 
зыдагъэкIощтхэ чIыпIэхэр ежь Тыркуем къызэрэхихыщтхэр.
Къэкощыщтхэм япчъагъэ зыфэдизыщтымкIэ Али-паша къы зысэупчIым, джэуап къызэрэфэсымыгъотыгъэр джыри 
къыхэзгъэхъожь сшIоигъу. Шъыпкъэр пIощтмэ, есIожьыщтыри 
сшIагъэп, ау сымыгъэщтэным пае нэбгырэ мин 50 зесэIом, ыгучIэ 
исхыгъ. Адыгэхэр Тыркуем гъэкощыгъэнхэмкIэ шъушIыгъэ 
унашъор мы хэгъэгум ыгу зэрэримыхьырэр пшIосыушъэфынэп. 
Арышъ, кIэмыгъожьхэзэ, ягухэлъхэри зэбламыхъужьыхэзэ, мы 
Iофыгъом фэгъэхьыгъэу Тыркуем дэтшIынэу едгъэжьэгъэ 
зэдэгущыIэгъухэр псынкIаIоу лъыгъэкIотагъэхэмэ ишIуагъэ 
къызэрэкIощтым щэч хэлъэп…"

--- Page 304 ---

"Сыд тхьамыкIагъуа адыгэмэ къытэхъулIагъэр?" - Зан 
Къарбатыр ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. ХыIушъом гуIэнкIэ екIурэ 
цIыфмэ ащ нахьыбэрэ ахэплъэжьын ымылъэкIэу цуку 
гъогум дэхи, нахь шыу лъэгъо кIэ кIым кIэ унэм къыгъэзэжьыгъ. Пчыхьэ факIоу ядэжь къызэсыжьым, шъузым 
риIуагъ:
- Ащ нахьыбэрэ тыбэлэрэгъы хъущтэп, Тыркуем 
текIыжьы! Адрэхэр зэрэхъоу тэри тыхъун.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм Занэ Къарбатыр иунагъо 
игъусэу Шъачэ дэжь "Тигр" зыцIэ къухьэм итIысхьи, 
егъашIэм къымыгъэзэжьынэу, иадыгэ чIыгу ыбгынагъ.

--- Page 305 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ПЛIЫРЭШЪХЬ

--- Page 306 ---

Сыдигъуи хэгъэгум Iофхэр къызыщыдэйхэкIэ, илIышъхьэхэр зэрагъэмысэхэ хабзэу, Цэй Хьатырбай урыс пачъыхьэмрэ Хьаджэмыкъо пщымрэ ариIо гъэ гъэ-зэрябэныгъэгъэ гущыIэхэм апэуцужьырэ еплъыкIэхэр, илъэситIу 
тешIэжьы гъагъэми, джы Абдзахэ къитэджэжьыгъэх: 
къыкъотыгъэхэм анахьи зыгъэмысэхэрэр, мафэ къэс 
къахахъоу, нахьыбагъэх. Абдзэхэ лIышъхьитIумэ, Бырджымрэ Цэимрэ, язэ фэ мышIу зэфыщытыкIи ахэмэ 
къахэхъожьыгъ.
Гъэтхэпэ къушъхьэ гъогуехэр абдзахэмэ къыз фагъэфедэзэ зэтырэIажэщтыгъэ пачъыхьадзэр джы гъэмэфэбжыхьэпэ мафэхэм Iэжэгъоягъэ. Аущтэу щытми, абдзахэхэм алъэкI къамыгъанэу урысыдзэр къызэрэлъамыгъэкIотэщтым ялIыгъэ рахьылIэ, ау зипчъагъэкIи нахьыбэу, 
зиIашэкIи зэтегъэпсыхьэгъэ пыим лIыгъэ закъокIэ пэуцужьыгъуай. Пыидзэр къызэкIурэ псэупIэхэм гъоухэр ащэджэх, зезыпхъохэрэм апэуцужьыщтхэ цIыфхэр къыхащых. 
Шыур шыоу, лъэсыр лъэсэу Къужъыпс тIуа кIэкIэ, Пшъэх 
IушъокIэ, ТIуапсэкIэ макIох, топ зытIущэу яIэм къакъонэжьы н хэм щыгугъыхэу заор зыщызэжъу чIыпIэхэм аIуащэх.
- Урыс пачъыхьэм къэрар зэримыIэр джары 
къэозгъэшIэщтыр...- топы омакъэхэр къыздиIукIыхэрэ, 
257
9 Заказ 030

--- Page 307 ---

агъэстырэ чылэхэр къызщылъагъохэрэ лъэныкъомкIэ Цэим 
Iэ ешIы,- ари пачъыхьэ хъунэп…
- Аущтэу къызэрэтэхъулIэщтым тегупшысагъэп…- 
зыкIиIорэр ышIэу, зыфидзырэм ыцIэ къыримыIоу Бырджыр 
гъумыгъугъэ.
- Бырджыр! - Цэим зэхихыгъэм къыхыригъэ хыгъ.- 
Мыр ренэу къэоIо зэпыт, хэта бгъэмысэрэр, сэра?
- Ори, сэри, Бэрзэджри - зэкIэми тымыс.
- Тилъэпкъ къызэрэтыухъумэжьрэмкIэ тымыс, ара? - 
Цэим ынитIу мэшIо тэпэу къилыдыкIыгъ.
- Лъэпкъыр къызэрэуухъумэщтым шIыкIэ Iаджи иI.
- Ащ фэдэу уIушмэ, Бырджыр, сыд фэдэх ахэр?
- Хьаджэмыкъопщым тедэIугъэп,- ерагъэу Бырджым 
зиIажэзэ, джэуап къытыжьыгъ.
- Мыдэ джы мыщ къытиIожьыгъэр...- гухьэ-гужъыгъэ 
хэмылъ фэдэу Цэир щхыпцIи, къегыижьызэ, къыумысыжьыгъ: - ТызызэрэшIэрэм къыщыублагъэу, Хьасанбый, 
узфэдэ цIыфыр къызгурыIорэп. Хьа джэ мыкъом дебгъаштэщтыгъэмэ, сыда ащыгъум ужэ кудагъэу узыфыщытыгъэр?
- ГущыIэгъу тибгъэфагъа? - Бырджыр псын кIэу къэупчIи, ежь зыкъыдыригъэубытыжьызэ, кIэ кIэу къыухыжьыгъ: - Хъугъэ, мысэ-зафэр зы щы зэхэтфыжьын чIыпIэп 
джы тызэрытыр.
Шыоу къыIулъэдэгъэ Афэмгъот Мэрэтыкъо, ренэу 
зэришI хабзэу, Цэир нахь ыгъэлIышъхьэзэ, къыриIуагъ: 
- Шыу шъибл Тубэ къытфикIыгъ, Хьатырбай, лъэс 
шъитIу фэдиз Пшъэх лъэныкъоми къикIыгъ.
- Тичылэгъу тубэмэ тыкъагъэпцIэжьыгъэп,- Цэим 
игуапэу, ежь къызэрэхагъэщырэри нахь игопэжьэу, къыIуи, 
ау лъэсмэ япчъагъэ зыфэдизыр зэримышIэрэм ыгу емыIоу 
еупчIыжьыгъ.
- Шъэрэ тIокIиплIырэ бгъурэ, Хьатырбай.
- Джаущтэу гущыIэзэ шIы, Афэмгъотыр. ЦIыф пчъагъэр лъытэ, мэл Iэхъогъури апчъы. Модэ, шыу шъиблым 
щыщ шъиплIыр Пшъэх Iушъо, ТIопсэ лъэныкъомкIэ жъугъакIо, адрэхэр Къужъыпс зэуапIэм Iутмэ акIыб дэрэуцох. 
Сыд, Мэрэтыкъу, уздэзгъэкIогъэ Убых, Шапсыгъэ лъэныкъохэмкIэ щыкъэбарыр? Тэ щыIэх Бэрзэджри, Занэри?

--- Page 308 ---

- А лъэныкъохэми шIу ащыIэп. Урысыдзэм Шапсыгъэ 
ыштагъ, джы Убыхым екIу.
- Ащыгъум пачъыхьэм илIыгъэ къыти хьы лIэ гъапэба... 
Ары Iолъ хъурэр… Бгъу пстэумкIи ты къауцухьагъ… Занэм… Занэ Къарбатыр сыд икъэбар?
- УкъызыкIэупчIагъэм, Хьатырбай, игугъу къыпфэсшIынэу къыоспэсырэп. ЗызэкIиуIапIи, ар Тыркуем икIыжьыгъ. ПшIэрэр емыкIу, къумалыгъэ зеохьэ зыраIом, шъо 
шъуикъумалыгъэ сытегущыIэнэуи сытеплъэжьынэуи 
сыфаеп къариIожьыгъ.
- Ежь Занэхэр?! - Цэим ынэ шIуцIэхэр къыIэ пыкIыхэзэ, 
къыхигъэкуукIыгъ.- Ежь Занэмэ якъу малыгъэ ащыгъупшэжьыгъа?! Занэ Къарбатыр ятэжъба анэпэ чIыгур 
Тыркуем езыщагъэр?.. Ятэ Сэфэрбыйба, ежь Къарбатырба 
Урысыем изабытыгъэхэр! Занэхэр арба адыгэ шъолъырыр 
зэIызышIэжьыгъэр?.. Джы анапэ адыгэ пашъхьэм щаукъэбзыжьы, ара? Мыдэ, Занэм итыркуикIыжь къэбар 
Абдзахэ щызэхяшъумыгъэх… Джы къызгурыIожьыгъ 
урыс пачъыхьэм зыIуигъэкIэнэу ар зыкIыфэмыягъэр… 
ТакIыбкIэ къонцагъэ щы зэ рихьагъ. Адэ Бэрзэдж хьаджэр, 
ащ сыд икъэбар?
- Бэрзэдж хьаджэм онэкъепсых имыIэу Убых къыщырекIухьакIы аIуагъ, ау Тыркуем кIуагъэу къызэрэт 
зыIохэри щыIэх,- джы нахь зыфэсакъыжьызэ, Афэмгъотым къыпигъэхъожьыгъ.
Цэим ицIыфгъэпсыкIэ зыфэдэр зышIэщтыгъэ Быр джыр 
едэIущтыгъ нахь, къыIорэмэ ахэгущыIэщтыгъэп. Ежь 
Бырджми ыгу шIугъэп. Тыгъуаси тыгъоснахьыпи фэмыдэу 
ащ непи неущи зэгупшысэн, зэшIуихын фэе Iофыгъохэр 
къыпыщылъыгъэх.
- Адэ зи къапIорэпи, Бырджыр?
- Сыд къыосIон, Хьатырбай, тIощтыр тIогъахэ фэдэми, 
къэпIуагъэмэ сахэгупшысыхьэ…
- Тэ титIо тшъхьэ фэгъэхьыгъэу затIорэ пстэу ри тазыфагу къыдэнэжьын,- Цэй Хьатырбай зыте хьэгъэ тхышъхьэм шыр къыщызэтыригъэуцуи, игъусэмэ зэхаримыгъэхэу 
Бырджым къыриIуагъ,- ау къытщыгугъыхэрэм агу дгъэкIоды хъущтэп. 
Тхышъхьэ гъогуми цIыфыбэ тыралъэгъуагъ, тIуакIэми 
далъэгъуагъ. Лъэсхэр, цукухэр, мэлхэр, чэмхэр… Пшъэх 
9*

--- Page 309 ---

бжъапэмкIи джащ фэд. Зышъхьэ Iузыхыжьырэмэ апэIумыуцохэу гъогубгъум дэхыгъэх. ЦIыфмэ лIышъхьэхэр 
къашIэжьыгъэх. Къямыплъыхэу зигукIае зыхьхэри нахьыбэх, Iэбжым къафэзышIхэри, къяцIацIэхэри ахэтых, агу 
илъыр умышIэнэу къяплъхэри макIэп. Цукумэ уIэгъэ хьылъэхэри, гъэтIылъыжьыгъо зыфимыфэгъэ хьадэхэри 
арылъых. ЦIыф къэуагъэмэ янахьыбэр бзылъфыгъэх, 
сабыих, лIыжъых, Iашэр джырэкIэ зыфэмыIэтышъун 
шъэожъыех.
- Алахь закъом къынэуж тызщыгугъыхэрэ лIышъхьэхэр, сыд къытпыщылъ? - гуапэм зэрихьэу лIыжъ горэ 
къяупчIи, къыздикIыхэрэ лъэныкъомкIэ ибэщыпэ ыгъэсысыгъ: - Алахьэм бэлыхьэр зытырилъхьан пыймэ тызэрапхъо, тэунэхъу, тэкIоды. Тыгу жьы дэзгъэкIын гущыIэ, 
мардж хъужьын, къыташъуIу.
- Сыд къышъотIон...- Цэй Хьатырбай мы къы раIуагъэр 
зэхимыхынэу ышIэгъагъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп.- 
ЗэрэтфэлъэкIэу пыим тыпэуцужьы, Алахьэр сишыхьат 
Къужъыпс тIуакIэ къыблэтымыгъэкIынкIэ.
- Ар непэп, Цэир, зызэхэтхырэр!..- къызэ хэу цуагъэмэ 
акIыбыкIэ нэмыкI лIыжъ горэ къыдэджыкIыгъ.
- Ары, нахьыжъ, непэп адыгэ шъолъырым зао зитыр,- 
Цэим имысагъэ зыдишIэжьызэ, къыIуагъ,- непэп къытэкIугъэ пыидзэр Абдзахэ зэрэщытIажэрэр… Сэ сшынахьыкIитIуи, Бырдж Хьасанбый къыфэнэжьыгъэ ыкъо закъуи 
хэкIодагъэх… Тэ тынатIэ илъри хэта зышIэрэр… КъыдгурэIо 
шъуитхьамыкIагъо… Мо къушъхьэ чылагъомэ захэжъугуащ, ябгъагъи, ягъомыли, яджэныкъуи къыжъудагощынэу 
ятIуагъ.
- Зэ, зэ, Цэир, ори ары, Бырджыр! - цуку къэу цугъэм 
ицубжъэIыгъ ныор къыкIэрыкIыгъ.- Сэ джы шъукъысэдэIу. 
Ар шъуIомэ, гугъапIэ къы тэшъутызэ, силIыжъи, скъуищи 
заом хэкIодагъ, анахьыжъым ыкъуи къаукIыгъ, хьадэр 
гъэтIылъыгъо тырамыгъафэу къыздесщэжьэжьыгъ. Мо 
шъэожъыери ащ къыкIэныгъ… Сыд хьазаб къытфэшъухьыгъэр!.. Сыда шъузытемыкIошъущт пачъыхьэм шъузыфе мышIугъэр?!..
Ныом къафидзыгъэ гущыIэмэ Цэим ынэхэм лъыр 
къатыригъэлъэдагъ, ерагъэу зиIажэзэ, джэуап ритыжьыгъ:

--- Page 310 ---

- КъызгурэIо, сшыпхъу, угучIэ къычIэзытхъырэр: 
уигукIай, уитхьамыкIагъу. Алахьэм укъызэхишIыкIын. А 
зыфэпIогъэ урыс пачъыхьэм узэрегъэшIуа?... Те шIугъагъэми, джа уифэхыгъэ бын сыда къы тиIощтыгъэр?.. 
Адрэ къаукIыгъэ адыгэ мин пчъагъэхэм?..
- Ахэмэ афэшIэщт закъор апсэти, халъхьагъ. Зызщыдгъэпкъыен чIыпIэп непэ тызэрытыр. Бжъэ дыгъухэри, 
кIэмгуехэри, мэхъошхэри, бэслъыныехэри урыс пачъыхьэм 
ышхыгъэхэп, шъуешIугъэмэ, тэри тишхыныеп…
- ЛъэгонджэмышъхьэкIэ пый пашъхьэм тызы фетIысэхын щыIэп! - Цэим джы зыфэIэжэжьыгъэп.
- Адыгэ кIодыным нахьи, лъэгонджэмышъхьэкIэ тичIыгу 
тыщетIысэхыныр нахь къэсэштэ.
- НекIо, Табычмэ яныу,- зыхэтмэ лIыжъ горэ къахэкIи, 
къеушъыигъ,- зыгъэсамбыр, пIорэм шъыпкъэ хэлъ. Ау 
мыхэмэ сыд япIуагъэкIи, зэхахыжьыщтэп… ПкIэ зимыIэжь 
лIыгъэ нэпцIым атхьакIумэхэр ыкудагъэх. Модэ, цукухэм 
арылъ хьадэхэр тэжъугъэтIылъыжьых…
Цэй Хьатырбай лIыгъэмрэ зэфагъэмрэ егъашIэм афыщыIэгъэ цIыф. Зыгу пытэмрэ шIошъхъуныгъэ зичIыгу 
фызиIэмрэ заом щытекIорэр ыIо зэпытыщтыгъ. Ахэр 
ежьымкIэ гущыIэ къодыягъэхэп, илъэпкъ ишъхьа фитныгъэ рэ ичIыгу къызэриухъумэщтымрэ апае ымышIэн щыIагъэп. 
Шъыпкъэ, хэмыукъоуи, зыгорэм ыгу химыгъэкIэуи, ышIагъэмкIэ кIэмыгъожьэуи псэугъэ пIон плъэкIыщтэп.
Сыда Цэим непэ къехъулIагъэр? Табычмэ яныо 
къыфидзыгъэ гущыIэхэр арэп, ахэри къемыгоуагъэхэу 
щытэпщтын. "Мыхэмэ узэхахыщтэп, лIыгъэ нэпцIым 
атхьакIумэ ыкудагъ" лIыжъым зыфиIуагъэр ары Хьатырбай 
инамыс къэзыуIагъэр. ЕтIани ар ищы пэ зэхэхэп, зышъхьэ 
езыхьыжьэжьыгъэ абдзахэ пэпчъ къыфедзы, къяхъулIэгъэ 
лъэпкъкIодыр ежь илажьэу къыфалъэгъу. "Адэ джары, 
"сишIушIэ си мыгъо сигъунэгъу сипыи" язгъэIуагъэр,- гукIэ 
зэ реIожьы.- ЛIыгъэри къэмэпэ закъокIэ къэ сыу хъумэщт 
пIокIэ, хъущтэп. ЛIыгъэм нэмыкIэу, ухэзгъэлъэщыкIын 
лъэбэкъуи пшIын фаеу мэхъу. Ау "лIыгъэ нэпцIкIэ" 
сыпсэугъэуи?.. Сыда ащыгъум дунаим сызыфытетыгъэр?.. 
Абдзахэхэр къытэкIодылIэх, сызыфыщыIагъэмэ сагъэмысэжьы…"

--- Page 311 ---

Цэй Хьатырбай ишъхьэкIо зэщыутыгъэ лъэдакъэкIэ 
шыныбэм ригъауи, зыригъэпхъотагъ. Афэмыгъотымрэ 
Даурымрэ ыуж зелъадэхэм, кIэлъымычъэнхэу Iэ къафишIи, 
онэгум зэрисэу зэкIодылIэщт нэпкъышхом епкIэхыгъ.

--- Page 312 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ТФЫРЭШЪХЬ

--- Page 313 ---

Цэй Хьатырбай зызэриукIыжьыгъэм нахьи Занэ Къарбатыр ышIагъэр Бырдж Хьасанэ ыгу нахь къеуагъ.
- Занэ Сэфэрбый ыкъо ар къытишIэн Iоу ныбжьи 
сегуцэфагъэп...- Бырдж Хьасанэ игукIае шъхьэ онтэгъур 
дигъэсысызэ къыIуи, адыгэ гущыIэжъыкIэ ипсалъэ къыушыхьатыжьыгъ: - "Уятэ игъогужърэ уятэ иблэгъэжърэ 
умыбгынэжь" тижъ Iушмэ зыкIаIуагъэр къыгурыIуагъэп… 
Сыдэущтэу уятэ онэгум къизыфэ игъашIэкIэ зыфэбэнагъэ 
Iофым ушъхьэрыкIынышъ, къухьэ ешэскIэ хымэ хэгъэгу 
уикIыжьыщта?.. Зэ рэ хъурэмкIэ, ты лIэужынчъэрэ лынчъэ 
къупшъхьэрэ зыдырихыжьыгъ. ШъхьакIом зезгъэстыгъэ, 
лIыгъэ зезыхьэгъэ Цэир тэ мыкIэ тэгъэмысэ.
- Ары, нахьыжъ, ары, абдзэхэ лIышъхь,- яжьэ Iуутагъэ фэдэу щысыгъэ Мыхьамэт ефэндым къыIуагъ,- тыр 
дэм фэд, ныр нэм фэд зыфаIорэр шъыпкъэ, Занэ Къарбатыр къепIолIагъэмкIэ къыб десэгъаштэ, тикIодыпIэ утыгу 
тыкъы рини, ышъхьэ иIоф зэрифэжьыгъ. Ау Цэим къепIолIагъэмкIэ, зиIушыгъэрэ зилIыгъэрэ къакъонэжьын 
Хьасанбый, сыкъыбгоуцорэп. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ ар 
Алахьэм ыпашъхьэ щетIы сэхыгъэкIи, ащ идунэе хъожьыкIэ 
фиштэщтэп. Сэри ар сштэрэп, цIыфмэ рамыпэсыгъэ 
лIышъхьагъэр Цэим къыбдигощызэ, иIоф къызэримыкIыжьыщтым зегуцафэм, зыдачъэри зыкIачъэри ымышIэжьэу 
хъотачIэ зишIыжьыгъ.
- Зэ быяу, ефэнд,- Бырдж Хьасанэ шъхьэ еуфэхыгъэр 
къыIэтынкIэ укIытэрэм фэдэу къыIуагъ,- фэхыгъэм, ары, 
фэхыгъэм ар еозгъэIолIэщтэп.
- Фэхыгъэп ар, зиукIыжьыгъ нахь!..- къыIо щтымкIэ 
ренэу зыфэсакъыжьыщтыгъэ Мэрзыхъое ефэндым ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, ыгу къызэ хахьэзэ, къыIуагъэм 

--- Page 314 ---

къыщыуцугъэп: - Ащ нахьи нахьышIугъ Брагъунэ зэшитIу мэ, акъомэ афэдэу, сшынахьыжъ Бэчыр тхьамыкIэм фэдэу 
джаурыдзэ пашъхьэм ыпсэ щыхилъхьэгъагъэмэ… Тэ 
щыIэха, тэ къитхыжьыщтха ахэмэ къакIэныгъэ бынхэу 
къушъхьэм екIужьыгъэхэр?.. А си Алахь, тыкъэухъум, 
тIорэ-тшIэрэмкIэ тыкъызэхэшIыкI...- имыхэбзагъэу Мыхьамэт ефэндыр ынэмэ акIэбэнэжьызэ, зыхэтмэ ахэкIи, 
мыжъошхо къогъу зишIыгъ.
- Зи ешъумыIу, жъугъэрэхьаты...- ГъэрекIо ыкъоу 
заом хэкIодагъэмрэ ар зыфэмыщэчыгъэ нымрэ Бырдж 
Хьасанэ ыгу къыдэоягъэхэу игъусэмэ ариIуагъ.- Ыгъэенрэ 
ыгу зыфэгъунрэ иI а тхьамыкIэми.

--- Page 315 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ХЫРЭШЪХЬ

--- Page 316 ---

Абдзахэмэ гугъэпIэ тIэкIу къязытыгъэгъэ кIымафэм 
фэдагъэп зидэхагъэкIэ нэр пIэпызыхэу къафэкIогъэ гъатхэр. 
Ау ар янэплъэгъукIи агукIи зэхашIэным яIоф тетыжьыгъэп: 
мэшIо Iугъом анэхэр ришъущтыгъэх, топыо макъэм ыудэгущтыгъэх, цIыф гуIэ макъэр тыди къыщыIущтыгъэ. Анэгу хэр игъуагъэх, анэкухэр гъукIагъэх.
Дунаир зыщыфэбэ хыIушъом, адыгэ лъэпкъхэр зыхэунэхъуагъэхэ заор зыщаухыщт чIыпIэм, пачъы хьадзэр екIу. 
Ахэр зэтезыIэжэн кIуачIэ джы абдзахэмэ яIэжьэп. Зизакъоу 
къэнэгъэ Бырджыр умыIощтмэ, хэти ышъхьэ Iоф зэрефэ, 
ифедэ лъэхъу. Тыгъэр къепсы, лъыпсыр къыIозы зыфаIорэм абдзэхэ дунаир фэд.
Зымафэ елъытыгъэмэ, непэ зыкъэзышIэжьыгъэ Мыхьамэт ефэндым джы ыжэ тIупщыгъэу цIыфмэ ареIо:
- Алахьэм шIу зыфишIэн быслъымэн цIыфых, хыIушъом шъуеужьыр, Тыркуем шъуизыщыщт къухьэхэр 
къыщышъожэх. Тыркуем, Алахьэм идунэе джэнэт, щытIотэжьыщт. Алахьэр шъугу илъэу, Ар шъуигугъапIэу Ащ 
шъуздищэрэм, елбэт, шъуеужьыр.
Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндым иуазхэр зи къа былхэр, 
зытырагъэзыхьагъэхэ тырку гъогур къя хьылъэкIми, гугъэпIэ нэшIукIэ къеплъых, зышIошъ мыхъухэрэр нэжгъкIэ 

--- Page 317 ---

къыфычIэплъых, нэмыкIхэм ягукIэе хьазаб зыпари зэхаригъэхырэп, зыгу джэнджэш къыфихьэхэрэм зилIыкIо 
Тхьэшхом шIолIыкIхэзэ, заушъэфы.
- Бырджым мы тхьэмафэм сытеплъагъэп, иIоф къыземыкIым, ащи, Цэй Iиманцызым фэдэу, зыгорэ зэришIэжьыгъэмэ шIэ?..- абдзэхэ къэуагъэр ежь къы фэнэжьыгъэу Мыхьамэт ефэндым къыщыхъузэ, Хъыдыжъ 
тIуакIэ къызыдэкIыжьыхэм, Гумыштэ Молэм еупчIыгъ, 
иджэуапыщтми пымылъыжьэу фыпигъэхъожьыгъ: - Джары Алахьэр шъугу ижъугъэлъ, зыщышъумыгъэгъупш, 
ыIорэм шъублэмых, загъори шъукъысэупчIыжь, шъухэзгъэу къощтэп сэ ахэмэ зыкIясIощтыгъэр… КъысэдэIухэкъысэу пчIыжьыхэ фэдэзэ, зыфаехэр ашIэщтыгъэхэти, 
Алахьэм ыгъэкIуагъэхэп, тэри, зэрэтифэшъуашэу, тегъэпщынэ. СIорэмэ уаблэмыкIэу, уIорышIэщтмэ, Гумыштэр, 
убынэп, уунагъоп, Тыркуем уздисщыжьын.
- Шъыпкъэ, Алахьэм илIыкIо мафэу Мыхьамэт ефэнд, 
сызэрэшъхьэзакъом сыкъэзгъэшIыгъэм ишIэ хэлъыщтын… 
Ау Алахьэм къысфишIэгъэ-сы зы хи гъэплъэгъэ абдзэхэ 
дунаир, къысфэгъэгъу, ефэнд, къин зыщыхэфэгъэ мафэм, 
зыщыщхэр сымышIэрэ тыркухэм ядунайкIэ сфэхъо жьышъущтэп. Сэ сфэдэ тхьамыкIэ горэхэр мыщи къинэнхэба?.. 
Ахэр зэрэхъоу сэри сыхъун. Сыда абдзахэмэ тIорэр, 
бзэджэшIагъэкIэ ущыIэн нахьи утхьамыкIэ гукъабзэкIэ 
ущыIэныр нахьышIу.
"Мыдэ мыщ, Iэгу нэкI пэкIэ джашъом, ыIохэрэр…"- 
Мыхьамэт ефэндым къыраIокIыгъэр зэримыгуапэр къызхимыгъэщэу IущхыпцIыкIи, ешъэбэкIызэ, фи дзыжьыгъ:
- НекIо, Гумыштэр, сыд пае сыгу къыобгъэн… УиджэнэкокI хьамэ пфэхъумэ, сэ ар лэжьыгъэлъэ конкIэ пфызэблэсхъунэп.
"Цэимрэ Бэрзэджымрэ уаIугушIозэ, узы кIэ хъо псыщтыгъэ мэджлыс ефэнд IэнатIэр къы уа пэ сыгъагъэми, сэ 
укъызблэкIэу уздэкIуагъэ щыIэп, уиIоф къызэдэим, сэры 
бгъотыжьыгъэр, Тыркуем сыздипщыжьынэу къысэоIо,- 
Гумыштэр гукIэ щхыпцIыгъэ.- Аб дзахэхэр бгъапцIэхэзэ, 
зыхэмыкIыжьынхэ тхьамыкIагъо хэзыдзагъэхэм ори уащыщ. 
Сэ укъыскIэнакIэми, сиджэнэкокI илъым Тыркуем ущыфэлIэжьыгъэу, ар сэ къэслъэгъужьынэп, ау о къэплъэгъужьын…"

--- Page 318 ---

"Сыд пае мыр сIорэмэ къадыригъаштэ-къапеожьэу 
къыздесщэкIыра?.. Джау сыдми къыосIуагъ нахь, уздисщынэу сыдкIэ усищыкIагъ!" - Мэрзыхъое Мыхьамэт 
зыщызэгыижьыгъэм, агукIэ зэфэмышIу, аIупэкIэ зэрэгъэпцIэжьыхэрэ шыуитIумэ хы ШIуцIэм екIурэ цIыфхэр ягъогу 
тыралъэгъуагъэти, игупшысэмэ къахэужьыгъэ ефэндым 
псынкIэу къыIуагъ:
- НекIо, гъогубгъу мэзымкIэ мохэмэ тадэгъэх, агуи 
дгъэузынэп, тэ тыгуи дгъэузыжьынэп, ау цыхэгъэ-гукIодыгъо къызхэдгъэфэнэп. Хьау, хьау, уемыгупшыс джэхьнэмым екIолIэрэ гъогум, тэ Тыркуем идунэе джэнэт 
тифэщт, тикъиныгъохэр ащ щытIотэжьыщтых.
- Аущтэу хъугъагъэмэ дэгъугъэ, ау джэнджэш горэхэр 
сыгу къехьэх…
- Къимыгъахь! - зытэмэпкъхэр зыупэпцIыгъэ ефэндыр 
къызэгубжэкIыгъ, лъэгъо бгъузэм иш къыщызэтыримыгъэуцоу къыпигъэхъожьыгъ: - Джарэущтэу шэйтанджынэпцIмэ уагъаIо, зя мы гъэгъэдел. Алахьу акбар!
- Ары, Алахьу акбар, ар ины, гукIэгъушI, тыкъызэхишIыкIын.
- Ащ иIумэтхэр щыгъупшэхэрэп, ау идин лъапIэ дэхырэмэ афигъэгъурэп.
- Къыфэзгъэзэжьырэр?
- Сыд упчIа, Гумыштэр, къысэптырэр? - Мыхьамэт 
ефэндыр къызэкIэнагъ, ау зытеIункIэжьи, къеушъыижьыгъ: - Алахьэм илIыкIо, ошIэжьы пIокIэ, ащ фэдэ упчIэ 
ратырэп. Ау щытми, узгъэджэуапынчъэнэп, Молэ. Алахьэм кIэгъожьыгъэ-къэзгъэзэжьырэм ихэукъоныгъэ 
фегъэгъу. Ащ зэкIэри ешIэ, елъэгъу, мы тIорэ пстэури 
зэхехы. ПIощт-пшIэщтымкIэ ори зыIажэзэ шIы. Тищэджэгъо 
нэмази къэсы, Алахьэм ыпашъхьэ тихьан, тэри, мо зичIыгу 
зэрагъэбгынэхэрэ пстэуми шIу къытфишIэнэу игукIэгъурэ 
инэплъэгъурэ тшъхьэщимыхынэу, типый джаурхэм бэлыхьэ 
къа фигъэкIонэу телъэIун. Хэт ышIэра, щынэгъуапIэ тызщит 
лъэхъаным, тиIашэхэр зыготхынхэп.- Амдэз-нэмаз шIэ хыр 
аухи, зэшэсыжьхэм, Мыхьамэт ефэндым Молэм риIуагъ: - 
Тамбыехьаблэ чыжьэжьэпышъ, сэ ащ сыдэмыхьэ хъущтэп, 
ори Бырджхьаблэ къы зэбгъэлъэгъужьынэу уфэягъэшъ, 
кIо, Алахьэм ыIомэ, неущ мы чIыпIэм тыщызэIукIэжьын. 
Алахьэр сакъ, зыфэсакъыжь, къэзэкъхэм заIэкIэмыгъаф.

--- Page 319 ---

Мыхьамэт ефэндым исарыкъ фыжь мэз Iап чъэм дэкIодэжьыфэ Гумыштэр кIэлъыплъи, къыз щежьэжьыщтым 
ышъхьэ къилъэдагъэм зэри гъэу пчIыжьыгъ: "Сыд Тамбыехьабла мощ зыфиIорэр?.. Ар зытырагъэстыкIыгъэр бэшIагъэ… СшIэрэп ныIа иаужрэ нэплъэгъу рихыжьыщтми… 
Адэ джары тхьамыкIагъор къызыбнэсыкIэ, уфэкъолI, 
уефэнд, упщ, улIы шъхь иIэжьэп… Бырдж Хьасанэ тхьэмафэм къехъугъ зысымылъэгъугъэр. ТIуапсэ сызыщыкIэупчIэм, Тубэ лъэныкъом щалъэгъугъэу аIуагъ, нэмыкIхэм, 
зэкIэми агу къыпфэшIуна, ышъхьэ хихьажьыгъэу къэбар 
зэрахьэ, ары пакIо, Евдокимовым зыритыгъэу зызэхэсэхым, сыдагъэпти, "пшIэхэнэп" Мыхьамэт ефэндым 
къысиIогъагъ… Джары уиIоф къимыкIыжьымэ, уишIуи 
уимышIуи къыуаIолIэжьыщтыр. Ау хэт сыд сигъунэгъу 
Бырджым риIолIагъэкIи, сшъхьэкIэ сыримыхьылIэу, 
сынитIукIэ сымылъэгъоу сшIошъ хъущтэп. Ау етIани сшIэрэп 
ныIа...- гукIэ ыIуи, иш ытхьакIумэхэр кIыригъэпхъотыкIхэзэ, 
мэкъэ ихыгъэкIэ зыфэгубжыжьыгъ: - Гумыштэр, пIорэр 
сыда, сыд емыкIуа!"
Сыхьатныкъо фэдизрэ мэзым хэтэу кIуагъэу гъуй 
тхышъхьэм зытехьэм, цIыфхэр зэрыс, лъэсхэр зыуж итхэ, 
шыухэр зыпэ итхэ цуку заулэ къакIоу ылъэгъугъ. Зыпэгъочъыгъэхэм зышъхьэрэ зыIэ сэмэгурэ пхыгъэ Бырсыр Зэуалэ 
ахэтыгъэти, къеупчIыгъ:
- УкъыздикIыжьырэ хыIушъо лъэныкъомкIэ сыд щыкъэбар?
- Шъуицупэхэр зыдэгъэзэгъэ лъэныкъомкIэ шIу щыIэп.
- Сыд тиамал, о уишыпэ зыдэгъэзагъэмкIи шIу щыIэп. 
Тичылэхэр тыригъэстыкIыхэзэ, пыир тауж итэу къэкIо.
- Аущтэу щытми, чыжьэу шъуIумыкIыгъэмэ нахьышIугъ.
- Ар къызэрэбгурыIощтыр сшIэрэп… Шъхьэу хъумэжь 
гугъапIэм тещэ нахь, тэр-тэрэу тыз дафырэм тэкIо пшIошIа? - шыуитIум зэраIорэм къыпымылъхэу зышъхьэ 
Iузыхыжьырэ цIыфхэм Бырсыр Зэуалэ акIэлъыплъэзэ, 
къэупчIи, Гумыштэм иджэуап къемыжэжьэу игъусэмэ ауж 
ихьажьыгъэу къыфызэриIокIыжьыгъ: - ЗыгорэкIэ Бырджхьаблэмэ уздэкIожьырэр, Гумыштэр, ар умылъэгъужьынкIэ енэгуягъо.

--- Page 320 ---

Зы тхышъхьэм ечъэхмэ, адрэ тхышъхьэм дэ чъэ ефэкIэ 
стыщтыгъэу къыщыхъущтыгъэ ичылэ Гу мыштэм елъэгъуфэ 
ыгу зэгъагъэп. Тхышъхьэ бла гъэм етэкъулIэгъэ Бырджхьаблэ мамырэу зелъэгъум, иш джыри нахь хигъэчъыкIыгъ. 
Чылэгу шъофым нэсыфэ, Бырджымрэ ежьыррэ яунэхэр 
зытет хьа блэм телъэдэфэ, ыпэ къифэгъэ къэзэкъ шыу 
зау лэу зи къезымыIощтыгъэмэ анэмыкI, зы абдзахи ылъэгъугъэп. Зэгорэм зыIукIэгъэгъэ-инэIосэгъэ пол ковникми 
къогушхукIы фэдэзэ, ыпашъхьэ щепсыхи, джы къыфэплъырыщтыгъэхэ къэзэкъ зытфыхыри къыдыригъэубытэу, 
ариIуагъ:
- Здорово булы, къэзэкъхэр. Сэ, сы Гумыштэ Мол, 
сышъошIэнкIи мэхъу, Бырджхьаблэ сыщыщ, шъузыфае 
щыIэмэ, сыкъышъодэIу.
- Тэ тызыфаер дгъотыгъэ, тежэ,- Сердюков полковникым къыIуи, Бырдж Хьасанэ абдзэхэ лIышъхьэм нэмаз 
зыщишIыщтыгъэ Тыжьын псынэкIэчъ лъэныкъомкIэ плъагъэ.
- Бырджым зыкъышъуитыгъа, шъуигъэра?..
- Инэмаз еухыфэ, тигъэрэп.
- Зэ ащыгъум, сэ сиечэнд нэмази блэзгъэкIы нэп,- 
Гумыштэ Молэр амдэзынчъагъэми, джы нэс тыкъызэхэзымышIыкIыгъэм сыкъызэхерэмышIыкIыжь фаеми гукIэ 
ыIозэ, Бырдж Хьасанэ исэмэгубгъукIэ гоуцуи, дыухь 
къыхьрэм фэдэу еIушъэшъагъ: - Сыуи гъус, гукIодыгъо 
щыIэп…
Бырджым инэмаз зеухым, ынэгу ыIэ ригъэчъэжьызэ, 
Гумыштэм къеIушъэшъэжьыгъ:
- Тхьауегъэпсэу, сиIашэ уиIашэмэ, ащ нэмыкI хэкIыпIэ 
тиIэжьэп.- Бырдж Хьасанэ мыгузажъоу къэтэджи, 
Сердюковым риIуагъ: - Тинэмаз зэрэтэ мыгъэукъуагъэмкIэ 
лIыгъэ къызхэбгъэфагъ, джы улIымэ, уисэшхо къих! - 
Бырджым исэшхо къырипхъоти, абдзэхэ лIышъхьэр гъэры 
ышIыгъахэу зылъытэщтыгъэ Сердюковым дэжькIэ ежьагъ. 
Къэзэкъ ухъумакIохэми ясэшхохэр къырапхъотыгъэх. Зы 
гущыIи къыжэдэмыкIэу ахэмэ запэIузыдзэгъэ Гумыштэ 
Молэр огъу римыгъафэу ыкIыбкIэ къеуагъэм къыхигъэфагъ. Къэзыуцухьагъэхэ къэзэкъ заулэмэ Бырдж Хьасани 
апыримыкъоу, Абдзахэ раукIыхьагъэхэ адрэ пстэуми 
афэдэу, ащ ыпси хахыгъ.

--- Page 321 ---

ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  БЛЫРЭШЪХЬ

--- Page 322 ---

Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндым зыдэкIонэу зыфиIогъэгъэ Тамбыехьаблэ кIуагъэп. Сыда, ыгу ыгъэузыжьэу, 
ежьачIэ хъужьыгъэ чылэм дишIы хьа щтыр, джы хэт ышъхьи 
зэрэIуихыжьышъу. Умылъ кунчъэу тыда уздэкIощтыр, 
укIуагъэкIи, хэта узищыкIэгъэщтыр? Тэ, абдзэхэ пащэхэр, 
джаурмэ заIэкIэтымыгъэфэным пае тшъхьэ Iутэхыжьы 
шъхьае, мо тхьамыкIэ-гугъэпIэнчъэхэр сыда зыуж итхэр? 
Сэ мыхъу зыщымыхъужьырэм сыдинлэжьышъ, тыркубзэр 
сIумылъ дэдэми, ямэщыт горэм къурIанаджэ пакIо, азэнаджи сыфэхъун слъэкIыщт.
Мэз Iапчъэм Мыхьамэт ефэндыр зэрэчIэхьажьэу 
итыжьын-дышъэ сомэхэр зэрылъ Iалъмэкъыр зы чIитIэгъэ 
мыжъошхор зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ ишыпэ ригъэгъэзагъ. 
"Цэир зыщымыIэжьыкIэ, Занэм ичIыгу зибгы нэ жьыгъэкIэ, Бырджым къушъхьэм зызыхигъэ былъхьажьыгъэкIэ, 
Бэрзэджым ышъхьэ иIоф зы зэ рифэжьыкIэ,- Мыхьамэт 
ефэндыр гукIэ зэу шъыижьы,- уидин зыфэзгъэкъа былыщтыгъэмэ сэ сыда сызэрящыкIэгъэжьыр, си Алахь… 
Ары, ары, зыгу плъыгъэ, зыми къымыубытыжьырэ 
абдзахэмэ апэ джы зыкъимыгъаф! Ахэмэ сыд япIуагъэкIи, 
уягыигъэ-уяушъыигъэкIи, ущыIэми сыщыIэми ашIэжьырэп, 
си Алахь… Къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI, унэшIу 
къысщыф, сэ сыгу уилъ, уикIыгъэп, уикIыщтэп! Мо мыжъо 
дэгу-нэшъум чIэстIэгъэ Iалъмэкъыр, орырэ сэрырэ нэмыкI 
щыгъуазэп, езгъотылIэжьына шъуIуа? - гуIэ нэгукIэ 
ефэндым уанэм зыридзи, заулэрэ мыжъо лъапсэм къэмапэкIэ зычIэтIэм, Iалъмэкъ цIыкIур къычIихыгъ, "зэрэпхыгъ", 
"зэриз" ыIомэ зиплъыхьэзэ, ицыябгъэ дикуи, шэсыжьыгъэ.- Гъыщ Мэрзэбэч тхьамыкIэм къыкIэныгъэ мылъкур, 
чIыпIэ къин сызыщифагъэм, къысшъхьапэжьыщт, ежь 
зыIэкIэкIодагъэр сэрми, сызэрэфэразэр есIозэ, зыдэдгъэкIожьыгъэм джэнэт щимыгъотыщтыми, щыгупсэфынэу 
сыфэлъаIо…" - Мыхьамэт ефэндым тыркуикIыжьхэм 
гъогушхом защыIуимыгъэкIэнэу къушъхьэ лъэгъо шъэфкIэ 
хыIушъом фиузэнкIыгъ.
Сыдрэ лъэгъо шъэфи гъогу Iабгъом екIужьышъ, 
Мыхьамэт ефэндыр чэщ реным зэкIом, нэфшъагъомэ 

--- Page 323 ---

адэжь ащ фэдэ горэм нэси, чыжьэкIэ хыр щилъэгъоу 
техьагъ. Гъэтхэ икIыгъо нэфылъэм хилъэгъукIырэ тхьамыкIагъом къызэтыригъэуцуагъ: гъогубгъуитIуми икIыхьикIыхьэу хьадэхэр аIулъых, адыкIэ нахь блэгъэ нахь чыжьэ 
чъыг чIэгъхэми ачIэлъых, цуку бгынагъэхэри тхышъхьэми 
тетых, кIэйми дэтых. Пхъэ мэшIо ныкъокIосэжьыгъэхэм 
цIыф пшъыгъэ-улэугъэхэр акIэрысых, ныхэм абгъэмэ сабый 
сымаджэхэр ачIэлъых, зихьадэхэр зыгъэежьхэрэ бзылъфыгъэ макъэхэри тыдэкIи къыщэIух, къухьэ ихьэгъухэр 
зэтезыхырэ цIыф цIэцIэ, бгыбзэ макъэхэри, кIэрэхъо 
омакъэхэри хы нэпкъ лъэныкъомкIэ къеIукIых. Абдзэхэ, 
шапсыгъэ, убых дунаим техъыкIырэ тхьамыкIагъом зэлъистырэ тыгъэ плъыжьышхор къыкъокIы, чъыг шъхьапэхэр пистыкIэу къызщыхъурэ Мэрзыхъое Мыхьамэт 
ефэндым илъэпкъэгъумэ закъыримыгъэшIэжьынэу иш 
къызщыригъэгъэзэщтым, къеджэгъэ бзылъфыгъэ макъэм 
къыкIигъэщтагъэу еупчIыжьыгъ:
- Ора, Нэфсэт?!. Сыдэу дэгъуа укъызэрэзгъо тыжьыгъэр… Сэ сыплъыхъузэ, сызнэмысыгъэ къэз гъэнагъэп… Тэ щыIа уянэ, сабыйхэр?.. 
- Нанэрэ Колэсрэ, Мэмэт,- Нэфсэт ятэшым ыбгъэ 
зычIидзагъэу гъызэ, къыIуагъ,- ТIопсэ гъогубгъу горэм 
щычIэтынагъэх… Тати щыIэжьэп, Брагъунэхэри ары… 
АгъэтIылъыжьыгъэхэми тшIэрэп… ХыIушъом тыкъыIузгъэзыхьагъэхэм гукIэгъу яIэжьыхэп!.. Яжъа лымыгъэ Алахьэм 
къафехьыжь, бэлыхьэ шIуцIэм хегъафэх!.. 
- Зэ, Нэфсэт, зэIун, Лащынэ цIыкIури умыгъэ гъы…- 
Мыхьамэт ефэндым зы IэмкIэ япхъу, адрэмкIэ янэ кIэрыгъэпкIагъэу гъырэ Лащынэ Iэ щефэ,- тызэ рэгъотыжьыгъэмэ Iофэп… УятэкIи, БрагъунэхэмкIи зыгъэрэхьат, ахэр 
сэ згъэтIылъыжьыгъэх, нысэмрэ Колэс цIыкIумрэ арых 
нахь… Ахэри, джаур зэуапIэмэ аIукIодэгъэ тилъэпкъэгъу 
тхьамыкIэхэм афэдэу, джэнэт Iахьыл хъугъэхэу лъытэ… 
Ори ары, сшыпхъу,- илъэс пшIыкIутф горэ зыныбжь 
шъэожъыер зыбгъэ чIэт ныом реIо,- джаур гъэр шъумыхъоу мыщ шъукъызэрэкIуагъэр дэгъу. Муары, чыжьэжьэп, бэмышIэу Тыркуем идунэе джэнэт Алахьэм шъуигъэлъэгъущт, инэпкъ тызэрэтехьэу джэхьнэм гъогум 
тызэрэщаушэтыгъэ къиныгъохэр тщыгъупшэжьыщтых. О 
хэтмэ уащыщ, сшыпхъу?

--- Page 324 ---

- Мыр Сэмай, Мэмэт,- ныом ыцIэ къызэрэриIорэр 
игуапэу Нэфсэт къыIуагъ,- мыдрэр ипхъорэлъф Алимбэч. 
Мы нанэр ары мыхъугъэмэ, Лащынэрэ сэрырэ тымылъэгъужьыныгъэкIи мэхъу…
- Тхьауегъэпсэу, сшыпхъу, Алахьэр разэ къыпфэхъу, 
къытфэпшIагъэр ныбжьи тщыгъупшэнэп. Мы гъомылэр, 
Алахь гукIэгъушIым къышъуипэсыгъэр,- лы гъэгъугъэ 
такъыр заулэрэ къоехьал ныкъорэ зэ рылъ Iалъмэкъыр 
Сэмай фищэигъ,- шъушхы, сэ тиIофхэм ауж сфынышъ, 
къэзгъэзэжьыщт, сионэши моу щэрэтыгу, ар зыщэфыни 
къыкъокIынкIи мэхъу. Сэ джыдэдэм сыкъышъулъыкIожьыщт.
Мыхьамэт ефэндыр щытхэм янэплъэгъу зэрэ чIэ кIэу, 
зылъэгъухэрэм къызэрамышIэжьынэу иса рыкъ зышъхьэрипхъоти, нэмыкI пэIо пырацэ шъхьэщылъэшъуагъэу дышъэ сомэ къуалъхьэкIэ апэ Тыркуем исыкIыщт къухьэм 
итIысхьагъ.

--- Page 325 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ИРЭШЪХЬ

--- Page 326 ---

Бэрзэдж хьаджэр зэрэмыгугъэщтыгъэу иIофхэр Убых 
къыщызэIыхьагъэх: абдзахэхэмрэ шапсыгъэхэмрэ уакъызэрэкъомынэжьыщтыр Гейман генералым къы фигъэхьыгъэ тхыгъэмкIэ къыгурыIуагъ. Ду ховской забытым ар 
мырэу щтэу къетхыжьы: "…Урыс генералэу Гейман убых 
лъэпкъым шIуфэс рехы. Абдзахэхэр, шапсыгъэхэр къызэрэтфэIорышIагъэхэм, псэупIэкIэ Тыркуем икIыжьынхэу 
ахэмэ фитныгъэ зэряттыгъэм шъущыгъуаз. Джы шъо, 
убыххэм, шъуизакъоу шъукъэнагъ. Шъо къышъуфэгъэхьы гъэу щыIэ унашъор мыры: охътэ лые темышIэу шъори 
Тыркуем шъуикIыжьын фае. Ащ пае Шэхэ псыхъо, 
Варданэм, Шъэчэ псыхъо икъежьапIэ адэжь шъуа къыщызэрэугъоищт …"
Тыркуем ежь Бэрзэдж Джырандыкъу зэрикIы жьыщтым имызакъоу ичырэ унэгъо шъиплIри зэрэ зыды рищыжьыщтым егупшыси, охътэ кIэкI нэмыIэми, зеугъоижьыфэ къежэнхэм кIэлъэIунэу, убых лIыжъхэр игъусэхэу 
Гейман генералым дэжь кIуагъэ.
А хъугъэ-шIагъэри мары Духовскоим игукъэ кIыжьхэм 
зэрахэтыр: "…Щэджэгъоужым убых лIыжъ пшIыкIутф, 
Бэрзэдж Джырандыкъо япащэу, тадэжь къэкIуагъэх. 
ЗыкъытфагъэцIыкIунэу, ашъхьэ къытфауфэнэу ахэр къызэрэтфэмыкIуагъэхэр Гейман генералым ышIэщтыгъэти, 
дысэу яупчIыгъ:
- Сыда, убыххэр, садэжь шъукъызкIэкIуагъэр? Тыдэ 
щыIэха IэпыIэгъукIэ шъузщыгугъыхэу Европэм къышъуфикIын фэягъэхэр? Тыдэ щыIэха шъуитопхэри? Шъуикъотэгъухэм ащыщхэри слъэгъухэрэп.
- Тэ къыдгурыIуагъ,- Бэрзэдж хьаджэм джэуап 
къытыжьыгъ,- тызщыгугъын зэрэщымыIэри, тизакъоу 
тыкъызэрэнагъэри. Ау тэри лъэпкъ псэу тэхъу, тызэрегупшысэрэмкIэ, тиIоф нахьышIу зэрэхъущтым тытегущыIэнэу, тыкъызкIэдаорэр къэтIонэу фитныгъэ тиI.
- Шъора, убыххэр ара, тэ къыддэгущыIэщтхэр? Арэу 
шъукIочIэшхомэ, шъулIыхъужъмэ шъукъыттекIоба!
- ТекIоныгъэм тыкIэхъопсыжьыным тыпэчыжьэми, 
джыри тышъупэуцужьын тлъэкIыщт, ау ащ тилъэпкъ 
екIодылIэпэщт. БгъуитIумкIи тиягъэ нахьыбэрэ зэмыкIыжьыным фэшI мамырныгъэкIэ Iофыр тыухы тшIоигъуагъ.
- Къэбар къысфэшъумыIуат! Боу дэгъоу сэ шъузфэдэр сэшIэ!.. ХыIушъом екIурэ гъогур зыдэщыIэр убыххэм 
ащыгъупшэжьыгъэмэ, шапсыгъэхэмрэ абдзахэхэмрэ 
ярэупчIыжьых. ШъоркIэ фэгъэкIотэныгъэ сиIэп, сиIэщтэп! - 
къариIуи, Гейман генералыр IукIыжьыгъ…"
 ХэкIыпIэ зэримыIэжьыр Бэрзэдж Джырандыкъо 
къызыгурэIом, мэфищ пIалъэкIэ зигъэхьазыри, ичырэ 
унагъохэри игъусэхэу къыфагъэхьазырыгъэ къухьэм 
екIолIагъ.
КъалъыкIожьынкIэ зыщыгугъыщтыгъэхэ Мыхьа мэт 
ефэндым къыгъэпцIагъэхэ Сэмайрэ Нэфсэтрэ къухьэм 
итIысхьанэу екIуалIэщтыгъэ Бэрзэдж хьаджэр за лъэ гъум, 
Сэмай Алимбэч риIуагъ:
- А сикIал, модэ, псынкIэ, Джырандыкъо зы къегъэшIэжь, уятэжъ ищыгъу-пIасти Iуфагъ, ори ыкуашъо 
ущигъэджэгугъ, ишIуагъэ къытигъэкIын! КIо, нынэ, къухьэм 
имытIысхьэзэ, пэгъокI. Сызэрэуигъусэри еIу…

--- Page 327 ---

ОшIэ-дэмышIэ гугъапIэу къыфыкъозыгъэм Алимбэч 
къызщиIэтыкIи, Бэрзэдж хьаджэм пэгъокIыгъ:
- Зиусхьан!.. СыкъэошIэжьа?.. Сэ сы Алимбэч, Некрас 
Тимэ сятэжъ… Мазэм къехъугъэу сянэжъ Сэмайрэ сэрырэ 
хым тыIус, уишIуагъэ къытэгъэкI…
- Хэт сэIо мы сапэ къиуцуагъэр?! - ипый горэм Тыркуем римыгъэкIыжьрэм фэдэу Бэрзэджыр къэгубжыгъ, 
ыпашъхьэ ит кIэлэ шъойцые гъэретын чъэм кIэнэкIэлъэ 
нэгукIэ щхыпцIызэ, къеупчIыгъ: - Некрас пIуи?.. Олахьэ 
гъэшIэгъоным узэрэджаур щылъфыр зэрэпщыгъупшэжьыгъэр!.. Уятэжъ зыщыщ джаурмэ, плъэгъурэба, Iиман 
зимыI, тичIыгу тырафы!..
Алимбэч шъхьакIом къыстыгъ, зимышIэжьэу убыхыпщым фидзыгъ:
- Сятэжъ ыпсэ адыгэчIым фигъэтIылъыгъ, сяти ары. 
- СанэIу икI, джаурщылъф!..
- Тхьэкъысауи, Алимбэч, сикIэлэ закъу!..- Сэмай 
жьым зэрихьэу икъорылъф зыпэIуидзагъ.- НекIо, сикIал, 
некIо!.. Сэры зилажьэр!.. А уезыгъэлъэIун гущэ фэягъэп… 
Мыщ,- инэплъэгъу стыр Бэрзэджым фидзыгъ,- тыкъызэхишIыкIыщтэп! Мохэмэ, мо адыгэ тхьамыкIэхэм, Бэрзэджыр, ягунахьэ уигъэкIонэп! НекIо, сикIал, некIо… 
Щынэгъо чIыпIэм Алимбэч зэрэрищыжьыщтымрэ 
гъогогъу-гъусэгъу къыфэхъугъэхэ Нэфсэтрэ Лащынэ 
пшъэшъэжъыемрэ къызэриухъумэщтхэмрэ Сэмай апылъыгъ нахь, акIыбкIэ щыIэм фызэплъэкIыжьыгъэп. 
ЗэплъэкIыгъэми, мэзэ псэум ылъэгъугъэр ары ылъэгъущтыгъэр: къухьэм Iубэнэгъэ цIыфхэр зэрэшъункIых, 
зэрэгъэкуох. Бэрзэдж хьаджэм фэдэхэу лъэкI зиIэхэм 
гъогур араты. Хьадэхэми, жьы зыхэтыжь псаухэми, гъэретынчъэ-амалынчъэхэми акIыIумэ арэкIох. Жъалымыгъэм 
зэщифыгъэ цIыф куо макъэмрэ сабый гъы макъэмрэ 
анэмыкI хыIушъом щызэхэпхыжьрэп. Къухьэм итIысхьэрэм 
икIэрэхъо огъукIэ къыбгынэрэ ичIыгу игопэгъу сэлам 
рехыжьы, зи къызгурымыIорэ сабыир ащ регъэбэу, чIыгу 
Iэбжыб зыдештэ.
Хьадамэхэр зыкIэогъэ бгъэжъхэр джы нахь лъахъчэу 
мэхьарзэх…

--- Page 328 ---

ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  БГЪУРЭШЪХЬ

--- Page 329 ---

Урыс-Кавказ заор зыщаухыгъэ 1864-рэ илъэсым игъэт хэ мафэхэм Кавказым ипачъыхьэныкъо Михаил Романов 
зиусхьанышхом мыщ фэдэ тхыгъэ Санкт-Петербург ыгъэхьыгъ: "Лэбэ псыхъо итемыр-къохьапIэ къыщыублагъэу 
Пшызэрэ ТIуапсэрэ къызэлъаубытырэ шъолъырым нэс 
арысыгъэхэ ти пыйхэр итыукъэбзыкIыгъэх". Ащ ЯтIонэрэ 
Александр пачъыхьэм ыIэкIэ тыритхагъ: "Шыкур, щыт хъур 
Тхьэм ыдэжь".
Адыгэмэ адызэрахьэгъэ лъэпкъгъэкIод жъалымы гъэр 
джыри къыушыхьатэу Гейман генералым пачъы хьэм 
фигъэхьыгъэ тхыгъэ горэм нэIуасэ шъуфэтшIын: "…1864-рэ 
илъэсым мартым и 25-м, щэджагъом зы шхонч омакъэ 
тымыгъэIоу Навагинскэ пытапIэр, джы Шъачэ, тштагъэ, 
черкесхэм яаужырэ набгъо зэхэткъутагъ. Ар непэкIэ 
Iофхэм язытет, ау ахэмэ неущ зызарахъокIын зэралъэкIыщтыри къыдэлъытэгъэн фае. Тызэрыт чIыпIэр мыщ фэдэ 
гущыIэжъкIэ къэтыушыхьатын: "МыплъыкъожьыфэкIэ 
гъучIыр фытэ". Тыркуем икIыжьынхэм джы черкесхэр 
фэ хьазырхэми, хым зэпырызыщыщт къухьэмэ япчъагъэ 
макIэ. Ращыжьыщтхэр зэхэугъоягъэхэу хыIушъом зэрэIусых. Къухьэ мыинхэр ренэу мэзекIох. ТIуапси къухьэшхохэр 
къыIохьэх, ау ахэмэ япчъагъэ икIы жьыщтмэ япчъагъэ 
егъэпшагъэмэ, зи арыхэп. Мазэ горэ тешIэмэ, чъыгхэр 
къэтIэмыщтых, джыри хым зэпырамыщыгъэхэ черкесхэр 
къушъхьэмэ, мэзмэ ахэхьажьыщтых. Аущтэу зыхъурэм, 
тицIыфхэр джыри хэкIуадэхэзэ, черкесхэр икIэрыкIэу 
къушъхьэ мэзмэ къахэтфыжьын фае хъущт. СишIошIкIэ, 
джыдэдэм икIыжьын Iофым изэшIохын тишъыпкъэу 
тыпылъын фае, черкесхэр хым зэпырызыщыщт къухьэмэ 
япчъагъэ бэкIэ нахьыбэ тымышIы хъущтэп. Мы Iофым 
изэшIохын зэкIэмэ апэ идгъэшъын зэрэфаер джыри 
къыкIэсэIотыкIыжьы, армырмэ тшIагъэр зэкIэ хьаулые 
хъущт. ЦIыфхэр щыпсэухэу зы черкес къуаджэ улъыхъугъэкIи, бгъотыжьыщтэп! Ау къушъхьэ мэзышхохэм 
джыри черкесхэм защагъэбылъы. ТыдэкIи шэкIо купхэр 
ахэмэ ачIэтIупщыхьагъэхэу лъэс лъагъо пэпчъ къыракIухьакIзэ, черкес чIыналъэр джыри укъэбзыгъэн фае…"

--- Page 330 ---

"…Пшызэ шъолыр къыщызыIэкIэдгъэхьэгъэ чIы гухэм 
джырэкIэ станицэ 52-рэ къутырищырэ ащыдгъэпсыгъ. 
Ахэмэ Урысыем ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарытщыгъэхэ 
унэгъо 4374-рэ адэдгъэтIысхьагъ,- Евдокимов генералым 
Урысыем идзэ министрэ фетхы.- 1864-рэ илъэсым зикъэкощыжьын тефагъэхэм яIоф адрэ илъэсхэм къэкощыжьыгъэхэм ялъытыгъэмэ, бэкIэ нахьышIугъ.
Февраль-март мазэхэм джы тистаницэхэм аубытыгъэ 
чIыпIэхэм черкесхэр рафыхэ зэхъум, ахэр зычIэсыгъэ 
унэхэм, апхъыгъэ лэжьыгъэхэм тидзэхэм яягъэ арагъэкIыгъэп. Арышъ, къэкощыжьыгъэхэр зычIэсынхэ яI, ыужкIэ 
унэхэр зыфашIыжьынхэ аIоми, зыхашIыкIын псэолъапхъэ 
яхъой, Iуахыжьыщт коцыри хьазыр. Джа амалышIухэр 
къэдгъэкощыгъэхэм икъу фэдизэу къызфагъэфедагъ. Мы 
лъэхъаным къэзэкъхэм ащыщыбэхэм къаугъоижьыгъэ 
лэжьыгъэр кIымафэм афикъунышъ, къэкIорэгъэми афэхъун чылапхъэ къялыжьыщт.
1861-рэ илъэсым къыщыублагъэу Пшызэ шъолъыр ис 
цIыф лъэпкъхэр зэпыу имыIэу, куп-купэу, Тыркуем екIыжьых. Ахэр зыщыпсэухэрэ чIыпIэхэм ащыдгъэпсырэ станицэхэм апкъ къикIыкIэ, чIыпIэрысхэр ячIыгухэм къарынэнхэ 
фитыгъэхэп, арти охътэ кIэкIыкIэ Тыр куем икIыжьынхэу 
ахэмэ афэдгъэпытагъ. Мы Iофыгъом изэшIохын бэслъынэйхэмкIэ, тэркIэ анахь зэрарышIэ-щынэгъо адыгэ лъэпкъмэ 
ащыщхэмкIэ, тигъунапкъэхэр зыукъохэрэм ренэу 
пэщэныгъэр адэзыIыгъхэмкIэ, сыдигъокIи пэщэ дэгъухэр 
къыз хэкIырэ лъэпкъымкIэ къедгъэжьагъ. Ахэмэ мамыр 
зэзэгъыныгъэ адэтшIышъунэу щытэпти, ошIэ-дэмышIэу 
тидзэхэм къаухъурэихи, ежьхэм яшIоигъоныгъэ тетэу 
Тыркуем тфыгъэх.
Кавказ къушъхьэчIэсхэм ябэныгъэнымкIэ анахь къин 
зыщытлъэгъугъэ 1862-рэ илъэсыр къихьагъ, КъохьэпIэ 
Кавказым щыкIорэ заоми зэхъокIыныгъэ фэхъугъ. Джащыгъум зы бгъумкIэ зэрэшъолъырэу псыхъоу Шъхьэгуащэ 
нэс, адрэмкIэ - хы ШIуцIэ къокIыпIэ Iушъом къыщыублагъэу 
Адэгум нэс адэлъ чIыгухэр къызIэкIэдгъэхьагъэх. А 
гъэхъагъэхэр абдзахэхэр псыхъохэу Шъхьэгуащэрэ Супрэ 
азыфагу зэрэдэтфызылIагъэхэм къакIэкIуагъэх. Гъэнэфагъэ 
еджэркъуаехэри, мэхъошхэри, кIэмгуехэри ячIы гухэм 
къазэритымыгъэнагъэхэр, ахэри Тыркуем идгъэкIыгъэх…"

--- Page 331 ---

 ЯШЪЭНЫКЪОРЭШЪХЬ

--- Page 332 ---

Маим и 21-рэ, 1864-рэ илъэс.
Урыс-Кавказ заом текIоныгъэр къызщыдахыгъэ мафэр 
Къбадэ тIуакIэ урысыдзэм щыхегъэунэфыкIы.
МэфэкI зиIэмэ дунаир къягоуагъэ фэдэу тыгъэр уашъом 
щызыупIыцIэгъэ пщэхэм ощхыцэ жъгъэихэр чIым къытыратакъо, тыдэкIи щыотI-псытI. Ау пачъыхьа дзэмэ ар зэхашIэрэп. Заом къелыжьыгъэхэ дзэкIолIхэр гушIом 
зэрехьэх. Къызэрещхырэм емылъытыгъэу ящазымэхэр, 
якъэптан чыIухэр, ятэмэтелъхэр зэ пэ лыдыжьых, яшхонч 
пчыпэмэ, адыгэ нэпс пIонэу, ощхыцэхэр къатещых, аначIэ мэ къачIэщых.
Урыс пачъыхьэм щытхъур къыфэзыхьыгъэхэ Эриван 
лейб-гренадерхэр щытых. Ахэмэ Арапчаерэ Араксрэ 
ащегъэжьагъэу адыгэ хы ШIуцIэ Iушъом щыкIэкIыжьэу 
Кавказ къушъхьэмэ лъыр ащагъачъэзэ, щытхъу къэзыхьыгъэхэри къаготых. Щэщэнри Дагъыстанри зыштэгъэхэ 
дзэхэри адырабгъукIэ щызэхэтых. Джыдэдэм Евдокимовыр зипэщэ дзэхэр, дон, пшызэ къэзэкъхэр Кавказым 
ипачъыхьэныкъо ыпашъхьэ зэрэблэкIыщтхэм, нэшIукIэ ар 
къызэряплъыщтым, щытхъу зэрэфаIощтым кIэгушIух. 
Ахэмэ аужкIэ ягъурдж щыгъынхэмкIэ фэпагъэхэу 
цебельдинцэхэр, мигрелхэр, имеретинхэр, гурийхэр 
зыхэтхэ дзэхэри щытых.
Кавказ заор текIоныгъэкIэ зэраухыгъэм фэгъэхьыгъэ 
тхьэлъэIу сыхьатыр къэсыгъ.
Кавказым ипачъыхьэныкъо Михаил Романовыр 
генералхэмкIэ къэухъурэихьагъэу чIы хэIэтыкIыгъэм тет. 
Георгиевскэ къащхэр къэзыхьыгъэхэ дзэкIолIхэри, заом 
лIыбланэу зыкъыщызгъэлъэгъогъэ забытхэри генералмэ 
акIыб дэтых.
ТхьэлъэIур аухи, быракъмэ дыухьэпсыр затыра кIэм, 
зиусхьанышхом тхьашъуегъэпсэу ариIозэ, дзэхэр шыоу 
къызэлъикIухьагъэх. ЕтIанэ Кавказыдзэм ыпашъхьэ къиуцуи, къариIуагъ:
- КъохьэпIэ Кавказыр, Черкесиер, тIэ къызэридгъэхьагъэм, Кавказ заор щытхъукIэ зэрэтыухыгъэм 

--- Page 333 ---

тарыгушхозэ, лIыхъужъныгъэу къызхэжъугъэфагъэм 
осэшхо фэтшIызэ, зэкIэ дзэм хэтхэм тышъуфэгушIо. 
КIочIэшхо къышъухэзылъхьэгъэ Тхьэшхом щытхъур ыдэжь! 
Шъо зыпсэ емыблэжьэу Кавказыр Урысыем ыIэ къизгъэхьагъэхэм, щытхъур шъуфэшъуаш, сышъуфэраз! Мы 
такъикъ гушIогъошхом, мэхьанэ ин дэдэ зиIэ такъикъым 
нэмысхэу, текIоныгъэшхом фэбанэхэзэ, зыпсэ зыгъэтIылъыгъэ шъуиныбджэгъу-дзэкIолIхэри егъашIэм тыгу 
илъыщтых!..
- Сыд сэIо, сикIал, мо IэутIэ зышIырэ мэкъэхъужъым 
ыIорэр? - къылъыIэсрэ гущыIэмэ къарыкIрэр ымы шIэми, 
зэхихрэр Сэмай фэщэчрэп, ар зимыгопэ Нэфсэти фыреплъэкIы.
- Заор зэраухыгъэмкIэ тхьашъуегъэпсэу идзэ кIолIхэм 
ареIо, ятекIоныгъэ агъэмэфэкIы,- Нэфсэт джэуап къыретыжьы.
- ЦIыфхэр зэраукIыгъэхэм, джэхьнэм лъэмыджым 
зэрэтыригъэзыхьагъэхэм апае тхьашъуегъэпсэу ареIо ара? 
АгъэмэфэкIы ара?
- Ары, нан. Тэри татекIогъагъэмэ, тыгушIощтыгъэба? 
ДгъэмэфэкIыщтыгъэба?..- къеупчIы Алимбэч.
- Ужэ зэтелъхь, Тхьэм щыщын! - Сэмай къэщтэжьыгъэу шъэожъыем техъупкIагъ.- Тэ зэкIэ, ахэри тэри, Тхьэм 
ыпашъхьэ тихьажьыщт, тигукIэгъунчъагъэ къытфигъэгъунэу телъэIужьыщт… 
Сырынэ-пщынэ макъэмрэ "ура" мэкъэ зэпэ джэ жьым рэ зыкъапхъотагъ. Ау пщэ къуапэм къыкъозыгъэ гъэтхэ 
тыгъэм ифэбагъэ адыгэ дунэе егъэзыгъэм зэхишIэщтыгъэп…

--- Page 334 ---


ЯШЪЭНЫКЪОРЭ  ЗЫРЭШЪХЬ 

--- Page 335 ---

Урыс-Кавказ заор аухыгъ, ау адыгэ лъэпкъым итхьамыкIагъо ащ ухыгъэ щыхъугъэп. Къушъхьэ гъо гухэмкIэ, 
лъагъохэмкIэ зэо кIэныжь адыгэхэр, къапыщылъри, къяхъулIэщтри амышIэу, анэхэр акIыб щыIэхэу, къагъэзэжьынхэми щыгугъыхэзэ, егъэзыгъэкIэ хыIушъом 
екIух1.
Мы хъугъэ-шIагъэхэр зинэрылъэгъугъэ Л.А. Ти хомировым ыгу къэкIыжьы: "… КъокIыпIэ Кавказыр аубытыгъахэу КъохьэпIэ Кавказым черкесхэр рафыхэу зырагъажьэм, 
тэ Темрыкъо тыдэсыгъ. КъохьэпIэ Кавказым къыщыхъугъэ 
тхьамыкIэгъошхор сынитIукIэ слъэгъугъэ, сыгукIэ сщэчыгъэ. Ащ фэдэ хьазаб къызэхъулIэгъэ цIыф лъэпкъ, кощынышхом изэмани зэрэхэтэу, дунаим къытехъу хьагъэпщтын. Черкесхэр яхэгъэгу зэрэрафыгъэхэм пылъ 
хъишъэр сэ сынэгу кIэкIыгъ. Зыгорэ сщыгъупшагъэу, 
зэхэзгъэкIокIагъэми, мы къасIорэм лъапсэ иI, ащкIэ 
шIэныгъэлэжьхэм сянэкъокъун слъэкIыщт.
КъокIыпIэ Кавказыр заубыт нэуж КъохьэпIэ Кавказыр 
къызIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ шIэгъэн фаехэм афэгъэхьыгъэ 
зэIукIэ 1860-рэ илъэсым Барятинскэм Владикавказ щызэхищагъ. Ащ мы IофыгъомкIэ хэкIыпIитIу къыщагъэлъэгъуагъ. Генералэу Филипсон ишIошIыкIэ урыс кIуачIэр 
зыфэдизыр IашэкIэ адыгэмэ ябгъэлъэгъумэ, цIыфыгъэкIэ 
уадэзекIомэ, ахэр Урысыем къебгъэгушIунхэ плъэкIыщтэу 
ары. Ау ар хъуныр хэгъэкIи, къызышIогъэшIыгъоягъ.
Зы бгъумкIэ Урысыем ибжь кIэтэу черкесхэм егъашIэм 
къадэхъугъэр, ежь-ежьырэу агъэпсыгъэ щыIэкIэ-псэукIэр 
зытетым тетэу къагъэнэжьынэу амал яIэщтэп: черкесхэр 
шъхьафитхэу лIэшIэгъу пчъагъэмэ азыфагу псэухэ зэхъум, 
джыри Урысыер щыIагъэп. Ижъырэ грекхэм "керкезхэр", 
нэмыкIэу къэпIон хъумэ, черкес-адыгэхэр ашIэщтыгъэх. 
Джащ къыщыублагъэу, блэкIыгъэ илъэс минхэм къакIоцI 
адыгэхэм заокIэ пчъагъэрэ къатебэнагъэх, ау ахэр псынкIэу 
апэкIэкIыщтыгъэх, яшъхьафитныгъи укъуагъэ хъущтыгъэп, 
ячIыгухэри зэряеу къэнэжьыщтыгъэх, зэрэфаехэу ящыIакIэ 
агъэпсыщтыгъэ. Шапсыгъэхэм зэо-банэхэр ашIыхэ зэхъум, 
япщыхэр тырадзыхэу къыхэкIыгъ. Адыгэхэм сыд фэдэрэ 
1 "…1872-рэ илъэсым Тыркуем рафыгъагъэхэ адыгэ унэгъо 
8500-мэ къагъэзэжьы ашIоигъоу Урысыем ипачъыхьэ ЯтIонэрэ 
Александр лъэIу тхылъ къызыфагъэхьым,- Дзэмыхэ Къасполэт 
итхылъэу "Адыгэхэр: бэнэныгъэмрэ ифыгъэнхэмрэ" зыфиIорэм 
къыщетхы,- ащ мырэущтэу пачъыхьэм тыритхэжьыгъ: "Къэгъэзэжь Iоф щыIэп".

--- Page 336 ---

тетыгъуи, анахьэу хымэ шъхьарытыр, ядин пащэкIэ алъытэрэ тырку султIаныри зэрахэтэу, адэрэп. 
Евдокимовым игухэлъ нэфэшъхьафыгъ. Адыгэмэ 
уадэпсэун плъэкIыщтэп, аужи уикIы хъущтэп, сыда пIомэ, 
Урысыем ищынэгъончъагъэ ащ зэрар къырихын ылъэкIыщт, Тыркуем е нэмыкI хэгъэгухэм Урысыем зао къырашIылIэмэ, ахэмэ адыгэхэр кIэгъэкъонышхо афэхъущтых. 
Арышъ, Урысыем зэрар къырамыхыным пае, адыгэхэр 
гъэкIодыгъэнхэ фае. Сыдэущтэу ахэр бгъэкIодыщтха? 
Анахь тэрэзыр ахэр Тыркуем ифыгъэнхэр, ячIыгухэм 
урысхэр арыгъэтIысхьэгъэнхэр ары. Джа гупшысэр зыгу 
къихьан ылъэкIыщтыгъэр Евдокимовым фэдэ цIыфыгъ. 
Ар мэкъумэщышIэ унагъо къикIыгъ, пачъыхьадзэм ащи, 
аскэрыцIэр къылэжьыным пае икъарыу, иуахътэ ашъхьасыгъэп, ижъалымыгъэ къызфигъэфедэзэ, къулыкъур 
лъигъэкIотагъ, ежь ифедэ пае ар зэблэн щыIагъэп. АкъылышIоу, чанэу, гукIэгъунчъэу, емыджэгъахэу щытыгъэ 
Евдокимовыр адыгэхэмрэ урысхэмрэ язэфыщытыкIэ 
хаплъи, зэшIуныгъэм ычIыпIэкIэ ахэр гъэкIодыгъэнхэр къыхихыгъ. АщкIэ Евдокимов генералыр Кавказым ипачъыхьэныкъо Барятинскэм ыгу къигущыIыкIыгъ.
1835-рэ илъэсым къыщыублагъэу кавказ къушъхьэчIэсхэм язаозэ, пчъагъэрэ къауIэгъэ Барятинскэр даушыгъэм 
зыдыригъэхьыхызэ, Ермоловым, Во рон цовым ящытхъу 
фэдэ ежьыми фаIоным кIэхъо псыщтыгъэ. КъушъхьэчIэсхэм атекIон зы нэбгырэ щыIагъэп, ау ар зыфызэшIокIын 
цIыфэу Барятинскэр къычIэкIыгъ, зыкIэхъопсыщтыгъэр 
къыздигъэхъугъ. Адыгэхэм афэгъэхьыгъэу Евдокимовым 
къыIуагъэр Барятинскэм дэгъоу къыгурыIуагъ: е тэры, е 
ахэр ары, тызэгъусэу мыщ тыщыпсэун тлъэкIыщтэп. Арыти, емыджэнджэшыжьэу рихъухьагъ: аущтэу щытмэ, ахэр 
орэлIэх, тэ ахэмэ ачIыпIэкIэ мыщ тыщыпсэущт.
Евдокимовым фэдэу цIыф лъэпкъ псэум аджалыр 
къыфигъэкIоным фэчэфэу Барятинскэр кIэтхагъэу сыгугъэрэп. СэшIэ ар ащыкIэ зэрэшIэгъоягъэр. Ба рятинскэр 
гъэсэныгъэшхо зиIэ цIыфыгъ, щыIэныгъэм ишIугъэ, щыIэкIэ 
кIэрэкIэ-фэшIыгъэр зылъэгъугъэ, бзылъфыгъэхэр зикIэсэгъэ лIы шъыпкъагъ. Зэоныр, атекIоныр, къатрихыныр, 
пэщэныгъэр ыIыгъыныр - джахэр арых ащ пшъэрылъэу 
зыфилъэгъужьыщтыгъэхэр. Ау цIыф лъэпкъ псэур 

--- Page 337 ---

бгъэкIодыныр Кромвели, На полеони зыгъэмэхъэшэнхэ 
зылъэкIыщт жъалымыгъ. Рахьыжьэгъэ Iофыр ыухыным, 
Темыр Кавказыр къыригъэуцолIэным пае Барятинскэм 
нэмыкI хэ кIыпIэ ыгъотыгъэп, Евдокимовым дыригъэштагъ. 
Барятинскэм ыгу ихъыкIырэр Евдокимовым зэхишIэнэу, 
къыгурыIонэу щытыгъэп, гукIэгъурэ шъхьасырэ зиIэ цIыфхэм ар ащыщыгъэп. Пщы аристократымрэ цIыф къызэрыкIомэ къахэкIыгъэ генералымрэ яшIыкIэ-гъэпсыкIэхэмкIэ зэфэмыдагъэхэми, тIури Урысыем игъунапкъэхэм 
зягъэушъомбгъугъэным, къэралыгъом ыкIуачIэ хэгъэхъогъэным апае зыми емыблэжьынхэм фэхьазырыгъэхэти, 
яеплъыкIэхэр зэтефагъэх.
Барятинскэм фитныгъэшхохэр иIагъэхэми, ра хъухьагъэмкIэ пачъыхьэм еупчIыжьын фэягъэ. Ау ЯтIонэрэ 
Александр, Жуковскэм ипIур, егъэлыегъэ кIуачIэр, жъалымыгъэр шIоемыкIугъ. Джы адыгэхэмкIэ рахъухьагъэр 
зашIэкIэ, урысхэр мыцIыфхэу, хьэкIэ-къуакIэхэу зэрэ 
Европэу щагъэIущт. Филипсон генералым фэдэу ащи 
"петербургыпсэр" иIагъ. 1861-рэ илъэсым Барятинскэр 
къэсымаджи, 1862-рэ илъэсым иIэнатIэ къыгъэтIылъыжьыгъ.
КъохьэпIэ Кавказым икъызыIэкIэгъэхьан ежь ышъхьэкIэ 
Барятинскэр хэлэжьэнэу мыхъугъэми, мы Iофым изэшIохынкIэ ишIуагъэ къэмыкIуагъэу щытэп: Евдокимовым 
иIэнатIэ лъигъэкIуати, ащ адыгэхэм ягъэкIодынкIэ рихъухьагъэр тэрэзкIэ ылъытагъ. Ау Евдокимовым игухэлъ 
пхырыгъэкIыгъэным кIэдэугъэ Барятинскэм пачъыхьэм 
къыдыригъэштагъэп. Шъыпкъэр пIощтмэ, генералым 
игупшысэхэм ЯтIонэрэ Александр защидзыегъапэу щытэп. 
Зэрэзэзэгъыгъэхэр зы, ашIагъэр фэшъхьаф. Адыгэхэр 
ячIыгу игъэкIоды кIыгъэнхэмкIэ ащ зыфаер къыздигъэхъуным пае дипломатием иамал пстэури къызфигъэфедагъ.
Евдокимовым игухэлъ къызэрэдилъытэщтыгъэмкIэ, 
адыгэхэр зэрэрафхэу, охътэ лые тырамыгъашIэу ахэмэ 
ячIыгухэм къэзэкъхэр арыгъэтIысхьэгъэнхэу ары. Ау 
сыдэущтэу ахэр мыщ къэбгъэкощыщтха? Зэрэдзэ псэухэу 
къэзэкъхэр къагъэкощынхэу рахъухьагъ, ызы ныкъор 
Линейнэ дзэм, адрэхэр - хы ШIуцIэ дзэм къахащынхэу 
зэдаштагъ. Ау дзитIуми унашъом пэуцужьыхэу 
закъыщаIэтыгъ. Ахэр агъэIэсэнхэу агъэкIогъэ дзэкIолI 

--- Page 338 ---

купмэ къэзэкъхэр къапэIууцохи, бгъуитIур зэжэхэбэнэнхэкIэ къэнэжьыгъэ щыIа гъэп. А лъэхъаным Екатеринодар 
дзэ атаман Iэна тIэр, сымыгъуащэмэ, Кусаков генералым 
щи гъэ цакIэщтыгъэ. Ащ зыкъызыщаIэтыгъэ къалэм дэ кIыжьынэу кIиIэжьыгъагъ, ау къэзэкъхэр лъе жьэ хи, къырагъэгъэзэжьыгъ. "О тэ утиатаман, ти шIоигъоныгъэхэм 
къадебгъэштэныр уипшъэрылъ",- куощтыгъэх ахэр. 
КIэ кIэу къэпIон хъумэ, ЯтIонэрэ Екатеринэ къэзэкъхэм 
къаритыгъэгъэ фитныгъэхэр джы ашIыгъэ унашъом зэриукъохэрэр къызщиIорэ тхылъыпIэ Евдокимовым IэкIигъэхьанэу Кусаковым ратыгъ. Къадезымыгъэштэрэ пстэуми 
къэзэкъхэр ябэныжьыщтыгъэх. Генералэу Яков Кухаренкэр лъытэныгъэ ин зыфашIырэ къэзэкъ шъыпкъагъ, ау 
Филипсон дыригъаштэу Петербург зыщеIом, къэзэкъыдзэм ар фигъэгъугъэп. Ставрополь зыщыкIо горэм адыгэ мэ ячIыгухэр зыхъункIэгъэ Бабич ге нералыр арэу ахэмэ 
араIуи, Кухаренкэм икухъэренэ къытырагъэбэнагъэх. 
Ардэдэм генералым икъэзэкъ ухъумакIохэми загъэбылъыжьыгъ.
Джащ фэдэ къумалыгъэкIэ пыим IэкIагъэ хьэ гъэ 
Кухаренкэр къытебэнагъэхэм сэшхокIэ апэуцужьыгъэми, 
апыримыкъоу уIэгъабэ телъэу адыгэмэ аIэкIэфагъ, ау бэ 
къымыгъэшIэжьэу ар иуIагъэмэ арылIыкIыгъ. Бабич 
рашIагъэр ашIомакIэу къэзэкъхэр ащ икъутыр тебанэхи, 
иунагъо щыщэу апэ къифагъэхэм шъхьэкIошхо арахыгъ.
Къэзэкъмэ язекIуакIэ Евдокимовым игухэлъ зэщагъэкъоным ищынагъо щыIэ ышIыгъ. Джы адыгэхэм 
ямызакъоу къэзэкъхэми ябэныжьыгъэн фаеу хъугъэ. А 
пстэумэ Евдокимовым игухэлъ пачъыхьэм мыхъункIэ 
ылъытэн, ыгу джэнджэш къыригъэхьан алъэкIыщтыгъ. 
Джащыгъум Евдокимовыр къызэкIэкIуагъ, адыгэхэм кIэ 
рихъухьагъэр къыдэхъуным пае нэмыкI шIыкIэ амалхэм 
алъыхъоу ыублагъ. Къэзэкъхэм ягъэкощынкIэ ышIыгъэгъэ 
унашъор зэблихъужьыгъ, япсэупIэхэм дзэр къадищыжьыгъ, зэрэмышIэныгъэм къыхэкIэу ышIыгъэ хэукъоныгъэхэм зэряуцолIэжьырэр ахэмэ заIуигъакIэзэ ариIуагъ. 
Ардэдэми ахэр Iо хэмылъэу гъэкощыгъэнхэмкIэ шэпхъакIэхэр ыгъэу цугъэх. Шъыпкъэ, джы дзэ псэухэм, станицэхэм 
анэмысэу, унэгъо зырызхэу, пшызэ къэзэкъхэм ямызакъоу, 
тен, терек къэзэкъхэри къыдыригъэубытыхэзэ, 

--- Page 339 ---

къыгъэкощын хэу тыриубытагъ. Ахэри а Iофыгъом кIэгъэгушIугъэнхэм пае хэгъэгур мылъкукIэ къадеIэнэу ышIыгъ. 
Къэзэкъхэр рэхьатыжьыгъэх, адыгэ чIыгум къитIысхьанхэри 
икъунэу, Евдокимовым ишIошIыкIэ, къахэкIыгъэх. КъэзэкъхэмкIэ рихъухьэгъэ Iофым пачъыхьэм джэнджэш гори 
химылъэ гъоным пае ежь ышъхьэкIэ Евдокимовыр ЯтIонэрэ 
Александр зыIокIэм, ахэмэ лажьэ ямыIэу, хэукъоныгъэхэр 
ежьыр арэу зышIыгъэр риIуагъ.
Сыдми Евдокимовым КъохьэпIэ Кавказыр ыIэ къыригъэхьаным пае ымышIэн щыIагъэп. Ащ пае ежьыри 
зэблэжьыщтыгъэп, хэти шъхьаси фыриIагъэп. Къэзэкъхэм 
фэгъэкIотэныгъэ инхэр афишIыщтыгъэ: пэшIорыгъэшъэу 
дзэм афигъэпсыгъэ унэхэр, къакъы рэхэр зыдэт щагухэм 
ахэр къаригъэуалIэщтыгъэх, икIэрыкIэу зэхащэжьыгъэ 
Пшызэ дзэм ахъщэ IэпыIэгъу къаритыщтыгъэ, илъэсищтфым къакIоцI гъомлапхъэхэмкIэ хэгъэгури къадеIэщтыгъэ. 
Мы лъэныкъомкIэ апыпIухьан щымыIэу Iофхэр дэгъоу 
кIощтыгъэх.
Ау адрэ лъэныкъомкIэ нэмыкI щынагъо щыIагъ: пачъыхьэм адыгэхэм ыгу акIэгъунышъ, римыфынхэр къыдыхэтыгъ. Ащыгъум рамыфхэу, шъхьадж зыфаем, е 
Пшызэ шъолъыр, Мыекъуапэ ихьанэ-гъунэхэм кощынхэу, 
е Тыркуем икIынхэу адыгэхэм къыхахын фаеу къэуцущтыгъэ. Ары шъхьаем, имыкIыжьынхэу аIуагъэкIи, а шъолъырым зэкIэ адыгэхэр ифэщтыха? Джащыгъум, къулыкъу 
Iоф пылъэу, адыгэмэ япчъагъэ бэкIэ къыщагъакIэзэ, 
къалъытэу рагъэжьагъ. Гукъао нахь мышIэми, джыдэдэм 
а пчъагъэр зыфэдизыгъэр къэсIожьын слъэкIыщтэп, ау 
пцIыр къебэкIэу адыгэ цIыф лъэпкъхэм япчъагъэ фэдипшIыкIэ нахь макIэу къызэрагъэлъэгъуагъэм сыришыхьат. 
Рафыхэрэм япчъагъэ къызэнафэм, пцIыр къычIэщыжьыгъ, 
ау ар зыхъугъэр нэужыр ары. ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ 
пчъагъэр зэрящыкIэгъагъэр зы такъикъ - пачъыхьэр, 
къэралыгъом илIы лъэрыхьэхэр агъэпцIэнхэу ары.
Шъыпкъэр пIощтмэ, цIыфышъхьэ пчъагъэр нахь макIэу 
къызэрагъэлъагъорэм зы бгъумкIэ федэ хэлъыгъэп, сыда 
пIомэ адыгэхэр ащ фэдизэу макIэхэмэ, ячIыгухэм къазырынэхэкIэ, зэрар ин къамыхьынэу уригъэгупшысэн ылъэкIыщтыгъ. Ащ фэдэ гупшысэ пачъыхьэм ышъхьэ къимыхьаным пае адыгэхэр Урысыем ыубытынхэм зэремыуцолIэщтхэр ышIошъ гъэхъугъэн фэягъэ. Ар 1861-рэ 
илъэ сым, Барятинскэм иIофи хэмылъэу, Евдокимовым 
къыдэхъугъ.
Джа илъэс дэдэм ЯтIонэрэ Александр пачъыхьэр Темыр Кавказым къэкIуагъ. Императорыр къызщы кIощтым 
ыпэкIэ ежь зэрэфаеу Iофхэр зекIонхэм пае Евдокимовыр 
пачъыхьэми, адыгэхэми ятхьа гъэпцIэкIынэу рихъухьагъ. 
Генералым ыгъэделэхэрэр, "къунакъкIэ" яджэу, адыгэмэ 
ахэтыгъэх. Ахэр ыугъои хэмэ, ежьым адыгэхэр шIу зэрилъэгъухэрэр, ахэр ригъэкIынхэу зэрэфэмыер, къызщапэуцужьырэми, Барятинскэм иунашъокIэ зэрэзекIорэр 
къариIоу ыублагъ. Мары джы урыс пачъыхьэр къэкIо, ар 
адыгэ лIыкIомэ аIукIэ шIоигъу, ицIыфыгъэкIэ ащ шъхьадэкIын щыIэп, цIыф лъэпкъ пстэури насыпышIо ышIыхэ шIои гъу. Арышъ, емыджэнджэшыжьхэу яшIоигъоныгъэхэр 
ащ рахьылIэнхэ алъэкIыщт, зыфаехэр къызэрафишIэщтым 
щэч хэлъэп. Джащ фэдэ гущыIэхэр Евдокимовым адыгэхэм 
ахитIупщыхьэщтыгъ.
Политикэм хэшIыкIышхо фызимыIэ къушъхьэ чIэсхэр 
гъэделэгъошIугъэх. 1861-рэ илъэсым исентябрэ мазэ 
Фэрзапшъэ дэжь щытыгъэ тидзэ пачъыхьэр къэкIуагъ. 
Мыщ щызэхащэгъэ зэIукIэм абдзахэмэ, шапсыгъэмэ, 
убыхмэ, нэмыкI лъэпкъымэ ялIыкIохэр къыщызэрэугъоигъэх. ЗэIукIэгъум агу илъыр зэкIэ пачъыхьэм ыпашъхьэ 
ралъхьагъ: ячIыгумэ урысыдзэм ипытапIэхэр игъэкIодыкIыгъэнхэу, дзэр ращыжьынэу, урыс чылэхэр адыгэ 
чIыгум рамышIыхьанхэу, сыдми сыд фэдэрэ урыс 
шъхьагърыт зэрэфэмыехэр пачъы хьэм раIуагъ. Джа пстэур 
къызафашIэкIэ, урыс пачъыхьэм ихабзэ еуцолIэщтых, 
мамырэу псэущтых.
ТекIоныгъэр сыдигъокIи зыIыгъ пыими Уры сыем ащ 
фэдэ дэо пхъашэхэр къыфишIынхэр шIошъ гъэхъугъуаети, 
зэдэгущыIэгъум къыкIэлъыкIуагъэри гъэнэфагъэ. Адыгэмэ 
сыд фэдэрэ зэзэгъыныгъи адэпшIын зэрэмылъэкIыщтыр 
пачъыхьэм къыгурыIуагъ, а мэзэ дэдэм Евдокимовым 
игухэлъ дезыгъаштэрэ тхылъыпIэм кIэтхэжьыгъ, генералри 
ыгу етыгъэу ар нахь псынкIэу зэригъэцэкIэщтым ыуж 
ихьагъ.
Адыгэхэр Европэмрэ Тыркуемрэ къакъоуцонхэм 
щыгугъыгъэх. Ахэмэ ялIыкIохэр агъэкIуагъэх, ау IэпыIэгъу 

--- Page 340 ---

къаратыгъэп. Шъыпкъэ, Тыркуер, урыс пачъыхьагъур 
иIэпыIэгъоу, къагъэкощырэ адыгэхэр ихэгъэгу ригъэхьанхэу 
къезэгъыгъ. Адыгэхэр хы ШIуцIэ нэпкъым къырифылIэхэзэ, 
ахэр зэрэращыщт къухьэхэм япчъагъэ зэрэхигъэхъощтым 
Урысыер пылъыгъ, ащ пае амал зэфэшъхьафхэр къызфигъэфедэщтыгъ.
ЫпэкIэ къызэрэсIуагъэу, адыгэхэр икIыжьыным пэуцужьыщтыгъэх, ащ пае зэкъоуцощтыгъэх, апсэ емыблэжьэу 
заощтыгъэх. Ау цIыкIу-цIыкIузэ, агу кIодыти, уцужьыщтыгъэх. Урысыдзэм ахэр чIыпIэ зэжъу ригъафэщтыгъэх, 
къарагъэбгынэрэ чылэ тесты кIыгъэхэм ачIыпIэкIэ къэзэкъхэм унэхэр, къакъырэхэр афашIыщтыгъэх. 
КъяхъулIэрэм адыгэхэм агу ыгъэкIодыгъагъ, на хьыбэхэр гугъуелIыжьыщтыгъэхэп, зыми кIонхэу фэягъэхэп, 
зыдагъэзэщтри ашIэщтыгъэп, егупшысэгъуи аратыщтыгъэп, джыри амыхъункIэгъэ чылэхэм, мэзыпIэ куухэм 
защагъэбылъыщтыгъэ, ау ахэми къащагъотыщтыгъэх.
Хы ШIуцIэ Iушъом къырафылIэрэ адыгэхэр къу хьэхэм, 
къошъо къызэрыкIохэм аратакъохэти, Тыркуем арагъащэщтыгъэх. Хы кIыб ашIыгъэхэм япчъагъэ миллионныкъом 
къехъущтыгъ. Ащ фэдиз цIыфыр изыщыщт къухьэхэр 
гъотыгъоягъэх, рафырэ насыпынчъэхэр мэзэ пчъагъэрэ 
хыIушъом Iусыщтыгъэх.
Къэкощыжьхэрэм япчъагъэ ибагъэ тырку пра ви тельствэр ыгъэгужъыягъ. Енэгуягъо адыгэмэ япчъагъэ пцIэу 
хаусыхьагъэм ар къыпкъырыкIыгъэкIэ. ХыIушъом Iутэкъогъэ адыгэхэм хьанцэкIэ зэрафэрэ унэе къошъошхохэр, 
къошъо къызэрыкIо мыинхэр къафыIухьэхэу аублагъ. 
Ахъщэшхо аIахызэ, ахэмэ арагукIэрэ цIыфхэр лIэщтыгъэх, 
тэлаум, нэмыкI зэпахырэ узхэм арылIыкIыщтыгъэх. Джа 
тхьамыкIэгъо-гузэжъогъум илъэсиплI фэдизрэ, 1864-м 
нэс, ыукъудыигъ.
Адыгэмэ арахырэ жъалымыгъэр сэ синэрылъэгъугъ. 
ПцIэмэз ахэр рагъэкIыхэ зэхъум, къушъхьэхэм ахэс 
къуаджэхэр зэрэтырагъэстыкIыхэрэм ишыхьатэу Iугъор 
къыдихьыещтыгъэ. Адыгэ къушъхьэхэм ащ фэдиз цIыф 
ащэпсэуми тшIагъэп. Тхьэм нэмыкI ышIэрэп а уахътэм 
къыкIоцI чъыIэм, гъаблэм, узхэм язэраркIэ адыгэу дунаим 
ехыжьыгъэр зыфэдизыр. Мэзхэм, къушъхьэхэм ахэкIодэжьыгъэ хьадэхэм япчъагъэ зыми къылъытагъэп, ащ 

--- Page 341 ---

фэдэ амали щыIагъэп. ХыIушъом IулIыхьэхэрэри лъытэжьыгъоягъэти, гузэжъогъукIэ чIатIэжьыщтыгъэх. Зэгупшысэщтыгъэхэ закъор хьадэхэм уз горэ къапамыхыныр 
ары.
КъызэраIорэмкIэ, Тыркуем адыгэхэр зыщызэ хэугъоягъэхэ чIыпIэ зэфэшъхьафхэм, гущыIэм пае, нэбгырэ 
мин шъэныкъом щыщэу шъитIу мафэ къэс ащэлIэ. Тэ 
тадэжькIэ нахьышIугъа? Тыр куем рагъэкIыжьырэ адыгэхэр 
хы ШIуцIэ Iушъом икIыхьагъэкIэ Iутэкъогъагъэх. Анахьыбэ 
зыщыIукIыщтыгъэр ПцIэмэз ары. Хэбзэ къулыкъум 
къызэрилъытэщтыгъэмкIэ, Тыркуем рагъэкIыгъэхэ адыгэ 
мин шъитфым щыщэу минишъэр ПцIэмэз къухьэуцупIэр 
ары зыIукIыгъэр.
КъэIогъэн фае, сыдэу хъуми, адыгэхэм ащыщхэм 
къушъхьэ тIуакIэхэм защагъэбылъын зэралъэкIыгъэр. Я 
80-рэ илъэсхэм, илъэс тIокIым къыкIоцI зызагъэбылъ нэуж, 
къушъхьэчIэс шъэ зытIущ къушъхьэмэ къахэ кIыжьхи, 
хыIушъом чылитIукIэ - зыр ПсышъуапI, адрэм ыцIэ сщыгъупшэжьыгъ - IутIысхьажьыгъэх. Ахэмэ зи ащыхьагъэп, 
рэхьатэу псэунхэу амал аратыгъ.
Адыгэхэр мин тIокIым нэсхэу ПцIэмэз ренэу щызэрэугъоищтыгъэх. Ахэр шъойцыеу фэпэгъагъэх, янахьыбэр 
сымэджагъ, кIэлэцIыкIухэм бэ ибэу ахэ тыгъэр. Ахэмэ 
азыныкъо ПцIэмэз къэлэжъ пытапIэм икъутафэхэм, адрэхэр ПцIэмэз кIэйрэ хытIуалэмрэ ащыпсэущтыгъэх. 
Серебряковым иунэ къутафэхэм ащыпсэунхэр ахэмкIэ 
нахь гупсэфыгъ, сыда пIомэ, ышъхьэ темылъыжьми, 
идэпкъхэр псэугъэхэти, жьыбгъэм щиухъумэщтыгъэх. 
Ахэр Тыркуем зыщэщт къухьэм е къуашъом яжэщтыгъэх.
Тыркуем нахь плъапIэрэ гугъапIэрэ зимыIэжьхэм 
ябылымхэр, яунэгъо IапIэхэр - алырэгъухэр, хьакъушыкъухэр, пхъуантэхэр, щыгъынхэр, нэмыкIхэри - пыут 
дэдэу ащэжьыщтыгъэх. Шы дэгъу дэдэхэри, анахьэу 
шыушыхэр, уапэ къифэщтыгъэх. А пстэур тыжьын ахъщ 
нахь, тхылъыпIэп зэращэщтыгъэр. А лъэхъаным пцIэмэздэсхэми дышъэ яIагъэп.
Адыгэхэр узхэм, гъаблэм зэрагъалIэхэрэр янэ рылъэгъугъэти, къэлэдэсыбэхэм гъомлапхъэхэр, щы гъынхэр 
ахэмэ афахьыхэу аублагъ. Сянэ гукIэгъушIэ, ежь фэдэмэ 
ахэтэу, адыгэ бзылъфыгъэ хъыбэихэм, ахэмэ ясабыйхэм 

--- Page 342 ---

IэпыIэгъу афэхъущтыгъ. Ибэхэр бэмэ аштэхэу, апIухэу 
аублагъ.
Шъыпкъэ, къэзэкъ унагъохэм ащапIужьыгъэхэр сэ 
сынитIукIэ слъэгъунхэу хъугъэп. Ау ПцIэмэз къэлэдэсхэм 
ащыщхэу адыгэ кIэлэцIыкIухэр зэзыщэлIэгъэхэ унэгъо 
зытIущ сэшIэ. ГущыIэм пае, докторэу, сэнэшIэу Михаил 
Федотович Пенчул зэхъуапсэхэрэм фэдэ кIалэ ыпIугъ. 
ЫлъэкъуацIи рити, чылысыми щариумэхъи, хъызмэтшIэным фигъэсагъ. СергейкIэ зэджэгъэхэ кIэлэцIыкIур Iушэу, 
Iэдэб хэлъэу къычIэкIыгъ. Ины къызэхъум, Михаил 
Федотович Пенчул лIыжъым кIалэм ежь иунаеу сэнэшъхьэ 
хатэ Сус-Хьаблэ кIэим щилэжьынэу амал ритыгъ. Сергей 
Михайлович Пенчул ыужкIэ къыщагъ, ПцIэмэз сатыушIыныр 
щызэхищагъ, общественнэ IэнатIэхэри фагъэшъуашэхэу 
къыхэкIыгъ, етIанэ ПцIэмэз къалэ ипащэу агъэнэфагъ. Ар 
баигъ, лъытэныгъэ ин фашIыщтыгъ.
Рудковскэхэми зы адыгэ кIэлэцIыкIу апIунэу аштэгъагъ. 
Сэ сянэ зы адыгэ пшъэшъэ цIыкIурэ шъэожъыерэ къызэрищэлIэжьыгъагъэх. ТIури ыумэхъыгъагъэх. Пшъэ шъэжъыем зыкъызеIэтым, дэхэ дэдэ хъугъагъэ. Ар шэнышIугъ, 
Iэдэб хэлъыгъ, ыужыкIэ ПцIэмэз щыпсэунэу къэкIогъэ 
дзэкIолI горэм дакIуи, насыпышIоу щыIагъ. Ау шъэожъыер, 
заумэхъым, АлексейкIэ зэджагъэхэр, дымыIоу, шэнычъэу, 
гухьэ-гужъ зэкIэми афыриIэу зыкъэзгъэлъэгъуагъэр, 
унагъом щыIыгъыгъоягъ. Шъыпкъэр къэсIонышъ, Алексей 
сыкъытегущыIэныр сэркIэ къин, сыда пIомэ, ар ыгу илъыр 
озгъэшIэн цIыфыгъэп. ЗыгорэкIэ урысхэр ылъэгъу мыхъухэу, ихэку зэрэрагъэстыкIыгъэр гужъкIэ зыдиIыгъыгъэуи 
сшIэрэп, ау къытхэсынэу зэрэфэмыер къыхэщыщтыгъ. 
Шъыпкъэ, адыгэхэм урысхэр амылъэгъухэкIи бгъэшIэгъонэу щытыгъэп. Ахэмэ афэдэу агъэкIодыгъэу цIыфлъэпкъым ихъишъэ хэтыр макIэ.
Хы ШIуцIэм къыщыублагъэу Лэбэ псыхъо нэс исыгъэ 
адыгэхэм япчъагъэ зыфэдизыр къэIогъуай, сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, миллионым къехъущтыгъ. Заохэм ахэкIодагъэхэм, рафыхэ зэхъум, хыIушъом нэмысыгъэхэм, 
гъаблэм, чъыIэм, узхэм язэраркIэ нэпкъым IулIыхьагъэхэм 
япчъагъи минишъэ пчъагъэ мэхъу.
Джарэущтэу зынахь дахэ щымыIэ "джэнэт" чIыгум 
илъэс мин пчъагъэ щыпсэущтыгъэ адыгэхэр "рагъэкъэбзэкIыгъэх". Урысхэм жъалымыгъэу къа ды зэрахьагъэр 
зэхэзышIэгъэ адыгэхэр къухьэмэ арытIысхьэхэзэ урысмэ 
къябгыщтыгъэх, лэжьыгъацэ урысмэ къаримытынэу ячIыгу 
къеджэщтыгъэх. Ау адыгэмэ къяхъулIэгъэ тхьамыкIэгъошхор зэхэзы мы шIэгъэ дунаир, идэхагъи къыщимыгъакIэу, 
нэгушIоу урысхэм къапэгъокIыгъ…"
1896-рэ илъэсым "Вестник Европы" зыфиIорэм А.В. 
Староставский забытым игукъэкIыжьхэу къы хиутыгъэхэм 
мырэущтэу къащетхы: "…Тикъулыкъу епхыгъэми е 
зэрэтшIогъэшIэгъоным къыхэкIми мафэ къэс пIоми хъунэу 
тидзэуцупIэ тыкъикIыти, адыгэ тхьамыкIэхэм тяплъынэу 
тыкъакIощтыгъэ. Тэ сыд тиамалыгъ? Тэщ фэдэ IэнэтIэ цIыкIу 
зиIэхэм а насыпынчъэхэм сыдкIэ яшIуагъэ арагъэкIыныя? 
Ахэр Тыркуем ифыгъэнхэр къэралыгъом ищыкIэгъагъ.
ТхьамыкIагъоу хыIушъом Iухъухьэрэр плъэгъуным пае 
гу пытэ уиIэн фэягъ. Хы ШIуцIэм хэлъэдэжьыхэрэ псыхъо 
кIэйхэм аIутэкъогъэ мыжъо-пшэхъо зэхэлъым тхьэмэфэ 
пчъагъэрэ уни бгъагъи зимыIэжьыхэ цIыфхэр щызэ хэсыщтыгъэх. Ахэмэ афагъэнэфэгъэ чIыпIэ мыиным нэбгырэ 
мин пчъагъэ чэщи мафи щырахы. ЗэрыкIынхэ зыфимытхэ 
чIыпIэм зы чъыги итэп, зы жьаупIи иIэп, кондэ гъугъэу итыр 
лы такъыр горэ рагъэжъэнэу, хьантхъупс тIэкIу рагъэжъонэу афикъу къодыягъ.
Джарэущтэу адыгэ цIыф лъэпкъым лIэшIэгъу пчъагъэмэ 
ыгъэпсыгъэ щыIакIэр кIодыкIаеу мэкIоды. Мы дунэекъутэжьым хэкIодэгъэ адыгэхэм япчъагъэ зырызэп, 
пшIырыпшIэп, шъэрышъэп, мин пчъагъ къызэрыплъытэн 
фаер. Къухьэмэ арамыгъэтIысхьэхэзэ, узхэм, нэмыкI 
тхьамыкIагъохэм тхьапша зыдахьыгъэр, тхьапша Тыркуем 
инэпкъ псаоу нэмысыгъэр, ащи телIыхьагъэр? А пчъагъэр 
хэти ыгъэунэфыгъэп. Хэта ар зищыкIэгъагъэри?
Ахэмэ ятхьамыкIагъо тлъэгъущтыгъэ, къапыщы лъыри 
тэ къыдгурыIощтыгъэ. Гур узыщтыгъэ, ау тэ сыд афэтшIэн 
тлъэкIыщтыгъэр? Агъэкощыхэрэр машIо, щыгъу зыфэпIощтхэм зэрафэныкъохэр, къушъхьэ лъэпэ благъэхэм 
пхъахьэ кIонхэу фитныгъэ ятыгъэн зэрэфаер тIэкIу тешIэ 
къэс тигенерал етIокIыщтыгъ. АпэрэмкIэ ар игуапэу 
къытэдэIути, зыгорэхэм яусэ фэдагъ, етIанэ шъуиIоф 
хэлъэп ыIоти, къытфэгубжыщтыгъэ. Ежьыри зэрэгъэцэкIакIор, ыпшъэкIэ къыраIорэр ымышIэн зэрэфимытыр, 

--- Page 343 ---

ар къэралыгъом ищыкIэгъэ Iофэу зэрэщытыр ащ тыгу 
къыгъэкIыжьыщтыгъэ. Къэралыгъом ищыкIэгъэ Iоф. Ар 
сыдэу инэу къэIогъэ жъалым гущыIа! Къэралыгъом ищыкIагъ аIозэ, ар якъоуцуапIэу джащ фэдэ тхьамыкIэгъо 
тхьапша лъэпкъхэм яхъишъэ ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу 
непэ къызнэсыгъэм къыхэхъухьагъэр…"
ТыркуикIыжьым адыгэмэ къафихьыгъэ тхьа мы кIагъор 
зынэгу кIэкIыгъэ французэу А. Фонвилль мары ар къызэритхыжьрэр: "…Тызигъусагъэ, тыздэзэогъэ адыгэхэм 
ягукъэбзагъэ тицыхьэ телъыгъэми, ащ нахьыбэрэ Черкесым тисыжьыным мэхьанэ иIэжьыгъэп.
Урысхэм ТIуапсэ заубытыгъэм щегъэжьагъэу тырку 
къухьэхэр бэу адыгэ хы нэпкъым къыIухьэщтыгъэх, хэгъэгур зыбгынэжьыхэрэр, осэшхо лъамытэу, Самсун е 
Трапезунд яIэгъо-блэгъухэм анагъэсыщтыгъэх. Ар тэркIэ 
лъэшэу Iэрыфэгъугъ, сыда зыпIокIэ, мощ фэдиз къухьэу 
IукIхэрэм ащыщ горэми, урысхэми гу къытлъамытэу, 
тырку къуашъом хы ШIуцIэм тызэпырищын ылъэкIыщтыгъ. 
Адыгэхэр анэIу ерэкIыжьыхи нэмыкI фэмыехэу, 
урысхэр зыпарэкIи ахэмэ пэрыохъу афэхъущтыгъэхэп. 
Тэ нэбгырэ зырызэу зыдгощынышъ, гъогу тыте хьанэу 
тетыубытагъ. Ар зэкIэми тызэгъусэу урысхэм тамыубытынымкIэ хэкIыпIэу къыхэтхыгъ, зыр аубытыгъэми, тащыщ 
горэ псаоу Тыркуем нэсыным тыщыгугъыщтыгъ.
Тырку къухьэзефэ горэ нэпкъым къызэрэтехьэу 
шъхьадж иунагъо хым зэрэзэпырищыщт уасэмкIэ зэрезэгъыщтым адыгэхэр пылъыгъэх, жьыбгъэр Iэрыфэгъоу 
къепщэмэ, къухьэр хым техьэщтыгъэ. Адыгэхэр Тыркуем 
зэрэнэсынхэм лъэшэу зэрэдэгуIэщтыгъэхэр арыми, тыркухэр зэрэнэйпсыягъэхэр арыми, къы зы хэкIрэр умышIэ нэу, 
къухьэхэм цIыф бащэ ара гъэтIысхьэщтыгъэ. Нэбгырэ 
шъэныкъо-тIокIищ зэ рыфэщтыгъэ къухьэм нэбгырэ шъищ 
фэдиз ра та къощтыгъэ. Зышъхьэ езыхьыжьэжьыгъэхэм 
гъом лапхъэу зыдаштэщтыгъэр фыгу дзыорэ псы пхъэчэе 
цIыкIурэ ныIэп. НахьыбэрэмкIэ Тыркуем зэрэнэсыщтыгъэхэр мэфэ зытфых, ащ фэдиз уахътэм а тхьамыкIэхэм 
акIэхэкIыщтыгъэр гъунэнчъ.
Хыуаем зыкъызиIэтыкIэ, цIыфхэмкIэ ушъэгъэ къухьэхэр хым чIихьэщтыгъэх, чIимыхьэхэрэм арысхэри зэрэпIытIыжьыщтыгъэх. ЗыщыошIуми, насыпынчъэхэр гъаблэм 
ыгъалIэщтыгъэх.
Зышъхьэ езыхьыжьэжьыгъэхэм тхьамыкIагъоу апэкIэкIэу тырку къухьэзефэхэм алъэгъугъэхэр тэ къытфаIуатэщтыгъэ: гъогу техьагъэхэр зэры сыгъэхэ къухьэ заулэ 
хым чIихьагъ, адрэхэм ары сыгъэхэм азыныкъо гъогум 
телIыхьагъэти, яхьа дэхэр хым хадзэжьыгъэх. Аущтэу 
зэрэщытзэ, адыгэхэм къяхъулIэщтыр Тхьэм ыухэсыгъахэу, 
хым телIыхьэщтхэми хэкIодэщтхэми, ащкIэ анэтIэгу итхагъэм зыщадзыен амылъэкIынэу ахэмэ аIощтыгъэ.
Черкес хэгъэгум изытет гукIодыгъуагъ. Хы нэпкъым 
щызэрэугъоигъэ адыгэхэр зажэщтыгъэхэр нахь псынкIаIоу 
гъогум зэрэтехьащтхэ къухьэр къэрэси ары. ЧIыпIэ къинэу 
зэрыфагъэхэм агу ыгъэкIодыгъэу ощхым е жьыбгъэм 
щызыухъумэщтхэ чэл горэ хыIушъом щашIынэу насыпынчъэхэм агу къэкIыщтыгъэп. Ягугъугъэ закъор нахь 
псынкIаIоу Тыркуем зэрэкIощтхэр ары. Ахэр мэфэ реным 
нэпкъым тесхэу хым къыщылъагъорэ къухьэм, сыд ишIыкIэми, макъэ рагъэIуным, нэпкъым къызэрэIуагъэхьащтым 
пылъыгъэх. 
Къухьэзефэ Якъубэ сыригъусэу Вардан сы къы дэкIыжьыгъ, ыпэкIи ащ бэрэ хыIушъом сыщыIу кIэщтыгъэ, бэри 
ишIуагъэ къысигъэкIыгъ. ЗэкIэ хъурэр, шIэрэр зыщыслъэгъущт чIыпIэм ащ сигъэ тIысыгъ, ау зэрэпщэгъуагъэм, 
ащ ыужи псынкIэу къызэрэмэзэхагъэм къахэкIэу зыпари 
слъэгъугъэп пIоми хъущт. Хъулъфыгъэхэр абгы къэсэу 
псым хэтхэу яшъхьэгъусэхэмрэ якIэлэцIыкIухэмрэ къухьэхэм арахьылIэщтыгъэх, яунагъохэр ахэмэ зырагъэтIысхьэхэ 
нэуж ары ныIэп ежьхэр ащ зитIысхьэщтыгъэхэр. Бзылъфыгъэхэр къухьэм ычIэ ращэхыщтыгъэх. ЧIыпIэ нэкI къэмынэныр ары Якъубэ зыпылъыгъэр. ЦIыф егъэзыгъэхэр 
къухьэм изы ышIыгъэхэ пэтзэ, нэмыкIхэми чIыпIэ къафигъотыщтыгъэ. Хъулъфыгъэхэр хьампIэIоу къухьэ кIыIум 
тесыгъэх. Ахэр Iужъоу зэрэзэхэсыгъэхэм иягъэкIэ къухьэм 
иIофышIэхэр, кIуапIэ амыгъотыжьэу, ахэмэ ашъхьэхэм 
арыкIощтыгъэх.
Якъубэ сэ къызготIысхьагъ, къухьэ чэтэнхэр къаIэтыгъэх, гъогум тытехьагъ. Жьыбгъэр ащ фэдизэу лъэшэу 
къемыпщэщтыгъэми, тызэрэкIорэм ипсынкIагъэ 
уезэгъыщтыгъ, пчэдыжьым ехъулIэу хы гузэгум тынэсыгъ. 
Мыщ дэжьыр ары ныIэп къухьэм нэбгырэ пчъагъэу къырагъэтIысхьагъэр зыфэдизыр зысшIагъэр - нэбгырэ шъищ рэ тIокIитIурэ блырэ къэслъытагъ. Щэджагъомэ адэжь 
къухьэм бырсыр къыщыхъугъ: чыжьэкIэ зы шIуцIагъэ горэ 
хым къыщылъэгъуагъ, ар къухьэу къычIэкIыгъ. Ащ 
сылъыплъэзэ, адыгэ лIыхэр яшъыпкъэу лIыжъхэм ащыщ 
горэм зэрэдэгущыIэхэрэм гу лъыстагъ.
- Хэта мо лIыжъэу адыгэхэр зыдэгущыIэхэрэр? - 
сеупчIыгъ Якъубэ.
- Зи къариIорэп ащ...- Якъубэ мэкъэ зэхъокIы гъэ кIэ 
джэуап къыситыжьыгъ.
- Зи ымыIо хъуна, къызэрэсшIошIырэмкIэ, сэры ащ 
зигугъу ышIырэр.- СалъэныкъокIэ цIыфхэр къызэ рэплъэхэрэр слъэгъущтыгъэти, Якъубэ дезгъэ штагъэп.- Сыда 
ащ ыIорэр? Умыушъэфы.
- Оры зытегущыIэхэрэр, шIу къыуаIуалIэрэп. Къухьэр 
урысхэм яеу къызычIэкIыкIэ, тыкъалъыхъоу мыщ о 
укъызщагъотыкIэ, ежьхэр зэраубытыщтхэм егъапэхэшъ, 
хым ухадзэнэу ары.
Псаоу сыкъэнэжьыным сыщымыгугъыжьэу, къэлъэгъорэ къухьэм сылъыплъэщтыгъ. ШIуцIэгъэ цIыкIур 
чIыпIэ имыкощыкIы фэдэу къысщыхъущтыгъэми, ащ тырку 
быракъ зэрэщыгъэIагъэр къызызгурэIом, сыгушIожьыгъ. 
Хъугъэ-шIэгъэ хъатэ къытэмыхъулIэу апэрэ мэ фитIур 
кIуагъэ, къыкIэлъыкIогъэ мафэр ары къухьэм щапIытIыгъэ хэ бзылъфыгъитIурэ зы сабыйрэ яхьадэхэр хым зыхадзагъэхэр. А мафэм джыри зы бзылъфыгъэрэ хъулъфыгъитIурэ лIагъэх, яплIэнэрэм - нэбгырэ пшIы кIутф лIагъэ, 
ятфэнэрэ пчэдыжьым тырку нэпкъыр къэлъэгъуагъ. 
Тызэрэпшъыгъэмрэ мэлакIэ тызэрэлIэщтыгъэмрэ къахэкIэу 
кIочIаджэ тыхъугъагъ, къызыдэтштэгъэ гъомлапхъэр 
мэфитIукIэ тыухыгъагъэ. Джыри ащ фэдизрэ хым тытетын 
фаеу хъугъагъэмэ, къухьэм исыгъэм ызыныкъор Трапезунд нэмысэу хым хэкIодэныгъи.
Азие ЦIыкIум икъушъхьэхэм джыри осыр зэра телъыгъ, 
ау хы нэпкъым тет зейтун чъыгхэр къэгъэгъэ фыжьшэплъышъохэм зэлъабгъэгъагъэ. Тэ нэпкъым тыготэу 
заулэрэ тыкIуагъ, анахь къухьэуцупIэ благъэр зыдэщыIагъэр Аче къалэр ары. Ащ пэмычыжьэу ары тэ нэпкъым 
текIолIэни, щынэгъончъэу бзылъфыгъэхэмрэ кIэлэцIыкIухэмрэ идгъэтIысыкIынхэ зыщытлъэкIыгъэр. Тырку къоджэ мыинхэу нэпкъым тесыгъэхэм яунэ фыжь цIыкIухэмрэ 

--- Page 344 ---

289
10 Заказ 030

--- Page 345 ---

азанэджапIэхэмрэ загъорэ къэ лъа гъощтыгъэх. ХэгъэгукIэ 
афэхъурэм адыгэхэр езэ рэгъэплъыщтыгъэх. "Алахьу 
акбар, Алахьу акбар" аIозэ, ахэмэ къапчъыщтыгъэ, апсэ 
пытэу гъогу хьылъэ зэпачын языгъэлъэкIыгъэ Тхьэм зэрэфэразэхэр раIощтыгъэ.
Нахьыпэм сэ Аче къалэ сыкIоу къыхэкIыгъэти, тырку 
пытэпIэ цIыкIоу ащ пэмычыжьэр псынкIэу къэсшIэжьыгъ. 
А пытапIэр зыдэщытымкIэ цIыфыбэ къикIэу слъэгъугъэ. 
Нэпкъым нахь тыпэблагъэ зэхъум, ахэр адыгэхэу къычIэкIыгъ, ягъы макъи зэхэтхыгъэ.
Тэ тызэрысыгъэм фэдэу къухьэ пшIыкIутIу нэпкъым 
Iутыгъ. Ахэмэ ащыщхэр нэкIыгъэх, адыгэ хы нэпкъымкIэ 
агъэзэжьынэу агъэхьазырыщтыгъ, адрэхэм къащагъэхэр 
къырагъэтIысыкIыщтыгъэх. Анэгухэр кIыфыбзэ зэрэхъугъэхэм къыушыхьатыщтыгъ тэщ фэдэу ахэми гъогум 
къиныбэ зэрэтыралъэгъуагъэр.
Гъурзыр етыдзыхи, хъулъфыгъэхэр псым хэтхэу 
бзылъ фыгъэхэр, кIэлэцIыкIухэр, хьадэхэр нэпкъым рагъэкIугъэх.
Сэри чэзыур къызнэсыгъ. Лъэш дэдэу сыпшъыгъагъ, 
ерагъэу слъакъохэм сахьыщтыгъ. МэфитIу фэдиз хъугъэу 
фыгукIэ къысIуфэгъагъэп, аужрэ чэщ-зымафэхэми къакIоцI псы сешъогъагъэп. Къушъхьэ лъэпэ псынэкIэчъым 
секIуалIи, псыкIэ зызгъэшъокIыгъ. Ащ скIуачIэ зыпкъ 
къыригъэуцожьыгъ, мо купхэмкIэ сызэрэхымэр зэхасшIэзэ, Трапезунд нахь псынкIаIоу сызэрэнэсыщтым ыуж 
сихьагъ.
Сэ къызэрэсфаIотагъэмкIэ, тэ къытэмыдэIухэу кIымафэм икъихьагъум мыщ къэкIуагъэхэм ащыщ адыгэ нэбгырэ 
мин пшIыкIутIур лIагъэ. Ашхыщт гъомылэр афимыкъоу, 
лъэшэу япсауныгъэкIэ зэкIэкIуагъэхэу ахэр къызэсыхэм, 
зэпахырэ уз щынагъохэр - шъорэкIыр, тэлаур, фэшъхьаф рэ узхэр Трапезунд къызыдахьыгъэхэу къычIэкIыгъ, ащ 
иягъэкIэ а къалэм дэс цIыфхэри бэдэдэу лIагъэх. Уз 
щынагъомэ агъэщтэгъэ тыркухэм адыгэхэм хы нэпкъым 
чIыпIэ щафыхахи, яхэгъэгу изымыгъэхьащтхэ дзэхэр ахэмэ 
апагъэуцуагъэх.
Азие ЦIыкIум инэпкъ сызытеуцогъэ лъэхъаным 
адыгэхэм яикIыжьын ижъотыпIэ тефэгъагъ. Аче къэлэ 
цIыкIум изакъоу Черкесым рафыгъэ нэбгырэ мин пшIыкIутфым къехъу дэсыгъ. ЧъыIагъэми, ахэр зейтун чъыг 
къутамэхэм ахэшIыкIыгъэ чэлхэм ачIэсыгъэх. Къыздаштэгъэгъэ гъомлапхъэр аухыгъэти, загъорэ Тыркуем 
къаIуидзэрэ гъомылэ тIэкIур арыгъэ ахэр зэрэщыIагъэхэр. 
Ахэмэ ашхыщтыр къазэрафагощырэ шIыкIэр слъэгъугъагъэ: дэкIыпIэ зэжъу къагъани, хьалыгъур зэрылъ къошъуищ 
нэ пкъым къыIухьагъ, дэкIыпIэм дэжь дзэкIолI уIэшыгъэхэр 
къыщызэгоуцуагъэх. Шъхьадж къытефэрэ хьалыгъур 
къыратыным пае, зырыз-зэужэу ащ адыгэхэр дэкIынхэ 
фэягъэ. Ау а чIыпIэм къекIолIагъэ пэпчъ ар инасып къыхьыщтыгъэп, хьалыгъур макIэти, цIыфхэм азыныкъуи 
афикъущтыгъэп. Адрэ къэнагъэхэр къыкIэ лъыкIорэ зичэзыу къэщэгъу мафэм ежэнхэ фэягъэх.
Къэкощыжьыгъэхэр зыщыпсэущтыгъэхэ чIыпIэхэр 
зэкIэ къызэпэскIухьэгъагъэти, зы хэбзэ-шапхъэ горэм тетэу 
адыгэхэр псэунхэм яшъыпкъэу зэрэпылъыгъэхэр слъэгъугъэ. Ахэр лIэкъо-лIакъоу гощыгъагъэх, лIакъо пэпчъ 
чъыг гъэнэфагъэхэм ачIэсыгъэх, ящыгъынхэр, япIэ техъонкIэлъынхэр, фыгу тIэкIу зэрылъ дзыохэр - джары зэкIэмкIи 
аIэкIэлъыгъэр. Егъэзыгъэ тхьамы кIагъом зыгу ыгъэкIодыгъэ 
бзылъфыгъэхэр нэку-нэпсыхэу къафэнэгъэ фыгу тIэкIур 
агъажъощтыгъ, зи къямыхъулIагъэ фэдэу кIэлэцIыкIухэр 
джэгущтыгъэх.
Тыгъэр зыщыкъохьащтым муэдзиным нэмазым 
ригъэблэгъагъэх. Хъулъфыгъэхэм амдэз ашти, якъэптан 
убгъугъэхэм атетхэу къыблэмкIэ анэIу агъэзагъ. Тыгъэ 
нэбзыйхэм анэгухэр къызэрагъэушэплъыщтыгъэхэм гур 
зыгъэузырэ щынэгъо-шъэф нэшанэ горэ къа хилъхьэщтыгъ.
 Муэдзиным КъурIаным иIаятэхэр къыпчъыщтыгъэх, 
зэкIэми ар къыкIаIотыкIыжьыщтыгъэ, лъэгонджэ мышъхьэкIэ зырадзыхыщтыгъэ. Нэмаз зышIхэрэм загъэхъые 
къэс апылъ сэшхохэм, къамэхэм, кIэрахъохэм дзэкIолI 
нэшанэ зыхэлъ жъынч мэкъэ шъхьаф къа пыIукIыщтыгъ. 
Мы цIыф лъэпкъ лъэшым, урысхэр къытекIуагъэхэми, 
ыкIуачIэ къехьыфэ ишъхьафитныгъэ къызэриухъумагъэр 
зэхэошIэ.
ТхьэлъэIум ыуж хьадэхэр агъэтIылъыгъэх. Нэб гыриплIымэ атамэ телъэу хьадэр зэIэпахызэ ахьыщтыгъэ, лIагъэ 
пэпчъ иIахьыл хъулъфыгъэхэр лъыкIощтыгъэх, бзылъфыгъэхэр тIэкIукIэ ахэмэ аужэу дахырэр агъаещты гъэ. 
10*

--- Page 346 ---

Адыгэ хьадагъэхэр щэчыгъоягъэх - гур зыгъэузырэ гъы 
макъэхэм Iэгъо-блэгъо къушъхьэхэр къызэлъагъаджэщтыгъэ.
Якъубэ нэIуасэ сызфишIыгъэ лIыжъ горэм Трапезунд 
сынигъэсынэу сыкъигъэгугъагъ. Ар Ахьмэд арыгъэ - жэкIэ 
фыжьыбзэ зытет лIыжъ сэмэркъэушIылагъ. 
- Сэ сыд фэдэ чIыпIи сыпхырыкIыщт,- сызэре хъырэхъышэрэм гу лъити, къысиIуагъ,- сэ сиIэнатIэр Трапезунд 
пащэм икъухьэхэм гъэбылъыгъэкIэ саблэ кIыныр ары. 
- Сыдэущтэу ар пфызэшIокIра?
Джэуап къыситыным ычIыпIэкIэ иунэ пэмычыжьэ къа къырэшхом сычIищагъ, къошъо кIыхьэр къы си гъэлъэгъугъ. 
Арыти, сырэхьатыжьыгъ.
Гъогутехьагъу уахътэр къызэсым, Ахьмэд зэ ряджагъэм лъыпытэу къошъофхэр къыткIэ лъыры хьагъэх. Ахэмэ 
къуашъор хым тыратIупщыхьагъ, тэри гъогу тытехьагъ.
ТIэкIу-тIэкIузэ, адыгэхэм амакъэхэр нахь макIэу къэIухэ 
хъугъэ, япсэупIэхэм къарыпсыкIырэ мэшIо нэфхэр ары 
ныIэп тинэплъэгъу къыридзэжьыщтыгъэхэр. Трапезунд 
нахь тыпэблагъэ къэс сызэрэгушIорэм хахъощтыгъэми, 
адыгэ насыпынчъэхэу сызихьэ кIа гъэхэм, IашэкIэ синыбджэгъугъэхэм, егъашIэкIэ сызыхэкIыжьхэрэм ятхьамыкIагъо сыгу изгъэкIын слъэкIыщтыгъэп. Зэрыфэгъэхэ чIыпIэ 
зэжъум ахэр зэрилIыкIыщтхэр, IэпыIэгъу сазэрэфэ мыхъушъущтыр сигуузыгъ.
Зикъуашъо сис лIыжъыр ежь иIоф нэмыкI ыгъа пэщтыгъэп. Сыд фэдэрэ тхьамыкIагъуи ар агъэ гумэкIыщтыгъэп, хы пщагъом зэрэпхырыплъыщтым нэмыкI гугъу 
иIагъэп.
- Адыгэхэр сыдэу насыпынчъэх,- лIыжъыр рысыушэтынэу къэсIуагъ.
- Ащ зи хэпшIыхьан щыIэп, джары ахэмэ Алахьэм 
афиухэсыгъэр,- гугъуемылIэу къысиIожьыгъ.
- Ары шъхьакIэ, ахэр гъаблэмрэ чъыIэмрэ агъэлIэнхэба?
- Истамбул бэдзэрым мыгъэ адыгэ пшъашъэ хэр, 
сыдигъуи фэмыдэу, щыпыутыщтых,- зыкIи мыгумэкIыхэу 
тырку лIыжъым къыIуагъ…"

--- Page 347 ---

ХЭХЭСХЭР
Тарихъ роман

--- Page 348 ---

АПЭРЭШЪХЬ

--- Page 349 ---

1864-рэ илъэсым игъатх.
Азие ЦIыкIум икъушъхьэ зэпэIут шыгуфхэр Тыркум 
ичIыгу-огу зэнэс чыжьэкIэ къыщылъэгъуагъэх. Мэфэ заулэм къыкIоцI хым тетыгъэ цIыф пшъыгъэхэр, зисабый-бын 
щэхъу зынэ къыпэIумыхьажьырэ бзылъфыгъэ чэфынчъэ 
зэхэсхэм хъулъфыгъэхэр ашъхьапырыплъхэзэ, джа лъэныкъомкIэ маплъэх. Зым ипаIо зышъхьэрекъузэ, адрэм 
ынатIэ пкIантIэр тырелъэкIыкIы, нэмыкIым икъамэ ибгырыпх 
щегъэтэрэзыжьы, фэшъхьаф горэми ынэ упIыцIагъэу 
дыухь къехьы, къыгот лIы лъэпэ лъагэми шъхьэкIо нэпсыр 
ынэку.
УгуIагъэ-укууагъэкIи, укъызэхэзымыхыщт дунаир 
дэгу-псыгу. Адыгэ хэгъэгу бгынагъэ лъэныкъомкIэ къикIызэ 
къашъхьарыхьэгъэ тыгъэ плъырри къафызэмыплъэкIэу 
ищэджэгъуанэ екIы, тхьамыкIэгъо нэпсым джыри нахь 
ыщыурэ хыри орыпс жъгъэйхэмкIэ зэгъыелIэжьы, цIыф 
гукъаокIэ ушъэгъэ хымэ къухьэри жьынчъэ-мэкъэнчъэу 
мэкIуашъэ. Тырку нэпкъым ар есылIэ къэс къушъхьэ 
шыгуфхэри, зейтун чъыг тIэмыгъэ фыжьышъо-шэплъышъохэри тIэкIу-тIэкIузэ нэплъэгъум къыхэкIуатэх, етIэшъхьэ унэ чылэ мыин зэпэIудзыгъэхэри мокIэ-мыкIэ къыщэлъагъох, зинэгъу къызэгъухэрэ хыбзыухэри мэтэмаох, 
мэкIыих.
- Модэ, нан, плъи...- илъэс пшIыкIух горэ зыныбжьын 
пшъэшъэ пчэнэ ихыгъэу лъэпэпцIыйкIэ ятэ ыкIыб дэплъырэ 
Дарихъан янэжъ реIо,- мо къушъхьэфхэри, мо чъыгыфхэри сыдэу тэ тиехэм афэдэха…
- Ахэр тэ тиехэм афэдэ хъунха...- гугъэпIэнчъэ мэкъэ 
ефэхыгъэкIэ ятэ ыпхъу къыфызэреIокIы.- Аущтэу къыпщэхъумэ, дэгъу, хъурэм теплъын…

--- Page 350 ---

- Ары, ары, си Мэзхьаб, ары, сикIал,- Бэгъмэ яныо 
Саудэт ыкъо дыригъашти, пшъэшъэжъыем еушъыижьыгъ,- пшъхьэ пIыеу, сипшъашъ, хъулъфыгъэмэ акIыб 
удэмыплъ, къэтIысыжь. Тызигъусэхэр зэрэхъухэу тэри 
тыхъун. Алахьэр тигугъапIэшъ, ынэшIу къытщифэнэу, 
тыкъыздафыгъэ хэгъэгу хымэм тыкъыщиухъумэнэу телъэIун...- Пкъы пIокIэ чъыIэкIэ ыбгъэгу зыкъычIэзыдзэгъэ 
пшъэшъэжъыем Саудэт нэнэжъыр еIэсэкI-ешъэбэкIызэ, 
джы нэс ыщыIэгъэ гукъаор къышIудэоежьыгъ: - Уянэ 
насыпынчъэр тигъусэгъагъэмэ, спэкIэкIыгъэ къинхэми, 
къытпэщылъыщтхэми сяуцолIэжьыныгъи, сиIуб цIыкIу.
- Лаилахьу илэлахь, Алахьу акбар! - тырку нэпкъ 
лъэныкъомкIэ зэрэгъаплъэщтыгъэхэ хъулъфыгъэхэм 
ащыщ горэ къазыхэкуукIым, щытхэм дырагъашти, ардэдэм аIу зэIунагъэ фэдэу заушъэфыжьыгъ. Ау хы гъогу 
хьылъэм зэрэтемыкIодагъэхэр, тыгъуаси тыгъоснахьпи 
зыхэфэгъагъэхэ хыуаем ашъхьэ къызэрэхахыжьыгъэр 
шIушIэкIэ Алахьэм фалъэгъузэ, ягугъэ лъапэ зыфырадзэщт 
хэгъэгур бысымышIу къафэхъунэу, атырахыгъэ чIыгум 
щалъэгъугъэ хьазабыр мыщ щаIотэжьынэу Тхьэм елъэIух.
Ач къалэ къухьэуцупIэ-бэгъуазэм есылIэнхэкIэ бэ 
къэмынэжьыгъэу кIэкIэу кIырыуи, къызэтеуцогъэ къухьэм 
щытыгъэхэ хъулъфыгъэхэри, джэхашъом щызэхэсыгъэхэ 
бзылъфыгъэхэри, сабыйхэри, нэжъ-Iужъхэри, хым хэдзэжьыгъо зыфимыфэгъэхэ хьадэ заули зэхитэкъуагъэх.
- Сыд сэIо къухьэзефэ Iэджэ-быджэм къехъулIагъэр 
хъулъфыгъи бзылъфыгъи тызэхыригъэтакъоу...- Бэгъ 
Мэзхьаб гъумыгъуи, зышъхьэ къышIозыгъэу щыс янэ 
ытэмэпкъ етхъуагъ: - Сыд адэ, тян, къыохъулIагъэр, мары 
джыдэд… А Дарихъан, нэнэжъым ышъхьэ унэзагъэщтын, 
убгъэ кIэубыт…
Жьы зыхэмытыжь шъхьэ онтэгъур зыбгъэ кIэлъ пшъэшъэжъыер къэгуIагъ:
- А нан, жьы къэпщэжьрэпи адэ!..
Мэзхьаб лъэгонджэмышъхьэкIэ янэ зыфыридзыхи, 
шъхьэгъэсыс гукIаекIэ заулэрэ щысыгъэу, джэхашъом 
щигъэплIэжьыгъэ хьадэм ынэгу икъэптан тырихъозэ, ыпхъу 
риIуагъ:
- Умыгъ, сипшъашъ, щэIагъэ къызхэтэгъэгъаф…
- ТыкъыздэкIуагъэм сыфаеп, тат, тэгъэгъэзэжь!

--- Page 351 ---

- Зыдэдгъэзэжьын тиIагъэмэ…
- Хьау, хьау,- Кобл КIэрымыт лIыжъыр зыфэтхьаусхагъэмэ афидагъэп,- ащ фэдэ мэхагъэ шъугу къишъумыгъахь. Мы зидунай зыхъожьыгъэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, мохэр зэрэхъоу тэри тыхъун, Алахьэр къыддеIэн, 
тыгу тэшъумыгъэкIоды.
 -Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндым ар къытиIо мэ 
тедэIузэ, зедгъэунэхъугъ,- ышъхьэ еуфэхыгъэу ихьадитIу 
акIэрыс БрантI Хьатам къыIуагъ.
- УигукIае къызгурэIо, нахьыкI,- Мэзхьаб Хьатам 
кIэрытIысхьагъ,- сэри джыдэдэм сянэ згъэплIэжьыгъэ… 
Сэрырэ мо пшъэшъэжъыемрэ Бэгъ лIакъом щыщэу дунаим тетыжьыр… Ау ори, сэри, модрэхэми тинасып 
тыгъосэрэ, тыгъоснахьыпэрэ хьадэхэм афэдэу тэ тиехэри 
пцэжъыеIус зэрэмыхъугъэхэр… Моу къухьэм тызэрикIэу 
тихьадэхэр чIым едгъэкIуных… Модэ, Хьарун, къухьэр 
зыкIыщытыр къызэжъугъашI.
- ТапэкIэ къэсыгъэ къухьэхэм арысхэр аращыфэхэкIэ 
тяжэнэу ары,- КIэрымыт лIыжъым ыкъо Хьарунэ къыIуагъ.
КъухьэуцупIэ бгъузэ кIыхьэм нэкIми ушъагъэми, яинагъэкIэ зэфэдизми зэфэмыдизми къухьэ пшIыкIутIу Iутэу 
Мэзхьаб къылъытагъ, ахэмэ ащыщ зыщыплIи нэпкъым 
къыIусыкIыжьыгъэу ежьхэр къыздыращыгъэ адыгэ хы 
нэпкъ къокIыпIэ лъэныкъомкIэ IокIотых. Ахэр ыпхъу римыгъэлъэгъунхэу ятэ ыпкъышхокIэ Дарихъан пэIууцуагъ:
- Мары джыдэд, тэ тичэзыуи къэсыгъэшъ, къухьэм 
тикIыщт…
- Нэнэжъ!?.- Дарихъан янэжъ ихьадэ зытыриубгъуагъ.- 
Нэнэжъ къэзгъанэу зыми сыкIощтэп!
- Нэнэжъи зыдитхыщт… Мо нэпкъым тетхэри адыгэх, 
къытпэгъокIыгъэх…
Адыгэ нэпкъымкIэ тырку къухьэр зэрэзэтырахыщтыгъэм фэмыдэу джы цIыфмэ ар рэхьатэу абгынэ: хъулъфыгъэхэр абгъэ нэс хым хэтхэу сабыйхэр, бзылъфыгъэхэр, 
нэжъ-Iужъхэр, сымаджэхэр нэпкъым рахьылIэх. КъапэгъокIыгъэ адыгэ гугъэпIэнчъэхэри нэку-нэпсхэу, "шъори 
мыщ емынэм шъукъифыгъа, сыд пае зыжъугъэунэхъужьыгъа?" къараIомэ гъынагъэхэзэ, къадэIэпыIэх.
Хьэдэ пшIыкIущыр къухьэм рахыжьы зэхъум, Мэзхьаб 
яни ыIаплIэ илъэу ыпхъу риIуагъ:

--- Page 352 ---

- НекIо, сипшъашъ, сауж къиуцу, хыр куоп, умыщын.
- Джы зыми, тат, сыщыщынэжьрэп.
Шъачэ къыIуащыгъэгъэ нэбгырэ шъищырэ пшIыкIузырэм щыщэу псэоу къэнэжьыгъэгъэ нэбгырэ шъитIурэ 
тIокIищырэ хырэр Аче бэгъуазэ къызынагъэсым, уз апахыным щыщынэхэзэ, къалэм пэмычыжьэу хы нэпкъ гъуир 
афагъэнэфагъ. Гъогу хьылъэм къелыжьыгъэхэ цIыфхэм 
лIэкъо-лIакъокIэ, Iахьыл-блэгъагъэкIэ, чылэхэмкIэ зэфэсакъыжьыхэзэ, чIыпIэ-тIысыпIэхэр зэфыхахыжьыгъэх.
ЛIагъэр ары нахь Iэзэгъунчъэр, сыд фэдэ чIыпIэ къин 
цIыфыр ифагъэми, хэкIыпIэ егъоты. Сыхьатныкъуи тешIэгъагъэпщтын пхъэ гъугъэ къэшып зэпыкI макъэхэр гъуим 
къызыхэтаджэхэм, мэшIо Iугъуамэхэр къызэухэм.
- Уятэжъ Бэгъ Ибрахьимэ зэриIощтыгъэу, Мэзхьаб, 
ныбэр IотэжьыгъошIу, ари зыгорэ хъун,- хьэдэ гъэтIылъын 
фэIо-фашIэхэр джы зыпшъэ илъыгъэ Бэрэкъэт Зэуалэ, 
мазэкIэ мыхэмэ апэ мыщ къэсыгъагъэм, къыIуагъ,- ау 
тибысыммэ хьадэхэр бэрэ щытымыгъэлъынхэу къытаIуагъ.
- Тхьэегъэпсэух къызэрэтфэгумэкIыхэрэмкIэ, ау тянэ 
ихьэдэ фэIо-фашIэхэр фэсымыгъэцэкIэжьхэу згъэтIылъыщтэп,- ыгу зыфэчъыIэ Бэрэкъэт Зэуалэ риIуагъ.
- Тыгъэм ригъэзыхыгъ, игъо тыфифэжьыщтэп.
- Ар тэркIэ бэшIагъэми зыкъохьагъэр, тиушэтыпIэ 
зыщыпидзэжьыгъэ хэгъэгум цыхагъэ къызыщыхэдгъэфэнэп.
- КъызэрыпIу, Мэзхьаб, ау къытшъхьащагъэуцогъэ 
Юсеф забытым сенэгуе ар къытфимыдэнкIэ… Муары 
ежьри къэкIо, узэрезэгъышъу…
- Зэуал!..- ерагъэу зызыIажэщтыгъэ Мэзхьаб "узэрезэгъышъу" гущыIэ шъхьакIом къызэтыричыгъ.
- Ары, ары, зи къэсIуагъэп, зи зэхэпхыгъэп, ау етIани…
Аскэр уIэшыгъэ заулэ зигъусэу къыIухьэгъэ Юсеф 
забытэу адыгабзэ зышIэщтыгъэр сэламынчъэ мэкъэ пхъашэкIэ хъулъфыгъэмэ къяупчIыгъ:
- Шъуихьадэ игъэтIылъын сыда зызфежъугъэукIыхьэрэр?! - Бзылъфыгъэ хэкIотэгъэ шъой-цыемэ Дарихъан 
пшъэшъэ зэкIу ныбжьыкIэр захелъагъом, нахь мэкъэ 
шъабэ кIэ къыухыжьыгъ: - КIыхьэ-лыхьэ шъумышIы, нэмыкI 
хьадэхэр агъэтIылъыгъахэх. Амин шъуIо, зидунай зыхъожьыгъэ быслъымэн бзылъфыгъэм дыухь къыфэтэжъугъэхь.

--- Page 353 ---

Ошъочапэр зэлъызыстыщтыгъэ тыгъэ плъыжьышхор 
къохьажьыщтыгъэ хьадэгъэтIылъ хъулъфыгъэхэр къэхалъэм къыдэкIыжьыхэ зэхъум. Къэхалъэм уфызэплъэкIыныр мышIуми, ахэр ащ гукIэ дэтыгъэх, джыри уцым 
зэлъимыштэгъэ къэ шъэ пчъагъэхэр янэплъэгъу кIэкIыщтыгъэхэп. Къыздагъэзэжьырэ гъуим ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм гъы макъэхэр къащэIух, загъорэ кIэрэхъо огъухэми закъыщапхъуатэ, а пстэумэ цIыф цIэцIэ макъэхэри 
къахэхъожьы.
Бэгъ Мэзхьаб тIысыпIэкIэ хихыгъэ чъыгым дэжь икъин 
къыдэзыIэтыгъэ хъулъфыгъэхэр къыфэтхьаусыхэжьи 
зызэбгырэкIыжьыхэм, Дарихъан риIуагъ:
- Адэ джары къытэхъулIагъэр… ЗэрэхъурэмкIэ, мокIи 
мыкIи тыщыщэп… Зихэгъэгу тыкъизыщагъэхэми тырящыкIагъэп. 
- Сыда къыохъулIагъэр, тат? УкъэсшIэжьырэп...- 
Зэхихыгъэр Дарихъан зыфихьыщтыр ымышIэу къэупчIи, 
ятэ егыижьыгъ: - ГукIодыгъо щымыIэу орба зыIощтыгъэр?..
- ЦубжъитIу зэрынагъэ зэрэзымыхышъущт тилIышъхьэмэ гугъапIэхэр къытатыхэзэ, тэри гупшысэнчъэу ахэр 
къыкIэтIотыкIыжьыхэзэ, зыдгъэунэхъужьыгъ. Шышъхьэр 
блэбгъэкIэу шыкIэм улъыбэнэжькIэ, сыд ишIогъэжь… Ау 
сыд къытэхъулIагъэкIи, сипшъашъ, гукIодыгъо щыIэп. 
Уятэжъ пIэшъэ Ибрахьимэ зэриIощтыгъэу, лъэпэуагъэри 
къэтэджыжьы, зыпэ къыпагуагъэри мэхъужьы… Модэ, 
хымэ хэгъэгум щыуагъэшIыгъэ уиджэныкъо машIуи дгъэкIосэжьынэп, фыгу тIэкIу бгъэжъуагъэкIэ сенэгуе.
- Сщыгъупшэжьыгъи, тат, непэрэзымафэм зы фыгуци 
къызэрэпIумыфагъэр!..- Дарихъан къызыщылъэти, янэжъ 
ицы шъхьэтехъокIэ чIиуцухьэгъэгъэ фыгу лагъэр джыри 
зэрэфабэу чъыгым кIэрысыгъэ ятэ фищэигъ.
- Оры?
- Усымыгъашхэу сэ сышхэныя, тат, сыкъыожагъ.
 Азэнаджэм ымакъэ къызэIум, Мэзхьаб ипчыхьэшъхьашхэ тIэкIу ыгъэпсынкIи, иамдэз штэн ыуж ихьагъ. 
Гъэхъунэм къыщызэрэугъоигъэ хъулъфыгъэ нэбгыришъэ фэдиз якъэптан убгъугъэхэм атет. Ахэмэ анэгухэр 
къохьажьыщтыгъэ тыгъэ нэбзыйхэм къызэрагъэушэплъыщтыгъэм гур зыфызырэ щынэгъо шъэф горэ ахэолъагъо. 
НэмазышIхэр лъэгонджэмышъхьэкIэ тIысхэ, къэтэджыжьхэ 

--- Page 354 ---

къэс апылъ къамэхэм, сэшхохэм, кIэрахъохэм жъынч 
макъэхэр къапэIукIы. УзяплъыкIэ, урысыдзэр къатекIуагъэми, ячIыгу къырафыгъэхэми, акIуачIэ къехьыфэ яшъхьафитыныгъэ къызэраухъумагъэр, джыри зэрэрамыкIыгъапэхэр зэхэошIэ. 
Хымэ хэгъэгу уашъом жъуагъохэр къыхэзэрэххэу 
аублагъ, мэзэ изыбзэми инэфыпс чъыIэхэри чIым къырекIутэхых, ахэр нэмазышIхэм яIэшэ-шъуашэхэм зэхамышIэу атежъыукIых, гукIи пкъыкIи зэхэукIэгъэ цIыфхэр 
къабылынчъэ-гугъэнчъэх. НэмазышIмэ апэ ит Ахьмэд 
ефэнд лIыжъэу тIэкIу тешIэ къэс "фатихьа" зыIорэм ымакъэ 
нэмыкI гъуйми хэмыIукIэу, Iэгъо-благъоми щымыIэу, 
зызыушъэфыгъэ чIылъэми темыIукIы фэдэу къыпщэхъу. 
Чъыг чIэгъмэ ачIэс бзылъфыгъэхэри, сабыйхэри, нэжъ-Iужъхэри, ахэр зыкIэрысхэ сымаджэхэри, лIагъэхэри къяхъулIагъэр зышIошъхьакIоу зинэмаз къэзгъэнэгъэ хъулъфыгъэхэри мэкъэнчъэх.
"АминкIэ" нэмазыр язгъэухыгъэ Ахьмэд ефэнд гъугъэ 
цIыкIум псынкIэу зыкъызэригъэзэкIи, мэкъэ чанкIэ нэмазышIмэ къяджагъ:
- Алахь лъапIэу лъагэм зинэмаз къабыл зыфишIын, 
быслъымэнхэр, шъукъэуцуи, тIэкIу тызэхэжъугъэгущыIэжь. 
Алахь закъоу цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьырэм ишIэ зыхэмылъ щыIэпышъ, мы тыкъыздигъэкIогъэ 
ичIылъэ къуапэ джыри зэ тыщеушэты, щэIагъэ къызхэтэжъугъэгъаф, тиадыгагъи зыщытэшъумыгъэгъупш. Тэ 
Алахьэм тызэриIумэтэу зихэгъэгу тыкъизгъэхьэгъэ тырку 
гукIэгъушIхэри Алахьэм иIумэтых, ахэмэ ялIышъхьэ султIан 
Абдул-Азизри Алахьэшхом илIыкIу. Ти Алахь лъапIэу лъагэм къынэуж ащи тхьэегъэпсэу етIон, тиамали тилъэкIи 
къызэрихьэу тыфэшIушIэн, къытпигъохыгъэ ихьалэлыгъэ 
дгъэлъэпIэн.
- Сыда сэIо мыщ ыIохэрэр?..- илъэс тIокI горэ зыныбжьыщт БрантI Хьатам Iэпкъ-лъэпкъышхом зыфэмыщыIэжьэу гъумыгъугъэ.- КъэзгъэшIэгъэ тIэкIум "щэIагъэ 
къызхэжъугъаф, таушэты" къытаIозэ, сизакъоу дунаим 
сыкъытенагъ…
- Ары, нахьыкI, къухьэм къыщыохъулIагъэм изакъо ми… Ау тэ тыуигъусэу сизакъу умыIо.- Бэгъ Мэзхьаб 
къеушъыигъ, етIанэ ефэндым зыфигъазэзэ, къыIуагъ: - 

--- Page 355 ---

Мыдэ, зишIушIэ Алахьэм зыфигъэбэгъон, нахьыжъ, фит 
сыкъэпшIыщтмэ, сыкъыоупчIы сшIоигъу.
- Уинэмаз едзыгъокIэ Алахьэм ыпашъхьэ укъикIыжьыгъэу, Iизын къыосымыты мэхъуа, хэтмэ уащыщ, зыкъытэгъашI.
- Сэ Бэгъмэ, джэмэхьат, сащыщ,- зэупчIыгъэ ефэндым джы зыфимыгъэзэжьэу Мэзхьаб зыхэт купмэ ариIуагъ,- Бэгъ Ибрахьимэ сятэжъ пIашъэрэ сятэ Аслъанбэчрэ 
шъушIэщтыгъэмэ, Бырдж чылэу джы щымыIэжьым тыдэсыгъ. Абдзэхэ хэсашъхьэр зыдэтыгъэ къуаджэр ары. 
Тхьэшъуегъэпсэу зыцIэ зэхэшъухыгъэ чылэри, нахьыжъхэри 
зэрэшъущымыгъупшагъэхэмкIэ,- къыхэджыкIхэзэ, шыхьат 
къыфэхъугъэхэми ариIожьыгъ.
- ТыкъэдаIо, тыкъэдаIо...- сыда джы мыщ къытиIощтыр зыIощтыгъэ Ахьмэд ефэнд нэгу псыгъор гукIэ щхыпцIыгъэ.
- Сэ зыкъышъозгъэшIэжьынэу арэп сыкъызыфэупчIэрэр,- Мэзхьаб игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- неущрэ неущмыкIэрэ, ахэмэ къакIэлъыкIощт мафэхэм тызэрэхъущтым, 
шъори ащ шъуимыгъапэу арэпщтын, сегъэгумэкIышъ ары.
- Шъыпкъэ, Мэзхьаб, шъыпкъэ пIорэр,- ефэндым 
пэблэгъэ сатырмэ ахэт Бэрэкъэт Зэуалэ ичылэгъу дыригъаштэ фэдэзэ, къыIуагъ,- шъуфыхахыгъэ чIыпIэм шъуичэщ рэхьатэу щишъухымэ, неущ шъуибысыммэ къышъуапэсыщтым теплъын.
- Сыда, Бэрэкъэтыр, узэплъыщтыр? ТапэкIэ мазэм 
мыщ къыщырагъэтIысыкIыгъэхэр джы нэс зэрэхэпIэнчъэбгъэгъэнчъэхэр плъэгъурэба! - ЕтIанэ нахь шъабэу Бэгъым 
къыухыжьыгъ: - Непэ ошIуми, неущ ощх къещхынкIи, 
ошъу къехынкIи мэхъу.
- Тыкъырафыгъэмэ языщанэ мыщ щытэгъэтIылъыжьы,- БрантI Хьатами Бэгъ Мэзхьаб дыригъэштагъ.- 
УкIы-хъункIэныр, пшъэшъэ хьын-щэныр ерыш зэрэщыхъугъэр арыщтын къытпэгъокIыгъэ тилъэпкъэгъумэ тызэфэсакъыжьынэу къызыкIытаIуагъэр.
ЗэкIэми агукIэ зэхашIэщтыгъэ гущыIэхэу Бэгъ Мэзхьабрэ БрантI Хьатамрэ шъхьэихыгъэу къаIуагъэм ошIэ-дэмышIэ зэфычIэплъ-зэIуплъэжьыр нэмазышIмэ аригъэшIызэ 
къызэрэгъэбырсырыгъэх, модыкIэ-мыдыкIэ къыхэзэрэгъэкуукIхэу, зышъхьэ зышIоIоф зырызхэри цIыкIу-цIыкIоу 
ахэкIыжьыхэу рагъэжьагъ. 

--- Page 356 ---

- Ары, ары, Алахь гукIэгъушIым къызэхишIыкIын, 
ынэшIу къызыщифэн, джэмэхьат,- нэмазышIмэ агу щыхъэрэр къызгурыIогъэ Ахьмэд ефэндыр къэгузэжъуагъ,- тэ 
нычэпэрэчэщым тызэхэтыгъэми, тIон дгъотыщт, шъуигукIаехэр лъэпсэнчъэхэп, ахэри тихэгъэгу тыкъизыфыгъэ 
джаурхэм къытфахьыгъ, ахэр лъэпкъгъэкIод изышIыхьащт 
Алахьышхор, тыгъэ-мэзэгъо огум тыжьын лъэгъо нэфкIэ 
къытфыригъэхыгъэ ислъам дин дышъэр джыдэдэми, егъашIэми къытшъхьэщытыщт, джы зэкIэми, зы нэбгырэ гъощагъи къышъухэмыкIэу, шъуибын-унагъомэ зафэжъугъэзэжь. Тэри быслъымэн дин къабзэм илIыкIохэм, шъуиIоф-тиIофхэр нахьышIу, нахь щэчыгъошIу зэрэхъущтымкIэ 
тызэхэгупшысыхьажьын, етIанэ тыгухэри нахь зэфыIухыгъэхэу тызэхэгущыIэжьыных. НэфлъэшIу шъукъекI, джэмэхьат, шъуиджэцэ нэмази блэшъумыгъэкI.
- Дарихъан, тэ ущыIа?!.- ичъыг тIысыпIэ чIэгъ ыпхъу 
зыремылъагъом, гуIэ нэгукIэ зиплъыхьэзэ, Мэзхьаб джагъэ.
- Ар чыжьэу щыIэп, нахьыжъ,- Хьатам рэхьатэу 
къыIуагъ.- Нэмазым сыкIо зэхъум, изакъоу Дарихъан 
щысыти, гъунэгъу бзылъфыгъэмэ адэжь сщэгъагъэ, муары 
къэкIожьы.
- Тхьэуегъэпсэу, Хьатам, тIори тшIэри тшIэжьырэп, 
сэ нахьи унахь Iушэу укъычIэкIыгъ.
- Сэ къыосымыIожьми, нахьыжъ, узфэгущыIэгъэ цIыф 
гугъэнчъэхэм ар къыуагъэIонэп.
- Сэщ нахьи нахь гущыIэ шъхьаихыгъэхэр ори къэпIуагъэх, къызэрэздебгъэштагъэр сигуапэ.
- Зэ, Хьатам, зэ, тэ уежьэжьыгъа?..- КъакIэрыхьэгъэ 
Дарихъан къэупчIи, къыухыжьыгъ: - Щай тIэкIу нэмыIэми 
шъуезгъэшъон.

--- Page 357 ---


ЯТIОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 358 ---

Зыр шъхьакIом еухы, есты, екIодылIэ, адрэр шъхьакIончъэ-нэпэнчъагъэкIэ мэпсэу, нэмыкIым ар щыIэ-щымыIэми 
ымышIэу, ышIэнэуи фэмыеу игъашIэ къехьы. "ШъхьакIо 

--- Page 359 ---

зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы" аIо, ар ежь зыфэзыхьыжьхэри макIэп.
Джа пстэуми ынэIу дэгъэзыягъэу ягупшысэзэ, Бэгъ 
Мэзхьаб иапэрэ чэщ хымэ хэгъэгум щырехы. Ишъэожъыегъу къыщегъэжьагъэу иилъэс шъэныкъо щыкIэкIыжьэу 
зишъэф къыгурымыIощтыгъэ-ыгъэшIагъощтыгъэ ошъогу 
мазэм инэфыпсхэр чIым къытырекIутэхэми, къешIэкIыгъэ 
жъуагъохэр зэпэжъыужьхэми, ахэмэ ащыщхэр мэшIо 
стхъуафэкIэ ечъэххэми зэхишIэрэп. ПкъышъолкIэ хымэ 
чIыгум телъми, гукIэ амалынчъэу къызхафыгъэхэ адыгэчI-абдзэхэ къушъхьэ-мэзхэм ахэт, игъэхъунэхэм арыт, 
хы ШIуцIэм зыфэзыхьырэ псыхъомэ амакъэ кIэдэIукIы, 
огум щыхьарзэрэ бгъэшхъо зырызхэм яплъы, Лэгъо-Накъэ 
ибылым хъупIэхэр, Фыщт, Ошъутен яшыгуфхэр, ХьакIуцутхыр, ТIопсэ, Шъэчэ, МэшIост, ПцIэмэз, Iэнапэ, Темрыкъо хы бэгъуазэхэр инэплъэгъу къыхэтэджыкIых. Ахэр 
зэхэзыутыщтыгъэхэ топы омакъэхэр джыри Мэзхьаб ыгу 
къызыщызэбгырыужьыгъэу хагъэщэIукIыгъ. Мычыжьэу 
исэмэгубгъукIэ щылъыгъэ Дарихъан ар зызэхехым, чъые 
нэхъо-нажъоу зыкъызэпригъэзагъэти, Мэзхьаб ыпхъу 
феплъэкIи, гукIэ еIэсэкIыгъ: "Чъые, чъые, сипшъашъ, сыдэу 
тшIын, зыдгъэлIымэ тызыщыгугъыжьызэ, тхьамыкIагъо 
къызыфэтхьыгъэмэ ори уащыщ. Тызыпыримыкъугъэмэ 
тыкъаушъхьакIугъа? Хьауми тэр-тэрэу зытыушъхьакIужьыгъа?.. Джа упчIитIуми, ежь зэрэзыфилъэгъужьэу, джэуап 
зэфэшъхьафитIу яIанкIи мэхъу. КъытэхъулIэщтыр къызытэхъулIэгъахэкIэ, къыташIэщтыр гукIэгъунчъэ-жъалымыгъэкIэ къызыташIэгъахэкIэ, джы ар сэркIэ тIури зы. 
Зисэшхо къызэфизыхыгъэхэм яжъалымыгъэ къызэтыриIэжэжьынхэуи?.. Iэшэ зэфихыгъэм тIум язэу хэта екIодылIэщтыр! Ары шъхьакIэ, Iашэр тэ къытфырахыгъ нахь, 
тэ зыми фитхыгъэп. ТфэлъэкIыфэ тичIыгу къэтыухъумагъ. 
Джы зэрэхъурэмкIэ, къытэкIугъэхэм тэ техакIоу талъытэ. 
Ар щхэна хьаумэ гъэна?.. Модэ тырку ошъогум жъогъо 
стхъуафэхэр зэрэхэчъыхэрэр… Ахэмэ языщтын адыгэ 
насыпынчъэмэ яжъогъохэчъи…"
ЗигъашIэ сакъ зэпытызэ къэзыхьыщтыгъэ Мэзхьаб 
сыхьатырэ ныкъорэ фэдиз чъыегъагъэми ары ошIэ-дэмышIэу къызэлъатэм: тыдэкIи кIым-сым, атэкъэ Iо макъи, 
хьэ хьакъу макъи, сабый гъы макъэ зэе-тIуаехэр умыIощтмэ, гъуим къыхэIукIырэп; мэзэныкъори ошъогум 
итыжьэп; ащ зыIузышIыхьэщтыгъэ жъогъо мин пчъагъэмэ 
ащыщэу къэущын зигухэлъ къокIыпIэ чэпэ нэгъыф-шэплъышъом къытенэжьыгъэхэ зырызхэри къяхъулIэрэ шъхьакIом 
екIодылIэжьхэ фэдэу мэкIосэжьых, чъыгмэ адэчъэенкIэ 
кIуачIэ зимыIэ нэфшъэгъо жьы макIэр уцыпэ гъугъэмэ 
ялъэпаомэ къызыщыпшыжьызэ, огум ыукъэпыгъэ чIым 
шъхьахынэ-фэмыф шIыкIэкIэ шъхьэрэпшы.
- Сыдыр сищылъыкI...- Мэзхьаб ежь-ежьырэу зэIушъэ шъэжь-зэгыижьызэ, къэтэджыжьы, ыбгъэ зэриупIыцIэгъэ гъэ цыер зызыщелъэжьым, зекIо ежьэщт-шэсыщтым 
фэдэу къамэр, сэшхор, кIэрахъор зыпышIагъэхэ тыжьын 
бгырыпхэу щэлъыфэ ыIапшъэ илъыгъэр къыштэжьи, 
зыпилъхьажьыгъ, ихьазырхэри ыгъэтэрэзыжьыгъэх.- Джы 
сыд сэ сшIэнэу къыстефэрэр?.. ПсынэкIэчъым цIыфхэр 
къемыкIухэзэ, псыхьэ сыкIон. Мыдэ, пчэнышъо нэтми, 
модрэ мэлышъо нэтми (ащ фэдэ мэлышъо нэт тиIагъэп 
тэ), гогонми, лэгъупми псыр арыз… А сипшъэшъэжъые 
гуIал, сыдигъуа мыхэр зыуухьазырыгъэхэр?.. Ащыгъум, 
машIо сшIыгъэу укъэзгъэтэджыжьын, сигугъэпIэ-кIэгъэкъон закъу. Пхъэ гъугъэ IаплIи щылъ мыщ…
- Сыдэу, тат, жьэу укъэтэджыгъа? - машIор зэкIэзгъаблэщтыгъэ ятэ ешъэбэкIызэ, Дарихъан еупчIагъ.
- Ора, сипшъашъ? О сыд узыфэмычъыерэр?
- Нэф къэшъын ригъэжьагъэу сычъыена, тат, уиамдэзыпси хьазыр.
- Непэ синэмаз хэсынэщт.
- Сыда? - Дарихъан ыгъэшIэгъуагъ.
- Джы нэс тызэлъэIугъэ, тыкъызэхэзымышIыкIыгъэ, 
тихэгъэгу гъэбэжъу ттырязгъэхи, мы хэгъэгу джашъом 
тыкъизыщагъэм сыд ипкIэжь нэмаз фэошIыкIэ…
- Тат! Ар зыми зэхемыгъэх!
- Зыгъэрэхьат, Дарихъан. Сэ зэсIожьыри о къыуасIори 
зы, тазфагу дэкIыщтэп.
- Ары шъхьакIэ, ар зэпIуалIэрэм укъызэхехыба?.. 
Къыогуцэфэщтхэ тыркухэми къыпфадэнэп…
- Джы нэс зытхьакIумэ тфэкудэгъагъэм хымэчIым 
тхьакIумашIо зыкъыщытфишIыжьыкIэ, сыд ишIогъэжь...- 
Мэзхьаб игукIае ыгу зыфэмышIу-зыфэмышъыпкъэжьым 
тыригъакIэзэ, гъумыгъуи, ыпхъу еIэсэкIыжьыгъ: - Джэнэт 

--- Page 360 ---

хэгъэгум идышъапчъэ шъуфыIутэхы къытаIозэ, зичIыгу 
тыкъыратэкъуагъэмэ ар зэрамыдэщтымкIэ къыбдесэгъаштэ, сыд пае а гъощэгъэ тхьамыкIэхэми тыгу илъыр афитхын. Ау о аущтэу уфаемэ, сиамдэзыпси хьазырмэ, сызэсэгъэ сэбэхь нэмазыр блэзгъэкIынэп. Джы, узгъэрэзагъэ мэ, Бэгъмэ япхъу Дарихъан, мо псыхэри, мы пхъэ IаплIри 
къыздикIыгъэр сшIэнэу сыфай. Сенэгуе, тэ, абдзахэмэ, 
пщылI тимыIэми, БрантI Хьатам бгъэпщылIыгъэкIэ.
- ПщылI Iофэу зыфапIорэм къесIолIэщтыр сшIэрэп, 
тат, мы гъэжъо Iалъмэкъри, къое гъугъэ хьалри, ятэрэ 
янэрэ къакIэныгъэхэ тыжьын бгырыпхитIури, лэгъупри, 
адыгэмэ Iэпэ-лъэпэштагъэр къахэхьагъ ыIуи, фэдгъэтIылъынхэу Хьатам къытихьылIагъэх, упшъыгъэу тыгъопчыхьэ 
укъэкIожьыгъэти, ягугъу къыпфэсшIыгъэп. Тэрэзэу сымызекIуагъэмэ, естыжьыных.
- БрантIэм цыхьэ къызэрэтфишIыгъэр дэгъу,- Мэзхьаб 
къызхимыгъэщэу щхыпцIи, Дарихъан есэмэркъэужьыгъ,- 
ау гъажъори, къуаери бгъотэнхэба…
- Згъэбгъотэнхэп! Гъажъом жьы кIэзгъэпщын, къуа ер… адыгэ къоегъугъэр илъэсишъи щылъыщт, кIодыщтэп 
нэнэжъ ыIощтыгъэба.
- Ары, нэнэжъи нахьыжъхэми аIощтыгъэ, сэри 
шыхьатэу сыкъытеуцо. Ау БрантIэмэ якъое гъугъэ илъэсишъэ тыдыщыIэщтмэ, хьау сиIэп.- Мэзхьаб мэсэмэркъэу ми мысэмэркъэуми умышIэнэу къыIуи, мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ ыпхъу фигъэпытэжьыгъ: - Тищэ тишъэф, тэ тиIэ 
дышъэ, тыжьын тIэкIури зэрахэтыжьэу, IэпэчIэгъанэ 
гъэжъо-къое гъомылапхъэмэ ащыкIэкIыжьэу, цIыф ышIэ 
хъущтэп. Амалынчъэ-хэкIыпIэнчъэм цIыфыр зэрегъэкIокIы. 
Щиз бэн зичIыгу щызымыгъотыжьыгъэ уянэжъ тхьамыкIэм 
зэриIощтыгъэу, хъурэм теплъын. Сэ нэмазышIмэ сахэхьан. 
Къэбарэу щыIэмкIи, тшIэтымкIи джыри тызэхэгущыIэжьын, 
моущтэу гъуим тыхэсына, тыкъызхэфагъэхэм къытапэсыщтымкIи тяупчIын. ГугъапIэр зытимакIэкIэ, хэт ышIэра, 
зыкъызэрэтыухъумэжьыщт лIы уIэшыгъэ куп зэхэтщэгъагъэмэ, тиIофхэр зезыфэщт мухътарми ыцIэ къетIогъагъэ мэ дэгъугъэ.
Бэгъ Мэзхьаб зэрэмыгугъагъэу, зигугъу къышIыгъэ 
IофыгъуитIури джэмэхьатым игъоу ылъэгъугъ. Нэбгырэ 
тIокIырэ зырэ зыхэтыщт лIы уIэшыгъэ купым БрантIэ Хьатам пащэ фашIыгъ. Ау мухътарым игъэнэфэн нахь Iоф 
къыпыкIыгъ: ар зыпкъ къикIыгъэри Бэгъ Мэзхьаб.
- Алахьэ лъапIэу лъагэу, цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми 
емылъэIужьырэм ынаIэ зытырысигъэдзагъэу гъуйхэсхэм 
мухътар афэхъущтым сэ ыцIэ, джэмэхьат, къесIон,- Ахьмэд ефэндым ицыхьэ зытелъыжьэу къыIуагъ,- ар Бэрэкъэт 
Зэуал. Алахьэм ынэшIу зыщифэныр, химыгъэукъоныр 
цIыфышIу, шэнышIу, акъылышIу, иIорэ ишIэрэ зэголъы, 
лIызакI, шъуапаIо Тыркум къэкIуагъэмэ ащыщ.- Ефэндым 
ыныбжь хэкIотагъэ емылъытыгъэ мэкъэ чаным кIэдэIукIыжьызэ къыIуи, кIэкIэу къыухыжьыгъ: - ЗылъэкъуацIэ 
къесIуагъэм къышъушъхьэрагъэуцогъэ Юсеф забытми 
ишIэ хэлъ.
- Ары, ары,- адыгабзэ тIэкIу зыIулъ Юсеф забытми 
ефэндым къыдыригъэштагъ.- Трабзон вилайетри Iофым 
щыгъуаз.
"Мыдэ мыхэмэ аIорэр… Гъуим хатэкъуагъэхэ цIыф 
тхьамыкIэхэм мухътар афэхъущтым нахьрэ Iоф Трабзон 
дэлъыжьба?..- Бэгъ Мэзхьаб Кобл Хьарунэ феплъэкIи, 
щхыпцIыгъэ.- Ячарэ зыхэлъ Iоф горэ мыхэмэ зэраблы, 
Бэрэкъэтри ащ тегъэпсыхьыгъап… ЦIыфмэ атхыцIэмэ 
арыкIозэ, тэ тызэрэмыфэгъагъэ къухьэм зашIуетIысхьэ 
мафэм къыщыублагъэу ар сэркIи, ипкъэгъулэгъухэмкIи, 
ичылэгъухэмкIи цIыфыжьэп…"
- Iоф ухыгъахэм сыд адэ, джэмэхьат, къешъуIуалIэрэр? - джы ымакъэкIи, ыпкъыкIи нахь зигъэпкъыеу 
Ахьмэд ефэндыр къэупчIагъ.
- Бэрэкъэт Зэуалэ зыфэдэр зымышIэрэ цIыф къытхэтэпщтын, джэмэхьат,- Бэгъ Мэзхьаб ин-инэу зыхэтмэ 
къахэкIотыгъ.- Тихэгъэгу тыкъизыфыгъэмэ тапэIутэу 
зыкъэтыухъумэжьы зэхъум, ащ лIыгъэ зэримыхьагъэу, 
уIагъэ тыркъо темылъэу сIорэп, къыраIолIэгъэ щытхъум 
щыщхэри тефэнхэкIи мэхъу. Ау Бэрэкъэтым и Тырку 
икIыжьыкIэ зыфэдагъэр сэ къышъосымыIожьми, шъо 
шъунитIукIэ шъулъэгъугъэ. Зымафэ ныкъуалIэу къухьэм 
тыкъызекIыжьым, гуIэхэзэ къытпэгъокIыгъэгъэ тилъэпкъэгъу тхьамыкIэмэ ар ахэшъулъэгъуагъа? Адэ ащ фэдэ 
гукIэгъунчъэр сыдэущтэу тимухътарыщт, тапэ идгъэуцощта?
ГугъуемылI фэдэу щытыгъэ Ахьмэд ефэндым гум 
щынагъо къизыгъэхьэрэ дин гущыIэхэмкIэ ежь зыфаер 

--- Page 361 ---

пхыригъэкIынэу зыщиIощтым, зэхихыгъэмэ къызэтыраIэжагъ.
- Узаф, Мэзхьаб!
- Ащ фэдэм мухътар IэнатIэр рапэсырэп.
- Аущтэу шъоIомэ, джэмэхьат,- Iофыр къызэримыкIыщтыр ефэндым къыгурыIуагъэу зыкъызэблихъужьыгъ,- 
тэ джыри нэмыкI горэм тыкъегупшысэн, зытетыубытэрэр 
мафэ горэм къышъухэтлъхьан.
- Сыд пае, ефэнд, ори ары, забыт, хабзэу щыIэмкIэ 
тэрмэ мухътарыр зыгъэнэфэщтыр, шъушъхьэ жъугъэузыжьын,- Наурзэ Дзэгъащтэ къыIуагъ,- непэ тызызэфэжъугъэсыгъэкIэ, кIыхьэ-лыхьэ зетэшъумыгъэшIэу тимухътарыщтым ыцIэ къетэжъугъаIу. Къыздежъугъэштэщтмэ, 
Бэгъ Мэзхьаб мухътар дэгъу тфэхъущт. ЛIэкъошIу 
къыхэкIыгъ, хэта шъуащыщэу ятэжъ Ибрахьимэрэ ятэ 
Аслъанбэчрэ зымышIэрэр?
- Хьау, Дзэгъащт, хьау, джэмэхьат,- Мэзхьаб къэгузэжъуагъ,- сэ сызыфэгумэкIыжьыгъэ фэдэу сцIэ къешъуIоу зыхэшъумыгъэукъу. ШъукъысэдэIущтмэ, Кобл 
Хьарунэ а IэнатIэр етэжъугъэпэс.
- Тэрэз, лIы дэгъу, ятэ КIэрымыти лIыжъ Iуш, тедгъэфагъ! - джэмэхьатым зызэдырегъаштэм, Ахьмэд ефэндми, Юсеф забытми, Бэрэкъэт Зэуали, къагъэгущыIэнхэу 
аухьазырыгъагъэхэ нэбгырэ зытIущми, сыд аIожьын, хэти 
ежь ишIошI зыдиIыгъыжьэу, дыухь къызэдэхьыжькIэ мухътар пащэ яIэу зэбгырыкIыжьыгъэх.

--- Page 362 ---


ЯЩЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 363 ---

Тхьэмафэ пIалъэкIэ яIоф зэшIуахынэу агъэгугъэгъагъэ хэ унагъохэр, сыхьат пэпчъ янэбгырэ пчъагъэ хэкIызэ, 
джыри гъуим зэрэхэсых. БлэкIыгъэ мафэхэм ялъытыгъэмэ, 
ахэмэ яхьэдэгъэ зэтегъэжьхэр джы нахь макIэ хъугъэх. 
Зэпахрэ узхэр къямыузыжьыхэу, гъаблэм къыкIэзыжьыгъэхэу арыгъэп, лIэныгъэмрэ хьадэ гъэтIылъынымрэ ахэр 
ясэжьыгъагъэхэти, къяхъулIэгъэ гукIаем еуцолIагъэхэу 
яхьадэхэр ежь-ежьырэу агъэтIылъыжьыщтыгъэх, амалынчъэ шъхьэзакъом зыдэтIысыгъэ чIыпIэм щычIилъхьажьыщтыгъэ, фыгу IэбжыбыкIэ е хьалыгъу такъыркIэ зэинчъэ 
хьадэхэм чIыпIэ щаригъэгъотыщтыгъэ.
- Тинасып, чэщхэр чъыIаIохэми, мафэхэр зэрэфабэхэр, ощх зэрэщымыIэр,- Хьарунэ мухътарым тIысыгъоуцу гъо зимыIэу ухъумэкIо Iофыр зезыхьэрэ БрантI Хьатам 
риIуагъ, етIанэ ыIупшIэ гъопцагъэ ыIэпэ од ригъачъэзэ, 
пигъэхъожьыгъ,- отI-псытIэ чъыIэр титхьамыкIагъомэ 
къахэхъожьыгъагъэмэ, сшIэрэп тызэрэхъущтыгъэр… Ар 
сэIо шъхьае, къытэхъулIагъэм нахьыеу сыда джыри 
къытэхъулIэжьыщтыр…
- Тэмам, Хьарун, тэмам, загъорэ тэр-тэрэу зыдгъэделэжьыгъэу къысщэхъу...- къызэрехьылъэкIырэр ыпкъы шхо къыхэщэу Хьатам хэхьапщыкIыгъ.- ТыкъыздэкIогъэ 
Тырку хэгъэгур мыщ фэдэу тхьамыкIэу хэта зышIагъэр?..
- Ори ар оIуа? - МэкIэ-макIэу Хьарунэ къэупчIи, нахь 
мэкъэ ихыгъэ-пыупкIыгъэкIэ иIофшIэгъу нахьыкIэ къыгъэтэрэзыжьыгъ: - ТыкъэкIуагъэп, тыкъафыгъ!
- Тэрэз, ар нахь гущыIэ щэрыокIэ сенэгуе.
- Уемынэгуй, угу иубыт! - ЕтIанэ нахь шъабэу къеупчIыжьыгъ: - Гъэзэжьын гухэлъ ори пшъхьэ къихьагъэмэ 
шIэ?
- Зиунэрэ зихапIэрэ, зичIыгурэ зиуашъорэ зырагъэбгынагъэу ахэмэ акIэмыхъопсыжьырэр шIэжьрэ гугъапIэрэ 
зимыIэжь цIыфыр арыщтын… УкъызыкIэупчIагъэр загъорэ 
сшъхьэ къечъэми, сыд сиамал, хымэ къухьэм сянэрэ сятэрэ 
щызгъэплIэжьыгъэх, мы чIыгуми щызгъэтIылъыжьыгъэх, 
сщыпхъу цIыкIуи хы гъогум пцэжъыеIус щыхъугъ…
- Сыдэу пшIыщт, тхьамыкIэгъо Iаджи къытэхъулIагъ… 
ТиIахьылхэми, тишъэогъу-ныбджэгъухэми къэмэ, сэшхо, 
лIыгъэ закъокIэ къытфэмыухъумэшъугъэ хэгъэгум чылэ 
стафэхэри къэхалъэхэри къитынагъэх. Ахэмэ тыгу афэгъу ми, акIэхъопсыми, егъэзыгъэкIэ тыкъызхэфагъэмэ тяубзэу-зафэдгъэцIыкIумэ, тахэкIодэжьыщт.- ЗыIупэ щхыпэ 
къемычъэщтыгъэ Кобл Хьарунэ зыпэIус псынэкIэчъым 
къыхихыгъэ мыжъо цIыкIоу ыIэгушъо чIифызэзэ ыгъэфэбэгъагъэр хидзэжьи, щыгъупшэгъагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъэ фэдэу IущхыпцIыкIыгъ: - Ары, ары. ЗэраIоу, тэ тфэдэу 
мы тыркухэри шъхьэлъэш-зэуакIох, шъхьэкIоштэ-гуплъырых, уяшIокIынэу къызыбдашIэкIэ, уагъэцIыкIущт. Сызэмухътарым къыщыублагъэу Юсеф забытым ушъхьагъухэр 
къысфиугупшысхэзэ, сызыдигъэгущыIэрэп. Зымафэ, 
тызызэIукIэгъэ закъом, Бэрэкъэтым итырку пэкIэ упхъогъакIэкIэ къыздигъэхьащхызэ, уиакъыл къымыхьыщт IэнатIэм уезэгъын фэягъэп къысиIуагъ.
- Ежь иIэнатIэ ныбэшъу зэрехъулIагъэр зыдишIэжьырэпщтын...- мафэ къэс ынэгу кIэкIырэ тхьамыкIагъохэр 
Хьатам къыфызэкIэрыожьыхэзэ, къыIуагъ,- тэ тлъэгъурэ 
хьазаб мыухыжьым тызэкIокIыным тынигъэсыгъ… КъызгурыIорэп илъэс пчъагъэрэ зэуапIэм къышъудыIутыгъэ 
Бэрэкъэтым Мэзхьабрэ орырэ зыкъызэрэшъуфишIырэр, 
шIэхэу щыгъупшэжьыгъ зэдэшъулъэгъугъэ къиныгъохэр.
- СшIэрэп ащ къесIолIэщтыр. Сегупшысэжьышъ, 
хыIушъом IулIыхьэгъэ иунагъо чIым римыгъэкIужьэу мыщ 
зышъхьэ къэзыхьыгъэ нэпэнчъэм джы сыд уегыижьыкIэ 
къикIыщтыр… Ау егъашIэм, орэ муртазыкъ-Iофтабг 
фаеми, IэнатIэ горэм кIэхъопсыщтыгъэр, къэошIэжьмэ, 
Накъыжъ фэдэу, къыттекIуагъэхэм зэрагомыхьагъэр 
сэгъэшIагъо.
- Игъо фифагъэпщтын…
- АрынкIи мэхъу. Хьау, Хьатам, хьау, цIыфым ыIэпкълъэпкъ зэхэлъыкIэкIэ иинагъэ-цIыкIугъэ зыфэдэр къэошIэми, 
ащ ыгу илъыр къэшIэгъуае...- ПсынэкIэчъым ыпшъэкIэ 
къыщыIугъэ кухъэренэ макъэм Хьарунэ ыгъэплъагъ. Юсеф 
забытымрэ ащ шыкуао фэхъугъэ Бэрэкъэ тымрэ зелъэгъухэм, гъумтIымыгъэ: - Зигугъу ашIырэр пчъэIушъхьэтес 
зыфаIорэр шъыпкъэ, къакIох.
- Шъуяплъылъ мыхэмэ...- Бэрэкъэт Зэуалэ кухъэренэм къипкIи, ыIэнтэгъу диIыгъэу Юсеф забытыр къызырегъэкIым, ащ зэхыригъэхэу къыIуагъ,  - гъаблэмрэ 
узымрэ агъалIэрэ цIыфхэр ащыгъупшэжьыгъэу ежьхэм 
загъэучъыIэтагъэ...- ЕтIанэ тырку зыбытым ыгу зыкъыришIыкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Мыдэ шъуапашъхьэ 
къыращэгъэ шъуишъхьагъэрыт Юсеф забытым шъхьащэ-сэлам къешъух!
- Зику уисым, Бэрэкъэтыр, орэд фэоIомэ, тэ тшIэщтымкIэ тыкъэмыгъэсэжь.- БрантI Хьатам шъхьэкIо къязыхыгъэм фидзыжьи, зи зэхэзымыхыгъэ фэдэу зызышIыщтыгъэ, къаIугушIощтыгъэ забытым адыгэ шIыкIэкIэ-пэгъокIыкIэ риIуагъ: - Къеблагъ, тхьаматэ.

--- Page 364 ---

- Теблэгъэн псынэкIэчъыр чъыIэмэ, къабзэмэ. Моу, 
Зэуал, сэ ситаскIэ псы тIэкIу сегъашъу. Псы дэгъу, псы 
IашIу.- Къызыфыригъэнэжьыгъэ псы тIэкIур ыIэ Бэрэкъэтым тыриригъэкIэжьызэ, зэшъуагъэм къыщытхъуи, 
имылъэпкъэгъумэ, ишыкуаи зэрахэтэу, къафигъэпытэжьыгъ: - Мы псынэкIэчъыр къэухъумэгъэн фае. Уз зиIи 
зимыIи яшъумыгъэуцIэпI. АщкIэ анахь хэкIыпIэ дэгъур, ар 
къызэрэуухъумэщтыр, псыхьэ къакIорэ пэпчъ, мыбэми, 
ыпкIэ къегъэтыгъэмэ арыгъэ.
- Къытатырэ хьалыгъум ыпкIэ лъытамыгъэтэу 
ежь-ежьырэу чIым къычIэчъырэ псыр къэтщэфыщта? - 
зэхихыгъэр зэрэшIогъэшIэгъоныгъэм нахьи ыгу къызэреорэр ышъо къыхэщэу Кобл Хьарунэ къэупчIагъ.
- Хьалыгъур тисултIанышхо Абдул-Азиз ыцIэкIэ хэгъэгум къышъуеты, ащ ишIушIэ Алахьэм фегъэбагъу, 
псауныгъэшIу къырет. Мы псынэкIэчъыр къызыкIэчъырэ 
чIыгури, шъузыхэс гъуйри, модырэ чIыпIэхэри, хы бэгъузэри зэрахэтыжьэу, шъуихэгъэгу шъукъизыфыгъэхэ 
джаурхэм ялъэпкъэгъухэм Балканым щапэIут Мустафэпашэ дзэпщым иех.
- ТилIышъхьэ Юсеф забытри ащ ипхъорэлъф,- 
Бэрэкъэт Зэуали зикухъэренэ исым къыIуагъэмэ къахигъэхъожьыгъ.
- Мо уашъор? 
- Сыд уашъуа? - Бэрэкъэтыр къэупчIэжьыгъ.
- Ташъхьагъ уашъори ащ ия?
- Коблыр, БрантIэм бэ къемыгъаIу. ПсынэкIэчъыпсымкIэ Юсеф забытым къышъуиIуагъэр жъугъэцакIэ.
- Тэмэм, тэмэм, ащ мыхъун хэлъэп,- тыркуми къыдыригъэштагъ,- къэпщэфрэ пстэуми уасэ афэошIы.
Ардэдэм гъоу макъэхэр гъуимкIэ къыщыIугъэх:
- Хьалыгъу къащагъ, хы нэпкъым шъуекIуалI.
Зэпахырэ узхэр зэрэщынагъохэм пае гъуир тырку 
аскэрхэмкIэ къэуцухьагъ. Ащ ухэхьан-ухэкIынымкIэ Iизын 
зытыщтыгъэр Юсеф забытыр арыгъэ. Джа IэнатIэр мы 
чIыпIэмкIэ анахь федэ хэкIыпIагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, зым 
итхьамыкIагъо нэмыкI горэ нахь фэшIыгъэ-ишIугъоу щегъаIэ.
ЧIыпIэ зэфэшъхьафхэмкIэ цIыфхэр гъуим къыхэкIых: 
зыкIуачIэ къыхьрэр елъэкIоны, гъэретынчъэм ерагъэу 
зегъазэ, зылъакъохэр зэблэзыхын зылъэкIыщтхэ сымаджэхэри къащэх, хьалыгъу зытефэрэ сабыйхэри ныхэм 
къыздахьы, зылъэ тет шъэожъыехэри пшъэшъэ жъыехэри 
хы нэпкъымкIэ зэрэфых. Нэбгыришъэм къехъурэ цIыф 
купыр мэкъэнчъэ, къуашъохэмкIэ нэпкъым къафыIуащэгъэ хьалыгъур, тыгъуасэ фэдэу, афикъущт- афимыкъущтым 
зэкIэри егъапэ. АIупэмэ хъэдэн зыIупхэгъэ аскэрхэу нэпкъым къызыщызэхэуцуагъэхэм азыфагу хьалыгъу Iахьыр 
къызыфадзыщтхэр зырыз-зырызэу дагъэ кIы, сабыйхэр 
зыбгъэ чIэлъ бзылъфыгъэхэм аIыгъхэр псаухэмэ ауплъэкIу.
Юсеф забытри, Ахьмэд ефэндыри, шыкуаоми умышIэн 
Бэрэкъэтри, аскэр уIэшыгъэ ухъумэкIо заули адыкIэ 
щызэхэтых. Ахэмэ адырабгъукIэ Бэгъ Мэзхьаби, Кобл 
Хьаруни, Наурзэ Дзэгъащти, БрантI Хьатами, Кобл КIэрымыт лIыжъри апэчъынатIэх.
Джыри нэбгырэ тIокI фэдиз Iахьынчъэу къэнагъ къошъуитIумкIэ къыIуащэгъэгъэ хьалыгъум игощын заухым. 
Ахэмэ ащыщ бзылъфыгъэ гъэретынчъэ горэ, къуашъохэр 
нэпкъым IукIыжьыхэу зелъэгъум, къэкууагъ:
- Джыри непэ хьалыгъунчъэу сыкъэнагъ!.. Сыдэущтэу 
сыIанэкIэу сянэ тхьамыкIэм дэжь сыкIожьыщт?..
- Мы хьалыгъу гощыкIэр хъущтэп,- КIэрымыт лIыжъым 
къыIуагъ,- хэкIыпIэ горэ епэсыгъэн фае.- ЧIыпIэ къин 
тифагъэми, тыадыг, тызэфэжъугъэсакъыжь, зиIахь зыIумыкIагъэхэм тадэжъугъэгуащ. Тащыщ горэми ар неущрэ 
хьалыгъугощым къыщехъулIэнкIи мэхъу. Сихьалыгъу Iахь, 
Хьарун, зэрафэхъоу мохэмэ афэгощ. 
- Зэ, ар шъумышIэ,- Юсеф забытыр Дарихъан нахь 
фэгъэхьыгъэу къаджэзэ, къакIэрыхьагъ,- сэ хьалыгъу 
заулэ сикухъэренэ илъышъ, хьалыгъунчъэмэ афэгощ, 
Зэуал. Тэмэм, сэри мы хьалыгъу гощыкIэр къезгъэкIурэп, 
ар зэрэмытэрэзыр ташъхьагъ итымэ агурыдгъаIоу ащ 
зыгорэ етпэсыгъагъэмэ дэгъугъэ.
- Хьалыгъур къызыфащэрэр тэрымэ,- Бэгъ Мэзхьаб 
Юсеф забытым риIожьыгъ,- тэ ар къытарэт, нэбгырэ 
заулэмэ хьалыгъу гощыныр апшъэ итлъхьанышъ, зэфэдэу 
цIыф пэпчъ лъыдгъэIэсын. Ау, тхьаматэ, цIыфхэр къыкIэупчIэ, сыд фэдизрэ джыри гъуим тыхэшъугъэсыщт?
- Ащ сэ сиIоф хэлъэп, ар Алахьэ Iоф,- Юсеф забытым 
къыпиупкIыгъ, етIанэ нахь шъабэу къыухыжьыгъ,- джаурхэм къапышъухыгъэ узхэм Алахь гукIэгъушIым ынэшIу 

--- Page 365 ---

къышъущыфэу шъуакъызыкIэрызыжьыкIэ ары. Ащ мэзэ 
пIалъэ иIэу аIо, къызгурэIо шъуиIоф зытетыр.- ЕтIанэ 
къызэрэгъэбырсырыгъэ хъулъфыгъэмэ зафигъази, ариIуагъ: - СизылIыкIо Трабзон лIышъхьэри, ащ шъхьэрытыжь 
типачъыхьашхуи къышъуфэгумэкIых. Типачъыхьэшхо 
иунашъокIэ къышъуфэшIушIагъэ быслъымэн хэгъэгур 
мэпсэушъ, шъори, щэIагъэ къызхэжъугъафэзэ, ащ ыIорэмкIэ, иунашъокIэ шъупсэунэу къышъущэгугъы. Алахьу 
акбар!
"Алахьу акбар" мэкъэ зэдэмыштэкIэ Юсеф забытым 
пэджэжьыгъэ хъулъфыгъэ заулэр неущ, неущмыкIэ 
мафэхэм къарыкIощтыр ары зыгъапэщтыгъэхэр.
- Сыд тшIэщт? - Бэгъ Мэзхьаб къэупчIи, зыми емыжэуи 
джэуап къытыжьыгъ: - Мыхэмэ япачъыхьэ тыIукIагъэмэ 
дэгъугъэ, ау тыIуагъэкIэнэп. Мэрзыхъуае Мыхьамэт ефэндыр Истамбыл щылъэрыхьэу аIо… Къызэрэтхэмыхьэрэр…

--- Page 366 ---


ЯПЛIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 367 ---

Мэфэ жъоркъ, щэджэгъо нэмаз шIыгъу. Алахьэм 
идунэе хьаф щиушэтрэ быслъымэнхэм зыкъязыгъэшIэжьырэ гукIодыгъо макъэхэмкIэ азанаджэхэр Стамбул 
щызэпэджэжьых. Ошъогум нэгъыф щыхъугъэ тыгъэри 
игъорыгъоу щэджэгъуанэм къекIуашъэ, мэфэ гопэгъум 
хэпшъыхьэгъэ жьы мэкIэ стырыри чъыIэтэгъэ чIыпIэмэ 
захеушъафэ. Фабэм ыгъэулэугъэ къолэбзыухэри ажэхэр 
Iукъыгъэхэу, атамэхэри афэмыIыгъыжьхэу чъыг пкIэшъэ 
псэнчъэхэм къахэплъых, псы лъэбанэхэри зэтырахы. 
Зищэджагъо зыщымыгъупшагъэ щыдхэри мэкъэ укъэпыгъэкIэ маIох.
Хьаблэ псэур зэлъызыIыгъ, мыжъо чэу лъагэкIэ къызэлъышIыхьэгъэ тырку султIаным и Топ-Капэ унэшхо джыдэдэм зэгъокIы фэд, дэхьэпIэ къэлэпчъэшхор ынэIукIи 
ыкIыбыкIи къэзыгъэгъунэхэрэ аскэрхэри ячIыпIэхэм ахэтIагъэхэу къыпщэхъу. 
Абдул-Азиз тырку султIаным ищэджэгъо нэмаз уж, 
нэмазщыгъ шхъуантIэр ыгъазэзэ, унэ чъыIэтэгъэ джэхэшъогушхор къызэпекIухьэ, тыгъэнэбзый стырхэр зыубытыхэрэ шъхьаныгъупчъэмэ аIохьэ, къаIокIыжьы, адыгэ 
Iофыгъом хэгупшысыхьэ. Ащ непэп, зы илъэсэп зигъапэрэр, 
султIаныгъор ыпшъэ къызыфифагъэ 186I-рэ илъэсым 
къыщыублагъ. Кавказ заор текIоныгъэкIэ Урысыем ыухыгъэми, зихэгъэгу рафыгъэхэ адыгэхэмкIэ ар джыри ухыгъагъэп, зишIушIэ федэ хэзылъагъощтыгъэ Тыркуми 
шъхьэуз къызыфихьыжьыгъ. Ышнахьыжъ Абдул-Мэджыдэ 
султIаныгъэм Абдул-Азиз елъытыгъэмэ, нэмыкI шъыпкъ: 
жъалым, шэнычъ, Iэдэбынчъ. 
СултIаным ишхэгъу къызэсым, иунэ къыпыт шхэпIэ 
нэфынэу зиджэхэшъогу Iэнэ шыгъэ закъорэ пхъэнтIэкIу 
закъорэ зытетым ихьагъ. Ащ пэмычыжьэу щыт тыжьыныпсыр зытежъыукIырэ Iэнэ кIэракIэм тет дышъэ тасым 
ыIэ псы щыпигъэчъи, Iанэм тет гъомылэмэ афэмыкIэщыгъоу 
зырыз-зырызэу ахаIи, псы IэшIу тешъухьажьыкIэ къэтэджыжьыгъ. Тыркуем иIэкIыб Iофхэр зезыхьэрэ Али-паша 
къыфэкIонкIэ фагъэуцугъэ пIалъэм джыри сыхьатрэ ныкъо рэ иI. Адыгэ Iофмэ защытегущыIэгъагъэхэ зымэфэрэ 
зэIукIэр ащ ыгу къызэкIыжьым, шъхьэ Iэтыгъэ нэгу псыгъокIэ хы ШIуцIэ лъэныкъом гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэмкIэ 
плъагъэ, дэIуагъэ, иджэхэшъорыкIони пидзэжьыгъ: "Адыгэхэр къытэдэIухэу тихэгъэгушхо щыщ хъугъагъэхэмэ, 
джы къяхъулIагъэ тхьамыкIагъор къяхъулIэщтыгъэп. Ахэмэ 
апхъу тянэшхо сыд ыIорэр? - тыркубзэм ригъэкIузэ, 
"МыдаIорэр мэдэхъу" адыгэ гущыIэжъыр къыкIиIотыкIыжьыгъ.- ЦIыфыр шъхьарытIупщ пшIымэ, Iэжэгъуае 
мэхъушъ, ащ фэдэ тхьамыкIагъохэми уахидзэщт… Урысмэ 
ящыкIэгъэ хы ШIуцIэм пае зао къыташIылIэ зэпытызэ, 
зихэгъэгу шIагъо къыздэтымыгъэгъунэшъугъэ адыгэхэу 
къытфэмыягъэхэр джы къытэолIэжьыгъэх… Урыс лъэпкъ 
Балкан чыристанхэр зыщыпсэухэрэ талъэныкъуи мамырэп. 
Сыдэу урысхэр, арабмэ анахьыеу, славянкIэ зэджэжьхэу, 
лъэпкъыбэ хъухэра… Ахэми зыкъамыIэтэу зы илъэс 
блэкIырэп. Тятэшхо Апэрэ Сэлым мамлюкхэр Мысырым 
зыщызэбгырефыхэм, ти Осмэн хэгъэгушхо щыщ хъугъэхэ 
арабхэри самбырыжьыгъагъэхэми, джыри нэжъкIэ къытфычIэплъых. Ау ахэр быслъымэнхэшъ, зыгорэущтэу 
тызэгурыIон тлъэкIыщт. Джыдэдэм тэркIэ зэкIэми анахь 
Iофыр Урысыем къытфигъэблыхэрэ балкан цIыфхэр арых. 

--- Page 368 ---

Ахэмэ ашъхьарыт дзэхэр зэолIхэмкIэ гъэлъэшыгъэнхэ 
фае. Джа лъэныкъом фэзгъэзэгъэ Мустафэ-пашэ дзэпщыри ащ ренэу къыкIэлъэIу…"
Абдул-Азиз султIаным игупшысэхэр унэм къыфихьэгъэ иIофышIэ Мэмэд забытым зэрэзэпигъэугъэр имыгуапэу риIуагъ:
- СыкъэдаIо.
- СултIанмэ ясултIаныжь Абдул-Азиз нэф, уянэшхо 
Бычэ.
- Непэ тянэжъ къезгъэблэгъагъа?
- Хьау, тыгъэ папкI. Къыпфаеу еIо.
- Сэ зэкIэмэ сырящыкIагъ, зэкIэмэ ячIыфэ стелъ...- 
СултIаныр гъумыгъуи, шъхьаныгъупчъэм зэрэIутэу къыфызэриIокIыгъ: - КъызыкIуагъэкIэ, къегъэблагъ.
Мэфэ жъоркъ-гопэгъугъагъэми, ипапыщ хъэрэ-пкIэрэ 
шIуцIэ нэмысыпэрэ джэнэ шIуцIэ быхъур зыщыгъ, зынатIэ 
платыку фыжьыкIэ кIэпхыкIыгъэ, дэнэпIцIэ шъхьатехъо 
пIуакIэр къызэхъухыгъэ илъэс тIокIиплIым къехъу зыныбжьын гощэшхом итыжьын бэщ икъорэлъф фигъэсысызэ, 
фидзыгъ:
- Тырку султIаныр! Птхы уфагъэ сыкъиплъэнэу сыкъыпфэкIуагъэп, уицIыкIугъэ къыщыублагъэу тхьапшрэ къыпфэзгъэпытагъа птхы занкIэу пIыгъынэу!
Зэмыжэгъэ мэкъэ лъэшым ецIыкIулIэкIызэ, зыкъызэзгъэзэкIыгъэ султIаным ылъэгъурэр зыфихьыщтыр ымышIэу 
къэупчIагъ:
- Мы фэбаем, тыркумэ янэшху, сыда щыгъын шIуцIэкIэ 
узыкIэфэпагъэр? ТхьамыкIагъо горэ къытэхъулIагъа?..
- Силъэпкъэгъумэ ятхьамыкIагъо сишъыгъо щыгъын 
зыщысигъэлъагъ. Сыда, къебгъэкIурэба? СшIэрэр къыстемыфэу ара? Модэ пхъэнтIэкIур къысфэгъэкIуати, сапашъхьэ къитIысхь. Джынэс уяти, пшынахьыжъ щымыIэжьхэми, ори зышъхьэ къышъуфисымыхыгъагъэмэ, ахэр о 
зэхэпхынэу Алахьэм къыптырилъхьагъэщтын, уахэзгъэдэIощт. СыкъызэхэпшIыкIымэ, сигопэщт, сыкъызэхэмыхыми, хэгъэгушхом урисултIанышъ, сыда сызфитыр, 
адрэ сщэчыгъэмэ афэдэу, ари сщэчын.
- Сыдэу адэ, тыркумэ янэшху, угу кIодыгъапа?
- Сыгуи кIодыгъэ, шъхьакIоми сесты.

--- Page 369 ---

- СыкъэдаIо, тянэшху,- зэрэсултIаныр зыщимыгъэгъупшэу, фадзыгъагъэ тхыщагъэри тахътэ бармыкъым 
рифызылIэ-ригъэузэнкIызэ, янэжъ къыпыщыс Абдул-Азиз 
къыIуагъ.
- УкъысэдэIущт къодыеп, сIорэр пшIэщт.
- ПIорэр сымышIагъэу къэсшIэжьрэп, тянэшху.
- Узэсабыир ары сIорэм узыблэмыкIыщтыгъэр.
- СкIыбышъо,- хьарамыгъэнчъэу султIаныр IущхыпцIыкIыгъ,- загъорэ уибэщ къифэ зэхъур ара… Сыбзэ джагъ, 
сышIыкIэягъ, сеуцолIэжьы. КъэошIэжьа, нэнэжъ, щыдым 
сыкъызыредзыхым, ыкIэ зэрэпябгъэупкIыгъагъэр…
- Симыхьакъ къыстемылъхь, уафызэIумынэжьы 
зэхъум, угу тыригъэпщыхьэзэ, аущтэу щыд тхьамыкIэм 
уятэжъ дигъэзекIогъагъэх. Хъугъэ, мыхъун Iаджи пшIагъэ, 
ахэр зыгу къэкIыжьын гу сиIэжьэп сэ… Модэ зылъ тIэкIу 
пхэлъ адыгэ насыпынчъэмэ яIоф сыхэгъэдаIу, афэмышIагъэу пшIэн фаеу къыптефэрэр ары, султIан. Ахэмэ къяхъулIагъэм тыркухэм ялажьи хэлъ, уятэжъи, уяти хыенчъагъэхэп, агъэгугъэхэзэ агъэблыщтыгъэх.
- А тхьамыкIэхэм, ори ошIэ, тянэшху, тидинэгъу 
быслъымэнхэти, тихэгъэгупчъэ афызэIутхыгъ.
- СшIэрэр сэмыгъэшIэжь! - Бычэ гощэшхом кIэкIэу 
къыпиупкIи, гые-ушъыекIэ къыпидзэжьыгъ: - КъеблагъэкIэ 
уиунапчъэ зыфыIупхыгъэхэр IунэкI-IэнэкIэу къызыIубгъаплъэхэзэ щымыгъэсых, уибысымыгъэ зыщымыгъэгъупш. 
Уихэгъэгу мылъку макIэмэ, ма, сигъэшIэ мышIу щысыугъоигъэ сэ симылъкуи къыосэты,- Бычэ гощэшхом пхъонтэжъые мыиныр султIаным итэхътэ къуапэ тыригъэуцуагъ, 
къызыпихыгъэ Iалъынхэри тхьакIумалъэхэри, Iапшъэхъури, 
пшъэрылъри ригъэгъусэжьыгъагъэхэми, Iэбэжьи, Iэлъын 
горэ къахихыжьыгъ,- мыр уятэжъ иапэрэ нэпэеплъэу 
къыситыгъагъ, къэзгъэшIэжьыщт тIэкIум серэI.
- Нан, тыркумэ янэшху, пшIэрэр емыкIу! - Абдул -Азиз 
лъэгонджэмышъхьэкIэ янэжъ ыпашъхьэ зыщыридзыхи, 
ыIэмэ ябэугъ, ынэгушъомэ Iэ ащифагъ,- Тырку хэгъэгур 
мылъкунчъэп. О ащ фэпшIагъэм изакъоми, тятэжъи, тяти, 
тэри уичIыфэ къыттелъ.
- Сэ сишIэн сшIагъэ, си Азиз,- Бычэ гощэшхом къыIуи, 
мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ,- дышъэр къысэтэкъохзэ 
сыпсэугъэми, силъэпкъэгъухэр ныбжьи сщыгъупшагъэхэп, 

--- Page 370 ---

джы а тхьамыкIэхэр Трабзон хыIушъом IокIуадэх. Мэз гъуй 
къэуцухьагъэхэм ахэлIыхьэх...- зэрэтIысыгъагъэм фэдэу 
Бычэ гощэшхор, ныбжьым емылъытыгъэу, псынкIэу къэтэджыжьыгъ, зытх фэсакъызэ занкIэу щысыгъэ Абдул -Азиз 
султIанми джа дэдэр ышIагъ. Тыжьын бэщыр зимыщыкIэгъэ гощэшхоу зыпкъ ищыгъэ Iузыхыжьыщтыгъэм къызэриIокIыгъ: - СябгъэгъэкIотэжьынэу ищыкIагъэп, сигъогу 
сэшIэжьы, къыосIуагъэр лъэIоп, гъэцакIэ!
Абдул-Азиз султIаным, янэжъ кIэлъыплъэжьызэ, гукIэ 
зэриIожьыгъ: "Ежь ыIорэр ары нахь, тэ тIорэр хахьэрэп… 
Абдул-Мэджыд зэриIощтыгъэу, тэрэп султIаныгъор зезыхьан фэягъэр, мо къыстелъэшыхьэзэ зимылъку къэзгъани, 
унэм икIыжьыгъэр ары. Ары, ары, мыхъун ясIуа лIэрэп, 
тянэжъ фэдэу адыгэ бзылъфыгъэхэр дахэхэми, Iушхэми, 
шъхьэлъэшхэми, яхъулъфыгъэхэр дзэкIолI дэгъу хэми тэри, 
урысхэми, инджлызхэми IушыгъэкIэ къыддэпсэу шъугъэхэп. Сыд ишIогъэжь зихэгъэгу зытырахыгъэ-къырафыгъэхэр джы уумысыжьхэкIэ… Ау сыда тицIыкIугъэм тянэжъ 
къызэрэткIэнакIэщтыгъэ гущыIэжъыр? "Раутрэр бэнэкIырэп" … СэшIэ сэ ахэмэ ятпэсыщтыр, зыкъызэрядгъэшIэжьыщтыр… Али-паша визирыр гущэIэгъу къызысфэхъукIэ, ахэми, нэмыкIхэми татегущыIэн…"
Iоф зэшIохыгъуаехэр Абдул-Азиз къызыпэтэджыхэкIэ, 
ятэ Абдул-Хьамид зэришIыщтыгъэу, иджэхэшъо тезекIухьан 
пидзэжьыгъ. Заулэрэ къырикIухьакIыгъэу янэжъ къыфыщинэгъэ пхъонтэжъыер, ылъэгъужьыгъакIэм фэдэу, ынэ 
къызыпэшIофэм, къызэтеуцуагъ. Пхъонтэжъыем дэплъэнкIэ къыримыгъэкIоу тIэкIурэ щытыгъэу, илъыри зэримыгъашIэу, исултIан тахътэ къыгот пхъуантэм ыкIыIу фэсакъы зэ тыригъэуцуагъ. ГъэрекIо Балканым къыфырахыгъэ 
алдышъэ Iэлъынэу мышкIу шхъонтIэшхо зэрысыр ыIэхъомбэ 
гурыт къыпихи, пилъхьажьыгъ: "Мыщ фэдэ минкIэ зихэгъэгу зэрагъэбгынэгъэ уилъэпкъэгъумэ, сэри алъ схэлъэу 
зыфэпIуагъэмэ, уяшIушIагъэкIи, яшIуагъэ къякIыжьынэп, 
ау тэ ахэмэ яхъулъфыгъэ ныбжьыкIэхэр урысхэм ялъэпкъэгъу мыдэIо-къаигъэхэр зэрыс Балканым щыдгъэфедэнхэ 
тлъэкIыщт, яхэгъэгу къизыфыгъэхэм ахэр зэрялъэпкъэгъухэр арэшI, къарашIагъэр арарэшIэжь… Тятэ Абдул-Хьамид 
исултIаныгъом фэмышIагъэхэр сыубыжьхэу арэп, ау 
Адрианополь мамыр зэзэгъыныгъэр тэрэзэу адыгэхэмкIэ 

--- Page 371 ---

псэугъэп, имые чIыгумкIэ, хэгъэгумкIэ урыс-джаурмэ 
Тыркур зэрафяуцолIагъэмкIэ хэукъуагъ… Ахэмэ япсы 
"фыжь дыдж" пшIоIашIу хъумэ, ащ фэдэхэри къыохъулIэщтых… Джы, къеу-еожьи, тимылъэпкъэгъу адыгэмэ 
ятхьамыкIагъо тпшъэ къыдэфэжьыгъ, мышIу зышIагъэм 
имышIу къыфегъэзэжьы…"
СултIаным иунэпчъэ Iут забытыр унэм къихьи, къыфиIопщыгъ:
- Али-паша визирыр къэкIуагъ.
- Къегъэблагъ. Мыдэ, мы пхъуантэр Бычэ гощэшхом 
джыдэдэм фэхь,- пхъонтэжъыер зэрэригъэтыжьыгъэ 
IункIыбзэр султIаным иджыбэ зэрэрилъхьажьырэр забытым шIуимыгъэбылъэу риIуагъ,- зэрэIэкIэбгъэхьагъэмкIи 
макъэ къысэгъэIужь.
Тырку теплъэ зимыIахэ пэкIэнчъэ Али-паша визир лIы 
гъурыр пчъаблэм дэжь къызыщэуцум, Абдул-Азиз султIаныр IэпэубытыкIэ пэмыгъокIыгъэми, фэнэгушIоу риIуагъ:
- Сигуапэ, Али-паша, тызэрэзэIукIэрэр, моу къэтIыс, 
къысэпхьылIэгъэ Iофмэ яанахь дэгъумкIэ тизэIукIэгъу 
тэгъэублэ.
- Мафэ пэпчъ узыгъэгумэкIыхэрэ Iоф мыухыжьыхэр 
ары умыIощтымэ, титыгъэ папкI, непэ къэбар дэй къэсхьыгъэп. Зымафэ адыгэ Iофмэ тазытегущыIэ уж, спшъэ къызэриплъхьагъэу, урыс лIыкIоу уихэгъэгу щыIэ Новиковым 
сызэрэIукIагъэм, зэтхьылIэгъэ Iофым о унэрэ уиакъылрэкIэ 
сазэрэхэплъагъэм ущызгъэгъозэн.
- Зэрэфаехэу Кавказ заор урысхэм аухыгъэшъ, Кавказри, хы ШIуцIэм ызыныкъуи къызыIакIагъэхьагъэшъ, 
мэгушIох ара?..- ГумышIукIэ султIаныр щхыпцIи, упчIэм 
иджэуапыщтыр ежьымкIэ нэфагъэти, визирым риIожьыгъ: - 
СыкъыодэIу, Али-паша, сыкъыодэIу. Зыфаер зыфэтшIэгъэ 
Урысыем сыд ыIорэр?
- Тидинэгъу адыгэхэм IушыгъэкIэ уихэгъэгу зэрафыIупхыгъэм, узэрэгукIэгъушIым апае Урысые пачъыхьэр 
къызэрэпфэразэр, султIан бэгъашIэ ухъунэу къызэрэпфэлъаIорэр Новиковым къыуеIожьы, ежьыр къызэрэпфы щытэу ори уфыщытыжьынэу къыпщэгугъы.
- Зэо пчъагъэхэр тихэгъэгу къезышIылIэгъэ Урысыемрэ 
тэрырэ тазыфагу, Алахьэм ынэшIу къызыщифэн Али-паша, 
дышъэ лъэмыдж дэбгъэуцуагъэкIи, дэзэгъэнэп. Алахь 

--- Page 372 ---

лъапIэу лъагэм ипый джаурхэм Iаджи аIощт. Ау аIорэм 
пэпчъ гущыIэ зырыз пакIо, хьарыф зырызкIэ уплъэкIугъэныр тэры зиIофыр. Новиков тхьагъэпцIым Балканым фэгъэхьыгъэу зи къыпфыхигъэпсыгъэба?
- Хьау, тыгъэ папкI, къысфыхигъэпсыгъэп.
- ГъэшIэгъоны, гъэшIэгъоны… Адыгэмэ ауж, урысхэр 
ялъэпкъэгъу балкан славянхэм агоуцонхэу Инджлыз лъэныкъомкIэ къэбар къысфырахыгъ… СыкъыодэIу, Алипаша, сыкъыодэIу, сыд етIанэ адыгэ IофхэмкIэ зэшъуIуагъэхэр? ТишIуагъэ зэдгъэкIырэ адыгэмэ япчъагъэ зыфэдизыщтымкIэ Новиковым уеупчIыгъа?
- Нэбгырэ мин шъэныкъом игугъу къысфишIыгъ, ау 
сшIошъ хъугъэп.
- ПшIомакIэу ара?
- СшIобагъэу ары, тыгъэ папкI.
- ЗэрэпшIуабэр къызыхэмыгъэщ,- султIаныр къызэтэджым, визирыри къызыщылъэтыгъ.- Тэ цIыф тищыкIагъ. 
Анахьэу хъулъфыгъэ ныбжьыкIэхэр арых. КъытфакIохэрэр 
хъулъфыгъэ пчъагъэхэмкIэ сыдэу щытха?
- Унагъо пэпчъ хъулъфыгъэ шъхьарытэу, лIыпкъым 
шIэхэу иуцощтхэ ныбжьыкIэхэри акIэпхъагъэу аIо. Ау узымэ 
рагъэтэкъохых.
- Узыр ахэмэ къазэрэтекIорэм сыщагъэгъозагъэти, 
мазэ горэкIэ заужьыжьыфэ, хыIушъом щаIыгъынхэу 
тицIыфмэ афэзгъэпытагъ. Сыдэу пшIыщт, тхьамыкIагъокIэ 
кощырэ цIыф пстэуми узхэр ягъогогъух… Аущтэу хъунэу, 
тиушэтынэу Алахьэм ыухыгъэшъ, псэур къэнэщт, гъэретынчъэр лIэщт… Ечэнд нэмазыр къэблагъэшъ, тинепэрэ 
гущыIэгъу кIэкI джащ щытыухын, тхьэмэфэ пIалъэкIэ адыгэ 
IофыгъохэмкIэ джыри тызэIукIэн. КъэзэкъхэмкIэ черкесхэм 
арашIагъэм фэдэу тэри ахэр IэжэкIо дэгъукIэ Балканым 
чылэ-чылэу идгъэтIысхьаных… Черкесыдзэхэри джаур 
лъэпкъхэми афызэхэтщэных. Ар зыми емыIу, ори къегупшыс.
Али-паша визирыр пчъаблэм зэрэдэкIыжьэу, АбдулАзиз султIаныр зыщытхъужьыгъ: "Сенэгуе дэгъоу ар 
къафэсыугупшысыгъэкIэ…" Иджыбэ зыкIиIэбэжьырэр 
ымышIэу зеIэбэжьым, къыIэкIэфэгъэ IункIыбзэм ипчъэIут 
забытыр унэм къырыригъэщагъ:
- Мы IункIыбзэр Бычэ гощэшхом фэхьыжь.

--- Page 373 ---

ЯТФЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 374 ---

Шыблэ гъогъо ощх-ошъу зэхэтыр ошIэ-дэмышIэу 
адыгэмэ ямэз гъуй къышъхьарыуагъ. Мэзэныкъом къыкIоцI 
тIэкIу зыкъэзышIэжьынэу езгъэжьэгъагъэхэ цIыфхэр 
зэджэжьых, япщыпIэмэ, ячIыунэмэ зарагъэбылъхьэ. Ахэмэ 
яшIыгъо фимыфагъэхэр ягъунэгъумэ ячъэжьых, сабыихэр, 
сымаджэхэр, бзылъфыгъэхэр, нэжъ-Iужъхэр гъушъапIэмэ 
язгъэкIугъэ хъулъфыгъэхэри, зихьадэ дэмыхыгъэ кIэрысхэри кIэкIо шъхьарыхъохэу зэхэсых, ошIэ-дэмышIэу къафыкъоугъэ тхьамыкIагъор ашъхьэрихынэу Тхьэм елъэIух, 
зэушъыижьых.
Загъорэ гъэмафэм зэрэщыхъу хабзэу, ошъу жъгъэир 
зыкIэпхъагъэ ощхыр къэзыхьыгъэ шыблэ гъуагъор адыгэ 
зэинчъэмэ къазэрэшъхьэщыбэбагъэм фэдэу псынкIэ дэдэу 
атебыбыкIыжьи, Трабзон лъэныкъо ошъуачIэм чIэкIодэжьыгъ. Илъэс пчъагъэрэ зэо тхьамыкIэгъом есэжьыгъагъэхэ цIыфхэр зи къямыхъулIагъэ фэдэу, ящыIэныгъэ мышIу 
тIэкIу нэмыIэми зэрэзыщигъэгъупшэщт шIыкIэм ыуж ихьажьыгъэх: хъулъфыгъэхэр уаем зэпигъэугъэ хьадэ гъэтIылъыным ыуж итых; бзылъфыгъэхэм кIэкIо, щыгъын 
уцIыныгъэхэр чъыг къутамэмэ апалъэх; зылъэ тет 
нэжъ-Iужъхэм ямэшIо зэкIэгъэблэжьын Iоф зэрафэ; шъэожъыехэм жъужьырэ ошъу жъгъэй чъыIэхэр лъапэкIэ 
зэрадзэ, IэбжыбкIэ къаугъои, зэжэхатакъо; нахь такъырыIохэм жьыбгъэм зэщихыгъэхэ пщыпIашъхьэхэр, чIыунашъхьэхэр абгъэжьых; гъуипшъэмкIэ лIыжъ зытIущ 
зыдежъыурэ шыкIэпщынэм ымакъэ къыщэIу; кIахэмкIэ 
лIэгъакIэ горэ зыгъаерэ бзылъфыгъэ макъэхэм зыкъыщапхъуатэ; чIылъэм щыхъурэ-щышIэрэмэ амыгъапэрэ тыгъэ 
нэгъыфыр ошъогум къецэкъыкIы.
Джа пстэур зинэрылъэгъу Бэгъ Мэзхьаб къэхалъэм 
къикIыжьызэ, къэIущтыгъэ шыкIэпщынэ макъэр ыгу зэрэтемыфэрэр къыхэщэу, игъусэмэ яупчIыгъ:
- Зэхэшъоха шыкIэпщынэ макъэр?..- Джэуап 
емыжэ-псынкIагъэкIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Сыдэу 
пшIын, ари щыIакIэм щыщ. ЦIыф гъашIэр гушIуагъорэ 
нэшхъэигъорэкIэ зэхэлъы. Ау шыкIэпщынэми, ежъыокIо 
лIыжъхэми амакъэ гушIуагъуи нэшхъэигъи ахэплъагъорэп. 

--- Page 375 ---

- Ары,- Коблми ныбджэгъум дыригъэштагъ,- гъашIэм 
гъэшIишъэ къыщыбгъэшIагъэкIи, ар къыбгурымыIонэу 
уятэжъ Ибрахьимэ ыIощтыгъэ. Сыдым фэтшIэныя мы 
къытэхъулIэгъэ тхьамыкIагъор къытэхъулIэнышъ, хымэ 
хэгъэгум игъуй тыхэсынэу.
- Тимылажьэ-зэтымышIэжьыгъэ къытэхъулIагъэп,- 
Наурзэ Дзэгъащтэ ныбджэгъум итхьаусхэ дыригъэштагъэп.
- ТимысагъэкIэ зытэжъугъэIажэгу, джыдэдэм тызэдэожьыным тиIоф тетэп,- зигъусэмэ къахихьэгъэ гущыIэм 
рыкIэгъожьзэ Бэгъым къыIуи, гугъапIэкIэ къыухыжьыгъ,- 
зихьадэ фэIо-фашIэхэр зыфызетхьэгъэ унагъом тызыфэтхьаусхэжьыкIэ, тизэIукIапIэ текIолIэжьынышъ, уаем 
тызыфыримыгъэфэгъэ къэбарэу Трабзон къитхыгъэм 
джэмэхьатыр щыдгъэгъозэн, тшIэщт IофхэмкIи тызэхэгущыIажьын.
Гъэмэфэ ощхыр зыщыгъупшэжьыгъэхэ хъулъфыгъэ хэр яшъхьагугъу Iофыгъохэм атегущыIэхэу хьэблэ-хьаблэу 
зэхэтых, бзылъфыгъэхэри нахь зэхэугъоягъэхэу, зэраIорэ 
шIагъуи щымыIэу, къызэIуахыщт зэIукIэм паплъэх, бзаджэхэрэ шъэожъыехэр агъэIасэх, зэраубытылIэх, нахь такъырыIохэр ятэ-ятэжъхэр зыдэщыт лъэныкъомкIэ агъакIох.
Бэгъ Мэзхьаб Кобл Хьарунэ мухътарым риIуагъ:
- Юсеф забытыр ошIэ-дэмышIэ уаем ыгъэбэлэрэгъыгъэщтын, тежэнэп, къызэIух зэIукIэр, чылэр къызэдгъэжэнэп.
- Ащыгъум, Трабзон щыIэгъэхэ лIыкIо нэбгырищым 
тызэгъусэу зэIукIэ пашъхьэм тихьан.- Коблым Бэгъымрэ 
Наурзэмрэ игъусэхэу къызэрэугъоигъэхэм апашъхьэ 
иуцуагъэх, етIанэ зэкIэми зэхаригъэхэу яджагъ: - Тхьэм 
ынэшIу къызыщифэн джэмэхьат, моу нахь благъэу шъукъылъыкIуат, Трабзон къышъуфитхыгъэ къэбарым шъущыдгъэгъозэн. Трабзон кIоныр зыпкъ къикIыгъэр орышъ, 
Мэзхьаб, къафэIуат.
- Чылэм урилIышъхьэшъ, Хьарун, цIыфхэр къэбарым 
щызгъэгъозэнэу къызытефэрэр орыми, арэущтэу оIомэ, 
спшъэ къиплъхьэгъэ Iофыр амал сызэрэфэхъоу згъэцэкIэн. 
Трабзон лIышъхьэм къытиIуагъэм, джэмэхьат, зезгъэукIыхьанэп. ЦIыфышIум ишIушIэ цIыфмэ ашIэн фаешъ, 

--- Page 376 ---

къышъосэIо: Ач къалэ къызэрэщытпэгъокIыгъэхэм егъэпшагъэмэ, Трабзон цIыфыгъэ къыщытахыгъ, тиIофмэ 
зэрагъэгумэкIыхэрэр ахэтлъэгъуагъ. Тхьэмафэ горэмкIэ, 
ащ нэси нахь зыкъэтшIэжьын, тырку пачъыхьэм иунашъокIэ 
чIыпIакIэ къызэрэтатыщтыр къытаIуагъ, кощыпкIэкIэ къыддэIэпыIэнхэу тыкъагъэгугъагъ.
- А чIыпIакIэу зыфэпIуагъэр, Бэгъыр, тыдэ щыIа? - 
лъэгонджэпыхыгъэкIэ пхъэ такъыр лъэкIапIэм тет лIы горэ 
къэупчIагъ.
- Трабзон лIышъхьэм къызэриIуагъэмкIэ, мы тызыщаIыгъ лъэныкъор арэп.
- Алахьэм тумп-тэкъашъэ ешI мы лъэныкъор! - 
зыфиIорэм ыгу тыригъэпщахэу нэмыкIылI гори щытхэм 
къахэджыкIыгъ.
- Тызэсэгъэ гъуйри чIыпIэ дэеп...- нэмыкIми къыIуагъ,- тилIэгъэ тхьэмыкIэхэр зыдэлъхэ къэхалъэм тыпэмычыжьэгъагъэмэ дэгъугъэ…
- ЧIытагъэнэгъэ хэгъэгур къэхэлъэнчъагъэ?..- гъуй 
къэхалъэм ихьадитIу зэрэдэлъыр ерагъэу зыщызгъэгъупшэщтыгъэ БрантIэ Хьатам гъумыгъуи, ышъхьэ риуфэхыжьыгъ.
Хэгъэгу чIэнагъэм игууз гъуйхэсхэм зыдаIыгъыгъэми, 
ахэр джыдэдэм зыгъапэщтыгъэхэр Трабзон къикIыгъэ 
гъэкощын къэбарыр ары. Тарэгъэкощ фаеми, гъуим 
тыхэрамыгъэсыжьи зымэ аIощтыгъэ; хыIушъом чIыгу макIа 
Iулъыр, ащ чIыпIэ къащыратымэ, дунайри зэкъоумэ, яхэгъэгу агъэзэжьынкIэ Iэрыфэгъу зэрафэхъущтым адрэхэр 
кIэхъопсыщтыгъэх; тыдэ тыщэрэпсэу фаеми, къэзэкъ 
джаурхэр тымылъэгъужьхэу быслъымэн хэгъэгум тыщэрэгупсэфи зыIощтыгъэхэ нэмыкIхэри щыIагъэх; зыми фэмыежьыхэу зыгу кIодыгъагъэхэри мэкIагъэп.
- Зыжъугъэсамбыр, джэмэхьат.- Зэпеожьыщтыгъэхэм ащыщи ымыгъэмысэу Бэгъым къыIуи, лъэкъончъэ 
лIым иупчIэ джэуап ритыжьыгъ: - Шъыпкъэр пшIэнэу 
уфаемэ, нахьыжъ, зыцIэ къыраIогъэ чIыпIэ лъэныкъор 
сыгу исыубытэпагъэп, Истамбыл арэп, Балкан горэм, 
Болгар ыIуагъэмэ сшIэрэп, игугъу къашIыгъ, къухьэкIэ ащ 
тынагъэсынэу ары.
- Сыд къухьа джыри?..
321
11 Заказ 030

--- Page 377 ---

- Тихэгъэгу тащэжьыщтымэ шIэ?..
- Хьау, хьау, Мэзхьаб зыцIэ къыриIогъэ Булгарыр ары 
тыздащэщтыр,- Кобл Хьарунэ къэгузэжъуагъ,- зэхэшъухыгъэба, кощыпкIэкIи, гъомылэкIи къыддэIэпыIэщтых, 
джары тэ Iофым хэтшIыкIырэр.
- Iоф ныкъуашIэкIэ лIышхуищыр шъуздэдгъэкIуагъэм 
шъукъикIыжьыгъ...- пхъэлъэкъолIыр джыри уцущтыгъэп.- 
Алахьэм иджэнэт Истамбыл шыихъым тамыщэщтмэ, сыда 
мыщ тыкъызыфащагъэр?.. Хьаулыеу джаур заом слъакъо 
щыхэслъхьагъа, унэгъо кIод сыщыхъугъа?..
- Къысфэгъэгъу, нахьыжъ,- ерагъэу зызыIажэщтыгъэ 
Мэзхьаб къыфадзыгъэ гущыIэ дысым ипэгъокIэу къыриIожьыгъ,- ары, ары, Заурбэч, емыкIу къысфэмышI, 
плъэкъо лъэныкъо уимыIэжьыныри тхьамыкIагъу, ау 
узыфэзэогъэ, къыпфэмыухъумэшъугъэ хэгъэгур пшIокIодыныр зэкIэми анахь тхьамыкIэгъожь. Ушъхьэзакъоу 
укъызэрэнагъэми тыщыгъуаз, лIыгъэ къызхэбгъэфэжьи, 
хым укъыддикIыгъ. Тызфэбгъэмысагъэм шъыпкъэ хэмылъэу арэп. Ау лъэIукIэ зыпашъхьэ уихьагъэмэ абзэ умышIэныри тхьамыкIагъу, сыдэу пшIын, къытаIуагъэр икъу дэдэу 
къыдгурымыIуагъэми, къытфыряхьисапым шъущыдгъэгъозагъ. ТиIофмэ ащыгъуазэр Юсеф забытыр арышъ, ащ 
тызиугъоикIэ, муары, икухъэрени къэчъэ, тикощын Iоф 
ащ нахь къыжъугуригъэIон. ЩэIагъэ зыхэтэжъугъэлъ, 
тиадыгагъэ зыщэтэшъумыгъэгъупш.
КъыIулъэдэгъэ кухъэренэм къипкIыгъэр Бэрэкъэт 
Зэуал. ЗышIомыдэеу, тырку забытым ыбг илъ бгырыпх 
шъуамбгъом фэдэм пылъ икъамэрэ икIэрахъорэ ыгъэтэрэзыжьызэ, Кобл Хьарунэ мухътарым гоуцуи, къызэрэгущыIэщтымкIэ зыми емыупчIыжьэу къыIуагъ:
- Алахь лъапIэу лъагэм ыуж тэ къытшъхьэщыт Юсеф 
забытыр Трабзон къыщыгъойщэягъэти, непэ къышъухэхьан 
ылъэкIыгъэп. Алахь зизакъом ишIэ хэлъэу ащ лIыкIо сыкъышъуфишIыгъэшъ, мэфипшI пIалъэкIэ чIыпIакIэ зыщыдгъотыщт гъогум зызэрэфэдгъэхьазырын фаер къышъуеIо. 
Бэгъ Мэзхьабрэ сэрырэ кощын Iофыр зыпшъэ къыралъхьагъэр. Тыдэна, Заурбэч, Балканыр арба… Ар зэхэпхыгъэмэ, сыда джыри узыфаер? Уиакъыл къыхьыщтмэ, 
къыбгурыIощтмэ, болгар лъэныкъор ары. Ар зыдэгъэзагъэм сыда епшIэщтыр, унагъэсымэ, плъэгъущт. Хъугъэ, 
Кудаер, зэкIэми уагъапэу, уиIо зэкIэми ахапIоу, уцужь 
зэгорэм, убын-унагъоп, гъэшIэгъона улъэкъо закъомэ, 
къыуаIорэр шIэ, чылэр зэрэхъоу ори ухъун...- ГущыIэ 
емыкIумэ Бэгъ Мэзхьаб къагъэгузэжъуагъэти, ащи епэбжъэожьыгъ: - Сыда, Бэгъыр, ори… Зыфаер фашъушIэзэ, 
мор жъугъэнэIуагъэ, гъэшIэгъона ылъакъо хилъхьагъэмэ… 
Хэта мохэмэ, сэ къысщегъэжьагъэу о щыпкIэкIыжьэу, 
мыIэщэ-лъащэу, уIагъэ тыркъо горэ зытемылъэу ахэтыр…
- СыкъэуушъхьакIугъ, Бэрэкъэтыр! - Кудэе Заурбэч 
хэлъэщыкIызэ зыхэтмэ къахэкIи, къэмэ ихыгъэкIэ Бэрэкъэтым пэчIынатIэу къэуцугъ.- Сиунэгъо-бын сичылэжъ 
дагъэстыхьагъ нахь, ощ фэдэу сиунагъо модрэ хыIушъом 
къыIусынагъэп. УлIымэ, уикъамэ къих!
- Заурбэч, шъхьэшхыгъо зигъаф! - Бэгъымрэ 
Наурзэмрэ Кудаем пэуцугъэх, ухъумакIомэ япэщэ БрантI 
Хьатамэ зикъамэ етхъожьы фэдэу зызышIыщтыгъэ Бэрэкъэтым зыпэIуидзагъ.
- Адэ аущтэу шъоIомэ, шъхьакIо зышхрэр шъхьэшхыгъо ефэжьымэ, сышъодэIун...- Кудэе Заурбэч лъэкъо 
фыкъуагъэр кIэкIэу дыридзэкIи, зыхэтыгъэмэ ахэмыхьажьэу, шIыхьафкIэ фашIыгъэ ипщыпIэ лъэныкъокIэ ежьэжьыгъ. Чъыг пырыпыцу къогъу ар зэрэхъоу кIэрэхъо о 
макъэм цIыфмэ ашъхьэ къаригъэпхъотагъ. Ар къыздиIукIыгъэ лъэныкъомкIэ хъулъфыгъэ нахьыкIэхэр чъагъэх, къэхъугъэм егуцафэщтыгъэхэ нахьыжъхэри елъэкIоныгъэх.
Къиныбэ зыпэкIэкIыгъэ, шъхьакIо закъор зыфэмыщэчыжьыгъэ Кудае Заурбэч псэнчъэу уц гъугъэм хэлъыгъ… 

--- Page 378 ---


ЯХЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 379 ---

Джыри адыгэхэр, Кавказ хы ШIуцIэ Iушъом къызэрэIуащыщтыгъэ шIыкIэм фэмыдэу, нахь цIыфыгъэ къадызэрахьэзэ, нэбгырэ шъиплI зэхэугъоягъэхэр къухьитIукIэ 
Европэ хы гъогу лъэныкъомкIэ тыращагъэх. Ахэмэ джы 
11*

--- Page 380 ---

яуцупIэщтыр Болгарием икъэлэ Варнэ ибэгъуаз ары. Ащи 
верстишъэрэ шъэныкъорэ фэдизкIэ Iуащынхэшъ, Тырговиштэ вилайетым икъушъхьэ чIыпIэхэр зитIысыпIэ болгар 
чылэ пэпчъ апагъэIутIысхьащтых.
Тырку гъэмафэм ригъэзыхыгъэу иаужырэ мазэ къызэплъэкIыжьызэ пэкIы, хыжь макIэм шынэгъэкIэ шъабэр 
зэрэзэрэрихьэрэм ишIуагъэкIэ щэджэгъонэ тыгъэм инэбзыйхэм укъастрэп. КъухьитIур зэуж-зэлъыкIоу хы нэпкъым 
IукIотхэ къэс, джыри къапыщылъыр зымышIэрэ цIыфхэм 
ягумэкI къыхэхъо, азыныкъо зыхэкIодэгъэ гъуйри агу 
къэкIыжьы, ялIагъэхэр зыдиз къэхалъэри анэгу кIэт.
Яни, яти, ятэжъи гъуим зыхэлIыхьэхэм, Iахьылынчъэшъхьэзакъоу къэнэгъэгъэ илъэс пшIыкIутф горэ зыныб жьын 
Хьаджрэт шъэожъыеу Бэгъ Мэзхьаб зэриубытылIэжьыгъагъэр Дарихъан къыгос. Ахэмэ апэчIынатIэу щыс БрантI 
Хьатам хэкум къыздырихыжьыгъэ уанэм телъэкIыхьэзэ 
шъэожъыем зелъэгъум щхыпцIыгъэти, Дарихъан еIушъэшъагъ:
- Умыщх… Ар Хьатам ятэ иуан…
- Ары, Хьаджрэт, мыр сятэ иуан,- джыри IэгушъокIэ 
уанэм нахь ешъэбэкIыщтыгъэ Хьатам къыIуагъ,- хэт ышIэ ра, мы тызыдащэрэм шы горэ щыдгъотынба… МодыкIэ 
сиш шIагъо къырысагъэщыгъэп, къэзэкъыжъ горэм IэкIэфагъэщтын… Сыд шъуIуа талъэныкъо щыхъурэр?.. Ар 
хэт къыуиIон...
- Мо тыгъэр талъэныкъокIэ къекIы, бзэ Iулъыгъэмэ, 
теупчIыныгъи,- хэщэтыкIызэ Хьаджрэт къыIуагъэр 
зыфахьыщтыр зымышIэхэрэ Хьатамрэ Дарихъанрэ зэригъэплъыжьыгъэх.
- Ары, тихэгъэгуи ар къышъхьэрыкIыгъ,- Хьатами 
шъэожъыем дыригъэштагъ,- ау тэркIэ бзэмыIу нахь.
- Къухьэзефэм шъуелъэIумэ, жъугъэгугъэмэ, тадэжь 
тищэжьынба, зимыдэкIэ, ежъугъэзымэ?..
- Щыгъэт,- шъэожъыем къыIуагъэр Дарихъан зэпыригъэугъ,- ар зыми, зэхемыгъэх, плъэгъурэба мо тырку 
дзэкIолI уIашыгъэхэр…
- Ащыгъум шъо шъущыс,- Хьаджрэт къэтэджи, ятэ 
къыкIэныгъэ къамэр ибгырыпх щигъэтэрэзыжьызэ, къыIуагъ,- сэ модэ Мэзхьаб лIы купмэ сахэхьан, сахэдэIон.

--- Page 381 ---

 Хьаджрэт зыфиIогъэгъэ лIы купэу къухьэ натIэм кIэрытыгъэхэм шъэожъыер лIы кIуакIэкIэ якIуалIи, Мэзхьаб 
исэмэгубгъукIэ зэуцум, Наурзэ Дзэгъащт къесэмэркъэугъ:
- Ора сэIо, Хьаджрэт, къэсымышIэжьыгъэр, IэшэшъуашэкIэ узэтегъэпсыхьагъ.
- Сицыемэ зыфапIорэр, нахьыжъ, мыр хэкужъыр 
къызытагъэбгынэм сщыгъыгъ. Мы къамэр зигъаI, къыпшъхьапэн сятэ къысиIозэ, идунай зыщихъожьыгъэ мафэм, 
ори, Мэзхьаб, усишыхьат, къыситыжьыгъ.
- Ары, Хьаджрэт, уикъамэ пылъ къэбарыр,- кIалэм 
игущыIэ Мэзхьаб къыгъэшъыпкъэжьи, зигугъу къымышIыгъэри къыфыпигъэхъожьыгъ,- шъо бгырыпхыри ары.
- Адэ ары, Мэзхьаб, узаф сятэ ибгырыпхи сщыбгъэгъупшагъэп. Мы лъэхъстан цуакъэри сятэ ицуакъэ Дарихъан сфыхишIыкIыжьыгъ.
- Ащыгъум, сшIагъэп нахь, Дарихъан IэпэIасэба? - 
щхыпэ гори къызыIумыщыщтыгъэ Наурзэр, мыщ лIы 
хэкIыщт гукIэ ыIозэ, джыри кIалэм IоупчIыхьэ.
- Адэ IэпэIас, Дзэгъащт, умышIагъэми, къыосэIо. 
Арба, Хьатам?
- Тызыдащэрэм сыд фэдиз ичыжьэгъэн? - ЗыфеупчIыгъэм Хьатам псынкIэу тегущыIыкIи, ежь зыкIэупчIагъэм 
джэуап ритыжьыгъ: - Бэрэкъэтым къызэриIуагъэмкIэ, 
мэфищэ-чэщищэ гъогу тытетынэу ары.
- Бэрэкъэтым сыд ащ хишIыкIырэр!..- зэхихыгъэм 
Кобл Хьарунэ къепэбжьэожьыгъ.
- Ары, ары, къухьэзефэм къыIоу сэри ар зэхэсхыгъэ.- 
Бэгъри Бэрэкъэтым шыхьат фэхъуи, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Тинасыпмэ, хыуаем гъогум тытыриубытэнэп. Хэкъужъым 
тыкъизыщыгъэ къухьэжъ цIыкIум елъытыгъэмэ, мыр ины, 
къухьэ зэтегъэпсыхьагъ. Ау хышхор зыгубжыкIэ, ины 
цIыкIу иIэп, къухьэ пстэури изэфэд.
- Ащ нахьи нахьышIугъ мы къухьэм тихэгъэгу тищэжьыгъагъэмэ...- ежь Хьаджрэт зэриIожьы фэдэзэ, Хьатам 
фыреплъэкIыгъ.
- Ащ фэдэ къэтлъэгъужьынкIи пшIэхэнэп...- Зэхихыгъэр Наурзэ Дзэгъащтэ игопагъэми, ицыхьэ зытелъ-зытемылъыжьэу къыIуи, къыухыжьыгъ: - Тыздащэрэр тихэгъэгу пэблэгъагъэмэ дэгъугъэ… Сегупшысэшъ, мы 
Тыркур сыдэу хэгъэгушхуа сэIо.
- Хэгъэгушхон адэ, къокIыпIэ-къохьэпIэ хэгъэгу пчъагъэ зэлъиIыгъымэ...- аIоу зэхихыгъагъэр Хьатам къыкIиIотыкIыжьыгъ.- Мы тыздащэрэри Тыркум ыубытыгъэ урыс 
лъэпкъ чыристанхэр зыщыпсэухэрэ Болгар лъэныкъор 
арэу аIуагъ, щытагъэшIэщтыр сшIэрэп нахь… Ары, Дзэгъащт, къысэпIогъагъ, ахэр, джаур лъэпкъыхэр, тыркумэ 
къафедгъэуцолIэнхэу ары. Аущтэу къэслъэгъужьыгъагъэмэ дэгъугъэ, тызэунэхъулIагъэхэм алъ зызфэсымышIэжьыщтыкIэ, ахэмэ ялъэпкъэгъухэм сыгу атезгъэпщахэщтыгъ…
- Бэрэкъэтыр къакIо...- Коблыр гъумыгъуи, хымрэ 
огумрэ зыщызэолIэжьыхэрэ лъэныкъомкIэ Iэ ышIызэ, 
щытхэр ыгъэплъагъэх: - Модэ, мо къохьажьырэ тыгъэр 
зэрэплъыжьышхор…
- Сыда, нахьыжъхэри нахьыкIэхэри, шъузфыщытыр, 
ахъшам нэмазыр шъущыгъупшэжьыгъа? - ыIозэ, зидао 
ренэу зыпэ ит Бэрэкъэтыр къыIухьагъ.- Зикъухьэ шъуис 
тырку быслъымэнмэ емыкIу къышъуфалъэгъун. Амдэз 
зыIыгъыр сауж къерэуцу, нэмаз шъозгъэшIын.
- Сэ сыамдэзынчъ,- Бэгъым къыIуагъ.
- Сэри ары,- Коблми шъэогъум зыдишIыгъ.
- Сэ амдэз сIыгъ,- Наурзэм къыIуи, Бэрэкъэтым 
еупчIыжьыгъ,- ау тапэ укъиуцонэу сыдигъуа ефэнд узыхъугъэр?
- ГущыIэ мышIукIэ цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми 
емылъэIужьырэ Алахьышхоу дунаир зиIамырым ыпашъхьэ 
тихьанэп, Дзэгъащт. УкъэупчIагъэшъ, Ахьмэд ефэндым 
зымафэ идунэе хьаф ыхъожьызэ, иефэндыгъэ спшъэ 
къызэрэрилъхьэгъагъэр угу къэзгъэкIыжьын. Ау мыхэр 
зыамдэзынчъэхэкIэ, тызэдаокIэ, сыд ишIогъэжь, некIо, мо 
тырку нэмазышIхэм тахэуцон.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу, ау… зэ, зэ, сиамдэз сыукъуагъэкIэ енэгуягъо…
- Амдэзым шъуепсынкIэмэ, джыри игъо шъуфифэжьыщт, шъукъакIу,- Наурзэми, мыдрэхэми яшъорышIыгъэ гу лъызытагъэ Бэрэкъэтым ар къызыхимыгъэщэу 
IукIыжьыгъ.

--- Page 382 ---

- НекIо,- Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндыр ынэгу къыкIэуцуагъэу, щхыпцI нэгукIэ IукIыжьырэм кIэлъыплъэзэ, 
Бэгъым къыIуагъ,- къытэплъырэм нэмаз зэрэтымышIырэр 
ылъэгъоу тыщыжъумыгъэт, тичIыпIэмэ тяжъугъэкIужь.
Ахъшам нэмазым ыуж пчыхьэшъхьэшхэ щаир къухьэм 
къыщырахьакIыгъ. Ар зыхъугъэм сыхьатитIу фэдиз тешIагъэу джац нэмазыр къызэрэсыгъэр азэнаджэм къухьэм 
къыщигъэIугъ. Заулэрэ гур зыгъэцIыкIурэ макъэкIэ ар 
къаджи, ошIэ-дэмышIэу къызэрежьэгъагъэм фэдэу мэзэныкъо къихьэгъакIэр зышъхьарыт хым хэкIодэжьыгъ. 
ЗызыгъэлIыщтыгъэ Хьаджрэт агъэгъолъыжьыгъагъэми, 
чъыещтыгъэп. Ахъшам нэмазри, джацэ нэмазри Мэзхьабрэ Хьатамрэ зыкIыблагъэкIыгъэм егупшысэзэ, щынагъо 
горэхэри ышъхьэ къыфехьэх, ятэ папкIэ хъужьыгъэм еупчIы 
шIоигъу шъхьакIэ, къыфегъэкIурэп. Ау щытми, Хьаджрэт 
зыгъапэщтыгъэр фэщыIагъэп:
- Мэзхьаб, тэрэза ахъшам-джац нэмазхэр зэрэблэжъугъэкIыгъэхэр?.. Алахьэм ыгу къытабгъэмэ…
- ИмыщыкIагъэхэр умыIох, Хьаджрэт, чъыежь,- ятэ 
къыIощтым емыжэу Дарихъан кIалэм еушъыигъ.
- ПшынахьыкIэ мыхъун къыIуагъэп, Дарихъан,- 
Мэзхьаб ыпхъу риIуагъ.- ЗыгъэгумэкIрэр ышIэ шIоигъу, 
тэ зыми, Хьаджрэт, зыгу къытфызэбгъэн етшIагъэп. Ау, 
шъыпкъэм уфаемэ, джа зыцIэ къепIогъэ Алахьышхори 
зэрахэтыжьэу, тэ бэмэ тыгу зыфябгъэн къыташIагъ. Бэгъ 
лIакъомкIэ сэ зыр ары хъулъфыгъэу дунаим къытенэжьыгъэр...- Хьылъэу хэщэтыкIи, игукIаемэ къапидзэжьыгъ: - 
Сэра Алахьэр зыгу имылъыгъэр, игущыIэмэ афэмышъыпкъагъэр, идухьэ-тхьалъэIу фыщымыкIагъэр… Ислъам 
диныр къызытхахьагъэм щыублагъэу ащ фэIэкIыбгъэ горэ 
къытхэкIыгъэу тинахьыжъмэ къаIожьэу зэхэсхыгъэп. 
СшIэрэп ныIа, тилIакъокIэ зыдэтымышIэжьырэ горэмкIэ 
Алахьэм нэмышIу къытихыгъэми… Ар тэркIэ аущтэу хъугъэми, оры, укъэмыхъузэ, о сыда мысагъэу къыуилъэгъулIагъэр, узыфигъэпщынэн фаер?.. ЗэрэхъурэмкIэ, зэрэ 
адыгэ лъэпкъэу тымысэнэуи?.. Ары, Дарихъан, уигумэкI 
къызгурэIо, сигукIаекIэ Алахьэм зыкъызэхезгъэхы сшIоигъошъ ары. Зэхэшъухыгъэ пстэури шъугу ишъуубытэнежъугъэ кIунэу сIорэп. Шъо нэмыкIэу къышъущэхъумэ, 

--- Page 383 ---

шъуидыухьэ зыщышъумыгъэгъупш, сэ тинеущ непэ фэдэнэу 
сызыфэлъэIожьызэ, зызгъэгупсэфыжьын, чэщ рэхьат 
къышъокIу. 
Бэгъ Мэзхьаб зыфэлъэIогъэгъэ мэфэ рэхьатыр къухьэм 
къыфэкIуагъэп. Тыгъэр къыкъокIын ригъэжьэгъагъ бзылъфыгъэ гъы макъэхэр къызэIухэм. Ардэдэм къухьэзефэм 
ыдэжь елбэтэу Бэгъымрэ Бэрэкъэтымрэ ригъэблагъэхи, 
къариIуагъ:
- Зэхэшъоха гъы макъэхэр, лIэгъитIу къухьэм илъ. Хы 
хабзэу щыIэмкIэ, тIури хым едгъэкIун фае. Мыр Iоф къызыпыкIын Iофэп, лIагъэр зыемэ ар агурыжъугъаIу. Чэфын 
ямыIэмэ, пхъэшаIо амыIощтымэ, ахэмэ аращэкIыщт чэтэнкIэ тадэIэпыIэн. Мыщ охътэ лые тешъумыгъашI!
Хыр ябэнкIэ есэжьыгъэхэ адыгэхэм ялIагъэмэ зи апамыIухьэу чэтэн пытэр аращэкIи, хъулъфыгъэ Iэ заулэмэ 
кIапсэкIэ къухьэбгъум зыраутIупщэхым, хьадэмэ апышIэгъэ мыжъомэ ахэр хы чIэгъым чIахьагъэх. Ащ ыуж, бэ 
темышIэу, хъулъфыгъэ, бзылъфыгъэ нахьыжъ ушъыякIомэ 
унэгъуитIумэ яхьадагъэ щарагъэгъэтыгъ.
Джа хъугъэ-шIэгъэ тхьамыкIагъом фэшъхьаф, нэмыкI 
цIыф зэпыпкIэ-зэпыщыжь тIэкIу-шъокIухэр умыIощтымэ, 
къухьэм къимыхъухьэхэу ятIонэрэ мафэри, чэщри кIуагъэ. 
Ящэнэрэ мафэм ошIэ-дэмышIэ гушIогъо бырсыр къухьэм 
къитэджагъ.
- Модэ, къушъхьэхэр къэлъагъох! - Хьатам къызэкуом, ахэр чыжьэкIэ къызыщылъагъохэрэ къухьабгъум 
цIыфхэр зэлъыIубэнагъэх.
- Ахэр тэ тикъушъхьэх! - ГушIом хэтхэу нэмыкI горэми 
къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ: - Муары, ти Iошъхьэмафи 
ашъхьащыт.
- Тадэжь тащэжьы, тихэгъэгу тащэжьы! - бзылъфыгъэхэри къызэрэгъэгушIуагъэх.
Аскэр уIэшыгъэ заулэ зигъусэ къухьэзефэ гуадзэр 
гуIэзэ къэси, зигушIуагъо зыфэмыIэжэжьыщтыгъэ цIыфхэм 
закъыфырихыгъ:
- Къухьабгъум шъущызэхэмыт, жъугъэутIэрэбгъущт! - ЕтIанэ анахь гухэкI къэбарыр къариIуагъ: - Ахэр 
адыгэ къушъхьэхэп, Балкан къушъхьэх. Неущ пчэдыжь 
шъуихы гъогу Варнэ къухьэуцупIэм щышъуухыщт.

--- Page 384 ---

ЯБЛЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 385 ---

Болгарием икъушъхьэхэр ощхыцэ мыфэбэ-мычъыIэ 
жъгъэйхэмкIэ адыгэ егъэзыгъэхэм къапэгъокIыгъэх. УапэкIэ 
уплъэми, укъызэплъэкIыми, уабгъукIэ удаIоми, бжыхьэ 
пщэфмэ зэлъагъэшъокIыгъэ мэфэ отI-псытIым зи хэплъэгъукIрэп, мычыжьэ-мыблэгъэ псыхъом ымакъэ нэмыкI 
Iэгъо-благъоми къыщыIурэп. Ащ гур егъэкIодми, гугъапIэ 
горэ къеты. Хьэ хьакъу мэкъэ зырызхэу къэIухэрэмкIэ 
къушъхьэ дэгу-псыгур зэрэцIыф псэупIэр къэошIэ. Ау 
хымэ хэгъэгум итыдэрэ чIыпIи ежьхэмкIэ зэрэщынагъор, 
хэт къыпкъырыкIыщтми, ар зэрэблагъэр ахэмэ зыщамыгъэгъупшэу ящэджэгъо гъэпсэфыпIэ чIыпIэ щэплъырых, 
яхъулъфыгъэмэ къахьыщт къэбарым паплъэх.
- А Хьаджрэт! - Дарихъан гуIэзэ, шынахьыкIэ зыфишIыгъэм еджагъ.- Сызэхэпхырэба, тэ ущыIа?
- Тхьэкъысауи, сэ си Къасими тэ щыIа? - Наурзэ Дзэгъащтэ ишъуз Асыети Дарихъан къыпэджэжьыгъ.- Ахэр 
моу джыдэдэм зэгъусагъэх. А Къасим, а Хьаджрэт, тэ 
шъущыIа!? Джаур хъырцыжъмэ шъуахьыгъэми сшIэрэп.
Бзылъфыгъэхэр къызэрэгъэбырсырыгъэх, къамэмрэ 
сэшхомрэ ин-инхэу зибгырыпх къыпыщыщтыгъэ КIэрымыт 
лIыжъым икIэрахъо ыгъэтэрэзыжьызэ, ахэмэ къариIуагъ:
- Зыжъугъэбыяу! Тэ щыIэнха, шъукIэ пыгъэнэгъэ 
зэпытыщтха… яхъулъфыгъэ Iоф зэрафэщтын… Шъусамбыр зэраIуагъэр шъорба! - джыри нахь къызэрэгъэбырсырщтыгъэхэ бзылъфыгъэхэм джы КIэрымыт афэгубжыгъ.- Ахэр тэ щыIэхэми, мыщ къеолIэжьыщтых. Тэ непэ 
тыхэпIэнчъэ-унэнчъэми, тыгухэр тихапIэх, тиунэх. ТичIыгу-хэкужъкIэ тыкъаушъхьакIугъэми, егъэзыгъэкIэ тыдэрэ 
чIы къуапэ тыщетIысэхыгъэми, тэпсэуфэ, ттырахыгъэ 
тичIыгу-хэкъужъ тыгу илъыщт… Джа цIыф дэмыIух, хъырцыжъых зыфашъуIохэрэ болгархэри, ячIыгу-хэгъэгу 
щышъхьэфитхэп, къытфычIэплъых шъуIоу шъугу яшъумыгъабгъ, хэкужъым къыщытпагъэIутIысхьэщтыгъэхэ 
къэзэкъхэр шъугу къэжъугъэкIыжьых… Тэри ахэмэ 
тафэдэкIэ енэгуягъо… Муары шъэуитIуми,- нэт зырыз 
зытамэ телъ Хьаджрэтрэ Къасимрэ гъэхъунэм къыщылъэгъуагъэх,- зи къяхъулIагъэп, къэкIожьых. Шъукъеблэгъэжь, кIалэхэр. Ау джынэкъэуж шъумыупчIэжьэу зекIо 
шъуемыжь, мыр тэркIэ хымэ чIыгу.
- Тэ чыжьэу тыIукIыгъагъэп, псыхьэ тыкIогъагъ.- Хьаджрэт къыIуи, къысфэгъэгъу нэплъэгъукIэ Дарихъан 
фыреплъэкIыжьыгъ.
- Ощхым шъухэтэу псыхьэ шъукIонэу хэта къышъолъэIугъэр?..- ИцIацIэ нахьи игые нахьыбэу Асыет къэупчIи, 
къафигъэпытэжьыгъ: - Модэ машIом зежъугъэу, псыр 
къышъупэчъы… 
- Тэ зы псыкъефэх горэ къэдгъотыгъэшъ, уешъуагъэкIи, зыбгъэшъокIынэп. Арба, Хьаджрэт?- янэ къыIуагъэр зэхимыхы фэдэу илъэс пшIыкIущ горэ зыныбжь 
Къасимэ иныбджэгъу нахьыжъ еупчIы. 
- Ары, шъудаIуи, джары зымакъэ къэIурэр. Чыжьэп, 
шы илъыгъуи хъунэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ, псыхъо макъэмкIэ тыхэукъуагъ… 
Хэт сэIо мохэр?..- Щэджэгъо пщэгъопсым къыхэкIыщтыгъэ шыуищым КIэрмыт яплъызэ, зэупчIыжьи, пстэуми 
зэхаригъэхэу къыухыжьыгъ: - ЩыIагъэ къызхэтэжъугъаф, 
хэт щыщхэми, ахэри цIыфых. 
- Сэлам алейкум,- шыуищым язырэ лIы къопцIэ нэхаем сэлам къыхыгъ.
- Алейкум сэлам.- "Мыхэр сыд илIэужыгъох, къепсыхынхэ мурад яIэп, хъырцыжъхэкIэ енэгуягъо" КIэрымыт 
ыIозэ, адыгабзэкIэ афыпигъэхъожьыгъ: - Шъукъеблагъ, 
бысым тышъуфэхъун. Сыд, зиунагъо бэгъон, шъузыфыщытыр, мыхэмэ псы Iэгубжъэ нэмыIэми апэжъугъох,- 
зыхэкIотыгъэмэ къафызэриIокIыгъ.
Псы Iэгубжъэр Дарихъан къызештэм, Хьаджрэт ышыпхъу риIуагъ:
- Моу къысэт, сэ ястыщт.- Псыр Хьаджрэт зыфищэигъэ лIы нэхаем Iимыхэу, ар къызIыпхыгъэм къысерэт 
къыригъэкIэу Дарихъан къамыщыпэ зыфешIым, ащкIэ 
бзылъфыгъэр зэриушъхьакIугъэр фыхигъэщызэ, Хьаджрэт 
Iэпэ мыдэ гъэсыс шыум фишIыжьыгъ: - Ар сэ сшыпхъу! 
 Ыпашъхьэ щызэхэтхэр зэрэадыгэхэм тыркур щыгъозагъэми, ымышIэ фэдэу къяупчIыгъ:

--- Page 386 ---

- Шъучеркеса? Шъубыслъымэна?
- Тычеркес, тыбыслъымэн,- упчIитIумэ къарыкIырэр 
КIэрымыт къыгурыIуагъэу джэуап ытыжьыгъ,- мы хэгъэгум тызэрэщыхъущтыри тшIэрэп, псэупIэкIэ тыкъащагъ.
- Джа шъуихэгъэгу шъукъизыфыгъэ урыс джаурмэ 
ялъэпкъэгъух мыщ исхэри.- ОшIэ-дэмышIэу адыгабзэкIэ 
тырку нэхаем къыIуи, игъуситIу Iуищыжьызэ, къызэриIокIыжьыгъ: - ШъуилъышIэжь зыщышъушIэжьыщт 
чIыпIэ шъуифагъ, черкесхэр.
- Зэ къэуцу, бетэмал, адыгабзэ ошIэмэ...- къяхъулIагъэр зыфихьын зымышIэщтыгъэ КIэрымыт лIыжъыр 
IукIыжьыщтыгъэм кIэлъыджагъ,- пцIи тэгъашIэ.
- ЕтIан, тэ гъогу тытет...- къызэмыплъэкIэу джыри 
тыркум къызэриIокIыжьыгъ.
- Мохэмэ къыташIагъэр...- гъэхъунэ пщэгъо пIуакIэм 
хэкIодэжьыщтыгъэхэ шыумэ КIэрымыт акIэлъыплъэзэ, 
къарахыгъэ шъхьакIом къыригъэIуагъ,- цIыф хъатэхэпщтын, тшIуаушъэфыгъагъэ тыбзэкIэ тыкъагъэсэжьи, 
IукIыжьыгъэх, ау гъорыкIох, хъырцыжъых япIолэнэп… ШIу 
къытфэзышIэзэ, мыщ тыкъэзыщэгъэ тыркумэ тагъэзэонэуи?.. Сыдэу джэгуалъэ, адыгэ тхьамыкIэх, дунаим 
тытехъухьагъа… Зэ, зэхэшъоха азэнаджэр? Чылыс одыджын макъи къэIу. Быслъымэнхэри чыристанхэри мы 
тIуакIэм дэсых… Мэзхьабтхэри къызыфэтхэр сшIэрэп. 
Тыкъыздэфэгъэ чIыпIэр щынагъоми, муары дунаир къызэкъоужьы.
Тыгъэр щэджэгъуанэм икIыщтыгъэ адыгэхэмкIэ болгар 
дунэе хымэр къызызэкъоужьым. Къушъхьэ тIуакIэр ощх 
ужым гопэгъугъэми, загъорэ пщэ фыжь кошэ зырызмэ 
тыгъэр заупIыцIэкIэ ары бжыхьэ мыфэбэ-мычъыIэр къазэрэшъхьащытыр ахэмэ зызэхашIэщтыгъэр. Тыдэрэ къушъхьэ тIуакIи зэрэщыхъу хабзэу, тхышъхьэ сэснэй чъыгхэр 
шхъонтIагъэхэми, кIэим дэтхэ чъыгаехэм, пкIайхэм, стхъумбылхэм гъожьышэ-плъыжьышэ пкIашъэхэр къябэкIых, 
къолэбзыу макъэхэр къахэIукIых. ТыгъэопIэ бжъапэхэм 
ос ныкъожъужь бзыхьаф фыжьхэр къатещых.
- Пшыпхъу Дарихъан щай тIэкIукIэ къыогугъыгъэмэ, 
Хьаджрэт,- зибгырыпх сэшхор пызыхи, къамэмрэ кIэрахъомрэ къыпызгъэнэгъэ КIэрымыт лIыжъым къыIуагъ,- 
некIо, уипсыкъефэх къызэдгъэлъэгъун.

--- Page 387 ---

- Хьаджрэт изакъоу ар иеп, сэри сыкъэкIощт! - ыцIэ 
къызэрэрамыIуагъэр шIошъхьакIоу Къасимэ къызыIуипхъотыгъ.
- Ори укъыддакIомэ, гъусэ дэгъу ухъун, ау бзылъфыгъэхэм, нэжъ-Iужъхэм, ощ нахьыкIэхэм унаIэ атебгъэтынэу сыкъыпщэгугъышъ, счIыпIэ укъесэгъанэ.
- Ара? - зэхихыгъэр игуапэу Къасим къызэтеуцуагъ.- 
Аущтэу оIомэ, КIэрымыт, сыкъыодэIун, укъэмыгумэкI.- 
ЕтIанэ зигъэлIызэ, ныбджэгъум фигъэпытагъ: - Хьаджрэт, 
джаур чылэм шъуебгъукIу.
Гъэхъунэм икIыхи, мэз Iапчъэм зычIахьэхэм, КIэрымыт 
лIыжъыр Хьаджрэт еупчIыгъ:
- Сыд джаур чыла Наурзэ нахьыкIэм зыфиIуагъэр?
- Ар мэзым хэс, унэгъо шъэныкъо хъуми ары...- 
Хьаджрэт къыIуи, ыгу темыфэрэмкIэ къыухыжьыгъ: - 
Къэзэкъыбзэм ехьщыр макъэр къызыдэIукIырэ джаур 
чылэм удахьэкIэ, тэ къызэрэддэзекIуагъэхэу тадемызэкIожьыщтмэ, сыд дэпшIыхьан...- Хьаджрэт ынэгу 
кIэкIыгъэхэр ыгу къэкIыжьыхэзэ, хэщэтыкIыгъ.
- ГъэшIэгъоны хъурэр, къытэхъулIэрэри нахь хьалэмэтыжь...- Ежь фэгъэхьыгъэ фэдэу КIэрымыт лIыжъым 
зыриIожьи, игъусэ еупчIыжьыгъ: - Ори аущтэу оIуа, 
Хьаджрэт? Ащыгъум моу тыгъэтIыси, жьы зыIутэгъахь, 
шъуипсыкъефэхи, зыдэкIожьын щыIэп, къысэбгъэлъэгъун.
- ЗыгорэкIэ, нахьыжъ, къушъхьэ гъогур къыохьылъэкIымэ, дгъэзэжьын, псыкъефэхыр джыри чыжьэкIай.
- Хэгъуашъхьэм тимыкIызэ, сыпшъыгъ къыпшIошIымэ, 
ухэукъо, Хьаджрэт. Мы тыкъызыхэфэгъэ чIыпIэм щыслъэгъурэмэ сыгу бэ къагъэкIыжьышъ ары, сикIал… Модэ мо 
мыжъо бжъапэм зизакъоу тет чъыгыр олъэгъуа? КъэошIэжьымэ, джащ фэдэ мыжъо бжъапэм чъыг закъо тетэу 
тичылапшъэкIэ къыщылъагъощтыгъ…
- КъэсэшIэжьы. Фыщти, Ошъутени, Мышъакъуи 
мэфэреным тлъэгъущтыгъ, Лэгъо-Накъэ къушъхьахъури 
тпэчыжьагъэп.
- КъэмышIэжьы мэхъуа, илъэсих-блы горэ сыныбжьыгъэн сэ апэ ахэр зысэлъэгъум… Махъушэм тесым хьэр 
ецакъэми, зыгорэущтэу тиуIагъэ дгъэхъужьыныгъи, 
тихэкужъ тыкъикIын фэягъэп… Ары, ары, Хьаджрэт, 

--- Page 388 ---

тыкъырафыгъ, ау такъыфимыкIыгъэмэ нахьышIугъ. Тятэжъ 
зэриIощтыгъэу, шышъхьэр блэдгъэкIэу шыкIэм тыкIэлъытхъожьыкIэ, сыд ишIогъэжь. СигъашIэ илъэс тIокIиплIым 
хэкIыгъэу сэ ар къэслъэгъужьынэп, сыд шIыкIи ерэI фаеми, 
шъо хэкужъым зэрэжъугъэзэжьыщтыр шъугу ишъумыгъэкI… Сэ мыхэр къо закъоу къысфэнэжьыгъэ Кобл 
Хьарунэ мухътарым есэIоми, сыкъызэхимыхы фэдэу 
зешIы. Угу ихьылъэ цIыф горэм фимыхымэ, угу жьы 
дэмыгъэкIымэ, узэкIокIыщт...- КIэрымыт лIыжъыр нэкунэпс къэхъузэ, ымакъэ къызэпытхъыгъагъэми, гу къызыIэпишIыхьажьыгъ: - СызгъэгумэкIхэрэмкIэ сыкъызэхэпшIыкIынэу сыфэягъ, Хьаджрэт. Джыри зы фашIэкIэ сыкъыпщэгугъу: къысэплъэгъулIэгъэ жъыгъо гумэхагъэр зыми 
ерэмышI. Аущтэу оIомэ, тхьауегъэпсэу. Ау шъыпкъэм 
уфаемэ, тызыдакIорэ псыкъефэхыр титIуи тищыкIагъэп. 
Сымылъэгъугъэми, тиабдзэхэ псыкъефэхмэ афэдэ ар 
хъунэп, ау уем иIэшIугъэ уимыем ебгъапшэмэ, нахь 
зэхэпшIэщт. Модэ, мэл корт тхышъхьэм щэхъу! - КIэрымыт ылъэгъугъэм ыгу зыкъыригъэпхъотагъ.- Мэлахъом 
темыбгъукIуагъэмэ дэгъугъэ.
- Уфаемэ, нахьыжъ, ащи нэIуасэ зыфэтшIын. Ау ар 
джаур мэлахъу.
- ЦIыфышъ, хэти щэрэщ, сэлам етхын.
- Зыбзэ тымышIэрэм сыдыбзэкIэ тыдэгущыIэщта?..
- ГухэлъышIу зэфызиIэ цIыфхэр зэкIодылIэхэрэп, 
Хьаджрэт. Мыхэр урыс лъэпкъ аIуагъэхэшъ, сэ сиурысыбзэ-къэзэкъыбзэ тIэкIу-шъокIукIэ зыгурызгъэIон.
Мэлахъом ихьэ шъэджашъэ узэIитхъыщтым фэдэу 
къапэгъочъы зэхъум, КIэрымыт икъэмапшъэ ыубытызэ, 
Хьаджрэт риIуагъ:
- Тыгъэуцу, зымыгъэсыс, хьэм ынэ укIэмыплъ.
Гъыргъыргъ ыIозэ, зыцэл зэригъэшхэу къапэгъокIыгъэ 
хьэм мэлахъор къызеджэм, мырэзэ хъатэу зиушъэфыжьи, 
Iучъыжьыгъ.
- Здоровеньки були, Петро,- ежь нахьи илъэс заулэ 
горэмкIэ нахьыкIэн мэлахъом къэзэкъ IуакIэкIэ риIуи, адыгабзэкIэ щытхъужьыгъ,- хьэ чан уиI, епIуагъэм блэкIыгъэп.
- ГухэлъышIу шъуиIэмэ, шъукъеблагъ,- болгарыбзэкIэ 
мэлахъом къариIожьи, ыбгъэ зыфытеожьызэ, ыцIэ зэрэ 
Стефаныр къыгуригъэIуагъ.

--- Page 389 ---

- Дэгъу у Стефанмэ, сэ сы КIэрымыт, мыр Хьаджрэт, 
тэ тычеркес. Кавказыр ошIэба, ащ тыщыпсэущтыгъ. Джы 
шъуадэжь тыкъащагъ… Модэ, мо шъуитхышъхьэ гъэ хъунэ 
тыкъыщыуцугъэгу.
- Черкес… Кавказ...- къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъор 
зэрэзэхихыгъэр къыригъэкIэу Стефан мэлэхъо лIыжъым 
ышъхьэ ыгъэсысыгъ.- Талъэныкъо шъукъызэращагъэр 
скъорылъф Боркэ, Борис, къысиIуагъ. ШъукъэтIыс, игъо 
сызыфимыфэгъэ щэджэгъуашхэри къызыдэшъушIын. 
Мыр хьалыгъу, мыр мэлыл, мыр мэлкъуай, мыр щай 
зэхэшIыхьагъакI. Шъуфаемэ, аркъи сиI… Хьау, хьау, шъо, 
быслъымэнхэр, ащ шъуешъорэп… Муары, Борки къэкIожьы,- гушIуатэзэ, хьэр зыпэгъочъыщтыгъэ шыур аригъэлъэгъугъ.
Илъэс тIокIырэ тфырэ зыныбжьын Борис ятэжъ Iанэм 
дыпэс хъулъфыгъитIумэ шъхьэгъэсыс сэлам къарихи, 
аблэкIыгъ. Псы чъыIэ ешъуи, зыщыщхэмкIэ зэгуцэфэгъэ 
лIыжъымрэ кIалэмрэ къапымылъэу пхъэ къутэным пыхьагъ.
- Мо къэкIожьыгъэм ыгу теIугъэп...- шхэ фэдэзэ, 
Хьаджрэт къыIуагъ.
- Земыгъэгъап, цIыфынчъэр тигъэсэнэп.
- Борка,- ыкъорылъф рилъэгъулIэрэр шIоемыкIоу 
тыжъыр джагъэ,- уипхъэ къутэ щыгъэти, тихьакIэмэ нэIуа сэ зафэшI. Мыхэр чыжьэу къикIыгъэх.
- Черкес бусурманхэр слъэгъужьыгъакIэха!..- Борис 
ощ Iэтыныр зэпимыгъэоу къыдзыжьи, гъумыгъужьыгъэ: - 
Къытфэзыщагъэхэ тыркухэм анахьышIоп ахэри…
- Ужэ зэтелъхь, мыдаIу, пIорэр емыкIу!..
Ардэдэм зиощ ошIэ-дэмышIэу пхъэтэкъэжъым хэзысэжьыгъэ Борис шэсыжьи, лъежьэгъэ хьэр ыуж итэу мэлэщым 
Iучъыжьыгъ.
- Уикъорылъф ыгу тытефагъэп, плъыр-стырыгъэ 
къызхигъэфагъ...- Мэлхэр гъэхъунэм щызэхэзыугъоежьыщтыгъэ шыумкIэ КIэрымыт плъэзэ, иадыгэ-урыс 
гущыIэ зэхапхъэкIэ къыIуи, гуихыгъэу къыпэгъокIыгъэ 
мэлэхъо лIыжъым нэшIукIэ IугушIожьыгъ: - Тэри, шъощ 
фэдэу, тыбылымахъоти, шъуимэлэщ тыблэкIышъугъэп. 
Тащыщ горэм, хэт ышIэра, уикъорылъф ыгу хигъэкIыгъэмэ 
фэсыдэнэп.

--- Page 390 ---

- Борискэ шъугу ешъумыгъабгъ,- Стефан ымакъэ 
къыщытхъи, хэщэтыкIыгъ,- ащ ятэ, скъо, гъэрекIо тыркумэ 
къаукIыгъэшъ, ахэр ылъэгъухэ хъурэп, шъори ахэмэ шъуадегъакIо...- ПсынкIэуи къыпидзэжьыгъ: - Сэ сяти, сятэшри, 
синыо яти, тичылэ щыщ цIыф пчъагъэхэри тыркумэ якIодылIагъэх. Болгар чылэ пэпчъ тырку чылэхэр къапыщысых, 
шъори мыщ шъукъащагъэу шъукъытпагъэтIысы. Сыда 
джы, зэмылъэпкъэгъухэм тызэфэчъэнхэшъ, тызэрэукIыжьыщтха?..
Мэлэхъо лIыжъым иболгарыбзэ-урысыбзэ къызгурымыIощтыгъэ Хьаджрэт едэIу фэдагъэми, ар джыдэдэм 
зэгупшысэщтыгъэр ежь нахьи илъэс заулэкIэ нахьыжъ 
Борисэ изекIуакI: "ГущыIэкIэ тыкъимыушъхьакIугъэми, 
изекIокIэ-гъэпсыкIэкIэ тыкъиушъхьакIугъ. Тэ тизакъоп, ежь 
ятэжъи ары".
- Сыда, нахьыжъ, икъорылъф зыфэмыгъэсагъэм 
къыуиIохэрэр?
- КъызэрэзгурыIуагъэмкIэ, тибысым мыхъун къыIуагъэп. Ахэри тэ тфэдэхэу тхьамыкIагъо хэтых...- ЕтIанэ 
къэтэджыжьызэ, болгар лIыжъым риIуагъ: - Ары, ущыгъощэнэуи мы дунаир ины, зыкъыщыпшIэжьынэуи цIыкIу… 
Адэ джары, Стефан, къытэхъулIэрэр. УиIанэкIи, уицIыфыгъэкIи тхьэуегъэпсэу, уикъорылъфи, гукъэончъэп, тыгу 
ебгъэнэп, ори емыгъабгъ. Шъуимэлхэр фэдишъэкIэ Тхьэм 
егъэбагъох. ГукIодыгъо щыIэп, тэри мо бжъэпэ чIыпIэм 
чылэ горэ щытфэхъумэ, нахь тызэхэхьан, тызэрэшIэн. 
Шъузэпэш, къонакъ. Мо кIалэми сэлам етэхыжьы.
- Зэ, Чермит, зэ,- мэлэхъо лIыжъыр къакIэлъыджагъ,- 
мы Iалъмэкъыр зыдашъушт. Хьалыгъуи, мэлыл гъэгъугъи, 
мэл къуайи, щыгъуи илъ, шъыпкъэ, бэп, ау тIэкIу нэмыIэми, 
ишIуагъэ къышъокIын.
Уахътэр ечэндым еIэгъо-блэгъугъ КIэрымыттхэр мэлэщым къызытекIыжьыхэм. Тыгъуаси, пчэдыжьи зэпыу-къызэпыужьызэ бжыхьэ ощхыр къещхыгъэми, тыгъэр зышъхьэщыт дунаир гъушъэ. Зигъогууанэ хэкIотырэ мафэр 
мыфэбэ-мычъыIэу икъохьапIэ екIу. Жьыбгъэ макIэр 
лъэпэпцIыеу къыкIэпщы, чъыг пкIэшъэ зэмышъогъумэ 
яIушъа шъэшъ, гухэлъынчъэу къахэчъыжьы.
- Модэ мор къызэрэтлъыплъэрэр!..- Хьаджрэт КIэрымыт реIо.- Ихьэ къытиутIупщыщтым фэд…

--- Page 391 ---

- Сыдэу ушIонагъ ащ… Модэ дунаир зэрэдахэм 
еплъ...- Хьаджрэт къыриIожьыщтым КIэрымыт пымылъэу 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - А кIалэри гукъэончъэп, зэхэпхыгъэ ятэ идунэехъожьыкIэ.
- Ащ ятэжъ иI… Сэры лIэкъончъэ шъхьэзакъоу дунаим 
къытенагъэр… Тхьэегъэпсэу Мэзхьаб, ори ары, КIэрымыт, 
сыжъугъэгъощагъэп. Ау джа Борис ятэжъкIэ зэрэмыдаIо-шъхьэкIэфэнчъагъэр сыгу къео. Еубзагъэми, фэгубжыгъэми, къыфэуфагъэп. Стефан лIыжъыри лIыжъ Iуш, 
лIыжъ пхъашэ фэд, ау ари къызгурыIуагъэп. Ыгу имылъымкIэ къыддечъэкIыгъэу сыхэплъагъ. Мы Iалъмэкъри сэдэкъэфашIэу къыIытхын фэягъэп… Ащ нахьи нахьышIугъ ыгу 
пыкIэу мэл горэ къытитыгъагъэмэ…
- Пфэхьышъуныя?..- зэхихыгъэр зыгу емыIугъэ КIэрымыт лIыжъым ерагъэу зиIажэзэ, къэупчIагъ.
- Зи езгъэIоныгъэп! - Хьаджрэт къызыIуипхъотыгъ.- 
Сфэмыхьышъугъагъэмэ, есшIэщтыгъэр ошIа, тыукIынти, 
лыр нахь хьыгъошIу тфэхъущтыгъэ. Псыкъефэхым тэкIо 
тIозэ, тызэрэщыIэн тIэсхъапIэ дэгъу къэдгъотыгъ, нахьыжъ. 
Болгар лIыжъым имэл хъущэ зы мэл-мэлитIу горэ пытыутыкIэ, макIэ хъунэп… Тихэгъэгу тыкъизыфыгъэхэ джаурхэм 
мыхэр ялъэпкъэгъухэу ори оIо, Мэзхьаби, Дзэгъащти, 
Хьатами аIо.
- Моу къэтIыс! - КIэрымыт лIыжъыр мыжъом 
тетIысхьэзэ, кIэкIэу къыIуагъ.
- Упшъыгъа, нахьыжъ?
- Сыпшъыгъэп, унэмэ сакIэплъэнэу сыфай. ЗищыгъупIастэ къыпIуфагъэмэ, зиунагъо бэгъон, ащ фэдэ арашIэрэп. Хэгъэгунчъэу тыкъэзгъэнагъэмэ мыхэр ялъэпкъэгъухэми тшIэщтыгъэп, ар тыркухэр арых къытэзыIуагъэр. 
Ахэмэ аIорэ пстэуми задедгъаштэкIэ, тыунэхъущт.
- Сятэжърэ сянэжърэ, сятэрэ сянэрэ, сшырэ сшыпхъу рэ, зэкIэ тичIыгу щыфэхыгъэмэ алъ зысшIэжьыкIэ ары разэ 
сызыхъущтыр. СигущыIэхэр лъэшыщэхэмэ, къысфэгъэгъу, 
нахьыжъ. Сэ джыры ныIэп шъхьакIом къикIырэр къызгурыIоу зезгъэжьагъэр, шъо ар зэрэшъуфэщэчырэр сэгъэшIагъо. 
КIэрымыт лIыжъым мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ зыпэIуигъэтIысхьэгъагъэ Хьаджрэт джынэс шIоныбжьыкIэ-къичъыгъэкIэгъагъэми, ежь ыгу къигущыIэкIырэм фэдэу къэгущыIэ, икъобэ-бжъэбагъэ ухэупкIыхьэмэ, лIы хэкIынэу 
къыщэхъу: "Тэри тызэныбжьыкIэм тишхомлакIэ тIупщыгъагъэми, тятэ пIашъэмэ къытфыщанэгъэ адыгэ хабзэм 
тыблэкIыщтыгъэп, цIыфмэ къытаIолIэщтым тышIолIыкIыщтыгъ. ЧIыпIэ зэжъу тызыщифэгъэ уахътэм джары тыщызгъаIэрэр… Тыкъызытыратэкъогъэ тырку дунаим тыхэмыкIухьэу тихэкужъ дгъэзэжьыгъагъэмэ, сыдэущтэу тыщыхъущтыгъэми, тынасыпышIоныгъи… Сыдигъу ар зыхъущтыр? Мы тыкъызэрыфэгъэ хымэ лъэныкъори нэмыкI 
дунай…" - ошIэ-дэмышIэу КIэрымыт игупшысэ зэпеомэ 
къахэужьи, Хьаджрэт риIуагъ:
- ЛъышIэжьын зыфапIорэр, кIалэ, зыщыгъэгъупш...- 
ЕтIанэ икъамэ ыгъэтэрэзыжьызэ, гъумыгъужьыгъэ: - Ар 
тIозэ, икъунба ащ тызэрэтеунэхъуагъэр. Ары, Хьаджрэт, 
ары, зэхэпхыгъэр умыгъэшIагъо. НекIо, тыгъэкIожь.- 
ТIэкIурэ къэкIуагъэу игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Джыдэдэм 
сызэгупшысэрэри къыосIон: джа Борисэрэ орырэ зэжъугъэхьырэ щыIэп.
- ТызэрэзэтекIрэри къыосIон,- ащ ежэщтыгъэ фэдэу 
Хьаджрэт джэуап псынкIэ къытыжьыгъ,- ар болгар, сэ 
сыадыг, ар джаур, сэ сыбыслъымэн.
- Щыгъэт, Iиманцыз! Ащ фэдэхэр пшъхьэ имыгъэлъых!

--- Page 392 ---


ЯЕНЭРЭШЪХЬ

--- Page 393 ---

Апэрэ къухьэм къыригъэтIысыкIыгъэ адыгэ нэбгырэ 
шъиплIыр чылищкIэ Тырговиштэ къушъхьэ тIуакIэм щыпсэухэрэ болгар къуаджэхэм апагъэIутIысхьагъэх. Джа дэдэр 
ятIонэрэ къухьэм къикIыгъэхэми арапэсыгъ, ау ахэр верст 
шъэныкъо фэдиз зичыжьэгъэ нэмыкI тIуакIэмкIэ апэIудзыгъагъэх.
Болгар, тырку, адыгэ чылэхэр, Шумле къэлэ цIыкIури 
зэрахэтыжьэу, хэбзэ IофкIэ Тырговиштэ епхыгъагъэх, ащи 
верстишъэ горэ, мынахьыбэмэ, ичыжьагъ. Улъэсмэ, 
нэфылъэм узыдэтэджыкIэ, мэфэ реным утетыщт, ушыумэ, 

--- Page 394 ---

зыми уимыгъэохъумэ, мэфэныкъор тебгъэкIодэщт. 
УилъэIу -уигые Тырговиштэ щызэхамыхымэ, Варнэ зыбгъэзэщт, ащи узыщымыхъурэм, чIыгумкIэ е хымкIэ Бургасрэ 
Созопольрэ къызэунэкIызэ, лIэшIэгъуитф хъугъэу Болгариер зыгъэпщылIырэ тырку султIаныр зыдэс Стамбул къэлэ 
шъхьэщыIулIэжьым укIощт. Ащ унэсыгъэми, нахьыбэмкIэ 
IэнэкI-гунэкIэу къэбгъэзэжьыщт. Болгар шъхьафитынчъэмэ 
язакъоп ар къызэхъулIэщтыгъэр, ахэмэ ашъхьэрыт тыркухэр хэгъэкIи, джы къызнэсыгъэм къафыряхьисапыр, 
къыздащагъэхэ хымэ лъэныкъом зэрэщыпсэущтхэ шIыкIэм 
щымыгъозагъэхэ адыгэхэри арых.
Къушъхьэ щыIэкIэ-псэукIэм адыгэхэр темыгъэпсыхьэгъагъэхэу, мо къушъхьэ ос шыгуфхэри, мо уашъори, мо 
тыгъэри ахэмэ ашъхьащымытыгъэу, мэз зэмышъогъухэри, 
гъэхъунэхэри, къолэбзыухэри, хьэкIэ-къуакIэхэри амылъэгъущтыгъэхэу арэп. Упсэумэ, пкIуачIэ акъыл дыуиIэжьымэ, 
чаныгъэ-гурышыгъэ къызхэбгъафэзэ, узыщефэхыгъэ 
чIыпIэм ущыпсэушъун плъэкIыщтми, егъэзыгъэ тхьамыкIагъокIэ зихэгъэгу зэрагъэбгынагъэхэ адыгэхэмкIэ ахэр 
зэкIэ хымагъэх. Хымэ хэгъэгум икъолэбзыухэм ябыбыкIи, 
яорэд къэIуакIи, тыгъужъмэ ябыукIи, болгарыхьэмэ, тыркухьэмэ яхьакъукIи, яатэкъэ IуакIи, япсынэкIэчъ макъэмэ 
ащыкIэкIыжьэу, ахэмкIэ нэмыкIыгъэх. Ау чIыгум идэгъугъэ-дэхагъэ тыдэрэ лъэныкъокIэ щызэфэмыдэми, ащ цIыф 
зэхэдз имыIэу, зы шIушIэ епшIылIэмэ шIуишъэ къыпфишIэжьызэ, ар хэткIи хьалэл. Джа шIыкIэмкIэ ямынэIосэ 
черкесхэм цыхьэмышIэ-дымыIугъэ болгар цIыфхэм янахьыбэмэ къафашIыщтыгъэми, ячIыгу зышъхьэ езгъэзыгъэ 
адыгэхэм къапэгъокIыгъ. Ежьхэми аIэ къыхьыщтымкIэ зи 
къызытырагъэнагъэп: бжыхьэ ошIур къызыфагъэфедэзэ, 
зыфэдэщтыр амышIэрэ кIымафэу къапыщылъым етIэмыжъо унэхэмкIэ, гъэстыныпхъэмкIэ, шъузэбэ унагъомэ 
яфашIэ апэу, зыфагъэхьазыры. Джаущтэу джыри цIэ 
зимыIэ адыгэ чылэ цIыкIур мэз гъэхъунэм къитэджагъ.
- КъызгурымыIорэр ошIа, Мэзхьаб,- КIэрымыт 
лIыжъым ыуIучIыщтыгъэ пкъэум иобзэгъу хиси, Бэгъым 
риIуагъ,- абзэ тIумылъми, ежьмэ тафэдэу тэри лъэпкъыцIэ тэхьыба, тыцIыфба, тигъунэгъу тырку, болгар чылэмэ 
ащыщ горэ нафэми, гъощагъэми къызэрэтхэмыхьэрэр 

--- Page 395 ---

сэгъэшIагъо. Ары, тимыдинэгъу болгар чыристанмэ, 
зымафэ нэIуасэ зызыфэтшIыгъагъэ Стефан мэлахъо лIы 
шIагъоми, икъорылъф къаигъи сыгу ябгъэрэп. Ау тырку 
тидинэгъухэм мыжъо чэухэмкIэ, къэлэпчъэшхохэмкIэ 
ящагумэ задашIыхьажьыгъэу, яунэмэ зарашIыхьыжьыгъэу 
зыкъызэрэтфаудэгугъэр зыфэсхьын сшIэрэп.
- КъыткIэрэплъыхэщтын...- Бэгъым ычIыпIэкIэ Наурзэ 
Дзэгъащтэ къыIуи, къыухыжьыгъ: - Зымафэ тиIофмэ апае 
Тырговиштэ пащэм дэжь тыкIозэ, ячылэмэ тадэкIы зэхъум, 
зыкъызэрэтфашIыщтыгъэр шъулъэгъугъэба? Якъэлапчъэхэр фашIыжьыщтыгъэх, яунэмэ арылъэдэжьыщтыгъэх.
- Сыда, тыукIэкIо-техакIуа?..- КIэрымыт лIыжъыми 
ышъхьэ ыгъэсысызэ, иупчIэ джэуап къыритыжьыгъ: - Адэ 
джары, ащ фэдэ къэбар ттраIукIыгъэшъ ары. ЗэрэхъурэмкIэ, зиунэ тимыхьэрэм ихьэ тэгъэхьакъу.
- Пщыгъупшэжьыгъа, нахьыжъ,- пчэгъур зыупэпцIыщтыгъэ Хьаджрэт къызыIуипхъотыгъ,- Борискэ зыкъызэрэтфишIыгъагъэр? Ихьашхуи къытиутIупщынэу фэягъ… 
- ИхьакIэ ушъыпкъаIоп. ЦIыфым угу фэмышIукIэ 
имыхьакъ темылъхь.
- ЦIыфы хъуна джаурыр…
- Хьаджрэт! - Мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ КIэрымыт лIыжъым Хьаджрэт ыцIэ къыIуи, нахь гущыIэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ: - УцIыфыным, цIыфыгъэ пхэлъыным джаур, 
быслъымэн фэIуагъэп.
- Зэхэпхыгъа?..- шъхьэ еуфэхыгъэ IушъашъэкIэ Къасимэ ишъэогъу егыекIыгъ.- Нахьыжъмэ уахэмыгущыIэнэу 
тхьапшрэ къыуаIуагъа…
- СыкъыоупчIыжьыгъэпти, ары! - шIыхьафылIхэр 
зэфычIигъэплъыхэу, Хьаджрэт пчэгъу ныкъоупэпцIыр 
чIидзи, IукIыжьыгъ. 
- Къэгъаз! - Мэзхьаб кIалэм лъыджагъ.- Модэ, шъуиIоф жъугъэцакIэ.
- ДгъэцэкIэн, Мэзхьаб. Ау Къасимэ сыкъерэмыгъэсэжь… Ори, КIэрымыт, къысфэгъэгъу, мыхъун къысэпIуагъэп, нахьыжъ.
- Адэ сыдэу тшIын, сикIал, дэгъур зыIэкIэдгъэкIи, 
мышIум зыкъедгъэутIэсхъыгъ. ТпэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъор 

--- Page 396 ---

джыри тынэгу зэрэкIэтэу тIэкIу-тIэкIузэ зыкъэтшIэжьэу 
едгъэжьагъэшъ, тызыщыгугъыгъэр мыхъоу, тызэнэгуягъэр къытэхъулIагъ тэшъумыгъаIоу тыдрэ чIы къуапэ 
тыщефэхыгъэми, тиадыгагъэ зыщытэшъумыгъэгъупш. 
Дунэе щэрэхъыр игъорыгъоу къызекIокIыкIэ, ащ икуцэ 
теуцогъу тэри зэгорэм къыднэсыщт. "Унэным ихьэ уц 
ехъу, унэхъуным инысэ кIашъом дэкIуае" тижъмэ язгъэIуагъэм къикIырэр тщэрэмыгъупш. "Унэшъуаем цIыфыр 
егъэжъы, жъы хъурэр тхыдэбаIо мэхъу" къысэшъумыIоу, 
мы зигугъу къэсшIыщтыр сэркIэ мыунашъоми, ар зэкIэми 
зэдэтштэн фае. ЦIыфыр дунаим къызытехъокIэ, цIэ фаусэу 
хабзэшъ, мы зыфыхэтхыжьыгъэ чылэ цIыкIуми цIэ фэтэжъугъэус. ПэшIорыгъэшъэу къышъосэIо: унахьыжъ шъуIоу 
чылэм фэшъуусыщт цIэмкIэ шъукъысэмыупчI, шъор-шъорэу шъузэхэупчIыхьажь, акъылэгъу шъузэфэхъужь. Сыда, 
Бэгъыр, узэгупшысэрэр, шъори ары, Наурзэр, Коблыр, 
шъукIызэшIэгъуаер, шъорба Тырговиштэ шъузырагъэблагъэм, чылэм ыцIэщтымкIэ къызэупчIыгъагъэхэр? 
- Тэры, тэры,- Бэгъым шIыхьафышIхэр къызэригъэжагъэхэп,- шъыпкъэм шъуфаемэ, ахэмэ зи къызытырагъэнагъэп. КъызыфытэупчIыгъэхэмкIэ тызэрэмыхьазырыр 
залъэгъум, ежьхэм тичылэ цIэ къыфашIынэу фежьэгъа гъэх. Наурзэр ары мыхъугъэмэ, мы тызэрэгущыIэрэм 
къызыщыфэтымыгъэзэжьыщт чIыпIэ тифэгъагъ. Сыды цIа, 
Дзэгъащт, ахэмэ тичылэ къыфаусынэу зыфаIогъагъэр? - 
щыгъупшагъэ фэдэу зишIызэ, къэупчIагъ.
- Сэщ нахьи ар зымыдэгъагъэр Хьарунэшъ, шъуеупчI,- къэбарым ятэ щигъэгъозагъэмэ зэригъашIэ шIоигъоу 
Наурзэми кIэкIэу къыIуи, къыухыжьыгъ,- ау тэ титIуи 
тимухътар дедгъэштагъ, Iушыгъэу фэтлъэгъугъ. Адэ, 
зимафэ мэфишъэ хъун, нахьыжъ, ащ ущыгъуазэу сшIошIыгъи сэ…
- Мора? - Къыримыдзашъо фэдэу ыкъо фыреплъэкIызэ, КIэрымыт къэупчIи, щытхъужьыгъ: - Ащ фэдэ 
лIыгъэ къызхигъэфагъэмэ, аферым, сшIагъэп. Сыд сэIо, 
зиунагъо бэгъоных, шъуищэ чылэр къызэжъугъажэу 
шъуикъэбар зызыфешъугъэукIыхьэрэр, тызыфэжъугъэлIэжьыгъэ псы Iубыр шъуипсынэ къышъуфимыхышъумэ, 
сыкъыжъудеIэн: "Хьаджрэт" шъоIощтын?..

--- Page 397 ---

- Адэ, нахьыжъ, Iофым хэмышIыкIэу пIогъагъэба?..- 
унэ бгыкъум тес БрантI Хьатам къеджыхыгъ.
- СигущыIэ лъапсэ къызыфэмыубытыгъэ, БрантIыр, 
ори сыкъэзыгъэсэжьырэмэ уакъыхэмыхь. "Хьаджрэт" 
цIэщтын сIуагъэ нахь, теубытагъэу къэсIуагъэп. Зышъхьэ 
къезыхьыжьэжьыгъэхэ хьаджрэтмэ, зиунагъо бэгъон, 
тащыщэп. Зифэмышъошэ шъхьакIо зэрахыгъэ тыадыгэ-абдзах тэ, сыда тиабдзэхацIэ тичылэ зыфимыхьыщтыр?
Абдзэхэ зэпео-къызэпеожьыр къызыхамыгъафэу 
шIыхьафышIхэм къызэдырагъэштагъ:
- Узаф, нахьыжъ!
- ЦIэ дэгъу, КIэрымыт!
- Аущтэу шъоIомэ, джэмэхьат, хэсэ-зэIукI тIоу зедгъэукIыхьанэп,- Кобл лIыжъым ыкъо Хьарунэ мухътарым 
ычIыпIэкIэ къыIуагъ,- тичылэ "Абдзах" фэтэусы. Арэу 
зызэдэтштагъэкIэ, бжыхьэ мафэр кIэкIышъ, тишIыхьаф 
Iоф тыфежьэжьын. Сыд пIуи, Хьаджрэт?
- Сэри сцIэ мы Хьаджрэтынэу сыфэягъэшъ ары, 
нахьыжъ.
- Хьау, Хьаджрэт, уянэ-уятэмэ къыпфаусыгъэ цIэр тэ 
пфызэблэтхъужьыныр оркIи тэркIи хьэрам. Уиадыгагъэрэ 
уиабдзэхэ лIыгъэрэ зыщымыгъэгъупши, къызэрэоджэщтхэр Iофэп.
Варнэ псыхъо нэпкъ джабгъум тес тырку чылэ лъэныкъомкIэ азэнаджэм ымакъэ къыщыIугъ. Абдзах зыфаусыгъакIэ адыгэ чылэм ыкIахэкIэ нахь къыпэблэгъэ чылэм 
иазэнаджи щэджэгъо нэмазым игъо къызэрэсырэмкIэ 
быслъымэнхэм къяджэщтыгъэми, ари зэхимых фэдэу 
зишIызэ КIэрымыт лIыжъым зызэриудэгугъэр шIыхьафышIэхэмэ ашIогъэшIэгъонэу яIофшIэн зэпагъэущтыгъэп.
"Мыхэр сэ къысэжэх,- Кобл лIыжъым изекIуакIэ ежь 
шIоемыкIужьэу зэриIожьыгъ,- сыд сыефэнда сэ… ТызгъэпцIагъэмэ ащыщ Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндым нахьи 
Бырджым лIыгъэ дызезыхьэгъэ Гумыштэ Молэ тхьамыкIэр 
къэсэштэ… Адэ, ары. Сыгу илъыр сIупэ темылъми, мыхэмэ 
ягонахьэ къэсхьынэп…"
- Тэ щыIа сэIо тиазэнаджэ?..- Джамбэт азэнаджэр 
зэрэсымаджэм щыгъозагъэми, КIэрымыт къэупчIи, 
псынкIэуи джэуап зэритыжьыгъ: - Ары, тхьамыкIэр гъойщай. БрантIыр, Хьатам, зэхэпхырэба тырку азэнаджэхэр? 
Амдэз пIыгъмэ, зиунагъо бэгъон, ори макъэ къытэгъэIу, 
тымыгъэбэлэрыгъ. Тызэрэбыслъымэныр тигъунэгъухэм 
зэхяжъугъэх.
 Къушъхьэ Iэгъо-благъом джыри зыцIэ щызэхамыхыгъэ абдзэхэ чылэм бжыхьэ пкIэшъэ гъожьышъо-шэплъышъокIэ щылъэпаощтыгъэ жьыбгъэ макIэмрэ гугъуемылIхэу 
ошъогум щыкIуашъэщтыгъэхэ пщэф куашэхэр ары умыIощтмэ, тыдрэ лъэныкъуи щымамырыгъ. Мэщыт шIыгъо 
джыри зыщыфимыфагъэхэ абдзэхэ чылэм ихъулъфыгъэ 
нэмазышIхэм ятIыс-къэтэджыжь макъэрэ ефэнд чIыпIэр 
зыIыгъыгъэ КIэрымыт фатихьэр къызэриIорэмрэ ныIэп ащ 
дэIукIыщтыгъэр.
- Шъуищэджэгъо нэмаз Алахьэм къабыл шъуфешI, 
абдзахэхэр,- нэмаз ужым Кобл лIыжъым къыIуагъ.- 
Шъуи быслъымэн сэлам Алахьэм зэхерэх, ынэшIу къышъущерэф, игукIэгъу къыжъунэрэс. Ау сэ, чыл, шъухэзгъэукъуагъэкIэ сенэгуе, ар Алахьэм ыпашъхьи, шъуапашъхьи 
къыщысIон. Тхьэм имэщыт Iэтын етымыгъажьэзэ, тшъхьэ 
иIофхэм ауж тызэритыр ары зыфасIорэр. Си жъышъхьэм 
сиакъыл щыуагъэкIэ арэп, аущтэу хъугъагъэ ми, игъо 
блэкIыгъ, зи фэIуагъэп, Алахьэр шъугу илъэу, 
ифэIо-фашIэхэмкIэ джынэс шъузыпсэугъэкIэ, мы бгъагъэр 
зыфэтIэтырэ шъузэбэ-бын тхьамыкIэм ыуж тимэщыти 
чылэм щытIэтын. 
Пхъэцухэр унашъхьэм тезгъэуцохэрэм Хьаджрэт 
адэIэпыIэщтыгъэти, Хьатам риIуагъ:
- Модэ, мо къушъхьэ шыгуфхэр, мэз зэмышъогъухэр 
зэрэдахэхэр…
- Сыд дахэхэмэ… 
- Ахэмэ зи угу къагъэкIрэба?..
- Фэсакъ, бгыкъум уефэхыщт… Мо шыуитIур хэтха?.. 
ХьакIэхэр, КIэрымыт, къытфэкIох.
 -Хэтхэ шъуIуа къытфэгумэкIхэрэр?..- КIэрымыт 
лIыжъыр къэупчIагъ. ШыуитIум языр Стефан мэлахъор 
арэу къызешIэжьым, нахьыкIэмэ ариIуагъ: - ШыIупIэ 
шъхьэкIэфэ IыгъкIэ къежъугъэпсыхых.  - Шъукъеблагъ, 
Стефан, шъукъеблагъ. Мыр синэIосэ Стефан мэлахъор 
ары, аб дзаххэр. Гъусэ къыфэхъугъэ нахьыкIэм ыцIэкIэ 
теупчIын.

--- Page 398 ---

- Сэ сцIэр, жъышъхьэмэфэ-Iумаф, Тодор,- абдзэхэ 
IуакIэкIэ пкъы ищыгъэ пытэ зэхэлъ нэ шхъонтIэ кIалэм 
къыIуагъ, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ,- сятэкIэ сыболгар, 
сянэкIэ сыадыг.
- Уянэ адыгэуи?..- Зэхихыгъэ ошIэ-дэмышIэм Наурзэ 
Дзэгъащт къыгъэупчIи, къыпиупкIыжьыгъ: - Ащ фэдэ 
мэхъуа!
- ЗэрэхъурэмкIэ, Дзэгъащт, тлъы зыхэлъ хьакIэ кIалэм 
къызэриIуагъэмкIэ, мэхъу. Ащ нахь хьалэмэтхэри дунаим 
техъухьэх.- Наурзэр ыгъэIэсэ-ыгъэсэжьызэ, КIэрымыт 
къыIуи, инэIосэ мэлахъом зыфигъэзэжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, Стефан, уигъусэ нахьыкIэ иошIэ-дэмышIэ адыгабзэ 
тигъэгушIуагъэти ары.
- Тодор янэ зэрэадыгэр шъыпкъэ,- Наурзэм ишIошъ 
мыхъуныгъэ гу лъызытагъэ Стефан игъусэ кIалэм къыIуагъэр къыгъэшъыпкъэжьыгъ.- Фатма тхьамыкIэр адыгэмэ 
афалIэзэ, дунаим ехыжьыгъ. Мыщ яти щыIэжьэп… Скъо 
ихьадэ фэдэу ащ ихьади дгъэтIылъыжьыгъэп… Сыдэу 
тшIын, джары къытэхъулIэрэр... Сэ сыкъыплъыплъэнэу 
сызыфэягъэр, КIэрымыт, тIэкIу шIагъэ,- Коблым игущыIэхэр болгарыбзэкIэ Тодор зыфызэридзэкIыгъэ Стефан 
къыIуагъ,- непэ-неущ сIозэ, сфэгъэхъугъэп. Ау тэ болгархэм зэрэтIоу, тиигъо-имыгъом тыкъелъи, тыкъышъуфэкIуагъ. Мы мэл зэкIэсхэри былым шъуфэхъун, къышъуфэтхьыгъэх. Хьажъущырыри къедгъэгъусагъ, шъукъыздагъэтIысхьэгъэ тIуакIэр мамыр дэдэпышъ, ари къышъушъхьэпэн.
- Тхьэшъуегъэпсэу, Стефан, ори ары тызгъэгушхуагъэ-тызгъэнэшхъэигъэ тилъэпкъэгъу нахьыкI. Шъугу 
пыкIыгъэм фэдишъэ къышъухэрэхъожь, тэри ар тфызэшIокIэу къышъуфэтэрэшIэжь.- "Тыкъызыдатэкъуагъэ 
къуладжэр зэрэмымырым тэри тегуцафэ" гукIэ КIэрымыт 
зыриIожьызэ, нахьыкIэмэ яджагъ: - Модэ, IунэкI-гунэкIэу 
тихьакIэхэр щышъумыгъэсых.- КIэрымыт лIыжъым къыIуи, 
зымыгъэрыхьатыщтыгъэ мамыр Iофым къыпидзэжьыгъ: - 
Дунаир мымамырэу мы къуладжэми мамыр дэлъына… 
Хэтрэ цIыф лъэпкъи ицIыфыгъэ хэкIы нахь, хахъорэп. Тэри 
мыщ насыпыхьэ тыкъэкIуагъэп.
Хьаджрэт Хьатам еIушъэшъагъ:

--- Page 399 ---

- Мо адыгэ ныкъом еплъэлъ ышъо зэрэзэокIыгъэм…
- Адыгэн къылъфыгъэба, ыгу къытфэузыщтын.
- Сыгу рихьырэп… Плъэгъурэба къызэрэтпыплъыхьэрэр, ынэ шхъуантIэхэр Дарихъани тырихыхэрэп… 
- Хъугъэ шъыу, зыми цыхьэ фэмышIэу…
- Цыхьэ афэсшIыныгъи, хьажъущырым чэтыу цIыкIу 
горэ къырагъэгъусэжьыгъагъэмэ...- зигъэсэмэркъэузэ, 
Хьаджрэт къыIуагъ.

--- Page 400 ---


ЯБГЪОНЭРЭШЪХЬ 

--- Page 401 ---

Бжыхьэ тыгъэ пшъыгъэр къохьажьыщтыгъэ шы закъокIэ Стефандыхэр мэлэщым къызытехьажьыхэм. Ар зыфихьын зымышIэщтыгъэ Борис яупчIыгъ:
- Сыда къышъохъулIагъэр?..
- Сыд къытэхъулIэн, черкесхэр дэгъоу къытпэгъокIыгъэх. КъыпкIэупчIагъэх, сэлами къыуахыжьыгъ.- Стефанов 
лIыжъыр гукIэ щхыпцIызэ, шхомлакIэр икъорылъф IэкIидзи, 
чэу пчэгъу шъхьапитIур ыIэдакъэу мэлэщым даплъэзэ, 
къызэриIокIыгъ: - Мэлхэр екъужьха?
- Япчъагъэ икъужьыныгъи, черкесмэ афэшъухьыгъэ 
мэлитIумрэ шъынитIумрэ ахэтыжьыгъэмэ… Ар имыкъоу 
онэшыри афытежъугъэхъожьыгъ.
- Зэхэоха, Тодор, уишъэогъу ыIохэрэр? Сенэгуе ори 
мощ деогъаштэкIэ...- ЗэупчIыгъэм къыIощтым пымылъэу 
нахь гущыIэ гъэшхъыгъэкIэ тIуми афыпигъэхъожьыгъ: - 
СIощт-сшIэщтымкIэ тхьапшрэ къышъосIуагъа сыкъэшъумыгъэсэжьынэу. Хьэм къупшъхьэкIэ уеомэ, зэрэбыяурэр 
шъушIэрэба? Блэгъэфащэу черкесхэр тыркумэ къытфащагъэп. Тыгу афилъыр амышIэу, тIупэ телъыр зэхэзыхырэ 
уянэкIэ уилъэпкъэгъухэм, Тодор, мамыр дэкIуатэкIэ тыкъызагъэкIотэжьым, къыосIогъагъ, джыри къыосэIо уятэ 
зыIэкIэкIодэгъэ тыркухэм ядинэгъу черкесхэри зэрэмынахьышIухэр. ЗичIыгу къизыфыгъэхэр тэ зэрэтилъэпкъэгъу-динэгъухэри, урысхэр тишъхьафитныгъэ банэкIэ 
къызэрэткъотхэри ахэмэ ашIэ. Угу къысэмыгъабгъ уионэш 

--- Page 402 ---

КIэрымыт лIыжъым ептынэу узэрэтезгъэгушIухьагъэмкIэ, 
неущ нахь шы дэгъу къыпIэкIэдгъэхьажьын.
- Уинасып сятэжъ ыкIыб удэсэу укъызэрихьыжьыгъэр, 
арымырмэ уичеркесхэм лъэсэу укъагъэкIожьыщтыгъ ...- 
Борис щхыпцIыгъэ.
- Стефанов! - Тодор ынэ шхъуантIэхэр къилыдыкIыгъэх.- СянэкIэ сызэрэчеркесыр къысфэмыдз. Сятэ иболгар чIыгу ори зэрэуичIыгум фэдэу сэри сые.
- Джаущтэу сыдми къэсIуагъ нахь, Тод, сыгу мыхъун 
пфилъэп,- Борис псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.
- Аущтэу оIомэ дэгъу, ау сянэ къысиIощтыгъэ черкес 
гущыIэжъ горэмкIэ джэуап къыостыжьын: "Зыплъыхьи 
тIыс, гупшыси псалъэ".
Димитров Тодор адыгабзэкIэ къыIогъэ гущыIэжъыр 
болгарыбзэкIэ къызыкIеIотыкIыжьым, Стефан лIыжъыр 
икъорылъф фыреплъэкIи, къыIуагъ:
- Фатма тхьамыкIэр бзылъфыгъэ Iушыгъ, илъэпкъэгъу 
горэм гущыIэгъу фэхъуным кIэхъопсызэ, къызыщамылъфыгъэ чIыгум идунай щихъожьыгъ. Зиджэнэтыпчъэ Тхьэм 
зыфыIуихыным черкесыбзэри, тыркубзэри, болгарыбзэри 
Iулъыгъ, ежь къызэриIожьыщтыгъэмкIэ, пшъэшъэжъыезэ 
къатыгъугъагъ, ау иныдэлъфыбзэ зэрэщымыгъупшагъэр, 
ори ар зэрэуигъэшIагъэр, сэ сизакъоп, бэмэ ашIогъэшIэгъон.
- СызэцIыкIум, сянэ черкесыбзэкIэ орэд къысфиIозэ, 
ины сызэхъуми, джа бзэмкIэ къыздэгущыIэзэ, ар зыщигъэгъупшагъэп, сэри иныдэлъфыбзэ сигъэшIагъ. НэмыкIыбзэхэр пшIэхэмэ, зэрарэп. Мары непэ черкесхэм 
тазыхахьэм, ишIуагъэ къытэкIыгъ.
- Тыркубзэр? - Борис къэупчIагъ.
- Сыда тыркубзэр?..- Шъэогъум икъэупчIакIэ къикIырэр Тодор къыгурыIуагъэми, джэуап пигъодзыжьыгъ: - 
Тыркубзэри о зэрыпшIэрэм мынахь дэеу сэшIэ, ау сырыгущыIэнэу сыфаеп.
- Непэрэ чIыпIэм фэдэ уифэмэ? - Борис уцущтыгъэп.
- Сифэмэ, тыркубзэри тиболгар Iоф фэзгъэфедэн.
- Джы сыбгъэрэзагъ,- Борис къыIуи, ятэжъ фыреплъэкIыжьыгъ.
- Зэ, шылъэмакъэ къэIу,- ыпашъхьэ илъ хьэм ышъхьэ 
къызэрэкIипхъотыкIыгъэм Стефан лIыжъым къыригъаIуи, 

--- Page 403 ---

мэзахэм пхырыплъызэ, дэIуагъэ,- мы мафэхэм сызэжэгъэ хьакIэр къэкIокIэ сенэгуе, сыпэгъокIын.
Стефан лIыжъыр мэлэщым зытекIым, шъэогъуитIумэ 
азыфагу къыдэтэджэгъэгъэ гущыIэ зэпеор зыщыгъупшэжьыгъэ Тодор мэкъэ шъабэкIэ Борис риIуагъ:
- Сэ непэ черкесхэм зы пшъэшъэ дахэ ахэслъэгъуагъэшъ… СшIэрэп ащ идэхагъэ къызэрэсIощтыр…
- УмышIэмэ, къэмыIу, пшъэшъэ дэхэ Iаджи дунаим 
тет. Тэ тиболгар пшъашъэхэри зэрэдахэхэр зыщымыгъэгъупш. Зыдэжь шъукIогъэгъэ лIыжъым сыда ыцIэр, тыркухэми, черкесхэми цIэ къэIогъуаехэр яIэх.
- КIэрымыт! - Тодор игуао Борис фыкIигъэтхъызэ, 
адыгабзэкIэ къыIуагъ.- БолгарыбзэмкIэ Черемит къызэрэпIощтыр.
- Ары, Черемит. Дэгъоу къысэбгъэшIэжьыгъ. Ащ 
ыныбжьыкIэ сэ силэгъунэу кIэлэ мытIыр горэ игъусагъ, 
ыцIэ къэсшIэжьырэп.
- Хьатама? - Абдзэхэ чылэм щилъэгъугъэ кIалэхэр 
Тодор инэплъэгъу щызэпэкIэкIхэзэ къэупчIи, къыухыжьыгъ: - Ар ощ нахьи, сэщ нахьи нахьыжъ. Къасимэмэ 
шIэ? Ащ мытIыр Iоф иIэп.
- Апэ къепIуагъэм ыцIэ зэ къеIожь, ащ ехьщыр.
- Ащыгъум Хьаджрэт ары, кIэлэ пэшхо-нэшху.
- Пэшхо-нэшхомэ, джа Хьаджрэтыр ары.
- ТыкъэзгъэкIотэжьыгъэмэ, ари ахэтыгъ.
- СыкъыодэIушъ, Тодор,- Борис зигъэсэмэркъэузэ, 
шъэогъум фидзыгъ,- сыдэу черкесыцIэхэмкIэ убэлахь, 
узэращыщыр бгъэгъуащэрэп.
- СянэкIэ сызэрэчеркесыр зымышIэрэ цIыф, орэболгар, орэтырку, Тырговиштэ тIуакIэм дэсэп. Ар къысфэодзымэ, "пырамыбжьыр мэлъалъэ, ылъапсэ елъэлъэжьы" 
сянэ зыфиIощтыгъэ черкес гущыIэжъымкIэ ухэукъо, сятэ 
ыбзэ сIулъ, сыболгар.
- Ашъыу, джаущтэу къэсIуагъ нахь, ащ фэдиз къизгъэкIыгъэп сэ… Модэ, тихьакIэ шIуфэс етэгъэх.
- НепэкIэ шъуIофынчъ, ара? - сэлам ужым зигъэсэмэркъэузэ, хьакIэр къяупчIи, псынкIэу игущыIэ пиублэжьыгъ.- Тилъэпкъэгъу славян-русхэм текIоныгъэшхокIэ 
Кавказ заор зэраухыгъэмкIэ сышъуфэгушIо.

--- Page 404 ---

- Ащ тыщыгъуаз, ар дэгъу,- Стефан мэлэхъо лIыжъыр 
ары Iоу умышIэжьынэу мэкъэ теубытагъэ пытэкIэ къы Iуагъ, 
етIанэ нахь гугъэнчъэ макъэкIэ къыухыжьыгъ,- ау тэ къытхагъэтIысхьагъэхэ черкесхэмкIэ тыркумэ ягухэлъ сшIэрэп 
нахь, Балканыр зэлъызыIыгъыхэ тыркухэр зыгъэ Iэсэнхэ 
кIуачIэ горэ къазэрафыкъомыкIырэр сэгъэшIагъо.
- Ащ фэдэ кIуачIи щыI,- чэщ хьакIэм къыIуагъ.- Ахэр 
темыр лъэныкъом къытфикIыщтхэ ткъош русхэр арых. 
Джы ахэр, мы текIоныгъэм ишIуагъэкIэ, тэ чIыгукIи, хы 
ШIуцIэмкIи бэкIэ нахь къытпэблагъэ хъугъэх.
- Мо кIалэр, Парван,- Стефан лIыжъым зыкъишIэжьыгъ,  - нэIуасэ къыпфэсшIыгъэп, Тодор Димитров, ятэкIэ 
болгар, янэкIэ черкес, Борис ишъэогъу.
- Парван Парванов,- хьакIэм ыIэ Тодор къыфищэий, 
нэIуасэ зыкъыфишIыгъ,- узэрэчеркесыр сшIагъэп.
- Тодор Димитров,- кIэкIэу ыцIи, ылъэкъуацIи Тодор 
къыIуи, ежь нахьи бэкIэ хьакIэр зэрэмынахьыжъым джы 
гу лъитагъэу къыухыжьыгъ,- сэ уигугъу бэрэ зэхэсхыгъэ.
- ДэгъукIа дэйкIа зэрэзэхэпхыгъэр? - зигъэсэмэркъэу зэ Парвановыр къеупчIыгъ.
- Дэгъури дэйри щыIакIэм зыщызэголъыкIэ, сшIэрэп 
ащ къыфэзгъотыщт екIолIакIэр,- Димитров, Парвановым 
есэмэркъэужьыгъ.
- Ащ узэрекIолIэщтыр зэуи арэп, зэгоххи ары.
- Сиболгар-черкес зэгомыхыкIэ фэдэуи?.. Ар сэпсэу фэ зыми зыгуезгъэхынэп. Диныр пхъожьын, ау лъыр 
пфэхъожьынэп.
Зэхахыгъэм Стефанов лIыжъымрэ къорылъфымрэ 
зэфычIигъэплъыгъэх, Парвановыр IущхыпцIыкIыгъ.

--- Page 405 ---


ЯПШIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 406 ---

Бэгъымрэ Наурзэмрэ къахьыгъэ къэбарым унэры хьэунэрыкIэу Абдзахэ чылэр къызэлъичъыхьи, щэджэгъо 
нэмаз уахътэм ехъулIэу ямэщыт шIыгъакIэ къеолIэжьыгъ. 
Хъулъфыгъэхэр купищэу ащ зэтыриутыгъ: зымэ къырагъэкIущтыгъэ, ятIонэрэмэ адэщтыгъэп, ящэнэрэхэр зэпэуцугъэ лъэныкъуитIум къаIорэмэ ядэIущтыгъэх. Кобл 
КIэрымыт ары зэнэкъокъухэрэм зи ахэзымыIоу, нэмазым 
игъо къызысыщтым ежэу тыгъэопIэ пхъэтэкъэжъым тесыгъэр.
Зыфызэнэкъокъухэрэр КIэрымыт лIыжъым зэхимыхыщтыгъэу, а Iофыгъомрэ амыгъапэ-амыгъэгумэкIыщтыгъэу 
арэп, ау ар джыдэдэм зэгупшысэщтыгъэр, инэплъэгъу 
щызэблэкIыщтыгъэр нэмыкI: "Мохэр, сэ къысэлъытыгъэ хэмэ, ныбжьыкIэх, гъэшIэ псэу къапыщылъ. Ар сыд фэдэщта? Тхъагъо горэ тыгу къызыщыдгъэкIыжьын чIыпIэ непэ 
тызимытыкIэ, сыд фэдэн ар... Сэ, дэгъуми дэими, силэгъумэ къамыгъэшIагъэр къэзгъэшIагъ. Ау сэ къэслъэгъужьыгъэ тхьамыкIагъор ахэмэ къалъэгъужьыгъэпышъ, 
насыпышIох. Зэо-машIом хэкIодагъэхэ-хэстыхьагъэхэр 
насыпышIонха? Уихьадэ хым хадзэжьыныр, уимычIыгу 
учIалъхьажьыныр тхъэгъона? Сэри ар сыгу илъэу ащ секIу, 
мо зызгъэлIхэ-зэнэкъокъухэрэми ар къапыщылъ. Сыдигъу 
ар зыхъущтыр? Ар тшIэщтыгъэмэ, къытэхъулIагъэр къызэдгъэхъулIэныеп…"
- Сыд, Къасим, мохэмэ угу агъэкIодыгъа? - зизакъоу 
чэум кIэрыт кIалэм КIэрымыт еупчIыгъ.- Ар адыгэ уз, 
сикIал, езэрымыгъэхь-езэрэмыгъэшх, ащ модыкIи тыщытекIодагъ, мыщкIи теунэхъулIэжьыщт. Мыдэ, зэ! Мэщытым 
нэмаз щашIы нахь, щызэнэкъокъухэрэп.- Зэхахыщт-зэхамыхыщтым пымылъэу КIэрымыт лIыжъыр зэджэм, 
къызэрэгъэплъагъэхэм адыгэчIым къыздырихыгъэ ибэщыпэ афигъэсысызэ, ариIуагъ: - Зымэфэрэ чылэ хасэм 
щитхъухьагъэ унашъом сыд джыри къызыкIытежъугъэзэжьыгъэр? ТичылэкIэ тыркудзэм хэхьанэу зэдэтштагъэр 
нэбгырэ пшIыкIуз. Ари бащэ, шъолъэгъу хэгъуашъхьэм 
къихъухьэхэрэр. Чылэр хъулъфыгъэнчъэ тшIы хъущтэп.
- Нэбгырэ пшIыкIузкIэ шыудзэ зэхэпщэн плъэкIыщта? - 
Къасимэ къэупчIагъ.
- Зы шызакъо нахьи тимыIэу.- КIэрымыт губж-мыгубжышъоу кIалэм фидзыжьи, нахь шъабэу фыпигъэхъожьыгъ: - Джа Фатма зыфаIуагъэм ыкъо Димитрба ыцIэр? 
Ары Димитр Тодор,- лIыжъыр къэзыгъэтэрэзыжьыгъэ 
Наурзэ Дзэгъащтэ риIожьыгъ,- ащ къыситыгъэ шым 

--- Page 407 ---

шъукъыщэгугъымэ, шъузгъэнэтIупцIэнэп, къышъостын. 
Ау шы закъокIэ, джыри къышъосэIо, шыудзэ зэхащэрэп.
- Дзэм кIорэм ипIалъэ зиухыкIэ,- Бэгъ Мэзхьаби 
къахэгущыIагъ,- шыри, Iэшэ-шъуашэхэри иехэу, илъэс 
горэм ышъхьэ зэриIыгъыжьын ахъщэ тIэкIуи къолъэу къыгъэзэжьыщт.
- ИунагъокIэ иIэ чIыгум зы десэтыни къыфыхагъэхъощт, забытмэ нахьыби къыфагъэшъошэщт,- Хьатам 
Мэзхьаб дыригъэштэгъагъэми, псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ,- ащ унагъо иI-имыIэ фэIуагъэп.
- Адэ, зиунагъо бэгъон, аущтэу шъуIоба...- Зизэнэкъокъун зэпызгъэугъэхэ хъулъфыгъэхэм КIэрымыт ягыизэ, 
зыкъигъэтэрэзыжьы фэдэу зишIыгъ: - Сэри ащ фэдэ 
тIэкIу-шъокIухэр къысэмыIугъэхэу арэп, ау узыхэгупшысыхьан Iоф ар… Заом Iухьэрэ пстэуми ашъхьэ къыIуахыжьыщтыгъэмэ, зао аIоныгъэпи…
- Зао щымыIэу, тят, сыд зауа зигугъу пшIырэр? - Хьарунэ фэсакъыпэзэ, ятэ еупчIыгъ.
- Адэ арба, бетэмал, сэри ащкIэ джэмэхьатым сеупчIы 
зыкIысшIоигъор… ТызыдагъэтIысхьэгъэ къушъхьэ тIуакIэр 
къэтыухъумэщтмэ, дзэ ищыкIагъа? Шыу ухъумэкIощтых 
шъоIомэ, Тырговиштэ епхыгъэщтхэмэ, иIоф шъхьафы. Ау 
ахэмэ къушъхьэ тIуакIэр хэта къызыщаухъумэщтыр, тэри, 
тыркухэми ялъытыгъэмэ, мы тIуакIэм дэсхэ болгар чылэхэр бэкIэ нахьыбэх. Шъолъэгъу къытпэблэгъэ Стефанкэ 
чылэри къызэрэтфэшIур.
- Сыдэу, КIэрымыт, болгармэ затепIэтыкIыра, ахэмэ 
ялъэпкъэгъу урыс-къэзэкъ джаурмэ къыташIагъэр пщыгъупшэжьыгъа? - Кобл лIыжъым къыIощтыгъэхэр зыгу 
римыхьыщтыгъэ Наурзэр къэупчIи, къегыижьыгъ: - ТиуIагъэхэр джыри кIыжьыгъэхэп, нахьыжъ.
- Ары, Дзэгъащт тиуIагъэхэр джыри кIыжьыгъо ифагъэхэп, къызгурэIо уигукIае… Ау тэ тишъхьэкIо уз лажьэ 
зимыIэ цIыфхэм, шъузэлъэпкъэгъу-динэгъу тIозэ, зэрядгъэпщыныщтыр ары къызгурымыIорэр. Тыкъызыфащагъэхэ болгархэри, ячIыгу зэрисхэр ары умыIощтмэ, тэ 
къызэрэтэхьыщырыхэр шъулъэгъурэба?..- КIэрымыт 
лIыжъыр къэупчIи, Наурзэм зэрэфелъэшыкIыгъэр къыгурыIозэ, къыIуагъ: - Модэ, шъуеужьыр, щэджэгъо нэмазыр къэсыгъ. Нэмазыр зытшIыгъэ уж, Бэгъыр, Наурзэр, 
Коблыр, хэсэ гъэхъунэ чъыгым шъукъекIуалI, Iоф щыI.
Щэджэгъо нэмазым къытекIыжьыгъэхэр мэщытым 
къыщымыуцужьхэу зырыз-тIурытIу-щырыщхэу зэбгырыкIыжьыщтыгъэх. Хьатам кIыгъугъэхэ Хьаджрэтрэ Къасимэрэ лIыжъэу апэ итэу кIорэм кIэлъыплъэхэзэ, Хьаджрэт 
къымыIон ылъэкIыгъэп:
- АIу-амыIоми, КIэрымыт гущыкIыгъу, инахьыжъыгъэ 
регъэлыяIо.
- Ари шъыпкъэ,- Къасими псынкIэу Хьаджрэт дыригъэштагъ,- иIоф зыхэмылъмэ ибэлагъ ахесэ, гъэшIэгъона 
ыкъо чылэ мухътармэ.
- КIэрымыт тхьамэтэгъур Хьарунэ зышIуиштагъэм 
ыуж ар бэшIагъэ зымымухътарыжьыр,- Хьаджрэт уцущтыгъэп,- мэщытыр фимыкъоу, джэмэхьатри къыримыдзэу лIышхуищыр, уятэ Дзэгъащтэ апэ зэритэу, егъэIо рышIэ.
- Зэхэпхыгъэба сятэ КIэрымыт риIожьыгъэр? - Къасимэ 
къызыбгырыугъ.
- Зэхэсхыгъэ, ау, муары, ыуж итэу ещэ...- Хьаджрэт 
ишъэогъу фидзыжьи, адрэхэм зыкъаригъэштэнэу ариIожьыгъ: - Шъуфаемэ, зи езгъэIонэп, сядэIушэни, аIуагъэм 
шъущызгъэгъозэжьын.
- Хьаджрэт, зыгъэбыяу! - Хьатам ымакъэ зыкъипхъотагъ.- Тхьапшырэ къыосIуагъа а гущыIэр зэхэсэмыгъэхынэу! Тинахьыжъ гумэкIыгъо имыIагъэмэ, чылэм игугъэпIэ лIищыр зэфигъэсыщтыгъэп. ЕтIанэ шъуитIо зэжъугъашIэ: 
мэщытыр, КIэрымыт нахьыжъым зэриIоу, нэмаз шIыпIэ 
нахь, зыщызэнэкъокъухэрэ чIыпIэп. КъэшъушIэжьрэба 
Бырджхьэблэ чылэ гузэгум щытиIэгъэ хэсэшIыпIэ дахэр? 
Ари, мо КIэрымыттхэр зыдакIохэрэ хэсэшIыпIэм фэдэу 
тимэщыти, тимухътар IофзегъэкIуапIи пэIулъыгъ, Ошъутени, Фыщти, Лэгъо-Накъи пэблэгъагъэх…
- КъэтымышIэжьы мэхъуа...- Къасимэ инэплъэгъу 
чыжьэ къыхэтэджэгъэ ячылэ шъоф ыгу къызэхигъахьэзэ, 
къыIуагъ,- пIай тыщешIэщтыгъэ…
- Гъур-гъури, гъуршэси ары...- Хьаджрэти ишъэогъу 
дыригъэшти, къэупчIэжьыгъ: - КъэошIэжьа, Хьатам, ащ 
тызэрэщызэбгъэбэныщтыгъэр?.. Джы тичылэ шъэожъыий 
пшъэшъэжъыий щыджэгужьыхэрэп. Хэти ибгъагъэ 

--- Page 408 ---

зыришIыхьажьыгъэ фэд, загъорэ КIэрымыт иш зэрэщыщырэр, ихьэ зэрэхьакъурэр ары умыIощтымэ, цIыф макъэ 
дэIукIырэп.
- Ары, цIыф макъэ дэIукIырэп.- Ыгу къигущыIэкIыгъэ 
шъэогъум Къасимэ дыригъаштэзэ, игукIае къышIудэоежьыгъ: - МыгумэкIыхэу КIэрымыт лIыжъыми мохэр 
зылъещэх… Тятэ лIы пхъашэ фэд, сшIэрэп къехъулIагъэр…
- Уятэ оркIэ пхъашэми,- Хьаджрэт гъумыгъугъэ,- ащ 
илIыгъэ зиухыгъэр бэшIагъэ…
- Бэгъкъор, сятэ уушъхьакIугъэ! - Къасимэ икъэмапшъэ 
етхъожьыгъ.- УлIмэ, уикъамэ къих!
- Сыд Бэгъкъуа! - къыфадзыгъэ лъэкъуацIэм икъэIуакIэ шъхьакIо Хьаджрэти ригъэшIэу икъэмапшъэ етхъожьыгъ.- Сятэжъмэ сятэ къыфыщанэгъэ Абрэдж лъэкъуацIэр зэрэсилъэкъуацIэр пшIэзэ, сыд гоуацIа укъызэрэсэджагъэр? Армэ, сэри къыосIон: о пхьырэ лъэкъуацIэм 
елъытыгъэмэ, укъызэрэскIэнэкIэгъэ Бэгъ лъэкъуацIэр оркъ 
лъэкъуацI. Ори уикъамэ къих!
- Апэ сыкъэзыушъхьакIугъэр орышъ, сикъами къисхын!
- КIалэхэр! - джынэс гугъуемылIыщтыгъэ Хьатам 
ин-инэу кIэлитIумэ азыфагу дэуцуагъ.- Армэ шъузхэхьагъэр, шъуитIу язи зыкъерэгъэсыс!
Урам къуапэм дэжь щыт унэ пчъэIупэр зыпхъэнкIыщтыгъэ Дарихъан зэхихыгъэ гущыIэ даохэм къагъэчъагъ:
- МитIум, Хьатам, сыда къяхъулIагъэр?
- Мыхэмэ алъэкъуацIэхэр афызэхэфыжьырэп.
- Ара?.. АшIэн ашIэрэпышъ ары… ШъушIэн шъумышIэмэ, хатэр шъозгъэтIын… НекIо, модэ щэджэгъуашхэр къышъожэ. Тати Iофмыухыжь иIэ зэпыт, ищэджэгъуашхи мэучъыIыжьы.
- Тэ укIора, Наурзэр,- Хьаджрэт Къасимэ еджагъ,- 
Дарихъан къытиIуагъэр зэхэпхыгъэба?
- Адэ ащыгъум, къэзгъэзэн...- раIуагъэр зэригуапэр 
къызхимыгъэщэу Къасимэ къызэтеуцуагъ,- Дарихъан 
къызэрэтщыгугъырэ хатэри жъудэстIын, ау сыгу зэрэхэбгъэкIыгъэр, Хьаджрэт, пшыпхъуи есIон.
- ЕIу, еIу, гужъ зэрэпфысимыIэри хэгъэхъожь.
- Мыдэ мыщ ыIорэр, пшынахьыкIэ сыгу хегъэкIышъ, 
Дарихъан, къысэубзэжьы… Ары, Хьаджрэт, сэри сыхыеу 

--- Page 409 ---

сIорэп, унахьыжъыбэ, укъысэпхъэшэкIми, сщыIэнэу къыстефэ.
- Ащыгъум шъуитIо шъузэшIужьыгъэу слъытэн,- 
Дарихъан Хьатам фыреплъэкIи, IугушIукIыгъ.
- ТызэшIужьыгъ, Дарихъан, тызэшIужьыгъ. Уфаемэ, 
Мэзхьаб зыдэщыIэр сэшIэшъ, къыпфэсщэжьын.
- Къасим! - Хьаджрэт кIэкIэу шъэогъум ыцIэ фыпиупкIыгъ.
- Адэ, Хьаджрэт, аущтэу Iоба, тинахьыжъхэр дгъэохъунхэп.- ЕтIанэ псынкIэу лIыжъ IуакIэкIэ къыухыжьыгъ: - 
Ахэр хьаулые IофкIэ КIэрымыт жъышъхьэ мафэм зэфигъэсыгъэхэпщтын…
- Хэсэ шIыпIэ гупшысэ чIыпIэм, сикIалэхэр, шъукъызыфэсщагъэр къышъосIон, шъукъэтIыс,- КIэрымыт 
лIыжъым къыIуагъ.- Ори, Коблыр, чылэ мухътарыр, 
тыкъэзылъэгъурэм тиубыжьынэп, укъысшъхьащымытэу 
къэтIыс. Зигугъу къэсшIыщтыр шъоркIэ мыщыпэзэхэхынкIи 
мэхъу, мыщ тыкъащэ зэхъум тызэгуцафэщтыгъэм непэ 
болгар хымэ хэгъэгум тыщеолIэжьыгъ.
- Мыри, тят, тырку хэгъэгу...- зызыгъэмухътарщтыгъэ Хьарунэ ятэ къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- КIалэ! ТиплIы цыхьэ зыщызэфэтымышIыжьын чIыпIэп 
тызыдэщыIэр. КъыбгурыIорэба, бетэмал, нэмазышIым 
шъуакъызыкIыхэсщыгъэр? Шъугу къэжъугъэкIыжь модыкIэ тихэгъэгугъэм чIыпIэ зэжъу тызэрэщырагъэтыгъэр… 
Ащ къинэжьыгъэ тIэкIуми ящыIакIэ сыдым фэтшIэн… 
Зымафи, непи шъуищэ шъукъыспеожьыгъагъэми, тичылэкIэ дгъэнэфэгъэ ухъумэкIо нэбгырэ пшIыкIузмэ зэрахьащт 
IэнатIэр къызгурыIорэп, къезгъэкIурэп. Модрэ адыгэ чылэ 
заулэхэми ащ фэдэ ухъумакIохэри щызэхащэхэу аIуагъ. 
Хэта ахэмэ къаухъумэщтыр? Тэра? Сенэгуе тэрымыркIэ… 
Ащ нахьи дзэм ухэтыныр къэсэштэ. Зи мыхъуми ащ хэгъэгу Iуагъэ щыуагъаштэ, къэуухъумэщтыр зыфэдэр 
ошIэ… Модэ, хэтха мо шыуищыр?..
- Зыр къэсшIэжьыгъ,- Бэгъым къыIуагъ,- Бэрэкъэт 
Зэуал ары.
- Ушэхъугъэп,- пкъы пытэкIэ зизыщыгъэ Наурзэми 
къыушыхьатыжьыгъ,- игъуситIур сшIэрэп.
- Бэрэкъэтым икъэбар бэшIагъэ зызэхэтымыхыжьыщтыгъэр...- КIэрымыт лIыжъым имыгуапэу къыIуи, щыми 

--- Page 410 ---

афигъэпытэжьыгъ: - Хэти щэрэщых, Бэрэкъэтми, игъусэхэми хьакIэ пэгъокI яшъух. Азыфагу дэт шыу лIы Iужъур 
тэ щыслъэгъугъа?..- КъыIухьэхи, зашIомыдэеу къепсыхыгъэмэ ясэлам уж, КIэрымыт ариIуагъ: - Зисэлам шIу 
тфэхъун, хьакIэхэр, шъукъеблагъ, мыр тихэсэшIыпI, модрэр 
ти Абдзэхэ чыл.
- СыкъэпшIэжьырэпщтын, нахьыжъ,- зэрэтIысыгъэм 
лъыпытэу тырку IокIэ макъэр къызыхэщырэ адыгабзэкIэ 
лIы Iужъу нэхаем къыIуагъ,- мэз Iапчъэм тыщызэIукIэгъагъ.
- Ора ар?..- зэгуцафэщтыгъэм КIэрымыт еупчIыгъ.- 
Джы укъэсшIэжьыгъ. "ШъуилъышIэжь зыщышъушIэжьыщт чIыпIэ, черкесхэр, шъуифагъ" орыба къытэзыIогъагъэр?...- Джы къызыхимыгъэщэу Бэгътхэм КIэрымыт 
афыреплъэкIыгъ.- ПцIэкIэ сыкъызыоупчIым, "етIан, гъогу 
тытет" пIуи, уIукIыжьыгъагъ. Джыри, шIуми еми сшIэрэп, 
тызэфэзэжьыгъ.
- Тинахьыжъ лъапI,- Бэрэкъэт Зэуалэ зэмыжэгъэ 
ошIэ-дэмышIэ гущыIэм къыгъэгузэжъуагъ,- гъусэ къысфэхъугъэ тыркулI шъыпкъэм ыцIи къыосIон, зыфэдэри озгъэшIэн. Шумлерэ Тырговиштэрэ ямыпхыгъэу шъузыдэс 
тIуакIэм дэпхъэгъэ тырку чылэхэм мыр зэлъашIэ, яцIыф 
лъэрыхь, Истамбыли, Трабзони, Бургаси, Варни щашIэ, 
сыд фэдэрэ IофкIэ уеолIагъэми, ишIуагъэ къыокIыщт. 
Мурад-бей ыцIэр, Осмэн ылъэкъуацIэр. Мыдрэ тигъусэри 
албан кIал, тидинэгъу быслъымэн, тызэреджэрэр Албан, 
тыркубзэри дэгъоу ешIэ, адыгабзэм рэгущыIэ.
- КъызэрэпIуагъэмкIэ, Зэуал, лIы дэгъумэ нэIуасэ 
тафэпшIыгъ. Тэри, джа тызэрыпшIэу, уигъусэмэ нэIуасэ 
тафэшIыжь.- Зэмыжагъэхэ хьакIэхэр КIэрымыт чылэм 
къыригъэблагъэхэзэ, Бэрэкъэтым еупчIыгъ: - Оры, о 
сыдэущтэу ухъура?
- Сэри адыгэхэм сахэкIыжьэу тэ сыкIон, шъощ сыфэдэу 
адыгэ Iофмэ сагъэгумэкIэу дунаим сытет, непэ-неущэу 
Истамбыл сыкIон сэIо. Тырку султIаным янэжъ тилъэпкъэгъу Бычэ гощэшхом сыIуагъэкIэнэу аIо.
- Мэрзыхъуае Мыхьамэт ефэндри Истамбыл щылъэрыхьэу аIуагъ. А шъуаджэм, "аль сэфэр оль сэфэрым" 
сыIукIэу титхьамыкIэгъо бгыбзэ теспчъэгъагъэмэ, сыразэу 
сылIэжьыщтыгъэ.
353
12 Заказ 030

--- Page 411 ---

- Узаф, КIэрымыт, узаф, зибэн зэжъу Алахьэм зыфишIын дагъыстан наибэм ишыкIэ пыгъэнагъэу зегъэефэнды 
ыIозэ, тызыгъэунэхъугъэмэ Мэрзыхъуаери ащыщ. Истамбыл сызыкIокIэ, тыдэ щыIэми ар къызэзгъэгъотынышъ, 
зэрэнэпэнчъэр зыдезгъэшIэжьызэ, ынэ сыкIэIэбэн симурад.
- УкIэIэбэщтэп, ипкIыщт нахь! - КIэрымыт кIэкIэу къызэтеуцуи, къыпиупкIыгъ.
- Тят...- Хьарунэ макъэ ятэ фишIыгъ.
- Сыд, Коблыр, умакъэ утещыныхьажьэу!.. ГъэшIэгъона Мэрзыхъуае иманцызыр Истамбыл щылъэрыхьмэ, 
фэмышъуашэ тетэлъхьа? Ащи ихьадрыхэ лъэмыдж фызэIухыгъ. Модэ, кIалэ, хьакIэ зэрэтиIэр унагъом фэIопщ.- 
ХьакIэхэр унэм рагъэблагъэхи, хэти ичIыпIэ зетIысхьэм, 
КIэрымыт игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Адэ джары, Мурадбей тиадыгэ Iоф непэкIэ зытетыр. КъытэхъулIагъэмкIэ тэ 
зэтэгъэмысэжьы нахь, зи дгъэмысэрэп, зыми тедаорэп.
- КъышъохъулIэгъэ тхьамыкIагъом зэрэдунаеу щыгъуаз, лъытэныгъэ зыфысиIэ нахьыжъ, ау тэ тихэгъэгу 
нэмыкI шъукъызэхихыгъэп, шъукъызэхишIыкIыгъэп. Тыркухэр цIыф гукIэгъушIых, хьалэлых, сызыщыщмэ 
сакъыщытхъу жьэу къызышIошъумыгъэшI. КIодыпIэ чIыпIэ 
шъузефэм, ахэмэ аIэ къышъуфащэигъ, яхьалыгъуи япси 
къышъуIу фагъ.
Тырку хьакIэм хьалыгъумрэ псымрэ ягугъу къышIы 
зэхъум, Наурзэ Дзэгъащтэ ышъо къызэрэзэокIыгъэр 
Бэрэкъэт Зэуалэ ылъэгъугъ. КIэрымыт лIыжъыми, Мэзхьа би, Iанэм изытет зынаIэ тезгъэтыщтыгъэ Хьаруни афычIэплъызэ, гъуй псынэкIэчъыпсыр ыщэнэу зеIом, къызэрэфамыдэгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ.
- Мыхъун къэсэIуа?..- ащ гу лъызытэгъэ Мурад-бей 
къэупчIагъ.
- Хьау, хьакIэ, мыхъун къэпIона? - КIэрымыт Бэрэкъэтым фыреплъэкIыжьыгъ.- ТыкъыодэIу.
- ЦыхьэшIэгъу укъызэрэсфэхъугъэр, нахьыжъ, сигуа пэ,- Мурад-бей игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- шъо, черкесмэ, 
къышъуфэгъэхьыгъэу егъашIэм мыхъун къэсIонэп. Урыс 
джаурмэ къышъуашIагъэри сыгу къео, сэ сизакъоп, зэрэ 
тырку лъэпкъэуи ары. Типачъыхьэ лъапIэ нэмыIэмэ, янэжъ 
зэрэшъуилъэпкъэгъури зыщимыгъэгъупшэу ихэгъэгу 

--- Page 412 ---

шъукъырищи, ианахь чIыпIэшIур къышъуипэсыгъ, ау шъуимыдинэгъу болгархэм шъуафэсакъ, ахэр шъуихэгъэгу 
шъутезыхыгъэхэ урысхэм анахьышIухэп.- Нахь мэкъэ 
теубытагъэкIэ тырку хьакIэм къыухыжьыгъ: - Арышъ, 
шъхьэкIафэ зыфысиIэ нахьыжъ, жъугъэмысэни, шъузэдэони 
мыщ щышъуиI.
- Ары, ары, тихэгъэгугъэр тщыгъупшэми, ахэмэ къыташIагъэр зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп,- Бэрэкъэт Зэуал 
къыIуи, Мурад-бей фыреплъэкIыжьыгъ.
Iанэм пэс нахьыжъхэри, пчъэмкIэ щыт нахьыкIэхэри 
тырку Осмэн Мурад-бейрэ Бэрэкъэт Зэуалэрэ къаIуагъэхэм зэфычIагъэплъыгъэх. 
- Бэрэкъэтыр, пIорэр сыда, хэгъэгу уимыIэжьыхэу 
ара?!.- Наурзэм зыфэщыIагъэп.
- Дзэгъащт, олахьэ боу уцIыф гъэшIэгъоным, псырыкIым уиплъыкI зэпытымэ, синыбджэгъужъ, нэшъу уехъулIэщт.
- Нэшъу сыхъуми, сихэгъэгу чыжьэ-благъэкIэ зэрэслъэгъужьын гу джыри сиIэщт, сихьадэгъу къэсмэ, ар сыгу 
илъэуи сидунай сехыжьыщт.
- Наурзэр! - Бэрэкъэт Зэуалэ къыфадзыгъэм ытэмэпкъхэр къыупэпцIыгъэх.
- Мыдэ, шъуитIо зыжъугъэбыяу, тыжъугъэгущыI.- 
КIэрымыт лIыжъым къыIуи, тырку хьакIэм зыфигъэзэжьыгъ: - Тхьэуегъэпсэу укъызэрэтфэгумэкIырэмкIэ, 
Мурад-бей. Типхъорэлъф шъуипачъыхьи тыфэраз, ау 
урысмэ тызаулъэгугъэ уж егъэзыгъэкIэ хымэ кIакIор тфэшIу зыфэтэшIыжьыми, тлъапсэ къызыхэнэгъэ чIыгум иуз 
къытхэузыкIы. Сыдэу тшIын, къытэхъулIагъэм темыуцолIагъэми, цIыфыпсэр зылъапIэкIэ, быслъымэн, чыристан 
тымыIоу тыкъызхэфагъэмэ захэдгъэзэгъэн.
- КIэрымыт, тинахьыжъ,- Бэрэкъэтыр къэгузэжъуагъ,- 
ар оIоми, Мурад-бей къызэриIуагъэу, тихэгъэгу тыкъизыфыгъэ джаурхэм болгархэри ялъэпкъэгъух, такъызэрэхагъэтIысхьагъэр ягуапэп.
- Адэ аущтэу Iоба, зиунагъо бэгъон,- КIэрымыт 
лIыжъыр щхыпцIыгъэ,- зэрямыгопэщтыр къыбдэсэштэ, 
ау нэIуасэ къытфэхъугъэхэ болгархэм нэмыплъ ятлъэгъулIагъэп, тэри тахэхьагъ, ежьхэри къытхэхьагъэх, былымкIи 
12*

--- Page 413 ---

къытэтагъэх, къэшъохьакъущтыгъэ хьэри ахэмэ къытфахьыгъ.
- Стефанов мэлэхъо лIыжъыр арыщтын зигугъу 
къэпшIырэр? - Iоф зыримыгъэшIы фэдэу Мурад-бей 
къэупчIагъ.
- Ары, хьакIэ, ары, Стефан мэлахъор ары,- инэIосэ 
болгар лIыжъым ылъэкъуацIэ къызэрэриIуагъэр КIэрымыт 
игуапэу IугушIукIыгъ.- Олэхьа дэгъум ори ар ошIэмэ. Ащ 
нахь хьалэмэти къышъосIон: янэкIэ тилъэпкъэгъу кIэлэ 
шIагъо горэ Тодор ыцIэу, тыбзи дэгъоу ышIэу, нэIуасэ 
Стефан къытфишIыгъ.
- Парван Парвановыр? - зыцIэрэ зылъэкъуацIэрэ 
къыриIуагъэм ыгукIэ зэрэфэмышIур ымакъэ къыхэщэу 
Мурад-бей къэупчIагъ.
- Хэт ар? - КIэрымыт къэупчIи, нэкIэ ошIа къыригъэкIэу 
Мэзхьаб еплъыжьыгъ.
- ПшIэнэуи, благъэу къызэбгъэкIолIэнэуи уищыкIагъэп,- зитэмэпкъхэр зэфэзыщагъэхэ Бэгъым псынкIэу 
Мурад-бей къыриIожьыгъ, шъхьэихыгъэуи фигъэпытагъ: - 
Парваным фэдэхэр арых къытэпыйхэрэр, шъукъызэрэтхагъэтIысхьагъэр зимыгуапэхэр. Шъуилъэпкъэгъу Димитров Тодори, Стефанов лIыжъри, икъорылъф Бориси цыхьэ 
зыфэпшIынхэ цIыфхэп. Ахэмэ язакъоп - зэрэболгар джаур 
лъэпкъэуи ары.
- Ашъыу ар хъунэп! - Наурзэм ымакъэ къыкIипхъотыкIыгъ.
- Мыхъущтми, Дзэгъащт, джары тиIоф зытетыр,- 
Бэрэкъэтым игъусэ къыIуагъэр къыушыхьатыжьи, нахь 
гущыIэ гуаокIэ къыухыжьыгъ,- джаурыр сыдигъуи джаурэу къэнэжьы. Тэ лъэпсэич тызышIыгъэмэ тащэтхъу, 
тядаорэп, тябэнырэп тэIо, болгар джаур горэм адыгэ 
бзылъфыгъэ нэпэнчъэ горэм къыригъэлъфыгъэр тэгъэIахьылы.
- Бэрэкъэтыр! - Бэгъ Мэзхьаб зыфэмыIэжэжьэу 
къызыщытэджыкIыгъ.- Уимышъомыл гущыIэхэр тинахьыжъ ыпашъхьэ щызэкIэхьажьых.
- Мэзхьаб, зыгъэсамбыр,- бзылъфыгъэмкIэ зи зэхэзымыхыгъэ фэдэу зызышIыгъэ КIэрымыт къыIуи, егыижьыгъ.- Укъызыщылъэтынэу сыда къыохъулIагъэр? 

--- Page 414 ---

ХьакIэр зыдэщысым бысымри щыс. Бэрэкъэт Зэуалэ 
зышъушIэрэр непа, ыгу илъыр ыжэ къышIудэлъэтыгъ… 
Адэ, о зи къапIорэпи, Албан? - ошIэ-дэмышIэ гущыIэ 
мыщыоу къахэтэджагъэм зэрэтекIыщтыр иушъхьагъоу 
КIэрымыт ящэнэрэ хьакIэм еупчIи, джэуапым емыжэжьэу 
фыпигъэхъожьыгъ: - ПлъэпкъыкIэ узэрэалбаныр тамыгъэшIэгъагъэмэ, уадыгэ кIалэу къысщыхъуныгъи.
- Ары, тыркумэ сытырку, черкесмэ сычеркес ашIошIы.- Албан щхыпцIызэ, адыгабзэкIэ къыIуи, къыпиупкIыжьыгъ: - Ау болгарымэ сафагъэдэнэу сыфаеп.
- О-уи-уиу, Мурад-бей, Албан, ори ары, Зэуал, тэ 
къытамышIагъэу шъо сыд болгармэ къышъуашIагъэр?..- 
зигъэсэмэркъэузэ, КIэрымыт къэупчIи, ыгу илъым фэгуитIоу кIэух къышIыжьыгъ: - Аущтэу щытмэ, ахэмэ тэри 
тафэсакъын.
- Ары, ары, цыхьэшIэгъу ахэр шъумышIымэ, шъунэ 
къыкIэшъумыгъаплъэхэмэ нахьышIу,- Мурад-бей бысым 
лIыжъым дыригъашти, зигъэхыежьызэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Тэ ахэр дгъэпыихэрэп, ежьхэм тыкъагъэпыи 
нахь. Болгар хьарамыжъхэр зилIэужыгъохэр шъори шIэхэу 
къыжъугурыIощт. ХьакIэм икъэкIон ежь иIофмэ, икIожьын 
бысым Iоф тэшъумыгъэшIэу, дэгъоу тызыщысыгъэ-тызышъухьэкIагъэкIэ,нахьыжъ, тэри гъогу тытехьажьын. 
Джыри, Алахьэм ыIомэ, Ащ ишIэ хэлъэу, тызэIукIэн, 
тигукIаехэри зэтIоных. Мыхъун горэ къытэплъэгъулIагъэмэ, 
нахьыжъ, къытфэгъэгъу, ори тэри Алахьэм тыкъызэхишIыкIын, ынэшIу къытщифэн, тыхигъэукъонэп.- ПчъаблэмкIэ 
щыт Хьатам Iэпкъ-лъэпкъышхом дэжь зынэсым, ыIапэ 
ыубытызэ, риIуагъ: - Сыкъыоплъышъ, тырку забыт шъуашэр дэгъоу къыокIущт. О уизакъоп, Дзэгъащти, Мэзхьаби, 
Хьаруни арых. Шъори ар къыжъунэсыщт,- Хьаджрэтрэ 
Къасимэрэ атамэ теуIэзэ ариIуи, Бэрэкъэтым еупчIыжьыгъ.- 
Шъыпкъэба, Зэуал?..- Шыуищыр Абдзэхэ чылэ къыдэкIыжьыхи, язакъоу къызызэфэнэжьыхэм, Зэуал риIуагъ: - Джа пшъашъэр ары.
- Дарихъанмэ зыфапIорэр, дахэ...- мыдэ джы мыщ 
ыгу къэкIыгъэр Бэрэкъэтым ыIомэ-ыгъэшIагъозэ, джэуап 
къытыжьи, кIэкIэу фыпигъэхъожьыгъ.- Ащ Iаджи ехъуапсэ, 
епсэлъыхъо, шъхьэгъэрыт лъэшхэри иIэх.

--- Page 415 ---

- Шъхьэгъэрытхэр, псэлъыхъохэр иIэхэмэ гъэшIэгъо на.- Зигугъу ашIырэм Албан щыгъуазэти къыIуагъ, етIанэ 
нахь мэкъэ теубытагъэкIэ къыухыжьыгъ: - Ау ахэмэ 
Мурад-бей ахэмылъыт.
- Сыда - Зэуалэ зыфэсакъыжьыщтыгъэми, зэхихыгъэм ымакъэ зыкъыригъэпхъотагъ,- Мурад-бей сэ пэсшIын 
цIыф зэрэщымыIэр пшIэзэ, Албан, имыщыкIагъэхэр къызыкIысапIохэрэр? Сэ абдзахэхэр зэрэсшIэхэу шъо шъушIэхэрэп...- тIуми афидзыжьи, шъо ащ зешъумыгъэгъап 
зэриIожьызэ, ежьым тырахэу къыщыхъугъэ Дарихъан 
ынэгу къыкIэуцуагъ.
- О узыфэдэр, Зэуал, джынэс къызыдгурымыIуагъэкIэ, уиабдзахэхэр сыдым фэтшIэнха? - зэхихыгъэр нэбгыритIум афэгъэхьыгъагъэми, ежь Албан изакъоу ар 
зыфихьыжьызэ, къыхихыгъ. Ащи къыщыуцугъэп: - Абдзэ хэ хъулъфыгъэхэр зыфэдэхэм тащымыгъуазэми, хэт 
щыщрэ бзылъфыгъи, албан, черкес, тырку, болгар фэIуагъэп ащ, зэрэбзылъфыгъэу къэнэжьы.
- Албан! - шым Зэуалэ жэдаIи, зырирыгъэтIагъ.- Тэ, 
абдзахэхэм, укъытытегущыIэнэу, тыкъэуушъхьакIунэу 
ухэта о?!.
- Зэ, зэ! - Мурад-бей иш къызэтыригъэуцуагъ.- Сыда 
шъуитIо къышъохъулIагъэр, черкес шъуатэм шъукъызэкIигъэплъыхьагъа?
- Зи къытэхъулIагъэп, Мурад-бей, къэсIуагъэм ащ 
фэдиз къизгъэкIыгъэп сэ...- тыркум ишэн кIэкI зышIэщтыгъэ Албан зыкъигъэтэрэзыжьи, нэмыкI ушъхьагъукIэ 
гъумыгъужьыгъэ.- Уешъонэу пIуагъэкIи, бысым лIыжъ 
гущыIэрыем уригъэшъощтыгъа?.. ЕтIани черкесмэ яшъуа тэ болгармэ ясливовицэ зэрэкIуачIэм фэдэп, нахь шъаб, 
тэрэзба, Зэуал?
- Тэрэз, тишъуатэкIэ къыбдесэгъаштэ. Ау бзылъфыгъэмэ афыуиIэ еплъыкIэм сыгу еIурэп. Ахэр ары тигушIуагъохэри тигухэкIхэри зэпхыгъэхэр, тищыIакIи зыгъэбагъорэр,- 
Зэуали сэмэркъэукIэ зыкъигъэтэрэзыжьи, къыухыжьыгъ: - 
Ау КIэрымыт лIыжъымкIэ ушъыпкъаIоми, тинахьыжъ, 
сыабдзахэба, мыхъункIэ утезгъэгущыIэщтэп, ар адыгэ 
шэнэп.
- Зэхэоха, Мурад-бей, тиныбджэгъушIу Зэуалэ 
къыIохэрэр?..- "ар шъуичеркес шэнмэ, шъуилъэпкъ зэдемыгъаштэ шъуиузэу сыда шъуихэгъэгу зыкъыкIыряжъугъэфыгъэр" зыфэпIощт упчIэр гукIэ Албан зыдиIыгъыгъэ ми, ащкIэ зиIажэзэ, зэупчIыгъэм IугушIожьыгъ.
- Зэхэсхыгъэп. Шъушъхьэ зымыгъэузын фаемэ яшъумыгъэузыжь. Модэ зигугъу къышъуфэсшIыгъэ пшъашъэм 
тытешъумыгъэгущыIыкI…
- А пшъашъэм нысэкIэ уфаемэ, Мурад-бей, зи едгъэIонэп, Рэджэб-бей къыфэтхьын. Арба, Зэуал? - Албан 
къызыIуипхъотыгъ.
- Зи ебгъэIонэп,- Зэуал щхыпцIыгъэ,- джа пчъаблэм 
готыгъэхэ Хьатамрэ Хьаджрэтрэ уапырикъущтымэ… 
Узэмыжагъэхэ нэмыкI горэхэри къыпфыкъокIынхэкIи 
пшIэхэнэп.
Мурад-бейрэ Албанрэ зэфычIэплъыжьыхи, яшыхэм 
ялъэдэкъэуагъэх. ТIэкIурэ кIуагъэхэу, Мурад-бей ошIэ-дэмышIэу къэупчIагъ:
- Сыда, Зэуал, узыфэшъхьэзакъор?
Зэуалэ иш ригъэлъэхъугъ.

--- Page 416 ---


ЯПШIЫКIУЗЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 417 ---

1866-рэ илъэсыр къызихьэгъэ апэрэ отI-псытI мафэм 
ищэджагъо дэжь Бэрэкъэт Зэуалэ Стамбул къэсыгъ. 
Адрэ къэкIогъуитIумэ ялъытыгъэмэ, мы аужрэ къэкIогъур Бэрэкъэт Зэуалэ лъэшэу къехьылъэкIыгъ. ХымкIэ 
Болгарием къикIымэ, гъогур нахь Iэрыфэгъу къызэрэфэхъущтыр ышIэзэ, Балкан къушъхьэ гъогу хьылъэ чыжьэр 
къыхихыгъ. Аущтэу зыкIишIыгъэр илъэс пчъагъэм зыIэпэIэпчъэгъэ Iахьылхэр къызэзгъэлъэгъущт ыIуи, Косовом 
нэс Албан гъогогъу къызэрэфэхъугъагъэр, ащ тыркубзэр, 
балканыбзэхэр зэришIэщтыгъэхэр ары. Ау гъогу кIыхьэм 
къинэу тырилъэгъуагъэм, ахъщэу тыригъэкIодагъэм нахьи 
хэкужъым къыздырихыжьыгъэгъэ къамэр зэрэгомылъыжьыр джыри зызыгъэадыгэлIыщтыгъэ Зэуал шIогукъэуагъ.
"КъысэхъулIагъэр сфэшъуаш, "мыуцурэр къиуцукI 
IокIэ" зыфаIорэр шъыпкъэ,- аужырэ гъогупкIэ уасэ фэхъугъэ къамэр Iузыщыщтыгъэ кухъэренэм Зэуал кIэлъыплъэжьызэ, зэриIожьыгъ,- къамэм, непэ нэмыIэми сырыщыIэнэу ахъщэ тIэкIу къысфытелъхьажь тырку къэбархэр 
къысфэзыIуатэщтыгъэ, орэдхэр къысфэзыIощтыгъэ, 
адыгэмэ къащытхъущтыгъэ Сэрдар шыкуаом зесэIом, 
уипаIуи къызэрэтемылъхьажьыгъэмкIэ гушIо къысиIо жьыгъ. 
Ари имыкъоу, мэфэ псэум осэнчъэу сызэрэбгъэчырэ гъэсызэрэбгъэхьаулыягъэмкIэ хьапсым удязгъэдзэщт а хьам 
къылъфыгъэм къысиIуи, икъамыщи къыстырищэежьыгъагъ. Хэгъэгу зимыIэжь насыпынчъэ тхьамыкIашъокIэ 
къызэсымыгъэплъынэу зыфэзгъэшъорышIызэ, гъогупкIи, 
хьакIэщыпкIи, гъомылапкIи зыфэстыгъэ Албани мо тыркум 
нахьышIуа?!. Тыркум къыратакъохи, Балканым ратэкъожьыгъэхэ модрэ адыгэхэм ялыягъэу сэ сыда зыуж 
ситыр? "ЗимыIоф зезыфэрэр Iоф хэфэ" тятэ тхьамыкIэм 
зыфиIощтыгъэр сэ сфэдэщтын. Ары шъхьакIэ, пшъхьэ 
фэмышIэжьырэр зыми къыпфишIэщтэп орыба зыIощтыгъэр, тят?.."
Бэрэкъэт Зэуалэ IэнэкIыгъэ-ныбэнэкIыгъэми, нэпашIо 
зыкIэхъукIыщтыгъэ хъурышъо паIор зыщихи, ыутхыпкIыгъ, 
ытхьакIумэхэр диупкIэжьызэ, зыщилъэжьыгъ. Къамэр 
зыпымылъыжь бгырыпхыри пкъы пчэнэ ихыгъэм екIурэ 
цые тIурысэм щигъэтэрэзыжьыгъ. Зэгорэм, КъокIыпIэ 
Византием икъалэщтыгъэ Константинополэу тыркухэр 
СтамбылкIэ зэджагъэхэм дэт Ая-Софи чыристан жамэщтыгъэу джы мэщыт ашIыжьыгъэр арыти Зэуал зыдэкIон 
фэягъэр, блэгъэ-чыжьагъэ пымылъэу къыблэчъыщтыгъэ 
кухъэренэхэм ыгуи афэмышIоу, мэщытым иазэнэджэпIэ 
папцIэхэм арыгъуазэзэ, а лъэныкъомкIэ ежьагъ.
Мэщыт щагум Зэуал амдэз щишти, ыIэ, ылъэкъо 
пцIанэхэр ыгъэгъушъыжьыхэзэ, итыркубзэ тIэкIу къызэрихьэу, къыгос лIы жэкIэ-пэкIэ зэхэкIыхьагъэм щымыгугъу 
дэдэу еупчIыгъ:
- ЗыгорэкIэ, Алахьэм ицIыф, Мыхьамэт ефэнд черкесым мыщ игугъу щашIэу зэхэпхыгъэна?
- Черкесхэм Iоф адысиIэп сэ...- Адыгэ гугъу зэрэзэхихыгъэр зэримыгуапэр ымакъэ къыхэщэу жэкIэ-пэкIэм 
къыIуи, бэрэскэшхо нэмазкIэ Алахьэм ыпашъхьэ зэрихьащтым зыкъыригъэшIэжьызэ, нахь нэшIу-гушIу гущыIэхэмкIэ къыухыжьыгъ: - Ау Мыхьамод пегъэмбар цIэ лъапIэр 
зыхьырэ черкес къурIэнаджэ бэлахь горэ бэрэскэшхо 
мафэрэ мыщ КъурIан къыщытфеджэ.
- Сыд ыныбжьын ащ? - Зэуалэ инэплъэгъу Мэрзыхъуае Мыхьамэт ефэндыр къыхэтэджыкIызэ, къэупчIагъ.
- Сыдым фэсшIэн, итеплъэкIэ о уилэгъун е нахьыжъын… Муары, укъызыкIэупчIагъэр арымэ, молэмэ 
кухъэренэм къыращы. ПэгъокI, къешIэкIыгъэмэ укIэрагъэхьащтмэ сшIэрэп нахь…
- Сенэгуе арыкIэ! - ПсынкIэу Зэуалэ зифэпэжьи, хьаджэ сарыкъ фыжьыр зыщыгъ Мэрзыхъое Мыхьамэт 
пэгъокIыгъ, зыкъызэрэригъэшIэжьыщт адыгэ гущыIэ шIыкIэкIэ шIуфэс рихыгъ: - Уимафэ шIу, Мыхьамэт.
Молэ нэбгыритIур зыуж ит Мэрзыхъое Мыхьамэт 
адыгабзэкIэ рахыгъэ шIуфэсыр зэхимыхыгъэ фэдэу 
зыблэкIым, кIэкIэу къызэтеуцуи, ыбзэкIэ къеджагъэм 
къыфызэплъэкIыгъ.
- Сэры, Мыхьамэт, сэры, сыкъэпшIэжьырэба, Бэрэкъэт Зэуал ары.
- Ора, Зэуал?..- адыгэ тхьамыкIагъом зэпэIуидзыгъагъэхэ абдзэхитIур Стамбул ианахь мэщытышхо щагу 
щызэIукIагъэх.- Псэрэ гурэ зэрэшIэ, зэфэсакъы зыфаIуагъэр олахьэ шъыпкъэм, Зэуал, непэ, зэрэхъугъэри 
сымышIэу, сыгу укъэкIыгъагъ. Ары, къэсшIэжьыгъ, Юсеф 
забытыр, Аче къалэ щаIыгъ дзэм ипащэ игодзагъэр, ары 
уигугъу къысфэзышIыгъагъэр, болгар лъэныкъом узэрэщыIэри къысиIогъагъ.
- Юсеф забытым идзэ IофшIапIэ тэ щыI, Мыхьамэт? - 
зыкIэупчIагъэр зыдэщытыр ышIэщтыгъэми, Зэуал къызыIуипхъотыгъ.
- Ари къэдгъотын, чыжьэу щыIэп...- ШIомыигъо дэдэу 
Мыхьамэт ефэндым къыIуи, джыри нахь чъыIэу фыпигъэхъожьыгъ: - ТитIо тызэрэшIэми, сцIэ къепIо хъумэ, ефэнд 
цIэ лъапIэр зэрэпытыр зыщымыгъэгъупш.
- Ари ары, Мыхьамэт ефэнд, абдзахэмэ узэряефэндышхор зыщызгъэгъупшэна…
- Абдзахэмэ язакъоп,- Мэрзыхъуае Мыхьамэт ефэндым Бэрэкъэт Зэуалэ къыIощтыгъэр зэпыригъэугъ,- тыркухэри ары. Сэ джыдэдэм уахътэ сиIэпышъ, нэмаз ужым 
тызэIукIэн.

--- Page 418 ---

- Ары, Мыхьамэт ефэнд, ары,- IукIыжьыщтыгъэ 
ефэндым Зэуал кIэлъиIожьыгъ,- Юсеф забытри къэдгъотын, къыфысагъэхьыгъэ тхылъыпIэм иIофшIапIэ зыдэщытыри итхагъ.
- Сыд тхылъыпIа? - Мэрзыхъуае Мыхьамэт къызэтеуцуи, къеупчIыгъ.
- Мустафа дзэпащэм къысигъэхьыгъэ тхылъыпIэр 
ары.
- Аущтэу Iоба, Алахьэм ицIыф,- Мыхьамэт ефэндым 
зэхихыгъэ дзэпщыцIэм псынкIэу зыкъызэблыригъэхъужьыгъ.- Балканым щыцIэрыIо дзэпэщэшхом узэрилIыкIор 
къапIо хъущтыгъэба… НекIо, Алахь лъапIэу лъагэм ифэIофашIэхэр зыдгъэцэкIахэкIэ, тызэрэзэрэгъотыжьыщтымкIэ 
нахь Iэрыфэгъу тызэфэхъунэу синэмаз апэрэ чIыпIэ дэжь 
укъызгозгъэуцон. ЦIыф лъэрыхьэмэ, сэри ахэмэ сазэрэхэтыжьэу, шъхьэгъэщ афашIыныр тыркухэм зэрякIасэр ори 
ошIэшъ, Балканым укъызэрикIыгъэр, Мустафа дзэпщышхом узэрилIыкIори къыпкIэупчIэхэрэм ятIон.
Нэбгыришъэ пчъагъэ зычIафэрэ мэщытышхом 
сатыр-сатырэу нэмазышIхэр къыщызэхэуцуагъэх. Ахэмэ 
апэ итхэм ихъурышъо пэIо хьаплъыкIэ бгырыпх псыгъор 
зытелъ цыяшхъо адыгэ шъуашэмкIэ къахэщэу Бэрэкъэт 
Зэуалэ Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндым исэмэгубгъукIэ 
къыгоуцуагъ. Абэ быхъу цыпэхэм афэсакъызэ, абгъурэ 
унэм къычIэкIыгъэ муфт лIыжъым быслъымэнхэм ябэрэскэшхо щэджэгъо нэмаз раригъэжьагъ. Алахьэм ыпашъхьэ нэмазыр щязыгъэшIыщтыгъэ муфтым "Алаху акбарырэ" "Фатихьэрэ" къызэриIорэмрэ нэмазышIхэм ятIыскъэтэджыжь къыпыIукIырэ макъэрэ анэмыкI мэщытым 
къычIэмыIукIэу янэмаз уахътэ зыухыгъэ-зэхэтIысхьажьыгъэхэм апашъхьэ Мыхьамэт ефэндыр къиуцуи, мэкъэ 
дэхэ-гохькIэ исыхьатныкъо КъурIан къеджэн ригъэжьагъ. 
Фагъэнэфэгъэ пIалъэм ехъулIэу икъеджэн зеухым, зэхахыгъэ сурэхэр къабыл зыфэхъущт нэмазышIхэм муфтым 
дыухь тыраригъэшIыхьажьыгъ.
Мэщытым щыфыхахыгъэ унэ мэзэхашъом зехьэхэм, 
джыри КъурIан къеджэным къыхэмыкIыжьыгъагъэ 
Мыхьамэт ефэндым платыку фыжьыбзэмкIэ пкIантIэр 
ынэтIэ бгъузэ тырилъэкIыкIымэ, ыIупшIэ пIуакIэмэ аIулъэкIыхьажьызэ, Зэуалэ къыриIуагъ:

--- Page 419 ---

- Джары, Алахьэм ынэшIу къызыщифэн Зэуал, плъэгъугъэ Мэрзыхъуае Мыхьамэт ефэндым иIоф ИстамбылкIэ зытетыр.
- Ары, слъэгъугъэ, сынитIукIэ слъэгъугъэ.- Зэуал ыгу 
къыдеIэу, зэгорэм Абдзахэ къыщыримыдзэщтыгъэ 
Мыхьамэт ефэндым джыдэдэм рилъэгъулIагъэм шыхьат 
фэхъужьызэ, щытхъугъ: - Тыркухэр къыодэIугъэхэ къодыеп, олахьэ жэкIэ бгъэдэIуагъэхэм!
- Хьау, Зэуал, хьау, Алахь лъапIэу лъагэм ошъогум 
къытфыригъэхыгъэ КъурIаным тхьэкIумэкIэ уедэIуныр 
хьэрам, гукIэ згъэдэIуагъэхэу къапIо пшIоигъуагъэщтын.
- Адэ ары, зы цыс къытхэмыIукIэу гукIэ тыбгъэдэIуагъ, 
тыгухэр бгъэушъэбыгъэх, ау абдзэхэ пхъэцмэ укъызэрэзэхамышIыкIыгъагъэр сыгу къео.
- А тхьамыкIэхэм тыгу ятэмыгъэгъабгъ, ори зымыухыжь, Зэуал… Сэ сыгу забгъэрэр сызэхэзымыхыщтыгъэхэ Цэим, Бырджым, Занэкъо нахьыкIэм афэдэхэр арых. 
ЗагъэлIымэ, загъэIушызэ, зипащэщтыгъэхэ быслъымэн 
зафэхэр агъэунэхъугъэх.
- Мыхьамэт-Амин наибыр къытфэзгъэкIогъэ дагъыстан 
Щамили ахэмэ анахьышIугъэп.- Зэуал къыIуи, кIэкIэу 
къыухыжьыгъ: - ЧIыпIэ къин зефэхэм, зилIыжьыным ычIыпIэкIэ, гъэры заригъэшIи, зиуцIэпIыжьыгъ.
- Шъыпкъэ, Зэуал, шъыпкъэ. Щамилэ шыихъыми, 
Мыхьамэт-Амин наибми афэшъошэ лIыгъэ къызхагъэфагъэп...- Мыхьамэт ефэндым къыIуи, тегущыIэкIыжьыгъ: - 
Симолэхэм щаибжъэ горэ къытфычIахьэщтыба сэIо,- Iэгу 
тео макъэ афигъэIугъ.- УкъыздикIыгъэ Балкан болгар 
лъэныкъом сыд щыкъэбар, сыдэу шъущыхъура? Ахэр ары 
нахь тэ тызфэгумэкIын фаехэр, тимыщыкIэгъэжь къумалхэр 
сыдкIэ былымых.- IэшIу-IушIу лэгъэ цIыкIур зигъусэ щай 
бжъитIоу молэм къыхьыгъэр Мыхьамэт ефэндым IэубытыпIэ ышIи, нэмыкI гущыIэ техьагъ.- Мы щаир, Зэуал, 
шъыпкъэмэ сшIэрэп, тыркумэ къахэзыхьагъэр тэрэу, 
адыгэхэр арэу аIуагъ. Хэт къахихьагъэми, Алахьэм игъомылэ къабзэмэ мыри ащыщ. БисымлахькIэ тыхэгъаI, 
тибысымхэм ялэкъуми щаим дэгъоу декIу. Джы, Алахьэм 
ынэшIу къызщифэн, Зэуал, Мустафа дзэпщым Истамбыл 
къыуигъэхьыгъэ тхылъыпIэм итым игугъу къысфэпшIыгъагъэмэ… Мышъэфмэ ары…

--- Page 420 ---

- ТхылъыпIэр зэтегъэпкIагъ. ЗэтемыгъэпкIэгъагъэми, 
еджакIэ сымышIэу, тыркубзэми хэшIыкI шIагъо фысимыIэу, 
ащ итхагъэр сыдым фэсшIэн. Ау ар лъэсыдзэ къулыкъушIапIэм IэнэтIэшхо щызыIыгъ Юсеф забытым IэкIэзгъахьэмэ, ащ къызэриIоу сыпсэун.
- Ары, ары, Алахьэр етагъ Юсеф забытым фэдэу 
Iахьыл къотэгъу зиIэм, адэ ащ къызэриIоу упсэущт. Сэри 
Алахь лъапэу лъагэр сикъотэгъушъ, Ащ къызэриIоу сэпсэу. 
Ори Ар угу игъэлъ, Зэуал, узыфаер къыбдигъэхъущт.  - 
КъэупчIэ-упчIэжь щымыIэу Мыхьамэт ефэндым къыIуагъэм 
кIэух къыфишIыжьыгъ.- Джа бэрэскэшхо нэмаз тэзгъэшIыгъэ муфтым, ижъыгъэрэ игъоищэягъэрэ къызэхьылъэкIырэм, ычIыпIэкIэ агъэнэфэщтмэ сащыщэу къыхаIукIышъ, 
хъурэм теплъын.
- Къэбар гушIуагъу къэпIуагъэр, сикъош лъапI, 
Мыхьамэт ефэнд, ау щытми, тыркумэ ямылъэпкъэгъухэр 
апэ рагъэшъыхэрэпышъ, зэхэсхыгъэр сымыгъэшIэгъон 
слъэкIырэп. ЕтIани сегупшысэшъ, непэ сызыхэплъагъэхэм 
япачъыхьэ адыгэныжъ зэриIэр къызыдэслъытэкIэ, ар къыуапэсыгъахэкIэ слъытэн, мыщ гупсэфыпIэ изымыгъуатэрэ 
адыгэ тхьамыкIэхэри бгъэгушIоных, бгъэгушхоных.
- Зэ, Зэуал, зэ.- Мыхьамэт ефэндыр сакъэу пчъэ 
игъэсэгъэ лъэныкъомкIэ плъэзэ, илъэпкъэгъу еIушъэшъагъ,- тибысымхэм афэгъэхьыгъэу къямыкIун умыIо...- 
ЕтIанэ нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ къыпидзэжьыгъ: - Адэ ары, 
Зэуал, тэрэзэу къэоIо, тихэгъэгу ттезыхыгъэ, тыкъизыфыгъэ урыс джаурхэм ялъытыгъэхэмэ, тыркухэр цIыфышIух, Iулъхьэр къыбдэзыгощын цIыф хьалэлых. Адыгэ 
быслъымэнхэр чIыпIэ зэжъу зефэхэм, плъэгъугъэ яхэгъэгукIэ къызэрэтпэгъокIыгъэхэр. Джыри тыркумэ афэгъэхьыгъэу зы къыосыIон: ахэр зыпшъэ уамыгъэкIон зэолIых. 
Джа Тырку Балканым щыпсэухэрэ серб, болгар нэIуагъэхэр 
арых тихэгъэгу ттезыхыгъэ джаурхэр зилъэпкъэгъухэр, 
зидиныгъохэр. Анэ къэшъумыгъаплъ, шIумэ ерэплъых.
- Сэри джары сIорэр, Мыхьамэт ефэнд. КъэошIэжьхэмэ, Бэгъ Мэзхьаби, Наурзэ Дзэгъащти, Кобл Хьаруни 
джары аIорэр.
- ЗыцIэ къепIуагъэхэр къэсымышIэжьыхэ мэхъуа,- 
Мэрзыхъуае Мыхьамэт ефэндыр хэщэтыкIыгъ,- зэопIэ-хьадэгъупIэмэ тазэдыIутыгъ, тхьамыкIэгъо Iаджи 
зэдэтщэчыгъ. Сигуапэ а лIы шIагъохэр зэрыуигъусэхэр. 
Сащымыгъупшэжьыгъэмэ, сэлам сфяхыжь. Ярэби, Кобл 
Хьарунэ ятэ КIэрымыт псэу шъуIуа?
- Псэу, псэу...- ыгу зэрэфэмышIур къышIухэщэу 
Зэуал къыIуагъ.- ИIуи-ишIи къытхелъхьэ, тызыфэмые-тызыфаехэри тегъашIэ.
- ПIорэр гъэшIэгъоны, псэу ара? Алахьэм ынэшIу 
къыщеф, жъышъхьэмафэ къыздифэгъэ быслъымэн хэгъэгум щешI. Адыгэ тхьамыкIэгъо купсэм хэтыгъэ лIыжъ 
ар, ыгу хэшъумыгъэкI. ЗэшIокIэу сиIэ хъугъэм ари щыгъэгъуаз, сисэламышIуи сфыIугъэкIэжь.
Бэрэкъэт Зэуалэ зыIукIэгъэ Мэрзыхъое Мыхьамэт 
ефэндым зэрэщыгугъыгъэу къыфычIэкIыжьыгъэп. Щытхъупс зыхэкIэгъэ щай тIэкIумрэ, ащкIэ гъэшъокIыжьыгъэ 
рахат-лакумэ такъырымрэ зынэгъу къифэгъэ Зэуалэ адыгэ 
"къеблагъэр" къырамыIоу, неущрэ зэIукIэгъукIэ къагъэгугъагъэу мэщыт щагум къызыдэкIыжьым, ежь-ежьырэу 
зыдэхьащхыжьыгъ: "Мэрзыхъое Мыхьамэт молэ мыхъу 
фэдэу ефэнд хъугъэхэм тызыщауплъэкIурэ дунэе хьафыр 
гъэшIэгъонэу зэхэлъ. ГъэпцIакIор шым тес, шъыпкъаIор 
лъэс-лъэбыIу. Сиджыбэ чапыч зэримылъыр, сызэрэфэтэрынчъэр къыздимышIэгъэнэуи? Ау Мустафа дзэпщым 
спшъэ къырилъхьэгъэ тхылъыпIэм ыгъэпагъ, зэтегъэпкIэгъэ тхылъыпIэр КъурIаным итхагъэм къикIрэр зымышIэрэ 
къурIэнаджэм ылъэкIыгъэмэ, сытекIодэщтыгъэми, зэтырысигъэтхъыщтыгъэ. Мэкъэ дэхэ-мэкъэ гъэкIэзэзыкIэ 
КъурIаным укъеджэкIэ, муфты уашIына?.. Сэри делэ-делэу 
ащкIэ къыбдезгъэштагъ. Ар сэIо шъхьакIэ, кухъэренэр, 
молэхэр, мощ фэдиз нэмазышIхэр зэбгъэдэIунхэр сэмэркъэуа? Мэстапэм къыпызыгъакIэ ефэнд шъуашэкIэ зэрэфэпагъэр, гукIи зэрэтхъэрэр къыозгъашIэрэ нэкIушъхьэ 
шэплъхэр, ыIэхъомбэжъые къыпыщырэ тыжьын Iэлъынышхор… СшIэрэп ахэми къясIолIэщтыр… Бэрэкъэтыр, 
сыд сэIо пIорэр, непэ фэдэу ори укъэмэнчъэнэп, пшIэнэп 
уиIоф неущ къызэрикIыщтыр!" - Зэуалэ зыфэгубжыжь-зэушъыижьызэ, ыкуашъомэ затеом, ыIэгушъо 
къэзгъэузыгъэ тыжьын абасэу иджыбэ къыригъотэжьыгъэмкIэ апэрэ кухъэренэу къыгъэуцугъэм зыдэкIон фэе 
дзэ IофшIапIэм зыригъэщагъ.

--- Page 421 ---

Бэрэкъэт Зэуалэ иIоф тыркудзэ IофшIапIэм псынкIэу 
къыщызэшIокIыгъ: адыгэ чылэхэр къэзыухъумэщт шыу 
купым изэхэщэн пылъ унэшъо шъэфыр хьазырыти, кIыхьэлыхьэ зырамыгъэшIэу сыргъущ мыхъур зытелъ тхылъыпIэ 
зэтегъэпкIагъэр къыратыжьыгъ. Ащ голъыгъэ изабытыцIэ 
фэгъэхьыгъэ тхылъыпIэхэр, ахъщэр арых нахь охътабэ 
зытекIодагъэр, Юсеф забытыр ары мыхъугъэмэ, неущрэ 
мэфэ псэур ахэмэ ахьыныгъэкIи мэхъу. Забыт шъуашэм 
икъыхэхыни Iофыбэ къыпыкIыгъэп. Ар къезытыщтым 
Зэуалэ итеплъэрэ ыIэпкъ-лъэпкъхэмрэ къызэпиплъыхьи, 
изабыт шъуашэ щырыкъуитIури къыригъэгъусэжьызэ, 
адыгабзэкIэ къыриIуагъ:
- ПтырашIыкIыгъэм фэдэу щыгъынхэр пфэшIу хъущтых. 
Щырыкъухэр пфэмышIухэмэ, къыпфызэблэсхъужьыных.
- Уадыга? - Зэуал зэхихыгъэ адыгабзэм къызыIуригъэпхъотыгъ.
- Сэ сызэрэмычеркесым фэд ори узэрэмытыркур… 
Черкесым илъэсищэ сисыгъ, тIорэм шъукъедэIугъэп. 
ЗыжъугъэлIыхъужъызэ, джаурхэр къызытежъугъэкIуагъэх.
- Къэрэбгъагъэ зетхьагъэу ара?
- ШъулIыхъужъыгъэмэ, сыд тихэгъэгу шъукъызфифагъэр?
- ТыжъугъэпцIагъэти ары! - Зэуалэ ерагъэу зиIажэзэ 
фидзыжьи, зэрэзабытыр зыдишIэжьызэ, зыфигъэпкъыижьыгъ: - УитэмэтелъхэмкIэ сэщ нахьи узэрэнахь цIыкIур 
зыщымыгъэгъупш!
- Ар зысшIэщтыр уитэмэтелъхэмкIэ Тыркум лIыгъэ 
фызепхьэмэ ары.
- ПшIэхэнэп, ащ фэди сшIэнкIэ… Модэ, бащэ къэмыIоу, 
сизабыт шъуашэ къысфызэгъафи, уанэIу сигъэкIыжь.
"Сыд къытаIо-къытфадзыми, тфэшъуаш, тимылажьэ 
къыташIагъэп...- Бэрэкъэт Зэуалэ шъхьакIом ыстызэ, дзэ 
щыгъын гъэтIылъыпIэм къычIэкIыжьи, ащ къыгот Iэшэ 
гъэтIылъыпIэм чIэхьагъ. Iашэр къэзытырэ нэбгыритIур 
арыти ащ чIэтыгъэр, ыIыгъ тхылъыпIэм къызэриIоу щэ 
заулэ зигъусэ кIэрахъомрэ сэшхомрэ къызэрэратырэмкIэ 
зыкIэтхэжьыщт тхылъыпIэр ыпашъхьэ къыралъхьагъ. Зэуа лэ IэпэкIэдзакIэ зэримышIэрэр къызыхимыгъэщэу къырагъэлъэгъугъэ ылъэкъуацIэ пэчIынатIэу Бэрэкъэтмэ яунэгъо 
онэ тамыгъэ пигъэуцуагъ.
- Мыр сыда зыщыщыр?
- Мыр,- ежь Зэуалэ Iапэ зыфишIыжьызэ, къеупчIыгъэм 
адыгабзэкIэ риIуагъ,- Бэрэкъэтмэ ятамыгъ.- ТыркубзэкIи 
фыпигъэхъожьыгъ: - Черкес тамга, якши?
- Якши, якши,- тыркуми Iэхъомбэшхор Зэуалэ къыригъэлъэгъужьыгъ.
- Якши, къыбгурыIуагъэмэ джары...- Бэрэкъэтым 
къыратыгъэ забыт ахъщэм щыщ хъурыш чапычыр зыIэ 
ыубытыжьыгъэм ыIамычIэ чIилъхьэзэ, IугушIожьыгъ: - 
Iашэр IэнэкIэу къаIэхырэп.
"Джары, хэтрэ цIыф лъэпкъи щэрэщ фаеми, цIыфхэр 
зэфэдэхэп зыкIаIорэр,- Юсеф забытыр къызыщежэщтыгъэ дзэ хьакIэщым Зэуалэ къэкIожьызэ, зэриIожьыгъ.- 
Мощ сыгу хигъэкIыгъ, мыдрэм сыгу къыIэтыгъ. Модрэми, 
мыдрэм фэдэу, сыгу пыкIырэ хъурыш абасэ горэ IэкIэслъхьанэу сыфэягъ, ау сызэрэадыгэр шIоIум-пэмэу мощ нахь 
мыхъурэм сигъэцIыкIугъ. Сэ сыадыгэзэ, сытыркунэу 
чIыпIэ сифагъ шъхьаем, о зыбгъэчеркесынэу зи къыолъэIугъагъэп, урагъэзыгъагъэп… Шъоры ислъам диныр 
зиушъхьагъоу зэмылъэIугъэхэ хьакIэхэу тичIыгу 
къихьащтыгъэ хэр, Мэрзыхъуае Мыхьамэт фэдэхэу, тэ 
тфэдэхэу жъугъэделэщтыгъэхэр… Икъунба мокIи шъуишIуагъэ къызыщытэшъумыгъэкIыгъэкIэ, мыщкIи тиуIэгъэ 
мыкIыжь шъу къыхэмыуIэжьмэ… Аущтэу сэIоми, сшIэрэп 
ныIа тилIыгъэ зэфагъэ къызщынэфэщт, къызыщыдгурыIощт 
лъэныкъор…"
Юсеф забытым Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндыр унэм 
дисэу зылъэгъугъэ Зэуалэ сэламхыгъо римыгъафэу 
зэмыжэгъэ хьакIэр шъэбэрыIо гыекIэ къеупчIыгъ:
- Адэ, Алахьэм ынэшIу къызыщифэн Зэуал, ори тэри 
тызэрэгушхон уизабыт шъуашэ пщыгъэпи? Сэ ар IашIуIашъоу сыгу илъэу укъэзгъотыгъ, уикъэбар ехъулIэныгъэшIухэми, зишIушIэхэр Алахьэм фигъэбэгъонхэ Юсеф 
забытым сахигъэдэIуагъ. Модэ тырку забыт шъошэ дахэр 
къызыщылъи, тэгъэлъэгъу.
- Къэптан Iэгъуапэхэр, гъончэдж лъапэхэр тIэкIу 
мыкIыхьэIуагъэхэмэ, Мыхьамэт ефэнд, къызыщыслъэныгъи...- къыIугушIо-къыIуплъыхьэщтыгъэр ыгу зэрэтемыфэрэр къызыхимыгъэщэу Зэуалэ ушъхьагъу къызыфигъотыжьыгъ.
- Ащ фэдэ мэхъуа, адыгэпкъым фэмышIу щыIа! - 
Мыхьамэт ефэндым инэшIошIыгъэ макъэ зыкъыригъэпхъуати, нахь шъабэу къеупчIыжьыгъ: - ПаIор, паIор 
пфэшIуа?
- ПаIори, щырыкъухэри сфэшIух.
- Адэ пфэшIуных! - Мыхьамэт ефэндыр уцущтыгъэп.- 
Iэгъопэ-лъапэхэм уяIэзэжьыныр сыхьат Iоф, зэкIэми анахь 
Iофыр, силъэпкъэгъу дышъ, типачъыхьашхо иIо-ишIэкIэ 
тидинэгъу тырку ткъошмэ IэнэтIэшхо къызэрэуапэсыгъэр 
ары. Ар къызэрэбгъэшъыпкъэжьыщтым сэ сицыхьи, Юсеф 
забытым ицыхьи къыптелъ. Шъыпкъэба, зитэмэтелъхэр 
бимбаши тэмэтелъкIэ Алахьэм зыфызэбларигъэхъун, 
Юсеф забыт?
- Тэ тицыхьэ зытемылъым, ефэнд, IэнатIэ еттырэп.
- Зэхэпхыгъа, тырку забыт, тицыхьэ къыптелъ. Ти 
Алахьэ лъапIэ уикъотэгъоу типыижъ джаурхэм лъэпсэич 
афэхъу. Ар зэрэуяапэрэ пшъэрылъыщтыр узигъусэщтмэ 
агурыгъаIу.- Мыхьамэт ефэндым итыжьын сыхьат зэдигъэпкIи, еплъыгъ: - Ечэнд нэмазыр къэсынкIэ джыри сыхьат 
иI. Мы уахътэм Iоф къыздышъуимыIэмэ, сэ мэщытым 
згъэзэжьын, къурIэнэджэ молэхэм сырящыкIэгъэнкIи 
мэхъу. Шъуфаемэ, сикухъэренэ хьакIэщым Iутышъ, 
шъуздэсщэн, шъуязгъэдэIун. Хьау шъуIоу хьакIэщ мэщытым ечэнд нэмазыр щышъушIыщтымэ, неущ нахь уахътэ 
сиIэу сыкъышъуфыкъокIын. ДэкIо-бзакIо Iазэ горэ синэIуасэшъ, Зэуал, пIихын шIагъо щымыIэу, уизабыт шъуашэ 
къезгъэIэзэн.
- Тхьэуегъэпсэу, уимыIофхэмкIэ узгъэулэунэп,- 
къыфэгумэкIыщтыгъэм Зэуалэ риIожьыгъ,- сэ хьакIэщ 
дапIэм ащ зыгорэ щырязгъэпэсын.
- Ара? ХьакIэщым дэпIэ-бзапIэ хэта?.. Ар зэкIэми 
анахьышIужь. Ащыгъум, сIорэм къедэIуи, Алахьэм ицIыфышIу, уизабыт шъуашэкIэ уфэпагъэу, узылъэгъурэр 
къыохъуапсэу тинеущырэ щэджэгъо нэмаз къепэсакIу. 
Джа нэмаз тэзгъэшIыгъэ муфтым уигугъу фэсшIыгъагъэшъ, нэIуасэ уфэсшIыщт. Муфт Iэзэ лIыжъ гъэшIэгъон 

--- Page 422 ---

ар. Ори, Юсеф-паша, мыщ гъусэ зыкъыфэпшIыгъагъэмэ, 
сигуапэщтыгъэ.
- Сыда мы уилъэпкъэгъу ефэндыр зыфаер? - Мэрзыхъуае Мыхьамэт унэм зекIыжьым, Юсеф забытыр 
къэупчIагъ.
- Ар зыфаер къэшIэгъуае… МодыкIэ, талъэныкъо 
тызыщэпсэуми ащ фэдагъ ар…
- Ащыгъум ар зыфае-къызкIэлъэIугъэр къыосIон: 
черкесыдзэ зэхащэмэ, ащ ефэнд фэхъу шIоигъу.
- Ара?..- Зэуал щхыпцIыгъэ.- Сэри, къыздэхъущтмэ 
сшIэрэп нахь, болгармэ сыряпачъыхьэ сшIоигъу.
- Ащ фэдэ пIоу,- Юсеф забытым ышъхьэ къыпхъотагъ,- зыми зэхемыгъэх, сэри зэхэсхыгъэп. Тэ зы пачъыхь 
тиIэр. СыоупчIын сэIошъ, сщэгъупшэжьы...- ЩхыпцIышъо зэ, Юсеф забытым къыIуагъ: - Аче гъуим щытIыгъыгъэхэ 
уилъэпкъэгъумэ ащыщ горэм, ыцIэ къэсшIэжьрэп. Зэ ащ 
ыцIэ сыгу къэгъэкIыжь… Ары, ары, Мэзхьаб ыцIагъэр, ащ 
пшъэшъэ дахэ горэ иIагъ, сыд икъэбар ащ?
- Дарихъанмэ зыфапIорэр, ишIугъу… псэлъыхъохэр 
фызэблэкIых…
- ГъэшIэгъоны зыми ымыхьэу ар джынэс зэрэщагъэсыгъэр…
- Къэзгъэгъунэн пхъашэхэр иIэхэшъ ары...- Бэрэкъэтым къыIуи, "ори ар зэрэпщымыгъупшэжьырэр…" 
гукIэ Юсеф забытым фэгъумыгъузэ, IугушIожьыгъ.

--- Page 423 ---


ЯПШIЫКIУТIОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 424 ---

Бэрэкъэт Зэуалэ зэрэтырку забытыр, адыгэ чылэхэм 
шыу ухъумакIохэр афызэхищэнымкIэ, етIанэ игъу къызыраIокIэ, ахэр черкесыдзэ ышIыжьынхэмкIэ зыфит тхылъыпIэ шъэфхэмкIи, ахъщэкIи зэтегъэпсыхьагъэу, ыгукIи разэу 
балкан гъогум техьажьыгъ. Заулэрэ чъагъэу илъэс щэкI 
горэ зыныбжьыщт кухъэренэзефэм еупчIыгъ:
- ЗыгорэкIэ Сэрдар зыцIэ кухъэренэзефэр ошIа?
- Сэрдар пIуи?.. Сэрдар узбек хьарамыжъыр бэу 
дэгъоу сэшIэ. Сыда сикухъэренэ угу рихьырэба?

--- Page 425 ---

- Уикухъэренэ сыгу ебгъэрэп, шъабэ, уишхэри чаных, 
ау джа узбек хьарамыжъ зыфэпIуагъэм сичIыфэ телъ. Тэ 
къыщыдгъотын шъуIуа?
- Зи езгъэIонэп, осапкIэм тIэкIу къыхэбгъэхъощтмэ. 
Моу джыдэдэм ар кухъэренэ уцупIэм Iуслъэгъогъагъ. 
Муары, джыри зэрэIут.
Тырку забытыр къекIуалIэу Сэрдар зелъэгъум, ныбэшхом къемыкIурэ къамэр ибгырыпх къыпылэлэу къыпэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, забыт, къеблагъ, зыфапIорэм осэныкъокIи 
унэзгъэсын.
- СыкъэошIэжьа?
- Сэ забыт Iаджи къесэщэкIы, зыкъысэгъэшIэжь.
- Мо бголъ къамэр осэпкIэ телъхьэкIэ къыозытыгъэр 
сэры.
- Ора ар?.. Узэрэзабытыр сэбгъэшIэгъагъэмэ, зы 
чапычи пIысхыныеп… Ор-орэу къысэптыгъ… Джы къамэм 
укъылъыкIожьыгъ ара?.. Аущтэу щытмэ, къыостыжьын, 
ау кухъэренапкIэр...
- ГъогупкIэ уасэм щыкIэщтыгъэм къыгосэгъэхъожьы.
- Адэ аущтэу Iоба, тизабыт дышъ, шъоры тэ тигугъэпIэ-къотэгъухэр...- Сэрдар гуIэзэ, къамэр къызгуихи, 
телъэкIыхьэзэ, къыритыжьыгъ,- мыщ укъылъыкIожьыгъэ мэ, къэмэ дэгъущтын… Iо хэмылъэу къысэптыгъэти, 
хъатэпщтын сIуи, зэ закъуи къэмалъэм къисхыгъэп…
Зэуалэ иIофхэр Стамбул къыщыдэхъугъэхэми, 
фэмыхъоу аритыгъэгъэ къамэри зэригъэгъотыжьыгъэми, 
гукъыдэмычъ чэфынчъагъэр къытекIозэ, пэкIэкIыгъэ илъэс 
заулэм ышъхьэ къырыкIуагъэм хилъэсагъэу щыс. Кухъэренэ гъэIагъэр зыхэчъырэ тырку дунаири къес-къемысышъоу ыгу зэрэхьылъэм фэдэу Iае. Ос цIынэр къызытыриупцIэрэ шъхьаныгъупчъэ бгъузитIумэ уарыплъыгъэкIи, 
унэ къыпэIухьан хъатэ щыIэп. ТыдэкIи зы чъыги, зы Iошъхьэ 
гъощагъи зэрымыт шъоф нэкI. Азэнэджэ папцIэхэр къызышъхьарыщхэрэ мэщытхэм къягъэтIысэкIыгъэ етIэ унэ 
шъхьэтешъохэр чIым къыхэщхэрэп, ахъурэр умышIэнэу 
мэл отэрхэри къэлъагъох, дзыо ушъэгъэ зэблэдзхэр зытелъ 
щыдхэри, пхъэ кухьэ зыкъудыйрэ къыдыр тхьакIумэшхохэри гъогум тетых, шыухэри зырызых.

--- Page 426 ---

"Сыдэу хэгъэгу тхьамыкI, пыхыжьыгъ тыкъызэрыфагъэр, зидзэлI шъуашэ къысщалъагъэр...- Бэрэкъэт Зэуалэ 
зэриIожьи, хэщэтыкIыгъ.- Къыпщалъагъа хьауми ор-орэу 
зыщыплъагъа?.. СшIэрэп, сшIэрэп ащ иджэуапыщтыр, 
зышIэрэм къызгурырегъаIу. Сизабыт шъуашэ теплъэнкIэ 
кIэхъопсыщтыгъэ, адыгэ ухъумэкIо шыухэм ефэнд афэхъунэу зышIоигъогъэ Мэрзыхъуаер армэ… Зэ, зэ, Мэрзыхъуаемрэ сэрырэ сыда тызэрэзэтекIырэр?.. Ащ Алахьэм 
ыIомэ ыIозэ, ежь зыфаер ешIэ. Сэры? Сэ силъышIэжь 
емылъэIу шIыхьафэу дзэ хъущт ухъумэкIо шыухэр зэхысегъащэ… Джыри сызэупчIыжьы: сэ зэхэсэща хьауми 
къыстекIорэ лъэпкъылъым ахэр зэхысегъаща?.. Ау Мустафа-пашэм къызэрэсиIогъагъэу, Истамбыли къызэрэщысфагъэпытэжьыгъагъэу, адыгэдзэ зэхэщэныр Тырку хэгъэгум къыпкъырыкIырэп, пэIухьащт ахъщи къытитыгъэп, 
тэр-тэрэу тимылъкукIэ чылэ шыу ухъумакIохэр джырэкIэ 
зэхэтщэщтых, етIанэ хъурэм теплъын… Мы сщыгъ забыт 
шъуашэри бэрэ сщыгъыщтэп, Балкан гъогум сытетыфэ 
згъэфедэщт. Дэгъугъэба моущтэу сыфэпагъэ-сызэтегъэпсыхьагъэу Бэгъ, Наурзэ, Кобл купмэ салъэгъугъагъэмэ, 
зэкIэми анахьышIугъэр паIо зыщыгъ пэпчъ зытелIэрэ 
Дарихъан мырэущтэу зэ нэмыIэми къыстеплъэгъагъэмэ 
ары… Сыдым сыфит, шъуидзэ шъуашэкIэ аущтэу шъуIуагъэмэ, згъэцэкIэн, ар зысщыгъыщт мафэри зэгорэм, непэ 
фэдэу, къэсын… Тыркухэр Iушых, тхьагъэпцIых, тишъуашэ 
тичылэ ухъумакIомэ зыщагъэгъынэу фит къараты, ау 
ямэзэныкъо тамыгъэ тицыябгъэмэ, Iэгъуапэмэ ателъынэу 
фаех. Анахь гъэшIэгъоныжьыр, тэ тибыракъи тырку 
быракъым дэтIыгъынэу къезэгъыгъэх, ари дэгъу… Адэ 
сыдэу пшIын, лъэпкъылъыр мэшIошху, зэкIэгъэплъэгъошIу…" - Бэрэкъэтым къыщэфыжьыгъэ къамэр ыIэ чIифызэзэ, игупшысэ зэпеомэ къахэужьыгъ. 
- ПцIэр сыда? - кухъэренэзефэм еупчIыгъ.- СэгъашIэ, 
тызэрэмышIэу гъогум тызэдытетына. Сэ Зэуал сцIэр, 
сызэрэчеркесым ущыгъуаз.
- Ары, къамэр Сэрдар къыIыпхыжьы зэхъум, къызгурыIуагъ. Сэ Аюб сцIэр, Тыркуем зэкIэ щыпсэухэрэр 
тыркухэм тыркукIэ алъытэхэми, узэрэчеркесымкIэ цыхьэ 
къыпфэсэшIышъ, сызэрэкурд лъэпкъыр къыосэIо. Джа 

--- Page 427 ---

узбек зыфэсIуагъэр "сыузбек" ымыIоу тыркукIэ зэджэжьы. Шъори ахэр къыжъунэсыщтых, шъубзи шъурагъэгущыIэжьыщтэп, шъуинасыпмэ, шъуипхъорэлъф пачъы хьэм шъукъиухъумэн.
- Ашъыу ар хъунэп!..- Зэуалэ зэхихыгъэм къыхигъэкуукIыгъ.
- Мыхъущтми, джары тиIоф зытетыр… Уизабыт 
шъуашэ зыдемыгъэхьыхыщ, шъузхатэкъогъэ болгархэри, 
нэмыкI дин аIыгъми, шъощ фэдэ, тэщ фэдэ цIыф лъэпкъых… Шъуеужьыр, шъуеужьыр, силъэкъофхэр, тэ джыри 
гъогушхо къытпыщылъ.
Бэрэкъэт Зэуалэ зэнэгуещтыгъэ къыфаушыхьатыжьыгъэм зэкIиIулIагъэ фэдэу щысыгъ. Джыри зэмысэгъэ паIор 
зыщихыгъ, зыщилъэжьыгъ, икъэптан бгырыпхи къытIэтагъ, 
тIэкIу фэиныгъэхэ щырыкъухэми ылъапэхэр ащигъэхъыягъэх, чъыIэ мылIэщтыгъэхэ ыIэхъуамбэхэр ыфызхэзэ, 
къыIуагъ: 
- Адэ джащ фэдэ дунай тызтетыр… Мы къамэр Сэрдар тхьагъэпцIым къыримыдзагъэу зыкъысфишIыгъэми, 
сятэжъ къыкIэныгъэ къам. Сэ мыщ, модыкIэ, Кавказым, 
чIыпIэ къин Iаджми сыкъарищыжьыгъагъ. Гъаблэм сигъалIэу Аче къэлэ лъэныкъом сызыщэIэми, цIыф къезгъэнэцIыгъэп. Къысфэгъэгъу, сикъэмэ дышъ, хымэ цIыфым 
ибгырыпх чэщ-зымафэм узэрэпызгъэлъыгъэмкIэ… Сизакъоти, сыахъщэнчъагъэти, къэлэ бырсырым делэ сыдэхъухьэгъагъэщтын...- Зэуалэ къамэр къырихи, еплъ-еплъи, 
рилъхьажьыгъ.  - Сыд етIанэ, Аюб, уикъэбар, уишмэ 
язытет, угу згъэцIыкIугъэмэ шIэ, гукIодыгъо щыIэп.
- Ар тIозэ, тыгу тымыгъэкIодэу, тэри курдхэмкIэ 
дунаим тытет.
- Ары, ары, гукIодыгъо щыIэп.- Зэуалэ къыIуагъэр 
къыкIиIотыкIыжьи, зытегущыIэщтыгъэхэ цIыф лъэпкъ къэбармэ къапидзэжьыгъ: - КъызэрэпIорэмкIэ, Аюб, болгархэри, чыристан диныр аIыгъми, тэщ фэдэ, шъощ фэдэ 
цIыф лъэпкъых…
- УкъыкIэупчIэжьа, ахэми гуи, пси яI, бзи аIулъ, пшъэшъэ дахэхэри, кIэлэ бжьышIохэри яIэх. Мыдэ силъэкъофхэр, шъукъэдаIокIэ тIорэр къыжъугурыIощтэп, шъуеужьыр.- Шыкуаор сэмэркъэузэ шымэ къамыщыр афигъэсыси, шъэфэгъу зыфэхъугъэм джыри къеупчIы жьыгъ: - 
ЦыхьэшIэгъу сыкъэошIа, забыт?
- Гуцафэ озгъэшIыгъа? - Зэуали псынкIэу Аюб еупчIыжьи, сэмэркъэукIэ риIуагъэр фызэхифыжьыгъ: - Уишхэр 
тимышыхьатэщтхэмэ, цыхьэ къыпфэсэшIы, ау Алахьэм 
тыкъызэрэзэхихырэр зыщэтэмыгъэгъупш.
- Алахьэр тыгу илъэу Алахьэр тщыгъупшэна!.. Ащ 
идунэешхо къытыригъэхъогъэ цIыфхэр зэкIэ бзэ зэфэшъхьаф аIуилъхьагъэу, къякIурэ щыгъын-шъуашэ ащилъагъэу, 
изэфэдэх. Ахэр ядунэе хьаф щеушэтых, хэукъорэм 
еушъыи, къапыщылъ ахърэтымкIэ зыкъарегъэшIэжьы, 
зышъо икIыгъэ-IэкIэкIыгъэм иджэхьнэм гъогу фегъэкIэкIы.
- СыодэIушъ, Аюб. КъызэрэпIорэмкIэ, дунаим щыпсэурэ цIыф пстэури АлахьэмкIэ зэфэдэх.
- Адэ ары, ахэр ицIыфых, иIумэтых…
- Чыристанхэри ара? - кухъэренэзефэм къыIощтыгъэр 
Зэуалэ къыригъэухыгъэп.- Фэшъхьаф дин зыIыгъ цIыф 
лъэпкъхэри дунаим тетхэу аIо.
- Тетыных дунаир Алахьэм къыгъэшIыгъэмэ, дин 
зэфэшъхьафхэр щеушэтыхэмэ… Муары, ислъам диныр 
къызыхэкIыгъэхэ арабхэм ащыщхэри чыристанхэу аIуагъ. 
Косово сербхэми ислъам диныр аIыгъ.
- Тэри ащ фэдэхэр, мэздэгу адыгэхэр аIоу тиIэх, ахэри, 
араб чыристанхэм, сербмэ афэдэхэу, джаурыха?
- Хэти щэрэщ, ислъам диным, Алахьэм идин лъапIэ 
къепыйрэ пстэури джаур! - Аюб игущыIэхэм мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ кIэух къафишIыжьыгъ.
- Аущтэу оIомэ, къыбдэсэштэ,- Зэуалэ къыIуи, нахь 
мэкъэ шъэбэ фаIокIэ къыухыжьыгъ,- о етIани болгар 
джаурхэр тэщ фэдэ цIыфых оIо…
- СэIо джа шъо урысмэ къышъуашIагъэр тыркухэми 
балкан цIыфхэм арашIагъэшъ.
- Сыд пIуи?..- зэхихыгъэм къикIырэр Зэуалэ къыгурыIуагъэми, къэупчIэжьыгъ.
- ЦыхьэшIэгъу тызэфэхъугъэмэ, джа зэхэпхыгъэр 
ары, сикъош черкес… Тикурд чIыгухэри ахэмэ ахэгъэхъожь, ермэлхэри ары… Ау зи сIуагъэп, зи зэхэпхыгъэп… 
Шъуеужьыр, силъэкъофхэр, шъуеужьыр, черкес-тырку 
забытыр имыхэгъэгу Болгар хэгъэгум мэкIожьы…

--- Page 428 ---

"Мыдэ мыщ ыIохэрэр, къысиIохэрэр...- Бэрэкъэт 
Зэуалэ Тыркум къызифэгъэ илъэситIум зэхимыхыгъэ 
гущыIэхэм хагъэгупшысыхьагъ.- Шъыпкъэ мыщ къыIохэрэр… Курдхэм, ермэлхэм, урымхэм Тыркум щыряIэ 
псэукIэ-щыIакIэм сыщыгъуазэп, ау тэркIи, балкан цIыфхэмкIи къыIуагъэм шъыпкъэ хэлъ. Урыс пачъыхьэм тихэгъэгу 
ттырихи, тыкъырифыгъ, тырку султIаным, къызэраIорэмкIэ, лIэшIэгъу пчъагъэ хъугъэу Балкан хэгъэгухэр зэлъиIыгъых. Тэри ахэмэ, абзи, яхабзи, ящыIэкIэ-псэукIи хэшIыкI 
фытимыIэу, таратакъуагъ. Шъуихэгъэгу шъукъизыфыгъэ 
джаурмэ ялъэпкъэгъумэ шъор-шъорэу закъыщышъуухъумэжь къытаIо, ящыкIагъэ хъумэ, къызэрэсаIуагъэу, черкес 
шыудзэкIи таухьазырыщт. Тихэгъэгу такъыфикIын фэягъэп… Урыс пачъыхьэмрэ тырку султIанымрэ зэкъуахьэхи, 
тиадыгэ пащэхэм яакъыли къымыхьэу, тызэлъагъэпцIагъэкIэ енэгуягъо… Сэри ахэмэ сагъэунэхъугъ, зызгъэлIызэ 
сэр-сэрэуи зызгъэунэхъужьыгъ, сиунэгъо дахи теслъхьажьыгъ… Ярэби, тырку къухьэм тыкъитIысхьэ зэхъум 
сшIокIодыгъэгъэ сипшъэшъэжъые Гощмафэ псэуа шъуIуа?.. 
Сыдэу сынасыпынчъэу дунаим сыкъытехъуагъ!.. А закъор 
арыти къысфэнэжьыгъагъэр, сыд мыхъунэу сшIагъэр, ари 
згопчыжьыгъ… Сызэрыфэгъэ къухьэм сыщылъыхъуагъ, 
сыщыкууагъ, исыгъэп. Гъэмэфэ мэзищым сызэжэгъэ 
къухьэхэми къарыкIыгъэп… Дунаим тетымэ, ар зэрэщыIэн 
дышъэ-тыжьын тIэкIу ыIыгъыгъэшъ, илъэс пшIыкIуй зыныбжьыгъэ пшъэшъэжъые нэутхэр мыпсэужьыныр сыгу 
къысиIорэп…" - зыфэзыIожьыщтыгъэ Зэуалэ ыгу къызыпеIонтIыкIым, игупшысэ хьылъэмэ къахэужьи, Аюб къыфидзыгъагъэм къыфигъэзэжьыгъ:
- Болгарым изакъоп, сэркIэ зэрэдунаеу хымэ пIогъагъэми, Аюб, сыгу къыуабгъэщтыгъэп,- щхыпцIи, фыпигъэхъожьыгъ,- оркIи ар джэнэтэп.
- Дунаир джэнэтыгъэмэ, дунэе хьаф тIоныеп...- Аюб 
къыIуи, щхыжьыгъэ. ЕтIанэ зэдэзыштэ-кIэушъыкIыщтыгъэхэ шыхэм джыри ягый фэдэу зишIи, ошIэ-дэмышIэ упчIэ 
шъабэкIэ игущыIэмэ къапидзэжьыгъ: - Сишхэмрэ сэрырэ 
зэдгъэхьырэр ошIа, цыхьэшIэгъу сызыфэхъугъэ цIыфышIу? 
Ахэр сикухъэренэ кIэшIагъэх, сиунагъо зэрэщызгъэIэн 
тIэкIу къысфалэжьы, ащ щыщ ежьхэри щызгъакIэхэрэп, 

--- Page 429 ---

сягугъу, сяубзэ, олъэгъу, сикъамыщ афэсэгъэсысы нахь, 
атесщэрэп… КъэсIуагъэр мышъхьэих дэдэми, къыбгурыIуагъэщтын…
- КъызгурыIуагъ шымэ узэрягугъурэр, къызэрэогугъужьхэрэр.
- А закъор армэ къыбгурыIуагъэр, шъхьэкIафэ зыфысиIэ забыт, укъысэтхьагъэпцIэкIы… Ау, утырку забыт нахь 
мышIэми, цыхьэ къызыкIыпфэсшIыгъэр къыосIон: сэ 
сыкурдти о учеркести ары. Ар къызыщыжъугурыIощт 
мафэхэр къышъупыщылъых… КъызгурыIуагъ зыфэпIуагъэм, синэIосэшIу, тикурд гущыIэжъыкIэ мыр къыгосэгъэхъожьы: "Егъэзыгъэм гоуцох нахь, рагъэзыгъэм 
шъхьэрыуцохэрэп".
- Джа гущыIэжъым фэдэ,- тIэкIу тыригъашIи Зэуалэ 
къыIуагъ,- тэри черкесхэм тиI.
- ШъуиIэмэ, джары…
- Курд цIыф лъэпкъымэ хэшIыкI афысиIэп, ахэр тыдрэ 
лъэныкъуа зыщыпсэухэрэр? - Зэуалэ мысэмэркъэужьэу, 
нахь гукIэгъуи хэлъэу къэупчIагъ.
- Курдхэр зыдэщымыIэхэ щыIа?.. Курдхэр арабхэми, 
ермэлхэми, персхэми адэпсэух, ау ахэр цIыф миллион 
пчъагъэ хъухэу Ирак лъэныкъо ТыркуяпшъэмкIэ шъхьафитынчъэ-хэгъэгунчъэу щэпсэух, тэри, ахэмэ ащыщхэр, 
курдкIэ тызэджэжьэу, зыми тыфимытэу Истамбыл тыдэс, 
Балканми тис.
- Бедуин зыфаIохэри курд лъэпкъха? - курдмэ хэшIыкI 
зэрафыримыIэр джыри Зэуал къыушыхьатыжьызэ, 
къэупчIагъ.
- Хьау, ахэр курдхэп, араб лъэпкъ пшэхъолъэ цIыфых.
- Ары, ахэр араб пшэхъолъэ цIыфых, тихьэджакIомэ 
аIоу зэхэсхыгъэ...- Курд кухъэренэм зэрисыр щыгъупшэжьыгъэу Бэрэкъэт Зэуалэ хьылъэу хэхьапщыкIи, идунай егыижьыгъ: - Е-е дунай, тидунэй мыгъу, сыдэу цIыф 
зэмылъэпкъэгъуабэкIи, дин зэпэщытыбэкIи ущыI...- ЕтIанэ 
шъхьэр зыфигъэсысыжьызэ, ежь гукIэ зыриIожьыгъ: 
"ТIопсэ чыжьэм шыблэр щэгъуагъо, тырку чIыгум адыгэгур хэунахъо…" 
Бэрэкъэт Зэуалэ тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, блэкIыгъэ 
тхьэмафэхэми, илъэситIу мэзэ къинхэми, шэны зэрэфэхъугъэу, пхъу закъор зыщышIокIодыгъагъэ адыгэ хы ШIуцIэ 
Iушъом джыри гукIэ зидзыжьыгъ. Гын гъозымэр зышъхьэрыущтыгъэ, топыщэхэр зыщызэбгырыущтыгъэ, хьадэ 
мыгъэтIылъыгъэхэр зигъогубгъумэ аIулъыгъэ, зимэзымэ 
ахэлъыгъэ, сабый гъы макъэхэр, бзылъфыгъэ гъыбзэхэр, 
шъхьакIор зыфэмыщэчыщтыгъэ хъулъфыгъэ гурымхэр 
зышъхьэщытыгъэ, псэхэлIэ лъыхъу бгъэжъхэр зыщыхьарзэщтыгъэхэ, лъымэм зэщифыгъэ хьакIэ-къуакIэхэр зэрызыгъэ адыгэчIыр ынэгу къыкIэуцожьы. ЕгъэзыгъэкIэ 
зичылэхэр, зикъушъхьэ хъупIэхэр, зибылымхэр, зипсыхъохэр, зикъэхалъэхэр зэрагъэбгынагъэхэ цIыфхэр, ТIуапсэ 
къыщегъэжьагъэу Iэнапэ щыкIэкIыжьэу, хыIушъом Iуфэжьхэрэп.
Адыгэ тхьамыкIагъор зыхэзымышIэ фэдэу зызышIырэ 
хыр гугъуемылI: иор макIэхэмкIэ мэуалъэ, мыжъокIэ 
лъылъылъ-шхъышхъыкIэ ныджым дэджэгу. Гу зимыIэжь 
цIыф тхьамыкIэхэр тырку къухьэмэ яжэх, къэсхэрэм зизэшIокI къыхьырэр арэтIысхьэ, къымыхьрэр къэкIощтмэ 
апэплъэ. Къызысыхэрэм, цIыфыгъэ зыхэмылъыжь 
шъозэбэнкIэ арыфэщтымэ фэдитIу арэтIысхьэ. Къанэхэрэр, 
къаIэкIэнэжьыгъэ мылъку тIэкIур тырагъэкIодэжьызэ, 
нэмыкI хэкIыпIэмэ алъэхъух. АрашIэри, ежьмэ ашIэрэри 
зэрэмытэрэзымкIэ зыкъэзышIэжьыгъэхэри хыIушъом 
къыIукIыжьынхэ фитыхэп - пачъыхьэ дзэкIолI уIэшыгъэхэр 
акIыбыкIэ щэплъырых. Джащ фэдэ къухьэ итIысхьагъузэхэбанэ пчыхьапэ горэм Бэрэкъэт Зэуалэрэ ыпхъу Гощмафэрэ Шъачэ хыIушъом щызэшIокIодыгъэх.
"Сипшъэшъэжъые закъо къехъулIагъэр сымышIэу 
сыда зыуж ситыр, сыд Iофха зесфэхэрэр!..- Зэуалэ 
игупшысэ хьылъэмэ къахэужьи, тырку лъэныкъом зыкъидзыжьызэ зыфэгубжыжьыгъ, псынкIэуи гугъапIэ къезытыщтыгъэхэ гущыIэхэмкIэ зэушъыижь-зэгыижьэу регъажьэ: - Сэ сызэрыфэгъэ къухьэ мыгъом сипшъэшъэжъые 
тхьамыкIэ къимытIысхьагъэми, нэмыкI къухьэ горэмкIэ ар 
къыслъымыкIожьыгъэу сшIошъ хъурэп… Ары шъхьаем, 
мэзэ псэум сызыпэгъокIыгъэ къухьэхэм къарыкIыгъэп. 
ЗыгорэкIэ тичылэ хэпIэжъ ыгъэзэжьыгъэмэ шIэ?.. Сыдэущтэу?.. Уагъэзэжьыщтыгъа пчыпэр такIыб щызыIыгъыгъэхэм!.. СшIэрэп ныIа, ахэми, Аюб курдым зэриIуагъэу, гуи 

--- Page 430 ---

пси яI, гукIэгъушI гори къахэкIынкIи хъун... Хьау, хьау, 
къытэхъулIагъэм ыуж ари Алахьэм серэмыгъэлъэгъужь, 
ащ ычIыпIэ лIэныгъэр къэсэштэ!.." - Зэуалэ ыгу къыфечъэгъэ ошIэ-дэмышIэ гупшысэм ышъхьэ къыригъэпхъотагъ.
Ащ гу лъызытагъэ Аюби къэупчIагъ:
- Кухъэренэм, лъытэныгъэ зыфысиIэ забыт, тIэкIу 
узэредзэкIэ сенэгуе?
- Хьау, моу гупшысэ хьылъэ горэм сыкъыхэужьыгъэ ти ары… Щэджэгъо нэмазри къэсы, блэтымыгъэкIыгъэмэ 
дэгъугъэ.
- Сэри ар сигухэлъыгъ. Аущтэу оIомэ, мо зымакъэ 
къэIурэ азэнаджэм имэщыт текIолIэн. Мы Пазар коим 
мэщыт зэтегъэпсыхьагъэ дэт, языгъэшIыгъэри типачъыхьашхо янэжъ Бычэ гощэшхор ары. Шъыпкъэмэ, Бычэ 
гощэшхор пшъэшъэжъые дахэу Черкесым къырахыгъагъэу 
аIо.
- АмыIорэр аIожьырэпышъ, ухэукъуагъэп. Сэри Бычэ 
гощэшхом ыцIэ зэхэсхыгъэ, зэрэчеркесыпхъури щымыгъупшагъэу, илъэпкъэгъу тхьамыкIэхэм ишIуагъэ аригъэкIэу 
аIо.- Зэуалэ ыIупэмэ атещхыкIи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - 
Ау орырэ сэрырэ, Аюб, ар сыдэущтэу къыднэсын, тэ 
зикущэрэхъыхэр пцIэухэзэ тызезыдзэрэ кухъэренэм 
тызэдис, ежь Топ-Капэ дышъэ Унэ фабэм ис. ШхэкIыгъэрэ 
нэкIыгъэрэ зэрэшIэха?..
- Шъуеужьыр, силъэкъофхэр, шъуеужьыр, щэджэгъо нэмазыми тыхэшъумыгъэн...- Черкес тырку забытым 
иаужырэ гущыIэхэр зэхимыхыгъэ фэдэу зишIызэ, зичъэ 
щызымыгъакIэщтыгъэ шыхэм Аюб ариIозэ, ыпэкIэ Iужъу 
чIэгъумыгъухьажьыгъ: - Шым тесри лъэсы, лъэсыри шым 
тесэп…
Мэфэ пщэгъо отI-псытIым ерагъэу къыхэщыхэрэ етIэ 
унэ урамынчъэхэр къызэпхъэкIыгъэхэ мыжъоф мэщытыр 
лъэпэпцIыеу чIым зытыриIатыкIы фэдэу зыхэтмэ къахэщы. 
АмдэзштэпIэ гъэIагъэр зыдэт щагури фэкIыхьашъо-зэкIэкIэщыгъ. ПкIэшъэ зэмышъогъухэмкIэ бжыхьэр зытещхыкIыгъэ чъыг заулэу дэтхэри чъыIэ лIэгъэ къутэмэ пцIанэхэмкIэ 
къыпIоплъэх. Зэуалэрэ Аюбэрэ амдэз ашти, ялъэкъопылъхьэхэр мэщыт хьаятэм къыранэхи, лъэпэдпIонэкIэу шэфостыгъэхэр зыщыблэхэрэ унэм зехьэхэм, зинэмазлыкъмэ 

--- Page 431 ---

атеуцощтыгъэхэр ямынэIосэ забытым къезэрэгъэплъыгъэх. 
Аущтэу щэджэгъо нэмазышIхэр Бэрэкъэт Зэуалэ къезэрэмыгъэплъыныгъэхэкIи мэхъу иадыгэ шIыкIэкIэ зыгуихыгъэ хэ кIэрэхъо, къэмэ, сэшхо Iашэхэр исэмэгубгъукIэ ымыгъэтIылъыгъагъэхэмэ.
Мэкъэ шъэбэ гохькIэ нэмазыр языгъэшIыгъэ ефэндэу 
зитеплъэкIэ илъэс тIокIырэ тфырэ зыныбжьыщтыр зиIашэхэр мыгузажъоу зыгозылъхьажьыщтыгъэ Зэуалэ къеупчIыгъ:
- СызэрэпхаплъэрэмкIэ, Iэшэ гохыгъэкIэ Алахьэм 
ыпашъхьэ узэрихьагъэмкIэ, Кавказыр зэрагъэбгынагъэ 
черкесмэ уащыщ.
- Ары, Кавказыр зэрагъэбгынагъэ черкесмэ сащыщ, 
ау непэ Тыркуе хэгъэгум сыризабыт,- ыбзэ тырку чылэ 
цIыкIум щызэрэзэхихыгъэр Бэрэкъэт Зэуалэ шIогъэшIэгъон-игуапэу зэрэзабытыри фыкIигъэтхъызэ, ефэндым 
риIуи, щытхъужьыгъ,- черкесыбзэр дэгъоу ошIэ.
- СицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу черкесыбзэр сэзыгъэшIэн нанэ сиIэшъ, сэшIэ,- ефэндми гушхуагъэкIэ къыIуи, 
забытым щытхъужьыгъ.- Тыркуе хэгъэгушхом, ащ исултIанышхо Абдул-Азиз узэрязабытыр сигуапэ.
- Ары, ефэнд, ары,- гущыIэгъу къыфэхъугъэм Зэуалэ 
дыригъэштагъ,- типхъорэлъф султIанышхом, ащ иIамыр 
Тыркуе хэгъэгухэм сызэрязабытым сырэгушхо. Ахэмэ 
яфэIо-фашIэхэр Балканым щызесхьанхэу гъогу сытетышъ, 
емыкIу къысфэмылъэгъу, кухъэренэр къысажэ.
- Гъогумаф, Алахьэм ынэшIу къызщифэн, гъогумаф, 
ау пцIэрэ плъэкъуацIэрэ сшIэнэу сыфэягъ.
- Сыда, ефэнд,- зигъогу техьажьыгъэ Зэуалэ кIэкIэу 
къызэтеуцуи, къызэплъэкIызэ къеупчIыгъ,- слъэкъуацIэ 
зэбгъэшIэнэу мыхъун къысэплъэгъулIагъа?
- Ащ фэдэ угу къысфимыгъахь,- ефэндыр къэгузэжъуагъ,- сэ сцIэр Саид. Унэпэ зэхэлъыкIэкIэ, уигущыIакIэ 
зы пшъэшъэжъые горэм уесэгъэхьщырышъ ары.
- Сэ къысэхьщыр закъоу сиIагъэр черкес хыIушъом 
зыщысшIокIодыгъэр, ефэнд, илъэситIум къехъугъ…- 
Шъхьэм къыфечъэгъэ гуцафэм Зэуалэ къыгъэупчIагъ: - 
Сыда?!.
- Джа щымыIэжьэу зыфапIорэ пхъум Гощмаф ыцIа?

--- Page 432 ---

- Ары, ефэнд, Гощмаф ыцIэр!.. Тэ щыI ар, тэ щыслъэгъущт?
- Ар чыжьэу щыIэп, Истамбыл дэс, Топ-Капэ султIан 
Унэшхом щэпсэу, Бычэ нэнэ гощэшхом кIэрыс. Сэ джыдэдэм Истамбыл згъэзэжьыщтышъ, уизабыт Iофхэр къыожэщтхэмэ,- Саид ефэндыр нэшIукIэ Зэуалэ къеплъыгъ,- 
гъусэ мафэ тызэфэхъун, уикухъэрени тIупщыжь. Сэ 
гъэшIуабзэкIэ Гюль засIорэ Гощмафэ гушIуапкIэ къыIысхын.
- Сизабыт Iофмэ сэры афитыр. СшIошъ хъурэп, 
сшъхьэ къыубытырэп къысэхъулIагъэр!..  - Кухъэренэм 
исхэу чылэм къыздэчъхэм, Зэуалэ Саид ефэндым 
еупчIыгъ: - Сыдэущтэу сипшъэшъэжъые тхьамыкIэ Бычэ 
гощэшхом фэзэнэу инасып къыхьыгъа?
- Ар ежь Гюль къыпферэIуат.
- Ари тэрэз.  - ТIэкIу тешIагъэу джы Зэуалэ зыгъапэщтыгъэмкIэ Саид ефэндым еупчIыгъ: - Орырэ Гощмафэрэ 
сыд шъуизэфыщытыкI? СшIэнэу сыфай.
- КъыосIон, сэ Гюль сшыпхъукIэ седжагъ, ежьыми 
ышыкIэ селъытэ.
- Ара?.. Аущтэу шъузэфыщытымэ, ори скъом уфэд, 
Саид.

--- Page 433 ---


ЯПШIЫКIУЩЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 434 ---

Джа мэфэ дэдэм, Бэрэкъэт Зэуалэ гушIуагъокIэ Стамбул зегъэзэжьым, Приштинэ къушъхьэ тIуакIэм дэс Аб дза хэ 
чылэм, зидунае ехыжьыгъэ Кобл КIэрымыт лIыжъыр 
зыщагъаерэм, ДарихъанкIэ зэмыжагъэхэ тхьамыкIагъуи 
къыдэхъухьагъ, ащ нэмыкI гухэкIи къыздихьыжьыгъ.
ЧылэлIыр зикъэлэпчъэшхо Iухыгъэ Кобл КIэрымыт 
ихьадэгъэ щагу дэт, нахь ныбжь зиIэхэр, Бэгъ Мэзхьаб, 
Наурзэ Дзэгъащтэ фэдэхэри, гъунэгъу чылитIуми къарыкIыгъэхэ лIыжъхэри бэнтехъо шхъуантIэр зытехъогъэ хьадэу 
джэхэшъогум илъым къегъэтIысэкIыгъэх, адрэ унэм 
бзылъфыгъэ гъы макъэхэр къеIукIых. Хымэ хэгъэгум 

--- Page 435 ---

зидунае щызыхъожьыгъэ КIэрымыт ыкъо Хьарунэ къыщырагъажьэшъ, къыгот Iахьылмэ янахьыкIэ щыкIэкIыжьэу 
щагум къыдахьэхэрэ хъулъфыгъэхэр къафэтхьаусыхэх. 
Куп-купэу зэхэтхэ хъулъфыгъэхэм лIагъэр зэрэлIыжъ 
дэгъугъэр, зэрэIушыгъэр, зэрэхьалэлыгъэр, цIыфыгъэм, 
шъыпкъагъэм, зэфагъэм зэрафыщыIагъэр, зэрэгумызэгъагъэр агу къагъэкIыжьы, зыгъапэхэ-зыгъэгумэкIхэрэ 
Iофыгъохэри къахэтаджэх, мэкъэ мыIэтыгъэкIэ арэгущыIэх, 
зэпеожьых. Сыд аIуагъэми, хыкIыб афагъэхъугъэ яхэгъэгу 
игугъу къахахьэ.
ЗэрэтхьаусхакIохэр зыщызымыгъэгъупшэхэрэ хьадэпэс нахьыжъхэри, щагум щызэхэтхэм афэдэхэу, лIагъэм 
шIукIэ тегущыIэхэзэ, мэкIэ-макIэу къэбар къэIо-Iожьхэм 
ахэтых. Зым къырегъажьэ, адрэм къыпедзэжьы, нэмыкIым 
лъегъэкIуатэ, аужырэм къыухыжьызэ, бэмэ анэсых.
- Адэ сыдэу тшIыщт, хэта зышIагъэр,- къамэр зыныбэ 
телъ хьадэм Бэгъ Мэзхьаб еплъымэ, ышъхьэ ыгъэсысызэ, 
къыIуагъ,- къытэхъулIагъэхэ тхьамыкIагъохэр къытэхъулIэнхэу, дунаим тетыми тымышIэщтыгъэ хэгъэгум КIэрымыт тхьамыкIэр щыдгъэтIылъынэу… Быслъымэн хэгъэгу 
Тыркуер арыгъэмэ, Iофыгъа?..
- Тыздэс тIуакIэм, Мэзхьаб, тырку чылэхэри дэсых,- 
ыныбжь емыпэсыгъэу зызгъэлIыжъыщтыгъэ гъунэгъу 
чылэм къикIыгъэ Мэхъош Хьазрэт ефэндым къыIуагъ,- 
яазэнаджэхэри зэпэджэжьых, янэмази, янэкIмази, якъурмэни, ясэдакъи благъэкIырэп.- Итыжьын бэщыпэкIэ имаистэ 
цокъитIу зэфагу джэхашъом теозэ, джы нахь мэкъэ теубытагъэкIэ къыухыжьыгъ: - Сэ сызэрэщыгъуазэмкIэ, мы 
тфыхахыгъэ къушъхьэ тIокIэ гъэбэжъури Алахьэр 
зиIумэт-зигугъэпIэ Тыркуе хэгъэгум изы чIы къуап. Ар 
къытфэзышIэгъэ тисултIан Абдул-Азизи, янэжъ Бычэ 
гощэшхори зэрэтипхъорэлъфыри, ахэмэ анаIэ къызэрэтетыри зыщытэшъумыгъэгъупш, ти Алахьышхо къынэуж, 
Ащ къытфыригъэхыгъэ Мыхьамэт пегъэмбарым къынэуж 
ахэр тыгу идгъэлъынхэ фае.
- Ары, Хьазрат ефэнд, ары, Алахь лъапIэу лъагэм 
ишIэ хэлъэу къытапэсыгъэ къушъхьэ тIокIэ дахэм дэсхэ 
адыгэ чылэхэм, я Хьазрат ефэнд гъуаз,- къыздищэгъэ 
хьадэгъэпскI Шыхьам жэкIэнчъэ, нэгу бгъузэ, пкъы одым, 

--- Page 436 ---

Хьазрэт ефэндым ХьазраткIэ еджэзэ, къыдыригъэштагъ,- 
тызыбыслъымэнкIэ, тибыслъымэн фашIэхэр зыщыдгъэгъупшэхэ хъущтэп. Дунаир къэзгъэшIыгъэ, зиIамыр 
Алахьышхом тызэригъэгъуазэу, илIыкIо Мыхьамэт пегъэмбар нэфым къызэриIоу, ори ахэр пфызетхьэ-тыодэIузэ, 
тыщыпсэущт, тидунае зыхьафкIэ, тыдэ тыщыIэми, тыщагъэтIылъыжьыми хъущт.
- Ашъыу хъунэп, Шыхьам, тыдэ тыщыIэми, тыщагъэтIылъыжьыми хъущт зыфэпIуагъэр,- Наурзэм зэхихыгъэм 
къыхыригъэхыгъ,- ар тиныбжьыкIэмэ зэхямыгъэх.
- Сыда, Дзэгъащт?..- Зэмыжэгъэ гущыIэмэ Хьазрэт 
ефэндыр къагъэупчIи, джа упчIэ шIыкIэмкIэ джы нахь 
зигъатхъэзэ, ихьадэгъэпскI къыIуагъэр къыушъхьафыжьыгъ: - ЗифэIо-фашIэхэр зыфызетхьэрэ КIэрымыт 
шъуикъэхалъэба зыщыдгъэтIылъыщтыр?
- Тикъэхалъ нахь, Стефанкэ джаур къэхалъэм дэтлъхьана...- Ежь зыреIожьы фэдэзэ, Дзэгъащтэ гъумыгъуи, 
игущыIэгъу зыфигъэзэжьыгъ: - Ори, ефэнд, къызэрэбдесымыгъаштэ горэ, къысфэбдэщтмэ, къыосIон.
- КъысаIу Алахьэ лъапIэу лъагэм къыпфидэщтмэ...- 
тыжьын бэщышъхьэм зыIэгушъуитIу тегъэкIэгъэ ефэндыр 
джы щхыпцIыгъэ.
- Дзэгъащт...- зэрэцIыф плъырыр зышIэщтыгъэ 
Мэзхьаб ишъэогъу ешъэбэкIыгъ.
- КъаIо, Дзэгъащт, къаIо, кIыбыIом нахьи сэ пэшъхьэIоныр нахь къэсэштэ.
- Тыкъыздащэгъэ хэгъэгур Тыркуе хэгъэгум из чIыпIэ 
къуап зэрэпIуагъэр ары къыбдэсымыштэрэр, ефэнд.
- Ара къыздэмыштэрэр?.. Сэ нэмыкI горэмкIэ сыбгъэмысэн сшIошIыгъ, армэ Iофэп. Сэ сыгу илъыри, сIупэ 
телъыри, джэмэхьат, зэфэдэ. Аущтэу сымыцIыф нэфагъэмэ, Алахьэм къысипэсыгъэ идин лIыкIо ефэндыгъэр и 
Чэбэ къалэ, Каир сызэрэщеджагъэри дыхэтыжьэу, къыщысапэсыныгъэп. Джы къысщымыгъуазэхэм зыкъязгъэшIэн: сыкъэшъошIэжьмэ, нахьыкIэхэм сашIэрэпщтын, 
нахьыжъхэм сыкъашIэжьыщт, Абдзахэ пэгъунэгъугъэхэ 
Мэхъошымрэ Бэслъыныемрэ сыряефэндыгъ. Типачъыхьанэу зигухэлъыгъэ Асиал наибым, Алахьэм зэпэтырыкIо 
ышIыным, изекIокIэ-гъэпсыкIэмэ сапэуцужьыгъагъэти, 

--- Page 437 ---

Бырджымрэ Цэимрэ къыздырамыгъаштэ зэхъум, хэгъэгур 
сыбгынэн фаеу хъугъагъэ… Адэ ары, бэ слъэгъугъэри, 
бэ скIэхэкIыгъэри, ау тыкъэзгъэшIыгъэ Алахь лъапIэу лъагэм фэшъыпкъэ быслъымэнхэм сащыщыти, зы сыхьат 
закъокIи, зы мэфэ закъокIи гукIодыгъо къысфыхэкIыгъэп. 
ГукIодыгъо зыщымыIэкIэ, шъори шъугу шъумыгъэкIоды. 
Шъуесымыгъэзэщыгъэмэ, джыри гущыIэ зытIу. Сэ мэфэ 
заулэ нахь хъугъэп Трабзон сыкъырагъэкIи, шъуалъэныкъо 
тIуакIэ сыкъызыкIуагъэр. Сымэхъошти, сызыщыщмэ агу 
хэзгъэкIынэп сIуи, слъэкъуацIэ зыхьырэ Мэхъош чылэр 
псэупIэкIэ хэсхыгъ, имэщыт сиунэ, сыдигъокIи ащ сыщыжъугъотыщт. ТитIуакIэ дэс тырку чылэмэ шъуахахь, жъугъэнэIуасэх, яшъаохэмкIэ, типхъухэмкIэ жъугъэблагъэх, 
ахэри тэ тфэдэхэу быслъымэных.- Хьазрэт ефэндым 
къыIуагъэмэ зэпыугъо-гурыIогъу къедэIущтыгъэхэм 
афишIи, нахь мэкъэ теубытагъэкIэ игущыIэмэ къапидзэжьыгъ: - Джы, силъэпкъэгъушIухэр, ти Алахьышхо 
ишIэ хэлъэу фэIабгъо тызыфэхъугъэ хэгъэгур зытымыгъотыжьыщтыкIэ, тыкъыздищагъэ, джыри тызыщиушыхьатырэ Тыркуе быслъымэн хэгъэгум тиадыгагъи, тилIыгъи, 
тинамысыгъи щычIэтэшъумыгъэгъан, зыкъэтэжъугъэшIэжьи, тызыпагъэтIысыгъэхэ джаурхэу зилъэпкъ шIэжь 
зэщифхэрэмэ ашъхьэ къятэшъумыгъэIэт, ахэм зы джаур 
ахэтыуты къэси, тызиIумэт Алахь лъапIэу лъагэм ыгу 
дгъэшIущт, ынэшIу къытщыфэщт. Ары, тэ зэрэтIоу, тызэрэфаеу тидунэе хьаф щыхъурэп, ар Тхьэ Iоф. Ау, модэ 
джаурхэм къаIэкIэтынэгъэ тихэгъэгугъэм тызэрэзэфыщытыгъэм фэдэу, мыщи мыхъунхэр къыщытэхъулIагъ. 
ТызэунэхъулIагъэмэ ащыщ адыгэ лъэпкъэгъу зэпеор арэп 
зигугъу сшIырэр. Зымафэ модрэ тIуакIэм дагъэтIысхьагъэ 
бжъэдыгъу чылэ горэм лIэгъэ IофкIэ сырагъэблэгъагъэти, 
сыда, Шыхьам, джа бжъэдыгъу чылэ цIыкIум ыцIэр? Ары, 
дэгъоу сыгу къэбгъэкIыжьыгъ, Чэчэнай ыцIэр. ЯлIыжъхэми, 
янахьыкIэхэми сахэдэIуагъэти, сыгу яIугъэп. Зэгорэм джаурмэ зэраготыгъэр зыщагъэгъупшэрэп, джа еплъыкIэр 
чыристан болгархэми афыряIэу сахэплъагъ.
- Чэчэнэе бжъэдыгъухэм, сыуигъусагъэба, Хьазрат 
ефэнд, сэри джаущтэу сахэплъагъ,- Шыхьам инахьыжъ 
дыригъашти, зыIугъумыгъухьажьыгъ,- тичIыгугъэ джэнэт 
къызыфикIыгъэхэр ары сымышIэрэр…

--- Page 438 ---

- Къырафыгъэхэти ары ячIыгу къызыфикIыгъэхэр.- 
ГугъуемылIэу Хьазрэт ефэндым къыIуагъ, етIанэ нахь 
мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Заор къытэзышIылIэгъэ пачъыхьэм готыгъэ СултIан Хъан-Джэрые ащ къыришIэжьыгъэр джа огъурцызым урысхэмкIэ ыгъэмамырыгъагъэ бжъэдыгъухэм къаришIэжьыгъ. Тыдэ ущыIэми, 
джаурхэм цыхьэ афэпшIы хъущтэп, джэмэхьат. Шъыпкъэ мэ сшIэрэп нахь ащ фэдэ тIэкIу-шъокIухэри шъуичылэ 
щаIоу, щашIэу зэхэтхыгъэ.
"Мыдэ мыщ хьадэм шIомылIыкIэу, къыIохэрэр...- 
Бэгъым зэриIожьи, Наурзэм фычIэплъыгъ, гукIэ зыригъэшIагъ: - Хэта мы ефэндым икъэгущыIакIэкIэ сыгу къыгъэкIырэр?.. ЫныбжьыкIэ зэрэнахьыжъыр ары умыIощтмэ, 
сыдэу мыр Мэрзыхъое ефэндым ехьщыр… Мыхэмэ 
зыхашIыкIи зыхамышIыкIи къаIомэ тядэIузэ, зыдгъэунэхъужьыгъ. Джы сыгу къэкIыжьыгъ: мы ефэндыр ары Бэрэкъэт 
Зэуалэ зигугъу къысфишIыгъагъэр. БэрэкъэтымкIэ 
серэупчIа?.. Хьау, Мэрзыхъуаер ешIэмэ, сеупчIыщт…"
- Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндыр аIоу зэхэпхыгъа, 
ефэнд? - Бэгъым ыгу къыфихьагъэм епэшIокIэу Наурзэр 
къэупчIагъ.
- Сыд пIуи?..- ЗыцIэ къыраIуагъэр зэхимыхы фэдэу 
зишIызэ, ефэндыр къэупчIи, кIэнэкIэлъэ джэуап къытыжьыгъ: - Асиал наибым иIофтэбгэгъэ Мэрзыхъуае молэр 
ара зыфапIорэр?.. Ащ ышнахьыжъ Бэчыр лIы шIагъор, 
зыдигъэзэжьыгъэ ахърэтым шIу щешI, сшIэщтыгъэ. Джа 
укъызыкIэупчIэгъэ молэм Истамбыл мэщыт горэм сэдакъэ 
щыхидзэу къэбар къысэIугъагъ. Истамбыл тIофтэгъэ 
Бэрэкъэт Зэуалэ ар къызэригъэлъэгъунэу ыIуа гъэшъ, 
къэкIожьмэ, теупчIын.
- Ечэнд нэмазыр къэблагъэ, Алахьэм илIыкIу,- 
азэнэджэ макъэр зэрэзэхехэу Шыхьам къыIуагъ.
- Ечэнд нэмазыр къэсыгъэмэ, Абдзэхэ мэщытым 
щитхын.
Хьазрэт ефэндым игущыIэ къызыщиухыщтым, Хьаджрэт унэм къихьи, Мэзхьаб къыриIуагъ:
- Стефан лIыжъымрэ Тодор адыгэ пхъорэлъфымрэ 
тхьаусхакIо къэкIуагъэх.
- Ар хъухэщтэп, джэмэхьат, быслъымэн хьадэм джаур 
тырагъаплъэрэп, некIо, Шыхьам, некIо шыхьат тафэхъунэп! - Хьазрэт ефэндым итыжьын бэщыпэ жьым щигъэдыдызэ къызыщылъэти, Стефанрэ Тодорырэ риутыщтхэ 
фэдэу унэм икIыгъ.
Стефанрэ Тодоррэ къызэгоуцохи, Стефанов лIыжъым 
къыIуагъ:
- ТинэIосэшIугъэ КIэрымыт зэрэщымыIэжьыр зызэхэтэхым, лъэшэу тыгу къеуагъ, тигухэкI тхьаусхакIо тыкъышъуфищагъ, зыдигъэзэжьыгъэм щыгупсэфынэу, ишIушIагъэ щыбэгъонэу, зыхэкIыгъэ лIакъори чылэри мамырэу, 
янахьыжъ цIыф Iушыгъэри ащымыгъупшэнэу, рыгъуазэхэзэ 
псэунхэу, тэри шъори гъунэгъушIу щыIакIэ зэдытиIэнэу 
Тхьэм селъэIу.
- Тхьэуегъэпсэу, шъукъэтIыс, Стефпн, Тодор,- Бэгъ 
Мэзхьаб къыгот пхъэнтIэкIуитIур аригъэлъэгъузэ, къыIуагъ,- КIэрымыт ренэу шъуигугъу шIукIэ ышIыщтыгъэ, 
къышъукIэупчIэщтыгъ.
- Тэри КIэрымыт нахьыжъым игугъу шIукIэ тшIыщтыгъэ, тщыгъупшэщтыгъэп,- адыгабзэкIэ Тодор къыIуагъ,- 
зыдигъэзэжьыгъэм Алахьэм шIу щешI.
- Сыд сэIо джаурмэ аIорэр?..- Хьазрэт ефэндыр 
гъумыгъузэ унэм къызекIым, зэбгъукIощтыгъэ хъулъфыгъэмэ ариIуагъ: - Алахьэм шIу зыфишIэн быслъымэнхэр, 
мо чыристан джаурмэ янэшIошIыгъэ фашIэ зешъумыгъэбэлэрэгъэу мэщытым шъукъакIу, ечэнд нэмазыр щызэдэтшIын...- Ардэдэм чылэр зэлъызгъэджэрэ бзылъфыгъэ 
куо макъэ Бэгъмэ яхьаблэ лъэныкъокIэ къыщыIугъ, адрэ 
тхьаусхакIохэми афэдэу ефэндми ышъхьэ кIипхъотыкIыгъ.
- Дарихъан ымакъ ар! - Хьаджрэт къызыIуипхъоти, 
щагум дэчъыгъ, Хьатами, илэгъухэри ыуж илъэдагъэх, 
ыпхъукIэ зэхихыгъэ къэбар мышIуми Мэзхьаб унэм къыригъэчъи, урам шышIоIум епхыгъэ онэшиплIымэ ащыщ 
горэм ешэсыгъ, Димитров Тодори шыоу ащ ыуж ихьагъ, 
лъэсхэри шыуитIур зыдэчъэхэрэ мэз Iапчъэ лъэныкъомкIэ 
мачъэх.
- Модэ,- Шыхьам ылъэгъугъэр къыримыгъэкIоу 
ефэндым еIушъэшъагъ,- джаурым ионэш бэгу тибыслъымэныш къабзэхэр къыуцIэпIхэу къагот.
- Щыгъэт, пIорэм гъунэ лъыф!..- Хьазрэт ефэндым 
зэхихыгъэм зыкъыригъэпхъуати, нахь мэкъэ шъабэкIэ 

--- Page 439 ---

къегыижьыгъ: - Джа онэшхэр орба серб джаурхэм 
къакIэкIэзыщыгъэр… зитхьамыкIэгъо узэрихьылIагъэмэ 
закъыхэмыгъэщ, ахэмэ зызэрашIэу, уадыгэба, ори задэшI, 
уиш умыгъэхьаулый…
- Дарихъан ахьыгъ!..- Наурзэ Къасимэ хъулъфыгъэ 
заулэ нахь къыздэмынэжьыгъэ щагум къыдэлъэдагъ. 
- Хэта зыхьыгъэр? - зихьадагъэ щыгъупшэжьыпIэ 
ригъэфэгъэ Кобл Хьарунэ кIалэм пэгъокIыгъ.
- СэшIа!... Шыуищ гор… анэIу Iупхъогъагъ… Дарихъан 
яшыплIэ дадзи, мэз IапчъэмкIэ ахьыгъ.
- Мэхъэджагъэ зезыхьагъэхэр, сикIал, яцIыф теплъэгъэпсыкIэкIэ, ягущыIакIэкIэ хэтынха? - Хьазрэт ефэндыр 
къэупчIи, ежь джэуап зэритыжьыгъ: - Ахэр сыдэущтэу 
пшIэныеха анэIу ипхъогъагъэхэу, хъункIэ-псынкIаехэу 
зекIуагъэхэу… Хэт щыщхэми, ахэмэ ямэхъэджагъэ Алахьэм 
къафидэнэп, ыумысыных, Ащ иIорэ ишIэрэ зыхэмылъ 
къыгъэшIыгъэ дунаим къыщыхъурэпышъ, мэхъэджагъэ 
зезыхьагъэмэ агу шIу зимылъыкIэ, алъежьагъэхэр къэбарышIукIэ къытфигъэкIожьыных. Шъугу шъумыгъэкIоды, 
джэмэхьат, гукIодыгъо щыIэп. Ау быслъымэн хьадэм 
кIэрыс чыристан-джаур болгарми, тыгъумэ алъежьагъэмэ 
адэшыугъэ адыгэныкъо чыристаним къясIолIэщтыр сшIэрэп. 
Джаурмэ ацыпэ зынэсырэм, непэкIи шъуинэрылъэгъу, 
тхьамыкIагъо къыщэхъушъ ары… ТызиIумэт Алахь лъа пIэу лъагэм ынэшIу къытщеф, тыкъеухъум, сыдэущтэу 
зыкъытфашIыми, джаурхэмкIэ зыхэдгъэукъонэп. Алахьэм 
идыухь лъапIэкIэ ыпашъхьэ тихьан, лIагъэм ишIушIэ фигъэбэгъонэу, хэукъуагъэ иIэмэ, фигъэгъунэу, ахьыгъэ пшъашъэри хэзынчъэу зые лIакъом ригъэгъотыжьынэу тафэлъэIон, зигъо къытфэсырэ ечэнд нэмазри мэщытым 
щитхын, "амин" шъуIо.

--- Page 440 ---


ЯПШIЫКIУПЛIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 441 ---

МычъыIэ-мыфэбэ кIымафэм иаужырэ мазэ ыкIагъэти, 
къушъхьэ мэз шIуцIэшъо пцIанэр мыхъые-хъыяшъоу тыгъэ 
плъыжь-гъожьышъор зэрысыкIыжьыщтыгъэ ошъуачIэм 
385
13 Заказ 030

--- Page 442 ---

чIэтыгъ. Зичъыегъу мыблэгъэ-мычыжьэ уахътэм епкIыхьэщтыгъэ мэфэ улэугъэм ипчыхьапэ гум щынагъо горэ 
къыригъэтаджэу кIым-сым. Ащ тыгъурыгъу джэмэкъэ 
гуих чыжьэри къыхэтэджэжьы. ТхьаусхэкIо гужъуагъэм 
къикIыжьыхэрэ шыуитIумэ яшылъэбжъэ дэгухэри гъогум 
теIукIых.
- Къыжъудежьэгъагъэмэ къызагъэзэжьым ыуж, 
Тодор,- Абдзэхэхьаблэ къыдэкIыжьыхи, мэз Iапчъэм 
къычIэхьажьыфэхэкIэ зы гущыIи къызжэдэмыкIыгъэ Стефан лIыжъым къыIуагъ,- шъуикъэтыкIэ тигъапэу тызэжъугъэжагъ… БэшIагъэ Стефановкэм тызынэсыжьыщтыгъэр…
- Мэзхьаб изакъоу къысфэгъэнэшъугъэп.
- ЗыцIэ къепIуагъэм гукIэгъу фэпшIынэу, дэгъоу 
шъузэрэшIа?
- Джа орырэ сэрырэ нэIуасэ ащ тызызыфэхъугъэм 
щегъэжьагъэу тызэрэшIэ. Сыда, Стефан?
- СшIэрэп ныIа…
- Укъысэцыхьанчъэу ара?..- Тодор иш жэдаIи, къызэтыригъэуцуагъ.
- НекIо, некIо, мэзым чэщ тыщэхъу...- Стефанов 
лIыжъым къызэриIокIыгъ.
Стефан Стефановым ыплIэIу пытэ зэхэлъ Тодор зелъэгъум, ар зэрэмылIыжъ дэдэр джы къыгурыIуагъ, пхъэ 
кухьэм зэхицIыцIэгъагъэ щэрэхъыр зэбларигъэхъузэ, кур 
къызэриIэтыгъагъэр, илъэсыбэкIэ нахьыкIэ Парвановым 
зебэным, зэрэриутыгъагъэр ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ. 
"Сыдигъуа мэзымрэ мэзахэмрэ уащыщынэу узыхъугъэр?..- Стефан икъэупчIакIэ зыгу римыхьыгъэ Тодор гукIэ 
зэупчIыжьыгъ.- СиупчIэ зышъхьэрагъэхи сыкъыримыдзашъозэ, тегущыIыкIыгъ, нахьыпэм Стефан зэрэщытыгъэу 
щытыжьэп. Сэ сыгуи, ощ фэдэу, тыркумэ афэмышIуми, 
пшIэщтыгъэба адыгэлъ зэрэсхэлъыр?.. ТхьаусхакIо 
тызыфэкIогъагъэхэр егъэзыгъэ-тхьамыкIагъокIэ къытхагъэтIысхьагъэх нахь, тыркумэ афэдэу зэо-банэкIэ тихэ гъэгу 
къихьагъэхэп, гъунэгъу къызытфэхъугъэхэм къыщегъэжьагъэу мыхъун ятлъэгъулIагъэп, ашъхьэ зэрафэIыгъыжьышъоу мэпсэух, Iо къапыкIырэп, тыркухэмрэ албанхэмрэ 
зызэрашIэу зыкъытфашIырэп...- Ардэдэм Парвановым 
Стефан риIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ: - "ИлъэсипшI пчъагъэрэ русмэ язэуагъэхэ черкесхэр тэ шIукIэ Тыркум къытфищагъэп, шъуичIыгу шъукъизыфыгъэхэм тырялъэпкъэгъу, тырядинэгъу араIозэ, къытфагъэблыщтых… Плъэгъун, 
ащ охътабэ ыкъудыищтэп… Тинасыпмэ, тишъхьафитныгъэ 
банэкIэ тилъэпкъэгъу-ткъошхэр IэпыIэгъу къытфэхъуных…"
ИцIыкIугъом янэ Фатмэ ригъэшIэгъагъэ нахьыкIэ-нахьыжъ зэфыщытыкIэр Тодор зыщимыгъэгъупшэу 
Стефан исэмэгубгъукIэ гоуцожьи, заулэрэ кIуагъэхэу, 
нахьыжъым ыгу зэребгъэщтыгъэр къызыхимыгъэщэу 
еIэсэкIзэ, риIуагъ:
- СиупчIэ джэуап къептыжьыгъэп, Стефан.
- УпчIэ закIэкIэ дунаир зызэхэлъыкIэ, Тодор, тара 
уиупчIэмэ ащыщэу зыфапIорэр? - Стефан лIыжъыр Тодор 
къесэмэркъэужьы фэдэу зишIыгъ.
- Аущтэу оIомэ, зыми сыкъыкIэмыупчIагъэу къызыщыгъэхъу.
- Сыд пае къызыщызгъэхъун, сэ сигуцафи о уигуцафи 
титIо тызщымыгъозэ Iофым къыхэкIымэ… Тыгъу IофкIэ 
пшъашъэм дэзекIуагъэхэр непэ-неущэу къэнэфэщт. Къэзымыгъэзэжьыщтыр дунаим ехыжьыгъэ КIэрымыт ары. 
Ау тыриутыщтым фэдэу унэм къичъыжьыгъэгъэ ефэндым 
ыIуагъэр ары зэкIэми анахь Iофыр. Ар зэхэзыхыгъэмэ 
заудэгугъ нахь, зэрэмызафэр дырагъэшIэжьыгъэп, зэрадырамыгъэштагъэмкIи тхьаегъэпсэух… Япшъэшъэхьын 
хьадагъэм къыхэмыхьэгъагъэмэ, нэмыкIэу ахэмэ зыкъытфашIыныгъэкIи пшIэхэнэп.
- ЕфэндымкIэ узафэми, Стефан, мыдрэхэм узэрягуцафэрэр зыфэсхьын сшIэрэп.
- ПшIэрэп, уилъэпкъэгъу черкесхэм адеогъаштэшъ.
- СыкъызыфыоупчIыгъэм къыомыпэсыгъэ джэуап 
джы къептыжьыгъэшъ, сыгу къыобгъэжьырэп.
- Сэрэп ар зиджэуапыр,  - Стефановым къыIуи, къыушъхьафыжьыгъ,- уичеркесыгъэ иджэуап. ИмыщыкIэгъэ 
къызэфэдз-зэфэдзыжьым сыд пае тыхэхьан...- ТIэкIу 
тыригъашIи, къыпидзэжьыгъ: - Парванов лIы Iушым зэриIоу, 
сэри сызэупчIыжьызэ ори сыкъыоупчIы, иджэуапи къызэрэзгурыIоу къыосэтыжьы. Черкесхэм ухъумэкIо шыухэр 
ячылэмэ ащызэхащэха? Ащызэхащэ. Сыда зыкIызэхащэрэр? 
Зыкъаухъумэжьынэу ары. Хэта черкес чылэмэ атебанэхэрэр? Болгархэми тыркухэми ащ фэдэ ашIагъэу 
13*

--- Page 443 ---

зэхэтхыгъэп. Сыда, нахь шъхьэихыгъэу къэпIон хъумэ, 
хэта ахэр зыфызэхащэрэр? Зэгорэм тыркумэ ящыкIагъэ 
зыхъукIэ, шыудзэ хъужьыщтхэр зыфызэхащэрэр тэры, 
болгархэр ары.
- Ащ фэдэ фитыныгъэ черкесхэм яIа? - Тодор къэупчIи, 
зыщыгъозэ джэуап къытыжьыгъ: - Илъэс тIокI пIалъэкIэ 
черкесхэр тыркудзэм къулыкъу щарамыгъэшIэнэу унашъо 
щыI.
- Ар зиунашъор тырку султIаныр ары. Мыдрэр, шъыпкъэмэ, тыркумэ яIоф хэмылъ фэдэу, ежь черкесхэм 
яшIоигъоныгъэ къыхэкIыгъэу ары зэраIорэр. Бэрэкъэт 
Зэуалэ черкесыр аIоу зэхэпхыгъа?
- Зэхэсхыгъэ къодыеп, Мурад-бей ипыщэгъумэ ащыщ.
- Джа Бэрэкъэтымрэ Мурад-бейрэ черкес шыудзэм 
иIоф зезыфэхэрэр…  - Джы моди-мыди щымыщэу Стефан 
къэупчIагъ: - Убыххэр черкес лъэпкъыха? 
- Тянэ къыIоу зэрэзэхэсхыгъагъэмкIэ, ахэри, абдзахэхэм, шапсыгъэхэм, бжъэдыгъухэм, кIэмыгуехэм, 
бэслъыныехэм, къэбэртаехэм афэдэхэу черкес лъэпкъых.
- Мэхъошхэр?
- Ахэри черкес лъэпкъых.
- Абхъазхэр?
- Абхъазхэмрэ черкесхэмрэ зэлъэпсэгъу-зэлъэпкъэгъу фэдэхэми, абзэкIэ зэтекIых.
- Черкесмэ тIэкIу афэогъэкIуатэ зыуасIокIэ, Тодор, 
угу къысабгъэми,- къегый-къыщэтхъуми умышIэнэу Стефан лIыжъым къыIуагъ,- Болгар хэгъэгум укъимыхъухьагъэ-ущамыпIугъэ фэдэу узипхъорэлъф черкесмэ хэшIыкI 
дэгъу афыуиI.
- Ны Iуш сиIагъэти, сигъэгъощагъэп.
- Ары, ары, уянэ бзылъфыгъэ Iушыгъ, болгархэри 
черкесхэри изэфэдагъэх. КъызэрэпIорэмкIэ, убыххэр 
черкес лъэпкъых… Черкес парламентыр зыгъэстыгъагъэ 
урыс хыдзэм хэтыгъэ Парван Парвановыми джары ыIорэр. 
Убыхмэ сазыфыкIэупчIэрэр умыгъэшIагъо, Тодор. Ахэмэ 
япщ Бэрзэдж горэм ячIыгу язгъэбгынагъэмэ тырялъэпкъэгъу-динэгъу ариIозэ, черкесхэр къытфегъэблых.
- СултIаным ар феда?
- Сыдэущтэу ар къыосIощт, султIаным ар имыфедагъэмэ, черкес хэхэс нэIуагъэр зы сыхьати ихэгъэгу ригъэсыныеп… Зэ, шылъэмакъэ къэIу.- Гъогу къэгъэзэгъум 
къыкъозэрэгъэхыгъэхэ Парван Парвановымрэ Стефанов 
Борисрэ ариIуагъ: - Шъормэ, Iофэп...
- Шъо черкесхэм якуо-хьау шъукъелыжьыгъэмэ 
ары...- Парвановыми къыIуи, къяупчIыжьыгъ: - Сыда 
черкесхэм къахэхъухьагъэр, шъукъаушъхьакIугъа?
- ТхьаусхакIо тыздэкIогъэгъэ черкес гъунэгъу чылэм 
мыхъун къыдэхъухьагъ. КъэошIэжьмэ, Парван, джа зигугъу шIукIэ къыпфэсшIыщтыгъэ Бэгъ черкесым ыпхъу ахьыгъ, 
зыхьыгъэри цIыф ышIэрэп.
- Зыхьыгъэр тэ тэшIэ,- гугъуемылIэу Борис къыIуагъ.
- Хэт?! - Тодор къызыIуипхъотыгъ.
- Мурад-бей ицIыфых,- Борис ычIыпIэкIэ Парвановым 
джэуап къытыжьыгъ.- БэмышIэу ахэр модрэ лъагъомкIэ 
къытэбгъучъагъэх.
Тодор ардэдэм къыздикIыжьыщтыгъэхэ лъэныкъомкIэ ечъэжьагъ.
- Тодор, къэуцу! - Стефан лIыжъыр зылъыджагъэр 
къызэплъэкIыгъэп.
- Уемыдж, укъызэхихыщтэп,- щхыпцIызэ, Парвановым къыIуи, къыухыжьыгъ,- тыркумэ яшIэн ашIагъ, болгармэ алъэгъугъэр аушъэфыгъэп, черкесмэ яшъхьакIо 
ежьхэмрэ зэдинэгъухэмрэ зэхарэфыжь. Черкесым 
щызэхэсхыгъагъэ гущыIэжъыр джыдэдэм тиболгар чIыгу 
къыщытэхъу лIагъ: "Сыд фэдизэу сабыир бгъэуджыгъэми, 
янэ къызэреджэу ыдэжь мэчъэжьы".
- Ашъыу ар хъунэп...- Iучъыгъэ шыум джыри кIэлъыплъэщтыгъэ Стефан лIыжъым ышъхьэ ыгъэсысыгъ.
- Мыхъуми, джары къытэхъулIагъэр… Сыд тызыфыщытыр, сэра черкесхэр зымышIэрэр… НекIо, тыжъугъэкIожь,- Парвановым къыIуагъэм кIэух къыфишIыжьыгъ.
Тодор гуIэзэ, Бэгъ Мэзхьаб иунэ илъади, исмэ ариIуагъ:
- Дарихъан зыхьыгъэр сэшIэ, Мурад-бей ыкъо Рэджэббей!
- Тэ щыпшIэра? - Хьатам къызыщылъэтыгъ.
- Парвановым ылъэгъугъ.
Унэм щызэхэс нахьыжъхэри, пчъаблэмкIэ щызэхэт 
нахьыкIэхэри, щагум дэтхэри къызэрэгъэбырсырыгъэх, 
гъунэгъу хьэ хьакъу макъэхэри къэIугъэх.

--- Page 444 ---

- Шъукъэуцу, шъумыупчIэжь-шъумыусэжьэу тэ шъуежьагъа?!.- Унэм изэрыгъэчъыщтыгъэхэм Мэзхьаб акIэлъыджи, къызэхэзымыхыгъэмэ ауж ежьыррэ Наурзэ Дзэгъащтэрэ ихьагъэх, къэбарыр зэIугъэ гъунэгъулIхэри 
шэсыгъэх, шынчъэхэри лъэсэу ежьагъэх. Чылэм зыдэчъхэм, Бэгъым иш зэтыриIажи, Наурзэм еупчIыгъ: - ЧылэлIыр 
зэлъыдгъэIагъэу тырку чылэм тызэрекIурэр тэрэза? ЗэуакIо 
тафэчъагъэу къащыхъумэ?
- ПIорэр сшIэрэп, Бэгъыр, упхъу закъо зыхьыгъэмэ 
уафэгумэкIэу! - Зэхихыгъэм Наурзэр къыхигъэгубжыкIыгъэми, псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - УзгъэгумэкIырэм 
шъыпкъэ хэмылъэуи арэп… Къытэмыпэсыгъэу къыддэзекIуагъэмэ апэ заIудгъэкIэгъагъэмэ, тадэгущыIэгъагъэмэ 
дэгъугъэ, чылэнчъэп, лIэкъончъэп зэраIоу, ежьыми, 
зыщыщхэми цIыфыгъэ ядгъотылIэнба…
- Ары, аущтэу тызекIомэ нахьышIу,- ар зыгу илъыгъэ 
Мэзхьаби къыдыригъашти, кIэгъумыгъухьажьыгъ,- мыцIыфым сыдэущтэу цIыфыгъэ епхыщт… Ау мыщ фэдэ уIэшыгъэ купышхокIэ, абдзахэхэр, тырку чылэм текIунэп. 
Нэбгырэ заулэ къызхэжъугъэкIыгъэмэ, тиадыгагъэ тыкъыкъонэжьызэ, титхьамыкIагъо ишъыпкъапIэ къызэдгъашIэщтыгъэ.
- Сыд шъыпкъапIа, Мэзхьаб, зыфапIорэр ДарихъанкIэ 
тыкъаушъхьакIугъэу! - Хьатам зыфилъэгъужьыщтыгъэ 
шъхьакIом къыIуригъэутыгъагъэми, тым темыфэрэ-емыпэсыгъэ адыгэ хабзэмкIэ Мэзхьаб зыкъыригъэшIэжьызэ, 
риIуагъ: - Хьаджрэтрэ сэрырэ Дарихъан тыриIэу о ащ 
къыщыпшIэн щыIэп, чылэм ыцIэкIэ, Бэгъ лIакъом ыцIэкIэ 
Дзэгъащтэ зыдэтщэн. Тыркубзэ зыIулъ Тодори гъусэ 
зыфэтшIын.
- Мурад-бей хьарылъф-нэпэнчъэри адыгэбзэнчъэп! - 
пчэгъу папцIэр зытамэ телъ кIэлэ Iэм-лъэм горэми зыхэтмэ 
къахиIукIыгъ.
- Хьатам къэзыубытырэ адыгагъэми шъыпкъэ хэлъ,- 
Дзэгъащтэ къыIуагъ,- ау Бэгъмэ япхъу зыхьыгъэр цIыфыгъэнчъэшъ, тым ыпхъу гъунэ лъифыныр къесэгъэкIу. НекIо, 
Мэзхьаб, Хьатам, Хьаджрэт, ори ары, Тодор. Шъо Iэдэб 
шъухэлъэу мыщ дэжьым шъукъыщытаж.
- Бзылъфыгъэ горэ мохэмэ ягъусагъэмэ дэгъугъэ...- 
пчэгъур зытамэ тезгъэджэгухьэщтыгъэм джыри къыIуагъ.

--- Page 445 ---

- Хъугъэ, ХьапIатI, имыщыкIагъэ горэ къэпIозэпытэу! - 
нэмыкI гори кIалэм къыфэгубжыжьыгъ.
- Шъузэрэхъун къышъуаIомэ шъугубжэу, хъугъэмэ 
хъугъэ...- ХьапIатIи гъумыгъуи, зиушъэфыжьыгъ.
Джэцэ нэмазыр зыщаухыгъэ уахътэм Наурзэ Дзэгъащтэ пащэ зыфэхъугъэ шыуитфыр Мавлюд тырку чылэм 
дэхьагъ, апэ къапэкIэфэгъэ лIитIумэ Тодор ариIуагъ:
- Тэ модрэ тIуакIэм дэс Абдзахэ чылэм тыкъекIы, 
Мурад-бей иунэ тэжъугъэлъэгъугъэмэ тигуапэщтыгъэ.
- Мурад-бей ихапIэ,- тыркуитIум яз къыIуагъ,- мо 
сукъакъ къуапэм щышъулъэгъущт, апэрэ унэр ихьакIэщ.
- Мурад-бей! - нэ дэплъыпIэ гори зимыIэ пхъомбгъу 
къэлэпчъэшхор зыхэт мыжъо чэу лъагэм Дзэгъащтэ 
шъхьапырыплъызэ, джагъэ.
Джэмакъэм къежэщтыгъэхэ фэдэу къэлапчъэм къыдэкIыгъэхэ лIы уIэшыгъитIум яз къыIуагъ:
- ТыкъэдаIо.
- Тэ Мурад-бей тилъэгъуныр.
- Шъуигухэлъ тшIэмэ, ащи шъуIукIэн.
- Абдзахэ чылэм тыкъызэрикIыгъэр ешъуIу.
- ЗыцIэ къепIогъэ чылэм тэркIэ зи къикIрэп.
- Джыдэдэм къедж орба зэраIуагъэр! - Хьатам зыфэщыIагъэп.
- Сыд бырсыра тигъунэгъу хьакIэмэ яшъушIылIагъэр,- 
иухъумакIомэ ягыйзэ, Мурад-бей къэлапчъэм къыдэкIыгъ,- сыд фэдэ Iоф къыздышъуиIэми, шъукъеблагъ, 
сихьакIэщ шъуфызэIухыгъ.- Ардэдэм шъхьэм къыфечъэгъэ пцIи къафиусыгъ: - Сенэгуе тилIыкIохэмрэ шъорырэ 
шъузэблэкIыгъэхэкIэ.
- ТипхъукIэ емыкIу къытэзыхыгъэмэ, еблэгъэ Iоф 
адытиIэп! - Мэзхьаб къыпиупкIыгъ.
- Ора, Мэзхьаб, къэсымышIэжьыгъэр?..- ЕгъашIэм 
ышIэщтыгъэ фэдэу Мурад-бей къыIуи, гукIэ щхыпцIызэ, 
нахь шъабэу къыухыжьыгъ: - НысэмкIэ гущыIэгъу тызэфэмыхъузэ, ар къыозгъэIоныгъэпи, сиблагъэ.
- Сыд "ныса", сыд "благъа"?..- Мэзхьаб зэхихыгъэр 
зыфихьын ымышIэу Дзэгъащтэ еплъыгъ.
- НекIо, Мэзхьаб, ори ары Тодор,- шым епсыхызэ, 
Дзэгъащтэ къыIуагъ,- сыд мыхэмэ якъэлапчъэ тыIутыкIэ, 

--- Page 446 ---

некIо типхъу зыIудгъэкIэн, тиIоф зэхэтфын. Шъо, Хьатам, 
Хьаджрэт, шыемыпсыхэу мыщ дэжьым шъущыт, мыхъун 
горэ, хэт ышIэра, къышъуаIомэ, чылэгъунэм къыIутынэгъэ 
купмэ макъэ яжъугъэIу.
Мурад-бей нэбгырищыр унэм зырещэхэм, щагу кIоцIым къыщыпэгъокIыгъагъэ лIитIоу пчъаблэм къыгоуцожьыгъагъэхэм тыркубзэкIэ ариIуагъ:
- Шъо шъуиIофмэ ауж шъуихьажь, тэ тиIоф тытегущыIэн.- Унэм ригъэкIыжьыгъэмэ ариIуагъэр къызэзыдзэкIыщтыгъэ Тодор пымылъэу Мурад-бей адыгабзэм къытехьагъ: - Джы тизакъоу тыкъызызэфэнагъэкIэ, мы 
шъуи тэлмащэ черкес ныкъуи тищыкIэгъэжьэп, Алахьэм 
иIорэ ишIэрэ зыхэлъ Iофым тыгуи зэфыIухыгъэу тытегущыIэн. СыкъэдаIо, Алахьэм шIу зыфишIэн цIыфхэр. Ау 
тилIакъо нысэ мафэ фэхъугъэ, сикIэлэ закъо гу къыфэзышIыгъэ шъуипхъукIэ зыхэшъумыгъэукъуагъэмэ дэгъугъэ.
- КъызгурыIорэп...- зэхихыгъэм жъоплъы кIигъэхъукIэу Мэзхьаб къыIуагъ.
 Дзэгъащтэ Тодор фычIэплъи, Мэзхьаб къыгурымыIуагъэр къыушъхьафыжьыгъ:
- Типхъу Мурад-бей къыхьыгъэу ары тэ зэрэзэхэтхыгъэр.
- Сэ Iаджи къыстыралъхьэ,- Мурад-бей щхыпцIыгъэ,- 
къыстемызагъэри нахьыб, ау, ащ сыд икъэхьыкIэми, ар 
черкесхэмкIи тыркухэмкIи нысэ сфэхъугъэмкIэ сыраз. 
Рэджэб-бей янэ нэмыIэмэ, дунаир фикъужьрэп, къызыхащэгъэ лIакъори, шъумышIэу щытэпщтын, зы лIэкъо 
мафэуи…
- Мурад-бей! - тыркум игъанъыгъэ Мэзхьаб зэпигъэугъ.- КъапIохэрэр тищыкIагъэп, спхъу джыдэдэм 
тыIукIэн фае.
- Ар сшIэрэп, сиблагъэ, къызэрэбгурызгъэIощтыр… 
Шъуичеркес хабзэ ар къыригъэкIункIи мэхъу, ау тэ тилIэкъо 
хабзэкIи, тырку хабзэмкIи нысэ лэгъунэм хъулъфыгъэ 
рагъахьэрэп. Шъхьэтехъо зытехъуагъэ горэ шъукIыгъугъэмэ, ар уилIыкIокIэ тибзылъфыгъэмэ адэныгъи. Ау шъо 
къызэрэшъущыхъоу шъузыгъэгумэкIырэ Iофыр щытэпышъ, 
шъуишIоигъуи шъуфэтшIэн. О пчIыпIэкIэ, Мэзхьаб, урятэба, 
къыпщыукIытэнба, ышнахьыкIэ IорэкI.

--- Page 447 ---

Хьаджрэт унэм къызыращэм, Мэзхьаб кIэкIэу фигъэпытагъ:
- Пшыпхъу уIуагъэкIэщтышъ, иIоф зытетыр къызэхэф.
Хьаджрэт зыдаIофтагъэм бэрэ къэтыгъэп, унэм къихьажьи, ыгукIэ къехьылъэкIырэр къызыхимыгъэщэу къыIуагъ:
- Дарихъан къызхэхьагъэмэ афай…
- Чылэр зэфэзгъэIэгъэ пхъум ар къысишIэн нахьи, 
сшъхьэ шIуахыгъэмэ нахьышIугъ...- Бэгъ Мэзхьаб къэтэджыжьыгъ. Абдзэхэ шыухэр чылэм къызыдэкIыжьыхэм, 
пхъум къырихыгъэ шъхьакIом джыри нахь ыгъэцIыкIужьыгъэ Мэзхьаб Дзэгъащтэ риIуагъ:
- Адэ джары къытэхъулIагъэр… Хэкужъ мэшIошхом 
нэрэ псэрэкIэ къыхэсхыжьыгъэ пшъэшъэжъые закъом ащ 
фэдэ емыкIу хымэчIым къыщысихынэу ныбжьи сшIагъэп… 
СыдынэкIэ къытэжэрэ купми сахэхьажьын, чылэми сыдэхьажьын…
- Аущтэу Iофым рэзагъэ зыхэлъыкIэ, сыдэу тшIын, 
тпэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъомэ ялъытыгъэмэ, мыр насыпыгъэу зыфэлъэгъужь, къытажэхэрэм зямыгъэгъап, ахэми 
чылэми укъызэхашIыкIын,- Дзэгъащти шъэогъум къеушъыижьыгъ.
- Хьау, Дзэгъащт, мы Iофым зыгорэ хэхъухьэ… 
Мыхъун зышIэн пшъэшъэжъыеп Дарихъан...- Мэзхьаб 
зыфэгуитIур къыIуи, мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ Хьаджрэт къыфызэупчIэкIыгъ: - Пшыпхъу къыуиIуагъэр шъыпкъа? - 
Зэмыжэгъэ упчIэм иджэуап зезыгъэукIыхьэщтыгъэм джы 
къыфэгубжыжьыгъ: - Орба, кIалэ, сызэупчIыгъэр!
Зиджэнджэшыгъэ къызытекIощтыгъэ Хьатам шъхьэр 
къыпхъотагъ, Тодори игупшысэ зэпеомэ къахигъэужьыгъ. 
Дзэгъащти, ыгукIэ чылэмкIэ щыIэу, къызыхимыгъэщыщтыгъэ шъхьакIом ыстыщтыгъэ. МэшIуитIумэ азыфагу дэфэгъэ Хьаджрэти, ыгу илъыр ыIупэ темылъэу, джыри джэуап 
имыкъу къытыжьыгъ:
- КъысаIуагъэр къышъосIожьыгъ… Сыда?
- Сэри джа сыдым сеухышъ ары, бетэмал… КIалэр 
пIофтэмэ, кIэлъыкIожь джары язгъэIуагъэр… Модэ, Тодори 
шъуигъусэу, тхышъхьэм къыщытажэхэрэм къэбарыр 
яшъуIу, тхьэшъуегъэпсэукIэ зэбгырыжъугъэкIыжьых...- 

--- Page 448 ---

ШыуитIу нахьыжъхэр язакъоу къызызэфэнэжьхэм, Мэзхьаб 
джыри Дзэгъащтэ риIуагъ: - Мы Iофым тэ тымышIэрэ горэ 
хэхъухьэ…

--- Page 449 ---


ЯПШIЫКIУТФЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 450 ---

Бычэ гощэшхор зыщыпсэурэ Топ-Капэ султIан унэм 
ипчъэ Iухьагъу Саид ефэндым икухъэренэ зыIолъадэм, 
зикухъэренэ кIэракIэ итIысхьажьыщтыгъэ лIы Iэм-лъэм 
зэхэгукIэгъэ жэкIэ фыжьыр Бэрэкъэт Зэуалэ ылъэгъугъ. 
- Хэт мор? СинэIуасэ фэд...- къымышIэ жьыгъэ фэдэу 
кIэупчIагъ.
- Ар Черкесым къикIыжьыгъэ пщы лъэрыхь,- зигугъу 
къышIырэм лъытэныгъэ зэрэфыриIэр Саид ефэндым 
ымакъэ къыхэщэу къыIуагъ, ыцIи къыфыкIигъэтхъыпэзэ, 
къыфиушъхьафыжьыгъ,- Бэрзэдж убыхыпщыр ары.
- Ары, ары, къэсэбгъэшIэжьыгъ… Трабзон лъэныкъом 
щыIагъэба ар… Сыд Iофа мыщи щызэрифэрэр?.. 
- Черкесмэ афэгумэкIы, ишъыпкъапIэ сшIэрэп, ау 
типачъыхьи IукIагъэу аIо.
- СинэIосэ КIэрымыт лIыжъым зэриIоу, фал уеджагъэкIэ, къыбгурымыIонэу адыгэ дунаир хьалэмэтэу зэхэлъ! - Зэращэщт султIан унэр ынэмэ къапэIумыхьажьэу 
Зэуалэ къыIуи, гъумыгъужьыгъ: - ТызэунэхъулIэгъэ адыгэ 
пащэмэ ащыщыгъэм Тыркуми зыщегъэпщы…  - ЕтIанэ 
псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - ИмыщыкIэгъэ гущыIэ лыехэмкIэ къысфэпхьыгъэ сигугъэ-гушIуагъо зэрэсщыгъупшагъэмкIэ къысфэгъэгъу, си Алахь. УишIэрэ уиIорэ хэлъэу 
непэ сызыIубгъэкIэгъэ уидинлэжь Саид ефэнд Iумафэ 
зыфиIуагъэр сэркIэ шъыпкъэу къычIэгъэкIыжь.
- Шъыпкъэ, Зэуал, шъыпкъэ,- нэIуасэ зызэфэхъугъэхэр мынепэ фэдэу Саид ефэндым Зэуалэ ыцIэ къыриIуагъ,- сызэрэптеплъэу, къыосIуагъи, Гощмафэ инэIуплъэ 
сыгу къэбгъэкIыгъ.- Зы цIыф гори зэрымыс мыин-мыцIыкIу унэм рищи, Iэшэ зэфэшъхьафкIэ гъэкIэрэкIэгъэ дэпкъым 
кIэрыт тахътэ шъабэм тыригъэтIысхьэзэ, риIуагъ: - Зымыгъэзэщ, сэ бэрэ сыкъэтыщтэп.

--- Page 451 ---

Бэрэкъэт Зэуалэ изакъоу унэ шынкIыгъэм къызенэм, 
мыщ къащэфэ Топ-Капэ Унэшхом щилъэгъугъэ дэхагъэр 
зэкIэ ынэгу къыкIэтэджэжьызэ, "мырыщтын "ахърэт, 
джэнэт" Мэрзыхъое ефэнд кIэхъу-кIэчъым фэдэхэм 
зыфаIоу къафэмыIотыкIыжьырэр…" Зигупшысэмэ 
къахэужьыгъэ Зэуалэ зажэщтыгъэ-зыгъэгумэкIыщтыгъэм 
щимыгъэсэу къэтэджыгъ, джыри зиплъыхьэу заулэрэ 
щыти, зышъо-зитеплъэкIэ дэпкъ алырэгъум дэзыштэщтыгъэ джэхэшъо алырэгъу шъабэм лъэпэпцIыикIэ ешъэбэкIызэ, КъурIан зэгохыгъэр зытелъ Iанэм ебгъукIуи, 
щагумкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм зыIохьэм, кIымэфэ 
мы чъыIэ-мыфабэм хэт султIан щагушхом идэхагъэ ынэмэ 
зэхамышIэжьэу къыпэщылъ гумэкIыгъом къыIуищыжьыгъ, 
ефэндыр зикIыгъэм бэ темышIэгъагъэми, икъэтыкIэ шIуабэ 
дашIэу, джэуапынчъэ упчIэ зэпеомэ зэлъаштэзэ, зыдэщысыгъэм тIысыжьыгъэ.
Зэуалэ джыри зэ ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу унэр къызэпиплъыхьажьыгъ: "Лые пIонэу зи итэп: КъурIаныр зытелъ 
Iэнэ лъхъанчэри, ежь къыпыщытыри, адрэ дэпкъым кIэрыт 
пхъонтэ лъагэри, къогъупIэмэ акъот пхъэнтIэкIуиплIыри, 
мэкIаемэ анэсыжьэу, чIэпцIэшъо теплъэ зиIэ пхъэ пытэм 
хэшIыкIыгъэх, дышъэпс-тыжьыным егъэшъуагъэх, алрэгъу 
хъэрэ-пкIарэмэ яхьщырэу кIэшъо лъагэри пкIагъэ. Мыр 
зипсэукIэр, изекIуакIэ-гъэпсыкIэ емыпэсыгъэу, ефэнд 
къызэрыкIопщтын. Зищаибжъэ лъэIуфагъэ мэщытым 
къыщысфыщытхъущтыгъэ Мэрзыхъуае къурIэнаджэр нэ 
закъокIэ мы къысапэсыгъэ унэм къизгъэплъэгъагъот...- 
Лъэмакъэ горэ къеIугъэ фэдэу Зэуалэ къыщыхъузэ, 
пчъэмкIэ плъагъэ.  - Зи щыIэп… ЗыгорэкIэ хыIушъо 
емынэ-бэдзэжьым Iэтхъо-лъатхъо сызыфэхъугъагъэ 
сипшъэшъэжъые арымырэу сыкъызыфащагъэр 
къычIэкIмэ?.. Аущтэу хъумэ, спэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъомэ 
ари зыгорэущтэу ахэфэжьын. Джынэс сыгу зымыкIодыгъэкIэ, тижъмэ зэраIоу, шIумрэ емрэ зызэголъыкIэ, шIум 
ешIокIыжьэу джыдэдэм султIан унэм щыслъэгъурэр насыпыгъэу зыфэслъэгъужьын… Зэ, зэ, Бэрэкъэтыр, плъэпкъ 
ипхъахь-итэкъоу сыд насыпыгъа зигугъу пшIырэр!" - Зэуа лэ зыфэгубжыжьыгъ.
Блэгъабзэу щагумкIэ къыщыIугъэ азэнэджэ макъэм 
Зэуал игупшысэмэ къахищыжьыгъ, ащ ыуж Саид ефэндри 
нэгушIоу унэм къихьажьи, къыIуагъ:

--- Page 452 ---

- ЗэкIэри дэгъу, Зэуал. Зыгъэрыхьат, ГюлкIэ сыхэукъуагъэп.
- Сигугъу фэпшIыгъа? Мыщ сызэрэщыIэр епIуагъа?
- Хьау. Бычэ нэнэ гощэшхор Iофым щызгъэгъозагъэти, 
ежь апэ къыпIукIэнэу, къыбдэгущыIэнэу ыIуагъ.
- Сыдигъу?..
- Тинэнэшхо сызэрэхэплъагъэмкIэ, ечэнд нэмаз ужыр 
ары.
- Бычэ гощэшхор кIэгъожьыкъомэ, хэт ышIэра, сэIошъ 
ары...- Зэуалэ зэнэгуещтыгъэ джэнджэш чъыIэр ыгу 
къитаджэзэ къыIуи, псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - Бычэ 
гощэшхор цIыфышIушъ, бэ зыщышIагъэм макIэ зыщышIэжьыщтыкIэ, ащ къытфишIыщт пIалъэм тежэн, къызэриIоуи 
тыпсэун, ечэнд нэмазри къэсыгъ, тыгу фызэIухыгъэу 
Алахьэм ыпашъхьи тихьан.
- Ары, ары, Алахьэр зиIумэт цIыфышIу, тидунэе хьафи 
тызэрэщиушэтрэмкIэ тыфэразэу, тыгуи, тыпси фызэIухыгъэу ечэнд нэмазкIэ ыпашъхьэ тихьанэу модрэ синэмазшIыпIэ унэ тыкIон. УмыгумэкI, амдэзштапIэри ащ хэт.
"О-уи-у, сIо-сымыIоми, джэнэтым сифагъ! - ефэндым 
ыуж итэу, къызыфащагъэри щыгъупшэжьыгъэу Бэрэкъэт 
Зэуалэ гукIэ зыфыхэкуукIыгъ.- Ахърэт джэнэтыр арэп, 
дунэе хьаф джэнэтыр ары… КъыгъэшIэгъэ илъэс шъэныкъо имыкъум пэкIэкIыгъэ тхьамыкIэгъо мыухыжьыхэр 
ынэгу къыкIэуцожьыгъэхэу нахь мэкъэ ефэхыгъэкIэ зыфыпигъэхъожьыгъ: - КъаIо джы слъэгъугъэмэ ауж сызэрэщыIэжьыщтыр… Мыщ фэдэ псэукIэр зипсэукIэ пшъэшъэжъыер сипшъэшъэжъыемэ, сыуят сIокIэ сыдэущтэу 
сыкъызэхишIыкIыщта?.. Ар ышIэна, слъы щыщба?.."
Нэмаз ужым пэщышхом къагъэзэжьи, щай Iанэм 
кIэрысхэу Зэуалэ зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ къэупчIагъ:
- Сипшъэшъэжъые зыгорэкIэ сыкъимышIэжьымэ?.. 
Сэ ащ апэ сыIубгъэкIэгъагъэмэ дэгъугъэ… Бычэ гощэшхоми 
зи къыIорэп…
- Алахь лъапIэу лъагэм къынэуж, мыщ щыхъурэмэ 
Бычэ нэнэшхор ащыгъуаз, ыIорэр егъэцэкIэжьы,- мэкъэ 
шъабэ-теубытагъэкIэ Саид ефэндым къыIуи, къыу хыжьыгъ,- ащ фэдэ пшъхьэ къимыгъахь.
- Ары, ары,- сэ джыдэдэм сыгу щышIэрэр шъо сыдым 
фэшъушIэн Зэуалэ ежь зэриIожьызэ, ефэнд бысымым 

--- Page 453 ---

дыригъэштагъ,- мыщ фэдэ джэнэт чIыпIэм пшъхьэ мышIу 
къихьаныр емыкIу.
Щаир къафычIэзыхьэгъагъэ лIым нэмыкIэу унэм 
къихьагъэм шъхьэуфэ гъашIо къафишIи, къыIуагъ:
- Бычэ гощэшхом ыдэжь, Алахьэм ифэIо-фэшIэ ефэнд, 
шъурегъэблагъэ.
Хьаятэ къэгъэзэгъу-зэблэхъу заулэкIэ Саид ефэндымрэ 
Зэуалэрэ кIуагъэхэу бзылъфыгъэхэр зыщыпсэухэрэ лъэныкъом нэсыгъэх. Пчъаблэмэ ядэкъылIагъэхэ фэдэ ухъумэкIуитIумэ аблэкIхи, шэф остыгъэ заулэкIэ зэлъынэфыщтыгъэ унэм ипчъэ къапэгъокIыгъэм къазыфыIуехым, 
Бычэ гощэшхор къыфэтэджыгъэу зылъэгъугъэ Зэуалэ ытх 
фиуфэпэнэу зежьэм, шъхьэлъэшыгъэ макъэкIэ къафидагъэп:
- Ар умышIэ, сыд емыкIуа слъэгъурэр, уадыгэба! 
ТадэжькIэ сыгу щыIэзэ сызэжъылIэгъэ зы тырку хъулъфыгъи ар езгъэшIагъэп. Къеблагъ, моу спэчIынатIэу къэтIыс, 
нахь тызэрэлъэгъун. Ори ары, Сахьид. Сэ сиадыгабзэ 
къэIуакIэкIэ сызэджэрэ си Сахьидэ уикъэбар къызысфеIуатэм, сытхьэоегъагъэми, сызэрыпIукIагъэм сырыкIэгъожьырэп...- "сыцIэцIэгъагъэми, сыдэу мыр Гощмафэ гущэ 
ехьщырыбз" гукIэ зэриIожьи, тегущыIыкIыгъ: - Сыоплъышъ, уиIофхэр Тыркум щызэпыфагъэх, узабыт, упшъэ 
къыралъхьагъэхэ мыхэщ-ощ Iофхэми тIэкIу сащыгъуаз.
- Ары, гощэшху, ары, Алахьэм ишIэрэ шъо шъуишIэрэ 
хэлъэу сытырку забыт. Спшъэ къыралъхьэгъэ адыгэ Iофхэр 
Балканым щызэшIосхынхэу згъэзэжьыгъэу Алахь гукIэгъушIым Сахьид ефэндым шIукIэ сыфихьи, уадэжь сыкъыригъэщагъ.
- Балканым тиIофхэр щышIухэп...- Бычэ гощэшхор 
джыри Зэуалэ иаужырэ гущыIэ текIыгъ.- Тихэгъэгу джэнэт 
ттезыхыгъэ урысхэм ялъэпкъэгъухэр къагъэбырсырых. 
Абдул-Азиз султIанми ылъэкI къыгъанэрэп, къыготхэми 
къыгомытхэми шъхьаихыгъэу черкесхэр ууIашхэ, дзэм 
хапщэхэ хъущтэп къыраIо. Зыми зи римыIозэ, урыс пачъыхьэр Алахьэм идунай щагъэнэIуагъ.
- Ахэмэ ящыкIагъэр гъэзэуат зау.
- Ар зыIощтыгъэ гори Дагъыстан исыгъ,  - джынэс зи 
къэзымыIощтыгъэ Саид ефэндым къыIуи, къыушъхьафыжьыгъ,- тигъэпцIагъ нахь.

--- Page 454 ---

- ГъэпцIэлъэ дунай тызыщыушыхьатырэр, Сахьид.- 
Бычэ гощэшхом къыпиупкIи, Зэуалэ къеупчIыгъ: - Бэрзэдж 
убыхыпщым сыдэущтэу ухаплъэра?
- Непэ ар мыщ щыслъэгъугъ...- Сыкъызыфэпщагъэм 
зешъогъэукIыхьэ Зэуалэ къыригъэкIэу Саид ефэндым 
фычIэплъи, къыухыжьыгъ: - Угу къысэмыбгъэщтмэ, 
гощэшху, зыцIэ зэхэсхыгъэм шIукIи екIи сытегущыIэнэу 
сыфаеп.
- Сыгу къыобгъэнэп,- ащ къежэщтыгъэ фэдэу Бычэ 
гощэшхом къыIуагъ,- Гощмафи сызеупчIым, джары къысиIуагъэр. Сыда, Сахьид, Бэрэкъэт Зэуалэ тхьамыкIэм 
игунахь къэтхьэу, тызыфыщысыр. Модэ, ятэ къышIэжьыщтмэ, пшыпхъу къедж.
Джэнэ куплъ кIыхьэу лъэкIапIэмэ къатехьэрэм гъончэдж шэплъышъо пакор къычIэщэу, ащ декIущтыгъэ папыщ 
дышъэшъо-тыжьынышъомэ арыт Гощмафэу къызыфеджагъэхэ Iофым джыри щымыгъозагъэр пчъаблэм къызэрэдэкIэу къызэтеуцуагъ:
- Тат!.. Ора ар! - ицIыкIугъом зэришIыщтыгъэу, ыIитIу 
щэигъэу къыпэгъочъыгъ.
- Сэры, Гощмаф, сэры, сипшъэшъэжъый! - Зэуали 
зыщыгъупшэжьыгъэу ыпхъу ыбгъэ чIиубытагъ.

--- Page 455 ---


ЯПШIЫКIУХЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 456 ---

Хэти ежь зыфаер хигъахъомэ-хигъэкIызэ, Бэгъмэ 
къяхъулIэгъэ къэбар зэтеIукIыр Абдзахэ имызакъоу гъунэгъу чылэхэми адэлъыгъ. Зымэ ямылъэпкъэгъу тыркумэ 
Дарихъан зэрахьыгъэр, нэмыкIмэ, ятэ ягъусэжьэу, ардэдэм 
ыуж зыфыгъэгъэ лIы купмэ ар къазэрэфэмыкIожьыгъэр, 
адрэмэ, хэти щэрэщ, унэгъо фэшIыгъэм упхъу ихьагъэмэ, 
угушIон фае аIощтыгъэ, фэшъхьафмэ, Бэгъ Мэзхьаб 
зэренэгуещтыгъэу, мы Iофым мыхъун горэ хэхъухьагъэу 
алъытэщтыгъэ.
Мавлюд чылэм къызыщикIыжьыгъэхэ чэщым Абдза хэ 
къыдэмыхьажьыгъэ Хьатами зыр зым нахьи нахь гъэшIэгъоныжьэу Iо зэфэшъхьафхэр къыпытэджагъэх. Ахэмэ 
Димитров Тодор ыцIэ, Бэгъ Хьаджрэти рагъэгъусэжьызэ, 
къащыхагъэпсыщтыгъэ. Ежь Хьатамрэ Димитровымрэ а 
Iо-къэIотэжьхэм ащымыгъозагъэхэми, Хьаджрэт къынэсыжьыщтыгъэх. Ахэр арыхэп ащ шIошъхьэкIуагъэр: тырку 
унэм Дарихъан къызыфинэрэр, укI тхьамыкIэгъо Iоф 
къыхэхьащтышъ, ятэрэ Хьатамрэ аримыIонэу къызэрелъэIугъагъэр, гущыIэ зэрэритыгъагъэр ары.
 Ыпхъу зыхьыгъэ тырку шэсмэ лIыгъэкIэ иунэ пшъэшъэ 
осэ хъущэ къыфырагъэнэгъагъэми, мафэ къэси ишъэогъухэр къеушъыищтыгъэхэми, Бэгъ Мэзхьаб къехъулIа гъэм еуцуалIэщтыгъэп. Шъхьауз къыфэзыхьыгъэ Хьатам 
ихэхьажьыкIэ къызэрегъу зэпытыщтыгъэм непи гукIэ хигъэкуукIыгъ: "Ар пшIэн фэягъэп, бетэмал!"
Джа гумэкI мэкъэнчъэм Мэзхьаб игупшысэмэ къахигъэужьи, джэныкъо машIор зыгъаблэщтыгъэ Хьаджрэт 
унэм зэрисыр щыгъупшэжьыгъэу еджагъ:
- Хьаджрэт, тэ ущыIа?
- Сыда? Мары, моу сыщыс…
- Ара, адэ аущтэу Iоба, бетэмал, сэ унэм уисэп сшIошIыгъ… МашIо ошIымэ, дэгъу. Хьатам икъыхэмыкIыжьыкI 
сызгъапэрэр… Хьаджрэт, а сикIал, пшыпхъу ДарихъанкIэ 
зыгорэ сшIооушъэфы, лIыгъэ къызхэгъафи, къытэхъулIагъэм ишъыпкъапIэ сэгъашIэ, егъэзыгъэ Iоф хэлъмэ тшIэн 
фае, орырэ сэрырэ а тхьамыкIэм иIэр.
- Хьатам!? - Хьаджрэт къызыIуипхъотыгъ.
- Ари ары, тыдэ Хьатами тхьыжьын… Хьатам насыпынчъэм къэнэгъэгъэ скIэлъэныкъуи згуихыжьыгъ… 
ТипшъашъэкIи, ХьатамкIи хъун къытэхъулIагъэп, къытамыIоми, цIыфмэ ажэ тыдэлъ. Хьатам сыгу ебгъэрэп, ау 
пшыпхъу къыуиIуагъэр шъыпкъэмэ, сшIэрэп ащыгъум…
- Дарихъани угу емыгъабгъ…- Хьаджрэт къыIуи, 
тыгъоснахьыпэрэ мыкIумыпш зэхэтхъыгъэмрэ къое гъугъэ 
такъыр заулэрэ зытелъ щай Iанэр ятэ ыпашъхьэ ригъэуцуагъ.
- Сыдэущтэу пшыпхъу сыгу емыбгъэщта? Заримыгъэхьэу, тэри чылэри бырсыр химыдзэу пшъэшъэ шъхьалъытэжьыкIэ унэм икIыгъагъэмэ, зи сIоныеп...- Зэпыугъо 
тIэкIу тыригъашIи, етIанэ мэкъэ IэтыгъэкIэ, игугъу зыфишIырэм щыгъуазэ фэдэу, Мэзхьаб Хьаджрэт риIуагъ: - КIалэ, 
пшыпхъу къыуиIогъэ шъыпкъэр джыдэдэм къысаIу!  - 
Мэкъэ лъэш теубытагъэм Хьаджрэт къыкIигъэщтагъэми, 
тегущыIэкIынэу зыфежьэм, джы Мэзхьаб нахь гущыIэ дыс 
кIэкIыкIэ цыхьэ зыфимышIырэм техъупкIагъ: - КъыуаIуагъэм утемыгущыIыкI!
- СытегущыIыкIына, джа къышъосIожьыгъагъэм 
фэшъхьаф сымышIэмэ…
- Пшыпхъу къыуиIогъэ шъыпкъэр ары къысэпIощтыр!
- СшIэрэп сызыфебгъэзыгъэр, Дарихъан илъэIу…
- Сыд лъэIуа? - Хьаджрэт къыIощтыгъэр къыримыгъэухэу Мэзхьаб зэхихыгъэ гущыIэмкIэ еупчIыжьыгъ.
- ЛъэIоп шъыу...- псынкIэу Хьаджрэт кIилъэшъужьыгъ,- ыджа "сыфай" зыфиIогъагъэу къышъосIожьыгъагъэр ары.
- Аущтэу Iоба, сымыгъэплъэхъуба, зиунагъо бэгъон...- 
ТIэкIу тешIагъэу, зыхэмыIагъэ щай Iэгубжъэр ыпашъхьэ 
ригъэкIотызэ, Мэзхьаб къыIуагъэм кIэух джыри къыфишIыжьыгъ: - Мы Iофым тэ тызыщымгъуазэ горэ хэхъухьэ… Хьатам шъхьэкIоштэ тхьамыкIэм ар ышIэнкIи мэхъу. 
Хэт ышIэра, Тодори зыIудгъэкIэгъагъэмэ дэгъугъэ.
- Сэри аущтэу сэIо,- Хьаджрэт игуапэу къыIуагъ.
- ОIомэ, сызэбгъэдаоу ущымыс, зыIугъакI, шъо гущыIэ 
нахь зэдэжъугъотыщт. Уизакъоу болгармэ уахэмыхь, 
Къасимэ зэгъэгъус.
- Сыда,- Хьаджрэт ятэ къыфызэплъэ кIыгъ,- тилъэпкъэгъу Тодор уицыхьэ телъба?
- Болгар хэкIыр сыдэущтэу уилъэпкъэгъущта...- 
Мэзхьаб гъумыгъугъэ.
- СшIэрэп аущтэу зыкIапIорэр… Плъэгъугъи Дарихъан 
иIофмэ Тодор зэрагъапэщтыгъэр. Зымафи гумэкIэу къэбар шъошIэмэ ыIуи, къытфэкIогъагъ.
- Сыкъэмыгъэсэжь! - Мэзхьаб ыкъо фэгубжи, нахь 
мэкъэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ.- КъыуаIуагъэр шIэ, тэ 
къытэхъулIагъэр зэкIэми яIофэп, Стефан, Парван зыфэпIощтхэм, нэмыкIхэми Iогъу-шIэгъу зямыгъэшI. Зэ моу 
къэуцу, сыкъыбдэкIощт.
- Мэзхьаб! - Нахьыжъым емыпэсыгъэ мэкъэ IэтыгъэкIэ ятэ ыцIэ Хьаджрэт къызыIуипхъоти, зыкъезгъэшIэжьыгъэ гущыIэхэмкIэ къегыижьыгъ: - СызыдэпIофтагъэм, тят, 
тырку чылэм укъызэрэдэтчъэгъагъэм фэдэу, сыда къыщыпшIэщтыр?.. Зыгъэрэхьат, тимыIоф зесфэщтэп.
- Адэ дэгъуба, сикIал, мызыгъогум сыкъыодэIун.- 
Мэзхьаб ыгу кIэушъэбыкIызэ ыкъо риIуи, фиухыжьыгъ: - 
Ащыгъум, тимыIоф зызетымыфэщткIэ, Къасими умыгъэулэу.
Мэзхьаб пчъаблэм дэкIыщтыгъэ Хьаджрэт ыплIэIу пытэ 
зэриплъагъэр римыгъэкъоу щагу шъхьаныгъупчъэ бгъузэмкIэ кIэлъыплъэжьыгъ. Ащ ишэсыкIэ псынкIэ зелъэгъум, 
къыIукIыжьи, иIанэ кIэрымытIысхьажьэу, кIосэжьыщтыгъэ 
джэныкъо машIом пэIутIысхьагъ, пхъакIэ зышIолъ IадэмкIэ 
зызэIешIэм, къыхэлъэтыгъэхэ тэпшэс тхъуабзэхэм афэгубжыгъ: "Хьаулые-гугъэпIэнчъэхэу шъори зэшъопхъуатэ. 
МодыкIэ-мыдыкIэ сыщымыщэу джыри сизэкъо-шъхьэзакъоу сыкъэнагъ. Хьатами къысфызэплъэкIыжьыгъэп. 
Мо зызгъэлIызэ шэсыгъэ кIэлэ бетэмалыми сыдым фэсшIэна 
неущ еслъэгъулIэщтыр. Дарихъан къытишIагъэр шъыпкъэ мэ, сшIэрэп ащи сызэрэтеплъэжьыщтыр… Пшъэшъэ уасэр 
зыфязгъэхьыжьыгъэ тыркухэми сашIоделэу янысащэ 
тырагъэкIи, тIысыжьыгъэх. Адэ джары уамалынчъэмэ, 
зыми ущымыщымэ къыохъулIэщтыр… Сыда сIорэр? Сыда 
зыми сызыкIыщымыщыр?! - МэшIопэIабэр джэныкъо 
къогъум Мэзхьаб къуидзэжьызэ, зыфэгубжыжьыгъ.- 
Уашъом сыкъизыгъа, чъыг шъхьапэм сыкъыпызыгъа? Бэгъ 
лIакъом сыщыщ, сыадыг! - Ардэдэм ныбжьи зыфэмышIугъэ Бэрэкъэт Зэуали ыгу къэкIыгъ.- Бэрэкъэтри зыдаIофтэгъэ Истамбыл къызфимыкIыжьыри сшIэрэп. Сыда 
къэкIожьыкIэ, ари Мурад-бей иIогъу-шIэгъумэ ащыщышъ, 
шIуагъэ зыкIэрыпхын цIыфэп… Ау Бэрэкъэтыр тилъэпкъэгъуба, адыгэба… Муары Тодори зэрэадыгэныкъо пэтызэ, 
къытфэгумэкIы, аущтэу сипшъэшъэжъые къызыздэзекIуагъэкIэ, тыркумэ сазыпимышIыгъэкIэ, тызэриIэжэгъагъэр 
мышъыпкъагъэмэ, егъэзыгъагъэмэ, джынэс зыгорэущтэу 
макъэ къытигъэIуныгъи. Зышъхьэ унэм щызэсфэкIыгъэ 
кIэлэ тхьамыкIэми хьаулыеу гуцафэ фэсэшIымэ?.. СшIэрэп 
ащыгъум, сшIэрэп. Чылэм ущалъытэу, уасэ къыщыпфашIэу 
оIокIэ, зэкIэри аущтэу къыпфыщытэу пшIошIа? Зыгу къыпфэгъурэр къыоушъыеу, зыгу къыпфэмышIур къыпIущхыпцIэу, нэмыкIыр тхьамыкIашъокIэ къыоплъэу сыдэущтэуи 
чылэм удэсыжьыщта?.. ХэкIыпIэ горэм егупшысэгъэн фае. 
Бэрэкъэтым зэхищэщт шыудзэм сыхэрэхьа е хэкужъым, 
амал фэзгъотэу, сэрэгъэзэжьа… Бэгъ Мэзхьаб, сыд емыкIу пIорэр, зикъэбар ишъыпкъапIэ умышIэрэ пхъу закъоу 
дунаим къыпфытенэжьыгъэр тыркумэ, болгармэ къахэунэнэуи! - ылъэкъуацIэкIэ, ежь ыцIэкIэ зэджэжь-зыфэгубжыжьызэ, Мэзхьаб къызыщытэджыкIи, щагум зыгорэ 
щычIинагъэ фэдэу унэм икIыгъ, ау изытет гъунэгъумэ 
алъэгъукъомэ ыIуи, иIоф зэрымылъ шэщым зехьэм, 
бэмышIэу ыгъэшэсыгъагъэ Хьаджрэт фэгумэкIэу зэриIожьыгъ: - Ярэби, кIалэр зыфэзгъэкIуагъэмэ къэбар гугъапIэ горэ къакIэрихына шъуIа?.. Хъущтыр хъугъахэу сыда 
джыри сызажэрэр… Аущтэу зэшIэгъуае тызыхъугъэкIэ, 
ышыпхъу иIоф зэхерэф…"
Мэзхьаб тIэкIу-тIэкIузэ игупшысэ зэпеохэм ахэкIоты 
фэдагъэми, ыпхъу къаригъэхьыгъэ къэбарыр шIошъ 
мыхъоу игупшысэ мышIумэ шъэфэгъу къыфэмыхъущтыгъэ Хьаджрэт джыри къахэтэджагъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: "Сыда Хьаджрэт закъоу къысфэнэжьыгъэм 
сыгу зыфебгъэрэр?!. Зиш елъэдэкъауи хэхьажьыгъэ 
Хьатам ары сэ згъэмысэн фаер. Тэ щыхэта ар? Сыд Iофа 
зэрифэрэр?..- ИупчIэхэр щызгъэгъупшэжьын ошIэ-дэмышIэ 
гые джы къыфыкъокIыгъ.- Мы дунэе Iаем гъусэнчъэу 
Хьаджрэт згъэшэсын фэягъэп!.."
Абдзэхэ хэгъуашъхьэр къызэзынэкIыгъэ Хьаджрэт 
тхышъхьэ мэз Iапчъэм зыщычIэхьащтым, ятэ игумэкI макъэ 
зэхихыгъэ фэдэу, иш кIэкIэу къызэтыригъэуцуи, зэгыижьыгъ: "Дарихъан иIофкIэ тяти згъэпцIагъэу, сэри ащ 
зыдэзгъэпцIэжьыгъэу, сыда джыри зыуж ситыр! ЛIыгъэ 
схэмылъэу зысэгъэлIы ара? ГъэщынагъэкIэ Дарихъан зэрэрагъэуцолIагъэм десымыгъаштэу, Iофым ишъыпкъапIэ 
джа пчыхьэм сызилIыкIомэ ясIожьын фэягъэ. Джы сыдэущтэу тятэ ынэмэ сакIэплъэжьыщт?.. Хьатам арэп зышъхьэ 
щызгъэзыежьын фэягъэр - сэры! ПцIым утекIодэн нахьи 
шъыпкъэм утыраукIыхьэмэ нахьышIу...- Хьаджрэт шым 
темысыжьышъоу къепсыхыгъ, онэ къопитIур ыIыгъэу, 
ышъхьэ уанэм егъэзылIагъэу заулэрэ щытыгъэу шэсыжьи, 
зэупчIыжьыгъ: - Сыд сшIэщтыр? Сэрэгъэзэжьи, Дарихъан 
икъэбар тятэ щысэрэгъэгъуаза?.."

--- Page 457 ---

Щайшъогъу къушлыкъу пчэдыжьыр мычъыIэ-мыфэбагъэми, Хьаджрэт гукIэ чъыIалIэм хэт, ишылъэмакъэ 
нэмыкI мэз пцIанэм хэIукIрэп. КъокIыпIэ ошъо чапэмкIэ 
тыгъэр чъыг шъхьапэмэ къазышъхьэрыплъэщтыгъэ охътагъэми, ащ пэIугушIуатэщтыгъэхэ къолэбзыу зэджэжьхэм 
амакъэ благъэуи чыжьэуи къыщыIурэп. Ау IукIотыщтыгъэ 
кIымафэм къэблагъэщтыгъэ гъатхэр къызэрэтекIорэр 
чъыг пцIанэмэ узяплъыкIэ къэошIэ, жьы псынкIэ шъабэм 
ыми ар зэхыуегъашIэ.
БзыухэмкIэ Хьаджрэт хэукъуагъ: ишыпэ зыдэгъэзэгъэ 
лъэныкъомкIэ, зыфэдэр умышIэнэу, бзыу горэм ымэкъэ 
ишъугъэ къыщыIугъ, джа мэкъэ дэдэмкIи нэмыкIи къыпэджэжьыгъ. ПхъэуIум иуIо макъэ шым къызеIум, ытхьакIумитIу заригъэупэпцIыгъ. АдыкIэ, темэнымкIэ, орыжъ 
бзыу цIыкIум ымакъи зыкъыщипхъотагъ. Къандж гъощагъэ гори гъогубгъу чъыгым къыщэчэчагъ. "Зэ шъукъэущыжьыгъэмэ ары,- зымакъэ зэхихыгъэмэ Хьаджрэт 
ягыигъ, зэгупшысэщтыгъэми пидзэжьыгъ.- Сыда згъэзэжьыкIэ, сыд есIуагъэкIи, зызгъэмысэжьыкIи, зызгъэхыежьыгъэкIи тятэ укъызэхихыщтэп. Сыда КIэрымыт ыIощтыгъэр? Гугъум зытхьакIумэ езгъэкудэжьыгъэм сыд фэдэ 
епIуагъэкIи, укъызэхихыщтэп, укъызэхихыгъэкIи, епIуагъэм 
уригъэмысэжьыщт. Аджалыр зиIэрылъ Алахьэм фэшъхьафэу Ащ иуахът ары зэкIэми анахь Iэзэгъур ыIощтыгъэ. 
Джа пстэуми анахь дэгъугъэр абзи ымышIэу зизакъоу 
тыркумэ къахэнэгъэ сшыпхъу тхьамыкIэ зыIузгъэкIэгъагъэмэ арыгъэ. Сыдэущтэу? Сшыпхъу сыфэзэщыгъ, зэзгъэлъэгъу сшIоигъу сIоу якъэлапчъэ сыIухьэмэ, цIыфхэба, 
сыкъыIуафына?.. Тятэ семыупчIыжьэу ар сшIэмэ… СшIагъэмэ, сшIагъэ! Адэ Дарихъан насыпынчъэр гум къитынэжьыщта? Сыда мыхъунэу ышIагъэр, тэркIэ зэрагъэщынагъэм тещыныхьажьызэ, зыхьыгъэмэ егъэзыгъэкIэ 
къазэрэхэнэжьыгъэр ара? Тяти, сэри тэрэзэу тыпсэугъэп, 
тикъошын тигубжыхьажьыгъэм фэдэу зэтэшхыхьажьы, 
имыщыкIэгъэ гуцафэ зэфэтэшIыжьы, тызэрэхъун хэт 
къытиIуагъэми, къытхэзагъэрэп. Наурзэри, Коблри, нэмыкIхэ улIа-сылIа зыIохэри хьаулыеу тятэ иныбджэгъух… 
Чылэр зыгъэдаIощтыгъэ КIэрымыт псэугъэмэ, хэкIыпIэ 
едгъотылIэщтыгъэ…"

--- Page 458 ---

ЗиупчIэ мыухыжьымэ яджэуап лъыхъущтыгъэ Хьаджрэт иш Стефановкэ гъогум дэхи, Мавлюд гъогум зэрэтехьагъэм гу зылъетэм, къызэтыригъэуцуагъ: "Тятэ зэриIоу, бетэмал, тэ укIора, сыгу зыдэщыIэм ори окIуа? 
Егъэзыгъэ благъэ тызышIыгъэмэ адэжь сыощэ ара? Сымыгъэгъуащ, Тхъожъый, джыдэдэм Тодор дэжь, укъызыщыхъугъэ, уикъунаныгъэ зыщыкIуагъэ Стефановкэм, 
пщыгъупшэжьыгъа, тэкIо. Ащ къыщытаIорэ-къыщызэхэтхырэм ыуж, тыгу къызэриIоу, сшыпхъу ДарихъанкIэ 
тыпсэун".
Шым къызыщыригъэзэжьыщтым, щэрэхъ пцIэу макъэу 
къеIугъэм Хьаджрэт ышъхьэ къыригъэпхъотагъ, гъогу 
гъэзэгъум къыкъокIыщтыгъэ пхъэ гъугъэ зэрыз цузэкъокур ылъэгъугъ: шIуцIэ закIэкIэ фэпэгъэ бзылъфыгъэм 
цупэр ыIыгъ, лIышхо шъое-цые нэкIутэр пхъашъхьэм тес. 
Ащ шыур зелъэгъум, ощыр ыIэмычIэу пхъашъхьэм къепкIэхи, цупэзещэ бзылъфыгъэм ыпэ зишIыгъ.
- Сэлам алейкум,- зэрэтыркухэм гу лъызытэгъэ 
Хьаджрэт ариIуагъ, ыбгъэ зыфытеожьызэ, адыгабзэкIэ 
заригъэшIагъ,- сэ сычеркес, Абдзахэ кой…
- Алейкум сэлам.- Зынэгу къэнэфыжьыгъэ лIым сэлам 
къыхыжьи, тыркубзэкIэ къеупчIыгъ: - Черкес-быслъымэн?
- Ары, черкес-быслъымэн,- Хьаджрэти джэуап ритыжьыгъ.
ТыркулIым зэпымыоу зыгорэхэр къыIуагъэхэ шъхьакIэ, 
"Мавлюд" гущыIэмрэ "болгар-джаур" гущыIэмрэ анэмыкI 
Хьаджрэт къыгурыIуагъэп. Шыум ыцIэ зэригъэшIэным пае 
зишъуз зыщыгъупшэжьыгъэ пхъэшI тыркур ыбгъэ 
теожьызэ, къыIуагъ:
- Сэ сы Ислъам, Тырку Ислъам. Оры, о ухэта? - Апэ 
ыгу къэкIыхэрэ цIэхэр къыпчъыхэу ригъэжьагъ: - О у 
Ахьмэда, Мыхьамэта, Ибрахьима?
- Сэ Хьаджрэт сцIэр, Бэгъ слъэкъуацIэр. ЗыгорэкIэ 
ыцIэ зэхэпхыгъэмэ, сятэ Бэгъ Мэзхьаб.
- Хьаджрэт! - мэкъэ гъэш-хъыгъэ IэтыгъэкIэ Тырку 
Ислъам зэхихыгъэ цIэр къыкIиIотыкIыжьи, ащ къикIырэр 
зэрэщынагъор IэхъомбэшхомкIэ къыфиушъхьафыжьызэ, 
джыри нэмыкI къэIуакIэкIэ къызыIуипхъотыжьыгъ.- Хьаджрэт-черкес! - ЕтIанэ къыкIэщтэжьыгъэу къэупчIэжьыгъ:  - 

--- Page 459 ---

Бэгъ Мэзхьаб пIуи?... Мурад-бей ыкъо Рэджэб шъхьаубатэм 
шъузкIэ къыфахьыгъэ пшъэшъэ дахэр ащ ыпхъуа, о пшыпхъуа?!. Хьау, хьау… Модэ, орба зэсIуагъэр, цупэр убытыжь! - Ислъам ишъуз фэгубжыгъэ ушъхьагъукIэ ячылэ 
Мавлюд гъогу техьажьыгъ.
Тырку унагъом иошIэ-дэмышIэ IукIыжьыкIэ Хьаджрэт 
къыгурымыIоу, сыда мо тхьамыкIэхэм угу ябгъэкIэ ыIозэ, 
заулэрэ щыти, ишыпэ кIэкIэу Стефановкэ лъэныкъом 
ригъэгъэзагъ. Тырку зэлI-зэшъузхэм якъыкIэщтэ-IукIыжьыкIэ ынэгу къыкIэтэджэжьыгъэу афызэплъэкIыжьыгъ. Джы 
ощыр зытамэ телъ Ислъам цукушъхьэм темысыжьэу ыуж 
пытэ-пытэу ит. Ари, Хьаджрэт фэдэу, къызэплъэкIыгъ.
"Ащ тятэ ыцIэ зызэхехым, зигугъу псынкIэу къышIыгъэ 
Мурад-бей зэримышIур ынэжгъ зэIыхьагъэрэ ымакъэрэ 
къахэщыгъ,- Хьаджрэт зыриIожьызэ, къэмылъэгъожьыщтыгъэ цукум фызэплъэкIыжьыгъ, щыгъын шIуцIэкIэ 
фэпэгъэ бзылъфыгъэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ.- Сыда 
аущтэу ар зыкIэфэпагъэр?.. Мэшъыгъо шъуIуа? ИлIи ынэмэ 
зы гушIуагъо акIэлъэп. Ащ Дарихъан игугъу къызысфишIыгъэкIэ, иIофмэ ащыгъуазэщтын, сяупчIын фэягъэ… Сыдэущтэу сеупчIыщтыгъа тыркубзэ Iумылъэу? Тодор сигъусагъэмэ, тыркубзэкIэ Iазэшъ, тыбзэ нахь тIупщыгъэу джа 
тырку лIыжъым тыдэгущыIэныгъи… Сыд лIыжъа? Гукъао 
горэ ынэгу зэрэкIэлъым егъэжъы нахь, ар тятэ илэгъущт. 
СигущыIэмэ Стефановкэр къазыхэфэм, ыгу болгармэ 
зэрафэмышIури къыхэщыгъ, "болгар-джаур" ыIозэ, бжым 
ышIыгъ. ЗыгорэкIэ ахэмэ ащыщ горэм иягъэ къыригъэкIыгъэна? Болгархэмрэ тыркухэмрэ Тырговиштэ тIуакIэ 
дэзэрэгъэфэжьыхэрэп, мафэ къэс мыхъун горэ азыфагу 
къыдэхъухьэ. Тшъхьэ зыдэтхьыщтыр тымышIэу тэри ахэмэ 
тахэс. Болгармэ язакъоп, албан, серб быслъымэнхэр 
хэпхыжьхэмэ, тыркумэ зэлъаIыгъ Балканыр зэрэпсэоу 
джащ фэд аIуагъ. Ары шъхьае, быслъымэныр быслъымэным фэщэгъэн фаеба? Мары тэри тыбыслъымэн тIозэ, 
тятэрэ Дзэгъащтэрэ зэраIоу, Хьатами ахэмэ адыригъаштэщтыгъ, быслъымэнхэмрэ чыристанхэмрэ азыфагу зыдэдгъэунэхъожьыгъ. Тэ щыIэха, тэ щыхэтыха Мэрзыхъуае 
Мыхьамэт ефэнд ныкъом фэдэхэр? ТалъэныкъокIэ ахэмэ 
адыгацIэ Хьазрэтым ычIыпIэкIэ Хьазрат зэзыIожьырэ 

--- Page 460 ---

мэхъош ефэндымрэ хьадэгъэпскI Шыхьамрэ къахэхьажьыгъ…" - Хьаджрэт иошIэ-дэмышIэ кIэщхыкIыкIэ шы 
гупсэфыгъагъэм зыкъыригъэшIэжьыгъ.
Хьаджрэт чылэм къыздэкIыгъэ пчэдыжьым елъытыгъэмэ, мафэм пыкIы къэс гъэтхамэр къэзыгъэущтыгъэ 
тыгъэр къызышъхьэрыхьэгъэ мэзым хэпшIыкIэу зыкъызэблехъу; къолэбзыу макъэхэр джы кIэщыгъожьыхэп; 
чъыг къутэмэ пцIэнэ шIуцIашъохэр нахь нэгъыфышъо 
фэдэхэу къэлъагъох; тыгъэ нэбзый фабэхэр зэшIушIэхэрэ 
кулъхэр непэ-неущ къызэIуутыщтхэу чъыг зэмышъогъу 
къутамэхэмэ яолъэгъулIэ; гъогубгъумэ ащыжъугъэ осыпс 
лъэкъо псыгъохэр нахьыбэ хъугъэх; шы пэхъэ фыжьышъо ри жьым хэплъэгъожьырэп. 
 "Адэ джары, игъорыгъоу дунаим зыкъызэблехъу, 
зыкъегъэкIэжьы,- мэзым щилъэгъухэрэм Хьаджрэт къырагъэIуагъ, етIанэ къехьылъэкIызэ зыфыпигъэхъожьыгъ,- 
зэблэхъу зимыIэр, къэбарынчъэр Дарихъан… СшыпхъукIэ 
сымыс, сымыс! Джа пчыхьэм Дарихъан зезгъэдэIон 
фэягъэп… Мурад-бейдыхэм бырсыр ятшIылIэгъагъэмэ, 
Дарихъан тхьамыкIэр зыхьыгъэмэ къаIытхыжьынти, ты къэ кIожьыщтыгъэ, тызыхэфэгъэ Iофыми тыхэмыфэныгъэкIи 
мэхъу. Ары шъхьакIэ, ахьыгъэ пшъашъэр къэпхьыжьымэ… 
Муары, ХьапакIэмэ япшъашъэ гъэрекIо тигъунэгъу Чэчэнэе 
чылэм бжъэдыгъу кIалэхэм захьым, ардэдэм лъычъэхи 
къызэрахьыжьыгъэзэ, зы псэлъыхъо къыфемыплъэкI-къыфимыхьажьэу джы къызнэсыгъэм яунэ ис… Тэ адыгэхэри, 
тэ, КIэрымыт зэриIощтыгъэу, хымэ хэгъэгу тызэрифагъэ 
пэтызэ, зэкIэмэ тяшIокI-тялыекIэу пэгагъэм, шъхьэкIоемыкIум, цIыфмэ аIощт-къаIожьыщтым зядгъэлъэхъэжьызэ, тылъэпкъ хьалэмэт. ЛIыгъэкIэ, зэо-банэкIэ тагъэштэгъэ динымкIэ нэмыкI дин зыIыгъ цIыф лъэпкъмэ, 
джаурых аIозэ, нэмыплъ афытагъэшIы, тарагъэзао. 
Зихэгъэгу тыкъы ратэкъогъэ болгархэм сыда ялажьэр? 
ЯчIыгу шIу зэралъэгъурэр, яхэгъэгу намыс къызэраухъумэжьырэр ара? Тэри тичIыгу, тихэгъэгу шIу тлъэгъущтыгъ, 
къытфэмыухъумэжьэу зыкъырядгъэфыгъ нахь… УичIыгу, 
уихэгъэгу шIу олъэгъу къодыекIэ икъурэп. Мэзхьабрэ 
Дзэгъа щтэрэ зэраIоу, ар шIу озгъэлъэгъун, къыозгъэухъумэн пэщэ-зэхэщэкIо Iуш уиIэн фае. Тэ тиадыгэ лъэпкъ 

--- Page 461 ---

пшIыкIутIумэ япащэхэм янахьыбэхэм, яхэгъуашъхьэ зыщагъэлIызэ, ячэу гъуанэмэ адэплъыхэзэ псэущтыгъэх нахь, 
лъэпкъыр зыфапIущт чыжьэрыплъэ яIагъэп. Хэти, Тыркур 
иджэнэтыгоу, ифедэ къэкIуапI зыфыщыIагъэр. Бэрэкъэт 
Зэуали, Мурад-бей зипыщэгъур, модыкIэ, хэкужъымкIэ, 
адыгэ пащэхэм благъэу зэрамыгъэкIуалIэщтыгъэми, адыгэдзэ зэхэщэным иIоф мыщ щызэрефэ. Бэрзэдж убыхри, 
ыжакIэ ыныбыдж нэсыжьэу, Балканым ит аIуагъ…"
Щэджэгъо нэмазым иазэнаджэ макъэ псыкъефэхым 
ыпшъэкIэ бгычIэм чIэтэкъогъэ Мавлюд чылэм къышъхьарытэджагъ, ащ нэмыкI азэнаджэ гори, шапсыгъэ Мэзхэс 
чылэ цIыкIум яер ары, къыпэджэжьыгъ, ахэмэ ауж Чэчэнэе 
азэнаджэм зыкъыригъэнагъэп. ТIэкIу тешIагъэу Хьаджрэт 
зажэщтыгъэ ячылэ азэнаджэу Хьатам ычIыпIэкIэ джэщтыгъэ Кобл Хьарунэ ымакъэ къышIэжьи, идин гупшысэ мышIу мэ агъэблыгъэщтын, губж фэIо-гуаокIэ зыриIожьыгъ: 
"Тиадыгэ Iофхэр аущтэу зыщытхэкIэ, щэджэгъо нэмаз 
пакIо, зы нэмази пшIыжьы хъунэп!".- Хьаджрэт иш заулэрэ 
хигъэлъэхъукIи, кIэкIэу къызэтыригъэуцуагъ: - Хъунэп 
сшIэрэр!.. ЦIыф сыкъызэхимыхыгъэми, Алахьэр сашъхьагъба, сяти, сяни быслъымэнхэу дунаим ехыжьыгъэхэба, 
Мэзхьаби ар икъабылба…" - уанэм зыкъыридзи, шы 
IэдэжькIэ зишкошко макъэ къэIущтыгъэ гъогубгъу псынэкIэчъым екIолIагъ.
Хьаджрэт амдэз ышти, икъэптан-нэмазлыкъ теуцуагъ, 
нэмаз гузэгум дэжь ыкIыбыкIэ къыщыIугъэхэ шылъэмакъэ мэ къафызэмыплъэкIэу итхьэ лъэIу зеухым, гъогубгъум 
къыщежэщтыгъэ шыуитIур къышIэжьыгъ.
- Ора, черкес? - нэмазышIыр ыплIэIукIэ Борис Стефанов къышIэжьыгъагъэми, еупчIи, фыпигъэхъожьыгъ: - 
УхэдгъэфэнкIэ тIэкIу дэд иIэжьыгъэр.
Стефан лIыжъым икъорылъф болгарыбзэкIэ къыриIуагъэм щыщэу "черкес" гущыIэр арыти Хьаджрэт къыгурыIуагъэр, митIур тыдэ къысфикIыгъэха гукIэ зыриIожьызэ, 
ариIожьыщтыр ымышIэу тэмэ зэфащэкIэ къеупчIыгъэми, 
ащ къыгот Парвановыми яплъыгъ.
- Борис утырку шIошIи, уинэмаз утыриукIыхьэ зэрэпэтыгъэр ары зэхэпхыгъэр,- ошIэ-дэмышIэу адыгабзэкIэ 

--- Page 462 ---

Парвановым къыIуи, псынкIэу къыухыжьыгъ: - Сичеркесыбзэныкъо умыгъэшIагъо, хьаулыеу илъэситIо шъуалъэныкъо сыщыгъэрыгъэп.
- Ар джынэс сыдэущтэу тинахьыжъымэ ямыгъэшIагъа? - Хьаджрэт зэхихыгъэ адыгабзэм нахьи къыраIогъэ 
къэбарыр джы нахь шIогъэшIэгъоныжьэу еупчIыгъ.
- Шъуичеркесыбзэ зэрэсшIэрэр шъозгъэшIэнэу тихэгъэгу шъукъезгъэблэгъагъа? - Хьаджрэт игые упчIэу 
тхьагъэпцIыгъэ зыхэмылъыгъэм Парвановым джэуап дыс 
къыритыжьыгъ.
- СшIэрэп ныIа...- зэмыжэгъэ гущыIэ дысыр Хьаджрэт 
шIошъхьэкIуагъэми, "тэри зэуакIо укъытфэкIогъагъ нахь, 
блэгъэ факIокIэ тадэжь уедгъэблэгъагъэп" гукIэ фидзыжьызэ, Парвановым риIуагъ,- узэрэтигъэрыгъэм нахьи 
тыбзэ зэрэпшIэрэр нахь сигуапэшъ ары.
- Сыда сэIо зыпсэ Iусэмыгъэхыгъэ бусурманым къыуиIохэрэр? - зинэмыплъ-гуфэплъ ерагъэу зыIажэщтыгъэ 
Борис къэупчIагъ.
- Черкесыбзэр зэрэсшIэрэр егъэшIагъо.
- Ежьыми тыбзэ зэрерэгъашI, тихэгъэгу тыркумэ 
адимыуцIэпIынэу фэгъэпыт. Сятэжъ ишы хьатыр тесхэзэ, 
етIани мыхэмэ черкес шыудзэ зэхащэнэу аIо...- Борис 
гъумыгъуи, шыу къамыщ уплIэкIагъэр Хьаджрэт фигъэлъагъозэ, фидзыжьыгъ: - Черкес шыудзэ зэрэзэхащэрэр 
шъодгъэлъэгъущт тэ!..
- Мы уигъусэ апэрэп зыкъызэрэспигъапкIэрэр, Парван, 
ятэжъ ихьатыркIэ щыхьагъу сшIынэу сыфаеп нахь,- зищтэуIу гъэ къызыхэзымыгъэщыщтыгъэ Хьаджрэт гугъуемылI фэдэу шэсыжьызэ, къыIуагъ,- сэ Iоф сиI, Тодор 
силъэгъун.
- Сыда мы бусурманым зэхиIухьэхэрэр. Хэт и Тодора 
зигугъу ышIырэр?..- Борис гъумытIымызэ, ишыпэ Хьаджрэт пигъэуцугъ: - Фит утымышIэу тэ уежьагъа?
- Черкесым гъогу ет, сэ фит сшIыгъэ! - Парвановыр 
игъусэ техъупкIи, Хьаджрэт къыфигъэпытэжьыгъ: - Джынэкъэуж уизакъоу мэзым ухэмыт.

--- Page 463 ---

ЯПШIЫКIУБЛЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 464 ---

ШъхьакIом мысагъэр къызыхэхьажьыкIэ, уимыгъэшIэн 
щыIэп. Хьатам зыстыщтыгъэ шъхьакIом, ышыпхъу къызэрэфэмыухъумэшIугъэм ышъхьэ хыригъэхьажьыгъагъэ ми, ар къызщехъулIэгъэ Абдзахэ чылэмрэ Дарихъан 
зыщынысэ Мавлюд чылэмрэ яхэгъуашъхьэмэ мэзитIу 
пыкIыгъэм арыкIыгъагъэп. АрыкIыгъагъэкIи, тыдэ кIощтыгъ, 
игукIае щызгъэгъупшэн лъэныкъо иIагъа?
"УкъызэхэзышIыкIын, узымыушъхьакIун цIыф джы 
дунаим тетыжьа?..- гъомылэнчъэу къызэнэм ыукIыжьыгъагъэ шым щыщ лы такъыр гъэжъуагъэу къыфэнэжьыгъагъэр ыпашъхьэ ригъэкIоти, Хьатам имэз чIыунэ къычIэкIыгъ, ыжэкIэ-пэкIэ зэхэкIагъэ шIуцIамэр тырихэу гъэтхэпэ огум къитэджэгъэ тыгъэм гу мышIукIэ еплъи, пхъэтэкъэжъым тетIысхьагъ.- Хэти ышъхь, ифедэ къэкIуапI 
зыуж итыр,- игупшысэ хьылъэ зэпыугъэмэ апидзэжьыгъ,- 
ежь ыл орэмыузи, лыуз щыIэу ышIэрэп… Зэ, зэ, Мэзхьаб 
гукIэгъушIым фэдэхэр щыIэхэу мыхъун гупшысэхэр 
сшъхьэ сыда къысфизгъахьэхэрэр! Мэзхьаб тхьамыкIэр 
ары мыхъугъэмэ, тырку нэпкъым тыкъызытыратакъом, 
сэри, Хьаджрэти, Дарихъан насыпынчъэри зэрэтигъусэжьэу, бэшIагъэ тызыщымыIэжьыщтыгъэр. Сыда сыщыIэкIэ, 
сыщыIэ папкI умыIощтмэ, сыгу къыдэзыщэенэу хымэ 
хэгъэгум щыслъэгъугъэр?.. Ар сэIоми, сыпсауба, мо 
тыгъэр къыстепсэба, зыми игунахь къэсхьынэу сыфаеп. 
Сэр-сэрэу чIыпIэ зэжъу зизгъэфэжьыгъэми, тхьамыкIэшъо-Iэлышъо зыми къыстырезгъэштэщтэп! Ау МэзхьабкIи, 
ДарихъанкIи, ХьаджрэткIи, чылэмкIи сызэрэмызафэр 
тыгъуаси, тыгъоснахьыпи фэдэу непи джыри зэсэIожьы. 
Мыхъун сшIагъэ фэдэу сыда цIыфхэр къыстезгъэгущыIэхэу 
мышъэ губжыгъэу мыщ сызыфыхэсыр?!."
Къэсысыгъэ чъыг къутамэм Хьатам псынкIэу зэригъэплъэкIыгъ, пчэдыжьырэ къыфэбыбэу зэсэгъэ бзыужъыер 
зелъэгъум, IугушIукIыгъ. Ащ фиухьазырыгъэ натрыфыцэхэр уц къежьэгъакIэм хипхъотыкIхэ зэхъум, гукIэ Хьатам 
зыриIожьыгъ: "Уихьалэл, бзыужъый, джары сэ непэкIи, 
аужырэкIи къыпфэсшIэжьын слъэкIыщтыр. Неущ мыщ 

--- Page 465 ---

дэжьым сыщымылъэгъужьымэ, угу къысэмыгъабгъ. 
Ушъхьэзэкъоныр зэрэмыдэгъур сэри къызгурыIуагъ, ори 
къызгурыгъаIу. Зыфэсакъыжь, шъо шъуибзыу щыIакIи тэ 
тицIыф щыIакIи зэхьщыркIэ енэгуягъо. Орэд къыпфэзыIорэми зыдемыгъэхьых, къыпфэзымыIорэри умыгъэ пый, упыинчъэнри зэщыгъо…"
ОшIэ-дэмышIэу къолэжъ горэ чъыгым къеохи, бзыужъыем зыригъэпхъотэжьыгъ, ащ Хьатам егыигъ:
- Джары, бетэмал, къыосIогъагъи, шъори тэри 
къытэхъулIэрэр!
Хьатам чIыунэм ихьажьи, заулэрэ къитыгъ. КъызекIыжьым, къамылыпчъэр рищэлIэжьи, гукIэ риIожьыгъ: 
"Сыпфэраз, сыбгъэфэбагъ, сыбгъэпсэугъ. Хэт ышIэра, 
сэ сфэдэ горэм джыри урищыкIэгъэнкIи мэхъу".
ЧIыунэр зыхэт мэзцунэм Хьатам къызыхэкIыжьым, 
зыдигъэзэщт бгъур ымышIэу къызэтеуцуи, заулэрэ 
щытыгъ, етIанэ ибгырыпх дэгъэнэгъэ обзэгъур ыгъэтэрэзыжьызэ, ежьэжьыгъ. Заулэрэ кIуагъэу джыри къэуцуи, 
зэупчIыжьыгъ: "Тэ сыкIора?.. УздэкIощтыр макIа, бетэмал! - зыфэгубжыжьыгъ.- Дунаир къопиплI, тыдэкIи 
тыгъэр щепсы… Муары, ар къысшъхьэрэхьэ, ау ифэбагъэ 
зэхасшIэрэп. ЗэхасшIэрэп шъхьэкIо нэпцIыр сшъхьэрыхъуагъэшъ! Икъунба "шъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо 
ефэжьы" гущыIэжъыр зыфэсIожьызэ, сиш сшхыжьыфэ 
мэзым сызэрэхэсыгъэр. Дарихъан рыкIощтыр рыкIогъахэу, 
Хьаджрэт къызэрэриIогъагъэу, ежь фаеу унагъо зихьагъэкIэ, ащ ыуж сыд джы сэ зесфэжьыкIэ… Зигунахь къэсхьыгъэ Мэзхьаб тхьамыкIэр ары джы зэкIэмэ анахь Iофыр. 
Сэщ нахьи Хьаджрэт МэзхьабкIэ лIыгъэ къызхигъэфагъ, 
якъин зэдащэчыгъ. Ахэмэ агу хэзгъэкIыгъэщтын… Сэ сыгу 
ябгъэрэп, сыд къысаIолIагъэми, сфэшъуаш. Аущтэу сэIоми, 
сыгу ямыбгъахэу арэп. Зихьэ кIодыгъэми, сихьэ кIодыгъэ 
еIо… КъысфэгумэкIыгъэха?.."
Шылъэмакъэу къэIугъэм Хьатам чъыг къогъу зыригъэшIыгъ, къэлъэгъуагъэ шыури къышIэжьыгъ, зызышIуигъэбылъыгъэр инэплъэгъу хэкIодыкIыжьы фэдэу лъыджагъ:
- Хьаджрэт!
Хьаджрэт инэIосэ макъэм уанэм къырихыгъ, къыпаплъэщтыгъэм еджагъ:

--- Page 466 ---

- Хьатам!.. Ора ар?
- Сэры, Хьаджрэт, сэры.
- Джынэс тэ ущыIагъа?.. Сыда узыфэлъэсри?..
- Узыщымыгъозэ мэзыр ины...- Хьатам гъумыгъуи, 
къеупчIыжьыгъ: - Шым къыгъэзэжьыгъэба?.. Мэзым 
ущышыун пакIо ущылъэсынри ерагъэти, къэстIупщыжьыгъагъ… Ащыгъум а тхьамыкIэр хьакIэ-къокIэ Iус хъугъэщтын, игунахь къэсхьыгъ…
- Шыр Iофа, Хьатам, о упсэоу удгъотыжьыгъэмэ ары.
- Шъукъыслъыхъугъа?..- зэхихыгъэр Хьатам игопагъэми, къехъулIагъэр ежь ышъхьэ фимыхьыжьэу игые 
къышъутекIоу къэупчIагъ.
- Уздэхъугъэр тымышIэу непэ щыкIэкIыжьэу тыплъыхъугъ. Мэзхьаби, пшIэрэба тятэ зыфэдэр, къыохъулIагъэм 
шъхьэгугъу ехъулIагъ.
- Сыд къысэхъулIэн, тшыпхъу зыхьыгъэ тыркумэ 
тазыфэчъэм, афаеу къазэрэхэнэжьыгъэр сшIошъхьэкIуагъ. 
Сыд икъэбар Дарихъан?
- Сыд икъэбарын, джа зэрыпшI, захигъэзэгъагъэу 
аIо…
- СшIошъ хъурэп…
- ПшIошъ мыхъуми, джары… НекIо, сыда тызыфыщытыр, чылэм тыгъэкIожь, ешэс шым.
- Оры?
- Сэ сыд, сынахьыкIэба, сыкъыокIэсын. 
Хьатамрэ Хьаджрэтрэ яшылъэмэкъэ дэгу гъэтхэпэ 
мэз кIым-сымым щыхэтыркъыкIы. Щэджэгъуанэм къиуцорэ тыгъэм инэбзый нэфхэр чъыг шъхьэпэ къутамэмэ 
къахэпсы, гъэрекIорэ пкIэшъэ бгъотэгъамэр жьы макIэм 
зэрехьэ, ос ныкъожъужьхэр хьалъэгу-хьалъэгоу жьаупIэ 
лъэныкъомэ къащэлъагъох.
Зы тырэ зы нырэ къахэмыкIыгъэхэ зэшитIоу зыш зэдытесхэм ДарихъанкIэ ягупшысэ джыдэдэм зыгъэми, яеплъыкIэ зэфэшъхьафыгъ. Апэ къезгъэжьэщтыр язэрэгъашIэщтыгъэпти, шъхьазэкъоныгъэр зыуджэгъугъэ Хьатам 
зыфэмыщыIэу къызэупчIэкIыгъ:
- Чылэм, дунаим сыд щыкъэбар, Хьаджрэт?
- Дунаим къэбарыбэ щэзекIощтын, Хьатам… Ау, 
укъызысэупчIыгъэкIэ, сыушъэфынэп, уихэхьажьыкIэ чылэм 
къыщырагъэкIурэп… 

--- Page 467 ---

- Сыда? - Хьатам шым зырыригъэтIагъ.
- СшIэрэп ныIа…
- УмышIэрэр сыда! Дарихъан титIо зэрэтшыпхъур ара 
умышIэрэр? 
- Дарихъан зэрэтшыпхъур сымышIэу мэхъуа?
- ОшIэмэ, джары, Мэзхьаб тхьамыкIэм игунахь къэмыхь...- шыр ригъэжьэжьи, заулэрэ кIуагъэу зыфэгъумыгъужьыгъ: - Ащ фэдэ чылэм плъапи дэбдзэжьы хъу нэп…
- Зымыухыжь, Хьатам… Сэ ощ нахьи зызэрэсыухыжьын мысагъэ скъолъ…
Хьатам ичылэ хэгъошъхьэ чапэм зытырелъэгъукIым, 
Хьаджрэт иаужырэ гущыIэхэр щыгъупшагъэу гушIуагъэ:
- Модэ, тичылэ цIыкIу къэлъагъо!..- Ардэдэм ышъо 
къызэокIызэ, къэупчIагъ: - Зэ, зэ, сыд мысагъа, сшынахьыкI, пкъолъэу зыфэпIуагъэр?
- СшIэрэп ар къызэрэосIощтыр, Хьатам… ДарихъанкIэ 
скъолъ мысагъэр ары зыфасIорэр… 
- Сыд мысагъа ДарихъанкIэ пкъолъыр?!.- Хьатам 
зимышIэжьэу уанэм зыкъызыредзым, Хьаджрэт къыздырихьыхыгъ.
- Джа пчыхьэм, Дарихъан дэжь сызаIофтэм, шъыпкъэр къышъосымыIонэу а тхьамыкIэр къысэлъэIугъагъэти, 
шъузгъэпцIагъ.
- Сыд лъэIу?..
- Зыхьыгъэмэ аIорэр зимышIэкIэ, тиунагъокIи, тичылэкIи тагъэкIодынэу къыраIуагъэти ары афаеу зыкIеуцолIагъэр…
- КъытэпшIагъэр сыд илIэужыгъу?.. Унахь лIыIу сшIошIыгъ сэ...- Хьатам шхомлакIэр зыIэкIидзи, чъыг лъапсэм 
щетIысэхыгъ, тIэкIу тыригъашIи, къеупчIыгъ: - Мы къысэпIуагъэм тятэ щыгъуаза?
- Ощ нэмыкI ышIэрэп.
- Адэ джары, уишыныбэпх зыщызэпычыщтыр пшIэщтыгъэмэ… "ГъэпцIэным пцIанэу укъегъанэ" зыфаIорэри 
шъыпкъэщтын. Хъущтыр хъугъахэу сыда мыщ тыщысыкIэ… НекIожь унэм.
Хьатамрэ Хьаджрэтрэ щагум къыдэхьэжьыхэу Мэзхьаб 
зелъэгъум, апэгъокIи, нахьыжъым риIуагъ: 

--- Page 468 ---

- Фэсыжь апщи, Хьатам, къэт ябгъэIуагъ.
- Къэт язгъэIуагъ, тят, сыцIыф хъатэпти… Ушыоу 
уздэкIыгъэ пкIантIэм улъэсэу укъыдэхьажьынри емыкIу. 
- Ащ фэди мэхъу...- Мэзхьаб ыгъази, унэм ихьажьыгъ.
Мэзхьаб ыгу зэрэмышIур икъэгущыIакIэкIи, иIукIыжьыкIэкIи Хьаджрэт къыгурыIуагъэу, онэшым ифэIо-фашIэмэ 
ауж ихьагъ, ныбэпхыр къытIатэзэ, Хьатам къыфызэриIокIыгъ:
- Тятэ къыожэ.
- Тызэгъусэу ыдэжь тигъахь.
- Плъэгъурэба сшIэрэр?
- ОIэпIэжъажъэ… Модэ, Дзэгъащтэрэ Хьарунэрэ 
къэкIох...- Хьатам щагум дэмыкIыгъахэ фэдэу лIитIумэ 
гушIозэ апэгъокIи, ариIуагъ: - Шъукъеблагъ, тинахьыжъышIухэр, тяти унэм ис.
- О еблэгъэжь, Хьатам,- Дзэгъащтэ Iэпэубытым 
хэмыхьэу кIэкIэу къыриIуи, къегыижьыгъ,- узыщыхэтыгъэр 
тшIэрэп нахь, бэрэ тызыпэбгъэплъагъ.
- Чыжьэу сыщыIагъэп… Ау сыд къысэшъуIуагъэми, 
къыстефэ… Ущымыт, Хьаджрэт, нахьыжъхэр унэм егъэблагъэх.
- ТыгушIуакIоми, тыгыякIоми, Мэзхьаб,- къыIощтыр 
Дзэгъащтэ къыухьазэ, къыригъэжьагъ,- Хьатам къыхэкIыжьыгъэу макъэ къытэIугъэти, тыкъыпфэкIуагъ.
- Джадэдэр ары сэ сыгуи мощ филъыр,- Мэзхьаб 
пчъаблэм гот Хьатам Iэ фишIыгъ,- къыIон ешIэмэ, шъуеупчI. Сэри седэIун.
- Мэзым Хьатамэ хэгъощэгъагъэти, тIэкIуи гъой-щэегъагъэти…
- УмышIэрэм, Хьаджрэт, утемыгущыI!  - Хьатам 
къызэпиутыгъ.  - Ащ нахьи нахьышIу уимысагъэ къытаIуи…
Мэзхьаб зэхихыгъэм ышъхьэ къыригъэпхъотагъ. Дзэгъащти, Хьаруни упчIэ нэгукIэ Хьаджрэт Iуплъагъэх.
- Сыд мысагъа? - Мэзхьаб Хьатамэ еупчIыгъ.
- ТызыгъэпцIагъэм къерэIу…
- Сыда, Дарихъан илъэIу къышъосIожьыгъэкIэ, шъузгъэпцIагъа...- Хьаджрэт емыпэсынэу къыщиутагъ, зыкъи шIэжьи, къыухыжьыгъ: - Тыркухэр зыфаехэм Дарихъан 
емыуцолIэгъагъэмэ…

--- Page 469 ---

- Щыгъэт! - Мэзхьаб ышъхьэ ыгъэсысызэ, хэгурмыкIыгъ: - Ащ сегуцафэщтыгъэ сэ...- Унэм дисхэр ымылъэгъужьыхэу джэхэшъогур зытIо-зыщэ Мэзхьаб 
зырекIукIым, тIысыжьызэ Хьарунэ риIуагъ: - Джары 
Бэрэкъэт Зэуалэрэ Мэхъош Хьазрэт ефэндымрэ яIумэтхэм 
къыташIэрэр… Зэгорэм Алахьэм тыкъызэхишIыкIына 
шъуIуа?.. Ары, Дзэгъащт, ары, къытэхъулIэщтыр къызытэхъулIэгъахэкIэ, мыхъуни сыгу къизгъэхьанэп, шъори 
ары. КIалэхэр, щыIагъэ къызхэдгъэфэн.
Наурзэ Дзэгъащтэрэ Кобл Хьарунэрэ унэм зекIыжьыхэм, нэмыкI гъунэгъу гушIуакIохэри зашъхьащэкIыжьыхэм, Мэзхьаб кIалэхэм ариIуагъ:
- Модэ, къэбэкъхэр къыфэшъушIых, пчъэри ары.
Унэ зэтегъэпытыхьагъэм къиIукIырэ хъулъфыгъэ гъы 
мэкъэ дэгум Хьатам къыкIигъэщтагъ, зэхихырэр зыфихьын 
ымышIэу Хьаджрэт Iуплъагъ:
- Тятэмэ сшIэрэп гъырэр… Ашъыу, ар хъунэп…
- ЕмыкIу къысфэшъумышI, кIалэхэр, шъушыпхъу 
къехъулIагъэр арэп сэ згъаерэр,- унэм илъэдагъэмэ 
Мэзхьаб къариIуагъ,- згъаерэр ащ джыри къыкIэлъыкIощтыр ары… 

--- Page 470 ---


ЯПШIЫКIУЕНЭРЭШЪХЬ

--- Page 471 ---

ЦIыфыгур зэрэбгъэцIыкIущтыри, зэрэбгъэиныщтыри 
зэуи арэп: гущыIэ шъхьакIу е гущыIэ дах, къэбар гомыIу 
е къэбар гушIуагъу, имыхьакъ теплъхьаныр е иIофшIагъэ 
уасэ фэпшIыныр. 
Бэрэкъэт Зэуалэ къыгъэшIэгъэм исабыигъо тхъэгъо 
илъэс заулэр хэпхыжьымэ, рэхьатыгъо къезымытэу хэхэсыми къызыщыдырихьакIыщтыгъэ гукъаомэ яз щызгъэгъупшэгъэ Гощмафэ къызэригъотыжьыгъэ гушIуагъом 
зэрихьэу Балканым зыщэжьырэ кухъэренэм ис. Хымэ 
тырку дунаим хаплъэмэ, ылъэгъурэр шIодах, шIогохь, 
зэбгъучъэрэ къушъхьэ мылъагэмэ зыкъызэIузыхыгъэкIэ 
гъэтхэ мэзыр атырелъагъо, гъогубгъухэри шхъонтIабзэх, 

--- Page 472 ---

чыжьэкIэ къэIурэ азэнэджэ макъэри гур зыгъэшъабэрэ, 
зыгъэшIурэ зэчырэу къыщэхъу, кухъэренэ бгъум къебгъуорэ жьыбгъэри зэхишIэрэп.
"Ары, насыпыр зэрэпIэкIэкIыщтыри, зэрэбгъотыжьыщтыри зэуи арэп…  - Зэуал къехъулIагъэхэр ынэгу 
щызэблэкIыжьыхэзэ, гукIэ зыриIожьыгъ.- Тятэжъмэ 
къытфыщанэгъэ тичIыгу тыщэпсэу тIозэ, къыташIылIэгъэ 
зэо жъалымым акъыл фэтымыгъотэу, лIыгъэм зедгъэхьызэ, 
зыдгъэунэхъужьыгъ, джы Балканым щызэрахьэрэ Iоф 
пхэнджхэм шъэфэу зыхятэгъащэ. Ахэмэ тишIоигъоныгъэ 
ахэмылъэуи? Ахэлъ! ТызыхагъэтIысхьэгъэ джаур лъэпкъхэм, Мустафа-пашэм зэриIоу, зыкъызэращытыухъумэжьыщтым дакIоу, модэ, хэкужъым, къыщытахыгъэ 
шъхьакIор, сибын-унагъо икIодыкIэ изакъоми, ядгъэпщыныжьын фаеба?!.- Зэуалэ ошIэ-дэмышIэу шыкуаом 
еджагъ: - Кухъэренэм сигъэкIи, моу слъакъомэ тIэкIу 
сатегъэзекIухь.- Гъогубгъум готэу заулэрэ кIуагъэу зыкъишIэжьыгъ.- Аущтэу сэIоми, сызыфэгубжыжьыми, зысыухыжьыми, сипшъэшъэжъые зэрэзгъотыжьыгъэм къысэхъулIэгъэ, спэкIэкIыгъэ шъхьэкIо пстэури сщигъэгъупшагъ. 
Сыд фэдиз скIэхэкIыгъэми, зэ закъуи сыгу хэмызыгъэ 
силъфыгъэ псэу, узынчъэ, ари шыкур. Яни, ышыпхъуи, 
ыш цIыкIуи, янэжъи, сэри ахэмэ сызэрахэтыжьэу, модрэ 
адыгэ хыIушъом Гощмафэ щычIинэгъагъэхэми, инасып 
къыфыкъокIи, султIан Унэм фащэфыгъагъэхэ пшъэшъэжъыехэм Бычэ гощэшхом къахихыгъ. Пачъыхьапхъу фэдэу 
епIу, елэжьы, ащ ихьатыркIэ сэри сигъэшIуагъ, сиIэтыгъ, 
мары джы сэ къысфэгъэхьыгъэуи тхыгъэ Мустафа дзэпщым фысегъэхьы. Юсеф забытым къысфаригъэшъо шэгъэ 
тэмэтелъыр нахь иныкIэ къысфызэбларигъэхъугъ. Бэгъми, 
Наурзэми, Коблми ар зэхахыгъэкIи, ашIошъ хъунэп. 
Теплъын джы Мурад-бей зыкъызэрэсфишIыщтым… Албан? 
Сизабыт шъуашэ сщыгъэу апэ Албан ары зыфэтIогъэ 
Белград ихьакIэщ неущмыкIэ сызыщыIукIэщтыр. КъыкIэлъыкIощт мафэм Мустафа дзэпщым Бычэ гощэшхом 
итхыгъэ естынэу ары. ЕтIанэ ащ къызэриIоу арыщтын сиIофи 
зэрэхъущтыр…"
Зэуалэ кухъэренэм зетIысхьажьым, иаужырэ гущыIэхэм 
ежь-ежьырэу адэхьащхыжьи, зэгыижьыгъ: "СыодэIушъ, 

--- Page 473 ---

Бэрэкъэтыр, олахьэ боу уцIыф гъэшIэгъоным, къыуапэсыгъэм ыуасэ къыбгурымыIоу, Мустафа дзэпщым зэриIоу, 
уиIоф хъунэу ущэгугъу. СултIан унэм къотэгъушхо къыщыпфэхъугъэ тырку гощэшхом елъытыгъэмэ, хэта, сыд 
илIэужыгъуа зигугъу пшIырэр?.."
- Кухъэренэ лъэрыхь тауж ит...- шыкуаом къызэриIокIыгъ.
- Кухъэренэ Iаджи тырку гъогумэ атет.- Зигупшысэ 
зэпагъэугъэ Зэуалэ гугъуемылIэу къыIуи, еупчIыжьыгъ: - 
Тауж итыр кухъэренэ лъэрыхьмэ тэ щыпшIэра? 
- Кухъэренэм ыпэкIи ыужкIи шыуитIу ит, Iэ къытфашIы.
- Тыкъэуцунэуи?..
- Хьау, гъогубгъу зытшIынэу ары.
- Ара?..- Бэрэкъэтыр зэупчIыжь фэдэу зишIи, гъумыгъугъэ: - Гъогушхор фимыкъужьэу хэта мыщ тенэIухьагъэр?.. ЗыгорэкIэ султIаным икухъэренэмэ ащыщына 
шъуIуа? - псынкIэуи зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.
- Къытэбгъучъэгъэ кухъэренэм черкес лъэрыхь горэ 
исыкIэ енэгуягъо,- шыкуаом къыIуи, къыушыхьатыжьыгъ,- 
игъусэ шыухэр черкес шъуашэкIэ фэпагъэх. Джаур заом 
къелыжьыгъэ черкесхэр къызытэкIужьыгъэ илъэсхэм 
ахэмэ ащыщ лIы лъэрыхь заулэ тихэгъэгу къитэджагъэу 
аIо. Сымыгъуащэмэ, мо кухъэренэр мызэу-мытIоу Истамбыл дэслъэгъуагъ. Сызэрэтеплъэу исыгъэри къэсшIэжьыщт, 
моу лIы пытэ жэкIэф Iэм-лъэмэу сынэгу кIэт.
- ЗичIыгу, зихэгъэгу къызыфэмыухъумэжьыгъэ черкес лъэрыхь Iаджи шъуихэгъэгу къитэджагъ. Сэри сычеркес, ау джа лъэрыхь черкесмэ сащыщэп.
- Учеркеса?.. Адэ сэ, уитыркубзэныкъокIэ, уалбан 
сшIошIыгъи… Черкес лъэрыхьмэ уащымыщми, боу тырку 
забыт тэмэтелъышхо зеохьэ…
- Зесэхьэ къысфагъэшъошагъэшъ.- КъыраIуагъэм 
хьарамыгъэ хэмылъ фэдагъэми, ыгу зэрэримыхьыгъэр 
фыхигъэщэу Зэуалэ шыкуаом фыпиупкIи, гугъуемылI 
фэдэу зытегущыIэщтыгъэхэ кухъэренэм зыфигъэзэжьыгъ: - Себгъэгуцэфагъ джы кухъэренэр зыем… 
Бэрзэдж хьаджэр арыщтын…
Бэрэкъэт Зэуалэ ардэдэм гукIэ адыгэ хыIушъом зидзыжьыгъ, пэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъохэр джыри ынэгу 

--- Page 474 ---

къыкIэтэджэжьыгъэх: "Хьаулыеу Бэгъымтхэм, Наурзэмдыхэм, ахэмэ анэмыкIхэуи зыгу къысфэмышIухэм, ежьхэм 
яхьадэхэр хыIушъом къыIуамынагъэхэм фэдэу, сихэку 
бгынакIэкIэ сагъэмысэ… Хэта шъуащыщэу хьадэмэ къябакъозэ, къухьэм къимытIысхьагъэу къышъухэтыр?.. Тырку 
нэпкъым тыкъызэрэтехьэу Юсеф забытым сыкъызэрэшъухигъэщыгъагъэр арымэ, ар сэ силажьа?.. ТIэкIу сыкъышъошIокIыщтыгъэми, сэра унагъо зиIэмэ, сабый зиIэмэ 
ямыхъуапсэщтыгъэр, зымафэ згъотыжьыгъэ пшъэшъэжъыем ихьазаб зытемылъыгъэр? Сэрэп, шъорэп ащ ыгъэмысэрэр… Сэ ар сэшIэ...- Ардэдэм Бэрзэдж хьаджэ 
жэкIэфыр елъэIущтыгъэхэ бзылъфыгъэхэм къафызэгубжэкIызэ, иунагъокIэ шъхьафэу ыубытыгъэ тырку къухьэм 
зэритIысхьащтыгъэр Зэуалэ ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ, 
зичIыгу, зихэгъэгу рафыщтыгъэхэ цIыфхэу зигуIэ макъэ 
хыIушъом шъхьарытыгъэр джыри ыгу ыгъэузэу 
зэхихыжьыгъ.- Сыд сэ къысэхъулIагъэми, хэти ежь ышъхьэ зэриIыгъыжьыщт дунайти тыкъызытенагъэр, тIэкIу 
сышъухэIэтыкIыгъэу сыпсэущтыгъэми, дэдзых шъусшIыгъэп, сишIуагъэ къышъосымыгъэкIыгъэмэ, сиягъэ къышъозгъэкIыгъэп. Непи мары шъуиIофмэ, тиадыгэ Iофмэ, 
зыкъызэрэтыухъумэжьыщт Iофмэ ауж сит. Тырку тэмэтелъэу къыстыралъхьагъэхэри къысэмыхьылъэкIхэу, 
сиадыгэгу амыгъэцIыкIоу къызыщышъумыгъэхъу. ЗэжъугъашIэ зихэгъэгу къызыфэмыухъумэжьышъугъэхэр джы 
хымэ хэгъэгум ухъумакIо зэрэфэхъущтхэр. Сыдэу пшIыщт, 
сэдакъэм фэшъхьаф хьаулыеу зи атырэп. КъыпфашIагъэр 
пкIэнтIэпсым имызакъоу лъыкIи къэблэжьыжьын фаеу 
мэхъу. Ар къызыдгурыIощтыр непэп, тIэкIу шIэмэ ары…" 
ЯтIонэрэ мафэм Бэрэкъэт Зэуалэ пчыхьэ факIоу Белград нэси, зыфиIогъэ хьакIэщым къыщыуцугъ. Гъогу 
хьылъэм тепшъыхьагъэти, блигъэкIыгъэхэ ечэнд, джэцэ 
нэмазхэр ымыпщыныжьхэу гъолъыжьыгъагъэми, чъыешъугъэп. ЗытIо-зыщэ зызэпыригъаз-зыкъызэпыригъэзэжьи, зыфэгъумыгъ-тхьаусхэзэ къэтэджыжьыгъ: "Сизыутыгъагъэ чъыер схэчъыжьыгъэу сыд сэIо къысэхъулIагъэр… Сиечэнд, джэцэ нэмазхэр зэрэблэзгъэкIыгъэхэр 
арыщтын. БлэзгъэкIыгъэхэкIи, блэсымыгъэкIыгъэхэкIи сыда 
сэ ахэмэ яшIуагъи яягъи къызэрэсэкIырэр?... УнэшIу 
417
14 Заказ 030

--- Page 475 ---

къытщыф, тыкъэухъум, джаурмэ тызэрямыгъапхъу 
тIомэ-тылъаIозэ, тихэгъэгу тыкъырафыгъ. Быслъымэн 
хэгъэгоу тыкъызэрыфагъэми тиIоф нахьышIу щыхъугъэп, 
тлъы щымычъэу тыщетэкъохы. Ар оIомэ, Бэрэкъэтыр, 
сыда зыуж уитыр!? - Джы ежь-ежьырэу Зэуалэ зыфэгубжыжь-зэупчIыжьи, зэгыижьыгъ: - СшIэщтыгъэмэ зыуж 
ситыр… Сыда зыкIэмышIэрэр!? УзыхэхэсыкIэ, зыкъэуухъумэжьын фаеба! Сыдэущтэу? Зыуж тит Iофыр зэпыдгъафэмэ, зыгу къытфэмышIу джаурхэм закъыщытыухъумэжьыщт, болгархэм язакъоп, ахэр хэхэскIэ заджэхэрэ 
тыркухэри ары… Бэрэкъэтыр, болгархэм угу зыфябгъэн 
уиIа? ГъэшIэгъона ахэри джаур лъэпкъхэмэ. Тэри зэгорэм, 
тинахьыжъымэ къызэраIожьыщтыгъэмкIэ, чыристан диныр 
длэжьыщтыгъэ. Сыда фэкъолIышIу горэм ыIощтыгъэу 
къаIожьырэр? "Лэлэ фыжьыр тIузгъэзыгъэм емынэр 
Iухьан" ыIоти, ебгыщтыгъэу ары, тычыристаныгъэмэ, 
къытэкIугъэ чыристанмэ бзэ адэдгъотыныгъэкIи мэхъу. 
Чъыер зыстеужьыгъэкIэ, сынэ цIыоу мэзахэм сыхэсына, 
блэзгъэкIыгъэхэ нэмазхэмкIэ зичIыфэ стель Алахьышхом 
ыпашъхьэ сихьан, сыщэгугъушъ, нахьыпэрэм фэдэу, джыри 
селъэIун…"
Бэрэкъэт Зэуалэ инэмаз дыухьэхэр арапыбзэкIэ зегъакIохэм, лъэгонджэмышъхьэкIэ зыпашъхьэ исым адыгабзэ кIэ елъэIужьыгъ: "ГужъыягъэкIэ мыхъун сшъхьэ къихьагъэмэ, къысфэгъэгъу, си Алахь. Адыгэмэ ателъ лъэпкъ 
тхьамыкIагъор атехыжь, тэ, нахьыжъхэм, угу къытабгъэми, 
тисабыйхэм унэшIу къащыф, уизэфагъэ зэхягъашI, хэхэсыныр насыпынчъагъэми, гъэпсэух, щыгъаIэх, яхэкужъи 
ащымыгъэгъупш, тэ ар къэтымылъэгъужьыщтыми, ахэмэ 
ягъэлъэгъужь".
Зэуалэ ыгу жьы зэрэдигъэкIыгъэр арыщтын, ипIэ 
зэрекIужьэу хэчъыягъ. Бэрэ макIэрэ щылъыгъэуи ышIэрэп, 
ылъэгъущтыгъэ пкIыхьапIэм къыгъэлъати, къызэшIохигъэтIысхьагъ, сэбэхь нэмазыр къызэрэсыщтыгъэм имэкъэгъэIоу мыблэгъэ-мычыжьэу азэнэджэм ымакъэ къэIущтыгъ. 
"Сыд пкIыхьапIа слъэгъущтыгъэри, сыд бзыу цIыкIуа унэм 
сфимыфыжьэу къесфэкIыщтыгъэри… Унэм бзыу къибыбэныр шIоп аIо, етIани ар шIуцIэбзагъ, пцIашхъоу пцIэшхъуагъэп, пчэндэхъоу пчъэндэхъугъэп...- Бэрэкъэтым 

--- Page 476 ---

шъхьаныгъупчъэр Iуихи, нэфылъ пIуакIэр къызытекIощтыгъэ унэ мэзэхашъом зыщиплъыхьагъ.- Ярэби, сипкIыхьапIэ хэтыгъэ бзыур унэм исфыжьыгъагъа?.. Ары, ары, 
шъхьаныгъупчъэр зыIосэхым, ежь-ежьырэу ибыбыкIыжьыгъагъ. Ежь имыбыбыкIыжьэу сэ исфыжьыгъагъэмэ 
нахьышIугъэба…"
КъокIыпIэ чапэм тедыехьагъэх къыпшIошIырэ пщэф 
зэпытхъэфэ шэплъхэр нахь плъыжьы кIэхъукIхэу Бэрэкъэтым зелъэгъухэм, зыщыщ ымышIэрэ, къыгурымыIорэ 
щынэгъо шъэф горэ ыгу къитэджагъ, хьакIэщ щагум 
къыдэлъэдэгъэ кухъэренэм къикIыгъэхэ Мурад-бейрэ 
Мэхъош ефэндымрэ ар щагъэгъупшэзэ, зыфыхэкуукIыжьыгъ: "Мыдэ мыхэр!.. Сыд Iофа мыхэри зыуж итхэр?.. 
Модэ еплъылъ забыт шъуашэкIэ фэпэгъэ Мурад-бей, 
итэмэтелъхэри цIыкIухэп, зэрэзабытым игугъу зэхэсхыщтыгъэ, ау непэ апэрэй ныIэп зэрэслъэгъурэр. Сэ Истамбыл къыщысфагъэшъошэгъэ тэмэтелъым елъытыгъэмэ, 
ар цIыкIу...- Зэуалэ шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьи, 
икъэптан ыплIэIу ридзагъ, блыпкъ дэдзыекIэ итэмэтелъхэр 
зэхишIэзэ, шъхьаныгъупчъэм зыIохьажьым, инэплъэгъу 
хэтыгъэхэ кухъэренэри, инэIосэ нэбгыритIури хьакIэщ 
щагум дилъэгъожьыгъэхэп.- Мурад-бей тыркуми Мэхъош 
ефэндыми сыд Iофа зэрафэрэр?.. Сэ сыкъызыщыуцугъэ 
хьакIэщым нэмыкI мы къалэм хьакIэщ дэтыжьыба? Албан 
ары мыхъугъэмэ, зызэкIэсыуIэпIэнти, мы хьакIэщым 
сикIыжьыщтыгъэ. Сыдигъу арырэ сэрырэ тызызэIукIэщтыр, 
дгъэнэфэгъэ уахътэм къехъулIэщтмэ, джыри пчыхьэ нэс 
мэфэ псэу къытпыщылъ. Мыщ фэдэу сиIофхэр рекIокIынхэу сшIэгъагъэмэ, Iоф къэгъанэу ар пыщэгъу сшIыщтыгъэп. 
Тэ тимыIофмэ, чылэ Iофмэ тшъхьэ зэпакIы, ежь янэ-ятэхэр 
зимылъэгъугъэхэр тIэкIу шIагъэти, къызэригъэлъэгъунхэу 
Косово кIуагъэ. Ар бзыу шъхьафитым фэдэшъ, пшIэщтэп 
ыгу къэкIыщтыр, къэкIожьын-къэ мыкIожьын. КъэрэмыкIожь фаеми, арынкIи мэхъуба бзыу шIуцIэ цIыкIоу пкIыхьапIэкIэ унэм къыщесфэкIыщтыгъэр. Истамбыл сызыфэкIогъэ Iофым Мурад-бей щыгъуаз, ащ къысфищэигъэ ахъщэ 
тIэкIури, адрэ къысэтагъэхэм афэдэу, ишIуагъэ къысэкIыгъ, 
ау Мустафа дзэпщым сыIумыкIэу ар нэ закъокIи къызтезгъэплъэщтэп. Ащ игъусэ Мэхъош ефэндым Мэрзыхъуае 
къурIэнаджэм фэдэу, зику исым иорэд къеIо…"
14*

--- Page 477 ---

Бэрэкъэт Зэуалэ фэмыкIэщыгъо хъатэу амдэз ышти, 
сэбэхь нэмазыр зыпэкIигъэкIыгъ. Заулэрэ щысыгъэу гъогу 
къытехьажьын зэхъум, Бычэ гощэшхом ишIэ хэлъэу, Гощмафэ къыритыгъэгъэ тыжьын сыхьатыр ибгъэджыбэ къырихи, ипшъэшъэжъые ащ релъагъо фэдэу бэрэ еплъыгъ: 
Мустафа дзэпщым дэжь зыкIощт пIалъэм джыри сыхьатищрэ ныкъорэ иIагъ. МэкIэ дэдэу пчъэ тео макъэ къэIугъ, 
ар зэрэIухыгъэмкIэ Зэуал макъэ зегъэIум, илъэс пшIыкIутIурэ пшIыкIутфрэ аныбжьынэу хьакIэщым щай къыщезыхьакIыхэрэ шъэожъыитIур унэм къихьагъ, пчэдыжь щай 
ешъощтмэ къызэрэфахьыгъэр нахьыжъым къыIуагъ.
- ЕIоба щаим шъоущыгъу зэрэхэмылъыр...- нахьыкIэр 
адыгабзэкIэ нахьыжъым егыигъ.
- Шъоущыгъу хэлъэу тыркухэр щай ешъоха?..
- Шъуадыга? - Зэуал зэхихыгъэм къыкIигъащтэу 
яупчIыгъ.
- Ары, тыабдзах,- шъэожъые нахьыжъым къыIуи, 
псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ,- абдзахэхэри адыгэх 
тинэнэжъ къытеIо.
- Тэрэзэу шъуинэнэжъ къышъуеIо. Адыгэхэр лъэпкъ 
заулэ мэхъух, абдзахэхэри ахэмэ ащыщых,- зэхихыгъэр 
Зэуалэ къыушъхьафыжьи, "лъэпкъыбэ тымыхъоу тызылъэпкъ зэикIэу тыщытыгъэмэ, нахьышIугъ" гукIэ зыфыпигъэхъожьыгъ.
- Ары шъхьакIэ, тыркухэри, албанхэри, сырбхэри 
черкескIэ къытэджэх.
- Модэ, тэ тызыдащэгъэ болгар лъэныкъомкIи черкес 
къыщытаIо… Хэти сыд фэдэ цIэкIэ къытэджагъэми, сишъэожъыех, тызэрэадыгэр, ти Кавказ кIыгу,- абдзэхэ къэIуакIэкIэ Зэуал "кIыгур" къыIуагъ,- зыщышъумыгъэгъупш, 
ащ зэгорэм зэрэжъугъэзэжьыщтыр шъугу ижъугъэлъ. 
Ары, ары, шъуфызэчIэмыплъыжь, сэри сыабдзах, Бэрэкъэтмэ сащыщ, сцIэр Зэуал. Шъоры, шъо хэтмэ шъуащыщ?
- Мыр сшынахьыкI, Даурмэ тащыщ. Сэ сцIэр Аслъан, 
мыр Къэплъан. МодыкIэ, хэкужъымкIэ Даурхьаблэ 
тыщыпсэущтыгъэ…
- КъэшъошIэжьа?
- КъэтымышIэжьэу мэхъуа тичылэ дахэ, тикъушъхьэхэр, тимэзхэр…

--- Page 478 ---

- Джыры,- зыгу къызэхэхьэгъэ Аслъан шъэожъыем 
зыкъыригъэшIэжьэу Зэуал еупчIыгъ,- джы тыда шъузщыпсэурэр, мы къалэр ара?
- Хьау, Косов лъэныкъомкIэ, Приштин зыфаIорэ къэлэ 
цIыкIум ыпшъаIокIэ щыIэ Даурхьаблэ тыщэпсэу, мы хьакIэщыр зые тыркум ищай къыщетэхьакIы. Тинэнэжъ закъоу 
къытфэнэжьыгъэр ащ дэсышъ, чыжьаIоми, бэрэскэшхо 
мафэрэ тыфэкIожьы, къэдлэжьрэм щыщэу къытфэнэжьрэр, къышъушъхьэпэжьыщт еIошъ, тфегъэIылъы. 
Тинэнэжъ ерагъэу ышъхьэ зэрехьажьы, тэры игугъапIэр… 
Тятэ укъыкIэупчIагъэшъ, ащ икIодыкIи къыосIон, гъэрекIо 
бжыхьэ албан горэм Приштин бэдзэрым къыщиукIыгъ, 
нанэ къухьэм илIэхьи, ежь фэдэ лIагъэмэ афэдэу, хым 
рагъэкIужьыгъэу ары нэнэжъ къызэриIожьырэр…
- Е бетэмалых! - Бэрэкъэт Зэуалэ щымысышъоу къэтэджи, шъхьаныгъупчъэм Iухьэзэ, къызэриIокIыгъ: - Сыд 
тхьамыкIагъуа тызыхэфагъэр, бынкIодэу шъукIодыгъапи…
- Тэ тизакъуа, нахьыжъ, тэ тфэдэу Тыркум къифэгъэ 
адыгэ пстэури арых, ау гукIодыгъо щыIэп,- Даур Аслъан 
ыныбжь емылъытыгъэу къыIуи, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- 
емынэм къелыжьыгъэхэ абдзахэхэр, ары, ары адыгэхэр, 
зэрэхъоу тэри тыхъун. Джары тинэнэжъ къытиIорэр. Джы 
тищай Iофмэ ауж тихьажьын, мыщ бащэрэ тызэритыгъэр 
ашIэмэ, къытфадэщтэп.
- Мыдэ зэ, шъукъэуцу,- Зэуал иджыбэ тхылъыпIэ 
ахъщэ зэхэуплIэкIэгъэ заулэ къырихи, къафищэигъ,- мыр 
шъунэнэжъ сфешъутыжь.
- Тищаипс мыщ фэдиз тефэрэп, нахьыжъ.- Аслъан 
къыфащэигъэ ахъщэр шIуабэу къыIуагъ, къыхихэуи къыушъхьафыжьыгъ: - Тэ тызыIукIэрэм пэпчъ ыгу къызэдгъэгъунэу тикъэбар фэтIуатэрэп.
- Сэри сызыIукIэрэм пэпчъ сешIушIэрэп, сэдакъэп 
мыр. Агу пыкIэу къыуатырэр аIых.
- Аущтэу оIомэ, къысфэгъэгъу, къытэупэсыгъэр 
пIытхын, тхьауегъэпсэу. Тэ джыри щэджэгъо, пчыхьэшъхьэ щаири къыпфэтхьыщт.
- Енэгуягъо сэ сыхьат заулэкIэ гъогу сытехьажьынкIэ, 
ау адыгэ гъогу тхьамыкIагъохэр зэхахьэ-зэхэчъыхэшъ, 
зэгорэм, хэт ышIэра, тызэфэзэжьынкIи мэхъу. Шъузэпэшых, шъугу шъумыгъэкIоды, шъуинэнэжъи сисэлам 
сфешъухыжь.
Бэрэкъэт Зэуалэ иадыгэ гупшысэ мыухыжьхэм къазыхэужьым, зи къемыхъулIэгъахэ фэдэу изэбыт шъуашэкIэ 
псынкIэу зифапи, хьакIэщым зэрикIыгъэм лъыпытэу апэрэ 
кухъэренэм Мустафа дзэпщым дэжь зыригъэщагъ. Кухъэренэм Зэуалэ зэрикIэу, тыгъуасэрэ непэрэ ылъэгъугъагъэ хэ кухъэренитIур адрэ кухъэренэ зэхэтхэм къазыкIыхигъэщырэр къыгурыIуагъэп, ау ябгъукIо зэхъум, ахэр 
зыехэр джыри инэплъэгъу къыхэтэджэжьыгъэх: "Мыр 
шыу тIурытIу зыпэ, зыуж итэу тыгъуасэ гъогум къыщытэбгъучъэгъагъэр ары. Модрэр Мурад-бейрэ Мэхъош ефэндымрэ къызэрыкIыгъагъэхэ кухъэренэу хьакIэщ щагум 
непэ щыслъэгъугъэр ары. Мыхэри Мустафа дзэпщым 
дэжь къэкIогъэнхэуи?.. Ежьхэр къэкIуагъэха хьауми къыщагъэха?.. Олахьэ гъэшIэгъоным дунаим щыхъухэрэр…"
ШъхьэкIэфэ дэкIуатэ къыфашIызэ унэм къыращэгъэ 
Бэрэкъэт Зэуалэ тырку забытым, исхэр къызэреплъыхэрэм 
пымылъэу, Мустафа дзэпщым ипчъэ Iусым Бычэ султIан 
гощэшхом имыхъур зытет тхыгъэр ыпашъхьэ рилъхьагъ, 
адрэми, ащ къежэщтыгъэхэти, ар псынкIэу Мустафа-пашэм 
фычIихьагъ. Зэуалэ адыкIэ щысыгъэ Бэрзэдж хьаджэми, 
ащ къыгос Мэрзыхъое ефэндыми гу алъитагъ, ау ахэми 
модрэ дэпкъымкIэ щызэхэсхэми Мурад-бейрэ Мэхъош 
ефэндымрэ ахилъэгъуагъэхэп.
- Хэт сэIо мыхэр къыздечъэкIхэрэ забытыр? - Бэрзэдж 
хьаджэр Мэрзыхъуаем еIушъэшъагъ.
- Олахьэ сымышIэрэ… тэ тыщагъэсы, ащ къыдечъэкIых… Тэ щыслъэгъугъа ар?.. Бэрэкъэт Зэуала сэIо?..- 
Мэрзыхъое ефэндыр зыкъэшIэжьыгъо рамыгъафэу, 
зигугъу ышIыщтыгъэр щхыпцIышъо-къафемыплъэкIэу 
Мустафа дзэпщым фычIащагъ, адрэри, егъашIэм къышIэщтыгъэм фэдэу, нэгушIо-гушIуаеу къыпэгъокIыгъ.
- УиIофмэ сащыгъуаз, Бычэ гощэшхом узэрэфыщытри, 
къызэрэпфыщытри къызгурагъэIуагъ.- ЗыдэгущыIэрэм 
тыркубзэр зэримышIэрэм Мустафа дзэпщым гу лъити, 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ары, джыри тыбзэ пшIэрэп, 
пшIэщтыгъэмэ дэгъугъэ, ау удгъэмысэрэп. Модэ Черкес-Ахьмэд шъукъедж,- ипчъэIус забытым риIуагъ.

--- Page 479 ---

- Мо Бэрэкъэт Зэуал зыфэпIуагъэр, ефэнд,- ежь ыпэ 
ар зэрэчIащагъэр зэрэшIошъхьакIор къызыхимыгъэщэу 
Бэрзэджыр къэупчIагъ,- сымыгъуащэмэ, Юсеф забытым 
ишыкууагъэр арыба?
- Ары, хьаджэ, ары, тебгъэфагъ.- Мэрзыхъое ефэндым къыIуи, фыпигъэхъожьыгъ: - Юсеф забыт джы 
Истамбыл дэсыр мы зипчъэ тыIус дзэпщым ышнахьыкI.
- Сыдэу джынэс ар сэмыгъэшIагъэ...- Хьаджэр ефэндым егыйи, "ебзым къыхэзыгъэ шыкуаом тырамыпэсыжьэу тыкъэнагъ, къытэхъулIэрэр зэкIэ тфэшъуаш" ыIомэ 
гукIэ зыфэгубжыжьызэ, къыгосым зэхыригъэхэу зыфэгъумыгъужьыгъ:  - ТымышIэ горэ тиIоф хэхъухьэ… Мурадбейи къызфэгужъорэр сшIэрэп… Муары ахэри къэсыгъэх,- пчъаблэм къыдэкIыгъэхэр зелъэгъум, ыгуи джы 
нахь къэжъужьыгъ.
- Мурад-бей итеплъэкIи, ишъуашэкIи забыт зэтегъэпсыхьагъ, игъусэр цIыф хъатэп нахь,- Мэрзыхъое ефэндыр 
хьаджэм еIушъэшъагъ.
- ИмыщыкIагъэхэр умыIох, тэ ахэр тизэгъэфэнхэп...- 
Сэлам къэзыхыгъэхэм Бэрзэдж хьаджэм сэлам арихыжьи, 
ягыижьыгъ: - Зыкъэжъугъэгужъуагъ.
- Тэ уапэ мыщ тыкъэсыгъ, хьаджэ,- Мурад-бей къыIуи, 
къыушъхьафыжьыгъ,- нэмыкI чIыпIэ къыщыддэгущыIэхи, 
мыщ тыкъащэжьыгъ, зыуж тит IофымкIэ къытфэразэх. 
Тыкъагъэгугъэ… Мы уигъусэр синэIуасэп.
- Мыр уимынэIуасэми, Мурад-бей, ыцIэ зэхэпхыгъэн 
фае, Мэрзыхъуае ефэндыр ары.
- Мыхьамэт къурIэнаджэр армэ, зэхэсхыгъэ.
- Ары, ары, Мэрзыхъуае Мыхьамэт къурIэнаджэр 
ары,- Мэхъош ефэндым Мэрзыхъуаем иефэндыгъэ зэрэримыпэсырэр къызыхимыгъэщэу къыIуи, "сыда уинэIуасэкIи уимынэIуасэкIи, КъурIаным итыр зымышIэрэм епшIэщтыр, зэрэуищыкIагъэр?" гукIэ Мурад-бей фидзы жьыгъ.
Модрэ унэмкIэ Мустафа дзэпщымрэ Бэрэкъэт забытымрэ зытегущыIэщтыгъэхэр адыгэ Iофыгъэхэми, ахэмэ 
язэфыщытыкIэ-зэдэгущыIакIэ нэмыкIыгъ: зэпэчIынатIэхэу 
щыс зэмылъэпкъэгъу нэбгыритIум ятэмэтелъхэр зэфэмыдагъэхэми, зэдэIужь-зэдегъаштэх, зым къыIорэм адрэм 
педзэжьы. Зэрэщыт шъыпкъэр къэпIонэу хъумэ, Мустафа 

--- Page 480 ---

дзэпщым къыIорэмэ ащыгъуазэ-ахешIыкIы фэдэу Бэрэкъэт 
Зэуалэ тырку забыт къичъыгъакIэм шъхьэгъэсыскIэ е 
гущыIэ хэдзэ зырызкIэ дырегъаштэ, Черкес-Ахьмэд тэлмащэми илъэпкъэгъу игущыIэ зырызхэм ежь ишIошIеплъыкIэ фыхигъэхъожьызэ, фызэредзэкIы: "Тышъуфэраз, 
зэхэтэшIыкIы, шъуишIушIэ къыдгурэIо",- Бэрэкъэтым 
шъхьэр ыгъэсысызэ зиIокIэ, "тышъуфэраз, гум тишъунагъэп, тичIыгу ттезыхыгъэхэм такъыщышъуухъумагъ, 
титхьамыкIагъо къызэрэтфэжъугъэпсынкIэщтым иIофхэр 
зэрэзешъуфэхэрэр тинэрылъэгъух" зыфэпIощтхэр, нэмыкI 
гупшысэхэри фыхегъахъох. Ащ Бэрэкъэтыр зегуцафэм, 
изэдзэкIакIо риIокIыгъ:
- КъэсымыIуагъэхэр мыщ сфеоIохэмэ сшIэрэп…
- АдыгэхэмкIэ къытэмыкIун есIорэп.- ИгущыIэ дыхэтэу адыгабзэкIэ Черкес-Ахьмэд къыриIожьи, тыкубзэкIэ 
дзэпщым зыфигъэзэжьыгъ: - Бэрэкъэт тырку забытым 
къыIо рэр тэрэзэу къыпфызэсэдзэкIмэ егъапэшъ ары, 
балкан тыркудзэм ипащ.
- АщкIэ сицыхьэ зэрэптелъыр султIан гощэшхом илIыкIо сихьакIэ сфеIожь. Тырку хэгъэгум исултIанышхо 
Абдул-Азиз нэфрэ, ащ янэжъ Бычэ гощэшхомрэ яцыхьэ 
къыстелъэу, урысхэм ялъэпкъэгъухэр къызыщагъэблыхэрэ 
тырку Балканым титетыгъо щызгъэпытэнэу, къыщысыухъумэнэу сыкъагъэкIуагъ, ащкIэ зичIыгу зэрагъэбгынагъэхэ 
черкесхэр къызгоуцонхэу сащэгугъу, языкъэухъумэжьынкIи, дзэм изэхэщэнкIи къызхэтымыгъэщэу тадэIэпыIэщт. Черкесхэр лъэпкъыкIэ къызэтезгъэнэщт Iофыр 
шъоркIэ ухыгъахэу шъулъытэ. Джынэс сэ черкесхэм Iоф 
адысиIагъэп, къокIыпIэ тырку-араб гъунапкъэм сыщыIагъ, 
ау ялIыгъэрэ, яшъыпкъагъэ-зэфагъэрэ ягугъу непэп зызэхэсхыгъэр, ар Балканым сшъхьэкIэ щысыушэтыгъ. Бычэ 
гощэшхом къызэрэтфигъэпытагъэу Балканым идгъэтIысхьагъэхэ черкесхэм Бэрэкъэт черкес-тырку забытыр сыдрэ 
IофыгъохэмкIи лIышъхьэ афэсэшIы.
- Тхьэуегъэпсэу,- Бэрэкъэт Зэуалэ зэмыжагъэу 
зэхихыгъэм къызщигъэтэджыкIыгъ,- цыхьэу къысфэпшIыгъэр къыпфэзгъэшъыпкъэжьыщт! - ЗыгъапэщтыгъэмкIи 
къыухыжьыгъ: - Ау сэщ нахьи нахь зызгъэлIхэрэ черкесхэри уипчъэихьагъу Iуслъэгъуагъэх.

--- Page 481 ---

- Ахэр къызфезгъэблэгъагъэхэр орышъ, къишъущэх.
Пчъаблэм дэжь къыщызэгоуцуагъэхэ нэбгыриплIым 
Мустафа дзэпщым иунашъо кIэкIэу афиIопщыгъ: 
- Непэ щегъэжьагъэу Балканым щыпсэухэрэ черкесхэм Бэрэкъэт черкес-тырку забыт бинбашэр ялIышъхь, сэ 
сигодзэгъущт. Черкес-Ахьмэд забытым къышъуигъэлъэгъущт унэм шъущызэхэтIысхьи, шъуичеркес IофхэмкIэ 
шъузэхэгущыIэжь. Мурад-бей забытыр садэжь къычIэрэн.
Мустафа дзэпщым къыIуагъэр Черкес-Ахьмэд къызэредзэкIыфэ, тыркубзэр мыдэеу зышIэщтыгъэ Бэрзэдж 
хьаджэм зэхихыгъэм ышъо къызэрэригъэокIыгъэм гу 
лъызытэгъэ дзэпщыр къыгъэупчIагъ:
- КъышъосIуагъэр тэрэзэу къышъуфызэрадзэкIыгъэ ба?
- Сэ тыркубзэр сымышIэу арэп,- Бэрзэдж хьаджэм 
тыркубзэкIэ джэуап ритыжьи, ежь рамыпэсыгъэ IэнатIэм 
ыгъэгумэкIырэм фэдэу фыпигъэхъожьыгъ,- зыцIэ къепIуагъэм ипшъэрылъ фызехьашъущтмэ сшIэрэпышъ ары.
- Сиунашъо ухыгъахэ, ащ тытегущыIэжьырэп,- 
Мустафа дзэпщым Бэрзэдж хьаджэм кIэкIэу фыпиупкIыжьыгъ.
Афыхахыгъэ унэм щызэрэугъоигъэхэ адыгэхэр бэрэ 
щызэхэсыгъэхэп. Сыхьатныкъо зэхэгущыIэр окIофэ 
Бэрзэдж хьаджэм зы гущыIи къахиIуагъэп, икIэухым мэзэ 
пIалъэкIэ адыгэ Iофыгъохэм язэшIохынкIэ иеплъыкIэ къызэрахилъхьащтымкIэ къыгъэгугъагъэх. Мурад-бей къызахэхьажьым, Мустафа дзэпщым ыпкъ къикIэу къафихьыгъэ IофымкIэ зэзэгъыхи, щэджэгъо нэмазым ехъулIэхэу 
зэбгырыкIыжьыгъэх.

--- Page 482 ---


ЯПШIЫКIУБГЪОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 483 ---

- НекIо,- Хьатам пхъэ зыкъутэщтыгъэ Хьаджрэт риIуагъ.
- Тыда?
- "НекIо" къызыуаIокIэ, уадыгэба, тыда пIоу укъыкIэупчIэжьэу,- щагум Хьатам дэкIызэ, къызэриIокIыжьыгъ.

--- Page 484 ---

"Сыадыг, ау тызыдэкIощтыр сшIагъэмэ нахьышIугъэ ба...- Хьаджрэт ощыр пхъэтэкъэжъым хиси, кIэлэ плIэIушхом ыуж ихьагъ.- Тылъэсышъ, чыжьэу тыкIощтэпщтын..."- Яунэ мэзым пэгъунэгъугъэти, хэхьагъэхэу 
кIохэзэ, шыплIэкIэ мэл къэзыхьыщтыгъэ Наурзэ Къасимэ 
зыIокIэхэм, къакIэнакIэ фэдэу къяупчIыгъ:
- Сыд, Бэгъ зэшитIур, шъуощынчъэ-кIэпсэнчъэу мэзым 
шъузыфыхэтыр?
- О хэт имэла, Наурзэр, къэптыгъурэр? - ишъэогъу 
икIэнэкIэлъэ упчIэ Хьаджрэт пигъодзэжьыгъ.
- Сэ тимэл къэстыгъужьрэп, ылъакъо зэпыкIыгъэти, 
Iэхъогъум къесэхыжьы.
- Ары, ары, шъуилIэкъо тамыгъэ ащ ынатIэ къытещы.
- ЛIэкъо тамыгъэр, умышIэмэ къыосэIо, былым натIэм 
тырадзэрэп.
- Сыд сэIо шъуитIо шъузыфызэпыпкIагъэр!..- Хьатам 
къэмыуцоу зэшъэогъумэ къафызэриIокIи, Хьаджрэт къегыижьыгъ: - КъелъэкIон зэраIуагъэр орба?
- Гъусэ сышъуфэхъунэу къысэшъумыIуагъэми, мыр 
тадэжь зэрэнэзгъэсыжьэу тыдэ шъокIоми, сыкъыжъудэкIощт.
- Лъэсрэ шыурэ зэдэхъухэрэп,- Хьаджрэт сэмэркъэунчъэу Къасимэ фыпиупкIыжьыгъ.
Заулэрэ кIуагъэхэу, Хьатам къыIуагъ:
- Уишъэогъу фэбдзыжьыгъэ гущыIэ дысымкIэ узафэп, 
сшынахьыкI.
- Ара?.. Ежь къызэрэддэхьащхыгъэр?.. ТыощынчъэтыкIэпсэнчъэмэ сыда иIофэу къытхэлъыр, гъэшIэгъона ятэ 
иш тесмэ? Тэри шы тимыIэу арэп… ПшIэрэба ар зыфэдэр, 
ятэ фэдэу, зэкIэми ыпэ ахеIу.
- Хьаджрэт! - Хьатамэ къызэтеуцуагъ.- Наурзэ ДзэгъащтэкIэ ащ фэдэ гущыIэ мыщыухэр умыIох, ар зылIэу 
тичыли, мы тIуакIэми дэс. Тяти ишъэогъу пкъэулэу. УкъысэдэIущтымэ, ащ ыкъо уишъэогъу имыщыкIагъэхэр еозгъэIолIэщтхэп. Тэ адыгэ тIэкIоу тыкъэнэжьыгъэм тызэфэмысакъыжьымэ, тызэкъомытыжьымэ, къытфэсакъынрэ 
къыткъотынрэ хымэ хэгъэгум зи къикIыщтэп.
- Алахьэм джэнэт Iахьыл зыфишIын КIэрымыт зэриIощтыгъэу, Наурзэ Дзэгъащтэрэ ыкъо КъасимэрэкIэ узаф, 

--- Page 485 ---

утэмэм, Хьатам,- лIыжъ къэIуакIэу Хьаджрэт къыIуи, 
зиумысыжьыгъ,- сыхэукъуагъ, къысфэгъэгъу. Ау етIани, 
Хьатам, тызыдакIорэр сшIэмэ сшIоигъу.
- Тыдэ тыкIон, тшыпхъу дэжь тэкIо.
- Адэ аущтэу Iоба, Хьатам! - Хьаджрэт къызыIуипхъоти, къеупчIыжьыгъ: - Тятэ ымышIэуи, тыIэнэкIэуи?
- Тшыпхъу зинысэ тыркухэр тафэкIо къодыеми орэгушIох.
- Ари тэрэз...- Хьатам иошIэ-дэмышIэ зекIуакIэ Хьаджрэт къыримыгъэкIущтыгъэми, ытэмэпкъитIу ыупэпцIызэ, 
къыухыжьыгъ,- арэшI ахэмэ тшыпхъу гум зэритымынэжьыгъэр. Ау тшIэщтымкIэ тятэ теупчIыжьыгъэмэ, Iизын 
къыIытхыгъэмэ, тIощт-тшIэщтыр къедгъэIогъагъэмэ…
- Ужэ зэтелъхь! - зишъэджэшъагъэкIэ зытет лъагъор 
чIым хэзыуфанэ фэдэгъэ Хьатам къызэгубжэкIыгъ.- 
УишIошъмыхъуныгъэ сезэщыгъ, узытещыныхьажьымэ, 
зыми уиIыгъэп, чылэм гъэзэжь!
"НэкIо" пIомэ, сыкъыбдэкIонэу, "гъэзэжь" пIомэ, 
згъэзэжьынэу сыдышъокIэ укъысэплъыра!..- Хьаджрэт 
зыуж итым гукIэ фидзи, зыфэгубжыжьыгъ: - Сыд къысэпIуагъэми, сфэшъуаш. Сэра Дарихъан тхьамыкIэр зылъэгъу зышIомыигъор, тикIуакIэ нахьышIу зэрэхъущтым 
сегупшысэшъ ары… Ежьыхэр цIыфхэп шъхьае, тэ… 
КIэрымыт хьадэр чылэм зэрэдэлъэу къыттебанэхи, тшыпхъу 
ахьыгъ, тызыхэмыкIыжьын Iофи тыхадзагъ… Ары, Хьатам 
узаф, тазэрэфакIорэмкIэ орэгушIох…"
Къушъхьэ-мэз лъэгъо кIэкIэу Мавлюд чылэм кIорэм 
Хьатам текIыгъэу зызыщигъэбылъыщтыгъэ чIыпIэм ебгъукIорэ гъогум зыщытехьащтым, игукъэкIыжь хьылъэхэм 
къахэужьызэ къэупчIагъ:
- Адэ зи къапIорэпи, сшынахьыкI?..
- Сыд къыосIон, сызгъэгумэкIыщтыгъэр къэсIогъах,- 
къызэреупчIыщтым ежэщтыгъэ фэдэу джэуап ритыжьыгъ. 
- ЦIыф гумэкIым гъунэ иIа, арэп сыкъызыфыоупчIыгъэр, гъэтхэ къушъхьэ дунаим итеплъ ары… Угу зи къыгъэкIырэба?..- Ардэдэм чыжьэкIэ, Мавлюд лъэныкъомкIэ 
цIыф бырсыр макъэхэр къиIукIыгъэх, шыу лъэмакъэхэри 
къалъыIэсыгъ. ЗытхьэкIумэ кIэгъэзыкIыгъэу даIощтыгъэ 
Хьатам къыIуагъ: - ТыздэкIорэ лъэныкъом мыхъун горэ 

--- Page 486 ---

къыщыхъугъ… Муары, шыухэр къэчъэх… чъыг къогъу 
зышI, зятэмыгъэлъэгъу.
Чъыг къогъум къотхэ Хьатамэдыхэм аблэчъыгъэхэ 
шыуи щыр апэмычыжьэу къэуцухи, заплъыхьагъ, дэIуагъэх. 
Яз гъогум течъи, къытелъэдэжьыгъ. Адрэми нэмыкIыбгъу 
зишIи, псынкIэу къыгъэзэжьыгъ. Ящэнэрэм тыркубзэкIэ 
игъусэмэ зыгорэ ариIуи, икъамыщыпэ жьым щигъэдыдызэ, 
къыздичъыгъэхэ лъэныкъом зечъэжьэжьым, мыдритIури 
ыуж илъэдэжьыгъэх.
- Мыхъун горэ мыхэмэ къяхъулIагъ,- джыри Хьатам 
къыкIиIотыкIыжьи, кIэух къыфишIыжьыгъ,- къяхъулIагъэр 
тшIэрэп нахь…
Хьаджрэт къэгузэжъуагъ:
- Тырку чылэм тымыгъакIу… Зэхэпхыгъэба шыухэм 
"черкес", "черкес" зэраIощтыгъэр?..
- АIощтыгъэ тызыщыпсэурэ тIуакIэм адыгэ чылэхэр 
дэсхэшъ.- Зыми ымыгъапэрэм фэдэу Хьатам къыIуи, 
ардэдэми еджэнджэшыжьыгъ: - Шъыпкъэ. Сыда тэ ахэм 
ажэ тызыкIыдэлъыр, "болгар", "сырб", "албан" зыкIамыIощтыгъэр?.. Адэ аущтэу оIомэ, сшынахьыкI, тызыдакIорэри тятэ зетымыIуагъэкIэ, щэджагъуи хъужьыгъэу 
тызыдежьагъэм тыкIонэп, тапэкIэ джыри мафэхэр къэтых, 
тырку лъэпэбыхъумэ къяхъулIагъэр ежьхэм зэхарэфыжь, 
тэ чылэм дгъэзэжьын.
Хьатамэрэ Хьаджрэтрэ щагум къыдэхьажьхэу Мэзхьаб 
зелъэгъум, гугъуемылI фэдэу афидзыгъ:
- Онэшри псы емышъуагъэу, пхъэ къутэгъэ хъущэри 
Iумыхыжьыгъэу шъуитIо тыдэ шъухэт? Модэ къышъуаIуагъэр шъушIи, шъушхын горэ щыIэмэ, жъугъэстырыжь… 
Сэ Дзэгъащтэ дэжь щэджэгъуашхэ къыщысшIыгъ. О 
уилэгъумэ, кIалэ,- унэм ихьажьызэ, къызэриIокIыгъ,- 
бэшIагъэ унагъо зашIагъэр…
- Дарихъан!..- къэлэпчъэжъыем къыдэкIыщтыгъэ 
ышыпхъу Хьаджрэт куозэ пэгъочъыгъ.
Ардэдэм гъызэ ятэ ыбгъэ зычIэзыдзэгъэ ыпхъу ышъхьашъо Мэзхьаб Iэ щифэзэ, еушъыигъ.:
- Уятэ иунэ къэбгъэзэжьыгъа, сипшъашъ?.. Сэри, 
пшыхэми утщыгъупшагъэп, зэрэуизакъори дгъэшIагъорэп, 
джы сэ хэти сыфэгъэзагъ…

--- Page 487 ---

- Ары, тят, ары! - зыIощтыгъэ Хьатами, ащ дезгъаштэщтыгъэ Хьаджрэти Дарихъан ыкIыб дэтыгъэх.

--- Page 488 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 489 ---

Щэджэгъоужмэ адэжь Бэрэкъэт Зэуалэ ечэнд амдэзым зыфигъэхьазырызэ, "ФэкъолIхэр лIышъхьэ пщыхэм 
къызащыфашIырэ лъэхъаным дунаим икIодыжьыгъо къэсыгъэщтын…" ыIуи, Бэрзэдж хьаджэм къызэрэфидзыгъагъэр джыри ыгу къэкIыжьыгъ. 
Зэуалэ кIэщхыпцIыкIызэ, зэриIожьыгъ: "Икъунба 
тызэрэIэпцIэ-лъэпцIагъэр, тэри зэгорэм тыгу тIупщыгъэу, 
тызыфаер зэдгъотылIэжьэу тэрэпсэу. Ощ фэдэу сшъхьэ 
иIоф закъоп сэ зесфэрэр, хьаджэ. Кухъэренэ хъэрэ-пкIэрэ 
унаекIэ, ухъумэкIо шыухэр сигъусэхэу хымэ хэгъэгум 
къыщисчъыхьакIырэп, чырэхэр зыфэзгъэлажьэхэрэп. Сэ 
кухъэренэ лъэIуфагъэхэм сарысэу, хьакIэщ къызэрыкIо 
пыутхэм сарылъэу, гъомылэ мылъапIэхэр сишхыныгъохэу 
жъугъэунэхъугъэ адыгэ тхьамыкIэхэм яIоф зесэфэ. КъикIыщтыри сшIэрэп, ау ахэмэ яIофыгъохэр зэшIосхынхэу спшъэ 
къыралъхьагъэхэшъ, слъэкI къэзгъэнэнэп. Непэрэ щайзехьэ 
шъэожъыехэм афэдэхэу, ахэмэ янэжъхэм афэдэхэу макIа 
мыщ къыратэкъуагъэу исыр! Тыдэ щыIэнха шъуIуа а 
шъэожъыитIур? Гъогу сытехьажьынэу ясIогъагъ шъхьаем, 
сиIоф нэмыкI шъыпкъэу къысфычIэкIыгъ, пIалъэ зыфысиIэ 
Албани щыIэп. Аслъанрэ Къэплъанрэ шъэожъые нэутхэхэшъ, къыскIэупчIэнхэкIи мэхъу…"
Пчъэр къыIузыпхъоти, гуIэ нэгукIэ пчъаблэм къыдэплъыгъэр Зэуалэ зэгупшысэщтыгъэ шъэожъыитIум язэу 
къычIэкIыгъ.
- Ора, Аслъан?.. Къихь, сыда къэхъугъэр?..
- Модэ, тятэ зыукIыгъэ лIыр хьакIэщым къычIэтIысхьагъ… ПцIэ къыриIозэ, узэрыс унэри зэригъэшIагъ…
- Уятэ зыукIыгъэ лIыр пIуи...- зигугъу къыфашIыгъэ 
лIым Зэуалэ егуцафи, кIэупчIэжьыгъ,- лIы къопцIэ лъэпэлъага?

--- Page 490 ---

- Ары, джа дэдэр ары, ыцIэр Албан… Къэплъанэ 
пэсэгъаплъэ…
Зэуалэ щхыпцIыгъэ.
- Ащ уятэ екIодылIагъэмэ, о тэ щыпшIэра?
- СымышIэ мэхъуа, а мафэм сятэ бэдзэрым сызыдищэгъагъ…
- Албан оIомэ, ащ сыкъигъотыщт сэ…
- Адэ арба, а укIэкIожъыр къыпкIэупчIагъ сIуагъи…
Къэплъани унэм къилъэдагъ:
- Албан мы лъэныкъом къэкIо!..
- КъэкIомэ, дэгъу, къэрэкIу,- джыри Зэуалэ щхыпцIыгъэ,- нэIуасэ шъуфэсшIын.
- ШъуитIо шъузэрэшIа?..
- ТызэрэшIэми сшIэрэп… Ау мыдэ, кIалэхэр, шъорырэ 
сэрырэ тызэрэзэнэIуасэр Албан къетэшъумыгъашI. ТIэкIу 
тешIэмэ, зи къызхэшъумыгъэщэу, щай къытфэшъухь.
Зэуалэ зажэщтыгъэ Албан къэгущыIэгъу-тIысыгъо 
римыгъафэу егыигъ:
- Зыкъэбгъэгужъуагъ.
- Сэ сызэрэфаеу Iофхэр хъущтыгъэмэ, джынэс албанхэм сыряпачъыхьэныгъи...- Сэмэркъэунчъэу Албан къыIуи, 
къыухыжьыгъ: - Ашъыу, шъубыслъымэн, Косов шыихъ 
чIыгур ттешъухыгъ зыIорэ сырб джаурхэм ерагъэу сакъыIэкIэкIыжьыгъ. Ахэр шъуилъышIэжь зытелъ нэIуагъэмэ 
акъогушхукIыхэкIэ енэгуягъо… Мыдэ сырб-болгармэ ауж 
тигъэкIи, джыдэдэм зэхэсхыгъэ къэбарышIумкIэ сызыфэгъэгушIу. Мустафа дзэпщым IэнэтIэшхо упшъэ къырилъхьагъэу къысаIуагъ.
- Ар хэт къыуиIуагъэми, хэукъуагъэп. Ау ащ нахь 
гушIуагъуи Истамбыл къыщыздэхъугъ. Зигугъу къыпфэсшIыщтыгъэ сипшъэшъэжъые закъуи къэзгъотыжьыгъ, 
ащ ихьатыркIэ, сырятэба, ныбжьи сызэмыжэгъахэ IэнатIи 
къысапэсыгъ.
- Джы къызгурыIуагъ Бэрзэдж хьаджэмрэ Мурад-бей 
забытымрэ къафэмыIошъущтыгъэр… Ащ фэдэ зэшIокI 
зиIэ упхъу лъэрыхь дэдэщтын?
- Олахьэ сымышIэрэ ащ илъэрыхьыгъэ къызэрэосIощтыр, тырку султIаным янэжъ уипIун-уилэжьыныр сэмэркъэоп ныIа...- Зэуалэ игущыIэ зэпызгъэугъэ-зажэщтыгъэу 
пчъэм къыфытеуагъэм риIуагъ: - Пчъэр Iухыгъ.

--- Page 491 ---

- Ечэнд щаир къэтхьыгъ...- Аслъан къыIуи, нэплъэгъу 
шъэфкIэ Албан пылъ къамэр ышнахьыкIэ Къэплъан ригъэлъэгъугъ.
- Къэшъухьыгъэмэ дэгъу, тхьэшъуегъэпсэу.- ИхьакIэ 
пае мыIуапхъэ горэ адыгабзэкIэ къаIуакъомэ ыIуи, псынкIэу 
къыушъхьафыжьыгъ: - Мы синэIуасэ ыцIэр Албан, адыгабзэ ешIэ.
Унэм икIыжьыщтыгъэхэ кIэлэцIыкIуитIумэ Албан акIэлъыплъэжьызэ, зэупчIыжьыгъ: "Сикъамэ спызыпхъотыщтым фэдэу а къысфычIэплъыщтыгъэр тэ щыслъэгъугъа?.. 
Пчъаблэм готыгъэри шIоп… КъэсшIэжьыгъ ахэмэ непэ 
хьэятэм сащыIукIагъ, ащыгъуми якъэплъакIэ сыгу рихьыгъагъэп… АIу-амыIоми, мы черкес гу плъыр-стырхэм апэ 
зыкъимыгъаф, яини яцIыкIуи зэфэдэх, къызэрэоплъынхэ 
щыIэп. Зыпашъхьэ сисри ахэмэ ащыщ, тыгъуасэ пызыхыжьыгъагъэ-фикъарэщтыгъэм еплъ непэ къыдэхъугъэм, 
япщ Бэрзэдж хьаджэм блэIэбыкIхи, Тырговиштэ тIуакIэм 
щылъэрыхь Мурад-бей забытыри къырамыдзэу, къырапэсыгъэ IэнатIэм!.."
- СыпфэгушIо, Зэуал, IэнэтIэшхо къыпфагъэшъошагъ.
- Къысапэсыгъ нахь, къысфагъэшъошагъэп! - Бэрэкъэт Зэуал къыпиупкIи, джы ежь зыфэдэр зымафэ гъогогъу зыдэхъугъагъэм гуригъэIожьыгъ.
- Ары, ары, уифэшъуашэу IэнэтIэшхо къыуапэсыгъ! - 
ыгу фимылъыр Албан къыIуи, зигъэцIыкIузэ къыпигъэхъожьыгъ: - Тэ тызэрэхъущтыр сшIэрэп нахь…
- Хэта "тэрыр", ора хьауми нэмыкIха?
- Сэры нахь хэтына, Мурад-бейтхэр, хьаджэмтхэр 
арых пшIошIа?
- А зигугъу къыпшIыхэрэр тэ щыIэха?
- Мустафа дзэпщым дэжь укъызэрэтырэр ашIуабэу, 
сэлам къыуахыжьи, гъогу техьажьыгъэх, ау, пшъхьэ Iофэп 
ныIа, адыгэ Iоф зепфэрэр, къыожагъэхэми, IэнэтIэшхоба 
къыуапэсыгъэр, хъуныгъи, ори зэу Мурад-бей уфэгушIоныгъи…
- Ясэлами ежьыхэри лъэшэу сищыкIагъэх...- Ыгу 
зэрафэмышIур Зэуалэ ымыушъэфэу, Бэрзэджым къыфидзыгъагъэ гущыIэ дысхэми къызэкIагъэплъыхьажьызэ, 
гъумыгъуи, къыушъхьафыжьыгъ: - Къысапэсыгъэ IэнатIэм 

--- Page 492 ---

ыгъэушхъонтIыгъэх нахь ыгъэгушIуагъэхэп, ажэ къызэтырах пакIо, къысэплъыгъэхэп. Ушъхьагъу лъыхъукIэ ашъхьэ 
сынэIу зэрэрахыжьыщтым пылъыгъэх… ТиIофмэ афэгъэхьыгъэ тхылъыпIэхэр мэзэ пIалъэкIэ сыугъоищт хэшъ, 
Бэрзэдж хьаджэм къытихьылIэнэу зыфиIогъэ IофышIагъэхэр зыфэдэхэм тяплъын.
- Бэрзэдж хьаджэм аущтэу укъигъэгугъагъа?
- Сыда? - Зэуалэ ышъхьэ къыпхъотагъ.
- СшIэрэп ныIа, ыгу мышIу фэдэу сыхэплъагъэшъ ары.
- Зыфаер къыздэмыхъугъэм шIу хэплъэгъона?..- 
Зэхихыгъэр зигопэгъэ Зэуалэ кIэщхыкIи, ыгу къыфэкIыжьыгъэм къыгъэупчIагъ: - Сщыгъупшэ пэтыгъи, Мурад-бей 
сыфэгушIонэу сыд гушIуагъуа къехъулIагъэр?
- Черкес нысэ иI, ыкъо Рэджэб къыщагъ.
- Ащ шъуз иIэба?
- КъурIанымкIэ быслъымэн хъулъфыгъэм шъузиплI 
иIэн фит. Шъори, черкесхэм, ар шIэхэу къыжъунэсыщт.
- Къыднэсынэп!
- Шъубыслъымэнба?
- Тыбыслъымэн, ау ащ фэдэ хабзэ тэ тиIэп.
- ШъуимыIэми, Рэджэб шъуичылэпхъу Дарихъан 
къыдэкIуагъ.
- Сыд хьайнапа пIорэр! - Зэуалэ Дарихъан ыцIэ зызэхехым, къызIуипхъотыгъ.- Ащ фэдэ хъурэп!
- Мыхъуми, джары къэбарыр…
Бэрэкъэт Зэуалэ, унэм дисыр щыгъупшэжьыгъэу, 
джэхашъор заулэрэ рикIукIи, шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, 
тIэкIурэ Iутыгъэу зыкъызэригъэзэкIи, мэкъэ ефэхыгъэкIэ 
къыIуагъ:
- Адэ ащыгъум Мэзхьаб тхьамыкIэр Iоф хэфагъэба…
- Унэгъо зэтегъэпсыхьагъэ ыпхъу ихьагъэу, олахьэ 
сымышIэрэ…
- Ужэ зэтелъхь! - Зэуал Албан къыфилъи, шъхьаныгъупчъэм кIэрыуцожьыгъ.
- Дэгъу, зи сIонэп...- Албан зиухыижьи, джы ежь 
ышъхьэ фэгумэкIыжьэу къыIуагъ: - Сэ сызэрэхъущтыр 
сшIэрэп нахь… Мыщ укъызэрэдэнэщтыр сшIагъэемэ, 
Тырговиштэ кIожьхэрэм садежьэжьыныгъи…
- Неущи мафэ щыIэщт...- джы нахь мэкъэ шъабэкIэ 
Бэрэкъэтым къызэриIокIыгъ.- Непэ щыкIэдзагъэу сыдзэ 

--- Page 493 ---

къулыкъушIэми, зыгорэм тегупшысэн. Джынэс тызэгъусагъэу, тиIорэ тишIэрэ зэтемыкIыгъэу, ащ нахь хэмылъэу 
узыпыздзыжьына… Модэ уиунэ кIожьи, зыгъэрыхьат, хэт 
фэгъэхьыгъэу мыхъун гори пшъхьэ къимыгъахь.

--- Page 494 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  ЗЫРЭШЪХЬ

--- Page 495 ---

Дарихъан ядэжь зэрыкIожьыгъэ шIыкIэр Мурад-бей 
къызыраIом, ылъэкIапIэмэ амыIыгъыжьэу етIысэхыгъ, 
етIанэ ылъэгуанджэмэ ыIэгушъошхохэмкIэ атеожьи, ыкъо 
фэгубжыгъ:
- УлIыба шъузым зыпшIуигъэбылъыжьэу!
- Сыдэмысэу тыригъафи, хьабзыр ядэжь чъэжьыгъэ.
- РамыгъэкIыжьыгъэ шъузым, Iиман зимыI, ащ фэдэ 
раIуалIэрэп.
- СыкъэзыушъхьакIугъэм сыд есIуалIэми хъун...- 
къыIорэм тещыныхьажьызэ, Рэджэб ыпэкIэ шIуцIэ чIэгъ 
чIэгъумыгъухьажьыгъ.
- Уизакъоп къаушъхьакIугъэр...- ШъхьэеуфэхыгъэкIэ 
Мурад-бей къыIуи, шъхьэпхъотэ псынкIэкIэ къэупчIэжьыгъ: - 
ШъхьакIо езгъэшIын горэкIэ удэзекIуагъэмэ шIэ?
- СымыгъэшIощагъэмэ…
- Сыда пIохэрэр, мыукIыт? ИкI зысэмыгъэлъэгъоу!..  - 
джы Мурад-бей зигъэIэсэжьызэ, ыкъо кIэлъыджэжьыгъ: - 
Модэ уянэ къедж.
Дэнэ шъхьэтехъо фыжь пIуакIэр къепхъухыгъэу, гъончэдж пIокIэ лъэпэ хъураир зиджэнэ шIуцIэ къычIэщырэ, 
цокъэ лъэгэ гъожьышъомэ затезыIэтыкIырэ бзылъфыгъэ 
хэкIотэгъэ-шъхьэгъэшIожьыр унэм къихьагъ.
- Сыдэу угъэкIэрэкIэгъае,- иапэрэ шъуз зэрэфэпагъэр 
Мурад-бей шIодэхагъэми, дысэу риIуи, псынкIэу фыпигъэхъожьыгъ,- адрэ сишъузищи къыздэпщэнхэ фэягъэ.
- ЯIо къодыий, сэщ нахьи нахь бэлыхьаеу ахэри къыпфачъэщтыгъэх.
- О укъызэрэчъагъэм фэдэуи?..
- Сэ сыкъэзгъэчъэн ткъокIэ къытэхъулIагъ, дгъэутэшъогъэ черкесыпхъум тынапэ тырихыгъ.

--- Page 496 ---

- Ушъуз нахьыжъ Iушэпти, тыкъиушъхьакIугъ. Ущымытэу къэтIыс, Айша.
- Дэгъу, сыкъэтIысын… Ау къытэхъулIагъэм зыгорэ 
епэсыгъэн фае.
- Етпэсыщтыр ошIэмэ, къаIо.
- СшIэрэп ныIа… Къэпхьыгъэм уигъэтхъэна…
- Укъамыхьыгъагъэ фэдэу пIорэр сшIэрэп...- Мурадбей IущхыпцIыкIыгъ. 
- Сыкъэпхьыгъагъэти ары, шъузищ къызыкIыстепщагъэр...- Айша къыIуи, ыгу еIэжьэу къыухыжьыгъ: - А-ей, 
а черкесыпхъу нэIуагъэр чIыпIэ зэжъу ифэу, ежь-ежьырэу 
къытэлъэIужьыгъагъэмэ, тэ къикIыныгъи… А си Алахь, 
тэщ нахьырэ гугъапIэ имыIэжьэу къэбгъэнэнышъ, къытэбгъэу бзэжьынкIэ сыолъэIу.
Мурад-бей бгэщтыгъэ шъузым нэплъэгъу хьылъэкIэ 
фычIэплъи, "еж черкесхэр къыоубзафэхэкIэ" гукIэ 
зэриIожьыгъ. Ардэдэми Бэгъ Мэзхьабрэ БрантI Хьатамрэ, 
Хьаджрэти ягъусэжьэу, зым нахьи зыр нахь иныжъ-нэхэежъхэу ынэгу къыкIэтэджагъэх, ахэмэ акIыбкIи Дарихъан 
зыдигъэзэжьыгъэ зэрэ Абдзэхэ чылэуи къыдэуцуагъ. 
Мустафа дзэпщым адыгэ IофхэмкIэ гуадзэ фашIыгъэ 
Бэрэкъэт Зэуалэу ежь зыгуадзэжьыгъэри, зажэщтыгъэ 
Албани инэплъэгъу къыхэтэджагъэх, зигумышIугъэ кухъэренэ псынкIэмкIэ Iузыхыжьыщтыгъэ Бэрзэдж хьаджэри 
ахэмэ ахэтыгъ. "Мыхэмэ уигукIае япхьылIэмэ, укъызэхашIыкIыщт, уахэзэгъэщт,- Мурад-бей зэриIожьыгъ.- Ау 
зэкIэми апэ Мэхъош Хьазрэт ефэндым зыIузгъакIэмэ, 
ишIуагъэ къэкIонэу сэгугъэ. Скъо къыбгынэжьыгъ сымыIоу, 
ишъуз зыфикIыжьыгъэм тимыгъэцIыкIоу, зыкъырытыухъумэжьынэу ушъхьагъу горэ къыфэгъотыгъэн фае". 
Мурад-бей ыгу къэкIыгъэр къызыхимыгъэщэу, джау сыдми 
шъузым еупчIыгъ:
- Модрэхэм сыд аIорэр?
- Хэта модрэхэр?
- Хэтына, уитIонищ жэмыIанхэр арых...- Мурад-бей 
гукIи IущхыпцIи, къыухыжьыгъ: - Ежьхэм алъ зыхэмылъ, 
аныбэ къимыкIыгъэр ахэмэ къырадзэрэп, ялI къыхэмыкIыгъэ фэдэу къызыщагъэхъу.
- Зэгорэм ар къыбгурыIуагъэмэ дэгъу...- Зыпкъ 
зандэу зыIыгъыгъэ Айша нэгу къопцIэ кIыфыр къэушэплъи, 

--- Page 497 ---

къыIуагъэм тегъумыгъухьэжьыгъ: - Сэ силажьа ахэмэ 
лIэкъончъэ пшъэшъэжъые шъхьэ псыгъо зырызхэр къалъфыгъэхэмэ…
- Ужэ зэтелъхь, сыд емыкIуа къапIорэр! - Мурад-бей 
зэмыжэгъэ-зэхихыгъэм ишъуз тыригъэхъупкIагъ.
- Мыхъун къэсIуагъэмэ, къысфэгъэгъу, ау ткъо ынапэ 
тетымыхынэу уфаемэ, джа жэмыIан зыфэпIуагъэхэр 
ушъхьагъу-IэубытыпIэ дэгъух. Ахэр тишъао къегуаохэзэ, 
тинысэ дышъэ нэпч рафи, псэупIэ рамытэу ышъхьэ хырагъэхьажьыгъ тIомэ, тыкъэнэжьыгъ.
- Джыдэдэм узэбгыщтыгъэр джы "нысэ дышъэ" 
хъужьыгъа?..- Мурад-бей къэупчIэ фэдэу зишIыгъэми, 
"ари ушъхьагъу хъущт" гукIэ зэриIожьыгъ.
- Сэ сызыгъэIупчъэпчъэн щыI… А зытыщ чъэжьыгъэм 
ежь зыдимышIэжьэу сэ зыгорэ дэсэшIэ...- Айша лIым 
Iуплъи, ышъхьэ ригъэзэкIыгъ.
- Сыда дапшIэрэр? 
- Осмэн лIакъом ясабый зыдихьыжьыгъэкIэ сенэгуе…
Чэщреным Мурад-бей ынапIэ къыридзыхыгъэп: икIэлэгъум къыщыублагъэу джы къызнэсыгъэм щыкIэкIыжьэу 
ышъхьэ къырыкIуагъэр ынэгу щызэпэкIэкIыжьыгъ. Иилъэс 
тIокIищ щишIагъэхэ мыхъунхэр ыгу къызыкIыжьыхэкIэ, 
зытелъ бгъу лъэныкъом зытырипхъотызэ, адрэ лъэныкъом 
зытыредзэ. Ащи зытемыгупсафэкIэ, пIэм къыхэтIысыкIышъ, ылъакъохэр пIэкIорым къедзыхыгъэхэу щэсы е 
джэхэшъогур рекIукIы. Ахэмэ арыкIэгъожь-атеукIытэхьажьэу арэп, ышIагъэр ышIагъ, блэкIыгъэм къэгъэзэжь зимыIэкIэ, сыда зыуухыжьыкIэ, ишIуагъэр? Джы 
зэкIэми анахь Iофыр зэмыжэгъэ иунэгъо шъхьакIу.
"Ащ фэдэ емыкIу джы къызнэсыгъэм ти Осмэн лIакъо 
къырахыгъэу къэсшIэжьырэп!..- Мурад-бей гукIэ 
зыфыхэкуукIыжьыгъ.- Скъоп зынапэ тырахыгъэр. Сэры, 
Мурад-бей ары! ЕтIани ащ фэдэр черкесхэмкIэ тазыфагу 
къыдэхъухьанэу сыфэягъэп… Хэт мы Iофыр есхьылIэмэ 
сыкъызэхэзышIыкIынэу, Бэгъ лIакъор зышIолIыкIынэу 
Абдзэхэ коим дэсыр? Наурзэр, Коблыр сIонхэти, пхъу 
уасэр къытфязгъэхьыжьыгъэ Мэзхьаб ахэр иныбджэгъух, 
тэщ пае мыхъунхэр аIуагъэу къыднэсыжьыгъ. Черкес коир 
зыгъэдаIощтыгъэ КIэрымыт лIыжъыри щыIэжьэп. ШъхьакIом 

--- Page 498 ---

зышъхьэ хыригъэхьажьыгъагъэ Хьатами къехъулIагъэр 
щхэны, адрэ Хьаджрэт шъхьэпаер ары нэмыIэмэ, Димитров 
джаурыр зыгъэшъэогъурэм, ыпэ зыкъимыгъаф, шIу 
кIэрыпхыщтэп. Зызгъэчеркес пхъорэлъф Димитровыр 
къолъхьэ дэгъукIэ згъэдаIоу Бэгъмэ лIыкIо афэсшIымэ, 
ыгъэдэIонхэкIи пшIэхэнэп… Ау Хьазрэт ефэндым апэ 
зыIузгъэкIэн, ащ иIо ахэр къызимыубытыхэкIэ, джыри зы 
хэкIыпIэ щыI: Мустафа дзэпщым икIэсэ къуалъхьэкIэ 
сешIушIэнышъ, ащ ыцIэкIэ сизигодзэ Бэрэкъэт Зэуалэ 
илъэпкъэгъухэм адэзгъэгущыIэн… Мы бэлахь къытфэзыхьыгъэ черкесхэр тыдэ къытфикIыхи!.."
Гъэтхэпэ мэфэ нэфылъым зыкъызэкIичэу къокIыпIэ 
чапэм Мурад-бей зытырелъагъом, псынкIэу зифапи, унэм 
икIыгъ. Сыдигъуи фэхьазыр онэшымкIэ щагум зыдэкIым, 
ыуж къихьагъэм дысэу къыфызэупчIэкIыгъ:
- Ора сэIо сишыкIэ зыкъыпызышIагъэр?
- Уизакъоу узгъэшэсынэп сIуагъэти ары…
- Тыгъужъыми изакъу, ахьырэп нахь.- Мурад-бей 
зэхихыгъэр шIощхэнэу ыкъо фидзыжьи, джы нахь еIэсэкIызэ фыпигъэхъожьыгъ: - Чыжьэу сыкIорэп, черкес 
Мэхъош ефэндыр силъэгъун. Гъэзэжь, зыуж ситыр уиIофышъ, титIо тызэдэхъущтэп. 
- Аущтэу оIомэ, згъэзэжьын...- ятэ ишэн кIэкI зышIэщтыгъэ Рэджэб псынкIэу къыгъази, ядэжь мыкIожьэу, 
игукIае зэридзэзэ, къушъхьэ псыхъожъые макъэр къыздиIукIырэ лъэныкъомкIэ чъагъэ.
Мавлюд хэгъуашъхьэр зэзынэкIыгъэ Мурад-бей игухэлъ ошIэ-дэмышIэу зэблихъужьыгъ: "Бэгъымтхэр зимышIу 
Мэхъош ефэнд нэшIошIым зыIузгъакIэкIэ, сыда сэбэб 
къызэрэсфэхъущтыр? - зэриIожьыгъ Мурад-бей,-IупэкIэ 
дыухьэ къыхьэу зигъэефэндымэ гъэшIэгъона, хэта джы 
мыефэндэу черкесмэ ахэтыжьыр… Мы черкесхэр 
Iахьыл-благъэ тшIынэу хэта зыгу къэкIыгъэр? КъытэшIэкIыгъэ болгар, сырб, джаурхэм, ашъхьэ къаIэтыжьэу рагъэжьагъэти, черкесхэр быслъымэнмэ, шъхьэегъэзыпIэкIэ 
къытэчъэлIэжьыгъэхэмэ сIуи, сэры ахэр пыщэгъу зышIыгъэхэр… Бэгъ черкесым ыпхъу мыдрэ тидели ашыкъ 
ехъулIагъэти, сшIагъа ащ фэдэ бырсыр черкесхэм къыташIылIэнэу… Ашъыу черкесыпхъур тхэчъыжьыгъэмэ 

--- Page 499 ---

тхэчъыжьыгъ, дэкIон фалIэу пшъэшъэ макIа мы тIуакIэм 
дэсыр сIонти, Iоф зезгъэшIыщтыгъэп а мыукIытэм ышъо 
тисабый хэмылъыгъэмэ… Айша зэгуцафэрэр шъыпкъэна 
шъуIуа? Аущтэу къычIэкIымэ, сиджэгъогъухэр къызыдэзгъэхьащхыхэу орэтырку, орэболгар, орэчеркес фаеми, 
сызэблэн щыIэп! НахьышIу сэшIэ сIозэ, лые зэсхыжьыгъ. 
Сыд лыя!.." - Мурад-бей ошIэ-дэмышIэу хэпырхъыкIызэ 
кIощтыгъэ шым елъэдэкъауи, заулэрэ чъагъэу исэмэгубгъукIэ мэзым хилъэгъукIыгъэ псынэкIэчъым дэжь епсыхыгъ. ШхомлакIэр чъыг къутамэм шIуидзи, сэбэхь амдэзыр 
ышти, онэ къуапэм къыпихыгъэ пчэнышъо нэмазлыкъ 
шъабэм теуцуагъэу апэрэ лъэгонджэмышъхьэ етIысэхыгъом къыфыIухьэгъэ шыуитIур къышIэжьыгъэхэми, инэмаз 
зэпигъэугъэп. АдритIуми амдэз ашти, къыгоуцуагъэх. 
Мурад-бей инэмаз зеухым, зэкIоцIыщыхьажьыгъэ нэмазлыкъыр онэ къуапэм ригъэкIужьи, джыри нэмазым тетхэр 
ымыгъэохъунэу мычыжьэу щылъ пхъэтэкъэжъым 
тетIысхьагъ.
Гъэтхэпэ къежьэгъэкIэ дунаим изытет джыри къыбгурымыIонэу щытыгъэми, ащ ымэ мэзым щызэхэошIэ: 
псынэкIэчъ ор Iупчъапчъэмэ, къэтIэмыщтыгъэ чъыгхэми, 
зитеплъэ чъыIэ зыхъожьыщтыгъэ уашъом икъокIыпIэ чапэ 
къэзыушэплъыщтыгъэ тыгъэми, нэфылъэ бзыу макъэхэми 
ар джы къыбгурагъаIо. Ау Мурад-бей ынэмэ ахэр къапэIууцожьыщтыгъэп, шъхьэр зэзыфэкIыщтыгъэ тхьамыкIагъом зэмыжэгъэ шыуитIури къахэхьажьыгъ. "Мы синыб джэгъуитIу Алахьэм къысфихьыгъэхэщтын, ау губгъэнэу къысахыгъэм ышъхьэ сшIэрэп мыхэмэ къызэрафисхыщтыр... Олахьэ сыцIыф гъэшIэгъоным, зыгорэм зэблих-хигъахъозэ къариIон нахьи сэ ясIомэ нахьышIуба? Уишъхьэуз 
япIокIэ, лъэшэу митIум укъырадзэн… ШъхьэегъэзыпIэ 
зимыIэ Албан талъэныкъо къыгъэзэжьыгъ шъхьакIэ, мэзэ 
пIалъэкIэ черкес IофхэмкIэ тызыугъоинэу зыIощтыгъэ, 
Бэрзэдж хьаджэмрэ сэрырэ тпшъэ къыдагъэтIысхьэгъэ 
Бэрэкъэт шъхьэрыкIор, джы ошIэ-дэмышIэу зиIоф къикIыгъэ джэгунчъэ-унэгъончъэр сыда зыуж итыр? ИIэнэтIакIэкIэ 
черкесхэм заригъэлъэгъунэу ара?.. Тыркухэм тыгъэшIэгъон 
тэ, зыщыщ тымышIэу къытхахьэрэр тэлъэгъу, тэлъытэ, 
къыткIэрыт лъэпкъэгъур зэтлъэгъулIэжьырэп…"

--- Page 500 ---

- Сыд, Мурад-бей,- нэмазыр Зэуалэ зэриухыгъэм 
лъыпытэу къэупчIагъ,- тэ гъогу тытет шъхьакIэ, уисэбэхь 
нэмаз унэм щымышIэу уихэгъуашъхьэ зыкIыщыпшIырэр? 
ГумэкIыгъо щыIа?
- Дунэе хьафым тызыщаушэтыкIэ, Зэуал, тэри ащ 
игумэкI къыднэсы… Шъуеблагъ, мыщ дэжь тыщызэIукIэнэу 
сэри сшъхьэ къихьагъэп. Гурэ псэрэкIэ Алахь лъапIэу лъагэм тызэфихьыгъэу къычIэкIын. Сэ Хьазрэт ефэндым дэжь 
Мэхъош коим сыкIощтыгъэти, сисэбэхь нэмаз мы чIыпIэм 
щисхынэу хъугъэ. Албан, модэ Зэуал инэмазлыкъ ионэ 
къуапэ егъэкIужь. Хьау, хьау. Ар умыIо, Зэуал, ощ фэдэ 
лIышъхьэу къытапэсыгъэм шъхьэкIэфагъэ фэтымышIымэ, 
хэт фэтшIэн. НекIо коим, Осмэн лIакъори жъугъэгушIон… 
зыуж сит Iофри зыгорэу хъун.
- Зыуж уит Iофыр мышъэфмэ, Мурад-бей, къытэопэсмэ, гъусэ тыкъыпфэхъун. Е зиунагъо бэгъон, модэ-мыдэ 
тIозэ, анахь IофышIур сщыгъупшагъ,- Зэуал зигугъу 
къышIыщтыр къехьылъэкIыщтыгъэми, зигъэнэгушIозэ 
къыIуагъ,- уинысэкIэ сыпфэгушIо, тэ адыгэ-черкесмэ 
зэрэтIоу, лъэпэмафэкIэ къышъухахь, зыхэкIыгъэ лIакъом 
лъэдэкъэмафэ къахэрен.
- Тхьэуегъэпсэу, Зэуал,- мэкъэ ефэхыгъэкIэ Мурадбей къыIуагъ,- ау о зэрэпIоу тиIоф щытэп.
- Сыда?!.- икъамэ къырипхъотыщтым фэдэу Албан 
къэупчIагъ.
- ТэшIа, тинысэ зигъэбылъи, ядэжь чъэжьыгъэ...- 
Дарихъан ышъо сабый зэрэхэлъыр Мурад-бей ыушъэфыгъ.
 Зэуалэ зэхихыгъэр игопагъэми, къызыхимыгъэщэу 
Мурад-бей ыгу фэузырэм фэдэу къэупчIагъ:
- Олахьэ мыхъун ар, Бэгъ Мэзхьаб сыд ыIорэр? ЛIыкIо 
фэпшIыгъа?
- Сыд ыIон, апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу сыд етIуагъэкIи, фэтшIагъэкIи, тигъэблагъэрэп.
- Адэ Бэгъым имылъфыкъухэ Хьатамрэ Хьаджрэтрэ 
сыдэу зашIыра? - Албан джыри нахь къызэкIэнагъэу 
къэупчIагъ.
- Ахэмэ ажи ячати зэрагъэхьрэ щыIэп.
- Ахэмэ ажи, ячати язгъэлъэгъущт сэ!
- Албан, имыщыкIагъэхэр умыIох,- Мурад-бей 
иныбджэгъу IорышIэ фидзыжьыгъ.

--- Page 501 ---

- Адэ тIэ зэтелъэу тэ лIышхуищым тыщысыщта? - Албан 
уцурэп.- Мурад-бей къехъулIэгъэ тхьамыкIагъом зыгорэ 
епэсыгъэн фае, Зэуал. Тэри зыгорэ къэтлъэгъугъэу, тфызэшIокIэу дунэим тытетышъ, укъысэдэIущтмэ, пшIэщтыр 
къыосIон: уизабыт щыгъынкIэ зыпфэпэнышъ, лъэкI зэрэуиIэр зыдябгъэшIэжьызэ, уилъэпкъэгъу черкесхэм уахэхьан 
фае, пIорэм ахэр блэкIыщтхэп. Бэгъхэр, Наурзэхэр, 
Коблхэр, хэта джыри, къебгъэуцолIэщтых, ары пакIо, 
Мурад-бей лIы шIагъом инысэ ежь-ежьырэу къэкIожьыщт. 
Хьаулыеу тырку нэнэ-гощэшхом упхъу епIуа, елэжьа, 
черкесхэмкIэ узигодзэ Мустафа дзэпщыри зыми щымыщэу 
зэрэ Балканэу ыIэ илъэп.
- Къэуухыгъа? - Зэуалэ щхыпцIызэ къэупчIагъ, хьакIэщым нэIуасэ къыщыфэхъугъэ шъэожъыитIури ынэгу 
къыкIэуцуагъэх, ахэмэ ятэ икъэмагъэу Албан голъми ынэ 
къыуIагъ, бэдэдэ шIагъэу гъэпцIэгъэ-егъэблагъэкIэ адыгэ 
мамлюкхэр Каир щызыугъойи, зэхэзыукIэгъэгъэ албан 
лъэпкъ султIаныгъэри ыгу къэкIыжьыгъ.- ЗэрэхъурэмкIэ, 
Албан, о джыри черкесхэр зыфэдэхэр пшIэрэп, яхэгъэгу 
егъэзыгъэкIэ къарагъэбгынагъ нахь мышIэми, сыд фэдэрэ 
забыт щыгъынкIэ уфэпагъэкIи, хэтрэ дзэпащи, пачъыхьи 
апашъхьэ ихьагъэхэкIи, атемыфэщт-къямыкIущтыр зэрыуагъэIощтэп. Ау мы Iофым лIэкъо-бгъуитIумкIи гузабгъэ 
хэмылъмэ, сэ сфэшIэщтри къэзгъэнэнэп. Мы Iофыр ара, 
Мурад-бей, Хьазрэт ефэндым дэжь узыфакIощтыгъэр?
- Ары, Iоф тыхэфагъэти, сигухэлъыгъэр.
- Хьазрэт ефэндыр Абдзэхэ коимкIэ, БэгъытхэмкIэ 
лIыкIо хъущтэп. Непэ фэдэу тызыщыгупшысэн мафи неущ 
къэкIощт, тызыIукIэн фаехэми заIудгъэкIэн, тигумэкIи, 
тигукъауи ятхьылIэн.- Зэуал зэхихыгъэ къэбарым псынкIэу 
хэгупшысыхьи, зыкъызэблихъугъ: - Моущтэу шъуиунэгъо 
зэгурыIожьыкIэ мыхъун къызышъохъулIагъэкIэ, ар къызыпкъырыкIыгъэр талъэныкъомэ, уихьакIэщ сыкъыщыуцуным ычIыпIэкIэ, угу къысэмыбгъэщтымэ, шъуиIоф зи 
хэсымышIыкIы фэдэу Абдзахэ сырекIокIын. Арымырми, 
тичеркес Iофмэ Мустафа дзэпщми шъуащигъэгъозэгъ, а 
IофымкIэ тызэрэугъоинэу сэри мэзэ пIалъэ къышъостыгъагъ, сичылэ-коий, нэмыкI койхэри хэщ-ощ хэмылъэу 
къызэлъыскIухьаныхэшъ, хъулъфыгъэ хэушъхьафыкIыгъэмэ заIузгъэкIэнэу сигухэлъыгъ.

--- Page 502 ---

- Ощ фэдэ хэгъэгулIым сыгу ебгъэна, Алахьэм ынэшIу 
джыри къызщифэн, ишIушIэ къызлъигъэIэсын, Зэуал,- 
Приштанэ тIуакIэм зыщызгъэпщыщтыгъэ Мурад-бей ежь 
нахь лъэрыхьэм еубзэн-щытхъуныр тыркумэ зэрахэлъыр 
къыхигъэщыпэу къыIуагъ,- шъхьэгугъу къытфэзыхьыгъэ, 
тиIоф шIукIэ тфызэхэпфынэу тыкъэогъэгугъэмэ.- "Зэ а 
мыукIытэр тиунэ къифэжьыгъагъэмэ", гукIэ зыфыхэкуукIи, 
къыIощтыгъэм къыпидзэжьыгъ: - Зихьылъэ зыдэдгощырэ 
тидинэгъу, тикъотэгъушIу черкесмэ зэряхабзэу, тэри а 
тIэкIур зэрэтхэлъэу Бэгъмэ япхъу скъо къызэрэфязгъэхьыгъэр ары умыIощтымэ, тинысэ дахэ тыфэраз, зэрэунагъоу, 
тицIыкIуи тиини фэзэщыхэу аIо, къытфигъэзэжьын-къытхэгупсэфэжьынэу щэгугъуых, кIэхъопсых. Ар зэзымыубытылIэгъэ Рэджэб шъхьэгъажъоми ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ышIэрэп.
- КъышъохъулIагъэр гухэкIми, Мурад-бей, зыжъугъэрэхьат, макъэ къышъозгъэIущт сэ.
- Джыри тхьэуегъэпсэу, Зэуал, тыкъыпщэгугъу.
- Уизакъоу, пшъхьэ пIыеу, мощ фэдэ IэнэтIэшхор 
къыуапэсыгъэу Абдзэхэ коим удэзгъэхьажьыщтэп - Албан 
къызIуипхъотыгъ.- Тэрэзба, Мурад-бей.
- Тэрэз, ау Зэуал къызэрэуиIуагъэу упсэумэ нахьышIу.
- Аущтэу шъоIомэ, дэгъу…  - Албан гъумыгъуи, 
иплъырыгъэ къыхэщэу Зэуал кIэлъиIожьыгъ.- ШIу зыфэошIэжьы пшIошIызэ, Зэуал, зэогъэцIыкIужьы.- Гъогу къэгъэзэгъум зынэсхэм, Мурад-бей еупчIыгъ: - Цыхьэ фэошIа мощ?
- Цыхьэ фэсэзымыгъэшIын дасшIэрэп,- гугъуемылIэу 
Мурад-бей къыIуи, псынкIэу къэупчIэжьыгъ,- сыда ар 
озгъаIорэр?
- СшIэрэп ныIа…
Мурад-бей ионэш зырыригъэтIагъ:
- ЧIэгъ-чIэлъыбзэкIэ укъыздэмыгущыI, къаIо пшIэрэр!
- НэIуасэ тызыщызэфэхъугъэ мафэм къыщегъэжьагъэу мо черкесыр сыгу рихьрэп, цыхьэ фэсшIырэп, 
зэгорэми къыосIокIыгъагъ, сыкъызэхэпхыгъагъэп нахь…
- Ар зэгорагъ, охътабэ зытешIэгъэ маф, джы сыд 
шъуитIо шъуазфагу къыдэхъухьагъэр?

--- Page 503 ---

- Тазыфагу мыхъун гори къыдэхъухьагъэп, къытхатэкъогъэ черкесхэр сыгу зэрэфэмыштэхэрэр армэ 
сшIэрэп... Плъэгъурэба, модыкIи мыдыкIи щымыщэу, 
зихэгъэгу къэзымыухъумэжьышъугъэмэ а шъхьарыкIор 
къызэрэтшъхьащагъэуцуагъэр. Тыгъуасэ зыми щымыщыгъэ джыбэ нэкIыр къызэрэтфычIэкIыжьыгъэр?.. Сызыго гъэт къодыйи, сиIофтэбгэ тэмэтелъ пIуакIи сезэгъыщт сIуи 
сызелъэIум, сыкъызэхихыгъэп…
- Ара зыфапIорэр? - Мурад-бей IущхыпцIыкIи, джэуап 
къыритыжьыгъ: - ШъхьакIо зиIэ черкесхэм лъышIэжь 
ателъ, плъэгъурэба урысхэм ядинэгъу балканхэр къызэрагъэбырсырыгъэхэр, Кавказыр къызыIэкIагъэхьагъэшъ, 
мы лъэныкъомкIэ зыкъагъэзагъ.
- Инджлызым изакъоми, Тыркури гъусэнчъэп. Черкесмэ такъыфэнэжьыгъэмэ, джэцэ нэмаз шIи, гъолъыжь… 
ЕтIани, Мурад-бей, мы зголъ къамэр зием Сырбым 
сызэрэщигъэунэхъугъэр имыкъоу сызэрэунэгъончъэмкIэ 
къысэупчIызэ, сикъэбар ешIэми сшIэрэп, зыгорэкIэ фыхэбгъэпсыгъэна, сшъхьэ сигъэуджэгъужьыгъ, ежь илIыгъобагъэ зыдимышIэжьэу черкесыпхъу горэ къысфигъотынэу, 
къыскIэнакIэщтын, еIо.
- Джынэс тызэцыхьэшIэгъугъэу, тиIорэ тишIэрэ зэхэлъыгъэу, Албан, къысэпIокIырэр сшIэрэп, ащ фэдэ нэкIэ 
укъысэплъымэ, ащыгъум тIуагъэри, тшIагъэри хьаулыеба...- ГущыIэ гъэшхъыгъэ дысыкIэ къыпиупкIыжьыгъ: - 
Зыгорэм ишъэф зыIуатэрэмэ сащыщэп, ори сэщ уфэдэнэу 
къыосэIо… СIонэп сIуагъэ шъхьакIэ зищахэ зэIаут пакIо, 
ежь ышъхьэ фит-фимытхэми асэкIыгъэ хъулъфыгъэ Iаджи 
гареммэ арыс, дунаими тет… КIо, сшIэрэп джы тызэрэгущыIэрэр…
- Ары шъыу… Ау етIани мо черкес Зэуалэ цыхьэ 
фысшIырэп…
- Хъугъэ, сэщ нэмыкI горэм ар зэхемыгъэх, япхъуи 
тщызгъэгъупшэжьын Iоф тыхэфэщтышъ, черкесхэр 
лъышIэжь лъэпкъых.

--- Page 504 ---

ЯТIОКIЫНЭРЭ  ТIУРЭШЪХЬ

--- Page 505 ---

Зишылъэхъу къыщызгъэкIэгъэ Бэрэкъэт Зэуалэ джыдэдэм зэгупшысэщтыгъэр нэмыкI: "Зызыухыижьырэ 
Мурад-бей едэIолъ, "…Черкесмэ зэряхабзэу, тэри а тIэкIур 
тхэлъ, Бэгъмэ япхъу скъо къызэрэфязгъэхьыгъэр ары 
умыIощтмэ…" ыIозэ, аригъэшIэгъэ мэхъэджагъэмкIэ 
зеухыижьы. Ари имыкъоу, "зикъиныгъо тщэчырэ тидинэгъу черкесхэм" афашIэрэр къафеIэтыжьы. Арымэ 
шъузхэхьагъэр, урысмэ ямызакъоу, къытэхъулIагъэ 
лъэпкъ кIодым шъо шъуилажьи хэлъ. ТыкъэшъуутIэсхъи, 
тызэдинэгъу-тызэгъунэгъу шъуIомэ тыжъугъэгъуазэ-тыжъугъэгугъэзэ, тызыпыримыкъущтмэ тяжъугъэзэуагъ, 
мыхъу зэхъужьым, тыIэпэIэгъунчъэу тихэгъэгу тыкъыряжъугъэфи, шъуимычI къытэжъугъэухъумэнэу шъуимылъэпкъэгъу-тимылъэпкъэгъу цIыф лъэпкъымэ тапэшъуIутэкъуагъ. КIэрымыт лIыжъым зэриIощтыгъэу, сыдэу 
тшIын, егъэзыгъэ чIыпIэ узифэкIэ, уимыIофхэр зепфэхэзэ, 
зыкъэуухъумэжьын фаеуи мэхъу…" 
Зэрэхъугъэр ымышIэу джыри Зэуалэ шыр ригъэлъэхъужьыгъ: шылъэбжъэ дэгу макъэхэр мычъыIагъэ-мыфэбагъэ кIымафэм къыхэзыжьыгъэ мэз гъогу бгъузэ шынэм 
теIукIых, ежь игупшысэ мышIухэри нахь чыжьэ нахь благъэуи шъхьэм щызэпеох. "Бэгъмэ япхъу скъо къызэрэфязгъэхьыгъэр ары умыIощтмэ…" Мурад-бей зызэриухыижьыщтыгъэ гущыIэр ыгу къызыкIыжьырэм, идэогъу фэдэу 
шым елъэдэкъао, ари имыкъоу ошIэ-дэмышIэу шхоIумкIэ 
жэдаIэшъ, зырырегъатIэ, ардэдэми регъэжьэжьы.- Напи, 
намыси зимыI, ащ ыIорэр… Бэгъ Мэзхьаби къысфегъэмысэжьы… Аущтэу зыпхъу ынапэ зытепхырэм сыдэущтэу 
ар къыпфидэщт? Хэти щэрэщ, сипшъэшъэжъые Гощмафэ 
аущтэу къыдэзекIуагъэу сэрэшIи, псэоу дунаим тезгъэтынэп! ХьитIумэ азыфагу къыдэкIыгъ, Мэзхьаб лIыгъобэ 
тхьамыкIэм ерагъэу ыпIужьыгъэ Дарихъан ар ешъумышIагъэмэ, къэшъухьын-къэшъущэн пшъашъэ мы тIуакIэм 
къыдэкIыныеба?.. ЕтIани ар ятIонэрэ шъузынэуи… Дарихъан 
шъукъызэхитакъуи, зэрэшъухэкIыжьыгъэр тэрэзэу ышIагъ. 
ЗэрэмышIэ къызэдашъорэп, зэмышъогъу зэдэуджырэп 

--- Page 506 ---

зэраIоу, зигъэпсыкIэ джынэс къызгурымыIогъэ Албани 
ахэмэ аIорэмэ адырегъаштэ. Сэ етIани сиIэнатIэр зыщызгъэгъупшагъэу, мохэмэ сафэлIыкIон-сафыпщынэнэу ясэIо, 
сэгъэгугъэх. ПIощтым егупшысэзэ шIы, Бэрэкъэтыр, утемылъад, утемычъыкI. Икъунба пшъхьэ унэзагъэу, убынынчъэ-шъхьэзакъоу, модрэм уеубзэу, мыдрэм уетхъоу, 
адыгэ хыIушъом щыпшIокIодыгъагъэ пшъэшъэжъыер, 
ащкIи мымакIэу уилэгъу-уиныбджэгъумэ уагъэмыса гъэуагъэцIыкIугъэу, хымэ хэгъэгум щэогъотыжьыфэ дунаим 
узэрэтетыгъэр. Аче хы нэпкъым тызытыратакъом, гъуй 
къэдзыхьагъэм тызыхагъэсым, хэти ежь зэрэфэлъэкIэу 
ышъхьэ Iоф зезыфэжьырэмэ сакъыхэщэу Юсеф забытым 
зелъэгъум, гуадзэ сызыфишIыгъагъ. Ащ ифэIо-фашIэ 
тIэкIу-шъокIухэр фэзгъэцакIэхэу къысэшъугъухэрэм къысалъэгъулIэгъагъэти, сыушъэфырэп, сызыфэукIытэжьынхэри сIэкIэIуагъэх, сIэкIэшIагъэх, мыхъунхэр къысаIолIагъэх. 
Ау модэ тихэгъэгу къэтыухъумэжьы зэхъум, сылIыгъэнчъагъ зыми къысиIолIэн ылъэкIыщтэп, силъэпкъэгъу егъэзыгъэхэу мы тIуакIэм дэсхэм ацIэкIэ Истамбыл мафэкIэ 
сызэрагъэкIуагъэр, хэт ыпкъ къикIыгъэми, уасэ къызэрэсфашIыгъэр ащ ишыхьат. Сызэрэшъхьэзэкъо-шъузынчъэр 
ары нахь, узэмыжэгъэ насыпыри къызэрэпфыкъокIыщтыр 
пшIэщтэп. Шъхьэгъусэри зыгорэу хъун, сыжъа, илъэс 
шъэныкъор ба? Уахаплъэмэ, къахэпхын зэокIэзыжь пхъужъ 
шъхьэлъытэжь Iаджи сэшIэ. Мары,- Зэуал IущхыпцIыкIыгъ,- Дарихъан насыпынчъэ дэхэшхори ахэмэ къахэхъуагъ. Сэщ фэдэ илъэпкъэгъу лIы зэтегъэпсыхьагъэ 
ыгъотыщтмэ, сыда ар зыкIэнасыпымышIощтыр?.." 
ОшIэ-дэмышIэ жьыбгъэр чъыг шъхьапэхэмкIэ къилъи, 
ахэр зэфищагъэх, зэридзагъэх, етIанэ шышыш макIэкIэ ар 
чъыгыпкъымэ къячъэхызэ, мэз лъапшъэм щыбырсыри, 
икъежьакIэ-къилъэтыкIэ фэдэу ардэдэм уцужьыгъэ. 
Ощхыцэ чъыIэ зырызхэр къызхэтэкъугъэ пщэф шхъуантIэм 
ычIыпIэ тыгъэнэбзый псыгъуабзэхэм мэзым ынэгу мэзахэ 
къагъэнэфыжьыгъ. "Сыда мы къытшъхьэрыогъэ жьыбгъэри, пщэф шъхьэзакъори къызэрэттегъагъэ ощхыцэ 
зырызхэри зилIэужыгъохэр,- зыкъэзышIэжьыгъэ Зэуалэ 
зэриIожьыгъ, пкIэшъэ къызэIухыгъакIэхэм къахэпсыщтыгъэ тыгъэпсыри, иш игупсэф хэкIукIи, ипырхъ макъи ясэжьызэ, джыри зыриIожьыгъ:  - Адэ джары, ефэндымэ 
зэраIоу, тызыщаушэтырэ дунэе хьафыр къызэрэтфыщытыри, ежьми тызэрэфыщытыжьыри… Ащи егъэзыгъэ 
тхьамыкIагъокIэ зэбгыратэкъугъэ адыгэхэри щэпсэух...- 
Мэзым сыщалъэгъурэп, сыщызэхахырэп зыфаIорэ 
гущыIэжъыр зыщыгъупшэжьыгъагъэ Зэуалэ шыу шъхьэзакъом гукIэ зыриIожьыгъэхэр нэмыкI горэм зэхихыгъэ 
фэдэу къыкIэщтэжьи, зиплъыхьагъ, ау ионэшрэ ежьыррэ 
фэшъхьаф мэз гъогум зэрэтемытыр ылъэгъугъэми, зыфэгубжыжьыгъ: - Зиягъэ къыокIыщт ащ фэдэ гупшысэхэр 
пшъхьэ къимыгъэхьанхэу тхьапшрэ къыосIуагъа, Бэрэкъэтыр? КъыпфыкъокIыгъэ насыпымкIэ шыкур зыфэIожь, 
узыхэфагъэмэ захэгъэзагъ. Арымырмэ уадэпсэушъущтэп, 
зыми ущымыщэу укъагъэнэщт. Пшъэшъэжъыем ихьатыркIэ къысфэшIушIэгъэ Бычэ султIан гощэшхом ар 
зэхихыжьымэ, къысфидэнэп. Ари пшъэшъэжъыезэ егъэзыгъэкIэ тыркумэ ахэфэгъагъэми, захигъэзэгъагъ, инасып 
къыхьыгъэ лъэгапIэм зэрэтетэу гощэшхо зыфэхъугъэ 
Тырку хэгъэгум зэрэфэшIушIэрэм дакIоу илъэпкъэгъу 
адыгэхэри зыщигъэгъупшэхэрэп, ежь зэрэфэе дэдэу 
Iофхэр мыхъухэми, фэлъэкIыщтыр афешIэ. Ары мыхъугъэмэ, Аче гъуим хэсыгъэхэр, ахэми язакъоп, псаоу 
къыхэкIыжьыщтыгъэхэп. Гощмафэ къызэриIожьыгъагъэмкIэ, фызэшIомыкIышъугъэр, ипхъорэлъф султIаныр зэрэфэмыгъэдэIошъугъэр, Болгар лъэныкъом тыкъызэращагъэр ары. Тэ тизакъуа, сырб Приштинэ лъэныкъоми, нэмыкI 
балкан чIыпIэхэми аратэкъуагъэх. Сыдэу ышIыщт, шIушIэр 
хьатыр, къыпфэзышIагъэм ихьатыр фэмышIэжьэу зытебгъэлъ зэпытымэ, уелъэхъэжьы…"
Адыгэ хыIушъом къыщехъулIэгъэгъэ тхьамыкIагъор 
ренэу Зэуалэ ыгу къызэрэкIыжьыщтыгъэу, непи ар ошIэ-дэмышIэ лыузыкIэ инэплъэгъу къыхэтэджыкIыгъ: фитынчъэзэфэнчъагъэкIэ зышъхьэ къезыхьыжьэжьыгъэ къухьэ 
паплъэ цIыфхэр нэм фэмыплъыкIэу Шъэчэ кIэим дэтэкъуагъэх, унэгъо-унагъоу нэпкъ тешъом щызэхэсых, ахэмэ 
акIыб тхышъхьэрекIокIым икIыхьэкIэ къэзэкъ плъыракIохэм, 
къэзгъэзэжьхэрэм Iэшэ пэгъохкIэ арагъэгъэзэжьы, 
зичылэхэр къушъхьэм щагъэстыгъэ цIыфхэу къафыхэрэр 
нэмышIу-гуапэкIэ ахэмэ зыблатIупщых, шхонч омакъэхэр, 

--- Page 507 ---

къухьэмэ язэрэгъэбанэрэ цIыфмэ якуо-хьау макъэхэр, 
сабый гъы макъэхэр, бзылъфыгъэ бгыбзэ макъэхэр, 
зэшIокIодыгъэ Iахьыл джэ макъэхэр мокIэ-мыкIэ къыщызэлъэIух, хьадэ мыгъэтIылъыгъэхэм амэ хыжь-къушъхьажьым фызехьажьырэп… А пстэури зинэплъэгъу 
фэмыщэчыжьыщтыгъэ Зэуалэ джыри иш елъэдэкъауи, 
нэгу плъыгъэр ыгъэучъыIатэфэ, ыгуи тIэкIу Iэсэжьыфэ 
чъагъэ. Адыгэ чIыгум, хыIушъом, хымэ къухьэм, тырку 
нэпкъым, Аче гъуим, нэмыкI хымэ чIыпIэхэм, джы зыхагъэтIысхьагъэхэ болгархэм ащыкIэкIыжьэу пэкIэкIыгъэ 
тхьамыкIагъохэр зыщигъэгъупшэхэзэ, зэупчIыжьыгъ: 
"Арэп, Бэрэкъэтыр, уионэш утечъыжьэу тэ учъэра?.. 
УигукъэкIыжьхэм уахэчъыжьынэу оIомэ, ухэукъо. Непэ 
шIу къыбдэхъугъэми, неущ-неущмыкIэ къыппэщылъыщтыр умышIэми, ппэкIэкIыгъэхэр орэтхьамыкIагъу, орэгушIуагъу фаеми, опсэуфэ ахэр къыздепхьакIыщтых…" - 
Зэуалэ ипсыфэлIагъэ, псынэкIэчъ горэ щыIэмэ ыIуи, 
зыригъэплъыхьагъ, дэIуагъэ. Шым епсыхи, гъогубгъум 
Iуилъэгъогъэ чъыгыфмэ яз къамэмкIэ хэупкIагъ, къичъыщтыгъэ псым зыIуиIуби, ешъуагъ. КъызыIокIыжьым, шым 
зыфиухыжьыгъ:
- Угу къысэмыгъабгъ, сишышIу, сэ псы тIэкIу къысIуфагъ. Апэрэ псынэкIэчъыр джы оуещт. НэкIо, къытажэкъыт паплъэ щымыIэми, тигъогу зытедгъэгужъохьынэп. 
Ардэдэм Албан къыриIогъагъэр Зэуал ыгу къэкIыжьи, 
къыригъэкIоу гукIэ зыфиIожьыгъ: "ГъэшIэгъона сизакъомэ, 
сичылэ сыдэхьажьыным "шъхьэпIый" фэIуагъа?.. Аущтэу 
сэIо шъхьае, ащ ыIорэми шъыпкъэ хэлъ. Абдзахэ сидэкIыкIырэ джы сидэхьажьыкIэрэ зэфэдэп. ЗыгорэкIэ ахэмэ 
джы сызэрэхъугъэр, сиIоф зытетыр зэхахыгъэна? Тэ, 
адыгэхэр, тызфэдэр, тизэшъугъуагъэ зыдэтымышIэжьы 
фэдэу хэта ахэмэ макъэ язгъэIущтыр?.. Балкан болгархэм, 
сырбхэм, хэта джыри, нэмыкI цIыф лъэпкъхэм ясIолIэн 
сымышIэми, тыркухэр тэщ нахьи зэрэмынахьышIухэм 
сыщыгъуаз. Тихэгъэгу тыкъизыфыгъэхэм къыташIагъэр 
тыркухэм балкан цIыф лъэпкъхэм арашIэжьы. Тэри къытэхъулIагъэр зыдэтымышIэжьэу ахэмэ тарагъэзэонэу тхьагъэпцIыгъэ шъэфкIэ тызыгуагъэуцо, игъо къызэрэсэу, 
непэми, неущми сшIэрэп, тагъэзэощт… Ей, Бэрэкъэт 

--- Page 508 ---

Зэуал, зыбгъэIушэу ар зыми зэхемыгъэх. Хэт ышIэра, 
узэмыжэгъэ Iаджи, мы сиошIэ-дэмышIэ гупшысэ дэйхэм 
афэдэхэр щыIакIэм къыздехьыхэшъ, ахэмэ яхьщыр Iае 
горэхэр къыозыхьылIэрэм фэмыд, ащ сэ къысфагъэшъошэгъэ IэнатIэ мыцIыкIури, силъэпкъэгъу егъэзыгъэ тхьамыкIэхэри текIодэщтых… Зинасып зикъэкIогъу сипшъэшъэжъыйи Iоф хэзгъэфэн… Ары, ары, илъэсипшI пчъагъэм 
къытэкIугъэхэм тихэгъэгу къащытыухъумэжьы зэхъум, 
Занэкъо нахьыкIэ Къарбатыр зэриIощтыгъэу, Тыркури, 
Инджлызри гущыIэ гъэгугъэхэмкIэ къыткъотыгъэ-тагъэблыщтыгъэ нахь, кIуачIэкIэ, IашэкIэ къыдгоуцуагъэхэп. 
КъытэхъулIэщтыр къызытэхъулIэгъэ уж, зихэгъэгупчъэ 
къытфызэIузыхыгъэ Тыркум, игухэлъ ышъхьэ зыми фыримыхэу, изэо Iофмэ тафеухьазыры. "ШъхьакIо зышхырэр 
шъхьэшхыгъо ефэжьы" аIошъ, хъурэм теплъын. Бэрзэдж 
хьаджэм ыжэкIэ кIыр утысэу ифедэ Iофхэр тхьагъэпцIыгъэ-IушыгъэкIэ зэрефэхэмэ, Занэкъо нахьыкIэр, ятэ 
Сэфэрбый лIы Iушым емыпэсыгъэу, тэ щыIа, тыдрэ тырку 
къуапа ащ зызыщиушъэфырэр?.."

--- Page 509 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  ЩЫРЭШЪХЬ

--- Page 510 ---

Пчэпэзэхэогъу, остыгъэ хэгъэнэгъу ужмэ адэжь Кобл 
Хьарунэ ихьакIэщ лIы куп щызэхэс: ахэмэ апашъхьэ Iэнэ 
кIыхьэм хьалыжъо стыр лагъэхэмрэ шъоупс къошынхэмрэ, 
хэшъаем хэшIыкIыгъэ Iэгубжъэхэр ягъусэжьэу, тетых. 
Iанэм непэ абдзэхэхьаблэмэ лIышъхьэу хадзыжьыгъэкIэ 
Кобл Хьарунэ, игъунэгъу-шъэогъухэу Наурзэ Дзэгъащтэ, 
Бэгъ Мэзхьаб, бжъэдыгъу, мэхъош, бэслъыные чылищмэ 
ялIыкIохэри кIэрысых. ЯныбжьыкIагъэ емылъытыгъэу, 
шыкIэпщынаомрэ пхъэкIычаомрэ Iанэм пэмычыжьэ-пэмыблагъэхэу КIэрымыт лIыжъым хэкужъым къыздырихыгъэгъэ пчэнышъо нэмазлыкъымрэ бэдзаомрэ зыпылъэгъэхэ дэпкъ лъапсэр ячIыпI. Нахьыжъымэ яфэIо-фашIэхэм 
афэхьазырхэу Бэгъ Хьаджрэтрэ Наурзэ Къасимэрэ пчъаблэм готых, Iэгубжъэмэ шъоупсыр афырагъахъо, лэгъэ, 
къошын нэкIхэр афызэблахъу.

--- Page 511 ---

ХьакIэщыр къызэлъыфэбагъэми, щызэхэсхэм яцые 
гупэмэ къадэщырэ джэнэ чыIухэр гъэупкIэпкIагъэх, къамэхэр апылъхэми, апкъыхэр ябгырыпхыхэмкIэ зэкIэупкIагъэх, 
яхъурышъо паIохэр куоу ашъхьарысых, гъомылэр зынамыгъэсырэ Iэгъуапэхэри Iашъхьэм тегъэчэрэзагъэх, аIупэ, 
аIэ зэралъэкIыщт IэплъэкI къэбзэ цIыкIухэри зыдаIыгъых.
- Мыдэ, синыбджэгъухэр, хьакIэхэр, тыгухэр Iэнэ 
пашъхьэм тIэтагъэ зыщыхъугъэм джынэс къэсымыIуагъэ 
горэм ышъхьэ къышъуфисхы сшIоигъу,- шъоупсым зэкIигъэплъэгъэ Дзэгъащтэ мэсэмэркъэумэ умышIэнэу щхыпцIызэ, къыIуагъ,- чылэр згъэдэIонэу сшIагъэемэ, сишъэогъужъ Хьарунэ лIышъхьэу джыри хязгъэдзыжьыщтыгъэп.
- Аущтэу хъугъагъэмэ, мэл пщэр горэмкIэ сыогугъужьыщтыгъэ, синыбджэгъу-дэогъужъ,- гущыIэныр сыдигъуи зиерэмышыгъэ Коблыр къесэмэркъэужьыгъ.
- Мэл шъой-цыитIур ерагъэу гъэтхэ гъой-сыем къынэбгъэсыжьыгъэ къодый. Ащ фэдэ мэл пщэр тыдэ къипхыщта, 
икъунба Стефан лIыжъым шъузэретыгъуагъэр...- зыбзэ 
къэзытIэтэгъэ Дзэгъащтэ епэбжъэожьыгъ.
- КъэкIощт хэдзыжьыгъор къэсыфэкIэ джа мэлитIумэ 
яз пщэр хъунба…
- Мыдэ мыщ, нэрэ псэрэкIэ ерагъэу хядгъэдзыжьыгъэм, ыIорэр...- Джыри щхыпцIызэ, Дзэгъащтэ къыухыжьыгъ: - Плъэгъурэба, зэхэпхыгъэба, Мэзхьаб, 
тишъэогъужъ зыфэдэр, "СишIушIэ симыгъо, сигъунэгъу 
сипыи" мыщ фэдэ горэщтын языгъэIуагъэр.
- Адэ тишъэогъу цIыфышIум уимыгъэразэмэ, о хэта 
ащ ычIыпIэкIэ хябгъэдзынэу узыфэягъэр? - егъэлыегъэ 
сэмэркъэу зимыкIэсэгъэ Мэзхьаб зыцIэ къыриIощтыр 
шIогъэшIэгъонэу Дзэгъащтэ еупчIыгъ.
- ШIугъэрэ шIуагъэрэ зыхэмылъ лIышъхьэ IэнатIэр 
зезыхьан лIы макIа тичылэ дэсыр… Ащ улъыхъужьын 
ищыкIагъа, джыри тыкъызэхитакъоу БрантI Хьатамэ 
хэмыхьажьыгъагъэмэ…
- Наурзэр, имыщыкIагъэхэр къэмыIох! - Мэзхьаб 
кIэкIэу къыпиупкIи, зи зэхимыхыгъэ фэдэу шыкIэпщынаомрэ 
пхъэкIычаомрэ шъукъежъыу ариIуи, мэкъэ дэгу IэтыгъэкIэ 
къыхидзагъ:

--- Page 512 ---

Тихэгъэгу-хэкужъ гупсэр,
Тыгу уилъэу, укъетэхьакIы.
ТызыщамыхьакIэрэ тIуакIэм
Тыдэсэу тыопкIыхьакIы.
Е-ой, тихэкужъ гупс,
Тыгу уикIрэп, уикIыщтэп.
ТапэкIэ тыплъэми, утинэплъэгъу,
ТыкъызэплъэкIми, утигугъапI.
ЛIы зэдежъыу гугъэуз мэкъамэр зэхэзыхыгъэ бзылъфыгъэхэу щагум щыпщэрыхьэщтыгъэхэм шъхьэтехъо 
къуапэхэмкIэ, Iэгушъо одхэмкIэ анэпс кIалъэкIыкIызэ, 
хьакIэщ лъэгуцэм къезэрэгъэкIугъэх. Наурзэ Асыет ишъэо 
Къасимрэ Хьаджрэтрэ амакъэ зызэхехым, зыфэмыщэIэжьэу къыщиути, зилъэрымыхьагъэ тIэкIу къыхэщыщтыгъэ Дарихъан ыбгъэ зычIиIубагъ.
Тикъушъхьэ шыгуфхэм,
Типсыхъо чъэрхэм,
Тигъэхъунэ нэфхэм
Хымабзэр зэхамышIыкI.
Бэгъ Мэзхьаб имэкъэмэ Iужъу диштэрэ гущыIэхэр 
къызэриухэу лIы купмэ язэдежъыу макъэ зепхъуатэ:
Е-ой, тихэкужъ гупс,
Тыгу уикIрэп, уикIыщтэп.
ТапэкIэ тыплъэми, утинэплъэгъу,
ТыкъызэплъэкIми, утигугъапI.
Джыри Мэзхьаб ыгу къыдеIэу ымакъэ регъэхъу:
Адыгэхэр ипхъэхь-итэкъухэми,
Ямыхэгъэгу щэпсэухэми,
ЛIыгъэнчъэх зыми ыIонэп,
ЯлIыгъэ напи къаухъумэжьын!
Бэрэкъэт Зэуалэ зэхихыгъэ орэдым зэхыригъашIэу 
ишхомлакIэ къыригъэкъудыйи, дэIуагъэ, ыгу къинэгъэ 
гущыIэхэр къыкIиIотыкIыжьызэ, зиухыижьыгъ: "Адэ ары, 
адыгэхэр "лIыгъэнчъэх зыми ыIонэп, ялIыгъэ напи къаухъумэжьын", тилIыгъи, тицIыфыгъи тыдрэ лъэныкъуи зыщыдгъэгъупшэнэп, тихэкужъ гупси тыгу идгъэлъыщт, тигугъэпIэщт. Тыркухэр къызэрэтщыгугъухэрэр?.. ГъэшIэгъонба 
къытэхъулIэрэр, тэ тичIыфэ атемылъ фэдэу, тэ ахэмэ 
ячIыфэ къыттелъ… ЗэрэхъурэмкIэ, "ХьакIэр бысымым 
игъэр" зыфаIорэр шъыпкъэ. "Урыс-джаурмэ къагъэбырсырыгъэ ялъэпкъэгъу Балканыр дгъэIасэмэ, зедгъэшIэжьымэ, Кавказым зызэрэфэдгъэзэжьыщтым шъуицыхьэ 
тежъугъэлъ" зымафэ, мы лъэныкъом сыкъиIофтэным 
ыпэкIэ, Мустафа дзэпщым къысиIогъагъ, ащ фэдэ горэм 
ыцыпи Бычэ гощэшхоми къысфыхигъэпсыгъагъ… АIорэм 
лъапсэ горэ имыIэу щытэпщтын. Зэхэсхырэ гугъэ орэдри 
мыщ адыгэхэм щызэхалъхьагъ, ари лъэпсэнчъэп…"
Къэлэпчъэ шышIоIум дэжь щызэхэт онэшищым Зэуал 
иш агуигъэуцуи, щагум дэхьагъ. Хьаятэм ылъапэ зэрэридзэу, бзылъфыгъэхэм Дарихъан ахилъэгъуагъ, ежьри 
къышIэжьыгъагъэми, шъхьэгъэсыс сэлам арихи, хьакIэщым 
зехьэм, шIуфэсыжь тэдж гъэшIо-нэплъэгъушIукIэ ис 
нахьыжъхэри, нахьыкIэхэри къыпэгъокIыгъэх, ыныбжь 
емылъытыгъэу, хьакIэти, IэнапшъэмкIэ загъэтIысым, Наурзэ 
Дзэгъащтэ къыIуагъ:
- Фэсыжьапщи, Зэуал, къэт ябгъэIуагъ, сыд уздэщыIагъэм къыщыплъэгъугъ, къыщыуаIуагъ? ТIэкIу шIагъэ тызыуажэрэр, тыпщыгъупшэжьыгъэ фэдэуи къэбар горэхэри 
къытэIугъагъ, ау, шъыпкъэр осIон, тицыхьэ птелъти, тшIошъ 
хъугъэп.
- Тхьэшъуегъэпсэу, Алахьэр разэ къышъуфэхъу. 
Тырговиштэ тIуакIэ адыгэ джэмэхьатым Истамбыл сиIофтагъэу шъусщыгъупшэжьына, ащ фэди сшъхьэ къихьагъэп, 
зишIуагъэ-сэбэб къытэкIын цIыф лъэрыхьхэми саIукIагъ, 
шъукъызэхашIыкIыгъ, къэнэжьыгъэ закъор шъуиеплъыкI.- 
Бэрэкъэт Зэуалэ чылэм щымыщ лIищыр къышIэжьыгъагъэми, къыIуатэрэм зэпыугъэ-гупшысэгъу зэрэфишIыщтым 
пае, джы гу лъитэжьыгъэ фэдэу ацIэ къыриIозэ, зафигъэзагъ: - Шъора, Джамбэч, Пщыкъан, Къэлэубат, къысфэжъугъэгъу, къэсымышIэжьыгъэхэр? Олахьэ сигуапэм 
тызэрэзэрэлъэгъугъэр, шъуичылэхэр мамырхэба, рэхьатхэба? Рэхьатыгъо-гупсэф тыдэ къипхыжьын джы… Ау, 
тыдэ тыщэпсэуми, чIыпIэ зэжъу тифагъэми, тиадыгагъэцIыфыгъэ зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп. Ащ фэдэ Iоф сыздэ449
15 Заказ 030

--- Page 513 ---

жъугъэкIогъэ Истамбыл щызесхьагъэр, Белгради сыкъызагъакIоми, джа дэдэхэри спшъэ къыралъхьажьыгъэх. 
КъэкIощт мэфэ благъэм адыгэ чылэ заулэмэ ялIыкIо хэшыпыкIыгъэхэр зызэфэдгъэсхэкIэ, ахэми шъуащыдгъэгъозэн. 
Сыд, Тхьэм Iомэ,- Дарихъан къехъулIагъэм щымыгъуазэ 
фэдэу Зэуалэ къэупчIагъ,- талъэныкъо, тичылэ щыкъэбар? 
- Талъэныкъуи, тичыли мамыр,- Бэгъмэ къяхъулIагъэр 
Кобл Хьарунэ ыгу илъыгъэми, ар зитхьамыкIагъо Мэзхьаб 
фемыплъэкIэу Дзэгъащтэ фычIэплъи, къыIуагъ,- непэ чылэ 
зэIукIи тиIагъ, Наурзэмтхэм, Бэгъымтхэм яхьатыркIэ бырсырынчъэу ар зэшIокIыгъэ, ялIышъхьи хахыжьыгъ, гъэтхэ 
хэтэ Iофхэм яфэIо-фашIэхэр чылэдэсхэми зэрахьэ…
- Коблыр! - Наурзэм чылэшъхьэ хэдзыжьыгъакIэм 
игущыIэ дыс хьазырэу зэпигъэугъ.- КъапIохэрэр шъыпкъэ, 
Бэгъымрэ сэрырэ тыхэмытыгъэми, лIышъхьэу ухахыжьыщтыгъэ, ау Бэрэкъэт Зэуалэ хымэпышъ, Осмэн Мурад-бейтхэм тичылэпхъукIэ къыташIагъэм щыгъэгъуаз. Модэ, 
кIалэхэр,- Хьаджрэтрэ Къасимэрэ ариIуагъ,- шъуикIи, 
пчъэр къыфэшъушI.- Мэзхьаб ымыдэщтми ерэмыд фаеми, 
тигъунэгъу хьакIэхэми тичылэ гукъао къыддагощыгъэми, 
къызезгъэжьэгъахэкIэ зигугъу къэсшIыгъэр зэкIэсхьажьынэп. ТитIокIэдэсхэр, адыгэхэр, абхъазхэр, тыркухэр, 
болгархэр зыщыгъуазэм зесымыгъэукIыхьэу, икIэкIы пIэкIэ 
къэсIон: джа пшIэрэ Осмэн Мурад-бей мыупчIэ-мыусэжьэу 
тырку кIэлэ хьэкIэ-къокIэ куп къыттыригъауи, ятIонэрэ 
шъузыкIэ ыкъо Рэджэб, тхьэ нахь зымышIэрэ ти Дарихъан 
фаригъэхьыгъ.
- Ар хъунэп шъыу!..- Бэрэкъэт Зэуалэ ишъорышIыгъэ 
къызхэмыщырэ макъэкIэ къыкIэкуукIыгъ, ибгырыпх къами 
ыгъэтэрэзыжьызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Хэбзэ Iоф шъушIы 
хъущтыгъэба?!
- Сыд хэбзэ Iофа зигугъу пшIырэр...- ХьакIэщым 
иуцогъэ кIым-сым хьылъэр Мэзхьаб къыукъуи, нахь гущыIэ 
дыс упчIэкIэ къыухыжьыгъ: - Хабзэ илъа тибысым хэ гъэгу?!.
- КъэпIуагъэм шъыпкъэ хэлъми, Мэзхьаб, шъхьакIо 
къытэзыхыгъэхэр хэбзэ Iоф шъушIын фэягъэ,- джыри 
зышъхьэ къыримыхыгъагъэ IэнатIэм зыкъыригъэшIэжьызэ, 
къыIуагъэм Бэрэкъэтыр текIыгъэп, нахь лъигъэкIотагъ,- 
неущ щегъэжьагъэу сэ а Iофым ыуж сихьан, мыхъун 
къытэзышIагъэмэ зядгъэшIэжьын.

--- Page 514 ---

- ИщыкIагъэп! - Мэзхьаб къыпиупкIыгъ.
- Ары, ищыкIагъэп,- Дзэгъащти шъэогъум дыригъэштагъ,- апэрэ мафэм къыщыублагъэу Мэзхьаб ынэ, тэри 
тыригъусэжьэу, шъхьакIо къезыхыгъэхэр къыкIигъэплъагъэп. Дари хъани Iушэу къычIэкIыгъ: нэ дэплъыпIэ зэригъотэу, зыхьыгъэ нэпэнчъэри, зыщыщ лIэкъо нэIуагъэри 
ыушъхьакIу жьыхэзэ, зэрахыгъэ унэм, ятэ дэжь къыгъэзэжьыгъ.
- Ара?!.- хьаятэм Дарихъан римылъэгъуагъэ фэдэу 
Бэрэкъэтыр къэупчIи, къыухыжьыгъ: - Къырахыгъэ 
шъхьакIом емыуцуалIэу аущтэу ар зекIуагъэмэ, аферым. 
Ау етIани джа къыташIэгъэ емыкIур хэбзэ Iоф сшIынэу 
ИстамбылкIэ къикIэу Белград къыщысапэсыгъэ IэнатIэмкIэ 
къыстефэ…
- ИщыкIагъэп сIуагъи!..- Бэгъым шъхьэшхо онтэгъур 
къыпхъотагъ.- Насыпынчъагъэ типхъу къырахыгъэми, 
адрэ шъхьэтехъо зытехъогъэ тибзылъфыгъэмэ афэдэу 
ари хъун.
- О уиIон оIо, Мэзхьаб, сэ спшъэ къыралъхьэгъэ 
IэнатIэмкIэ къыстефэрэр сшIэн фае.
- Бэрэкъэтыр! - жъоплъы хъугъэу Бэгъым къыIуагъ.- 
УиIэнатIэ зыфэдэр сэ сшIэрэп, ау Тыркуе султIан ухъугъэу 
сэшIэми, цыхьэ къыпфэсымышIэу арэп, сиунэгъо Iоф 
зеозгъэфэщтэп, уизакъоп, хэт щыщи хэзгъэгущыIэщтэп. 
Ар тыухыгъэ, тщыгъупшэжьыгъэ Iоф. Джы тэ тымышIэу 
пкъолъ IэнатIэр мышъэфмэ, адыгэ тхьамыкIэхэмкIэ ишIуагъэ къытэкIыщтмэ, ышъхьэ къытфих.
ХьакIэщым исхэр нэплъэгъу шъэфкIэ зэплъыгъэх, 
къызэплъыжьыгъэх. Аб дзэхэ пхъэцхэр зэфимылъ-зэхэмылъэдэжьхэзэ, тшъхьэ ахэтхыжьыгъэмэ аIо фэдэу бжъэдыгъу, мэхъош, бэслъы ные лIищри зэфычIэплъыгъэх.
- Олахьэ сымышIэрэ, Мэзхьаб, укъызыкIэупчIэгъэ 
сиIэнатIэ зыфэдэр, зыфэсIогъэ чылэ лIыкIо зэфэсым ипэшIорыгъэшъэу, къызэрэшъосIощтыр...- етIанэ нахь гущыIэ 
шъабэ зыфэсакъыжькIэ Бэрэкъэт Зэуалэ къыIуагъ.- Ар 
шъэфэп, шъоркIи шъэф сиIэп, ау лIыкIо хасэр тыугъоимэ, 
Тырговиштэ къикIыщт забытым Мустафа дзэпщым ыцIэкIэ 
къышъуфиIопщынэу ары.
- Аущтэу оIомэ, Зэуал, олахьэ ари тэрэзым, къыбдесэгъаштэ,- игъусэхэр къэзгъэтэджыжьын зигухэлъыгъэ 
15*

--- Page 515 ---

Джамбэч джы ушъхьагъу зыфигъотыжьызэ, къыIуагъ,- 
лIыкIо Истамбыл узытшIыгъагъэкIэ, зибэ щышIагъэм макIэ 
щышIэжьынэп. Мустафа дзэпщышхом ыцIэкIэ къытфэкIощт 
забытым укъызиIокIэ, нычхьапэ нахьи нахь IэшIугъэ кIэлъэу 
тыпфэгушIон. Тэри дэгъоу тыщысыгъ, тышъухьакIагъ, 
тыжъугъэлъэпIагъ, чэщ гъогу къытпыщылъ. Мыщ фэдэу 
нахьыбэрэ тызэхахьэмэ, нахь тызэрэшIэн, тызэкъотын, 
титхьамыкIагъуи, тигушIогъо тIэкIуи зэдэтIэтын, шъузэпэш, 
чэщ рэхьат къышъокIу.
Кобл Хьарунэ бысымым къызэрэтефэу, Хьаджрэтрэ 
Къасимэрэ иIэпыIэгъухэу, хьакIэхэр ыгъэшэсыжьыгъэх. 
Унэм къызехьажьым, Iанэм къыпинэгъагъэхэм мамырыгъэ ахилъэгъуагъэти, гушIуагъэ. Iанэм къытенэгъагъэ 
шъоупс къошынхэмрэ хьалыжъо лагъэхэмрэ Хьаджрэтрэ 
Къасимэрэ зытырахыжьыхэм, зыхэфэгъэ купым ямытхьагъэпцIэкIыгъэ фэдэу Зэуалэ къыIуагъ:
- Зымафэ мэфишъэ фишIызэ Алахьэм щигъэIэн, 
Мэзхьаб, орэдыр къыхадзи, сыздежъугъэжъыу. Ар хэт 
зэхилъхьагъэми, гум хэпкIэ, гум къенэ.
- Гукъаор гум къимынэжьыщтыгъэмэ, гукъау аIоныгъэпи...- Мэзхьаб къыIуи, зыфелъэIугъэм фэмычэф хъатэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - А зым зедгъэухыжь зэпытына, 
нэмыкI горэм тытежъугъэгущыI. Мыдэ уздэщыIагъэм 
къэбар дэгъу щызэхэпхыгъэмэ, щыплъэгъугъэ щыIэмэ, 
къытфэIуат.
- Олахьэ, Мэзхьаб, ари тэрэзым,- псынкIэу Бэрэкъэтым зыкъызэблихъужьыгъ,- тызэтегъэжьэу тыщысыкIэ, 
сыд ишIуагъ… ТпэкIэкIыгъэ илъэс тхьамыкIагъомэ ялъытыгъэмэ, тиIофхэр джы мыгъэ нахь зэпыфагъэх, дэй 
горэхэри къытэмыхъулIэхэу арэп, тимычIыгу тыщэпсэуми, 
хымэ щыIакIэм зетэгъэзэгъыми, тызэрэадыгэр зыщыдгъэгъупшэрэп. Сыд тшIэщт, тызыхэфагъэмэ захэдгъэзэгъэн 
фае.
- Сыдэущтэу? - зэхихыгъэр Наурзэм ыгу зэремыIугъэр 
къыхэщэу Бэрэкъэтым еупчIыгъ.
- Ар таущтэу, Дзэгъащт, къыосIон, ащ шIыкIэ Iаджи 
иI. Тырку чIыгум тызисыкIэ, тырку тыхъунэу арэп, ахэмэ 
нахь зядгъэкIунэу ары зыфасIорэр.
- Тырку чIыгоп мыр! - пчъаблэм гот Хьаджрэт къызIуипхъотыгъ.

--- Page 516 ---

- КIалэ! - Бэгъым шъхьэ онтэгъушхор къымыIатэу 
ыкъо филъи, къыпигъэхъожьыгъ.- Шъаом къыIуагъэми 
шъыпкъэ хэлъ. Модэ, Хьаджрэт, Къасим, хьаятэм щызэхэт 
бзылъфыгъэхэри ары, шъутшъхьэщыкIот.- Хъулъфыгъэхэм язакъоу унэм къызенэжьхэм, Мэзхьаб игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - ТыркухэмкIэ къапIо пшIоигъуагъэр, Зэуал, 
къызгурыIуагъ сэ… Ахэмэ ядин Iоф апэ къеогъэшъымэ, 
ар тызытеунэхъуагъэмэ ащыщышъ, къыбдезгъаштэрэп. 
Болгархэми, сырбхэми, урысхэми ядин зы, чыристаных. 
ТыгъэкъокIыпIэмкIэ щыпсэухэрэ цIыф лъэпкъхэми будэбыдэ дин шъхьаф аIыгъэу аIуагъ.
- Еуропэри католик, нэмыкI чыристан динхэмкIэ зэтеутыгъ,- Наурзэри Бэгъым къыIорэмэ къахэгущыIагъ.
- Адэ ары,- зыщымыгъозэ Iофым хэшIыкI фыриIэ 
фэдэу ишъэогъуитIумэ Коблми адыригъэштагъ,- ахэми 
афэшъхьаф динхэри щыIэх аIуагъ. 
"АIогъэ-къэIожьым шъухэтэу шъуигъашIэ къэшъохьы...- Бэрэкъэт Зэуалэ гукIэ щхыпцIызэ, гъумтIымыгъэ.- 
Мы илъэсныкъом изакъоми, сэ слъэгъугъэр шъо шъулъэгъугъагъэмэ, сшIэрэп зыкъызэрэсфэшъушIыщтыгъэр… 
Шъуипхъэтэкъэжъ шагъэмэ шъуатесэу дунаир зэшъогъэзафэ. Мурад-бей тырку нэIуагъэм зыфаер къышъуешIэ, 
чылэр ешъогъэуцIэпIы… Ыпхъу язгъэхьыгъэ фэдэу мы 
Бэгъми зыкъысфегъэпашъутэ, сызыщыгугъырэ Наурзэри, 
Коблыр нэмыIэмэ, щымыIэ папкI, ащ къыдежъыу".
- Тэмэм, Хьарун, тэмэм,- Бэрэкъэтым игупшысэ 
чыжьэ-благъэмэ псынкIэу къахэужьыгъ,- джа зэрэпIоу 
дин зэфэшъхьафхэри щыIэх. Ау Тыркум щаIыгъ ислъам 
диныр зышIошъ хъурэмкIэ кIочIэшху.
- Джаурмэ анэмыкIэу ар зышIошъ мыхъухэри щыIэха? - 
Хьарунэ зэхихыгъэр ежьыркIэ мыщыпэрэигъэми, ыгъэшIагъо фэдэу Зэуалэ еупчIыжьыгъ. 
- ЩыIэх! - зэупчIыгъэм ычIыпIэкIэ Бэгъым джыри 
къыпиупкIи, къыухыжьыгъ: - Мэрзыхъуаем фэдэхэри… 
Мэрзыхъое Бэчыр тхьамыкIэр арэп, къэшъошIэжьа, зигугъу сшIырэр, ащ ышнахьыкIэ молэ мыхъу Iанэ хъокI Мыхьамэт ефэнд нэпцIыр ары зыцIэ къесымыIонэу сызыфэягъэр.
- ЗисабыитIу чIызэрагъэнагъэ Бэчыр ыпхъу закъо 
шъузэбэ  IэпыIэгъунчъэу гум къызэрэринагъэм изакъо ми...- Наурзэми мэкъэ ефэхыгъэкIэ Бэгъым дыригъэштагъ.

--- Page 517 ---

- Бэчыр лIы шIагъом ыпIужьыгъэ джаур Нат-Натыр…
- Бэрэкъэтыр! - шъхьэ кIэпхъотыкIыгъэкIэ Бэгъыр 
Зэуалэ филъи, къыIощтыгъэр зэпыригъэугъ.- Илъэпкъэгъу къытэзэуагъэмэ ахэмыхьажьэу тэ тщыщ хъужьыгъэ 
бзылъфыгъэм имыфэшъуашэ темылъхь. Ащ нахьи джа 
Чабэм ищэкIогъу тезгъэудэгущтыгъэр ары джаурыгъэ 
зезыхьагъэр.
- Тэрэз, Мэзхьаб, тэмэм, тэрэзэу сыкъэбгъэтэрэзыжьыгъ, гъэшIэгъона чэбэкIуагъэмэ… А къурIэнэджэ 
нэпцIым сэри шIу сыгу филъэп. Сыамалынчъэу Истамбыл 
ар къызыщысэгъотым, сыкъыридзэгъагъэп. Мызгъэгу, 
сиIоф къызыщикIыгъэм, сипшъэшъэжъые Бычэ гощэшхом 
ыпIоу зызэхехым, Бэрзэдж жэкIэфыр икъотэгъоу зыкъыспищытIэнэу ежьэгъагъ шъхьае, къызэзгъэцыягъэп. 
Бэрзэдж хьаджэмкIэ сшIэрэп сызэрэхъущтыр, ащ сыд 
раIуалIэми, лIы Iуш, пщы лъэпкъ. Мыдрэр, сыдэущтэу 
зыкъысфишIыгъэми, благъэу къызэзгъэкIолIэщтэп. Ар 
зыфэдэр адыгэ IофхэмкIэ сызыгуадзэгъэ Мустафа дзэпщыми ебгъэшIэжьынэу щытэп.
Джэцэ нэмазыр къызэрэсыгъэр абдзэхэхьаблэ быслъымэнхэм къалъигъэIасэу азэнаджэм ымэкъэ псыгъо 
чылэ мэзахэм къышъхьэщытэджагъ. Ащ нэмыкI макъэ 
дунаим темытыжь фэдэу къушъхьэ тIуакIэм шъхьэщылъ 
кIым-сымыр зэтыреIэтыкIы: чэщым хэпэзэнэу езгъэжьэгъэ 
мэзым зыхеушъафэ, кIымэфэ кIэзыжь гъэтхэпэ гъэхъунэмэ 
ашъхьарэсыкIы, тхышъхьэмэ атекIосэжьы, Коблмэ яхьакIэщ 
щызэхэс лIыхэм ябыслъымэныгъэ къарегъэшIэжьы.
- Джэцэ нэмазри къэсыгъ, мэщытым тыкIошъунэп,- 
фэмыкIэщыгъоу Бэгъым къыIуагъ.
- Модэ кIалэ,- Хьарунэ бысымыр хьакIэщым иджыкIыгъ, зэзымыгъэжагъэ Къасимэ риIуагъ,- амдэзыпсыр 
къэжъугъэхьазыр.
- Хьау, Хьарун, джыри уахътэ щыI, тэри унэ тиI,- 
Мэзхьаб къэтэджыжьыгъ.- НекIо, Бэрэкъэтыр, непэрэзымафэм тызытеIэкIэгъагъэ Хьарунэ ыгу къемыощтымэ, 
бысым сыпфэхъун. Джэцэ нэмаз ужыми тIон горэхэри 
дгъотын. Ары, ары, Коблыр, уихьакIэщ чъыIэп, ау Бэгъмэ 
яер нахь фабэкIэ сэгугъэ. Ар къыткIэлъымыIожьыгъэмэ 
хъуныгъи, Наурзэр, сихьакIэ згъэгупсэфынэу усэгъэгугъэ. 

--- Page 518 ---

Шъузэпэшых, Коблхэр, шъори ары, Дзэгъащт. Неущпчыхьэ 
сихьакIэщ шъуесэгъэблагъэ, "шъумыгузажъомэ" гущыIэр 
зыгорэм зэриIоу,- щхыпцIызэ къызэплъэкIыжьыгъ,- 
къышъосIуагъэм къыпызгъэхъожьырэп.
Къубгъан-лэджэныр хьакIэщым къизыхьэгъэ Дарихъан эу зыныбэ тIэкIу къыхэщыщтыгъэм Бэрэкъэтым рилъэгъулIагъэм ышъо зэригъэокIэу гукIэ зэриIожьыгъ: "Лъэрымыхьмэ сшIэрэп… Ащ нахь хэмылъэу лъэрымыхьэнэуи...- 
ылъэгъугъэр къыримыгъэкIоу зыфэгъумыгъужьыгъ.  - 
ЗыпкъыкIэ зызыштэгъэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэм имылажьэ 
есэIуалIэмэ, игонахьэ къэсэхьы…"
Бысымымрэ хьакIэмрэ нэмазыр зэдашIи, ячIыпIэмэ 
зарэтIысхьажьхэм, Мэзхьаб къыIуагъ:
- Джары, Зэуал, плъэгъугъэ тызэрэщыIэр…
- ГъэрекIо бжыхьэ елъытыгъэмэ, нахьышIоу шъущыI.
- Арэп сэ зигугъу сшIырэр...- Мэзхьаб зэгупшысэщтыгъэм ышъхьэ дигъэсысызэ, къыпидзэжьыгъ: - ЗыкъэтэшIэжьы тIозэ, сыпхъукIэ къытэхъулIагъэр ары зыфасIорэр…
- АщкIэ Коблым ихьакIэщ ауан сыщыпшIыгъагъэми, 
Мэзхьаб, хабзэм къыситыгъэ Iизыным къызэриIоу Осмэн 
Мурад-бей сыдэзекIощт. Адыгэ Iофмэ язехьанкIэ ар сиIэпыIэгъунэу къысапэсыгъэшъ, иманынчъэ мэхъаджэр зыкIэ рыстIупщыжьыщт, изабыт тэмэтелъи щызгъэгъу пшэжьыщт.
- Тиадыгэ Iоф ащ ыпшъэ ралъхьагъа?!.- Бэгъыр 
нэмыз-IумызыкIэ Бэрэкъэтым Iуплъагъ.
- Ралъхьана, мы тIуакIэм дэс тырку лъэныкъомкIэ 
Iофтэбгашъоу ар къысапхыгъ сIуагъи.
- Армэ Iофэп...- Бэгъми ыпхъу ышъо сабый зэрэхэлъыр зыдишIэжьызэ, джы ошIэ-дэмышIэу къезэгъыгъ.- 
Гунахь къэсэмыгъаштэу хэбзэ IофкIэ пшъэдэкIыжь ебгъэхьыщтымэ, пIэ къифэщт дэдэр епэс, симэхълъэнэу фэягъэ ми узыфаер ешI.
Чэщныкъо нэс Мэзхьабрэ Зэуалэрэ адыгэ IофкIи, тырку 
IофкIи, зичIыгу рагъэтIысхьэгъэ болгархэри, ахэм къакъот 
урысхэри ахэтыжьэу, зынэмысхэрэ къамыгъанэу 
зэшIужь-зэдырагъэштэжьызэ, зэдэгущыIагъэх.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Зэуал, хымэчIым тыкъызэрифагъэм къыщегъэжьагъэу уизекIокIэ-гъэпсыкIэхэр тыгу 

--- Page 519 ---

римыхьэу къыптефэ-къыптемыфэхэрэр унэIукIи уакIыбыкIи къыотIуалIэщтыгъэх шъхьае, тэ укъытэлъытыгъэмэ, бэ 
о къэплъэгъугъэр, бэ ппэкIэкIыгъэр. Шъыпкъэм уфаемэ, 
уи Истамбыл кIуакIи тшIотэрэзыгъэп, тицыхьи птелъыгъэп, 
джы къэпIотэгъэ-зэшIопхыгъэмэ ауж аферым зэраIорэм 
уфэд.- Мэзхьаб къыфишIэу хэхьапщыкIи, къыухыжьыгъ: - 
Уипшъэшъэжъые зэрэбгъотыжьыгъэм изакъоми…
- Ары, Мэзхьаб, ары… 
- Чэщ рэхьат къыокIу, Зэуал. Неущи тызытегущыIэнэу 
щыIэр макIэп.- Мэзхьаб пчъэм зыщикIыщтым къыфызэплъэкIи, къызэрехъуапсэрэр къыхэщэу кIэкIэу къыриIуагъ: - УнасыпышIу о…
- СынасыпышIоми сшIэрэп...- КъыраIуагъэр ыпхъу 
Гощмафэ фимыхьэу Зэуалэ хьакIэщым икIыжьырэ Мэзхьаб 
кIэлъиIожьыгъ, ардэдэми къыгурыIожьыгъэу зэриIожьыгъ: - Ары, ары, тхьэуегъэпсэу, сипшъэшъэжъыемэ 
зыфапIорэр, ащкIэ сынасыпышIу. Адрэ зыуж сит адыгэ 
дзэ зэхэщэн IофымкIэ къыздежъугъэштэщтмэ, хъурэм 
теплъын.
Остыгъэр ыгъэкIосэжьи, пIэм зекIужьым, Зэуалэ 
игупшысэмэ джыри апидзэжьыгъ: "СицIыф гъэпсыкIэ-дунэе тетыкIэкIэ сызымышIэ-сызышIи сыд фэдэ къысаIуалIэми, 
Бэгъым ыпхъукIэ къехъулIагъэр сипшъэшъэжъыекIэТхьэм 
къысерэмыгъэхъулI, мощ фэдиз Iоф къызыпытэджэгъэ 
Дарихъан елъытыгъэмэ, си Гощмафэ султIан джэнэтым 
щагъашIо, къызэрэсаIокIыгъэмкIэ, тырку пщы шхом 
ыкъомэ ащыщхэр фызэблэкIыхэу ары. Сыдэущтэу 
зыфашIыми, Бычэ гощэшхом инэплъэгъу ар кIэт, инамыс 
шъхьащыт. Дарихъан насыпынчъэ хъунэу ныбжьи сшъхьэ 
къихьаныеп… Джыри, Дарихъан къехъулIагъэр къемыхъулIэгъагъэмэ, дэхэшхо… КъехъулIагъэр Iофа, пхъужъ 
Iаджи дунаим тет, ышъо хэлъ тырку сабыир къыздимыхьыгъагъэмэ… ЗыгорэкIэ бгъэкIодыжьын плъэкIыщтба?.. 
СIорэр сшIэрэп… Хьау, хьау, гухэлъ гъэнэфагъэ зыфысиIэгъэ Дарихъан сэркIэ хъущтэп… Iуи-шIи пымылъэу сэ 
къыздэхъун бзылъфыгъэ горэм сылъыхъумэ, нахьышIу. 
Тэ щыI шъуIуа, тыдэрэ чылэ щэпсэу шъуIуа Бэчыр ыпхъу 
Нат-Нат? Зэпшъашъэми, унагъо зехьэми, сабыитIу къызыфэхъуми, ар дэхагъэ, ахэри зэрэчIырагъэнагъэ пэтызэ, 

--- Page 520 ---

шъхьалъытэжьэу мэпсэу аIуагъ… Зэ, Бэрэкъэтыр, джынэс 
ушъхьэзэкъуагъэу къыохъулIагъэр сыда? Умыгузажъу! 
Упшъэ къыралъхьэгъэ адыгэ Iофым укъызиIэтыкIэ, уизабыт 
дышъэ тэмэтелъхэр зылъэгъурэ бзылъфыгъэ пэпчъ уещти, 
бетэмал!.."

--- Page 521 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  ПЛIЫРЭШЪХЬ

--- Page 522 ---

Щэджэгъо уж. Бэгъмэ яхьакIэщ Бэрэкъэт Зэуалэ 
къылъихьэгъэхэ Наурзэ Дзэгъащтэрэ Кобл Хьарунэрэ, 
гъунэгъу бжъэдыгъу Чэчэнай чылэм къикIыгъэ Хъот Пщыкъанрэ, Мэзхьаб бысымыри ягъусэжьэу, щызэхэсых. 
Мыдрэ бзылъфыгъэ унэм хьакIэмэ ящэджэгъуашхэ афыIузыхыжьыгъэ Хьаджрэтрэ Дарихъанрэ исых. Шыу къамыщыр Хьаджрэт егъэщы, цылъэпэдыр Дарихъан ехъы.
БлэкIыгъэ мэзэ зыщыплIым урамымкIэ шылъэмакъэ 
къыщыIу къэси зэресагъэу Хьаджрэт шъхьэр кIипхъоти, 
дэIуагъэ.
- Хьатам ишэп ар...- IупшIыкI къодыеу къыIуагъ.
- Тэ щыпшIэра? - Ихъэн зэпимыгъэоу Дарихъан къэупчIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Алахь зизакъор арыщтын ар 
зыдэщыIэр зышIэрэр.
- Моу дунаир зэкъооу фабэ къэхъужьмэ, ар тыдэ 
щыIэми, сэ къэзгъотыжьыщт...- ЗызыгъэлIыщтыгъэ Хьаджрэт къыIуи, мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - ГъэшIэгъон укъимыухъумэшъугъэмэ… Сэри, ащыгъум, 
емыкIу зыфэслъэгъужьызэ, сшъхьэ хэсхьажьын фэягъэ.
- ПIорэр сшIэрэп, Хьаджрэт. Сыда тшынахьыжъ Хьатам тхьамыкIэри зыфэбгъэмысэрэр? А хьэкIэ-къокIэ купмэ 
шъуитIо шъуапырикъун шъулъэкIыщтыгъа? ЦIыфмэ, зыгу 
мышIумэ аIорэ пстэуми шъуямыдэIу. Ахэмэ Iаджи аIощт, 
Iаджи пфагъэIущт,- Дарихъан хэщэтыкIи, нэшIукIэ ышнахьыкIэ къеплъызэ, къыриIуагъ.- Тятэ изакъоу унэм къызэримынагъэмкIэ, Хьаджрэт, сыпфэраз. Хьатам шъхьакIом 
зыригъэшэсыгъэми, зыкъишIэжьынышъ, къытфигъэзэжьынэу сэгугъэ. Ащ сыд раIолIагъэми, тшынахьыжъ, 

--- Page 523 ---

тятэ Iулъхьэр зы тфишIызэ, унагъо сшIэжьын ымыIоу щыми 
тызэдипIугъ...- Дарихъан ымакъэ къызышIуефэхым, 
хэпскыкIы фэдэу зишIи, хигъэкIокIэжьыгъ.
- Ары, Дарый, тятэ щыми тызэдипIугъ.- Ышыпхъу 
нахьыжъ гъэшIобзэ цIэ кIэкIыкIэ зэреджэщтыгъэу Хьаджрэт 
джыри еджагъ, псынкIэуи фыпигъэхъожьыгъ: - КъыосIуагъи, тыдэ Хьатам щыIэми, сэ къэзгъотыжьыщт.
- Тяти ары ыIорэр, сшынахьыкI.- Дарихъан Хьаджрэт 
дыригъашти, къыригъэкIоу тегущыIыкIыгъ: - Модэ, Хьаджрэт, хьакIэ горэхэр къытфэкIуагъэ хэмэ сшIэрэп. 
КъэIугъэ шылъэмакъэмэ Хьаджрэт шъхьаныгъупчъэм 
ращэлIагъ, ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу къызэриIокIыгъ:
- Тодорырэ Парванырэ хьакIэщымкIэ мыкIохэу, мыкIэ 
къэкIох… СапэгъокIын, згъэгъощэнхэп.
Дарихъан ыхъыщтыгъэ лъэпэдыр шъхьантэ чIэгъым 
чIигъэбылъхьафэ, зыцIэ зэхихыгъэ нэбгыритIур иунэ 
къихьэхи, адыгабзэкIэ шIуфэс Тодор къырихыгъ:
- Уимафэ шIу, Дарихъан. Мы сигъусэр Парван Парвановыр ары, ыцIэ зэхэпхыгъэщтын, цыхьэ зыфэсшIырэ 
синыбджэгъу нахьыжъ, хэкужъми щыIагъ, адыгабзи ешIэ.
- Шъукъеблагъ,- Дарихъан инэмыз-Iумызыгъэ къызхимыгъэщэу къыфихьагъэхэм ариIуагъ. Адыгэ псэлъыхъо 
шIыкIэмкIэ инахьыжъ Парван нахьыжъыр жантIэм дэтIысхьи, Тодор пчъэмкIэ зэтIысым, зэмыжэгъэ хъулъфыгъитIур къызфэкIуагъэр Дарихъан къыгурыIуи, ариIощтым 
фэхьазыр-фэмыхьазырэу зытеукIытыхьэрэ ыныбэ ыIэгу шъо зэтедзагъэхэмкIэ ыгъэбылъзэ, пхъэ пIэкIор натIэм 
кIэрыуцуагъ.

--- Page 524 ---


ЯТIОКIЫНЭРЭ  ТФЫРЭШЪХЬ

--- Page 525 ---

ГъэтхэкIэ мафэр зыфэошIу мэз гъэхъунэм къушъхьэ 
тIуакIэм дэс адыгэ чылэ заулэмэ ялIыкIохэр, щэщэн чылэ 
закъом къикIыгъэ адыгэбзэ тIэкIу зыIулъ лIитIури зэрахэтыжьэу, зыхэлажьэрэ нэбгырэ шъэныкъо хасэр щырекIокIы. 

--- Page 526 ---

Шыу-лъэс уIэшыгъэхэмкIэ гъэхъунэр хъураибзэу къаухъумэ. ЫжэкIэ фыжьыкIэ, иадыгэ шъошэ зэтегъэпсыхьагъэкIэ, къыгъэшIэгъэ илъэсмэ къамыуфэгъэ пкъы пытэмкIэ Бэрзэдж убыхыпщыр щыгъын шъойцыекIэ фэпэгъэ 
хэсакIомэ къахэщы. Зихьаджэ сарыкъ уцышъо-фыжь 
зэхэлъ бжьышIо кIэхъукIырэ Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндри ащ къыгот. Зизабыт къырапэсыгъэ IэнатIэм ыуасэ 
зыдэзышIэжьырэ зидышъэ тэмэтелъмэ зязгъэIэтырэ 
Бэрэкъэт Зэуали зыхэтмэ къахэлыдыкIы.
Хэсэ утыгум къыфыращэгъэ онэшым Бэрэкъэт Зэуалэ 
афытемытIысхьэу, ащ емышэсми зыпашъхьэ итмэ къалъэгъун, зэхахын, къагурыIон ыIозэ хэсакIомэ закъыфегъазэ:
- О джэмэхьат, цIыфхэр зэлъэIухэу ежь зыми емылъэIужьырэ Алахьэр разэ зыфэхъун, ынэшIу зыщифэн быслъымэнхэр, адыгэхэр, шъори ары ткъош щэщэн лIыкIохэр, 
Iизын къысэшъотмэ, типегъэмбар лIыкIо султIаным ыцIэкIэ 
мы тIуакIэмкIэ тиадыгэ апэрэ хасэ къызэIосэхы. СигущыIэ 
зезгъэукIыхьащтэп: илъэсишъэ пчъагъэм мамырыгъэ тырку 
Балканыр, шъумышIэу щытэпщтын, модэ тичIыгу тэзгъэбгынагъэ джаурмэ ялъэпкъэгъухэу мыщ щыпсэухэрэм 
языкъэшIэжь машIо къызэкIагъаблэ. Джыри типыймэ 
закъыщытыухъумэжьын фаеу хъугъэ. Сыда ащкIэ тшIэнэу 
къыттефэрэр?
- УкъытэмыупчIэу къыттефэрэм тыщыгъэгъуази, 
тшIэщтым иджэуап къыоттыжьын,- Наурзэ Дзэгъащтэ 
зыдэщыт лъэныкъомкIэ зыгорэ къикуукIыгъ.
- Хэт сэIо къэсIощтым сыкIимыгъахьэу къыспеорэр?..- 
ГугъуемылI фэдэу Бэрэкъэтым къыIуи, Бэрзэдж убыхыпщым фыреплъэкIызэ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - ТшIэщтыр 
къышъосIон, чылэ пэпчъ шыу куп зэхатщэмэ, зыкъэтыухъумэжьыщт.
- Зимафэ мэфишъэкIэ зыфапчъын, Бэрэкъэтыр, мы 
IофымкIэ Бэгъ Мэзхьаб ихьакIэщ сыщыоупчIыгъагъ, джыри 
къытесэгъэзэжьы, хэта зызыщытыуухъумэщтыр? Зыгорэм 
ихьатыркIэ о тыркукIэ зябгъашти, забыт тэмэтелъыр къыптыралъхьагъ шъхьае, тэ адыгэхэм тыркудзэм тыхэтын 
тызыфимытыкIэ, шыу уIэшыгъэ куп чылэмэ ащызэхатщэу, 
ахэр зэхаугъоежьыхэмэ, шыудзэ хъунба?

--- Page 527 ---

- Мыдэ мыр джы зынэсыгъэр...- Ежь Бэрэкъэтыр 
зыфэгъумыгъужьи, къедэуагъэм фипиупкIыжьыгъ: - А 
зигугъу пшIырэ адыгэ шыудзэм, Пщыкъан, джыри тынэсыгъэп.
- Пщыкъан бжъэдыгъу лIыкIом зыфиIорэм шъыпкъэ 
хэлъ,- адыкIэ щызэхэт нахьыкIэ горэми къыIуагъ, нэмыкI 
горэми къыдыригъэштагъ.
- Моущтэу тызэпеожь-тызэдэожьыщтмэ, тызыфызэрэугъоигъэ адыгэ Iофыр кIэкIынэп.- Ерагъэу Бэрэкъэтым 
зиIажэзэ къыIуи, Бэрзэдж хьаджэм зыфигъэзагъ: - 
Зиусхьан, зы Iоф зэдытиIэмэ, непэкIэ тиIоф къызгурымыIорэмэ сизакъоу сямыгъэдау, моу къызгоуцуи, уишIошIи къяIу.- Бэрзэдж зиусхьаными уасэ зыфишIыжьызэ, 
пкъы пытэ зэхэлъкIэ къызыкIэрэхьэм, иIэнатIэкIэ ежь 
зэрэнахь иныр фыхигъэщызэ, фидзыгъ: - Зипшъэрылъ 
дгъэцакIэрэ Мустафа дзэпщым ыпашъхьэ тызызэдихьажьыщтыкIэ, ясIуагъэм ублэмыкIэу къыздегъашт.
- ТыкъэзыгъэшIыгъэ Алахь зизакъом зынэшIу зыщифэн, зитхьамыкIагъо зыфигъэпсынкIэн силъэпкъэгъу 
быслъымэнхэр,- Iэ сэмэгур Бэрзэдж хьаджэм къыIэти, 
мэкъэ теубытэгъэ дэгукIэ хэсакIохэми, нэмыкIхэми яджагъ,- 
шъори ары зихэгъэгу зыбгынэгъэ хымэ къушъхьэ тIуакIэм 
щыпсэухэрэ адыгэхэр.
- Тихэгъэгу тэр-тэрэу тыбгынагъэп, узфэшIушIа гъэкъыпфэшIушIэжьыгъэмэ тыкъырафыгъ,- Наурзэ Дзэ гъащтэ убыхыпщым къыIорэр зэпиутыгъ.
- Сэ зыми сешIушIагъэп, Наурзэр,- гугъуемылI-мыубзэу Бэрзэджым къыпеуагъэм фидзыжьи, фызэхифыжьыгъ,- адыгэ Iофым сыфэмыбэнагъэмэ, скIуачIэ 
хэсымылъхьагъэмэ, сыжъудэмыунэхъугъэмэ, федэ 
хэсхыгъэп.
- Ар къытэпIоным ыпэкIэ, Бэрзэджыр, тэри къытэплъ, 
ори зэплъыжь,- Бэслъыные чылэм къикIыгъэ Джамбэч 
Наурзэм дыригъэштагъ,- хэсэ утыгум укъизыщэгъэ 
Бэрэкъэтым ипшъэшъэжъые фэдэхэр хьарам унэхэм 
зэрачIэжъугъэтIысхьагъэхэм изакъоми…
- Тихэкужъ щышъушIэщтыгъэм мыщи щыпыжъудзэжьыгъ...- Хъот Пщыкъан джыри зыфэIэжагъэп.

--- Page 528 ---

- Симыхьакъ къыстешъумылъхь,- зыдэплъыегъэ 
гъэтхэ огур Бэрзэдж хьаджэм зыфигъэшыхьатызэ, къыIуагъ,- ащ щыгъозэ Алахьышхом къышъуфидэнэп. Балканым идзэпщ Мустафа илIыкIо Бэрэкъэт Зэуалэ ипшъэшъэжъыеу сызэрэжъугъэмысэрэр Бычэ гощэшхом ипшъэшъэ гъэшIуагъэу султIан унэм щэпсэу. АщкIэ зэлъышъушIэрэ ятэ Зэуали сишыхьат, Истамбыл къыздикIыгъэ 
Мыхьамэт ефэндри ащ щыгъуаз.
- А зигугъу къэпшIыгъэ ефэндыр ары тэ къытэмыкIухэщтыр...- ежь зэриIожьы фэдэзэ, зыхэтмэ зэхаригъэхэу 
Бэгъ Мэзхьаб гъумыгъугъэ.
- Алахьэм шIу зыфишIэн джэмэхьат,  - Бэгъым къыIуагъэр убыхыпщым зэхимыхыгъэ фэдэу игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- тызыщызэдэожьын Iофэп непэ тызыфызэрэугъоигъэр. Балканым щыпсэурэ адыгэхэм яIофкIэ Бэрэкъэт 
забытым къышъухилъхьэгъэ адыгэ Iофым десэгъаштэ. 
Аущтэу зыкIыныгъэ-зэдэIужьыныгъэ къызызыхэтымыгъафэкIэ, мыщи тиIоф къыщикIыщтэп. Зыкъызэрэтыухъумэжьын уIэшыгъэ шыу заулэхэр, лъэсхэри ягъусэжьэу, 
чылэхэм ащызэхэтщэн фае. ЕтIанэ хъурэм теплъын…  - 
"Мы къысфадзыгъэр апэрэп Тыркум зыщызэхэсхырэр,- 
Бэрзэджым гукIэ зэриIожьыгъ,- Трабзон щыIэхэми, 
Ан долэ бгылъэ тешъом тесхэми, Коние шъофыр зитIысыпIэхэми, Анталие хы Гурыт лъэныкъом ащагъэхэми, Дюзджэ 
къетэкъокIыгъэ чылэхэми, ИзмиркIи, БурсэкIи джа дэдэр 
ащызэхэсхыгъ… Типыймэ хэкужъым къыщысахыгъэ уIагъэхэм анахьи мы гущыIэ дыджыр нахь къысэгуао… 
ЗэрэхъурэмкIэ, силъэпкъэгъумэ афэсшIагъэр зэмышIэгъукIэ ащыгъупшэжьыгъ… БгъэшIэгъон хэлъа сипщычэухэр 
къухьэ шъхьафхэмкIэ къисщыжьыгъэхэмэ…  - ардэдэм 
Бэрзэджым игукIае къыригъэпчъыгъэмэ ошIэ-дэмышIэу 
зыкъырагъэшIэжьыгъ: - Зэ, зэ, зядгъаушъхьакIузэ, 
тызыфэшIушIэрэ тыркумэ къытэшIагъэр гъэшIэгъоны… 
Яхэгъэгу чIыпIэ зэфэшъхьафхэр, тазыхагъэтIысхьагъэмэ 
тахэкIокIэнэу, щытфыхахыгъ… Мыхэмэ къаугупшысыгъэр!.."
Бэрзэдж хьаджэр игупшысэ зэпеохэм къазыщыхэчъыжьыщтым, къеджагъэм дэжькIэ плъагъэ.

--- Page 529 ---

- Сыда, Бэрзэджыр, хъущтыр, тызэплъыщтыр?..- 
зишыплIэ Мурад-бей ыкъо Рэджэб дэлъэу гъэхъунэм 
къашIуихьэгъэ Хьатам жэкIэ-пэкIэ зэхэкIыхьагъэр къеупчIыгъ.- ЗичIыгу, зихэгъэгу тис болгархэр ара хьауми 
тиунагъокIэ тызгъэунэхъугъэ мы сишыплIэ дэлъ тырку 
мэхъаджэм фэдэхэр ара тэ зызыщытыухъумэн фаехэр? 
Угу къысэмыгъабгъ, тят, сэ сишIэн сшIагъэ, шъо мыщ сыд 
ешъупэсыгъэми, сырырэзэщт,- Хьатам хэсакIомэ апашъхьэ ишыплIэ дэлъыр къыдидзи, къызхэкIыгъэ мэзымкIэ 
мыгумэкIэу зигъэзэжьыгъ.
- Хьатам, кIалэ, къэгъаз! - Бэгъ Мэзхьаб ыкъо лъыджагъ.  - Сыд емыкIуа чылэм ыпашъхьэ къыщысэпшIагъэр!.. Хьаджрэт, Къасим, тэ шъучъэра, а шъузылъежьагъэр псаущтмэ, зэгорэм къыгъэзэжьын. Хьарун, мо 
къахьыгъэр танэIу рягъэщи, емыпэсыгъэ цIыфыгъэ ешъухызэ, ятэ фяжъугъэщэжь. Сэ сишIи, чылэм ишIи хэмылъэу, 
джэмэхьат, зыгу плъыгъэ скъо нахьыжъ изекIуакIэ емыкIу 
къысфэшъумышI, шъузихьакIэ Абдзэхэ чылэми губгъэн 
фэшъумылъэгъу, ащ сэ сыфырикъущт. Джы тызыфызэрэугъоигъэ Iофыр зэкIэми апшъэшъ, зыкъэтыухъумэжьын фаеу шъоIомэ, сэ сишIошIи кIэкIэу къесIолIэн: тэ, 
хэхэсхэм, зыми тепыирэп. Хэт ышIэра джыри къытпыщылъыр, зыкъэтыухъумэжьыщтымэ, шъуIорэр сиIо. 
ТичылэкIэ зэхащэщт шыухэм ахэтынэу скъо нахьыкIэ 
Хьаджрэт ыцIэ къесэIо, ищыкIагъэ хъумэ, сэри сыгоуцощт.
- Тхьауегъэпсэу, Мэзхьаб, Тхьэр разэ къыпфэхъу,- 
Бэрэкъэт Зэуалэ зэхихыгъэр игопагъ.
- Тхьауегъэпсэу фэIуагъа зэкIэми зэдыряIоф адыгэ 
Iофым,- зыхэт лIы купмэ Къэлэубат къахэкIоти, къыIуагъ,- 
сызилIыкIо Шапсыгъэ чылэм ыцIэкIэ сэри къыжъудесэгъаштэ, Бескрофнэ инэрал техакIом пэIутызэ, ыкъомэ апси 
ежь ыпси хэзылъхьэгъэ Тыгъужъыкъо Къызбэч лIы ялыир 
псаугъэмэ, джары ыIощтыгъэр, тэ къытэхъулIагъэр ащ 
инасып непэ зэримылъэгъужьыгъэр. Тыкъызэратэкъогъэ 
Болгар хэгъэгум моущтэу тызэтеIэжагъэу тисыщтмэ, ахэмэ 
ялъэпкъэгъу-динэгъухэу тихэкужъ тыкъизыфыгъэмэ, 
сIуагъэ шъуIожьын, тагъэпсэущтэп. ЗилъышIэжь зымыгъэгъужьыщтым адыгэу зерэмылъыт!

--- Page 530 ---

- Шъуичылэ Шапсыгъэ ыцIэкIэ укъызэрэдгоуцуагъэмкIэ, зимафэ мэфишъэкIэ зыфагъэбэгъон Къэлэубат,- 
къэгущыIагъэ лIы нэхэе кIэко цIыкIум Бэрэкъэт Зэуалэ 
фехъохъуи, фиушъхьафыжьыгъ: - Уиаужырэ гущыIэ 
гупшысэ лъэшхэм тэ джыри танэсыгъэгоп.
- Сыда, Алахь лъапIэу лъагэм ынэшIу къызщыфэн 
Зэуал, зишапсыгъэ джэнэтычI джаурмэ ежьачIэ ашIыгъэм 
къыIуагъэм тызыкIынэмысыгъэр? -зиабэ уцышъо къуапэ хэр щазымэ гъожьышъо лъапэхэмкIэ Iузыдзыхэзэ, зыхэтмэ къахэкIыгъэ Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндыр 
къэупчIагъ.- Занэкъо Сэфэрбый нэтыхъое адыгэлI шIагъор, 
ыкъо Къэрбатыр емылъытыгъэу, угу къыгъэкIэу Къэлэубатэ чыжьэу маплъэ, игупшысэ бэмэ анэсы. Сыд пIуи? - 
къеджагъэ горэм еупчIыжьыгъ.- Занэкъо Къэрбатыр ара 
шIукIэ зыцIэ къепIуагъэр, Алахьэм зынэшIу къыщифэн? 
Ащ илъэпкъэгъумэ афишIагъэр Тыркум щигъэкIодыжьыгъ: 
адыгэ Iофмэ амыгъапэ-зиушъэфыжьыгъэу къогъупэ горэм 
ар къос. СшъхьэкIэ зыIузгъэкIагъ, зыкъезгъэшIэжьынэу 
сыдэгущыIагъ, Бэрзэдж зиусхьанымрэ Бэрэкъэт забытымрэ шъуфызэрахьэрэ шъуибыслъымэн Iоф фэсIотагъ, ау 
мыдэгуми, дэгу зыкъысфишIыгъ. Сэ сыкъызэхэзымыхыгъэм шъори шъукъызэхимыхыгъэкIэ шъулъытэ. Адыгэ 
Iофмэ амыгъэгумэкIыжьырэ, зиадыгагъэ зыщыгъупшэжьыгъэм ыцIэ къесымыIуагъэми хъущтыгъэ. Ау ащ 
фэдэхэри, нэмыкIхэри къызэрэтхэтхэр шъушIэным пае, 
тицIыфыгъэ-быслъымэныгъэ тидунэе хьаф щызыушыхьатэу ташъхьагъ итым, джыдэдэми къытхаплъэрэм, шъо 
шъумылъэгъуми, сэ зэрэслъэгъун нэплъэгъу къысипэсыгъэшъ, Ащ непэ тызыфызэриугъоигъэм иIофрэ ишIэрэ 
зэрэхэлъыр къышъосэIо. Тызыщиушыхьатрэ дунэе хьафри, 
иегъэшIэрэ джэнэт мафи зиIамырым тырицIыф быслъымэнышъ, зищырыкъужъкIэ тихэку дахэ зыулъэгурэ джаурыр 
типыеу тыдэ тыщэпсэуми, тигъашIэ щитхыщт. Къэлэубат 
тхьамэтэ мафэм мыхъун къыIуагъэп, тибыслъымэнылъ, 
тиадыгэлъ зыфасIорэр, мыщи, слэуан-чыристанхэмкIэ 
щытымыгъэчъэжьмэ, мо ташъхьагъ ит тызиIумэтым къытфидэщтэп. Бэрзэджымрэ Бэрэкъэтымрэ шъуапашъхьэ 
къыралъхьэгъэ Iофыр зэрэтхьэ Iофым сыришыхьат.

--- Page 531 ---

- Мыдэ мыщ ыIохэрэр… Модэ Адыгэ мэджлысым, 
тиабдзэхэ къушъхьэ тIуакIэхэм къащиIощтыгъэхэри мыщи 
къыщеIожьых… зикукIэ пысым иорэд къеIо...- зэхихыгъэ мэ жъоплъы кIагъэхъукIыгъэу Мэзхьаб гъумыгъузэ, 
зыхэтмэ ахэкIыгъ.
- Тэ уежьагъа? - Наурзэр Бэгъым еIушъэшъагъ.
- Чыжьэу сыкIорэп...- щхыпцIызэ, къеIушъэшъэжьыгъ.- Мо ефэнд гъакъым сиамдэз сигъэукъуагъэкIэ 
енэгуягъо...
- Олахьэ сэри ар сидагъом...- Наурзэм зеIом, тIуми 
тызэдэусэжьыгъэ фэдэу, ори укъемыжь къыригъэкIэу 
къызызэплъэкIым, Дзэгъащтэ щхыпцIи, зи ыIожьыгъэп.
Зыхэт купмэ ятэ къахэкIыжьыгъэу Хьаджрэт зелъэгъум, ыуж ихьагъ.
- Ори, кIалэ, сыда сауж укъызфихьагъэр? - Бэгъым 
ыкъо къыфызэриIокIыгъ.
- СшIэрэп ныIа, зэфэсым укъыхэкIыжьыгъэти, сэри 
сыд хэсшIыхьажьын сIуагъэ…
- Угу зэмыIугъэ щыIа?
- Джа зигугъу къытфэпшIыщтыгъэ ефэнд гущыIэрыем 
дэгъу къыIуагъэп.
- Аущтэу оIуа?
- СэIо! Сыд лъышIэжьа, ащ фэдэ КъурIаным ита?
- Итэп! - кIэкIэу къыпиупкIи, зыфызэмыплъэкIыщтыгъэ 
къом зыфызэригъэзэкIыгъ: - Адэ зыкъызэрэтыухъумэжьыщт шыумэ сыд къяпIуалIэрэр?
- Ащ фэгъэхьыгъэу къэпIуагъэмкIэ къыбдесэгъаштэ. 
Ахэмэ сахэбгъэхьанэу пIуагъэба?
- СIуагъэ акъылрэ шъхьэрэ дыуиIэу уахэтышъущтмэ… 
Ары, КIэрымыт лIыжъ Iушым зэриIощтыгъэу, дунае 
хьалэмэт, зыфэдэри къыдгурымыIоу тыкъытенагъ. Ау 
джынэс ащ тыкъызимыуфагъэкIэ, сикIал, сыд къытпэщылъыщтыми, зыкъедгъэгъэуфэжьынэп,- Бэгъ Мэзхьаб 
чъыгыпкъ икIыкIыгъэм тетIысхьи, джау сыдми зыкъиушъхьафыжьыгъ: - Адэ джары тиIофхэр зэрэхъухэрэр… 
Зыпашъхьэ уизгъэтIысхьэрэ нахьыжъым узимыубыжьыщтыкIэ, укъысшъхьащымытэу къэтIыс.- ЕтIанэ зыгъапэщтыгъэмкIэ Хьаджрэт къыумысыжьыгъ: - Арэп, кIалэ, 

--- Page 532 ---

укъысэмыдэIоу Хьатам бетэмалыр зыдэчъэжьыгъэр 
къызэбгъашIэ хъущтыгъэба?..
- Сыдэущтэу чылэмэ зэхахэу пIуагъэм, тят, сышIокIыщтыгъа, орыба Хьатам псаумэ, къыгъэзэжьыщт зыIуагъэр.
- СIуагъэ джырэ икъыхэтыкIи теухышъ… Дэгъоу ышIагъ 
пшынахьыжъ ишыплIэ къыдидзыгъэ сэраджэр псэнчъэу 
къызэрэтфимыхьыгъэр… Зи фэIогъагъэп, ар афэзыщэжьыгъэмэ ори урягъусагъэмэ…
- Ар сфэшIэшъуныеп. ШъхьакIом сикъамэ сфигъэIажэщтыгъэп…
- Тэмэмэу уегупшысагъ.- Ыпхъу илъэрмыхьыгъэ 
зынэгу кIэтыгъэ тым къыIуи, къыухыжьыгъ: - Тэ ар къытэмыкIодылIэу нэмыкI горэм екIодылIэжьынкIи пшIэхэнэп.
- Аущтэу хъугъагъэмэ, дэгъугъэ...- Зымафэ яунэ 
исыгъэ Тодор Хьаджрэт инэплъэгъу къыхэтэджыкIыгъ, 
хэсакIохэр зэбгырыкIыжьхэу зелъэгъум, къыIуагъ: - Хасэр 
аухыгъэкIэ сенэгуе.
- Хасэр аухыгъэмэ,- фэмые дэдэу Мэзхьаб къэтэджыжьыгъ,- Наурзэми къэзгъэзэжьыщт есIогъагъэшъ, 
хэщ-ощ зытымышIэу цIыфмэ захэдгъэкIокIэжьын.- Зэрэхъугъэри ымышIэу, ар ежьыми шIогъэшIэгъоныжьэу 
Тодоррэ Парванрэ Дарихъан ялъэгъунэу къызэрэфихьэгъагъэхэмкIэ ыкъо еупчIынкIэ къыримыгъэкIоу, ушъхьагъу 
фаIокIэ инэIосэ болгар лIыжъым игугъу къышIыгъ: - Ярэби, 
тIэкIу шIагъэ Стефан зысымылъэгъугъэр, сыд шъуIуа икъэбарыр?..
- ИшIугъу, тыгъуасэ Къасимэрэ сэрырэ псынэкIэчъым 
дэжь тыщыIукIэгъагъ. КъыпкIэупчIагъ, исэлами къыуихыжьыгъ.
- Сыдэу къысэмыIожьыгъа?
- Хэсэ Iофмэ шъуахэтыти, къыосIожьын слъэкIыгъэп.
- СэламышIур, кIалэ, сыд фэдэу пшъхьэ дэгъэнагъэми, 
зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп.

--- Page 533 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭ  ХЫРЭШЪХЬ

--- Page 534 ---

Парван Парвановыр ионэш къызэрепсыхэу нэжгъ-зэхэгъэхьагъэкIэ къыпэгъокIыгъэ Тодор къыриIуагъ: 
- КъэбарышIу щыIэп. Тызэнэгуещтыгъэр къэшъыпкъэжьы: черкесхэм шыу купхэр шъэфэу зэхащэ.
- Черкесхэм янафэ шъэфына?
- Тэ щыпшIэра?! - Парван ымакъэ зыкъипхъотагъ.
- СымышIэрэм сытегущыIэрэп. 
- Борисыр Стефанов шIобзыгъэу шыплIэкIэ къытфязгъэхьыжьыгъэри ошIа?
- Борискэ черкесыIэ къызэрэнэмысыгъэм сицыхьэ 
телъ. Ятэжъ Стефани ар еIо. 
- Мыхэмэ аIорэр!..- Парван ынитIу къиуплъыжьыкIыгъ.- Сыдэу шъуитIо шъуцыхьэмышIа, черкес хэхэсмэ 
шъуаушхъухьагъа?.. КъыосIонэу сыфэягъэп шъхьае, 
узэрэчеркес пхъорэлъфыр къэогъэшъыпкъэжьы. Ащ 
нэмыкIи къыосIон: джа узытелIэрэ къыомыпэсыгъэ черкесыпхъум ыIэгушъохэмкIэ ыныбэ зэригъэбылъыщтыгъэр 
плъэгъугъэба?
- Слъэгъугъэ.
- Ащ тырку сабый щыр зэрилъым укъиубытырэба?
- Сыкъиубытырэп! - Зикъэлапчъэ фэзышIыжьыщтыгъэ Тодор мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ ихьакIэ риIуагъ: - Гужъ 
къыздызиIэр згъэныбджэгъурэп, джыдэдэм шэсыжь!

--- Page 535 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  БЛЫРЭШЪХЬ

--- Page 536 ---

Осмэнмэ ящагушхо зэгъокIы: ыкъокIэ къырахыгъэ 
шъхьакIом джы къызнэсыгъэм Мурад-бей зэлъистэу унэ 
кIыб тыгъэуапIэм хэс. ЦIыф горэм Iуплъэ е теплъэ пакIо, 
ежьыр дэдэми зыфэлъэгъужьырэп. "Черкесхэр пыщэгъу 
умышIы, ежьхэми зямыгъэшI Албан къызысеIом, седэIугъэп… КъытэхъулIэгъэ-къыташIагъэр зэхэзыхырэр къытщыгушIукIэу зэрэунэгъо-лIакъоу Iоф зыхэтыдзэжьыгъ. 

--- Page 537 ---

Зихэгъэгу зыкъырязгъэфыгъэхэм япхъу мыгъасэ, нысэ 
Iордэгъэзэ-IорышIэ шъхьэлъытэжь зэрэтиIэзэ, сыда тэ ар 
зэрэтищыкIэгъагъэр!..". 
- Мыдэ, шъорба засIорэр, зэхэшъухырэба,- Мурадбей игухьэ-гужъ нэмыкI горэм тырикъутэнэу шъхьэ кIэпхъотыкIыгъэ лъэшкIэ къызбгырыугъ,- щаибжъэ къысфэзыхьын унэм исыжьба, щагум дэтыжьба!..- фэс пэIо 
куплъыр зышъхьэрыс лIы губжыгъэр щымысыжьышъоу 
къэтэджыгъ, тыгъэ плъыжьышхор къыздэсыещтыгъэ 
ошъогу лъэныкъомкIэ зэплъэм, къыстыгъэ фэдэу зыридзыхыжьыгъ: - МэфэшIу къытфэзыхьын тыгъэп ар…
Зыгъэщтэгъэ тыгъэр зыщигъэгъупшэзэ, Мурад-бей 
игупшысэ хьылъэмэ джыри апидзэжьыгъ: "ТиунагъокIэ 
мыхъун къытэхъулIагъ шъхьае, Мавлюд коим цIыф 
дэсыжьба, гъунэгъухэри къыткIэрысыжьыхэба… Ау дэгъоу 
сшIагъэ гъунэгъухэр къызэлъысымыгъачъэхэу скъо къэзыщэжьыгъэхэм бырсыр зэрясымышIылIагъэр. АщкIэ сэщ 
нахьи нахь Iушэу Рэджэб къычIэкIыгъ. КъызгурэIо ыIощт-ышIэщтымкIэ ар зыIажэрэр… Зэрэмышъузынчъэ 
пэтызэ, сшIэрэп къэзыушъхьакIугъэ черкесыпхъум рилъэгъулIагъэр, гъэшIэгъона сабый фыриIэщтмэ, къылъфымэ, зыхэкIыгъэр тэрышъ, зы быслъымэн дин зэдэтIыгъышъ, тихабзэ зэриIоу къыIытхыжьын. Зи ятымыIонэу 
тыфэягъэми, тыжэ къыдащы: зыхэдгъэсхэмэ орэгушIох!.."
- Ора сэIо?!..- игупшысэмэ къахэзыщыжьыгъэ Айша 
пчэдыжь Iанэр къызэригъэхьырэм ыуж итэу унэ къуапэм 
къызыкъокIым, имыгопэ хъатэу фидзыгъ.
- Сэры нахь, хэтына...- джэхэшъотет Iэнахьэр 
зыIокIыжьым, Айша лIым еIэсэкIызэ, егыижьыгъ,- уигукIаемэ зябгъэухыжьэу уизакъоу ущыс...
- Сыда зыкIысизакъор,- зишъуз къыготIысхьэгъэ 
Мурад-бей ыгу къызэрэжъурэр ынэгурэ ымакъэрэ къахэщэу къыIуагъ,- марыба, о укъызгосыба.
- Аущтэу зэрэпIорэр сигуапэ, ау апэ зыцIэ къепIон 
фэягъэр зыщыогъэгъупшэ, Алахьэр апэрэ, ащ пэпшIын 
щыIэп.
- Ары, Алахьэр сигъусэ, Ар сыгу илъ,- Мурад-бей 
псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьи, шъузми есэмэркъэужьыгъ,- 
Ащ ыуж оры, си Айша-хъанум, сыгу илъыр.- ЕтIанэ зыгъапэрэмкIэ еупчIыгъ: - Рэджэб сыдэу зишIыра?.. Сыдэущтэу 
зыщыщмэ амыгъотыжьырэм ар IукIэнэу хъугъа?
- СэшIа, къыуиIощта, ткъо зыфэдэр пшIэрэба?.. Ау 
къызэрэсщыхъурэмкIэ, нысэм ышба, дигъэгущыIэн гущэу 
фэягъэщтын.
- Сыд ныса, ыша зыцIэ дахэу къяпIорэр! - Мурад-бей 
зэхихыгъэм къыгъэгубжыгъ, щаибжъэм хэхъумпIи, нахь 
шъабэу къыIуагъ: - А зыфапIорэми, тэмэм, шъыпкъэ 
хэлъынкIи мэхъу.
- Адэ ары. Рэджэб тхьамыкIэм дунаир тетэгъэхъыкIы 
шъхьае, ащи гу иI.- ЕтIанэ зэпыугъо тIэкIукIэ фыпигъэхъожьыгъ: - Зэгорэм о узфэдагъэри угу къэгъэкIыжь.
Мурад-бей мыгузажъоу щаибжъэм хэхъумпIи, къинагъэр зэригъашIэрэм фэдэу иплъыхьэзэ, гугъуемылIыхэу 
къыIуагъ:
- КъызэрэзгурыIорэмкIэ, Айша-хъанум, узэпшъашъэми, узэнысакIэми къыбдэсчъыхьащтыгъэу джы жъы 
укъызысIэкIэхъухьэм къыбдэсымычъыхьажьэу ары. 
Аущтэу оIомэ, къыбдезгъэштэнкIи мэхъу. Ау Рэджэб, 
тикIэлэ закъо, игукIае къызгурымыIоу къызыщымыгъэхъу. 
Черкесыпхъур ащ зыфыщымыгъупшэрэр сабый зэрэфыриIэщтым изакъопщтын… Сыдэущтэу тызэрэхэукъуагъэм 
тыфыкIэхьажьын, къызэрэтхьыгъэр мо къабзэм зэрипэсыжьыгъэп, ятэ нэмыIэмэ, сыд фэдэкIэ теубзагъэми, 
тыкъызэхишIыкIыгъэп. Ау зэкIэмэ анахь сшIогъэшIэгъоныр, 
зыфэсхьыщтыр сымышIэрэр, шъобж темылъэу, Рэджэб 
къызэращэжьыгъэр ащ ыпкъ къикIыгъэу къызэрэсаIуагъэр 
ары.
- Сэри ар сшIогъэшIэгъоныгъ.- Айша къыIуи, ардэдэми 
кIэгъожьыгъэу къыIуагъэр зэкIихьажьыгъ: - Ары шъхьае, 
тикIэлэ дышъэ якой хэсэ пашъхьэ щаушъхьакIугъэба!..
- ИмыщыкIагъэхэр умыIох,- Мурад-бей нэшIукIэ 
зэплъыщтыгъэ шъузым техъупкIи, фигъэпытэжьыгъ,- ар 
унэм исхэми зэхямыгъэх.- ЕтIанэ нахь шъабэу игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ: - Къызэрэзгъотыщтыр сшIэрэп нахь, джа 
Хьатам зыфаIорэм зыIугъэкIэгъагъэмэ дэгъугъэ, адрэ 
Хьаджрэт нахьыкIэми, къэошIэжьмэ, сыфэзэгъагъэмэ, 
иягъэ къакIощтыгъэп.

--- Page 538 ---

- ЗылIэу мы тырку тIуакIэм дэс Мурад-бей, ахэмэ 
анахь гугъэпIэ-хэкIыпIэ уиIэжьба джы? - Зэхихыгъэр 
зыфихьын зымышIэщтыгъэ Айша лIым еупчIи, тыгъуасэ 
нэс фемыIошъущтыгъэ къэбарыр фыпигъэхъожьыгъ: - 
МодыкIэ, тиунэгъо зэгурыIожь зэтезычыгъэ черкесы пхъум 
псэлъыхъохэр, болгархэри зэрахэтыжьхэу, къызэпегъачъэх 
аIуагъ. УмыгъэшIагъо, бзылъфыгъэ нэпэнчъэри хьабз 
цIэIужьри зэфэдэ аIо. КъысаIуагъэу къыосIожьыгъэр 
пшIошъ мыхъумэ, зипшIыхьажьыгъэу унэм уимыс, 
кIэупчI...- Айша ишъхьэихыгъэ-нэиут къэIуакIэ къыкIигъэщтэжьи, къэгъэндзыуагъ.
- Щыгъэт! - Мурад-бей джыдэдэм зыфитыгъэ закъор 
шъузыр арыти, текууи, еупчIыжьыгъ: - Мы къэбарыр 
Рэджэб ешIа?
- ТитIо нэмыкI ышIэрэп.
- Модэ сихьакIэщ Рэджэб къысфэгъакIу,- унэкIыбым 
къыдинэгъэ шъузым къыфызэриIокIыгъ.
- Рэджэбрэ Албанрэ Мэхъош Хьазрэт ефэндым дэжь 
тыгъуасэ зэрэбгъэкIуагъэхэу къызэрэтых,- зитэмэпкъхэр 
упэпцIыгъэхэу IукIыжьыщтыгъэ лIым Айша кIэлъиIожьыгъ.
- ЗгъэкIуагъэхэмэ, къэрэкIожьхэба, сыда къызфэтхэри… Мы дунай Iаем сыд нысаща ащ къыриупхъукIыгъэр...- Мурад-бей ыкъорэ Албанрэ Мэхъош ефэндым 
инысащэ зэригъэкIуагъэхэр ышIэщтыгъэми, ежь иунагъо 
къихъухьагъэр шIоIофэу гъумытIымызэ, ихьакIэщ лъэныкъокIэ кIощтыгъэ.- Ахъщэ хъущэу фязгъэхьыгъэр имыкъоу 
мэл тIокIыри тезгъэхъожьыгъ. Тырку благъэ зэриIэщтым 
пае ыкъо делэ-Iулашъо ригъэзи, къыригъэщагъэ тыркупхъур черкесхэм ахэзэгъэщта?.. Тэ къытхэхъухьагъэм 
изакъоми…
"Черкес-тырку койхэр зэбгъэзэфэн нахьи о уиунагъо 
исхэр зэгурыбгъэIогъагъэхэмэ нахьышIугъ, гуркъэжъ...- 
лIым гукIэ ецIацIэзэ, Айша куо-хьаукIэ къызэращыгъэ унэм 
ехьажьы,- а дгъашIорэ тызэлIылIэрэ, зыфаер зыфат-шIэрэ 
ткъоу черкесыпхъум ашыкъ ехъулIагъэм иапэрэ шъуз 
Махьнурэ сабыинчъэ-насыпынчъэр къытхэсыжьынэу фаеп. 
КъыосIуагъэп нахь, ар зыпхъу тиблагъэхэми лIыкIохэр 
къысфашIыгъэх…"

--- Page 539 ---

Мэзым хэтми, шъофым итми, унэм исми, щагум дэтми 
Мурад-бей зэришI хабзэу, ошIэ-дэмышIэу къызэтеуцуи, 
кухъэренэ макъэ къеIугъ къыщыхъоу урам лъэныкъомкIэ 
дэIуагъэ, къэлэпчъэшхомкIэ плъагъэ, зыщыщтэгъагъэ 
пчэдыжь тыгъэу джы щэджэгъуанэм есылIэщтыгъэм 
феплъэкIыгъ, къушлъыкъу нэмаз блэкIыгъэр чIыфэкIэ 
къызэрэтенагъэр зыдишIэжьызэ, хьакIэщ хьэятэ къогъум 
щызэхэт къубгъан-лэджэн амдэзыпсым кIэрытIысхьагъ.
Щэджэгъо нэмазыр Мурад-бей зеухым, лъэгонджэмышъхьэкIэ нэмазлыкъым зэрэтесэу иунэгъо лъэIукIэ 
Алахьэм зыфигъэзагъ: "Сибыслъымэн унэгъо IофкIэ 
сыкъызэхэшIыкI, си Алахь, унэшIу къысщыф. Ащ игугъу 
къыпфэсымышIыжьыми ар О умышIэу, уишIи хэмылъэу 
арэп. Сидунэе хьаф сызэрэщыуушэтырэм ихьылъэ 
сихьылъэ. Уидунэе хьаф къыщысэптыгъэ скъо закъо пшъэшъэ къэхьынымкIэ езгъэшIэгъэ мыхъуным сеуцолIэжьы. 
Уибыслъымэн черкесыпхъум уиIумэт Рэджэб гушIу фыримыIэу щытыгъэп. НыбжьыкIитIум азыфагу джынэ-шэйтанхэр къыдэмыхьэгъагъэхэмэ, зэсэжьынхэти, къяптыгъэкъа фэбгъэхъущт сабыим щыгушIукIхэу зэдэпсэущтыгъэх. 
Тисабый зышъо хэплъхьагъэу ядэжь чъэжьыгъэр къыфыкъокIырэ горэми емыгъэнэцI, уигукIэгъу-шъэбагъэ тфыхэгъэлъ. Непэ зигугъу къысфашIыгъэ къэбарыр шъыпкъэмэ, 
тибыслъэмэн дин джаур динкIэ зыхъожьыгъэ черкес 
бзылъфыгъэм ыкъо болгар-адыгэ ныкъор зэпэIапчъэ 
зэфашIыгъитIумэ азыфагу къыдэмыгъахь. ЗыгорэкIэ 
къыдахьэми, тисабый джаур хъущтмэ, Орышъ къязытыгъэр зибыслъымэныгъэ зыхъожьыщт черкесыпхъум 
Iыхыжь. Сыгу сеIэжьыгъэшъ, сисабыйкIэ мыхъун къысIэкIэIуагъэмэ, си Алахь лъапI, унэшIу къысщыф, тыамалынчъ, 
Ощ нахь гугъэпIэ-хэкIыпIэ зэрэ Осмэн унагъоу тиIэп. ЕгъашIэм уипый хырыкI джаурхэм къаIэкIэпхыжьыхи, тишIуагъэ 
ятэбгъэкIынэу тибыслъымэн хэгъэгу къибгъэтIысхьагъэхэ 
черкесхэри тэ О тызэрэуицIыфым фэдэу ахэри уицIыфхэшъ, къытхэплъхьэгъэ гукIэгъумкIэ тадыщыIэн, зэрэхъурэри тымышIэу уидунэе хьаф щызэдэтшIыгъэ мыхъунхэри зыщыдгъэгъупшэных. Осмэн тыркухэмрэ Бэгъ 
черкесхэмрэ азыфагу мышIу сыда зыкIыдэлъыщтыр? 

--- Page 540 ---

КъытфемыуцуалIэщтыгъэ Бэгъ черкесым укъызэхихыгъэти, кIодыпIэм ифэгъэгъэ зыгу уилъ Рэджэб псаоу, 
къысфябгъэщэжьыгъ. Сэри къысхэплъхьэгъэ гушъэбагъэмкIэ ахэмэ сапэгъокIыгъ. Ау, дунаир къэзгъэшIыгъэ си 
Алахьышху, къытэпыйхэрэ балкан джаурхэмрэ ахэмэ 
къагоуцогъэ ялъэпкъэгъу урыс джаурхэмрэ ар сфэIонэп, 
афэсшIэнэп!" - Такъикъ заулэкIэ гуихыгъэ-убзэ лъэIукIэ 
нэмазлыкъым тесыгъэ Мурад-бей ошIэ-дэмышIэу гуплъыгъэ кIэкIыкIэ иаужырэ гущыIэхэр къыухыжьыхи, къэтэджыжьыгъ.
Джа гуплъыр-стырыгъэм Мурад-бей зыIэкIимытIупщэу джэхэшъогу хъуау-пщэушхор зытIо-зыщэ къырикIухьакIыгъ. Нэмазлыкъэу дэпкъым пилъэжьырэм 
зыкъыригъэшIэжьи, зэриIожьыгъ: "Мыщ лъэгонджэмышъхьэкIэ сытесэу джыдэдэм Тхьэм ыпашъхьэ сызэрэщелъэIугъэр сихьажъ-гужъыгъэ езгъэукъожьыгъэкIэ енэгуягъо… Черкес Iоф зэхэмыфыр сэ хэгъэгу IофкIэ зэсымыгъэзафэ мыхъунэу сыда къыстефагъэр?! Зэхерэф Бэр зэдж 
хьаджэ лIы Iушымрэ сэрырэ тиIэнэтIэн фэягъэр ттезыхыгъэ 
Бэрэкъэтым… Тэ щыхэт ар? Тырговиштэ тIуа кIэмкIэ гуадзэ 
сызфишIыгъэ пэтызэ, иIорэ ишIэрэ сыщимыгъэгъуазэу 
черкес хасэхэр зэхещэх…"
Нэмазлыкъыр дэпкъым езгъэкIужьи, алырэгъу 
уцышъор зытелъ пхъэнтIэкIу шъабэм тетIысхьэгъэ Мурадбей джы нэмазщыгъыр IапэкIэ ыгъазэзэ, игупшысэмэ 
апидзэжьыгъ. Игупшысэ зэпео-зэпымыфэхэр бэмэ анэсых. 
ГъэрекIопагъэ къыщегъэжьагъэу ылъапэ зыдимыдзэжьыгъэ Стамбули дэхьагъ, Бэрэкъэтым ыпхъу зыщапIурэ 
султIан унэшхори инэплъэгъу къыкIидзагъ. Ащ къызыдэкIыжьыкIэ, зыдэщыIэгъэ балкан чIыпIэ зэфэшъхьафхэри 
ынэгу щызэпэкIэкIых, Белград иурамхэми, Сплит урам 
бгъузэхэми атет. Джыдэдэм зыдэс Тырговиштэ къушъхьэ 
тIуакIэм пэчыжьэ-пэмыблэгъэ Шуман къэлэ цIыкIум 
блэкIышъ, Варнэ хыIушъор къызэпекIухьэ. Зэгорэм, илъэс 
заулэ зытешIэкIэ цIэрыIо хъущт Шипкэ къушъхьэ дэкIыпIэр 
ыгу къэкIы шъхьае, ар зыдэщыIэ лъэныкъор ышъэрэпышъ, 
ащ фэдизэу мэхьанэ ритрэп, ыгъапэрэп. Хы ШIуцIэм 
иадрабгъу нэпкъ икIыхь-икIыхьэу пэIулъэшъогъэ Черкес 

--- Page 541 ---

хэгъэгущтыгъэр Къэбэртае, Налщыч нэсыжьэу, зэрэщыIагъэр аIоу зэхихыгъ нахь, зыдэгъэзагъэри ышIэрэп. Ары 
пакIо, джаур хэгъэгукIэ заджэрэ Урысые хэгъэгумрэ ежь 
ихэгъэгу Тыркуемрэ лъыгъэчъэ заокIэ заулэрэ зэзэогъагъэхэми, ар зыдэгъэзагъэмкIэ уеупчIыгъэкIи, къыуигъэлъэгъунэу хэшIыкI фыриIэп. Ау зэ закъуи щымыIагъэми, 
Чабэр зыдэгъэзэгъэ лъэныкъор ынэ зэрэупIыцIагъэу къыгъэлъэгъощт. 
Мурад-бей тыдэ гукIэ нэсыгъ-нэмысыгъэми, джыдэдэм къызыфигъэзэжьырэр и Мавлюд кой, зыухырэр 
ыкъо къыфихьыгъэ иунэгъо зэхэмыфыгъэ Iоф: "…Мы 
черкесхэри… Шъхьэузрэ гузэгъабгъэрэ къытфахьэу мыхэр тыдэ къытфикIыгъэха!.."
Унэм къихьэгъэ джэхэшъотетым Мурад-бей къыриIуагъ:
- Уищэджэгъуашхэ хьазыр, зиусхьан.
- Арэу шIэхэуи?..- Игупшысэ шъхьэгъэузмэ къызэрэхащыжьыгъэр Мурад-бей игуапэу къыIуи, щэджэгъо 
гъомылэр зыщыфагъэхьазырыгъэ къыпыт унэм зехьэм, 
лIым иIанэ фызэзгъэфэжьыщтыгъэ Айша-хъанум еупчIыгъ: - Ори усищэджэгъошхэщта? - къыриIожьыщтым 
емыжэжьэу джау сыдми риIуагъ.- Гъомылэ дэгъу сфябгъэшIыгъ, ау сышхэнэу сыфаеп.
- Сыда узфэмышхэщтыр, пчэдыжь щегъэжьагъэу 
щаипс нэмыкI пIумыфагъэу,- Айша лIым егыи, нэшIукIэ 
Iуплъыхьажьызэ, къыриIуагъэр фигъэтэрэзыжьыгъ.- 
Уищэджэгъо шхын зыми пфезгъэшIыгъэп, сегугъузэ сэ 
сыпфэпщэрыхьагъ.
- Ащыгъум ар IашIудэдэщтын, сигуапэу сшхы.- Заулэрэ лэпсым хэIагъэу къэупчIагъ: - Модрэ бзылъфыгъэ 
унэмкIэ сыд шъуикъэбар, нысэ Iэсэ цIыкIур къызэIыкIыжьыгъа?
- КъызэIыкIыжьына, ари сызгъапэрэмэ ащыщ, сфашхэрэп.
- Сыда? - Мурад-бей лэпсым ышъхьэ къытыримыIэтыкIэу къеупчIыгъ.
- СэшIа… Зыщыщмэ адэжь гукIэ зидзыжьыгъэщтын...- ыушъэфыщтыгъэм ышъхьэ къыфырихынэу фэягъ 
шъхьае, къыфегъэкIугъэп.

--- Page 542 ---

- УмышIэрэм утемыгущыI.- Джыри гугъуемылIэу 
Мурад-бей къыIуи, кIэгупшысыхьажькIэ ышъхьэ къыпхъотагъ: - Сыд "ядэжьа" зыфиIорэр?
- СшIэрэп ныIа, амыгъэшъузыжьырэ сабыинчъэр 
къызэрэпхэсыщтыри…
- Ары джы къытфэнэжьыгъэр! - пхъэ джэмышх зэпыутыгъэр зыIыгъ Мурад-бей нэ жъоплъ губжыгъэкIэ къызыщытэджыкIыгъ.
- СшIэгущэрэп… СшIэгущэрэп...- Айша-хъануми 
ыIозэ, къызыщылъэти, унэм ичъыгъ.

--- Page 543 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  ИРЭШЪХЬ

--- Page 544 ---

ЦIыфым иакъыл къымыхьынырэ римыгъэшIэнырэ 
щыIэп: щегъаIэ, лъегъэкIуатэ, хегъэукъо, зыкъырегъэшIэжьы. Ащ игъашIэрэ инэплъэгъурэ щызэпэкIэкIырэ 
дунайри ежь фэда? Ар зыхэукъокIэ, цIыф лъэпкъыри 
хэукъощтышъ, имафэхэмкIи, ичэщхэмкIи зыфэсакъыжьы. 
ЩигъаIэхэрэ цIыфхэм ащыщхэр IэкIэкIыхэ, ашъо икIыхэ 
хъумэ, шыблэ гъуагъохэмкIэ, ощхышхо-ошъу тэкъухэмкIэ, псыхъо къиугъэхэмкIэ, чIыгу сысыхэмкIэ, мэшIо лыгъэхэмкIэ, лъыгъэчъэ заохэмкIэ зыкъарегъэшIэжьы. Ахэмэ 
ящыIэныгъэ ощх фэбэ гъэбэжъумрэ ошъу чъыIэ утынымрэ 
афэдэхэу гукIэгъумрэ жъалымымрэ ащызэголъых. ГукIэгъум щегъаIэх, жъалымым рекIых.
Джахэми, ягупшысэщтыгъэ, зигопэгъуи зыфызэхэзымыфыжьыщтыгъэ Хьатамэ, зыгорэ къеджагъэ фэдэу, 
къызыщылъэти, Абдзэхэ чылэмкIэ мыкIоу, Мэхъош лъэныкъомкIэ шэсыгъэ. Сыхьати темышIагъэу мэз гъэхъунэм 
рилъагъорэр шIоемыкIоу къызэтеуцуагъ: адыгэ шыу горэм 
болгар лIитIумрэ пхъэIэшакIэр зыIыгъ лIыжъымрэ егъажъох.
- Сыд емыкIуа пшIэрэр, уцIыфыба! - Хьатам мэхъошмэ яхьадэгъэпскI Шыхьам ечъалIи, уанэм къыридзыгъ.
- УзэкIокIыгъа, сыд къысапшIэрэр, Бэгъыр!.. Пщыгъупшэжьыгъа мыхэмэ ялъэпкъэгъумэ хэкужъым къыщыташIагъэр?.. Сэ сыцIыф, мыхэр хьайуаных, орэжъох!

--- Page 545 ---

- Ужэ зэтелъхь, нэпэнчъ! - Хьатам ыIэ джадэкIэ хьадэгъэпскIым ыпшъэ ыубыти, пхъэIашэм рилъэшъулIэзэ Болгар лIитIумэ ариIуагъ: - Бжьым шъучIэкI, мыр иш дыкIэсшIэнышъ, згъэжъощт, шъушъхьэфит.
- Убыслъымэнэу емыкIу къысапшIэрэр... Алахьэм 
къыпфидэнэп, уигъэкIонэп.
- О сыолъытыгъэмэ, сыбыслъымэн, ау сыцIыф. Уиш 
дыкIэуцуи, Iиманынчъ, джы уимычIыгу зыфэжъожь!
Хьатам пхъэIэшэкIым теIункIэзэ, зиш дыкIэт хьадэгъэпскIым лъэбэкъу заулэ ыкъудыигъэу лъэгонджэмышъхьэкIэ къызэхэфагъ:
- Ащ нахьыбэ сфэукIочIыжьыщтэп...
- УзэрэгукIэгъунчъэр зыдэпшIэжьыгъэмэ ары, ау 
сшIошъ хъурэп,- Хьатам пхъэIашэр хьэсэбэкъум дидзи, 
шэсыжьыгъэ.
Шыхьам хьадэгъэпскIыр Хьатам кIэлъыджагъ.
- СыкъыолъэIу пхъэIашэм сызэрэкIэпшIагъэр зыми 
емыIонэу...
- Алахьэм титIо тыкъызилъэгъугъэкIэ, къыддишIэрэр 
зыми есIонэп,- болгар лIитIумрэ лIыжъымрэ зыхэхьажьыгъэхэ мэзым фэзгъэзэжьыгъэ Бэгъ Хьатам къызэриIокIыжьыгъ.
Жьыбгъэр чIылъэм щэбыяужьы. Пщэфхэр ошъогум 
хъэренэ щешIэх. Къохьажьрэ тыгъэр ахэмэ къафызэплъэкIы. Жьы макIэри чъыг пкIашъэмэ ахэIушъашъэ.
Дунаир цIыфымкIэ мышъэфми, ащ шъэф зиIэ пстэури 
зэрэхъурэри ымышIэ-къыгурымыIоу хэгъуащэ. Хьатам 
шъэф иIа? Ащ ишъэф-нафа зыхэхьажьыгъэ хымэ къушъ хьэ мэзым фэд пIомэ, ухэмыукъонкIи мэхъу. Къушъхьэ 
мэз гъогу бгъузэмэ атепшъыхьэгъэ Хьатам шым къепсыхи, шхомлакIэр зыIэкIимытIупщэу чъыгыпкъ лъапсэм 
зызырегъэкIым, къехьылъэкIыщтыгъэ чъыем ардэдэм 
Iуихыгъ.
Хьатам зыдэщыIэр, зыхэт къушъхьэ мэзыр, къышъхьащыт тыгъэр, чэщныкъо мазэр, ащ къетэкъокIыгъэ 
жъуагъэхэр, зытебыбыкIырэ псынэкIэчъхэр, псыхъохэр, 
зыдэпшыерэ бгы бжъапэхэр, зыдафэрэ къуладжэхэр, 
къызэрафыжьырэ гъэхъунэхэр, уци, чъыги, былыми зэрымытхэ шъофхэр къыгурымыIохэу пкIыхь елъэгъу. Мышъэ 

--- Page 546 ---

губжыгъэр къылъэчъэ, зыфызэплъэкIыгъэр тыгъужъэу 
къычIэкIы, етIанэ ар баджэ мэхъужьы, тIэкIу зытешIэрэм, 
къылъычъэщтыгъэ баджэр тхьакIумкIыхьэу къечъыжьы, 
ащ зыфэгубжырэм, цыгъо цIыкIоу Iучъыжьрэр ошъогум 
къиукIыгъэ бгъэжъ лъабжъэм чIэфэ. Хьатам цыгъо насыпынчъэм ыгу фэгъузэ, нэ зэкъо, лъэкъо зэкъо, Iэ зэкъо 
мэзылIыр ыпашъхьэ къетаджэ, къыIущхыпцIэзэ, къеупчIы: 
"НитIуи, лъэкъуитIуи, IитIуи уиIэу, сэщ нахьи нахь 
узэхэкIыхьажьыгъэу усыд цIыф лIэужыгъу о? Сыда укъезыфэкIырэри, сыда пфызэхэмыфырэри? Дунэе нэфэу, 
мэзахэу, гъэбэжъулъэу, огъулъэу, чъыIэу шъузыщаушэтырэм ухэгъощыхьагъэу утет ара? КъаIо, къысэлъэIу, 
цIыфыцIэр зыхьырэ шэйтан гъощагъ, узыфаер джыдэдэм 
къыпфязгъэшIэщт".
"Сэ сызэлъэIун фаем, зыщыщ сымышIэрэ цIыфныкъу, 
бэшIагъэ сызелъэIугъэр, сыгурыIуагъэп нахь…" "Орырэ 
сэрырэ тызэгурыIощт,- дунаир зыеу къызыщыхъущтыгъэ 
мэзылIым къыIуи, къыухыжьыгъ,- сэ сызыфаери къысфапшIэмэ… Адэ моущтэу гъатхэр сишIулъэгъоу, гъэма фэр сигопэгъоу, бжыхьэр къысэIушъашъэу, кIымафэм 
сигъэщтэу, сигъолъыпIэ къыздэзгъэфэбэн симыIэу сигъашIэ 
исхына, сызэзэгъын бзылъфыгъэ горэм къысфегупшыс, 
мыIэе дэдэмэ, орэпшъашъэ, орэпхъужъы, орэшъузаб 
фаеми… Сыда узыфэщхыпцIырэр? Къысэмыпэсыгъэ 
зыфэсэгъэшъошэжьэу ара? "Ухэукъо, цIыф тхьамыкI. 
Арымэ узыхэхьагъэр, сэ укъыскIэнэкIэн нахьи о узкIэнэкIэжьыгъагъэмэ нахьышIугъ…" - мэзылIыр Хьатамэ 
ыпашъхьэ икIодыкIыжьыгъ.
"Зэ, зэ!..- Хьатам щымыIэжьым кIэлъыджэжьыгъ 
шъхьае, зэхэзыхи, къэзылъэгъуи щымыIэу изакъоу мэзым 
къыхэнагъ.- Сфэшъуашэр къысиIуагъ!.." - зыфэгубжыжьыгъ. 
Шыщыщ макъэм Хьатамэ къыгъэущыгъ, зыпэбзыджынэхэр хъублаблэхэзэ, зытхьакIумитIу упэпцIыгъэу даIощтыгъэ онэшым еупчIыгъ:
- Щынагъо щыIа, сишыгъу?
 Хьатамэ шэсыжьыгъэ къодыеу шыуищ, Бэрэкъэт 
Зэуал, Бэрзэдж хьаджэр, Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндыр 
аIоу, къыпэуцугъэх.

--- Page 547 ---

- Сыд, Хьатам, тыкъэпшIэжьырэба? - уанэм къышъхьэрыщыщтыгъэ къобэ-бжъэбэ лIышхо теплъаджэм Зэуа лэ ыгу фэузыщтыгъэми, дысэу еупчIыгъ.
- ШъукъэсымышIэжьэу мэхъуа, нахьыжъхэр...- Хьатамэ зэхихыгъэр имыгопагъэми, ишъхьэкIэфагъэ къафыхигъэщэу, уанэм тIэкIу зыкъыриIэтыкIызэ къариIуи, къафыпигъэхъожьыгъ: - УкъызыщамышIэжьын дунай тызтетыр, хымэ хэгъэгу тызыщыгъощагъэр… МурадышIу-гухэлъышIу шъуиIэмэ, къыжъудэхъунэу сышъуфэлъэIон, 
шъуимыIэмэ, сышъулъэгъугъэ-сышъумылъэгъугъэу тызэбгъодэкIыжьын.
- ГухэлъышIу тимыIагъэмэ, нахьыкI, тилъэпкъэгъу 
быслъымэнмэ, тиадыгэ Iофмэ зядгъэухыжьызэ, тыкъэзгъэшIыгъэ Алахьышхор тыгу илъэу мыщ нэс тыкъакIощтыгъа? - Мыхьамэт ефэндым игые къытекIозэ, гущыIэ шъэбэ 
IэшIухэр къыIохи, нахь мэкъэ шъабэкIэ еушъыижьыгъ: - 
Зыгорэм уфэхъохъу зыхъукIэ, апэ зыцIэ къепIон, узэлъэIун 
фаер зыщымыгъэгъупш. Аущтэу узыщаушэтырэ дунэе 
хьафым ущыпсэумэ, иахърэт джэнэтыпчъэ пфызэIухыгъэщт.
- Тихэкужъ тыщыпсэу зэхъуми, ужэ дэлъыгъэ, хымэ 
хэгъэгуми ужэ щыдэмыкIырэ Алахьэр ара зыфапIорэр? - 
аужырэ илъэсхэм Хьатамэ зэгупшысэщтыгъэр джы къемыхьылъэкIыжьэу щхыпцIышъозэ къеупчIи, ишIошI къыриIолIэжьыгъ: - Армэ, Тхьэр армэ зыфапIорэр, ефэнд, 
къыосIон. Ащ ыцIэ сицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу зэхэсхыгъэ. Сяти, сяни, сиIахьылхэри сшIокIодыхи, сизакъоу 
дунаим сыкъызытенэм, селъэIугъ, сегъылIагъ, сыкъызэхихыгъэп нахь. Зыгу хэзгъэкIыгъэ, зыгу къысабгъэрэ 
Мэзхьаб тхьамыкIэр ары кIодыпIэм сызефэм, сыкъызэхэзыхыгъэр, къыскъоуцуагъэр. Сэри сищыкIагъэп, уигъусэхэми ящыкIагъэп угу имылъ пIупэ телъ уазхэр! - Хьатамэ 
шым зелъэдэкъаом, къыпэщыт ефэндыр иуанэ ридзыщтым фэдэу ебгъучъи, кIэлъыплъэщтыгъэхэ шыуищым 
къафызэмыплъэкIыжьэу джыри хэшIыкI зыфыримыIэ гъогу 
къэгъэзэгъум къолъэдагъ.
- Шъулъэгъугъа Алахьэм зынэшIу къызыщифэн 
быслъымэнхэр,- зыкъэшIэжьыгъо имыфэгъэ Мыхьамэт 

--- Page 548 ---

ефэндыр ымэкъэ псыгъокIэ къыкIэкуукIыгъ,- мо джынэуз 
шыу шIуцIэр зыфэдэр, шэйтан ар, шэйтан!
- Зыгъэбыяу, Мэрзыхъуаер! - Бэрзэдж хьаджэм 
ылъэгъугъэ-зэхихыгъэр зэримыпэсыжьэу зыжэ зымыгъэуцущтыгъэ ефэндым текууй, еушъыижьыгъ: -Мэзым 
Iэлы хэхъухьэгъэ цIыф тхьамыкIэ шъхьэзакъом гущыIэгъу 
тыфэбгъэхъугъэп.
- Мора, зиусхьан, джынэпцI шIуцIэр ара цIыфкIэ плъытэрэр? - Мыхьамэт ефэндым къырахыгъэ шъхьакIом иуанэ 
ригъэзэгъэжьырэп,- Алахьэм ипый, шэйтан, джаур ар! 
Бэгъ тхьанчъэ къобэ-бжъабэм фэдэкъабз!
- Хъугъэ, имыщыкIагъэхэр умыIох...- Зэуали ефэндым техъупкIагъ.- Бэрзэдж зиусхьаным къыуиIуагъэми 
шъыпкъэ хэлъ.- ЕтIанэ "Бэгъ Мэзхьаб, нэмыкIхэми аIуамыIоми, сыдэу мыр цIыф тесый" гукIэ Бэрэкъэтым зыфыпигъэхъожьыгъ.
- Ара, аущтэу шъоIомэ, сышъодэIун,- зи къемыхъугъахэ фэдэу Мыхьамэт ефэндым къыухыжьыгъ.
- Уидин IофхэмкIэ тIэкIу зыIажэзэ шIы, гугъэм ыухыгъэ 
IэпыIэгъунчъэхэм япIорэм нахь уасэ иIэщт,- тыдэ кIоми, 
Бэрзэдж хьаджэм къыздырищэкIыщтыгъэ ефэндым джы 
ыгу текIуадэу егыигъ.
- Ары, зиусхьан, ори узаф, Зэуал, Алахь лъапIэу 
лъагэм, цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьырэм…
- НекIо, тежъугъэужьыр,- Бэрэкъэтым ыгу темыфэрэ 
гущыIэхэр зэрэзэпиутырэм ушъхьагъу къыфигъотызэ, 
къыIуагъ,- мэхъошхэри, ахэмэ яефэнд Хьазрэти къытэжэх.
Къушъхьэ гъогу бгъузэм зиш тезгъэгупсэфэжьыгъэ 
Хьатамэ ошIэ-дэмышIэу къыфэзыгъагъэмэ къыфадзы гъэафидзыжьыгъэ гущыIэмэ ягупшысэзэ, ипкIыхьапIэ ыгу 
къэкIыжьыгъ: "Сыд пкIыхьа ар?.. ХьэкIэ-къуакIэмэ сыкъызыщырафэкIыщтыгъэр сыд дунаигъа?.. Сегупшысэжьышъ, къырысагъэчъыхьакIыщтыгъэр мы сызытет дунаир 
арба. Ащ щыслъэгъугъэ пстэури, хьэкIэ-къуакIэхэри 
зэрахэтыжьэу, мафи чэщи мыщ щысэлъэгъух. ЛъэкъуиплI 
хьакIэ-къуакIэхэм анахьи лъэкъуитIу хьакIэ-къуакIэхэр нахь 
Iэежьых. МэзылIыр? Ар къысэлъэIущтыгъэ нахь, сыкъызэриушъхьакIун Iоф къыздыриIагъэп. Модрэхэр? Ахэр агу 

--- Page 549 ---

илъымрэ аIупэ телъымрэ зэфэшъхьафхэу, зынэшIу къытщызымыфэгъэ, зишIуагъэ къытэзымыгъэкIыгъэ Тхьэр 
ятелъхьэу мэпсэух. СIорэр шъушIэ, сшIэрэр шъумышIэ 
зыIорэ Мэрзыхъое тIого-бзагор, тятэ зэриIоу, Iиман зимыIэ 
ефэнд. АдритIум, адыгэ Iофмэ зязыгъапэрэ щытхъу 
фалIэхэм, ашъхьэ ифедэ Iоф зэрафэ. 
Ашъыу, щыми сыгу ябгъэрэп, ащ фэдэ дунай тызытетыр. Ахэмэ ялъытыгъэмэ, тятэ тхьамыкIэм ынапэ осэпс 
къабзэкIэ тхьакIыгъэу мэпсэу, икъин ещэчы, тэри, Дарихъани, Хьаджрэти, сэри, ежь фэдэу типIун еIошъ, къыттелIыхьэ. Хэта шыуищым язэу, сэри, тяти ахэмэ ахэтыжьэу, 
джа бгъэжъым ыхьыгъэ цыгъо мыгъом фэдэр? - шъхьэм 
къыфечъэгъэ гупшысэ упчIэмкIэ Хьатамэ зыдэхьащхыжьи, 
джэуап зэритыжьыгъ: - Хэтына, Мэрзыхъое ефэнд хьилэр 
арыщтын… Адрэхэри шIухэп. Мыдрэр, Тхьэр ыжэ дэлъэу, 
къыомыплъын ефэнд!.. Бэгъмэ апIужьыгъэ БрантI Хьатам, 
бгъэжъ лъабжъэм чIэлъыгъэ цыгъо мыгъор ормэ шIэ?.. 
Сэрэп! Джа Рэджэб цыгъо шхъухьэшIэ цIыкIур чылэ хасэм 
фэзыхьыгъэр, тятэ ыпашъхьэ изыдзагъэр сэры! Чылэр 
сишыхьатэу сэ ар зэпкъырысагъэтхъыным ычIыпIэкIэ ащ 
сIэ намыгъэсэу зыемэ тятэ афаригъэщэжьыгъ. КъызгурыIуагъэп тятэ изекIуакIэ, адрэ зызыгъэIушыщтыгъэ 
хэсакIохэри арых. "Унэ къеIэрэм ыпсэ еIажь" зыфаIорэ 
гущыIэжъыр тятэ зызыкIыщигъэгъупшагъэр сшIэрэп. 
Адэ джары, узыхэхэсыкIэ, зыми ущымыщы зыхъукIэ 
къыохъулIэщтыр. Хымэхэр хымэхэм ахэсых. Iэбжым 
къытфэзгъэлъагъорэмэ, сыд тиамал, тынэ иткIыжьызэ, 
"аферым" тIозэ, Iэхъомбэшхор ятэгъэлъэгъужьы. Сыда 
Бэрэкъэтым итырку забытыгъэ тэ ишIуагъэ къызэрэтэкIыщтыр? Зэгорэм тихэкужъ щыцIэрыIогъэ Бэрзэдж зиусхьан 
жэкIэфыри мыщ зэрэщыбылымыщтыр? Бычэ султIан 
гощэшхоми ишIуагъэ къызэрэтигъэкIырэр мэкIэ дэд, 
зэрэадыгэпхъур Бэрэкъэтым ипшъашъэкIэ ыгу къэкIыжьыгъэу Истамбыл дэс аIуагъ. Мэрзыхъое ефэндым фэдэхэр 
арыхэмэ, орэтырку, орэадыг, орэалбан фаеми, амыбзэкIэ 
дыухьэ къахьэу тыдэкIи ахэр щыефэндых. ЗаокIэ къытэкIугъэхэм сыд фэдэу зыкъытфашIыгъагъэми, зэзэгъыныгъэ 
адэдгъотынти, тихэгъэгу зыкъырядгъэфын фэягъэп…" 

--- Page 550 ---

Чъыг къутамэм тебыбыкIыгъэ бзыум Хьатамэ 
игупшысэмэ къазыхегъэужьым, ежь-ежьырэу зыдэхьащхыжьызэ, зытхьэкIумэхэр зыупэпцIыгъагъэ шым риIуагъ:
- УкъыкIэмыщт, тятэ зэриIоу, уаим щыIэп. Сызыфэщхыгъэми ышъхьэ къыпфисхын: сызыдэгущыIэн, сыгу 
илъыр зэсIон зысымыгъотыкIэ, джа загъорэ къыпфэсIуатэщтыгъэ адыгэ Iофмэ джыри сахэгупшысэжьыгъагъэшъ 
ары. Ахэр модрэ зызышIоIушхэ шыуищмэ яз зэхихыгъагъэмэ, зышъхьэ хэзыхьажьыгъэ делэм зэхиIухьэхэрэр сыда 
ыIонти, къыскIэнэкIэныгъэкIи мэхъу… Сыделэп сэ! Сшъхьэ 
сырыгущыIэжьэу хэти къызыщерэмыгъэхъу. ТитIо тпэкIэкIыгъэ чэщ-мэфэ гуапэхэм тызэгупшысэн, тIон-тшIэн 
къытфахьыгъэшъ ары, силъэкъоф. Тхьэм ынэшIу къызыщитимыфэжьыкIэ, хэт къытиIон, тигъэшIэн непи, неущи, 
неущмыкIи, къэкIощт мазэхэми, илъэсхэми къытпыщылъыщтхэр? 
Мурад-бейкъо Рэджэб хьакIэ-къуакIэм фэшъуашэр 
рытамыгъэгъотыгъагъэми, цIыфмэ апашъхьэ, тятэ ыпашъхьэ шъхьэкIо зесхыгъэкIэ, синэузыр зызытесхыжьыгъэкIэ, 
чылэм джы дгъэзэжьыгъэмэ хъущтыгъэ, силъэкъоф… 
Ары шъхьакIэ, тятэ ышIагъэр къесымыгъэкIоу, гукIи 
сымыштагъэу ащ ыпашъхьэ таущтэу непэ сихьажьыщта, 
сшыпхъу Дарихъан насыпынчъэми ынэгу сыкIэплъэжьыщта?.. СшынахьыкIэ Хьаджрэт армэ, ащ сыдигъуи сыкъызэхишIыкIыщт...- Хьатамэ инэплъэгъу Тодор къыхэхьагъ, 
псынкIэуи къыриупхъукIыгъ: - НекIо, Тодор тыфыкъокIын.

--- Page 551 ---


ЯТIОКIЭНЭРЭ  БГЪУРЭШЪХЬ

--- Page 552 ---

Щэджэгъоужхэм адэжь, зытыраубытэгъэ уахътэм 
сыхьат горэкIэ къыкIэрызыгъэхэу, Зэуалэтхэр Мэхъош 
чылэм ихэсэшIыпIэ гъэхъунэ ихьагъэх, ралъэгъогъэ цIыфхэр 
ашIомакIэу къапэгъокIыгъэ Хьазрэт ефэндым Зэуал 
еупчIыгъ:
- Джыри хэсакIохэр къызэрэугъоигъэхэба?

--- Page 553 ---

- Олахьэ, Алахьэм ынэшIу зыщифэн тхьамэтэшIухэр, 
сымышIэ къызэрэшъосIощтыр,- Хьазрэт ефэндым чыжьэкIэ къыригъэжьагъ,- шъушIэрэба сызышъхьэрыт мэхъошхэр зыфэдэхэр, модыкIэ зыщэпсэухэми, быслъыныехэр 
якъотэгъухэу, ахэмэ тагъэрэхьатыгъэп, зэрэхъущтхэр 
ятIозэ, олахьэ тязэщыгъэм… Шъукъэгужъо зэхъум, гъэтхэ мафэм тыIофынчъэ-дэлъынчъэу тызэхэтына, къытфэкIощтхэ тхьаматэмэ яIуи тэ тиIуи зэтефэмэ, шъузыпылъ 
IофымкIэ къыжъудетэгъаштэ аIуи, зэбгырыкIыжьыгъэх. 
Мы щытхэ быслъымэнхэр, Алахьталэм къынэуж, сишыхьатых.
- Алахь лъапIэу лъагэр, Хьазрэт ефэнд, тIэкIу пщыгъупшагъэщтын, шыхьатэу зытырагъэуцорэп.- Мыхьамэт 
ефэндым Хьазрэт ефэндыр къыгъэтэрэзыжьи, ислъам 
диным хэшIыкI зэрэфыриIэр фыхигъэщ-фэсакъзэ, нахь 
шъабэу къыухыжьыгъ: - ТыкъэдаIо, Алахьэм иIумэт Хьазрэт ефэнд, тыкъэдаIо.
- Ары, Алахьэм иIумэт Мыхьамэт ефэнд, ары. Алахьэр 
зы, лъфыгъэ хэкIыгъэп, Ежьри къалъфыгъэп, Ащ фэдэ 
хъуни щыIэп.- Хьазрэт ефэндым "Къулхолахьыр" адыгабзэкIэ къыIозэ зыкъызегъэтэрэзыжьым, хьакIэмэ зафигъэзэжьыгъ: - Мэхъошмэ ядгъэштэгъэ Iофым шъузырыразэкIэ, шъукъеблагъ, тихьакIэ лъапIэхэр.- Зэпыугъо 
игущыIэ фишIи, афыпигъэхъожьыгъ: - Тэ тиунагъуи гушIуагъо илъ, шъукъеблагъ, нысэ тиI. 
- Ар гушIогъошху, зихъяр лIышъхьэмафэ ехъулIэн, 
Хьазрэт ефэнд.- Бэрзэдж хьаджэм игуапэу къыIуи, фехъохъужьыгъ: - Къышъухэхьэгъэ нысэм Алахьэм лъэпэ мафэ 
къышъухырегъахь, къызхэкIыгъэхэми лъэдэкъэ мафэ 
къафырерэгъан.
Бэрэкъэт тырку забытми, Мэрзыхъое ефэндыми 
янахьыжъ зыдырагъаштэм, Мэхъош ефэндым къариIожьыгъ:
- Тхьэшъуегъэпсэу, Алахьэр разэ къышъуфэхъу, 
етхьыжьэгъэ адыгэ Iофыр, тырку Iофыри дыхэтыжьэу, 
Алахьэм къыддегъэхъу. Модэ, мэхъошхэр, тигъоу тэ щыIа, 
ечэнд нэмазым зылъэ тет быслъымэнхэр къещалIэх, зигугъу шIукIэ зэхэшъухэу зышъхьэ шъумылъэгъущтыгъэ 
Мэрзыхъуае Мыхьамэт ефэндыр Истамбыл къышъуфикIыгъэшъ, ымэкъэ дахэкIэ зыхашъушIэу КъурIан къышъуфеджэщт.- Ардэдэм мэкъэ ефэхыгъэкIэ ыгу къеощтыгъэр 
хьакIэмэ ариIуагъ:  - Непэ Мурад-бей къытхэтынэу инасып 
къыхьыгъэп...
- Сыда къехъулIагъэр? - Бэрзэдж хьаджэр къэупчIагъ.
- Осмэн унэгъо шIагъом къихъухьагъэм шъущыгъуа зэпщтын… Къафэнэгъэ нысэ закъори икIыжьыгъ. СшIэрэп 
тикъотэгъу-шъэогъум етпэсыщтыри…
Бысымым къыIуагъэм хьакIэхэр гупшысэ-еплъыкIэ 
зэфэшъхьафхэмкIэ зэфычIигъэплъыгъэх, зэхахыгъэ къэбарым зи къыраIолIагъэп.

--- Page 554 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 555 ---

Джа щэджэгъоуж дэдэм Димитров Тодоррэ Бэгъ 
Хьатамрэ зэфэчэф-зэрэгъэгущыIэхэу унэм исыгъэх.
Сэбэхь нэфылъэ шъабэм къыщегъэжьагъэу щэджэгъоужым нэс мамырыгъэ дунаим, къушъхьэм зэрэщыхабзэу, ошIэ-дэмышIэу зыкъызэблихъугъ: къохьэпIэ ошъо 
чэпэ лъэныкъомкIэ зэкIэмыхьэ-зэкIэлъытхъорэ пщэ шIуцIэхэр къыкъозэрэхых, ахэмэ къахэчъыгъэ фэдэу жьыбгъэр чIым къыщыкIэпщыгъ, мэшIо бзый къамыщ фэдэкIэ 
зызыохьэгъэ пчыкIэм шыблэр къыгъэгубжыгъэ пIонэу 
къыщызыбгырыуи, ощхыцэхэр къыпхъыхэу ригъэжьагъ.
Тодор шъхьаныгъупчъэмкIэ къэумэзэхыгъэ мафэм 
хаплъи, къыIуагъ:
- Джары, Хьатам, шъукъыздащэгъэ лъэныкъор зэрэгъэпсыгъэр: ошIэ-дэмышIэу дунаим зыкъыщызэрехъокIы.
- СэркIэ ар щыпэлъэгъоп...- Хьатам хэщэтыкIыгъ.
- СшIошъ мэхъу ащ узэресэжьыгъэр.
- Сишъхьэзэкъо мэз щыIакIэмэ о зыфапIорэр, сэ 
зыфасIорэр нэмыкI...- Хьатамэ джыри нахь къыфишIэу 
хэхьапщыкIи, къыухыжьыгъ: - Тагъэбгынэгъэ хэкужъым 
сыщыпсэуныкIэ сэрэшIи, ащ идунай непэ фэдэ зэпытыгъэми 
сезэгъыщтыгъэ… Ащ иуашъуи, итыгъи, ижьыбгъи, ишыблэ-ощхи сэркIэ Iэзэгъущтыгъэ.
481
16 Заказ 030

--- Page 556 ---

- Ара зыфапIорэр?..- Тодор гуегъу-гукIэгъур ынэмэ 
къакIэщэу ихьакIэ Iуплъи, фиушъхьафыжьыгъ: - КъызгурэIо, къызгурэIо. ЗыкIэхъопсыщтыгъэ илъэпкъэгъумэ 
къяхъулIагъэр сянэ тхьамыкIэм зэримылъэгъужьыгъэр 
инасып. Сянэ фэмыщэчыщтыгъэр сэ къыжъудэсщэчынэу 
Тхьэм къыстырилъхьагъэщтын.
- Урыс диным итэу уянэ идунай ыхъожьыгъа?
- Ар таущтэу къыосIощт, Хьатам… Сянэ Фатмэ изакъо 
хъумэ, арабыбзэкIэ Алахьэм елъэIущтыгъэ, сятэрэ сэрырэ 
чылысым тыкIо хъумэ, къыддакIощтыгъэ, къащ къыддихьыщтыгъэ.
- ПIорэр гъэшIэгъоны...- ежь Хьатам зыриIожьрэм 
фэдэу къыIуи, Тодор еупчIыгъ:  - О упшъэ илъ къащ цIыкIум фэди ащ ыпшъэ илъыгъа?
- Илъыгъэп, ау зэлIэм, чыристан гъэтIылъыкIэкIэ агъэтIылъыгъ, икъэнэтIэхэси къащ тет. Уфаемэ, зэгорэм 
озгъэлъэгъун.
- Хьау, хьау,- Хьатам къэгузэжъуагъ,- джаур къэхалъэ сыдахьэрэп сэ...- Ау псынкIэу зыкъишIэжьи, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Угу къысэмыгъабгъ, Тод. Аущтэу 
сыкъыуаджэмэ хъущта, ар къыуаIоу зэхэсхыгъэти ары.
- Сыда зыкIэмыхъущтыр,- Тодор игуапэу къыIуи, 
нахьи нахь игопэжьэу къыухыжьыгъ,- сяни аущтэу къысаджэщтыгъэ.
- Сэ сяни Тамжъый къысиIощтыгъэ...- ыгу зэхэхьагъэу 
Хьатамэ къыIуи, мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыпиупкIыжьыгъ: - 
"БрантI" слъэкъуацIэ къысэзыIощтыгъэ сятэ джаурхэм гу 
щысагъэфагъэп.
- Сэ сяти шъузгъэпцIагъэхэ тыркухэм, Мурад-бей 
фэдэ техакIохэм, гу щысагъэфагъэп, сятэш Бердаси ары, 
Стефан лIыжъым ышнахьыкIи, ащ ыкъо Бориски ары, джа 
угу зыфэмышIу Парвановым иунагъуи ахэмэ ягъэгъусэжь, 
черкес тхьамыкIагъори ахэмэ ялажь. ЗэрэхъурэмкIэ, 
Хьатам, титIуи тызэфэд, Iэбжым зэфэтшIэу а зы псыхъом 
инэпкъитIу татет умыIощтмэ.
- Ары шъхьаем, Тод, а нэпкъитIум зы псыхъоба адэчъырэр, ащ ипсба къытIуфэрэр, тыщызгъаIэрэр? Армэ, 
ащ нэмыкIи къыосIон, джа зипсыIубэкIэ тыщызыгъаIэрэ 
псыхъор арба титIуи икIыпIэ зыфэтымыгъотырэр?

--- Page 557 ---

- Ар дэгъоу къэпIуагъ,- Тодор зэхихыгъэр ежь зыгъэгумэкIырэ гупшысэм зэрехьыщырыр ыгъэшIагъо-римыпэсызэ, джынэс зыфэдэ цIыфыр къыгурымыIощтыгъэ 
Хьатам нэшIукIэ еплъыгъ,- сэри ахэмэ сагъэгумэкIыщтыгъэти ары.
- Тигупшысэхэр зэтемыфэщтыгъэхэмэ, Мэхъош, 
Мэрзыхъое ефэндхэм зэрэсфагъэIоу Iэлы сызыхэхъухьэгъэ мэзым сыкъыхэкIынти, удэжь сыкъэкIощтыгъа?..- 
щхыпцIызэ, Хьатам къэупчIи, къегыижьыгъ: - Ори ахэмэ 
афэдэу цыхьэ къысфэмышIыкIэ сенэгуе… ТхьамыкIэгъо 
Iоф хэмыфагъэм къыгурыIорэп нахь, шъхьэзэкъо-егъэзыгъэ щыIэкIэ гупшысэм пшъхьэ уарзэ икуагъэми, Iугъэнчъэу пфызэкIигъэблэщт. Сэрэп, оры титIо тызэфэд зыIуагъэр. Ау къытэхъулIэгъэ тхьамыкIагъохэмкIэ титIо тызэфэд 
тIуагъэми, зэфэдэ тыхъун тлъэкIыщтэп. Тинахьыжъымэ 
къызэраIотэжьыщтыгъэмкIэ, сэ сшъхьэкIэ слъэгъугъэмкIэ, 
тыркумэ афэгъэхьыгъэу ори зэрэпIуагъэмкIэ, зидин зыдэтIыгъи, зыдэтымыIыгъи тыкъагъэпцIагъ нахь, зи къыткъоуцожьыгъэп. Шъо шъуишъхьафит Iофмэ шъуилъэпкъэгъу-динэгъу урысхэр къышъукъоуцуагъэх аIуагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, тызэрэмышIэу тызэрихьылIи, джа нэпкъитIу 
зыфэпIуагъэм орырэ сэрырэ тыщызэпэуцун фае хъугъэ.
- Тыркумэ шъурягъусэуи?
- Сичылэгъу абдзахэмэ ащкIэ ашIэщтыр сшIэрэп, ау 
сэ зыми гъусэ сыфэмыхъунэу ары.
- Зыкъызэраухъумэжьыщт ушъхьагъу мурадкIэ, 
зэхэпхыгъэщтын, Тырговиштэ тIуакIэм дэс черкесхэм 
уIэшыгъэ шыу-лъэс купхэр зэхащагъэ, талъэныкъо изакъоп, зэрэ Балканэуи ар щашIэ.
- Балканым щыхъурэр сыдым фэсшIэн, тичылэ хасэмэ 
яунашъо къызнэсыгъ. Хэхэс пстэури гуцэфэшIылэх, шъуатебэнэнкIэ къышъущэщтэхэшъ ары.
- Илъэс заулэ хъугъэшъ шъукъызытхэсыр болгармэ 
ащ фэдэ къышъуашIылIагъэу къэошIэжьа?
- КъэсшIэжьырэп, ау хэт ышIэра аIошъ ары.
- Ар зыIорэр ти Болгар хэгъэгу зигъэр тыркухэр ары,- 
Бэгъ Хьатамэ илъэпкъэгъуныкъо Димитров Тодор къыриIуи, кIэкIэу къыфиушъхьафыжьыгъ: - икъунба ахэмэ 
шъузэрагъэпцIагъэр.
16*

--- Page 558 ---

- Тыркумэ язакъуа, Инджлыз ыцIэу хэгъэгу горэ щыIа? 
ЩыIэмэ, ащи тигъэпцIагъ тинахьыжъмэ аIоу зэхэсхыгъэ. 
Хэта тэ тызымыгъэпцIагъэр? Тефик-бей тыркуцIэкIэ 
зэджэжьыщтыгъэ Лапинскэ дзэпащэм полякым къытфырищыгъагъэхэр зэрахэтыжьэу хэта тэ тызымыгъэпцIагъэр?.. 
Тихэгъэгу ттезыхыгъэ урыс хэгъэгоу джы шъо лъэпкъэгъукIэ къышъукъоуцожьыгъэри ары.
- Сыоплъы-сыогупшысэшъ, Хьатам, сэгъэшIагъо, 
ухьаджрэт къодыеп о,- Тодор ихьэкIэ жэкIэ-пэкIэ зэхэкIыхьагъэ есэмэркъэуи, щытхъужьыгъ,- къыжъурыкIогъэ 
зэфэнчъагъэмэ хэшIыкI афыуиI.
- Ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп, Тод. КъэзгъэшIэгъэ илъэс 
щэкIым, дэгъоу зыкъызщысшIэжьырэ илъэсый-пшIым 
къыщыкIэдзагъэу ахэр спэкIэкIыгъэхэшъ, джыри 
спэкIэкIыхэшъ ары. Укъыздэмыхьащх, ушъхьэ зэкъо-лъэкъуитIу зыхъукIэ, уинасыпынчъагъэ зэпхьылIэжьыгъэ 
дунаир, уионэш къыщегъэжьагъэу, чъыгмэ, пщыпIэмэ, 
псынэкIэчъмэ, лъагъомэ, къушъхьэ бжъапэмэ, илъэс кIыхьэ 
мыухыжьым иохътиплIмэ, ошъо лъагэм, пщэфхэм, шыблэ 
гъуагъомэ яощх-ошъумэ, жьыбгъэмэ ащыкIэкIыжьэу 
гупшысэгъу къыпфэхъух, ахэмэ ягукIэгъуи, ягушIуагъуи, 
ятхьамыкIагъуи зэхэошIэ.
Тодоррэ Хьатамрэ зэрэгъэгущыIэхэзэ, ащыгъупшэжьыгъагъэ уашъомрэ чIымрэ ядунэе мэзахэ къызэрыкIуашъэщтыгъэ унэр пчыкIэ хъопскIым джыри икIэрыкIэу 
къызэлъигъэнэфи, шыблэ гъогъо мэкъэшхор зыхэт уаем 
къыритIупщыгъ. 
- ОщхышIоп мыр, уионэш ипсэкIод къэтэмыгъэхь, 
гъушъапIэм чIэсщэн,- псынкIэу къэтэджыгъэ бысымым 
икъэптан зышъхьэриубгъозэ, къыIуагъ.
- Ащ фэдэ мыошIу Iаджи сионэш пэкIэкIыгъ, аущтэу 
оIомэ, дэгъу, гъусэ сыкъыпфэхъун.
- Сыд пае тIуми уаем зедгъэгъэшъун, джыдэд.
Хьатам щымысышъоу зиадырабгъу дунаир зыщыкъутэжьыщтыгъэ шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ: Тодор имынэIосэ 
шым ыIупэ ыIыгъэу пхъэ къутэгъэ Iатэр зыщызэтелъ гъушъапIэм чIищи, ощх бгъундж чъыIэр къызнимыгъэсрэм 
фэдэу къыхэчъыжьыгъ. Унэм къызэрехьажьэу къежэщтыгъэм игухэлъ щыгъуазэ фэдэу къыIуагъ:

--- Page 559 ---

- Ощхым уцужьын мурад иIэп, уцужьыгъэкIи, узгъэтхъэн пчыхьашъхьэщтэп.
- Аущтэу дунаир щытыщтмэ, дэи. Тызэрэлъэгъугъэмэ, 
тыгущыIагъэмэ, сэ сышэсыжьы сшIоигъуагъ.
- Ащ нахь хэмылъэу ушэсыжьына,- Тодор зэхихыгъэр 
ымыдэу еупчIыжьыгъ,- тыда уздэшэсыжьыщтыри?
- ТIыргъыштэ тIокIэшхом сызыдэшэсыжьын макIа?.. 
Сишыпэ зыдигъазэрэр, къызыщыуцурэр титIукIи сичIыпI.
- Сыд пIуи, Хьатам?..- Тодор ыгу къыдеIэу щхыгъэ.- 
Сыдэу черкес цIэ дэгъукIэ Тырговиштэ тIуакIэм уеджагъ.
- Сыда адыгэхэр зыдагъэбзэхагъэ ТIыргъыштэ тIуакIэм 
ахэр зэремыджэхэу седжагъа? - ГугъуемылI-къыримыдзэу Хьатамэ къыIуагъэр джыри къыкIиIотыкIыжьи, щхыжьыгъэ, етIанэ джау сыдми къыпигъэхъожьыгъ: - Нычэпэ 
сиуцупIэ нэф щисхынэу ары.
- Хьау, хьау, чэщ зыщипхын унэ уимыс фэдэу, ар 
пшъхьэ къимыгъахь. Ори, сэри тызытемыгущыIэгъэ Iоф 
горэ джыри щыIэу къысщэхъу. Тянэ зэриIощтыгъэу, хьакIэм 
икъэкIон ежь иIофмэ, икIожьын бысымым иIофышъ, 
уимыхэбзагъэу зэщ-гъощагъэкIэ укъысфэкIуагъэу сыгугъэрэп. УзгъэгумэкIырэ щыIэмэ, сыкъыодэIу, зэрэсфэлъэкIэу узэхэсшIыкIын.
- Сэ бэмэ сагъэгумэкIы, ау зэкIэми анахьэу хэкIыпIэ 
зыфэсымыгъотырэр сшыпхъу Дарихъан тхьамыкIэм иIоф. 
АщкIэ Мурад-бейкъо Рэджэб иманцызым сызэрэдэзекIуагъэри, ащ емыпэсыгъэу тятэ фишIэжьыгъэри зэхэпхыгъэщтын, зэхэмыхыгъэмэ…
- Зэхэсхыгъ! - Тодор кIэкIэу къыIуи, Хьатамэ игущыIэ 
зыфызэпыригъэугъэр фиушъхьэфыжьыгъ: - АщкIэ Мэзхьаб угу емыгъабгъ, тэрэзэу уятэ зекIуагъэ, о пшъхьэкIэ, 
уиунэгъо IофкIэ зытеплъхьажьыгъэ нэузырыр хэсэ Iофэп, 
етIани тырку укI Iофым уичылэгъухэр шыхьатэу тебгъэуцохэ хъущтэп. О угу зыфэплъырэ лIы пхыгъэр шыплIэкIэ 
къафэпхьи, узыфаер рябгъэшIэнэу апашъхьэ къиудзагъ.
- Сэры джы мысэр, шъо зэкIэми шъузаф, шъуIуш… 
Шъо аущтэу шъоIомэ, сшыпхъу зыуцIэпIыгъэ шIойхэкIым 
сэ есшIэщтыр сэшIэ...- Хьатамэ мэкъэ ефэхыгъэкIэ зыфэгъумыгъужьи, шъхьэ кIэпхъотыкIыгъэ нэ плъырыкIэ Тодор 

--- Page 560 ---

еупчIыгъ: - Сшыпхъу Дарихъан тхьамыкIэм пшъхьэкIэ 
фыуихьисапэу зэхэсхыгъэр шъыпкъа?
- Пшыпхъу Дарихъан сэркIэ тхьамыкIэп, Хьатам. 
СигухэлъышIу шъуиунагъокIэ къыздэжъугъэхъущтмэ, ежь 
Дарихъани сэри тызэдэнасыпышIощт,- Тодор къыIуи, 
Хьатамэ къыфэмыIошъущтыгъэр къыгурыIуагъэу къыухыжьыгъ,- адрэ шъузэнэгуерэ сабый Iофыр арымэ, ар 
сызыфэгупсагъэм исабыишъ, сэри ар сыещт, спIущт, 
злэжьыщт.
- Ежь Дарихъан сыд къыуиIорэр?
- Мышъэфыжьыр сэри сыушъэфыжьынэп: ащи сятэрэ 
сшыхэмрэ зэраIу еIо.
- Адэ аущтэу Iоба, зиунагъо бэгъон!..- Хьатамэ игушIо 
щагумкIэ къиIукIыгъэ шы пырхъэ гумэкI макъэм зэпигъэугъэу дэIуагъэ.
- ГумэкIыгъо щыIа? - Фэтагын остыгъэр хэзгъанэщтыгъэ Тодор къэупчIагъ, къыIорэм теубытагъэ фыриIэу 
къыухыжьыгъ: - Сихьэ Чуркэ чан, гумэкIыгъо щыIагъэмэ, 
къэхьакъущтыгъэ.
- Зэ! Сионэш гумэкIыгъэ фэдэу къысщыхъугъ...- 
Хьатамэ ин-инэу унэм зекIошъым, иш гъушъапIэм къычIэзыщыщтыгъэ нэбгыритIум яз къышIэжьи, еджагъ: - Хьаджрэт, ора сэIо!..
Хьатам ощхышхом зэхигъэшъухьагъэхэ Хьаджрэтрэ 
Къасимэрэ ыпэ итхэу унэм къызехьажьым, Тодор ащыгушIукIызэ, апэгъокIыгъ:
- Шъукъеблагъ, тызэмыжагъэхэ хьакIэ лъапIэ хэр!
- Мыхэр уиунэ къебгъэблэгъэнхэ хьакIэхэп тызэмыжэгъэ тыгъуакIох нахь. Онэшыр скIэкIащынкIэ къэнэжьыгъагъэ щыIэп.
- Ар о зэрионэшыр хэта зышIагъэр?..- Хьаджрэт 
зиухыижьызэ къыIуи, яIоф зытет шъыпкъэр къыушъхьафыжьыгъ: - Тэ Парвановым непэрэзымафэм ионэш ыуж 
титыгъэти, ощхышхом Тодор дэжь щепсыхыгъэнкIэ мэхъу 
тIуи, мыщ тыкъэкIогъагъ. Ау хьэ дэгъу уиIэп, Тодор,- 
зызыухыижьыщтыгъэ Хьаджрэт гые гущыIэкIэ къыу хыжьыгъ.
- Хьэ хъущтэп ар! - Къасими ишъэогъу дыригъэштагъ.

--- Page 561 ---

- Сыда? - Тодор ихьэ къыраIолIагъэм къыгъэупчIагъ.
- Къупшъхьэ такъыр зыфэтэдзым, къытпымылъэу 
уищагу тыкъыдигъэхьагъ.
- СшынахьыкIэхэр, шъухэукъо,- Тодор щхызэ, ихьэ 
къыухъумэжьыгъ,- си Чуркэ щагум шъузэрэдимыгъэкIыжьыщтыгъэм сыришыхьат. Мыдэ, ар Iофэп, хъущтыр 
зыхъугъахэкIэ, хьакум шъуетIысылIи, зыжъугъэгъушъыжь, 
непэрэзымафэм Парванов тхьагъэпцIым ыуж шъуитызэ 
шъумэлэкIагъэн фае, щай тIэкIу нэмыIэми, сэ шъуезгъэшъон.
- Мыхэмэ ауж икI, Тод, сэгъэгъушъыжьых, сэгъашхэх 
пIоу! Мы дунэе Iаем зыдэхъугъэхэр амышIэу мыхэмэ 
зэрэчылэу къалъэхъу. НекIо, абдзахэхэр, шъукъысэкIэсхи, 
шъуфэмытыгъугъэ шымкIэ Абдзахэ шъусхьыжьын.
Шытх зэкIэсыкIэ Хьатамтхэр Абдзэхэ хэгъуашъхьэ 
къихьажьыгъэхэу Бэгъ Мэзхьабрэ Наурзэ Дзэгъащтэрэ 
зипэщэ лIы куп лъыхъуакIохэм заIокIэхэм, ыкъо нахьыжъ 
ыкIыб кIэлитIур дэсхэу Мэзхьаб зелъэгъум, зэригуапэр 
ымэкъэ пшъыгъэ къыхэщэу щыри зэдигъакIозэ, афэгубж 
фэдэу зишIыгъ:
- Шъуищэ, зиунагъо бэгъон, джынэс тэ шъущыIагъа!..

--- Page 562 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ЗЫРЭШЪХЬ

--- Page 563 ---

Пчэдыжьым, сыхьат уахътэу къафагъэнэфагъэ пшIыкIузым ехъулIэу Мустафа дзэпщым ипчъэихьагъу дэжь 
нэбгыритф Iут: тIур, Бэрэкъэт Зэуалэрэ Осмэн Мурадбейрэ, ятэмэтелъхэм яинагъэкIэ зэфэмыдэхэу тырку забыт 
шъуашэкIэ фэпагъэх, Бэрзэдж хьаджэм ицые шIуцIэ ыжэкIэ 
фыжь къыдекIу, адритIум, Мыхьамэт ефэндымрэ Хьазрэт 
ефэндымрэ, пшэхъошъо абэ кIыхьэхэмрэ сарыкъ уцышъохэмрэ ащыгъ. Унэ хъоо-пщау нэфынэм цIыфыбэ имысми, 
ис тIэкIур ахэмэ къязэрэгъэплъы.
- Къытфыхахыгъэ сыхьатым такъикъ заулэ пыкIыгъ...- 
Мыхьамэт ефэндыр Бэрзэдж хьаджэм еIушъэшъагъ.

--- Page 564 ---

"Ары, сэри ащ гу лъыстагъ…" Бэрзэджым къыригъэкIэу шъхьэр фигъэсыси, еIушъэшъэжьыгъ.
- ТыбзэкIэ тымыгъэгущыI, мыхэмэ ягуапэп…
- Абзэ тымышIэу сыдыбз тазэрэдэгущыIэщтыр?..- 
Хьазрэт ефэндми зэхихыгъэм римыIолIэн ылъэкIыгъэп.
 Пчъэшхор къызэIуахи, Бэрэкъэтыр зипэщэ купыр унэм 
ращагъ. ЗэдзэкIэкIо адыгэ нэгу забытыр зыкIыб дэт 
Мустафа дзэпщэу джэхэшъо гузэгум къыщяжэщтыгъэм 
Бэрэкъэт забытымрэ Осмэн забытымрэ аIэхэр егъэчъэхыгъэхэу зыфыращыгъ, мыдырищми шъхьэщэгъашIо 
фашIыгъ.
Пкъы ушъэгъэ пытэр зидышъэ тэмэтелъхэм нахь аIатыщтыгъэ Мустафа-пашэм феблэгъагъэхэр дэпкъым 
кIэрыт тэхътэ кIыхьашхом тыригъэтIысхьэхи, ежьыри ахэмэ 
апэмыблагъэ-апэмычыжьэу тахътэшхом тетIысхьи, сэмэркъэунчъэу ариIуагъ:
- КупышIу шъохъу, къэбар дэгъу къытфэшъухьыгъэмэ, охътэ кIэкIэу къышъуфагъэнэфагъэр къыдэтлъытэзэ, тигуапэу тышъодэIун. ШъуздагъэкIогъэгъэ лъэныкъом сыд щыкъэбар, бинбаши, тыкъыодэIу.
- Тыркуе хэгъэгум икъохьэпIэ-темыр лъэныкъор, 
мамыр, Балканыр зиIумэт дзэпщышху. Алахьэ лъапIэу 
лъагэм илIыкIо Абдул-Азиз султIан нэфышхом цIыфхэр 
фэразэхэу, агу илъэу мэпсэух, джаурых умыIощтмэ, ацIэ 
къызэресIорэмкIи къысфэгъэгъу, болгархэри, румынхэри, 
урымхэри ары. НасыпышIо къышъохъулIэгъэ черкесхэм 
яIоф дэгъу, джэнэт псэупIэ афэхъугъэ хэгъэгум исыдрэ 
IофкIи дырагъэштэнэу ахэр хьазырых.
- Черкесхэм афэтшIэгъэ гукIэгъур аущтэу зэхашIыкIыжьызэ, зыкъагъэшъыпкъэжьынэу, къыткъоуцожьынэу 
аIомэ, аферым. Ахэр IэпыIэгъунчъэхэу, тэри тадэIэпыIэн 
тыфимытэу илъэсишъэрэ тызылъэгъу мыхъурэ джаур 
урыс хэгъэгушхом пэщытыгъэх. Черкес лIыбланэхэм афэмыгъэхъугъэр къафэпIэтыжьыныр емыкIу, гонахь. Ау 
ахэмэ алъ зыщашIэжьыщт уахътэр чыжьэжьэп. ШъуздэщыIагъэ лъэныкъомкIэ ахэмэ япчъагъэ сыд фэдиз хъун?
- ЗэкIэри кой шъэныкъорэ блырэ мэхъу, дзэпщышху.
- Нэбгырэ тхьапш ахэмэ адэсын?
- ГурытымкIэ нэбгырэ шъитIу-шъищ фэдиз.

--- Page 565 ---

- Iашэр зыгъэIорышIэн хъулъфыгъэ тхьапш зыфасIорэр.
- Ари къытфэбгъэуцугъэ Iофыгъомэ ащыщыгъэти, 
къызэдгъэшIагъ. Кой пэпчъ адэсыр хъулъфыгъэ макIэми, 
Iашэр зыгъэIорышIэн нэбгыришъэ къадэкIын.
- ЗэокIэзыжь черкесхэр адэ хъулъфыгъэнчъэных...- 
Дзэпщым къыIуи, къызэхифыжьыгъ: - Ау ахэмэ язы дзэкIолI 
джа дахэкIэ зыцIэ къепIогъэ болгар джаурмэ, ялъэпкъэгъу 
Урысыер къакъотэу, зэхащэрэ дзэкIол нэбгырэ заулэмэ 
апеIэщт. КъызэрыпIорэмкIэ, шъузыдэщыIэгъэ койхэм, 
зэкIэ пштэхэмэ, гурытымкIэ дзэлI нэбгырэ минищ-минитф 
фэдиз къадэкIыщт.
- Илъэс горэмкIэ, дзэпщышху, япчъагъэкIэ ахэр мин 
пчъагъэ хъущтых.
- Тэри джары, черкесхэр зэрэдгъэтIысхьэгъэ нэмыкI 
чIыпIэхэр къыдэтлъытэхэзэ, мэхьанэшхо зиIэ Iофым тызэрегупшысэрэр.- Мустафа дзэпщым кIэкIэу къыIуи, къафыкIигъэтхъыжьыгъ:  - Ау тызытегущыIэрэ черкес Iофыр 
джыри хэгъэгу Iоф хъугъэпышъ, къышъуфэсэгъэпытэ, мы 
унэм къенэжьы, тазыфагу къыдэнэжьы. О зыгорэ къапIо 
пшIоигъуагъ, зиусхьан, тыкъыодэIу.
- Сэри къэпIуагъэмэ, дзэпщышху, къадесэгъаштэ,- 
Бэрзэдж хьаджэм ыцIэ ошIэ-дэмышIэу къызэрэхагъэщыгъэр игуапэу къыIуагъ,- черкес лъышIэжьым сыдигъуи 
тыфэхьазыр.
- Аущтэу шъоIомэ, тхьашъуегъэпсэу, ащ тинепэрэ 
Iоф щытэухы. О сыпфэещтышъ, Осмэн забытыр, къанэ.- 
Язакъоу тыркуитIур унэм къызызэденэжьхэм, Мустафа 
дзэпщыр Мурад-бей забытым еупчIыгъ: - Мы черкесхэм 
цыхьэ афэошIа?
- АфэсшIэуи, афэсымышIэуи къыхэкIы.
- СиупчIэ джэуап зэхэфыгъэ къет.
- ЦIыф плъырыщэх.
- Ар дэгъу нахь, дагъоп.
- Ябыслъымэныгъэ джыри зэхашIагъэкIэ сыгугъэрэп.
- Тырку хэгъэгум ар щагурагъэIощт. Джыри сыд?
- Шъугъоныр яуз.
- Ар зыхэмылъ цIыф лъэпкъ щыIэпщтын.
- Пэрытыныгъэр зэтырахы.

--- Page 566 ---

- Тэри ар тхэлъ. НэмыкI дэгъу горэм игугъу къэшI.
- ЗэолIых, шъыпкъаIох, цыхьэшIэгъух.
- Джары зэхэсхынэу сызыфэягъэр. Ау черкесхэм 
уалъымыплъэнэу, ятIэсхъапIэхэр зэмыгъэшIэнхэу ащ къизгъэкIырэп. Бэрэкъэт бинбашэ къиупхъукIыгъэм итэмэтелъ 
о къыомыпэсыгъэ тэмэтелъым бэкIэ зэрэнахь иным уемыплъэу уинэплъэгъу чIэмыгъэкI, зыкъемыгъашI, фэсакъ, 
еIэсэкI. Ар султIан гощэшхом зэриIахьылыр, ынаIэ къызэрэтетыр, къызэрэкIигъэупчIэхэрэ зэпытыр джыри угу 
къэсэгъэкIыжьы.- Мустафа дзэпщым унэм икIыжьыщтыгъэ забытым кIэлъиIожьыгъ: - Бэрзэдж хьаджэр джырэп 
зытшIэрэр, адрэ ефэндитIури мыцIыф дэинхэкIи мэхъу, 
ау, хэт ышIэра, цыхьэшIэгъу зямыгъэшI, къызэрэтфычIэкIыжьытхэмкIэ ахэми уасэ афэтшIын.
- КъызэрэпIуагъэу, дзэпщышху, ахэми садэзекIон, 
язылъэбэкъуи синэплъэгъу кIэзгъэкIынэп, агу илъэу аушъэфырэм нэсыжьэу къыосхьылIэжьын,- Осмэн Мурад-бей 
идзэпщ ыгъэгугъуи, "сэ сиунэгъо Iоф зэхэзыфыщт, зэтезгъэуцожьыщтыр сшIэрэп нахь" гукIэ зыриIожьызэ, унэм 
къикIыжьи, гукъао имыIэ фэдэу, шъхьэ Iэтыгъэ нэгу ихыгъэкIэ къежэщтыгъэхэ зигъусагъэмэ къахэхьажьыгъ.
Бэрэкъэт бинбашэр зыгъэгумэкIыщтыгъэр ежь къырапхыгъэ Осмэн Мурад-бей забытыр хэушъхьафыкIыгъэу 
Мустафа дзэпщым къызэригъэуцугъагъэр арэп, мыдрэмэ 
ялыекIэу Бэрзэдж хьаджэр джэуапыгъо зэрэзыфигъэхъугъагъэр ары.

--- Page 567 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ТIУРЭШЪХЬ

--- Page 568 ---

Гъэмэфапэ ошъогур гъунджэкоу къабзэ. Ар зышъхьэрыт къушъхьэ мэз зэикI-зэлъыIукIотырэр нэм фэмыплъэкIэу тыгъэпс, шхъонтIэ орышху. ЧыжьэкIэ ос шыгуфхэр 
пщэфы къыпщыхъухэу къэлъагъох. Жьы мэкIэ шъабэр 
къыкIэпщы, чъыг тхьапэхэр Iэгу теох, уцыпэхэр къэшъох. 
Бгъэжъ зырызхэр модыкIэ-мыдыкIэ щэхьарзэх, лъэгъобгъум щыречъэкIырэ псынэкIэчъым итыжьыныпс зэретэкъокIы.
Осмэн Мурад-бей ихэгъошъхьэ тхышъхьэ къызытехьажьым, ынэгу кIэтхэр ищыпэлъэгъу фэдэхэу иш къыгъэуцуи, Албан риIуагъ:
- Модэ чъи, сыкъызэрэкIожьырэмкIэ, Белград гъогу 
чыжьэм сыкъызэрэтекIыжьыгъэмкIэ Рэджэб макъэ егъэIу. 
Сэ мы псынэкIэчъым дэжь сищэджэгъо нэмаз щисхын, 
Алахь лъапIэу лъагэм ынэшIу къытщифэнэу, тыгу имылъэу 
тагъашIэрэмкIэ тыкъызэхишIыкIынэу селъэIун. Е-е, дунэе 
нэф, дунэе хьаф, сыдэу унэшIошI-угъэпцIэлъэ дах, зыкъытIупшIэхьэми, зыодгъэпцIэнэп.
Амдэзштэным ыпэкIи, амдэзыпсыр ынапи, ыIэлджанэхэми, ылъакъохэми, ыIапэхэми атегъушъыкIыжьыфэкIэ, икъэптан Iэгъуапэхэри, игъончэдж лъапэхэри 
къырищэхыжьыфэкIэ, иуанэ пышIэгъэ нэмазлыкъри зэкIоцIихыфэкIэ, къыблэмкIи ыубгъуфэкIэ, ащи теуцофэкIэ 
ыкъо къехъулIагъэхэр, ахэмэ яхэкIыпIэ-икIыпIэхэр ары 
Мурад-бей зэгупшысагъэр. 
Нэмазыр зеухыми, лъэгонджэмышъхьэкIэ Алахьэм 
ыпашъхьэ ащ зыкъызырегъэнэжьыми зыфелъэIущтыгъэр 
джа дэдэхэр арых: "УиIумэт Мустафа дзэпщым, си Алахь, 
спшъэ къырилъхьагъэхэр Iофэп, ахэмэ уиIорэ уишIэрэ 
ахэлъышъ, сэрышъ ахэр зыпшъэ дэкIыщтхэр зэрэсэбгъэлъэкIэу фэзгъэцэкIэщт, джа зымафэ зэрэсIогъагъэу, джыри 
быслъымэн пфэмыхъугъапэ черкесхэми зыкъязгъэшIэжьын, Ощ нахьрэ гугъапIэ ямыIэу пфэтшIыных. Сэ тырку 
хэгъэгум иIоф зесфэмэ, сиджаурмэ сяпыйзэ, сидунэе 
хьаф къыщысэптыгъэ шъэо закъом иунэгъо Iоф сфызэхэфыжьырэп. СыолъэIу зыгу къытфэмышIу черкесыпхъум 
ыгу тфэбгъэшIунышъ, тисабый ышъо зэрэхэлъэу, зэхэзыхы-зылъэгъурэмэ агъэшIагъоу, къытфэбгъэкIожьынкIэ, 
сиунагъо зэтезыгъэ уимамыр къипхьажьынкIэ… Iахьыл-благъэ зыфэзгъэхъумэ сшIоигъогъэ черкес унагъори, шъаори, 
яни, скъо къыщызынэжьыгъэ тыркупхъу нысэ сабыин чъэнасыпынчъэри згъэмысэхэрэп… Сэры мысэр! Уапашъхьэ 
сис, сиунэгъо Iофхэр шIукIэ зэпыбгъэфэжьынхэу сыолъэIу…"

--- Page 569 ---

Нэмазлыкъ зэкIоцIыгъэчэрэзагъэр онэ къуапэм Мурадбей ригъэкIужьызэ, къыIухьэгъэ шыуитIум афызэмыплъэкIэу мэкъэ пшъыгъэ-мыкIэщыгъокIэ яупчIыгъ:
- Шъора?..
- Фэсыжьапщи, тят.- Рэджэби ичэфынчъагъэ къыхэщэу шым къепсыхыгъ,- шIукIэ тихэгъуашъхьэ укъехьажь.
- Тхьэуегъэпсэу, модэ къэбарышIу щыIэмэ, сыгъэгушIу.
- КъэбаритIу щыI...- зыпшъэ изылъашъощтыгъэ 
Рэджэб ычIыпIэкIэ Албан къыIуагъ.- Зигугъу апэ къэсшIыщтыр сшIэрэп нахь… АнахьышIумкIэ къедгъэжьэн: Махьнурэ нысэр ежь-ежьырэу унэм къэкIожьыгъ.
- Ар ымырмэ, сыд ышIэщтыгъэр?..- Джыри Мурадбей къызэмыплъэкIэу гъумытIымыгъэ.- Адрэр сыд фэд, 
нахьышIуа?
- Ар зыгорэмкIэ шIуми, тэркIэ шIоп, Бэгъмэ япхъу 
тинысагъэр дэкIожьыгъ…
Онэ къопитIум ятхъуи, тIэкIурэ щытыгъэ Мурад-бей 
ошIэ-дэмышIэ пкъы пытэкIэ зыкъызэридзэкIи, къэупчIагъ:
- Осмэнмэ ясабый зышъо хэлъыр дэкIожьын фита!.. 
Хэта шъуз лъэрымыхьашхор зыщагъэр?!.
- Димитров болгар-черкесныкъор ары…
Онэшыр зиIадэжь Мурад-бей ышъхьэ еуфэхыгъэу 
заулэрэ кIуи, бгъэжъ огъэ-лъэтэжьыгъэм фэдэу онэгум 
зыридзэжьыгъ.

--- Page 570 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ЩЫРЭШЪХЬ

--- Page 571 ---

Анахь къэбарышIуми уигумышIугъэ зыхаплъхьэкIэ, 
цIыфмэ захэптIупщыхьэкIэ, къызыпкъырыкIыгъэ дэдэми 
къымышIэжьынэу ар зэфэшъхьафэу, хэти зэрэфаеу зэтыраIукIыжьы. Ау сыд фэдэу ахэр зэтепIукIыжьыхэми, къэбарышIури, къэбар дэйри зыфаIуагъэмэ яеу къэнэжьы. 
ШIумрэ емрэ ежь цIыфмэ къапкъырымыкIыфэ тIури 
зэголъэу щыIэныгъэм къыздырехьакIы. 

--- Page 572 ---

Бэгъ Мэзхьаб адыгэмрэ Осмэн Мурад-бей тыркумрэ 
зэрымышIэхэ-зэпэчыжьэхэу, абзи яшэн-хабзи зэтемыфэхэу диныр зифедэ пстэуми зыфаIорэ дунэе хьафым зэдытетыгъэх. Джы ахэр адыгэ лъэпкъ тхьамыкIагъом зэфихьыгъэхэу, зэубзэ-зэмыубзэхэу, зыр хэхэсэу, адрэр пчэгъу 
чIэсагъэу зы хэгъэгу зэдисынхэ фае хъугъэ. Сыдэу пшIыщт, 
щыIакIэм зэрэщыхъоу, пытэм махэр екъутэми, мыжъор 
зэгоутми, щылыч чатэр машIом егъэушъэбыми, цIыфыпсэм фагъадэрэ псым ешхъожьы. Ахэмэ шIулъэгъур 
афэдэми, атекIы. Хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ азыфагу къыдэтаджэрэ шIулъэгъу махэр умыгъашIомэ, 
уфэмысакъымэ, уемыубзэ-уемылIылIэмэ, ар мыжъо чъыIэ 
мыжъо дэгоу зэгорэм къыпфычIэкIыжьы.
Хэкужъ машIор зипшъэшъэжъыегъу щыкIэстыкIыгъэ, 
нымрэ нэнэжъымрэ апсэ зыкокI щаухыжьыгъэ, хымэ чIыгум къифэгъэ, пэнэлъэ мэз гъуй къэуцухьагъэм хэсыгъэ, 
гъаблэмрэ узымрэ агъэлIэгъэ цIыф шъэ пчъагъэ зынэгу 
кIэкIыгъэ, аужыпкъэм болгар тIокIэ чыжьэр псэупIэкIэ 
зыфыхахыгъэ Дарихъан шIулъэгъу зыфаIорэр, ар зыфэ дэр 
зэхишIэным иIоф тетыгъа?
ШIулъэгъум икъэхъукIэщтыри, зыфэдэщтыри, ипIэлъэщтыри ар зыхэушъэфэгъэ цIыфым ышIэрэп. Ащ зауи, 
гъабли, бзэмышIэ-лъэпкъ зэхэдзи, дэхэ-Iаий иIэп. Ар апэрэ 
нэплъэгъум, гущыIэ зэфэдзым, зэфэхъопсэ шъэфым, 
гукIэгъум, ары пакIо егъэзыгъэм къыщежьэ. 
Дарихъан къехъулIэгъагъэр зэмыжагъэ-къыфыкъоугъэ тхьамыкIагъом къыхэкIыгъагъ. Къэбарыр зэхэзыхыгъагъэмэ "тхьэ етагъ, итхьэмыкIэ щыIакIэ хащыгъ, гъэшIэгъона тыркухэмэ, гъэшIэгъона ятIонэрэ шъузмэ. Хъулъфыгъэм шъузиплI иIэнэу КъурIанми къыщеIо, унэгъо 
бай-зэтегъэпсыхьагъэ ращагъ. Данэр лъапэкIэ ыдзэу, 
зыфаер зэкIэ зэригъотылIэжьэу псэущт" зыIощтыгъэхэри, 
ихьыкIэ-жъалымыгъэ зымыдэщтыгъэхэри, зи зэхэзымыхыгъэу зызышIыщтыгъэхэри щыIагъэх. Ядэжь къызэчъэжьым, 
"ежь-ежьырэу инасып пиупкIыжьыгъ" зыIуи, къыдэхьащхыгъэхэри мэкIагъэп, ышъо сабый зэрэхэлъыр зылъэгъугъэ-зэхэзыхыгъэмэ къызэрикIыжьыгъэр къырамыгъэкIоу аIуагъэ-зэтыраIукIыгъэри гъунэнчъ. Сабыир Осмэн 
Рэджэб имыеу Хьатамэ иети, къыдашIэным щыщыни, 

--- Page 573 ---

ышъхьэ къахихыжьыгъ, мыдрэми ышъхьэ зыфыхихьажьыгъагъэри джары зыIощтыгъэхэри чылэм дэсыгъэх. Адэ зэ 
нахь къемыпсэлъыхъугъэ Димитров Тодор ятIонэрэ къыкъокIыгъом Дарихъан лъэрымыхьышхор ошIэ-дэмышIэу 
зэрэдэкIуагъэм пае джы сыд ахэмэ, нэмыкIхэми аIощтыр? 
"Ежь егъэзыгъагъэти, дэкIон фаети дэкIуагъ шъхьае, сабый 
къэмыхъугъэр хымэ чыристан унэм римыхьэ хъущтыгъэба…" зыIозэ, кIэнэкIэщтхэри щыIэнхэкIи мэхъу, ау 
сабыир ышъо хэлъэу къызэрихыжьыгъэ тырку быслъымэн 
унагъом сыд ыIощт? Тырговиштэ тIуакIэр IэнатIэкIэ зыIэ 
рамылъхьагъэу зыIамычIэ чIэлъ Мурад-бей сыдэу зишIыщт?..
Гъэмэфэгум ипчэдыжь тыгъэ чэщ кIаком тIэкIу ыгъэучъыIэтэгъэгъэ чIыгур къыгъэфэбэжьызэ, ошъо чапэм 
къыдэсые. Унэ зэпэIудзыгъэ заулэкIэ тхышъхьэ мэз пIокIэ 
лъапэм кIэрытэкъогъэ Стефановкэ къутырыр, Димитров 
Тодор иджэнэ тхыцIэ пкIэнтIэпсэу пхъэ щимыкъутэщтыгъэмэ, цIыф гори дэмысыжь фэдэу, гур ыгъэкIодэу зэгъокIы: зы атакъи щыIорэп, зы мэли щыIоирэп, зы хьи 
щыхьакъурэп, сабый джэгу макъэ пакIо, цIыф цIэцIэ макъи 
къыдэIукIрэп. Сабыигъом къыщегъэжьагъэу непэрэ иилъэс 
щэкI щыкIэкIыжьэу ащ фэдэ щыIакIэ-псэукIэм есэжьыгъэ 
Тодор ар зэхишIэрэп. ЗэхишIэмэ, ищыIэныгъэ зыхэгупшысыхьэкIэ, зыфит шIагъо щымыIэу, пIытIыгъэ-фызыгъэу 
ичIыгу, зыщыщ лъэпкъым ыцIэкIэ зэджэжьын фимыт 
хэгъэгум щыриIэ псэукIэр шIошъхьакIу, ыгу къео. Непэп, 
тыгъуасэп, гъэрекIоп, гъэрекIопагъэп ар къызыщежьагъэр, 
илъэсишъэ заулэ хъугъэ къокIыпIэмкIи, къохьапIэмкIи, 
къыблэмкIи зызыщызыушъомбгъугъэ Тыркуем Балканыр 
зиIыгъыр.
"Кавказыри ащ зыIэкIилъхьан игухэлъыгъ,- Тодор 
ощыр пхъэм хиси, Iэлъджэнэ IэгъуапэмкIэ ынатIэ пкIантIэр 
тырилъэкIыкIыгъ, жьы зыIуигъэхьанэу тIысыгъэ,- тилъэпкъэгъу братушкэмэ къыдагъэхъугъэп нахь, сянэ тхьамыкIэр 
зыщыщ черкесмхэр зыщыщымэ аришIагъэр, ыгъэбанэхэыгъэзаохэзэ, яхэгъэгу къыраригъэфхи, джы тэ, ипый 
джаурхэм, лъышIэжькIэ къыти гъэбэнынхэу, итетыгъо ащкIэ 
ыгъэпытэнэу мыщ нэс къыщагъэх. Сыд фэдэ джэнэт 
хэгъэгу Парвановым къызэриIожьыщтыгъэмкIэ, ахэр 

--- Page 574 ---

зыщыпсэущтыгъэхэр…Синасып, Парван фэдэу, сэри ащ 
сызэрэмыкIогъагъэр. Ар сшIэ гъагъэмэ, сянэ ылъ згъэчъэн 
фаеу хъущтыгъэ, арыщтын сыкъэзыубытыгъэр. Джы сыд 
адэ къытпыщылъыр, къытэ хъулIэщтыр? Сыд къытпыщылъыщтми, сэ тыркумэ сафэдэу зыми ичIыгу, ихэгъэгу 
къытесхынэу, сихабзи, сидини, сыбзи IашэкIэ ислъхьанэу 
сыфэкIуагъэп, сыфэкIощтэп. Дари хъанкIэ сшIагъэр армэ, 
ащ зыми иIоф хэлъэп, зыфайи, зыфэмыий къысиIуалIэу 
хэти ыжэ сыдэрэлъ, бзэ зэфэшъхьафкIэ къыстерэгущыIэх 
фаеми, тырку-черкесхэкI сабыир сэ сыем фэдэу спIущт, 
ар мыдин Iофэу, мылъэпкъ Iофэу гупсэ Iофышъ, сэркIэ 
ухыгъэхэ Iоф, титIуи ар нэчыхьэ-нэузырэу зэдэтштагъэ. 
АщкIэ, сянэ зэриIощтыгъэу, мо тыгъэ ри, уашъори, мэфэ 
нэфри, чэщ мэзагъори сишыхьатых".
Тодор иаужырэ гупшысэ нэфхэм къахэужьи, ахэр 
зыфэгъэхьыгъэ Дарихъан зэрыс унэмкIэ плъагъэ, шъхьаныгъупчъэм къиплъыщтыгъэм IугушIозэ, къикIынэу Iэ 
фишIыгъ, зэрежэщтым шIуабэ дашIэу пэгъочъыгъ.
- КъакIо, Дарихъан, плъэ нахьыбэрэ утетынэу тисабый 
умэхъыгъэ тэтэжъ фэхъунэу зымафэ тызгъэгугъэгъагъэ 
Стефан къыуиIогъагъэми, мы тыгъэопIэ унэнэтIэ фабэм 
дэжь тIэкIу тыщыгъэс. Дунаир дахэ, шъабэ, жьыр къабзэ, 
шъуитIуи ар шъуищыкIагъ.
- Тэ тизакъоп, Тод, тищи ар тищыкIагъ,- нэплъэгъушIу 
шъабэкIэ къыIуплъэгъэ лIым Дарихъани IугушIожьи, 
риIожьыгъ,- ори уцуи-тIыси уимыIэу, пIэкIэмылъыр къэбгъотызэ, укъысэлIылIэ, моу къыздэтIыси, зыгъэпсэф. 
Хьатамэрэ Хьаджрэтрэ непэ-неущэу къыкъокIынхэу аIогъагъэшъ, пхъэр нэрэ-Iэрэ азыфагукIэ акъутэни, гъушъалъэм рагъэкIужьыщт.
- Пшыхэр чаных. Шъыпкъагъэ ахэлъ, Дарий,- шъузым 
гъэшIуабзэкIэ ыцIэ риIозэ, ышымэ ащытхъуи, ежь зигъэмысэжьэу къыухыжьыгъ,- ау сизымахълъэхэр згъэчырэнха…
- Зи ащышIынэп! - Дарихъан ишъыпкъэми-имышъыпкъэми умышIэнэу кIэкIэу къыIуи, игуапэу щхызэ къыушъхьафыжьыгъ: - Арымырми ахэмэ татэ атенэгуикIы, яIэсэкI-афэсакъызэ, ыгъэсэхъуджагъэх. Зэ, сыд сэIо непэ 
къысэхъулIагъэр, уиджанэ пкIантIэм зэхигъэшъухьагъэу 

--- Page 575 ---

сызыфыщысыр, къызыщых, нэмыкI джанэ къыпфэсхьыщт. 
Хьау, хьау, Тод, сэ сыкIощт, Стефанба, орба нахьыбэрэ 
сызекIонэу зыIуагъэр, мары джыдэд,- Дарихъан лIым 
ыплIэIу къырихыгъэ джанэм къыхэурэ пкIэнтIамэм шIоIэшIоу епэмзэ, унэм ихьажьыгъ.
Тодор ипхъэ мыкъутэ Iатэрэ обзэгъур зыхэсэгъэ тэкъэжъымрэ ынэмэ къапыIумыхьэу иунэ зытет чапэм еплъыхи, 
къамылылъэ темэн шхъуантIэм гукIэ шъхьэпырыбыбыкIызэ, Стефан лIыжъым имэлэщ зыдэщыIэ гъэхъунэ лъэныкъом плъагъэ, ащ иджабгъукIэ, адрэ тхышъхьэм тес 
Дарихъан къызыдырищыгъэ Абдзахэ дэхьагъ. ЗыIукIэрэм, 
цIыкIуи, ини, бзылъфыгъи, хъулъфыгъи сэлам арихызэ, 
иурам закъо рыкIуагъ. Ащ дэтызэ, зэрэхъугъэр ымышIэу, 
нахь чыжьэу, Мавлюд тырку чылэ лъэныкъомкIэ зэплъэм, 
идунэе нэф къэумэзэхыгъэ къыхэтэджыкIи, шъуфэлъэкIыщтмэ, шъузыфаер шъушIэ фаеми ыIозэ, ыгу плъыгъэ 
пхъэм тырикъутэу ипхъэкъутэн пыуцожьыгъ.
- Адэ, Тод, пхъэкъутэным джыри упыхьажьыгъи, 
сшыхэр къакIохэмэ къыбдэIэпыIэнхэу тIогъагъэба,- джэнэ 
гыкIыгъэр пызылъэнэу унэм къикIыжьыгъэ Дарихъан лIым 
едэхашIэзэ, ыгу къыгъэкIыжьыгъ, 
- ТIогъагъэ, ау мэфэ ошIу шIагъом Iофынчъэу сыщысына, моу мы пхъэнэшъу къаигъэр зызэгосыутыкIэ, тIогъагъэр згъэцэкIэн.
- А закъом ушIонагъа, плъакъо фэсакъ.
- Мы закъор арэу пшIошIа, сидах, мо пхъэ Iатэм 
хэлъыр,- Тодор шъузым IугушIуи, къыфихьыгъэ джэнэ 
гъушъэр зыщилъэзэ, есэмэркъэужьыгъ,- мыщ зыкъызезгъэщынэкIэ, модрэхэр къыскIэнэкIэных, IукIот о.
Джыри Тодоррэ Дарихъанрэ зэрылъэгъугъакIэ-зэфыкIэщыгъохэу тыгъэопIэ унэ натIэм кIэрыт пхъэнтIэкIу кIыхьэм 
щызэготIысхьажьыгъэх. Джау сыдми гущыIэм хэтхэзэ, 
Дарихъан ышъхьэ лIым ытамэ тырилъхьагъ. Ар зигуапэ 
хъугъэ Тодори ыгу къэушъэбыжьыпи, ынэплъэгъу къыкIэуцожьыщтыгъэ щэджагъом ехъулIэщтыгъэ болгартырку, джы адыгэ хэхэсхэр къызыхэхъожьыгъэ дунаир 
нахь дахэу, нахь Iарылъхьэу къыщыхъужьыгъ: чъыг шъхьапэм пыс бзыужъыем ымакъи зэхихыжьыгъ, чэу лъапсэм 
кIэрыт пэнэплъ куашэри ынэ къыкIэуцожьыгъ, ошъогум 

--- Page 576 ---

щыгъощэгъэ пщэфыр ежь фэдэ пщэф горэм зэрэфэзэщыщтыгъэм гу лъитагъ, Стефановкэ чылыс папцIэри, ащ 
пэIу дзыгъэ унэ зэулэхэри инэплъэгъу къыхэхьажьыгъэх, 
ишIулъэгъу жьыкъэщэ гупсэфи, ышъхьэ гупсэфи зэхишIэжьыгъ.
Дарихъан къыIуагъ:
- Щэджагъо хъугъэ, сыщысыкIай, Тод, некIо узгъэшхэн.
- Щэджагъор къэсыгъэмэ тэзгъэшIэщт азэнаджэмэ 
амакъэ джыри къэIугъэп.
- Чыристанхэм ячылыс тео макъэ, Тод, щэджагъорэ 
къэIурэба?..- къызэрэтемыощтыгъэр Дарихъан ышIэщтыгъэми, зи хэмылъ фэдэу лIым еупчIи, ыгу римыхьыкъомэ 
ыIозэ, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Сщыгъупшэжьыгъи, пчыхьэрэ ныIэп къызэрэтеорэр.
- СицIыкIугъом, цIыфхэр нахьыбэу Стефановкэм 
щыпсэухэ зэхъум, ар нахьыбэрэ къытеощтыгъэ…
- Абдзахэ цIыфыбэ дэсэп, Мэрау азэнаджэм ымакъэ 
тфэгъогогъу къыщэIу нахь.
- Абдзэхэ-черкесхэр, тыркухэм афэдэу, быслъымэных, Стефановкэ къыдэнэжьыгъэ тIэкIур чыристаных. 
Ахэмэ ячылыс тео макъэ тыркухэм агу рихьырэпышъ, 
тхьаумафэр ары ныIэп зэрэтырагъаорэр.
- СшIэрэп аущтэу тыркумэ зыкIашIэрэр,- Дарихъан 
зэхихыгъэр шIошъ мыхъугъэми, ышъхьэ псынкIэу къыпхъуа ти, къыIуагъ,- татэ зэриIоу, чылыс тео макъэр гум 
нэсэу дахэ, зэхэошIэ.
- Аущтэу уятэ еIуа?..- Тодор ыгъэшIэгъуагъ.
- ЕIо.
- Аущтэу уятэ зэриIорэр тыркухэм зэхахымэ, джаур 
аIонышъ, дунаим тырагъэтыжьынэп.
- Арымырми, татэ,- Дарихъан къыIорэм емыгупшысэу 
къызIуипхъотыгъ,- Мавлюдмэ джаур къыраIо... КъырарэIу 
фаеми, ахэмэ афэдэ цIыф нэпэнчъэ татэ хъущтэп. Сэри, 
Хьатами, Хьаджрэти ары. Ахэмэ Тхьэр анатIэ къытеIэбагъэу 
зыфагъэIужьми, сэ а унагъор зэрэсшIэу цIыф ышIэрэп.
- Непэрэ мэфэ тыгъэпсым, Дарий, имыщыкIагъэхэр 
тыгу къэтэмыгъэкIыжьых, нэмыкI дэгъу горэхэм тарыгъэгущыI. Модэ еплъ болгар дунаир зэрэдахэм!

--- Page 577 ---

- НасыпышIо тызыщымыхъугъэ тихэкужъ мыщ нахь 
дэхагъ…
Абдзахэ лъэныкъомкIэ Мэрау азэнаджэм ымакъэ 
къиIукIыгъ, ащ ыуж къыпэIус бжъэдыгъу чылэм иазэнэджэ 
мэкъэхъу къэIугъ, шапсыгъэ азэнэджэ мэкъэ псыгъори 
къыпэджэжьыгъ. Модрэ мыдрэ тхышъхьэхэмкIэ къятэкъокIыгъэхэ тырку чылэхэми яазэнаджэ зэпэджэжь-езэрэмыгъэхьхэми уцу ямыIэу ошъогу лъэгэ Iэгъо-благъори, 
чыжьэри зэлъаIыгъ.
Тодор щхыпцIышъо-тхьагъэпцIышъоу къэтэджыгъ:
- НекIо, Дарий, щэджэгъуашхэ тэгъэшIы.
Гъэмэфэ тыгъэ плъырыр зышъхьэрытыгъэ Димитров 
болгар-адыгэ унэгъо шIыгъакIэм ищагу жъоркъ елъытыгъэмэ, шъхьэныгъупчъэ бгъузитIу зыхэтыгъэ ямыжъо унэ 
мылъэгэ-мылъхъанчэ чъыIэтагъ. Шъхьэныгъупчъэ закъо 
нахь зыхэмытыгъэ джэныкъо унэм идэпкъ кIэрыт Iэнэ лъэгэ 
кIыхьэм мэлышъо къэптанкIэ уцухьэгъэ щыуанжъыер тет, 
хьалыгъу пIокIэ заули IэплъэкI къолэн къабзэм телъ, мыупкIэтэгъэ помидор, нэшэбэгу, щыбжьый IэшIу псэухэр 
цэфлагъэм изых, щыгъулъэри къыгот, ежь нэбгыритIум 
ялэгъэ зырызхэри, цаци, шъэжъыий, IэплъэкI цIыкIухэм 
анэсыжьэу, аголъых.
- Мыр, Тод, мыгъэрэ картофыкIэу бгъэтIысхьэгъагъэм 
щыщ,- Дарихъан зышъхьэ къытырихыгъэ щэуанжъыем 
пахъэр къышъхьэрихыгъ,- мыдрэ пэлъэджанхэри, нэшэбэгухэри, щыбжый IэшIури уихатэ къыдэкIыгъэх.
- Джы ар, Дарий, орырэ сэрырэ тихат.
- Адэ ары, тихат. Мы мэлкъуаер зымафэ Стефан 
къытфихьыгъагъэм щыщ. Хьалыгъу пIуакIэхэр тыгъуасэ 
къыздэбгъэжъагъэх. Сыд джыри?
- Щыгъур?..- Тодори Дарихъан есэмэркъэугъ.
- Ари мы тиунэ къикIыгъэмэ ащыщ. Шхэ, Тод, уихьалэл. 
Iанэм тетхэр апэрэу мыгъэ ошхыхэшъ, ухэIаным ыпэкIэ 
Тхьэ елъэIу, джары синэнэжъ тхьамыкIэ къытиIощтыгъэр.
- Сэ сяни ары ыIощтыгъэр...- гъомылэм Тодор хэIаным ыпэкIэ къащ къыхь шIоигъуагъ шъхьае, ар ымышIэу 
лагъэм къыфыралъхьагъэмэ зяIэщтым Дарихъан къэгузэжъуагъ:

--- Page 578 ---

- Зэ, Тод, зымафэ зэдэтIуагъэр зыщэогъэгъупшэ. Сэ 
бисымлахь сIощт, о къащ къызыфэхьыжь.
- Ары, ары, Дарий, аущтэу тIогъагъэ, тиIуагъэ зыщыдгъэгъупшэнэп, кIо, етIанэ хъурэм теплъын.
- ЗэкIэри дэгъу хъущт, Тод. Хэтрэ цIыфи гъомылэр 
гъомылэшъ, шIу нэмыкI риIуалIэрэп.
Сыдигъуи псынкIэу шхэ зихэбзэгъэ Тодор ищэджэгъуашхэ зеухым, игуапэу къыIуагъ:
- Тхьауегъэпсэу, Дарий, сыбгъэтхъагъ, зэкIэри IэшIугъэ, дэгъугъэ.
  -Тхьауегъэпсэу фэIуагъа, Тод, уихьалэл.
- Аущтэу оIомэ, пхъэр сэмыгъэкъутэщтмэ, тыгъуасэ 
нэс сиш зэтетыгъэ тIэкIу тезгъэкIухьан, псы езгъэшъон. 
Чыжьэу сыкIощтэп, Iанэр Iоохыжьыфэ сыкъэкIожьыщт.
Дарихъан имэзибл лъэрымыхьыгъэ къемыхьылъэкIэу 
иIэбэкIэ-псынкIагъэрэ иIэпкIэ-лъэпкIагъэрэ зэдаштэзэ, Iанэр 
Iуихыжьыгъ. ЗыщигъэпсэфыныкIэ тIэкIу зэнэцIыщтыгъэ 
пIэкIорым телъэу лIыр къыригъэхьажьынэп ыIуи, пхъэнтIэкIу 
шъэбэ гупсэфым зыригъэкIагъ. Зэрэхъурэри ымышIэу 
игупшысэ чыжьэ-благъэмэ ахэтызэ, имыхэбзагъэу 
зэупчIыжьыгъ: "СынасыпышIуа?..- ежь-ежьырэу гукIэ 
зыдэхьащхыжьыгъ.- КъэзгъэшIэгъэ илъэс тIокIырэ хырэм 
щыщэу мы мазэрэ ныкъорэр арыщтын сызэрэнасыпышIуагъэр… Аущтэу сэIо шъхьае, модэ хэкужъым тызесым, 
зэо мыухыжьыр пыймэ къыташIылIагъэу тичылэхэр къущъхьэм щагъэстыхэу тыкъырафэкIыщтыгъэми, хыIушъоми 
тыкъызыIуагъэзыхьэми, ащ тыIулIыхьэ зэхъуми, сянэрэ 
сянэжърэ сиIагъэх, тихэгъэгу тыкъизыфырэмэ апэIутыгъэ 
тати зэрэсиIэм, къызэрэтшъхьащытыгъэм сырыгушхощтыгъэ, зымэфэ пIалъэкIэ къытфэкIожьми, псаути дунаир 
тфикъужьыщтыгъэп, тынасыпышIуагъ… Сянэ ихьадэ гъэтIылъыжьыгъо тыримыгъафэу тыкъызэрагъэзыхьэгъэ 
къухьэ мыгъом нанэ къыддисыфэ, скокI ышъхьэ илъэу 
иаужырэ гущыIэ IэшIу къысиIожьыфэ, сынасыпышIуагъ… 
Сыкъызыфэнэжьыгъэ татэ ыIаплI силъэу къухьэм сыкъырихи, Аче нэпкъ сыкъызыIуехьэми, сыпсаугъэти, сынасыпышIуагъ… Ачэ гъуим гъаблэмрэ тэлаумрэ тыхагъэлIыхьэ 
зэхъуми, татэ игукIэгъукIэ ащ къыхигъотэгъагъэхэ Хьатамрэ 
Хьаджрэтрэ къыздипIужьыхэ зэхъуми, сынасыпышIуагъ… 

--- Page 579 ---

Мы тыкъыздащагъэ тIуакIэм тыдэсыфэ сыд фэдэ къин 
тщыпэкIэкIыгъэми, сэпшъэшъэфэ, бэлахьэр зытефэн 
нэIогъэ купым нэпэнчъагъэ-егъэзыгъэкIэ сипшъэшъа гъэшъхьэлъэтагъэ зыщысагъэухыгъэ унагъом сырахьафэкIэ, 
сынасыпышIуагъ…" - мэкъэ шъэф горэ къыхэджыкIыгъэ 
фэдэу гушIо тIэкIухэр зыхэлъхэ игумышIу-гукъэкIыжьыхэм 
Дарихъан къахэужьи, зыдэщыIэр щыгъупшэжьыгъэу 
зиплъыхьагъ, джы ежь зэримызакъор зыдишIэжьызэ, 
зэхэпхыгъэхэр орэп зыфэгъэхьыгъэхэр, зыгъэрэхьат, сэры 
узиер, зыми уестыщтэп ыIозэ, ыIэ шъабэхэмкIэ ыныбэ 
къыщыхъыягъэ сабыим еIэсэкIыгъ.
Къышъхьэрыогъэ гукъэкIыжьхэр зыщигъэгъупшэнхэу 
Дарихъан унэм щыIэбэ-лъэбагъ: Iанэм джыри телъыкIыхьажьыгъ, лэгъэ къабзэхэри зэлъиуплъэкIужьыгъэх, 
хьалыгъу пIокIэ заулэри IэплъэкI къабзэм щигъэтэрэзыжьыгъ, къялыжьыгъэ картофри зэрылъыгъэм къырихыжьи, нахь цэфлэгъэ куум рилъхьагъэх, Тодор зытесыгъэ 
пхъэнтIэкIуми Iэ щифагъ, джэхэшъо къабзэми тепхъэнкIыхьагъ, пIэкIорым къышъхьэрыщыщтыгъэ къазыц шъхьэнтитIури ыгъэушъэбыгъэх, щагум зыдэкIыгъэм сыхьатныкъо 
горэ нахь темышIагъэми, зыфэзэщыщтыгъэ лIыр 
къэкIожьымэ ыIуи дэIуагъэ, щагумкIэ плъэгъэ, тыгъэ 
плъы рыр къызыIухьэгъэ шъхьаныгъупчъэм ипэIухъуи 
къырищэхыгъ. Сыд фэдэ Iоф къиупхъукIыгъэмэ ауж 
Дарихъан итыгъэми, игупшысэ зэфэшIу-зэфэмышIумэ 
къатIупщыщтыгъэп.
Джыдэдэм Дарихъан зэгупшысэщтыгъэр зишIулъэгъу 
къэущыным кIэхъопсыщтыгъэ пшъэшъэ къежьэгъакIэм 
инамыс-нэпэ ушIоигъэ зыукъэбзыжьыгъэ ошIэ-дэмышIэ 
насыпэу къыфыкъокIыгъэр ары. "Ары шъхьае шIу умылъэгъурэм, къыбрыджэгугъэм исабый пхэлъэу,- Дарихъан 
зэгыижьызэ зэупчIыжьыгъ,- къыохъулIагъэмрэ къыуаIолIагъэмрэ зыщыбгъэгъупшэу Тодор фэдэ кIэлэ зикъэмыщэм унагъо ебгъэшIэныр насыпыгъа?.. Сэ сынапэ 
сфэзыукъэбзыжьыгъэ Тодор ынапэ сызыхищагъэ болгархэмкIэ, иныбджэгъухэмкIэ сыдэущтэу хъущт? МэзитIу 
шIэхэу хъущтышъ тызызэкIыгъур, Стефан лIыжъ шIагъомрэ 
сшынахьыкIитIурэ анэмыкI тиунэ цIыф къихьагъэп. Тодор 
имызэкъуагъэмэ, Iахьылхэр иIагъэхэмэ, зыкъызэрэтфашIыщтыгъэ-къызэрэтпэгъокIыщтыгъэхэр сшIэрэп. ТитIо ар 
къитымыдзэ фэдэу зэтэшIыми, дин зэфэшъхьаф тит. Ар 
Тодор зесэIом, щхи, сянэ сыкъызелъфым, быслъымэн 
диным итыгъ къысиIожьыгъагъ. Синэнэжъ идыухьэ спшъэ 
къухьэм къызэрэщырилъхьэгъагъэу, сянэ ичитабыгъэу 
ипIэшъхьагъ чIэлъыгъэр сэ сипIэшъхьагъи зэрэчIэлъэу, 
синэнэжъ идыухьэ спшъэ илъ пэтызэ, къащ къахь, ар 
зыщымыгъэгъупш, угу игъэлъ Тод есэIо. Адэ ары, ахэри, 
нэмыкI щыIэкIэ лъэныкъохэри Iофы, ау зэкIэми анахь 
Iофыжьэу къытпыщылъыр сшъохэлъ сабыир къызыхъукIэ, 
тищэ тызэрэзэдэхъущтыр сшIэрэп нахь… Тод гукIэгъурэ 
шъыпкъагъэрэ зыхэлъ цIыфышIу, аущтэу ар щымытыгъэмэ, 
иунэ сыкъырищэныгъэп. Модрэмэ, ислъам диным къызэриIоу, сисабый къызэрэхъоу стырахыжьынэу аIо. Ахэмэ, 
диным изакъоп, зыфаехэр аригъашIэу зэрэтырку хэгъэгоу 
къакъот…"
Щагум къыдэхьажьыщтыгъэ шылъэмакъэр Дарихъан 
зэхихи, унэм зекIым, Тодор шъузым къыфэгумэкIэу къыриIуагъ:
- Дунэе плъыр-стырым укъыхэмыхь, къыогоощт, сэ, 
мары, джыдэд.
Фабэм ыгъэулэугъэ Тодор унэм къызехьажьым, 
Дарихъан янэ зэришIыщтыгъэу, лIым фэтэджи, нэгушIоу 
пэгъокIыгъ:
- Къеблэгъэжь, Тод, къеблэгъэжь, фэбаем бэрэ 
ухэтыгъ, моу мы псы чъыIэм ешъу.
- Псы чъыIэр дэгъу, сешъон,- Дарихъан ыIэ дахэкIэ 
къыфищэигъэ Iэгубжъэпсым игуапэу Тодор ешъуи, 
еупчIыгъ: - Сыд шъуикъэбар?
- Тэра? - Дарихъан зэхихыгъэр имыщыпэзэхэхыгъэми, 
игуапэу къеупчIыжьи, къыушъхьафыжьыгъ: - Тэ тырэхьат 
дунаир рэхьатмэ.
- Фабэм ыгъэбэлэрэгъыгъэ дунаири рэхьат, тиIэгъоблагъуи зэгъокIы. Хьатам зэриIоу, уаим щыIэп.
"Iэгъо-благъор зэгъокIы, уаим щыIэп" Тодор къызэриIогъэ къэIуакIэм Дарихъан зэригъэгумэкIыгъэр къызыхимыгъэщэу, ежь лIым нахь фэгумэкIэу риIожьыгъ:
- А Тод, моу гъолъи, тIэкIу зыгъэпсэф, тызажэщтыгъэхэ сшыхэри непэ къыкъокIыжьынхэпщтын.

--- Page 580 ---

- Сэри ары сIорэр. Сэ сыIофэп, о зыгъэпсэф.
- УкъэтыфэкIэ сэ тIэкIу зызгъэпсэфыгъ.
- Сыхьатныкъуи сыкъэмытыгъэу зыбгъэпсэфына?.. 
Зэогъэпсэфы Iоу сшIагъэемэ, нахьыбэрэ сыкъэтыныгъи.
- Тэрэзэу пшIагъэ, Тод, укъызэрэкIожьыгъэр. Хьау, 
хьау, сыщынэщтыгъэу арэп.
- Джы титIо тшIэщтыр ошIа, Дарий, шыр тиIэдэжьэу 
тытезекIухьызэ тшIыщт,- Тодор Дарихъан къесэмэркъэужьыгъ.
Стефановкэ Iэгъо-благъом гъэмэфэ чэщ макIэр 
къышъхьэрыхьи, Димитров унэгъо макIэри ямыжъо унэ 
зегупсэфэжьым, язэрэгъэгущыIэ хэтхэу Стефан лIыжъым 
игугъу Дарихъан къышIыгъ:
- Стефан тхьамыкIэм икъэбари тшIэрэп, зымафэ 
тадэжь къызэкIом, гъойщаишъо тесштэгъагъ.
- Зыщыгугъыщтыгъэ Борискэ заукIыгъэ уж, Стефан 
къызыхигъэщырэп нахь, лъэшэу къыхэIагъ.
- ТхьамыкI, уизакъоу уижъышъхьэ укъэнэныр насыпынчъагъ… Хэта шъуIуа Борискэ зэкIодылIагъэр?
- Сэ зэрысшIэрэр екъу! - Тодор къыпиупкIи, нахь 
шъабэу къыухыжьыгъ.-Борискэ ылъ зысшIэжьырэм… 
- Тхьэкъысауи, Тод...- Дарихъан къыкIэщтэIукIыгъ.
- Джырэп ар, ащ игъуи къэсыщт.
- Зигъо къэмысын щыIэпщтын...- ЗыцIэ къырамыIуагъэр Дарихъан къыгурыIуагъэу, къыIо шIоигъуагъэу зыгъапэщтыгъэм къыпидзэжьыгъ: - Неущ сыпщэрэхьани, Тод, 
Стефан тхьамыкIэ улъыплъэн.
- Ар дэгъугъэ, ау, пшыхэр къызыкIохэкIэ ары, уизакъоу 
унэм укъизгъэнэщтэп.
- Сыда зыкIысизэкъощтыр! - Нанэ зэриIощтыгъэу, 
Алахьэр сигъусэщтба!
- АщкIэ сэ сятэ ыIощтыгъэри къыосIон,- Тодор кIэщхыкIыгъ,- Тхьэм щыгугъу, о зыхэмыгъэукъу. Дэгъу, 
Дарий, дэгъу, нэфлъэшIу тыкъекI, неущи мафэ щыIэщт.
Пчэдыжьым, щайшъогъумэ адэжь, Хьатамрэ Хьаджрэтрэ шым зэдытесхэу, мэл псэу гори яшыплIэ дэлъэу 
якъэлапчъэ къыIухьэу Тодор зелъэгъум, кIэджэгукIыщтыгъэ Чуркэ хьэшхор ыпэ итэу, иблагъэмэ апэгъокIыгъ. 

--- Page 581 ---

Дарихъани зажэщтыгъэ ышмэ амакъэ зызэхехым, гушIом 
зэрихьэу унэм къикIыгъ.
- Ащ нахьыбэрэ шъуихьэ мыщ ымыгъэпцIэжьынэу 
къешъутIупщ.- ГугъуемылI Iэм-лъэмэу шыплIэм мэлыр 
къыдэзыхыщтыгъэ Хьатамэ Хьаджрэт фэгъэхьыгъэу къыIуи, 
къэлапчъэм дихьэщтыгъэ мэлым икъэбар къыфызэхифыжьыгъ: - Мыр тятэ къышъуфытигъэщагъ, етшIэлIэн 
фаери джыдэдэм етшIэлIэнэу къытфигъэпытагъ.
- Сэ къыстефэрэр сшIагъэ: шъэжъыер пфэзгъэлъыгъ, 
дыухьэ тесIожьыгъ. Джы о узыфыIазэр Тодор егъэлъэгъу,- фэсакъызэ Хьаджрэт Хьатамэ есэмэркъэужьыгъ,- 
мэлым ынэIу къыблэмкIэ зэрэбгъэзэщтыри, бисымлахь 
зэрэпIощтыри зыщымыгъэгъупш.
- Зыгъэбыяу, Хьаджрэт, пшынахьыжъ къэбгъэгубжыщт...
- Ары ары, Дарий,- Хьаджрэт псынкIэу зыкъишIэжьи, 
зыкъызэблихъужьыгъ,- мы щагушхом сэри сшIэн дэзгъотэнба...
- Зэ, зэ,- Дарихъан ышмэ джы афидагъэп,- пчэдыжьышхэ шъозгъэшIыхэмэ ары.
- Тэ джыдэд ныIэп пчэдыжьышхэм тыкъызыпэкIыжьыгъэр,- Хьатамэ ышыпхъу къыIуагъэм пымылъэу къызэриIокIи, къыфызэхифыжьыгъ: - УгунэкIэу тятэ унэм 
укъыригъэкIыщта?
- Хэт гущэ шъуфэпщэрыхьагъа?
- Пщыгъупшэжьыгъа мор зэрэпщэрыхьакIошхор,- 
Хьаджрэт ышнахьыжъ зэхыримыгъэхэу ышыпхъу еIушъэшъагъ.
- Бащэ умыIо, жэмыIан, модэ мэшIошIыпIэр къэухьазыр.
- Зи езгъэIонэп,- Хьаджрэт ышыпхъу накIэ фишIи, 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- муары, пхъэкъутагъэхэри хьазырых, пхъэтIэркъуитIури, гъучIбэщыри Тодор имыIэу 
арэпщтын.
- УмыгумэкI, Хьаджрэт, ахэри щыIэх, ары пакIо, пхъэ 
шIомыкI тIэкIуи къэдгъотыщт,- Iоф хэфэгъэ Хьаджрэт 
Тодор махълъэм къыгъэрэхьатыжьыгъ.
Мэлым иукIыни, игъэжъэни-игъэгъуни сыхьат зытIущкIэ 
Хьатамтхэм аухыгъэу Стефановкэм ошIэ-дэмышIэу къыдэIукIыгъэ чылыс тео макъэм Тодор ышъхьэ къыригъэпхъотагъ, Дарихъани лIым игумэкI дыригъаштэу дэIуагъэ.
- Непэ тхьаумафэп, зыгорэ лIагъэ...- Тодор къыIуагъ.
- Хэт гущ лIагъэр,- Дарихъани къыIуагъ,- хэтми 
Алахьым джэнэт къырет.
Ардэдэм якъэлапчъэ къыIухьэгъэ шыум къыIопщыгъ:
- Стефанов Стефан щыIэжьэп.
ДинитIумэ, ислъам динымрэ чыристан динымрэ, арыт 
нэбгыриплIыр лIагъэм агу фэузэу, аIощт-ашIэщтри амышIэу 
зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх.
Тодор къэтэджыгъ:
- Сэ Стефан тхьамыкIэм дэжь сымыкIо хъущтэп.
- Тэри тыкъэкIощт,- Хьатамрэ Хьаджрэтрэ къызэдаIуагъ.
- Сэры?..- Дарихъан ыгу къызэхэхьагъ.
- Ар о пфэщэчыщтэп, Дарий. ПшитIу яз унэм къыбдисынэу сыфэягъ.
- Тшыпхъу Хьаджрэт къыдинэщт,  - Хьатамэ кIэкIэу 
къыухыгъ.- Чылэми сэ зыгорэущтэу макъэ язгъэIун.

--- Page 582 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ПЛIЫРЭШЪХЬ

--- Page 583 ---

1874-рэ илъэс, май мазэм и 25-рэ маф, Санкт-Петербург, Урысые пачъыхьэм иIофшIэпIэ ун, сыхьатыр 12.
- Зэхэоха, сшынахьыкI,- ЯтIонэрэ Александр пачъыхьэм ыш риIуагъ,- мафэм ызыныкъо зэрэпыкIырэр... 
Кавказыр тые зыхъугъэм щегъэжьагъэу тигъашIэ илъэсипшI 
пыкIыгъэми, тихэгъэгу фэтшIагъэм тырыгъэгушху. ТитекIоныгъэ ыцIэкIэ, игушIуагъо зымылъэгъужьыгъэ тятэ ыцIэкIэ, 
псаухэми, фэхыгъэхэми ацIэкIэ шампаныбжъэр зыфэтэгъэIэтыжь. Тилъэныкъо фэхыгъэхэм язакъуап, адрэ зичIыгу 
зэдгъэбгынагъэ черкесхэри арых.
- УзтекIогъэ пыим уасэ фэпшIыным уегъэины, укъеIэты 
нахь, уигъэцIыкIурэп,- Кавказым ипачъыхьэныкъоу 
Урыс-Кавказ заор зыухи, адыгабзэкIэ Къбадэ гъэхъунэу, 

--- Page 584 ---

урысыбзэкIэ Краснэ Полянэм текIоныгъэр щыхэзгъэунэфыкIыгъэ Николай Романовым ышнахьыжъ дыригъэштагъ.
Урысые хэгъэгум фашIагъэмкIэ зэшитIур зызэфэхъохъужьхэм, пачъыхьэм тIэкIу тыригъашIи, къыIуагъ:
- Черкесхэр ячIыгу идгъэкIынхэ фэягъэп.- Ятэ Апэрэ 
Николай исурэтышхоу дэпкъым пылъагъэм дэгущыIэрэм 
фэдэу еплъызэ, пачъыхьэм игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - 
Тыркур Iоф хэтыдзагъ тIозэ, тешIушIагъэкIэ сенэгуе. Балкан чыристаныр тырку быслъымэн закIэ зэришIыгъэр 
имыкъоу, зыгу къытфэмышIу черкесхэр ригъэтIысхьагъэх, 
еуIуш-еуIэшых.
- Аущтэу ымышIэнэу султIаным етIогъагъэба?
- Черкесхэр дзэм химыщэнхэу, ымыуIэшынхэу етIогъагъ нахь, зыщыпсэущтхэр фэдгъэнэфэгъагъэп. ЗыкъэзышIэжьырэ славян Балканыр IэкIэкIынкIэ мэщынэшъ, 
щымыIэ ушъхьагъухэр къафигупшысхэзэ, черкесхэр 
шъэфэу егъэблых, еуIэшых. Черкес шъуашэкIэ тырку 
купхэр ефапэхэшъ, славян чылэхэр арегъэхъункIэх, ахэмэ 
янэмыплъ-гуплъыгъэ черкесхэм къатыракъутэжьы. Ткъош 
славянмэ тэщ нахьрэ гугъапIэ яIэжьэп. Балканым итщэщт 
дзэм урипэщэным сыдэущтэу уеплъыра? - ошIэ-дэмышIэ 
упчIэкIэ ЯтIонэрэ Александр пачъыхьэм игущыIэ къыухыжьыгъ.
- Уисыдрэ унашъуи, синэф, сэ сиунашъу.
- Тхьауегъэпсэу, тицыхьэ къыптелъ,- кIэкIэу пачъыхьэм къыIуи, ынэ шхъуантIэхэмкIэ ышнахьыкIэ ынэ шхъуантIэхэм акIаплъэзэ, къыфиушъхьэфыжьыгъ: - Ау джырэп 
ар зыхъущтыр, тилъэпкъэгъумэ ятхьамыкIагъо нахь 
зэхашIэу, зафэмыщыIэжьэу къызытаджэхэкIэ ары. НекIо 
тимэфэкI къыддэзыгощыщт тибзылъфыгъэхэр модрэ унэм 
къыщытэжэх. Кавказыр Урысыем ие зэрэхъугъэр, Сыбыр 
ыуж, анахь текIоныгъэшхоу сэлъытэшъ, узфэшIушIэрэ 
хэгъэгум ианахь тын лъапIэмэ ащыщ ятIонэрэ Iахь зиIэ 
орденэу Святой Георгий ыцIэкIэ щытыр, иунашъуи кIыгъужьэу, уипачъыхьэ къыпфегъэ шъуашэ.

--- Page 585 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ТФЫРЭШЪХЬ

--- Page 586 ---

Гъэмафэр, ылъэдакъэ къипкIэрэ, зыщыщыр ымышIэрэ 
бжыхьапэр иуз-гумэкIэу, Балканым шъхьэрэкIы. Ащ ыпэкIэ 
шъхьэщытыгъэ кIымэфэ осынчъэ лыгъу-лыстыри, гъэтхэ 
дэхэ-нэхаери, зиплъыр-стырыгъэкIэ зистыжьызэ джы 
IукIошъыжьырэ гъэмафэри мамырыгъэхэп. Илъэс шъитфэ 
тызэрэпщылIыгъэр икъун болгархэм аIо, румынхэри яхэгъэгу шъхьаф кIэдэух, сербхэм ащ нахьыбэрэ хымэ тетыгъор зэрафэмыщэчыжьыщтыр аушъэфы жьырэп, урымхэм 
яегъэшIэрэ быракъ-демократиер зэрагъэIэжьыщтым ыуж 
афы, герцоговинхэр, боснэхэр, черногорхэр, бессарабхэр 
яшъхьафит щыIакIэ кIэхъопсых, зихэгъэгу рафыгъэхэ адыгэ 
хэхэсхэр Балканым щызэкIэ блэрэ машIом къыстыхэу, 
зыздагъэзэщт лъэныкъом щызызэбэныжьыхэу тырку 
пчэгум къинагъэх.
Дышъэпсымрэ тыжьыныпсымрэ зыщызэпэшIэтыжьырэ унэ джэхэшъогум Абдул-Азиз султIан шъхьэпсыгъор кIэкIэу къыщызэтеуцуи, ишъхьэныгъупчъэшхо зыдэгъэзагъэ щагумкIэ дэIуагъэ. ЗыкъызешIэжьым, ежь ыпэкIэ 
дунаим ызыплIанэ пIоми хъунэу Тыркуе хэгъэгушхор 
зэхэзыугъоягъэхэ султIанхэм яIашэхэр зыпылъпгъэхэ дэпкъ 
алырэгъушхом кIэрыхьи, зыриIожьыгъ: "Мыр Тыркуем 
лъапсэ фэзышIыгъэ, КъокIыпIэ Византиер къезгъэуцолIагъэ, 
Константинополь-Стамбул зыштагъэ Осмэн дзэпщышхом 
исэшху... Мыдрэхэми, модрэхэми тихэгъэгу гъунапкъэхэр 
зэлъыIуагъэкIотыфэкIэ лъы макIэп агъэчъагъэр... Мы 
сэшхори, къамэри, кIэрахъори илъэс шъищэ Мысырым 
шъхьарытыгъэхэ черкес-мамлюкхэр зэхэзыкъутагъэхэ, 
Балканыр къезгъэуцолIэгъэ Байзэт-ПчыкIэ султIаным 
иIашэх... Мыдрэхэр янычарыдзэр зэхэсэщэ зыIозэ, черкес 
джэнэтыр зыIэкIэзытIупщыгъэ Абдул-Хьамид Апэрэ султIаным иех... Сулейман султIанышIу дэдэм иакъылы шIуагъэIушыгъэ мыхэми ахэлъыгъ... Сэ сыехэм сыд фэдэ уаса..." - 
ежь фэгъэхьыгъэу Абдул-Азиз зыщиIощтым, балкан 
бырысырыр инэплъэгъу къыкIэтэджагъ, алырэгъу дэпкъым 

--- Page 587 ---

къыуIагъэу къыкIэрыкIыжьи, унэм имысыжьы шъоу къэгъэгъэ щагум дахьэзэ, иухъумакIомэ къафэгубжыгъ:
- СанэIу шъуикIи, зысэжъугъэпсэф!
Тыгъопчыхьэрэ гъолъыжьэгъум гъэбылъыгъэкIэ зэшъогъэгъэ аркъым пчэдыжь хигъэхъожьыгъэмрэ зыхэс 
бжыхьэпэ тыгъэ плъырымрэ къызэрегуаорэр султIаным 
зэхишIэ-зэхимышIэ фэдэу игупшысэ чыжьэ-благъэхэм 
апидзэжьи, зэупчIыжьыгъ: "Тырку хэгъэгушхом изэхэзын 
сэ сисултIаныгъо къыщежьэнэуи?! Къыщерэжь фаеми... 
Мощ фэдиз хэгъэгухэри, цIыф лъэпкъхэри, тыгъэ къокIыпIэм къыщегъэжьагъэу къохьапIэм щыкIэкIыжьэу, IашэкIэ 
зэхэтыугъоен фэягъэп... Модэ еплъэлъ, хэдаIолъ тидунэе 
хьафэу зыфаIорэр зэрэдахэм, "тыгъэр къепсы, псэ зыпыти-зыпымыти щегъаIэ, Iэгъо-благъор дэхэ, цIыф дунаири 
нахь дэхэжь...- шъхьэм къыщечэрэгъокIыщтыгъэхэ усэ 
сатырхэр зыгорэм зэхихыгъэ къыщыхъоу султIаныр къыкIэщтэжьыгъэу иусэ-гупшысэмэ къахэужьи, зиплъыхьагъ. 
Аркъ тIэкIу ыгъотыгъэмэ, джыри ешъощтыгъэ шъхьае, 
янэжъ Бычэ дэжь зэрэкIощтым зыригъэIэжагъ, зэушъыижьыгъ: - А зыр ары къысфэгубж-къысэгыими, акъыл 
зыкIэрысхынэу сиIэр, мыдрэ сивизирхэр ашъхьэ Iоф нэмыкI 
ыгъапэхэрэп, бзылъфыгъэ щэхъу напэ яIэжьэп. Бычэ 
гощэшхом дезгъаштэрэп шъхьае, цIэIужь унэхэр зэфэшIыгъэнхэ фае… Ахэр Iофэп, Балканым мафэ къэси 
къихъухьэрэ бырсырхэр арых зэкIэми анахь Iофыр. Араб 
лъэныкъоми зыгорэхэр ехъухьэх, ау ахэмэ, урысхэр ялъэпкъэгъу балкан словянхэм къазэрэкъотхэм фэдэу, зи 
къакъотэп. ТызыфэшIушIагъэхэ, урыс кIодыпIэм 
къитщыжьыгъэ черкесхэм тхьэшъуегъэпсэу къытаIоным 
ычIыпIэкIэ, тимыщыкIэгъэ Iофхэр хэгъэгум къыщырагъэтаджэ. Зымэ чIыгу тIысыпIэ тэрэз къытэшъумыпэсэу 
зыщыогъу лэ лъэныкъом тижъугъэтIысхьагъ, адрэмэ 
тыкъыздишъущыгъэ хэкужъым дгъэзэжьыщт, нэмыкIмэ 
тышъууIэши, тызгъэунэхъугъэхэ джаурхэм ялъэпкъэгъу 
балкан чыристанхэмкIэ тлъы тшIэжьыщт аIо… Я си Алахь, 
сэ угу римыхьырэ дэгъо Iаджи схэлъ, ау сыгу уилъ, уидин 
сырыщыI. ЛIыкIо сызыфэпшIыгъэмэ ар ахэсэгъэлъы сIозэ, 
усщыгъупшэу, Ори сызыщыбгъэгъупшэу загъорэ къыхэкIы. 
Сыдэу сшIын, уиIумэтхэ-сиIумэтхэр зыщытыушэтхэрэ 

--- Page 588 ---

уидунэе хьаф дэхащэ. Ащ къыщысэхъулIэхэрэм уиIо-уишIэ 
ахэмылъэу щытэпщтын. УиегъэшIэрэ ахърэт сыпщэжьымэ, 
къысэптыщт упчIэ хьылъэхэм сыфэхьазырэу, зэрэсфэщэчэу уапашъхьэ ситыщт. УилIыкIо Iуш нахьыжъхэм шIукIи 
екIи зэхябгъэщагъэ Тырку хэгъэгушхом изэхэзын сэркIэ 
къемыгъажь, сшIэщтыр къысаIу, сыхэмыгъэукъу, унэшIу 
къысщыф, силъэпкъэгъумэ ятарихъ, Орышъ фитыр, шIукIэ 
сыкъыхэгъан…" 
 Абдул-Азиз султIаныр къызэрэфэкIуагъэр Бычэ гощэшхом къызыраIом, кIэкIэу ариIожьыгъ:
- Къерэхь.- Къыфихьэгъэ султIаным аркъымэр зыIуигъэкIодыкIыгъагъэми, зыщыщынэщтыгъэ янэжъ ыIэрэ 
ынатIэрэ ябэуи, зыдэтIысынэу рагъэлъэгъугъэ тахътэм 
зыблэкIым, мэкъэ лъэш пхъашэкIэ гощэшхом икъорылъф 
фигъэпытагъ: - АщкIэп уздэтIысыщтыр, унэмэ сакъыкIаплъэмэ, уизытет акIэслъэгъонэу сапашъхьэ къитIысхь.- 
ЕтIанэ нахь мэкъэ шъабэкIэ еупчIыгъ: - Сыдэу ущыт, дунаир 
къэзыгъэшIыгъэ Алахьэ зизакъом илIыкIу? ТIэкIу шIагъэти 
зыкъызыщыбдзыерэр, узэзгъэлъэгъунэу укъязгъэщагъ. 
Уихэгъэгу илъ къэбар сызыщымыгъуазэмэ сащыбгъэгъозэнэу сыфэягъ. Зышъхьэ нахьи шъхьитIу зэраIоу, уиIофмэ 
тазэдегупшысэн, ищыкIагъэмэ, тызэушъыижьын, тызэгыи жьын. Шъыпкъэмэ, джыри шъоным дэублэжьыгъэу 
зэ хэсхыгъэ.
- Хьау, нан, хьау, хэт сыд ыIуагъэкIи, пшIошъ умыгъэхъу, ар бэшIагъэ зысщыгъупшэжьыгъэр. Шъоныр джа 
султIан щагум зыдябгъэхыгъэм ыуж зызгъэпсэфыжьыгъ. 
Уадэжь сыкъэкIоным ыпэкIэ зызгъэрэхьатынэу сызэшъогъэ уцым ымэщтын зыфапIорэр. Хэгъэгу мыухыжь Iофхэм 
ауж, зэрэпшIэу, усэхэр зэхэсэлъхьэх. Уфаемэ, ащыщ 
горэм сыкъыпфеджэн.
- ЕтIан, етIан,- Бычэ ыIэ фыжь шъабэхэр дахэу къыIэтхи, султIаным инэшIошIыгъэ щыригъэгъэтыгъ,- уиусэмэ 
сядэIунэу укъязгъэщагъэп, ягъэдэIу ахэмэ узэзгъэкIокIыгъэ уиунэ ис мыдаIор. Уихэгъэгу Iофхэр кIэкIэу къэIуат, 
сыкъэдэIо.
- Тихэгъэгу Iофхэр тэ зэрэтIо дэдэу мыхъухэми, уязэгъыщтыгъэ балкан джаурхэр зэмыкIокIыгъагъэхэмэ...
- Ахэр бэшIагъэ зызэкIокIыгъэхэр.

--- Page 589 ---

- Ахэмэ мызыгъэгу хы ШIуцIэ къокIыпIэ нэпкъыр ттезыхыгъэ, черкесхэр яхэгъэгу къизыфыгъэ егъашIэм типый 
Урысыер къакъоуцуагъ. Сыда узыфэщхырэр, мыхъун 
къэсIуагъа?
- Узыщыгъын фаем щымыщхыхэми, Черкес хэгъэгур 
тиягъэ фэдэу къызэрэпIорэр сшIощхэн... ПкIэ зимыIэм 
утегущыIэжьыкIэ, сыд ишIогъэжь... Адэ тэ къыткъоуцон 
тиIэба?
- Тэ Алахьэр къыткъот.
- Алахьэр угу зэрилъыр, зэрэпщымыгъупшэрэр дэгъу. 
Ар иIумэтмэ алъэплъэ, акъот, хэукъорэм зыкъырегъэшIэжьы, Алахьэр зикъабылыр ахърэт джэнэтым фыщегъаIэ. Сэ зыфасIорэр, султIан, нэмыкI. Тэ къыткъоуцон 
хэгъэгухэр арых зыфасIорэр.
- Ащ фэдэ хэгъэгухэр щымыIэхэ мэхъуха, Инджылызыр, Франкыр, хэта джыри, макIа зыцIэ къепIонэу щыIэр.
- Персыр зыщымыгъэгъупш.
- Ары, Персыри ары.
- Ахэмэ анэмыкIхэри, урыс щынагъом щыщынэхэри 
къытфыкъокIыщтых. Уихэгъэгу IэкIыб Iофхэр зыпшъэ илъ 
визирым тэрэзэу Iоф егъашI. Зымафэ ащ сыдэгущыIэгъагъ, 
иIоф кIищынэу тызэзэгъыгъ, аущтэу зимышIэрэм, епшIэщтыр ошIэ. Адрэ хэгъэгу кIоцI Iофмэ апылъ визирри 
шъхьахын. Сыда ащ черкес хьаджрэтхэр зыфимыгъэIасэхэрэр, къызыкIыткъуимыгъэуцохэрэр? Сыд лъэIу тхылъа 
къыуаригъэхьылIэрэр? Гъэзэжьын Iоф щыIэп, ар афэпшIагъэкIи, къизыфыгъэхэ урысхэм яхэгъэгу рагъэхьэжьыщтхэп.
- КъыодэIущтха...
- МыдаIохэрэр Iо зэрэхафэхэрэр зыдягъэшIэжь! - Бычэ 
гощэшхом къыпиупкIи, тIэкIурэ щысыгъэу нахь къэушъэбыжьыгъэу игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Джыдэдэм тэркIэ 
анахь Iофыр Балканыр ары. Мустафа дзэпщым ащ пкIэ 
щыриIэжьэп. Бэрэкъэт бинбашэм унэмыс, Бэрзэдж 
хьаджэри ары, ащ ыныбжь зэрэхэкIотагъэм уемыплъ. 
Бэрэкъэтымрэ Бэрзэджымрэ агукIэ зэрэзэмышIухэм 
зямыгъэгъап, зы Iоф зызыдыкIэуцуагъэхэкIэ, зэдерэIэх. 
Джы къыздебгъэштэщтымэ, мы мэфэ благъэхэм Iофыгъо 
горэ зэшIотымыхы хъущтэп.

--- Page 590 ---

- Къыбдесымыгъаштэ мэхъуа!
- Апэ къыуаIощтым едэIуи, зэрэдырябгъэштэщтыр 
нахь пшIэн. СултIан муфты зэIукIэр зэфэщэс, вилиет ефэнд 
лъэрыхьхэр, анахьэу Балканым исхэр, хэгъэлажьэх. Тыркуем и Балкан къихъухьэрэ Iофмэ уисултIан мэщыт щатебгъэгущыIэщтых. Сэри, къешъогъэкIумэ, бзылъфыгъэ 
нэмазшIыпIэ лъэгапIэм сызэрэтесыр шъосымыгъашIэу 
сыкъышъухэдэIон. Ефэндхэр гущыIэрыехэшъ, бащэ къябгъэIон ищыкIагъэп. Алахьышхом ынэшIукIэ Тырку хэгъэгушхом Балканыр зэриер, ар зыми зэретымытыщтыр, 
быслъымэнхэм ямызакъоу, шIу зыгу къытфимылъ пэпчъ 
зэрэгурыдгъэIощтым иIоф зетфэн фае. Ащ титырку 
бэлэрэгъыгъэ-фэмыфыгъэ етхьылIэ хъущтэп, ар пIэлъэ 
кIэкIыкIэ зэшIохыгъэн фэе Iофыгъу. Непэ, джыдэдэм 
щыкIэдзагъэу ыуж ихь.
- Урысыери бэлэрэгъырэп, гощэшху.
- Ар къыбгурыIуагъэмэ ары, султIан.
СултIаныцIэр зыхьырэм ицIыф гъэпсыкIэ-шIыкIэхэм 
ялъытыгъэп ащ ишIоигъуагъэ лъэтемытэу умыгъэцэкIэныр: 
мэфих пIалъэкIэ муфтиатыр Истамбыл, султIаным имэщыт 
щызэфасыгъ. Ахэр, къырагъэблэгъэгъэ ефэнд заулэхэри, 
визир зытIущыри зэрахэтыжьэу, нэбгырэ шъэныкъорэ 
бгъурэ хъущтыгъэх. Муфтиатыр, султIанымрэ Уль-Ислъам 
шыихъ ефэндымрэ апэ итхэу, щэджэгъо нэмазкIэ къызэIуахыгъ.
Щэджэгъо нэмазыр заухым, муфтиатым ипэщэ 
Уль-Ислъам ефэндыр зыхэкIыгъагъэ нэмазышIмэ къахэуцожьыгъ. 
Усэ къеджэрэм фэдэу Абдул-Азиз тырку султIаным 
къыIуагъ:
- Зэрэдунаеу къэзгъэшIыгъэ Алахьышхо лъапIэу, 
лъагэу, цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьырэм 
ынэшIу къызыщифагъэхэ, игукIэгъурэ ипытагъэрэ къызыхилъхьагъэхэ динлэжьхэр, дунэе хьафым тыщызыушэтырэ 
Алахьышхом, фэдэ къэмыхъугъэм иIорэ ишIэрэ хэлъэу 
непэ шъузызэфэдгъэщэсыгъэр зы гумэкIыгъо Iоф, Балканым къихъухьэхэрэ джаур Iофыгъохэр арых. ЕгъашIэм 
тинэшIурэ тигукIэгъурэ зыщызэголъыгъэ Балкан зэгурыIожьым имылъыгъэ хьалэ-балыкъыр Алахьэм ыуджэгъугъэ джаурхэм къырагъэтэджагъ. Ахэмэ ягъэблакIор 
шъори шъошIэ: чIыгукIи, хыкIи къытпэчыжьэ, тызылъэгъу 
мыхъурэ Урысые техакIор ары. Ащ черкесхэм аришIагъэр 
шъуинэрылъэгъу, ахэмэ ащыщ динлэжьхэр тизэфэс къедгъэблэгъагъэх. Джа Урысыем илъэпкъэгъухэу Балканым 
щыпсэухэрэм хэгъэгу яIагъэ фэдэу, шъуихэгъэгухэмкIэ 
зыкъэшъушIэжь, илъэс мин пчъагъэкIэ къышъушъхьащыт 
хэгъэгум зыкъыпэшъуIэт, IэпыIэгъу тыкъышъуфэхъущт 
къареIо, зэрегъэкIокIых. Ау, сыд фэдэу ахэр къегъэблыхэми, гукIодыгъо щыIэп, тэ дунаир зиIэмыр Алахьышхор къыткъот. Тэ непэ тылъэшмэ, неущи, неущмыкIи, 
къытпыщылъ лIэшIэгъуми тылъэшыщтмэ, Алахьэм идесэхэр балкан быслъымэнхэм ямызакъоу, джаурхэми, Тхьэр 
зыбгынэжьыгъэхэ нэмыкI динынчъэхэми алъыдгъэIэсын, 
сыдрэ талъэныкъо IофкIи зыкъядгъэшIэжьыщт. Джыри 
сызыгъапэ горэм игугъу къэсшIын,- янэжъ зытес бзылъфыгъэ нэмазшIыпIэмкIэ султIаныр плъагъэ,- ар черкес 
Iофхэр арых. Джа къызэрэсIуагъэу, черкесмэ къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъор зымышIэрэ къышъухэтэпщтын. Ахэмэ 
тэщ нахь гугъэпIэ-хэкIыпIэ ямыIэу зыкъытфагъэзагъ, агу 
плъыгъэ джыри учъыIыжьыгъэп. Ахэр тимылъэпкъэгъухэми, тидинэгъух, тибыслъымэн унагъо щыщых, тисыдырэ 
тырку IофхэмкIи тигугъэпIэщтых. ЗэрэшъуфэлъэкIэу, 
шъукIуачIэ къызэрихьэу яIофыгъо зэхэмыфыгъэхэр афызэшIошъухых, шъумыгъэтхьаусыхэх, имыщыкIэгъэ гъэзэжьын Iоф агу къишъумыгъахь. Сэ сигущыIэ къэсыухыгъ, 
султIаным ыуж гущыIэрэ упчIэрэ щамыIожьэу хабзэми, 
хэт къэгущыIэщт, къэупчIэщт?
- Сикъорылъф султIан загъорэ сыгу текIуадэ шъхьае,- 
Бычэ гощэшхор Гощмафэ еIушъэшъашъ,- гущыIэ-гупшысэм 
фэкъулай.- Зэпыугъо тIэкIукIэ къыпигъэхъожьыгъ: - ТызыгъэгумэкIырэр ыпашъхьэ щызэхэт купмэ къагурыIощтмэ 
сшIэрэп нахь.
Гощмафэ зыIэ ыIыгъыгъэ гощэшхом IугушIуагъ нахь, 
зи риIожьыгъэп.
- ТыкъэгущыIэщтэп, тыкъэзгъэшIыгъэ Алахьэм илIыкIу, 
фит тыкъэпшIыгъэшъ, тыкъэупчIэщт,- конья ефэндым 
къыIуагъ.- Балканым тищынагъо изгъэлъыныдзэ исыжьба?

--- Page 591 ---

- Ис, Алахьэм ынэшIу къызщыфэн Ибрахьим ефэнд. 
Ау ар зизэхэфыныр шъуисултIан ары нахь, муфт зэфэсыр 
арэп.
- Аущтэу къытэоIомэ, тыкъэогъэгугъэмэ, фэдэ къэмыхъугъэ султIанышху, уиджэуап упкIэпкIыгъэкIэ тыбгъэрэзагъ, Алахь лъапIэу лъагэр къыпфэразэу, рэзэныгъэр 
уиджэнэт хэгъэгу щыбгъэбагъоу, ори ущагъашIоу, уишIу 
къытлъыIэс зэпытэу, тэри гушIукIэ ар къыбнэдгъэсыжь 
зэпытэу тыгъэпсэу.
- Джыри къэупчIэн щыIа? - Конья ефэндыр къыфэхъохъугъ нахь мышIэми, иупчIэ чIэгъ-чIэлъ зэримыгъэрэзагъэр ымакъэ къыхэщэу султIаныр идинлэжьмэ къяупчIыгъ.
- Алахьэм иджэнэт щыщ Тырку хэгъэгушхом ибыслъымэн пстэухэм тэри, черкесхэр, тазэрэхэтыжьэу зиIумэтхэ 
Абдул-Азиз султIанышху, уиIизын нэшIу къысщыпфэу 
сызыщыщ, сызиефэнд черкесхэм ацIэкIэ гущыIэ зытIу 
къэсэбгъэIогъагъэмэ, Алахьэм тызэхебгъэхыгъагъэмэ, 
оркIэ тирэзэныгъэ гъунэнчъэщтыгъэ,- Мэрзыхъое 
Мыхьамэт ефэндыр адыгэ шъуашэкIэ фэпагъэу, адыгэ 
паIом ычIыпIэкIэ сарыкъ фыжьыр щыгъэу зыхэтмэ лъэбэкъу 
зытIукIэ къахэкIоти, пчэнэ ищыгъэкIэ къэуцугъ.
- Мыдэ мыр...- Бычэ гощэшхор кIэщхыкIи, Гощмафэ 
риIуагъ,- уятэ илэгъоу къыопсэлъыхъунэу фэягъэр арба 
мыр... Къырамыгъэблэгъэнэу сIогъагъэба...
- УигущыIэ кIэкIыщтмэ, тыкъыодэIу,- ефэнд нэшIошI 
гущыIэрыер султIаным ищыпэлъэгъугъэпти, фигъэпытагъ.
- УиIумэт хъужьыгъэхэ, уинэплъэгъушIу къыкIэуцожьыгъэхэ черкесхэм ягугъу дахэкIэ къэпшIыгъэти, Алахьэ 
лъапIэу лъагэм илIыкIу, ахэмэ ацIэкIэ тхьауегъэпсэу 
къыосIонэу, шъхьэщэ гъашIо къыпфэсшIынэу ары уапашъхьэ сыкъызыфихьагъэр,- псынкIэу Мыхьамэт ефэндым 
зыкъызэблихъужьи, кIыбкIэ зэкIакIозэ къызхэкIыгъагъэмэ 
ахэуцожьыгъ.
- Муфт зэфэсым иIоф зетымыгъэукIыхьэу зытыухыгъэкIэ,- джы Абдул-Азиз султIаныр зыми емыупчIыжьэу 
кIэух къышIыжьыгъ,- тIогъэ-тштэгъэ мытхыгъэ унашъор 
тикъабылэу тызилIыкIогъэ быслъымэнмэ тахэхьажьыным 
ыпэкIэ тигухэлъышIухэр къыддигъэхъунхэу дунаир зиIэмыр 

--- Page 592 ---

Алахьышхом ыпашъхьэ тидыухьэ лъапIэ къыщытэжъугъэхьыжь. Амин. Алахьу акбар!
Муфт зэфэсыр заухыгъэм къыкIэлъыкIогъэ мафэм 
тырку IэкIыб Iофхэр зезгъакIорэ IофшIапIэм Урысыем 
илIыкIо Игнатьевыр рагъэблагъи, иIоф зэрымылъ Балканым 
иIоф зэрэрилъхьэрэр фэзымыдэрэ нотэ-даор ратыгъ. 
Тырку гъэзетхэм къазэрэхаутыгъэхэм фэшъхьафэу хэгъэгум ичылэ, къэлэ пстэухэми ар мэфэ пчъагъэрэ гъоумэ 
къащырагъэIуагъ.

--- Page 593 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ХЫРЭШЪХЬ

--- Page 594 ---

- Мурад-бей, гушIуапкIэ, гушIуапкIэ! - Айша 
зимышIэжьэу пчъэр къыIуиубгъукIи, унэм къилъэдагъ.
- Мы дунэе Iаем сыд гушIуапкI...- тырку къэмэ IонтIагъэр кIэзылъыкIыщтыгъэ, шъузым исэмэркъэу мышъомылмэ язэщыжьыгъагъэ Мурад-бей зэхихыгъэм гугъу 
фемылIэу къыIуи, шъхьэ кIэпхъотыкIыгъэкIэ къеупчIыжьыгъ: - Сыд гушIуапкI? 
- Шъао тиI, тызэшIушIэгъэ мамыкум макъэ къызэригъэIугъэмкIэ, Рэджэб фэдэкъабз, сэ тIэкIуи къысфэд аIуагъ. 
Тхьэкъысауи, зыууIэжьыгъа, пIапэ лъы къечъы!..
- Мыра сэIо зыфапIэрэр, лъы макIа илъэситIум скIэкIыгъэр... Тэ щыIа Рэджэб?
- Тэ щыIэна тхьамыкIэр, къэбарыр зызэхехым, шэси, 
дэчъыгъ.
- Модэ къэжъугъот, делагъэ горэ ымышIагъот ащ!.. 
Зылъэгъурэм ыгъэшIагъозэ, чылэм дэлъэти, шы илъыгъокIэ мэз Iапчъэм Рэджэб зычIэлъэдэщтым, шхомлэкIэ 
кIырыугъокIэ ионэш зырыригъатIи, зэупчIыжьыгъ: "ЗысымышIэжьэу къысэхъулIагъэр сыда?.. Сабый къызыфэхъурэ 
пстэуми моущтэу зашIа? ЗашIырэп сэ сызэрэфэгъэ чIыпIэм 
фэдэ ифагъэхэпышъ, теплъыныгъи сэ къысэхъулIагъэр 
ахэмэ къяхъулIэгъагъэмэ… Болгар джаурым сыпэзымышIыгъэ черкес бзылъфыгъэ мыгъасэр зэрэдэкIожьыгъэм сигъапэщтыгъэп сибыслъымэн сабый фимыхьыгъа513
17 Заказ 030

--- Page 595 ---

гъэмэ… СыкъэзыушъхьакIугъэ сишъузыгъэм джаурыр 
къепсэлъыхъоу зызэхэсэхым, сятэ имыхэбзэгъэ гукIэгъур 
къыхыхигъафи къысфидэгъагъэп нахь, Iуезгъэхын фэягъэ! 
Сэ апэ силъфыгъэ сыIугушIоным ычIыпIэкIэ зыщыщ цIыф 
лъэпкъыр зымышIэжьырэ болгар-черкесыр слъы хэкIыгъэ 
быслъымэн сабыим теплъагъ, етIанэ, зэрашI хабзэу, чылысым щаригъэумэхъыщт… Сэ ахэмэ афэ шъуашэр сэшIэ: 
тIури зыIуязгъэхыкIэ, сикIалэ згъотыжьыщт! Ащ фэдэ 
Iофым фэIазэр Албан, непэ-неущэу ар Косово 
къикIыжьыщт…" - Рэджэб кIэкIэу шым къыригъэгъэзэжьи, 
химыгъэчъыкIыжьэу, лъэхъу цIыкIукIэ чылэм къыгъэзэжьыгъ, къэкIожьыфэкIи джа гупшысэр ышъхьэ икIыгъэп.
- Рэджэб, моу унэм къихь,- къыпэгъокIыгъэ щагудэтым ионэш зыретым, Мурад-бей ыкъо еджагъ, зыщыгъозэгъэгъэ къэбарыри къызыхимыгъэщэу еупчIыгъ,- тэ 
ущыIагъ, тэ укъыщыхэтыгъ?
- СыздэщыIагъэ щыIэп, моу хэгъуашъхьэм онэшыр 
щытезгъэкIухьагъ.
- Аущтэу уионэш уешIушIагъэмэ дэгъу.- ГукIэ Мурадбей щхыпцIызэ, ыкъо щытхъуи, хэлъ щымыIэ фэдэу фыпигъэхъожьыгъ: - КъытэIугъэ къэбарымкIэ сыпфэгушIо,- 
етIанэ псынкIэу нахь мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ фигъэпы тэжьыгъ,- ащкIэ сиIорэ сишIэрэ зыхэмылъ пшIэ хъущтэп. 
КъыбгурыIуагъа? КъыбгурыIуагъэмэ, тикIалэ тэгъотыжьыфэ, джа унэм къыпфэчъэжьыгъэ апэрэ шъузым 
зегъэзэгъ.
- КъызэрыпIу, ау етIани…
- ОркIэ "етIанэ" щыIэп! - Мурад-бей ыгу рихьыгъэ 
"къызэрыпIом" ыуж ыкъо къыригъэжьэгъагъэр къыригъэухыгъэп.- Ар зиIофыр сэры!

--- Page 596 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  БЛЫРЭШЪХЬ

--- Page 597 ---

Тырговиштэ тIуакIэр зэбгъут-зэикIэу Албан къызэрэзэпикIухьакIырэр тхьэмафэм къехъугъ. Хэт IукIагъэми, 

--- Page 598 ---

зыуж итыр ушъхьагъу зэфэшъхьафхэмкIэ феIуатэ, къэбарым хэтэу, зылъыхъурэ Парван Парвановым джау сыдми 
кIэупчIэ. Джаузэ къыдырекIокI-дырекIокIэу зигъэадыгабзэзэ, адыгэ чылэ заулэхэми адэхьагъ, яхьакIэщмэ 
арысыгъ, зигъэболгарыбзэзэ, болгар чылэхэми яолIагъ, 
зигъэтырку-албанзэ, тырку чылэхэми адэкIыгъ, Тырговишти 
нэсыгъ, Шумле къали чэщ щырихыгъ. 
Парвановыр модрэм щытлъэгъугъ, мыдрэм къыщытлъэгъужьыгъ къыраIозэ, иши ыгъэпшъыгъ, ежьри уанэм 
ипшъыхьагъ. Албан къызэрэшIошIыщтыгъэмкIэ, Парвановыр зыдэщыIэщтыр зышIэщтыр джы адыгэ махълъэ хъугъэ 
Тодорыр Димитров арыгъэ шъхьае, ащ иIоф мышIу зэрэзэрифэрэмкIэ гуцафэ ригъэшIынэу фэягъэп. Сыдэущтэуи 
зыIуигъэкIэщтыгъа, Албан зэриIоу, чэщи мафи имые 
къылъфыгъэм икъэрэгъулэм.
Мэз псынэкIэчъ горэм дэжь Албан ынэгу псы кIикIэзэ, 
Мурад-бей инэплъэгъу къыхэуцукIыгъ: "Илъэс зыхыбл 
хъугъэ мы лIыр зысшIэрэр, джы къызнэсыгъэм зилIэужыгъор къызгурыIуагъэп. Парвановым есэбгъэшIэщтыр спшъэ 
къиплъхьэгъагъэмэ, хьарамыжъ, сэ ар бэшIагъэ зыпфэсшIэщтыгъэр. КъызгурэIо угу пымыкIырэр, черкесмэ 
зэраIоу, уицаци мылыцIэу уили гъэжъэгъэнэу ары узыфаер. 
Ары шъхьае ащ фэдэ хъурэп. Джа черкесыпщ унагъор 
зытедгъэунэхъогъагъэ дышъэ, тыжьын хъущэр, сшIуатыгъужьыгъ пIуи, сызытемыгъэплъэжьыгъагъэм ызыныкъуи, 
ызыщани сIорэп, щыщ заулэ къысэптыжьыгъагъэмэ, 
Парвановыр зэбгъэнэцIын-ебгъэшIэнэу зыфапIорэр сэ 
бэшIагъэ зыпфасшIэщтыгъэр. СэшIэ о зыми зыкъыхэмыгъэщынэу узэрэфаер, ау, бэ шIэн-макIэ шIэн, узфэдэри, 
уидышъэ-тыжьын лъы закIэхэу сшIобгъэбылъыгъэхэри 
къызычIэмыщыжьыхэкIэ. Ахэр зыщычIэптIагъэр сшIэгъагъэмэ, джыдэдэм джэхьнэм мэшIо лъэмыджым утезгъэзыхьащтыгъэ. Ар осшIэным ычIыпIэ сэ Парван джаурым 
сылъэогъэхъу, орэп фэзэщтыр, сэры къезгъэзэгъыщтыр… 
Тэ къисхыщт ар? Зэ, щымыIэжь Стефанов лIыжъым имэлэщ 
бгынэжьыгъэ сызыфытемыхьагъэр сыда? Хэта, къэсшIэжьрэп, Стефановым имэлэщыгъэм ар тебгъотэнкIи 
мэхъу зыгорэм къысиIогъагъ. Пчыхьэ мыхъузэ сыкIон, 
17*

--- Page 599 ---

кIасэ сыхъуми, черкесмэ зэрапхъожьыгъ зыфаIогъэ мэлэщым гъушъапIэ горэ къытенэжьыгъэнба, чэщыр щисхын".
Шылъэмэкъэ зэщыгъом гупшысэр къыщежьэми, 
Албан зэрифэщтыгъэ Iофыр гупшысэ шIугъэп. Ар ежьми 
зыдишIэжьызэ, зэупчIыжьыгъ: "Мэхъэджагъэ зыдэсшIагъэм къыздишIэжьыгъэ мэхъэджагъэмкIэ згъэмысэзэ, 
сыд мэхъэджагъа зесфэрэр?..  - Белград хьакIэщым 
къыщыфычIэплъыщтыгъэхэ шъэожъыитIур Албан инэплъэгъу къыхэтэджагъ, "мы шъэожъыемэ япшIагъэр сшIэрэп 
нахь, агу къыпфэмышIоу сахэплъэ" Бэрэкъэт Зэуал къызэрэриIогъагъэри Албан ыгу къэкIыжьыгъ.- Ятэ сызэрэдэзекIуагъэр къыздашIэшъ ары, янасыпти а мафэм ахэр 
сIэкIэлъэгъожьыгъэхэп, ягунахь къэсхьыщтыгъэ… Сызфэдэм щымыгъозагъэ, цыхьэшIэгъу хымэчIым къыщысфэхъугъагъэ щэщэн лIым икIэрахъо нэмыIэкIэ мы черкес 
къамэмкIэ ыпсэ зэрэфыIусхыгъагъэр… Болгар пшъашъэ 
сырыджэгуи, темэным зэрэхэсыдзэжьыгъагъэр… Ахэри, 
ащ нэмыкI мэхъэджагъэхэу сIэкIэшIагъэхэр къысфэгъэгъу, 
си Алахь, унэшIу къысщыф, зыкъысэгъэшIэжь. Непэ зыуж 
ситри Iоф дэгъоп… Дунаир къэзыгъэшIыгъэр, ащ цIыфхэр 
къытезгъэхъуагъэр, бзэ зэфэшъхьафхэр аIузылъхьагъэр, 
диныгъо зэфэмыдэмэ арызгъэхьагъэхэр, тидунэе хьаф 
щызыушэтхэрэр Орышъ, къыддапшIэхэрэ мыхъун пстэури 
тихьылъэу уапашъхьэ тыкъызихьажьыщтыкIэ, уиIорэ 
уишIэрэ зыхэлъ нэбгыритIу IофымкIэ сыхэмыгъэукъу. 
Ахэри уицIыфых, къызэрэсщыхъурэмкIэ, къыпщэгугъых. 
Сыкъызэхэпхэу, фит сыкъэошIымэ, си Алахь, ахэмэ, 
сабыйри зэрящанэу, ашъхьэ щагъэзыенэу, Мурад-бей 
ынэIу икIынхэу, макъэ язгъэIун. ИщыкIагъэмэ, ды шъэтыжьынмэ ащыщ зысымыгъотыжьыщтыкIэ, сэ сшъхьи 
Iусхыжьын...- Мурад-бей къеджагъэ къышIошIэу, Албан 
къэлъэтагъ.- ЗэхэсIохьыхэрэр сыда! Аущтэу сшIэмэ, 
ащыгъум сидышъэ-тыжьын мылъку Iахь сшIозытыгъугъэм 
хьаулыеу сыфэлъэгукIэтыныгъэба! Сызфэе дэдэри, сыдэущтэу зыкъысфишIыгъэ-къыздэзекIуагъэми, къыIэкIэсхыжьыщт, етIанэ, Мурад-бей тхьагъэпцIым зэриIоу, 
зэрэхъурэм теплъын. Сызэплъыщтыр сыда?.. СшIэрэп 
ныIа, зыгорэкIэ Парвановыр къемызэгъымэ?.. Зэрифэхэрэ 

--- Page 600 ---

болгар IофхэмкIэ ищыкIэгъэщт ныбжьи зытемыплъэгъэ 
ахъщэ хъущэр зилъэгъукIэ, шъхьэрыкIожъыр къезэгъыщт. 
ЫшIэщтыр зедгъэшIахэкIэ, ежь фысихьисапыр скIэкIишIыкIымэ?.. Ардэдэри Мурад-бей къызэрэсишIэжьыщтым 
емыгуцафэу арэп, непа зысшIэрэр? Парванов гъэблэкIожъыри пэкIэ псы ешъорэп, шъоехъужъыр къогъум къобгъэзыхьэмэ зыкъызэрэбжэхидзэжьэу, ащ зыкъызжэхидзэжьынкIи пшIэхэнэп. Сыдэу пшIыщт, джащ фэдэ дунай 
тызытетыр, е оры е сэры… Сыда джы мы зэкIэкIэситIури 
зыуж итхэр…" - гъогу къэгъэзэгъум къыкъокIыгъэхэ 
Хьатамрэ Хьаджрэтрэ зыш зэдытесхэу Албан зелъэгъум, 
гукIэ акIэнакIи, къызэсыхэм, аIугушIозэ ариIуагъ:
- Олахьэ сигуапэм зэшитIум сызэрэшъуIукIагъэр, 
сыдэу шъухъура, шъуятэ Мэзхьаби псауба, узынчъэба, 
мыгъатхэ зэрэслъэгъугъагъ.
- Тэри тыхъущт. Тяти псау, узынчъэ,- Хьатам къеупчIыгъэм фэмыкIэщыгъоу риIожьыгъ.
- Адэ, джырэ дунайкIэ упсаунри, уузынчъэныри зымыуасэ щыIэп. Пхъорэлъф цIыкIу шъуиIэу зэхэсхыгъэшъ, 
ащкIи сышъуфэгушIо, Мэзхьаб тхьамыкIэми сыфэгушIонэу 
къыстефэ шъхьае, шъушIэрэба…
- ТэшIэ!..- ятэ ыцIэ "тхьамыкIэр" къызэрэпагъэхъуагъэр Хьаджрэт ымыдэу къызыIуипхъотыгъ.- Тятэп тхьамыкIэр, джа зыцIэ къемыIуагъэ Мурад-бей тхьамыкIэр!
- Быяу, Хьаджрэт, уинахьыкIагъэ зыщэогъэгъупшэ.- 
Хьатам ышнахьыкIэ риIуи, нахьыжъым зыфигъэзэжьыгъ: - 
Къеблагъ, Албан.
- Тхьауегъэпсэу, сэ непэ пчыхьэехъулIэу Шумле къыщысэжэх. Шъо шъушыпхъу дэжь шъокIощтын, ари, шъуя ти, шъори шъугу къысэшъумыгъабгъ, сэ къышъохъулIэгъэ 
Iоф емыкIум сызэрэхэт щыIэп. Шъуимахълъи сэлам 
сфешъухыжь. Ар болгар нахь мышIэми, лIы шъыпкъэу 
къычIэкIыгъ. Ары, сщыгъупшэжьыгъи, янэкIэ черкесылъ 
хэлъ,- Албан зыфэмые-зыIукIагъэмэ ариIуи, "шъуимахълъэ джаур болгар хьацэм ишитIу яз ыгу къыпыкIэу къышъуипэсыгъагъэмэ, тхьамыкIэ хъуныепи… Шы ямыIэу 
сшIэрэп мыхэмэ зыкъызэраухъумэжьыщт шыу купхэр 
зэрэзэхащэщтхэр…"

--- Page 601 ---

Албан зыIукIагъэмэ забгъодэкIыжьым, ариIуагъэр 
къыгъэшъыпкъэжьэу Шумле кIорэ гъогум тетэу Хьатамэтхэм афызэплъэкIыжьыгъ. Ахэр мэзым химылъэгъожьыщтыгъэхэми, яшылъэмакъэкIэ зыдакIохэрэ лъэныкъор 
къыгурыIуагъ: "Сыхэукъуагъэп, ячылэ сезыгъэблэгъагъэ 
зэшхэр джы ашыпхъу зыдэс Стефанкэм макIох, яIэм-лъэмыгъэкIэ шытхыр рауфанэу IэнэкIых. ЯIэ шIагъо щымыIэми, 
тырку, болгар щагумэ былымыр зэрадизэу ахэмэ ящагумэ 
зи адэмытыми, тхьамыкIэгъо кIэзыжьыхэми, яцIыфыгъэ 
апэ рагъэшъэу, шъукъеблэгъэ щыгъу-пIастэкIэ яунапчъэхэр 
зэIухыгъэх. ЯшъхьэкIэфэ-зэфыщытыкIи, ягулъыти ины. 
Зэхэпхыгъэба Хьатам нахь мыхъурэм "уинахьыкIагъэ 
зыщыогъэгъупшэ" ыкIыб дэсыгъэ-къыспеожьыгъэ Хьаджрэт зэрэриIожьыгъэр… Зыфаер къызыдэхъузэ есэгъэ 
тырку унагъом зинасып къэзыухъумэжьыгъэ черкесыпхъур 
апэуцужьыгъэшъ, агъэмысэ, афызэшIокIыщтыри афызэмышIокIыщтыри къыфагупшысы. КъыжъугурыIорэба чыр 
имыгъоу зыууфэкIэ зэрэзэпыкIырэр е унэкIашъо къызэреожьырэр..." - гуплъыгъэ-зыкъэшIэжьыкIэ Албан иш 
къыригъэгъэзэжьи, пчыхьэ ехъулIэу Мавлюд чылэм 
къэкIожьыгъ. Мурад-бей дэжь зехьэм, имыхэбзахэу къыпэгъокIыгъэ нэгушIом риIуагъ:
- УзгъэгушIон къэбар къэсхьыгъэп: чIыр зэгози, Парваныр дэфагъ.
- Ар къэбарышIу. Къызэрэмыгъотыгъэр дэгъу.
- Сыда? - Албан нэмыз-Iумызэу Мурад-бей Iуплъагъ.
- Сыдигъуи, ар Iофэп, болгар-черкесныкъом ыпсэ тэ 
Iудгъэзыщт… Сыд пае тисабый янэкIэ игунахь къэтхьын? 
Черкесмэ гущыIэжъ дэгъу горэ яIэу зэхэсхыгъагъэ: "ГущыIэ 
дахэм гугъур пщегъэгъупшэ". Тэри, тыркумэ, ащ фэдэ 
гущыIэжъ горэ тимыIэу арэпщтын. Ау джа черкес гущыIэжъымкIэ благъэ къысфэмыхъугъэ Бэгъым сыдэзекIощт. 
ЛIакъохэмкIэ тызэфэмышIуми, тыгу зыгъэушъэбын лажьэ 
зимыIэ сабый тазыфагу Алахьэм къыдигъэхьагъэба. ЛIы 
Iуш дэгъу зырыз тэ талъэныкъокIи ежь алъэныкъокIи зэдгъэгъусэнышъ, гушIуакIо тафэкIощт. Черкесмэ ямыхабзэу 
якъэлапчъэ тыIухьэмэ, тыкъыIуафына?..

--- Page 602 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ИРЭШЪХЬ

--- Page 603 ---

КъэлапчъэмкIэ къиIукIыгъэ джэмакъэм Чуркэ ехьакъугъэпти, ар зэрэмыцIыф нэгъуаджэр Тодор къыгурыIуагъэу унэм зекIым, Парвановыр Iуилъэгъуагъ, егыигъ:
- Сыда, Парван, шым укъызыфемыпсыхырэр, къеблагъ.
- Сэгузажъоми, сыкъепсыхын, пIапи къэсыубытын, 
шъуищыIэкIэ-псэукIи сыкъыкIэупчIэн, сшIэрэп ныIа, зэгорэм 
укъызэрэсфэгубжыгъагъэу джыри укъысфэгубжыщтми.
- Ар зыхъугъагъэр сыдигъу? Пфэмышъуаши къыосIогъагъэпщтын. Сыгу къызэрэобгъагъэр ори зилэжьагъэр, 
ар зыщыбгъэгъупшэжьэу ти СтефанкэкIэ укъытфэгушIогъагъэмэ тигуапэщтыгъэ. Ау ащ нахьи нахь сыгу къеуагъ 
тинахьыжъ Стефан зэтэгъэтIылъым укъызэрэтхэмытыгъэр.
- ТIумкIи, Тод, симысагъэ зыдэсэшIэжьыми, ар 
зилажьэр сэрэп. Джа тыгу зызэбгъэгъагъэ мазэм къыщегъэжьагъэу Балканым ситыгъ. Албан тырку къотэгъумэ 
афэшъхьафэу тилъэпкъэгъу сербмэ, боснэмэ, черногормэ 
сахэхьагъ. Славян Балканыр чъыежьырэп, къэущыгъ, 
тишъхьафитныгъэ къызысыщтыр чыжьэжьэп, рус братушкэхэм тызыщагъэгъупшэрэп, ахэр тигугъапIэх. Джахэми, 
нэмыкI болгар Iофыгъохэми неущ татегущыIэщтышъ, 
сыхьатыр зым ехъулIэу зэдатшIэрэ чIыпIэм къекIуалI. 
Тишъхьафитныгъэ къызыщыблагъэрэм Стефан зэрэтхэкIыжьыгъэр сыгу къео, Стефанкэ къызэрэтхэхъуагъэмкIэ сэгушIо.
- Тхьауегъэпсэу, Парван, тишъао фэтыусыгъэ цIэр 
къызэрэбгурыIуагъэмкIэ.
- Угу зэрэхэзгъэкIыгъагъэмкIэ, Тод, къысфэгъэгъу,- 
шэсыжьызэ, Парвановым къыIуагъ.- Сэ джыри непэ бэмэ 
саIукIэн фае. Неущ зэIукIэ ужым унэгъо Iофмэ татегущыIэн, 
тызэрэхъущтмэ тызэдягупшысэн, ау къэбар гомыIухэр 
къызнэсхэшъ, шъуиунагъокIэ шъузфэсакъыжь.
Варнэ, Шумле, Тырговиштэ щыпсэухэрэ болгархэм 
яшъхьафитыныгъэ кIэдэухэрэм язэIукIэ шъэф неущ Тодор 
зэрэхэлэжьэщтыр, иныбджэгъу зэрешIужьыгъэр арэп 
джыдэдэм зэгупшысэщтыгъэр, "къэбар гомыIухэр къызнэсхэшъ, шъуинагъокIэ шъузфэсакъыжь" Парван къызэрэриIуагъэр ары. Ащ фэдэ хъугъэ-шIагъэхэр Мавлюд 
лъэныкъомкIэ зэрэщыIэщтхэм Тодор ягуцафэщтыгъэ нахь, 
непэ фэдэу зыми шъхьэихыгъэу къыриIощтыгъэп, Хьатамрэ 
Хьаджрэтрэ мыдрэ-модрэ ушъхьагъукIэ мафэ къэс пIоми 
хъунэу къазэрэфакIощтыгъэхэр ары умыIощтыгъэмэ. 
Дарихъан ышъхьэ къыфечъэхэрэ гумэкIыгъо-щынагъохэр 
лIыми, ышхэми аригъашIэщтыгъэп, ау ахэр къызэрэкъотыщтыхэмрэ исабый къызэраухъумэщтымрэ кIуачIэ къыхалъхьэ, щагъаIэ.
Тодор унэм зэрихьажьэу, игупшысэхэр зыщигъэгъупшэзэ, кушъэм хэпхэгъэ Стефанкэ IугушIи, риIуагъ:
- Кушъэм пытэу ухэпхагъ, Стефанк, уикушъэпс къызэпычи, моу, лIы фэдэу, къызгоуцу.
- Щынагъо щыIа? - пчэдыжь Iанэр зыухьазырыщтыгъэ 
Дарихъан шъхьэр къыпхъотагъ.
- Хьау, Стефанкэ сыдэгущыIэшъ ары.
- Сыда Парван ыIорэр, къызыкIемыгъэблэгъагъэр?
- Хьаджрэт зэриIоу,- Тодор кIэщхыкIыгъ,- Парван 
ишыкIэ машIо егъэугъэ зэпыт, неущ тиIэщт зэIукIэм сыригъэблэгъагъ, сшIэщтыр сшIэрэп нахь…
- Сыда зыкIэмышIэрэр? Урагъэблэгъагъэмэ, урящыкIагъэшъ укIощт.
- Зэхэоха, Стефанк, уянэ ыIорэр? Тиболгар Iоф зы 
нэбгырэп зиIофыр, ар болгар пстэуми, яини яцIыкIуи зэдыряIоф. Тэ тыгу илъыр зэфагъэ-шъхьафитыныгъэшъ, ори 
тэри къыддигъэхъунэу Тхьэм телъэIун. Ар ори къыбгурыIуагъэшъ, сикIал, огушIо ара? ПщылI хэгъэгум укъихъухьагъэми, шъхьафит хэгъэгум ущыпсэущт.
- Ар зыхъущт мафэр ошIэ фэдэу, Тод, сыдэу дэгъоу 
къапIора?
- Шъхьафит тызыщыхъущт мафэр, Дарий, сшIэщтыгъэмэ,- Тодор Iанэм пэтIысхьэзэ къыIуи, хэхьапщыкIыгъ,- 
сэщ нахь цIыф насыпышIо дунаим тетыныгъэпи. "Гу дэгъушIу фыуиIэмэ, узыкIэхъопсырэр къыбдэхъущт" сянэ 
тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, ари, сицыхьэ телъ, къыздэхъущт. Икъунба, гунахьба, гухэкIба а зы цIыф лъэпкъым 
лIэшIэгъуитфэ нэмыкI цIыф лъэпкъыр зэрэшъхьащытыгъэр. 
Джы дунаим зэрэщыхъурэмкIэ, ар зыIэ илъыр тэ тизакъоп, 

--- Page 604 ---

темырым щытиIэ братушкэ лъэпкъэгъухэу къыткъоуцощтхэр арых. Джахэр БалканымкIэ тэ тигугъапIэх, тикъотэгъух.
- Тэ къыткъотын тиIагъэп...- Гу еIэжьыгъэкIэ Дарихъан 
макIэу къыIуи, нахь гущыIэ папцIэ-кIэлъыкIыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Тэ, нэнэжърэ тэтэжърэ къызэраIожьыщтыгъэу, джа братушк зыфапIорэмэ язэо-машIо тыхэстыхьагъ. 
Зытетыр къызэрэсIуагъэм пае угу къысэмыгъабгъ, Тод, 
шъори шъуихэгъэгу шъутезыхыгъэмэ шъугу афэплъы…
- Шъыпкъэ къэпIуагъэкIэ, сыд пае сыгу къыобгъэн, 
хэти зэрэфаеу дунаим щыхъущтыгъэмэ, болгархэми, 
черкесхэми къяхъулIагъэр къямыхъулIэныгъэкIи мэхъу. 
Ау Черкесым щыIэгъэ заом къыщыткъоуцон тиIагъэп оIо 
шъхьае, Дарий, тилъэпкъэгъу славян-полякхэри къыщыжъудэзэуагъэх. Лапинскэ полковникыр аIоу зэхэпхыгъа?
- Джа Лапинскэм тырку Тефик-бей лъэкъуацIэкIэ 
игугъу ашIэу зэхэсхыгъэ. Ащ фэдэхэм тишъхьафитыныгъэ 
къыддаухъумэзэ къыддэзаощтыгъэхэу оIошъ ара? - 
зэхихыгъэр Дарихъан шIощхэнэу кушъэр ыгъэхъыезэ 
къэупчIи, къыушъхьафыжьыгъ: - Ахэр, къаIожьэу зэрэзэхэсхыгъагъэмкIэ, цIыф гъэблэкIуагъэх, ежьхэм япыйлъэ пкъэгъухэм тарагъэзаощтыгъэхэти ары. Адэ о Занэкъо 
Сэфэрбый аIоу зэхэпхыгъа?
- Парван Черкесым щызао зэхъум, зыцIэ къепIуагъэм 
игугъу шIукIэ зэрэщашIыщтыгъэр къыIожьэу зэхэсхыгъагъэ. Балканым черкес Iофхэр щызезыфэрэ Бэрэкъэтым 
игъусэ Бэрзэдж хьаджэм Черкес мэджлысыр зызэхещэм, 
ащ ыкъо Занэкъо Къарбатыр готыгъэу аIо, джы игугъу 
мыщ зыми щишIыжьырэп. Сыдэу пшIыщт, Габрово сэмэркъэушIылэмэ зэраIоу, ащ фэди дунаим щэхъу.- Тодор 
щхыпцIи, Дарихъан занкIэу къыриIуагъэмэ ащыщэу зыгъапэщтыгъэм игугъу къышIыжьыгъ: - Тыркухэми, инджлызхэми черкесхэр ямылъэпкъэгъугъэхэми, Дарий, джары 
ахэми ягухэлъыгъэр.
- Тихэку тыкъизыфыгъэхэ братушкэхэм тыркухэм 
шъуарагъэзаозэ, шъуихэгъэгу зыIэкIалъхьэмэ?
- Ахэмэ ар къыташIэщтэп! - Тодор ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.

--- Page 605 ---

- Аущтэу къыпщэхъумэ, дэгъу. Ау тэ сыдэущтэу 
тыхъущт, сыд къытэхъулIэщт?
- Тэ сыд къытэхъу лIэн, Дарий, дгъотыжьыщт хэгъэгур 
зэрэхъоу тэри тыхъун.
- Тэ тищэп зыфасIорэр, Болгарым, Балканым къыратэкъуагъэхэ адыгэхэр, щэщэнхэр, абхъазхэр арых 
зыфасIорэр.
- Ара зыфапIорэр?..- Апэ къыгурымыIогъагъэм Тодор 
къыкIэупчIэжьи, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - 
Шъормэ, черкесхэр, щэщэнхэр, абхъазхэр, Кавказым 
нэмыкI къикIыгъэхэр армэ зыфапIорэр, тэ болгархэм 
тихэгъэгу тызэрэщыхъоу шъори шъущыхъущт сIуагъи. 
"Адыгэх" сымыIоу тызерэсагъэ "черкесхэр" зэрэсIуагъэмкIэ къысфэгъэгъу,- зыфеубзэжьырэр ежь нахьыбэу 
зыдишIэжьызэ, къыухыжьыгъ.
 -Тиадыгэ лъэпкъыцIэ ычIыпIэкIэ нэмыкIхэм "черкес" 
къызэрэтаIорэм сигъапэрэп сэ. Сыд фэдэ цIэкIэ къытэрэджэх фаеми, тлъэпкъкIэ тызэрэдэгъу-тызэрэдэеу дунаим 
тытерэмыкIодыкIыжьи… Сэ сызфэе закъор...- Дарихъан 
ымакъэ къызэрэщычагъэр рыхигъэкIокIэжьэу кушъэм 
щыхэчъыегъэ шъэожъыем ишъхьантэ фигъэтэрэзыжьи, 
зи къемыхъулIэгъахэ фэдэу лIым IугушIожьыгъ: - ИмыщыкIэгъэ бащэ къэсэIоми сшIэрэп, сыгу жьы дэзгъэкIэу 
арыщтын. Джы къызгурэIо ныIэп, Тод, шъо къинэу шъутелъыр зыфэдэр, ау шъо хэгъэгу ешъуIоу хэгъэгу шъуиI, 
тэ тикъин шъо шъуем елъытыгъэмэ, хьэзаб. Сэ сызыфэе 
закъор,- къыфэмыIошъугъагъэм Дарихъан къыпидзэжьыгъ,- зэ нэмыIэми тиунэкIыб речъэкIыщтыгъэ 
псынэкIэчъэу "ПсымафэкIэ" нэнэжъ заджэщтыгъэр слъэгъужьыгъагъэмэ, итыжьыныпс макъэ зэхэсхыжьыгъагъэ мэ, ары ныIэп. Ащ фэдэ псынэкIэчъхэри мы лъэныкъом 
щыIэх, муары тихэтэ пакIи псынэкIэчъ къабзэ речъэкIы, 
ташъхьагъ тыгъэри къетаджэ, ошъогури огу. Ау ахэри, 
нэмыкIхэри зыехэр шъоры нахь, къышъушъхьащыт тыркухэр арыхэп, черкесхэми ахэр ящыкIагъэп. Ахэмэ 
япкIыхьэ-лъэгухэр модрэ хы кIыб чыжьэ-благъэр ары. Ащ 
нэмыкIэу сызэгупшысэ гори, Тод, къыосIон, уянэ фэгъэхьыгъэу къысфэпIуатэхэрэмкIэ, ари ахэмэ акIэхъопсызэ, 
зыщыщ адыгэ лъэпкъыр, къыздырахыгъэ лъэныкъо гупсэр 

--- Page 606 ---

щымыгъупшэу, ори ылъ зэрэпхэлъыр пщимыгъэгъупшэу 
дунаим ехыжьыгъэу къысщэхъу. Джа гупшысэ-шIэжьэу 
къыпфыщинагъэр арыщтын орырэ сэрырэ тызэфэзыхьыгъэр, ежь зыщыщ цIыф лъэпкъыр джыри зымышIэрэ мо 
шъэожъыер тищыIэныгъэ зэщымыщ къыхэхьанэу зыкIэхъугъэр. "Гопэгъур лъфи, зэгоутыгъор къылъфыгъ" 
хэкужъымкIэ тигъунэгъугъэ ныо Гуцэ тхьамыкIэ зэриIощтыгъэу, сызгъапэрэ-сызгъэпыхьэрэмэ, Тод, пшъхьэ 
ясэгъэузыми сшIэрэп, тыгу зыгъэшIун нэмыкI горэм тытегъэгущыI.
- Тыгу зыгъэшIун, Дарий, тимыIэу арэп,- Тодор шъузым IугушIуагъ, шъэожъыеми енэшIужьыгъ,- тиIо зы, 
Стефанкэ зэкIэми апшъ.- Зэпыугъо тIэкIукIэ игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ: - Ау сшъхьэ зыгъэузын зэхэсхыгъэп, 
узыгъапэрэр къэоIо, сызыгъапэрэм седэIу. СянэкIэ къысэпIуагъэхэми сябгъэгупшысэжьыгъ. Ахэр шъхьаихыгъэу 
ащ къысимыIощтыгъэхэми, ыгу илъхэу, шIохымэгъэ хэгъэгур сятэ зэрихэгъэгур къысиIомэ шIу сигъэлъэгъузэ, 
идунае ыхъожьыгъ, гукIэ зыфэмыкъабылыгъэ, тыркумэ 
афэмылъэгъурэ къащ къэнэтIэхэсыри икъэ фытезгъэуцожьыгъ. Мыхъун сшIагъэмэ, сыда сызыфитыгъэр, сятэкIэ 
алъэкъуацIэ схьырэ болгархэм сахэкIыжьыныя, ти Тхьашхо 
къысфигъэгъун, ынэшIу къысщифэн.
- Джынэс сыкъыоупчIы сшIоигъуагъэ горэмкIэ, Тод, 
угу къемыощтмэ, сыкъыоупчIынэу сыфай. УянэкIэ узэрэчеркесыр, ар тырку диным зэритыгъэр болгар чыристанмэ 
къыпфадзыщтыгъэба?
- Ислъам дин нахь, Дарий, тырку дин щыIэп.- Тодор 
мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыпиупкIи, щхыпцIызэ нахь шъабэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - СицIыкIугъом къысфадзыщтыгъэ, 
черкес-бусурманкIэ къысаджэщтыгъэх. Болгар чыристан 
къэхалъэм сянэ щызгъэтIылъи, къащ къэнэтIэхэсыр зытесэгъэуцожьым, щагъэтыжьыгъагъ. АщкIэ, къысэсэмэркъэуми-къысэмысэмэркъэуми, анахьэу сыгу хэзгъэкIыщтыгъэр 
джа унэм къебгъэблэгъагъэп зыфэпIогъэ Парван ары. Ащ 
пае, Стефан тызэригъэшIужьыщтыгъ нахь, бэрэ тызэфэгубжыщтыгъэ.
- Iэежъ! - Дарихъан къызыIуипхъотыгъ.- Ар зэрэмыцIыф дэгъум сегуцафэщтыгъэ!

--- Page 607 ---

- Аущтэу умыIо, Дарий, Парван цIыф дэеп,- тырку 
сабыир зышъо хэлъ Дарихъан къызэрищагъэм пае ащ 
Тодор къызэриушъхьакIугъагъэр зыщигъэгъупшэжьызэ, 
зэрешIужьыгъэри игуапэу къыIуагъ,- болгар лъэпкъ Iофыр 
зезыфэрэ цIыф мыпшъыжь ар.
- Лъэпкъ Iофыр зезыфэрэ пстэури цIыф дэгъуа? - 
Дарихъан зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, Тодор къеупчIи, 
ишIошIи къыриIолIэжьыгъ: - Бэрэкъэтым черкес Iофхэр 
тыркухэм афызэрефэ, ыгъэзэонхэу еуIэшых.
- Ащ тыщыгъуаз, ар джы хэткIи шъэфыжьэп. Парвановыр болгармэ яшъхьафитыныгъэ фэбанэ.
- Ара типыймэ аготэу ар талъэныкъо зыкIыщызэуагъэр?
Дарихъан иошIэ-дэмышIэ къэупчIакIэ Тодор гукIэ къызэрэкIигъэлъэтыкIыгъэр къызхимыгъэщэу, ащ фэдэ чIыпIэ 
зифэкIэ, зэришI хабзэу, шъузым нэшIукIэ Iуплъи, зиухыижьызэ къыIуагъ:
- АщкIэ, Дарий, къыосIон сшIэрэп...- Ардэдэми, 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Парвановым ышIагъэр зэрэмытэрэзыр ичеркес гъэркIэ къыгурыIожьыгъэу къысщэхъу… Ау, анахь къысэхьылъэкIыщтыгъэ IофымкIэ 
укъызысэупчIыгъэкIэ, сшIагъэр сыушъэфынэп: сянэкIэ 
сызэрэчеркесыр зыщыгъупшэжьыгъагъэ синыбджэгъумэ 
некIо Кавказым къызысаIом, адезгъэштэгъагъэп.
- Плъызыхэлъмэ узэрямызэожьыгъэмкIэ Iушэу узекIуагъ, Тод. Ау,- Дарихъан хэщэтыкIыгъ,- агъэблыхэрэ 
сшынахьыкIэхэр, ахэмэ афэдэ мин пчъагъэхэр зэрэзекIощтхэр, алъ зыфагъэчъэщтыр сшIэрэп нахь...- Стефанкэ 
къызыхэгъы кIым, Дарихъан къызыщылъэти, дэпкъым 
кIэригъэуцогъа гъэ кушъэм ечъэлIагъ: - Укъэущыжьыгъа, 
Стефанк? Сэры ар, уятэ Тодори къыпшъхьащыт. Ары, 
нынэ, уишхэгъу къэсыгъ, мары джыдэд.
- Зыбгъэхьазырыфэ, Дарий, моу Стефанкэ къысэт, 
сэгъэIыгъ.- Шъэожъые фабэр Тодор ыIаплI къызырелъхьэм, ежь нахь цIыф насыпышIо дунэе нэфым темыт фэдэу 
сабыир джэхэшъогум къыщырихьакIи, ным фищэижьыщтыгъэ нэкIушъхьаплъ цIыкIум риIуагъ: - Джы уянэ уигъэшхэщт, уихьалэл. Зыжъугъэрэхьат шъо, сэ щагум тIэкIу 
сыщыIэо-лъэощт.

--- Page 608 ---

Быдз ригъашъорэ сабыимрэ нымрэ зэригъэрэхьатыщтхэм изакъоп Тодор унэм къызыфикIыгъэр: ищагу къабзэ, зэIыхыгъ, пхъэ къутэгъэ Iэтэшхори гъушъапIэм щызэтелъ, къэзышIэжьи, къыфыкIэщыкIыгъэ онэшым ишхылъи 
нэкIэп, къыдэзычъыхьэрэ Чурки зыкъыщехъо, пчъэIупэм 
пэIулъ хэтэрыкIри IухыжьыгъакIэу чIыгур тIыжьыгъэ. Шъузымрэ ежьыррэ азыфагу ошIэ-дэмышIэ гущыIэу къыдэтэджэгъэм ежь изакъоу хэгупшысыхьажьынэу фэягъ: 
"Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, сятэрэ сянэрэ зэпсэущтыгъэхэм 
фэдэу, непи чыжьэ-благъэкIэ къушъхьэ шыгуфхэри къэлъагъох, Дарихъан зигугъу къышIыгъэ псынэкIэчъхэм 
афэдэхэри ащ щызэпэчъэх, мыдрэ псынэкIэчъри тихэтэ 
пакIэ речъэкIы, тыгъэ фабэри огум къепсы, пщэф куашэхэри 
ащ щызэIэпапчъэх. Болгар, тырку чылэхэри, ахэмэ къахагъэхъожьыгъэ черкес, абхъаз, щэщэн чылэхэри тхышъхьэмэ атесых, къуладжэмэ адэсых. Джа чылэ зэфэшъхьафхэми, нэмыкI Iэгъо-блэгъо чылэхэми зы уашъу, зы 
тыгъ ашъхьащытыри, жьыбгъи адэпщэ, ощхи атещхэ, оси 
атесэ, пчыкIи атехъу пскIэ, шыбли атегъуагъо, ау ащ пае 
къанэрэп ахэр зы дунай зэдытемытынхэр, мо къушъхьэхэри, мэз чъыгхэри зэдэпсэух, гъэхъунэм зэдит къэгъагъэхэри зэфэкъаигъэ хэп… Тэ сыда цIыфынэкIэ тызэфычIэплъэу, цIыфыгукIэ тызэпыеу дунаим тызыфытетыр?..
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм зыми мыкIонэу тезыубытэгъэ 
Тодор шъузым къыриIуагъ:
- Зэогъэгужъо, Тод.
- Зыми сыкIощтэп.
- Сыда, бгъэгугъэгъэ ныбджэгъухэр къыуажэхэу?
- Мызгъэгум сахэмытми хъущт.
- ЕмыкIу къэтэмыгъэхь, Тод.
- О сыда мыщ укъызэрэхахьэрэр? - ежь Дарихъан 
зыфихьыжьыгъэ "емыкIу къэтэмыгъэхьыр" шIогъэшIэгъон-игуапэу шъузым Iуплъагъ, зыкIэмыкIощтыри шъхьэих 
фишIыжьыгъ: - Шъуизакъоу шъуитIо унэм шъукъизгъэнэщтэп.
- Сэ къысэхъулIагъэмэ ауж, адыгэр аужыпкъэрэ акъыл 
татэ зэриIоу, Iушы сыхъугъ,- Дарихъан ыгу зэхэхьагъэми, 
щхыгъэ,- унэм уимысы хъумэ, Хьаджрэт къысфихьыгъэ 
къамэр сипIэшъхьагъ чIэлъыщтымэ, силэнысти сиджыбэ 

--- Page 609 ---

илъыщтмэ, Тод, угу къысфэмыгъэгъу, сэ зыкъызэрэсыухъумэжьыщтым нахьи силъфыгъэ къызэрэсыухъумэщтымкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ. СпэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъом 
къысхилъхьэгъэ кIуачIэр зыгу къысфэмышIум фикъущт. 
НекIо, Стефанк, уятэ болгар зэIукIэм дгъэшэсыщт, къытфэкIожьынэуи Тхьэ телъэIущт.

--- Page 610 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  БГЪУРЭШЪХЬ

--- Page 611 ---

Якъэлапчъэ къыIухьэгъэ шыуищыр Хьаджрэт зелъэгъум, якъэкIуакIэ зыфихьыщтыр ымышIэу унэм илъэдэжьи, 
ятэ риIуагъ:
- Мурад-бей тырку нэIуагъэр шыуитIу игъусэу тикъэлапчъэ къыIухьагъ.
- КъыIухьагъэмэ, уадыгэба, къеблагъ ямыIоу сыда 
садэжь укъызыфэчъагъэр?
- СшIэрэп ныIа…
- АпэгъокIи, унэм къегъэблагъэх. Хьатам тэ щыIа?
- Ар тызэмыжагъэхэ хьакIэмэ афыдэкIыгъ.
- КIо, хьайнапэ чылэм сыдэшъумышIыхьэу, щыIэр 
къэшъуухьазыр, Наурзэми, Коблми шъукъядж,- сызэнэгуещтыгъэр къытэхъулIэкIэ сэгугъэ гукIэ зыриIожьызэ, 
зыкIэрысыгъэ уанэри, къегъэIылъэкIыгъэхэ Iэмэ-псымэхэри 
Iуихыжьыхи, ипхъэнтIэкIу тетIысхьэжьыгъэ къодыеу унэм 
къихьагъэхэ нэбгырищым къафэтэджыжьи, игумышIугъэ 
къызыхимыгъэщэу, къариIуагъ,- шъукъеблагъэх.- 
ПсынкIэуи Мэхъош ефэндым зыфигъази, еупчIыгъ: - 
БэшIагъэ, Хьазрэт, тызызэрэмылъэгъугъэр, сыд шъуикъэбар, шъуипсэукI?
- Ары, мыгъатхэ щегъэжьагъ, зимафэ мэфишъэкIэ 
зыфигъэбагъозэ Алахьэм ынэшIу къызыщифэн Мэзхьаб. 
Тикойхэр зэпэмычыжьэхэми, тизэрэлъэгъун-зэIукIэн макIэ. 
Тидунэе хьаф, ори ар умышIэу щытэпщтын, мафэ къэс 
нахь хьаф тфэхъу, ащ тызэрэщаушэтын Iофыби къытфыкъокIы, цIыфхэр зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьырэ 
тызиIумэт Алахьэшхом тыфэшъыпкъ, иIорэ-ишIэрэ къытхэлъ. Шъо, Алахьэм ыIомэ, Мэзхьаб, сыд шъуищыIакI, 
шъуипсэукI?
- Тэри, джа зэрэшъулъэгъу-зэрэшъушIэу дунаим 
тытет,- зы нэбгырэм фэмыгъэхьыгъэу, бэ пчъагъэм итэу 
Мэзхьаб къыIуи, адыгабзэкIэ "чылэ" къымыIоу тыркубзэкIэ 
"кой" зэриIуагъэр фыкIигъэтхъызэ, джэуап ритыжьыгъ,- 
чылэ зэблэгъэ-зэпэчыжьэ фэIуагъэп узэхэхьан-узэхэкIыным. МодыкIэ, хэкужъым, тызэрэщыпсэущтыгъэ амал 
хэхэсхэкIэ къызыщытаджэхэрэ хымэ хэгъэгум щытиIэп, 
тызэмыжэгъэ мыхъун Iаджи къыщытэхъулIэ, ау мыщи 
тызэрэадыгэр зыщыщыдгъэгъупшэрэп, тинахьыжъмэ 
къытфыщанэгъэ шэн-хабзэхэр зыIэкIэдгъэзырэп.
- Ары, Мэзхьаб, ары,- Хьазрэт ефэндым бысымым 
дыригъэштагъ,- тызэрэадыгэр, тызэрэбыслъымэныр, 
тыдэ тыщыIэми, джэнэтым тисми, джэхьнэмым тыхэсми, 
зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп. Ары тыгу илъри, дунэе хьафыми тызыфтетыри, тызыпагъэтIысыгъэ джаурхэмкIи 
тызыкIаушэтырэр.
Наурзэ Дзэгъащтэрэ Кобл Хьарунэрэ унэм къызехьэхэм, къафэтэджыгъэхэмкIэ Iэпэубытым хэмыхьэхэу 
сэлам арахи, къафагъэшъошэгъэ чIыпIэм, Мурад-бейрэ 
Албанрэ апэчIынатIэ дэпкъым, кIэрытысхьагъэх. Ардэдэм 
Хьатамрэ Хьаджрэтрэ, Къасими ягъусэжьэу, щай IэнитIу 
къахьи, джэхэшъогум къыщызэпагъэуцугъ.
Мэхъош Хьазрэт ефэндым къыIуагъ:
- Олахьэ тыщысын гухэлъ тимыIагъ тэ, ау Алахьэм 
игъомылэ лъапIэу Бэгъ лIакъом къыыфытыригъэуцуагъэм 
тызыхэIэ уж, Алахьэшхом иIорэ-ишIэрэ хэлъэу сэри къысапэсыгъэ пшъэрылъым, сыд фэдэу къысэхьылъэкIми, 
шъори къышъохьылъэкIыщтми, шъущызгъэгъозэн. БисымлахькIэ гъомылэм шъухаI.- Щаибжъэм зытIо-зыщэ 
ефэндыр зыхэхъумпIэм, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - ЗэлъашIэрэ унэгъуитIум азыфагу къыдэхъухьэгъэ емыкIур 
зэхэпфыныр Iоф дэгъоп, ау псэупIэкIэ Алахьэм тфыхихыгъэ тIуакIэм имызакъоу, нахь чыжьэуи щашIэрэ, зигугъуи 
шIукIэ щашIырэ Мурад-бей ыгурэ-ышъхьэрэ къабгъодэкIэу 
къышъуфыриIэ лъэIум кIэкIэу, бэ къыпысымыIухьэу, пкIэ 
зимыIэжьымэ ягугъу къэсымышIыжьэу, шъущызгъэгъозэн: 
тызыфэшъыпкъэ ислъам диным, Алахьэм къытфыригъэхыгъэ КъурIан лъапIэм къызэриIоу, Мурад-бей ыкъо Рэджэб хэкIыгъэ лъфыгъэр Iорэ шIэрэ хэмылъэу ыгъотыжьынэу, зыщыщ лIакъом щыщ хъужьынэу фай. Тэ тиIон 
къэтIуагъ, шъо къэшъуIощтым тыкъежэ.
Мэзхьаб ариIощтыр ышIэщтыгъэми, дэмыгузажъоу 
Дзэгъащтэрэ Хьарунэрэ яплъыгъ, ащ ыгу илъыр къышIагъэм фэдэу, сыдигъуи зэрихабзэу, Наурзэр занкIэу 
къэупчIагъ:
- Уадыгэба, Мэхъошыр, шъхьакIо зэрахыгъэ адыгэ 
унагъом узэрисыр пщыгъупшэжьыгъа?
- Сызэрыс унагъор, зимыхьамел сIулъыр, Алахьэм 
ынэшIу зыщифэн Дзэгъащт,- ышъо къызэрэзэокIыгъэр 
рыхигъэкIокIэжьэу Мэхъош ефэндыр IущхыкIыгъ,- сэркIэ 
адыгэ унэгъо къодыеп, быслъымэн унагъу, сызыфэшIушIэрэ Алахьталэм идин лъапIэ уадыг, утырку, уалбан ыIоу 
лъэпкъ зэхэдз-хэушъхьафыкIыгъэ иIэп. КъыбгурыIуагъэмэ, 
хэтрэ ефэнди Бэгъхэри, Осмэнхэри изэфэдэх. ШъошIэба, 
КъурIан лъапIэм, быслъымэн хабзэм къызэраIоу, сабыир 
ным иунэп, ар зыхэкIыгъэ быслъымэн хъулъфыгъэм иун 
къызэрынэжьын фаер.
- ТэшIэ, зыми емыупчIыжьыхэу ащ фэдэ еплъыкIэ 
ефэндхэм ислъам диным зэрэхалъхьагъэр,- сыд фэдэ куп 
хэфагъэми, зи зымыIоу щхыпцIызэ даIощтыгъэ Коблым 
зыфэщыIагъэп,- ау Алахьэм тызэриIумэтыр, Ащ шъхьэкIэфэ нэмаз зэрэфэтшIырэр, идыухь къызэрытхьырэр ары 
нахь, ар зыгу илъ хэтрэ цIыф лъэпкъи ежь ишэн-хэбзэ 
гъэуцугъэ диштэнэу ары нахь, "быслъымэн хабзэ" 
зыфаIорэр щыIэу сшIэрэп. ЗэфагъэкIэ уочылыныр дэгъуми, 
уизылIыкIом ыжэ псы дэгъэхъуагъэ фэдэу зыфыщысыр 
къызгурыIорэп.
- Ары,- Наурзэми Коблым дыригъэштагъ,- емыкIур 
къызыпкъырыкIыгъэ лъэныкъом зыгорэ нэмыIэми ыжэ 
къыдэрэкI, зэхытерэгъэх.
- Ары,- зэхихыгъэр Хьазрэт ефэндым ыгу зэрэримыхьыгъэр къызыхимыгъэщэу къыIуагъ,- Мурад-беий 
зыгорэ къымыIонэу Бэгъ Мэзхьаб дэжь къэкIуагъэп, ау 
быслъымэн хэбзэ гъэуцугъэм фэгъэхьыгъэу къысфэбдзыгъэмкIэ, Коблыр, къыбдезгъаштэрэп. Ар Алахьталэу 
къытшъхьащытым,- Хьазрэт ефэндым ыIапэ унэ кIашъом 

--- Page 612 ---

пхыригъэчъыщтым фэдэу уашъомкIэ ыгъэлъэгъуагъ,- 
зэхихыгъэшъ, уинасыпмэ, ынэшIу къыпщифэн, къыпфигъэгъун. Аущтэу хъунэу ори Ащ уелъэIужьын, тэри тыпфелъэIун, Алахьэр гукIэгъушI, Ары тыкъэзыгъэшIыгъэр, 
Ащ ынаIэ къыттет, игые нахьи иушъый нахьыб, Ары тыщызыгъаIэри, Ащ иIорэ-ишIэрэ тыкъызыфэкIогъэ Iофым хэлъ, 
шъугу жъугъэушъэбы, хыягъэ-мысагъэ зыщызэхэлъ 
Iофыгъом шъэбагъэрэ гукIэгъурэ къыщызхэжъугъаф, Ащ 
ыухэсыгъэ Iофым тызыблэкIыкIэ…
- Мэхъошыр, Хьазрэт ефэндыр, зыгъэбыяу! - Тэмэпкъышъхьэ упэпцIыгъитIукIэ Наурзэр къызыбгырыугъ, етIанэ 
нахь мэкъэ IасэкIэ къыухыжьыгъ:  - Алахьэм ибыслъымэн 
дин ишIуагъэ зыфэдэр къыдгурыбгъэIонэу Бэгъ Мэзхьаб 
дэжь шъукъэкIуагъэпщтын, зику уисым иорэд зэхэтэбгъэхы гъэмэ…
- Зэхэпхыгъа, Мэзхьаб, уишъэогъу-лIышIумэ, ори 
сэри къытэмыплъыхэу, сызыфэшIушIэрэ Алахьталэми 
шIомылIыкIхэу, сызэраушъхьакIурэр?
- АлахьталымкIэ чыжьэу уIэбагъ, Хьазрэт...- ЩхыпцIызэ, Мэзхьаб къыIуи, ишъэогъуитIу къыгъэгъунэжьыгъ: - 
Наурзэмрэ Коблымрэ зыфаIорэм шъыпкъэ хэлъ. Ау, 
орырэ сэрырэ нахьыжъ мы купым захэмысыкIэ, имыщыкIэгъэ Iо къытхэхьанэу сыфаеп. Осмэн Мурад-бей Бэгъ 
лIакъомкIэ тимышIуми, типчъэшъхьаIу къелъэбэкъуагъэу 
мы сыхьатымкIэ тиунэ ис. Ащ сызэгуцафэрэ зыфаер къыдэмыхъоу унэм икIыжьыми, тикъэлапчъэ дэкIыжьыфэ, 
тичылэ Iэгъо-благъо екIыжьыфэ, тихьакIэ. Джы къысэпIон 
ошIэмэ, сыкъыодэIу.
- Сэ черкес хабзэм сыщымыгъуазэу уадэжь сыкъэкIуагъэп,- Мурад-бей убзагъэ хэмылъэу къыIуагъ,- ау, 
аущтэу оIомэ, сыкъызыфэкIуагъэм зезгъэукIыхьанэп: 
ислъам диным сабыимкIэ ыIорэр щэшъогъэзыемэ, шъхьэегъэзыпIэ шъуфэхъугъэ Тырку хэгъэгум илъ хабзэм тегъэпсыкIыгъэу Осмэн лIакъор лъапсэ зыфэхъугъэ тишъао 
зэдгъэгъотыжьыщт.- Мурад-бей иIоф къызэримыкIыщтыр 
къыгурыIуагъэу къэтэджыжьи, пчъэм зынэсым, къызэриIокIыжьыгъ: - Болгар джаурмэ ацIэрэ алъэкъуацIэрэ 
тисабый ыхьэу язгъэпIущтэп.

--- Page 613 ---

- Гъогумаф,- Бэгъ Мэзхьаб тырку хьакIэм кIэлъиIожьыгъ,- узыфаер къыбдэхъущтмэ сшIэрэп нахь… Хьатам, 
тэ шъущыIа? ХьакIэхэр рэхьатэу хэгъуашъхьэм тешъущэжьых.

--- Page 614 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 615 ---

Мафэ горэм, пчыхьэпэ былым къыдэхьажьыгъо уахътэм, адыгэ шъуашэкIэ фэпагъэхэ шыуитф Стефановкэ 
тхышъхьэ мэзым къыхэлъэтхи, зибылымхэр зыугъоижьыщтыгъэхэ бзылъфыгъищырэ шъэожъыитIурэ къаукIхи, 
Шапсыгъэ чылэ лъэныкъом чъэжьыгъэх.
Стефановкэ хэгъуашъхьэм къыIухъухьэгъэ тхьамыкIагъом къызэлъигъэчъагъэхэ болгар гу плъыгъэхэм 
Димитров Тодори ахэт: укIыгъэ зиIэхэр зэтегъэежьых, 
къэнэгъэ псаухэм IаплI зэращэкIы, Iэ зэщафэ, нэмыкIхэр 
шыухэр зыдэчъэжьыгъэхэ адыгэ чылэ лъэныкъомкIэ нэ 
IаекIэ маплъэх, Iэбжым ашIы, мэцIацIэх, гукъаор зыIопщырэ 
чылыс одыджын макъэми цIыфхэр къыхещых.
- Сыд къэхъугъэр?!.- уанэм зыкъизыдзыгъэ Парвановыр къэупчIагъ.
- Черкесмэ тыкъаукIи, Iучъыжьыгъэх,- зэупчIыгъэ 
Тодор ычIыпIэкIэ зишъуз укIыгъэ шъхьэрысыгъэ лIым 
къыIуагъ, аущтэу зыкIиIуагъэри къыфызэхифыжьыгъ,- 
Кавказым къытфыращыгъэхэм уIашыгъэ шыухэр зэхарагъащэхэшъ, ягухьэ-гужъ лъышIэжь тэ къыттыра къутэжьы. 
Сыда, Димитровыр, нэ IаекIэ укъызыкIысэ плъырэр, узэрэчеркесныкъор, тыркум ишъузыгъэ черкесыпхъур къытепхыгъэу зэрэбгъэшъузырэр ара!..
- УитхьамыкIагъо, Иван, къыдгурэIо,- зыгу еIэжьыгъэм Парван еушъыигъ,- пIощтымкIэ тIэкIу зыIаж, лIыгъэ 
къызыхэгъаф.
- Сыд лIыгъа сабыиплIыр къыслъэхэнагъэу!..- Иван 
шъузым зытыриIуби, гъыгъэ.
- Хэта шъуащыщэу шыу укIакIохэр зылъэгъугъэр? - 
Тодор ишъхьакIо зыхиIажэзэ, щытхэм яупчIыгъ.

--- Page 616 ---

- Сэры,  - илъэс пшIыкIуплI горэ зыныбжьын кIалэм 
къыIуагъ.- Мы куандэм зыхэзгъэбылъхьэгъагъэти, черкесхэм анэгухэр дэгъоу слъэгъугъэх, ежьхэр зэдэмыгущыIэщтыгъэхэми, янахьыжъ черкесыбзэкIэ зыгорэхэр 
ариIощтыгъэ.
- Черкесыбзэмэ тэ щыпшIэра?
- Черкесыбзэ сшIэрэп сэ, тыркубзэр тIэкIу къызгурэIошъ, ящыгъынхэмкIэ къытэкIугъэ укIакIохэр зэрэмытыркухэр къыосэIо.
- Сыд пцIэр, сшынахьыкI?
- Никольк.
Черкесмэ янахьыжъэу зыфэпIуагъэр, Никольк, плъэгъумэ, къэпшIэжьына? - джы Тодор гущыIэр Парван 
IэкIихызэ, шъэожъыем еупчIыгъ.
- Джыдэдэм сэжъугъэлъэгъумэ, къэсшIэжьын, ау 
тIэкIу тешIэмэ, сшIэрэп ныIа къэсшIэжьыщтыми, жэкIэ-пэкIэ 
шIуцIэ лIы од пытагъ…
Николькэ зигугъу къышIыгъэ "шыу нахьыжъым" егуцэфагъэхэ фэдэу Тодоррэ Парванрэ зэфычIэплъыгъэх. 
Хьадэхэр Iуащыжьыхэ зэхъум, Тодор Парван риIуагъ:
- Мы Iоф тхьамыкIагъом тэ тымышIэрэ горэ хэхъухьэкIэ 
сенэгуе.
- Ори аущтэу оIуа?..
- Черкес щыгъынкIэ уфэпэгъэным, черкес чылэмкIэ 
учъэжьыным зи къикIырэпышъ ары. Тыркухэм черкесхэм рэ тэрырэ тызэфагъэблымэ?..
- Аущтэу пIони плъэкIыщт, ащ фэдэ хъункIи пшIэхэнэп…  - Парвановым къыIуи, къыушыхьатыжьыгъ: - 
КъэпшIэжьрэба гъэрекIо ахэмэ серб чылэмрэ албан 
чылэмрэ зэрэзэрагъэзэогъагъэхэр? Тыркумэ агу къэмыкIын 
щыIэп, аущтэу амышIэщтыгъэмэ, сыда ахэмэ черкесхэр 
тихэгъэгу къызыфырагъэтIысхьагъэхэр…
- Парвановыр! - зишъуз укIыгъэ Iузыщыжьырэ цукум 
ыуж ит Иван зыкъызэригъэзэкIи, къыфидзыгъ.- Болгар 
сырынэм шъуепщэмэ, тырку орэдым тежъугъэдэIузэ, 
бусурман черкесхэм тышIуяшъогъэбзы! Сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, джа къыбгот-къыоIушъашъэрэ черкес 
хэкIым ылъэпкъ щыщэу зы нэбгыри титIуакIэ къыдэсынэщтэп!

--- Page 617 ---

- Зи емыIу мо тхьамыкIэм, сыгу ебгъэрэп.- БгъуитIумкIи шъхьакIом зэлъистыщтыгъэ Тодор иныбджэгъу 
нахьыжъ елъэIуи, къыпигъэхъожьыгъ: - Сэрми ар сIощтыгъэ…
Парвановым ардэдэм Черкесым зэрэщызэогъагъэр, 
зэрэщыгъэрыгъэр ыгу къэкIыжьи, ынэгу къыкIэуцожьыгъ: 
"ЗэрэхъурэмкIэ, ащ сызэрэщыхъушIагъэр мыщи, Болгарым, къыщызэкIэрыожьых. Черкес чIыгум рагъэтIысхьагъэхэ къэзэкъ станицэхэмрэ черкес чылэхэмрэ зэрэлъэгъухэ мыхъухэу зэтебанэщтыгъэх, зэрэукIыщтыгъэх. 
Тетыгъо хабзэр зыкъот текIуагъэхэм ар зыкъомыт зытекIуагъэхэр агъэмысэщтыгъэ… Сэри сэшхо ихыгъэкIэ 
силъэпкъэгъумэ сахэтэу сызэуагъ, мызэфэгъэ Iаджи ащ 
щызесхьагъ, сыщыпщынагъ. Джыри, мары, тызыгъэпщылIырэ тыркухэм сапэуцужьы сIозэ, къытхагъэтIысыхьэгъэ черкесмэ сапэIутын фаеу хъугъэ… Хэта мысэр?.. Хэта 
зафэр?.."
- Тодор,- зыгорэ къеджагъэм фэдэу Парвановыр 
игупшысэмэ къахэужьи, къэупчIагъ,- уиунагъо изакъоу 
унэм къибнагъа?
- Хьау, Хьаджрэт адис. Сыда?
- Ыш Дарихъан дисмэ Iофэп, хэт ышIэра сэIошъ ары… 
Сэ Тхьэм къыстырилъхьагъэшъ, тхьамыкIагъо зиIэмэ сахэтын, о унэм гъэзэжь. Джа зэрэтIогъагъэу, шъузыщамышIэрэ чIыпIэм унагъор щэ. Умыбэлэрэгъ. Ау зыгорэкIэ 
хьау пIомэ, къытфэпщэжьыгъ къыуамыIощтмэ,- Парван 
сэмэркъэу фэдэу зишIыгъ,  - ячылэ щэжь, анаIэ къытезгъэтын, къэзыухъумэн яти, ышхэри иIэх, гъунэгъухэри 
къыфэсакъыных, чылэдэсхэри къыкъоуцоных.
- Аущтэу оIомэ, Парван, тхьэуегъэпсэу, сыкъыодэIун. 
Ащ нэси хъурэм теплъын. Сэри чыжьэу сыIукIынэу 
сыфэягъэп. Сятэрэ сянэрэ яхапIэ къэзгъанэу тыдэ сыкIон. 
Къыттебэнагъэхэ черкес шыух зыфаIохэрэм яшъыпкъапIи 
зэзгъэшIэн.

--- Page 618 ---

ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ЗЫРЭШЪХЬ

--- Page 619 ---

Стефановкэм къыдэхъухьэгъэ тхьамыкIагъом икъэбар 
одыджын тео макъэмэ, азэнэджэ макъэмэ анахь псынкIэу 
Тырговиштэ тIуакIэр къызэлъичъыхьи, Шумли, Варни, 
нэмыкI чIыпIэхэми, Софие щыкIэкIыжьэу, анэсыгъ. Ау ар 
цIыфмэ ащымыгъупшэжьызэ, джыри тхьамыкIэгъо хъугъэ-шIэгъищ, хэкIодагъэр джы нахьыбэу, зэфэшъхьаф 
лъэныкъомэ къащыхъугъ: алъэгъугъэхэу зыфаIорэр джа 
черкес шыухэр арых… Зылъэгъугъэхэми зымылъэгъугъэхэми къызэраIотэжьыщтыгъэмкIэ, ахэмэ чэщи, мафи 
яIагъэп. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныгъэр болгархэр зэхэдзынчъэхэу аукIыщтыгъэх нахь, ясыд фэдэ мылъкуи - 
ахъщэу, дышъэу, щыгъынэу, былымэу орэхъу - зэрапхъощтыгъэп, уазэрылъыхъущт IэубытыпIэ ужи къагъанэщтыгъэп.
"Черкесхэм анэмыкI цIыф лъэпкъхэу щэщэнхэри, 
абадзэхэри, къэрэщаехэри, осетинхэри мыщ щэпсэух" 
зыIощтыгъэхэ болгархэри щыIагъэхэми, Кавказым къикIыгъэхэ пстэухэм "черкес" цIэкIэ зэряджэхэзэ, мысагъэр 
адыгэ-черкесмэ къатефэжьыщтыгъэ, болгармэ къафыряIэ 
нэмыплъыми мафэ къэс хахъощтыгъэ. Ямылэжьэ мэхъэджагъэр зэрафагъэIурэр адыгэмэ ашIэщтыгъэми, 
замыухыижьэу яунагъохэр, ячылэхэр къызэраухъумэжьыщтым ыуж джы нахь ихьагъэх - теубытагъэ яIэу ежьмэ 
зэхащэрэ шыу-лъэс уIэшыгъэ ухъумакIо купмэ захарагъатхэ, Iашэрэ онэшрэ зимыIэхэми зэрагъэгъоты.
ЗыкъязыгъэшIэжьыщтыгъэхэ болгархэми, зишъхьафитыныгъэ кIэдэухэрэ Парвановыр зипэщэ купми ар 
яушъхьагъоу языкъэухъумэжьын шIыкIэ джы нахь нэфагъэ 
хэлъэу ыуж итыгъэх. Тетыгъо хабзэр зикъотэгъу тырку 
койхэм япэрытыгъэ зыдашIэжьызэ, Балканым зыкъыщызыIэтырэ шъхьафит-банэр къырамыдзэу, Алахьэм къынэуж ясултIан нэф щыгугъхэу, неущ къэхъущтыр ямыIоф 
фэдэу псэущтыгъэх: ахэмэ анахь чIыгушIухэр, хъупIэ 
дэгъухэр, мэз зэикIхэр яех, бэдзэрхэр, тучанхэр, хьалыгъугъэжъапIэхэр, псыщапIэхэр, сыдрэ федэ хэкIыпIи аIэ 

--- Page 620 ---

илъых. ЕгъэшIэрэ цIыф лъэпкъитIу зэпэщытым, зэфэмышIу 
динитIум азыфагу адыгэ-черкес хэхэсхэр дэфагъэх. Ахэмэ 
яхэгъэгу лъыпскIэ Кавказым къыщаухъумэ зэхъум, кууагъэхэ-кIыигъэхэми, зыми къызэхихыгъэхэп. Джы сыд ахэмэ 
хымэ чIыгум щашIэжьын алъэкIын, сыд яамалыжь?
Наурзэ Дзэгъащтэ къышъхьэрыогъэ гупшысэхэм унэм 
рамыгъэсэу къыращыгъ. Чэум бгъэкIэ зызытырегъакIэм, 
зэрэхъугъэр ымышIэу зэшъэожъыем ятэжъ къыфиIотэгъэгъэ адыгэ пшысэу блэмрэ мэзыкъомрэ яхьылIагъэр ыгу 
къэкIыжьыгъ: "…Мэзыкъо гуIэ макъэм шакIор гъэхъунэм 
рищагъ. Плъэмэ, блэшхом мэзыкъор чъыгаем кIэрипхыхьагъэу етхьалэ. ТIури цIыфымкIэ щынагъох. Хэта тIум 
язэу ишIуагъэ зэригъэкIыщтыр? Мэзыкъор хые, блэр мысэ. 
Егъэзыгъэм дэIэпыIэх… ШакIом шхончыр блашъхьэм 
тыриубыти, ыукIыгъ, мэзыкъор шъхьафит ышIыжьыгъ…"
"ЗэрэхъурэмкIэ,- Дзэгъащтэ ыгу къэкIыжьыгъэ 
пшысэм икIэрыкIэу хэгупшысыхьажьыгъ - блэр мысэти, 
шакIом ыукIыгъ, къор хыети, шъхьафит ышIыжьыгъ. ШакIом 
дэгъоу ышIагъ, ары зэрэщытын фаери. Ары шъхьае, тэ, 
адыгэ-хэхэсхэм, непэкIэ хэт тыфэд? Тыблэ мыса, тыкъо 
хыя? Тыркумэ къытаIокIыщтыгъэу джы къытаIуапэрэр 
афэтшIэщтмэ, болгархэмкIэ тэры блэр. Тихэгъэгу зыкъыщытыухъумэжьы зэхъум, тыкъуагъ, джы зишъхьафит 
кIэдэурэ болгархэм блэ тафэхъунышъ, тигухьэ-гужъ атытырагъэтэкъонэу фаех. Блэм рашIагъэр тэри къыташIэжьымэ? ЛъэныкъуитIум язэу тыркухэр арыха хьауми 
болгархэр арыха ар зэгорэм къытэзышIэжьыщтыр? "УимыкI 
уимыс, уисэуи сыкъимыгъэхьажь" гущыIэжъыр тэ тфэдэщтын зыфаIуагъэр. "Егъэзыгъэр зэблэн щыIэп" аIо, ащи 
шъыпкъэ хэлъ. Тэри тыегъэзыгъ, болгархэри илъэсишъэ 
пчъагъэм егъэзыгъэ чIыпIэ итых. Егъэзыгъэ цIыф лъэпкъитIум - тэрырэ болгархэмрэ - азыфагу зэшIуныгъэ-зэблэгъэныгъэ тIэкIу-шъокIухэр къыдахьэхэу зыщыригъэжьэщтым "черкес шыух" зыфаIуагъэхэмкIэ къытэхъулIагъэр 
емыкIум блэкIы, ар сшIошъ згъэхъун слъэкIырэп. Сэ 
сизакъоп, Бэгъри, Коблри, нэмыкIхэри, шъхьакIом естых. 
Ахэр пакIо, ащ фэдэ лъышIэжь зышIэн зылъэкIыщтхэ Хьатамтхэр, ащ нахьыкIэжь гуплъыр кIэлакIэхэр арых. Тэ 
тымышIэ горэхэр мы Iофым хэхъухьэкIэ енэгуягъо.

--- Page 621 ---

- КъэбарышIу щыIэп, Дзэгъащт,- шыоу къэлапчъэм 
къыIулъэдэгъэ Коблым къыIуагъ,- зымэфэрэ "черкес 
шыу" зыфаIуагъэм фэдэ болгар шыу заулэ Шапсыгъэ 
чылэм къечъэхи, нэбгырэ заулэ даукIыхьагъ!
- Ашъыу, ар хъунэп!..- Зэхихыгъэм Наурзэр къыкIигъэкуукIи, зэгуцафэщтыгъэмкIэ еупчIыжьыгъ: - Ахэр 
болгархэмэ тэ щышъушIэра?
- КъызэраIуагъэмкIэ, болгар щыгъынкIэ фэпэгъагъэх. 
НекIо, къэшэс. ТхьаусхэкIо шыухэр мэщытым дэжь Абочыр 
ефэндыр ягъусэу къыщытэжэх.
- Сыд сэIо, ишъыпкъапIэ шъумышIэу "черкес, болгар 
щыгъынхэмкIэ фэпагъэх" шъуIоу!.. Мары, джыдэд! - 
Ионэш тетIысхьи, инахьыжъыгъэ джабгъу чIыпIэкIэ Дзэгъащтэ зэуцум, еупчIыгъ: - Сыдигъу тхьамыкIагъор 
зыхъугъэр?
- Нычэп.- Хьарунэ къыIуи, къехьылъэкIыщтыгъэр 
къызэхифыжьыгъ: - Чылэгъунэ хьаблэм унэгъуищ щышIуабзи, Iучъыжьыгъэхэу аIо.
- УкIакIохэр болгархэмэ, хэт зылъэгъугъэр?
- ИуIагъэ илIыкIыгъэ ныом къыIожьыгъ… Ащыщ ауIагъэ горэми иболгар паIо щагум къыдинагъэу аIыгъ.
Абдзэхэ чылэ икIыгъэ шыу тхьаусхэкIо щэкI фэдизыр 
гъогу кIэкI сыхьат пIалъэкIэ Шапсыгъэ чылэм нэсыгъэх. 
ЦIыкIуми, инми хьадэ пшIыкIуз чылэм щагъэтIылъыщтыти, 
яохътэ пIэлъэ гъэтIылъын емыжэхэу нахь пасэу сабый, 
бзылъфыгъэ хьадэхэм яфэIо-фашIэхэм ауж ихьагъэх, 
тыгъэр щэджэгъуанэм зыщиуцощтым ехъулIэу хъулъфыгъэ хьадэхэми ягъэтIылъын аухыгъэу къэм къыдэкIыжьыхэзэ, Мэхъош Хьазрэт ефэндымрэ Осмэн Мурад-бейрэ 
зипащэхэ адыгэ, тырку тхьаусхэкIо куп къэгужъуагъэр 
къыIухьагъ. Зидунае зыхъожьыгъэхэр зыдэлъ къэм ыцIэкIэ 
ефэндым дыухь къызарегъэхьым, щытхэм апашъхьэ 
Мурад-бей къиуцуи къыIуагъ:
- Дунаир къэзыгъэшIыгъэ, ар зиIэрылъ Алахь лъапIэу 
лъагэм зынэшIу къызыщифэн, зигукIае къызэхихын джэмэхьат, зигъонэмыс лIагъэхэмкIэ тышъуфэтхьаусыхэ, тхьамыкIагъор къышъуфэзыхьыгъэхэ джаурхэм шъукIэхахыгъэм фэдишъэ сыхьат пэпчъи, такъикъ пэпчъи ахигъэкIодыкIынэу телъэIу, тэ хэтрэ быслъымэни, ахэмэ гъэзэуат 

--- Page 622 ---

зао ятшIылIэныр, тидунай тедгъэкIодыкIынхэр типшъэрылъ. 
КъыжъугурыIуагъэба джы, шъунитIукIэ шъулъэгъугъэба 
ахэмэ къышъуашIэн алъэкIыщтыр.
- Зэ, зэ, Алахьэм иIумэт Мурад-бей,- Къэлэубат 
шапсыгъэ ефэндым ыIэ къыIэти, къыIощтыгъэр зэпыригъэугъ,- къэхэлъэ дэхьагъум, дэлъхэми тыкъызэхахэу, 
ащ фэдэ гуплъырыгъэ-густыр гущыIэхэр щытэшъумыгъэшI, чылэм дгъэзэжьымэ, унагъохэм тафэтхьаусыхэу, 
мэщытым текIолIэжьымэ, зидунэе хьаф тыщызыушэтырэ 
Алахьэм ыпашъхьэ щытIони, щытшIэни дгъотын.
Къэхалъэм къикIыжьыгъэхэр, Мэхъош ефэндым къыдэкIуагъэхэ тыркухэри зэрахэтыжьэу, унэгъуищмэ зафэтхьаусхэжьхэм, зэрэзэгъыгъагъэхэу, мэщытым екIолIэжьыгъэхэ къодыягъ Стефанкэ лъэныкъомкIэ къикIыгъэхэ 
шыухэр апашъхьэ къызыщепсыхыхэм, Парвановым иадыгабзэ, болгарыбзэ зэхэпхъагъэкIэ къафэтхьаусхагъ:
- Тилъэпкъэгъу болгархэм къышъуашIэгъэ тхьамыкIагъу зыфаIуагъэм тыкъышъуфищагъ, тымысэмэ, тимысагъэкIэ шъхьащэ къышъуфэтэшIы, тигъунэгъухэр. Ар 
аужыпкъэрэ мафэ шъори тэри тфэхъунэу Тхьэм телъэIу.
- Шъори, тхьэшъуегъэпсэу, тигъунэгъухэр, титхьамыкIагъо къызэрэддэжъугощырэмкIэ,- Къэулэубат 
ефэндым ариIожьыгъ.
Чылэ ефэндым болгар тхьаусхакIохэм апигъохыжьыгъэ гущыIэхэм Мурад-бей ышъокIэ къызэрэхихыгъэр 
еплъэгъулIэу "мыдэ мыщ ыIорэр, шIойхэкIмэ зэряубзэрэр" 
гукIэ зэриIожьи, зиIажэмэ зыфэсакъыжьызэ, тыркубзэр 
зышIэщтыгъэ Парвановым, нэмыплъ зэрихырэ Димитроври 
дигъакIозэ, фидзыгъ:
- "ЗыфаIуагъ", "тымыс" шъуIоу сыда шъуитIо мы 
черкес егъэзыгъэмэ къафэшъухьыгъэ тхьамыкIагъор 
зыкIытешъуцIэлэжьырэр? Лъыгъачъэр зыпкъ къикIыгъэр 
шъормэ, зытет шъыпкъэр яшъуIу, шъумыгъапцIэх. ШъумыукIытэу къышъокIодылIагъэхэм тхьаусхакIо шъуакъызэрафэкIожьыгъэр згъэшIагъо пакIо, зыфэсхьыщтыр 
сшIэрэп. Шъо шъуфэдэу, шъуинасыпти, черкесхэм хьакIэ 
укI яIэп.
Тыркухэр зэрэгъэщхыпцIыгъэх, тыркубзэр зымышIэщтыгъэхэ адыгэхэр зэIуплъагъэх, болгархэр шъхьакIом 

--- Page 623 ---

зэфычIигъэплъыгъэх, гъы макъэхэри мычыжьэ чылэгъунэмкIэ къыщэIух, хэтрэ цIыф лъэпкъкIи зэхэдз зимыIэ 
тыгъэр ошъо чапэм есыхы.
Джырэ нэс зи къэзымыIощтыгъэ Бэгъ Мэзхьаб зыфэщыIагъэп:
- Сыда сэIо мыщ ыIохэрэр?
- Мыхэр,- Парвановым къыIуагъ,- ежьхэр зыгъапэхэрэ Iофым къырифыжьагъэх нахь, тхьаусхакIо къэкIуагъэхэп.
- КъызгурыIуагъэп къэпIуагъэр...- Албан IущхыпцIышъозэ, Парвановым къыфидзыгъ.
- Тинахьыжъ къыIуагъэр тэщ нахьи нахь дэгъоу къыбгурыIуагъ,- Парвановым къыфадзыгъэм иджэуап Тодор 
Албан риIожьыгъ,- ау тызыщызэдэон чIыпIэп непэ тызэрыфагъэр, къыбгурымыIуагъэр тэ шIэхэу къыбгурыдгъэIощт.
Зэхихырэр Мурад-бей ыгу зыримыхьыкIэ зызэригъэпсэу ытэмэпкъитIу ыупэпцIи, къыгот Албан фыреплъэкIыгъ, ар гу лъызытэгъэ Хьазрэт ефэндыри нэплъэгъукIэ 
тIуми яушъыигъ. 
Ардэдэми Къэлэубат ефэндым къыIуагъ:
- Зыжъугъэсамбыр, джэмэхьат. Алахьэ лъапIэу, 
лъагэм тыкъелъэгъу, тыкъызэхехы. Ар иIумэтхэмкIэ зафэ, 
гукIэгъушI. Хэт къыпкъырыкIыми, гущыIэ дысхэр зэфэтэшъумыгъэдзых. Алахьышхом ыпашъхьэ ихьажьыгъэхэм 
къаратыщт упчIэхэр псынкIэ къафэхъунхэу Тхьэ тежъугъэлъэIу.
Къэлэубат ефэндым ыIэгушъо одитIу ынэгу зыфыдехьыем, ардэдэри адыгэ, тырку быслъымэнхэми ашIагъ, 
болгар чыристанхэми къащ къахьэу рагъэжьагъ. "Мыдэ 
мыхэмэ ашIэрэр, тызэрауцIэпIырэр" къыригъэкIэу Мурадбей IэнтэгъупэкIэ Хьазрэт ефэндым етIыргуи, игумышIугъэ 
нэкIэ гуригъэIожьыгъ.
Дыухь къэхьыныр заухым, ыпашъхьэ ит пстэуми чылэ 
ефэндыр къафэлъэIуагъ:
- Шъуидыухь лъапIэ Алахьэм лъегъэIас.
Мурад-бей а гущыIэмэ къауIагъэу къэупчIагъ:
- Джаурмэ якъащ къэхьыкIи ара?!
ТхьамыкIагъор зэдэзыщэчызэ, Тхьэ зэделъэIугъэ цIыф 
зэхэпхъэгъэ, дин зэфэшъхьаф зэдэзыIыгъ джэмэхьатыр 

--- Page 624 ---

упчIэ дысым, хэти ащ фыриIэ еплъыкIэр зыдыригъэшIэжьэу, 
къыгъэбырсырыгъ. Къэлэубат ефэндым ымакъэ джы 
зыкъипхъотагъ:
- Дунаир Алахьэм къызигъэшIыгъэкIэ, бзэ зэфэшъхьафхэр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ заIуилъхьагъэкIэ, 
дин зэфэшъхьафхэмкIэ зиушэтхэкIэ, уиупчIэ дурысэпышъ, 
сштэрэп. Ар пфызэхэзыфыщтыр, къыбгурызгъэIощтыр 
зэкIэми тизиIэмыр Алахьышхор арышъ, Ар къыпфэсэгъазэ.- Къепсыхыгъэ шыуитIум яз къызешIэжьым, ушъхьагъу дэгъу зыфигъотыжьызэ, къыIуагъ: - Муары, 
Бэрэкъэт Зэуали къытфэкIуагъ, сымыгъуащэмэ, Бэгъ 
Хьаджрэти игъус.
Стефановкэми, Абдзахи, нэмыкI адыгэ, болгар чылэ 
заулэми къадэхъухьэгъэ тхьамыкIагъомэ Бэрэкъэт Зэуалэ 
хэшIыкI шIагъо фыримыIагъэми, бгъуитIумэ къяхъулIагъэмкIэ къазыфэтхьаусыхэм, Iофым щыгъозэ дэдэ фэдэу 
игущыIэ къыухыжьыгъ:
- Тэ, модэ, Истамбыл тыщыIэми, Белград тыдэсми, 
Софие тыщэпсэуми, Алахьталэм илIыкIо султIан нэфым 
ихэгъэгушхо шIум ылъэныкъокIи, ем ылъэныкъокIи къихъухьэрэмэ тащыгъуаз, шIушIэм тыгот, ешIэр типыи. 
Тырговиштэ тIуакIэм къыдэхъухьэрэ пстэури зиIэшIагъэхэр 
тэ шIэхэу шъуапашъхьэ къызэритщэщтхэр Мустафа дзэпщым ыцIэкIэ къышъосэIо, зэкIэми сышъуфэтхьаусыхэ.
Джы тызыгъэгумэкIырэ Iофым игугъу кIэкIэу, зы гущыIэ-гущыIитIукIэ къэсIон: фит шъутшIи, зэхэшъодгъэщэгъэ, 
шъуимылъку зытекIодэрэ чылэ ухъумэкIо шыухэм, лъэс 
уIэшыгъэ купым сытегущыIэжьырэп, япшъэрылъ агъэцакIэрэп, ахэр тыгъэм дэгъолъыжьых, тыгъэм къыдэтэджыжьых. Шъуичылэ тхьаматэхэри ахэмэ анахьыкIэжьых, 
зэкIэри зэдезгъэхьырэп, ау бэмэ ябэлэрэгъыгъэ шъуеунэхъулIэ.
- Бэрэкъэтыр, упчIэми сшIэрэп, сызгъапэрэр ори, 
мыхэми зэхязгъэхынэу сыфай,- Бэгъым къыIуагъ.
- ТыкъэдаIо, Мэзхьаб, тыкъэдаIо.
- Тырку койхэм зи анэмысэу, адыгэ чылэхэмрэ болгар 
чылэхэмрэ цIыфхэр кIадаукIыхьэхэрэр къызгурыIорэп. 
ГъэшIэгъоныр, шыухэр зытеохэрэ чылэхэм ялъытыгъэу 
адыгэ, болгар щыгъынхэмкIэ фэпагъэх. Зылъэгъугъэм 

--- Page 625 ---

къызэриIожьыгъэмкIэ, Шапсыгъэ чылэм къытеуагъэхэм 
ащыщ горэ уIагъэу Iуащыжьыгъэу ары.
Зэмыжэгъэ ошIэ-дэмышIэ гущыIэм Мурад-бей джыри 
Албан фыригъэплъэкIыгъ, джа нэплъэгъу шъэф дэдэмкIи 
мыдрэри къеплъыжьыгъ. Мурад-бей игуплъыгъэ къытекIозэ, зыфэмыIажэу къыдзыгъ:
- ЕгъашIэм мамырэу зэдыщыIагъэхэ тыркухэмрэ 
болгархэмрэ азыфагу шъукъыдэмыхь!
- Ары, ары, джэмэхьат,- Бэрэкъэт Зэуалэ зыкъишIэжьыгъ,- цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ азыфагу екIэ 
тыдэшъумыгъахь. КъэпIуагъэм, Мэзхьаб, узэгупшысэн 
хэлъ, ори ары, зыцIэ сымышIэрэ сшынахьыкI. Мурад-бей 
къыIуагъэми тежъугъэгупшыс. ЩэIэгъэ-Iушыгъэ къызхэтэжъугъаф, имыщыкIэгъэ къэIо-Iожьымэ защытэжъугъэдзый, тисултIан нэфи Алахьэм ыцIэкIэ джары къытиIорэр. 
О ащ сыдэущтэу уеплъыра, ефэнд?
- Сэ сыд сIон, тызиIумэт Алахьэ лъапIэу лъагэм ыIорэр 
ары сэри сIорэр. Ащыгъум, тишъыгъо зэхахьэ ащ щытыухын. Шапсыгъэмэ ацIэкIэ, титIуакIэ дэс адыгэмэ ацIэкIэ 
зэкIэми тхьашъуегъэпсэу шъотэIо, шъукъызэрэтфэулэугъэр Алахьэм шIукIэ къышъуфытегъэшIэжь.
Шапсыгъэ чылэм абдзэхэ тхьаусхакIохэр къызыдэкIыжьыхэм, Мэзхьаб ыужкIэ ит шыуитIум къафызэмыплъэкIэу, зыгъапэщтыгъэмкIэ Хьаджрэт къеупчIыгъ:
- Бэрэкъэтым, кIалэ, сыдэущтэу гъусэ уфэхъугъа?
- Тадэжь къызыIохьэм, шъуздэщыIэр есIуагъэти, 
изакъоу къэзгъэкIоныя…
- Тэрэзэу пшIагъэ,- Наурзэми къызэриIокIыгъ,- ау 
ежь иадыгагъэ щыгъупшэжьыгъ нахь.
- Зэуалэ джыдэдэм тыркумэ зэрягъусэр армэ зыфапIорэр, Дзэгъащт,- псынкIэу Хьаджрэт джэуап къытыжьыгъ,- ар тэ къыддэкIожьынэу ары къызэрэсиIуагъэр, 
икIакIуи, инэмыкI хьап-щыпхэри тиунэ къыринагъэх. Муары, 
ежьри талъэныкъокIэ къэкIожьы.
- А зыцIэ дахэу къепIогъэ бысымхъожьым тхьауегъэпсэу сфеIожь...- Хьатам гъумыгъуи, нахьыжъмэ ариIуагъ: - Iизын къытэшъутмэ, тэ чылэм тыкIожьын.
- Джыдэдэм къэпIуагъэр иуутыжьэу, кIалэ, купхъожь 
зышъумышI,- Мэзхьаб ымыдэу къыпиупкIыгъ,- тызэгъусэу 

--- Page 626 ---

чылэм тыкъыдэкIыгъэмэ, тызэгъусэу тыдэхьажьыщт, 
тиадыгэ хабзэ тэшъумыгъэукъу.
- Ары шъхьае Дарихъанрэ Стефанкэрэ язакъоу мыщ 
унэм къыринагъэх...
- Къисынагъэхэп! - Хьаджрэт къызыбгырыугъ.- Тигъунэгъумэ адэжь сщагъэх. Къасими ынаIэ атыригъэтынэу 
ыIуагъ.
- Адэ аущтэу Iоба, зиунагъо бэгъон...- Хьатам джыри 
гъумыгъуи, нэшIукIэ ышнахьыкIэ еплъыжьыгъ.
ТхьаусхэкIо шыухэр Абдзахэ къызыдэхьажьыхэм, 
зырыз-тIурытIухэу зэбгырыкIыжьыгъэх, Бэгъ Мэзхьаби 
ыкъуитIурэ Бэрэкъэт Зэуалэрэ кIыгъухэу иунэ щагу къыщепсыхыжьыгъ. Зэуалэ хьакIэщым зыращагъэм тIэкIу 
тешIагъэу Мэзхьаб ихьакIэ лъихьагъ, къыухьэ-къымыохьажьэу зыгъэгумэкIырэр риIуагъ:
- Олахьэ, Зэуал, мыщ фэдэ тхьамыкIэгъо IофкIэ 
тызэфэзэныр сымышIагъэ. Ау, сыдэу пшIын, мы аужырэ 
илъэс заулэм джары тызыхэтыр… Тигъунэгъу шапсыгъэмэ 
адэжь тэрэзэу тыщызэдэгущыIэнэу хъугъэп, сыд 
уищыIэкIэ-псэукI?
- Уилъэпкъэгъухэр, уичылэгъухэр, Мэзхьаб, гумэкIыгъо хэтхэу, неущ къяхъулIэщтыр умышIэу сыд уищыIэкIэпсэукIэн. Шъузхэфэгъэ Iоф къинхэм афэдэхэм язэхэфын 
ыуж тит. Балканым къихъухьэрэ хьал-балыкъ пстэури, 
цыхьэ къыпфэсэшIышъ, мыр тазыфагу къыдэнэжьынэу 
сыпщэгугъы, тэ къыттыралъхьэ, ащ нахь шъхьаихыгъэуи 
къэсIон, тызэфагъэблы.
- КъэпIуагъэр, Зэуал, тазыфагу дэкIынэп. Ау,- Бэгъыр 
щхыпцIыгъэ,- ар джыра къызыбгурыIуагъэр?
- Ар сэ бэшIагъэ къызызгурыIуагъэр...- Зэхихыгъэр 
зэримыпэсыжьэу Бэрэкъэтым джэуап къытыжьыгъ, ежьхэм анэмыкI унэм имысыгъэми, зиплъыхьи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - КъэошIэжьымэ, тегъэзыгъагъэти, тшъхьэ 
тыфэгуIэжьызэ, зыцIэ къетымыIорэмэ тагоуцонэу, яIоф 
зетхьанэу хъугъэ. Мы лъэныкъом къыщыхъухэрэр Балканым ичIыпIэ зэфэшъхьафхэми ащэтэлъэгъу. Тырку Iофыр 
Балканым къыщытIэсхъэныр нахь чыжьэу къыщежьагъэкIэ 
сенэгуе.

--- Page 627 ---

- Абдзахэ сызэрэдэс пэтызэ, сэри ащ тIэкIу сыщыгъуаз,- Бэгъми зэхихыгъэр ымыгъэшIагъоу къыIуи, къыушъхьафыжьыгъ,- ялъэпкъэгъу урысхэр къызыкъотхэ 
Парвановыми, тимахълъэ болгар-адыгэми джары аIорэр. 
Илъэс пчъагъэрэ тэ тыкъэзгъэпцIэгъэ Инджлызри шъэфэу 
къадеIэу аIо ахэмэ.
- Ахэмэ Инджлызыр къакъот-къакъомытми сшIэрэп, 
ау ялъэпкъэгъу Урысыем ахэр къызэригъэблыхэрэм щэч 
хэлъыжьэп. ЕтIани Бычэ гощэшхом зэриIоу, Инджлызыр 
хэта зимышъэфэгъур…
- Дэгъоу Бычэ гощэшхом игугъу къэпшIыгъ, арымырыми ащ сыкъыкIэупчIэнэу сыфэягъ. Дунаим тытетыми 
зыщыгъупшэжьыгъэ гощэшхом сыд икъэбар? Хэкужъгъэзэжь Iоф адыгэмэ яIэп ыIоу зэхэтхыгъэ.
- Зэхэшъухыгъэмэ,- Зэуал IущхыпцIыкIыгъ,- шъущыгъупшэжьыгъэпщтын… Ау зытет шъыпкъэр пшIэнэу 
уфаемэ, ар къэпIуагъэм нахь пэблагъ. Сипшъэшъэжъые 
зыпIужьыгъэм, сэ сшъхьэкIи зишIуагъэ къысэкIыгъэм 
сытегущыIэныр емыкIуми, ащ ишIэ хэлъэу джа гупшысэр 
тырку султIаным муфт зэфэсым къызэрэщиIогъагъэм 
сыщыгъуаз. Сыхэукъомэ, Мэзхьаб, къысфэгъэгъу, ащ 
сишIошIи къесIолIэн. Тыда зыдэдгъэзэжьыщтыр? Хэта ащ 
къыщытажэрэр?
- Къыфэзгъэгъуныгъи тятэжъмэ ячIыгу, якъушъхьэмэ, 
тихапIэмэ ягунахь къэтымыхьыщтыгъэмэ… КъытэхъулIэрэ-къыташIэрэмэ сыд ятпэсыщт, сыдэущтэу амал тафэхъущт? Сэр-сэрэуи джэуап зэстыжьын, ахэмэ, адыгэ-болгарныкъо махълъэ сиIэ паеп сэзгъаIорэр, адыгэ, болгар 
мыхъо-мышIагъэ ахэлъэп. Ар къыздикIырэм сэ сызэрегуцафэрэм фэдэу ори уегуцафэу къысщэхъу.
- Аущтэу ори оIуа?..- Бэрэкъэт Зэуалэ ардэдэм инэплъэгъу Мурад-бейрэ Албанрэ къыхэтэджагъэх, мыгъатхэ 
Мустафа дзэпщым ыдэжь забыт гуадзэ къыфишIыгъэ 
Мурад-бей изакъоу къызэрэчIигъэнэгъагъэр, зэраIуагъэмэ 
ащымыгъозагъэми, гуцафэ зэрафишIыгъагъэр ыгу 
къэкIыжьыгъ.
- Сэ сизакъу пшIошIа, Наурзэри, Коблыри арых. 
НэмыкIхэми ацIэ къесIон слъэкIыщт.
- Хэта нэмыкIхэр?

--- Page 628 ---

- НэмыкIхэр, шъхьаихыгъэу къамыIоми, Парвановри, 
Димитроври арых.
- Шъуимахълъэ Димитровыр иунагъокIэ къызэшъущэлIэжьыгъа, хьауми…
- Зэуал! - Мэзхьаб зэхихыгъэм къызыбгыригъэуи, 
зигущыIэ зэпыригъэугъэм еIэсэкIыжьыгъ.- ХьакIэ, сиадыгагъэ сыукъоу симахълъэ къызэсщэлIэжьынышъ, сыдэущтэу салъыпэгъу изгъэлъыщта? НэмыкI чIыпIэ-псэупIэ 
ыгъотыфэкIэ ибын садэжь исынэу ары. АдыкIэ хъурэм 
теплъын. Сенэгуе, Зэуал, мыхъун горэхэр тфагъэIугъэу 
къыбнэсыгъэхэкIэ?
- Тэ Iаджи къыднэсыжьы, Мэзхьаб, ары пэпчъ тшIошъ 
хъущтымэ… Дарихъанрэ Тодоррэ унэгъо насыпышIохэмэ, 
сэра зимыгопэщтыр? Къэбарыр къызэрэсэIоу, о узэрэгушIонэу сэри сыгушIуагъ. Ау, тлъэпкъкIэ уимахълъэ 
тпэмычыжьэми, шъхьэегъэзыпIэ тэзгъэгъотыгъэмэ, зихэгъэгу тисмэ яIофкIэ уиблагъэмэ упчIэжьэгъу зямыгъэшI.
- КъызгурыIуагъэп, Зэуал...- Мэзхьаб зэхихыгъэр 
шIогъэшIэгъонэу хьакIэм Iуплъагъ.
- БгъэшIэгъон зи хэлъэп,- Зэуали псынкIэу къыIуи, 
къыухыжьыгъ,- сэ пшIосымыушъэфыгъэм ущызгъэгъозагъ, зэхэпхын фаер о зэхэпхыгъ. ТитIо тызэрыт чIыпIэм 
елъытыгъэу тиеплъыкIэхэр тIэкIу зэтекIыхэшъ, Мэзхьаб, 
тимысагъэ-зэфагъэмэ талъымыгъэхъу. Зэмылъэпкъэгъу 
чылэхэм къадэхъухьэрэм ишъыпкъапIэ зэрэзэзгъэшIэщтымкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ. Адыгэхэр, болгархэр тIозэ, 
тыркухэри мыщ хэщэгъэнхэкIи пшIэхэнэп, ар хъухэщтэп. 
Зэман дэим тызыхэтыкIэ, ищыкIагъэу шъолъытэмэ, мы 
Iофыр Мустафа дзэпщым блэсхынышъ, Истамбыли нэзгъэсын, Бычэ гощэшхоми ишIэ хэлъэу султIанми есхьылIэжьын.
- Ахэмэ яхэгъэгу къихъухьэрэр амышIэнэуи?..
- Дунаим зэкIэ техъухьэрэм щыгъозэ закъор Алахьэ 
лъапIэу лъагэр ары, Мэзхьаб. Адрэхэм, султIанмэ, нэмыкI 
дзэпщхэм, пшIошъ гъэхъу, тэ хьаулыеу, Iоф адатшIэрэп.- 
КъыIуагъэм шIошъхъуныгъэ зэрэфыриIэр Бэрэкъэтым 
ибысым гуригъаIуи, ежь зыфэе Iофым къырищэлIэжьыгъ: - Къысфэбдэщтмэ сшIэрэп нахь, уикIэлэ нахьыкIэ 
Хьаджрэт сызыхэт дзэмкIэ забыт дэгъу хъунэу сыхэплъэшъ, 

--- Page 629 ---

гъусэ зыфэсшIынэу сшIоигъуагъ. Тызычылэба, тызылъэпкъыба, оры нэмыIэмэ, къин макIа зэдэтлъэгъугъэр.
Хэкужъыр къызибгынэгъэ илъэсипшIым, ащ ыпэкIи 
пэкIэкIыгъэ хьазабмэ ахэгупшысыхьэу заулэрэ зыщэсым, 
Мэзхьаб къыIуагъ:
- ТIогъэ Iоф зэхэмыфыгъэ пстэумэ ауж, ХьаджрэткIэ 
къэпIуагъэм къесIолIэщтыр сшIэрэп. Ащ фэдэ гухэлъ 
сикIалэкIэ зэрэуиIэр сигуапэ, ау къезэгъынкIэ сыгугъэрэп.
- Непэ зыфыхэсэгъэпсым, тятэ къызэриIу къысиIуагъ.
- Ара?..- Мэзхьаб зэхихыгъэр игопагъэми, ыгъэшIагъо-ымыгъэшIагъоу шхыпцIи, унэм иджыкIыгъ: - Хьатам, 
пшынахьыкIэ моу къащэ.- Ятэ къызэряджэщтым фэхьазырыгъэхэ Хьатамрэ Хьаджрэтрэ хьакIэщым къихьэхи, 
пчъаблэм къызыгоуцохэм, нахьыжъым еупчIыгъ: - 
ТихьакIэ-тичылэгъу Бэрэкъэт Зэуалэ дзэ IофымкIэ пшынахьыкIэ фыриIэ гухэлъым ущыгъуаза?
- ТIэкIу сыщыгъуаз.
- ТIэкIуа, ба сIоу усэупчIыгъэп, пшIошI къеIуалI.
- Зэуалэ гъусэ сшынахьыкIэ зыфишIыщтэу, ынаIэ 
тыригъэтыщтмэ, десэгъаштэ. Ары тшыпхъуи ыIорэр.
Джы Мэзхьаб нахь шъабэу къыIуагъ:
- Адэ аущтэу, зиунагъо бэгъон, шъуищэ шъоIомэ, сэ 
сыда сызыхэтыжьыр. КIо, сикIал, Iизын къыосэты, ау сыкъэ мыгъэукIытэжь,- "махълъэм ыIощтыр сшIэрэп нахь",- 
гукIэ зыфыпигъэхъожьыгъ.

--- Page 630 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ТIУРЭШЪХЬ

--- Page 631 ---

Орэпшэхъуалъ, орэжьыбгъалъ, орэшъоф гъэбэжъу, 
осхъотыр зыщызэрихьэрэ, жьыр зыщыфэбэ зэпыт чIыпI 
фаеми, чIыгу къопиплIыр зыдэгъэзэгъэ лъэныкъо пэпчъ 
ежь епэсыгъэу дунаир щыдах. Тырговиштэ къушъхьэ-мэзылъэ тIуакIэри ахэмэ ахэкIыжьэу тэ кIожьыни: икIымафи, 
игъатхи, игъэмафи, ибжыхьи язэфэшъхьафыгъэ гур агъатхъэ, нэр пIэпахы. Ахэмэ уакъыхэхъухьагъэмэ, шIугъэ-IашIугъэ уищыIэныгъэ хэлъ зэпытэу уигъашIэ къэохьы. Мы 

--- Page 632 ---

чIыпIэр арымырэу, нэмыкI чIыпIэ, Дарихъан фэдэу, Хьатамрэ Хьаджрэтрэ афэдэу укъыщыхъугъэмэ?..
Ахэми нэмыкI унэгъо Iофхэми ягупшысэу, болгарыцIэ 
Стефаныр зыфаусыгъэ, тыркулъ-адыгэлъым къыхэкIыгъэ 
сабыир зыIаплI ичъыехьэгъэ Дарихъан тхышъхьэм тет ятэ 
иунэ лъэгуцэ тес. Тырку гъэр болгар бжыхьэ гъожьышъодышъашъор Абдзэхэ адыгэ чылэ хымэ цIыкIум имызакъоу, 
тыдэкIэ, тыгъэр къызышъхьэрысыкIыгъэ КавказымкIи, 
зыдигъэзэгъэ къохьапIэмкIи, къыблэ, темыр лъэныкъохэмкIи щыолъэгъу.
Джыдэдэм Дарихъан инэплъэгъу хэтхэр ахэр арыхэп, 
ишIэжь зыдэщыIэ зэпыт хэкужъ чыжьэри арэп, ны IаплI 
фабэм игупсэфэгъэ сабыир зэрэхъущт-къыпыщылъыщтыр 
ары ащ игупшысэ гугъу-мыухыжьыр. "Насыпынчъагъэм 
къыздихьыгъэ сабыир насыпышIо хъуна?..- Дарихъан 
зэгыижьи, ежь-ежьырэу зэушъыижьыгъ:  - Сыда зыкIэмыхъущтыр, сэрба зыныбэ кIоцI къикIыгъэр, зыпIугъэзылэжьыгъэр ары зыер аIоба! УкъызхэкIыгъэ уятэ ылъэныкъокIэ сыдэущтэу зыкъытфашIыгъэми, ядин хабзи, 
яжъалымыгъи къытпэраIэт фаеми, Стефанк, зыми уеттыщтэп. Мы тIуакIэм уяни, уятэжъи, Хьатами, Хьаджрэти 
къыдэмыхъухьагъэхэми, ты къыпфэхъугъэ Тодор, ощ 
фэдэу, мыщ къыдэхъухьагъ. Ащ ичIыгу, ихэгъэгу укъызэрыхъухьагъэр. Модэ тэ тихэкужъ зэрэтщымыгъупшэу, 
Алахьэм тэ тфэдэ уерэмышI, ори ар зыщымыгъэгъупш, 
сикIал…"
Къэлэпчъэжъыер къыIузыпхъоти, къыдэлъэдэгъэ 
Хьатам Дарихъан къыгъэлъэтагъ, Стефанки къыгъэущыгъ.
- Тхьакъысауи, тхьамыкIагъо щыIа?!.
- Хьау, тятэ унэм иса?
- СыкъэдаIо, кIалэ,- унэм къикIыгъэ Мэзхьаб къыIуагъ.
- Къыпфэсхьыгъэ къэбарыр, тят, дэгъуми, дэими 
сшIэрэп...- Хьатам сабыир зыIыгъ Дарихъан фыреплъэкIыгъ.
- Сыд фэдэми, икIэкIыпIэ къаIо.
- Осмэн Мурад-бейдыхэм яхьадагъ.
- Сыд къяхъулIагъэр?
- ЗиуIагъэ аушъэфыщтыгъэ ыкъо лIагъэ.

--- Page 633 ---

- Шапсыгъэ чылэ теом "болгар" горэм ипаIо къыщычIырагъэнагъ заIом, ащ сегуцэфэгъагъ…
Гъынагъэщтыгъэ сабыим ятэ зэрэщымыIэжьыр зэхэзыхыгъэ Дарихъан нэмыз-Iумызэу унэм ихьажьыгъ. Хьатам 
ышIэрэр нэкIэ ятэ гуригъаIуи, ышыпхъу лъихьагъ. Стефанкэ 
Iэ щызыфэзэ зыгъэIасэщтыгъэ Дарихъан риIуагъ: 
- Тэ тигукIэгъу модрэ гукIэгъумышIмэ зыгорэу къашIошIыщт. Зымыухыжь, Дарихъан, къызгурэIо.
- Зимэхъэджагъэ екIодылIэжьыгъэр арэп згъаерэр, 
мы цIыкIумкIэ сшъхьэ сэгъэежьы…
- Хьатам, моу къакIо зэ...- Мэзхьаб лъэгуцэм къызытеджыкIым, унэм къыфикIыгъэм риIуагъ: - Сыд тшIэщт, 
кIалэ?.. Сыд фэдэу ахэмэ зафэтшI-зыкъытфашIыми, лIагъэр 
шъэожъыем ятэба…
- Тят!..- Хьатам мэкъэ IэтыгъэкIэ къызыIуипхъоти, 
зэрэзекIуагъэм рыкIэгъожьэу нахь шъабэу къыухыжьыгъ: - Угу къысэмыгъабгъ, ащкIэ джэуап сыпфэхъущтэп.
- КIалэ, зыгъэсамбыр, уиадыгагъэ-цIыфыгъэ зыщымыгъэгъупш… Зятэ зыукIыгъэми, зиунагъо бэгъон, фагъэгъу. Модэ, Наурзэмрэ Коблымрэ къысфащэх, тызэхэгущыIэжьын, тиефэнди теупчIыжьын.
- Дэгъу, тят, сыд ишъухъухьагъэми, сышъуигъусэн, 
ау тигукIэгъу фашIэ Мурад-бей къыгурыIонэп нахь...- 
"КъехъулIэгъэ тхьамыкIагъом къыгъэуцущтэп ар, СтефанкэкIи, ДарихъанкIи, ТодоркIи нахь ерыш хъущт… 
Сенэгуе сэ ар ыкъо кIэлъызгъэкIожьынкIэ…",- гукIэ 
Хьатам зэриIожьыгъ.
Абочыр ефэндыр зипэщэ тхьаусхэкIо шыуитфыр 
Мавлюд коим зыщыдэхьащтхэм, Бэгъ Мэзхьаб игъусэхэм, 
джыри ариIуагъ:
- Тызыфэтхьаусхэщтхэр, сэ къышъосымыIожьыми, 
зилIэужыгъохэр шъори шъошIэ. Сыдэущтэу къытпэгъокIыгъэхэми, хэт ихьатырми, шъырытыгъэ-щэIагъэ къызхэтэжъугъаф. Iо-къэIожьым зыдетымыгъэхьыхэу, талъэныкъокIэ къызэрэттефэу Осмэнмэ тафэтхьаусхэни, такъыхэкIыжьыщт. КIалэ, оры, Хьатам, къыбгурыIуагъа 
зыфасIорэр, нахьыжъмэ зызэрашIэу зыпшIыщт.
- Сыда сэ?..- Хьатам мыразэу къыригъажьи, щигъэтыжьыгъ.
545
18 Заказ 030

--- Page 634 ---

- Абочыр, Дзэгъащт, Хьарун, зэхэшъухыгъа мыщ 
ыIорэр?..- Мэзхьаб гъусэ къыфэхъугъэмэ яупчIи, джы 
ыкъо кIэкIэу фигъэпытагъ: - Щагум укъыддэхьащтэп, 
шымэ уакъыкIэрынэщт.
Осмэн лIакъор зэмыжагъэхэ адыгэ тхьаусхакIохэр 
зылъэгъухэрэм агъэшIагъоу щагум дахьэхи, бгъуитIумкIэ 
лIагъэм дыухь къызыфахьым, Абочыр ефэндым игущыIэ 
зыримыгъэукIыхьэу адыгабзэкIэ къыIуагъ:
- Игъонэмысэу пхэкIыжьырэ пстэури гукъау. Аужыпкъэрэ мафэ шъуфэхъунэу, гунахьшIагъэ иIэмэ, мыхъун 
горэ ышIагъэмэ, зэкIэри зэлъэIоу Ежь зыми емылъэIужьырэ Алахь гукIэгъушIым къыфигъэгъунэу, ынэшIу къыщифэнэу, къэнагъэхэм ащ нахьрэ къин къышъуфыкъомыкIыжьынэу телъэIу.
Адыгэ тхьаусхакIохэр щагум къыдэкIыжьыхэ зэхъум, 
унэ лъэгуцэм къытелъэдэгъэ, хъулъфыгъэ горэм ыIажэщтыгъэ Айша ибгэ макъэ акIыбыкIэ къыщыIугъ:
- Бэлахь шIуцIэр Алахьэм зытырилъхьан черкес унагъу, 
игъом тисабый цIыкIу тэжъугъэгъотыжьыгъагъэмэ, скъо 
дэхэшхо псэущтыгъэ! Скъо закъо къыкIэныгъэ сабыир 
шъозгъэIыгъыщтэп, болгар-черкесхэкI джаурым езгъэпIущтэп!.. КъыбгурыIорэба, Мурад-бей, Алахьэм ыуджэгъугъэхэ черкес хэхэсхэм къыташIагъэр…
ЗицIыфыгъэ напэ къэзыухъумэжьыщтыгъэ Бэгъымтхэр 
къэшэсыжьыхи, ячылэ гъогу къытехьажьыгъэх.

--- Page 635 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ЩЫРЭШЪХЬ

--- Page 636 ---

Мэфэ нэфымрэ чэщ мэзахэмрэ афэдэу, зыр зым 
къыхэкIэу, адрэм адрэр хэкIокIэжьэу, гушIуагъомрэ тхьамыкIагъомрэ дунаим щызэхэлъых. Джа зэфэмыдэ-зэфэдиплIым къахэкIыгъэм цIыфыр щагъаIэ: рауты, къагъэтэджыжьы, кIочIакIэ къыхалъхьэ, къарыунчъэ ашIы. 
"ЛIэкъо мыгъо щымыIэу тятэ еIоми,- Хьатам ыукIыгъэ 
лIым шъхьащытэу зэриIожьыгъ,- Осмэнхэр лIэкъошIуха?.. 
Мурад-бей сэ зысшIэрэм щегъэжьагъэу, тхьамыкIагъо 

--- Page 637 ---

къафимыхьыгъэмэ, зыгорэм шIу фишIагъэу къэсшIэжьрэп, 
Дарихъан къыраригъэшIагъэм изакъоми… Зимэхъэджагъэ 
екIодылIэжьыгъэми Рэджэб ыцIагъ, Осмэн ылъэкъоцIагъ. 
Дэгъоу хъугъэ ятэрэ ыкъорэ зэрэзэкIэлъыкIожьыгъэхэр…"
Шы пырхъ гумэкI макъэм Хьатам игупшысэ зызэпегъэум, къыIуплъыхьэщтыгъэ шым фэгубжыгъ:
 -Сыд унитIу къичъэу укъызыкIысэплъырэр, мыхъун 
сшIагъэу ара?..- ЕтIанэ ыукIыгъэм иш еIасэкIыжьыгъ: - 
Зыгъэрэхьат, цIыфмэ ауджэгъугъэр къызэрепхьакIыщтыгъэм фэшъхьаф дагъо къыпфысиIэп. Арэу мыщ уфэшъыпкъэмэ, уиуанэ къиспхыхьанышъ, зибгыбзэ зытефэжьыгъэ 
шъузым фахьыжь...
Хьатам нэузыр зэрэзыфишIыжьыгъагъэу Мурад-бей 
мэфэ заулэрэ къушъхьэ тIокIэ чыжьэм щешакIуи, ыпсэ 
зыщегъэгъум, псэкIод гори ымыгъэхъагъэ фэдэу, унэм 
къэкIожьыгъ. 
- Дэгъоу щэджэгъуашхэм укъехъулIэжьыгъ,- къыпэгъокIыгъэ Дарихъан къыриIуагъ.
- Тятэ шхагъа? - зыIэ зытхьакIыщтыгъэ Хьатам 
къэупчIагъ.
- Шхи, мэлмэ алъыплъэнэу дэкIыгъ.
- Стефанк?
- Мэчъые, икъэущыжьыгъу.
- Тод къэлъэгъуагъэба?
- Хьау, ащи зэ тызэриугъоилIэжьыгъот.
- Шъукъытэзэщыгъа?
- Тиунэ сыщызэщына, Тод тхьамыкIэм сыгу фэгъушъ 
ары.
- УмыгумэкI шIэхэу шъуиунэ шъуифэжьыщт.
- Жэмафэ Тхьэм урегъэгущыIыкI.- Дарихъан къыIуи, 
къэупчIэжьыгъ: - Сыда, Хьатам, аущтэу озгъаIорэр?
- Iофхэр зэрэрекIокIыхэрэмкIэ, аущтэу хъунэу сэгугъэ...- Хьатам ишъэф ышыпхъу фырихыным дэгузажъощтыгъэпти, псынкIэу ушъхьагъу къызыфигъотыжьыгъ: - 
Сыпшъыгъ, тIэкIу зызгъэпсэфыщт.

--- Page 638 ---

18*

--- Page 639 ---

ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ПЛIЫРЭШЪХЬ

--- Page 640 ---

Iахьыл-благъэхэр, шъэогъу-ныбджэгъухэр къызыщежэщтыгъэхэ Тырговиштэ тIокIэ чыжьэм къыдэхъухьэгъэ 
пстэуми ащымыгъозэгъэ Бэгъ Хьаджрэт мазэ фэдизрэ 
Бэрэкъэт Зэуалэ Белград дигъэси, зэригъэгугъэгъагъэу, 
забыт Iофтэбгэ тырку тэмэтелъыр къыфытыраригъэлъхьагъ. Ащ ыуж тIэкIу тешIагъэу ыпхъу Гощмафэ зыдэщыIэ 
Стамбыл къэлэшхом зыщежьэщтхэ пчэдыжьым къыфахьыгъэ къэбарым кIыфы Зэуалэ кIигъэхъукIызэ, Хьаджрэт 
риIуагъ:
- Къэбар дэй талъэныкъо къысфырахыгъ, Мурадбейрэ ыкъо Рэджэбрэ щыIэжьхэп.
- Ащ фэдэ мэхъуа...- ЫгъэшIагъо-ымыгъэшIэгъуашъоу Хьаджрэт къыIуи, къеупчIыжьыгъ: - Сыда Осмэнмэ 
къяхъулIагъэр, яшIугъуагъи?..
- ЯшIугъуагъ пIуи?.. КъэошIэжьа КIэрмыт лIыжъым 
щыIэныгъэр къэшIэгъуаеу, фал уеджагъэкIи къыбгурымыIонэу зэхэлъ зэриIощтыгъэр? ЗэрэхъурэмкIэ, зыр мэгъы, 
адрэр мэгушIо… Мыщ фэдэ гущыIэжъ: "Мыуцурэр къиуцукI IокIэ" аIоу зэхэпхыгъа?
- Зэхэсымыхы мэхъуа,- ятэ ыгу къэкIыгъэу Хьаджрэт 
къыIуагъ,- Хьатамрэ сэрырэ тIэкIу едгъэлыекIэу тятэ къызыщыхъукIэ, ащ фэдэ адыгэ гущыIэжъ зэрэщыIэр тщигъэгъупшэрэп.
- Шъуятэ Бэгъ Мэзхьаб, инэфэIуагъэ регъэхъущэ 
умыIощтмэ, лIы Iуш, сэри ащ фэдэхэр загъорэ ащ къысеIокIых...- Зэуал гукIэ щхи, къыухыжьыгъ: - ЗэмышитIумрэ ыпхъурэ, болгар махълъэри къышъухэтыжьэу, 
шъузэрэзэригъэкIурэр сэгъэшIагъо, сэ сизакъоп, зэхэзыхыхэри арых. Уятэ загъорэ, цIыф щысми щымысми, 
къысфидзырэ дэо тIэкIухэмкIэ сыгу ебгъэу къызыщымыгъэхъу. Ачкъэлэ гъуижъым тыщыегъэзыгъагъ, сыд пае 
сыушъэфын, зытетыри къэсIон, хэти ежь ышъхьэ зэрэхихыжьышъу зыфаIорэм фэдагъ. Джа охътэ къиным 
мыхъо-мышIэгъэ зэе-тIуаехэу зесхьагъэхэр джы къызнэсыгъэми къысфигъэгъухэрэп. Наурзэмтхэми ар къысфагъэблыкIэ сенэгуе. Аущтэу зэрэщытызэ, Мэзхьаб сыгу 
фэмышIугъэмэ, тырку аскэр тэмэтелъым блэзгъэIэбыкIыныхэшъ, забыт тэмэтелъыр къыпфязгъэшъошэныгъа! Ары, 
Тыркур къытщэгугъы, тэри тыщэгугъы. "Зику исым иорэд 
къеIо" гущыIэжъыр бэмэ агу рихьырэп шъхьае, сэ 
сшъхьэкIэ ащ мыхъун хэслъагъорэп, сыд хэлъ зику уисым 
иорэд къэпIоныр?.. Ори плъэгъун, зыгу къыпфэмышIумэ 
уитэмэтелъ ар къызырамыIуалIэкIэ. Модрэм ыIощт, 
мыдрэм къыIожьыщт пIоу зыми земыгъэгъап, Осмэнмэ 
къяхъулIагъэри умыгъэшIагъо, шIу умышIэу шIу уIукIэщтэп, 
бзэджагъэу зэрахьагъэм IукIэжьыгъэх. Iэзэгъу тызыфэмыхъужьыщтхэм къащышIыщтыр къазыщышIыгъахэкIэ, 
шъэфрыкIуитIум яIоф зэдгъэзафэ-зедгъэухыжьэу тыщысынэп, Хьаджрэт. НекIо, Iофтэбгэ цыхьэшIэгъум зэресIуагъэу, зызыфэтIэжэн зэхэтхыгъэп, тэ титIо къытпыщылъ 
Истамбыл гъогушхом тытехьан, Алахьэм ынэшIу 
къытщифэн, тыкъызэхишIыкIын.
Кухъэренэ псынкIэ гъэIагъэм исхэу заулэрэ Белград 
щычъагъэхэу Бэрэкъэтым ыIогъэ-ышIагъэмкIэ зыкъишIэжьи, гукIэ зыфэгъумыгъужьыгъ: "СисэмэгукIэ къызгосым, 
Албан зыIусымыгъакIэзэ, ОсмэнхэмкIэ сыгу фисхыгъащэми сшIэрэп… ГъэшIэгъона къыздыригъэштагъэмэ… 
Сэри, сыд фэдэу Бэгъымтхэм зыкъысфашIыми, яхьакIэщ 
сис хъумэ, сясэмэркъэужьызэ, адесэгъаштэба… Мэзэ 
псэум сыкIырыплъыгъэу, фэсшIэщтыр фязгъэшIэгъахэу, 
ышъхьэ къихьэ пакIо, пкIыхьапIэкIэ ныбжьи ымылъэгъугъэ 
гъогум тесщагъэмкIэ сыд джэнджэша сэIо сыгу къизгъахьэхэрэр! Зэ, зэ Бэрэкъэтыр, джэныкъо мэшIо жъокур 
гъучI бэщкIэ зэIыпшIэным ычIыпIэкIэ IэкIэ зэIыпшIэнэу ыуж 
уимыхь, цыхьэ зыщашIырэ дуная узытетыр? Бычэ гощэшхом ынаIэ къызэрэстетызэ, Мустафа дзэпщым цыхьэ 
къысфимышIэу ежь илъэпкъэгъу Мурад-бей къысэплъэкIон-къысэдэIошэнэу сакIыб къызэрэдигъэуцогъагъэр?.. 
Тэрэзэу ышIагъ, ары узэрэщытын фаери, пшъхьэ фэшъхьаф, зыми цыхьэ фэпшIы хъущтэп. Мыщ тIэкIу шIагъэ 
сызыкIырыплъыщтыгъэр. Наурзэ Къасимэ кIэлэ нэутхэми, 
лъэгъупхъэми, ар сэркIэ, ятэ иI, хъущтыгъэп. Мыщ ятэ 
иIэ-имыI, укъэзылъфыгъэр арэп, узыпIужьыгъэр аIо шъхьае, 

--- Page 641 ---

узыпIугъэм ылъ пхэмылъ хъумэ, ар зэуи арэп зэрэщыбгъэгъупшэщтыр… Ащ фэдэр ори аущтэу къыпфыкъокIыжьымэ?.. Хьаджрэтрэ Къасимэрэ ялъытыгъэмэ, Хьатам 
лIыгъэ хэлъ, ынапэкIи, итеплъэкIи уиIофтэбгэ-IэшэзехьэкIэ 
къыпфалъэгъункIэ шъуаш, ар чы цIынэжьэп, пчэгъу пэпцIэ 
гъугъах…"
- Хьаджрэт, сшынахьыкI,- Зэуалэ игупшысэмэ къахэужьи, бэмышIэу зэджэнджэшыщтыгъэ Хьаджрэт еIэсэкIыжьыгъ,- адэ зи къапIорэпи?
- Сыд къыосIон, нахьыжъ, Осмэнмэ къяхъулIагъэр 
зыфэсхьын сшIэрэп, сшъхьэ икIырэп.
- Угу ягъуа? - зызэришIыщт-къыриIолIэщтым еплъынэу 
Зэуал Хьаджрэт еупчIыгъ.
- УиупчIэ, нахьыжъ, зэфэмыдэ джэуап зытIущ къептыжьын плъэкIыщт.
- Ахэри цIыфых къапIо пшIоигъощтын?..
- Ари ары. ЩымыIэжьым дэй рамыIуалIэми, Алахьэм 
сыкъызэхишIыкIын, цIыфыцIэр ахьыщтыгъэми, зэрэлIакъоу 
сIорэп, ахэр цIыфынчъагъэх.
- Сэри аущтэу, Хьаджрэт, ахэмэ сяплъы. Албан яIэпыIэгъоу ятэрэ ыкъорэ ежь-ежьырэу бэн зыфатIыжьыгъэкIэ енэгуягъо. Ар зыщыхъугъэ лъэныкъом титIо тызэрэщымыIагъэр дэгъу…
- Ары шъхьае, Зэуал, мы Iоф зэхэлъэшъуагъэр тиунагъо къытыралъхьэмэ, тагъэмысэмэ?.. Арымырми тфагъэIугъэр макIэп.
- Щыгъэт, Хьаджрэт! Сэ сыщыIэу, сыкъышъушъхьарытэу хэт шъуигъэмысэн? - Зэпыугъо зыфишIыжьи, игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ.- Мы къэсIощтыр тазфагу къыдэнэжьы. 
Мустафа дзэпщыр армэ? Сэ ащ дэслъэгъугъэ-дасшIэрэр 
икъущт. Осмэн лIакъом Албан адишIэрэр зы кон ифэщтэп. 
Сыд джыри? Осмэн анахьышIуIохэри, тырку тэмэтелъышхо 
зытелъхэри, нэмыкI цIыф лъэрыхьхэри Балканым екIодыкIых. Ащ пае ар нахь цIыкIуи нахь ини хъурэп, зэрэ Тыркуе 
хэгъэгоу къэнэжьы. Хьаджрэт, тырку забытыр, тызымыгъэпэщтмэ зятэмыгъэгъап, балкан бжыхьэр зэрэдахэм, 
мо къушъхьэ шыгуфхэм, мэз зэмышъугъохэми, бгъэжъ 
хьарзэхэми, ошъогу пщэфхэми ащыкIэкIыжьэу тягъэплъ,- 

--- Page 642 ---

къызыхимыгъэщы шIоигъогъэ зэщ-нэшхъэир ымакъэкIэ 
къапшIэу Хьаджрэт къыриIуи, ежьыми зыкъыдыригъэубытыжьызэ, къыфигъэпытэжьыгъ: - Ау модрэ талъэныкъо 
адыгэчI теплъэр мыщи щэтэлъэгъу тIоу, сыд ишIогъэжьыр, 
тыгу тэмыгъэуIэжь. Алахьэм къыттырилъхьагъэр, тызэриушэтырэр чIыпIэгъу-гъусэгъу тызыфишIыгъэхэ быслъымэнхэр къызэрэтщыгугъыхэу, тинасып къыхьмэ, нэIуасэ 
узыфэсшIыщт тилъэпкъэгъу Бычэ султIан гощэшхор къэтымыгъэукIытэжьэу тиадыгэ лIыгъэкIэ тыкъызэрыфэгъэ 
хэгъэгум тыфэшIушIэн, ащ къикIырэп тафэпщылIыныр.
Хьаджрэт зэхихыгъэр ыгу рихьыгъэ-римыхьыгъэр 
къызыхимыгъэщэу кухъэренэм иплъызэ, ынэмэ алъэгъущтыгъэ пстэури зэхимышIэу игупшысэ-нэплъэгъу тыгъэр 
къыздикIырэ лъэныкъо гупсэм щыI: ащ икъушъхьэ шыгуфхэр нахь лъагэх, имэз зэмышъогъу дэчъэе-къечъэх зэпэIучъыхэри гъунэнчъэх, иуашъуи нэгуф, ипсыхъо чъэрхэми, ипсынэкIэчъхэми тыжьын орыпсхэр зэратэкъокIых, 
ибгъэжъхэри ошъогум гупсэфэу щэхьарзэх, ижь шъаби 
бжыхьэ пкIашъэр зэрехьэ. Зисабыигъо гукъэкIыжьхэм 
ахэтыгъэ Хьаджрэт ыгу къыпыузыкIэу зэупчIыжьыгъ: "Сыд 
шъуIуа джыдэдэм талъэныкъо щыхъурэр? Зэо-машIор 
щымыблэжьыми, гын гъозымэр шъхьащытыщтын, орэд 
макъэ щэIуми, ар зымакъэр тэрэпщтын…"
- Тыгу тэмыгъэузыжь зыфэпIуагъэм, нахьыжъ, шъыпкъэ хэлъынкIи мэхъу,- зигупшысэ IэшIу-дыджмэ къахэужьыгъэ Хьаджрэт Бэрэкъэт Зэуалэ еIэсэкI-фэсакъызэ 
къыфыригъажьи, фыриIэ еплъыкIэр фиушъхьафыжьыгъ,- 
ау укъызэрыхъухьэгъэ, уичIыгу угу ипхын, уишIэжь хэпхын 
плъэкIыщтэп, къысфэгъэгъу, тэрэзэу къэсфэмыIуагъэмэ.
- Узгъапэрэр къэпIуагъэкIэ, "къысфэгъэгъу-мыгъэгъужь" ищыкIагъа?..- Бэрэкъэт Зэуалэ ыгу илъымрэ ыIупэ 
телъымрэ зэтемыфэщтыгъэхэми, дыригъаштэ фэдэу 
зишIыгъ.- Джа къызэрэосIогъагъэу тишыкоо сырб тыбзэ 
ышIэрэпышъ, тиIотэжьынэп, ау угу илъ дэдэр къызыщипIотыкIын дунаеп тызытетыр. Алахьэм дунэе хьафым тызэрэщиушэтырэм фэшъхьафэу тиIэнэтIэ-пшъэрылъ IофхэмкIи 
къытшъхьащытхэм, сыд тиамал, тэри таушэты, ахэри 

--- Page 643 ---

тисултIан нэф еушэтыжьых. Тазыфагу тIуми къытэмыкIущт 
шъэф къыдахьэ зэрэмыхъущтыр ори къыосэIо, сэри зэсэIожьы. Сыдэущтэу нахь гущыIэ къызэрыкIохэмкIэ къыпфызэхэсфыщт ар?.. "Шъыпкъэр зигъуазэм насыпыр 
игъогу" аIо.
- Шъыпкъэмрэ пцIымрэ афэгъэхьыгъэу, нахьыжъ, 
ори ар ошIэщтын, мыщ фэдэ гущыIэжъ щыI: "Шъыпкъэр 
ипкIыгъ пIоми, къыпшIоуцужьы, пцIыр бгъэуцугъэ пIоми, 
уапашъхьэ къефэжьы".
- Олахьэ, Хьаджрэт, а гущыIэжъыр тефэрабгъоу 
къэпIуагъэм, ар шъыпкъэми, пцIыми шъхьащыIулIэжь 
афэпшIы хъущт.- Зэуалэ зэмыжэгъэ-зэхихыгъэмкIэ Хьаджрэт щытхъуи, "мы сызыщыгугъырэр узэрэфаеу 
пIонтIэн-бгъэщын чы лантIэп, ау ащ фэдэ Iаджми апшъэ 
тыуфагъэ тэ, ар зытфэмышIэкIэ, къамыщыкIэ пытэ хэпшIыкIын плъэкIыщт" гукIэ зэриIожьи, щытхъужьыгъ: - СызэрэпхаплъэрэмкIэ, ушъыпкъаIу о.
- СышъыпкъаIоми сшIэрэп, тятэ къыIоу зэхэсхыгъэ 
адыгэ гущыIэжъыр къыкIэсIотыкIыжьыгъ ныIэп.
- Ары, Бэгъ Мэзхьаб тэ тэшIэжьы шъхьае, тэ тфэдэ, 
Наурзэм фэдэ ипкъэгъу-лэгъумэ ялыекIэу лIы Iуш, лIы заф, 
тхьаегъэпсэу, ежь ехьыщырэу шъуипIугъ, шъуилэжьыгъ, 
тапэкIэ тхьамыкIэм шъукъызэрэфычIэкIыжьыщтыр сшIэрэп 
нахь.
- "ТхьамыкI" пIоу тятэ зэхемыгъэх, Зэуал, ыгу къыобгъэщт,- зикухъэренэ исыр, зиIофтабгэр зыщыгъупшэжьыгъэ Хьаджрэт къызыIуипхъотыгъ. ЗыкъызешIэжьым, нахь 
шъырытэу къыухыжьыгъ: - ТэркIэ, тищэкIэ, типхъорэлъф 
Стефанки, ятэ Тодори къызэрэтхэтыжьыхэу, тятэ насыпышIоу зелъытэжьы.
- ПIорэр гъэшIэгъоны! - къесэмэркъэуми, ишъыпкъэ ми умышIэнэу Бэрэкъэтым къыIуи, къеупчIыжьыгъ: - 
Димитроври, Дарихъан ыкъо-сабый зи къесIуалIэрэп, 
къышъухэтэу ара?..- "Ари тыдэ шъухьыжьын" гукIэ ыIозэ, 
сыдигъуи зызэришI хабзэу, Бэрэкъэтыр игущыIэ текIыгъ: - 
Мыдэ, Хьаджрэт, тинахьыжъмэ зэраIоу, тигъогу чыжьэ 
нахь кIэкI-псынкIэ къытфэхъунэу лъэой къедз, къоджэхькъоджэшх тызэдегъашI. Къэохь-къэошх, къапшIэмэ, зэрэ 
Балканэу къыосэты: "Бгырыпх псыгъо зэжъу, зэпщэкIмэ, 
гузэжъогъу ухегъафэ".
- Зи езгъэIонэп,  - Хьаджрэт щхыпцIыгъэ,- ау тыркухэмкIи, тэркIи хымэ Балканым сыд есшIэн, ттырахыгъэ 
хэгъэгум изы къуапэ горэ къысэти, сыгушIон.
- Аущтэу оIомэ, зэо-бани хэмылъэу, сэри зи есымыгъаIоу, нахь сигуапэу Ошъутенэ къыостын.
- Джыри нэмыкI къегъэгъус.
- ПшIомакIэмэ, уимыежьыр тыгъошIушъ, сыд езгъэIон, 
Фыщти къыгосэгъэуцо.
- Ащ фэдэу уимыежьымкIэ узыхьалэлыкIэ, нэмыкI 
горэм ыцIэ джыри къеIу.
- Сэ сыхьалэлэу о угъэшхэкIыгъуаемэ, Лэгъо-Накъэ 
къушъхьахъури къагосэлъхьажьы.
- Ахэмэ Шъхьэгуащи, Пщыщи, Къужъыпси, Фарзи, 
нэмыкI псыхъохэри къябгъэгъусэжьымэ, яуашъуи зэрашъхьэщытыжьэу, зыцIэ къепIуагъэхэр тиадыгэ хэгъэгу, Абдзахэ итхэшъ, джы дэончъэу, Iо хэмылъэу сыкъезэгъы.
- Зэ, зэ, сыд ратыми зыфимыкъурэ нэй-псэир,- 
Бэрэкъэт Зэуалэ зигъэсэмэркъэузэ къеупчIыгъ,- къыпфэмышIэмэ, сэ сыд къысэптыщтыр?
- Къыосэты адыгэ тхьамыкIэмэ ямые Тыркур.
- Шыкур, алхьамдурилахь, ар сэркIэ тын лъапI, осэшху. 
Ащ фэдэу укъоджэхь-къоджэшх Iазэмэ, къашIэ джы 
къыосIуагъэр.
- Къэсэхь-къэсэшх, ау сэ ащ есшIэн щыIэпышъ, сIызымыхырэм фэмыгъу, фэгуищ, орэп, Зэуал, ар зыфасIорэр, 
ори ащ епшIэн щыIэп, джа бгырыпх зэжъоу гузэжъогъу 
ухэзгъэфэщтэу зыфэпIуагъэр - блэ.
- Истафырлахь, бэмэ къафэмышIэрэр о сыдым 
фапшIэра?
- КъыосIон,- Хьаджрэт ынэ нэгъуитIу хьалэлэу къиунэфыкIыгъэх.- Хьатам нахьыжъым къыIоу зэхэсхыгъагъэ. 
Къысфэбдэнэу сшIэмэ, Хьатам а блэр зыфигъэдагъэхэри 
къыосIон. Зы лъэныкъомкIэ блэр тихэгъэгу тыкъизыфыгъэ 
джаур хэгъэгур, адрэ лъэныкъомкIэ, гъэпцIэгъэ шIыхьафкIэ 
зихэгъэгу тыкъизыщагъэ быслъымэн Тырку хэгъэгур арых. 

--- Page 644 ---

- СызхэбгъэдэIуагъэм шъыпкъэ хэлъмэ, сыд пае 
къыпфэсымыдэщт,- Бэрэкъэтым инэшIошIыгъэ къызытыригъакIозэ къыIуи, гукIэ зыфыкIэкуукIыжьыгъ: "Мыдэ 
мыхэмэ аIорэр!.. Мыхэмэ сыд афэпшIагъэкIи, дышъэ Iатэм 
тебгъэтIысхьагъэхэкIи, ары пакIо, зафэуукIыжьыгъэкIи, 
Бэгъыр, Наурзэр, Коблыр, зилIакъо зымышIэжьырэ Хьатам шъхьэрыкIор зыфэдэр, джы къызгурыIонэу езгъэжьэгъэ мы къызэзгъэкIэсыгъэри зэрахэтыжьэу, зэрэбгъэрэзэнхэ щыIэп. МашIом къыхахыжьыгъэхэ, хым ныкъуалIэу 
къызэпыралъэшъужьыгъэхэ, ямычIыгу къарати, чылэ 
шъхьафкIэ агъэтIысыгъэхэ пэтызэ, разэхэп… Шъэф-шъэфэу мыхэр зызэрэугъоихэкIэ, Алахь зизакъор ары зышIэ рэр ахэмэ зэхаIухьэрэр. Модэ зытеунэхъуагъэхэ яшъхьафит-нэиут къилъэшъугъэ IуакIэ султIаным намыгъэсыгъагъот. Арымырми зичIыгу тырагъэтIысхьагъэхэм ерагъэу 
ташIущыI".- Ау Хьатам тичIыгу ттезыхыгъэ джаур хэгъэгур блэм зэрэфигъэдагъэм десэгъаштэ. Мыдрэ быслъымэн 
хэгъэгумкIэ зыхэтэшъумыгъэукъу, хэт иеми гущыIэжъым 
къызэриIоу, псы къызэрытхырэ псынэм тыхэшъумыгъэужъунтхэжь. Сыд фэдэу тыркумэ тафыщыт-къытфыщытхэми, хэкIыпIэ тимыIэжьэу джаурмэ тякIодылIэжьы 
зэхъум, тырагъэблагъи, тадэпсэунэу яхэгъэгу тырагъэтIысхьагъ. Зымыухыжь, сшынахьыкI, къыпфэмыIошъурэр 
уикъэдэIуакIэкIэ къызгурэIо. Ары, федэнчъэ Iофыр Iоф 
нэкI лъэкIэпIэ гъэузышъ, ахэр къотэгъу-IэпыIэгъукIэ къытщымыгугъыщтыгъэхэу сIорэп, слэуянми зэраIоу пкIэнчъэр 
цыгъоубытым ралъхьэрэ къуаеу цыгъом ашIуишхырэр 
ары. Ау хьаулые къуаеу сэ ари сфэIощтэп. ШIушIэм шIушIэ 
къызыкIэлъыкIожьыкIэ, хэт ишIушIагъи бгъэкIоды хъущтэп. 
ЕтIани, Хьаджрэт, тянэ-тятэхэм, тятэжъхэм алъ дгъэгъужьын фаеба, ар зыфэтымышIэжьыфэ гупсэфыгъо дгъотыщтэп. ШIэжь зимыIэр шIэжьыгъо зэримыфэщтыр къызыгурыгъаIу.
- Ар къызызгурыIуагъэр тIэкIу шIагъэ, ау…
- Сыд "аур"? - зигущыIэ къызэрамыгъэухыгъэ Хьаджрэт Бэрэкъэтыр дысэу еупчIи, нахь шъабэу еушъыижьыгъ: - Тазыфагу шъэф дэмылъынэу зытIуагъэкIэ, угу 
илъыр сшIомыушъэф, Хьаджрэт. Мыр пIуагъэ, мыр пшIагъэ сIоу сыгу къыобгъэщтэп.

--- Page 645 ---

- "Ау" зыфэсIуагъэм шъэф хэлъэп,- Хьаджрэт 
псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ,- тишIэжьылъ зытетыухэщтыр гъэнэфагъэпышъ ары.
- Аущтэу Iоба, уятэ Мэзхьаб зэриIоу, зиунагъо бэгъон, 
сыд пае сыгу мыхъун къибгъахьэра, хьаулыеу уилэгъубэхэр 
зыкIэхъопсыхэрэ тэмэтелъыр къыптыралъхьагъа! Ахэри 
дэгъу, ау зэкIэми анахь дэгъужьыр, ечэнд нэмазыри къызысыкIэ, мо Нова-Сарай къэлэ цIыкIум тыкъыщыуцунышъ, 
нэмаз щытшIын, чэщри щитхын, пчэдыжьыпэм кухъэренэ 
зэблэхъукIэ тигъогу тытехьажьын.
- КъызэрыпIу, сэ сыдигъуи сыхьазыр.
- Ар дзэлI гущыIэ дэгъу, сэркIи оркIи щэрыу.
Пчыхьэшъхьэшхэ пасэр Зэуалэрэ Хьаджрэтрэ зэдашIи, 
Бэрэкъэтыр изакъоу унэм къызенэжьым, джэцэ нэмазым 
дэшъхьахи, ымышIэу хьакIэщ пIэ шъабэм екIужьыгъ. Мэфэ 
гъогум, къэIо-Iожьхэм агъэпшъыгъагъэми, пэкIэкIыгъэхэ 
гупшысэ зэпеохэм зыкъыхатэкъожьыгъэу агъэчъыещтыгъэп. Джэцэ нэмазымкIэ ежь ышIагъэр къыригъэкIузэ, 
Хьаджрэт фэгумэкIыгъ: "Нэмаз ышIыгъа шъуIуа?.. ЕрэмышI 
фаеми, непэ есIуагъэ-есIокIыгъэхэр пкъырэрэхьэхи… 
Апэм ащ игупшысэ-къэIуакIэмэ сыкъыкIагъэщтэгъагъэми, 
ыужым, зыхэзгъэдэIуагъэмэ ягупшысэжьыгъэщтын, дэгъу 
дэдэу зыкъигъэлъэгъожьыгъ: "КъызэрэпIу, сыдигъуи 
сыхьазыр" дзэлI IокIэ кIэкIыкIэ къысиIожьыгъ. ЗигъэнэшIугъэна? Ащ фэдэу джырэ ныбжьыкIэхэм зыкъыпфашIынкIи 
зи рагъэIощтэп. Яфедэмэ, зарэшI фаеми… Хьау, мыр 
Iушы, ащ фэдэ ышIэщтэп...- Бэрэкъэтыр щхыпцIи, 
зыриIожьыгъ: - Iуш пстэури тхьагъэпцIы! Аущтэу сэ сыщымытыгъэмэ, мы къыздэхъугъэ купыр къыздэхъущтыгъа? - 
Зэуалэ зыщытхъужьыным хилъэсэгъэ къодыеу, чъыер 
къытекIуагъ.
ЯтIонэрэ мафэм, щэджэгъоужмэ адэжь, Косово къэлъэгъуагъ, Бэрэкъэтми гугъуемылI-къыримыдзэу къыIуагъ:
- Джары, Хьатам, албанхэмрэ сырбхэмрэ зэтырахырэ 
Косов зыфаIорэр. Модрэ тхышъхьэм тытехьэмэ тлъэгъущт 
Приштанэ къэлэ сэпэлъэ цIыкIум адыгэ чылэ зытIущ пэгъунэгъу. Лэбэ чылэм, ощ нахьи илъэс заулэкIэ нахьыкIэнхэу, Аслъанрэ Къэплъанрэ зыцIэ зэшитIу псаоу къафэнэжьыгъэ янэжъ закъо аIыгъыжьэу щэпсэух. Тыдэлъадэу 
къызэдгъэлъэгъугъэхэмэ, нэIуасэ уафэсшIыгъэмэ дэгъугъэ, ау ар непэ, мы жьыбгъаем, тфэшIэнэп, Истамбул 
тыкъикIыжьы хъумэ, тыдэхьан.- ХэхьапщыкIи, зэпыугъо 
тIэкIукIэ къыухыжьыгъ: - Джа тшIэрэ Албани мы лъэныкъом щыщ.

--- Page 646 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ТФЫРЭШЪХЬ

--- Page 647 ---

- Хьатам! - щайшъогъу ужмэ адэжь къэлапчъэмкIэ 
къиджыкIыгъэ мэкъэхъум Тодор шъхьаныгъупчъэм Iуищагъ, зыжэкIэ-пакIэмэ ахэупхъохьэщтыгъэ Хьатам ычIыпIэ 
шхончыр дэпкъым пипхъоти, унэм икIыгъ.
- Димитровымрэ Бэгъымрэ яунэ пшIузэхэкIокIагъа?..- 
Тодор ыгу зыфэмышIу Албан тыркубзэкIэ фидзыгъ.
- Ащ джыри сынэсыгъэп, Димитровыр,- болгарыбзэкIэ шыум къыфидзыжьи, къыфызэхифыжьыгъ,- мо онэшыр къэмытыгъугъэмэ, зие Хьатам силъэгъун.
- Къеблагъ, сыда онэгум узыфисыр? - къелъэкIоныщтыгъэ Хьатам къэджагъ.
- Зишхонч къыздэзыIыгъым "къеблагъэр" ешIа, Бэгъмэ 
яунагъэмэ, сыкъеблэгъэныгъи… Къэшэс, Хьатам, Iоф 
къыбдысиI.
- Сыд Iофа? - нэбгыритIум яадыгабзэ техьажьэу Тодор 
къэгузэжъуагъ.
- "Черкес къэшэсым" къикIырэр зымышIэрэ зызыгъэчеркесым ар сыдэущтэу гурызгъэIожьын! - Албан джы 
болгарыбзэкIэ Тодор къепэбжъэожьи, Iучъыжьызэ, Хьатам къыфызэриIокIыжьыгъ: - Псыкъефэхым дэжь сыкъыщыожэщт.
- Зыми укIощтэп! - Стефанкэ шъэожъыер зыIыгъэу 
къакIэрылъэдэгъэ Дарихъан лIым дыригъаштэзэ, ыш 
фыпиупкIыгъ.- ПшIэрэба мор зыфэдэр?!.
- СэшIэ! - Хьатам иадыгагъэ къытекIуагъ.- СырищыкIагъэти, къысэджагъ. КъызгурэIо псэлъыхъуакIо сызэрэздимыщэщтыри. ЗыфиIорэм сызымыкIокIэ, сыдынэкIэ 
сызэплъыжьыщт? ЗэхэшъушIыкIырэба, зиунагъо бэгъон!
- Ары, Хьатам, ары,- Тодор къыдыригъэштагъ,- улIын 
е улIэн тянэ зыкIиIощтыгъэр мы чIыпIэм къыщызгурыIуагъ. 
ХъункIэкIо пстэури, Дарий, къэрарынчъэхэпщтын, урищыкIагъэмэ, фэшэс, ау зыфэсакъыжь.
Псыкъефэхым пэмычыжьэ мыжъобгъуитIум яз тесэу 
къежэщтыгъэ Албан пэчIынатIэу Хьатам тIысыгъэ. ТIури 
къызэплъ-зэплъыжьхи, Албан къыригъэжьагъ:
- Тхьауегъэпсэу лIыгъэ къызхэбгъафи укъызэрэкIуагъэмкIэ. КъыбдысиIэ Iофым зезгъэукIыхьыщтэп, сызэпымыгъэу. КъыосымыIожьыми, Осмэнмэ къяхъулIагъэр ори 
ошIэ. Зидунае игъонэмыскIэ зэрагъэхъожьыгъэ Мурад-бей 
зы илъэсэп, илъэситIоп, тыркумэ зэраIоу хьэ гъэсагъэм 
фэдэу сызэригъусагъэр. Мы тIуакIэм шъукъыздагъэтIысхьэгъэ илъэс заулэм сыд ыIоми дасIоу, сыд ышIэми 
дасшIэу, шъэфэуи, нафэуи ащ сыготыгъ. Хэти зэримышIэщтыгъэу, чэщи мафи пIэкIэ зызымыгъэшхэкIыщтыгъэ ишъуз 
нэй-псые зэрахэтыжьэу, сэ ар сшIэщтыгъэ. Ащ ыпэ зыхимыIущтыгъэ, ыIэ зылъымыIэсыщтыгъэ Iоф Iэгъо-благъоми, 
нахь чыжьэуи щыIагъэп. ТхьамыкIи, байи зытетыукIыхьэщтыгъэ дышъэ-тыжьынкIэ Варнэ, Шумле, Тырговиштэ 
къащегъэжьагъэу Мустафа дзэпщым щыкIэкIыжьэу ащ 
зыдиIыгъыгъ. Ыкъом ыкъожьыр зэригъотыжьэу IупэкIэ 
зэубзэщтыгъэ гукIэ къыримыдзэщтыгъэ Бэрэкъэтри, ыгъэIорыжъорыщтыгъэ Мэхъош ефэндри, ори, Хьаджрэти, 
уяти, пшыпхъуи, шъуимахълъи, зэкIэми шъутигъэукIынэу 
ыгу хэлъыгъ, ау имурад кIагъэхьагъэп.
- Сыда сэ ахэр къызыкIысапIорэр?!.- Хьатам зыфэщыIэжьыгъэп.
- Сызэпымыгъэу!..- Лъыр къызтелъэдэгъэ нэ плъыжьышэхэмкIэ къеплъи, къелъэIужьыгъ: - Сыгу жьы дэсэгъэгъэкI. О зыр арыти сыкъызэхэзышIыкIынэу сшIэрэмэ 
къахэсхыгъэр, сигукIаехэр къыосхьылIагъ.- Шъхьэ онтэгъу 
пызыгъэкIэ заулэрэ щыси, къыпидзэжьыгъ: - Мурад-бей 
мэхъаджэр хэт ыукIыгъэми, орэджаур, орэбыслъымэнэуи 
орэхъу, ар зышIагъэм иджэнэтыпчъэ фызэIухыгъах. Сэ 
мы тIокIэ мыгъоу сызыдэмытхъыхьагъэм сыд дэсшIыхьажьын, Косово згъэзэжьымэ, сыкъыщыхъугъэба, 

--- Page 648 ---

сыщыщба, сыгупсэфыжьынэу къысщэхъу, ау сшIэрэп ар 
къызэрэспэгъокIыщтыри… Дэгъугъэ Балканыжъым зао 
къихъухьэгъагъэмэ… УкъызытэджыгъэкIэ, Хьатам, зэрэшъуихабзэу узынахьыкIэкIэ, мо сионэ къуапэ пышIэгъэ 
Iалъмэкъыр къысфахь. Хьау, хьау, ар озгъэшIэнэп!..- Ал бан къызыщылъэти, Iалъмэкъым иIэбэ-лъэбэхьи, тыжьын 
бзылъфыгъэ бгырыпх шъуамбгъо къырихыгъ.- Мыр, 
къысфэжъугъэгъу, пшыпхъу къызэтэхьым, ыбг илъыгъ… 
Игунахь къысIумыкIэнэу сфетыжь. Джы шъушыпхъуи, 
шъори зыжъугъэрэхьат, Осмэн лъэныкъомкIэ щынагъо 
щыIэжьэп. Алахьэм шIукIи екIи тызэIуемыгъэкIэжь, Хьатам.
"Сыдэу цIыф мыгъо, цIыф тхьамыкI мыр…" - IукIыжьыщтыгъэ шыум Бэгъ Хьатам кIэлъиIожьыгъ.

--- Page 649 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ХЫРЭШЪХЬ

--- Page 650 ---

Бжыхьэ мафэм ечэнд нэмаз шIыгъо уахътэм риублэгъугъэшъ, мэкъэ зэфэшъхьафхэмкIэ азэнаджэмэ Стамбыл 
къызэпагъэджэжьы. Сыхьат горэмкIэ цIыфхэр зытизы гъэхэ 
урамхэр нэкIых, тучанхэр зэфэшIыгъэх, бэдзэрхэр быяугъэх, кухъэренэхэм япчъагъи, Бэрэкъэтымтхэр зэрысхэр 
ахэмытэу, нахь макIэ хъугъэ, псы, щай къехьэкIэкIо 
шъэожъыехэми амакъэ къэIужьырэп. 
- Дунэе къопиплIыр азэнэджэпIэ къопиплIыкIэ зэлъызыIыгъ мо мэщытышхом, Хьаджрэт, Айя-СофьякIэ еджэх.
- Мэрзыхъуае ефэндыр зикъурIанаджэр ара?
- Ары. Ау джы икъурIанэджэжьмэ сшIэрэп нахь… Мо 
Топ-Капэ унэшхоми султIаныр щэпсэу, ащ Бычэ гощэшхори 
зигугъу къыпфэсшIыгъэ Гощмафи исых.- Ардэдэм къэгузажъуи, кухъэренэ зэблэхъукIэ къалэм къащыфэхъугъэ 
шыкоо лIыкIум еджагъ: - Моу ащ тыблэгъэчъ!
- Шъуадыга? - шыкуаор адыгабзэкIэ къызэупчIэкIыгъ.
- Тыадыг,- Зэуалэ къыкIэщтагъэу къыIуи, егыижьыгъ,- 
о узэрэадыгэр сыдэу джынэс тэмыгъэшIагъа, утеукIытыхьа?
Бэрэкъэт Зэуалэрэ Бэгъ Хьаджрэтрэ зэфычIэплъыгъэх. 
Хьаджрэт зыфэмыщыIэу къеупчIыгъ:

--- Page 651 ---

- Узэрэадыгэр ууджэгъужьыгъа, сыда къыохъулIагъэр?
- Адыгабзэ зэрэшъуIулъыр ары нахь, шъо шъузфэдэм, 
шъуиIоф зытетым сыщыгъуазэп, ау адрэ адыгэхэм сэри 
сафэд, къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъор сэри къысэхъулIагъ. 
Мы хьайуанитIумэ сырящэу, сызыщыщ лIакъомкIэ къысэмыпэсыгъэу, садыкIэшIагъ,- шыкуаом къыIуи, нахь дысэу 
къыухыжьыгъ: - Сыкурдыгъэмэ нахьышIугъ, ахэр хэгъэгунчъэхэми, ячIыгу исых.
- Ашъыу, силъэпкъэгъу, ар хъунэп, сыд къэхъугъэр, 
пIорэр емыкIу,- зэо-машIоми, хыми, гъаблэми, лIэныгъэми, емыкIуми къялыжьыгъэ, нэмыкI шъхьэкIо чIыпIэ 
Iаджми къарыкIыжьыгъэ Бэрэкъэтыр нэмыз-Iумызэу 
шыкуаом ытх чъыIэ иплъэзэ, ежь ифэшIыгъэ щыIакIэ нахьи 
Хьаджрэт итхьамыкIэ щыIакIэ къыригъэубытэу, егыижьыгъ,- тэри о тыбблэкIэу чыжьэу тыкIуагъэп, тиапч 
унэныкъошI мыжъокIэ укъемыу. Сэ сы Бэрэкъэт, мы кIалэр 
Бэгъ. Узэрэадыгэр ууджэгъужьыгъэу пIуагъэми, о хэтмэ 
уащыщ?
Тэмэ упэпцIыгъитIур ымыгъэсысэу шыкоо плIэIу Iужъур 
къызэщхэкIыгъ:
- Сыкурдынэу шъуфэмыемэ, шъуиапч унэ мыжъокIэ 
сыкъыземыощтыкIэ, Бэрэкъэтыр, сызыщыщым сыда 
епшIэщтыр?.. КъаIо шъузнэзгъэсыщт чIыпIэр.
- Уиечэнд нэмаз удэмыгузажъомэ, хьакIэщ мылъэпIэ-мыпыут горэм тещалI.
- Тыркумэ, курдхэри ягъусэжьэу, нэмаз арэшI, тэ 
тиадыгэ нэмаз зытыухыгъэр бэшIагъэ...- ЗыфеупчIыгъэм 
тегущыIыкIыгъэ шыкуаом къыIуи, унэ къатитIу зэтетыр 
къаригъэлъэгъугъ: - Мыр джа шъузфэе хьакIэщым фэд.
- ЗыцIэ зыушъэфыгъэ шыкуаом, Хьаджрэт, икухъэренапкIэ тефэрэм фэдиз фегъэхъу.
- Бэрэкъэтыр,- шыкуаом рапэсыгъэм къызыIуригъэутыгъ,- сцIэ шъосымыгъэшIагъэ пае сыкъэмыушъхьакIу, 
сэдакъэ зыфащэирэм сыфэдэп сэ! Сэри зэгорэм унэIутхэр 
сиIэхэу файтонкIэ Бжъэдыгъу сыкъыщыращэкIыщтыгъ, 
шъхьащи къыщысфашIыщтыгъ.
- Ащ укъыщезыщэкIыщтыгъэхэр шъхьэщэнчъэхэу 
джы мыщ къыщеощэкIыжьых! - Бэрэкъэтыр гугъуемылI-губжыгъэу IукIыжьызэ, шыкуаом къыфызэпебжъэокIыжьыгъ.- Шъощ фэдэ пщы-ныкъопщ кIэныжьхэр 
арых бжъэдыгъу, кIэмгуй, абдзах, шапсыгъ, къэбэртай 
зыIозэ, тызгъэунэхъугъэхэр… Джы мыщ курд щыхъунэу 
фай… Уинасып, шъхьэгъажъу, титэмэтелъхэр ттелъхэу 
зэрэмылъэгъугъэр!
- Адэ ары! - Хьаджрэт Зэуалэ дыригъашти, ыгъэшIэгъожьыгъ: - Бжъэдыгъу пщы бгъакъэм, ипщ фэхъугъэ 
тезыхыгъэр тэры фэдэу, зыкъызэрэтфишIыгъэр… НэмыкI 
чIыпIэ горэм тызэдифэгъагъэмэ, уинахьыжъыгъэ семыплъэу, сэ пшIэрэр къыозгъаIощтыгъ.
- ПшIэхэнэп аущтэу хъункIи...- Зэуали Хьаджрэт 
къыдыригъэштагъ.
Бэрэкъэт Зэуалэ инэмаз араб дыухьэкIэ хьакIэщ унэм 
зыщиухыгъэр тIэкIу шIагъэми, лъэгонджэмышъхьэкIэ 
нэмазлыкъым зыкъытыригъэнэжьыгъэу джы ежь ышъхьэ 
фэгъэхьыгъэу адыгабзэкIэ Алахьэм елъэIу: "УнэшIу къысщыф, уигукIэгъу сшъхьэщымых, сызыщыуушэтрэ дунэе 
хьафым зыдэсшIэжьэуи, зыдэсымышIэжьэуи сызыщыхэукъуагъэхэмкIэ сыкъызэхэшIыкI, къысфэгъэгъу, сыд 
фэдэрэ хьылъэ къыстеплъхьагъэми, сщэчыщт. Зэгорэм 
О къыпфэзымыгъэзэжьын цIыф щыIэпышъ, сэри сибыслъымэн гу къабзагъэкIэ зыкъыпфэзгъэзэжьыщт. Ау сиунагъокIэ - Гощмафэрэ, ащ янэрэ - хыIушъом къыщысэхъулIагъэр ошIэми, сызэхэпхынэу сыфай. Шъуз тхьамыкIэм 
сIэ ыIыгъэу ыпсэ къызыуетыжьым, ар чIым езгъэкIужьыгъэп. Зэрэфабэу сыкъышъхьэщыкIи, зыгорэм, джаура, 
быслъымэна, ыгъэтIылъыжьыщтым сыщыгугъузэ, зыIэпэ 
сIыгъыгъэ пшъэшъэжъые закъор къухьэ ихьагъу зэхэбанэми щысшIокIодыгъэу, емынэ-мыгъуаекIэ къысфэмыухъумэшъугъэ чIыгум сшъхьэ къисхи, тызэрэщыхъущтыр 
тымышIэрэ хэгъэгум сыкъэкIуагъ. Тыркур ыбзэкIэ, ихабзэкIэ, ишэн-зэхэтыкIэхэмкIэ къытпэчыжьэми, унэшIу 
зыщыфэгъэ хэгъэгу, сэ мыщ уишIэ хэлъэу ехъулIэныгъэ 
горэхэри къыщыздэхъу фэд. Гощмэфэ пшъэшъэжъыер 
зэрэсэбгъэгъотыжьыгъэм фэдэу, сиIофхэр джыри нахь 
къыздэбгъэхъунхэу, унаIэ къыщыстебгъэтынэу, зыгу 
къыщысфэмышIухэм синасып атебгъэкIонэу, сябгъэшIокIынэу, симылажьэр сфэзгъэIухэрэр нахь макIэ 

--- Page 652 ---

сфэпшIынхэу сыпщэгугъы. Тызыщыбдзыерэ нэй-псыягъэр 
къызытезгъакIозэ, бащэкIэ сыкъыолъэIумэ сшIэрэп, си 
Алахь…"
Зинэмаз бэшIагъэу зыухыгъагъэ Хьаджрэт пчъэр 
фэсакъызэ къызыIуехым, Зэуал джыри нэмазлыкъым 
тесэу ылъэгъугъэти, псынкIэу фишIыжьыгъ. Пчъэ макъэр 
къызэмыIугъэ фэдэу зызышIыгъэ Бэрэкъэтри итхьалъэIу 
жъобгыпIэ хэтыгъ: "…ШIукIэ узыкIэхъопсырэм, къысфэгъэгъу, сикъызэхэшIыкI, нэй-псыягъэ хэлъэпщтын, цIыфхэр 
зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьырэ си Алахь. Зыми 
сыфитыгъэпти, сыегъэзыгъэ-амалынчъагъэти, сишъхьэгъусэкIэ къысэхъулIагъэр емыкIу-шIэпхъаджэшъ къысфэгъэгъу, къызыпфэзгъэзэжьыкIэ, джэнэт IахьылкIэ сыIубгъэкIэжьынэу сыолъэIу. Ащ изакъоп, зэо утыгум икIодагъэхэри, хыIушъом джаур кIэн щыхъугъэхэри, Тыркум 
тыкъызепщэжьым, уз-гъэблэ егъэзыгъэкIэ тхэкIыжьыгъэхэри арых. Джаурмэ къащыуухъумэзэ, Тырку хэгъэгум 
къипщэжьыгъэ адыгэхэм тIорэр, тэбгъаIорэр ахахьэу агу 
шъабэ тфэшI, сэ сфэдэу тызхэсмэ ахэгъэуцох. Адыгэ, 
тырку быслъымэн чылэ, сырб, болгар чылэ зэтеохэри, 
цыхьэ къысфэзымышIырэ Мустафа дзэпщыри рызгъэрэзэнэу къызпкъырыкIыгъэхэр сэрышъ, непэ-неущэу сызыфэзэщт сипшъэшъэжъые Гощмафи зэрахэтэу, Мурад-бей 
джы зыщымыIэжьыкIэ, ар зыми къыздимышIэнэу сыфэягъ. 
ТызэунэхъулIэгъэ джаурхэмкIэ зытеслъхьажьыгъэ нэузырыр лъыкIэзгъэхьаным пае уифэIо-фашIэхэр Тыркум 
щызгъэцэкIэщт-щызезыхьащтхэм, зылъэгъурэ-зэхэзыхырэмэ агъэшIагъоу, зыгу къысфэшIухэр къысфэгушIо-къызрыгушхохэу, шъугъуалэхэм анэ ракIыжьэу, ащыщ сышI. 
Ары, си Алахьышху, сыкъызэхэпхи, ГощмафэкIэ сыбгъэрэзагъ. Ау пшъэшъэ пстэури зыкIэхъопсырэ гупсагъэкIэ 
бгъэнасыпышIожьынэу сыолъэIу. Мыхъун сIуагъэмэ, 
къысфэгъэгъу, дэгъу сIуагъэмэ, къыздэгъэхъу…"
Джы унапчъэр къыIузыхыгъэм фэчэфэу Бэрэкъэтыр 
къыфызэплъэкIи, къэтэджыжьыгъ.
- КъэкIо, Хьаджрэт. Мыщ ыпэкIэ дэгъоу пшIагъэ, 
Алахьым ыпашъхьэ сисыгъэти, укъызэрэсфэсакъыгъэр. 
Нэмазлыкъыр ичIыпIэ егъэкIужь. Зыгорэм уегъэгумэкIа?

--- Page 653 ---

- Хьау. Нэмаз ужым, гъогушхо къэткIугъэба, зыогъэпсэфымэ сIуи, щай къехьэкIэкIо ерышыр унэм къизгъэхьагъэп.
- Дэгъоу пшIагъэ. Джары тхьамыкIагъом хэфагъэхэ 
зэлъэпкъэгъухэм зызгъэкурдынэу зыIогъэ шыкуаом 
фэдэхэр зыщыдгъэгъупшэхэзэ, тызэрэзэфыщтын фаер. 
Апэ унэм укъызеплъэм, джа дэдэр ары, угу иубыт, Алахьэм къысиIощтыгъэр. Ищай мыучъыIыжьыгъэмэ, джы 
тырку ерышым къысфычIегъахь. Оры, о щай уешъуагъа?
- Сэ уапэ сешъона?..- Хьаджрэт зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.- Тятэ зигъэшхахэ, щай зыригъэшъуахэкIэ ары тэ 
Дарихъан къызытаджэщтыгъэр.
- Дарихъан кIэ къахьыгъэ гинахьыр Осмэнмэ афэгъугъэп, ау щытми, сыдэу пшIын, ахэмэ алъ исабый хэлъ.
- Зэуал, нахьыжъ! - Бэгъ Хьаджрэт ерагъэу зиIажэщтыгъэми, ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, етIанэ зыфэсакъыжьызэ, нахь шъабэу къыухыжьыгъ.- Къысфэгъэгъу, 
зэхэсхыгъэр зэхэсымыхыгъэу слъытэн.
- Ары, Хьаджрэт, ары,- Бэрэкъэт Зэуалэ зэмыжэгъэ 
джэуап пыупкIыгъэм псынкIэу зыкъызэблыригъэхъужьыгъ,- шъушыпхъу Дарихъан шъори тыдэ шъухьыжьын, 
сэри ар симыIахьылми, сишъэогъужъ лIы шъыпкъэм ыпхъу ба, ар хэмытыхэми, тызэлъэпкъэгъуба, джы къызэрэосIуагъэу, тэ адыгэ тхьамыкIэ зэхэтэкъугъэ-итэкъухьагъэмэ 
тыкъызэрэмыгъэгъунэжьымэ, тырку-албан быслъымэнхэми, сырб-болгар джаурхэми тыкъаухъумэщтэп.
Щай къаригъэхьынэу Хьаджрэт унэм зекIым, Зэуалэ 
щхыпцIи, кIэлъиIожьыгъ: "Мыдэ мыщ къыдамылъфыгъэ 
болгар нысэр къызэригъэгъунэрэр… Мыщ изакъуа, тызызэрэшIэрэ тицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу джы къызнэсыгъэм Наурзэм ыкъо шъхьэ пIуакIэри ары. Хьатам 
къобэ-бжъэбэжъым, уIукIэмэ узыгъащтэрэм, игугъу 
сшIыжьырэп, джаур унагъор ащи къыгъэгъунэн, ятэ-ямытэм 
фэпщэрыхьан, фэгыкIэн нахьи ежь унагъо ышIэу тIысыжьыгъэмэ нахьышIугъ. Мышъэ пырэцэжъым хэта къыдэбгъэкIощтыр! Ар сэIо шъхьае, хъулъфыгъэр макIэ зыщыхъугъэ 
адыгэ дунаим тибзылъфыгъэхэм угу ябгъэныр емыкIу. Ау 
тырку сабый зыкIэс Бэгъмэ япхъу ышIагъэр тэрэза, гъэшIэгъона зыдэкIожьыгъэм адыгэлъ тIэкIу хэлъэу адыгабзэкIэ мэIор-жъорымэ. Тыркупхъу мытхьамыкIэ шъхьэлъы тэжь горэ сапэ къифэгъагъэмэ, сэри хьау сIоныеп... 
Дэгъугъэ КъурIаным къызэриIоу, тыркухэм афэдэу, 
адыгэлIмэ шъузиплI яIагъэмэ … Сыд пIуи?..- къеупчIыгъэ 
горэм еупчIыжьыгъэ фэдэу Бэрэкъэтыр игупшысэ зэпеозэпымыфэмэ къахэужьыгъ, ежь нэмыкI зэрымыс унэм 
зыщиплъыхьи, джэуап зэритыжьыгъ: - Ары, Гощмафи 
идэкIогъу, ащ къыпыщылъыри сшIэрэп…"
Щаибжъэ зэхэтыр зытет Iэнэ лъхъанчэр Хьаджрэт 
ыIыгъэу унэм къихьажьыгъ. 
Бэрэкъэтым ылъэгъугъэр игуапэу къыIуагъ:
- Дэгъоу пшIагъэ зыгорэм ыIэ стхъагъэкIэ щаир къысфемыгъэхьэу о пIэкIэ къызэрэсфэпхьыгъэр. Къысфигъахъуи, о уиIофмэ ауж ихьажь. Мыдэ, щай уасэр…
- УмыгумэкI, ащ ыуасэ стыгъахэ.
- Ара? Ари дэгъоу пшIагъэ, сэ етIанэ ащ сыкъыпфеплъыжьыщт.
Гъогум тепшъыхьэгъэ Бэрэкъэт Зэуалэ гупсэфэу чъыягъэ. Пчэдыжь тыгъэр унэм из мыхъугъагъэмэ, джыри 
къэущыщтыгъэп. Зэуалэ ыплIэIу икъэптан идзагъэу джэхашъом зэ-тIо тезекIухьи, унэм иджыкIыгъ:
- Хьаджрэт! - Мычъыегъахэ фэдэу унэм къихьагъэм 
егыигъ: - Тэ ущыIа? Сэ бэшIагъэу сыкъэтэджыжьыгъэу 
сыкъыожэ.
- Зыогъэпсэфымэ, укъэзгъэущынэу сыфэягъэп.
- Ари тэрэз, ау щытми, унаIэ къыстебгъэтыныр уипшъэ рылъ. ТитIо, джыри къыосэIо, тырку султIаным идзэ 
тырикъулыкъушI. КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ, бинбаш! - Хьаджрэт зырищыгъ.
- Сызэрэбинбашэр зэрэпщымыгъупшэрэр дэгъу, ау 
аущтэу укъызысэджэщтыр дзэ шъуашэкIэ ори сэри тыфэпагъэмэ ары. Сэ, мары, джыдэд, ори зыкъэфап.
АдыгитIур, ятэмэтелъмэ яинагъэ елъытыгъэу, тырку 
дзэлI шъуашэкIэ фэпагъэх. Бэрэкъэт бинбашэм ыпашъхьэ 
ит Бэгъ Хьаджрэт идзэлI шъуашэ имыщыпэлъэгъугъэми, 
къызэпиплъыхьэзэ, риIуагъ:
- Джар хъун. КъыокIу, нэмыкI шъыпкъэ укIэхъукIы. 
Бэгъ Мэзхьаб уилъэгъугъагъэмэ, къыуиIощтыгъэр сшIэрэп 

--- Page 654 ---

нахь… Сыд къыуиIоныгъи, къытэхъулIэгъэ купым ыуж, 
гушIощтыгъэ. Джы тшIэщтыр ошIа, тырку аскэр? ХьакIэщ 
пстэуми ягъомылэ, ящаймэ ащыкIэкIыжьэу, лъэпIаехэшъ, 
урам шхэпIэ пыут горэм пчэдыжьышхэ щытшIынышъ, 
къызыщытажэхэрэ тидзэ IофшIапIэ тыкIон. Тинеущ нахь 
гъэшIэгъоныжьэу къытфычIэкIынкIэ пшIэхэнэп. Ау гузэжъуалэхэр шIэхэу жъы мэхъух, мыгузажъорэр мэгужъо 
ятымыгъаIоу тыпсэун.
Нэфылъым къыдэущыгъэ Стамбул икъокIыпIэ ошъо 
чапэ мыгузажъоу къыдэсыерэ тыгъэр къепсыщтыгъэми, 
бжыхьэр зэрэшъхьащыкIырэр зэхыозгъашIэрэ мэфэ кIакор 
фабэп, чъыIэп. Босфор, Дарданелл къухьэ дэкIыпIэ лъэныкъом къипщыкIырэ хыжь макIэр зыпыримыкъурэ чъыг 
тхьэпэ пытэ гъожьышэ зырызхэр къыдэхьащхы, зыпырикъухэрэр ыгъэчэрэгъумэ-акIэнэкIэжьызэ, ежь зыфаем 
щыридзыхыжьхэу зэрехьэх. Къушлыкъу уахътэр блэзымыгъэкIхэрэ щыдхэри маIох, щайкъехьакI шъэожъыехэри, 
IэшIу-IушIущэхэри зэпэджэжьых, тучаныпчъэмэ аIут 
щакIохэри къыоджэх, щырыкъулъэкIхэми узыщагъэгъупшэрэп, къыппыщылъыр къыозыIощт джэнчыдзхэми 
узыблагъэкIырэп.
- Джы тIэкIу тызышхагъэкIэ, кухъэренэ горэ къэтыубытын. ТызыдэкIощтыр чыжьэп, ау хъурыш заулэ пае лъэс 
пкIантIэ къызэдгъэхынэп. Сэ сфэдэ забытхэр, муары, 
кухъэренэмэ арыгъэкIэжьыгъэхэу арысых. Тэри Тхьэм 
ыIомэ, ащ фэдэ унэе кухъэренэхэр тиIэхэу къэтлъэгъужьын.
- Адэ ащыгъум, бинбаш, блэчъырэ кухъэренэ горэ 
къэтыубытын.
- Сыд пае тылъэIон, мо щытхэм ащыщ горэм зедгъэщэн,- бжъэдыгъу шыкоо къаигъэр ыгу къэкIыжьыгъэу 
Бэрэкъэтым къыIуи, Хьаджрэт къыфигъэпытэжьыгъ: - 
Тыгъосэрэ пщыныкъом зыгорэкIэ тыIукIэмэ, тызыфэдэр 
ерэшI, къытэрэхъуапс.
Бэрэкъэт Зэуалэ зэрэгугъагъэу иIоф къикIыгъэп: къырикIукI-рикIукIыжьи, зызыфиплъыхьэгъэ бжъэдыгъу шыкуаом икухъэренэ земылъэгъум, зышIомыдэеу Бэгъ 
аскэ рым нэмыкI кухъэренапчъэр зыфыIуригъэхи, 
итIысхьагъ.
Тырку дзэ уIэшыгъэ IофшIапIэм Бэрэкъэт бинбашэр 
зыщычIэхьащтым, Бэгъ аскэрым риIуагъ:

--- Page 655 ---

- Ощ фэдэ горэ, нахь тэмэтелъ иныIо телъэу, сэ гъусэ 
къысфашIыщтышъ, о мы унэм, ощ фэдэхэр зычIагъэсхэрэм, дзэлI Iэдэб пхэлъэу укъыщысэжэщт. Джары мыщ 
хэбзэ гъэуцугъэу чIэлъыр. Нахь псынкIэу сыкъыщызэшIокIмэ, сэркIи, оркIи нахьышIужь. Ау, тшъхьэ тыфита, 
хэгъэгу Iофыр Iоф цIыкIу-шъокIоп, Балканри бырсырышху, 
сезгъэблэгъагъэхэ лIышъхьэхэм нахьыбэрэ сыкъаIыгъынкIи 
мэхъу.
 Бэрэкъэт Зэуалэ бинбашэм зэриIощтыгъэу, къыздэкIогъэ дзэ IофшIапIэм "хэгъэгу Iофышхо" щыриIагъэп: апэрэ 
мафэм къыщегъэжьагъэу Мустафа дзэпщым иIа хьыл 
Юсеф забытым къыфихьыщтыгъэ къуалъхьэр ары непи 
мыщ къэзыщагъэр.
Нахьыпэрэ къэкIокIэ пIытыгъэ-фызыгъэм фэмыдэу 
пчъэр лъэшэу къыIузыхи, къычIэхьэгъэ Бэрэкъэт бинбашэм 
игъэпсыкIэ Юсеф забытыр къыкIигъэщтэгъагъэми, къызхимыгъэщэу, нэгушIоу къыпэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, Зэуал. КъэтIыс, бинбаш.
- Пчъэр емыгъэт, сыкъэтIысыщтэп. Непэ джащ тиIони 
тишIэни щытэухы.
- Мы къэпIуагъэм уидзэпщ Мустафа ишIэ хэлъа?
- Хэлъэп!
- Сыд ащыгъум? - Юсеф лIы джэдэшхом ынэ къикIэу 
къэупчIагъ: - Черкесмэ зэраIоу, хэт ихь къыоцэкъагъэр?..- 
ЕтIанэ щыгъупшэгъагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъэ фэдэу 
зыкъишIи, зэхэуплIаплIэзэ, ичIыпIэ итIысхьажьыгъ: - Ары, 
ары, къызгурыIуагъ уикъотэгъу зыфэдэр, ащ сенэгуещтыгъ 
сэ… Аущтэу оIомэ, сызэунэхъулIэн слъэкIыщт шъэф къыздэошIэшъ, ащ тынэсынэп, Iогъэ-шIагъэ зыдэтимыIэжьыкIэ, 
мыщ ыпэкIэ къысфэпхьыгъагъэри къыостыжьын, нахьыби 
къыпфытеслъхьажьын.
- Хьау! Атырэр аIазыхыжьырэмэ сафэмыгъад. Джыдэдэм укъызгоуцонышъ, зи къытэмыхъулIагъэу IофшIапIэм 
сызычIэпщыжьыкIэ, тазыфагу къуалъхьэ дэмылъэу Iоф 
зэдэтэшIэ.
Тырку забытитIум азыфагу зи къыдэмыхъухьагъэ 
фэдэу зэIугушIо Iэпэ зэрэгъэубытышхокIэ зызэбгъодэкIыжьыхэм, Бэрэкъэтым Хьаджрэт риIуагъ:

--- Page 656 ---

- Джары тыгъосэрэ бжъэдыгъупщ ныкъопщым 
фэдэхэм, нэмыкIхэми тыкъырамыдзэми, тэ, унитIукIэ 
плъэгъугъэ, дзэ уIэшыгъэ IофшIапIэм къызэрэщытпэгъокIыхэрэри, тыкъызэрэщагъэкIотэжьырэри. Ар о зэрэплъэгъугъэу къысфычIэплъыхэрэ Наурзэм икуп, уятэ 
Мэзхьаб ахэмэ ахэслъытэрэп, язгъэлъэгъунэу сыфэягъ. 
Хьаджрэт, сыда узэгупшысэрэр, укъэдаIорэба сэIо?
- СыкъэмыдаIо мэхъуа, Ачкъалэ гъуим тызэрэхэсыгъэр джыдэдэм шъхьащэ къыпфэзышIыщтыгъэ Юсеф 
забытым сыгу къыгъэкIыжьыгъ...- Бэрэкъэтыри къыдыригъэубытызэ, Хьаджрэт къыIуи, тегущыIыкIыжьыгъ: - 
Ипщэрыщагъэ итэмэтелъ озымыгъэлъэгъурэм джыри 
ишIугъу.
- ИшIугъу Iофынчъэ-дэлъынчъэшъ...- Бэрэкъэтыр 
гъумыгъуи, зыкъишIэжьыгъ: - ТпэкIэкIыгъэ-блэкIыгъэхэм 
зямыгъэгъэпэжь. ТапэкIэ тыгъаплъ, цIыф щыIэныгъэр 
кIымэфэ мафэу зыкIэкIыкIэ, тыгу зэIурэмэ яанахь дэгъу 
къахэтэгъэх. Сэ бэ спэкIэкIыгъэр...- "Къысфэнэжьыгъэ 
тIэкIум цIыф фэдэу сыщыIэнэу сыфай",- Зэуалэ гукIэ 
зыфыпигъэхъожьыгъ.
Тыгъоснахьыпэ Бэрэкъэтыр Стамбул къакIо зэхъум, 
Пазар коим дэлъади, Саид ефэндым макъэ зэрэригъэIугъагъэу, щэджэгъоуж факIоу чIыпIэ горэм зэрэкIощтхэр 
Хьаджрэт римыгъашIэу, анахь кухъэренэ зэтегъэпсыхьагъэр къыубыти, Бычэ гощэшхор зыщыпсэурэ къэлэпчъэ 
дэхьапIэм зыIуаригъэщагъ.
- Мы унэм, игугъу къызэрэпфэсшIыгъагъэу, Гощмафэ 
янэжъ фэхъугъэ Бычэ гощэшхор щэпсэу. Джыдэдэм 
пачъыхьэ пэгъокIыкIэ къытпэгъокIыщтхэшъ, сыд фэдэрэ 
лъытэныгъэ султIан щагум, унэм къыщытахыгъэми, узэрыт 
чIыпIэр, узэрэсиаскэрыр зыщымыгъэгъупш.
Бэгъ Хьаджрэт къызэрэфагъэпытагъэу, зэрэтырку 
аскэрыр зыщимыгъэгъупшэщтыгъэми, ежь зэрэцIыфыр 
щыгъупшэжьыгъэу зыкIыб дэт Бэрэкъэт бинбашэ щысым 
шъхьапырыплъызэ, дышъэпс-тыжьыныпскIэ зэпэжъыужьырэ унэшхор, идэхагъэ-баигъэ зэригъэпшэщтыр 
ымышIэу, "мыщ фэдэщтын адыгэмэ джэнэт зыфаIорэр" 
гукIэ зыриIожьызэ, къызэпеплъыхьэ. Адрэ зэпэлыдыжьырэ 

--- Page 657 ---

пчъэшхом гот унэIутым Бычэ гощэшхом ыцIэ къызыреIом, 
щысыгъэхэ Саид ефэндымрэ Бэрэкъэт бинбашэмрэ къэтэджыгъэх, Хьаджрэт аскэрыри ягъусэу иунэ ихьагъэх.
- Къеблагъ, Гощмафэ ятэ Зэуал.- Бычэ гощэшхом 
шъуфэс къыхи, мэкъэ шъэбэ IэшIукIэ къыготым риIуагъ: - 
Уятэ IаплI ещэкI, сипшъашъ.
Гощмафэ ыгу лъэпэрапэзэ, ятэ IаплI къырищэкIи, 
пхъэн тIэкIум тыригъэтIысхьэгъэ Бычэ гощэшхом иджэбгъукIэ гоуцожьыгъ.
Зэпыугъэ тIэкIу тыригъашIи, гощэшхор къэупчIагъ:
- Балканым щыхъурэ-щышIэрэмэ тащыгъуаз. Тызэрэщыгугъыгъэу къычIэмыкIыжьыгъэ Мустафа дзэпщыр 
зышъхьарыт шъуалъэныкъо тилъэпкъэгъумэ сыд якъэбар, 
ящыIэкIэ-псэукI?
- Балкан темыр лъэныкъом гъэзэгъэ тилъэпкъэгъухэр 
къыпфэразэх, Алахь лъапIэу лъагэм ирэзэныгъэ фэдишъэкIэ зыфигъэбагъозэ, къытшъхьащигъэтын гощэшху.
- Тилъэпкъэгъу тхьамыкIэхэм сэ афэсшIэгъэ шIагъо 
щымыIэми, афэтшIэгъэ тIэкIумкIэ къытфэразэхэу аIомэ, 
сигуапэ. Агу арамыгъэцIыкIу, Алахьышхор къыткъот, 
гукIодыгъо щыIэп. Мо къыпшъхьащыт аскэр ныбжьыкIэр, 
бинбаш, итеплъэ-бжьышIуагъэкIэ тилъэпкъэгъоу къысщэхъу.
- УкъызыкIэупчIагъэр, адыгэ кIал. Дзэм къыздыхэт, 
сиаскэр IэпыIэгъу.
- Хэтмэ уащыщ?
- Бэгъмэ сащыщ. 
- У Бэгъмэ, ащыгъум кIэмгуе Бэгъ оркъмэ уащыщыба...- Бычэ гощэшхом ымакъэ къышIуефэхи, псынкIэу 
зыкъишIэжьыгъ: - Бэгъхэр модэ зэгорэм тичылэ дэсыгъэх… ТихьакIэхэр, Саид, Гощмаф, шъумыгъэзэщых, 
султIан щагур яжъугъэлъэгъу, шъуищэджэгъошхэ Iанэ 
ежъугъэблагъэх. Сэри, тIэкIу шIэмэ, сыкъышъулъыплъэжьын. Бэгъ оркъри, иаскэр тэмэтелъ шъуемыплъэу, 
жъугъэгушхо.

--- Page 658 ---

ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  БЛЫРЭШЪХЬ

--- Page 659 ---

Пчэдыжьыпэ ощх чъыIэ улэугъэм ошIэ-дэмышIэу ос 
цIынэкIэ зыкъызэблихъуи, зызэриупцI къымыгъанэу бжыхьэ Iэгъо-блэгъо дунаир фыжьышъо-шIоилъэу зэлъиупIыцIагъ. 
Абдзэхэ чылэм цIыф дэмысыжь фэд: хьэ хьакъу макъи, 
былым быу макъи, атэкъэ Iо макъи къыдэIукIыжьырэп. 
Къыблэ лъэныкъом мыбыбыжьыгъэхэ къолэбзыухэми 
заушъэфыжьыгъ.
Бэгъ Мэзхьаб унэм икIыгъ, къихьажьыгъ, етIани икIыгъ, 
къихьажьыгъ. Шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, къыIукIыжьыгъ. 
Джэныкъо мэшIо жъокур зэIызышIэщтыгъэ Хьатам ынэмэ 
къапыIумыхьэу джэхашъор рикIукIыгъ, къырикIукIыжьыгъ. 
Дэпкъым пылъэгъэ шыукъамыщыр къыпихи, пилъэжьыгъ, 
ионэ ныкъошI кIэрытIысхьи, къыкIэрыкIыжьыгъ.
- Тят, зыгорэм уегъэгумэкIы...- Хьатам зыфэщыIагъэп.
- Сыда, кIалэ? - Пчъэм нэсыгъэ Мэзхьаб къыгъэзэжьи, 
ичIыпIэ-жантIэ тIысыжьызэ, ралъэгъулIагъэр рыхигъэкIокIэжьэу зиухыижьыгъ: - Непэ сызэрэIофынчъэ-дэлъынчъэр арыщтын…
- Хьау, зыгорэм уегъэгумэкIы.
- Мы дунэе бэдзэжьым, ошIэ-дэмышIэ осыр къызэресырэр арэп, игъом сыдигъуи игъу зэраIоу, узгъэгумэкIын 
макIа?.. Семыгупшысэу пшынахьыкIэ Бэрэкъэтым гъусэ 
зэрэфэсшIыгъэм сырыкIэгъожьы. Ори, пшыпхъуи зэдежъугъашти, шъаори тежъугъэгушIухьи, зэрэунагъоу Iоф 
зыхэтыдзэжьыгъэкIэ сенэгуе.
- Хьаджрэт узтещыныхьан кIалэп, тят.
- Сызэпымыгъэу! ПшIэрэба, зиунагъо бэгъон, Бэрэкъэтыр зыфэдэр!..
- Иадыгагъэ-цIыфыгъэ ышхыжьына?..- Хьатам гъумыгъугъэ.
- Сыд адыгэгъэ-цIыфыгъа, бетэмал, зигугъу пшIырэр?..- Мэзхьаб IущхыпцIи, ыгу пыузыкIэу къыухыжьыгъ: - 
Ар тыбгынэгъэ тихэгъэгу къыщежьи, мыщ щытыухыжьыгъ. 
Ары, кIалэ, ащ фэдэ нэкIэ укъысэплъэу "тыбгынагъэ" 

--- Page 660 ---

зыфасIорэр умыгъэшIагъо, сыIохъугъэп. Тэр-тэрэу зэтшIэжьыгъэм теуцолIэжьыныр зэтпэсыжьырэп.
- КъызгурыIуагъэп, тят.
- Узэрэхэхэсыр къыбгурыIуагъэба? Ем шIум урегъэшIужьы зыфаIорэм ар къысигъэIуагъ. ЗытекIохэрэ пстэуми 
яхэгъэгу абгынэжьа?
- Къысфэгъэгъу, тят. Ащыгъум егъэзыгъэкIэ тичIыгу 
тыкъизыфыгъэмэ хьаулыеу алъ жъугъэчъагъэба?
- Егъэзыгъэми езэгъыгъэ хэлъ, зыкъырыухъумэжьын 
плъэкIыщт.
- Ар дэгъу, ау адыгэгъэ-цIыфыгъэм къепIолIагъэмкIэ 
Хьаджрэтрэ сэрырэ къытфэпшIагъэм изакъоми, къыбдезгъаштэрэп.
- ПIорэр сшIэрэп, кIалэ, тэ зэфэтшIагъэмрэ зэрэлъэпкъэу зэтшIэжьыгъэмрэ сыдэущтэу зэбгъапшэхэра!.. 
КъыттекIуагъэхэм зядгъэзэгъыгъагъэмэ, тэркIэ нахьышIугъ...- Зыфэягъэ ушъхьагъур псынкIэу къызфигъотыжьыгъ: - Осыр щегъэтыжьыкIэ сенэгуе, модэ, пшIэн 
умышIэмэ, пшыпхъу дэжь шэси, Стефан цIыкIур къысфахь, 
яни зигъэпсэфын, тэри тыригъэзэщынэп.
Стефан пхъорэлъф шъэожъыемкIэ Мэзхьаб къыриупхъукIыгъэр Хьатам игуапэу, "тятэ орэгупсэфи, къерэскъерэщх фаеми" ыIозэ, Стефановкэ къутырым шэсыгъэ. 
ЧIыгури, чъыгхэри, чэухэри, пчэгъу шъхьапэмэ ащыкIэкIыжьэу, зыупIыцIэгъэ осыр теугъ; хьампIырэшъо гъощагъэмэ афэдэу осыцэ цIынэ зырызхэр мыфэбэ-мычъыIэ 
жьым щэтэмаох, шылъабжъэмэ жъужьырэ осыпсыр 
зэраутхэкIы; зызыутIыIугъэ Iэгъо-благъор зэгъокIы. 
Джар зынэмэ къапэIумыхьэрэ, зэхэзымышIэрэ Хьатам 
ышъхьэ илъыр, зыфихьыщтыр ымышIэу зыгъэгумэкIырэр 
нэмыкI: "Егъэзыгъэми зэзэгъыныгъэ, хэлъ" тятэ еIо. Мы 
къушъхьэ тIуакIэм тыкъызыдагъэтIысхьагъэ илъэс заулэм 
ащ фэдэ тятэ, сэ къысиIо пакIо, зыгорэми фыхигъэпсыгъэу 
зэхэсхыгъэп. Мэрзыхъое, Мэхъош ефэндхэм, Бэрзэдж 
хьаджэм, Бэрэкъэт тырку забытым фэдэхэм язекIокIэгъэ псыкIэмэ афэгъэхьыгъэу зэрэгъумыгъущтыгъэр ары 
нахь, къытэзэуагъэхэ-тызгъэунэхъугъэхэм зэрямызэгъыгъэхэ-зэрямышIугъэхэмкIэ тятэ зэрэкIэгъожьырэр апэрэу 
есэлъэгъулIэ. "Ем шIум урегъэшIужьы" зыфаIогъэ гущыIэр 

--- Page 661 ---

джау сыдми къэIогъэ гущыIэ къодыепщтын. Емрэ шIумрэ 
сыдигъуи зэрэзэпыщытыр сэшIэ, къызгурэIо, ау ем 
узэрешIужьыщтыр къызгурыIорэп… УицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу лIыжъ Iушмэ уряуцогъугъэми, Хьатам, 
ухьакъ-мэкъыгъэ загъорэ сэгъэшIагъо,- ежь-ежьырэу 
Хьатам зыфэгубжыжьи, зэушъыижьыгъ: - Сыда ащ къыбгурымыIонэу хэлъыр? ЗэрэхъурэмкIэ, ары, ем шIур 
зыдыуегъэшIэжьы. Арыщтын "зытекIогъэхэ пстэуми яхэгъэгу абгынэжьа" ыIуи, тятэ къызыкIысэупчIыгъэр. Ары, 
тят, ары, ащкIи къыбдесэгъаштэ, Балканым щыпсэурэ цIыф 
лъэпкъхэми тыркухэр атекIуагъэх, яхэгъэгухэр абгынэжьыгъэхэп нахь… "Гъогу нэпцэ сапэм мэкъу щеохэрэп, ер 
зэогъэ чъыгым пкIашъэ къыпыкIэжьырэп" Чэрмыт зыкIиIощтыгъэм шъыпкъэ хэлъ",- Хьатам зэриIожьызэ, шым 
елъэдэкъауи, хигъэлъэхъукIыгъ.
Унэ фабэм Хьатам зэрихьэу, Тодор ыкокI Стефанкэ 
шъэожъыем зыкъыридзи, янэш жэкIэ-пэкIэ джэдэшхом 
къечъэлIагъ. Мыдрэми зэрэригъэсагъэу шъэожъыер 
ыпхъуати, зытIо-зыщэ дидзый-къыдидзыежьи, ыбгъэгу 
чIиубытагъ. 
- Укъысфэзэщыгъа, Стефанк? Хэта, къысаIу, митIум 
язэу къыпфэгубжырэр? - еупчIыгъ.
Стефанкэ янэ Iапэ фишIызэ, адыгабзэ, болгарыбзэ 
зэхапхъэкIэ къызыIуипхъотыгъ:
- Нан! Умыбзадж къысеIо, джэхашъом сытыригъэсырэп.
- Ащ сыфырикъущт сэ. Татэ сыд къыуиIорэр?
- Татэ ыIапэ къысфегъэсысы.
- Ар хъунэп, тэтэжъ ишъэожъые закъо жъугъэтхьаусыхэу...- Хьатам ышыпхъурэ имахълъэрэ ягыи фэдэу 
зишIи, Стефанкэ риIуагъ: - Ащыгъум некIо, тэтэжъ дэжь 
Абдзахэ усщэщт.
- НекIо! - Стефанкэ тхьагъэпцIэу ятэрэ янэрэ афыреплъэкIи, нахь пытэу янэшым ыпшъэ зыришIагъ.
- Джыдэдэп, моу тIэкIу зызгъэпсэфымэ ары.- Хьатам 
ыкокI шъэожъыер зегупсафэм, ышыпхъурэ имахълъэрэ 
ариIуагъ: - Мыщ ятэжъ къыфэзэщыгъэти, тадэжь сщэнэу 
сыкъиIофтагъ.  - Бэрэкъэтым гъусэ Хьаджрэт зызфишIыгъэм къыщыублагъэу, къышъосIонэу, шъузгъэгумэкIынэу 

--- Page 662 ---

сыфэягъэп, тятэ унэм чIыпIэ ригъотэжьырэп. Ишхи, ичъыий 
къыщыкIагъ, нахьыпэрэм фэдэу цIыфхэм ахэхьажьырэп, 
къылъихьэхэри къехьылъэкIых.
- Мыхъун горэ ХьаджрэткIэ тятэ зэхихыгъэмэ шIэ? - 
щтэгъэ нэгукIэ Дарихъан ышынахьыжъ Iуплъагъ.
- Хьау. Хьаджрэт мыхъун зышIэн кIалэп.- Хьатам 
кIэкIэу къыIуи, къыушъхьафыжьыгъ: - Къэбар къызэрэтэIугъэмкIэ, Бэрэкъэтым есагъэу, зыхэхьагъэмэ ахэзэгъагъэу ары. Мустафа дзэпщыри къыфэраз, ынаIэ къытырегъэты. Шъыпкъэмэ, Бэрэкъэтым ыпхъу зыпIужьыгъэ 
Бычэ султIан гощэшхоми IукIагъэуи ары.
Хьатам къыIуагъэмэ Дарихъан зядэIум, зэнэгуягъэм 
джыри къыгъэупчIагъ:
- Тыркудзэм Хьаджрэт зэрэхигъэхьагъэмкIэ тятэ кIэгъожьыгъэна?.. ТхьамыкIэм титIо тытебани, ыIощт-ышIэщтым едгъэгупшысагъэп.
- Аущтэу сэри къысщэхъу, тятэ Бэрэкъэтым зэрэфэгуитIур мыщ къыхэмыхьэуи арэп… Тыркудзэм фэпшIы 
пакIо, игугъу зэхихынэу фэяхэп. Аущтэу ар зыхъугъэр 
Хьаджрэт бетэмалыр унэм къызыдимысыжь мазэр ары.- 
ЕтIанэ зэпыугъо тIэкIукIэ къыухыжьыгъ: - Ащ нахьи нахь 
гъэшIэгъон ащ къысиIуагъэр.
- Сыда къыуиIуагъэр? - Дарихъан къыкIэщтагъ.
- Тихэгъэгу тыкъизыфыгъэмэ тяшIун фэягъэу елъытэ.
Дарихъан лIым Iуплъагъ, Тодори шъузым къеплъыжьыгъ. Унэм иуцогъэ рэхьат гумэкIыр Стефанкэ къыукъуагъ:
- Тэтэжъ къысэжэ, некIо.
- Зыгъэбыяу! - Тодор ыкъо фидзи, мыдрэхэм ариIуагъ: - Арэу шъуятэ еIомэ, гъэмысэгъуае, къышъохъулIагъэмэ ягупшысэжьыщтын.
- Тод! - Дарихъан ымакъэ зыкъышIуипхъуати, псынкIэу 
зыкъишIэжьыгъ: - КъэпIуагъэм шъыпкъэ хэлъынкIи мэхъу, 
Тод. Ау сэ нэмыкI горэм сегупшысагъ. Хьаджрэт унэм 
имысыжьэу, сэри унэгъо шъхьаф сыхъугъэу, ори ицыхьэ 
къыптемылъэу, Хьатам, тятэ ыгу кIодыгъэщтын…
- Сыда ицыхьэ къызыскIытемылъыр?
- Уфаемэ, ухэхьажьы, уфаемэ, укъыхэкIыжьышъ 
ары. Ушъхьэзэкъо зэпытына, сшынахьыжъ…

--- Page 663 ---

Хьатам гугъуемылIэу Дарихъан риIожьыгъ:
- Къысфэбдзыгъэ дэгъо тIэкIу-шъокIухэри сиIэх, 
къысэпIуагъэмкIэ узгъэмысэрэп.- ЕтIанэ къесэмэр къэужьыгъ: - Ушъхьэзэкъоныр дэинкIи мэхъу, ау ушъхьафитыныр, зыгорэм уемыпхылIэгъэныр зымыуасэ щыIэп. 
Уфаемэ, отIысы, уфэмыемэ, отэджы, уфаемэ, ошэсы, 
уфэмыемэ, уепсыхы.
- Зэхэоха, Тод, Хьатам ыIохэрэр?.. Тяти, сэри тызэрегуцафэрэр къегъэшъыпкъэжьы.
- ТятэкIэ, Дарихъан, ухэукъо. Сэ ар зыпэсшIын щыIэп, 
ау ежь ишъхьэзэкъуагъэ еухыжьэу къысщэхъу. КъепIолIэщтыр сшIэрэп, ау тятэ зыгорэ къедгъэщэжьыгъагъэмэ 
дэгъугъэ.- Хьатам къыIуагъэр ардэдэм къыушъхьафыжьыгъ: - Тятэ къыдекIун бзылъфыгъэ шъхьэзакъо шъхьалъытэжь горэ Мэхъош чылэм щэпсэу. Таущтэу къышъозгъэшIэщт ар? Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндым игугъу 
дэйкIэ тятэ къышIы хъумэ, ащ ышнахьыжъ щымыIэжь 
Мэрзыхъое Бэчыр ыцIэ шIукIэ къыреIо. Ащ ыпхъу ары.
- Нат-Нат зыфаIорэр ара?
- Ары, ары. АныбжьыкIэ тятэрэ арырэ илъэс пшIыкIутф 
горэ азыфагун.
- Нат-Нат зэрэбзылъфыгъэ дэгъур, зэрэшъхьэлъытэжьыр зэхэсхыгъэ, тятэ ащ къыриIолIэщтыр сшIэрэп нахь, 
а тхьамыкIэр зэгупсэфылIэн шъуз ыгъотынкIэ сэрэшIи, 
зыпэ къэсымыштэн щыIэп, ау сэ а Iофым сыхэшъумыгъахь, 
арымырми зыгу къысфэмышIумэ Iаджи къысаIуалIэ… 
КъэошIэжьа, Тод, ащ игугъу зэгорэм къыпфэсшIыгъагъи? 
Джа урыс пшъэшъэжъые лъэрыкIо цIыкIоу модэ, талъэныкъо Фэрзэ псыIушъо Мэрзыхъое Бэчыр къыIуигъотэгъагъэу зыфэсIогъагъэр ары. Къомрэ пхъумрэ шъхьэихыгъэу шъуз ятэ къыфагъотэу адыгэмэ ямыхабзэми, мы 
IофымкIэ Наурзэмтхэм шъуяупчIыжь, Хьатам. ЗыгорэкIэ 
тятэ къезэгъэу, упчIэжьэгъу саригъэшIымэ, мыхъун гущыIэ 
зэхихынэп. Ащ гупсэфэгъу къезытыщтыр сэри ным фэдэу 
шIу слъэгъущт...- Дарихъан ыгу къызэхэхьагъэу, ынэпс 
кIилъэкIыкIэу Стефанкэ зелъэгъум, Хьатам зыIэкIиути, янэ 
IаплI рищэкIыгъ.
Тодоррэ Дарихъанрэ шызэкъокум зэдисхэу, ахэмэ 
апэ шыоу ит Хьатам икIэкIо чIэгъ Стефанкэ чIэсэу чылэм 

--- Page 664 ---

къызэкIохэм, щэджэгъуашхэ зишIыгъэм сыхьат горэ 
тешIагъэу Димитров махълъэм иунагъо Бэгъмэ къафигъани, ежь Стефановкэ къутырым ыгъэзэжьыгъ.
"Сабый зэрымыс унэм насып илъэп",- аIуагъ. Стефанкэ ятэжъ Мэзхьаб игукIаехэр щигъэгъупшагъэхэу 
джэхэшъогур къыречъыхьакIы, зепхъуатэшъ, шъхьэцIыкIу 
мэкъэшхокIэ, шхомлэкIэ кIэкIыкIэ ятэжъ ылъэгуанджэ тесэу 
шыр къегъачъэ, зезэщыкIэ, блын къогъум къотэу пхъэ 
шхончымкIэ къыкъоукIы. ЗылъэпаокIэ, къагъэтэджыжьыфэ 
мэгъы, еубзэхэзэ къызагъэтэджыжьыкIэ, мэгубжы. 
ЗыпшъыкIэ, шъынэ Iасэу ятэжъ ыкокI егъуалъхьэ.
- Сыжъугъэтхъэжьыгъ, зиунагъо бэгъон! - Мэзхьаб 
ыпхъу риIуи, егыижьыгъ: - Сыд фэIуагъа нахьыбэрэ шъукъакIомэ. Хьатам тхьамыкIэм илажь-имылажьэми сытешхыхьэзэ, ышъхьэ езгъэуджэгъужьыгъ. Хьаджрэт бетэмалри 
зыщыхэтри сшIэрэп.
- Джы нахьыбэрэ тыкъыкъокIызэ тшIыщт, тат.- 
Дарихъан ятэ дыригъашти, еушъыижьыгъ: - Хьаджрэти 
тэ хъун, ари пкъоба, тшыба тызыщигъэгъупшэнэп. О 
зипшIыхьажьыгъэу унэм уимыс.
 -Тэ сыбгъэкIощта? Хэт сызищыкIагъэр?.. Наурзэмтхэр 
армэ, тызэзэщыжьыгъ. Нахьыпэрэ щыIакIэр тыдэ къипхыжьын?.. Джы хэти зыуж итыр ежь ышъхь, иунагъу. Тэ 
щыIа Хьатам?
- Хьатам былым Iофхэм ауж ит.
Дарихъан ятэ шъыпкъэр риIуагъэп. Хьатам Наурзэм 
дэжь кIуагъэ. Ежьри, ышыпхъуи, имахълъи непэ зэрэгущыIэгъэхэ Iофым Дзэгъащтэ зыщегъэгъуазэм, зэримыгъажэу къыриIуагъ:
- Сэри тIэкIу шIагъэу ащ сегупшысэщтыгъэ. Уизэкъон ри ушы закъоу кум укIэшIэгъэнри зэфэдэ. Мэзхьаб тхьамыкIэм шъуищэ шъуепIужьыфэ, ар зэхишIагъэп. Джы 
олъэгъу къехъулIагъэр, о зыр ары пшъхьэ пIыеу къыкIэрынэжьыгъэр… Хьаджрэт фэдэу, хэт ышIэра, о уишыпи 
неущ зыдэбгъэзэщтыр…
- Дзэгъащт, тхьамэтэ маф, къысфэгъэгъу, пIорэмкIэ 
укъысфэсакъырэп…
- Пшъхьэ Iоф упымылъыжьэу, уятэ иIоф зеофэмэ, 
къыуаIорэм едэIу,- Дзэгъащтэ къыфидзи, нахь шъабэу 

--- Page 665 ---

къыухыжьыгъ: - Уижъышъхьэм, бетэмал, унагъо пшIэжьыныр къэIогъошIу, ау зэшIохыгъуай… УкъызэхэзышIыкIын 
бзылъфыгъэ джы тыдэ къипхыжьын, шъошIэмэ, къашъуIо.
- Ащ фэдэ бзылъфыгъэ дэгъу горэ Мэхъош чылэм 
дэс, тятэ ар ешIэ, ори ошIэ.
Наурзэ Дзэгъащтэ джыри зыцIэ зэхимыхыгъэм егуцэфагъэу, ыжэкIэ-пакIэмэ къахэщхыкIызэ, къэупчIагъ:
- Мэрзыхъое Бэчыр ыпхъу Нат-Натмэ шIэ зигугъу 
пшIырэр? Армэ, уяти, сэри, Коблми ар тэшIэ, шъухэукъуагъэп. Къин зылъэгъугъэ, зибын-унагъо зышIокIодыгъэ 
бзылъфыгъ. Арэп, Хьатам, себгъэгупшысэжьыгъэшъ, мы 
IофымкIэ ятэрэ ыкъорэ шъузэрэгъэуIушыжьыгъэу сышъогъэIорыжъорымэ сшIэрэп нахь, зымафэ ащ Мэзхьаб, 
зыфэсхьыщтыр сымышIэу, къыкIэупчIэгъагъ.
- Апэрэу зэхэсэхы...- Хьатам ыгъэшIэгъуагъ.- Аущтэу 
щытмэ, Дзэгъащт, дэгъу. Ау сэ къытаIолIэщтыр ары сызыгъапэрэр…
- Сыд къышъуаIолIэщтыр? Къэщэн-дэкIоныр шъорэп 
къызыщежьагъэр, шъорэп зыухыжьыщтыр!
- Тэрэз, Дзэгъащт, тэмэм,- Хьатам къэгузэжъуагъ,- 
ау сэ зыфасIорэр нэмыкI… Таущтэу къэсIощт ар… Бэгъмэ 
япхъу тырку быслъымэнхэр ыгъэунэхъухи, джаур шъуз 
зэрэхъугъэр имыкъоу, Нат-Нат иурыс лъапсэкIэ яджаурыгъэ агъэпытэжьыгъ къытаIощтмэ сэIошъ ары…
- Сынэ рамыутыгъощт зыIорэ щынапхэм фэдэу, Хьатам, уятэ узэрэфэгумэкIырэмкIэ сыпщытхъузэ, джы 
зэхэсэбгъэхыжьыгъэр сыд илIэужыгъу? Коблымрэ сэрырэ 
ежь Мэзхьаб тыдэмыгущыIэу орырэ сэрырэ Iоф зэдытиIагъэп. Джы къыосIощтми къедэIу: уигуцэфэшIылыгъэ 
епхьылIэу Нат-Нат бзылъфыгъэ тхьамыкIэм, икъун кIэхэкIыгъэр, игунахь къэмыхь.

--- Page 666 ---


ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  ИРЭШЪХЬ

--- Page 667 ---

"Дзэм ухэтми, гущыIэгъу уимыIэмэ, озэщы" зыфаIогъэ гущыIэжъыр пщигъэгъупшэу Бэрэкъэт Зэуалэрэ Бэгъ 

--- Page 668 ---

Хьаджрэтрэ аныбжьымэ, ятэмэтелъмэ ямылъытыгъэу 
ягъогууанэ зэпэблагъэ зэфишIыгъэх: джы Зэуалэ Хьаджрэт 
фэрэзагъ, Хьаджрэти Зэуалэ джы фэшъыпкъагъ. Ахэмэ 
яIофхэр Стамбыл щызэпыфэгъагъэхэми, Гощмафэ фэгъэхьыгъэу Хьаджрэт зи къызэримыIощтыгъэр Зэуалэ 
зыфихьын ымышIэу ыгъапэщтыгъ. Зыгорэ нэмыIэми къыригъаIо шIоигъоу ащ Бычэ гощэшхомкIэ къыригъажьэти, 
ГощмафэкIэ ыухыжьыщтыгъэми, Топ-Капэ дышъэ унэ 
зэхэтхэм ащилъэгъугъэмрэ султIан щагу джэнэт хъоо-пщаушхом дилъэгъуагъэмрэ Хьаджрэт ыгъэшIагъощтыгъэхэ 
нахь, фыхагъэпсыщтыгъэ-раIокIыщтыгъэм игугъу къышIыщтыгъэп.
"Мыр дзэ щыIакIэм, нэмыкIрэ цIыф зэхэхьакIэ-зэхэтыкIэхэм афэсэгъасэ шъхьае,- изабыт къэптан къы щызылъэщтыгъэ Хьаджрэт лъыплъэзэ, Бэрэкъэтым зыриIожьыгъ,- сызэрэмыгугъагъэу гулъытэ зиIэ кIэлэу къычIэкIыгъ. Гъуим къыхигъотэгъэ шъэожъыер зыпIужьыгъэ 
Мэзхьаб загъорэ къысэмыпэсыгъэхэмкIэ къыспэпкIэми, 
фэбгъэгъу нэу мыщкIэ псапэ ышIагъ, ежьыми зыфишIэжьыгъ. Еплъэлъ мыр шъабэу зэрэIабэрэр, зэрэIэпкIэ-лъапкIэр. Ау Балканым нэс къисщи, нэIуасэ зыфэсшIыгъэ 
сипшъэшъэжъые фэгъэхьыгъэу зи къыIорэп. ЗыгорэкIэ 
къысщэукIытэ шъуIуа?.. Бычэ гощэшхом щэщынэу сIонти, 
сэри ынэ сыпэIумыхьажьэу, дэгъоу къыпэгъокIыгъ, гущыIэ 
дэхаби къыриIуагъ, Гощмафэ IугушIомэ, мыщ къыIугушIожьызэ, ыгъэхымагъэп. ТыкъэкIожьынэу тыкъызэтэджыжьым, ыдэжь зэрищалIи, адыгэ ныомэ зэрашIэу, 
ынэгу Iэ къыщифагъ. Ау щытми, зи зымылъэгъугъэ-зэхэзымыхыгъэ дэгу-бзако зишIыгъ. Сэ есIощт-зэхихыщтым 
къежэуи?.." - ыгу къеорэр риIонкIэ къыримыгъэкIоу 
Зэуалэ пчъаблэм гот пкъы ищыгъэ аскэрым риIуагъ:
- ТызизакъокIэ, пчъаблэм угомытэу, моу мыкIэ къэтIыс.
- Тхьауегъэпсэу, бинбаш, сэ сичIыпIэ сит.
- Хъугъэ, къыпфэзгъэпытагъэмэ яогъэлыящэ...- 
зыфаер къыригъэIонэу риIокIыгъ.- Плъэгъугъэба Бычэ 
султIан гощэшхор дахэу къызэрэтпэгъокIыгъэр, узэримыгъэгъо щагъэр?..
- Слъэгъугъэ, яджэнэт щыIакIи слъэгъугъэ…

--- Page 669 ---

- Плъэгъугъэмэ, зи къэпIорэпи?..
- СшIэрэп ныIа…
- Сыда умышIэрэр, имыщыкIагъэхэр пшъхьэ къимыгъахьэх! - Емыпэсыгъэу Зэуал къызыIуипхъоти, укIытэжьыгъэу нахь мэкъэ шъабэкIэ къеушъыижьыгъ: - Ахэри, 
Хьаджрэт, тэ тфэдэу цIыфых. Ау ахэр уяхъопсэнэу Алахьэм 
ицIыф гъэшIуагъэх.
- Сяхъуапсэрэп...- Адыгэ хэхэсхэр Балкан къушъхьэ 
тIуакIэмэ зэрадэтэкъуагъэхэр, нэмыкI цIыф лъэпкъ тхьамыкIэхэри, тыркухэри зэрахэтыжьэу, ащ зэрэщыпсэухэрэр 
инэплъэгъу кIэтэу Хьаджрэт гъумыгъуи, адыгэ къэIуакIэкIэ 
зиухыижьыгъ: - Къысфэгъэгъу, тхьамэтэ маф, ГощмафэкIэ 
угу хэзгъэкIыгъэмэ.
Ардэдэм къеIугъэ кухъэренэ макъэхэр иушъхьагъоу 
Бэрэкъэтым къыIуагъ:
Гощмафэтхэр къэсыгъэнхэ фае. НекIо, тигъогу 
тызыфэхьазырыкIэ, султIан кухъэренэхэр къызэдгъэжэнхэп.
Тырку бинбашэ гъэкIэрэкIагъэм ихьап-щыпхэр зыIыгъхэ 
Бэгъ Хьаджрэт ыуж Бэрэкъэт Зэуалэ зыкъыригъэнагъэу 
хьакIэщым зекIым, Гощмафэ кухъэреныпчъэр фыIузыхыщтыгъэ унэIутым пымылъэу къапэгъокIызэ, иухъумэкIо 
хъулъфыгъитIумэ яз тыркубзэкIэ фигъэпытагъ:
- Аскэрым ыIыгъхэр Iышъухи, якухъэренэ ежъугъэкIух.- ХьакIэщ щагум дэтыгъэ цIыфхэу IуагъэкIотыгъэхэми, 
шъхьаныгъупчъэмэ къарыплъыхэрэми алъэгъурэр агъэшIагъоу ятэ IаплI рищэкIи, зэхэзыхырэмэ къагурымыIорэ 
адыгабзэкIэ еупчIыгъ: - Сыдэу ущыта, тат? Зэрэлъэгъугъэ 
тимыфэзэ, гъогу шъутехьажьы...- Хьаджрэти къыдигъакIозэ, егыижьыгъ.
- Сыдэу пшIыщт, сипшъашъ, неущ къэхъущтыр 
тымышIэу ащ фэдэ дунай тызтетыр. Бычэ гощэшхом 
зэриIоу, гукIодыгъо щыIэп, къытэхъулIэгъэ пстэуми такъыхэзыщыжьыгъэ Алахьэр тигъусэ, ынэшIу къытщифэн, 
тыкъиухъумэн.
- Адэ ары, тат, Алахьэр ары тызыщыгугъырэр. Ар 
тыгу илъэу тыпсэун фае. Нанэ сэлам къышъуихыжьыгъ. 
Мо уIэшыгъэ шыуиплIыр шъуапэ-шъуаужэу шъуищыкIэгъэщтыр зэрылъ икухъэренэкIэ Балканым шъуарегъэщэжьы. Бэгъ лIакъом нанэ зэращыщыр тыгъуасэ къыфэмыIошъугъэми, джы къыуеIожьы, Хьаджрэт. Узыхэхьажьыщт Бэгъхэм яптыжьыщт итынхэри кухъэренэм 
къыпфыраригъэлъхьагъэх. Гъогумафэх, Алахьэм шIукIэ 
тызэIуегъакI.
Стамбыл къэлэшхом къыдэкIыжьыфэхэкIэ зи къэзымыIощтыгъэ Бэрэкъэт Зэуалэ игупшысэ зэфэшъхьафмэ 
ахэтыгъэми, икухъэренэ къыралъхьагъэу зыфаIогъэ 
шIухьафтынхэр зыфэдэхэм агъапэщтыгъэ, ау ащ ышъхьэ 
Хьаджрэт къыфырихыныр къыригъэкIущтыгъэп. Ахэмэ 
анахьэу Бэрэкъэтым зыфихьын ымышIэщтыгъэр, зыухыщтыгъэр Бычэ гощэшхор Бэгъмэ ащыщэу къызэрэчIэкIыгъэр ары. "Бэгъ Мэзхьаб зэмыжэгъэхэ къэбарыр 
зэхихымэ,- Зэуал зэриIожьыгъ,- илIыгъобэ унэ зэрисэу 
тыщигъэIэжьынэп. "СишIушIэ симыгъо, сигъунэгъу сипыи" 
сэ сфэдэ горэщтын язгъэIуагъэр. Хэта зышIагъэр Бычэ 
гощэшхор Бэгъ Мэзхьаб жэмыIан-нэиутым илъэкъоцIэгъоу 
къыфычIэкIыжьыныр… Адыгэмэ лъэкъоцIэгъу яIа, зы 
лъэкъуацIэ зыхьрэ пэпчъ зэунэкъощ-зэIахьылъых! Е-е, 
адыгэ цIыкIу Iэбжыбым ифэн, сыдэу утхьамыкIэ макIэу, 
уикIэн зыхэпшIэжьэу дунаим утетэкъуагъ… Ары, ар лъэкъоцIэгъу зыфэхъугъэ Хьаджрэт ибэми, инасып къыфыкъоужьыгъ. Бэгъмэ япхъу Дарихъан игугъу сшIырэп, ар 
тырку лIакъом къыхэкIыжьи, болгар шъуз хъужьыгъэ. 
Хьатам къобэ-бжъабэр?.. Ащи и БрантI лъэкъуацIэ щыгъупшэжьыгъэу, епIокIымэ, зыкъыбжэхидзэу, бгъэкIэ жьыбгъэм пэщыт зэпытэу дунаим тет. Бэгъ лъэкъуацIэр зыхьырэ 
Хьаджрэт ылъэкъоцIэ шъыпкъэмкIэ серэупчIа? Хьау, хьау, 
сипшъэшъэжъые зыпIужьыгъэ, мыщ фэдиз къытфэзышIэрэ 
гощэшхом имыщыкIэгъэ гуцафэ езгъэшIэу, сэр-сэрэу 
сшъхьэ ощ ислъхьажьына!"
Аущтэу зэриIо пэтызэ, Бэрэкъэтыр джыри Хьаджрэт 
егыигъ:
- Адэ, уятэ Мэзхьаб зэриIоу, зиунагъо бэгъон, зи 
къапIорэпи, Хьаджрэт.
- ЗэкIэри дэгъу,- ащ ежэщтыгъэ фэдэу Хьаджрэт 
гугъуемылIэу къыIуагъ.
- Сыда дэгъур? - Зэуал къызыпкъырыуий, етIанэ 
щхыпцIышъозэ, дысэу къесэмэркъэужьыгъ: - Адэ дэгъун, 
577
19 Заказ 030

--- Page 670 ---

бетэмал, султIан гощэшхор уиунэкъощыныр, къэбарыр 
Мэзхьаб тхьамыкIэм зэхихымэ, Iаджи гушIон.- Ятэ фэгъэхьыгъэ "тхьамыкIэ" гущыIэм Хьаджрэт ышъхьэ джыри 
къыкIыригъэпхъотыкIыгъэти, Бэрэкъэтым зыкъишIэжьыгъ: - Ары, ары, шъо шъуфэдэ къуитIу шъуятэ иIэу ар 
сыдым ыгъэтхьамыкIэн, тIэкIу сыщыуагъ. Джы сызэрэоупчIыщтымкIэ делашъо къыстемышт. Сыдэущтэу зинасып 
къэкIогъу Гощмафэ ухаплъэра? Сыд къысэпIуагъэми, сыгу 
къыобгъэщтэп.
Бэрэкъэтым ишъхьэихыгъэ упчIэ Хьаджрэт ыгъэукIытагъэу, "пшъэшъэ дэгъу" зэрэриIощтыр ышIэщтыгъэми, 
джэуапым зырэригъэукIыхьэрэр Зэуалэ зэрэшIошъхьакIор 
джы игые нахь къыхэщэу къеупчIыжьыгъ:
- Адэ къыосIуагъэм зи къепIуалIэрэпи?
- Гощмафэ Iэдэб зыхэлъ пшъэшъэ гъэсагъэу сыхэплъагъ,- тыгъосэрэ апэрэ теплъэгъум ыгу къыфихьэгъа гъэу, непэ къэбырсырыжьыгъэ хъопсэ IэшIур Хьаджрэт 
къызхимыгъэщэу джэуап ритыжьи, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Алахьэм насыпышIо ешI, ори, Зэуал, удегъэтхъэжь.
- Тхьэуегъэпсэу ащ фэдэ нэкIэ сипшъашъэ узэреплъыгъэр, уасэ зэрэфэпшIыгъэр,- Зэуалэ игуапэу къыIуи, джы 
мыукIытэжьэу къыухыжьыгъ: - Ори тящэу уешI, укъыддегъэтхъэжь. Ары, ары, Хьаджрэт, зэхэпхыгъэр умыгъэшIагъо.
- ЗгъэшIагъорэп.- Хьаджрэт джы нахь шъхьэихыгъэу 
къыIуи, гугъапIэ зимыIэ мэкъэ ефэхыгъэкIэ зыгъапэрэр 
къыушъхьафыжьыгъ: - Ау сэ ар сыдым къызнигъэсын? 
Шъхьэщыт Бычэ гощэшхом изакъоми, ар псэлъыхъунчъэу 
къэнэнэп…
"Мыдэ мыщ, псы икIыпIэм нэмысыгъэу зылъэкIапIэ 
дэзыщаерэм, ыIорэр!..- Бэрэкъэтыр гукIэ зыфыхэкуукIыжьыгъ.- Дэгъу, дэгъу, зиушъэфын-зипIытIын нахьи 
зыгъэгумэкIырэр къыIомэ нахьышIу. Мы сызыхаплъэрэм, 
хэт ышIэра къытэхъулIэщтыр, укъэзымыгъэукIытэжьын 
лIы дэгъуи, мэхълъэ чани хэкIыщт. Пшъэшъэжъыеми мыр 
ыгу рихьыгъэкIэ сенэгуе, къызхимыгъэщ шIоигъуагъэми, 
ынэмэ къаIуатэщтыгъ… Бычэ гощэшхор арымэ, неущ ащ 
зыкъызэрэфишIыжьыщтыр сшIэрэп нахь, тыгъуасэ 
къыфэдэгъугъ. Ежь итыщ лъэкъуацIэ ыгу къэзыгъэкIыжьыгъэ Бэгъ лъэкъуацIэр Хьаджрэт зэрихьырэр арымэ шIэ ащ 
фэдэу ар къызыкIыпэгъокIыгъэр?.. Шъыпкъэ, апэрэ зэIукIэгъум мыщ нэшIукIэ Бычэ гощэшхор къызеплъым, ар 
ышIэщтыгъэп. Сыдэущтэу хъуми, Гощмафэ тырку нэтIэрыIо 
хъун нахьи, Хьаджрэт фэдэ горэм е нэмыкI адыгэ шъхьэгъусэ фэхъунэу сыфэягъэшъ, сигухэлъ къыздэхъукIэ 
енэгуягъо. ЕгъэжьэпIэ пстэуми ухыжьыпIэ яIэу хабзэшъ, 
теплъын кIэух фэхъущтым. Сыгу зыфызэIусхыгъэм джы 
къангъэбылъ сыдешIэжьынэп, сыгу филъ дэдэри есIон". 
- Топ-Капэ султIан Унэм Гощмафэ къыщыдекIокIыхэрэ 
ныбжьыкIэхэр армэ зыфапIорэр ахэмэ зямыгъэгъап, 
Хьаджрэт. Ахэр, таущтэу къыосIощт, озгъэшIэщт ар, 
хъулъфыгъэ паIо ащыгъ къодый нахь, хъулъфыгъэжьхэп. 
КъокIыпIэ султIан щагухэм ащарашIэу хабзэр арашIагъ, 
джары ахэмэ яIоф зытетыр… КъыбгурыIуагъа? Саид 
ефэндымрэ Гощмафэрэ зэш-зэшыпхъу Бычэ гощэшхом 
зэрэзэфишIыгъэхэр къыосымыIожьыми, ущыгъуаз.- 
Бэрэкъэтым ишъорышIыгъэ ошIэ-дэмышIэу къыфыдэоежьи, къыхэкуукIыгъ: - Сыд илIэужыгъуа, тинахьыжъы гъэтинахьыкIагъэ тщыгъупшэжьыгъэу, титIо тызэрыгущыIэрэр!.. Тишыкуао тыбзэ ешIэми сшIэрэп...- джы нахь 
зыфэсакъыжьызэ, зиумысыжьыгъ.
- Зы гущыIэ закъуи ышIэрэп,- Хьаджрэт шыкуаом 
зэрэзэхыригъэхырэм Зэуалэ ригъэIасэу нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ къыIуагъ,- псынэкIэчъым дэжь тыкъызыщэуцум, 
ешIэмэ сIуи, тыбзэкIэ сызеупчIым, къэпIорэр къызгурыIорэп, тыркубзэкIэ къыздэгущыI къысиIожьыгъагъ.
- Ащ гу зэрэлъыптагъэр дэгъу, ау уигъэпцIэгъакъомэ?
- СерэгъапцI фаеми, сыда мыхъунэу тIуагъэр?
- СшIэрэп ныIа, мыщ фэдэхэр дэIошалэх… Уимылъэпкъэгъу дэIошалэмэ, джыри о укIал, защыуухъумэмэ 
нахьышIу.
- Тэрэз, Зэуал, арыба сызыфеупчIыгъагъэри. Джы 
хэти, уилъэпкъэгъуи уимылъэпкъэгъуи, шъэфэгъу умышI, 
цыхьэнчъэх.
- Ашъыу ар хъунэп,- зэхихыгъэр ежь зэрэзыфихьыжьырэр къызхимыгъэщэу Бэрэкъэтым къыIуагъ,- 
къэпIуагъэм шъыпкъэ хэлъми, еогъэлыящэ.
- Есэгъэлыеми, джары КIэрмыт ыIощтыгъэр.
19*

--- Page 671 ---

- КIэрмыт, ыкъо Хьарунэ дымыIу елъытыгъэмэ, лIыжъ 
Iушыгъ, ау ащи загъорэ тшъхьэ тигъэуджэгъужьэу ригъэлыекIыщтыгъэ...- ОшIэ-дэмышIэу Бэрэкъэтым зыкъызэблихъуи, зигъэсэмэркъэузэ къэупчIагъ: - Джыдэдэм 
сызэгупшысэрэр ошIа? Тикухъэренэ къытфыралъхьагъэхэ 
шIухьафтынхэм узэрамыгъапэрэр ары. Моу чIыпIэ тэрэз 
горэм кухъэренэр къыщыгъэуцу, зэIытымышIэжьыхэми, 
зэдгъэлъэгъунхэба… Хьау, ищыкIагъэп. Приштинэ 
чыжьэжьэпышъ, нахь гупсэфэу хьакIэщым тыщяплъын. 
Джа зигугъу къыпфэсшIыгъэгъэ кIэлэ чанитIури дэсхэу 
тафэзмэ, зэдгъэлъэгъуных. Дэмысхэми, нахьышIужь, 
тигъогу уахътэ нахь макIэ тфэхъун.
- Дэмысхэмэ, Зэуал, янэжъ зыIудгъэкIэни, къытатыгъэмэ ащыщ горэмкIэ дгъэгушIон.
- Шъыпкъэ, аущтэу тшIыми хъущт...- ПсынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Ау джыри тIэмычIэ чIэмылъымкIэ "гъэгушIо-къэгъэгушIожь" Iофым пэшIорыгъэшъэу тырымыгъэгущыI.
- Тэрэз, оры фитыр, къызэрэпIу,- Хьаджрэт зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, джэуап къытыжьыгъ.
Сыхьат уахътэкIэ Бэрэкъэтым джыри иприштинэ хьакIэщ Iоф къызэблихъужьи, Лэбэ чылэ цIыкIум дэлъэдэнхэшъ, къыдэчъыжьынхэу рихъу хьагъ. Ау зыдэхьагъэхэ 
чылэм хьадагъэ дэтыгъ, лIагъэр Аслъанрэ Къэплъанрэ 
янэжъэу къычIэкIыгъ.
Бэрэкъэт Зэуалэрэ Бэгъ Хьаджрэтрэ ясултIан кухъэренэ 
хьадагъэр зыдэт щагум пэмычыжьэу къыщагъэуцуи, адыгэ 
хэбзэ шIыкIэкIэ къэлэпчъэшхо IухыгъэмкIэ щагум дахьэхи, 
ятэмэтелъхэмкIэ тыркудзэм зэрэхэтхэр, ятхьаусхакIэкIэ 
зэрэадыгэхэр къызгурыIуагъэхэ хъулъфыгъэхэм апашъхьэ 
иуцуагъэх. Щагум дэтхэм ефэндым дыухь къазырегъэхьым, Бэрэкъэтым къыIуагъ:
- Зидунае зыхъожьыгъэ бзылъфыгъэм Алахьэм ынэшIу къыщифэнэу, хэукъоныгъэ горэ иIэмэ, къыфигъэгъунэу, 
иджэнэтыпчъэ къыфызэIуихынэу телъэIу, ащ къынэуж 
къэнэгъэ лIакъом аужыпкъэ мафэ хъунэу, якъин псынкIагъокIэ апэкIигъэкIынэу тыфэлъаIо. Сэ Бэрэкъэтмэ, мыр 
Бэгъмэ ащыщ. Мы шъэуитIур синэIуасэхэти, янэжъ 

--- Page 672 ---

щымыIэжьэу зызэхэсэхым, тигъогу тыкъыдэхи, тафэтхьаусхэнэу тыкъыдэхьагъ. Адыгэ лъэпкъыр джыри зэ зыщаушэтырэ дунэе хьафыр Алахьэм псынкIэ къытфешI.- 
Бэрэкъэт Зэуалэ игущыIэ кIэкI къызеухым, инэу зыхэхъогъэхэ зэшитIум якIуалIи, IаплI арищэкIыгъ, нахьыжъ Аслъан 
риIуагъ: - Тэ гъогу тытет, мы тIэкIур сэдакъэ шъушIынэу 
къышъосэты.- Джы зэкIэми зэхаригъэхэу къыпигъэхъожьыгъ: - Сэ Мустэфэ дзэпщым адыгэ IофхэмкIэ сыригуадзэу Белград къулыкъу щысэшIэшъ, хэтрэ адыги сыкъыщигъотыщт.
Унэ шъэныкъо фэдиз зыдэт адыгэ чылэ цIыкIум къыдэкIыжьыфэхэкIэ Зэуалэрэ Хьаджрэтрэ зи зэраIуагъэп. 
Кавказым, ячIыгу зесхэм, япсыхъогъэ Лабэ агу къырагъэкIыжьынэу Приштинэ Iэгъо-блэгъур зыфыхахыгъэ 
адыгэхэр ЛабэкIэ зэджагъэхэ псыхъожъыем телъ мыжъо 
лъэмыджымкIэ къызэпырыкIыхи, тхышъхьэм къызытехьажьхэм, Бэрэкъэтым къыIуагъ:
- Джары тиIоф зытетыр… ТипчъагъэкIэ тыркумэ афэдиз тыхъунэп, ау тыдэ тыкIуагъэми, адыгэмэ таIокIэ… 
Тыркум итыгъэ къокIыпIэкIи, икъыблэ лъэныкъокIи, игузэгупIэкIи адыгэ амалынчъэхэр чылэ зырыз хэтакъохэу арысых. Аущтэу тэпсэуми, тыгу дгъэкIоды хъущтэп, тызэрэIыгъын тыкъызэрэухъумэжьын фае. Арымырмэ, мы тыкъызыхэфагъэхэм тахэкIодэжьыщт. Дэгъоу тшIагъэба, Хьаджрэт, тхьэр зэожьыгъэ мы чылэжъыем тыкъызэрэдэхьагъэр, тиIэ тIэкIум хэтхи, сэдакъэ кIэлитIум зэряттыгъэр? Ар 
зылъэгъугъэхэми, зэхызыхыщтхэми ягопэщт. ГъэрекIо 
щыублагъэу слъэгъугъэхэпти, сшIэжьыгъэхэп. Къиным 
уегъэжъыми, лIы уешIы зыфаIорэр шъыпкъэ, лIыпкъым 
иуцуагъэх. Джащ фэдэхэр арых тигугъэпIэщтхэр. Ори 
уиIофхэр, хэт ышIэра, зэпыфэхэмэ, сэщ нахьи нахь лъэрыхь 
ухъункIи пшIэхэнэп.
Бэгъ Хьаджрэт зэхихыгъэ пстэуми ыгу къыпагъэузыкIыгъ нахь, зи къариIолIагъэп.

--- Page 673 ---

ЯТIОКIИТIОНЭРЭ  БГЪУРЭШЪХЬ

--- Page 674 ---

Мэхъош чылэмрэ Абдзэхэ чылэмрэ шы илъыгъо зыбгъу-зыпшI азыфагу илъ. ЧIы зэшъозэщым ущэпсэумэ, 
ащ фэдизэу зэпэчыжьэхэп: улъэсмэ, сыхьат пIэлъэ гъогу, 
ушыумэ, нахь блэгъэжь. Цукум уисэу къушъхьэ дэгъэзые-къэгъэзэгъу гъогум утетмэ, мэфэныкъо имыкъукIэ 
зэпыпчыщт, укухъэренэмэ, сыхьатитIу-щы горэкIэ унэсыщт. Ары шъхьае цукукIэ шъузыщэ укIона, чылэм дэмыт 
кухъэренэр тыдэ къипхыщта? Шыу IаплIкIэ нысэ къахьэуи 
къыхэкIыгъ, ау ар шIу зэрэлъэгъурэ нэбгыритIур зэзэгъыгъэ-гъэбылъыгъэкIэ зызэрэщэхэкIэ ары нахь, нысэщагъэп.
Шъуз къэзыщэщт Бэгъ Мэзхьаб илъэс тIокIищым риублэгъугъ. Мэрзыхъое Нат-Нат ащи, къо фэхъущтхэри 
зэрэунэгъончъэхэми ащыгъозагъэми, шъхьэегъэзыпIэ 
ыгъотымэ шIоигъоу, къепсэлъыхъугъэ Мэзхьаби игугъу 
шIукIэ цIыфмэ ашIыти, апэрэ зэIукIэгъум къезэгъыгъэу 
инеущырэ тэджыгъо фэхьазырыгъ.
- Дэгъуба тымылъэIожьэу Тодор ишызэкъоку дгъэфедэмэ,- Наурзэм къыIуагъ,- ащ нэбгыриплIым тызызэдимыфэщтыкIэ, Коблыр шыкуао Нат-Нат фэтшIын, орырэ 
сэрырэ шыоу ауж титын.
- Сышыкоонэу шъоIомэ, сыхьазыр,- Хьарунэ псынкIэу 
къезэгъыгъ.
- Арэп шъуитIо шъуижъышъхьэм делэ шъухъужьыгъа 
махълъэм ишызэкъокукIэ шъузыщэ сыжъугъэкIонэу!..- 
Мэзхьаб къатекууй, гъумыгъузэ къыпигъэхъожьыгъ: - 
Ари, Хьатами, Хьаджрэти къэжъугъотыжьыхи, шъуиадыгагъэ шъушхыжьыгъэмэ, шъузыщэ къыздашъущэх...- 
ТIэкIу тешIагъэу къызбгырыужьыгъ: - Шапсыгъэ Къэлэубат ефэндым икухъэренэ щэрэхъ кIэтыжьба! 
- Ары шъыу, сщыгъупшэжьыгъи...- Коблым ышъхьэ 
къыкIипхъотыкIыгъ.- Къэлэубат ефэндым кухъэренэ дэгъу 
иI.
- "Сщыгъупшэжьыгъ", "гу лъыстагъэп", "неп-неущ" 
пIозэ, Коблыр, джары уимухътар IофшIакIэ зыфэдэр,- 
Наурзэр шъэогъум зыпишIыжь-кIэнакIэзэ къыIуи, есэмэркъэужьыгъ: - Бэгъым ишъузыщэ уж уиIэнатIэ къэогъэтIылъыжьы. Икъун узэрэармэугъэр.
- Шъощ фэдэхэр армэ сызфэулэущтыр сиIэнатIэ 
джыдэдэми къышъосэтыжьы, тежъугъэхьащтыр сшIэрэп 
нахь.
- Сыда зыкIэтымышIэрэр, сиунэ ис Асыет дэгъоу 
зэрихьащт, арымырми, мыдырэ-одырэ ыIомэ, шъуитIуи 
шъукъыздыригъэхьызэ, унэм сыригъэсыжьырэп. Ар 
гузэжъогъоп, непэрэ Iофэп, ащ тыкIэхьажьыщт. ТызыкIэмыхьажьыщтыр Мэхъош чылэм къыщытажэрэ бзылъфыгъэм тэ лIышхуищым хьайнапэ техъулIэмэ ары. Мэхълъэ 
шызэкъокур пшIоемыкIумэ, Бэгъыр, къытфэнэжьыгъэ 
закъор шыоу Мэхъош тыкIонышъ, укIэмыгъожьыгъэмэ, 
бзылъфыгъэр убгъэ чIэфызагъэу, тэри шъуабгъукIэ тыжъуготэу, зылъэгъурэмэ агъэшIагъоу, чэпэзэхэогъу дахэм 
Абдзахэ тыкъэкIожьыныр ары. Аущтэу тшIэмэ, къытфэбдэнба, Кобл мухътарыр?
- Неущ симухътарыгъэ IэнатIэ сIямыгъэхыжьи, сыд 
фэдэ IофкIи, махълъэм ишызэкъокурэ шъузыщэ орэдымрэ 
хэмытэу, къыбдесэгъаштэ. Ау тишъэогъу ыжэкIэ-пакIэмэ 
ахэупхъухьэ ыIозэ, зэрэхэупкIыхьагъэр тIэкIу къыхэщы 
нахь.
Махълъэм ишызэкъокукIэ шъэогъумэ Мэзхьаб зэрагъэIорыжъорыгъэр джы къыгурыIожьыгъэу къафидзыгъ:
- ШъуитIо сышъодэIушъ, олахьэ шъушъхьэгъажъом, 
шъусыуджэгъугъэм!.. СыIушэпти, зиунагъо бэгъон, пыщэгъу зышъозгъэшIыгъ. Мо зымакъэ къэIугъэр шапсыгъэ 
кухъэренэр арымэ, некIо, кIэшIэгъэ шыхэр дгъэулэунхэп. 
Мызгъэгум, Наурзэр, ащ фэдэу уIуш-тхьагъэпцIмэ, оры 
тишыкоощтыр.
- Коблым зэриIоу, къызэрыпIу, Бэгъыр. Алахьэм шIукIэ 
гъогу тытырегъахь, дахэкIи тыкъегъэсыжь.
- Тыздежьагъэм тэкIофэ, тыкъэкIожьыфэ зыуж тит 
Iофым хэщ-ощ ищыкIагъэп,- зытх пытэ лъэгуцэм тезыхыщтыгъэ Мэзхьаб къызэриIокIыгъ,- хъулъфыгъэхэмкIэ 
Хьатам, бзылъфыгъэхэмкIэ Дарихъан унэм щыхэгъырэищтхэр.
Аужырэ илъэс зытIущым зэригъэгъотыгъэ танэми, 
мэкъу Iатэми, чэт заулэми, унэгъо хьап-щыпхэми, хэт 

--- Page 675 ---

ышIэрэ ибзылъфыгъэ тэдж къызэрэфычIэкIыжьыщтыр, 
анаIэ атырагъэтынэу игъунэгъушIу елъэIугъэ Нат-Нат иунэ 
зэIыхыгъэ гоIу цIыкIу шъузыщэхэр бэрэ къимысхэу ягъогу 
къытехьажьыгъэх. Наурзэ Дзэгъащтэ зэрэфагъэпытэгъагъэу, ар шъузыщэ шыкуау, ащ исэмэгукIэ Кобл Хьарунэ 
къыгос, ахэм ауж Мэзхьабрэ Нат-Натрэ исых.
Мэхъош чылэм шъузыщэхэр къызыдэкIыжьхэм, 
Мэзхьаб зыIэ пытэу ыIыгъыгъэ Нат-Нат икIэзэз-гумэкI 
зэхишIагъэти, егъашIэм ышIэщтыгъэ фэдэу, еушъыигъ:
- Зыгъэрэхьат, Нат, зэкIэри дэгъу хъущт.

--- Page 676 ---


ЯШЪЭНЫКЪОРЭШЪХЬ

--- Page 677 ---

Бжыхьэ оялэри, кIымэфэ лыгъу-лыстыри текIыхи, ахэр 
щымыIэгъахэхэ фэдэу, гъатхэм иапэрэ мэзэ фабэ теплъэ 
зэмышъогъу дахэкIэ дунаим зыкъызэIуригъэхыгъ. Бэгъ 
Хьаджрэти зэмысэнэу къыщыхъущтыгъэ тыркудзэми 
есагъ, тыркубзэри нахь къыIэкIахьэу хъугъэ. Стамбул 
къызикIыжьыгъэхэ илъэсныкъом Бэрэкъэтымрэ ежьыррэ 
дзэ Iоф нэмыкI яIэжьэпти, Белград алъапэ дадзыгъэп. 
Загъорэ Хьаджрэт ыгу СтамбулкIэ зидзыщтыгъэми, "ар 
сыдкIэ сэ насып сфэхъуна, сыдым къызнигъэсына" 
зыриIожьызэ, ыгу ихъыкIырэр къызыхигъэщыщтыгъэп. 
Ащ дыкIыгъоу яти, Хьатами, Дарихъани, Стефанки лъэшэу 
афэзэщыщтыгъэ. ЕтIани ахэмэ афигъашIощтыгъэхэ султIан 
шIухьафтынхэр къызыхэхьажьыкIэ, рэхьатыгъо зыфигъотыжьыщтыгъэп. 
ЦIыфыр, кухъэренэхэр, хьылъэзехьэ щыдхэр, щай, 
псы къехьакIхэр зыдизыгъэ Стамбул бырсырышхори, 
ныбжьыкъум фэдэу унэIутхэр зыщызекIощтыгъэхэ, агурэ 
ашъхьэрэ Iэтыгъэхэу султIан Iахьылхэр зыдэтыгъэхэ джэнэт 
щагури, ахэр зыщыпсэущтыгъэхэ пэщ зэхэтхэри, Бычэ 
гощэшхомрэ, ащ ипшъэшъэ гъэшIогъэ Гощмафэрэ Бэгъ 
Хьаджрэт инэплъэгъу чыжьэмэ ахэмыкIыщтыгъэхэми, 
ахэр щызгъэгъупшэн ушъхьагъу Iоф горэ ренэу къызыфигъотыжьызэ, идзэ къулыкъу щыIэныгъэ Белград зэрэщигъэкIощтым пылъыгъ. ОшIэ-дэмышIэ гъусэ зыфэхъугъэ 
Бэрэкъэт Зэуалэ ицIыф гъэпсыкIэрэ икъулыкъу зехьакIэрэ 
ар ахэмыгупшысыхьэу, зы лъэныкъомкIэ шIомыгъэшIэгъонэу, адрэ лъэныкъомкIэ амыгъапэу щытыгъэп. Зидзэ 
хэт тыркухэм апашъхьэкIэ ащытхъоу, акIыбыкIэ зэриубыжьыхэрэр къыригъэкIущтыгъэп. Тыркумэ язэкъуагъэп, 
ежь зыщыщ адыгэхэмкIи а шэныр хэлъыгъ.
"Джа зекIокIэ-гъэпсыкIэхэр,- Хьаджрэт зэупчIыжьы,- 
сыдэущтэу къыбгурыIощтха? Тятэ зэриIоу, зы  IэмкIэ машIом 
пхъэ пелъхьэ, адрэмкIэ псы пекIэ. Мыщ фэдэхэри, нэмыкI 
дагъохэри Зэуалэ дэзышIэхэрэр сэ симызакъоми, шъхьаихыгъэу ахэр зыми къыриIохэрэп. Сыда къызыкIырамыIорэр? Тяти, Дзэгъащти, нэмыкIхэми нэиутэу Iаджри къыраIоу 
зэхэсхыгъэ". 
Пщэ фыжь кошэ зырызхэу гъэтхэ огум итхэм ащыщ 
горэм Гощмафэ къакъоплъыгъэ-къакъосыкIыгъэм фэдэу 
Хьаджрэт инэплъэгъу къызыхэтаджэм, зыхигъэкIодыкIынэу 
ышъхьэ ыгъэсысыгъагъ шъхьае, игъорыгъозэ хэунэфыкIыгъэу ар ынэгу къыкIэкIуатэщтыгъэ нахь, хэкIын мурад 
иIагъэп. "НэмыкI адыгэ пшъашъэ дунаим темытыжь фэдэу,- джыри Хьаджрэт зэгыижьыгъ,  - сыда мы зыр ренэу 
синэплъэгъу къызфыхахьэрэр? Сэ сызэрэмыгугъэу, къызэрэсшIомышIэу мы Iофыр щытына? Сыда сызэгупшысэрэр, 
сэщ фэдэ Iаджи Гощмафэ ыпашъхьэ султIан щагум 
щызэблэкIы. Ары шъхьае, кухъэренэм тыкъыригъэтIысхьажьы зэхъум, "зэрэлъэгъугъэ тимыфэзэ, гъогу 
шъутехьажьыгъ" къызэрэтиIогъагъэр,- Хьаджрэт ыгу 
къыкIыжьыгъ,- ар зы нэбгырэп, тIуми, адыгэ шIыкIэ-IуакIэу, 
ятэрэ сэрырэ зыфэгъэхьыгъагъэр. Ар сэIоми, къысфидзыгъэгъэ нэплъэгъур?.."
Бэрэскэшхо гъэпсэфыгъо пчэдыжьыр зэтезычыгъэ 
унэIухыжь лIы чырэм ымакъэ Хьаджрэт къыгъэлъати, "мы 
хьакIэщым зыгорэ къычIэхъухьэ зэпытзэ тезэщыгъ, зэ 
тфашIырэ унэр аухэу мыщ тычIэкIыжьыгъот" ыIозэ, Зэуалэ 
зэрыс унэмкIэ чъагъэ, къэхъугъэм щымыгъозэгъэ Бэрэкъэтри къеупчIыгъ: 
- Сыда къэхъугъэр?
- СшIэрэп, сэри ащ уадэжь сыкъигъэчъагъ.

--- Page 678 ---

- Садэжь укъэзыгъэчъэн горэ скъолъа, бетэмал, кIуи 
къызэгъашI.- ХьакIэщым щай къыщезыхьакIыщтыгъэхэ 
Аслъанрэ Къэплъанрэ къызэлъагъохэм, яупчIыгъ: - Сыд 
куо макъа зэхэтхыгъэр?
- ИшъыпкъапIэ тшIэрэп...- Аслъан ышнахьыкIэ фыреплъэкIи, къыIуагъ.- Зымэ лIы горэ унэм илIыхьагъэу, 
нэмыкIмэ раукIыхьагъэу аIо. Мыщ зы хъугъэ-шIагъэ горэ 
къычIэмыхъухьэу мафэ къыхэкIырэп. Непи щай дэгъу тиI, 
Зэуал.
- Шъуищай зэрэдэгъур сэшIэ, ау хьадэ зычIэлъ хьакIэщым щай тызэрэщешъощтыр сшIэрэп нахь. Адэ аущтэу 
тищыIакIэ щытмэ, сыдэу тшIын, щаибжъэ IашIу горэмкIэ 
тыгуи дгъэшIун.
Нэмыз-Iумызэу унэм къихьэгъэ Хьаджрэт къыIуагъ:
- Къэбар дэй къэсхьыгъ: Албан ипIэ хаукIыхьагъ.
- ПIорэр сыд шъыу! - щай стырым нахьи къэбарым 
нахь къыстыгъэу Бэрэкъэтыр къэтэджыгъ, "мыуцурэр 
къиуцукI  IокIэ" зыфаIорэр шъыпкъэ гукIэ ыIозэ, зэшитIуми, 
Хьаджрэти афычIэплъи, Iэгубжъэр псынкIэу Iанэм тыригъэуцожьыгъ.- Албан чIэсыгъэпи мыщ.
- Нычэпэ хьакIэщым къыщыуцугъагъэу, иунапчъи 
егъэтыгъагъэу ары къызэраIорэр.
- НекIо,- Бэрэкъэтым зыдырищэжьагъэхэ нэбгырищ ри ыуж итхэу хьадэр зэрылъ ящэнэрэ къат унэм кIуагъэх. 
ПIэм хэушхогъэ Албан ыбгъэ хэлъ къамэр Зэуал зелъэгъум, Аслъан еIушъэшъагъ: - Мо къамэр зыер шъушIэрэп-къэшъушIэжьырэп.
Зэуалэ Аслъан къыриIуагъэр зэхэзымыхыгъэ ышнахьыкIэ Къэплъан зэдашIэрэ укI Iофым хэшIыкI зэрэфырямыIэр, 
къамэри зэрямыер джыри нэплъэгъу шъэфкIэ гуригъэIожьыгъ.
ХьакIэщыр зые тырку Сулей игъусэхэу къэсыгъэхэ 
нэбгыритIум яз, тэмэтелъымкIэ нахьыжъыр, унэ ихьагъум 
щызэхэтхэм къяупчIыгъ:
- УкIыгъэр шъуащыщэу хэта зышIэрэр?
- Сэры,- Бэрэкъэтым къыIуагъ, псынкIэуи ылъэкъуацIэрэ иIэнатIэрэкIэ зыкъиушъхьафыжьыгъ: - СлъэкъуацIэ 
Бэрэкъэт, балкан дзэпщым черкес IофхэмкIэ сыригуадз, 
мы хьакIэщым сыщэпсэу. УкIыгъэм ыцIэр Албан, Тырговиштэ лъэныкъом щыпсэущтыгъэ-щымыIэжь Мурад-бей 
забытым ишъэогъугъ. Приштинэ щыщ, шъхьэзэкъо 
щыIакIэкIэ псэущтыгъэ.
- Ары, Бэрэкъэт бинбашыр, мо иIофтэбгэ аскэрыр 
игъусэу тихьакIэщ чIэс,- ариIуагъ хьакIэщыр зые Сулей.- 
Мы шъэуитIури, укIыгъэм апэ рихьылIэгъэ унэIухыжь чырэм 
фэдэу, сищай къехьакIых. Ахэмэ мыхъун зэрамышIэщтымкIэ сыряшыхьат. Бэрэкъэт бинбашым къыIуагъэхэми 
шыхьатэу сакъытеуцо.
- Сэ шыхьаткIэ зытеуцохэрэм, зэкъэрэгъулэхэрэм 
сащыщэп,- Бэрэкъэт Зэуалэ кIэкIэу къыпиупкIи, унашъо 
афишIыгъ: - Унэм зи имыкIодыкIыгъэмэ, моущтэу быслъымэн хьадэр щышъумыгъэлъ, Приштинэ яжъугъэщэжь. Ащ 
илажьи, имылажьи зыпашъхьэ ихьащт Алахь лъапIэу 
лъагэм зэхифыщт.
- Унэм зи рахыгъэп, икъамэкIэ аукIыгъэм къыкIэныгъэ 
Iалъмэкъми ышъхьэ зэрэпхыгъ, илъыр сшIэрэп нахь,- унэр 
зыуплъэкIугъэ ятIонэрэ лIы цIыкIум къыIозэ, пIэшъхьагъым 
къычIигъотэгъэ Iалъмэкъым дышъэм, тыжьыным хэшIыкIыгъэ хъулъфыгъэ, бзылъфыгъэ бгырыпххэр, джэмы шххэр, цацэхэр, шъэжъыехэр, Iэлъынхэр, тхьакIумалъэхэр, 
пшъэрылъхэр, Iэхъухэр зырызэу къырихыхэзэ, къытырилъхьагъ.
Щытхэр алъэгъугъэм нэмыз-Iумыз ехъулIагъэх.
Бэрэкъэт Зэуалэ зэгуцафэщтыгъэм зыкъыригъэшIэжьи, къыIуагъ:
- Мыхэр, мо зэраукIыгъэ къамэри ягъусэжьэу, хэзыгъэ имыIэу шъутхыхи, шъукIэтхэжьыгъэу Мустафа дзэпщым дэжь джыдэдэм тхьыщт. Тыгъуасэ фэмыдэу непэ 
тыкъэзыухъумэрэ дзэм ахэр ищыкIэгъэщтыхэшъ, тидзэпщ 
къызэриIоу мылъкум тыдэзекIощт.
Бэрэкъэтым ихьатыркIэ Албан икIодыкIэ зи къыпамыгъэтаджэу ихьадэ Приштинэ ащэжьи, чIым зырагъэкIужьыгъэм мазэ тешIэгъагъэп Мустафа дзэпщым ыдэжь Зэуалэ 
зырагъэблагъэм. Зэуалэ мыхъун горэ иIэнатIэкIэ ышIагъэу 
зыдимышIэжьыщтыгъэми, ишъхьагъэрыт къызеджэкIэ, 
гумэкIыгъом зэрэхафэщтыгъэу непи ыгу лъэпэрапэзэ, 
дзэпщым дэжь кIуагъэ. ИIофхэм къакIэупчIэ фэдэзэ, дзэпщыр гъучI пхъуантэм екIуалIи, зигъэIэпIэжъажъэзэ, къызэIуихыгъ. Ащ къыдихыгъэ Iалъмэкъэу Бэрэкъэтым 
къышIэжьыгъэмрэ тхылъыпIэмрэ ыпашъхьэ къырилъхьэхи, 
къыриIуагъ:
- Мы дышъэ-тыжьынмэ афэгъэхьыгъэу Стамбыл 
сызэтхэм, къысфагъэхьыжьыгъэ джэуапым сэ сызэригъэгушIуагъэм нахьи, бинбаш, упшъэ къыралъхьэгъэ Iофым 
ар ехьылIагъэшъ, о нахь уигъэгушIощт. ЗезгъэукIыхьанэп, 
черкесхэм апкъ къекIы тIозэ, тисултIан нэф ишIэкIэ мы 
илъэсым зэхэтщэщт черкесыдзэм пэIудгъэхьанэу мылъкур 
къытфагъэнэжьыгъ. Ащ нэмыкIэу оркIэ джыри зы гушIуагъу, уиIофшIагъэ пстэумэ япэгъокIэу уитэмэтелъи нахь 
ин къыпфашIыгъ, умиралай.- Ар къэзыушыхьатырэ 
тхылъы пIэр къыригъэлъэгъуи, щхыпцIызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - ТхьамыкIагъоми гушIуагъо къыхэкIы тыркухэми, черкесхэми зэраIоу, хьакIэщ хъугъэ-шIагъэм джар 
къытфихьыгъ. Ау, орырэ сэрырэ тызэцыхьэшIэгъушъ, 
титIуи, ащ хэлъ щыIэп, тызэфэшIушIэжьыщт. Мыхэмэ анахь 
угу рихьырэ горэ ахэх. Сэ мы бзылъфыгъэ бгырыпхыр 
сыпхъу ыбг къекIущтышъ, сэштэ. Сыд узыфыщысыр, 
къыосIуагъи, титIо зэфэтшIэжьырэр цIыф ышIэщтэп.
- Цыхьэ къыпфэсымышIэу арэп, Мустафа-паша, 
мыхэмэ тыжьын къамэр ахэслъэгъожьырэпышъ ары. Ащ 
мылъку угъоир раукIыгъ нахь мышIэми, сштэщтыгъэ.
- А къамэр ара зэраукIыгъэр?..- Мустафа дзэпщыр 
къэгумэкIыгъ.- Ащ уфаемэ, адэ учеркесэу черкес къамэм 
уфэен, ар чыжьэу щыIэп.- ГъучI пхъуантэр Мустафа-пашэм 
псынкIэу къызэIухи, къыдихыгъэ къамэр Зэуал къыфищэигъ: - Къыосэты. Ау, шъыпкъэр къыосIон, мыщкIэ 
зэгорэм, лIыгъэ джаурхэмкIэ зыщызепхьэрэ чIыпIэ горэм, 
узгъэгушIон симурадыгъ. Аущтэу зымыхъугъэкIэ, мы 
Iэхъур сштагъэм телъхьэ фэсэшIыжьы. Джы мыдрэ тхылъы пIэм итым уигъэгушIонкIи, уигъэчэфынчъэнкIи мэхъу. 
Бэгъ Хьаджрэт юзбашыр1 тырку уIэшыгъэ IофшIапIэм 
къулыкъу щихьынэу унашъо къытфырагъэхьыгъ.- ЕтIанэ 
зигъэсэмэркъэузэ, къыпигъэхъожьыгъ: - ТалъэныкъокIи, 
шъуалъэныкъокIи зэрэщыхабзэу, Стамбыл къызыкIэлъэIурэм гушIуапкIэ къыIых.
- Ар къэбар дэгъу, Мустафа-пашэ,- Бэрэкъэтыр ащ 
зэрежэщтыгъэр къызхигъэщыгъэп.
1  Ю з б а ш - лейтенант.

--- Page 679 ---

- Дэеп, Бычэ султIан гощэшхом ынаIэ къыптетыныр,- 
джы дзэпщыр IущхыпцIыкIызэ, шъхьэихыгъэу Бэрэкъэтым 
къыриIуагъ. 
Мустафа дзэпщым дэжь Бэрэкъэтыр къызэрикIыжьэу, 
гушIопкIэ Iофыр щыгъупшэжьыгъэу, забыт мэкъэ теубытагъэкIэ Хьаджрэт риIуагъ:
- Зыгъэхьазыр, Бэгъ юзбашыр, неущ гъогу утехьащт.
- Тхьауегъэпсэу, Зэуал,- тхьэмафэрэ зэжэгъэ джэуапым Хьаджрэт ыгъэгушIуагъэу къызыIуипхъотыгъ.- Мэфэ 
тхьапша къысатырэр?
- Истамбыл къулыкъу щыпхьыщт.
- Истамбыл сыкIона… Тадэжь мэфэ заулэкIэ сябгъэутIупщынэу арыгъэба?..
- Джы нахь Iоф дэгъу къыпфыкъокIыгъ. Стамбыл 
удэсыщт, къулыкъу щыпшIэщт къыосIуагъи, зэхэпхырэба?..
- Зэхэсэхы шъхьае, орырэ сэрырэ мыщ къулыкъу 
щытхьынэу арыгъи тызэрэзэзэгъыгъагъэр… Ащыгъум, 
Зэуал, сыкъыолъэIу, сыутIупщыжьи, тадэжь сыгъэкIожь.
- Сэрэп ащ фитыр. Мустафа дзэпщыр ары. Уфаеу 
дзэм ухэхьагъэмэ, дэхынчъэу къыуаIорэр бгъэцэкIэщт 
нахь, о пIорэр арэп. ЕтIани, Хьаджрэт, ор-орэу уинасып 
пымыупкIыжьыба… Истамбыл къэлэшхом тырку султIанри, 
Бычэ гощэшхори, Гощмафи дэсых, Саид ефэндри къызэрэпфыщытыгъэр плъэгъугъэ. НекIо зыфаIорэм умыкIонэу уадыгэба? ХьакIэщым кIожьи, къыосIуагъэмэ ягупшыс. 
Мустафа дзэпщым унашъо зэрафишIыгъэмкIэ, уигъогу 
тхылъыпIэхэри, уищыкIэгъэщт нэмыкIхэри къыпфагъэхьазырыщт. Гъогу зэхэкIиблым тызыфэзкIэ, гукIодыгъо щыIэп 
тIозэ, хытагъэхырэ гъогум тытехьэ. Къыуатыгъэ шIухьафтынхэр арымэ, умыгумэкI. Тырговиштэ лъэныкъом Iоф 
щысиIэшъ, сэ ахэр уятэ IэкIэзгъэхьажьыщтых. Уидзэ къулыкъу зэрэлъыкIотэрэ шIыкIэр фэсIуатэмэ, Мэзхьаб 
гушIощт. Бычэ султIан гощэшхор Бэгъмэ зэряпхъур зесIокIэ, 
зиунагъо бэгъон, дунаир фикъужьыщтэп. ШъушIэнэп 
султIан щагушхом шъурагъэблэгъэнкIи.
Бэгъ Хьаджрэт къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIырэ тIурэм 
къиныбэ пэкIэкIыгъэми, джы непэ фэдэу зэрымыр зыщыхъу гъэ чIыпIэ ифагъэу къышIэжьырэп. Зы лъэныкъомкIэ 
зэкIэри зыкIэхъопсырэ Стамбул дзэ къулыкъу щыпшIэныр 

--- Page 680 ---

дэгъу, адрэ лъэныкъомкIэ, хэт ышIэра мы дунэе бырсырым 
къыщыохъулIэщтыр, уиIахьылмэ, уичылэ уапэчыжьэныр 
дэи. Илъэсныкъом къехъугъ игупсэхэр зимылъэгъугъэхэр, 
джыри Тхьэм ешI ахэр зилъэгъущтхэр? "Къырыми данэ 
илъ зэраIоу, сыда Истамбул чыжьэм дэсри, дэлъри сэ 
зэрэсищыкIагъэр,- зэриIожьыгъ Хьаджрэт.- ЗэрэхъурэмкIэ, баим ынэ пэIулъыр мылъку, нэкулъыр зилъапIэр тхьамыкI тятэ зэриIоу, зыгорэм сыкъилъэгъунба, гу къыслъитэнба сIомэ-сынацIэзэ, Истамбыл къулыкъу щысхьыщт 
ара? ГъэшIэгъона Бычэ гощэшхор тилъэкъоцIэгъумэ, зи 
сIонэп сIуагъэ шъхьае, тичIыгу тыраукIыхьэ зэхъум, тэ 
щыIагъа? Ары, ары, Гощмафэ ыпIужьыгъ, ащкIэ тхьаегъэпсэу…" 
Ахэми, нэмыкIхэми ягупшысэщтыгъэ Хьаджрэт инэIосэ 
джэмакъэм ышъхьэ къыригъэпхъотагъ. Къызыщылъэти, 
щагумкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм зыIолъадэм, Даур 
Аслъанрэ Къэплъанрэ азыфагу дэтэу къеджэщтыгъэ Хьатам ылъэгъугъ, шъхьаныгъупчъэр Iуиутыщтым фэдэу 
Iуипхъоти, икуукIыгъ:
- Хьатам, ора ар!.. Мары джыдэд!..- гушIом 
зэрихьэ-зимышIэжьэу Хьаджрэт унэм ичъи, ышнахьыжъ 
ыбгъэ зычIидзагъ: - Тэ укъикIыгъа, Хьатам, сыдэу дэгъоу 
укъэкIуагъа!
- Мыдэ мыр ины зэрэхъугъэр!.. Дзэ шъуашэри къызэрекIурэр!..- Хьатами ышнахьыкIэ зэпеплъыхьэ.  - Зэ, 
зэ, сыда къэхъугъэр унэмэ уакIэбэнэжьэу, зэкIэри дэгъу, 
зэкIэми сэлам къыуахыжьы. Тяти псэу, узынчъэ, Дарихъани, Стефанки, Тоди ары. Гъунэгъухэри, чылэри, джырэкIэ, неущ къэхъущтыр хэта зышIэрэр, мамырых.- Унэм 
зехьэхэм, Аслъанрэ Къэплъанрэ къафагъэсыгъэ щаим 
ешъохэзэ, ягущыIэ падзэжьыгъ: - О сыдэу ухъура, Хьаджрэт, укъэмыкIуахэ, уикъэбар тымышIэ зэхъум, тятэ 
гумэкIэу сыкъыригъэжьагъ, хьалыжъо, гуубатэ, къурамбыйхэри, мы ахъщэ тIэкIури, зышIомыгъэмакI, дзакIом 
ищыкIэгъэщт аIуи, тятэрэ Нат-Натрэ, къэошIэжьа ар, 
къыпфысагъэхьыгъ.
- Тхьаегъэпсэух,- яунэгъо къэбар щыгъуазэ фэдэу 
Хьаджрэт къыIуи, нэмыз-Iумыз псынкIэкIэ къеупчIыжьыгъ: - Сыда мыщ Нат-Нат къызэрэхахьэрэр?

--- Page 681 ---

- КъыосIон, сшынахьыкI. Тятэ унагъо едгъэшIэжьыгъ.
- Сыдигъу?..- Хьаджрэт къызыIуипхъотыгъ.
- Илъэсныкъо фэдиз,- Хьатам къыIуи, зышъо зэокIыгъэ Хьаджрэт еупчIыжьыгъ: - Сыда?
- Тятэ разэу унагъо ышIэжьыгъэмэ, дэгъу, сэгушIо. 
Нат-Нати сымышIэу мэхъуа, бзылъфыгъэ шIагъу, ау къэбарыр сшIагъэмэ, зыкъязгъэутIупщыныгъи сэIошъ ары.
- Джыри кIасэп, Хьаджрэт. Ар зыIэ илъыр Бэрэкъэт 
Зэуалэмэ, селъэIун. ЗэпIощт-узэлъэIущтыр нахь лъаг пIоми, 
ащи гурызгъэIон. Мэфэ заулэкIэ укъатIупщымэ, чылэм 
тызэдэкIожьын, тяти, Нат-Нати, гъунэгъухэри гушIоных, 
Стефан нэмыIэмэ, тшыпхъу игугъу сшIыжьырэп, сцIэ 
щыгъупшэжьыгъэу о пцIэкIэ къысэджэ.
- Боу сыкъакIоныгъи, Хьатам,  - Хьаджрэт мэкъэ 
ефэхыгъэкIэ къыIуагъ,  - сикъулыкъушIапIэ зэбламыхъугъагъэмэ…
Ардэдэм зышIомыдэеу, забыт шъошэ кIэпсхэмкIэ 
зэпэжъыужьэу унэм къихьэгъэ Бэрэкъэт Зэуалэ хьакIэм 
ыIапэ къыубытызэ, адыгэ шIыкIэ-IуакIэкIэ сэлам къырихыгъ:
- Фэсапщи, Хьатам. ПшынахьыкIэ неущ гъогу зэрэтехьащтыр пшIэрэм фэдэу дэгъу укъызэрэкIуагъэр.
- Сыд гъогуа? - зэхихыгъэр зэримыгуапэр къыхэщэу 
къэупчIагъ.
- Бэгъ Хьаджрэт юзбашымрэ Бэрэкъэт Зэуал каймакамымрэ1 ядзэ Iофхэр зэпыфагъэх. СыпфэгушIо, пшынахьыкIэ султIан щагум къулыкъу щихьынэу Истамбыл рагъэблэгъагъ.
- СшынахьыкIэ ар къыфагъэшъошэнэу сыд шIушIагъа 
къолъыр? - Хьатам Хьаджрэт Iуплъыхьэзэ, Бэрэкъэтым 
еупчIыгъ.
- Дзэм хэт пстэури, Хьатам, султIан щагум рагъэблагъэрэп. ПшынахьыкIэ уеупчIымэ, къыдэхъухэрэр зишIушIагъэри къыуиIон. Сэ, джыдэдэм сэгузажъошъ, пчыхьашъхьэ нахь гупсэфэу тызэрэлъэгъун, тичылэ Iофхэми сакъыкIэупчIэн, шъуитIуакIэ щыпсэурэ зэмылъэпкъэгъухэм 
язэфыщыт-зэпыщытыкIэхэми тарыгущыIэн. ЗэшIотхын 
фэе Iофышхохэр къытпыщылъых, Хьатам. ТищыкIэгъэщт 
цIыфхэм ори уащыщ.
1 К а й м а к а м- подполковник.

--- Page 682 ---

- Сыда зишыкIэ машIо егъэугъэ Бэрэкъэтым 
ыIохэрэр?..- унэм икIыжьыгъэ Зэуалэ кIэлъыплъэзэ, Хьатам къыIуи, ежь-ежьырэу иупчIэ джэуап ритыжьыгъ,- 
урамым къытыращырэ-амышIэрэ цIыф султIан щагум 
зэрэрамыгъэ благъэрэр о къысфэмыдзыжьыми, сэры 
пакIо, сипэIожъи ешIэ...- ЕтIанэ ышъхьэ къыпхъуати, 
ышнахьыкIэ еупчIы жьыгъ: - Iоф мыдэгъу горэм Бэрэкъэтым ухещэмэ шIэ?
- Хьау, зыгъэрэхьат, Хьатам, дзэм хэтхэм ащыщхэр 
Истамбыл зэрэрагъэблагъэрэр сэркIэ къежьэгъэ Iофэп. 
УдзакIомэ, къыуаIорэм ублэкIы хъущтэп,- Хьаджрэт 
ышнахьыжъ щыукIыти, ежь зэгуцафэщтыгъэ Iофым ышъхьэ фырихыгъэп.
- Ара, адэ аущтэу Iоба, зиунагъо бэгъон, къыуаIорэр 
гъэцакIэ, тяти, чылэри къямыгъэушъхьакIу.- ТIэкIу тешIагъэу къыфэмыIошъущтыгъэ-зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ 
къеупчIыжьыгъ: - Бэрэкъэт Зэуалэ ианахьрэ Iоф цIыкIуи 
епщэмэ-къепщэжьызэ зэригъэпсырэм тыщыгъуаз, ау 
ифедэ зыхэлъ Iоф горэ зэрефэкIэ сенэгуе. Тятэ зэриIоу, 
ущытми, пшъхьэ, ущылъыми, птхыцIэ къырикIонэу гъэпсыгъэ, а лIыр къызэрэоблэн щыIэп… Хьау, сшынахьыкI, 
уизакъоу Истамбыл узгъэкIощтэп, ар сымышIэмэ, тяти 
къысфидэщтэп. Истамбыл къыпфыщыряхьисапыр сынитIукIэ 
слъэгъунэу сыфай. Аущтэу укъысIумыплъыхь, ар ухы гъэпыупкIыгъэ Iоф. Тыркухэм, болгархэм, Хьазрэт ефэндым 
фэдэу Iиман зимыIэ адыгэ зырызхэми къакIэкIэсыутыгъэ 
мэлхэм къакIэкIыгъэ ахъщэри сиджыбэ илъ, тфикъущт, 
къытэлыжьыщт.
- Хьатам! - Хьаджрэт ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.- 
Мэл тыгъуныр хэбнэжьыгъэу пIогъагъэба?..
- СIогъагъэ шъхьае, мызгъэгум, уадэжь IэнэкIэу 
сыкъэкIоныя, зысфэIэжагъэп. ГущыIэ къыосэты, нахьыкI, 
ар аужыпкъэнэу. Ау Истамбыл сызэрэбдэкIощтым тытегущыIэжьырэп.- Рихъухьагъэм къытыримыгъэзэжьыным 
пае псынкIэу зыкъызэблихъугъ: - Дэгъоу сшIагъэ узылъэгъунэу къыпфалIэрэ Къасимэ къызэрэздэсымыщагъэр… 
ПшIэрэба тинахьыжъхэр зыфэдэхэр, некIо есIуагъэкIи, 
ахьыщт-ашхыщт ыIонти, Наурзэм къыздыригъажьэщтыгъэп.

--- Page 683 ---

- Дзэгъащтэ Хьарунэ фэдэп. Зэуалэ сакъызыхехым, 
апэ къыздезгъэштагъэмэ, тятэ тезгъэгушIухьагъэмэ ащыщыгъ, аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп нахь.
- ЗыкIасIорэр зыфэдэр сэшIэшъ ары. О пчIыпIэкIэ ыкъо 
Къасимэ Бэрэкъэтым къахихыгъагъэмэ, плъэгъущтыгъ ащ 
зызэришIыщтыгъэр. КIэпсэ нэрымылъэгъукIэ кIэрышIагъэу 
зыкIэритIупщырэп. Къезгъэжьэгъахэмэ, ощ пае тятэ фагъэIугъэри къэсIон: иепти, шъаор зыкIэкIиутIупщыгъ,- 
Хьатам къыIуи, щхыжьыгъэ. Ащ нахьи нахь лъэшыжьэу 
зэхихыгъэм Хьаджрэт ыгъэщхыгъ.
- Адэ зыгу къытфэмышIумэ Iаджи аIощт,- Хьаджрэт 
кIэкIэу къыпиупкIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Ахэмэ зязгъапэрэп сэ. Къасимэ сэлам сфехыжь, сызыдагъакIорэм 
сиIофхэр щызэпыфэхэмэ, зэрэзгъэгугъэгъагъэр зэрэфэзгъэцэкIэжьыщтыр сфеIожь.
- КъызгурыIуагъэп, нахьыкI, ари о узэрэхащагъэу 
тыркудзэм хэпщэнэуи?
- Тыркудзэм Хьатам зыфэмыекIэ,- тхьагъэпцIэу 
Хьаджрэт ышнахьыжъ Iуплъагъ,- Наурзэ Къасимэ зыфаекIэ, ащ зыгорэм ишIуагъэ ригъэкIын фаеба…
- ПшIэхэнэп, Хьаджрэт, тыркудзэм пшынахьыжъ 
зэгорэм хэхьанкIи...- ишъыпкъэми-имышъыпкъэми 
умышIэнэу Хьатам къесэмэркъэужьи, гукIэ зэриIожьыгъ: 
"Сыд фэдэу нахьыжъхэмрэ нахьыкIэхэмрэ зэфыщытхэми, 
ахэр хьамдэч зырызхэм адэсых тятэ зыфиIорэр шъыпкъэщтын…"
Бэрэкъэт Зэуалэ зэриIогъагъэу, нахь жьэу IофшIапIэм 
къикIыжьи, хьакIэщым хэт шхэпIэ-кальян ешъуапIэм 
зэшитIур ригъэблэгъагъ, къафыригъэштэгъэ Iанэм 
кIэрысхэу, ежь кальяныр загъорэ зыIуищэ-зыIуипщыжьызэ, 
зынэмысхэрэ къамыгъанэу, чылэ Iофхэм къащегъэжьагъэу 
хэгъэгу Iофхэм ащыкIэкIыжьэу, атегущыIэщтыгъэх. Хьаджрэт нахьыжъитIум ядэIущтыгъэ нахь, ахэгущыIэщтыгъэп. 
Ау гущыIапэр зыIыгъыгъэр Бэрэкъэт миралай бысымыр 
ары. Тырговиштэ е Шумле нахь чыжьэу мыкIогъэ Хьатам 
Балканым, Тыркуе хэгъэгум къарыхъухьэхэрэ Iоф зэетIуа ехэм къэIо-IотэжькIэ ащыгъозагъэми, анахьэу зигугъу 
къышIыщтыгъэхэр, зыгъэгумэкI-зыгъапэщтыгъэр яадыгэ 

--- Page 684 ---

чылэхэм къащыхъурэ Iофхэр, тырку, адыгэ, болгар зэфэмышIу-зэфыщытыкIэхэр, модэ хы кIыбым къащырагъэнэгъэ хэкужъым щыхъухэрэр арых. Бэрэкъэт Зэуалэ нахь 
чыжьэ-игъэкIотыгъэу гупшысэщтыгъэми, ыжэ дэмыкIэу 
къызытыригъэзэжьыщтыгъэр уIэшыгъэ адыгадзэм изэхэщэн.
- Джа зигугъу пшIы зэпытрэ хэкужъым къыщыташIагъэр, Хьатам, зыщыдгъэгъупшэжьызэ, сыд фэдэу дэгъоу 
джаурмэ тафыщытыгъэми, тшъо афытетхыжьыгъэми,- 
кальян Iугъор джыри зыIуигъэпщыкIызэ, Бэрэкъэтым 
къыIуагъ,- ахэмэ тэ шIу талъэгъущтэп, ежьыхэри тэ егъашIэм тфэлъэгъущтхэп. Ахэмэ сыд яушъхьагъукIи, алъапэ 
Балканым, Болгарым къырядгъадзэ хъущтэп. КъызырядгъадзэкIэ, къызгурыжъугъаIу, зы мэфэ закъокIэ мыщи 
тырагъэсыжьыщтэп.
- Тэ тафыщта, дунаим тытырафыжьыщта?..- Хьатам 
гъумыгъуи, тIэкIу шIагъэу зыгъэгумэкIыщтыгъэм ышъхьэ 
къыримыхы шIоигъуагъэми, къэупчIагъ: - Тинахьыжъмэ 
хэкужъым щамышIагъэр мыщ щытшIэу тяшIумэ? 
Балканыр арыми, Тыркуе хэгъэгум икъэлэшъхьэ Стамбулми, нэмыкI чIыпIэхэми Бэрэкъэтыр адыгэ купмэ гущыIэгъу защыфэхъукIэ, къыратыщтыгъэ упчIэм иджэуап 
зыригъэукIыхьэзэ, хэти риIожь зэпытэу зэсэжьыгъэмкIэ 
Зэуал къеупчIыжьыгъ:
- Аущтэу тшIэмэ, тинахьыжъмэ апэкIэкIыгъэ илъэсишъэ 
зэо тхьамыкIагъор ащыгъум хьаулыеба? СшIэрэп сэ ащ 
къесIолIэжьыщтыри…
- Илъэсишъэм тинахьыжъмэ афэмышIагъэр зы мэфэ 
зэшIэгъу-зэшIукIэ тшIэн тлъэкIыщтыгъэ,  - ошIэ-дэмышIэу 
Хьаджрэт къыIуи, фэмыщыIагъэмкIэ зиухыижьыгъ: - 
Къысфэжъугъэгъу.
- Ы-ы, Хьаджрэт,- Бэрэкъэтым ыгъэшIэгъуагъ,- 
блэкIыгъэ-къэзымыгъэзэжьыщт адыгэ Iофым ори ащ фэдэ 
еплъыкIэ фыуиIа?
- СшIэрэп аущтэу озгъаIорэр нахь, Зэуал,- Хьатам 
ышнахьыкIэ иджэуап емыжэу къыIуагъ,- Хьаджрэт игущыIэмэ сэ мыхъун ахэслъэгъуагъэп. Бзыухэри къызыщыращыгъэ чIыпIэм, хэгъэгум гъатхэрэ фагъэзэжьы. Тэ 

--- Page 685 ---

тиадыгэ гупшысэ кIэхъопс илъэсым исыдрэ уахъти терэф 
фаеми, къыддэхъун фаеба, адыгэм ихэпIагъэм зэгорэм 
ыгъэзэжьын фаеба… Непи, неущи сIорэп, тэ ар къэтымылъэгъужьыщтыми, къыткIэлъыкIощтхэм янасып 
къыхьынэу мэгугъэхэшъ арыщтын ащ фэдэ еплъыкIэ зиIэмэ 
джа бгъэшIагъорэр зыкIаIорэр.
- Дунаим, Хьатам, Iаджи техъухьэ,- Зэуал щхыпцIыгъэ,- зэгорэм къэхъущт-къэшIэщтым тежэу тлъакъо 
зэтедзагъэу тыщыс хъущтэп. Зихэгъэгу тисхэр, зихьалыгъу 
тшхыхэрэр, зипс тетшъухьажьхэрэр къыткIэнакIэ-къытфычIэплъыхэу дунэе бырсырышхом тыщыпсэущта? Хэти 
къытефэрэр, модыкIэ-мыдыкIэ ымыIоу, ышIэн фае.
- КъызгурыIуагъэп, Зэуал, зихэгъэгу тисхэу зыфэпIуагъэр. ЕгъашIэм, къызэраIоу зэрэзэхэсхыгъэмкIэ, Балканым 
щыпсэухэрэ сырбхэр, болгархэр, хэта джыри зицIыфыцIэ 
къесымыIуагъэр, архэба чIыпIэкIэ адыгэмэ тфыхахыгъэ 
Балканыр зиехэр?
- Зэгорэм къыосIогъагъ, Хьатам, джыри къыосэIо,- 
Бэрэкъэт Зэуалэ къыфадзыгъэ упчIэ гуаом къызэригъэгубжыгъэр къызыхимыгъэщ фэдэу зишIызэ къыригъажьи, 
къыфигъэпытэжьыгъ,- пшъхьэ зымыгъэузыщтымэ, зыбгъэIушэу, пшъхьэ ямыгъэгъэуз.
- Тэмэм, зыфэпIуагъэми шъыпкъэ хэлъ,- Хьатам 
Зэуалэ дыригъашти, къеупчIыжьыгъ,- ау урысхэм афэдэу 
тыркухэри техакIохэба, Балканыр ежьыхэм ячIыгоп ныIа?
- Хьатам, сшынахьыкI,- Зэуал зиплъыхьи, джы нахь 
мэкъэ гые шъабэкIэ къыIуагъ,- тэ тызэлъэпкъэгъу, Хьаджрэтышъ, дзэм къыздыхэт, тыдэ утхьыжьын, тэщ нэмыкI 
уиупчIэ чIэгъчIэлъ мыщыу зэхемыгъэх, джа техакIохэкIэ 
узэджагъэхэм къыпфагъэгъущтэп. Неущ жьэу гъогу 
шъузытехьащтыкIэ, типчыхьэ щыс ащ щытыухын. Сыд 
пчыхьашъхьэ зэтIуагъ-къызэтIожьыгъэми, шъуитIо шъуизэш-зэфыщытыкIэкIэ сышъохъуапсэ, шъуятэ Мэзхьаби 
гушIукIэ сыгу къэкIы. Сыд ащ икъэбар, сыд ипсэукI?
- Тхьэм ыIомэ, тятэ ишIугъ, унагъо ышIэжьыгъ.
- О-уиу, Хьатам, сыд гъэшIэгъона къэпIуагъэр! - Зэуа лэ зэхихыгъэр ышIошъ хъущт-мыхъущтмэ ымышIэу кууагъэ. ТIэкIу тыригъашIи, Iэсэжьыгъэу еупчIыгъ: - Хэта 
Мэзхьаб инасып къыхьыжьыгъэр?

--- Page 686 ---

- Тятэ къыщэжьыгъэр ори ошIэн фае,  - ыIуагъ Хьатам,- ар Мэрзыхъое Мыхьамэт ышнахьыжъ Бэчыр зыфаIощтыгъэм ыпхъу Нат-Нат ары.
- Олахьэ сыбгъэгушIуагъэм,- ихъопсэ-шъугъо къызхимыгъэщэу Зэуалэ къыIуагъ.- Нат-Нат ухэзгъэплъыхьан 
бзылъфыгъ, шIу нэмыкI къесIолIэнэу сшIэрэп, Тхьэм тIури 
бэгъашIэ ешIых, шъуятэ Мэзхьаб жъышъхьэ мафэ хъугъэкIэ шъулъытэ. Шъори шъуздежьагъэм дахэкIэ Тхьэм 
шъунегъэс. КъызыбгъэзэжьыкIэ, Хьатам, джа зэрэтIогъагъэу джыри тызэIукIэн, Тырговиштэ лъэныкъомкIэ 
сыкъыбдэкIонкIи мэхъу.

--- Page 687 ---


ЯШЪЭНЫКЪОРЭ  ЗЫРЭШЪХЬ

--- Page 688 ---

Угу шIу илъымэ, нэшIукIэ дунаим ухигъэплъэщт, 
цIыфхэри, зыщыщхэ лъэпкъым, аIулъ бзэм, яхэбзэ-шэнхэм 
ямылъытыгъэу, шIу уигъэлъэгъущтых, къинри пфигъэпсынкIэщт, гушIуагъори пфигъэбэгъощт.
ТхьамыкIагъоу щыIэ пстэури Нат-Нат изакъоу фыхахыгъэ фэдэу, ыгъэлъэпаомэ-къышIотэджыжьызэ, къызыхъугъэм къыщегъэжьагъэу къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIитIурэ 
тфырэр къыхьыгъ. ЫцIи, ылъэкъуацIи, ыныбжь зыфэдизри 
амышIэщтыгъэ пшъэшъэжъые лъэрыкIор янэу лIагъэм 
кIэрысэу Фэрзэ Iушъо къыIузгъуати, унагъо ехьафэ зыпIугъэ Мэрзыхъуае Бэчыр къызэриIожьыщтыгъэмкIэ, Нат-Нат 
янэ джы ежь ыныбжь ыныбжьыгъэу арыщтын. Пшъэшъэжъые зэинчъэм ыцIэкIэ зеупчIыхэм, Нат-Нат къызареIом, 
адыгацIэкIэ ар зэбламыхъужьэу ны, ты фэхъугъэхэри, 
зэрэчылэуи джаущтэу еджагъэх.
Адыгэ дунэе хьазабым тхьамыкIагъокIэ щыщ хъугъэ 
урыс лъэпкъ къыхэкIыгъэ Нат-Нат насыпышIо зэрыхъухьэгъэ унагъори, зыхэхьэгъэ лIакъори, илIи, исабыитIуи 
шIокIоди, ятэшым нахь гугъапIэ имыIэжьэу изакъоу къызэнэм, ащи къумалыгъэ къыдызэрихьагъэ нахь мышIэми, 
зыщыщ, ылъ зыхэлъ урысымкIэ зимыгъазэу, ятхьамыкIагъо зыдигощыгъэмэ ахэтэу Тыркуем къызэрифагъэр 

--- Page 689 ---

имыкъоу, илъэпкъэгъухэр зэрысхэ Балканыр псэупIэ 
фэхъугъ. Бэгъ Мэзхьаб шъхьэгъусэ зыфешIыфэ, Нат-Нат 
ишъхьэлъытэжькIэ зыфэсакъыжьызэ, модэ хэкужъым 
иурыс лъапсэ къызэрэзыхимыгъэщыщтыгъэу мыщи ар 
къызыщыхимыгъэщэу Мэхъош чылэм дэсыгъ. Ау блэкIыгъэ илъэс пшIыкIутфым ышъхьэкIи, ятэ-янэхэмкIи, ибынунагъокIи къехъулIагъэмэ Нат-Нат зягупшысэжьыкIэ, ыгу 
зэхахьэщтыгъэ. Шъхьэзэкъогъэ чIыпIэ зэжъу зефэм, ятэш 
Мыхьамэт къызэрэфычIэкIыжьыгъагъэр, "мыщ дэжь 
къыщысаж, къэзгъэзэжьыщт" къыриIуи, тыркуикIыжь 
гъогунапцэм къызэрэIунэгъагъэр щымыгъупшэу къышIудэоежьыщтыгъэми, ятэшба, ыкокI исыгъэба, ежь фэдэу 
Мэрзыхъое лIэкъо лъэкъуацIэкIэ дунаим тетба, зэ нэмыIэми, 
егыинэу, мыхъун риIонэу ыгу къэкIыгъэп.
Илъэс тIокIищым итэу ятIонэрэ унагъо зышIэжьыгъэ 
Бэгъ Мэзхьаби къыгъэшIагъэм сабыигъо лъэпцIэгъумрэ 
ныбжьыкIэгъу илъэс заулэмрэ захэпхыжьыкIэ, зыгъэтхъэн 
мафэ къекIугъэу къышIэжьырэп. Илъэс тIокIитIу имыкъум 
иунэ, ичылэ, ихэгъуашъхьэ, иадыгэ чIыгу къэзыухъумэхэрэ 
лIыхэм, ятэжъ Ибрахьимэ, ятэ Аслъанбэч, Кобл КIэрмыт, 
илэгъухэ Наурзэ Дзэгъащтэ, Кобл Хьарунэ, КIудэе Заурбэч, Бэрэкъэт Зэуалэ афэдэхэм аготэу дзэкIи, IашэкIи 
зэтегъэпсыхьэгъэ-зыпыримыкъущтхэм ылъ ыгъачъэзэ, 
ихэгъэгу къырафыфэ язэуагъ, уIэгъэ пчъагъэу ыкIышъо 
телъхэми ар къаушыхьаты. УIагъэр мэкIыжьыми, гукIаер 
мэкIый зэпыты зэраIоу, Бэгъ Мэзхьаб пэкIэкIыгъэ гупшысэ 
хъужьыгъэ гукIаехэр ыбгъэгу къыщыхэожьыхэу бэрэ 
къыфыхэкIы. Ау ахэр арэп джыдэдэм ар зэгупшысэрэр, 
цы лъэпэд шъэбэ цIыкIур Стефанкэ фэзыхъэу, ижъышъхьэ 
хымэ хэгъэгум шъхьэгъусэ къыщыфэхъужьыгъэ Нат-Нат 
ары.
- Адэ джары, сыдэу пшIын, тидунай зыфэдэр...- 
Мэзхьаб игукъэкIыжь чыжьэ-благъэмэ къырагъэIуагъ.
- Сыда, Мэзхьаб, зыгорэм уегъэгумэкIа? - Нат-Нат 
къэупчIагъ.
- Хьау, Нат, зыгъэрэхьат, гумэкIыгъо щыIэп. Сэри, 
ори, тэщ фэдэ Iаджми къарыкIогъэ-къяхъулIагъэмэ сахэгупшысэхьажьыгъэти ары. Зи къызэрымыкIыжьыщт 
гупшысэ нэкIхэм зыдябгъэхьых-зябгъэухыжьы хъущтэп 

--- Page 690 ---

сятэжъ Ибрахьимэ ыIощтыгъэми, къытэхъулIэгъэ-къыташIэгъэ емыкIу-шъхьакIохэр къызыдэоежьыхэкIэ, сыгу 
фэщэчырэп.
- Джа дэдэр, Мэзхьаб, сятэ тхьамыкIэ Бэчыри ыIощтыгъэ, зыдигъэзэжьыгъэм Алахьэм шIу щешI. Инасып 
хэкужъым къыщыташIагъэри, титыркуикIыжьи зэримылъэгъужьыгъэр.
Мэзхьаб шъузым нэшIукIэ Iуплъи, зэриIожьыгъ: "Унагъо зысшIэжьыгъэм тхьэмафи темышIагъэу "шъузыкIэм 
сыдэу зыкъыпфишIыра" Наурзэм ыIозэ, къызысэмэркъэум, "апэрэ шъузым ятIонэрэ шъузыр сыдэущтэу фэбгъэдэна" сIуи, сесэмэркъэужьыгъагъ шъхьае, Нат-Нат 
зэрэбзылъфыгъэ Iушыр, сибынхэмкIэ зэрэIэшIур илъэсныкъо мэхъушъ сиунэ къызихьагъэр мафэ къэси зэхэсэшIэ. 
Дарихъан нэмыIэмэ, ышъо хэмылъыгъэу, ымыпIугъэымылэжьыгъэу пшIэнэп, Стефанкэ цIыкIуми къыдечъэкIы, 
Хьаджрэт зэзакъуи зэрэтемыплъагъэу игугъу ешIы, 
фэгумэкIы. ЫшнахьыкIэ лъыдгъэплъэгъэ Хьатами, гъогум 
зыгорэ къыщемыхъулIагъот ыIозэ, икъэмыкIожьыкIэ егъа пэ. Сэрышъ, сшъокIи, сигъомылэкIи, сщыгъыщтхэмкIи 
ынаIэ къыстет, зыми сыщигъакIэрэп, сишъэогъухэми 
щыгъу-пIэстэ IанэкIэ афэхьалэл, сыдрэ гъомылэ унагъом 
щишIыгъэми, гъунэгъухэр хиныхэрэп. Наурзэм, Коблым 
яшъхьэгъусэхэм апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу ышыпхъумэ афэдэу афыщыт. Ары пакIо, щагум дэлъ хьэри, 
унэм ис чэтыури къыфэшIух. Сыда анахьэу, Бэгъыр, Тхьэм 
къыпфишIэнкIэ узыфаер?.." - зэупчIыжь-зэгыижьи, 
шъузым дыригъэштагъ:
- Уятэ Бэчыр лIы шIагъор сшъхьэкIэ сымышIэщтыгъэми, 
игугъу шIукIэ ашIэу бэрэ зэхэсхыгъэ. Ащи, сяти, сятэжъи, 
нэмыкI фэхыгъабэхэми къытэхъулIэгъэ адыгэ тхьамыкIагъор зэрамылъэгъужьыгъэр янасып. Ахэмэ яхьылъи, тэ 
тихьылъи къызыдетхьакIынэу тпшъэ къыдэфагъ, тщэчын, 
тыгу дгъэкIодынэп, дгъэкIодыгъэми, хэт тыкъилъэгъун, 
тызэхихын, тызэхишIэн.
- Ары, Мэзхьаб, ары, синэнэ гупсэ зэриIощтыгъэу, 
тIэ дагъэмэ, тшъхьэ щытфэжьын, джы нэс тыгу зымыкIодыгъэкIэ, мыщи тыгу щыдгъэкIодынэп. ХэбзэмышIэ хэбзэ 
лъыхъум хьэкухьалыжъом шъоу хелъхьэ тигъунэгъу ныо 

--- Page 691 ---

Чэбэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, тыкъызыратэкъогъэ 
хэгъэгуми, тызыхатэкъогъэ цIыфхэми мыпсэу-мылажьэх 
къызэрядгъэIонэп.
- Олахьэ, Нат, ар дэгъоу къэпIуагъэм,- Мэзхьаб 
нэшIу-гушIукIэ джыри шъузым Iуплъагъ,- купым урягъунэми, уахэт. "Iэхъуамбэхэр зэфэмыдэхэми, зэдэщэрыох" 
КIэрымыт, Хьарунэ ятэ, зэриIощтыгъэр сыгу къэбгъэкIыжьыгъ. Адэ ары, зиунагъо бэгъон. Джа зыфэпIогъэ 
цIыф лъэпкъхэми тадэщэрыон, ау тыамалынчъэ-хэтщыхьажьыгъэу, тыхэкунчъэ-лъэпсэнчъэу хэти зедгъэлъэгъунэп. Ар Хьатами, Хьаджрэти ясэIо. Шъыпкъэр 
пшIэнэу уфаемэ, ДарихъанкIи, СтефанкэкIи сызэшIэгъуай, 
тимахълъэ Тодор бетэмалри тыдэ тхьыжьын, ар къызхэкIыгъэхэр ори ошIэ.
Мэзхьаб къыIогъэ-къехьылъэкIыщтыгъэ гущыIэхэр 
Нат-Нат фэмыгъэхьыгъагъэхэми, ахэр ежь зыфихьыжь-зэригъэпшэжьыхэзэ, ыгу къыпыузыкIыгъ. Фэрзэ нэпкъ 
къытехъухьэгъэ тхьамыкIагъор, ар къызэхъулIэгъэ янэ 
заор зыщыкIорэ адыгэ чIым къызыкIэкIогъагъэр илъэсищ-плIы нахь зымыныбжьыгъэ пшъэшъэжъыем сыдым 
фишIэныя?
ЗыпIужьыгъэ ятэ Бэчыр къызэрэшIошI-къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, къэзылъфыгъэ янэ зикъэбар ымышIэщтыгъэ илI къылъежьэгъагъэу ары. АлъэкъуацIи, ацIи, 
къыздикIыгъэхэ лъэныкъори къэзыушыхьатыхэрэ тхылъыпIи, хьап-щыпылъи, шъобж гори зытемылъэу лIэгъэ бзылъфыгъэм къызэрэкIэмыныгъэр зэкIэми анахь гу къэуагъ. 
Ежь Нат-Нати унэм Бэчыр къызэрихьыгъагъэри, янэ хъущт 
Джанщыр ыбгъэгу фабэ зэрэчIифызэгъагъэри, ятэш фэхъущт Мыхьамэт къызэрэIугушIогъагъэри, гъунэгъухэри 
гушIуакIо къызэрэфэкIогъагъэхэри къышIэжьырэп. Хъэдэн 
нысхъэпэ дахэ янэ зэрэфишIыгъагъэр, ыIапэ ятэ ыIыгъэу 
ящагушхо къызэрэщырищэкIыщтыгъэр, мэкъэ гохькIэ 
ятэшыр КъурIаным зэреджэщтыгъэр, яхьэ къолэн гушIозэ 
къызэрэпэгъокIыщтыгъэр, яатэкъэ плъыжьышхо ыпшъэ 
ищыгъэу зэрыIощтыгъэр ыгу къэкIыжьых. Пшъэшъэжъые 
илъэс гушIуагъохэри, пшъэшъэ-дэкIогъу уахътэри, иунэгъо 
насыпышIо мафэхэри, ахэм ауж пэкIэкIыгъэ тхьамыкIэгъо 
пстэури джы къызнэсыгъэм ынэгу кIэтых.

--- Page 692 ---

"СиунэгъошIэжьын, хымэ хэгъэгум щыздзыгъэ 
лъэбэкъур мафэ сфэхъущта, хьаумэ мыгъо сфэхъущта? - 
Нат-Нат зэупчIыжьи, иошIэ-дэмышIэ упчIэ шIощхэныжьэу 
ежь-ежьырэу джэуап зэритыжьыгъ: - Сэ спэкIэкIыгъэ 
тхьамыкIагъомэ анахь макIэп къехъулIагъэр зищыIэныгъэ 
сыхэзыщэгъэ, сицыхьэ зытелъ Мэзхьаби. ИмылъфыкъуитIу, Хьатами, джыри сымылъэгъугъэ, зигугъу ышI 
зэпытрэ, сэри шIу сигъэлъэгъугъэ Хьаджрэти зэрипIу гъэзэрилэжьыгъэхэм изакъоми… Сянэ-сятэ тхьамыкIэмэ, 
Алахь лъапIэу лъагэм джэнэт Iахьыл ешIых, къысфашIэгъэ 
шIушIагъэм фэдэу о уишIушIагъи, Мэзхьаб, кIодынэп. Сэри 
уибынхэмкIэ, ощ нахь гугъапIэ зысимыIэжьыкIэ, уисыдрэ 
IофкIи сыкъыбготын. КъэзгъэшIэгъэ илъэс тIокIитIурэ тфырэм щыщэу икъунба шъхьэзэкъо-шъузабэу илъэс тIокIыр 
къызэрэсхьыгъэр?.. Сиунэ-хэпIэ нэкI фэшъхьаф сызыфэгумэкIын Мэхъош чылэм къыдэсынагъэп. Мыщ фэдэ унэ 
сисыщтмэ, ощ фэдэлI къысшъхьэщытыщтмэ, Дарихъан 
пхъум, Хьатам, Хьаджрэт къохэм сягупсэфылIэщтмэ, 
Стефанкэ IэшIу цIыкIум "нан" къысиIощтмэ, Тод фэдэ 
махълъэ тиIэщтмэ, сыд унэ-хапIа зигугъу сшIырэр? Модэ 
хэкум щычIэтынэгъэпэ унэ-хэпIэ дахэм ар сыдым кIигъэхьан! Ау Мэрзыхъуаемэ япхъу-шъузабэ зыщэжьын къызыкъокIым, ерагъэу зэригъэгъотыгъэр чIидзыжьыгъ аIоу 
цIыфмэ ажэ сыдэмыхьаным пае ащ зыгорэ къыфэгупшысыгъагъэмэ дэгъугъэ. Хьатамрэ Хьаджрэтрэ унагъо 
зашIэкIэ…"
- Зыгорэм сегъэгумэкIмэ пIуи, Нат, сэ укъысэупчIыгъагъэми, о зыгорэм джы узэригъапэрэр нафэ,- Мэзхьаб 
къызеIом, Нат-Нат игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- УпчIэ зэфэшъхьафкIэ тицIыф щыIакIэ зызэхэлъыкIэ, 
ащ иджэуапыщтхэри зызэхэфыгъуаекIэ, зэкIэри дэгъу 
Мэзхьаб, гукIодыгъо щыIэп,- Нат-Нат лIым IугушIозэ риIуи, 
фыпигъэхъожьыгъ: - Ау Мэхъош къыдэсэбгъэнэгъэ 
унэ-хапIэм етшIэщтым сегупшысэ.
- Унэ-хапIэ зимыIэ шъузэбэ Iаджи а чылэм дэс. Ахэмэ 
ащыщ горэм, псапэ пшIэн, сэри сигопэн, шIуфашIэкIэ 
ептыгъагъэмэ.
- Ары, Мэзхьаб, дэгъоу угу къэкIыгъ, ау Хьатамрэ 
Хьаджрэтрэ унагъо зашIэкIэ, тIумэ яз ищыкIэгъэнба?

--- Page 693 ---

- Тхьауегъэпсэу къо пфэхъугъэмэ аущтэу уазэрэфэгумэкIырэмкIэ, ау тIури зыкIэрысымыутIупщынэу сыфэягъэми, нахьыкIэр нахь кIас аIошъ, Хьаджрэт унэм къерэн, 
Хьатам нахьыжъышъ, тхэкIыгъэми, ынаIэ къыттетэу Абдзахэ дэрэс.
- Аущтэу оIомэ, Мэзхьаб, сыкъыодэIун, мэхъош 
хапIэмкIэ пIуагъэр къыбдэсэштэ. Узыщыхьазырым Мэхъош 
тыкIони, шъузэбэ тхьамыкIэ горэ дэсэу сэшIэшъ тешIушIэн, 
фэмафэ фишIынэу Алахьэми телъэIун.
- Дэгъу, Нат, дэгъу. Моу Хьатам зыдэтIофтэгъэ 
ышнахьыкIэ дэжь къызэрикIыжьэу ащ зедгъэщэн.

--- Page 694 ---


ЯШЪЭНЫКЪОРЭ  ТIУРЭШЪХЬ

--- Page 695 ---

Бэгъхэр зажэщтыгъэхэ Хьатам тырку забыт тэмэтелъыр темылъыгъэми, зышIомыдэеу ышнахьыкIэ Хьаджрэт 
юзбашым иджабгъу нахьыжъ чIыпIэ щысэу чыжьэкIэ 
щэджэгъо тыгъэхьажъум щыуалъэзэ къыхэтэджыкIыщтыгъэ Стамбул къэлэшхом кухъэренэ псынкIэкIэ ечъалIэщтыгъэ.
Мэфэ заулэ гъогум ыгъэпшъыгъэ нэгу Хьатам иIэп. 
Илъэс пчъагъэм Тыркуем имысыгъэ фэдэу ынэмэ къапэIухьэрэ пстэур, ыгу рехь-ремыхьми, къыздикIырэ Балкан 
лъэныкъом регъапшэ, тIэкIу-тIэкIузэ ахэмэ ахэчъышъ, хы 
зэпырычъыкIэ сабыигъо-ныбжьыкIэгъур зыщыкIогъэ адыгэ 
къушъхьэхэр, мэзхэр, былым хъупIэхэр, шъоф зэщизхэр, 
пIай зыщешIэщтыгъэ чылэ гузэгу гъэхъунэр, шыгъэчъапIэ 
чылэгъунэр инэплъэгъумэ къахэтэджыкIы. ЕтIанэ ахэр гын 
гъоз машIомэ зэлъастхэу елъэгъух, топыо, къэзэкъ "ура" 
макъэхэр, бзылъфыгъэ зэрэгъэкуо-сабый зэтегъэжь 
макъэхэр зэхехых. Адыгэ хы ШIуцIэ Iушъом Iутэкъогъэ 
тыркуикIыжь цIыф мин пчъагъэхэри ынэгу къыкIэтэджэжьых. Ахэри, нэмыкI тхьамыкIагъохэу зигъогу тет хымэ 
хэгъэгум щыпэкIэкIыгъэхэри зэрэзыпиутыщт ушъхьагъукIэ 
зынапIэ зэтелъэу къыгос Хьаджрэт еупчIыгъ:
- Адэ, сшынахьыкI, очъыемэ сшIэрэп?

--- Page 696 ---

- Сычъыена ащ нахь хэмылъэу, Хьатам,- Хьаджрэт 
зиухыижьи, зиумысыжьыгъ,- кухъэренэр кушъэм фэд, 
тIэкIу сышъхьаукъуагъэщтын.
- Ара? Адэ аущтэу Iоба, зиунагъо бэгъон. Сэ кухъэренэм сызэрисэу талъэныкъо сыщыIагъ.
- Сыд, Хьатам, талъэныкъо гъэшIэгъонэу къыщыплъэгъугъэр?..- Хьаджрэт нэшIукIэ ышнахьыжъ еплъи, 
зыгъэгумэкI зэпытыщтыгъэр риIуагъ: - Тятэ иIофмэ сагъэгумэкIы.
- Сыд Iофа?! - къыраIуагъэр Хьатам къыгурыIуагъэп.
- СшIэрэп ныIа зэкIущтхэмэ…
Хьатам щхыгъэ.
- Ахэмэ азыфагу къамэ дэлъынэу сэри апэрэ мафэхэм 
къысщыхъущтыгъэми, гугъумрэ гукIэгъумрэ уаушъэбы 
зыфаIорэр шъыпкъэщтын, зыгъэрэхьат. Тятэ умышIэжьынэу нэмыкI шъыпкъэ хъугъэ, шъуздэубзэу арэп, ишъэбэгъэ-гупсэф тиуни, тищагуи къагъэнэфыжьыгъ.- Ардэдэми 
"талъэныкъу" зыфиIуагъэр къыушъхьафыжьыгъ: - Сэ 
сыздэщыIагъэу зыфэсIуагъэр джыри гукIэ сыздэмызэгъэгъэ Тырговиштэ тIуакIэр арэп. Модэ, тихырыкI хэкужъ 
ары.
- Ара уздэщыIагъэр...- гугъуемылI-ыгъэшIагъоу 
Хьаджрэт къыIуи, тIэкIу тешIагъэу ышнахьыжъ фэсакъызэ, 
еушъыигъ: - А лъэныкъом бащэрэ умыплъ, "хым бэрэ 
ухаплъэмэ, лъы хэплъэгъощт" КIэрымыт зэриIощтыгъэу, 
ар зэрэтимыIэжьыр игъорыгъоу зыщыгъэгъупшэжь.
- ЗыбгъэлIыжъ-зыбгъэIушэу сыд "игъорыгъо" гущыIэ 
дыджа сыкъызэрэбгъэсэжьырэр! - кухъэренэр ыгъэсысэу 
Хьатам къызыбгырыугъ.- Адыгэгу уиIэжьыба! Хьауми 
узхэдгъэхьэгъэ дзэм ар тыркугукIэ къыпфызэблихъугъа? 
Лъэпсэнчъэ зыпшIынэу узыфежьэжьыгъэмэ, уидышъэ 
тэмэтелъмэ сапымылъэу, пшъхьэпхэтыку исыутын.
- Ащ фэдэ нэпэнчъагъэм джыри сынэсыгъэп, Хьатам. 
Ар къызыздэплъэгъукIэ, къысэпшIэщтым уфит,- Хьаджрэт 
къыIуи, зыфэгъумыгъужьыгъ: - Арымырми, тызэрыс 
хэгъэгум тыщылъэпсэнчъ.
- Ар зыдэошIэжьымэ, сшынахьыкI, дэгъу,- Хьатам 
зэхихыгъэм джы нахь къыгъэушъэбыгъ.- Уадыгэщтмэ, 
ащкIэ уилъэпкъэгъу насыпынчъэ хэхэсмэ уишIуагъэ ябгъэкIыщтмэ, мыщ уиадыгэ лъапси щыгъэпыт. Ау тиегъэшIэрэ 
адыгэ лъапсэ тихэкужъ зэрэщыIэр угу игъэлъ.
ЗэIупхъогъэ-зэшIужьыгъэ зэшитIум зи зэрамыIоу 
якухъэренэ такъикъ заулэрэ чъагъэу Хьаджрэт къыIуагъ:
- Угу къысэмыгъабгъ, Хьатам. Тят, оры, Дари хъан 
анэмыкI сэ мы дунаим зи щысиIэп...- тIэкIу тыригъашIи, 
къыухыжьыгъ: - Уадыгэныр тыркумэ адэрэп, шIу талъэгъурэпышъ ары.
- Тятэ зэриIоу,  - Хьатам щхызэ, къыIуагъ,- тинакъырэ 
ятырку орэд къидгъэкIызэ тыкъыдэшъожьынэу ара зыфаехэр? Ащ фэдэ орэдыIо-къэшъуакIохэри, ацIэ къетымыIо ми, къытхэтых, ау тэр-тэрэу орэд къызэфэтIожь-тыкъызэдэшъожьызэ зыкъэтыухъумэжьышъугъэмэ, дэгъугъэ.  - 
"Тэ шIу тызэрэмылъэгъужьэу, тызэшъугъу-тызэфычIэтIэжьызэ, сыдэущтэу тыкъызэрэухъумэжьыщта?.." - упчIэ 
гуаохэр Хьатам къехьылъэкI-къыфыригъашIэзэ, гукIэ 
зыфыпигъэхъожьыгъэх.
Ардэдэм Хьаджрэт инэплъэгъу чыжьэ-благъэмэ 
Бэрэкъэт миралаир къахэтэджагъ, ащ къулыкъушIэ 
зыщыфэхъугъэ мазэхэр зэуж-зэлъыкIохэу ынэгу щызэпэкIэкIхэу регъажьэ: болгар щыгъынкIэ фэпэгъэ шыухэр 
зытебэнэгъагъэхэ Шапсыгъэ чылэр, ежь зыхэт тыркудзэм 
хищэнэу Зэуалэ ятэ къызэрелъэIугъагъэр… Белград… 
Мустафа-пашэр… Къэлэ гъунэ лъэсыдзэр, шыудзэр… 
Стамбул… Тыркуе дзэ IофшIапIэр… СултIаным идышъэ 
Унэ Топ-Капэр… Бычэ гощэшхомрэ Гощмафэрэ… Бэрзэдж 
хьаджэр… Албан… Приштинэ щыщхэ Аслъанрэ Къэплъан рэ… Ямахълъэ Димитров Тодоррэ тырговиштэ, шумле 
болгармэ япэщэ Парванов Парванрэ… ШIукIэ ыгу 
къэкIыжьыхэрэ Кобл КIэрымытрэ Стефанов Стефанрэ, 
гушIу къыфызимыIэгъэ Стефанов Борисрэ, ятэ ишъэогъухэ 
Наурзэмрэ Коблымрэ… Джахэри, нэмыкIхэри зинэп лъэгъу 
хэтыгъэ Хьаджрэт икухъэренэ тхышъхьэм техьи, хы ШIуцIэмрэ Гурыт хымрэ зэзыпхыхэрэ хыдэкIыпIэхэ Босфоррэ 
Дарданеллрэ адэжь Iутэкъогъэ Стамбул къызэлъагъом, 
Хьатам ышнахьыкIэ риIуагъ:
- Къэгъэуцу кухъэренэр. Зигугъу тигъалIэу зышъхьэ 
тымылъэгъущтыгъэ Истамбыл сыдэплъэщт, шIу дэслъэгъощтымэ сшIэрэп нахь...- Хьатам къыIуи, кIэгупшысыхьажь 

--- Page 697 ---

псынкIэкIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Орэп, сшынахьыкI, 
сэры ар зыфэсIуагъэр. ОркIи, зэкIэ адыгэхэмкIи ар къэлэ 
мафэ Алахьэм тферэгъэхъу.- Хьатам IукIоти, кухъэренэ 
шищмэ азыфагушым ынатIэ Iэ щифэзэ, "ау адыгэ хэхэс 
тхьамыкIэхэмкIэ мо къэлэ джадэр мафэ тфэхъункIэ сыгугъэрэп…" гукIэ зыриIожьыгъ.- НекIо, сшынахьыкI, тятэ 
зэриIоу, къытпыщылъыр тымышIэми, гукIодыгъо щыIэп. 
Джы уахътэ тиIэмэ, Хьаджрэт, адыгэ егъэзыгъэхэр къухьэм 
къызыщитIысыкIыгъэхэ хы нэпкъым шыкуаом тыIуегъащ, 
ежьыми, ишыхэми япсэпэшIагъэ кIыгъоу, улэупкIи яттын.
Ардэдэм Хьатам ыгу къыпызыгъэузыкIыгъэ "Тыркуи кIыжь гъыбзэр" къыхидзагъ:
ТапэкIэ тыплъэмэ, пщэгъо корени,
Тикъушъхьэ шыгумэ пщэр ятехъони,
Хэкур ттырахы,
О-уи-ии!
Кужъы щэрэхъмэ гъогур агъаджэ,
Iахьылыр къаджэмэ, темыгъотыжьи,
Хэкум тырафи,
О-уи-ии!
Къухьэ онджэкъмэ лъагэу зыращы,
Тыгъощэжьыгъэу Стамбыл тыращы,
Хэкур тэбгыни,
О-уи-ии!
Хьатам макъэ мыIэтыгъэ-зэхашIэкIэ къыIощтыгъэ 
гъыбзэр зэпигъэуи, ышнахьыкIэ къегыигъ:
- Адэ, Хьаджрэт, узэхэсхырэпи?
- ГукIэ къыбдэсэIо, Хьатам.
- Ар дэгъу, ау умакъэкIэ къыздэпIонэу сыфэягъ.
- Ары шъхьае, Хьатам...- Хьаджрэт пэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъохэр инэплъэгъу къыхэтэджэжьыхэзэ, ыгу къызэхахьи, ымакъэ къызэпытхъыгъ.
- Ары, ары… Гъы зэпытырэм ымакъэ екIыми, къытэхъулIагъэр зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп.
- Зыщыбгъэгъупшэжьынэп ишIуагъэ къэкIощтмэ...- 
ежь Хьаджрэт нахь фэгъэхьыгъэ фэдэу къыIуи, къыушъхьафыжьыгъ: - Гугъэм ущегъаIэ, гукIаем уеухы.

--- Page 698 ---

Хьатам нэшIукIэ ышнахьыкIэ фыреплъэкIыгъ. "Мыдэ 
мыщ къыIуагъэр,- зэхихыгъэр Хьатам ыгъэшIагъозэ, гукIэ 
зэриIожьыгъ.  - Ари титхьамыкIагъо изыхэкIыпIэмэ ащыщ. 
Ау ащ сыд фэдэ шIыкIэкIэ текIолIэщта? Тежэу тыщысымэ, 
гукIаем тиухын, гукIаер зыщыдгъэгъупшэмэ, тятэ зэриIоу, 
тышIэжьынчъэ-Iордэгъазэу дунаим тытетын, тымытыркоу, 
тымыболгарэу тыркумэ, болгармэ тахэкIодэжьын. Ащыгъум, тышхэмэ, тыгъолъыжьэу, тыкъэтэджыжьымэ, тыныбэ 
тыфэшIушIэжьэу, хьаулые шъыпкъэу адыгэ лъэпкъымкIэ 
дунаим тытетыгъэба?..- Джыри ятэ игущыIэхэр ышъхьэ 
къилъэдэжьыгъэхэу зэриIожьыгъ: - Мыщ нэс зыкъятымыгъэфэу къытэкIугъэмэ зядгъэзэгъын фэягъэ... Тиджэныкъо кIосагъэмэ, ар зэрэкIэдгъэблэжьын, зызэрэдгъэфэбэжьын машIо тхэмылъыжьэуи? Адыгэмэ ямашIо 
иныжъмэ затыгъум, хэта ар къафэзыхьыжьыгъагъэр, нарт 
Саусэрыкъоба? Ащ фэдэлI горэ къытхэмыкIынэуи?.. 
Уимыхэгъэгу къыщагъэкIыгъэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгым 
пытыр къыпычыгъошIу-шхыгъошIуми, уичIыгу къыщыбгъэкIыгъэм къызэрэпфишIэщтэу, ащ къыпфишIэрэп". 
 Хымэ хэгъэгум зэш зэфишIыгъитIум яз Хьаджрэти 
гупшысэнчъэ-шIэжьынчъагъэп: "Сэ къухьэми, мэз гъуйми 
къыщысэхъулIагъэхэ тхьамыкIагъохэм афэдэхэр Хьатами 
къехъулIагъэх. ЗицIыфыгъэрэ зифэбагъэрэ зэфэдэу къыттезыгуащэзэ тятэ шъыпкъэ тфэхъугъэм тызэдипIугъ-тызэдилэжьыгъэ пэтзэ, чылэмрэ мэзымрэ нахь зымылъэгъугъэ Хьатам сыда лъэпкъ гуузыр сэщ нахьи ащ нахь 
къызыкIытекIорэр? Сэ чылэм сызыдэмысыжь уахътэм 
къыкIоцI сызгъэгупшысэн Iаджми сарихьылIагъ, шIэжь 
схэмылъэуи сфэIонэп, ау етIани… СерэупчIа Хьатам? Ары 
шъхьае ар къызыхэкIырэр плъы хэмылъэу гукIэ укъимыстымэ, упчIэ-джэуапкIэ къыбгурыIощта?.. Мары, ыIуымыIоми, сыгу зыгъэузыщтыгъэ гъыбзэмкIэ Хьатам 
сыдежъыушъугъэп. Зы ны къылъфыгъэхэри зэфэдэхэп 
зыфаIорэ ушъхьагъум зыдемыгъэхьых",- Хьаджрэт 
зэриIожьыгъэ къодыеу, Хьатам къыIуагъ:
- Зыдгъэежь зэпытынэу арэп… Тшъо щиз-щимызми 
шIэжь тиIэмэ, лъэпкъымкIэ Iэзэгъу тфэхъущт.- ТIэкIу 
тыригъашIи, къесэмэркъэужьыгъ: - УкIэмыгъожьыгъэмэ, 
нахьыкI, адыгэ тхьамыкIэхэр къызыщырагъэтIысыкIыгъэ 

--- Page 699 ---

хы нэпкъым кухъэренэм сыблебгъэщ къодыеми, сезэгъыщтыгъэ.
- Хьатам, сшынахьыжъ! - Хьаджрэт зыфэщыIагъэп: - 
Сэ сиуIагъи о уиуIагъи яузыкIэ зэфэмыдэу къыпщэхъуми, 
а уIагъэр тIуми зэрэттелъыр зыщыогъэгъупшэ.
ДжабгъумкIэ Хьатам щытэу, сэмэгумкIэ Хьаджрэт 
къыготэу адыгэ нэпскIэ щыугъэ хым хаплъэхэу заулэрэ 
щытыгъэхэу, лъэгонджэмышъхьэкIэ етIысэхыхи, анэгу 
плъыгъэхэр хыпсым рагъэучъыIэтэгъагъэх.
Зэшхэр кухъэренэм зетIысхьажьыхэм, зы гущыIи 
зэрамыIоу, Хьатам зыкIэхъопсыщтыгъэ Стамбули ынэмэ 
къапэIумыхьажьэу, хьакIэщым къэсыгъэх. 
Пчэдыжьым къызэтэджыжьхэм, Хьатам ышнахьыкIэ 
емыупчIыжьэу унашъо фишIыгъ:
- Пчэдыжьышхэ ужым укъыздащэгъэ тырку уIэшыгъэ 
IофшIапIэм о кIо, сэ Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндыр непэ 
къызэсымыгъэгъоты хъущтэп.
- СыкъэкIожьыфэ,  - Хьаджрэт ыдагъэп,- зыми умыкIоу къысаж, зыгъэпсэф. СыкъызыкIожьырэм, Мэрзыхъуаем дэжь, Iоф дыуиIэмэ, сэ усщэщт.
- Сэ Мэрзыхъуаем дысиIэ Iофыр о уищыкIагъэп … 
ПIохэрэр сшIэрэп, о сымыщэмэ, сэ Мэрзыхъуаер къэзгъотышъущтэп пшIошIа, болгар къушъхьэ-мэзым сызыхэмыгъощыхьагъэкIэ, сызэрэупчIэн бзэгу сиIэу, мыщ 
сыдэкIодэна!.. ЕтIани зы мэфэ лые щыдымэр зыдэурэ 
Истамбыл сыдэсышъущтэп. Ар ухыгъэ Iоф.- Щыд Iо 
макъэхэр Хьатам зызэхехым, щхыпцIыгъэ: - Зэхэоха, 
азэнаджэмэ афэдэу пчэдыжьышхэ уахътэр къызэрэсыгъэр 
щыдмэ зэрэтщамыгъэгъупшэрэр?
- Щыдхэр зэрыIохэрэр зэхэсэхы, Хьатам,- Хьаджрэт 
IущхыпцIыкIи, ыгу емыIугъэр ыушъэфыгъэп,- ау ахэмэ 
азэнаджэхэр зэрафэбгъэдагъэхэр, псэупIэ тфэхъугъэр 
ислъам хэгъэгушъ, сэщ нэмыкI зэхемыгъэх.
- Мыдэ мыщ цыхьэ къызэрэсфимышIырэр…
- Хэт ышIэра, уилъэгъунэу зыфэпIуагъэм фэсакъ 
сэIошъ ары.
- ПэкIэ псы сешъуа, зиунагъо бэгъон, джынэ фыжьым рэ джынэ шIуцIэмрэ зэхэсымышIыкIэу!.. Модэ, типчэдыжь 
щай мэучъыIыжьы. Тыдэ пIуагъа Мэрзыхъуаер зыщыпсэурэр? Ай-Соф пIуагъа? Мо азэнэджэпIэ къопиплIэу къэлъагъорэр арымэ, зи езгъэIонэп, къэзгъотын, азан къеджэу 
яз тетми, къехыжьыфэ сежэн...- Хьатам ышнахьыкIэ 
ыгъэрыхьатэу есэмэркъэуи, фыпигъэхъожьыгъ: - УкъэмыгумэкI, о лIы фэдэу уитырку дзэ Iофхэр зефэх.

--- Page 700 ---


ЯШЪЭНЫКЪОРЭ  ЩЫРЭШЪХЬ

--- Page 701 ---

Бэгъ зэшхэр къызыщыуцугъэхэ "СултIан" хьакIэщыр 
Айя-Софи мэщытышхом пэчыжьагъэпти, кухъэренэ Iоф 
Хьатам хэмыхьэу, урам зэблэхъу заулэкIэ къыгъотыгъ.
Къушлыкъу уахътэр текIыгъэу нэмазышIхэр хэбгыоыкIы жьыщтыгъэх. Мэщыт щагур къэзпхъэнкIыщтыгъэ 
шъой-цые кIалэм ежь Хьатам ышIэрэ адыгэбзэ закъомкIэ 
зыцIэ къыIорэр фыкIигъэтхъызэ, еупчIыгъ:
- Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндыр тэ щызгъотын?
- Уадыга? - адрэри ошIэ-дэмышIэу къеупчIыжьыгъ.
- Сыадыг, бетэмал, уадыгэмэ… Сыдэу тымэкIэ-тыба, 
тыдэ тыкIуагъэми тызэлъэпэожьэу…
- Хымэ хэгъэгум укъызыратакъокIэ, ащ нахь къыохъулIэщтба, ар бгъэшIэгъожьи хъунэп. УкъызыкIэупчIэгъэ 
ефэндыр хэта зымышIэрэр, пчэдыжь нэмаз-къурIэнэджэ 
ужым зегъэпсэфы.
- Мэфэ лъапэр Iэтыгъо имыфэу сыд зыгъэпсэфа, 
жъонакIо щыIагъа? АдыгэлI горэ, Бэгъ Хьатам ыцIэу, 
къыоджэ Iуи, къысфедж.
- УкъешIа?
- Уадыгэба, зиунагъо бэгъон, укъыскIэупчIэу, къедж 
къыуаIуагъэмэ, къедж!
- КъысэпIуагъэр сфэшъуаш, джыдэд,- ефэндымкIэ 
игумышIугъэ къызхэщырэ пхъэнкIакIо ечъэжьагъ. 
Ардэдэм Мыхьамэт ефэнд къуапцIэр джэнэ фыжьыбзэм нахь къуапцIэ кIэхъукIэу шъхьаныгъупчъэ Iухыгъэм 
къиджыкIыгъ:
- Хэт сэIо Алахьэм имэщыт шыихъ щагу бырысыр 
дэзышIыхьагъэр?

--- Page 702 ---

- Сэры, сыкъэошIэжьымэ, тырговиштэ болгар тIокIэ 
лъэныкъом щыIэ Абдзэхэ чылэм щыщ Бэгъ Хьатам ары.
- Хэт пIуи? 
- ЗыцIэ зэхэпхыгъэр пшIэрэ адыгэ лъэрыхьмэ ащымыщми, зыкъыозгъэшIэжьын, Мэрзыхъуаер. Зыгъэ 
Мурад-бей ыкъо шыплIэкIэ къышъуфэзыхьи, хэсэ пашъхьэм 
къизыдзэгъэгъэ Хьатам ары. ЛIыгъагъэкIэ ар зыфэслъэгъужьэу арэп, ухэта пIуагъэти, зыкъыозгъэшIэжьыгъ. Бэгъ 
Мэзхьаб тхьамэтэ мафэр - сят, Дарихъан - сшыпхъу 
нахьыжъ, Бэгъ Хьаджрэтэу пшIэрэр - сшынахьыкI.
- Ора ар?!. Аущтэу Iоба, Алахьэм зинэшIу къызщифэн!.. Сэ мыкIэ, тызиIумэт Алахь лъапIэу лъагэм тфыхихыгъэ-къытипэсыгъэ адыгагъэр гум исынэжьыгъэу 
шъхьаныгъупчъэм сыIут. Мары, джыдэд. Къеблагъ сиунэ, 
Алахьэм къысфигъэшъошэгъэ мэщыт-унэм къеблагъ. 
Сыда узыфыщытыр, пхъэнкIакIу, уадыгэба, сихьакIэ адыгагъэ пэгъох.
Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэнд-къурIэнаджэр 
нэгушIо-шъуашIоу Бэгъ Хьатам къыпэгъокIи, егъашIэм 
ышIэщтыгъэ фэдэу, унэм рищагъ. Ежь ыныбжь зыщигъэгъупшэжьызэ, иошIэ-дэмышIэ хьакIэ фигъэшъуашэу зи 
зынимыгъэсыщтыгъэ ипхъэнтIэкIу шъабэ тыригъэтIысхьагъ, 
мэкъэ гохькIэ унэм иджыкIыгъ:
- Анахь щай дэгъумрэ IэшIу-IушIухэмрэ къытфэшъухь. 
Джары тищыIакIэр, Хьатам. УкъэсымышIэжьы мэхъуа, 
уятэ Мэзхьаб къыоцIэцIэгъагъэми, а мафэм лIыгъэ зепхьэгъагъ… Сыд, Алахьэм ыIомэ, шъуищыIэкIэ-псэукI? 
ШъузпэIусхэ тимыдинэгъумэ сыдэу зыкъышъуфашIыра?
- ТпэкIэкIыгъэ илъэс къинхэм ялъытыгъэмэ, мыгъэ 
нахь зыкъэтэшIэжьы фэд. УкъызкIэупчIагъэхэ тимыдинэгъу 
зыфэпIуагъэхэми уязэгъыщт, тидинэгъу тыркухэр ары 
нахь...
- Сыда? - къызфыкIэщтагъэр бысымым къызхимыгъэщэу къэупчIагъ.
- Адыгэ шъуашэкIэ фэпагъэхэу болгархэм ячъэхэшъ, 
адрэхэри тэ къытэчъэжьых, зэо-банэкIэ тызэфагъэблыкIэ 
сенэгуе.
- Мы къэпIуагъэм лъапсэ иIа?

--- Page 703 ---

- Ар сыдым уигъэшIэн, лъапсэри шъхьапэри зэхэфыгъуай.
- Сыд фэдэу шъохъуми, зэдинэгъу лъэпкъитIум шъуиIорэ-шъуишIэрэ зэхэмылъмэ, ислъам дин лъапIэр къэзгъэшIыгъэ Алахьышхом шъукъызэхишIыкIыщтэп, ынэшIу 
къышъущифэщтэп. Джаурымрэ быслъымэнымрэ азыфагу 
зэзэгъыныгъэ дэлъэп, машIомрэ псымрэ афэдэу дэлъыни 
ылъэкIыщтэп. Гъэзэуат заор Балканым къыщежьэнкIэ 
енэгуягъо. Арышъ, тилъышIэжьыкIэ ащ сыдигъуи тыфэхьазырын фае. О лIыгъэшхо пхэлъэу сыпхэплъэшъ, Хьатам, 
учанышъ, адрэ уилэгъумэ ялыеу уIушышъ, Алахьэм ицыхьэ 
къызыптелъыкIэ, адыгэ шыудзэ е лъэсыдзэ горэм урипэщэнэу тыпщэгугъы. Алахьу акбар! Ащ фэдэ щыIэп, къэхъугъэп, дунаири щэIэфэ, къэхъущтэп.
"Мыдэ мы Iиманцызым, лъэпкъ тхьамыкIагъор къытфэзыхьыгъэмэ ащыщым, джыри ыIохэрэр…  - къыфычIахьэгъэ щаимрэ IэшIу-IушIухэмрэ ыпашъхьэ итхэми 
зымылъэгъужьыщтыгъэ Хьатам ерагъэу зиIажэзэ, 
зэриIожьыгъ.- МашIом къыхэзыжьыгъэ адыгэ стэфэ тIэкIур 
хымэ хэгъэгум джыри щигъэзэощт!.. Мы щаир ефэнд 
нэпэнчъэм ынэгу кIэсэрэкIа?!. Хьау, Хьатам, хьау, зэокIобэнакIо мыщ укъэкIуагъэп. Щай стырым нахьи Мэрзыхъуаем ынэгу укIэужъунтхэмэ, нахьышIу… Ау, сшынахьыкIэ Хьаджрэт ихьатырми, зысщыIэн".
- Сыд пIуи?.. ИлъэсипшI пIалъэм къыкIоц адыгэхэр 
тыркудзэм хамыгъахьанхэу унашъо щыIэу сыд шыудзэ, 
лъэсыдза зигугъу пшIырэр? - Хьатам къэупчIагъ.
- Илъэс тхьапш хъугъэ, Алахь лъапIэу лъагэм ибыслъымэн, Тыркуем игукIэгъуи, изэмзэмыпси, ихьалыгъуи 
тыщагъаIэу тызыщыпсэурэр? - Мэрзыхъуаер къэупчIэжьи, 
ежь-ежьырэу джэуап зэритыжьыгъ: - Сымыгъуащэмэ, 
шъори тэри мыщ тыкъызыкIожьыгъэр илъэсипшIым къехъугъ, тэщ нахь паIо къэкIожьыгъэхэри исых.
- О сыд пае угъощэн, Мэрзыхъуаер,- зиунэ исыр, 
зиIанэ пэсыр Хьатам щыгъупшэжьыгъэу бысымым фидзыгъ,- сыоплъышъ уишIугъ, уиуни нэфын, уиIани ялый, 
уиджэхэшъотети Iорыдэгъаз. Орэп, адыгэ тхьамыкIэ 
минишъэ пчъагъэхэр арых гъощагъэхэу, джа зыфэпIогъэ 
609
20 Заказ 030

--- Page 704 ---

зэмзэмыпсэу Чабэм къырахырэр зыIупи нэмысыгъэхэу 
Тыркум исхэр.
- Зэ, зэ, Хьатам, силъэпкъэгъу дышъ,- Мэрзыхъое 
ефэндыр къэгузэжъуагъ,- тызиIумэт Алахьышхом зэхебгъэхэу ащ фэдэ гущыIэхэмкIэ умыгущыI. Мыдэ, орба 
засIорэр, пчъэр къыфэшI,- джэхэшъотетым еджи, нахь 
шъабэу къыпидзэжьыгъ.- УкъысэдэIунэу сшIагъэмэ, ащ 
фэдэ гупшысэ джагъохэр Алахьэм ыпашъхьэ къыщыозгъаIощтыгъэп. Амин Iо, дыухь къэтэгъэхь,- Мэрзыхъуаем 
ыIитIу ынэIу зыIуещаем, Бэгъ Хьатами, зэресагъэу, ар 
дэдэр ышIагъ, ау дыухьанчъэу, ефэндым идыухьэ къыухыфэ 
ежагъ, адрэми къыриIуагъ: - Джы тыгухэр зыдгъэушъэбыгъэхэкIэ, Хьатам, зэмзэмыпс Iэзэгъури Чабэм къызэрэрахырэр зэрыпшIэрэр сигуапэу сыкъыодэIу, гужьыдэгъэкI 
горэкIэ укъысщыгугъэу садэжь укъэкIуагъэщтын.
 - Сэ зэмзэмыпсыр чэбакIомэ къызэрахьырэр озгъэшIэжьынэу уадэжь сыкъэкIуагъэп,- Хьатам IущхыпцIыкIыгъ,- лъэIон, гужьыдэгъэкIын Iофэп зыуж ситри. СултIан 
унашъокIэ Истамбыл рагъэблэгъэгъэ сшынахьыкIэ Хьаджрэт 
гъусэ сыкъыфэхъугъэти, сызыгъапэрэ упчIитIур къыосымытэу сыкъыздикIыгъэм згъэзэжьынэп сIуи, уадэжь сыкъэкIуагъ.
- Ары, ары, балкан тыркудзэм хэт Бэгъ Хьаджрэт 
игугъушIу зэхэсхыгъэ, ори пшынахьыкIэ уиадыгагъэнахьыжъыгъэ дызепхьэзэ, мыщ нэс укъыдэкIуагъ. Алахьэм 
ыIомэ, ащ иIофи зэпыфагъэ, султIан щагуми щагъэлъэпIэщт, 
цIыф лъэрыхьмэ къызэрэсаIуагъэмкIэ, Бэрэкъэт Зэуалэ 
нахьи нахь лъагэу ащ иIоф аIэтыщт. Дэгъуба Бэрэкъэтым 
фэдэхэр, пшынахьыкIэ Бэгъым фэдэхэр тилъэпкъэгъухэм 
къазэрэхэкIыхэрэр, тэ тиIуи, Алахьэм къынэуж, а Iофым 
хэмылъэу щытэп. Ары, ары, Хьатам, Алахьэм инэшIу 
зыщифэн Хьатам, сыкъыодэIу, упчIитIоу зыфэпIуагъэмэ, 
зыкIэупчIитIури сшIэрэп нахь, сфэлъэкIымэ, яджэуап къястыжьын.
Мэрзыхъуаем нэплъэгъу шъэфкIэ Хьатамэ къызэпиплъыхьи, гукIэ зэриIожьыгъ: "СинэгушIуагъэ къэзымыубытырэм, симыхьамелэ зэхэзымышIэрэм, есIорэр зэхэзымыхырэм, зичIыфэ стемылъым, Iахьылыгъи зыдысимыIэм 
сыд упчIитIуа къысфихьыгъэр? Арымырми упчIэ закIэу 

--- Page 705 ---

тызэхэлъ, яджэуапи тфямытыжьэу дунаим тытет. СултIан 
щагум, тырку уIэшыгъэ IофшIапIэм пшынахьыкIэ чIыпIэ 
дэгъу щигъотынэу зэхэсхыгъэшъ, зэлъэпкъэгъу гопэшIушIэкIэ, Истамбыли сыщыкъурIанэджэ цIэрыIомэ, къызыфэзгъэфедэн симурадыгъ… Мэзым пшъхьэ щызэмыкIокIыгъэмэ, уиупчIэщтым елъытыгъэу джэуап къыостыжьын, амал иIэмэ, щыхьагъу-дэогъу зыозгъэшIынэп. 
Ярэби, сиджэхэшъотет чыжьэу щыI шъуIуа, пчъэр къыфезгъэшIын фэягъэп, пхъэнкIэкIо Iиманцызыми ымакъэ 
къэIужьырэп, ушъхьагъу сфэхъущт щэджэгъо нэмазри 
чыжьэкIай…"
Щай учъыIыжьыгъэ Iэгубжъэм хэхъумпIи зыгъэуцужьыгъэ Бэгъ Хьатам иупчIитIу зыфэхьазырыгъэр бэшIэгъагъэми, илъэпкъэгъу игъэпсыкIэ-гущыIакIэ ыгу темыфэу, 
зыригъэкъудыищтыгъ: "Мыдэ мыщ ищысыкIэ-шъхьэгъэшIожьыкIэкIэ зэрэтхъэрэр. Ежь фэшъхьаф горэ дунаим 
тетми, матхъэ-малIэми ышIэрэп, ау Стамбыл къыдэхъухьэхэрэм ямызакъоу хэгъэгум къыщыхъурэмэ ащыгъуаз, 
къыщыхъущтхэми ытхьакIумэхэр афыкIэгъэзыкIыгъэх. 
Мыщ тыкъэмысызэ, Хьаджрэт къезгъэблэгъагъэри, къызыфырагъэблэгъагъэри ешIэ, иIо ахилъхьагъэуи еIо. Адыгэ 
тхьамыкIагъор къызыщежьэгъэ Истамбыл удэсыкIэ, умэкъэ жъынч укIэдэIукIыжьызэ, итыри умышIэу, убзэкIэ 
мытхыгъэ КъурIаным тыркумэ уакъыфеджэкIэ, сыд ишIуагъ…"
- Мыдэ,- щай учъыIыжьыгъэр зиушъхьагъу Мэрзыхъуаер иджэхэшъотет еджагъ,- унэ зэтешIыхьажьыгъэм 
тибгъэпыхьэу сыд Iоф зепфэрэр, щаир къытфызэблэхъу. 
Сыд фэдэ гухэхъо-гуфашIэ адыгэ цIыкIум фэпшIагъэми, 
Хьатам, ори ар умышIэу щытэпщтын, хьаулый. Ау ар Iофэп, 
сыкъэдаIо, хьакIэ, уиупчIитIу сыд фэдэщтми, къаIо.
- Аущтэу оIомэ, Мыхьамэт ефэнд,- Хьатам апэрэу 
Мэрзыхъуаем "Мыхьамэт ефэндкIэ" еджагъ,- сиапэрэ 
упчIэ Тхьэм, адыгэмэ афэгъэхьыгъэшъ, ащкIэ къезгъэжьэн, 
Алахьэр зэрэщыIэр, тыкъызэригъэшIыгъэр пшIошъ мэхъуа?
- Ы-ы! Сыд джырыкъу упчI ар! - щтагъэу Мэрзы хъуаер 
къэкууагъ, унэм къилъэдэгъэ джэхэшъотетми фэгубжыгъ.- Сыд узыфыщытыр, танэIу икIи, пчъэр къигъэсэжь! - 
ЕтIанэ нахь мэкъэ шъабэкIэ Хьатам риIуагъ: - Ащ фэдэ 
къэпIуагъэп, сэри зэхэсхыгъэп.
20*

--- Page 706 ---

- Ары шъхьае, сыкъызыфыоупчIыгъэ узилIыкIоу 
зыфэпIуагъэм тыкъызэхихыгъэба? Сыд пае титIо тэр-тэрэу 
зыдгъэпцIэжьын, Ари зыдэдгъэпцIэн?
- Зэхэоха, си Алахь лъапI, мыщ ыIохэрэр, уимэщыт 
шыихъ, о-уи-и, мыщ щиIохэрэр!..
- Хьаулыеу зымыухыжь, Мэрзыхъуаер, шIошъхъуныгъэ зыфыуимыIэ Тхьэм узэхихыщтэп, ащ ори узэхихырэп, сэри сыкъызэхихырэп. Алахьэм тызэриуджэгъун фэдэ 
адыгэ лъэпкъым ышIагъэп, ощ фэдэ цIыф шашитхэр арых 
адыгэхэр кIодыпIэ чIыпIэ изгъэфагъэхэр.
- Мыщ ыIохэрэр, мыщ ыIохэрэр…
- Сэ сцIэкIэ, сэ зыр къызыкIэныгъэ тибын-унагъо 
ыцIэкIэ, сызщыщ лъэпкъым ыцIэкIэ сэIо! Джа къызэрэпIогъагъэу, оштэ-умыштэми, гужьыдэгъэкIыгъоу ар зыфэсэлъэгъужьы. Ащ къизгъэкIырэп Алахьэр сыгу имылъэу, 
зыщызгъэгъупшэжьыгъэу. Сыгъолъыжьыми, сыкъэтэджыжьыми, ишIушIэ сыщэгугъы. Сыд фэдэу симафэ 
спэкIэкIыгъэми, неущ нахьышIукIэ къысфигъэкIонэу селъэIу.
- Джы сыбгъэрэзагъ, Алахьэм игукIэгъу къызнигъэсын 
Хьатам, сыбгъэрэхьатыжьыгъ.
- О пIупэ телъ Алахьэр арэп сэ сыгу илъыр,- джыри 
нахь кIэкIэу Хьатам къыпиупкIыгъ.
- Ы-ы!..- Мыхьамэт ефэндыр къэгурымыгъ.
- Седжэмэ, селъэIумэ сыкъызэхэзыхырэ, сыкъызэхэзымыхырэ Алахьэр ары сыгу илъыр.
- Ар сыдэущтэу къыбгурыIощт?..
- О джы нэс къыбгурымыIуагъэр сэ бэшIагъэ къызызгурыIуагъэр,- Хьатам IущхыпцIыкIи, къыпидзэжьыгъ: - 
ТитIо сыд зэтIуагъэу тызэнэкъокъугъэкIи, тызэгурыIощтэп. 
Ар зизэхэфыныр орэп, сэрэп, ташъхьагъ ит Алахьэр ары.
- Ар къызэрэбгурыIуагъэмкIэ, Хьатам, ащ укъызэрекIолIэжьыгъэмкIэ сыпфэраз, Алахьэри разэ къыпфэхъу.
- Сэри унэмэ сакъыкIаплъэзэ, сызыгъапэщтыгъэр 
къызэрэосIуагъэмкIэ сызыфэрэзэжь, ау бгъэпцIэгъэ 
цIыфхэм апашъхьэ ар къызэрэщыосымыIуагъэр сыгу къео, 
ащ фэдэ чIыпIэ джыри тифэжьынкIи мэхъу.

--- Page 707 ---

"Сиадыгагъэ дызесхьэзэ сиIанэ къезгъэблэгъэгъэ 
джынэпцIыр, IэнэтIэ дэгъу зыфагъэхьазырыгъэ ышнахьыкIэ ихьатыркIэ, Iогъу-шIэгъу сымышIэу, иятIонэрэ упчIэ 
сиушъхьагъоу къысфиIэтыгъэ гущыIэ мышъо-мылыр, ащ 
щытыухын",- Мэрзыхъуаем зэриIожьи, зэрэгубжыгъэр 
къызхимыгъэщэу къедаощтыгъэм риIуагъ:
- Джы уиятIонэрэ упчIэ, Хьатам, апэрэм фэмыдэу, 
дин Iоф хэмылъыщтымэ, сыкъедэIу.
- Апэрэ упчIэм нахьи ятIонэрэм иджэуап нахь къетыжьыгъошIу къыпфэхъункIэ сэгугъэшъ, зезгъэукIыхьанэп: 
Нат-Нат къэошIэжьа?
- Хэт пIуи?..- зыцIэ зэхихыгъэм Мэрзыхъуаем ыгучIэ 
ригъэзыгъэу къеупчIыжьыгъ.
- Пшынахьыжъ Бэчыр лIы шIагъом Фэрзэпшъэ Iушъо 
къыIуигъуати, пхъу фэхъугъэ Нат-Нат ары зигугъу къэсшIырэр.
- Адыгэ лъэпкъыр зэунэхъулIэгъэ джаурмэ ащыщэу 
Бэчыр тхьамыкIэм пхъу фэмыхъугъэр ара зыфапIорэр? 
Къэзэкъыдзэр Тамбыйхьаблэ къызекIум, "пырамыбжьыр 
мэшъхьалъэ, шъхьадж ылъэпкъ еожьы" зэраIоу,- тыркуи кIыжь гъогум Нат-Нат изакъоу къызэрэтыринэгъагъэр 
ынэгу къыкIэтэджэжьызэ, къыIуагъ,- ар къэзэкъмэ ахэлъэдэжьыгъагъэба?..
- Мэрзыхъое Нат-Нат, НэфсэткIэ узаджэщтыгъэр, 
зыми чъэжьыгъэп, зыпIугъэ адыгэмэ ятхьамыкIагъо адигощызэ, Тыркум къикIыжьыгъэу джа пшIэрэ Мэхъош чылэм 
джы нэс щыпсэугъ.
- Ашъыу, ар хъунэп! - Мэрзыхъуаем фаIопщыгъэр 
имыщыпэзэхэхыгъэми, къэкууагъ.- ЦIыф бзэгур бзэгуибл 
зэраIоу, сагъэшэхъугъэщтын, хьалэмэт къэпIуагъэр. 
Мэхъошмэ ахэмысыжьмэ, тэ щыIа? Мыщ фэдиз къиныр 
ежь илажьэкIэ къыддэзылъэгъугъэ урысхэкIым угу ебгъэбгъэныр ищыкIагъэп. Джы зыкъызешIэжьым, илъэпкъэгъу 
болгархэмкIэ зигъэзэжьыгъэщтын?
- Хьау! Нат-Нат джыдэдэм тятэ ишъхьэгъусэу Абдзэхэ 
чылэм щэпсэу.
- Ы-ы, ащ нахь гъэшIэгъон мы илъэсми зэхэсхыгъэп! 
Алахьэм насыпышIо зэдешIых, тхъэжьхэу зэдегъэпсэух. 
Ащыгъум, зэрэхъурэмкIэ, Хьатам, тызэрэшIэ-тызэрэмышIэу Мэрзыхъуаехэмрэ Бэгъхэмрэ благъэ тызэфэхъугъэба!..- Хьазрэт ефэндым ыкъо инысащэ зырагъэблагъэм, Нат-Нат къымышIэжьыгъэ фэдэу зызэришIыгъагъэр ыгу къэкIыжьызэ къэупчIи, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Сыдым фэсшIэныя, тызхэтыгъэ тхьамыкIэгъошхор ори 
ошIэжьы, ар Тыркум къэкIощтми… Iахьыл гъотыжьыкIэ 
сызэрэлъымыхъугъэр тхьамыкIэм ыгу къеощтын.
- Ащ фэдэ къызхигъэщыгъэп, сятэш закъоу дунаим 
щысиIэжьыр, дэгъуми дэйми, тыдэ схьыжьын еIо…
- Ара?.. Ащыгъум Алахьэр разэ зыфэхъуным сыщыгъупшагъэп. Моу сиIофмэ сшъхьэ къазэрэхэсхэу, Алахьэм 
ыIомэ, тлъы хэмылъми, сшынахьыжърэ синысэрэ ар тиунэ 
щапIугъэба, щалэжьыгъэба, сыкъыфыкъокIын, ыгу згъэжъужьын. Ау непэ зэтIогъэ купыр, Хьатам, Нэфсэт епIоныр 
хэгъэкIи, нэмыкIмэ зэхахыныр ищыкIагъэп.
- СиIофмэ кIэ зафэсшIыгъэкIэ, сэри хьакIэщым згъэзэжьын, сшынахьыкIэ гумэкIылэр къыслъымыкIуагъот.
- Садэжь укъызэрэкIуагъэм Хьаджрэт щыгъуаза?.. 
Ащи мыщ щызэтIуагъэхэр зэхихынхэу сыфаеп… Зэ, Хьатам, умыхъыжъ, сшъхьэкIэ хьакIэщым усщэжьыщт.
- Хэкужъым зыкъырядгъэфи, мыщ нэс лъэсэу зыкъызядгъэфыгъэкIэ, сэр-сэрэу хьакIэщым сынэсыжьышъун.
- ПшынахьыкIэ Хьаджрэт зэ нахь сымылъэгъугъэми, 
сэлам сфехыжь. ИIофхэр къыдэхъунхэу, нахь лъагэу 
иIэнатIэ зиIатынэу дунаир къэзгъэшIыгъэ, щызыгъаIэрэ 
Алахьышхом сыфелъэIун.
Бэгъ Хьатам унэм къикIыжьи, къызэмыплъэкIыжьэу, 
джы пхъэнкIакIор зыдэмытыжьыгъэ мэщыт щагум къыдэкIыжьыгъ.

--- Page 708 ---


ЯШЪЭНЫКЪОРЭ  ПЛIЫРЭШЪХЬ

--- Page 709 ---

Апэрэ урам къэгъэзэгъум Бэгъ Хьатам зэрэкъуахьэу, 
Мэрзыхъое Мыхьамэт ефэндыр гузэжъогъукIэ мэщыт 
щагум дэкIи, къыгъэуцугъэ кухъэренэм ис шыкуаом риIуагъ:

--- Page 710 ---

- Бырдым сукъакъым псынкIэу сынэгъэс.
- Сишмэ укъяшIушIэщтмэ, Мыхьамэт ефэнд, зи езгъэIонэп, унэзгъэсын.
- СыкъэпшIэжьыгъа?
- Черкес къурIэнэджэ Iазэр хэта зымышIэрэр, ау 
хьатыр зимыIэ сишмэ тэ ущашIэн. Ахэмэ аныбэкIэ уямыгугъымэ, псынкIэу чъэщтхэп.
- Олахьэ шъо, шыкоо купым, шъуихьайуанмэ алъабжъэ яжъугъэпхъуатэ къэс тиджыбэ илъ хъурыш тIэкIур 
атешъулъытэзэ, тшъо тешъохым… аущтэу щытми, егъэу жьырых...- ЕтIанэ ыпэ чIиIухьажь фэдэу зишIызэ, джы 
шыкуаом зэхыригъэхэу къыухыжьыгъ: - Тэ КъурIан тышъуфеджэ къэс шъукъытатэщтыгъэмэ…
- Шъо Алахь лъапIэу лъагэм, ефэнд, идунэе хьаф 
тыщэшъогъэгъуазэ, иахърэт дунае тыфэшъогъэхьазыры. 
Хэт ышIэра ащ къызэрэщытпэгъокIыщтхэр…
- Алахьэм иахърэт джэнэт уфэхьазырыным пае Ащ 
идунэе хьаф зыщыушэт, зыщыгъэшIу, уиIахьыл щымыIэжьхэм сэдакъэ афэт, пIэм хэлъым дэIэпыI, иуз фэгъэпсынкI, 
уисабыйхэр умыгъэнэтIупцIэх, уижъ гъашIо, уиныбжьыкIэ 
гъасэ. Аущтэу упсэумэ, джэхьнам лъэмыджыр плъэгучIэ 
щымыстэу уиджэнэтыпчъэ пфыIухыгъэщт.
- Ары шъхьае, ефэнд, тидунэе хьаф ахэр щытымыгъэцакIэхэу къыхэкIы. Чыжьэу сыIэбэнэп, сишхэр лыягъэу 
зэрэзгъэчъэщтхэ улэупкIэр о къебгъэкIурэп, ар сэри 
пфэсыдэрэп. Сыдэущтэу титIо, сишмэ ягугъу сшIыжьырэп, 
тызэдэхъущт?
"Тэ бедэхьаукIэ, жьы къодыекIэ, шъо шъузыкъомыIабэжьэу, тыжъугъэпсэунэу ара шъузыфаер?.." - Мэрзыхъое ефэндыр шыкуаом епшъэпэожьынэу фэягъэми, 
гущыIэ гуао горэ джыри къысфидзыжьымэ ыIуи, зиIэжагъ.
Ардэдэми шыкуаор къеупчIыгъ:
- Тыда сыкъызыщыуцущтыр, Бырдым сукъакъым 
тытехьагъ?
- Мары, тыкъэсыгъ. Мы хъурыш сомэныкъор уикухъэренапкI, мыдрэ абасэр уишмэ яулэупкI.
- КухъэренапкIэр сштэн, ефэнд, ау шымэ яулэупкIэ 
пIысхыщтэп.

--- Page 711 ---

- Ара? - зэхихыгъэм Мыхьамэт ефэндыр къыгъэгушIуи, абасэр псынкIэу ыIэмычIэ чIиубытэжьыгъ.- Аущтэу 
оIомэ, Алахьэм укъызэхихыгъ, ынэшIу къыпщифэн. 
ЗыфэпшIэжьыгъэ псапэмэ ари ахигъэхъон, пфигъэбэгъон.
Гъунэгъу унэмэ къахэщыщтыгъэ инэIосэ унэшхом 
икъэлапчъэ Мэрзыхъуаер Iухьагъ. Мыжъо чэу лъагэм 
хэшIыхьэгъэ гъучI къэлапчъэм теуагъ, къыIузыхыгъэ щагудэтымрэ ежьыррэ зэрэшIэщтыгъэхэми, илъэIу къыхэщэу 
риIуагъ:
- Бэрзэдж хьаджэ тхьамэтэ мафэр, хъущтмэ, силъэгъуныгъ. 
- Джыдэд, зиусхьаным макъэ езгъэIун.
Ынэгу къыраутэкIыгъэм фэдэу къыфашIыжьыгъэ гъучI 
къэлапчъэм изэкъо-цIыкIужъыеу Мыхьамэт ефэндыр 
къыкIэрынагъ. Ар ищыпэлъэгъугъагъэпти, джыри къырашIагъэр шIогъэшIэгъон-шIощхэнэу зэриIожьыгъ: "Сыдэу 
пшIын, сшынахьыжъ Бэчыр зэриIощтыгъэу, зым фэхъу, 
къыздэмыхъурэр мэгъу. Зикъэлапчъэ сыIутым, шъорышI 
гущыIэхэмкIэ щагудэтым ецIацIэ фэдэзэ къыспэгъокIыщтым, си Алахь, сехъуапсэрэп. Шым тесыри лъэсыри, 
тхьамыкIэри баири ОркIэ зэфэдэх, уидунэе хьаф щыоушэтых. Сэри, Бэрзэджри, Бэрэкъэтри, сидэогъугъэ Хьатами, 
абасэр сIызымыхыгъэ шыкуаори, тырку султIанри, ащ 
янэжъ Бычи, нэмыкI уиIумэтхэри ахэмэ ащыщых. Зифэшъуашэ зэсэбгъэшIэгъэ Мэрзэбэч нэIуагъэм къыкIэныгъэ 
мылъкоу хэкужъым къыздисхыжьыгъэр, джа джаурылъ 
зыхэлъ Нат-Натэу джы къысфычIэужьыгъэм шIозгъэбылъы гъагъэхэ дышъэ-тыжьын хьап-щыпхэр, си Алахь, 
къыздэошIэшъ, сытхьамыкI зэсIожьынэп, ау зикъэлапчъэ 
сыIут Бэрзэджым фэдэу нэиут-лыегъащэу, сызылъэгъурэр 
къысэхъуапсэ-къысэбгэу сыпсэушъунэп. УишIэ хэлъэу а 
мылъкум сэ есшIэщтыр сэшIэ…"
- Мыхьамэт ефэнд хьакIэ лъапIэм фэдэр, огъурцыз,- 
Бэрзэдж хьаджэм игые макъэ къэIугъ,- сикъэлапчъэ 
Iуагъэта, тхьапшрэ къышъосIуагъа ар шъумышIэнэу… 
Къеблагъ, ефэнд, къеблагъ, къыуашIагъэр емыкIу, снапэ 
тырахыгъ. Улъэса, тэ щыI уикухъэренэ?
- Уикъэлапчъэ сыкъынагъэсыгъэу, зиусхьан, сыд пае 
хъардж езгъэшIэу, иабасэ щызгъакIэу къызэзгъэжэна сIуи, 
стIупщыжьыгъэ.

--- Page 712 ---

 -Олахьэ мыхъун, Мыхьамэт ефэнд, Алахьэм илIыкIо 
заф, джы къызнэсыгъэм узэрэкухъэренчъэр… УикъурIанеджэ зылъыIэсыгъэ нэмазышIэ пэпчъ зы чапыч, тэ тфэдэхэм зы сомэ нэмыIэми къыпфагъэтIылъыгъагъэмэ, Истамбыл дэс баймэ, султIан лIакъор ахэслъытэрэп, бэшIагъэ 
апшъэ узыкIощтыгъэр. Тэри ащкIэ фэмыфыгъэ къызхэтэгъафэ. "УзыщашIэжьырэм хьакIапIэ умыкIу" язгъэIуагъэмэ 
тафэдэми, уищыIэкIэ-псэукIэ зыгорэущтэу тыкъегупшысэн.
- Хьау, хьау, тхьамэтэ маф, тхьауегъэпсэу ащ фэдэ 
угу къызэрэкIыгъэмкIэ,- Мэрзыхъое ефэндым идышъэтыжьын Iалъмэкъ зыфигъэгъужьызэ, гукIэ щхыпцIыгъэ,- 
былым IофкIэ уадэжь сыкъэкIуагъэп. "Алахьэм урилIыкIо 
заф" къызэрэсэпIуагъэр сэркIэ, тыкъэзгъэшIыгъэ-ташъхьагъым сыкъызэхехы, зымыуасэ щыIэп. Былымыр осэпсы, 
къэкIо, мэкIожьы.
- Мыщ фэди аIо,- Бэрзэдж хьаджэми адыгэ гущыIэжъыкIэ зыкъыщыригъэнагъэп,- "былымыр осэпсы, цIыфыпсэр псым фэд".
- Адэ ары, зиусхьан, цIыфыпсэм пэпшIын зи щыIэп, 
ар Чэбэ зэмзэмыпсым фэд.
- Олахьэ ар дэгъоу, щэрыоу къэпIуагъэм, ефэнд. 
Джары узыфэшIушIэрэ быслъымэн цIыфхэм шIу узыкIалъэгъурэр, узыкIагъэлъапIэрэр. Алахь лъапIэу лъагэм къыбгъодэкIырэ щытхъу пстэури апэу зифэшъуашэр оры. Ау 
ар къэсэбгъэIонэу арэпщтын садэжь укъызыфэкIуагъэр, 
Алахьэм иIумэт заф?
- Iофышхо дэд сIон слъэкIыщтэп, зиусхьан, сыкъызфэкIуагъэр,- Мэрзыхъое ефэндым, зэришэнэу, къыухькъымыухьашъоу чыжьэкIэ къыригъажьи, зыкъигъэкIэкIыжьыгъ,- узыщымыгъозэ-бгъэшIэгъон къэбар горэ 
къыпфэсхьыгъэкIэ сенэгуе.
- Тызщыгъозэ-тызыщымыгъозэ Iаджи дунаим техъухьэ,- гугъуемылI фэдэу Бэрзэджым къыIуи, джа шIыкIэгъэ псыкIэ дэдэмкIи къеупчIыжьыгъ,- Тхьэм ыIомэ, сыд 
къэбар сызыщыбгъэгъозэщтыр?
- Бэрэкъэт шашитыр джыри къытэшIокIыгъ.
- Бычэ гощэшхом Бэрэкъэтым фипIужьыгъэ пхъу 
цIыкIум къыфигъотыгъэ псэлъыхъо-махълъэр арыщтын 
зыфапIорэр? 

--- Page 713 ---

- Ар сыдым уигъэшIагъа? - зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, 
Мэрзыхъуаер къеупчIыгъ.
- Зыгорэм тыщымыгъуазэу Истамбыл тыдэсэу къыпщэхъумэ, ефэнд, ухэукъо,- Бэрзэдж хьаджэм зэреупчIыгъэ шIыкIэр ыгу зэрэримыхьыгъэр ымакъэ къыхэщэу 
къыIуи, зыщытхъущтыгъэр джы шIомыхъэтэжьэу къэбар 
пэгъодз фишIыжьыгъ: - ПIэм хэгъолъхьэгъэ султIан ныом 
зыфэпIуагъэр имыгугъыжькIэ сенэгуе, теплъын, тежэн 
тинеущ-неущмыкIэ къытфихьыщт къэбарым. ТитIо нэмыкI 
щысэпышъ, шъэфэгъу тызэфэхъугъэшъ, зыщыщ адыгэ 
лIакъор зыщыгъупшэжьи, тырку ныожъ хъужьыгъэр зэ 
танэIу икIыжьыгъэмэ, ори, сэри зыдгъэпсэфыжьыщтыгъэ. 
Тихэкужъ тыкъызэрэрафыгъэр, Адыгэ мэджлысыр джаурмэ зэрагъэстыгъэр сэпсэуфэ афэзгъэгъущтэп. Iанэм 
хаI, умыгъэучъыIыжьы. ТикъыпцIэ хафэ IэшIу къыкIэхьанкIэ 
къэнэжьыгъэр бэпышъ, тежэн. О хэт, ефэнд, къэбарыр 
къызыкIэрыпхыгъэр?
- Ащ ыцIэ къесIуагъэкIи, зиусхьан, пшIошъ хъу пакIо, 
уегуцэфэнэп.
- Уипчэдыжь хьэкIэ Бэгъ Хьатам джынэузыр арыщтын.
- Сыдэу ари псынкIэу къыбнагъэсыгъа?.. Хэт шъуIуа 
къыозIуагъэр?..- "пхъэнкIэкIо Iиманцызыр арыщтын" ежь 
ефэндым зыриIожьыгъ.
Джы Бэрзэдж хьаджэр ыгу къыдеIэзэ щхи, ичIэгъчIэлъыгъи, инэфагъи зэхэтэу къыриIуагъ:
- Гу зиIэр нэкIэ маплъэ, плъэрэ пстэуми гу яI, сыд 
япшIэщт, сыдкIэ уищыкIагъэх. ЕтIани, ефэнд, тIого-бзагохэр 
джынэ пыщэгъух.
- Тэмэм, тэмэм, джынэ пстэури Алахьэм ыуджэгъугъэ шэйтаных,- Мэрзыхъуаем хьаджэм дыригъашти, "ори 
ниплI шъэфкIэ укъыздэпсэу" гукIэ риIозэ, бгъэджыбэ 
тыжьын сыхьатыр зэдигъэпкIи, еплъыгъ: - Щэджэгъо 
нэмазыр къэблагъэ.
- Сикухъэренэ хьазыр, сэри нэмазышIэ мэщытым 
сыкIощт.
Дышъэ-тыжьыныпс хъэрэ-пкIарэхэмкIэ зэпэлыдыжьырэ кухъэренэ шъабэм зэдисхэу заулэрэ чъагъэхэу 
Мэрзыхъуаер зэгупшысэщтыгъэр къымыIон ылъэкIыгъэп:

--- Page 714 ---

- Непэ, зиусхьан, ошIэ-дэмышIэу къысфыкъокIыгъэ 
Бэгъ Хьатам нэмыкIынэкIэ сызэригъэплъыжьыгъ: тэ зэрэтIоу ар мэзылI хъырцыжъ-нэхъоинчъэп, гупшысэ зэпеокIэ 
мэпсэуми, акъылынчъэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ,- Бэрзэджыр IущхыпцIыкIыгъ,- 
Бэгъ Мэзхьаб ипкIэнтIэлъэ паIокIэ хьаулыеу мэзым хэсыгъэп. 
Чъыг пкIэшъэ Iушъашъэмэ Iушы ашIыгъэмэ шIэ?
- Арыщтын, зиусхьан, арыщтын. УIукIэмэ, гущыIэгъу 
шъузэфэхъумэ, ар зыфэдэр ори къэпшIэщт.
- Сыд зэтэбгъэIощт, ащ фэдэ Iаджми мафэ къэс саIокIэ, 
шъхьэгъэуз нэмыкI къысфахьрэп нахь.

--- Page 715 ---


ЯШЪЭНЫКЪОРЭ  ТФЫРЭШЪХЬ

--- Page 716 ---

Зы пщэ гъощагъи зэрымыт ошъогур гъунджэкоу 
къабзэ. Щэджэгъо азэнаджэхэр зышъхьэрыджыкIыгъэхэ 
стамбул урамхэри зэгъокIых. Бэгъ Хьатам ылъэмакъэ 
нэмыкI урамым темыIукIы, къалэм дэмыIукIы фэдэми, 
щэджэгъо уахътэр къызэрэсыгъэр зыщыгъупшэжьыгъагъэ щыд зырызхэм амакъэ загъорэ модыкIэ-мыдыкIэ 
къыщэIу. Тучаныпчъэхэри егъэтыгъэх, шхапIэхэри зэфэшIыгъэх, щай, псы къехьэкIакIохэри зечъэжьхэрэп, щырыкъулъэкIхэри къэлъэгъожьхэрэп, лъэIуакIохэри урамхэм 
атесыжьхэп.
"Уизэкъоными зыкъыуегъэшIэжьы" зыфаIорэр джыдэдэм Хьатам ышъхьэкIэ зыдишIэжьыгъэу зэгыижьыгъ: 
"Быслъымэн дунаим инэмазшIыгъо уахътэ Тхьэ шIошъхъуныгъэ IофкIэ Мэрзыхъуаем седэуагъэ пае Алахьэр сыгу 
имылъ-сщыгъупшэжьыгъэ фэдэу сшъхьэ пIыеу урамым 
сызэрэтетыр емыкIу, хъунэп сшIэрэр…" Урам къэгъэзэгъум Хьатам Iуилъэгъогъэ уц къашхъом хэт псыутхым 
кIэрытIысхьи, амдэз ыштагъ, ицые убгъугъэ-нэмазлыкъым 
теуцуагъ. Нэмаз ужым Хьатам ыгукIэ, ыIэпкъ-лъэпкъхэмкIэ псынкIэ хъугъэу къэтэджыжьи, урамхэм къатехьажьыгъэ цIыфхэм ахэтэу, Хьаджрэт икъэбармэ зэрагъапэрэм 

--- Page 717 ---

нэмыкI ынэмэ зи къапэIумыхьажьэу хьакIэщым къыфиузэнкIыжьыгъ.
Гъэмэфэ гузэгугъэти, мафэр къызэкIэзгъэплъыхьэгъэ 
тыгъэр игъорыгъо-гугъуемылIэу щэджэгъуанэм икIызэ, 
джыри мыблэгъэ-мычыжьэ къохьапIэмкIэ маплъэ. Фабэм 
ыгъэулэугъэ чъыг пкIэшъэ зэмышъогъухэм псэ апытыжь 
къодыеу пчыхьэ жьы чъыIэтагъэм кIэхъопсых. Зытамэхэр 
жьы стырым ыгъэлэнлагъэхэ бзыухэри жьаупIэмэ якIужьыгъэхэ-мэкъэнчъэх. Сапэр зыфэмыщэчыжьырэ уцыпэхэри 
епэгъогъохых. 
Хьатам ынатIэ пкIэнтIэпсыр къечъэхыми, зышыгу 
шхъон тIэ адыгэ хъурышъо пэIо хъураер щыкъузагъ, ицыябгъэ къыдэщырэ джэнэ пшъэпIэ чыIухэр гъэупкIэпкIагъэх, 
бгырыпх псыгъом къамэр пылъ, лъэкIапIэр зэкIэзыубытэрэ 
тхьаIу пIуакIэр а шъо дэдэм щыщ цокъэ пэ къэгъэщыгъэм 
декIоу ылъэкIэнмэ анэсы. Фабэм егъапэми, къызыхэзымыгъэщырэ Хьатам къыпэкIэфэрэ цIыфхэр къеплъых, 
пкъы ищыгъэшхом къыфызэплъэкIыжьых. Ар ежь 
зыдешIэжьыми, ахэмэ агъапэрэп, ащ гупшысэгъуае фэхъугъэр нэмыкI: ышнахьыкIэ Хьаджрэт иIофхэр Стамбул 
зэрэщыхъущтхэр, "сыд Iофа мыщ тызыхидзагъэр, ежьыми 
зызыхидзэжьыгъэр" ыIозэ, шъхьэм икIыхэрэп. "Тятэрэ 
Бэрэкъэтымрэ зэкIэри зилажьэр, сэри ащ сыхэмыщэягъэу 
сIорэп. Агъэделэгъэ Хьаджрэт бетэмалми, зиунагъо 
бэгъон, тэри зедгъэделэжьыгъ. Сыда тыркудзэми, мы 
къыздащэгъэ къэлэ бырсыр гукIэгъунчъэми ащ щишIэщтыр? 
Чылэм удэкIэу, уиIахьылмэ уахэкIэу узыщамышIэрэм 
укIокIэ, хэт узищыкIагъэр, узыгузажъорэм, чIыпIэ зэжъу 
узифэрэм, хэт, тятэ фэдэу, ынаIэ къыптезгъэтыщтыр?.. 
Ти Абдзэхэ чыли Iоф макIэп дэлъыр: тихатэ натрыфыр, 
картофыр, джэнчыр, къэбыр щыбэгъуагъэх, типкIышъхьэ-мышъхьэ чъыгхэми апиз, тхышъхьэм щызэтелъ мэкъу 
Iатэхэри тищагу къедгъэолIэжьыгъэхэп, тикъакъырашъхьи, 
бжыхьэ оялэ мафэхэр къэмысыхэзэ, бгъэжьыгъэн фае. 
Ау ахэми анахь гумэкIыгъо-тхьамыкIагъор тыздэс тIуакIэм 
щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэм азыфагу мамыр зэрэдэмылъыр 
ары. Моу тыгупсэфыгъ зыщытIощтым, гумэкIыгъохэр, 
нэмышIу-зэфычIэплъыр чылэхэм къащежьэ, Iашэр зэфырахы, къэлэ бэдзэрхэм татехьажьын тлъэкIырэп. Ей, Хьатам, дунаир мэкIодыжьы пIоу сыда къыохъулIагъэр! - 
игупшысэ зэпеохэр Хьатам къытекIохэ хъумэ, зэришI 
хабзэу зыфэгубжыжьыгъ.- Адрэ уилэгъу щымыIэжь 
тхьамыкIэхэм ялъытыгъэмэ, зиунагъо бэгъон, упсау, 
уузынчъ, мы къэлэшхом нэс пшынахьыкIэ укъыдэкIон 
пфызэшIокIыгъ. Ащ нахьи нахьышIу тыркубзэ пIумылъэу 
уизакъоу мор зичы жьэгъэ чылэм зэрэбгъэзэжьыщтым 
егупшыси. Сэ сыIофа, хымэ цIыфмэ къахэсынэщт 
сшынахьыкI ары нахь. Бэрэкъэ тым сыд фэдэу тыфыщытми, 
зы дзэ зэдыхэтыгъэх. ГъэшIэгъона Зэуалэ ыпхъу султIан 
щагум щапIумэ, илъэс тIокIиплIырэ пшIырэм иуцогъэ Бычэ 
гощэшхом ыгъэпхъоу непэ кIэрыс шъхьае, мощ фэдиз 
зыныбжьым хэта зышIэрэр неущ-неущмыкIэ къехъулIэщтыр. Адрэхэр "бырдым-сырдым" аIозэ, къыпIущхыпцIэ-къыпфызэплъэкIыжьхэу, зы курди, зы болгари, зы 
урыми, зы сырби, зы ермэли ахэмытэу, тырку закIэх. 
ЗгъэшIагъо пакIо, къызгурыIорэп Бычэ адыгэпхъур мыхэмэ 
ахэмыкIуадэу ежь фэдэ бзылъфыгъэ купмэ апшъэ зэрэхъугъэр. Идэхагъа? Дунаири дахэ, зэхэтэшIэ, ежь тыкъызэхишIэрэп нахь. "Дэхэ закъор зы шы лъакъу" КIэрымыт 
ыIощтыгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, дэхагъэм Iушыгъэ кIымыгъужьымэ, дышъашъо зытеорэ чъыг пкIэшъэ дэхэфэшI хьаулый… Хэта сэ тырку султIан щагушхом бзылъфыгъэхэмкIэ инахьыжъ адыгэпхъур зэзгъэзэфэнэу, ищыкIагъэ-имыщыкIагъэхэр есIолIэнхэу сызыщыщыр? Тхьауегъэпсэу есIон 
фае илъэпкъ, ыбзэ, ишэн-хабзэ зыхэфагъэмэ зэрахимыгъэкIокIагъэр...- Хьатам Нат-Нат ыгу къилъади, зиухыижьызэ къыгъэгъунагъ: - Ар псы Iушъом Мэрзыхъое 
Бэчыр къызыIуегъуатэм, гущыIэ закъо нахь ыбзэкIэ къымыIошъоу цIыкIугъэба… Зыщыщ урысмэ пшъэшъэжъыер 
афимыхьыжьэу, сыдэущтэу къыокIу гъэ-къыозаорэмэ, 
уиунэ-хапIэ, уичIыгу птезыхырэмэ афэпхьыжьыщтыгъа, 
ядэжь къыхьи зэрипIугъэмкIэ, тщыщ зэришIыгъэмкIэ бгъэмысэщта?.."
Джахэми, нэмыкIхэми Хьатам ягупшысэзэ, хьакIэщ 
щагум къызыдэхьажьым, чъыг жьаум чIилъэгъогъэ Хьаджрэт ибэлэрэгъ щысыкIэ джэнджэш ыгу къыригъахьэу 
фелъэкIони, къыфэтэджыгъэ ышнахьыкIэ еупчIыгъ:
- Сыд уизакъоу щагу фэбаем узыфыдэсыр?
- Сыкъыожэ.

--- Page 718 ---

- УиIофхэр сыдэущтэу хъугъэха?
- ЗэкIэри дэгъу, Хьатам, умыгумэкI.
- Аущтэу Iоба, зиунагъо бэгъон, мыхъун горэ къыуаIуагъ сшIошIи, сыбгъэтхьауягъ. НекIо унэм, уикъэбармэ 
нахь тэрэзэу сащыгъэгъуаз.
- Оры, уздэщыIагъэм, Мэрзыхъуаем сыдэущтэу 
зыкъыпфишIыгъ?
Зигугъу фашIыгъэм Хьатам къыгъэщхыгъ:
- Адыгагъэ къыздызэрихьагъ, сыгу филъыгъэ тIэкIушъокIухэри есIуагъэх. Сэлам къыуихыжьыгъ, мыщ укъызэращэжьыгъэм иIо-ишIэ хэлъэуи еIо...- Зэшхэр унэм 
зехьажьхэм, Хьатам зэпигъэугъагъэ гущыIэм къыпидзэжьыгъ: - ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр, иIоф мыухыжьхэр зызэкIифэхэкIэ, блэгъэфакIо тадэжь къэкIонэу къысиIуагъ.
- Сыд блэгъэфакIуа?
- Мэрзыхъуаемэ япхъу Нат-Нат зэрэтинысэр пщыгъупшэжьыгъа?
- Ары шъыу!.. Сэ джыри сызэмысэгъэ къэбарыр 
сщыгъупшэныр гъэшIэгъонэп, Мэрзыхъуаем ышнахьыжъ 
ыпхъу зэрэзыщигъэгъупшагъэр ары зэкIэми анахь хьалэмэтыр.
- Мэрзыхъуаер зыфэдэр пшIэрэба. Типшысэмэ зэрэщаIоу, ащ ипапыщ чыжьэу ыдзызэ, ищыкIагъэр ыгу къегъэкIыжьы, имыщыкIагъэр зыщегъэгъупшэ. Мыдэ, ар 
Iофэп, зышъхьэ нахьи шъхьитIу зэраIоу, джы уиIоф сыхэгъэдаIу.
- Сезгъэблэгъэгъэ тырку уIэшыгъэ IофшIапIэм 
сызэрэчIэхьагъэм нахьи нахь псынкIэу гущыIэ зытIукIэ сиIоф 
къыщызэшIокIи, ядапIи шапхъэ сщытырахи, уизабыт шъошакIэ щэджэгъо ужым къыодгъэолIэжьыщт къысаIуи, 
сыкъатIупщыжьыгъ.
- Хьаджрэт, сшынахьыкI, сэмэркъэу делагъэхэр зэрэсимыкIасэхэр пшIэзэ, сыда къысфызэхэпIухьагъэхэр? Ащ 
нахь хэмылъэу шыхэр агъэулэухэу, хъарджышхуи къыптырашIыхьэу мыщ нэс укъащагъа? Ашъхьэ икъурэба 
ахэмэ…
- КъыосIуагъэм сэмэркъэу Iоф хэлъэп, Хьатам, зэхэпхыгъэр шъыпкъэ. Ащ нахьи нахь бгъэшIэгъони къыосIощт: 
нычхьапэ титIо султIан щагум тырагъэблагъэ.

--- Page 719 ---

- Ы-ы!..- Хьатам къэкууй, ищыгъынмэ апыплъыхьажьызэ, къыIуагъ: - Забыт шъошакIэ о зыпфадыкIэ, 
узэрэрагъэблагъэрэр сшIошъ мэхъу, ау сэ ащ сыд къыщысшIэщт? Сызэрэуигъусэр, бетэмал, япIон фэягъэп.
- Сшынахьыжъ зэрэсигъусэр ясымыIо мэхъуа! ЕтIани, 
Хьатам, тезгъэблэгъагъэхэм зи ашIоушъэфын плъэкIыщтэп. Тятэ зэриIоу, нычэпэ бзыу быбыгъэми, ахэмэ ашIэ.
- Сыд тшIэщтыр адэ?
- ТшIэн макIа, джыри уахътэ тиI. Уиджанэ о зэблэпхъущт, сэ уицые, уищазымэ-цуакъэ сытелъэкIыхьащт. 
Уитыжьын бгырыпх псыгъуи, пылъ къамэри зэпэлыдыжьых, 
уипаIошъ, дахэу къыокIу.
- Бзылъфыгъэ зэрымыс унэр нэкIы зыфаIорэр шъыпкъэ, мы сихьафыбгэ щыгъынхэр лIыгъэкIэ, тхьаегъэпсэу, 
Нат-Нат къызыщысигъэлъагъэх, джэнэ, лъэпэд зэблэхъухэри къыздысигъэхьыгъэх. Олахьэ сымышIэрэ, сшынахьыкI, 
мы зыфапIорэм сэ къыщысшIэщтыр… Дунаир зэшIэгъоемыгъуаекIэ зызэхэлъыкIэ, тэри ащ тыхэкIыжьэу тэ тыкIона, 
ау тыкъызэкIэкIонэп, тIэкIуи тызыпыупхъухьажьын.
Хьаджрэт егугъузэ, ышнахьыжъ ицые телъэкIыхьагъ, 
ищазымэ-цуакъэхэми хъэдэн шъабэкIэ арыкIуагъ, цыяшъом 
диштэщтыгъэ пэIо хьаплъыри ыIитIу шIолъэу ыутхыпкIи, цы 
упырэцыгъэхэм Iэгушъо сакъыкIэ яшIушIэжьыгъ.
Гъунджэм кIэрытэу зыжэкIэ-пакIэмэ ахэупхъощтыгъэ 
Хьатам ар зелъэгъум, хэщэтыкIи, къыIуагъ:
- Сятэ тхьамыкIэм джа паIор, тыжьын бгырыпхыр, 
къамэр къыкIэныгъэх…
- Сэ сятэрэ сянэрэ къакIэныгъагъэхэр Аче гъуим щысшIуатыгъужьыгъагъэх…
- Сыдэу пшIын, тятэ-тянэмэ къамылъэгъужьыгъэ 
тхьамыкIэгъо макIэп тпэкIэкIыгъэр. ТитIо зэшы тызэфэзышIыгъэ, лIы шапхъэм тизыгъэуцогъэ тятэ сыд хъугъэкIи 
зыщыдгъэгъупшэнэп. Укъэзылъфыгъэр арэп, узыпIу гъэузылэжьыгъэр ары уянэри, уятэри.- Хьатам шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, гъумыгъугъэ: - Тыгъэм ригъэзыхыгъ, 
уищыгъын-шъуашэ къагъэгужъо. ПфэшIу мыхъумэ, 
сыдэущтэу тыхъущт?
Хьаджрэт гукIэ щхыпцIыгъэ.

--- Page 720 ---

Пчъэм къытеуагъэх, Бэгъ Хьаджрэт изабыт шъошакIэ 
аIыгъэу дэкIо тыркуитIоу унэм къихьагъэхэм, бинбаш 
дышъэ тэмэтелъыр зытежъыукIырэ къэптаныр зыщырагъэлъагъ, яIэшIагъэ зыщыгъым къызэрекIурэр Iэхъомбэшхо зэфашIыжьымэ, тыркубзэкIэ зэщытхъужьыхэзэ, 
уигъончэдж зыщых къырагъэкIэу, етхъохэ зэхъум, Хьаджрэт ыдагъэп:
- Сшынахьыжъ ыпашъхьэ зыщысхыщтэп,- гъончэджыр аIихи, адрэ унэм чIэхьагъ. Зэпэжъыужь-зэпэлыдыжьэу къычIэкIыжьыгъэм шъошакIэр фэшIукъабз, ар 
зышIодауш-зигопэ дэкIо-бзакIохэр Хьаджрэт шъхьащэ 
къыфашIызэ, унэм икIыжьыгъэх.
- УишъошакIэ къыокIу, сшынахьыкI, мафэ пфэхъу, 
нахь дэгъу-дахэкIэ зэблиогъэхъу,- Хьатам Хьаджрэт 
фэгушIуи, фыпигъэхъожьыгъ,- адыгэ тхьамыкIэхэм къафихьыщтыр сшIэрэп нахь… Зэ, зэ, сшынахьыкI, сыкъеплъышъ, мы тэмэтелъхэр модрэ тэмэтелъхэм афэдэп.
- Мыхэр модрэ стелъыгъэхэм анахь иных.
- Сыд фэдизых?
- КъэошIэжьымэ, Бэрэкъэт Зэуалэ иягъэм фэдизых.
- Ащыгъум, зиунагъо бэгъон, уитэмэтелъхэмкIэ 
Бэрэкъэтым укIэхьажьыгъэба! - "иягъэ" гущыIэр зэхэзымыхыгъэ Хьатам ышнахьыкIэ рыгушхозэ къыIуи, шъхьэм 
къыфечъэгъэ джэнджэшымкIэ къеупчIыжьыгъ: - Арэп, 
Хьаджрэт, шъуитэмэтелъхэр сыдэу псынкIэу тыркудзэм 
щызэблахъура?.. Тыгъуасэ уюзбашыгъ, непэ, сыд пIуагъа 
джы птелъым ыцIэр?
- Бинбаш. Непэ щегъэжьагъэу султIан унашъомкIэ а 
дзэлIыцIэр къысфаусыгъ.
- Олахьэ гъэшIэгъонми къыщымыуцу къытэхъу лIэхэрэр… Сыда шъуIуа мыхэмэ къыпфыряхьисапыр?
- СшIэщтыгъэмэ Iофа, сэри сэгъэшIагъо.
- Зыфэсакъыжь, тыркухэр тхьагъэпцIых, емыкIу 
къытфэзыхьын Iоф зыхямыгъащ, тятэ ыдэнэп, фэщэчынэп, 
акъылэгъу-упчIэжьэгъу къытфэхъуни тиIэп. Мэрзыхъуаемрэ Бэрзэджымрэ тIонти, Алахьэм ерэмыд, IаплI къыуащэкIызэ, уагъэмэхыщт. Бычэ султIан гощэшхоми сыдым 
тынигъэсын?

--- Page 721 ---

- СултIан щагум тызыфырагъэблагъэрэр ащ къыпкъырэкIыкIэ сенэгуе,- Хьаджрэт зыщымыгъуазэ-зэнэгуерэр 
къыIуагъ.
- Адэ аущтэу Iоба, зиунагъо бэгъон, сэ мыкIэ имыщыкIагъэхэр сыгу къеогъахьэх.
- КъысшIошIы нахь, армэ, сыдым сигъэшIэн.
- УяупчIын фэягъэ, зэбгъэшIэн фэягъэ, яонэши 
еупчIыжьых.
- Дзэм щыупчIэхэрэп, Хьатам, къыуаIорэр огъэцакIэ.
- Мыдэ мыщ къызфигъотыжьыгъэ ушъхьагъур…
Зажэщтыгъэхэ кухъэренэ макъэм Хьаджрэт шъхьаныгъупчъэм зыIуещэм, къыIуагъ:
- СултIан кухъэренэр къытлъагъэкIуагъ.
- КъытлъыкIуагъэмэ, тыкIон,- ежьыр арэу рагъэблэгъагъэр къыпшIуигъэшIэу, Хьатам ипаIо зышъхьащигъэтIысхьэзэ, ин-инэу къызыщытэджыкIи, ышнахьыкIэ бинбашым ыпэ итэу унэм икIыгъ.
Хьатам ытх ищыгъэшхо къыкъомыщыщтыгъэ Хьаджрэт ышнахьыжъ лыягъэ горэ султIан щагум щиIуакъомэ 
ыIуи, гумэкIым зэлъиштагъэу, фэсакъызэ риIуагъ:
- СултIан щагум, Хьатам, щэдаIох нахь, бэ щаIорэп.
- Зыгъэрэхьат, сшынахьыкI. Адыгэмэ шъхьэкIэфэ-Iэдэб 
ахэмылъыжьэу къыпщэхъумэ, тыунэхъугъэкIэ лъытэ.
- Ащ фэдэ зэтлъэгъулIэжьмэ, тыщымыIагъэ папкI, хэт 
ышIэра сэIошъ ары.
- Зыгъэбыяу зэраIуагъэр орыба, сауж уимытэу, мо 
къаплъэхэрэм тинахьыжъ-нахьыкIагъэ ядгъэшIэнэу, сисэмэгубгъукIэ къэуцу.
СултIан щагушхом дэлъадэхи, бзылъфыгъэхэр зыщыпсэухэрэ лъэныкъом якухъэренэ хъэрэ-пкIарэ зегъазэр 
ары нахьыпэрэ къэкIогъум фэдэу, джыри Бычэ гощэшхом 
зэрэригъэблэгъагъэхэр Хьаджрэт ышIошъ зыхъугъэр, 
ардэдэми гукIэ зыдиIыгъ Гощмафэ инэплъэгъу къыхэтэджагъ. СултIан щагу хъоо-пщаом дилъагъохэрэр зыфигъэдэн-зэригъэпшэн зымышIэщтыгъэ Хьатам риIуагъ: 
- Бычэ гощэшхор ары тезгъэблагъэрэр. Муары, Саид 
ефэндри унэ лъэгуцэм къыщытэжэ.
- Мора Бэрэкъэтым ыпхъу Гощмаф зыфэпIуагъэм 
шынахьыжъ фэхъугъэр? - "Сыдэу мыхэмэ ефэндыби 

--- Page 722 ---

мэщытыби яIа" Хьатам гукIэ ыгъэшIагъозэ, жэкIэ зыфыпигъэхъожьыгъ: - Ныбжьышхоп, сэ силэгъун, нахьыкIэнкIи 
мэхъу. Бычэ гощэшхор тибысымыщтмэ, дэгъу, султIаныр 
арыгъэми, нахьышIужьыгъ.
Бэрэкъэт Зэуалэ игъусэу мыщ ыпэкIэ Хьаджрэт къызэкIом, зэрысыгъэхэ пэщышхом зэшитIур ращагъэх. 
БлэкIыгъэ мэзэ заулэм зэблэхъугъэ горэ фэхъугъэмэ ыIуи, 
нэ чанхэмкIэ Хьаджрэт унэр къызэпиплъыхьагъ: джэхашъор 
зэлъызыубытырэ алырэгъу чIыпцIашъор ары умыIощтмэ, 
зэхъокIыныгъэ рилъэгъуагъэп. Хьау, дэпкъ лъэгъупIэм 
кIэрыт дышъэпс-тыжьыныпсыр зэгъэшъогъэ Iанэ лъэкъуиплIым телъмэ ахэмылъыгъэ КъурIан Iужъу уцышъо дахэр 
ахилъэгъуагъ. 
Iэсабзэу щысыгъэ ышнахьыжъ Хьаджрэт еупчIыгъ:
- Адэ, Хьатам, зи къапIорэпи?
- Сыд къэтIон, пIощтымкIэ зыфэсакъыжь пшынахьыкIэ 
къыуиIуагъэу...- Хьаджрэт къегыижьи, зыгъапэщтыгъэр 
къыIуагъ: - Хьаулыеу адыгэ лъэпкъыцIэр тхьэу дунаим 
тытетыгъ, Хьаджрэт.
 -Ащ фэдэ дэдэу, Хьатам,- Хьаджрэт ышъхьэ кIипхъотыкIыгъ,- сыд къытэхъулIагъэр?!.
- Сынэшъопышъ, гу сиIэшъ, мы мэфэ заулэм сызэгупшысэнрэ сызыфэгыенрэ зыдэслъэгъужьыгъэшъ ары, 
сшынахьыкI. Сыдэу тылъэпкъ мыгъу, тылъэпкъ тхьамыкI. 
Ахърэт джэнэтым тыкIагъэхъопсызэ, плъэгъурэба тызэрыс 
дунэе джэнэтыр зыфэдэр?..
Унэм икIыгъагъэ Саид ефэндым къызегъэзэжьым, 
зигущыIэ зэпигъэугъэ хьакIитIумэ янэмыз-Iумыз зэплъыкIэ 
гу лъити, къыIуагъ:
- Къысфэжъугъэгъу, шъуигущыIэ зэпызгъэугъ. ШъузихьэкIэ Бычэ гощэшхор тIэкIу гъой-щаешъ, къагъэхьазырыфэ, щаим тыхэIафэ, тызызэфэмыхымэкIэ, шъуIощты гъэр мышъэфмэ, сышъодэIун.
- Узаф, Саид ефэнд, узаф, типхъу Бычэ гощэшхом, 
Алахьэм ынэшIу къызыщифэным, Iэзэгъу къызыфэхъуным, 
иунэ тисэу, иIанэ тыпэсэу шъэф тиIэна,- Хьатам игущыIэ 
зэпыугъэмэ къапидзэжьыгъ,- хэгъэгу зэрэшъуиIэмкIэ, 
шъуипачъыхьэ ыIорэм шъудэмыхэу шъузэрэпсэурэмкIэ, 
Истамбыл фэдэ къэлэ пчъагъэхэр къохьапIэмкIи, къокIыпIэмкIи зэрэшъуиIэхэмкIэ тышъохъуапсэ нахь, тышъошъугъорэп. Тэ зыкъызэрядгъэфыгъэ чIыгум ащ фэдэхэр 
щытиIагъэх тIон тлъэкIыщтэп. ЩытиIэна, зиунагъо бэгъон, 
тятэ пIашъэмэ къащегъэжьагъэу тичIыгу джэнэт пыимэ 
къазэрэщытыухъумэщтым нахьрэ Iоф тимыIагъэу...- 
Хьаджрэт зэхихырэр шIогъэшIэгъонэу нэшIу-гушхокIэ 
ышнахьыжъ зыIоплъэм, адрэм къыриIуагъ: - Ары, 
сшынахьыкI, ары, шъорышIыгъэ зэрэсхэмылъыр ошIэ, 
сымызафэмэ, сызэрэпшынахьыжъыр уиадыгагъэ къыдэлъытэзэ, шъхьакIо къыздыземыхьэу, сыкъэгъэтэрэзыжь.
- Зи мыхъун пIорэп, Хьатам, къапIорэр уиадыгэ гукIае 
къыуегъаIо.
Ардэдэм къихьэгъэ джэхэшъотетым къариIуагъ:
- СултIан гощэшхом ыдэжь шъурагъэблагъэ.
Нэбгырищри къызэтэджхэм, Саид ефэндым Хьатам 
зыфигъази, еIушъэшъагъ:
- Шъо ишъухэгъэгу къэшъуухъумэжьызэ къэшъухьыгъ 
нахь, заокIэ зыми шъутебэнагъэп, зыжъугъэбаигъэп.
Бычэ гощэшхом шъхьантэхэр къегъэтIылъэкIыгъэхэу, 
цыхъагъэр ыкIыб ипхъуагъэу, нэгу къуапцIэр фыжьы кIэзыгъэхъукIырэ дэнэф шъхьэтехъо пIуакIэр къепхъухыгъэу 
нэмазщыгъыр Iэпэ одым ригъэдзызэ, тэхътэ куу шъабэм 
къищы къодыеу ис. Пкъы псыгъо ихыгъэм къекIурэ джэнэ 
хьаплъ кIыхьэр, ащ къыдекIурэ цокъэ пIуакIэхэр, ды шъэпстыжьыныпс хъэрэ-пкIарэхэр зытежъыукIырэ тIэкIу Iэтыгъэ 
пэIо шыгу хъураир зыщыгъхэ Гощмафи зыфаер фишIэнэу 
иджабгъукIэ къыгот. Дэпкъым кIэрыт дышъэпс егъэшъогъэ пхъонтэшхом, пхъэнтIэкIухэм, пчэгу Iэнэ лъхъэнчэ 
кIыхьэм, КъурIан зэмышъогъу заулэ зытелъ мэкIаем 
щыкIэкIыжьэу мыр лые, ищыкIагъэп пIонэу унэм зи итэп, 
шъхьаныгъупчъитIумэ яIупхъомэ ар тIэкIу къагъэумэзахэ 
умыIощтмэ.
- Фэсапщи, силъэпкъэгъу дышъэхэр,- Бычэ гощэшхом 
ыныбжь хэкIотагъи, игъой-щэягъи ямылъытыгъэу чэф 
нэгушIоу къихьагъэмэ сэлам къарихыгъ,- шъукъеблагъ, 
шъукъэтIыс, ори, Саид, къэтIыс. КъызэрэсаIуагъэмкIэ, 
Хьаджрэт, уигъусэр пшынахьыжъ.
- Ары, гощэшху,- тIысыгъэ къодыеу Хьаджрэт псынкIэу къэтэджыжьи, зэрэкъогушхукIырэр къыхэщэу къыIуагъ,- мыр Бэгъ Хьатам, сшынахьыжъ. Тятэ къыслъигъэплъэнэу Белград къызегъакIом, Истамбыл сикъэкIон 
тефагъэти, уизакъоу узгъэкIощтэп ыIуи, гъусэ къысфэхъугъ.
- Ар адыгэ шIыкIэ дэд. ТIысыжь, бинбаш, тIысыжь. 
Мыщ фэдэ шынахьыжъ зэрэуиIэр дэгъу, насыпыгъ,- 
"сигухэлъ IофкIи Алахьэм укъысфихьыгъэщтын" гукIэ 
зэриIожьи, игущыIэ къыпидзэжьызэ къеупчIыгъ: - Сыдэу 
шъущыхъура укъыздикIыгъэ лъэныкъом, Хьатам, тIэкIу 
шъуесагъэба? Щыс, щыс, о ухьакI, пшынахьыкIэ тырку 
забыт бинбашым ышIэн фаеу къытефэрэр ышIагъ.
- Аущтэу оIомэ, султIан гощэшху, пшIоигъор сшIэн.
- ШъоркIэ сэ сысултIан гощэшхоп, сыадыгэ бзылъфыгъэ нахь. Сыныбжь сыкъимыубытыщтыгъэмэ, сэры, 
тянэмэ зэряхэбзагъэу, мы Гощмафэ фэдэу, шъуапашъхьэ 
итын фэягъэр. Сыдэу сшIын, симылъэпкъэгъумэ султIан 
гощэшхо сафэхъугъэми, мыщ сиадыгэпкъ щызесхьэу 
мокIэ джы нэс гукIэ сыщыIагъ…
Бычэ гощэшхом ымакъэ къызыщэтхъэм, Гощмафэ 
къэгуIагъ:
- Нан!..
- Ары, Гощмаф, сипшъэшъэжъый, ащ фэдэ загъорэ 
къытэхъулIэ...- Бычэ гощэшхом зыкъишIэжьи, Хьатам 
зыфеупчIыгъагъэм иджэуап ежь-ежьырэу зэритыжьыгъ: - 
Уимыхэгъэгум, уесагъэкIи, ущынасыпышIона?.. Ау сыд 
фэдэу ащ шъущэхъуми, зышъумыгъэцIыкIу. Джы, Хьатам, 
о Алахьэм укъызысфихьыгъэкIэ, шъузыфырагъэблэгъэгъэ 
IофымкIэ, орырэ сэрырэ тизакъоу къыстефэ-къыстемыфэми тызэдэгущыIэ сшIоигъу. Шъо нэбгырищым модрэ 
пэщым шъукIу.
Хьаджрэтрэ Саидрэ зэхахыгъэм зэфычIигъэплъыгъэх, 
Гощмафэ ынэкIушъхьэхэр къэушэплъыгъэх. Бычэ гощэшхом ишъэф Хьатам тIэкIу щыгъозагъэми, унэм икIыхэрэм 
акIэлъыплъэзэ, къыраIощтым гукIэ ыгъапэщтыгъэ.
- Сэ къэзгъэшIэщтыр къэзгъэшIэгъахэу, синепэ-неущ 
сызежэкIэ, сиIоф зезгъэукIыхьанэп, Хьатам. ПшынахьыкIэрэ сипшъэшъэжъыерэ яIофкIэ джэуап тэрэзкIэ сыкъызэхэпшIыкIынэу сыпщэгугъы. Сэ сызыхэкIодагъэхэм ахэр 

--- Page 723 ---

ахэзгъэкIодэнхэу сыфаепышъ, насыпышIо зэфэзгъэхъухэ 
сшIоигъу. АгукIэ ежьыхэри зэфаехэу сахэплъэ.
- Ащ тIэкIу сегуцафэщтыгъэ, гощэшху...- "Мыдэ мы 
ныо тхьамыкIэм ыIорэр, зэгупшысэрэр!" зыпашъхьэ исыр 
зэрэсултIан гощэшхор зыщыгъупшэжьыгъэ Хьатам гукIэ 
зэриIожьи, джэуап фэхъужьыгъ: - Ежь ныбжьыкIитIум 
аIорэр ары сэ сIорэри, ау тятэ мы Iофым щыдгъэгъозэн 
фаеу сэлъытэ.
Бычэ гощэшхом ынэгу къопцIэ од щхэпс ригъачъи, 
къесэмэркъэужь фэдэу зишIыгъ:
- Ыкъо къызэрищэщтымкIэ, сэ тIэкIу сышъухэзыгъэмэ 
сшIэрэп нахь, ятэ еупчIыжьыхэу адыгэ хабзэ тиIа?
- Ащ фэдэ хэбзэ тегъэшкъыкIыгъэ тиIэпщтын, ау 
лIакъом нысэ зэриIэщтымкIэ янахьыжъ макъэ рагъэIоу, 
фэгушIохэу хабзэ.
- Джы тиIоф нахь благъэу тыкъызекIолIагъэкIэ, нахь 
шъхьаихыгъэу тызэдэгущыIэн. Махълъэ тфэхъущтым иIоф 
талъэныкъокIэ зыухыгъахэкIэ, ар Истамбыл зыдэсыщтыкIэ, 
шъо шъуалъэныкъокIэ шъушIэщт-шъуIощтым сизытети 
олъэгъу, уямыбэлэрэгъыгъэмэ дэгъугъэ.
- КъызгурыIуагъ,- тхьэ нахь зымышIэщтыгъэ Хьатам 
къыIуи, ыгу зыфэгъущтыгъэм еушъыижьыгъ,- угу умыгъэкIоды, ари зыгорэ хъун. Сэ ти Абдзэхэ чылэ сыкIожьынышъ, тятэ ишIэ хэлъэу, зэхэзыхырэ пстэуми агъэшIагъоу, 
шъузыщэ кIэлэ куп Истамбыл къэдгъэкIон.
- Хьау, Хьатам, ащ нэс окIожьыфэ, ахэр къэжъугъэкIуафэ охътэ бащэ тешIэщт. Къысфэнэжьыгъэ мафэхэр 
зыфэслъытэжьэу сэ дунаим сытет. Зы сыхьат нэмыIэми 
сипшъэшъэжъые ихъяр сыхэплъэжьынэу сыфай.
- Олахьэ сымышIэ ащыгъум сшIэщтыр, Iахьыли, благъи, шъэогъуи, ныбджэгъуи тэ мыщ щытиIэп.
- Алахьэм къынэуж сэ сыщыIэу, Хьатам, силъэпкъэгъу 
дышъ, ащ фэдэ умыIо. Адыгэ лъэныкъомкIи, тырку лъэныкъомкIи къытэупчIыжьыгъэхэп ятымыгъэIонэу, о ахэмэ 
уряупчIэгъу-хэгъырэеу, пшынахьыкIэ къыкIыдгъэгъущтых. 
Гощмафи, джа лъэныкъуитIумкIи пшъэшъэ гъуситIу къыфэтшIыщт, пшIэрэ ышнахьыжъ Саиди ахэмэ яшъхьагъэрытыщт.
- Ащ орышъ фитыр, гощэшху, тэ тыхьазыр, Бэрэкъэт 
Зэуалэ ыIощтыр сшIэрэп нахь.

--- Page 724 ---

- Гощмафэ Бэрэкъэтым ыпхъумэ, сыд адыгэмэ аIорэр, 
зыпIугъэ-зылэжьыгъэр ары янэри, ятэри. Хэта зисабый 
насыпышIонэу фэмыер! Мы Iофым, Алахьэм мафэ тфишIын Iофым, ар хэмыщэягъэ-щымыгъуазэуи щытэп. 
Арышъ, сэщ фэдэу, ятэ Бэрэкъэт миралайми ыпхъу 
лъэбэкъоу ыдзырэмкIэ ащи шъуфэгушIу.
- АщкIэ утэгъэгугъэ, гощэшху. НыбжьыкIитIумэ янасып ори плъэгъунэу, ежьхэри насыпышIонхэу тхьэ телъэIун.
- Амин, си Алахь. Алахьэм жэмафэ урегъэгущыIыкI.

--- Page 725 ---


ЯШЪЭНЫКЪОРЭ  ХЫРЭШЪХЬ

--- Page 726 ---

Бэгъ Мэзхьаб хэшIыкI зыфыримыIэ Хьаджрэт ишъузыщэхэр тырку султIан кухъэренищ зэблэхъукIэ Болгарым, 
Тырговиштэ тIуакIэм итхышъхьэ горэм кIэрытэкъогъэ 
Абдзах чылэ гъогум техьагъэх. Апэрэ кухъэренэм Хьатамрэ султIан ухъумакIомэ япащэ игодзэ Туркан Айкан 
каймакам-подполковникымрэ, ятIонэрэм Саидрэ тырку 
пшъэшъитIурэ ягъусэу Хьаджрэтрэ Гощмафэрэ исых, 
ящэнэрэм нысэм ищыгъын-пхъуантэхэмрэ игъусэхэм 
яехэмрэ илъых, апэкIи аужыкIи къикIыхэрэр, хэти щэрэщ 
фаеми, гъогум дэзгъэхыхэрэ шыу уIэшыгъэ щырыщ ит. 
Балкан гъогум дэгъоу щыгъозэ Туркан каймакамым къызэрэридзагъэмкIэ, гъэпсэфыгъо тIэкIукIэ гъогум къызэрэщыуцущтхэри, хьакIэщ гъэнэфагъэмэ чэщыр зэрэщырахыщтыри, пчэдыжьышхэ-щэджэгъуашхэхэри дыхэтыжьыхэу 
Абдзэхэ чылэм мэфих-мэфиблкIэ нэсынхэу ары.
ОшIэ-дэмышIэ Iофхэу Хьатам ыпшъэ къыдэфагъэхэр 
гушIогъуагъэхэми, фызэхэфыжьыщтыгъэхэп. Ахэр фызэшIомыхынхэу арэп, ар щыIэныгъэм икъиныгъо Iаджми 
къялыжьыгъ, ежь унэгъончъэу ышнахьыкIэ ишъузыщэ 
къиупхъукIыгъэ кIэщакIо зэрэфэхъугъэри, иджыбэ 
зэрэнэкIыри, зэраIофтыкIыгъэ унагъоу ерагъэу зыкъэзышIэжьыщтыгъэр хъярым зэрэфэмыхьазырыри шIоIофыжьыгъэп. Ар зыгъапэщтыгъэр нэмыкI: султIан кухъэренэ 
зэпэжъыужьхэр зылъэгъущтхэ, къэбарыр зынэсыщтхэ 

--- Page 727 ---

адыгэхэм, тыркухэм, сербхэм, болгархэм, нэмыкIхэм 
аIощт-зыкъызэрэфашIыщтыр, султIан щагум къыдащыгъэ 
пшъэшъэ уасэм къызэрэкIэупчIэщтхэр ары.
"Пшъэшъэ уасэр зыгорэущтэу зэдгъэуIун,- зэриIожьыгъ Хьатам.- Мэл заулэ тиI, ныбгъэшъуитIу тэгъашхэ, кухьищ фэдиз хъун мэкъу Iатэхэри тхышъхьэм щызэтелъых, натрыф кони щагум дэт, ахэмэ къакIэкIыщтыр 
икъущтмэ сшIэрэп нахь… Мыщ зыгорэущтэу техъулIэн, 
тиIэ-афэтшIэщтымкIэ Бычэ гощэшхоми, султIан щагуми 
тыкъызэхашIыкIын, ау сызытеплъэн сымылъэкIырэ тыркухэм ясултIан пыщытIагъэ тызэрэхъущтыр тилъэпкъэгъу 
тхьамыкIэхэм къызэрэтфалъэгъущтыр сшIэрэп нахь. 
"Шъуемыгупшысэжьэу къысэшъушIагъэр сыд илIэужыгъуа?" - тяти ыIонкIи мэхъу. Псыпэм упэIугъуалъхьэкIэ, 
къыпфэгъэуцунэп зэраIоу, олахьэ сымышIэ мыры сIонэу 
сшIэщтыри… Зыуж итыр амышIэу, Iоф ямыIэу гъогу 
техьахэрэп, къытекIыжьыхэрэп, бетэмал, пшъхьэ зыфэбгъэузыжьырэр сыд! Модэ еплъ пчэдыжьыпэ дунаир 
зэрэдахэм, ошъогур зэрэогум, жьыр зэрэкъабзэм, тызыхэчъырэ мафэр зэрэтыгъэпсым, султIаным икухъэренэ 
хъэрэ-пкIарэ яз узэрисыр, узытес тэхътэ шъабэм, пшIэхэнэп, 
султIаныр е нэмыкI цIыф лъэрыхьышхо горэ тесыгъэнкIи.  - 
Хьатам гукIэ щхыпцIыгъэ,- сыогупшысэшъ, узыфаер 
къызгурыIорэп, зэ огъы, зэ ощхы, зэ тыгъэр уиджагъу, 
зэ ощхыр уищхэн зыфаIорэм уфэд.
УцIыфэу, уиIоф-уимыIофхэми, шъыпкъэми, пцIыми, 
нэшIошIыгъэми, шашитыгъэми зыщызэголъхэ уидунэеуимыдунае укъызыщырафэкIырэм бгъэшIэгъон горэ 
хэлъыжьыкIэ сыгугъэрэп. Мо гъогунэпцэ чъыгхэми 
гъэмэфэ, бжыхьэ, кIымэфэ, гъэтхэ уахътэмэ задырагъаштэу плIэ илъэсым зызэблахъу. Ащ фаби, чъыIи, огъуи, 
гъэбэжъуи, жьыбгъи, ощх-ошъуи дыхэтыжь. Ахэмэ апэщыт 
чъыгыр ауфэ, адрэр агъэгъу, нэмыкIыр ракIыкIы, адрэ 
къаигъэр къутамэхэмкIэ уджэрэпсыгъэми, къебэныгъэкъытемыкIуагъэм лъэпсэ пытэкIэ кIэлъэплъэ. ЦIыфхэми 
ящыIэкIэ-псэукIэкIэ джа чъыгхэр зыхэт фэбэ-чъыIэм, огъугъэбэжъум, жьыбгъэм, ощх-ошъум ехьщырых. Зым ытх 
ауфэ, адрэр зэпакIыкIы, кIуачIэ зэзгъотылIэжьырэ нэмыкIым 
иуIагъэхэмкIэ зыкъешIэжьы, зэгупшысэжьы. Адэ шIумрэ 

--- Page 728 ---

емрэ тахэзгъэтырэ Тырку хэгъэгум джы сыдэущтэу тыфыщытыщт? СшынахьыкIэ Хьаджрэт шIу къыфашIэмэ, тэри 
тыкъуагъэгушIукIызэ, къэгъэзэжьынчъэу дгуахыгъэкIэ 
лъытэ. Тшыпхъу Дарихъани егъэзыгъэкIэ болгар лъэныкъом зигъэзагъ. Тятэрэ Нат-Натрэ къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъоми зэфихьыгъэх. 
Сэры?.. Сэщ фэдэ Iаджхэри зэшIэгъуае хъужьыгъэхэу, 
зыздагъэзэщт лъэныкъор амышIэу хымэ хэгъэгум исых. 
Хэта ахэр зыгъэгъозэщтхэр, зыпхъукIэ благъэ тфэхъугъэ 
Бэрэкъэтыр ара, хьауми зифедэ лъыхъурэ Бэрзэдж хьаджэр ара, хьауми КъурIаныр зынэпэ шIой пэIулъ къурIэнэджэ Мэрзыхъое ефэндыр ара? Хьазрэт ефэндым игугъу 
сшIыжьырэп, ар исыдрэ IофкIи зыщыгугъыщтыгъэ Албанрэ 
Мурад-бейрэ дунаим зыщыригъэхыжьыгъэ уж зыкIэмыIажь хъугъэу пIэм хэгъолъхьагъэу аIо. Загъорэ сэгъумыгъу шъхьае, тигукIаехэр къызэхэзыхырэ Тхьэр щыI, Ар 
ташъхьагъ, тыкъелъэгъу, тыкъызэхешIыкIы. Албан фэдэхэм 
джэхьнэм яжьэри яупэсы хъунэп. УиупчIэ зафэхэмкIэ 
уапашъхьэ имытыгъэ цIыфым псэхэх уфэхъуныр мыдэгъу ми, Мурад-бейкIэ сшIагъэм сырыкIэгъожьырэп, си Алахь!
СшынахьыкIэ инасып къызщыкIогъэ мафэм мыщ фэдэ 
гупшысэхэр сшъхьэ къызкIизгъахьэхэрэр сшIэрэп. Чылэм 
къызэрэщытпэгъокIыщтхэм, тызэрэщыхъущтым, тызэмыжэгъэ нысащэр зэрэзэшIодгъэкIыщтым, ащ къыкIэлъыкIощтхэ Iофыгъохэм Хьаджрэт зэрафэкъулаищтым ягумэкI 
къызэрэзытезгъакIорэр арыщтын. 
Хъущтыр зыхъугъахэкIэ, Хьатам, гукIодыгъо-къызэкIакIо щыIэжьэп! Ахэри Iофы, ау зэгупшысэгъэн фаер, 
адыгэ хабзэр тымыукъоу, нысэр тещэ зыфэтшIыщт унагъор ары. Хэт ар зытефэнэу тиIэр? Хьаджрэт ишъэогъу 
Наурзэ Къасимэ фэдэхэр, нэмыкI шъэогъу-ныбджэгъухэр 
Абдзахэ дэсхэми, ащ укIэупчIэжьа тшыпхъу Дарихъан 
тиIэу! Ары шъхьае Дарихъан болгархэр къешIэкIыгъэхэу 
Стефанкэ къутырым дэс, къэбарыр султIан щагум 
нэсыжьымэ, ягопэщта-ямыгопэщта? АIощтыр арэIу фаеми, 
нысэр Дарихъан иунэ блэсщынэп. Къасимэ дэжь Хьаджрэт 
ерэкIолIэжь, пIуры къыфэрэхъу. Адыгэ нысэ тещапIэр 
зыфэдэр Тодор ымышIэми, ар зыгорэщтэу гурыдгъэIон, 
ау Парвановым, адрэ тыркупэщыт болгархэм аIощтыр, 

--- Page 729 ---

зыкъызэрэтфашIыщтыр сшIэрэп нахь. Хэтрэ цIыф лъэпкъкIи нысащэр хъяр нахь, заоп ныIа…"
Косово ошъочэпэ лъэныкъом къыхэхъупскIыкIыгъэ 
пчыкIэм зэщичыгъэ шыблэм Хьатам игупшысэ зэпеохэм 
къазыхеутым, шъхьэ кIэпхъотыкIыгъэкIэ гъумыгъугъэ:
- Ар сыд шъыу, пщэнчъэ огур къызыбгырыоу…
Шъхьаукъощтыгъэ Туркан каймакамым ышъхьэ къыпхъуати, пчыкIэр джыри къызыщынэфыгъэ шыблэнчъэ 
лъэныкъомкIэ плъэзэ, къыIуагъ:
- Сыдигъуи шыблэр зыхэт ощх-ошъур Косово щыерыш, тэ ар къыднэсыщтэп.
- Арэу хъугъагъэмэ, дэгъугъэ…
- ГумэкIыгъо щыIэп,- гугъуемылIэу Туркан Айкан 
къыIуи, нэмазщыгъыр ыгъазэзэ къыпидзэжьыгъ,- ащ фэдэ 
Iаджи тлъэгъугъэ. Мо тхышъхьэр зэтынэкIэу ящэнэрэ 
тхышъхьэм тызытехьэкIэ, тызыдакIорэ болгар джаур 
лъэныкъор къэлъэгъощт.
- Сыд пIуи?..- тырку забытым къыIуагъэм къыригъэкIыгъэр Хьатам къыгурыIуагъэми, еупчIыжьи, фиушъхьафыжьыгъ: - А лъэныкъом черкес, щэщэн, абхъаз, бэлъкъар, ингуш, къэрэщэе быслъымэнхэу, хэт джыри зыцIэ 
къесымыIуагъэхэр, тырку чылэ шъэ пчъагъэхэри щэпсэух.
- Ары, ары, шъори, тилъэпкъэгъу тыркухэри шъущэпсэу, Алахьэм илIыкIо султIан нэфым джаур нэIуагъэхэр 
зэрэшъуIэжэщтхэмкIэ ицыхьэ къышъутелъ, благъэ шъузэрэзфигъэхъугъэм непэрэ нысащэри ишыхьатэу исыдрэ 
IофхэмкIи къыдежъугъэштэнэу къышъущэгугъы.
"Кухъэренэм къыбдырагъэтIысхьащт забытым фэсакъ" 
нысэщэ гъогум зытехьащтхэм Саид къызэрэриIогъагъэр 
Хьатам ыгу къэкIыжьи, къызхимыгъэщэу щхыпцIыгъэ. "О 
къэплъэгъугъэ-ппэкIэкIыгъэр сэ сымылъэгъугъэ-спэкIэмыкIыгъэми, темыджэгъэ-тымыгъэсагъэми, тэ пэкIэ псы 
тешъоу, зыгорэм ынэкIэ зытплъыхьэу, нэмыкI горэм 
ытхьакIумэкIэ тыдаIоу, къытфаIотэрэ пстэури тшIошъ 
дгъэхъоу дунаим тытетыгъэп",- гукIэ зэриIожьызэ, къырамыIокIыгъэ-къыраIогъапэм ежьыми шъхьэихыгъэ джэуап 
ритыжьыгъ:
- Тэ зицыхьэ къыттелъым тицыхьэ телъыжь. Ау ащ 
фэдэ чIыпIэ гугъапIэ тызыщызэфэхъущт чIыпIэ непэ тимытэу 

--- Page 730 ---

къысщэхъу. СихъяркIэ гъусэ укъызысфэхъугъэкIэ, узыхэт 
тыркудзэм султIаным благъэ фэхъугъэ сшынахьыкIи, 
синысэ яти ащ зыхэтхэкIэ, сэ сыгу илъыри сыушъэфынэп. 
СшъхьэкIэ зицыхьэ къыстелъ Тыркум сырицIыфэу зыслъытэжьырэп, бэщым тыфэдэу тызыхаIугъэ балкан чIыгури ары. Шъулъэпкъ дэеу, шъугукIэгъунчъэу сIорэп, 
шъуихьалыгъурэ шъуипсырэ къызысIуфагъэкIэ, ар сIонэуи 
къыстефэрэп. Ащ фэд тимыдинэгъу балкан цIыфхэри. 
Ахэри цIыфхэшъ, сэри цIыфыцIэр зысхьыкIэ, ахэми мыцIыфыгъэ гущыIэ ясIолIэнри къезгъэкIурэп. Мыхъун къэсIуагъэу, сишъхьэихыгъэ IуакIэ уиушъхьакIугъэмэ, къысфэгъэгъу.
"Юсеф Iужъум сызэригъэгъозагъэу,- султIан ухъумакIо Туркан каймакамым зэриIожьыгъ,- Алахьэм къызэригъэхъугъэ цIыф къызэрыкIо шъонтIэ-лантIэу щытэп 
мыр. КъыуиIощтыри ешIэ, къыуиIуагъэр зэрэзэкIихьажьыщтми, узэрэтыригъэгупшысыкIыщтыми афэIаз. Армэ 
узыхэхьагъэр, черкес тхьагъэпцI, сынэ къаплъэу сэри 
зычIыозгъэтIэнэп, зыкъызэрэсфэпшIырэ шIыкIэ-гъэпсыкIэ 
дэдэмкIэ сыкъыбдэзекIожьын".
- Ситэмэтелърэ сиIэнатIэрэ укъамыубытэу угу илъ 
уи гумэкI къызэрэсфипхыгъэр лIыгъэу пфэсэлъэгъу, ар 
зызгъэлIырэ пстэуми афэшIэшъурэп. ПшынахьыкIэ фэдэу 
тэмэтелъ птелъыгъэмэ, зэхэсхыгъэхэр къыпфэзгъэгъущтыгъэхэп. Ау султIан гощэшхом игушIуагъо, зыкъэзышIэжьырэ черкесхэм янысащэ яхьатыркIэ мыхъунэу 
къэпIуагъэхэр зэхэсымыхыгъэхэ фэдэу зысшIын.- "Шъуитэмэтелъхэр къышъуфэзэпэзыгъачъэхэрэ шъуиныо шъхьэлэш непэ-неущыр къышъушъхьэщымытыжьы хъумэ, 
тлъэгъун, шъузэрэхъущтыр" илъэс пчъагъэм миралай-полковникыцIэм пагъаплъэрэ Туркан гукIэ зыриIожьызэ, ежь 
итIысыпIэ зыфагъэшъошэгъэ черкесым IугушIуи, джыри 
фыпигъэхъожьыгъ: - Умычеркесэу уурымыгъэмэ, е 
укурдыгъэмэ, ахэр къызэрэпфэсымыгъэгъущтыгъэр 
пшIошъ гъэхъу.
- Ар сшIошъ хъугъэ, миралай, сшIошъ хъугъэ…
- А забыт цIэмкIэ укъызэрэсэджагъэр сигуапэ, ау ащ 
стамэ кIэнэцI къодый ныIэп… Ар зиIофыр тэркIэ огугъа!.. 

--- Page 731 ---

Зицыхьэ къыстелъэу гъусэ сыкъыпфэзышIыгъэ, зэрэ Тыркуеу тфэзгъэтыгъэпсырэ султIанышхор ары.
- Адэ уитэмэтелъ миралай тэмэтелъэу къысшIошIыгъи 
сэ… Тырку тэмэтелъхэми, нэмыкI тэмэтелъхэми сэ хэшIыкI 
афысиIэп, аущтэу зысIуагъэкIэ, узыкIэхъопсырэр къыбдэхъущт, къыбдэхъущт.
- Къысэупэсыгъэр Алахьэм зызэхихыкIэ, сфэшъуашэу 
ылъытэмэ, къыздэхъущт. Ау тэмэтелъыр арэп сызыфыщыIэр, къулыкъу зыфасшIэрэр, дунаим ызыкIэлъэныкъо 
зиIамыр тихэгъэгу, ащ исултIанышху ары. Шъуитхышъхьэ 
тыкъызытехьагъэкIэ, ащ къызэрэсиIуагъэу, къысфишIыгъэ 
пшъэрылъыр згъэцэкIэн,- кухъэренэм исми, икIыми, 
гогъэпытыхьагъэу Туркан къыздырихьакIыщтыгъэ шъо 
Iалъмэкъым къырихи, дышъэ-тыжьыныпс тхыпхъэхэмкIэ 
зэпэжъыутэхыжьыщтыгъэ къэтэбэ Iалъмэкъжъые Iужъу 
къыфищэигъ.
- Мыр сыд? - къыфащэигъэм кIэупчIагъ.
- ТисултIан нэфышхо зэрэхьалэлыр сэшIэми, ащ илъым 
сыщыгъуазэп. СултIан тыныр къызэрэпIэкIагъэхьагъэр 
къырыуушыхьатэу мы тхылъыпIэм пIапэ къыкIэбдзэжьыщтышъ, илъыр зэгъашIэ.
Хьатам Iалъмэкъым зеплъэм, нэр пIэпызыхэу рилъэгъуагъэр шIогъэшIэгъоныгъэми, гугъу фемылI фэдэу 
къыIуагъ:
- Ахъщ.
- Ахъщэмэ, султIан тынышъ, лъытэ.
- Сыд пае мы хъущэр слъытэн, къытфэшIушIагъэм 
зэрэ Бэгъ лIакъоу цыхьэ фэтэшIы, тхьаегъэпсэу етэIо, 
исултIан тетыгъо бэгъашIэ хъунэу, иIумэтхэр дэтхъэ жьыннасыпышIонхэу тыфэлъаIо.
- УитхьалъэIу, шъуичеркес шIошъхъуныгъэ-фэшъыпкъэныгъи дыхэтыжьэу, къышъуфэшIушIэгъэ гукIэгъушIэм 
есхьылIэжьын, ау ахъщэр хэт къыуитыгъэми алъытэу 
хабзэшъ, зыгу къыпыкIыгъэри, сэри тыбгъэрэзэщтмэ, 
плъытэнэу сыфэягъ.
- Слъытэн аущтэу оIомэ...- къызыфелъэIурэр джы 
Хьатам къыгурыIуагъэу псынкIэ-гурычъэкIэ ахъщэр къылъы ти, къыушъхьафыжьыгъ: - Хъурышэ мин.

--- Page 732 ---

- Ахъщэ макIэп, мэзэ псэум дзэ псэу рыпIыгъын плъэкIыщт,- Туркан ылъэгъугъэ мылъкум ехъуапсэу къыIуи, 
шыкуаом еджагъ: - Уишмэ ячъэ тIэкIу щыгъакI… О мы 
тхылъыпIэм, Хьатам, пIапэ къыкIэдзэжь.
- ТилIэкъо Бэгъ тамыгъэ сурэткIэ, сэ ренэу зэрысшIэу, 
хъущтмэ, уитхылъыпIэ къэсыушыхьатын, къаштэ моу.- 
Хьатам ыкуашъо тыриубытэгъэ тхылъыпIэм, къырагъэлъэ гъугъэ чIыпIэм щэрэхъ тамыгъэ тыригъэуцозэ, ежь 
шIоигъуагъэр Туркан фиушъхьафыжьыгъ: - Мы султIан 
шIухьафтыныр сизакъоу къысэптын нахьи, цIыфмэ апашъхьэ къыщысэптыгъагъэмэ…
- Хьау, хьау! - Хьатам къыIонэу зыфэягъэр Туркан 
къыгурыIуагъэу зэпыригъэугъ.- Мыщ хэщ-ощ ищыкIагъэп, 
сэ сыдзакIу, къысаIуагъэр сэгъэцакIэ. Тфагъэнэфэгъэ 
чIыпIэм шъузынэдгъэсыкIэ, нысэм, джы унэгъуакIэм ие 
хъугъэ кухъэренэр къэтэгъанэшъ, гъогу тытехьажьы.
- Арэу псынкIэ-хъункIаеуи?..
- Тэ тыдзакIу къыосIуагъи, тпшъэ къыралъхьэгъэ-къытаIуагъэр тэгъэцакIэ. Мыр сыд? - фалъэгъугъэ ахъщэр 
зэригуапэр ышъо къыхэщэу къэупчIагъ, нахь шъабэуи 
къыпигъэхъожьыгъ: - Мыр бащэ хъунба…
- Тыгу пыкIыгъэр хъяр улэупкIэкIэ къыотэты.
- Арымэ, тхьауегъэпсэу. Къызхэшъухыгъэм фэдишъэ 
Алахьэм къышъухегъэхъожь. Джыри орырэ сэрырэ зы 
шъэф зэдэтэгъэшI: сэри сыгу пыкIэу къысфэпшIагъэм щыщ 
мы хъурыш тIокIымкIэ шъуинысащэ сыкъыхэлажьэ.
- Ори ар угу къызэрэкIыгъэмкIэ тхьауегъэпсэу. ПхэкIыгъэм фэдишъэ къыпхэхъожьынэу сыпфэлъаIо. Джы ны сэщэ Iофыр орырэ сэрырэ тпшъэ зилъкIэ, Айкан-бей, 
зышъхьэ нахьи шъхьитIу зэраIоу, черкес хабзэмэ тIэкIу 
ахэпшIыкIэу сыпхэплъагъэшъ, имыщыкIэгъэ Iо къыз хэкIыжьын ылъэкIыщт Iофыгъо горэмкIэ сыкъыоупчIыжьыщт, 
сыхэмыгъэукъонэу сыпщэгугъы. Нысэм итещэпIэщтыр ти 
Абдзэхэ чылэп, тигъунэгъу Стефанкэ болгар къутырыр 
ары.
- Сыд болгар къутыр?!.- зэхихыгъэ къутырыцIэм 
Туркан ышъо къызэригъэокIэу къызыIуипхъотыгъ.
- Ащ тшыпхъу болгарылI щыриIэу щэпсэу. Нысэр 
зэтщэлIэнэу ары зытефэрэр.

--- Page 733 ---

ОшIэ-дэмышIагъэ зыхилъэгъуагъэ Iофым тырку султIаным иухъумэкIо Туркан Айкан каймакамыр, мыхъун 
горэ къыфыхэкIыкъомэ ыIозэ, хэгупшысыхьэу заулэрэ 
щыси, "мы черкесхэр, тIо-тымыIоми, къэшIэгъуаеу зэхэлъых! - гукIэ зэриIожьыгъ.- Тызылъэгъу мыхъурэ болгархэм апэдгъэтIысыхэ пэтзэ, ябыслъымэн чылэ дэмыфэжьхэу джаур къутырыр псэупIэ зыфашIы. Сэ спшъэ 
къыралъхьэгъэ Iофыр зэшIосхымэ, сыда къутыр-мыкъутырыр зэрэсищыкIагъэр" зэриIожь-зигъэрэхьатыжьызэ, 
джэуап кIэкI къытыжьыгъ:
- Шъузэрэфай. ЗыфашъуIорэ чIыпIэр сэ сипшъэрылъ 
ухыпIэшъ, шъуичеркес къеблэгъэ-еблэгъэжь тыхэхьащтэп.- Ардэдэм зыгъапэщтыгъэ-зыгъэгумэкIэщтыгъэ 
имыIофи къыкIигъэщтэжьэу кIэгупшысыхьажьыгъ: - 
УпчIэжьэгъу сызыфэпшIыгъэ Iофым лъэрыхь гори Истамбыл щыщыбгъэгъозагъэщтын…
- СултIаным сынэсыгъэп,- сэмэркъэу хэмылъэу джы 
Хьатам ыгу зыфэплъыщтыгъэм риIуагъ,- ау Бычэ гощэшхом сеупчIыжьыгъ.
- Ар лIыгъэ, ар Iушыгъ… Дэгъоу пшIагъэ узэреупчIыжьыгъэр, сэ укъысэмыупчIыжьыгъэми хъущтыгъэ…
Тхышъхьэ лъапэм кIэрытэкъогъэ, чылыс лъагэр зышъхьэрыт Стефановкэр чыжьэ-благъэкIэ къэлъэгъуагъ.
- Муары Стефанкэр. Къэгъэзэгъум тызэрэкъокIэу ти 
Абдзэхэ чыли къэлъэгъощт.

--- Page 734 ---


ЯШЪЭНЫКЪОРЭ  БЛЫРЭШЪХЬ

--- Page 735 ---

Джа мэфэ тыгъэпс дэдэм, щэджэгъоужмэ адэжь, 
зэхэзыхрэр нэмыз-Iумыз ехъулIэу, яунэмэ къаригъэчъэу, 
урамым къытыригъэлъадэу, уепкIыхьэ пакIо, плъэгъугъэкIи 
пшIошъ мыхъунэу къэбар гъэшIэгъон Абдзахэ къыдэтэджагъ: тырку султIаныр кухъэренэ зэпэжъыуищыкIэ, шыу 
уIэшыгъэ ухъумакIохэр игъусэжьэу чылэм ебгъучъи, 
Стефанкэ къутырым, болгархэм хьэкIапIэ афэкIуагъ.
Ар зэхэзыхыгъэ Мэзхьаб щхыпцIи, Нат-Нат риIуагъ:

--- Page 736 ---

- Ащ фэдэ хъурэп, мэкъэгъэIунчъэу султIаныр гъогу 
техьэрэп.
- Сэри ары Асыет есIуагъэр,- Нат-Нати лIым дыригъэштагъ, къэIугъэ кухъэренэ макъэм шъхьаныгъупчъэм 
Iуигъэхьагъ: - Муары, кухъэренэ горэ, шыуитIу гори ыпэ 
итэу, тадэжькIэ къэчъэ.
- Шапсыгъэмэ якухъэренэ хъокIыгъэщтын...- шъхьэгъусэм къыIуагъэр Мэзхьаб къыримыдзэу щхыгъэ: - Илъэсыр зэзыугъоилIэрэ бжыхьэ IофшIэгъум мафэм сыда 
шапсыгъэхэр зыуж итхэр. Зэ! Хьатама, кIалэр арба зымакъэ зэхэсхыгъэр?
Хьатам ыпэ итэу Къасимэ унэм къилъади, къыIуагъ:
- ГушIуапкIэ, Мэзхьаб, нысэ шъуиI.
- Сыд сэIо, Къасим, пIорэр?!.- Мэзхьаб Хьатам Iуплъагъ.
- Ары, тят, нысэ тиI, Хьаджрэт къыщагъ.
- Ащ фэдэ мэхъуа, зиунагъо бэгъон?! - Мэзхьаб джы 
Нат-Нат фыреплъэкIызэ, Хьатам еупчIыжьыгъ: - Тэ щыIа 
нысэр?
- Нысэр Дарихъан ращэлIагъ,- Къасимэ къызIуипхъотыгъ,- тэ, Наурзэмэ, шъаоу Хьаджрэт къытэкIолIэжьыгъ. 
ГушIуапкIэр, Мэзхьаб, гушIуапкIэр…
- Хэт нысэр? - къыраIорэм Мэзхьаб пымы лъы жьэу 
зыгъапэщтыгъэмкIэ къэупчIагъ.- Хэтмэ ащыщ?
- Тинысэр, тят, Бычэ султIан гощэшхом ыпIугъэ Бэрэкъэтым ыпхъу Гощмаф.
- Алахьэм мафэкIэ къытхегъахь, нысэ мафэ тфегъэхъу,- Нат-Нат тхьэ елъэIугъ.
- Ары, ары, Мэрзыхъуаемэ япхъу, тхьэм нысэ мафэ 
тфешI,- Мэзхьаб ыгу къызэхэхьагъэу къыIуагъ,- тэри, 
Бэгъ лIакъомкIэ къытэпэсыгъэу, зэгупсэгъу зэфэхъугъэхэм 
япэсыгъэу тихъяр зэрэтIэтыщтым тызэдегупшысэн, тызэхэгущыIэжьын. Модэ, Къасим, уятэ Наурзэмрэ Коблымрэ 
къысфядж. Муары, уяджэжьынэу ищыкIагъэп, ахэри 
къэкIох. Джы кIалэ, оры, Хьатам, зиунагъо бэгъон, 
засIорэр, Къасимэ тимэлмэ ахэгъади, анахь пщэрыр гушIуапкIэу ет.
- Мэлыр шъуIысхынэп, шъо ар джы нахь шъуищыкIэгъэщт, сысэмэркъэугъ.

--- Page 737 ---

- НекIо, тхьамыкIашъокIэ Бэгъмэ укъытэплъэу, зыкIэмыгъэгъожь,- Хьатам къыIуи, гушIуапкIэр зыфэдэр Къасимэ фызэхифыжьыгъ: - Сэмэркъэу гушIуапкIэ щыIэп, 
ари адыгэ хабзэм щыщ.
Бэгъхэм ягушIуакIохэр зэбгырыкIыжьыхи, язакъоу 
нэбгырищыр унэм къызенэжьым, султIан ахъщэр Хьатам 
ятэ гуригъаIуи зыфещэим, ащ фэдэ фашIэр ау къодыеу 
зэрамышIэрэм шхъо хилъагъозэ, Iимыхэу къыриIожьыгъ:
- Тхьаегъэпсэу ыгу тыкъызэрэкIыгъэмкIэ, сэ мыщ сыд 
есшIэн, уянэ ет, ащ нахь дэгъоу ар унэгъуакIэм фигъэфедэщт.

--- Page 738 ---


ЯШЪЭНЫКЪОРЭ  ИРЭШЪХЬ 

--- Page 739 ---

Нысащэр заухыгъэм мафэ тешIэгъагъ ныIэп елбэткIэ 
Белград къикIыгъэ шэсым Хьаджрэтрэ Гощмафэрэ стамбул гъогу зытырегъахьэхэм. Гузэжъогъоу ащ зыфытыращагъэхэм Хьаджрэт нахьи Гощмафэ нахь ыгъапэщтыгъэми, 
зэгуцафэрэр ышIошъ ыгъэхъункIэ щынэзэ, Хьа джрэт дзэ 
IофкIэ Стамбул ащэжьэу къызыщегъэхъу: "СултIан 
Iофхэмрэ дзэ Iофхэмрэ сыдигъуи ошIэ-дэмышIэх… 
Сызыхэхьэгъэ лIакъом, унагъом, тихъяр тфэзыIэтыгъэхэ 
цIыфхэм яIэшIугъэ зыхэсшIэгъэ къодыеу сыда къызкIытэджэжьыгъэхэр. Алахьэм ешI, нанэ зыфэгубжыкIэ 
зэриIоу, Абдул-Азиз къыриупхъукIыгъэхэр зилIэужыгъохэр… ЗыгорэкIэ нанэмэ шIэ… Хьау, хьау, мыхъунхэр 
сшъхьэ къерэмыхьэх…"
Кухъэренэ псынкIэм ис Гощмафэ игупшысэ зэпеохэм 
къахэзгъэужьыгъэ тыгъоснахьыпэрэ нысэщэ джэгур инэплъэгъу къыхэтэджэжьыгъ: бжыхьэ мэфэ фабэм къыкIэлъыкIогъэ пчыхьэ шъабэр Абдзэхэ чылэм шъхьэщыт, 
зигъыбзэ-тхьаусхэ макъэ зыщыгъупшэжьыгъэхэ шыкIэпщынищмэ бжъэмыитIумэ амакъэ къахэжъынчыкIы. 
КIалэхэмрэ пшъашъэхэмрэ утыгубгъу зэпэIутых. Джэгур 
зезыщэрэ хьатыякIом ижэбзэшIу чан зынэмысрэ къымыгъанэу зичэзыу къэсыгъэ кIэлэ къэшъуакIом ыцIэ къыреIо, 

--- Page 740 ---

щэтхъу, ащ пкъы псынкIэ ищыгъэкIэ утыгур къыричъыхьакIызэ, зикъэшъогъу къэсыгъэ пшъашъэр зыхэтмэ 
къахещы, къегъашъо, Iэгу тео мэкъэ зэкIум пчэгур зэ лъеубыты. ЗэфэкIо шъырыт дэхэ къашъом ыуж - зыгъэлъат, 
ащ тIурытIу къашъор къыкIэлъэкIо, удж хъурэе къечъэкIми, 
лIыжъ къэшъо машIоми нэр пIэпахы, гур агъатхъэ…
 Зэрэхъугъэри Гощмафэ зыдимышIэжьэу инысэщэ 
джэгу хэкIышъ, ипшъэшъэжъыегъум хэкужъым щилъэгъугъэгъэ нысэщэ джэгу кIэракIэхэр ынэгу къыкIэтэджэжьых… Ахэмэ ялъытыгъэмэ, мыщ хэтыгъэхэ пшъашъэхэри, кIалэхэри, нэжъ-Iужъхэри арых, нахь шъой-цыеу 
фэпэгъагъэх, "мощ фэдиз тхьамыкIагъо зыпэкIэкIыгъэхэр 
сыдэущтэу фэпэгъэнхэу уфэягъэ о!.." - ежь-ежьырэу 
зэгыижьыгъ. Адыгэ шIыкIэмкIэ тыгъуасэ зылъахагъэхьэгъэ 
Нат-Нати, ипщыпхъу Дарихъани, имахълъэ Тодори, ахэм 
яшъэожъые Стефанки гукIэ Гощмафэ занэсым, IугушIукIыгъ. 
"Хьаджрэт ишъэогъу-илэгъу ныбджэгъухэри, силэгъунэ 
къыздисыгъэ-щызэблэкIыгъэхэ пшъашъэхэри яIокIэ-шIыкIэхэмкIи, анапэ-апкъхэмкIи зым нахьи зыр нахь дэхэжьых. 
"ЦIыф лъэпкъ Iае щымыIэми, сипшъашъ, тызщыщ адыгэ 
цIыф лъэпкъыр лъэпкъ дах" сызыфэзыгъэ мафэм щегъэжьагъэу нанэ къызыкIысиIощтыгъэр джы икIэрыкIэу сынэкIэ 
слъэгъужьыгъэ.- Гощмафэ зыщигъэгъупшэщтыгъэ гумэкIыр джыри къышъхьэрыожьыгъ: - Нанэ зэрэсымаджэр 
ыныбжь тырилъхьэмэ-къызыхимыгъэщызэ, синасып гъогу 
сытыригъэхьагъ. Нахь дэй мыхъугъэмэ, зыгорэ къемыхъулIагъэмэ, мыщ фэдэу псынкIэу тагъэгъэзэжьыщтыгъэп. Я 
си Алахь, унэшIу къытщыф, уигукIэгъу тыщымыгъакI, нанэ 
игъой-щэягъэ шъхьэрыхи, зыкIэхъопсыщтыгъэ адыгэ унагъо сызэрэхъугъэм бэрэ щыгушIукIэу щыгъаI, тфэгъэпсэу. 
Нанэ гощэшхом адыгэгу имыIэжьэу, зыхэхьагъэмэ 
ахэкIодэжьыгъэу, жъалым ахэхъухьажьыгъэу гущыIэхэр 
фагъэIухэми, ар сэ зэрэсшIэу цIыф ышIэрэп. ШъхьэзэкъокIыбынчъ язгъэIуагъэм ар къыгурыIощт…"
- Гощмаф, зымыухыжь,- Хьаджрэт шъхьэгъусэм 
еушъыигъ,- тятэ зэриIоу, зэкIэри дэгъущт.
- СшIэрэп, Хьаджрэт, сшIэрэп… Тхьэм еIу…
- Тичылэ лIыжъ Iуш горэ КIэрмыт ыцIэу дэсыгъ…

--- Page 741 ---

- Тара чылэу, модэ хыкIыбым щыIэр ара, хьауми джы 
чылэ сфэхъугъэ Абдзэхэ чылэр ара? - Гощмафэ лIым 
игущыIэ зэрэзэпигъэугъэр емыкIу зыфилъэгъужьызэ, 
къелъэ Iужьыгъ: - Къысфэгъэгъу, Хьаджрэт, сыкъыодэIу.
- Тихэхэс чылэ уичылэу зэрэпIуагъэр сигуапэ, ащ нахьи 
хэкужъымкIэ тимыIэжь чылэр зэрэпщымыгъупшагъэр нахь 
сигопэжь, Гощмаф. Джа КIэрмыт лIыжъ Iушым "Гугъэр 
ины, дунаир лъапIэ" ыIощтыгъэ.
- Ары, ары,- Гощмафэ гу къызIэпишIыхьажьыгъ,- 
нанэ зэриIоу, шIур зыщыIэкIэ, дэим тегупшысэнэп. Мощ 
фэдиз къин зыпэкIэкIыгъэхэ сызыхэпщагъэхэ цIыфхэр 
сыдэу цIыфышIух, сыдэу цIыф къабзэх!..- ыгу къызэхахьи, 
ымакъэ къыщытхъагъ.
- Зэ, Гощмаф, зэ сикIас,- Хьаджрэт къэгуIи, шъузыр 
ыбгъэгу чIиубытагъ,- зыгъэрэхьат, угу зыфэгъурэ уянэжъкIэ гукIодыгъо щыIэп,- еIэсэкI-ешъэбэкIыгъ,- зэкIэри дэгъу, 
пшIошъ гъэхъу.
- Нанэ сыгу фэгъуми, зэрэслъэгъущтым сшIуабэ 
дашIэми, сэ сыгу зыфызэхэхьагъэр нэмыкI… Илъэс пчъагъэм нанэ сщимыгъэгъупшэгъэ сянэ ыбзэ сыбгъэгу дизышъ, 
тыщызыгъаIэрэ адыгагъэр синэрылъэгъу хъужьыгъэшъ 
ары.
- Угу зыгъэцIыкIущтмэ уямыгупшыс, ау къэпIуагъэр 
ебгъэхъугъащэкIэ сенэгуе.
- Хьау, хьау, зэхэпхыгъэр зэзгъэпшэн-зыпэсшIын сиI. 
Тизакъоу титIо тыкъызызэфэнэжьыкIэ, ахэмкIэ нанэ 
сыришъэфэгъугъ, ынэпс къызечъэкIэ, сэри сыгъыщтыгъ.
Бычэ гощэшхом фэгъэхьыгъэ гущыIэ заулэу Гощмафэ 
къыIуагъэм Хьаджрэт гукIэ ячылэм зыригъэдзыжьи, ятэ 
ихьакIэщ зэхэсыгъо горэ инэплъэгъу къыхигъэтэджэжьыгъ. 
НахьыкIэгъэ фэIо-фашIэхэр нахьыжъхэм афызезыхьэщтыгъэхэ Хьатамрэ ежьыррэ ахэмытэу хьакIэщым нэбгырищ 
исыгъ: Мэзхьаб, Дзэгъащт, Хьарун. Щыри зэгъунэгъу-зэшъэогъух, яIуи-яшIи зэхэлъ, ау яхэхэс еплъы кIэ зэрэзэтекIыщтыгъэр мэкIагъэп. АщкIэ Бэгъ Мэзхьабрэ Наурзэ 
Дзэгъащтэрэ IэжэкIо-гъэдэIуакIоу яIагъэр зэрэчылэ мухътарыр зыщызгъэгъупшэжьызэ, зи къэзымыIоу щхыпцIыщтыгъэ Кобл Хьарун ары. Мэзхьабрэ Дзэгъащтэрэ зыпшъыхэкIэ, къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъохэр адыгэ пащэхэми, 
641
21 Заказ 030

--- Page 742 ---

урыс пачъыхьэми, тырку султIанми атырамылъхьэу ягуплъыгъэ шъхьакIо, зэрэбзылъфыгъэр къыдамы лъы тэжьэу, 
зэрэадыгэпхъур фыхагъэщызэ, адыгэ шIыкIэу, зытыракъутэжьыщтыгъэр зитхьамыкIагъо насып къызыфыхэкIыгъэ 
Бычэ султIан гощэшхор ары.
"Джы тызэрэшIэ-тызэрэмышIэ фэдэу,- Хьаджрэт 
зэупчIыжьыгъ,- Бычэ султIан гощэшхомрэ тыркубгъумкIэ 
зызыгъэзэгъэ сишIупщырэ яшIоигъуагъэкIэ Гощмафэрэ 
сэрырэ зы унагъо тызэрэхъугъэр сыдэущтэу тятэхэм 
къагурыIощт? Зи къызхэзымыгъэщэу къыздезгъэштэгъэ 
Хьатами ахэмэ апэмычыжьэкIэ енэгуягъо. Хэти сыд ерэIу, 
ерэд-ерэмыд фаеми, Дарихъан зэриIоу, зинасып къыздикIыщт лъэныкъор, ежьыр пакIо, зыми ышIэрэп.- Хьаджрэт гупсэгъэ IэшIукIэ Гощмафэ зыIоплъэм, къыфызэкIэрыожьыгъэ гущыIэр зэримыпэсыжьэу зыфэгубжыжьыгъ: "Сыд "яшIуагъэ" зыфапIорэр! Мыр пшIэн фае 
ыIоу тIум язи сыригъэзыгъэп, нэрэ гурэ сиIэти, тятэ зэриIоу 
шъхьэм фэшIу хъулъфыгъэ паIо сщыгъыти, сшIэн фаеу 
къыстефэрэр сшIагъэ". ТIэкIу зытешIэм, "ахэри тигупсэгъэ 
Iоф къыхэмыхьагъэхэу сIорэп" ыIозэ, нахь гущыIэ шъэбэ 
кIэгъожь фэдэхэмкIэ зиухыижьыгъ.
Гощмафэ инысэщэ мэфищ гушIуагъо инэплъэгъу кIэтми, елбэт IофкIэ Стамбул зыфащэжьыхэрэр шъхьэм 
икIырэп. Сыд фэдэрэ игумэкIыгъуи зэолIэжьырэр Бычэ 
гощэшхом игъой-щэягъ: "Сыкъызфащэгъэ лIакъом адыгэгъэ шIыкIэкIэ Саид сакъырити, сипшъэшъэгъуитIу игъусэу, 
къызэрэспэгъокIыгъэхэр риIожьынэу нанэ дэжь зэрэкIожьыгъэр синасып…" 
- Пчэдыжь щаибжъэ узэрешъуагъ, Хьаджрэт, мэлакIэ 
олIэщтын?  - Гощмафэ лIым фэгумэкIэу еупчIыгъ.- НатНат къытфиухьазырыгъэ гъогу гъомылэм щыщ горэ 
зыIуозгъэлъхьан.
- СымэлакIэрэп, Белград шIэхэу тынэсыщт.
Белград дахьэхи, Гощмафэ ятэ зелъэгъум, ыгу нахь 
рэхьатыжьыгъэу, еупчIыгъ:
- Сыд къэбар щыIэр, тат?
- Истамбыли, хэгъэгури рэхьат, сипшъашъ, уянэжъ 
нанэ султIан гощэшхор нахь къэсымэджагъ умыIощтмэ. 
Къэбар дэй щыIэмэ, апэ къызнагъэсыщтмэ тащыщ. Насыпэгъу шъузызэфэхъугъэ уж апэрэу тызэфэзыгъэшъ, 
сиадыгагъэ зесымыгъэукIыхь-зесымыгъэухыжьэу сышъуфэгушIо, шъузэфэзыхьыгъэ Алахьэм насыпышIо шъузэдигъэхъунэу селъэIу. Чэщыр мыщ щишъухи, неущ пчэдыжь 
гъогу шъутехьажьын.
Бэрэкъэт миралаим шIоигъуагъэм джэуап кIэкI ыпхъу 
къыфишIыжьыгъ:
- Тэ тиIоф ащ тетэп. Щэджэгъуашхэр тигъэпсэфыгъоу 
гъогу тытехьажьы.
- Адэ дэгъуба, шъузэрэфай,- Зэуалэ ыпхъу къыхэфэгъэ пытэгъэ-теубытагъэр игуапэу къыIуи, имахълъэ фыреплъэкIыжьыгъ,- Бэгъ каймакамым къыIощтыр сшIэрэп 
нахь.
- Ащ Iо хэлъэп, гъогу тытехьажьы,- Хьаджрэти къыпиупкIыжьыгъ.
 УчъыIыжьыщтыгъэ бжыхьэпэ тыгъэр ошъочапэм 
ригъэзыхын гухэлъ иIагъ Хьаджрэтдхэр Истамбул тхышъхьэм зытехьэхэм. ЯухъумэкIо шыухэм гъогум тетхэр 
IуагъэзыкIымэ, къэлэ урамхэм атырагъэзыкIызэ, Топ-Капэ 
султIан унэшхом зынэсхэм, пэрыохъунчъэу къэлэпчъэшхом 
дэ чъыхи, Бычэ султIан гощэшхом ипчъэIупэ къыщыуцугъэх. 
- Зыгъэрэхьат, нишъэ къыоплъы,- Хьаджрэт Гощмафэ 
риIуагъ.
Бычэ гощэшхом ипэщ ихьапIэ исыгъэ бзылъфыгъищмэ 
къыфашIыгъэ шъхьэкIэфэ уфэр Гощмафэ ымылъэгъужьэу 
аблэкIи, унэм зехьэм, янэжъ пIэм хэсэу псы рагъашъоу 
ылъэгъугъ.
- Нан, синэнэ гупс!  - ыIозэ, кIэрылъэдагъ.
- Ора, Гощмаф! - Бычэ зэхихыгъэ макъэм къыригъэIуагъ, етIанэ нахь шъабэу къыфыпигъэхъожьыгъ: - 
Сыдэу дэгъуа, нынэ, узэрэслъэгъужьыгъэр. Саид ыжэ 
дэмыфэу зэкIэри къысфиIотэжьыгъэми, узыхэхьэгъэ 
силъэпкъэ гъухэр къызэрэппэгъокIыгъэхэр ор-орэу зэхэсэгъэх.
- ЗэкIэри дэгъу, нан. Яини, яцIыкIуи, ятырку, яболгар 
нэIуасэхэри зэрахэтыжьэу, сызыдахьыщтыр, сызыдагъэтIысыщтыр амышIэу сагъэшIуагъ, сагъэлъэпIагъ.
- Адэ уагъэшIон, уагъэлъэпIэн,- Бычэ зэхихыгъэр 
игуапэу къыIуи, нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ къыгуригъэIожьыгъ: - 
Узэрэсипшъэшъэжъыем ихьатырэу ар къызышIомыгъэшI, 
21*

--- Page 743 ---

тызыщыщ цIыфхэр джащ фэдэх. ТигушIуагъуи, титхьамыкIагъуи зэдэтигъэщэчынэу Алахьэм тэ къытфиухэсыгъэщтын… Адыгэхэри, тыркухэри, болгархэри мамырэу 
зэдэпсэуха?..- зэмыжэгъэ, зигугъу фашIыгъэм къыкIэупчIэжьи, тырку бзылъфыгъэм гуригъаIоу тыркубзэкIэ кIэух 
къышIыжьыгъ: - Адэ ары, узэбэнын-узэрэукIын нахьи хэти 
зэрыт чIыпIэр зыдишIэжьызэ, Алахьэм афигъэшъошэгъэ 
динмэ зарагъэгупсэфылIэзэ, зы тыгъэрэ зы уашъорэ 
зызэдыряехэкIэ, мамырэу зэдэпсэухэмэ нахьышIу. Джа 
Iофыр ары тырку султIаныр зыуж итыр, зыфыщыIэр. Модэ, 
Анур, о зыгъэпсэф, сэ джы къыскIэрысын Алахьэм къысфихьыжьыгъ,- тырку бзылъфыгъэ нэпэшIо гушIобзыум 
риIуи, язакъоу къызызэфэнэжьхэм, Бычэ джыри Гощмафэ 
къеупчIыжьыгъ:  - Тырку, адыгэ, болгар Iофыр къызэрэпIуагъэу Болгарым щыщыта?
- Хьау, нан.
- Адэ сыд?
- Аущтэу щытынэу сыфэягъ.
- Ары, нынэ, ары… Сэри Iаджми сафэягъ, ау къыздагъэхъугъэп нахь… Моу псы тIэкIу сегъашъу.  - Псы гъоткIо заулэ Бычэ зыIофэм, къыIуагъ: - Адыгэмэ псым раIуалIэрэр ошIа? Псымрэ псэмрэ зэфагъадэ. "Псы", "псэ", 
зэхэоха ахэр амакъэкIэ зэрэзэхьщырхэр… Псым, псэм 
афэдэу уагъашIо-уалъытэу Алахьэм ущегъаI, уегъэпсэу, 
нынэ. Сызыгужъыегъэ мафэм узэрэзгъэгужъыягъэмкIэ 
къысфэгъэгъу, Гощмаф. Насыпрэ гупсагъэрэ зыщысымгъотыгъэхэ сидунэе хьаф зыщысхъожьыщтым ощ нэмыкI 
ыIэ сынатIэ къытезылъхьан-сызыгъэежьын сиIэпышъ, 
къыосIощт гущыIэ заулэр угу иубыт, сфэгъэцакI.
- Нан! - джыри ыгу еIэжьэу Гощмафэ къэкууагъ.
- Зыгъэбыяу, сипшъэшъэжъый. УкууагъэкIи, султIан 
мыжъо унэр къызэпэбгъэджэжьыгъэкIи, зыми укъызэхихыщтэп. Мы унэшхор зэрэзэпэшIэтрэ-зэрэзэпэжъыужьырэм зыдемыгъэхьых. Мыщ Iаджи щагъэшIуагъ, Iаджи 
щагъэунэхъугъ. СултIан тахътэм тесыгъэ пстэури, ябзылъфыгъэ султIан шъузхэри, сэри сызэрахэтыжьэу, акъоапхъухэм ащыкIэкIыжьэу, насыпышIуагъэхэп. Зышъхьагъ 
етIэ шIуцIэр зытыраубыхьэжьырэ бэным мыр фэд. Амал 
иIэмэ, ащ пэчыжьэ зышъушI. Тырку лъэпкъымкIэ, мыр 

--- Page 744 ---

лIыгъэ-Iушыгъэ нэшэнагъэп, насып къэкIопIагъэп сIомэ, 
къысфэмыгъущт жъалымыгъэкIэ зысэгъэпцIэжьы, ягунахь 
къэсэхьы. Ау тилъэпкъыкIэ мыщ насыпышIо тызэремыхъулIагъэр сидунэе ехыжьыгъо къызгурыIожьыгъ: зичIыгу 
тырагъэкIодэжьыщтыгъэхэ силъэпкъэгъу тхьамыкIэхэр 
Тыркуем къыщэжьынэу султIаныр зэрэтезгъэгушIухьагъэмкIэ, ащыщхэр Балкан лъэныкъом ащэхэ зэхъум, сиIо 
зэрахэсымылъхьагъэмкIэ, дгъэзэжьыщт зыIуагъэхэм 
пэрэохъу сызэрафэхъугъэмкIи сыкIэгъожьы. УнэшIу къысщыф, сыкъызэхэшIыкI, къысфэгъэгъу, си Алахь…
Джа бэрэскэшхо чэщым, джацы нэмаз уахътэм, Бэгъ 
Гощмафэ нанэкIэ заджэщтыгъэ Бычэ султIан гощэшхом 
ынэхэр ыгъэплIэжьыгъэх…

--- Page 745 ---


ЯШЪЭНЫКЪОРЭ  БГЪУРЭШЪХЬ 

--- Page 746 ---

Бычэ султIан гощэшхор зыщымыIэжьым илъэсныкъо 
тешIагъ. Ащ къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIиплIырэ пшIыкIублырэр, лIэшIэгъу Iэпэ-цыпэр, тырку дунаим къырыкIуагъэм 
елъытыгъэмэ, зэуи арэп, мэфэныкъу пIоми хъущт. Бычэ 
гощэшхор щымыIэжьыми, зы зэхъокIыныгъэ гори фэмыхъугъэу Топ-Капэ тырку султIан унэшхор ичIыпIэ зэрэщыт: 
ащ мэфэ тыгъэр шъхьэрэпсы, чэщ мазэр шъхьэрэсыкIы, 
жьыбгъэр шъхьэрэбыбыкIы, ощх чъыIи ощх фаби шъхьарэщхэ, дышъэр щызэпэшIэты, тыжьыныр щызэпэлыдыжьы, 
цIыфхэр щэгушIох, щэщхых, щэгъых, щэпыхьэх, хьагъушъугъугъэр щэIушъашъэ, Iушъэбагъэр щэбзэрабзэ. ЦIыф 
лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщхэр мыщ гъэшIуагъэкIи, 
егъэзыгъэкIи щэпсэухэми, тыркубзэ нэмыкI чIэIукIырэп. 
Зиныдэлъфыбзэ зыщызымыгъэгъупшэ зышIоигъор 
ежь-ежьырэу гукIэ зыдэгущыIэжьы. Хьаджрэтрэ Гощмафэрэ яунэ зыщызэфэзыжьыхэкIэ, нахьыпэм, Бычэ 
гощэшхом изэман зэрэщытыгъэуи, шъэфэу адыгабзэкIэ 
щызэдэгущыIэх.
- Сыда тшIэщтыр, Хьаджрэт, нанэ къызэрэсэлъэIугъэр 
дгъэцакIэрэп, непэ-неущым тыхэт,- Гощмафэ лIым риIуагъ.- КъызгурыIорэп, сыгуи рихьырэп Рушди Мэхьмэтрэ 
Авни Хъусенрэ зыкъызэрэсфашIырэр.
- Мыхъун горэ къыуаIуагъа? - джырэблагъэ Туркан 
Айкан гуадзэ фашIыгъэ Бэгъ Хьаджрэт къыхих-зиIэжэжьызэ, къэупчIагъ.
- Хьау, нанэ зэпсэум зэрэщымытыгъэхэу, самылъэгъу 
фэдэу зыкъысфашIы,- Гощмафэ къыIуи, игукъао къыушъхьафыжьыгъ: - СэгъэшIагъо шъхьае, джы ахэмкIэ 
сыхэта сэ?.. Ежь ышъхьэ фэшIушIэжь-фэпсэужьыщтыгъэ 
Али-пашэ зэлIэ уж визир шъхьаIэ IэнатIэр зэрапэсыгъэ 
Надим Махьмуди къырадзэжьырэп ахэмэ.
- Урысые лъэныкъом зызэрэфикъудыйрэр армэ шIэ?
- АрынкIи мэхъу… Ау, нанэ зэриIощтыгъэу, нэкIэ 
зыIугушIохэ гукIэ амыштэрэ Абдул-Азиз ары ахэмэ алъэгъу мыхъурэр… ЗэкIэри ащ илажь! ЗыIэжэн-зыкъезгъэшIэжьын иIэжьэпышъ, шъхьэрытIупщыгъащэу мэпсэу.
- Тырку хэгъэгушхом зэрисултIаныр зыщыгъупшагъэ мэ зыкъарегъэшIэжьыщтын...- Хьаджрэт ишъыпкъимышъыпкъэми умышIэнэу къыIуи, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Сэри сызэриухъумакIо пэтзэ, ащ изекIокIэгъэ псыкIэ сыгу рихьырэп. Орырэ сэрырэ, Гощмаф, ар 
тизэхэмыфынми, тэркIэ султIан унэр, щагур псэупIэ гупсэф 
зэрэтфэмыхъущтыр уянэжъ идунай зихъожьыгъэ мафэм 
сенэгуегъагъ. Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, непи султIаным 
еслъэгъулIагъэмэ - ешъогъаеу зыришIыхьажьыгъэу орэд 
къызэриIощтыгъэм, итахътэ дэпкIаемэ-къепкIэхыжьызэ 
къызэрэшъощтыгъэм, зэрэгъыщтыгъэм, иIэжакIомэ 
къадэхьащхымэ-къатекуозэ, къазэрэжэхэбэнэжьыщтыгъэм - къызгурагъэIуагъ мыщ тызэрэщымытхъэщтыр.
- Абдул-Азиз идагъо зышIэхэрэ Рушдирэ Авнирэ арых 
аущтэу ар зезгъакIорэр...- Гощмафэ ыгу къызэхэхьагъэу 
къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ: - СызыдапIугъэ сшынахьыжъ 
Саид тырку пэтзэ, "силъэпкъэгъу осмэнхэр зызэжэхэбэнэжьыхэкIэ, уахэгущыIэ пакIо, благъэу уакIэрыт хъущтэп" еIо. Тшъхьэ щыдгъэзыежьын фае, Хьаджрэт. Сэ 
сшъхьэ зыдэсхьыжьыщтыр сэшIэ, о узэрэхъущтыр сшIэрэп 
нахь, сигупс.
- Сэ сыд, сыда сызэрэхъущтыр?!.- шъузымкIэ зэмыжэгъэ гущыIэм Хьаджрэт ышъхьэ къыкIыригъэпхъотыкIыгъ, 

--- Page 747 ---

етIанэ зигъэрэхьатыжьызэ, къыIуагъ: - УзгъэгумэкIырэузгъапэрэ щыIэмэ, умыушъэфы.
- Сэ сшIэщт сыздэкIощт-сыздэчъэщтымкIэ, спсэ закъу, 
сышъхьафит, о дзэм ухэт, лъахъэ птелъ.
- Ар пIоу, зыхэмыгъэукъу. ТитIо тызызэшъхьэгъусэкIэ, уишъхьафит-сишъхьафит щыIэжьэп, пшъо хэлъ са быйми 
егупшыс.
- КъыосIуагъэр къыбгурыIуагъэп,  - Гощмафэ ынэгу 
дахэ къэушэплъызэ, ышъхьэ лIым ыбгъэ чIиубыти, еIушъэшъагъ,- ащ фэдэхэр джынэкъэуж пшъхьэ къимыгъэхьажьых, Хьаджрэт. О къыолъытыгъэмэ, сэ "сышъхьафит" 
зыфэсIуагъэм къизгъэкIыгъэр нэмыкI. Аущтэу, Алахьэм 
ерэмыд, хъугъагъэмэ, нанэ зысимыIэжьыкIэ, сызэрыпщэгъэ унагъом, силъэпкъэгъухэм ячылэ сыблэкIэу тыдэ 
сыкIони.
- Ара зыфапIорэр?..  - хьарамыгъэ хэмылъ фэдэу 
Хьаджрэт къэупчIи, нахь феIэбэхыжьыгъ: - Уятэ нахь 
благъэу, сшIэрэп тадэжь нэс, мор зичыжьагъэм узэрэкIощтыр.
- Армэ узыхэхьагъэр,- Гощмафэ ыIэпэ псыгъохэмкIэ 
Хьаджрэт ыгъэлыджызэ фидзыжьыгъ,- зэгорэми къыосIогъагъ, джыри къыосэIо: гукIэ, псэкIэ узыпэблагъэр сыдигъокIи нахь благъ, ау сипщ-уятэ сыпэчыжьэ-сыпэблагъэу 
сIорэп. КъыбгурыIуагъа, ситхьагъэпцI гупс?
- КъызгурыIуагъ, хъугъэ, икъун сызэрэбгъэлыджыгъэр!..- Хьаджрэти Гощмафэ ыIэпэ зечъэхэм заIакIиутыжьыгъ.
- КъыбгурыIуагъэмэ джары, тырку каймакам, уицыхьэ 
къыстегъэлъ.
- ЗыцIэ къепIогъэ тэмэтелъым сицыхьэ зэрэтемылъэу 
о сицыхьэ къыптелъ,  - Хьаджрэт къыIуи, зэпыугъэ тIэкIу 
зыфишIыгъэгъэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Уятэ Бэрэкъэт 
Зэуалэ, джы шIупщы къысфэхъугъэм, сытыримыгъэгушIухьэгъагъэмэ, тыркудзэм сыхэхьащтыгъэп. Аущтэуи 
мыхъугъагъэмэ, уянэжъ султIан гощэшхом дэжь орырэ 
сэрырэ тыщызэфэмызэныгъэкIи мэхъу. Ау ахэмэ тинасып 
зэхэлъэу зэрашIыгъэм сыкIэгушIуми, ситэмэтелъ зэблэхъу 
гушIуагъо хэслъэгъуагъэп. ЦIыф лъэрыхьхэм, зэшIодзэкIо-зэхэблакIохэм, нэпэнчъэ-къэрарынчъэхэм, пцIыусхэм 

--- Page 748 ---

яджэнэт дунэе хьафым зэрэщызэIухыгъэр къызгурымыIуагъэу, тятэ иныбджэгъу Наурзэ Дзэгъащтэ зэриIоу, пэкIэ 
псы тешъоу, жэкIэ тыдаIоу, тхьакIумэкIэ тагъашхэу арэп. 
Ау етIани, Гощмаф…
- Тхьэ къысауи, мыр зыгорэм зэхихымэ!..- Гощмафэ 
Хьаджрэт къыIощтыгъэр зэпыригъэоу къэкууи, ыIэгушъо 
ыIупэ Iуиубытэжьыгъэу нэмыз-IумызкIэ лIым Iуплъагъ. 
- Умыщын, зыми тыкъызэхихырэп. Ау етIани, Гощмаф,- зэпырагъэугъэгъэ гущыIэм Хьаджрэт къыпидзэжьыгъ,- Бычэ нэнэшхом къытфишIыжьыгъэгъэ осыетымкIэ бэлэрэгъыгъэ къызхэдгъэфагъ оIоми, мыщ титIо 
тилажьэ хэлъэп. КъэпшIэжьырэба, уянэжъ ифэIо-фашIэхэм 
ауж Абдул-Азиз султIаным ыдэжь таригъащи, ищагу 
тыдэгупсэфыхьанэу, иунэ титхъыхьанэу, ынаIэ къыттыригъэтынэу къызэрэтиIогъагъэр?
- КъытиIогъагъ шъхьае, плъэгъурэба… КъыосымыIожьми, уиIэнатIэкIэ сэщ нахьи нахь дэгъоу ахэмэ уащыгъуаз… ЖэкIэ Тыркум фыщыIэ-фэшIушIэхэу, шъэфкIэ 
Абдул-Азиз фычIатIэхэрэ Рушдирэ Авнирэ султIаным къот 
нанэ зыфэшIугъэ Надим визирышъхьэр иIэнатIэ Iуамыщэу 
уцущтхэп, тэри ахэр къыднэсыщтых… Тэ тыдэ тыщыпсэущтми, тызэрэщыIэн мылъку нанэ къытфыщинагъ...- 
Гощмафэ ыгу джыри къызэхахьи, зыфэмыIэжэжьэу 
къэгъыгъ.
Хьаджрэт Гощмафэ зэриубытылIи, еушъыигъ:
- ЗэIун, рэхьатыгъэ-пытагъэ къызхэгъаф, тызэрэхъущтым тегъэгупшыс. Джа зэрэпIуагъэу, уфаемэ, модэ 
тадэжь, тичылэ унязгъэсын.
- Оры?!.- Гощмафэ ышъхьэ къыпхъотагъ.
- Сэ Iуагъэ зыфысиIэ, сызиухъумэкIо султIаныр, 
къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI, изакъоу къэзгъэнэщтэп.
- Ащыгъум сэри укъэзгъанэу зыми сыкIощтэп! - Гощмафэ мыгъыгъахэ фэдэу лIым къыфыпиупкIыгъ.
Хьаджрэтрэ Гощмафэрэ ягущыIэ зэпызгъэугъэ Саид 
ефэндыр кIыфыбзэу унэм къихьи, къариIуагъ:
- Къэбар дэй къэсхьыгъ: Надим Махьмуд иIэнатIэ IукIи, 
ащ ычIыпIэ Рушдирэ Авнирэ ихьагъэх.
…Ар зыхъугъэр 1876-рэ илъэсым имай мазэ и 11-р 
ары...

--- Page 749 ---

ЯТIОКIИЩЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 750 ---

Надим Махьмуд визир шъхьаIэм иIэнатIэ зыIахыгъэм 
мэфэ 18 нахь темышIагъэу ащ ычIыпIэ зыубытыгъэ Рушди 
Мэхьмэт тыркудзэр зыIэмычIэ илъ Авни Хъусенрэ Мидхьат-пашэ Ахьмэд портфелынчъэ визирымрэ игъусэхэу 
пчыхьэпэ зэхэогъумэ адэжь Абдул-Азиз фамыIопщэу 
исултIан унэ къэкIуагъэх.
Дышъэ-тыжьын хъэрэ-пкIэрэпсыр зытежъыукIыщтыгъэ пчъэ джадэр зэрэзэфашIыжьыгъэм лъыпытэу Авни 
Хъусен мэкъэ теубытагъэ-гъэшхъыгъэкIэ Абдул-Азиз 
риIуагъ:
- Джыдэдэм, бырсыри хэмылъэу, уисултIаныгъо 
утекIыжьы.
- Ащ фэдэ къысэшъуIонэу шъухэт шъо?!.- Абдул -Азиз 
къызщылъэтыгъ.
- Ор-орэу уиупчIэ джэуап ептыжьыгъ! - Унэм къихьагъэхэ уIэшыгъэ каймакамитIумрэ, ахэмэ ауж итыгъэ Туркан Айкан миралаимрэ Авни афигъэпытагъ: - Мы къэралыгъо бзэджашIэр, къешIэкIыгъэ пстэури игъусэу, Фернесс 
пытапIэм чIэшъудз!
Джа пчыхьэм зисултIаныгъо тыращыгъэ Абдул-Азиз 
тыкIэ ышнахьыжъ Абдул-Мэджыд ыкъо илъэс 36-рэ 
зыныбжь Мурад тырку тахътэм тырагъэтIысхьагъ. Ятфэнэрэ 
Мурад султIан къичъыгъакIэр щытхъупсыкIэ уашъом 
дэзыхьые-къезыхьыхыжьыхэрэ, ащ гъэтIысын пчъагъэхэу 
султIан унэми, щагуми, визир IофшIапIэхэми ащызэрахьэщтыгъэхэр зыушъэфыщтыгъэхэ гъоу шыухэр Стамбули, 
нэмыкI къалэхэми адэтыгъэх.
ТхьамыкIэгъуабэ къызыпыкIыгъэ хъугъэ-шIагъэр Тыркуем къызитэджагъэр джа 1876-рэ илъэс дэдэм имай мазэ 
и 30-р ары…

--- Page 751 ---

ЯТIОКIИЩЭНЭРЭ  ЗЫРЭШЪХЬ

--- Page 752 ---

Осмэн Тыркуе хэгъэгушхом итарихъ илъэс минмэ 1876-рэ 
илъэсыр ялъытыгъэмэ, ар щымыIэгъахэкIэ плъытэми хъущт. 
Ау мафэр сыхьат зырызкIэ, тхьэмафэр мэфиблыкIэ, мэфэ 
щэкIыр мазэкIэ, илъэсыр охътэ зэблэхъуиплIыкIэ зызэхэтыкIэ, зигугъу тшIырэ илъэс закъор, ари ныкъожьэу, 
илъэсишъэм зыхэмылъытэкIэ, лIэшIэгъум иилъэс пчъагъэ 
икъужьыщтэп. ШIумрэ емрэ дунэе гъашIэм зыщызэголъыкIэ, "емрэ шIумрэ зымышIэрэр щымыIэм щэгугъы" 
зэраIоу, лIы лъэрыхь-езэрымыгъэхьымэ банэ зыщашIыгъэ 
илъэсныкъори, адрэхэм афэдэу, щытхъупсымрэ лъыпсым рэ зыхэт тырку тарихъым къыхэнэщт.
1877-рэ урыс-тырку заор къызежьэщтым илъэс 
имыкъу нахь къэмынэжьыгъэу Ятфэнэрэ Мурад султIаныр 
хэгъэгу тахътэм тезгъэтIысхьагъэхэ Рушди, Мидхьат, Авни 
купмэ, зэрэмыгугъагъэхэу, къяхъулIагъэр щхэны, гъэны. 
Ятфэнэрэ Мурад султIаныр ыныбжьыкIэ лIыпкъым ит, 
итеплъэкIэ бжьашIо, Iэдэб хэлъ, акъыл-Iушыгъэ зыкIэрыпхын цIыф гъэсагъ, Европэ лъэныкъом зещэи, француз 
культурэм ифэмэ-бжьымэ къытео, усэхэр етхых, орэди 
еусы, ешъон тIэкIури икIас.
Шыхьат фэхъугъэмэ къызэраIожьырэмкIэ, тетыгъор 
егъэзыгъэ-тегъэгушIухьагъэкIэ Мурад султаныгъор ригъэштэгъагъ нахь, фэягъэп. Абдул-Азиз султIаныр, ащ Iоф 
зыдишIагъэхэ визир заулэхэр, лажьэ зимыIэгъэ нэмыкI 
цIыфхэр зэраукIыгъэхэр Ятфэнэрэ Мурад султIаным 
зызэхехым, къегоуагъ. Тырку султIаным ышъхьэ зэрэзэIэхьагъэр Австрием, Венэ къыращыгъэ Лейдерсдоф 
психиаторым къызеушыхьатым, Шыихъ-Уль-Ислъам 
рагъэ шIыгъэ фитф-унашъом къызэриIоу Ятфэнэрэ Мурад 
мэфэ 93-рэ нахь темытыгъэу тыращи, Босфор хы дэкIыпIэ 
нэпкъым тет Чираган пытапIэм олIэжьыфэ, 1904-рэ илъэсым нэс, щаIыгъыгъ.
Зышъхьэ зэкIокIыгъэ Ятфэнэрэ Мурад султIаным 
ычIыпIэ ыш Абдул-Хьамид рагъэхьагъ…
Ари зыхъугъэр тырку султIанитIумэ мыгъо афэхъугъэ 
1876-рэ илъэсым иавгуст мазэ и 31-рэ мафэр ары…

--- Page 753 ---

ЯТIОКIИЩЭНЭРЭ  ТIУРЭШЪХЬ

--- Page 754 ---

Сыд фэдэрэ зэмызэгъыныгъи зэо-банэ къекIы. Ар 
зэбгъэпшэн-зыфэбгъэдэн плъэкIыщтыр уатэмрэ сыджым рэ язэфыщытыкI: уатэр тео, сыджым ещыIэ. ТIуми азыфагу 
дэлъ гъучI плъыгъэр ары ашъоIофыр. Ар мыучъыIыжьыфэ 
узыфаер - къамэр, шхоIур, сэшхор, налыр, чатэр, лъэрыгъыр - хэошIыкIы. ГъукIэ Iапшъэмэ уатэмрэ дэкъацэмрэ 
агъэIорышIэ, сыджымрэ ащ телъ гъучIымрэ защыIэ. ГъучI 
такъыр плъыжьыр, рашIэжьырэр къамыгъанэу, афытэ, 
аIучIы, аIуантIэ, агъэщы, ау сыд ащ ипытагъэми, фэмылъэкIыжьэу зэпыутэу къыхэкIы.
- Икъунба тыркумэ зыфаер къыташIэу тазэрэфэгъукIэгъэ-тазэрэфэсыджыгъэр,- Герцеговинэ хэкум ипащэмэ 
ащыщ Йован Гутич игъусэгъухэ Симон Зечевич, Илья 
Стеванович, Тривко Грубачич, Продан Рупар, Петр Радович ариIуагъ,- ащ нахьыбэрэ цIыфмэ атель къиныр афэщэчыжьыщтэп, икъунба цужъ пшъэ уфагъэм тыфэдэу 
тыркубжьым тызэрэчIэтыгъэр, тыжъорэ чIыгуми къитхыжьырэм инахьыбэр хьакъулахь зэфэшъхьафхэмкIэ 
тIахыжьы, тиурамхэм, тибэдзэрхэм, титучанхэм, шхапIэхэм 
тафитыжьэп.
- Тэрэз! - Тривко Грубачич къыдыригъэштагъ.- 
Тичылыс тео макъи агу тефэрэп.
- Узаф, Тривко, узаф! - нэмыкIхэри къыхэкуукIыгъэх.- 
Тыбзи, тщыгъи, тикъашъохэри ашIоIай.
- Тпшъэ зэрэдэсхэр ашIомакI… Ар имыкъоу черкесхэри Балканым къыратэкъуагъэх.
- Якухъэренэ щэрэхъмэ тафагъадэ! - купым акIыб 
дэсыгъэ Перу Тунгуз лIы нэгу пIуакIэр къызыщылъэтыгъ.- 
Ахэмэ, черкесхэри ягъусэжьэу, тызфэдэр сэ язгъэлъэгъущт!
- ТIысыжь, Перу, тIысыжь,- Iэбжым зышIыщтыгъэр 
зыгъэIэсэжьыгъэ Йован Гутич игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - 
Аущтэу шъоIомэ, джа зымафэ тызэрэзэзэгъыгъагъэу, 
тырку тетыгъом пэшIуекIорэ лъэпкъ зыкъэIэтыным непэ 
щегъэжьагъэу нахь игъэкIотыгъэу зыфэтэгъэхьазыры. Мы 

--- Page 755 ---

IофымкIэ Черногорым ипэщэ Никола Петрович тыдэгущыIагъ, тыкъегъэгугъи, тыкъемыгъэгугъи фэд.
- Урыс ткъошым Тыркум зао къыришIылIэщт-къыримышIылIэщтмэ егъапэщтын...- Продан Рупар щхыпцIыгъэ.
- Никола Петрович аущтэу зешIыми, тилъэпкъэгъу 
егъэзыгъэхэр ащ фэIажэщтыхэпышъ, къыдгоуцонэу сыхэплъэ.
- Ухэплъа хьауми къыдгоуцощта?!.- джыри Перу 
къызыщылъэтыгъ.
- Зэ зыгъэрэхьат, Перу, ощ нэмыкIхэри мыщ щысых,- 
Симон Зечевич зызыфэмыIэжэжьыщтыгъэ Тунгуз текууагъ.
- Сыд рэхьатыгъа тызыгъэунэхъухэрэмкIэ схэплъэгъонэу узыфаер?.. Ар тIозэ цыгъом тыфэдэу тшъхьэ 
зэрымыфэщт гъуанэм тшъхьэ идгъэзыхьажьыным тынэсыгъ...- гъумыгъузэ, Перу тIысыжьыгъэ: - Ахэмэ ясшIэщтыр сэ сэшIэ…
- Цыгъом зыфэтэгъадэми,- зэхихыгъэ шъхьакIор 
шъыпкъагъэми, гугъуемылI фэдэу Гутич джэуап къытыжьыгъ,- кIопIэ-чъапIэ зимыIэжь къогъум ар чэтыум 
зыкъуигъэзыхьэкIэ, къыжэхэбэнэжьы. Мы Iофым тэ 
тизакъоп, боснэхэри, черногорхэри, сырбхэри, болгархэри 
егъапэх. БлэкIыгъэ мазэм Варнэ лъэныкъом сызэкIом, 
Парвановымрэ Димитровымрэ саIукIагъ, ахэми зыкъаIэтынэу заухьазыры.
- Димитров черкес махълъэр ара узыщыгугъынэу 
къэбгъотыгъэр? - джы Перу къызыщымылъэтэу къыдзыгъ.
- Тодор Димитров черкес мэхълъэ къодыеп, янэкIэ 
черкес, ятэкIэ болгар, имылъфыкъо тырку шъэожъыеми 
ты фэхъугъ.
КъэдаIощтыгъэхэм зэхахыгъэ ошIэ-дэмышIэ къэбарым 
ашъхьэхэр кIаригъэпхъотыкIыхэзэ зэIуигъэплъагъэх, хэти 
ежь зэрэфаеу ар къыгурыIуагъ. Перу закъу зишIошI 
зымыушъэфыгъэр: 
- КъышъуасIо зэхъум,- щхыпцIызэ щысхэр къызэпиплъыхьагъэх,- зэхэшъухыщтыгъэп шъхьае къыжъугурыIуагъэба тыркумэ тихатэ къэб хатэ зэрашIыгъэр? Зы къэбкъулэр адрэ къэбкъулэмкIэ зэхэблагъэ, зэпышIагъэ, зыр 
къэпкъудыимэ, адрэр къызделъэшъу, пIэ апхы, ужэ 

--- Page 756 ---

зэтырапхэ… Ары, Йован, ары, къысфэгъэгъу узэрэзэпызгъэугъэмкIэ, сыгу бгъэIэсэгъэ-бгъэбыяугъэу, стхьакIумэ 
кIэгъэIылъыкIыгъэу сыкъыодэIу.
- Мы купыр зэкIэ тызэлъэпкъэгъуми,- Гутич шъхьэкIончъэу игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- зын-зытэп тыкъэзылъфыгъэр, тлъапсэ зебгъэчъэхымэ, нэмыкI цIыф лъэпкъ 
къыхэкIыгъэ гори къытхэсынкIи мэхъу. Ау хэтрэ цIыфи, 
цIыф лъэпкъи паIоу щыгъыр, бзэу Iулъыр арэп, ынэрэ 
ынэгурэ, ыгурэ ыпсэрэ зэрэзыхэпшIэщтыр. Чъыг зэфэшъхьафхэм къапыкIэрэ пкIышъхьэ-мышъхьэхэр зэрэзэфэмыдэм фэд дунаим щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэри. Мы купым 
хэсхэм яинагъэ-яцIыкIугъэ зэрэзэфэмыдизым, анапэхэмкIэ, ягъэпсыкIэ-шIыкIэхэмкIэ зэрэзэфэмыдэхэм ахэри 
фэдэх. Тэ къытэлъытыгъэмэ, тыркухэр бэкIэ нахь лъэпкъышхох, ау къезгъэкIурэп нахь иным тигъэцIыкIунэу, тиушъхьакIунэу. Къыуаорэм, уцIыкIу-уин фэмыIуагъэу, джэуап 
ептыжьыныр фэшъуашэмэ, тэри ар къызытетымыгъэнэ ныр типшъэрылъ, джа шIэжь-зыкъэшIэжьыр ары непэ 
тызэфэзыхьыгъэри. ТшIэгъэ-тшIэщтхэр щызэхэтфыжьынэу 
мазэкIэ мы чIыпIэм джыри тыщызэIокIэ, егъэзыгъэхэ 
тилъэп къэгъу тхьамыкIэхэм яцыхьэ къызыттелъыкIэ, тызырягугъапIэкIэ, шъуIощт-шъушIэщтымкIэ шъузыфэсакъыжь. 
Тишъэф ышъхьэ зыми фишъумых. Тырку нэхэр чаных, 
тырку тхьакIумэхэр сакъых, ахэр Iушых, тхьагъэпцIых. 
ЗыфэпIуагъэ къэбкъулэм нахьи, Перу, ахэр нахь зэхэблагъэ-зэхэшIагъэх. ЗыкъызэрэтIэтыщтыр гъэрекIо тыркумэ 
къызыддашIэм, Черногорым тызэрэчъэжьыгъагъэр 
зыщышъумыгъэгъупш. Тхьаегъэпсэу Австриер, ащ илъэIухьатыркIэ Тыркум ти Герцеговинэ тыкъыригъэхьажьыгъ. 
Ащыгъум Австриер къыткъомыуцогъагъэмэ, тилъэпкъ 
Iофмэ ауж джыдэдэм тимыхьажьышъуныгъэкIи мэхъу.
- Бисмарк ифедэ хэлъыти, къызэрэткъоуцуагъэр ори 
зыщымыгъэгъупш,- джыри Перу Тунгуз къымыдзын 
ылъэкIыгъэп.
- АщкIэ къыбдесэгъаштэ, Перу,- Гутич идэогъу риIуи, 
фыпигъэхъожьыгъ: - Ау шIушIэр тэркIи зыфедэкIэ, ар 
зышIагъэм Iапэ фэтэшъумыгъэшI.
Сыдигъуи купым ыпэ итыныр зихэбзэгъэ Перу Тунгуз 
Iашэр зэрыз куищыр ыхъункIагъэу тыркумэ ыуж къафызэ, 

--- Page 757 ---

Гутич зипэщэ уIэшыгъэ мэкъумэщышIэхэр къапэкIафэхи, 
зэзэуагъэх. Джа лъыгъэчъэ хъугъэ-шIагъэр Герцеговинэм 
ицIыфмэ зыкъаIэтыным лъапсэ фэхъугъ. Охътэ кIэкIым 
Невесинскэ, Бильечскэ, Столачскэ, етIанэ Черногорым 
пэIулъ Гатческэ, нэмыкI шъолъырхэр Тыркуем пагъэзыкIыгъэх. ЗыкъэзыIэтыгъэмэ боснэхэр, черногорхэр, сербхэр къагоуцуагъэх. Апэрэ текIоныгъэр ахэмэ Невесине 
къалэм къыщыдахыгъ. Ащ ыуж Герцеговинэм, Черногорым, Сербым ячIыпIэ зэфэшъхьафхэм зыкъыщызыIэтыгъэ 
славян лъэпкъхэм яшъхьафит-бэнэн Iофхэр къащыдэхъугъэх. Ау зыкъэзыIэтыгъэмэ Тыркуем зафигъэпкъыещтыгъэ, жъалымыгъэ хэлъэу алъ ыгъачъэщтыгъэ.
Ар апэ зымыдагъэмэ Урысыер ащыщ. Тыркуем итетыгъо зышъхьащыт балкан пщыгъохэм яфыщытыкIэ-еплъыкIэрэ ящыIэкIэ-псэукIэрэ нахьышIу ышIыным фаеу 1855-рэ 
илъэсым европэ хэгъэгухэм аштэгъэгъэ Париж трактатым 
итыр ащ зэримыгъэцакIэрэр Урысыем къыIэтыгъ, дипломат тхылъыпIэ зэфэгъэхьыным зи къыземыкIым, а IофымкIэ зишIуагъэ къэмыкIогъэ хэгъэгу зэIукIэ Стамбул, етIанэ 
Лондон щызэхэщагъ. Ахэмэ якIэух, анахьэу Лондон 
щаштэгъэ тхылъыпIэм Тыркуер зафыкIэмытхэм, ар Урысыем IэубытыпIэ ышIи, 1877-рэ илъэсым иапрель мазэ и 
12-м султIан зэблэхъум хэтыгъэ хэгъэгум зао ришIылIагъ.

--- Page 758 ---


ЯТIОКIИЩЭНЭРЭ  ЩЫРЭШЪХЬ

--- Page 759 ---

ИлъэсныкъокIэ тыкъызэкIэIэбэжьын.
Лъэкъо пытэ зимыIэ унэр сыд фэдизэу бгъэцэкIэжьыгъэ-бгъэдэхагъэми, бэрэ щытырэп, къызэхэожьы. Къыблэ-къокIыпIэр, къохьэпIэ шъолъырныкъор зэлъызыIыгъ, 
темыр-кавказ Черкесми къенэцIыщтыгъэ Осмэн тырку 
хэгъэгур лъэчIэнчъэ-лъэпсэнчъэнэуи?.. Зэгорэм кощырэпсэу цIыф лъэпкъ зэолI пхъашэхэм тыркухэр ащыщыгъэхэти, зынэсхэрэр раукъэбзыкI-къызыфагъэфедэзэ, 
Азие ЦIыкIум къызынэсхэм, къокIыпIэ Византиер зэлъаубытыгъ. Хы ШIуцIэмрэ хы Гурытымрэ зэзыпхыхэрэ Босфор, 

--- Page 760 ---

Дарданелл хыдэкIыпIэхэм янэпкъ тет Константинополь, 
урысхэр ЦарьградкIэ заджэхэрэм, Стамбул фаусыгъэу, 
Мысырым къыщегъэжьагъэу Балканым щыкIэкIыжьэу 
зэо-банэкIэ къызыIэкIагъэхьэгъэ хэгъэгухэр аIыгъ-афэмыIыгъыжьэу, яшъугъу-яхъуапсэхэри, япыйхэри нахьыбэжьхэу, мэпсэух. Ащ ошIэ-дэмышIэ султIан зэблэхъури 
къыхэхьажьыгъ.
Илъэс пчъагъэм шъэфэу султIаныгъом кIэхъопсыщтыгъэ Абдул-Хьамид къыфахьыгъэ къэбар гушIуагъом гомыIу 
зэрэхэлъыр апэм къыгурыIуагъэп. ЛъэкъуиплI пытэ зыкIэт 
султIан тахътэр сыд фэдэу пытэми, уигъатхъэу шъабэми, 
ащ тырагъэтIысхьэрэ султIан пэпчъ ар егъэшIэрэ тIысыпIэ 
фэхъурэп. ЕтIани ащ тесыгъэр пшэу, итегъэкIыкIи ущыгъуазэу, зэрэсымэджагъэри пшIэу щытмэ, уинасып султIаныгъор къызэрихьыгъэ шIыкIэм ухэмыгупшысыхьан плъэкIыщтэп. ЗигушIуагъо зынэ къыщихъогъэ Абдул-Хьамид 
султIан хъугъакIэм зыкъызешIэжьым, Мидхьат-паша 
Ахьмэд Шефик визирым еупчIыгъ:
- Мурад тхьамыкIэм иIоф сыдым тет?
- Джа узэрэщыдгъэгъозагъэу, Шыихъ-Уль-Ислъам 
ифитф-унашъокIэ зышъхьэ зэIыхьэгъэ Ятфэнэрэ Мурад 
Босфор нэпкъым тет Чираган унэшхом чIэдгъэтIысхьагъ.
- ЧIэжъугъэтIысхьагъа хьауми фэжъугъэшъошагъа? - 
ыгу филъыр ыIупэ темылъэу Абдул-Хьамид къэупчIагъ.
- Зыщигъэпсэфын-зыщыригъэхьатынэу фэдгъэшъошагъ, Алахьэм илIыкIу.
- Ар дэгъу. Зыфаер фашъушI, жъугъэгупсэфы. КъэбарфалIэхэм кIопIэ-чъапIэ яшъумыгъэшI. ТIэкIу тешIэмэ, 
урысмэ къыташIылIэгъэ тхылъыпIэ мыухыжь заом кIэух 
зыфэсшIыкIэ, а тхьамыкIэм сыфыкъокIыщт. СисултIаныгъо 
мэзэ зытIу горэ зытешIэкIэ, балкан славян Iофыр зыжэ 
дэмыкIырэ, къытфэзыIэтырэ урыс пачъыхьэм илIыкIо 
Игнатьевым зыкъысIуигъакIэ шIоигъошъ, Iизын естыщт. 
Арышъ, урыс лIыкIом ицIыф гъэпсыкIэ-шIыкIэхэм, ипытэгъэ-имэхагъэ, ыгу илъ-имылъхэм ащыкIэкIыжьэу сащыжъугъэгъуаз.
- Ахэмэ тягупшысэгъах, Алахьэм илIыкIу. КъызыщыпIорэм, джыдэд пIоми тыхьазыр.

--- Page 761 ---

- Непэп, неущэп. Згъэнэфэгъэ мэзитIу пIалъэу зыфэсIуагъэм ыпаIо сыгу къэжъугъэкIыжь. Мыдэ,- пчъэм 
нэсыжьыгъагъэ Мидхьат-паша къызэтыригъэуцуагъ,- 
Абдул-Азиз игугъу къысфэпшIыгъэп, сыкъыоупчIыгъэп, 
сыд икъэбар ащ?
- Псэу, узынчъэ. Фернесс пытапIэм чIэс...- АбдулАзиз загъэтIысыгъэм мэфэ заулэ нахь темышIагъэу зэраукIыгъэр Мидхьат-пашам джыри Абдул-Хьамид султIаным 
шIуиушъэфыгъ.
- Хьыкумым иIоф еIофэ шъуфэсакъ, ащ ышъхьэ 
къихьагъэу зэблэн щыIэп...- "Тянэжъ Бычэ Iушыр тэщ пае 
ащ Iаджри ецIацIэщтыгъэми, султIан щагум тыдэсми, 
дунаим тытетми ышIэщтыгъэп, тыкъыридзэщтыгъэп, егъашIэм тетыгъор ыIыгъын шIошIыщтыгъ",- Абдул-Хьамид 
гукIэ зэриIожьызэ, ипчъэ шъхьафкIэ Йлдыз унэшхом икIи, 
ибжыхьэ щагу зэIыхыгъэ дэхьагъ.
Бжыхьэ мафэр шъабэ, пщэф кошэ фыжь зырызхэр 
уашъом щэкIуашъэх, мэ IэшIур къызыпихырэ къэгъагъ 
зэмышъогъухэр жьы лъэпэрычъэм егъэIушъашъэх. 
ШъэбэрыкIо-гугъуемылIыкIэ Абдул-Хьамид султIаныр 
ахэмэ аблэкIы, игупшысэ шэсыгъэхэр шъхьэм щызэблэкIых, 
инэплъэгъу кIэкIых, чыжьэу мачъэх, къыфэчъэжьых: "ЦIыф 
щыIэныгъэр ошIэ-дэмышIэ закIэу зэхэлъ" тырку султIанмэ 
ащыщ горэм ыIогъагъэу къаIожьы. Хэт шъуIуа ар? Осмэна… 
Сэлыма… Байзата… Сулеймана?.. Сыда чыжьэу узыкIэIэбэщтыр, шъыпкъэ зыхэлъ гущыIэр хэт къыIуагъэми, 
язгъэIогъэ-зыфаIуагъэр сэ сфэдэщтын. Къысфэгъэгъу, 
сшынахьыжъ, къысфэгъэгъу, Мурад, узэрагъэмысагъэр 
къыптеф-къыптемыфэми, ори ары, Абдул-Азиз, сэ 
сызыфэягъэр шъо шъуитхьамыкIагъоми, сэ насып зэрэсфэхъугъэр. Сыдэу пшIын, Iушмэ зэраIоу, зыр агъэлъэсы, 
адрэр агъэмысэ, зым лъахъэ тыралъхьэ, адрэм тырахыжьы. 
Сэ сишыу гъогу кIыхьащта хьауми кIэкощта? Сыд фэдэрэ 
къэгъэзэгъур ара сызэмыжэгъэ ошIэ-дэмышIэр къызыкъокIыщтыр? Ар зышIэрэр Оры, си Алахь, унэшIу къысщыф, 
уиIамыр стемых".
Мраморнэ хы нэпкъым пэIулъ султIан щагушхом 
Абдул-Хьамид изакъоу зэрэдэтыр джыры ныIэп зызэхишIагъэр. Нахьыпэм, зэмысултIаным, зыдимышIэжьыщтыгъэ 
щынагъо горэ къышъхьарыуагъ, чъыг къогъу пэпчъ ар 
къоушъэфагъэу къыщыхъузэ, гумэкI нэплъэгъукIэ зиплъыхьагъ. СултIаным изытет къызгурыIогъэ Туркан Айкан 
миралаир ыпашъхьэ къызеуцом, ыгу къихьэгъэ щтэуIуныр 
къызхимыгъэщэу, еупчIыгъ:
- Тэ щыIэха султIан щагум иIофышIэхэр?
- Ахэмэ, Алахьэм илIыкIу, къафашIыгъэ унашъор 
агъэцакIэ.
- Сыд унашъу? - ымышIэ фэдэу еупчIи, ицыхьэ ухъумакIомэ зэрателъым, агу зэрэхимыгъэкIын фаер 
зыдишIэжьызэ, егыи фэдэу зишIыгъ: - Ащ зешъогъэбэлэрэгъыщэкIэ сенэгуе, шъуащыщ къэлъагъорэп.
- Хьау, Алахьэм илIыкIу, Тырку хэгъэгум лъапсэ фэхъугъэ Осмэн дзэпщым къыщегъэжьагъэу гъэуцугъэ унашъор 
тэгъэцакIэ. УиухъумэкIо нэрмылъэгъухэри джыдэдэм сэ 
сфэдэу къыбготых.
- Ар дэгъу, миралай, ар дэгъу. СултIан ухъумэн унашъом узэрэфэшъыпкъэн фаер Абдул-АзизкIэ зэрэзыщыбгъэгъупшагъэр сшIэзэ, сиухъумэкIо зэхэщэгъакIэмэ пащэ 
уазэрэфэсшIыгъэр бэмэ ашIогъэшIэгъоныгъ, джы къызнэсыгъэми сыпфэсакъынэу къысаIокIы. Ащ нэмыкI горэми 
ущызгъэгъозэн: уятэкIэ узыщыщ тыркумэ анахьи уянэкIэ 
плъы зыхэлъ черкесхэм зыкъябгъэухъумэмэ нахьышIу 
къысэзыIохэри щыIэх.
- Тхьауегъэпсэу, Алахьэм илIыкIу. Ощ фэдэ цIыф 
шыихъым ыIупэшIу сцIэ телъыныр къысэмыпэсыгъэми, 
сэркIэ ар зымыуасэ щыIэп. СызыпшIэрэр, уицыхьэ къызыстелъыр непэп, дзэм тызызэдыхэтым къыщыублагъэу 
джы къызнэсыгъэми уишIушIагъэ сщыгъупшагъэп, АбдулАзиз фэдэу, зыщыгъупшэрэми фэсыдэнэп.- "Сыда джы 
нэс зигугъу ымышIыщтыгъэхэ черкесхэр мыщ ыгу къызыфэкIыжьыгъэхэр? Унэм рашIыхьагъэу ис Хьаджрэт 
черкес бинбашэм зыгорэ фырихьисапщтын…" Туркан 
гукIэ зыриIожьызэ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Черкесхэр 
зэолIых, къэрари, шъыпкъагъи яI, хабзи-бзыпхъи ахэлъ, 
ау, емыкIу къысфэмылъэгъу, Алахьэм илIыкIу, сыд фэдэу 
тафыщытми, ахэр тэркIэ хэхэсых.

--- Page 762 ---

- Егъэзыгъэ IофкIэ хэхэсых,- Абдул-Хьамид ыуж ит 
иухъумэкIо пащэ фыпигъэхъожьызэ, фиухыжьыгъ,- Балканым къитэджэгъэ-къитэджэщт IофхэмкIэ ахэр хьазырых.
- Ары, егъэзыгъэ IофкIэ хэхэсых, ар къязышIылIэгъэ 
ялъэпкъэгъу нэIуагъэхэмкIэ ахэр сыдигъокIи хьазырых.
- АщкIэ Бэрэкъэт каймакамым, Бэрзэдж хьаджэм, 
Мэрзыхъуае ефэндым, нэмыкI черкес лъэрыхьхэм алъэкI 
къагъанэрэп.- Абдул-Хьамид унэм ихьажьызэ, къызэриIокIыгъ: - Джыдэдэм зиунапчъэ Iуязгъэхыжьыгъэ, 
укъызыкIэмыупчIэгъэ Бэгъ каймакамым, ары сыхэукъуагъэп, каймакамым сыщэгугъы. СултIан щагум сызыдахьэкIэ, 
ащ иIофышIэ цIыфхэм джынэкъэуж сащышъумыдзый. 
Ахэмэ яIофи яжъугъашI, шъо шъуиIофи жъугъэцакIэ.
Джащ фэдэ зекIокIэ-шIыкIэхэмкIэ, ыпэкIэ зисултIаныгъо зыхьыщтыгъэхэм амышIэщтыгъэ цIыфыгъэ къызэрыкIо гъэпсыкIэхэмкIэ иIумэтхэм заригъаштэу Абдул-Хьамид 
султIаным ыублагъ: аскэрхэр зыщаIыгъхэ унэхэр къеплъыхьэх, арагъэшхырэм къыщегъэжьагъэу ащыгъмэ ащыкIэкIыжьэу зэрегъашIэ, изабытхэм ящэджэгъуашхэхэм 
адэтIысы, ядзэлIхэр зэрагъасэрэм лъэплъэ, къеуалIэрэмэ, 
иамал къызэрихьэу, джэуап афегъоты, мыхъун зышIэрэмэ 
яфэшъошагъэкIэ адэзекIо. Сыд фэдэ Iушыгъэ-тхьагъэпцIыгъэкIэ Абдул-Хьамид мэпсэуми, ащ исултIаныгъо Тыркуем ихьылъэгъу уахътэ тефагъ: цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэмкIэ зэхэугъоегъэ хэгъэгушхом Iэтабжъэр зыIыгъ 
быслъымэнхэмрэ ащ итыр зыIумыфэрэ чыристанхэмрэ 
зэзэгъыхэрэп: къэралыгъор зэраIыгъырэ мылъкур зэщыкIыгъэ, уасэмэ къахэхъо, ахъщэм ыпкIэ ефэхы; Герцеговинэм, Черногорым, Сербым зыкъыщызыIэтыгъэ цIыфхэм 
лъыгъэчъэ заор арашIылIагъ; славян лъэпкъмэ яфэныкъоныгъэ, ахэмэ ядао Тыркуем зызэшIуимыхыкIэ, мамыр 
псэукIэ зэраримыгъэгъотыкIэ, IэкIыб зао къызэрэрашIылIэщтым ищынагъо, мазэ пакIо, мафэ къэси къызэрэблагъэрэр хэткIи нафэ.
Тыркуем къедаохэрэ IэкIыб хэгъэгухэм, анахьэу Урысыем идао зэримыгъэцэкIэщтым пае Абдул-Хьамид султIаным хъоршэрыгъэ зэрехьэ: зымкIэ къыраIорэмкIэ 
адырегъаштэ, адрэмкIэ тхылъыпIэ зэфэтх-къызэфэтхыжь 
мыухыжь гугъэкIэ иIофмэ заригъэукIыхьэзэ, тхьагъэпцIыгъэкIэ хэгъэгухэр зэрещэх. Джа дэдэри ихэгъэгу кIоцI 
щешIэ: атхыгъэ Конституцием щыкIагъэхэр иIэх, ахэмэ Iоф 
адэшIэжьыгъэн фае ыIомэ ушъхьагъу къыгъотызэ, исултIан 
лъапси ащ кIиутынкIэ щыщынэзэ, иштэн зырегъэукIыхьэ. 
Ау ащ нахьыбэрэ зебгъэукIыхьыжь зэрэмыхъущтыр 
Абдул-Хьамид къызыгурэIом, 1876-рэ илъэсым идекабрэ 
мазэ и 23-м, исултIаныгъо мэзищрэ мэфэ тIокIырэ плIырэ 
тешIагъэу, аштэгъэ Конституцием зэрэфэшъыпкъэр къыриушыхьатэу ыIапэ кIидзагъ. Ащи къыщыуцугъэп, зегъэсултIан зафэ, быслъымэныгъэми диштэу ыIозэ, ар зымыдэщтмэ ашIомылIыкIэу, иIофыгъохэмкIэ куауфер-упчIэжьэгъунэу чыристан цIыф къыштагъ.
IэкIыб хэгъэгу зэгъусэхэм Лондон щызэдаштэгъэ 
тхылъыпIэм Абдул-Хьамид султIаныр зэрэкIэмытхагъэр 
Урысыем ымыдэу 1877-рэ илъэсым иапрель мазэ и 24-м 
зылъэныкъогъазэкIэ Тыркуем зао къыришIылIагъ.
Ар зыхъугъэм Абдул-Хьамидэ исултIан тетыгъо мэзиблырэ мэфэ тIокIырэ тфырэ нахь тешIэгъагъэп.

--- Page 763 ---


ЯТIОКIИЩЭНЭРЭ  ПЛIЫРЭШЪХЬ

--- Page 764 ---

Урысыем идзэ Тыркуем лъэныкъуитIукIэ къызэрекIугъэр Абдул-Хьамид султIаным къызыраIом, даом зао 
къызэрэкIэлъыкIорэр къыгурыIуагъ. А сыхьат дэдэм хэгъэгум иуIэшыгъэ кIуачIэ иIофмэ апылъ Дари-Хури зэхэсыгъор зэфигъэсыгъ, къыIощтыми зыригъэукIыхьагъэп:
- ЗиIоф къытхэмылъ Урысыем илъэпкъэгъу чыжьэхэр 
иушъхьагъоу къытишIылIэгъэ заор сисултIаныгъо мэзиблым 
хэгъэгум зэрэсшъхьарысщыгъэм, зынэшIу къытщифэн, 
тыкъэзыухъумэн Алахьэ лъапIэу лъагэм къынэуж, шъори, 
къысщыгугъыхэрэ Iумэтхэри щыгъуазэх. НэкIи, гукIи 
тызыфэмылъэгъурэ Урысыер заокIэ пчъагъэрэ къытэкIугъ, 
тыпэуцужьыгъ. Ау къышъосэIо: адрэ къытишIылIэщтыгъэ хэ заохэм мыр афэдэп, ар зыгу шIу къытфимылъ балкан 
лъэпкъэгъухэм ащэгугъы. Тэри Алахьэр къыткъот, Алахьэм 
тыщэгугъы, Урысыем изымыIэжэныгъэ фэзымыдэрэ 

--- Page 765 ---

хэгъэгухэр къыткъотых. Алахьэр тыгу илъэу тырку лIыгукIэ 
тибыслъымэн хэгъэгу джаурмэ къащытыухъумэн. Заом 
иапэрэ мафэ сшIыгъэ унэшъо кIэкIым шъукъедж.
Ардэдэм султIан тахътэм тес Абдул-Хьамидэ ыпашъхьэ Дари-Хури зэхэсыгъор къитэджагъ, куауфер жэкIэпэкIэ тхъоплъым ымэкъэ чани зэхахыгъ:
- Абдул-Хьамид тырку султIан нэфышхом ыцIэкIэ 
балканыдзэм Абдул-Керим-Надир-пашэр, КавказымкIэ 
гъэзэгъэ дзэм Ахьмэд-Мухътар-пашэр пащэ афэсэшIы.
Къэтэджыгъэ дзэпщхэр Абдул-Хьамид султIаным 
ымыгъэтIысыжьхэу ариIуагъ:
- Тизэхэсыгъо джащ щытэухы. Дгъэнэфэгъэ дзэпщитIур къэрэуцу.- Къыгъэнагъэмэ къафэтэджи, ичIыпIэ 
имыкIотэу, нахь мэкъэ шъабэкIэ ариIуагъ: - Сицыхьэ 
къышъутелъ, Тырку хэгъэгур къышъущэгугъы.- ЕтIанэ 
мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ афыпигъэхъожьыгъ:  - Непэ, джыдэдэм бэлэрыгъэнчъэу шъуигъогу шъутехь. 
Абдул-Хьамид изакъоу къызэнэжьым, зыдэщытыгъэм 
зэрэщытэу зэпэжъыужьырэ унэшхор къызэпиплъыхьи, 
Iэпызыгъэ горэм лъэхъу фэдэу джэхэшъо алырэгъум 
инэплъэгъу уцогъэ-гумэкI тыримыхэу зыщэ-зыплIэ къырикIухьакIыгъэу шъхьаныгъупчъэр зыIуехым, гъоу 
зэпэджэжь макъэхэр, гущыIитIу пэпчъ ыцIэ агъэбагъозэ, 
къылъыIэсыгъэх. 
Щытхъур зимыкIэсэ цIыф щыIэпщтын, ау мызгъэгум 
ар ыгу темыфэу шъхьаныгъупчъэр фишIыжьи, гукIэ зыфэгъумыгъужьыгъ: "СишIушIэ сепцIыжьыгъэ-селъэпэожьыгъэкIэ енэгуягъо. Сыда "зыкIэнэгуягъор", зао къызэрябгъэшIылIагъэу ащ джыри уехъырэхъышэжьа? Англием, 
Германием, Францием, Австро-Венгрием язекIокIэ-гъэпсыкI къызгурымыIорэр… Тизакъомэ, ахэр гущыIэ гъэгугъэкIэ къыткъотых, титхылъыпIэ кIэуххэмкIэ Урысыем 
дырагъаштэ… Мощ фэдизкIэ тпэчыжьэ Урысыем тихэ гъэгу 
Iофхэр зэригъэфэнхэу сыда иIофэу къытхэлъыр? Ар зыгъэнэIуагъэмэ тэри тащыщ, Европэм илажьэ хэлъ. Кавказым зехьэм, Черкесием зао зырешIыхьэм, черкесхэр 
къытаджэ-къытэлъэIухэ зэхъум, уизекIуакIэ тэрэзэп тIоу 
тыпэуцужьыгъэп. Тыпэуцужьыныя Адрианополь "зэзэгъыныгъэ" нэпэтехыр тазыфагу дэлъыгъэу… Урысыем хы 

--- Page 766 ---

ШIуцIэ къокIыпIэ шъолъырыр зэрэпсэоу зэриштагъэр 
имыкъоу, ячIыгу къырифыгъэ черкесхэу тихэгъэгу 
къитщэжьыгъэхэр мыщи ригъэкIодыкIынхэу къакIэлъыкIожьыгъ. Ар черкесхэм агурыдгъэIон фае, ялъышIэжь 
зыкъегъэIэтыгъэнымкIэ ишIуагъэ къэкIощт. Зиджаур Iашэ 
къытфизыхыгъэ пыим черкес быслъымэн Iашэр пэдгъохыжьыным игъо къэсыгъ…"
Урыс-тырку заор зыкIощтыгъэ ящэнэрэ мафэм 
Абдул-Хьамид султIан Уль-Ислъам шыихъым имэщыт хэт 
IофшIэпIэ унэм адыгэ нэбгыриплI - Бэрэкъэт Зэуал, Бэрзэдж хьаджэр, Мэрзыхъое ефэндыр, Бэгъ Хьаджрэт 
аIоу - ригъэблэгъагъэх. СултIанымрэ шыихъымрэ адыгэмэ 
апэ итхэу щэджэгъо нэмазыр зызэдашIым, язэIукIэгъу 
рагъэжьэным ыпэкIэ, Уль-Ислъам шыихъым зыцIэ къыриIорэм пэпчъ шъхьэщэ гъашIо фишIызэ, фагъэнэфэгъэ чIыпIэм 
зэтIысыжьыхэм, Абдул-Хьамид ыпашъхьэ исхэр нэшIукIэ 
къызэпиплъыхьэхи, къыIуагъ:
- Сэ шъуцIэ раIоу зэхэсхыщтыгъэ, ау непэ Алахьэм 
ынэшIу къытщифи, тызэрэзэригъэлъэгъугъэмкIэ, нэIуасэ 
тызэрэзэфигъэхъугъэмкIэ, ыпашъхьэ тызэрэзэдыригъэхьагъэмкIэ инэу сыфэраз. Черкес тхьамыкIагъор псэкIи, 
гукIи зыхэзышIэгъэ тырку быслъымэнмэ сэри сащыщ. Тэ 
зэрэтIо дэдэу, шъори шъузэрэфэе дэдэу талъэныкъо 
шъущымыхъугъэми, тихьалыгъуи типси, тихъяри тикъини 
къыжъудэдгощэу шъхьэегъэзыпIэ шъуфэхъугъэ Тырку 
хэгъэгум шъукъыддис, шъукъыддэпсэу. Ау шъуихэгъэгу 
шъукъизыфыгъэмэ тэри, шъори псэукIэ къытатырэп, 
къыташIылIэгъэ заор шъуинэрылъэгъу. Сэ сигущыIэ къэсыухыгъ, шъо джы къэшъуIощтым сыкъедэIун.
Унэм исхэм яжьыкъащэ зэхэозгъэхырэ кIым-сымыр 
Мэрзыхъуае Мыхьамэт ефэндым къыукъуагъ:
- Iизын къысэптымэ, Алахьэм илIыкIу, уигущыIэ Iушымэ 
ауж, зесымыгъэукIыхьэу, сэри, гущыIэ заулэ къэсIон. 
ШъхьэегъэзыпIэ-гупсэфыпIэ тэ, черкесхэм, зыщыдгъотыгъэ быслъымэн хэгъэгум игумэкI тэри тигумэкI. Ары 
зэрэщытын фаер, ащ дыреIокI-къыреIокI ищыкIэгъэжьэп, 
зидин лъапIэ къытхэзылъхьэгъэ Алахьышхор, узилIыкIо 
Алахьышхор тыгу илъэу къытэкIугъэ джаурхэм гъэзэуат 
заокIэ тапэгъокIыщт. Аущтэу зэрэхъущтымкIэ зилъышIэжь 

--- Page 767 ---

зыщымыгъупшэжьыгъэ черкесхэм уицыхьэ атегъэлъ. 
Ахэмэ язакъоп, уибыслъымэн хэгъэгу щыпсэурэ быслъымэн пстэури ары. СиIорэ сишIэрэ зэрэзэтемыкIырэр, 
Алахьэм илIыкIу, къэсыушыхьатыжьызэ, черкесыдзэр 
зэрэзэхащэщт-зэраIыгъыщт мылъкур сэ сшъхьэкIэ 
къыосэты, ащ сыриаскэрынэу, сыриефэндынэу усэгъэгугъэ.
Бэгъ Хьаджрэт зэхихыгъэм ны фэхъугъэ Нат-Нат ыгу 
къыгъэкIыгъэу ишIупщ Бэрэкъэт Зэуалэ зыфеплъэкIыщтым, 
Бэрзэдж хьаджэри ефэндым зыфычIэплъыщтым, 
Абдул-Хьамид къыIуагъ:
- Алахьэр разэ къыпфэхъу, ынэшIу къыпщэф, ефэнды. 
Осмэн хэгъэгушхом зыкъызэриухъумэжьын мылъку зэриIэ 
пэтызэ, уигулъытэ-шIушIэкIэ тхьауегъэпсэу къыуеIо. Уигухэлъ Алахьэм къыбдигъэхъугъэкIэ лъытэ. Угу пыкIыгъэм 
фэдишъэ къыпхэхъожьынэу сыпфэлъаIо.
"Мэрзыхъуае ефэндым ащ фэдиз мылъку тэ къырихыгъа!" Бэрэкъэт Зэуалэ зэриIожьызэ, зыфыхэкуукIыжьыгъ. 
ШIупщыр зыфыхэкуукIыгъэр Бэгъ Хьаджрэти зэхихыгъэ 
фэдэу гукIэ ефэндым фидзыгъ: "Арэу убаигъэмэ, 
пшынахьыжъ ыпхъу Нат-Нат сомэ нахь мыхъуми зыкIыфэмыщэигъэр, уилъэпкъэгъу тхьамыкIэхэр мыщ илIыхьэхэ 
зэхъум, сыда уазыкIыдэмыIэпыIагъэр?" Ежь ыпэ зэришъыгъэм, пщыба, адыгэ нахьыжъыгъэ-шъхьакIэфэныгъэр 
Мэрзыхъуаем зэрэзыщигъэгъупшагъэм, зызгъэтхьамыкIэщтыгъэ ефэндым икъилъэтыкIэ-зекIуакIэ зэрэзэщафыгъэр къызыхимыгъэщэу Бэрзэдж хьаджэм къыIуагъ:
- Унэ мафэ тфэхъугъэ хэгъэгум тызезыпхъогъэ, тичIыгу 
джэнэт тыкъизыфыгъэ джаурмэ зао къызырашIы лIагъэкIэ, 
зиуIагъэ джыри мыкIыжьыгъэ черкесхэр къызэрэпкъоуцощтхэм, Алахьэм илIыкIу, уицыхьэ тегъэлъ, цIыфхэр 
зэлъэIухэу Ежь зыми емылъэIужьырэ Алахьэм къынэуж, 
оры тигугъапIэр. Сэ сыныбжьыкIэ къебгъэблэгъагъэхэм 
бэкIэ санахьыжъми, слъэкI къэзгъэнэщтэп, симылъку пакIо, 
спси себлэжьыщтэп. Фит сыкъэпшIымэ, Алахьэм илъыкIу, 
кавказ лъэныкъо зэуапIэм фэбгъэзэгъэ Ахьмэд-Мухътар-пашэ дзэпщым сэ мы мафэхэм зэхэсщэгъэ черкесыдзэри езгъэгъусэщт.

--- Page 768 ---

- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан,- Абдул-Хьамид султIаным 
игуапэу къыIуи, къыфыпигъэхъожьыгъ,- уилIыгъи, уиIушыгъи бэшIагъэ зызэхэтхыщтыгъэр. Черкес тидинэгъумэ, 
къызыкIэзыжьыгъэхэ тхьамыкIыгъом ыуж, джыри ащ 
фэдэгу зэряIэр лъэшэу сигуапэ.  - Зэпыугъэ тIэкIу тыригъашIи, нахь мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Тэ джы 
къытэкIугъэхэ джаурхэм черкесхэр кIодыпIэ зырагъафэхэм, тихэгъэгу къитщэжьыгъагъэхэми, блэкIыгъэ тимысагъэ зыдэтшIэжьызэ, сэ сцIэкIи, тырку пстэухэм ацIэкIи 
къытфэжъугъэгъу шъотэIо. Джы Бэрэкъэт миралаимрэ 
зымафэ зитэмэтелъ нахь ин зыфядгъэшIыгъэ Бэгъ каймакамымрэ яшIошIмэ тядэIун.
Бэрэкъэтымрэ Бэгъымрэ алъэкъуацIэ зэрэзэхахэу 
къызщылъэтыгъэх. Ежь Бэрэкъэт миралаим ыцIэкIи, къыгоуцогъэ каймакамым ыцIэкIи къыIуагъ:
- Тэ, тырку забытхэм, тыгъуаси фэдэу, Алахьэм 
илIыкIу, непи, джыдэдэми тыхьазыр. ТызыдэбгъэкIощт 
лъэныкъор, типыйхэр зыдэщыIэхэ лъэныкъор тилIыгъэшIапI. 
Тыркудзэм идзэпщ Алахьэм илIыкIо Абдул-Хьамид тисултIан нэф игъоу елъэгъумэ, сэ Балканым, Болгарым зызгъазэ сшIоигъу.
 -Аущтэу оIомэ, миралай, уишIоигъоныгъэ сыкъыдеплъын. Бэгъ каймакамыр шъоркIи, нэмыкI султIан IофыгъохэмкIи силIыкIонэу къызфэсэгъанэ. ТизэIукIэгъу зыщытыухыщтым тIуагъэ-итхъухьагъэр къыддигъэхъунэу ти 
Алахьышхо тежъугъэлъэIу.
Ащ ежэщтыгъэ Уль-Ислъам шыихъым ыIэгушъо 
пIокIитIу дигъэчъаезэ, къариIуагъ:
- Амин шъуIо. Алахьу акбар!..

--- Page 769 ---


ЯТIОКIИЩЭНЭРЭ  ТФЫРЭШЪХЬ

--- Page 770 ---

Берлин зэзэгъыныгъэ тхылъыпIэм афыкIэмытхэгъэ 
Абдул-Хьамид султIаным ежь къызэрэшIошIыгъэу заом 
иапэрэ мафэхэри, къыкIэлъыкIогъэ мазэхэри къыфычIэкIыжьыгъэхэп. ПIэлъэ кIэкIыкIэ, гъэтхэ-гъэмэфэ 

--- Page 771 ---

мазэхэм заор зыухыни, текIоныгъэкIэ тырку султIан 
гъэдэIогъуаер къезыгъэуцолIэнэу гугъэщтыгъэ ЯтIонэрэ 
Александр урыс пачъыхьэм иIофхэри ежь зэрэфэе дэдэу 
хъугъэхэп.
Ахэми, нэмыкI зэо Iофыгъохэми язытет зэпэуцугъэ 
тырку-урыс лъэныкъуитIумкIи шъыпкъагъэм пэблэгъэ-фэгъэкIотэнчъэу тыкъытегущыIэн: урысыдзэр ошIэ-дэмышIэ 
мэфэ зэтефэкIэ зэрыхьэгъэ хэгъэгу бгъуитIуми - Сулейман-пашэ дзэпщыр зыдэщыIэ къохьапIэ лъэныкъомрэ 
Ахьмэд-Мухътар-пашэ дзэпщыр зыфэгъэзэгъэ къокIыпIэ 
лъэныкъомрэ - Тыркуем иIоф ащыдэгъоп, зы къэбар 
гу гъапIи къарыкIырэп. Тыркуем икъокIыпIэ зэуапIэ елъытыгъэмэ, дзэкIолI мин 30 зырыз бгъуитIумкIи зыщызэпэуцугъэ къокIыпIэ лъэныкъор ары Iофыр зыщыдэир. Кавказым ипачъыхьэныкъо Михаил Романовыр, урыс пачъыхьэм 
ышнахьыкIэ, зипэщэ дзэм мафэ къэси чылагъохэр, къэлэ 
цIыкIухэр къыфигъанэхэзэ, тыркудзэр зэкIэкIо. Мары непи 
Карс, Эрзурум пытапIэхэм апэмычыжьэ Аладж-Даг 
ихьанэ-гъунэ Бэрзэдж хьаджэм иадыгэ шыудзэ зыхэлажьэ рэ лъыгъэчъэ зао къитэджагъ.
Къыблэ лъэныкъом къипщыкIырэ жьыбгъэ лыгъу-лыстым бжыхьэ гузэгу щэджэгъо мафэр, 1877-рэ илъэсым 
иоктябрэ мазэ и 15-р мэшIончъэу зэлъесты: зэуапIэм 
ихьащт шыумэ ашъхьакIуцI къегъажъо, яшысэку плъыгъэхэр зэредзэх, атесмэ анапэ тырежъы, ахэмэ апашъхэ 
щышэсыгъэ Бэрзэдж хьаджэм ыжэкIэ фыжь Iугъо 
къыхэурэм фэдэу илъэпкъэгъумэ къяджэ:
- Алахь лъапIэр зышъхьащыт адыгэ шыудз, нахьыжъхэр, нахьыкIэхэр, шъощ нахьи нахьыкIэхэр, шъолъэгъуа 
джаурыдзэр джыри къызэрэтэкIурэр! Модэ шъолъэгъуа, 
Кавказым икъушъхьэ шыгуф тигупсэхэр къытэджэх, 
къытщэгугъых. Тиадыгэ лIыгъэ зыщытыушэтыщт, тилъышIэжь зыщыдгъэгъущт чIыпIэм джыдэдэм техьэ. Алахьэр 
тигъус! Ар тыгу илъэу сэшхо къихыгъэкIэ джаурмэ тапежъугъажь.
Зы бгъумкIэ шылъэбжъэ макъэхэмрэ шыу зэрэгъэкуозэпэджэжь макъэхэмрэ адрабгъумкIэ шхончыо-топыо 
макъэхэмрэ зэопIэ шъофым къызэлъитэджагъэх. Зэпэуцугъэ лъэныкъуитIумэ зэкIакIо ямыIэми, аджалыщэм 

--- Page 772 ---

къелыхэрэп: лъэсыр зэхэфэ, шыур къефэхы. Зым исэшхо 
зэпэуты, адрэм ишхонч IэкIэзы. Зыр мэщэIу, нэмыкIым 
ыпсэ хэкIы. Топыщэхэр къызэбгырэух, шыхэр кIэбгъулъых, 
мэщыщых, зэхэфэх. Бэрзэдж хьаджэм ыIэ сэмэгу уIагъэ 
пымылъэу исэшхо пыилъыр тыригъэгъушъыхьэрэп. 
Сыд фэдэу узэмыблэжьэу узэуагъэми, топ зэготхэм, 
ахэмэ къаготыжь шхончаомэ уазэрэтемыкIощтыр къагурыIуагъэу, яуIагъи, яукIыгъи зэуапIэм къырахыжьызэ, 
Бэрзэдж хьаджэм ишыухэри, IэпыIэгъукIэ къафэчъэгъэ 
тырку лъэсыдзэри, Аладж-Даг пытапIэр къагъани, Карс, 
Эрзурум пытапIэхэмкIэ къызэкIэкIуагъэх.
Адыгэ шыудзэмрэ тырку лъэсыдзэмрэ къызызэкIэкIуагъэхэм сыхьатныкъуи тешIэгъагъэпщтын нэбгырэ заулэ 
зышъхьэщыс-зышъхьэрыт уIагъэм Бэрзэдж хьаджэр 
зекIуалIэм. Лъыпсыр зытегъухьэжьыгъэ IэгушъуитIумкIэ 
зыныбэ уIагъэ зыIыгъыгъэ кIэлэ ныбжьыкIэр ынапэкIэ 
инэIуасэ фэдэу хьаджэм къыщыхъугъ. Ылъэгъугъэм ыгу 
зэригъэузыгъэр къызхимыгъэщэу Бэрзэдж Джырандыкъу 
кIалэм щытхъугъ, еушъыигъ:
- ЛIыгъэ зепхьагъэ, сикIал, аферым. УиуIагъэ 
хъужьыщт, шIэхэуи укъытхэуцожьыщт. Хэтмэ уащыщ, 
сикIал?
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан…
- Хэтмэ уащыщ, сикIал? - джыри Бэрзэдж хьаджэр 
еупчIыжьыгъ.
- Наурзэмэ сащыщ… Сятэ Дзэгъащтэ пшIэщтыгъэ…
- Сыда "пшIэщтыгъэ" зыкIапIорэр, боу дэгъоу сэшIэ.
- Тятэ щыIэжьэп… Мыгъатхэ укIыгъэу къытфахьыжьи, 
дгъэтIылъыжьыгъэ… Тятэ псэузэ къысфишIыжьыгъэ осыетыр синэузырэу тикъушъхьэхэр чыжьэхэми, мы лъэныкъом щыслъэгъужьынхэу сыкъэкIогъагъ...- Наурзэ 
Къасимэ къыIощтыр къымыухэу ыпсэ хэкIыгъ.
Бэрзэдж хьаджэр хьадэм фетIысэхи зегъэплIэжьым, 
шъхьэефэхыгъэ гукъаокIэ къыIуагъ:
- Уиадыгэ лIыгъэрэ уибыслъымэныгъэрэ зэголъэу 
уидунэе хьаф пхъожьыгъэ, Наурзэмэ яшъау. Уятэ Дзэгъащтэрэ орырэ Алахьэм джэнэтым шъущызэфехьыжь. Амин 
шъуIо, Алахьэм изэолI дыухь къыфэтэжъугъэхь.

--- Page 773 ---

ЯТIОКIИЩЭНЭРЭ  ХЫРЭШЪХЬ

--- Page 774 ---

Урысыем икавказыдзэ Грузием икIи, Тыркуем зехьэ 
мэфэ дэдэм, 1877-рэ илъэсым иапрель мазэ и 24-м зипчъагъэкIэ дзэлI мин 275-рэ хъурэ, нэмыкI урысыдзэр 
зэзэгъыныгъэ зыдишIыгъэгъэ РумыниемкIэ кIуи, Болгарием 
ихьагъ. ЧIылъадзэмрэ хыдзэмрэ зэдырагъаштэ-зэдэIэпыIэжьыхэзэ, Дунай псыхъом лъэмыдж заулэ псынкIэу 
зэрэтырагъэуцуагъэм ишIуагъэкIэ Гурко генералым Болгарием шыу эскадрон 31-рэ, лъэс батальони 10, топ 32-рэ 
рищыгъэх, нэмыкI дзэ пшIы пчъагъэхэри ахэмэ къакIэлъыкIуагъэх. Июнь, июль, август гъэмэфэ мэзищым къыубытырэ уахътэм, бжыхьэ сентябрэ мазэри дыхэтыжьэу, 
Болгарым инахьыбэр пIоми хъунэу аштагъ. Къэнэжьыгъагъэр Тыркуем пытэу зэтыригъэпытэхьэгъэгъэ Плевнэ 
къалэр, Шипкэ къушъхьэ дэкIыпIэр, Пловдив лъэныкъор, 
Шейново чIыпIэр арых. Ахэмэ, Румынием пэгъунэгъу 
Плевнэр хэмытэу, уазыблэкIыкIэ, Стамбул унэсынкIэ 
къэнэжьырэ щыIэп - тырку Эдирнэ къэлэ цIыкIум удэплъымэ, якъэлэ шъхьаIэ олъэгъу зыфаIорэм фэд.
Абдул-Хьамид султIаным фэлъэкIынэу щыIэр, иакъыл 
къыхьыщтыр, ыIэ къихьащтыр къыгъанэрэп. Карсрэ Эрзурумрэ къэзгъэгъунэрэ Ахьмэд-Мухътар-пашэм фэшъхьафэу БолгарымкIэ гъэзэгъэ дзэпщхэр зэблехъух: Авни 
Хъусен-пашэм ычIыпIэ ригъэхьэгъэгъэ Абдул-Керим-Надир-пашэр тырищыжьи, Мехмет-Али-пашэр дзэпщ шъхьаIэу 
ыгъэнэфагъ, Сулейман-пашэм идзэ Черногорым хымкIэ 
къырищи, Шипкэ пэIут Гурко генералым идзэ пэIуигъэуцуагъ, пытэпIэ гъэпсынымрэ пытэпIэ штэнымрэ афэIэзэ 
Весель-пашэри, нэмыкIхэри а лъэныкъом ыгъэкIуагъэх. 
ЗэуапIэм къэрэбгъагъэ къыщызыхэзгъафэрэ забытхэми, 
дзэпщхэми ашъхьамысэу ятэмэтелъхэр атырехы, хьыкумым ретых, хьапс атырелъхьэ, пелъэх.
Берлин тхылъыпIэр, адрэ мафэхэм афэмыдэу, мы 
мафэхэм Абдул-Хьамид ыгу къызэкIым, ащ зэрафыкIэмытхэгъагъэмкIэ зиумысыжьыгъ: "Хэгъэгу кIоцIымкIи, 
IэкIыб хэгъэгухэмкIи, типыйхэм аIу-амыIоми, тисултIанмэ 
зэлъаубытыгъэ чIыгоу дин зэпыщытыр щызыIыгъ, цIыф 

--- Page 775 ---

лъэпкъыбэр зэрыс хэгъэгушхор къэгъэгъунэгъуай. Ари 
имыкъоу зишIуагъэ къытэмыкIэу, бырсыр тыхэзгъэтырэ 
черкесхэри зэтыугъоилIагъэх. Тэ щычIанагъа ахэмэ ялIыгъэ?.. Тэ щыIа силIыкIо Бэгъ черкес каймакамри?.."
Iэгушъо шъабэмэ султIаныр афэсакъызэ, пчъэм Iусым 
фытеуагъ, цырицаури зыфигъэджэжьыгъэу къихьагъэм 
риIуагъ:
- Шъукъедж Бэгъ черкесым.
Бэгъ Хьаджрэт пкъы псыгъо ищыгъэкIэ султIаным 
къыфихьи, ишъхьэщэ гъэшIо уж къыриIощтым ежэу ичIыпIэ зыщыритIэжьыгъ.
ПкъыкIэ умыпытэмэ, узэпызыутын мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ султIаныр икаймакам еупчIыгъ:
- ТизэуапIэмэ сыд ащыкъэбар?
- ЗэопIэ лъэныкъуитIумкIи тиIоф щыдэгъоп, Алахьэм 
илIыкIу.
- СыкъэдаIо.
- Кавказым къикIыгъэ урысыдзэр Карсрэ Эрзурумрэ 
адэжь тидзэмэ щызэтыраIажэ. Болгарым ит урысыдзэхэр, 
ялъэпкъэгъухэр яIэпыIэгъухэу, пэрыохъунчъэх.
- Болгарым тыркухэри, черкесхэри, нэмыкI быслъымэнхэри хьаулыеу идгъэтIысхьагъэхэп. Ахэри амалынчъэха? 
Хьауми хэхэсхэу залъыта?
- Ахэми алъэкI къагъанэрэп.- "Аущтэу сэ укъысэупчIын 
нахьи, уимычIыгу, угу зэрымылъ хэгъэгур къэгъэгъунэгъошIуа пIозэ, о узэупчIыжьымэ нахьышIу" - Хьаджрэт 
гукIэ султIаным фидзыжьыгъ.
- Джырэ зэман, каймакам, "плъэкIыщт" закъокIэ 
уздыщигъэIэщтэп, тфэлъэкIыщт-тфэмылъэкIыщтыри 
тшIэнэу къытеIо,- султIаным игумэкI зыхиIажэзэ, джэхашъом щытезекIухьэ.- Ферич-генералым кIэхъопсырэ 
Бэрэкъэт миралаимрэ ащ гъусэ фэтшIыгъэ Мэрзыхъое 
ефэнд гущыIэрыемрэ зэгупсэфылIэжьыгъэхэкIэ енэгуягъо. 
ЗгъэнэфэгъакIэ дзэпщ шъхьаIэ Мехмет-Али-пашэри ахэмэ 
анахьышIоп. Плевнэр къэзыухъурэигъэ джаурыдзэр Дунай 
псыхъо зэпырифыжьыным ычIыпIэкIэ, къызэкIэкIо. Сулейман-пашэмрэ Весель-пашэмрэ Шипкэ къушъхьэ дэкIыпIэр 
къызыIэкIамыгъахьэзэ, Плевнэ, Пловдив къалэхэри, нэмыкI 
лъэныкъохэри пыим фызэIухыгъэ хъунхэшъ, урысыдзэр 

--- Page 776 ---

мэфэ заулэкIэ мыщ, Истамбыл, къэсыщт.  - Абдул-Хьамид 
илIыкIо Бэгъ Хьаджрэт каймакамым лъэбэкъу зытIущыкIэ 
пэуцуи, фигъэпытагъ: - Болгарым окIо, черкес шыудзэм, 
лъэсыдзэм хэтхэм анэмыкIэу паIо зыщыгъ пстэури, орэины-орэцIыкIу фаеми, зыкъаухъумэжьы ашIоигъомэ, 
ядинэгъу тыркухэри ягъусэжьхэу, султIан унашъу шъумыIоу, джаурхэм апэшъуIэт.
Хьаджрэт унэм къэкIожьи, бэшIагъэу хьазырыгъэ 
Гощмафэ риIуагъ:
- Болгарым тэкIо.
- Сыдигъу?
- Джыдэд. Кухъэренэр къытэжэ.
- Тэ тикухъэрена?
- Хьау. Кухъэренэ зэблэхъукIэ тадэжь, Абдзахэ унэзгъэсыщт.- Инэу зэпыхъурэикIыгъэ ныбэм гумэкIынэкIэ 
фычIэплъи, шъузым ышъо хэлъ сабыир къыдыригъэубытэу 
еупчIыгъ: - Гъогур шъуфэщэчына?
- Тыуигъусэщтмэ, тфэщэчыщт,- Гощмафэ лIым есэмэркъэужьи, сыда къэхъугъэр къызэрыкIырэ нэкIэ 
еупчIыжьыгъ.
- ЕтIан, Гощмаф, етIан, гумэкIыгъо щыIэп. ТиошIэ-дэмышIагъэ гъогум къыщыосIощт.
Сыхьатныкъо пIалъэкIэ Хьаджрэтрэ Гощмафэрэ болгар гъогум техьагъэх. Стамбул итыгъэ къохьапIэкIэ дэкIыхи, 
Балкыркой зыблэкIхэм, Сан-Стефан чылэр, непэ Ешылкой 
зыцIэр, чыжьэкIэ къэлъэгъуагъ. Ащ фэдиз уахътэм зыщыщ 
амышIэрэ шыкуаом зыщадзыезэ, султIан унэм зэрэщесагъэхэу зэлI-зэшъузхэм адыгабзэкIи, тыркубзэкIи зи зэраIуагъэп: хэти зыгъапэщтыгъэ гупшысэм зыригъэчъэхыгъэу 
щысыгъ. Язэхэушъэфэгъэ щысыкIэ шIоемыкIоу зыщыщ 
цIыф лъэпкъымкIэ шыкоо плIэIу Iужъу хэкIотагъэм Хьаджрэт еупчIыгъ.
- Утыркуа, бэбай?
- Сытыркоп, сыузбек,- ыплIэIу нахьи нахь Iужъужь 
нэгу хъурэе къуапцIэкIэ шыкуаор къызэплъэкIи, къызэриIокIыжьыгъ: - СцIэр Сэрдар.
- ЦIэ дах.
- Дахэми, каймакам, идэхагъэ ишIуагъэ къысэмыкIэу, 
илъэс тIокIищым къехъугъэу а цIэмкIэ къысэджэх. Къысфэгъэгъу, уигущыIакIэкIэ ори утыркоп, уитеплъэкIэ учеркесэу 
къысщэхъу. Узбек, тырку, курд нэкIутIэхэм ялъытыгъэмэ, 
ыпкIэ къысэшъутэу сикухъэренэ зэрэшъуIыгъым паеп 
къызкIасIорэр, черкесхэр пкъы ищыгъэ нэпэ дахэх.
ГукIэ щхыпцIыщтыгъэ Гощмафэ зыфэIэжагъэп:
- СфэлъэкIыгъэмэ, ар къыозгъаIощтыгъэп. ЦIыф Iай 
нахь, лъэпкъ Iае щыIэп.
- Ары, хъанум, ары. Алахьэм къытипэсыгъэ типхъуитIу яз шъэуагъэмэ, черкес пшъашъэ къезгъащэщтыгъэ. 
Ау етIани типшъашъэхэр зыдакIохэкIэ, нэчыхьэ уасэкIэ 
тагъэбаинэу тащэгугъы, тылIэмэ, тызгъэежьыни тихъои...- 
зэрэшъэончъэр зигукъэо Сэрдар ежь-ежьырэу зыдэхьащхыжьыгъ.
Гощмафэ ибзылъфыгъэ гупсагъэ къытекIозэ, ышъхьэ 
Хьаджрэт ытамэ тыригъэкIэныр шыкуаом ыпашъхьэ къыщыримыгъэкIоу, ыIэгушъо шъэбэ фабэкIэ лIым ыIэ теIэ багъ, адрэми джа Iэпэ фыз шъэбэ шIыкIэ шъэфкIэ джэуап 
къыритыжьыгъ.
Бжыхьэ пIыкIэгъэ шхъуантIэр жьыбгъэ чъыIэм зэрэзэрихьэрэр зэгупситIумэ зэхамышIэу, ар ахэмэ ятыгъэпсэу 
зэгосых. 
НыбжьыкIитIумэ яшIулъэгъу тырку дунаим щыхъу рэщышIэрэр, бгъуитIумкIи цIыфхэр зэкIодылIэхэрэ заор 
пщигъэгъупшэнхэу нахь лъэша? Узбек шыкуаори иунэгъо 
Iофмэ агъапэ нахь, зао щыI-щымыIэм ыгъапэрэп. Тыркуем 
щыхъурэм ар ыгъэгумэкIыщтыгъэмэ, икухъэренэ ис забытым къеупчIыныгъи.
"Тятэ зэриIоу, фал уеджагъэкIи, къыбгурымыIонэу 
дунэе хьафыр хьалэмэтэу зэхэлъ,- Хьаджрэт зыриIожьи, 
псынкIэу зэупчIыжьыгъ: - Сыда "тидунай зыкIэхьафыр"? 
Амал иIэу ар зыми, анахь лъэрыхьми анахь тхьамыкIэми, 
ежь-ежьырэу пфибгынэщтэп. ЗэрэхъурэмкIэ, шIулъэгъури 
ащ фэамалынчъ, зэо псэхэхыр ары зэкIэми апшъэр. Тырку 
султIанымрэ урыс пачъыхьэмрэ ар къагурэIуа шъуIуа? 
БлэкIыгъэ тарихъ чыжьэм къызэриIотэжьэу адыгэпщ Рэдэд 
зэрэзекIогъагъэу ахэр егъашIи зекIонхэп1… Джы мары 
1 Ар "Повесть временных лет" ("БлэкIыгъэ илъэсхэм яхъугъэшIэгъэ тхыд") зыфиIорэ урыс тарихъ тхылъым мырэущтэу къыщатхыжьыгъ: "6530-рэ (1022) илъэсым  Мстислав дзэпщыр къосэгъумэ 

--- Page 777 ---

ушъхьагъу зэфэгъот-зэфычIэтIэжьыкIэ дзэлI мин пчъагъэхэр хэгъэгуитIумэ зэпагъэуцугъэх. Хэта тIумэ язэу 
мысэр? КIэрымыт зэриIощтыгъэу, апэ зыIэ къыптезыщаерэр, къыуаорэр ары. Ары шъхьае аущтэу езыгъашIэрэ, 
ыIэ езгъэIэтыгъэ лъэныкъори мысэнкIи мэхъуба?.. Мысырым къыщегъэжьагъэу Балканым щыкIэкIыжьэу зэлъызыубытыгъэ, зыфэмыгъэIорышIэжьырэ Тыркуери зафэп. 
Урысыери ащ нахьышIоп. Инджылызмэ, нэмыцмэ, французмэ зэраIоу къокIыпIэ-къохьапIэр, темыр-къыблэр 
зэлъызыIыгъ Урысыем заокIэ Кавказыр къызэрэзыIэкIигъэхьагъэр имыкъоу, илъэпкъэгъумэ хэгъэгу шъхьаф 
афызэхищэнэу Балканым къэкIуагъ. Апэрэм,- Хьаджрэт 
игупшысэ шIощхэныжьэу зыриIожьыгъ,- фэмыIыгъыжьышъурэ хэгъэгу зэхэугъоягъэр шIузэхэтакъо, ятIонэрэм 
ыубытыгъэ чIыгур шIомакIэу, ар ыужкIэ къызэрэфычIэкIыжьыщтыри ымышIэу, хэгъэгушхо зэхеугъуае…"
Чэщыр Бэгъмэ зыщырахыщт Эдирнэ къэлэ цIыкIур 
джыри чыжьагъэ зышъхьэ Балканым, Болгарым къарызыхыжьыщтыгъэ цIыфхэр гъогум къащыпэкIафэхэ зэхъум. 
Ахэр кухъэренэмэ, цукумэ арысых, шыух, лъэсых. Гощмафэ ылъэгъурэм гумэкIыгъо хидзагъэу къыIуагъ:
- Уизабыт щыгъын, Хьаджрэт, зэблэпхъугъэмэ дэгъугъэ…
- Сэри ащ сегупшысагъ, Эдирнэ тынэсмэ, щызэблэсхъун.
- Мохэмэ, олъэгъуа, адыгэхэри ахэтых… Джыри ахэр 
мэкощых…
Зыгу узыщтыгъэ Хьаджрэт джэуапыгъо Сэрдар ригъэфагъэп:
(ижъырэ адыгэ лъэпкъых) къатеуагъ. Рэдэд къосэгъупщыр ащ дзэкIэ 
пэгъокIи, риIуагъ: "Сыд пае, тидзэлIхэр зэрэдгъэукIынха? ТитIо тызэгъэбэни, укъыстекIомэ, симылъкуи, сишъузи, сикIалэхэри, сичIыгуи 
остыщт. Сэ сыптекIомэ, уиIэр зэкIэ сые". Мстислав "Дэгъу, сыкъезэгъы" 
ыIуагъ. Рэдэд "Iашэ тIыгъыщтэп" ыIуи, фыпигъэхъожьыгъ. ДзэпщитIур 
зэбэнхэзэ, Мстислав къызэгужъыем, лъэIуагъэ: "О зыгу къабзэмэ 
анахь къэбзэжьэу, Богородица, къыздеI! Мыщ сытекIомэ, о пцIэкIэ 
чылыс згъэуцущт". Раутыгъэ Мстислав ыгъэбылъыгъэгъэ сэмкIэ Рэдэд 
къышIуи бзыгъ. ИчIыгу ихьагъ, имылъкуи, ишъузи, икIалэхэри ыштагъ, 
къосэгъумэ хьакъулахь атырилъхьагъ. Богородицэ шыихъым ыцIэкIэ 
Тумтэ къашъэ щаригъэшIыгъэ чылысыр джы къызнэсыгъэми щыт".

--- Page 778 ---

- СышъодэIушъ, шъубзэкIэ шъузэрэгущыIэрэр сигуа пэ. Тэ тыузбекбзэнчъэу тыркумэ тахэс… Сыд сэIо, гъогу 
тырамыгъэкIожьэу, мы цIыф къэогъэ купыр зыуж итыр, 
зезыфэрэр?!.
ГущыIэ дысым нэмыз-IумызкIэ зэлI-зэшъузыр зэфычIигъэплъыгъ. 
- А тхьамыкIэхэр заом зэрефэх…
- Ары шъыу, Балканым зао щэкIо...- Сэрдар къыIуи, 
ащ фыриIэ еплъыкIэр Хьаджрэт фиушъхьафыжьыгъ: - 
Мохэмэ сафэдагъэмэ, Алахьэми афэдэ серэмышI, сызыщефэхыгъэ чIыпIэм Iэпэ залэкIи сикощыкIыныгъэп. Цыхьэ 
къышъуфэсэшIышъ, къышъосэIо: шъори, тэри тыкъызхэфагъэхэм зэрэкощырэпсэущтыгъэхэр джыри ащыгъупшагъэп.- Сэрдар игущыIэ шъхьэихыгъаIомэ атещыныхьажьызэ, псынкIэу зиухыижьыгъ: - ИмыщыкIагъэхэр сэIоми 
сшIэрэп… Мыдэ, тырку забыт черкес лIы шIагъо горэмрэ 
сэрырэ зыгъэ къытэхъулIэгъагъэр къышъуфэсIотэжьыщт. 
Ащыгъум ар тырку забытыгъэмэ сэ тэ щысшIэныя? Черкес 
шъошэ къызэрыкIо щыгъэу Эдирнэ къисщи, Истамбыл 
къызнэсэгъэсым, кухъэренапкIэр фимыкъоу икъамэ къытырилъхьажьыгъагъэти, къыуатмэ къаIых зэраIоу, сэри 
синэе-псыягъэ есхьылIи, къыIысхыгъ. ЯтIонэрэ мафэм 
изабыт тэмэтелъхэр зэпэлыдыжьыхэу а лIым сыкъигъоти, 
сызыкъогушхукIызэ зголъыгъэ къамэр фимыкъугъагъэ 
уасэм фэдищкIэ нахьыбэу сщищэфыжьыгъагъ… Ащ къызэриIогъагъэмкIэ, Балканым къулыкъу щишIэщтыгъэу ары. 
Псэуа шъуIуа а лIы шIагъор? Ичеркес лъэкъуацIи тырку 
гущыIэ "баракъатым" ехьщыр фэдэу къысшIошIыгъагъ.
Хьаджрэтрэ Гощмафрэ, "баракъат" гущыIэм Бэрэкъэт 
лъэкъуацIэр агу къыгъэкIыгъэу, зэплъыгъэх. Бэгъ каймакамыр шыкуаом еупчIыгъ:
- "Баракъат" зыфапIорэр Бэрэкъэтмэ шIэ?
- Ащ фэдэнкIи мэхъу, сыдым къысигъэшIэжьыщт ар, 
тэ Iаджи къетэщэкIы… Мары, шъо шъулъэкъуацIи, пцIи, 
хъанумым ыцIи сшIэрэп. Ау а Баракъатыр лIы шIэгъуагъ, 
лIы хьалэлыгъ. Псэумэ, Алахьэм ынэшIу къыщеф, мыпсэужьмэ, дунаим игъоджэ Iаджи техъухьэ, иджэнэтыпчъэ 
фызэIуех.

--- Page 779 ---

- Бэрэкъэт миралаир арымэ зыфапIорэр,- Гощмафэ 
зыфэщыIагъэп,- псэу, псэу!
- Ары, ары, Бэрэкъэт миралаим Тыркуер Балканым 
къякIугъэ Урысыем къыщеухъумэ,- Хьаджрэт шъузым 
дыригъэштагъ.
- ЗылъэкъуацIэ къешъуIуагъэр джа зигугъу къышъуфэсшIыгъэ черкес тырку забытыр арымэ, тидунэе хьаф, 
си Алахь, темыхъухьэрэ щыIэп зыфаIорэр шъыпкъэ… 
Зэхэшъухыгъа, силъэкъоф лэжьэкIожъхэр, шъуеужьыр! 
ШъузыкIэшIагъэм ис черкес тырку забытри джаурмэ 
такъыщиухъумэнэу а лъэныкъом макIощтын… Сэ сыхэхэс 
зэсIожьызэ, зэхэсхыгъэр гъэшIэгъоным нахьи нахь гъэшIэгъоныжь, шъуеужьыр, силъэкъофхэр, шъуеужьыр.
Бэгъ Хьаджрэт къыраIокI фэдэзэ, къыфадзыгъэ 
шъхьакIом къызэрэзэкIигъэплъагъэр гукIэ зэхэзышIэгъэ 
Гощмафэ лIым ыIэ теIи, еушъыигъ:
- ЗыщыI, зи емыIу.
ТIэкIу тешIагъэу Хьаджрэт къыIуагъ:
- Сыд есIон, шъыпкъэр къытиIуагъэу…
Ечэнд Iэгъо-благъом дэжь Эдирнэ етIэ унэмэ къашъхьащыщырэ азанджапIэр къэлъэгъуагъ. Узбек орэдышъор 
кIэзыIукIыщтыгъэ Сэрдар ыбзэ зыкъитIэтагъ:
- Эдирнэ сэпалъэр къэлъэгъуагъ. Болгарым зао 
щымыкIощтыгъэмэ, шъощ фэдэ цIыф дышъитIур ащи 
нэзгъэсыныгъи...- ЕтIанэ къэгузажъуи, зыкъызэблихъужьыгъ: - Хьау, хьау, сикухъэренэ из дышъэ къысатыгъэкIи, ащ сыкIошъущтэп…
- Ар мылъкушху, ащ фэдиз зимыIэ султIанхэри щыIэх,- 
Хьаджрэт шыкуаом есэмэркъэужьыгъ,- егъашIэм ори 
пфикъущтыгъэ, къыпкIэныщтхэм къакIэныжьыщтхэми 
афикъущтыгъэ.
- Хьау, хьау, каймакам,- дзэ Iофхэми, забыт тэмэтелъхэми зи ахэзымышIыкIэу зыIощтыгъэ Сэрдар къыкIэкуукIыгъ,- цIыфыпсэр дышъэм нахьи нахь лъапI!
Бэгъ Хьаджрэт щхыпцIи, джэуап ритыжьыгъ:
- Черкесхэм мыщ фэдэ гущыIэжъ яI: "Псэр ащэ, напэр 
ащэфы". Шъори, узбекхэм, Тамерлан къызхэкIыгъэхэм, 
ащ фэдэ гущыIэжъ шъуиIэкIэ сэгугъэ.

--- Page 780 ---

- Адэ Тамерлан къызхэкIыгъэ узбекхэм ащ фэдэ яI, 
ау тызхэсхэм, черкесхэр зыфэзаохэрэм, ар тщагъэгъупшэжьыгъ нахь…
Хьаджрэтрэ Сардаррэ азыфагу къидэтэджэгъэ гущыIэ 
зэпеор зэпаригъэу шIоигъоу Гощмафэ къыIуагъ:
- Эдирнэ зэгорэм Занэкъо Сэфэрбый зиусхьаныр 
дэсыгъэу нанэ къыIожьыщтыгъэ.
- Ары, хъанум, ары. Мы къэлэ цIыкIур сэпалъэми, 
къэлэ цIэрыIу, пачъыхьэ Iофыгъохэр щызэрахьэгъагъэхэу 
къаIожьы. Шъуеужьыр, силъэкъофхэр, шъуеужьыр, тэ 
джыри гъогу тыкъытехьажьын фае, шъуиулэупкIэ зэдгъотIылIэн цIыфышIу ащ щыдгъотыщтмэ сшIэрэп нахь…
Эдирнэ чэщыр щырахи, ос цIынэр къыупцIызэ, тырговиштэ абдзэхэ гъогум Хьаджрэтхэр зытехьажьхэм, 
тыгъуасэ нэс къыфэмыIошъущтыгъэр Гощмафэ къыIуагъ:
- Нанэ тхьамыкIэр цIацIэзэ, щымыIэжь Махьмуд султIаным фидзыжьэу зэрэзэхэсхыгъагъэмкIэ, адыгэхэр 
тыркумэ язгъэунэхъулIэгъагъэ къал ар1…
Джа тарихъ зэфэнчъагъэм игугъу ашIэу Хьаджрэт 
шъэожъыезэ зэхихыгъагъэти, ежьри непэрэ ошIэ-дэмышIэ 
Iофым цыпэ горэкIэ зэрэхэщэгъэ-зэрэхэшIагъэмкIэ зигъэмысэжьызэ, инеущ зэрэхъущтым, къызэрэфычIэкIыщтым 
игупшысэ зэлъиштагъэу, зиушъэфыгъ.
Къэмылъэгъожьыщтыгъэ къалэм фэгъэхьыгъэу къыIуа гъэмрэ Хьаджрэт изыушъэфыкIэрэ щызгъэгъупшэгъэ 
гупшысэ IэшIу ошIэ-дэмышIэу Гощмафэ къышъхьэрыуи, 
гъэрекIорэ инысащэ ынэгу къыкIэтэджагъ. СултIан кухъэренищ кIэракIэмрэ ахэмэ апэ-ауж итыгъэхэ ухъумакIохэмрэ 
щызгъэгъупшэжьыгъэ Бычэ гощэшхом игущыIэхэр ыгу 
къэкIыжьыхэзэ, зэриIожьыгъ: "Ары, нан, синэнэ дах, 
"МэфитIу зэфэдэ хъурэп" зыфапIощтыгъэр шъыпкъэу 
къысфычIэкIыгъ, Хьаджрэтрэ сэрырэ ар непэ зэдэтэгощы. 
Тэ, сыбгъачIэ щызгъашIорэ сабыимрэ сэрырэ Абдзахэ 
тынэсымэ, тиунэ тихьажьымэ, зыгорэу тыхъун, зизабыт 
шъуашэ зэблезгъэхъугъэ Хьаджрэт ары нахь Iофыр… 
1 1828-1829 илъэсхэм Урысыемрэ Тыркуемрэ зэдыряIагъэ заом 
икIэух Адрианополь (Эдирнэ) къалэм щыкIэтхагъэх. Джа мамыр зэзэгъыныгъэм къызэрэдилъытэщтыгъэу Тыркуем имыегъэ Черкесиер 
Урысыем къыритыгъ.
673
22 Заказ 030

--- Page 781 ---

ЗэрэхъурэмкIэ, сэр-сэрэу ащ ышъхьэ тыркудзэм хезгъэхыжьыгъэу, исултIан пшъэрылъи езгъэтIылъыжьыгъэу 
ары… Ау, мыуцIыцIынэу кухъэренэм фыпыслъэгъэ забыт 
шъуашэм загъорэ фыдэплъыешъ, сэ сызэренэгуеу Iофыр 
щымытынкIи мэхъу, игунахь къэсэхьыми сшIэрэп…"
Гощмафэ ыIэ шIочъыIэу Хьаджрэт къыIуагъ:
- Тырговиштэ тхышъхьэм тытехьэшъ, чъыIэ олIэмэ, 
Гощмаф, мо сикъэптан уаплIэIу къиздзэн.
- Iух адэ, арымырми ащ сынэ къесты...- Гощмафэ 
къыIуи, кIэгъожьыгъэу есэмэркъэужьыгъ: - О ащ уфэзэщы 
фэдэу къысщэхъушъ, уфаемэ, зыщылъ.
- Джыдэдэп, Абдзахэ тынэсыжьы хъумэ ары...- 
нэмыз-Iумызэу Гощмафэ къызеплъым, угу къысэмыгъабгъ къыригъэкIэу нэкIэ шъузым елъэIужьызэ, риIуагъэр 
фиушъхьафыжь фэдэу зишIыгъ: - Сикаймакам шъуашэ 
джыри тяти, чылэми щалъэгъугъэпышъ ары…
"Мы хъулъфыгъэхэр, нанэ зэриIощтыгъэу, зэмышIэгъуиблхэу зэхэлъых…",- ежь ыгу лIым филъри римыгъашIэу Гощмафэ хьарамыгъэнчъэу гукIэ щхыпцIыгъэ.

--- Page 782 ---


ЯТIОКIИЩЭНЭРЭ  БЛЫРЭШЪХЬ

--- Page 783 ---

Абдзэхэ чылэгъунэм дэжь Бэгъ Хьаджрэт фэешъо-фэмыяшъоу, Гощмафи дэIэпыIэзэ, икаймакам шъуашэ 
зыщилъэгъэ къодыеу, мэз гъогу къэгъэзэгъум шыуищ 
зыуж ит цукур къыкъокIыгъ, тырку забытым шыуищмэ яз 
къышIэжьи, тхьамыкIагъо горэ зэрэщыIэм ыгу ыгъэлъэпэрапэу имэхълъэ Тодор Димитровым пэгъокIыгъ. Тодори 
нэшхъэеу шым къепсыхи, Хьаджрэт IаплI къырищэкIызэ, 
къыриIуагъ:
- ЛIыгъэ къызхэгъаф, Хьатам ихьадэ къэсэщэжьы…
Хьаджрэт тырку забыт шъуашэр зэрэщыгъыр щыгъупшэжьыгъэу цукум ечъалIи, бгъэкIэ Хьатам зытыриIубагъ:
- Узэрэслъэгъущтым, къыосIощт-къысэпIожьыщтымэ 
садэгуIэзэ, Хьатам, непэ къэслъэгъужьыгъэр сыд тхьамыкIагъу!..- гъым хэтэу пчъэщтыгъэ Хьаджрэт.  - Гъусэ 
сызыфэхъугъэмэ узэряадырабгъущтым сегуцафэщтыгъэ… 
Сэ сыгу илъри умышIэу, къыосIогъуи симыгъафэу хымэ 
хэгъэгум сыкъибнагъ… Къысфэгъэгъу узыщыгуIэгъэ, ул 
зыщагъэузыгъэ мафэм, сыхьатым, такъикъым сызэрэуимыгъусагъэмкIэ… Хэтми, уипсэхэх зыпэIусыдзэныгъи… 
Сыхьати тешIэгъагъэп тхьамыкIагъом къыщэгъэ хъулъфыгъэ заулэ Бэгъмэ ящагу къызыдэуцом. Чэзыу-чэзыоу 
къэлэпчъэшхо IухыгъэмкIэ нэмыкI хъулъфыгъэ тхьаусхакIохэри къыдэзэрэхьэх. КъэлэпчъэжъыемкIэ бзылъфыгъэ тIурытIу-щырыщхэр унэм ехьэх. Ары къэс бзылъфыгъэ гъы макъэм зыкъеIэты. Адрэ унэм, хъулъфыгъэ 
нахьыжъхэр зэрысхэм, зынэIу къыблэ лъэныкъомкIэ 
гъэзэгъэ, кIэкIо шIуцIэм чIэухъумэгъэ хьадэр дэпкъым 
кIэрылъ, ащ ыпшъэкIэ щыт пхъэнтIэкIум зигукъао зышъхьэ 
пигъэзыгъэ Мэзхьаб тес, къихьэрэ хъулъфыгъэмэ дыухь 
къязгъэхьырэ Абочыр ефэндыри, ыIапшъэ нэмазщыгъ 
шхъуантIэр шIодзагъэу, ащ пэчIынатIэу щыс.
- Сыд тиамал, сыд тызыфит,- унэм ит кIым-сымыр 
Абочыр ефэндым къыукъуагъ,- тидунэе хьаф тыщызыушэтырэ Алахь зизакъор ары ащ фитыр. Зыгъэпыт, щэIагъэ къызхэгъаф, Мэзхьаб. Моущтэу тызэплъ-тыкъызэплъыжьэу тыщысын нахьи игъонэмысэу зигъашIэ зыухыгъэ 
мы тхьамыкIэм хэукъуагъэ-щыуагъэ иIэмэ, Алахьэм 
къыфигъэгъунэу дыухь къыфэтэжъугъэхь. Амин шъуIо.
Бзылъфыгъэ гъы мэкъэшхо къэIугъ. Дарихъан ымакъэ 
Мазхьаб къышIэжьыгъ.
- Модэ бзылъфыгъэмэ шъуяушъый, тIэкIу зэраIаж,- 
дыухьэ къэхьыныр язгъэухыгъэ ефэндым къыIуагъ.
- Дарихъан ар, ышнахьыкIэ тежъугъэIэбэжь,- Мэзхьаб 
ыгу къызэхахьэзэ, ынэпс къечъагъ,- а закъор ары 
фишIэжьын ылъэкIыщтыр.
- Ары, ары, ежъугъэгъай,- Кобл Хьарунэ иныбджэгъу 
дыригъэштагъ,- Дарихъан пшъэшъэжъыезэ ригъажьи, 
ышымэ къин атырилъэгъуагъ.
- Ежь Дарихъани чIыпIэ зэжъу зефэм, ахэр арых игурышIугъуагъэхэр,- азанэджэ Джамбот къыIуи, къыухыжьыгъ: - Хьаджрэт нахьыкIэри зэсэлъэгъум, къэсшIэжьыгъэп, изабыт шъуашэ лIы кIэхъукIыгъ. Ярэби, ащ 
22*

--- Page 784 ---

ешIа шъуIуа илэгъу нэбгырэ пшIыкIубл мы мазэм тичылэ 
цIыкIу зэрэщыдгъэтIылъыгъэр?..
Тырку забыт шъуашэм фэгъэхьыгъэу Мэзхьаб зызэхехым, ыпсэ еIэжьэу гукIэ ыкъо фыхэкуукIыгъ: "Уизабыт 
шъуашэкIэ узыщыщмэ уакъыхэпIыикIэу, бетэмал, цIыфхэр 
къызыфэогъэтхьаусхэ!.. Ар зэблэпхъунэу уиакъыл къыхьыгъэба?.. Джы уишIуи уипыий зыщызэхэфыжьыгъое уахът 
тызхэтыр…"
Чэщыр хэкIотагъэу цIыфхэр зызэбгырэкIыжьхэм, 
Мэзхьаб къыфихьэгъэ Хьаджрэт итырку забыт шъуашэ 
щымыгъэу зелъэгъум, щытхъугъ:
- Дэгъоу пшIагъэ сызгъапэщтыгъэ уизабыт шъуашэ 
тиадыгэ щыгъынкIэ зэрэзэблэпхъугъэр. Мы лъэныкъомкIэ 
ар бэмэ джы агу рихьыжьырэп. КIо, сикIал, нысэмрэ орырэ 
гъогум шъукъызэрэтекIыгъэу непэрэзымафэм шъулъакъо 
шъутет. Хьарунэ моу джыдэдэм къыгъэзэжьыщтышъ, 
арырэ сэрырэ нычэпэ Хьатам тыкIэрысыщт. Неущ 
пшынахьыжъ зыдгъэтIылъыкIэ, тиIофмэ нахь тарыгущыIэн.
- Дэгъу, тят. ТызытегущыIэни щыI, ау нычэпэ сэри 
сшынахьыжъ сыкъыжъудыпэсыщт...- Хьаджрэт ыгу къызэхахьи, ымакъэ къыщытхъагъ.
- Ашъыу, ар хъунэп, улIыба, сикIал, угу бгъэмакIэу...- 
ежь дэдэм ар идэгъуагъэми, Мэзхьаб ыкъо еушъыижьыгъ.

--- Page 785 ---


ЯТIОКIИЩЭНЭРЭ  ИРЭШЪХЬ

--- Page 786 ---

Хьатам загъэтIылъыгъэм мэфибл тешIи, ищыгъын 
Iуахыжьыгъ.
Джа уахътэм къыкIоцI Хьаджрэтрэ Тодоррэ тэрэз-тэрэзэу Хьатам икIодыкIэкIэ зэдэгущыIэнхэу хъугъэп: Дарихъанрэ Стефанкэрэ махълъэм Абдзахэ къыгъанэхэти, ежь 
чэщыпIэкIэ Стефанов къутырым кIожьыщтыгъэ. КъыдэгущыIэнэу зыIогъэгъэ яти зи къыIожьырэп, фыхигъэпсынкIи 
къыригъэкIурэп. Ышнахьыжъ Хьатам фэгъэхьыгъэ къэбар 
зэтеIукIэу чылэм дэлъхэр Хьаджрэт къынэмысыжьыхэми, 
ягуцафэ. Зыкъэзымыгъэгужъоу зихэбзэгъэ Тодор пэплъэ 

--- Page 787 ---

шъхьае, къэлъагъорэп. Изакъоу къызыдэнэгъэ щагум 
чIыпIэ дигъуатэрэп: зэкIэ ылъэгъурэм Хьатам ыгу къагъэкIы.
Хьаджрэт унэм Дарихъан къыраригъэщи, риIуагъ:
- Тодор икъэгужъуакIэ сегъапэ.
- Непэ тадэжь Тодор къэкIощтэп.
- Сыда?!.
- Сщыгъупшэжьыгъ къыосIонэу… Хьатам къыздырищыжьыгъэ зэуапIэм ар кIожьыгъэ…
Стефанкэ лъэгуцэм къытелъади, янэ къыпымылъэу, 
ятэжъ иIуакIэу, янэшым къеджагъ:
- Хьаджрэт, зиунагъо бэгъон, татэ къыоджэ,- къызыфаIофтагъэр зегъэцакIэм, чъэжьи, ятэжъ ыкокI зыридзэжьыгъ.
Абдзэхэ тхышъхьэмкIэ шыблэр къыщыгъогъуагъэу 
Гощмафэ къыщыхъугъэти, апэу Нат-Нат зыкъезыгъэшIэжьыгъэр:
- Бжыхьэ кIахэм шыблэ мэгъуагъуа, топ омакъ ар…
Дарихъан кIыфы къэхъуи, Гощмафэ зыриубытылIагъ. 
Джыри унэр агъэкIэзэзызэ, омэкъэ зыщыплI къэIуи, зэпыужьыгъ.
Джы Стефанкэ зышIомыдэеу бзылъфыгъэмэ къафихьи, къафиIопщыгъ:
- Щынагъо щыIэп татэ ыIуагъ.
Дарихъан ыкъо еупчIыгъ:
- Татэрэ Хьаджрэтрэ сыда аIорэр?
- МэгущыIэх… IэшIу горэ сэжъугъэшхынэу татэ къысиIуагъ.
- Мары джыдэд,- Нат-Нат тэджи, шъоу-тхъу зэхэлъым 
хьалыгъу шъабэ кIыгъужьэу Iанэм къытыригъэуцуагъ,- лIы 
фэдэу шхы, мыр уятэ икIас.
- ИкIасэп, нан, сэры зикIасэр!
- Адэ оры зикIасэр, уихьалэл.
Зипчъэ фэшIыгъэ унэ лъэныкъомкIэ ятэрэ ыкъорэ 
щаIорэм бзылъфыгъэхэр ыгъапэхэу зэрэгъэплъагъэх, 
дэIуагъэх, ау зы гущыIи, зы мэкъэ Iэтыгъи зэхахыщтыгъэп.
- Болгарыбгъур Хьатам ыIыгъэу заом щыфэхыгъ, 
сикIал. Хьатам изекIуакIэ хэт сыд риIолIагъэкIи, ар сэ скъо, 
о пшы, тыумысынэп. Ау, сэрыгъэмэ, тимызао сыхахьэщтыгъэп, Хьаджрэт. УкъысэдэIущтмэ, ори ащ ухэзгъэхьащтэп. Икъунба, сикIал, зыгу къытфэмышIухэр къытщытхъухэмэ-тащытхъужьызэ, дунаим джэгуалъэ зызэрэтрядгъэшIыхьагъэр.
- Тэ тилажьи хэлъ ащ.
- Ори аущтэу оIуа?..  - зэхихыгъэр Мэзхьаб игопагъэми, ащ щынагъо горэ хилъагъоу ыкъо еупчIыгъ.
- СIо къодыерэп, тят, Хьатам тхьамыкIэм икIодыкIэ 
уж ар сэркIэ ухыгъэ Iоф.
- Зэ, сикIал, зэ, титIо затIорэр тэ къыткъонэжьын, ау 
ар нэмыкI горэм къыбдешIэмэ?..
- Ар къыздэзышIэрэ-къыздэзыштэрэр модрэ унэм 
ис.
- Хъулъфыгъэ Iофыр, бетэмал, бзылъфыгъэ Iофа?..
- А Iофыр адыгэ Iоф, тят, ар зэкIэми зэдытиIоф.
- Аущтэу шъуитIо шъуицыхьэ зэтелъыжьымэ, дэгъу, 
сигуапэ. Ау нысэм ятэ, уишIупщ Бэрэкъэтым зыкъызэрэшъуфишIыщтыр сшIэрэп нахь… Шъори ар шъоIомэ, сэри, 
Мэрзыхъуаемэ япхъу сицыхьэ телъэу, къыжъудесэгъаштэ. 
Ащыгъум, джыри зы упчI. Тыркудзэм уризабытэу, Iуагъэ 
фэпшIыгъэ-фэпштагъэу зыбгъэбылъи, пшъхьэ хэпхьажьыгъэу уалъытэмэ?
- Сэ зыми Iуагъэ естыгъэп, тыркудзэм сыхэжъугъахь, 
сызэощт, адыгэхэр дзэм хамыгъэхьанэу унашъо зэрылъ 
хэгъэгур къэсыухъумэщт сIоу сэ хэти селъэIугъэп. ЕтIани, 
тят, тэ Тыркуем тырибыслъымэн къодый нахь, хэбзэ IофкIэ 
тырицIыфэп. Гузэжъогъу зыхэфэм, тыкъигъотыжьыгъ. 
СишIупщ Бэрэкъэтми, Нат-НаткIэ благъэ къытфэхъугъэ 
Мэрзыхъое ефэндми, Бэрзэдж хьаджэми сыгу ябгъэрэп, 
шъори шъугу яшъумыгъабгъ. Ахэмэ, тыадыг, тиадыгэ Iоф 
зетэфэ аIозэ, ашъхьэ Iоф зэрафэжьы, джа о зэрыпIоу, 
псыдзэм хэбдзагъэхэми, псы зынамыгъэсэу къыхэкIыжьыщтых. Мары, тят, непэ-неущэу ари къэтлъэгъужьын, ахэмэ 
яIофи, тыркумэ яIофи Балканым къыщырагъэкIыщтэп. Ау 
тилъэпкъэгъумэ ащыщ купхэу мыщ щагъэутэшъуагъэмэ 
адыгэ хые тхьамыкIэхэр джыри атекIодэжьынхэкIэ щынагъо.
- Шъыпкъэ къапIорэр, дэгъоу уегупшысэ,- Мэзхьаб 
къыдыригъашти, зэпыугъо тIэкIукIэ къыухыжьыгъ: - Iушы 
узыщыхъугъэр сшIэрэп нахь, сикIал.

--- Page 788 ---

- Сызыхэфагъэмэ Iушы сашIыгъэщтын...- Хьаджрэт 
IущхыпцIыкIыгъ.
- Ары, сикIал, нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас адыгэмэ 
аIо. Сэ упчIабэ сиI, ау мыр непэкIэ сиаужырэ. Джыри зы 
адыгэ гущыIэжъ горэм игугъу къэсшIын: "Псэр ащэ, напэр 
ащэфы". Сыдэущтэу ащ уеплъыра?
- Ащ иджэуап, тят,- Хьаджрэт къыпиупкIыгъ,- Хьатам 
къыритыжьыгъэу тлъытэн.
- Тхьауегъэпсэу, сикIал.
Дарихъан зыкъыIэкIиутызэ, Стефанкэ унэм къипкIагъ:
- Шъо шъушIэрэп нахь, тэтэжъ, мохэр пчъэмкIэ къышъодэIущтыгъэх.
- Ара? - ыкокI зыкъизыдзэжьыгъэ пхъорэлъф цIыкIум 
ышъхьэ Iэ щифи, гугъуемылIэу къыIуагъ: - КъытэрэдэIух 
фаеми, уянэшымрэ сэрырэ мыхъун тIуагъэп.
Мэзхьаб мычъыешъоу пIэм хэлъыгъ. Хэкужъым къыщегъэжьагъэу хымэ Тыркуем щыкIэкIыжьэу къызэлыжьыгъэхэ тхьамыкIэгъо купыр имыкъоу джыри есэгъу зыщимыфэгъэхэ болгар лъэныкъом икIэрыкIэу хьазаб 
щыхэфэжьыгъэх. "Хьатам ыгу зэрымылъыгъэ лъэныкъоу 
ыпсэ зыфитыгъэ хымэ чIыгур ащ къэ фэхъугъ. Тызыщымыгъозэ гъогу пчъагъэмэ, хыри дыхэтыжьэу, ащычIэтынагъэхэ хьадэхэм ялъытыгъэмэ, Хьатам бетэмалым ихьадэ 
чылэ къэхалъэм щыдэтлъхьагъ.- Мэзхьаб адрэ блэкIыгъэ 
мафэхэм афэдэу джыри зэупчIыжьыгъ: - Тичылэ тыбгынэми, сыдэу тыхъун, къыщытпылъыщтыр зыщытымышIэрэ гъогум джыри сыдэущтэу тытехьащта?.. КIэрымыт зэриIощтыгъэу, хэкужъ гъэзэжь зытимыIэкIэ, тионэ 
ныбэпх зыщыдгъэлэнлэгъэ чIыпIэм зедгъэзэгъын. Ау чылэ 
щтэуIыгъэм зызипхъуатэкIэ, жьыбгъэм ыутыныгъэ чъыгым 
къыпынэгъэ къутэмэ ибэм фэдэу сшIэрэп ныIа тизакъоу 
чылэм тыкъызэрэдэнэщтыри...- Мэзхьаб зэримызакъор 
щыгъупшэжьыгъэу игупшысэ гумэкIмэ мэкъэ IэтыгъэкIэ 
къыIуаригъэпхъотыгъ: - Чылэ делэ хъурэп!"
- Сыда къэхъугъэр!..- ошIэ-дэмышIэ макъэм къыгъэлъэтэгъэ Нат-Нат щтагъэу къыIуи, лIым еушъыижьыгъ: - 
Зыгъэрэхьат, Мэзхьаб, пкIыхьэпIэ Iае плъэгъугъэщтын.
- ПкIыхьапIэмэ Iофа, нэфапIэмэ таухы...- Мэзхьаб 
зыфэгъумыгъужьи, шъузым еIэсэкIыжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, укъэзгъэущыгъэщтын… Чылэм зипхъуатэу тэ мыщ 
делагъэкIэ тыкъыдэнэжьымэ сэIошъ ары.
- Чылэ делэ хъурэп пIуагъэба?
- Сэрэп зыIуагъэр, адыгэ гущыIэжъ ар.
Зэпыугъо тIэкIу тыригъашIи, Нат-Нат къыIуагъ:
- Сятэ Бэчыр тхьамыкIэм мыщ фэдэ адыгэ гущыIэжъ 
къыIоу зэхэсхыгъагъэ: "Щэ уагъапцIэмэ, удел, а зы машэм 
щэ уифэмэ, унэшъу".
- Сыдэу дэгъоу а гущыIэжъыр къэсэбгъэшIэжьыгъа, 
гум къысиIоу сыжэ къымыхьыжьэу ащ сегупшысэщтыгъэ. 
Ащ фэдэ тиунагъокIи, адыгэхэмкIи къытэмыхъулIэжьынэу 
Тхьэм селъэIу, ау тызэрэфаеу тиIофхэр мыхъухэми, гукIодыгъо щыIэп.
- Ары, Мэзхьаб, тыгу дгъэкIодынэп, Тхьэр къытэплъын. Тыгъуасэ орырэ Хьаджрэтрэ зэришъухъухьагъэу 
тэ бзылъфыгъэхэмкIэ тыжъудэпсэун. Джа дэдэр Наурзэ 
Асыети еIо.
- Тхьэм ыIомэ, тэ тызэрэхъоу зизакъоу къэнэгъэ Асыет 
тхьамыкIэри хъун. Сэ сызыухырэр нэмыкI, Хьаджрэт 
бетэмалым итэмэтелъхэр лъэныкъуитIумкIэ - тыркухэмкIи, болгархэмкIи  - къызэрэфычIэкIыжьыщтхэр ары. Ятэрэ 
ыкъорэ тызэфэгумэкIыжьызэ, тызэрэгъэпцIэжьыми сшIэрэп...- Мэзхьаб щхыпцIи, сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ: - 
Хэт ышIэра, мыхъу зыщымыхъужьырэм, болгар лъэныкъомкIэ Дарихъанрэ орырэ тыкъышъукъонэжьын.
- Къыомыпэсыгъэу, Мэзхьаб, пIохэрэр сыд щыщха!.. 
СызэрэурысхэкIыр Мэхъош ефэндым къызэрэсфидзыщтыгъэр имыкъоу ори ар къысэоIокIа? Болгархэм сырялъэпкъэгъоу олъытэшъ, Iоф къин тызыхэфагъэм ащкIэ укъысщэгугъумэ, ухэукъо. Джынэкъэуж ащ фэдэ къысэмыIожь. КъызысапIокIэ, зызэкIэсыуIэпIэнышъ, джыри 
егъэзыгъэкIэ зышъхьэ езхьыжьэжьыгъэ силъэпкъэгъу 
тхьамыкIэмэ ауж сехьажьы, лIэхэмэ, садэлIэн, тхъэхэмэ, 
садэтхъэн.
- Сыд къысэпIуагъэми, Нат, сфэшъуаш,- Мэзхьаб 
шъузыр ыбгъэ чIифызи, еIушъэшъагъ: - Джау сыдми 
сысэмэркъэугъ нахь, сижъышъхьэм згъотыжьыгъэ шъуз 
дэхэ шъуз Iушыр зэрэсыуIэн гущыIэ сыгу къыфихьагъэп, 
псыдзэм хэфэгъэ гужъыягъэми сыфэмыгъад.

--- Page 789 ---

Нэфылъэ къызэкIэчыгъомэ адэжь урысыдзэм къызэкIифэщтыгъэ тыркудзэр Абдзахэ къызыдэом, зэрэчылэу 
къызэлъигъэущыгъагъэми, цIыфхэр яунэмэ къарыплъыщтыгъэх нахь, Бэгъ Мэзхьаб, Кобл Хьарун, нэмыкI хъулъфыгъэ хэкIотагъэхэм ащыщхэр умыIощтмэ, зы нэбгыри 
урамым къытехьагъэп. Къамэмрэ сэшхомрэ ибгырыпх 
пылъхэу, шэкIо шхончыр ыблыпкъ пылъагъэу Хьаджрэт 
ятэ зелъэгъум, ыгъэшIагъоу еупчIыгъ:
- УуIэшыгъаеу, тят, сыда щагум узыфыдэтыр?
- СшIэрэп ныIа мо зэкIагъачъэрэмэ агу къытфилъыр… 
Унэм ихьажь, кIалэ, бзылъфыгъэмэ унаIэ атегъэт, умыгъэщынэх. СишэкIо шхончмэ зыфапIорэр, сищыкIагъэп. Мы 
сэшхори лыекIэ сенэгуе, Стефанкэ нэмысынэу зыпылъэгъагъэм пылъэжь. Муары, Коблыри къэкIо, титIо тызэрэгъэзэщынэп.
Кобл Хьаруни ылъэгъурэр шIогъэшIэгъонэу гъунэгъум 
къыфидзыгъ:
- УиIашэхэр зыгууагъэхыжьыгъэхэмэ сшIэрэп.
- Зголъ къамэр Iашэба?
- Ари Iашэ, ау сэшхомрэ шхончымрэ ар афэдэ хъуна?
- Уитырку шхонч уиадыгэ къамэ адекIущтмэ, зыгогъэлъ. Ау мо къытфычIэплъыхэрэ дзэлI гуплъыгъэмэ ащыщ 
горэм, узэрэчылэ мухътарыр ешIэкIэ огугъа, ахэр зыбгуиутыхэкIэ, уатеплъэжьынэп.
- Сыд, Бэгъыр, мохэмэ апашъхьэ зыщысэубгъэпцIэныщта?
- Мы аужырэ илъэс пшIыкIутфыми, Коблыр, ахэмэ 
апашъхьэ тызэрэщыIэпцIэ-лъапцIэр пщыгъупшэжьыгъа? - 
хьарамыгъэнчъэу Мэзхьаби къыфадзыгъэ упчIэм фэхьазырыгъэ фэдэу еупчIыжьыгъ.
ГущыIэ мыгоо зэфэдз-къызэфэдзыжь заулэкIэ шъэогъуитIур зэнэкъокъухи, зызэбгъодэкIыжьыгъэм сыхьат 
горэ тешIагъэу Бэгъмэ якъэлапчъэ псынжъ закIэу къыIулъэдэгъэ кухъэренэм Бэрэкъэтымрэ Мэрзыхъуаемрэ 
къикIыхэу Мэзхьаб зелъэгъум, ыгу тIуми зэрафэчъыIэр 
къызхимыгъэщэу апэгъокIыгъ:
- Шъукъеблагъ, шъухьакI шъо…
- Тхьауегъэпсэу,- мэкъэ пшъыгъэкIэ Бэрэкъэтым 
къыIуи, зэримызакъор къыфыкIигъэтхъызэ, къыпигъэхъожьыгъ,- Мыхьамэт ефэндымрэ сэрырэ тшъхьэ дэгъэна гъэу тэгузажъоми, къэбар тхьамыкIагъоу зэхэтхыгъэм 
шъуиунэ тыблигъэкIыгъэп. Къыдгомытыгъэми, Хьатам 
зэрэщымыIэжьымкIэ тыпфэтхьаусыхэ.
- Ары,- Мэрзыхъуаеми къыдыригъэштагъ,- Хьатам 
хэукъуагъэми, быслъымэныгъэба, зэрахыжьыгъэ унэм 
дыухь къыщытхьын. Амин шъуIо.- Дыухь ужым Мыхьамэт 
ефэндым игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Мэрзыхъуаехэмрэ 
Бэгъхэмрэ тижъышъхьэм благъэ тызызэфэхъужьыгъэкIэ, 
сшыпхъу Нэфсэт слъэгъу сшIоигъуагъ.
- Нат-Натщтын зигугъу пшIырэр...- Мэзхьаб шIупщы 
зыкъыфэзышIыгъэ ефэндыр къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Ары, ары, джа цIэр зытрагъэнэгъэ Нэфсэт ары. Сэ 
сизакъоп, Бэрэкъэт Зэуалэ миралайми имахълъэрэ ыпхъу рэ илъэгъуных.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Мэзхьаб,- Бэрэкъэт Зэуалэ ышъо 
къыхихэу зыгъапэщтыгъэр къыIуагъ,- спхъурэ симахълъэ рэ ашъхьэ къыуахьылIэжьыгъ… Тэ мокIэ зэуапIэм Бэгъ 
каймакамым тыкъыщежэ, ежь ятэ ыкIыб зыкъуегъэбылъыхьэ, гъэшIэгъоным къыщыуцурэп къытэхъулIэрэр… Джащ 
фэдэ зекIуакIэмэ тиIоф къырагъэкIырэп.
- СкъокIэ, Бэрэкъэтыр, дэуакIо укъытфэкIуагъэу ара?
- Бэгъ каймакамыр, Мэзхьаб, о пкъожьэп, сэри симэхълъэжьэп. Ащ тырку забыт тэмэтелъыр ят, ишIупщ, цыхьэ 
къыфэзышIыгъэ султIаныр ятэмэ ятэжь.
- Зыгъэбыяу, Бэрэкъэтыр,- Мэзхьаб щхыпцIыгъэ.- 
КъапIорэмэ IэшIу акIэлъыжьэп, уиIорэ уишIэрэ зэголъэу 
угущыIэным игъу.
Ардэдэм унэм къихьэгъэ Хьаджрэт шIуфэс къарихыгъ.
- Бэгъ каймакамыр,- Бэрэкъэтым къыфадзыгъэкъыраIуагъэр зышъхьаригъэхызэ, къеупчIыгъ,- сэ уизабыт 
шъуашэ пщыгъэу сапашъхьэ укъихьанэу сыппаплъэщтыгъ…
- ЗыфапIорэ забыт шъуашэр зэрэсщыгъыгъэр сэ 
зэрэсщыгъупшагъэу ори зыщыгъэгъупш.
- Адэ джары къытэхъулIэрэр...- Бэрэкъэт миралаим 
ымакъэ къышIуефэхыгъ, ау шIэхэу зыкъишIэжьи, къеупчIыгъ: - Пшъхьэ зэрэхэпхьажьыгъэр къыогоожьынкIэ 
ущынэрэба?

--- Page 790 ---

- Сэ сиадыгэ корэшъу щын къикIыгъах, о уитырку 
корэшъу къызэрэщынырэр джыри зыхапшIэрэпщтын…
Адыгэ нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэр ыкъо чIыримыгъанэ 
шIоигъоу Мэзхьаб къэгузэжъуагъ.
- Модэ, кIалэ, хьакIэмэ Iанэ къафычIахь.
- Хьау, хьау, тэгужъо тэ, моу спхъу сэжъугъэлъэгъугъэмэ, тежьэжьыщтыгъ,- ыпхъу къызыщежэщтыгъэ унэм 
Зэуал кIуагъэ.
Iанэр унэм къизыхьэгъэ Дарихъан ятэ риIуагъ:
- Модэ уянэ къащи, Дарихъан, ятэшым IугъакI.
Нат-Нат ятэшым IаплI рищэкIи, ышъхьэ ытамэ телъэу 
заулэрэ гъи, ынэпс кIилъэкIыкIыжьызэ, пчъаблэм дэжь 
щыт Дарихъан гоуцожьыгъ.
- Къысфэгъэгъу, Нэфсэт,- зичIыпIэ тIысыжьыгъэ 
Мыхьамэт ефэндыр къелъэIугъ,- титIо тшъхьэ тыфимытыжьэу хэкужъым къыщытэхъулIэгъагъэмкIэ.
- Сэ къыпфэсыгъэгъу, Мэмэт,- зэпшъэшъэжъыем 
ятэшым зэреджэщтыгъэ цIэмкIэ къеджи, къыухыжьыгъ,- 
о ар Алахьэм къыпфигъэгъущтмэ сшIэрэп нахь...- Нат-Нат 
къыщиути, унэм икIыжьыгъ.
Бэрэкъэт миралаимрэ Мэрзыхъуае ефэндымрэ къалъычъэгъэ шыур къэлапчъэм къышъхьэпырыджыкIыгъ:
- Мардж хъужьын, шъушIэх, джаурыдзэр Стефановкэм къыдэхьагъ!
Сэлам хыжьыгъо рамыгъэфагъэхэ Бэрэкъэтымрэ 
Мэрзыхъуаемрэ гуIэнкIэ кухъэренэм зырадзэжьи, Бэгъмэ 
якъэлапчъэ Iучъыжьыгъэх.

--- Page 791 ---


ЯТIОКIИЩЭНЭРЭ  БГЪУРЭШЪХЬ

--- Page 792 ---

Осмэн-пашэм, Сулейман-пашэм, Мухътар-пашэм 
ядзэхэр зызэхакъутэхэм, аскэр мин пчъагъэх гъэры ашIыгъэу, Скоболев дзэпщым иурысыдзэ къызэрэпэуцужьын 
къарыу зимыIэжьыгъэ тыркудзэм ыуж кIэкIэу итэу Стамбул къынэсынкIэ, ар ыштэнкIэ километрэ пшIыкIутIу горэ 
нахь къэнэжьыгъагъэп.

--- Page 793 ---

Тырку правительствэр елбэтэу зэблэхъугъэнэу, мамыр 
зэзэгъыныгъэ Урысыем дашIынэу тырку мэджлысыр 
къыкIэдэугъ. Мамыр зэшIуныгъэкIэ заор ухыгъэ зэрэ хъущтымкIэ елъэIунхэу Абдул-Хьамид султIаным илIыкIохэр 
1878-рэ илъэсым иянварь мазэ и 6-м урысыдзэм идзэпщышъхьэ Николай Романовым дэжь ыгъэкIуагъэх. Мамыр 
зэзэгъыныгъэм пылъыщт Iофыгъохэр Iончъэу ыпашъхьэ 
къызыралъхьэхэкIэ, ащ тегущыIэнхэкIи мэхъоу къыгъэгугъагъэх. Ау Тыркуер зажэщтыгъэу, ицыхьэ зытемылъыжьыгъэ гугъапIэр ошIэ-дэмышIэу къыфыкъокIыгъ: 
Урысыем Стамбул зиштэкIэ, хы ШIуцIэмрэ хы Гурытымрэ 
зэзыпхыхэрэ Босфор, Дарданелл хыдэкIыпIэхэр ыIэ римыгъэхьанхэм пае Инджылызым ихыдзэ къухьэхэр къыпигъэуцухи, урысыдзэр къызнэсыгъэм къызыблэкIыкIэ, зао 
къыришIылIэнэу къызыфегъэпытэм, текIоныгъэр къыдэзыхыгъэ Урысыер ащ езэгъын фаеу хъугъэ.
Сан-Стефано мамыр зэзэгъыныгъэри ащ къыкIэлъыкIуагъ…

--- Page 794 ---

ЯТIОКIИЩЭНЭРЭ  ПШIЫРЭШЪХЬ

--- Page 795 ---

Джа мэфэ дэдэм, 1878-рэ илъэсым иянварь мазэ и 
6-м, Бэгъмэ яунагъо гушIуагъо къихъухьагъ: Гъэзэжь цIэр 
Мэзхьаб зыфиусыгъэ шъэожъыер Хьаджрэтрэ Гощмафэ рэ къафэхъугъ.

--- Page 796 ---

ГУЩЫIЭУЖ

--- Page 797 ---

1877-1878-рэ урыс-тырку заом Сан-Стефано мамыр 
зэзэгъыныгъэр кIэух фэхъугъ. Ащ Урысыем ылъэныкъокIэ 
Игнатьевымрэ Нелюдовымрэ, ТыркуемкIэ Сяфвет-пашэмрэ 
Саадулахь-пашэмрэ кIэтхагъэх.

--- Page 798 ---

Сан-Стефано мамыр зэзэгъыныгъэм зэрэщыхагъэунэфыкIыгъэмкIэ, нахьыпэм Тыркуе хэгъэгум автономие 
шъхьаф щызиIагъэхэ Сербиер, Черногориер, Румыниер 
хэгъэгу шъхьафит хъугъэх, ячIыгу гъунапкъэхэми нахь 
заушъомбгъугъ. Болгарием, Боснием, Герцеговинэм 
автоном пщыгъо къаратыгъ. Тыркудзэр Болгарием къыращыжьышъ, ащ илъэситIу пIалъэкIэ урысыдзэр къырагъа нэ. Къырым заом илъэхъан Урысыем IэкIахыгъагъэ Бессарабием икъыблэ-къохьапIэ лъэныкъо, Измаил пытапIэр 
игъусэжьэу, къыратыжьыгъ. Ащ нэмыкIэу Урысыем 
Закавказьем щыриIагъэхэ къалэхэу Ардаган, Карс, Баязет, 
Батум къыIэкIэхьажьыгъэх. Тыркуем сомэ миллион 310-рэ 
Урысыем ритыжьынэу тазыр тыралъхьагъ.
Урысыем джы Балканым зыщигъэпытэнымкIэ, ащ 
славян хэгъэгушхо щызэхищэнымкIэ зыкIэхъопсыщтыгъэ 
амал къызэрэIэкIэхьагъэр Германием, Англием, 
Австро-Венгрием, Францием амыдэу Сан-Стефано мамыр 
зэзэгъыныгъэм хэплъэжьынхэу Берлин щызэхащэгъэ 
конгрессым Урысыемрэ Тыркуемрэ рагъэблэгъагъэх. Ащ 
Италиери, Грециери, Ирани, Румыниери, Сербиери хагъэлэжьагъэх. Берлин конгрессым итхьамэтагъэр Бисмарк 
канцлерыр ары.
Шъэфэу зэкъотыгъэхэ европэ хэгъэгухэр зэнэкъокъукъызэнэкъокъужьыхэ фэдэу зашIи, зыщыщынэщтыгъэхэ 
Урысыем иIоф зэрэфаеу Балканым къыщыдамыгъэхъоу 
Сан-Стефано мамыр зэзэгъыныгъэ тхылъыпIэм итым 
инахьыбэр ежьхэмкIэ федэу зэблахъужьыгъ.
Урысыем илIыкIомэ япэщэ Горчаков канцлерыр Берлин къызекIыжьым, пачъыхьэм фитхыгъэ зэфэхьысыжьыр 
мыщ фэдэ гущыIэхэмкIэ ыухыжьыгъ: "Берлин конгрессыр 
сиIофшIэнкIэ къыздэмыхъугъэмэ анахь гухэкI". Ащ ЯтIонэрэ 
Александр пигъэхъожьыгъ: "Сэ сиIофшIэнкIи ары".
"Щагуцум уеомэ, мэзыцум ыбжъакъо мэузы" зэраIоу, 
зэо ужым, Кавказым рафыгъэхэ адыгэхэм джа дэдэр 
Балканым джыри къыщяхъулIэжьыгъ. Балкан славянхэмрэ 
Урысыемрэ яшIоигъоныгъэ Германием, Англием, 
Австро-Венгрием, Францием адырагъашти, джы зызыушъэфыжьыгъэ Тыркуем итхьагъэпцIыгъэкIэ адыгэхэр 
Балканым исынхэ фимытхэу ращыхи, араб хэгъэгухэм 

--- Page 799 ---

ащагъэх. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныгъэр, ахэмэ зэдашIыгъэ унашъом къызэрэщиIощтыгъэмкIэ, тыркухэр Балканым 
щыпсэунхэ фитхэу, адыгэхэр фимытхэу, ары пакIо чыристан къэралыгъомэ ягъунапкъэхэм апамыгъэтIысхьанхэу 
арыгъэ.
Бэгъ унагъор - Мэзхьаб, Нат-Нат, Хьаджрэт, Гощмаф, 
Тодор, Дарихъан, Стефанкэ Димитровхэр  - Болгарием 
къинагъэх. Шейново зэуапIэм Парвановыр щыфэхыгъ. 
Бэрэкъэт Зэуалэ итырку забыт тэмэтелъ нахь ин зэрэхъущтым кIэхъопсэу Стамбул дэс. Мэрзыхъое Мыхьамэт 
ефэндыр Чабэм пэблэгъэ Мединэр псэупIэ фэхъугъ, 
зэрэкъурIэнаджэу къэнэжьыгъ. Бэрзэдж хьаджэр иуIагъэмэ арылIыкIи, Бурсэ пэмычыжьэу щагъэтIылъыжьыгъ. 
Саид ефэндыр Стамбул къэкIожьыгъэу Мрамор хы нэпкъым шъхьэщыт Илдыз султIан мэщытым Iоф щешIэ. 
Мустафа-пашэри, ащ ипхъорэлъф Юсеф забытыри тыркудзэм зыхагъэкIыжьыхэм, Трабзон кIожьыгъэхэу зейтун 
чъыгхэр къагъэкIхэу щэпсэух. Зи къемыхъулIэгъахэ фэдэу 
адыгэ пхъорэлъф ЯтIонэрэ Абдул-Хьамид султIаныр 
къэкIощт ятIокIэнэрэ лIэшIэгъум, 1909-рэ илъэсым, ипыйхэм 
зэраукIыщтыр ымышIэ-ишIугъоу мэпсэу. Адыгэхэр ячIыгу 
изыфыхи, дунаим тезытэкъогъэ ЯтIонэрэ Александр урыс 
пачъыхьэми ар дэдэр, нахьыпаIокIэ, 1881-рэ илъэсым 
къехъулIагъ…
УнэшIу къысщыф, сыкъызэхэшIыкI, си Алахь, ащ 
нахьыбэрэ гу къысфэзымыгъэнэгъэ адыгэ тхьамыкIагъом 
фэгъэхьыгъэу сытхэжьышъущтэп.

--- Page 800 ---

ДЭТХЭР
Рафыгъэхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7
Хэхэсхэр. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293

--- Page 801 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 802 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том XIV
Изгнание
Чужие среди чужих
Исторические романы
На адыгейском языке

--- Page 803 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, Н. С. Схаляхо
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректоры: С. Б. Бжемухова, С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 804 ---

ИБ  № 00
Сдано в набор 00.00.2016. Подписано в печать 00.00.2016. Формат 
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать офсетная. Усл. п. л. 00,00. Уч.-изд. л. 00,00. Тираж 500 экз. Заказ 030.
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское 
республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп, ул. Гоголя, 8.
Тел.: (8772) 52-17-03, 52-12-59.
Отпечатано с готового оригинал-макета в ООО "Полиграф-Юг".
385000, РА, г. Майкоп, ул. Пионерская, 268. 
Телефон для справок (88772) 52-23-92.