--- Page 1 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯПШIЫКIУТФЭНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
М 53
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том 
пятнадцатый. А что там, за горизонтом? Книга воспоминаний.- Майкоп: Адыг. респ. кн. изд-во, 2016.- 
456 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэр джэс 
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо пре миехэм, 
дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ пре мие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт 
тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0818-9
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2016

--- Page 8 ---

ЧIЫГУ-ОГУ ЗЭНЭСЫМ
СЫДА ЩЫIЭР?
ГукъэкIыжь  тхылъ

--- Page 9 ---

Сыда дунаим укъызыфытехъуагъэр?
Тыда уздакIорэр?
Сыда къыщыпшIэщтыр?

--- Page 10 ---

Хэтрэ цIыфи къызыщыхъугъэ хапIэр, чылэр илъапI, 
зекIо кIоми, къыздырехьакIы, къыгъэзэжьми, къыздехьыжьы. А чIыгу къуапэр тым илъэгапI, ным игъэшIуапI, 
апэрэ шIулъэгъум икъежьапI.
Укъызщыхъугъэ чылэм шъхьэщыт тыгъэр зэкIэми 
анахь фаб, гум зырегъэIэты, дунаир къыуегъэбыбыхьэ. 
Апэрэ лъэбэкъур къызыщежьэрэр уиунэ джэхашъу, етIанэ 
ар дунаим щыхэощы. 
Сыкъыздэхъухьэгъэ, сызыщапIугъэ Шъхьэщэфыжьыр 
сэркIэ дунаим ичIыпIэ пстэуми анахь дах, анахь лъапI. Мыщ 
сятэ, Амзанэ ыкъо Шумафэ къызхэкIыгъэ МэщбэшIэ 
лIакъом апэрэ чIыгу бзыгъэр щижъуагъ, лъэкъоцIэ лъапсэ 
фэхъугъэ мэщыр щишIагъ, щиIожьыгъ. Сянэ Бакъ ыпхъу 
МыIуминат къэзылъфыгъэ Дэунэжъмэ яунэ лъапси щагъэтIылъыгъ. ЛIэкъуитIуми ясабыйхэр мы чылэм къыщыхъугъэх, лъэ щытеуцуагъэх, щыIакIэм иIэшIугъэ-дыджыгъи 
щызэхашIагъ, ягушIогъо-гукъэо нэпси къыщехыгъ. 
МэщбашIэхэм, Дэунэжъхэм анэмыкIэу Шъхьэщэфыжьым, адрэ адыгэ чылэхэм афэмыдэу, лIэкъуабэ дэс. 
Ахэр адыгэ лъэпкъ зэфэшъхьафмэ къахэкIыгъэх - кIэмгуех, 
бжъэдыгъух, абдзахэх, шапсыгъэх, хьатикъуаех, еджэркъуаех, мэхъошых, къэбэртаех, бэслъыныех.
Шъхьэщэфыжьыр джыдэдэм зыдэщысыр егъэшIэрэ 
адыгэчIыми, чылагъокIэ зыщытIысыгъэр Урысыем пщылIыгъор зыщагъэкIодыгъэ 1861-рэ илъэсым ыуж. Къуаджэм 
зышъхьэ зымыщэфыжьыгъэ лIакъо дэсэп пIоми хъущт. 
Непэрэ сичылэгъухэр къызыхэкIыгъэ лIакъохэр Адыгэ 
шъолъырым я ХIХ-рэ лIэшIэгъум щыIэгъэ Урыс-Кавказ 
заом гъэры щыхъугъэ зэолIхэм атекIыгъэх. ПщылIыгъом 

--- Page 11 ---

иIоф зашIэ уж ашъхьэхэр ащэфыжьыхи, Ермэлхьаблэ 
ыпшъэкIэ мэфэныкъо гъогукIэ дэкIуаехи, Уарп псыхъом 
иджабгъу нэпкъ IутIысхьагъэх. Джы къызнэсыгъэми ашъхьэ зэращэфыжьыгъэ тхылъыпIэхэр унэгъо зырызмэ 
арылъых.
Зигугъу къэсшIыгъэр блэкIыгъэ адыгэ тарихъым щыщ - 
изы гукъау, изы гухэкI. Лъэпкъым итхьамыкIагъо умышIэу 
итхъагъо зэхэпшIэщтэп. СыкъызхэкIыгъэ адыгэ лIэкъуитIумэ 
къакIугъэ лъэбэкъу хьылъэ-гушIуагъохэри джащ фэдэх. 
Сэри сищыIэныгъэ тыгъэпс зэкIагъэп: сэр-сэрэу сылъэпаоуи, нэмыкIхэми лъэбгъу къысадзэу къыхэкIыгъ. Къыздэхъугъэри бэ, скIэхэкIыгъэри макIэп. ЗишIуагъэ къысэкIыгъэмэ тхьэшъуегъэпсэу ясэIо, зиягъэ къысэзгъэкIыгъэхэми, "лъэбгъу къыуадзы хъугъэмэ, сикIал, лIы ухъугъ, 
зыми угу емыгъабгъ" зэгорэм сянэ къызэрэсиIогъагъэу, 
зыми сыгу ебгъэрэп, гужъи фысиIэп.
Сыда дунаим укъызыфытехъуагъэр? Тыда уздакIорэр? 
Сыда къыщыпшIэщт-щыпфызэшIокIыщтыр? Джа упчIищмэ 
джэуап зэрястыщт шIыкIэмэ сафыщыIэу, къыздэхъурэмэ 
сагъэгушIоу, къыздэмыхъурэмэ сагъапэзэ, сиилъэс тIокIиплI сыкъынэсыгъ. Къысфэнэжьыгъэми джыри мо чIыгуогу зэнэс къогъум сыда щыIэр шъуIуа сIозэ, къэсхьыщт.

--- Page 12 ---

Дышъэ сыхьатымрэ тыжьын къамэмрэ

--- Page 13 ---

Сятэ къэсшIэжьрэп. Ыныбжь илъэс тIокIитIурэ тфырэ 
мыхъугъэу, сабыитф тыкъыкIэни, сятэ дунаим зехыжьым, 
сэ илъэсищ сыныбжьыгъ. Джы къызнэсыгъэми, ащ къыгъэшIагъэм фэдитIу хьазыр къызызгъэшIагъэм, сянэ къысиIощтыгъэхэр сщыгъупшэхэрэп: сыбзаджэмэ, уятэ ар 
ыдэныгъэп, тикъэлапчъэ сеупхъомэ, уятэ ипаIо щыфэжьыныгъэпи, еджэныр къызысэухым, унагъо зысэшIэм, уятэ 
дунаир фикъужьыныгъэпи... "Уятэ иIофшIэкIагъ, игупцIэнэгъэ-хьалэлыгъ, ицIыфыгъ, игукIэгъугъ, игущыIэкIагъ, 
ищысыкIагъ, икIокIагъ" ыIозэ, сянэ игукъэкIыжьхэм сятэ 
ынэпэ зэхэлъыкIэрэ ицIыф гъэпсыкIэрэ зэхысагъэшIагъ, 

--- Page 14 ---

шIу сагъэлъэгъугъ. Ау сэ джыдэдэм зигугъу къэсшIы 
сшIоигъор, нахьыжъмэ, тигъунэгъу Нысэдэхэ ныом 
фэдэхэм, сяни ар къыушыхьатыжьыщтыгъэ, къаIожьэу 
зэхэсхыгъагъэ сятэ икъэщакIэрэ сятэжъэу Дэунэжъ Бакъэ 
зэрэгубжыгъагъэмрэ якъэбар. Ары дышъэ сыхьатымрэ 
тыжьын къамэмрэ якъэбар лъапсэ хъугъэр.
Сянэ пшъэшъэ зэкъо гъэшIуагъэу Дэунэжъ Бакърэ 
Чэбэхъанрэ яIагъ. Сянэжъ Щэрджэс хэкум (джы Къэрэщэе-Щэрджэс Республикэм) ит Бэслъыные чылэм щыщыгъ, Хьатыумэ япхъугъ. Сянэ ипшъэшъэгъумэ, сятэ 
иныбджэгъумэ, ежь сяни загъорэ игуапэу, къызэраIотэжьыщтыгъэмкIэ, пчыхьэрэ псэлъыхъуабэ Дэунэжъмэ яунэ 
щызэблэкIыщтыгъэ. МэщбэшIэ Шумафи ахэмэ ащыщыгъ. 
Ау ар зыпеощтыгъэ псэлъыхъо баймэ ялъытыгъэмэ, гугъапIэ иIагъэп. Сятэ ишъэогъугъэхэ Огъурлэ Джамборрэ 
КIэкIкъо Нэгъойрэ къызэраIожьыщтыгъэмкIэ, япсэлъыхъон 
зырагъэукIыхьэзэ, чэщыр зыхэкIуатэкIэ, сянэжъ бэслъыныябзэкIэ пчъэ зэфагум дэджыкIыщтыгъэ: "А дипхъу, 
дихьашIэмэ пIэр ахошIыжьи, къэкIожь". А гущыIэ чIэгъчIэлъ хэр зэхэзыхыщтыгъэ псэлъыхъуакIохэр, ябаигъэтхьамыкIагъэ емылъытыгъэу, зыщылъэтхэти, унэм ичъыжьыщтыгъэх.
Пчыхьэ горэм сятэ ипсэлъыхъо Iоф къызэримыкIыщтыр 
къыгурыIуагъ, ишъэогъухэми къыдырагъэштагъ. Ягухэлъ 
къазэрэдэхъущтым егупшысагъэх: МыIуминат янэ Чэбэхъан Исмахьил ыцIэу пщынэо Iазэу шынахьыкIэ иIагъ. 
Шъхьэщэфыжьмэ ар Бэслъыные къыращыти, янысащэхэр 
ыгъэджэгущтыгъэх. Ахъщэм, мылъкум емынэцIын пщынао 
щыIэп. Тын лъапIэ горэм ныш пщынаор тырагъэнэцIыхьанышъ, иIоф хэмылъ фэдэу ипхъорэлъф къаригъэхьынэу 
дэгущыIэхи, езэгъыгъэх.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм пщынэ Iэпэ къутагъэр 
Исмахьилэ аригъэшIыжьын ушъхьагъукIэ Шъхьэщэфыжьым верст зытфыхыкIэ пэгъунэгъу Урупскэ къэзэкъ 
станицэм ипхъорэлъф МыIуминат кухъэренэм дисэу ыщагъ. 
Щэджэгъоужмэ адэжь Дэунэжъ Бакъэ ыпхъу гъэшIуагъэ 
МэщбэшIэ Шумафэ зэрихьыгъэр зызэхехым, ишъуз ыш 
ащ хащэ зэрэфэхъугъэр къызыраIом, итыжьын къамэ 
къырипхъоти, унэ кIыбым къолъэдэгъэ Чэбэхъан лъежьагъ. 
Куо-хьаум къызэлъигъэчъэгъэ гъунэгъухэм пщынаом 

--- Page 15 ---

ышыпхъу нахьыжъ Дэунэжъ Бакъэ къытырахыжьыгъ. 
Чэщныкъо нэс къырагъэшIузэ, нысэр къызыфащэгъэ 
МэщбашIэхэри, зыпхъу ахьыгъэ Дэунэжъхэри чылэ лIыкIокIэ зэрагъэшIухи, нысэщэ-джэгукIэ, блэгъэ зэфакIокIэ 
унэгъуитIум азыфагу къыдэтэджэгъэ хьал-балыкъым кIэух 
фашIыжьыгъ.
Илъэс пшIыкIутф фэдиз тешIэжьыгъэу дышъэ сыхьатымрэ тыжьын къамэмрэ яшIуагъэ сянэ къызэрекIыжьыгъагъэхэм игугъу сигукъэкIыжьхэр тIэкIу зылъызгъэкIуатэкIэ, къэсшIыжьыщт.

--- Page 16 ---

МэщбашIэхэр

--- Page 17 ---

МэщбашIэхэм алъэкъоцIэ лъапсэкIэ зэрэмэкъумэщышIэхэр, аIэ чIыгум зэрэхэлъыр, зэрэжъонакIохэр, 
зэрэхынакIохэр къэошIэ. КъызэраIожьырэмкIэ, ар лIыцIагъэу лъэкъуацIэ хъужьыгъэу ары. Зымэ сятэжъ Амзанэ 
ятэм ятэжъ ыцIагъэу аIо, адрэмэ алъэкъоцIэгъэ шъыпкъэу 
алъытэ. Ау зыгорэ къызэрымыкIырэ, мэхьанэ зыхэмылъ 
адыгэ лъэкъуацIэ щыIэп. ГущыIэм пае, апэм шъхьэм 
къихьэрэ лъэкъуацIэхэр къэспчъыных: МэщылIхэр, Мэлахъохэр, ЛIыпыйхэр, ЛъэпцIэрышэхэр, ПщыунэлIхэр, 
ХьашIуцIэхэр, Хъопсэрыкъохэр, Огъурлэхэр, Пэнэшъухэр, 
Цуякъохэр, Къуекъохэр, ГъукIэлIхэр, нэмыкIхэри... 
Сыд фэдэми, сэ лъэкъоцIэ бэрчэт сиI: сырэгушхо, 
къикIырэр къэзгъэшъыпкъэжьы сшIоигъозэ, сырыщыI.
Тэ, МэщбашIэхэр, лIэкъо закъоу Шъхьэщэфыжь чылэ 
гупчэм тыщыпсэущтыгъ. Джы къызнэсыгъэми, зэгорэм 
тихэпIагъэу, мэщбэшIэхэкIи зытемысыжь хапIэу джыдэдэм 
чылэ IэзапIэр зытетыр гушIу-нэшIукIэ къэсэгъэгъунэ. Ау 
сыгу зыфэузрэ хапIи чылэм щысиI - ар зынапи, зиIуплъэ 
фаби, зитеплъи къэсымышIэжьырэ сятэ ихапIэу сыкъыздэхъухьагъэр ары. Ащ нэмыкI хапIэ сэ джыри сичылэ 
щысиI. Ар, сятэ зэлIэ уж, сятэжъ Дэунэжъ Бакъэ ипхъорэлъфхэр къызэрищэлIэжьхи, зыщипIужьыгъэ, унагъо 
зыщашIэгъэ, къошыбэ-шыпхъубэ зыщыхъугъэхэ, зы лIакъо 

--- Page 18 ---

нахь мыхъущтыгъэ МэщбашIэхэр лIэкъуабэ зыдэхъухьагъэ 
"Щагу хъурайкIэ" сызэджэгъэ хапIэр ары. Игъо зыщыхъурэм, ащи сигукъэкIыжьхэр нэсыщтых.
Сятэ къызищагъэр илъэсныкъо нахь мыхъугъэу, унагъо пшIэщтмэ, сятэжъ Амзанэ ыIуи, пхъэ пIэкIорым, ошэкурым, чыхIаным, шъхьэнтитIум, онэшым, чэм зэкIэсым, 
лэжьэкIо-жъонэкIо цуитIум десэтыниплIыр аригъэгъусэжьи, 
зыхигъэкIыгъ. ЧылапшъэмкIэ, бгы кIыхьэу чылэм елъэгэкIырэм нахь пэблагъэу щыфагъэнэфэгъэ хапIэм ишъэогъу-ныбджэгъухэр иIэпыIэгъухэу псынэ щатIыгъ, ежьхэри 
зыщыпсэущт, былымхэри зыщаIыгъыщт бгъэгъэ кIыхьэ 
зэхэтыр дагъэуцуагъ. Илъэс зытIущ тешIагъэу, ар къакъырэкIэ зэблахъужьи, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу, шъхьаныгъупчIиплI зыхэт, хьаетэ кIыхьэ зиIэ унэ плIэмые урам 
къуапэм къыщаIэтыгъ. ЦIыкIухэзэ, шъорэкIым ыхьыгъэхэ 
сшыпхъу нахьыжъхэу Аслъанхъанрэ Гощсымрэ ащ къихъухьагъэх. Тэри, сшынахьыжъхэ Мыхьамэти, Мыхьамоди, 
Мухътари, сэри, сшыпхъу нахьыкIэ Рэбихьати ащ тыкъыщыхъугъ.
"Узэмысэнрэ узэмыуцолIэнрэ щыIэп" зыфаIорэр 
шъыпкъэ. Сянэ къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, МэщбашIэхэмрэ Дэунэжъхэмрэ къяхъулIагъэр зыдашIэжьызэ, 
унагъо зышIэщтыгъэ ныбжьыкIитIумэ яIо ахамылъхьащтыгъэми, хэтрэ унагъуи зэрэщыхъурэм фэдэу, лIымрэ шъузымрэ азыфагу зэмышIуныгъэ горэ къыдэмытаджэу 
щытыгъэп. Зэфэгубжыхэми, зэшIужьыщтыгъэх. Ау сятэрэ 
сянэрэ агухэр зэпызыIузыщэикIыщтыгъэр унэгъо кIоцI 
Iофмэ афэгъэхьыгъагъэп, тIуми язэгурымыIоныгъэ 
къыхэкIэу арыгъэп. Сятэ Шумафэ лIы шъхьэзэкъо IофышIэшхуагъ: унэгъо щагури, хатэри, зипчъагъэ хахъощтыгъэ 
былымышъхьэмэ яIыгъыни, губгъом щилэжьырэ десэтыниплIыми Мыхьамэтрэ Мыхьамодрэ кIэлэхъухэр къызыфэхъухэм, ахэмэ атефэрэ десэтынэ зырызэу къахэхъожьыгъэри ыпшъэ илъыгъ. Жъоныгъо мафэхэм цупэр 
зыIыгъын чырэ горэ ащ ымыгъоты хъумэ, сянэ ар зэрэригъэIыгъырэр зэрипэсыжьыщтыгъэп. Сяти зэрэабдзэхэ 
пхъэцыр къыхэщэу цIыф плъыр-къаигъэти, жъоныгъо 
мэфэ гукIэгъунчъэхэм шъуз гъэшIогъэ-мыгъэшIогъэ зэхэдз 
иIагъэпти, ар ыдэщтыгъэп.

--- Page 19 ---

Гъэтхэ жъоныгъо мафэ горэм тиунагъо къитэджэгъэ 
зэмышIуныгъэм сянэ илъэситф зыныбжь Мыхьамодэ ыIапэ 
ыIыгъэу, илъэсищ мыхъугъэ Мухътарэ ытамэ тесэу ытыщ мэ адэжь кIожьыгъэ. Ащыгъум сэри сшыпхъу Рэбихьати 
тыкъэхъугъагъэп. Илъэсиблым итыгъэ Мыхьамэт а лъэхъаным МэщбэшIэжьыгъэп - сятэжърэ сянэжърэ Дэунэжъхэм пхъум нэмыкI лъфыгъэ яIагъэпти, яжъышъхьэм кIэгъэкъон афэхъунэу, МэщбэшIэ лIакъом щыщмэ ар амыдэгъагъэми, аратыгъагъ. Джаущтэу сшынахьыжъ Мыхьамэт 
ылъэкъоцIагъэ МэщбашIэр Дэунэжъ лъэкъуацIэкIэ 
зэблэхъу гъэу илъэс тIокIиплIырэ ирэ къыгъэшIэфэ, зэрэ 
МэщбашIэри зыщимыгъэгъупшэу, Дэунэжъ лъэкъуацIэм 
фэшъыпкъэу псэугъэ.
Ыпхъу итыщкъэкIожьыкIэ мышIу сянэжъ щыгъозагъэми, сятэжъ римыгъашIэу чэщ къикIыгъэх. Мафэр 
пчыхьэм риублэгъу зэхъум, сятэжъ зэгуцафэщтыгъэмкIэ 
ыпхъу еупчIыгъ:
- Сыда шъуадэжь узфэмыкIожьырэр?
- СшIэрэп, бжъэдыгъу,- сянэжъ опсэуфэ, Дэунэжъ 
Бакъэ зыщыщ бжъэдыгъу лъэпкъымкIэ еджэщтыгъэ, 
сятэжъи ишъуз зэрэбэслъыныер щигъэгъупшэщтыгъэп,- 
мы тхьамыкIэм иIоф къызэрэпфэтIотэщтыр... щыIакIэ 
иIэп...
- Сыда зыкIэтхьамыкIэр, щыIакIэ зыкIимыIэр?
- А пап, мыхэмэ ятэ,- исабыймэ Iапэ афишIызэ, ятэ 
риIуагъ,- къысшъхьасырэп, жъонэкIо цупэр Iыгъ къысеIо...
- Цупэр фэзыIыгъын ыгъотырэпщтын...- сятэжъ 
къэушъэбыгъ.
- ЛIымэ, зэрерэгъот,- сянэ гу къызыIэпишIыхьажьыгъ.
- Ащ нахь гукIэгъу зэфышъуимыIэу сыдэущтэу 
шъузэдэпсэура?.. Сабый быни шъухъугъа?..
- Тимахълъэ абдзахэр шэн кIэкI... 
- Ужэ зэтелъхь, бэслъыный! ПшынахьыкIэ пщынаом 
къытишIагъэр зыдэмышIэжьэу упхъу къэбгъэгъунэзэ, 
иунагъо зэтепчыщт ара? - сянэжъ къыригъэжьэгъэ 
гущыIэхэр IэкIиутыгъэх.- КъытэхъулIагъэм тэри тызезэгъыгъэкIэ, ори, Минат, сищащ,- джаущтэу сятэжъ гъэшIуабзэкIэ сянэ еджэщтыгъэ,- къыохъулIагъэм уезэгъыщт. 

--- Page 20 ---

Уянэшым дышъэ сыхьаткIэ узещэм, сфэлъэкIыгъагъэмэ, 
Уарп псыхъо зэкIэзгъэчъэжьыщтыгъэ... Ау, сыдэу пшIыщт, 
щыIэныгъэр зэшIэгъуаеу зэхэлъ. Тимахълъэ лэжьэкIошху, 
сэ сыщымытхъуми, ащ зэрэчылэу щыгъуаз.
- Адэ ары, типшъашъэ ят,- сянэжъи илI ишэн ешIэти, 
зыкъызэблихъужьыгъ.
- ОшIэмэ, бэслъыный, зыгъэбыяу. Тимахълъэ IэпыIэгъунчъ, сыдэлэжьэн сIонти, сылъэхахьэрэп, ар сшIэмэ, 
сыд цIыфмэ аIон. Тишъэо Мыхьамэти джыри сабый, илъэсибл нахь ыныбжьэп, сшынахьыкIэ Мыхьамод бынынчъэри 
игъонэмысы чылэм щыхъугъ. Сшыпхъу Дарие тхьамыкIэри 
исабыймэ алъычъэ-атегъэзэ, лIым Тыркум рищыгъ. Адрэ 
сшы Зыку нэмыIэмэ, ышъхьэ нэмыкI Iоф иIэп... Мыр 
гъэхьазырыжьи, гъэкIожь, бэслъыный,- унапчъэм дэжь 
къыщызэтеуцуи, къызэмыплъэкIэу къыухыжьыгъ: - Уипшъэшъэ унэ щыпфызэблэкIыщтыгъэхэри зыщыгъэгъупшэжьых, ахэми унагъо ашIагъ. ЩыIакIэр, уятэжъ Хьа джумарэ зэриIощтыгъэу, тыгъэпс закIэп. Бын-унагъо узфэхъугъэмэ захэгъэзагъ, цIыфхэр къыттебгъэгущыIэхэу ащ 
нахьыбэрэ тыгу хэмыгъэкIыжь.
Илъэсыбэ зытешIэжьыгъэ джа хъугъэ-шIагъэм ежь 
сяни зыригъэмысэжь фэдэзэ, тэри инысэхэми щысэ тфигъэхъунэу къыIотэжьэу мызэу-мытIоу зэхэсхыгъагъэ. Ау 
"уипсэлъыхъугъэхэри зыщыгъэгъупшэжь" сятэжъ зэгорэм 
ыпхъу зэрэриIогъагъэр ымыгъэцакIэу-шIу ылъэгъущтыгъэ 
горэм гуфэбагъэ фыриIэу къытегущыIэу зэшыхэм зызэхэтэхым, тянэ зэрэфэтымыдэгъагъэр, ащ нахьыбэрэ игугъуи 
къызэрэтфимышIыжьыгъэр непэ къызнэсыгъэм сщыгъупшэрэп. Джы шIулъэгъуныгъэм иIэшIугъэрэ идыджыгъэрэ щыIэныгъэ гъогоу къэскIугъэм къызгуригъэIожьы гъэу ащыгъум сIогъагъэм сырыкIэгъожьы, сшынахьыжъхэри псэугъэхэмэ, ар кIэгупшысыхьажь-зэхашIэкIэ къыздырагъэштэныгъэкIи сэгугъэ. Адэ джары щыIэныгъэр 
упчIэ-джэуапынчъабэкIэ зэхэлъ зыкIаIорэр.

--- Page 21 ---

Дэунэжъхэр

--- Page 22 ---

Дэунэжъхэри МэщбашIэхэм афэдэхэу унэгъуитIу нахь 
мыхъухэу Шъхьэщэфыжьым щыпсэущтыгъэх. Ахэр 
Дэунэжъ Хьатхрэ Хьаджумарэрэ къатекIыгъэх. Ахэмэ 
Къарбэчрэ Бакърэ акъуагъэх. Дэунэжъ зэшитIури Ермэлхьаблэ зышъхьэ щызыщэфыжьыгъэмэ ащыщыгъэх. Сятэжъ Бакъэ къызэриIожьыщтыгъэмкIэ, зышъхьэ зыщэфыжьыгъэмэ зыщыпсэущт чIыпIэр зыхахыгъэр мэзэ заулэ 
мыхъугъэу, илъэсибл зыныбжь шъаор шыплIэкIэ Шъхьэщэфыжь зыфаусыгъэ чылэм къахьыжьыгъагъэу ары. Адрэ 
сятэжъ Амзани джа лъэхъаным шъэожъые такъырэу, 
илъэс зытIущкIэ Бакъ нахьи нахьыжъэу, чылэм къащэжьыгъагъэу къаIожьы. Уарп псыхъо пэмыблагъэ-пэмычыжьэу 
чылэ гузэгу хъущт чIыпIэр пхъэдзыкIэ Дэунэжъмэ къатефагъ. Ахэм МэщбашIэхэри хьаблэ зытIукIэ апэIудзыгъэнэу 
япхъэдз къикIыгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, апэ Шъхьэщэфыжь 
псэупIэ зыфэхъугъэмэ Дэунэжъхэри МэщбашIэхэри ащыщыгъэх.
ЦIыфыр къызыхъугъэм щегъэжьагъэу ищыIэныгъэ 
шIурэ-ерэкIэ зэголъэу къехьы. Дэунэжъхэм ашъхьэалъэкъуацIэ къащэфыжьи, чылэ хэхыгъэкIэ шъхьафит 
зэрэхъужьыгъэхэм кIэгушIухэу псэухэзэ, зэшитIум язырэм, 
Хьатх, егъашIэм адыгэмэ къырамыгъэкIурэ IофкIэ, ылъэкъуацIэ зэблихъугъ. Ащ къэбар щхэн-емыкIоу пылъыри, 
сятэжъи сяни къызэраIотэжьыщтыгъэу, кIэкIэу къэстхыжьын. Шъхьэщэфыжь чылэр Уарп джабгъум Iусэу, 
псырыкIымкIэ мэз кIыр рекIокIэу, адрэ чылэ гъунэмкIэ 
километришъэм къехъурэ бгы лъэгэ кIыхьэр пэIулъэшъуагъэми, ахэмэ къамыубытэу къокIыпIэ жьыбгъэр 
щыерышыгъ, тилъэхъани ар нахь макIэ хъугъэ фэдэми, 
мазэм зэ-тIо зыщыримыутэкIыжьэу къыхэкIырэп. Чылэдэсхэр ащ чэткъэлэ (Ставрополь)-ермэлхьэблэ жьыбгъэ 
пхъэнкIакIокIэ еджэх. Хьаджумарэ ышнахьыкIэ Хьатх ишъуз 
бжъэдыгъупхъугъ, гъобэкъое Iэшъынэмэ ащыщыгъ. 
Сятэжъ ятэ Хьаджумарэ фэдэу Хьатхи лIы шэнычъагъ. 
Мафэ горэм Хьатх имэкъу къыщэжьынэу губгъом кIуагъэ. 
Дунаир къызэокIи, мэкъур жьыбгъэм шIуихьы зэхъум, 

--- Page 23 ---

мыр зижьыбгъэуапIэ чылэм, пшъхьи пщэфыжьыгъэу, 
удэсы хъунэп ыIуи, губжыгъэ IофкIэ, ишъуз зыфэягъэри 
фишIэзэ, иблагъэхэр зыдэс Гъобэкъуае псэупIэкIэ кIуагъэ. 
Бын-унагъо ащ щыхъугъагъэми, дэзэгъагъэп: хэхэсыцIэу 
къыфадзыщтыгъэм димыгъэсэу, илъфыгъэхэмрэ ишъуз 
бжъэдыгъупхъумрэ Шхьэщэфыжьым къыщэжьыгъэх. 
ЗэлъашIэрэ адыгэ усакIоу Гъобэкъуае щыщ Теуцожь Цыгъо къызэриIотэжьыгъэмкIэ, Iэшъынэ махълъэм ратыгъэ 
былыммэ ар "цуаоу яIагъэу" ары. Хьатх ичылэ къызегъэзэжьым, ежьри, илъфыгъэхэри, ишъузи мы Дэунэжъыжьхэу, Iэшъынэ лъэкъуацIэр тхылъыпIэкIэ ахьэу 
къычIэкIыгъ. Джаущтэу Хьаджумари Хьатхи ядунай захъожьым, сятэжъ ышнахьыкIэ Мыхьамодэ чылэм зыщаукIым, 
Зыкуи Щэщэн лъэныкъом ышъхьэ зыIуехыжьым, Дэунэжъ 
Бакъэ шъхьэзэкъо-лъэкъоцIэ закъоу Шъхьэщэфыжь къыдэнагъ. 
Дэунэжъ Мыхьамодэ иукIыкIэ сятэжъ Бакъэ идунэееплъыкIэ кIэкIэу зэблыригъэхъугъагъэшъ, ар сэркIи, 
сшыхэмкIи, ти МэщбэшIэ-Дэунэжъ лIакъохэмкIи мэхьэнэнчъагъэпышъ, ащи шъущызгъэгъозэн.
Апэрэ адыгэ революционер хъущт Шэуджэн Мосэ 
тичылэ щыщыгъ. Шэуджэнхэмрэ Дэунэжъхэмрэ хьаблэ 
зытIущкIэ зэпэгъунэгъугъэх. Мосэрэ Мыхьамодэрэ зэпкъэгъулэгъугъэх, зэныбджэгъугъэх, яIуи яшIи зэхэлъэу 
къызэдэтэджыгъэх. Шэуджэнхэр, Дэунэжъхэм ялъытыгъэмэ, яунэ зэхэтхэмкIи, ячIыгукIи, ямылъкукIи бэкIэ нахь 
зэтегъэпсыхьэгъагъэх. Мосэ ятэ Хьакъари, ащ ыши ящыгъын-шъуашэхэмкIи, яонэшхэмкIи, якухъэренэ зэкIэшIагъэхэмкIи, ятыжьын бэщхэм, ятыжьын-дышъэ джэмышххэм, лэгъэ дахэхэм акIэкIыжьэу уашIокIын плъэкIыщтыгъэп. 
Чылэдэсхэр Хьакъарэ ехъуапсэщтыгъэхэми, ятэрэ ятэшымрэ зэрагъэуIугъэ мылъкур Шэуджэн Мосэ ынэ къыпэIумыхьэу, ахэр атезыхыщт большевикмэ нэIуасэ афэхъугъ, агохьагъ. Дэунэжъ Мыхьамоди ышIэрэм фэхьазыр-фэмыхьазырышъоу, дырекIокI-къыдырекIокIыкIэ 
ишъэогъу гоуцуагъ. ВерстипшI-пшIыкIутфым къыубытырэ 
шъолъырым тичылэ псышъхьал фэдэ итыгъэпти, къегъэтIысэкIыгъэ къутырхэми станицэхэми къарыкIырэ шъхьэлакIохэм бай-тхьамыкIагъэр къызыхэкIырэр, ар зэрэмызафэр афаIуатэзэ, яIоф зыхэмылъ Iоф щынагъом хэщагъэ 
хъугъэх. Шъхьафитныгъэм фэбанэщтыгъэ Шэуджэн Мосэ 
иIоф лъигъэкIотагъ: ар Германиеми, Америкэми ащыIагъ, 
большевикмэ хэбзакIэр Кубань зыщагъэуцугъэ лъэхъаным 
Краснодар щызэхащэгъэ правительствэ плъыжьым лъэпкъ 
цIыкIухэм яIоф зезыгъакIорэ комиссарэу иIагъ. Революцием ыпэкIэ Дэунэжъ Мыхьамодэ илъэсищэ хьапсым 
дэсыгъэу большевик хэбзакIэм шъхьафит ышIыжьыгъ. 
Сятэжъ ышнахьыкIэ игугъу сыцIыкIузэ зэхэсхыгъагъ, ау ар 
мыекъопэ хьапсым зэрэдэсыгъэр илъэсыбэ тешIэжьыгъэу 
къысэзыIуагъэр сян ары.
Сянэ Мыекъуапэ къэсщагъэу мафэ горэм къысэупчIыгъ:
- А сикIал, хьапсыр зыдэщытыр ошIа?
- Мыекъуапэ хьапситIу дэт, тIуми яз сшIэнэуи, ори 
озгъэшIэнэуи сыфаеп. Ау зыр тиунэ пэмычыжьэу, уплъэмэ 
плъэгъунэу, щыт. Адрэр модыкIэ Шъхьэгощэ Iушъо Iут. 
Сыда хьапсым укъызыкIыкIэупчIэрэр?
- Слъэгъумэ сшIоигъу...- Сянэ къэгузэжъуагъ: - 
УмыгумэкI, сикIал, ащ тащыщ чIэфагъэу арэп. Апэрэр 
бэдзэрым пэмычыжьэу оIомэ, сыщ, къэсшIэжьыщт. Сятэш 
Мыхьамодэ тхьамыкIэр ащ чIэсыгъ. Чылыс гори пэмычыжьэу 
щыт.
- А зыфэпIогъэ чылысыр щыIэжьэп, ау хьапсыр джыри 
щыт.
- Пачъыхьэм иIоф къызыщыкъутэщтым ыпаIокIэ 
сыпшъэшъэ къежьэгъакIэу сятэ Мыекъуапэ сыкъищэгъагъ.
- Километришъэрэ шъэныкъорэ зичыжьагъэм тичылэ 
нэс кукIэ шъукъикIыгъэуи?..
- Сыда зыкIэбгъэшIагъорэр, сикIал, Iахьылыр лым 
щыщ, ащ илыузи о уилыузи зэфэдэ...
Пшъэшъэгъур ыгу къызэрэкIыжьыгъэр е ятэшыр 
зэрэчIэсыгъэр арыщтын, мыекъопэ хьапс чэу лъагэу сянэ 
Iэ зыщифэгъагъэм Дэунэжъ Мыхьамодэ къызычIэкIыжьым, бэ къыгъэшIэжьыгъэп. ЦIыфмэ джыри икъукIэ 
къагурымыIогъэгъэ Совет хабзэр зыдагъэуцогъэ Шъхьэщэфыжьым ар ревкомиссарэу зыфашIым, зэбэныщтыгъэхэм чэщ горэм чылэм щаукIыгъ.

--- Page 24 ---

ГъэшIэгъоныр Дэунэжъ Бакъэ ышнахьыкIэ заукIым, 
ащ иреволюцие еплъыкIэхэр ныбжьи къизымыдзэщтыгъэ 
сятэжъ тхылъынчъэ "большевик" Шъхьэщэфы жьым 
щыхъугъ. Джа большевик цIэмкIэ зыгу шIу филъи фимылъи 
сятэжъ еджэхэзэ, дунаим ехыжьыгъ. Ау ар нэмыкI хъугъэшIэгъабэ зыхэт къэбарыщт.

--- Page 25 ---

Сят

--- Page 26 ---

Сятэ Шумафэ къэсымышIэжьми, илъэсыбэкIэ ащ ыуж 
къинэгъэгъэ ишъэогъухэм къызэраIотэжьыщтыгъэмкIэ, 
сяни тятэ игугъу къызэрэтфишIыщтыгъэмкIэ, чылэм щытырагъэнагъэ "ЦIыкIур" итеплъэкIэ къыушыхьатыжьэу, лIы 
Iэпкъ-лъэпкъ пытэ зэхэлъыгъ, кIочIэшхуагъ, лэжьэкIошхуагъ, ибын-унагъокIэ фэдэ щыIагъэп.
- ЕтIани тятэ къыопсэлъыхъу зэхъум, къибдзэщтыгъэп...- тятэ игугъу къызытфишIыщтыгъэ мафэ горэм, 
сэрмэ е сшынахьыжъхэм язмэ къэсшIэжьырэп, тянэ фэтыдзыгъ.
- Хэта зышIагъэр?..- сянэ хэщэтыкIи, къыпигъэхъожьыгъ: - ШIулъэгъур, бын-унагъо шъухъужьыгъэу, 
шъумышIэрэм фэдэу зыкъэшъумышI, мэшIо-Iугъошху, 
уегъаплъа? IукI адэ шъо Iаехэр, шъо сыдым шъуятэ тхьамыкIэм шъукIигъэхьан!.. Шъо зэшиплIыми шъухэлъ кIочIэгъэретым фэдиз ащ изакъоу хэлъыгъ. Колхоз мыгъомрэ 
гъаблэмрэ яунэхъулIагъ. ЛIы шъухъугъэу а тхьамыкIэм 
шъукъилъэгъужьыгъаемэ, гушIоныгъи, сэри, шъощ фэмыдэу, ынаIэ къыстыригъэтыни, сыдэу ущыта, ныо, къысиIоныгъи... СэIо нахь сышъуфэраз, силъфыгъэ дышъэх.
- Тятэ хьаджыгъэ дзыор ытамэ телъэу, дзыо ушъагъэри цапэкIэ зэрихьыщтыгъэу зыфаIорэр шъыпкъа? - 
Мухътар къэупчIагъ.
- Шъыпкъэ, сикIал. Ау шъуятэ икIочIэшхуагъэ синэрылъэгъу зыщыхъугъэгъэ мафэ горэ ренэу сыгу къэкIыжьы. 
А лъэхъаным джыри колхоз щыIагъэп, тыунэгъо шъхьэзэкъорыпсэущтыгъ. Зигугъу къэсшIыщтыр сизакъоп 

--- Page 27 ---

зылъэгъугъэр, Мыхьамэти (тицIыкIугъом къыщегъэжьа гъэу тянэ идунай ехъожьыфэ, тцIэкIэ къытэджагъ нахь, 
нэмыкIыцIэкIэ къытэджагъэп, инысэхэри джаущтэу ыпIугъэх) ылъэгъугъэшъ, къерэIожь.
Мыхьамэт мыр къытфиIотэжьыгъ: "Гъэтхэ мафэ горэм 
пчыхьэм риублэгъугъэу тятэ губгъом щыжъозэ, гъогубгъу 
хьэсапэм нэсынкIэ лъэбэкъу щэкI фэдиз къэнэжьыгъэу 
пхъэIашэр фэмыкъудыижьышъоу ицуитIу яз къэгъолъыгъ. 
Мычыжьэу зичIыгу зыжъощтыгъэ Огъурлэ Джамбор 
къэкIуагъ. Цум едэхэшIагъэх, фэгубжыгъэх, ытхыцIи раутыгъ - къафэтэджыгъэп. "Олахьэ мыр цу мыхъун,- тятэ 
ыIуагъ,- блэкIхэрэр къыздигъэхьащхыхэу гъогубгъум 
хьайнапэ сыIуишIыхьагъ... Хьау, Джамбор, мыщ нэс уицу 
къыозгъэщэнэп, сыкъэзымыгъэукIытэжьыгъэм сыдыкIэуцонышъ, къэнэжьыгъэ тIэкIур дэскъудыижьын. ПхъэIэшэкIыр къэубыт, Джамбор, ау къытфебгъашIэзэ, утемыIункIащ..." - тятэ Джамбор есэмэркъэужьи, къэнэжьыгъэ лъэбэкъу заулэр зэдажъожьыгъ.
- Тятэ шъхьэкIуаштэщтыгъа, нэкъокъуалэщтыгъа?..- 
Мыхьамэт къыIуатэщтыгъэм седэIуфэ сызгъапэщтыгъэр 
сыжэ къыдэлъэтыгъ.
- Хъугъэ, узымыгъэпэщтмэ, зямыгъэгъап...- Мухътар къысфидзыгъ.
- Адэ ары,- ыгу емыIугъэмкIэ Мыхьамоди гъумтIымыгъэ.
- ШъушынахьыкIэ зыщымыгъуазэм зыщигъэгъозэнэу 
фаешъ, мыщ фэдэу шъужэдэмыу,- сянэ афидагъэп.- 
ШъхьакIомрэ шъхьэкIуаштэмрэ, нэкъокъонымрэ нэкъокъуалэмрэ зэфэдэхэу къыпщэхъумэ, сикIал, ухэукъо. 
Шъуятэ нэкъокъон хэмылъыгъэу, дэгъум кIырымыплъыщтыгъэу, ешIокIыныгъэм димыхьыхыщтыгъэу, шъхьакIо 
зышх шъхьэшхыгъо имыфэжьыщтыгъэу сIорэп, ау шъхьэкIоштэ-нэкъокъолэ ерышыгъэп, шъугъолагъэп. Губжыпхагъэми, псынкIэу кIэжъукIыжьыщтыгъ: хьарамынчъагъ, 
шъыпкъэныгъэм рыпсэоу гужъ зимыIэ цIыфыгъ. Шъори 
ащ фэдэ шэн тIэкIу-шъокIухэр, шъуятэ шъурилъфыгъэба, 
шъухэсэлъагъох. ЩыIэныгъэр цIыфым игъэшIэ хьылъ, 
шъуапэкIэ мыжъо шъумыдзы, зыми машэ фэшъу мытI, 
сикIалэх, шъуелъэпэожьыщт, шъуифэжьыщт, шъуи мыем 
шъуемынэцI, зэфагъэ зыхэжъугъэлъ.

--- Page 28 ---

Ахэмэ афэдэхэри, нэмыкI гъэсэпэтхыдэхэри тызэцIыкIуми, тшъхьэ къызэтэIэтыми, бын-унагъо тызэхъуми 
къытиIозэ, тянэ къытхэтыфэ типIугъ, тилэжьыгъ. Сэ зыр 
арышъ илъфыгъэмэ ащыщэу къэнэжьыгъэр, МэщбэшIэ, 
Дэунэжъ лIакъомэ ащыщэу анахьыжъыр, ащ къысхилъхьэгъэ Iушыгъэхэр ситхэн сэнэхьаткIэ цIыфмэ ахэслъхьажьэу сэпсэу. 
ПкIуачIэрэ уипкIэнтIэпсырэкIэ къэблэжьырэм нахь 
лъапIэрэ нахь тхъагъорэ щыIэпщтын. МэщбэшIэ Шумафи 
ар зэхишIэзэ, ылъэкъоцIэ лъапси къыригъэшъыпкъэжьэу 
иунэгъо IофкIи ичIыгу лэжьынкIи зышъхьасыжьыгъэп. ЧIыгу 
десэтынэ къыфэзыхьыгъэ Мухътар шъэожъыери къыфэхъугъ. ЛэжьэкIо шъыпкъэм шы фэмыфрэ цу фэмыфрэ 
ищагу дигъэтырэпышъ, мыгъатхэ губгъом къыщызыушъхьакIугъэ цур Урупскэ станицэ бэдзэрым ыфи, щытхъузэ, 
къэзэкъ горэм рищагъ, къыкIихыгъэм ахъщэ тIэкIу хигъахъуи, нэмыкIыцуи къыщэфыгъ. Гъатхэм къыдэкIогъэ 
къунанми ищыщ макъэ щагур къегъаджэ, къыречъыхьакIы. 
Чэм лъфэгъитIумэ шкIэ зырыз акIэс. Мэл тIокIым къехъу, 
шъынэхэр ахэмытэу, пчэдыжьрэ ищагу дэкIы, пчыхьэрэ 
къыдэхьажьы. Сянэ ичэт-тхьачэтхэр гъэм мэбагъо, гъунэгъу къутырым щыщ Паранкэ ныом къыритыгъэ псычэтми 
къырищыгъэшъ, тичэу лъапсэ речъэкIырэ псыжъыем 
ищырхэр хэсых. Чэтыцым нахьи къазыцым шъхьантэ 
псынкIэхэр хэкIхэу сянэ зэхихыгъэти, адыгэмэ къазыр 
ахъунэу ямыкIэсагъэми, урыс къутырым къазищ къыщищэфыгъ. Зэпшъашъэм иIэгъэ дышъэ, тыжьын IэлъынтхьакIумалъэмэ зы дышъэ пшъэхъурэ тыжьын Iэлъынрэ 
къахэхъуагъ. Ахэр аужырэ илъэситIум сятэ лэжьыгъэ ыщэ 
къэси, унагъом пигъэкIуадэрэм фэшъхьафэу сянэ къыфищэфыгъэх. Ежьми бэрэ къымыштэщтыгъэ тыжьын бгырыпхыри къамэри бэрэскэшхо мафэрэ нахь зыпилъхьэу 
ыублагъ.
Сятэ гъэкIэрэкIагъэу бэрэскэшхо нэмазым кIонэу 
хъумэ, ытамэмэ сянэ ателъэкIыхьэзэ, ыIощтыгъэ:
- Джары, Шумаф, уихьалэл, улажьэмэ, лыжъ пшхын 
зыкIаIуагъэр.
- Мы гущыIэжъхэр тэ щыпшIэра, Дэунэжъмэ япхъу? - 
сяти къесэмэркъэущтыгъ.

--- Page 29 ---

- Ар пшIэ пшIоигъомэ, зылъэкъуацIэ къепIуагъэмэ 
яупчI.
- Адыгэ зэлъэхэмыхьэр сэбгъэукъощт ара? Джы нэс 
адыгэмэ амышIагъэр сфэшIэнэп! - сяти нэшIукIэ къыфызэплъэкIызэ, къыфидзыжьыщтыгъ: - Хьауми укъызэрэсхьыгъагъэ дышъэ сыхьатыр пшIомакIэу агу джыри бгъэбырысыжьынэу уфая?
- Хьау, хьау, тиапэрэ шъаоу ахэмэ яттыгъэм а дышъэ 
сыхьатым фэдишъэ ыуас. УцIыфышIути, шъэуитIу джыри 
Алахьым къыуитыжьыгъ.
- Зымыгъэфэмыфи, ахэм анэмыкIыкIи Ащ сыщэгугъы.
- Бэрэскэшхо мафэу зыгорэм тыкъызэхебгъэхыщт... 
Мэ IэшIу къыппихынэу, зэ къэуцу, дух тIэкIу къыпхэскIэщт. 
(Сянэ духымэ зыпигъэуныр икIэсагъэти, сэри, опсэуфэ, 
ащ щызгъэкIагъэп). 
- МэщбэшIамэм уезэщыгъэмэ, къысхакI, нэмазышIхэ ри къыздэгъэхьащхых...- сятэ къесэмэркъэужьызэ, пкъы 
ушъэгъэ пытэкIэ икIо ригъэхъущтыгъ.
МэщбашIэмэ яунэгъо Iофхэр илъэс къэси зэпыфэхэзэ, 
нахь фэшIыгъэ хъущтыгъэхэми, граждан заом зэридзэгъэ-къыкIэзыжьыгъэ хэгъэгур джыри мамырыгъэп, хэбзакIэр къызыкъот тхьамыкIэхэу мыпсэу-мылажьэкIэ байхэр 
заджэщтыгъэхэм ашъхьэ къаIэтыщтыгъэми, буденнэ пэIо 
папцIэр, шинель кIыхьэр, шъо къэптан кIакор къызыщызылъэщтыгъэмэ амакъэ кIагъэлъэшыкIыщтыгъэми, 
зимылъку зытырахыщтыгъэ лъэныкъом зиушъэфызэ, 
зэрэфэлъэкIэу зыкъигъэгъунэжьыщтыгъэ. Ащыщхэр, 
"плъыжьымэр" зыпагъэузэ, хэбзакIэм ебэныщтыгъэх.
Джы Шэуджэн Мосэ, революцие зэбэным ижъобгыпIэ игъонэмысэу Хьакурынэхьаблэ даукIыхьэгъагъэм (ащ 
илъэс пчъагъэ тешIагъэу Мосэрэ ишъуз Гощэунаерэ афэгъэхьыгъэ ситхылъ къыдэкIыгъ) игугъу Шъхьэщэфыжьым 
щашIы, загъорэ сятэжъ ыгу ращэфызэ, ышнахьыкIэ 
Дэунэжъ Мыхьамод ыцIи къыхагъафэ. Урыс гущыIэ "колхозми" игугъу нахьыбэрэ чылэм щызэхахы, хэти зэрэфаеу 
зэтыреIукIы. ЧIыгу-былым угъоеу ащ къикIырэр тхьамыкIэмэ къазыгурыIокIэ, мэгушIох, зилэжьэкIэ-псэукIэ иIэшIугъэ зэхэзышIэу езгъэжьэгъэ МэщбэшIэ Шумафэрэ 
МыIуминатрэ афэдэхэр къапыщылъ-къэхъущтым егъэгумэкIых.

--- Page 30 ---

Бжыхьэ пчыхьэ горэм, 1929-рэ илъэсым ыкIэм, сятэ 
имыхэбзагъэу чэфынчъэу чылэм къыхэкIыжьыгъ. Сянэ 
ышъо сыхэлъыти, илъэрмыхьагъэ къызэрехьылъэкIрэр 
щыгъупшэжьыгъэу лIым еупчIыгъ:
- Уинэшхъэигъэ сыгу еIурэп, Шумаф, гумэкIыгъо 
щыIа?
- Олахьэ сымышIэрэ, Минат, укъызкIэупчIэрэм иджэуапыщтыр,- сянэ ышъо сабый зыхафэкIэ, зэрихабзэу 
"Дэунэжъмэ япхъу" ымыIоу, сянэ ыцIэныкъо гъэшIуабзэкIэ 
къыIуагъ,- ар Iофэп, о сыдэущтэу ухъура, пшъо сыгу 
рихьырэп, уичъые икъукIэ сыгугъэрэп. Нычэпэ щегъэжьагъэу, узэпкъырыкIыфэкIэ, Мыхьамодэрэ Мухътаррэ садэжь 
щэсэгъэлъых.
- СыплъэгъужьыгъакIа, Шумаф, ари Тхьэм зэриIуагъэу 
хъун, модэ о уигумэкI тIуми зэдэтэгъэгощи, нахь псынкIэ 
къытфэхъущт.
- Сыда титIуи зыкIапIорэр, тищ Iоба! - сятэ сянэ фыреплъэкIызэ, есэмэркъэугъ, етIанэ зыгъэчэфынчъэщтыгъэр 
къыриIокIыгъ: - Сенэгуе а пшъо хэлъым, шъэожъыеу 
къычIэкIми, чIыгу къырамытыжьынкIэ... Мы мэзэ зытIум 
гъатхэм ехъулIэу чылэм колхоз щызэхащэнэу аIо.
- ТичIыгу тIахымэ, сыдэущтэу тыхъущт! - сянэ зэхихыгъэм къыхигъэкуукIыгъ.
- Зыфэсакъыжь, чылэр зэрэхъоу тэри тыхъун.
- Ар пIоу зэкIэми апэ уимышъ... УпчIэжьэгъу къыпфэхъущт пшIошIырэмэ яупчI, сэри сятэ сеупчIыжьын.
- УзэупчIыжьыщт сишIупщ ыIорэр ошIа? ХэбзакIэм 
дедгъэштэн фае еIо.
- Тхьэкъысауи, ар ыIозэ, тятэш тхьамыкIэр хэбзакIэм 
хэкIодагъ...
ЦIыфыр упчIэ-джэуап зэфэшъхьафыбэу зэхэлъ. Опсэуфэ ахэмэ Iэрыфэгъу афэмыхъоу, непэ къыдэмыхъугъэр 
неущ къыдэхъункIэ гугъэзэ, дунаим ехыжьы. Ыуж къинагъэхэми яохътэ лъэгъо зэхэлъэдэ-зэхэчъхэм яшъэфыгъэ-нэфагъэ къагурымыIозэ, зыщыгъощэ-зыщыхэукъохэри 
нахьыбэу, джа дэдэр къяхъулIэ. ЦIыф Iушхэри къызхэхъухьэгъэ уахътэм къымытхэу, тарихъым къыхэмынэжьхэу, 
апшъэ дэфэгъэ-дэмыфагъэм лIэшIэгъухэми щатемыгущыIэжьыхэу арэп. Ау джа лъэгъо зэхэлъэдэ-зэхэчъхэм 

--- Page 31 ---

яшъэф-нэфагъэ шъосэгъашIэ, яIонтIагъэхэр шъуфэсэузэнкIы, шъуигугъапIэмэ шъуафэсэщэ ыIозэ, цIыфхэр 
зыгъэдэIон, зыгъэпцIэн зыпшъэ дэфэщт зырызхэри уахътэм къетых. Ахэмэ афэшIэгъэ-афэмышIагъэхэр, агъэпцIэгъэ-амыгъэпцIагъэхэр зэфэмышIу банэкIэ нэмыкIмэ зэхафыжьы. Тахътэм тесыр тырадзы, саугъэт зыфагъэчъыгъэри раутыжьы, онэшым темысышъоу тырадзыгъагъэри 
тырагъэтIысхьажьы.
ЧIыгунчъэм чIыгур етэты, лэжьапIэ зимыIэм лэжьапIэ 
етэты, тхьамыкIэм фэхъун етэгъэгъоты зыIорэ хэбзакIэм 
нэпкъым тетэу къошъофыкIэ "Iазэр" къошъоф ешIы, шы 
тесыкIэ зымышIэрэр шым тырегъэтIысхьэ, жэкIэ дезгъаштэрэм IэнатIэр фегъэшъуашэ, тыгъосэрэ Iэнэзехьэр 
Iэнапшъэм дегъэтIысхьэ. Джаущтэу тхьамыкIэ-мылъкунчъэмэ уафэшIушIэнэу хъумэ, шъхьэщэфыжьхэр хэбзакIэм 
ипIурыщтых, ахэр тыгъосэрэ пщылIы кIэзыжьых. Ау зэхэлъэдэ-зэхаор зэхэдзынчъэшъ, зэрыпсэурэ шитIу-цуитIу 
зиIэри, чIыгу тIэкIу зылэжьыри, зиунашъхьэ къахэщыри, 
бэрэскэшхо мафэм пэIуакIэ, щазымакIэ зыщызылъэри, 
духымэ тIэкIу къызыпыури - бай. Джарыщтын, сэсэмэркъэу, тятэ тхьамыкIэм сянэ шIу ылъэгъущтыгъэ духыр 
зызыкIыхыримыгъакIэщтыгъэр. Ар сэIо шъхьакIэ, бай 
лъапсэ зыдзыгъэ унэгъо зырызхэри, Шэуджэнхэм афэдэхэу, Шъхьэщэфыжь дэмысыгъэхэу арэп. Ау Шэуджэн 
Мосэ ищыIэныгъэ зыхилъхьэгъэ хэбзакIэу фэгъэкIуатэ 
зимыIагъэм япсышъхьал атырихыгъ.
Шъхьэщэфыжьым иапэрэ ревком итхьамэтэгъэ 
Дэунэжъ Мыхьамодэу унэгъончъэ-шъхьэзэкъуагъэмрэ 
ышнахьыжъ Дэунэжъ Бакъэрэ зэдыряIагъэ чIыгу десэтынэ 
заулэу ямахълъэ ратыжьыгъагъэмрэ яонэш-шыкузэкIэтрэ 
атемыхыщтыгъэмэ, атепхын яIагъэп. Ау сятэ МэщбэшIэ 
Шумафэ Iыпхын мылъку тIэкIу иIагъэти, ыпхъу унагъо 
зихьагъэм къыщыублагъэу иунэ лъэбэкъу изымыдзэгъагъэ, 
лъэхэмыхьэгъагъэ сятэжъ имахълъэ дэжь, илъэсипшI фэдиз 
зыныбжьыгъэ сшынахьыжъ Мыхьамэт къызэриIотэжьыгъагъэмкIэ, кIымэфэ пчыхьэ горэм кIуагъэ.
- Сэ бэрэ, Минат, сыщысынэу, махълъэми сылъэхэхьанэу сыкъэкIуагъэп,- адрэ унэм зизгъэбылъыхьажьыгъэгъэ сятэ зэхыригъэхэу сятэжъ къыIуагъ.- Махълъэмрэ 

--- Page 32 ---

шIупщымрэ язэлъэхэмыхьэ хабзэ тэмыгъэукъонэу, умакъи 
зэхэсэмыгъэхы пшIоигъомэ, махълъэ, къэсIощтым къедэIу, 
уиджэуапыщтыми удэмыгузажъу, ар сыд фэдэщтми типхъу 
къысиIожьын. Хэгъэгум къихъухьагъэр зэкIэ мы илъэс 
заулэм "плъыжь-фыжь" хэбзэ зэблэхъукIэ тпэкIэкIыгъ. 
Джы большевикмэ хэбзакIэр хэгъэгум зэрэщагъэуцугъэм 
ущыгъуаз, ари Шъхьэщэфыжьым къызэрэсыгъапэм 
седжэнджэшыжьырэп. КъэсымыIожьыми, Шэуджэным 
зыдыримыгъэхьыхыгъагъэмэ, къысэдэIугъэмэ, сшынахьыкIи имыIофмэ ахэзгъахьэщтыгъэп. Сыдэу сшIын, мыдаIорэр 
мэдэхъу зэраIоу, шъхьэзэкъо-бынынчъэу ар кIоди, ежьыми 
ишIэ тIэкIу зыхилъхьэгъэ хэгъэгу бырсырым сизакъоу 
сыкъыхинагъ. Джы оры, типхъу, шъуишъэуищ гугъапIэу 
къысфэнэжьыгъэр. Арышъ, шъухэсымыгъэукъо сшIоигъу. 
Пачъыхьэр тезыдзи, илъэсипшIым къехъугъэу хабзэр 
зыIыгъ большевикмэ уапэшIуекIошъущтэп. Чылэм инахьыбэр ащ еуцолIагъэшъ, зыми зедгъэгъэделэнэп, закъыхэдгъэщынэп. Мылъкур къэлэжьыгъуаеми, осэпсым фэдэу 
кIодыжьыгъошIу, ау улэжьакIошъ, уишъаохэр къызыпкIэтаджэхэкIэ, птырамыхэу, ор-орэу яптырэр зэгорэм ябгъотылIэжьын. Колхоз Iофыр тэркIи къежьагъэп, тэркIи 
ухыжьыгъэ хъущтэп. КъэсIуагъэхэр сэркIэ пыупкIыгъэхэми, 
махълъэ, о угу къызэриIоу зекIо, зыми зыдемыгъэхьых, 
земыгъэгъапцI.
Осынчъэ кIымэфэ чэщ кIыхьэр, сянэ къызэриIожьыгъагъэмкIэ, сятэкIи ежьыркIи чэщ хьылъагъ. ЛIымрэ шъузымрэ зэушъый-зэфэсакъыжьыхэзэ, хэчъыежьыгъэхэу 
сятэ зыдэхъугъэр ымышIэу сянэ къэлъэтагъ. Унэм зекIым, 
чэщ мэзэгъо нэфым зипчъэ Iухыгъэ шэщым сятэ игъы 
макъэ къиIукIэу зэхихыгъ. Зэчъэм, ишитIу апшъэ зыришIагъэу азыфагу дэт... Зызэдэпсэурэ илъэс пшIыкIутфым сятэ 
гъэу сянэ апэрэу ылъэгъугъ.
Джаущтэу сэ сыкъызыщыхъущт 1931-рэ илъэсым 
игъатхэ МэщбэшIэ Шумафэ Амзан ыкъом ичIыгу десэтынэ 
заули, ишищи, ицуитIуи, имэл тIокIи, чэмищым языр къыгъани, Шэуджэн Мосэ ыцIэкIэ зэджагъэхэ колхозым, зыми 
римыгъэзэу, шIупщым едэIуи, ежь-ежьырэу ритыгъэх. 
Дэунэжъ Бакъи иунэ-хапIэ зыхахьэщтыгъэ лъэныкъом 
щызэхащэгъэ колхозэу "Адыгей" зыфаусыгъэм, иIэ тIэкIур 

--- Page 33 ---

хилъхьи, ышнахьыкIэу зыцIэ къырамыIожьыгъэм иIофшIагъэ къыгъэшъыпкъэжьызэ, щыщ цIыф пэрыт хъугъэ. Джа 
илъэсым, зигугъу къэсшIыгъэмэ анэмыкIэу, Шъхьэщэфыжьым "Горец", "Киров" зыфаIуагъэхэ колхозхэр 
къыдэтэджагъэх. Ахэмэ ахэхьагъэ цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIагъэм сыкъытемыгущыIэми, тэ, МэщбэшIэ бын-унагъомкIэ колхозыр мыгъо тфэхъугъ. Сэ дунаим сыкъызытехъуагъэр илъэсищ хъугъэу, саужкIэ къэкIогъэ Рэбихьат 
пшъэшъэжъыеми илъэсрэ ныкъорэ нахь ымыныбжьэу сятэ 
колхоз гъаблэм хэлIыхьагъ. Сэ къэзгъэшIагъэм фэдиз е 
ащ нахьыбэ къыгъэшIэныгъэкIэ мэхъу 1933-рэ илъэсым 
икIымэфэ былым-Iусынчъэ Ермэлхьаблэ ыхэкIэ щыт Хуторокым колхозышхэр рагъэфхи, гъэтхэ уцыр къэкIофэ 
щаIыгъынхэу, ар ымышIэмэ, колхоз бригадирба, цIыфмэ 
аIощтым шIолIыкIыгъ, амыгъэкIогъагъэмэ, гъомылэнчъэ 
чIыпIэ къин зефэхэм, игъусэгъэ шыIыгъитIури чылэм къэмычъэжьыгъагъэхэмэ... Сыд джы ахэри сяти бгъэмысэжьхэкIэ... Колхоз мылъкур къэзыухъумэщтыгъэ сятэ 
лъыныбэчъэ узыр къутырым къыщеузи, махълъэм лъэхэмыхьэщтыгъэ шIупщым илъэс пшIыкIущ зыныбжь 
сшынахьыжъ Мыхьамэт игъусэу, сятэ аримыгъэтыгъоу 
къыгъэнэн фызэшIокIыгъэ колхоз шищыри якукIэ пышIагъэу 
къыщэжьыгъ. Ар зыхъугъэм мэфэ заулэ нахь темышIагъэу 
тятэ лIагъэ.

--- Page 34 ---

Гъаблэ

--- Page 35 ---

Ое-ошъур къэкIоным ыпэкIэ уашъом ынахэ пщэ шIуцIэхэмкIэ зэхахьэ, шыблэ гъуагъом зыщыретэкъухьэ, 
заорэр егъэсты, зышъхьэрычърэм зырегъэуфэ, ыгу Iэпегъэзы, къыхьырэ ошъум псэ зыпыт-зыпымыти ешъункIы, 
къэбгъэкIыгъэ лэжьыгъэр уегъэгъэежьы.
Ери тхьамыкIагъори джащ фэдэх. Ахэр ежь-ежьырэу 
къакIохэрэп, кIожьыхэрэп. Жьыбгъэ кIочIэе лыгъу-лыстым 
къыхьыгъэ ое-ошъум Совет хэгъэгур илъэс пшIыкIухэ 

--- Page 36 ---

зэрэзэридзагъэр имыкъоу, лъыр зыщагъачъэрэм зэрэщыхъу хабзэу, зэхэдз зимыIэ гъаблэр къышъхьэрыожьыгъ. 
Шъхьэщэфыжьыми хэгъэгум ичылэ мин пчъагъэмэ афэдэу 
ар къынэсыгъ. Шэуджэн Мосэрэ Дэунэжъ Мыхьамодэрэ 
зыфэбэнагъэхэ хэбзакIэми тятэ ищыIэныгъэ зыхилъхьэгъэ 
колхозми тырямыщыкIэгъэжьэу гъаблэр тэркIэ лыузынчъэ-гукIэгъунчъагъ. Хэти ежь ышъхьэ зэрэфэIыгъыжьышъу 
зэраIоу, зипсэемыблэжь лэжьакIэ насып хэзымыгъотэгъэ 
МэщбэшIэ Шумафэ исабыитф, тянэрэ тятэжърэ нахь гугъапIэ тимыIэу, угъыгъэ-укууагъэкIи узыщызэхамыхыщт дунэе 
жъалымым тыкъытенагъ.
Сятэ агъэтIылъи, щыгъынIухыжьыри зытекIым, сянэрэ 
Мыхьамэтрэ къызэраIотэжьыгъагъэмкIэ, а лъэхъаным 
сшынахьыжъ илъэс пшIыкIущ ыныбжьыгъ, сятэжъ Бакъ 
апэрэу имахълъэ мэкъэнчъэ нэпскIэ ыгъэягъ.
- Хъугъэ, зыIаж, бжъэдыгъу, сабыймэ агуи упхъу ыгуи 
умыгъэкIоды, чылэр зэрэхъоу тэри тыхъун,- еушъыигъ 
сянэжъ. 
- Чылэм дэкIыжьыгъэ Зыку гукIодыпхэм зыфэзгъэдэнэп, сшынахьыкIэ Мыхьамодэ ехьыжьэгъагъэм 
зэхишIыхьагъэмкIи гужъ фэсшIынэп,- тятэжъ зыщищыкIэгъэ чIыпIэм гу пытэкIэ зыкъызэришIэжьыщтыгъэу ардэдэм 
зыкъишIэжьыгъ,- мы тхьамыкIэ цIыкIухэри нэрызынчъэ 
тшIынхэп, къэхъуных, типшъэшъэжъыий дгъэнэтIупцIэнэп. 
Ау хэбзакIэм десэгъаштэ, шъори дежъугъашт, шъудеI, 
шъукIаI зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи щысIозэ, сигулъытэнчъагъэ сигъэшIагъэр, симахълъэ сызэреушъыигъагъэр 
ары згъэежьырэр...
- Пап! - зэхихыгъэм къызэрэкIигъэщтагъэм нахьи 
гущыIэ лыузхэр ятэ къызэрэжэдэкIыгъэхэм сянэ нахь къагъэгузэжъуагъ.- Ар пIоу зыми, пап, зэхемыгъэх, сятэш 
тхьамыкIэми игунахь къэпхьын. Мыхэми ар зэхахыгъэп, 
къыжъугурыIуагъа, Мыхьамэт, Мыхьамод, Мухътар? - 
сянэжъ ыбгъэ кIэлъыгъэ Рэбихьатрэ сятэжъ ыкокI исыгъэ 
сэрырэ джырэкIэ къыдгурыIо щыIагъэп.
- Аущтэу сыкъэогъэтэрэзыжьмэ, Минат, дэгъу, сыпфэраз. Ори, бэслъыный, зи зэхэпхыгъэп. Мырэу шъуиIоф 
зыхъугъэкIэ, МэщбэшIэ лъэныкъомкIэ зынаIэ къышъутезгъэтын зышъуимыIэкIэ, шъузэтщэлIэжьын, тызэрэхъоу 
шъухъун. Сыд пIорэ, Мыхьамэт?
- Адэ ары,- Мыхьамэти зигъэлIэу ятэжъ дыригъэштагъ.
- Ащ тыдэмыгъэгузажъу, пап. ЛIэгъэ тхьамыкIэм 
ыугъоигъэр къызэхитакъуи, ытыщ чъэжьыгъэ ятэмыгъэгъаIу.
- Сэ зигугъу сшIырэр непэ-неущэп. Уянэ бэслъыныемрэ орырэ мыхэмэ шъуакъыхан, Мыхьамэтрэ сэрырэ 
гъолъыжьакIо тадэжь тыкIожьын.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм нэфшъагъомэ адэжь сятэжъ 
тадэжь къэкIуагъ, унэм имыхьэу, гузажъозэ, къакъырыпчъэр зыIуехым, колхоз зэхахьэм тятэ шIуигъэбылъыгъэгъэ мэлыр рилъэгъожьыгъэп. Нэмыз-Iумызэу щагум 
зыщиплъыхьэзэ, мэл Iой макъэ унэ хьэятэмкIэ къиIукIыгъ, 
сяни пчъэр къыIуихыгъ.
- Мэлыр унэм ишъущэнэу янэрэ ыпхъурэ язэу хэта 
зыгу къэкIыгъэр?
- ТитIу язи, пап, ар ыгу къэкIыгъэп. ПшIэрэба Мыхьамодэ зыфэдэр, мэлыр атыгъумэ зеIом, унэм къитщэжьыгъ, 
сшIэрэп тымыщэщтмэ...
- Аферым, Мыхьамодэ ащ гу лъитагъэмэ, лIы хэкIыщт. 
Адрэ сщэщт зыфапIорэр пшъхьэ къимыгъахь, ахъщэр 
тхылъыпIэ къодый, шъуфэсыукIыни, хьакумкIэ гъэгъу, 
шъуфэсакъмэ, мазэрэ нахьыби шъуфикъущт. Коным 
къинэжьыгъэ натрыф тIэкIури унэ кIашъом дэхьыежь. Чэщ 
тыгъуакIохэм анэмыкIэу лэжьыгъэ лыер яушъхьагъоу хэбзэ 
лъыхъуакIохэри чылэм дэтых. Уитхьачэт зытIущи фэсакъ. 
Сенэгуе мэлым етпэсыщтыр ахэми ятпэсынкIэ.
- Адэ, пап, къытфэнэжьыгъэ тIэкIур зэукIэу тыукIыни, 
тшхыжьыщта?
- Уер зыгорэм ышхын нахьи о пшхыжьмэ, нахьышIу...
- Сыд къэхъугъапэр, пап?.. А зигугъу пшIыхэрэр хэбзэ 
цIыфхэмэ, ти Мыхьамодэ тхьамыкIэ ащыгъупшэна, ори 
къыоплъынхэба, колхоз Iофым хэунэхъогъэ уимахълъэ 
исабыймэ къяплъынхэба?..
- Е-е, Минат, Минат...- Дэунэжъ Бакъ хэхьапщыкIыгъ.- Гъаблэмрэ пцIымрэ зэхэдз яIэп. Шъыпкъэ, лэжьыгъэ "лые" угъоймэ къытхахь къысаIогъагъ... зыми игунахь 
къэсхьынэу, ибгыбзэ къыстефэнэу сыфаеп...
Дэунэжъ Бакъ зэнэгуещтыгъэр, адрэ чылэ унагъомэ 
афэдэу, тэ тиунагъокIи къытэхъулIагъ: продразверсткэр 
хэгъэгум фэзгъэцакIэщтыгъэ лIищ, шыку зэкIэтыр тикъэлапчъэ къыIуани, тищагу къыдэхьагъэх. АдыгитIум хъурышъо пэIо хьаплъэу ащыгъмэ аIупэ шэкI плъыжь ателъ. 
Урысым ишъо кIэко шIуцIэ текъузэгъэ бгырыпхым кIэрэхъо шхо къыпэлэлы, жъогъо плъыжьыр къызыхэлыдыкIырэ 
шъо фуражкэри шъхьэрыс.
Зэмыжэщтыгъэ-зажэщтыгъэ лэжьыгъэ лъыхъухэр 
щагум дэтхэу сянэ зелъэгъум, ыуж тимыхьанэу къытфигъэпыти, унэм икIыгъ. ЛъыхъуакIомэ зыфаер щагум 
дашIыхьэщтыгъэ нахь, сянэ къыпылъыгъэхэп. Къакъырэ 
кIашъор къаплъыхьагъ, пчыпэ пэпцIэ кIыхьэр чIыгум хасэзэ, 
щагум щылъыхъуагъэх, псынэми иплъагъэх, псыунэми 
имыплъэхэу блэкIыгъэхэп. Тшхыжьыгъэ мэлым къыкIэныгъэ мэкъу Iэтэныкъоми хэпыджагъэх. "Былым гъэшхэн 
зышъуимыIэкIэ, мыри колхозышмэ Iус афэхъун, конфискацэ тэшIы" аIуагъ. Натрыф тIэкIоу унэ кIашъом щагъэбылъыгъагъэри, зы шъхьэ закъуи къытырамынэу къырахьыхыгъ. Хьэятэм щаIыгъ тхьачэтымрэ псычэтымрэ 
лъыхъуакIохэр яплъыхэ зэхъум, сянэ зыфэщыIэжьыгъэп:
- Зи къышъосIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, колхозым зищыIэныгъэ хэзылъхьагъэм исабыймэ шъуямыплъэу, сятэшми 
хабзэм фишIагъэм шъукъимыубытэу шъуцIыфба! Мы 
шъузэнэцIырэ тхьачэтымрэ псычэтымрэ сатекIодэщтми, 
сисабыймэ аIушъозгъэтхъыщтэп!
Шъхьэлъэшыгъэ-ерышыгъэкIэ, Мыхьамодэ къызэрэтиIожьыгъагъэмкIэ, сянэ лэжьыгъэлъыхъумэ зэрапэуцужьыгъагъэр е тызэрэзэтегъэжьыгъагъэр арэу къычIэ кIын, ахэмэ тхьачэтымрэ псычэтымрэ ттырамыхэу унэм 
икIыжьыгъэх, ау тинатрыфышъхьэ дзыуищ мэкъу Iатэныкъо чIэгъэу щагум дэкIыжьыгъэх. 
- Джа тхьамыкIэгъо мафэм,- сянэ щхызэ, Мыхьамодэ 
къыIотэжьыгъагъэм къыпигъэхъожьыгъ,- зэгорэм сипсэлъыхъуагъэ-тызыхъункIэгъагъэм къысфидзыжьыгъагъэри 
къышъосIожьын: - "ШIумэ еплъ, сыIумыгъэзыкIыгъагъэмэ, 
непэ къыохъулIагъэр къыомыхъулIэныгъэкIи мэхъу..." - 

--- Page 37 ---

сянэ игукъэкIыжь-гукIае ижъышъхьэ нэгу къопцIэ дахэ 
къышIухэщызэ, къыухыжьыгъ.- Тэ тибэлыхьи, ыхъункIагъэ 
бын-унагъохэм ябэлыхьи тефэжьыгъ ащ...
- Хэта ар? - къызIусигъэпхъотыгъ.
- ЕпшIэн щыIэп, сикIал. Къытфахьыгъэ гъэблэ дэдэм 
ежьри хэлIыхьажьыгъ. ЕтIани ар лIакъо щыщ, къыкIэныгъэ хэри иIэх, сыд пае гумышIу афэшъушIын. Ащ шъузфежьэкIэ, чылэм шъузэдыдэсыжьын шъулъэкIыщтэп...
Къытэпыигъэм ыцIэ къызэримыIуагъэмкIэ сянэ сыгу 
ебгъэгъагъэми, лIыпкъым сызеуцом, ащ хэлъ Iушыгъэр 
къызгурыIожьыгъ. Е-е, сянэ тхьамыкI, къэбгъэшIагъэм 
нахьыбэ сэ къэзгъэшIагъэми, сигушIогъо-гукIаехэр 
къыосхьылIэхэу, сшъхьи убгъэгу къычIэсфызылIэу джыри 
тIэкIурэ усиIэжьыгъэмэ... Къысфэжъугъэгъу, янэ шIу 
зымылъэгъу лъфыгъэ щыIэпщтын. ЩыIэми, игунахь 
къыхьын...

--- Page 38 ---

Натрыф къошын

--- Page 39 ---

"Гъаблэрэ гъаерэ ахэмыфэгъэ цIыфыр насыпышIу,- 
сянэ зыкIиIощтыгъэр езгъэIон пэкIэкIыгъэти ары. ТIэкIу 
зытешIэкIэ, къыпигъэхъожьыщтыгъэ: - Сизэкъуагъэмэ 
Iофыгъа, зэрэхэгъэгоу сэ сфэдагъ..."
Гъэтхэ гъуй-сыим къыкIэлъыожьыгъэ ос чъыIэм пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг къэтIэмыгъэхэр хэкIодагъэх. Ащ 
ыуж цIыфхэр зыщыгугъыщтыгъэхэ картоф-натрыфхэр, 
джэнч-къэбхэр, нэмыкI хэтэрыкIхэр мэзищ огъум ыстыгъэх.
ХэбзакIэм дезгъэштагъэхэр гугъэпIэнчъэу къэнагъэх: 
яIэр атырахи, гъаблэм ригъэзыгъэх. Ау хэбзакIэри къафэмыгумэкIыщтыгъэу арэп. Колхоз губгъом щылажьэхэрэм 
зы хьантхъупс лагъэрэ зы хьатыкърэ яIус. Сабыйхэр? 
Мухътар фэдэ, сэ сфэдэ, Рэбихьат фэдэ цIыкIухэм колхоз 
пэпчъ яслъэхэр къафызэIуахыгъ. Мыхьамэт, Мыхьамодэ 
фэдэ еджакIохэр хьантхъупс школым щырагъашъох. 

--- Page 40 ---

ЗыкIуачIэ къымыхьыжьыхэрэ нэжъ-Iужъхэр? Хэти 
зэрэхэкIыжьышъу, пIэгушъо дагъэмэ, пшъхьэ щыфэжь... 
Нэрыз-Iэрыз тызымышIырэ сянэжъ Чэбэхъан закъу хьантхъупсынчъэ-хьатыкъынчъэр. Ау ащи сянэрэ сятэжъырэ 
ягубгъо хьатыкъныкъо зырыз къызыфахьыжьыкIэ, къызэригъэлыжьырэ тIэкIур тэ къыднэсыжьы.
Гъэблэ тхьамыкIагъор унэгъо гъэунэхъоу чылэм дэтыгъэми, хабзэм илIыкIо лэжьыгъэтеххэр, хэт ышIэра ахэр 
зыфэдагъэхэри, агу илъыгъэри. ЗызыгъэцIыфыкIэ большевикхэу, большевикыгъэм къикIырэр зымышIэхэрэ 
тичылэлI зырызхэри, мыгъатхэ тинатрыф-мэкъу тIэкIукIэ 
зигухьэ-гужъ сянэ къытезыкъутэжьыгъагъэхэм афэдэхэри 
хэщэ-гъэблакIохэу ахэмэ къадеушъэкIыщтыгъэх. Ау 
дунай ри чэщ пщэгъо зэкIагъэп, къыкIэлъыкIощт мафэхэр 
зыгу зымыгъэкIодыщтыгъэ цIыфхэм ягугъэпIагъэх. Сяни 
джа хэмэ афэдэу цIыф лъэшыти, Iушыти, янэрэ ятэрэ къыкIэтхэу, анахь чIыпIэ къинми хэкIыпIэ зэриIэм гу лъитэзэ, 
исабыйхэр гъаблэм зэрэхищыжьыщтхэм нахьрэ Iоф иIагъэп. 
Сэ джыдэдэм зигугъу къэсшIыщтыр щхэн-гъэн 
зыфаIорэм фэд. ШIумрэ емрэ зэголъ зыфаIорэр шъыпкъэ. 
Пчыхьэпэ зэхэогъумэ адэжь сятэжъ икIэджыбэхэр къыгопшхэу унэм къихьагъ, мытIысэуи сянэ къыриIуагъ:
- Къошын горэ къашти, сиджыбэхэр сэгъэунэкIых.
- А пап, тэ къипхыгъа мы натрыф хъущэр?
- Колхоз тхьаматэм сыфаеу иIофшIапIэ сызычIахьэм, 
натрыф дзыоныкъо ыгъэбылъэу слъэгъугъэти, къыздэгощагъ.
- Ащыгъум, тат, ори ащ удэтыгъуагъэба? - илъэсибл 
зыныбжьыгъэ Мухътар къызIуипхъотыгъ.
- Ужэ зэтелъхь! - сянэ фэгубжыгъ.
- Хьау, сикIал, сытыгъона, тхьаматэм къыситыгъэти, 
къышъуфэсхьыгъ. Шъуянэ хьантхъупс шъуфигъажъомэ, 
тхьэмафэрэ шъушхын шъуиIэн.
- Тхьэмафэп, мазэри, пап, ар зыфидгъэкъун.
Сятэжъи сяни зэрэгугъэгъагъэхэу натрыф къошыным 
итхьэмэфэ-мази Мухътар тыкIигъэхьагъэп. Хьантхъупс 
зэшIыгъо тIэкIу нахь хэтымышхыкIыгъэу лъыхъуакIохэр 
джыри районым къикIыгъэх. УнэгъошъхьарыкIэу къалъыхъузэ, тадэжьи къэсыгъэх. Мызгъэгум ахэр нэмыкIыгъэх 

--- Page 41 ---

зыр адыг, адрэр урыс, ящэнэрэр ермэл. Нэбгырищыри 
зэрэзэмылъэпкъэгъур сянэ ыгъэшIагъозэ, чырбыщитIу 
хэгъэпкIыкIэ хьаку ныбэм натрыф къошыныр ригъэуцуи, 
хиежьыгъэр ныбжьи къэжъугъотынэп гукIэ ыIозэ, тыкъалъыхъугъ.
- ЦIыкIу угъоякIоми къыкIэныгъэр дэгъоу жъугъэбылъыгъэщтын,- зи къэзымыгъотыгъэм язырэ адыгэр 
гъумыгъугъэ.
- Тэ къитхын, шъуапэкIэ тыкъэзылъыхъугъагъэхэм 
къытфэнэжьыгъагъэ щыIэмэ тIахыжьыгъ.
- Аущтэу оIоми, хьантхъупсымэ шъуиунэ еу,- къыфидзыжьыгъ.
- Еумэ гъэшIэгъона, сикIалэхэр згъэшхэжьыщтхэба? - 
сяни къызэкIэкIуагъэп.
Унэм икIыжьыщтыгъэ лъыхъуакIохэм Мухътар акIэлъыджагъ:
- Ей, шъудел шъо, шъушIэрэп нахь натрыф къошыныр 
хьакуныбэм ит...
Натрыф къошыным икъэбар Мухътар бэрэ етхъоныжьыгъ. Ар Мухътар шIошъхьакIо-къегуаоу сянэ зелъэгъум, щхи, риIуагъ:
- Зымыухыжь, сикIал. УицIыкIугъом пшIагъэр непэрэ 
мафэм елъытыгъэмэ, узаф.
- Натрыф тIэкIур бын-унагъом Iуаригъэтхъыгъэшъ, 
зафэ ара? - сшынахьыжъмэ ренэу нахьыкIэгъэ гъэшIуагъэу 
къысфыряIэм сыкъогушхукIызэ, сыгъумтIымыгъ.
- Оры, оры, зизэфагъэ зицокъэфыз!..- Мухътар 
къысфидзыжьыгъ, Мыхьамодэ щхыпцIыгъэ.
- КъызэрэмыкIыщтым къишъумыгъэкI, сикIэлэ дышъэх, 
шъуазфагу гу чъыIэ къыдэшъумыгъэтадж.
- КъэошIэжьа, тян,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ 
Мыхьамэт къэупчIагъ,- тащыщ горэм мыхъун зишIэкIэ, 
зэкIэми тызэрэзэдэбгъакIощтыгъэр?
- КъэсэшIэжьы адэ... Тэ щыIа, моу бэлагъэр къэшъухь, 
джыри зэ сижъышъхьэм сикIыбфао зыхэшъозгъэшIэжьын... 
Хьау, хьау, Алахьым ерэмыд, сышъуфэраз, сыжъышъхьэмаф...- Зэпыугъо тIэкIу фишIи, натрыф къошыным 
икъэбар кIэух къыфишIыжьыгъ: - Адэ джары алъэгъурэ 
пстэури аIотэжьырэп зыкIаIуагъэр.

--- Page 42 ---

Сшыпхъу цIыкIу икIэрыкIэу
сянэ ыгъэежьыгъ

--- Page 43 ---

Сшыпхъу Рэбихьат иукIыкIэ сэ къэсшIэжьырэп. Мухътари а мафэм сымэджагъ, ылъакъохэр пщыгъэхэу унэм 
илъыгъ, сянэжъ ащ исымэджэпэсыгъ. Сянэрэ сятэжърэ 
губгъом щыIагъэх. Мыхьамэт щэджэгъоужым школым 
кIощтыгъэ. Мыхьамодэ тэ, Рэбихьатрэ сэрырэ, яслъэм 
тыкъырищыжьынэу къытлъыкIогъагъ. Арышъ илъэсырэ 
ныкъорэ зыныбжьыгъэ сшыпхъу лъэрыкIо цIыкIу къырашIагъэр зылъэгъугъэр, ар илъэс пчъагъэрэ зэдгъэушъэфыгъэр 
Мыхьамод. Рэбихьат цIыкIум илIакIэ хъугъэр тянэ етIотэныр 
зымыдэщтыгъэр зэшиплIыми анахь гумэхэ-шъабэу къытхэтыгъэ Мыхьамэт. Ау ари зэшищ зэдегъаштэм къыригъэуцолIагъ.
Сятэ ыуж МэщбашIэ-Дэунэжъмэ (мы лъэкъоцIитIур 
зэпытэу зыкIэстхырэр, тIури сэ слъэкъуацIэу сэлъытэшъ 
ары. Дэунэжъ Бакъэ тянэкIэ тятэжъыгъэми, тятэ папкIэу 
тиIагъ, типIугъ, тилэжьыгъ) къытэхъулIэгъэ тхьамыкIагъом 
ыпэ сишъыгъэми, ар зэрэхъугъэ шIыкIэ-зэкIэлъыкIуакIэр, 
джыри сыгу ыгъэузыжьэу, къэстхыжьын. 
- А мафэр непэ фэдэу къэсэшIэжьы,- зэшиплIыми 
тянэ тыкIэрысэу Мыхьамодэ къеIотэжьы.- Исхьакърэ 
Рэбихьатрэ къэсщэжьынэу, хьантхъупс тIэкIу укъырагъэшъонкIи мэхъу нанэ ыIуи, яслъэм сигъэкIуагъ. Школым 
сыкъикIыжьыгъэу щэджэгъошхэ охътагъ. Шхэрэр лэгъэ 
щэндж цIыкIур Iэ сэмэгукIэ зыдиIыгъэу тенэгуикIызэ, шхэщтыгъэ. Зилагъэ зыунэкIыгъэр нацIэзэ, хьантхъупс щыуанымкIэ плъэщтыгъэ е иджэмышх ыбзэихьажьыщтыгъэ. 
Яслъэр зыIыгъ бзылъфыгъэр (ащ ыцIэ гуфэплъ фыриIэу 
Мыхьамодэ къыриIогъагъэми, тэри ар тшIэщтыгъэми, тянэ 
ыужым къызэрэтэлъэIугъагъэу, ыцIэ къесIощтэп) хьантхъупс щыуаным шъхьэщытэу, пщэрыхьакIом ецIацIэ-фэгубжызэ, сабыимэ афыригъахъорэр ыуплъэкIущтыгъэ. 
Сыплъэмэ, сшыпхъу цIыкIу лэгъэжъые нэкIыр пщэрыхьакIом 
фещэи, ар ымыдэу яслъэIыгъым Рэбихьат къыIуидзи, 
шъхьэкIэ дэпкъым риутэкIыгъ...- Мыхьамод ымакъэ къыщытхъагъ.- Зыпсэ хэтыжь къодыеу джэхашъом къытесхыжьыгъэ пшъэшъэжъыем ар къыфызэплъэкIыжьыгъэп... Унэм Рэбихьат къызысэхьыжьым, ынэхэр нанэ 
ыгъэплIэжьыгъэх...
 Сянэ ынэпсхэр ынэмэ къакIэтэкъугъэх, тэри ар зытэлъэгъум зытфэIэжэжьыгъэп. ПлатыкужъыемкIэ зынэмэ 
акIэлъэкIыхьажьыщтыгъэ тянэ зыкъишIэжьи, къытэушъыигъ:
- Адэ сыдэу тшIын, зышъумыухыжь, ари тпэкIэкIыгъэ 
тхьамыкIагъомэ ащыщ. Шъушыпхъу нахьыкIэ щыIагъэмэ, 
шъоркIи сэркIи насыпыгъи...- сянэ джыри ынэпсхэр кIилъэкIыкIыгъэх, ау чIыпIэ къин зифэкIэ зэрэбзылъфыгъэ 
пытэр зыщимыгъэгъупшэу гукIэ зыпырикъужьыгъ.- Мы 
шъузыухырэ къэбар тхьамыкIагъо гущэм шъуянэжърэ 
сэрырэ тыщыгъозагъ, ау шъуятэжъ псэуфэ езгъэшIагъэп. 
А шъушыпхъу зыIэкIэкIодэгъэ бзылъфыгъэм ащкIэ сыжэ 
фэзгъазэу сыдэгущыIагъэп. Ежьыри игунахьшIагъэ ыгъэкIуагъэпщтын, куозэ узышхом Iуихыжьыгъ.
- Сыда "IэкIэкIодагъ" зыкIапIорэр?..- сянэ ыгу хэзгъэкIынэу сыфэмыягъэми, фэсыдзыгъ, ари исымыгъэкъоу 
сыфытеIункIэжьыгъ: - ЫукIыгъ нахь, "IэкIэкIодагъэп!"
- Аущтэумэ нахь тэрэз, сикIал. Ау, о тхылъхэр 
отхыхэшъ, пыупкIыгъащэу умыгущыIэмэ, нахьышIу. Ар о 
уизакъоп зыфэгъэхьыгъэр. Гъэблэ лъэхъаным цIыфмэ 
яIоф зытетыгъэри къыдэплъытэн фае. Гъаблэм уимыгъэшIэн щыIэп, ау ари цIыфыр цIыфэу къэнэжьынымкIэ зы 
ушэтыпI.. Шъуфаемэ, Рэбихьат икIодыкIэ Алахьым къышъу фыригъэхыгъэ ушэтынэу шъулъытэ, хьау шъуIомэ, 
шъо шъузэрэфаеу ащ шъуеплъ. КъышъосIуагъи, а бзылъфыгъэм тигунахьэ IукIагъ. Джы нэс ащ игугъу зэрэшъумышIыгъэр, къыкIэныгъэ лъфыгъэхэр зэрэшъумыгъэпыигъэхэр дэгъоу шъушIагъэ. Ахэмэ сыгу ягъу нахь, гужъ 
афысиIэп, сипшъэшъэжъые тхьамыкIэ Iуитхъыгъэ хьантхъупсымкIэ исабыйхэр гъаблэм химыгъэлIыхьагъэхэми, 
шъолъэгъу ахэр зэрэешъокIо-тыгъуакIохэр, хьапсчIэсхэр...- сянэ сшыпхъурэ сятэрэ ядунэе ехыжьыкIэ ыгу 
къэкIыжьыгъэу джыри ынэпсхэр къечъагъэх, тэри ным 
игукъао тыгу къызэхигъэхьагъ.

--- Page 44 ---

Къэзгъэзэжьыгъэ сыхьатымрэ
псычэт закъомрэ

--- Page 45 ---

Рэбихьат загъэтIылъ мафэм, сянэ къызэриIотэжьыгъэмкIэ, сянэжъи къыдыригъаштэзэ, ятэ риIуагъ:
- Ащ нахьыбэрэ, пап, колхоз губгъом сыдэкIыжьыщтэп, кIалэхэр гъаблэм зэрэхэсщыжьыщтхэм ыуж ситыщт. 
Хьау, пап, укъысэмыгый, укъысэмыушъый, хабзэми хэти 
сыгу ябгъэрэп. Сабыйхэр къысIуплъыхьэхэзэ, гъаблэм 
езгъэгъэлIэщтхэп, шъори ары.
- Сэри ащ сегупшысагъ...- тятэжъ тIэкIурэ плъызэу 
щыси, шъхьакIом ыхьэу къыпигъэхъожьыгъ: - Загъорэ 
гъэбылъыгъэкIэ сшынахьыкIэ игъусагъэмэ сиджыбэ къырадзэрэ натрыфышъхьэ зытIущымрэ зы хьатыкъ лыемрэ 
фэшъхьафэу сшIэрэп IэпыIэгъу сызэрэшъуфэхъущтыр... 
ЧIыпIэ хьылъэ хэгъэгур ифагъ, тэрышъ - тыамалынчъ...
- А, бжъэдыгъу, зэ къэув,- сянэжъ зинэку-нэпс къэзымыгъэлъагъо зышIоигъогъэ сятэжъ кIэмгуе-бэслъыныябзэ зэхэпхъагъэкIэ лъыджи, еушъый-ешъэбэкIыгъ,- нобэ 
ходэу угу кIодаоу услъэгъуакъым, хэкIыпIэ щыI.
- Сыд хэкIыпI пшIэрэр? - сятэжъ зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу пкъы зэкIэубытагъэкIэ къэтIысыжьыгъ.- СыкъэдаIо, бэслъыный.
- УкъэдаIомэ, къыбджысIэн: зы псыджэд къытхонэжьа.
- Ара уихэкIыпIэр?
- ЫтIэ, ар дыукIэу дгъавэмэ, тхьамафэрэ сабейхэм 
афикъун. Ащ нэмыкI хэкIыпIи,- сянэжъ къызIуипхъотыгъ,- 
ядэрэ ипхъурэ фымышIэу, ау зытIэкIунитIэкIэ шъущыгъуазэу, щыI.- Нэнэ Чэбэхъан икIэпхын кIэджыбэ дышъэ сыхьат 
къырихыгъ: - Мыр димахълъэ уипхъу зэрищэхуа сыхьатыр 
ары. СшынахьыкIэ къыIысхыжьыгъагъ. Мыр фэфей, 
сабеймэ сэбэпшъхьапэ афэхъун.
- Уянэ бэслъыныем ишъэф, Минат, ори ущыгъозагъэ мэ шIэ?
- Апэрэу зэхэсэхы, пап.
- Джары бзылъфыгъэмэ чIэ яIэп зыкIаIорэр...- сятэжъ 
щхи, къыухыжьыгъ: - Тхьауегъэпсэу, бэслъыный, сыхьа33
2 Заказ 031

--- Page 46 ---

тыр зыемэ къызэрэфябгъэзэжьыгъэмкIэ. Джырэ дунай 
зэжъумкIэ уипсычэт зэшхыгъо нахьи ар нахь федэщт. Тэри 
дышъэ-тыжьын хэшIыкI заулэ тиIэшъ, Ермэлхьаблэ къыщызэIуахыгъэ "Торгсиным" гъомлапхъэкIэ къыщысхъожьыных.
- Сэри хьапщып горэхэр сиIэхэти ары колхоз губгъом 
сымыкIожьынэу зыкIэсIуагъэр.
- Ахэр о зигъаIэх,- дышъэ сыхьатыр ыш къытезыхыжьыгъэ сянэжъ къызIуипхъотыгъ.
- КIалэхэр гъаблэм ыгъалIэхэмэ, сыда сэ ахэр зэрэсищыкIэгъэжьыщтхэр?..
Сятэ идышъэ сыхьат джаущтэу къытфигъэзэжьыгъ. 
Ау псычэт закъоу сянэжъ зыфиIогъагъэм игугъу нэмыкI 
къэбаркIэ къэсыухыжьын.
1967-рэ илъэсым игъэтхэ март мазэ ыкIэхэм адэжь, 
сянэ гъойщаети, чылэм унагъор сигъусэу сыкIуагъ. Мэфэ 
заули сыкIэрысыгъ, бэмэ, унэгъо Iофи, хэбзэ Iофи орэхъу, 
тарыгущыIагъ, сымышIэщтыгъэ пэкIэкIыгъэ Iаджи къысфиIотэжьыгъ, сэ сиIофхэми ащызгъэгъозагъ, сиупчIэ 
мыухыжьымэ ащыщ джэуапхэри езгъотылIагъэх. Ным 
уезэщына, къыозэщына! Ау сянэ къысиIуагъ: 
- Олъэгъу, сикIал, нахьышIу сыхъугъ. Неущ Нэфсэти 
илъэсипшI мэхъу, гъунэгъу пшъэшъэжъыехэмрэ шъэожъыехэмрэ фэшъуугъойхи, фыхэжъугъэунэфыкI. Руслъан 
цIыкIуми шъуфэсакъ, чъыIэ хэшъумыгъахь. Синысэ сыфэраз, шъуадэжь сыкъызыкIокIи, чылэм шъукъызыкIокIи 
ынаIэ къыстырегъэты, ыIэ къысэкIу, докторба, сизытет 
еуплъэкIу, сищыкIэгъэ уцхэр сегъэгъотых. ШъукIожь, 
сикIал, гъогу чыжьэ къышъупыщылъ. Моу сыкъэгъэтэджи, 
джэхашъом сытегъэзекIухь, сызэрэнахьышIури плъэгъун...- Сянэ зэрэшIоигъуагъэу къэзгъэтэджи, ыблыпкъ 
сIыгъэу джэхашъом тIэкIурэ тезгъэкIухьагъ. Сызеплъыхым, 
ылъапшъэхэр зэрэпщыгъэхэр слъэгъугъэ, сыкъызэрэкIэщтагъэм гу лъити, къысэушъыигъ: - Слъапшъэ къызэрэпщыгъэм земыгъэгумэкI, сикIал. КъэошIэжьа, ар о сыдым 
уигъэшIэжьын, илъэсищ нахь уныбжьыгъэп, ау къэсIотэжьэу 
зэхэпхыгъэнкIи мэхъу. Гъаблэм илъэхъан Мухътар ылъакъохэр зэпщыхэм, псычэт закъоу къытфэнагъэр фэтыукIыжьи, лэпс едгъашъозэ, дгъэхъужьыгъагъэ.

--- Page 47 ---

- Ары шъхьакIэ, гъэблэ илъэсыгъи ар...- сигумэкI 
къызыIусигъэпхъотыгъ.
- Шъыпкъэ, гъэблэшхуагъ, "пIэ дагъэмэ, пшъхьэ 
щыфэжь" зэраIоу, узыщыгугъыни, уицыхьэ зытебгъэлъы ни щыIагъэп. Джы мары Iэзэгъу уцхэмкIэ хабзэм ынаIэ 
къыттырегъэты, къытэIазэ. Сыхъужьыщт сэ, шъукIожь, 
сикIал...
Сыдым ащыгъум сигъэшIэныя ахэр сянэ тхьамыкIэм 
иаужырэ гущыIэхэмэ... Мыекъуапэ тыкъызыкIожьыгъэр 
сыхьат заулэ нахь мыхъугъэу сянэ зэрэщымыIэжь къэбар 
тхьамыкIагъор чылэм къысфыраIопщыкIыгъ...
Ныбжьи сыгу имыкIырэ, сыщэIэфэ сыгу илъыщт сянэ 
зыщымыIэжьым илъэс шъэныкъо къехъужьыгъэу 
сшынахьыжъ Мухътар ишъузэу ДжэнIашIу къысфиIотэжьыгъагъэм джыри сигъэгъыжьыгъагъ...
- Джа мафэм, Мыекъуапэ шъукIожьынэу машинэм 
шъуитIысхьажьы зэхъум, "шъхьаныгъупчъэ Iухъор сфыIущэий, нысэ, аужырэу сибынхэр сэгъэлъэгъужь" гощэ 
тхьамыкIэм къысиIуи, къышъукIэлъыплъэжьыгъагъ...

--- Page 48 ---

Тхъужъэутэ стырыр
Iэгушъом рапхъотыгъ

--- Page 49 ---

Ермэлхьаблэ "Торгсиным" кIощтымкIэ, сянэ къызэриIожьыгъагъэмкIэ, ятэрэ ыпхъурэ зэдэуагъэх. Сянэ ыIорэм 
зыфытемыкIыщтыгъэм лъапсэ иIагъ: ежьыр ныбжьыкI, 
Шъхьэщэфыжьымрэ Ермэлхьаблэрэ азыфагу дэлъ километрэ щэкIыр мафэкIэ пкIун-къэпкIужьыныр IэшIэхыгъэп, 
ар фэукIочIынэу зыщыгугъыжьыщтыгъэ, етIани Бэчыр 
Фафи, нэмыкI шъузабэ гори гъусэ къыфэхъугъэх. Ар 
сянэкIэ зы лъэныкъуагъ. АдырэмкIэ МэщбэшIэ-Дэунэжъ 
унагъом колхоз губгъуакIо горэ икIын фэягъэти, узытемыгущыIэжьын Iофэу ар ятэ ригъэштагъ. Сятэжъ фэе-фэмыягъэми колхоз зэхэщакIомэ ахэтыгъ, зэIукIэ бырсырхэми 
къащагъэгущыIэщтыгъэ, ыIорэри зышъхьэ егъэзыгъэ 
35
2*

--- Page 50 ---

цIыфхэм аштэуи амыштэуи хъущтыгъэ. ЕтIани зэрищэлIэжьыгъэ бын-унагъомкIэ гъэблэ илъэсхэм хьатыкъри 
лыягъэп. УзышIолIыкIыни, ужэ зэтезгъэлъыни, узгъэщынэни 
хъоигъэ.
Гъэмэфэ еджэгъу ужым, гъэпсэфыгъо мазэхэм, сянэ 
губгъом сыдэкIоныр, щаIорэм, щашIэрэм седэIун-сеплъыныр сикIэсагъ. Хьантхъупс садешъонэу, яхьатыкъ адэсшхынэу арыгъэп. Сэ а лъэхъаным илъэсипшI сыныбжьыгъ, 
сятэ зыхэлIыхьэгъэ, сшыпхъу зыхэкIодэгъэ гъаблэу илъэсибл зытешIагъэм игугъу ашIыщтыгъэ нахь, ар тичыли, 
Iэгъо-благъоми, нахь чыжьэ шъолъырхэми арылъыжьыгъэп, ау тиунэ къихьэхэрэм язэIушъэшъакIэ, укъэмыдаIу 
къысаIощтыгъэми, тичылэлIхэр зэрагъэтIысыщтыгъэхэм 
сыригъэгуцафэщтыгъэ. Нэбгырэ заулэмэ шхончхэр адаIыгъэу тибгышъхьэ дафхэу мафэ горэм слъэгъугъагъэ...
Ари джырэ тилъэхъан къыщыдгурыIожьыгъэ тхьамыкIэгъуагъ. Ау сэ джы зигугъу къэсшIыщтыр цIыфхэр хьапсмэ 
ачIагъэтIысхьанхэм ыпэкIэ щыIэгъэ гъаблэм сянэ Ермэлхьаблэ къыщехъулIэгъэгъэ шъхьакIо гор. Кум ис бзылъфыгъэ 
заулэмэ сэри сахэсэу ар Бэчыр Фафэ къафиIотэжьэу 
зэхэсхыгъагъ:
- Мы пчэдыжь шIагъом тпэкIэкIыгъэ гъэблэ мыгъор 
сшIэрэп сыгу къызыфэкIыжьыгъэр, Исхьакъ шъэожъыер 
арыщтын...- Фафэ хэщэтыкIи, щхыжьыгъэ.- КъэошIэжьа, 
Минат, тхъужъэутэ зырызэу ермэлхьэблэ урамым щядгъэгъэжъэгъагъэр пIэгу шъэожъые горэм зэрэрипхъотыгъагъэр?
- КъэсэшIэжьы, Фаф, къэсэшIэжьы... Гъаблэм ыгъалIэщтыгъэ шъэожъыем ихьалэл, тхъужъэутэр зэрэсIэкIипхъотыгъагъэр сшIоIофыжьыгъэп. Сидышъэ тхьакIумалъэхэмкIэ "Торгсиным" къыщысхъожьыгъэ хьаджыгъэ Iалъмэкъ ныкъом джыри IэбжыбитIу (зыр пщэрыхьакIом 
естыщытр, адырэр - сфигъэжъэщтыр) джыри къызэрэхэсхыжьыщтыгъэр ары. Кум къыддисхэми, сишъэожъые 
Исхьакъи зэхахэу къыосэIожьы, Фаф, сихьаджыгъэ сыхэмыгъэIэбэжьэу уитхъужъэутэ ыныкъокIэ укъызэрэздэгощэгъагъэр.
- Сигуапэ, сигуапэ ситхъужъэутэ иIэшIугъэ джы нэс 
пIупэ зэрэтелъыр, ащ нахьи нахь псэпэ Iаджи ори, уятэ 

--- Page 51 ---

Бакъи къысфэшъушIагъ, ау уигубгъо Iалъмэкъ кIэщыгъо 
горэ илъмэ, щэджэгъошхэ IэшIу къыбдэтшIын сэIошъ, 
сегъапэ,- Фафэ тхьагъэпцIэу сянэ къыIугушIуагъ.
- Мызгъэгум, Фаф, угу рихьыщтымэ сшIэрэп, уикIэсэ 
хьалыжъожъые къыпфэсэхьы,- сяни Фафэ IугушIожьыгъ.
- Бжьынлыбжьа, щата текIагъэр? - нэмыкI бзылъфыгъэ гори къэупчIагъ.
- Фафэ бжьынлыбжьэ ышхырэп, икIэсэ щат къезгъэгъусагъэр,- сянэ джэуап сэмэркъэу къытыжьи, игукIаекIэ 
къыухыжьыгъ: - Орырэ сэрырэ, Фаф, сипшъэшъэгъу 
лъапI, ащыгъум тызгъэгуIэгъэгъэ-тызгъэтхъэгъэгъэ тхъужъэутэм фэдэ мыр хъунэп... Ау "Торгсин" хьаджыгъэп 
хьалыжъожъыер зыхэсшIыкIыгъэр, тэр-тэрэу къэдлэжьыгъэ хьаджыгъ...
Бзылъфыгъэхэм ащыщ горэм шIулъэгъуныгъэ орэдыр 
къыхидзагъ. Шыкуаоми шыхэр ригъэлъэхъугъэх.
Ахэр зэмыгуцафэщтыгъэхэ Хэгъэгу зэошхор 
къежьэнкIэ джыри илъэс иIэжьыгъ. Ау сятэжъ итыжьын 
къамэрэ сятэ идышъэ сыхьатрэ афэгъэхьыгъэу джыри 
гущыIэ заул. Гъэблэ Iофыри ащ щысыухын.

--- Page 52 ---

Зым сянэ къыухъумагъ,
адырэр сIапшъэ илъ

--- Page 53 ---

1933-рэ гъэблэ илъэсыр текIыфэкIэ, къыкIэлъыкIощт 
илъэсым илэжьыгъакIэ къэсыфэ сяни, сяти, сятэжъи, 
сянэжъи яIагъэ дышъэ-тыжьын тIэкIур Ермэлхьаблэ "Торгсин" тучан нэйпсыем чIэкIодагъ. Нахь тефэбгъоу къэпIон 
хъумэ, цIыфмэ къаIэкIэнэгъэ мылъкур хэгъэгум ыугъоигъ.
ДжырэкIэ, сянэ къызэриIотэжьыгъагъэмкIэ, сятэ 
идышъэ сыхьатэу осапкIэ фэхъугъагъэмрэ сятэжъ сянэжъ 
къызэрэрифэкIыгъагъэ тыжьын къамэмрэ къыфэнэжьыгъагъэхэр. Ахэри непэ-неущ, адырэ Ермэлхьаблэ кIогъукъэкIожьыгъор сянэ ыIозэ, ыгу пыкIыщтыгъэхэп, загъори, 
къызиштэхэкIэ, гъыщтыгъэ. УзегупшысэкIэ, сыхьатыри 

--- Page 54 ---

къамэри ежьымкIэ мэфагъэхэп: зымкIэ ар ащэгъагъ, 
адырэмкIэ янэ раукIынэу къырафэкIыгъ. Ау хэтрэ цIыфи 
ежь къырыкIуагъэм зыдишIэжь-зыдимышIэжьрэ Iаджи 
хэлъ. Ахэр зэхэпфынхэу уазыфежьэкIэ, тхылъ псэу птхыгъэкIи, пфэухыщтэп. Ахэмэ ягупшысагъэхэри бэ, джы 
къызнэсыгъэм зыфызэхэмыфыгъэ-къызыгурымыIуагъэхэри нахьыбэжь.
Сыдми, сятэ идышъэ сыхьат зэкIэми ауж къыригъанэзэ, 
адырэхэр ыхъожьыгъэх. Джы сятэжъ итыжьын къэмэ 
закъоу къэнэжьыгъэр ары зичэзыу къэсыгъэр. Ар къыхъожьынэу чэщныкъо кIэтаджэкIэ сянэ гъогу техьагъ. Ермэлхьаблэ зыдэкIон гъусэ сянэ земыгъотым, Уарп Iушъо 
рекIокIырэ гъогу чыжьэр щигъэзыий, километрипшI 
фэдизкIэ Шъхьэщэфыжьым пэчыжьэ Къанэкъо мэшIоку 
станцием кIуагъэ. Ащ мэшIокум ущитIысхьэмэ, сыхьатныкъокIэ Ермэлхьаблэ унигъэсыщт. УиIоф зызэпыфэкIэ, 
джа мэфэ дэдэми чылэм укъехъулIэжьыщт.
Джахэр сянэ къыдилъытэхи, сизакъоп, Алахьыр сигъу сэ ыIозэ, станцием екIуалIи, Ермэлхьаблэ кIорэ хьылъэзещэ 
мэшIокум итIысхьагъ. МэшIокур заулэрэ чъагъэу нэфылъыр къыкIидзэу ригъэжьагъ. Ардэдэм цIыф зэрымысэу 
къыщыхъущтыгъэ вагон къогъум лIы джэдэ шъойцые горэ 
къыкъотэджыкIи, ынэхэр къилыдыкIыхэу сянэ къыфиузэнкIыгъ.
- Зы лъэбэкъу къызэрыбдзэу услIыщт! - сянэ къамэр 
къызыкъуипхъоти, къебэнын зигухэлъыгъэ лIым пэуцугъ.
Джаущтэу шъузэбэ тхьамыкIэмрэ лIы шъхьэрыкIо 
нэкIыгъэмрэ зэпэщытхэу Ермэлхьаблэ нэсыгъэх. МэшIокум 
ичъэ станцие IухьагъумкIэ щигъакIэу зырегъажьэм, зи 
къыздэмыхъугъэ лIыр вагоным ипкIыжьыгъ. Сяни джа 
мэфэ дэдэм, тыжьын къамэмкIэ къыхъожьыгъэ хьаджыгъэ Iалъмэкъыр икIыбырыхьэу, щэджэгъо тыгъэ егъэзыхыгъом тадэжь къэкIожьыгъ.
Сятэ идышъэ сыхьат? Ар джы къызнэсыгъэм, къэуцумэ-язгъэшIыжьызэ, сятэрэ сянэрэ янэпэлъэгъоу сIапшъэ 
илъ.

--- Page 55 ---

Сятэжърэ сянэжърэ

--- Page 56 ---

Шъузабэу сянэ къызэнэм, сянэжъ-сятэжъхэу Дэунэжъ 
Чэбэхъанрэ Бакърэ зэрэбынэу тызэращэлIэжьыгъагъ. А 
тызщыкощыжьыгъэ мафэр хъатэу къэсшIэжьырэп, ау сянэ 
ынэпсхэр зэрэкIэслъэкIыкIыщтыгъэхэр дэгъоу къэсэшIэжьы. 
Джы къызнэсыгъэми тиунэ къыхахыжьыгъэ пкъэу хэр, 
пхъэмбгъухэр, чыифхэр сятэжъ ищагу зэрэдэлъыгъэ хэр, 
пчъэIупэм Iутыгъэхэ къужъ чъыгитIури, бжьэмэтищыри, 
конри сынэгу кIэтых. Ахэмэ язакъоп, сыкъызэрыхъухьэгъэ 
унэ нэтIэ шъхьаныгъупчъитIумрэ псынэкIэчъымкIэ гъэзэгъэгъэ къэлэпчъэжъыемрэ сщыгъупшэхэрэп. Ахэр сидунэе плъэпIагъэх, сидунэе гъогупагъэх.
ТихапIэ уиплъыкIымэ, тихэпIэжъыгъэр умылъэгъущтыми, тызыкIэрысыгъэ бгышъхьэр къэлъагъо. ПсырыкI 
лъэныкъомкIэ мэзыри олъэгъу, пчыхьэрэ Уарп ымакъи 
зэхэохы. ТихэпIагъэм елъытыгъэмэ, мыщ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгыбэ дэт. Унэ кIыхьэм изы натIэ урамымкIэ гъэзагъэ, адрэ натIэр щагумкIэ дэдзагъ, хьэятэм уикIымэ, унэм 
къыпыт пщэрыхьапIэм уехьэ. ПщэрыхьэпIэ къогъум 
онджэкъыр шъхьэщэкIоты, пчъэ сэмэгумкIэ мыжъошъхьалыр къот. Псынэ пкъэури пщэрыхьапIэм пэчIынатIэу 
щыт, ащ хэтэрыкI хэтэжъыери пэIулъ.
Сятэжъ Бакъэ лIы лъэпэлъэгэ лIы гъур сырыф. ГущыIэ 
хъумэ, мыгузажъоу, къыIорэр къыппкъыригъахьэу мэгущыIэ, ымакъэ Iэтыгъэу зыгорэм дэгущыIагъэу къэсшIэжьырэп. Адыгэбзэ дахи Iулъ, урысыбзэри дэгъоу ешIэ. Чылэм 
хьакIэ къыдахьэмэ, район IофышIэуи нэмыкIэуи орэхъу, 
пэгъокI-дэгъэкIуатэу сятэжъ ары яIэр. Гъэблэ ужым, цIыфмэ 
ящыIакIэ зыпкъ иуцожьы зэхъум, хэбзакIэм фэгъэхьыгъэ 
апэрэ псалъэкIэ зэIукIабэмэ къащагъэгущыIэщтыгъ. ЦIыф 
гумэкIыл, зэкIэми анэсы, гу алъетэ. ТызэкIыгъоу гъогум 
тырыкIо хъуми, уиуцупIэ мары еIошъ, исэмэгубгъукIэ 
сегъэуцу, уицIыкIугъом умышIэрэр лIы ухъумэ, пшIэжьыщтэп къысеIо. Гъогум мыжъо горэ тырилъагъомэ, мыщ 
зыгорэ елъэпэощт еIошъ, IуегъэкIоты. ЦIыф зэхэтыкIэр 
дэгъоу зэришIэрэм фэдэу адыгэ тарихъми щыгъуаз. Совет 
хабзэм къызэIуихыгъэ ликбезым еджакIи тхакIи щызэрегъэшIэжьы, ащ пчыхьэрэ сяни зыдещэ. Сшынахьыжъмэ 
ятхылъхэр ежь итхылъхэу, итыр хьарыф-хьарыфэу зэпигъэуцозэ, къыриджыкIэу Iаджри сэлъэгъу. Сятэжърэ сянэрэ 
пчыхьэрэ еджакIо зэдакIохэ зыхъукIэ, ахэмэ сянэжъ 
зэрясэмэркъэущтыгъэр джыри стхьакIумэ ит.
Адыгэхэм ятарихъ, ятхьамыкIагъо сятэжъ зыкIишIэщтыгъэр ежь ащ къыхэтэджагъэти ары. ПщылIыпIэм итыгъэ ятэ хьазабэу телъыгъэр ежь ышъхьэкIэ зэхишIагъ, 
къаIотэжьэуи бэрэ зэхихыгъ. Къэбарыжъэу, тхыдэжъэу, 
гущыIэжъэу ышIэрэр бэ, пшысэ къэIотэнкIэ Iазэ. Апэ дэдэ 
нарт Шэбатныкъуи, Саусэрыкъуи, Сэтэнаий, Адыифи, 
Лъэпшъи, Колэси якъэбар сэзгъэшIагъэр сятэжъ. 
Пшысэхэм, тхыдэхэм къазыхэкIыжькIэ, непэрэ мафэм 
игугъу зыщишIырэм, адыгэмэ щыIэкIэ мамыр къафэзыхьыгъэ хэбзакIэр иапэрэ псалъ. Дунаир мамырыщтмэ, илъэс 
заулэкIэ тищыIакIэ зыфэдэщтыр къысфеIуатэ. Апэрэ 
тракторэу чылэм къыдэхьагъэри, апэрэ самолетэу ылъэгъугъэри шIогъэшIэгъон. Ахэмэ мэхьанэу яIэмэ алъэныкъокIэ къикIызэ, тичэупакIэ дэжь щызэхэс лIыжъ купыр 
егъэдаIо. Ахэр сятэжъ зэригъэдаIорэм сэри сырыгушхоу, 
шъэожъыем имыщыкIэгъэ шъэфхэм анэсхэу, "кIуи джэгу" 
аIофэкIэ, сахэсыщтыгъэ.
Нанэ ныо къопцIэ дах, Хьатыумэ ащыщ, бэслъыныепхъу. Нанэ цIыф гушIубзыу, хьалэл, гъунэгъухэмкIи, 
тиурам блэкIхэрэмкIи цIыфыгъэшхо хэлъ, тыдэрэ чIыпIи 
шъхьэкIэфэныгъэр апэ регъэшъы. Тикъэлапчъэ хэт къыIухьагъэми, блэкIэу ылъэгъугъэми, бэслъыныябзэкIэ "фыкъеблагъэхэ" аримыIоу къыхэкIырэп. Тикъэлапчъэ дэжь 
щыт тетIысхьапIэм нэнэжъ тесыныр икIас, сэри ащ сигъатхъэу сыкIэрэсы. Илъэсиблым сит нахь мышIэми, анахь 
иным зэрэдэгущыIэщтым фэдэу "ФIыцIэ" ыIозэ, къыздэгущыIэ. Къуаджэм щымыщыпхъуми, зэрэчылэу къашIэу 
къысшIошIы. БлэкIырэ цIыфым сэлам епхы зыхъукIэ, 
уфэтэджын зэрэфаер нэнэжъ сэзгъэшIагъэр.
- Сыт, ФIыцIэ, сэлам къыдэсыха шIалэм укIхомытэджар? - мафэ горэм нанэ къысэупчIыгъ.
- ЛIыжъэпи, ныопи ар...
- Абы лIыжъ-ныо хоIуакъым, цIыхум инамыс гъэлъапIэ.

--- Page 57 ---

Сэ къызыщысшIэжьырэм, нэнэжъ псауфэ, бэслъыныябзэр иапэрэ псалъэу, ащкIэ хэти дэгущыIэзэ къыхьыгъ. 
Сянэжъ Чэбэхъан сигъэшIэгъэ бзэм ихьатыркIэ бэслъыныемэ, къэбэртаемэ сахафэмэ, аIулъыбзэмкIэ садэгущыIэ, 
ятхылъыбзи къысэмыхьылъэкIэу седжэ. Нанэ бэслъыныябзэр къызыритIупщыпэкIэ, тэтэжъ мэгубжы:
- Оракъым-сэракъымыр къырищэжьагъ джы! Мы 
кIалэхэр бэслъыные тшIопшIыщтых!
- ЫтIэ,- нэнэжъ ибэслъыныябзэ зэпигъэурэп,- о 
убжъэдыгъу, димахълъэ тхьамышIкIэр - абдзахэ, мы 
шIэлэхъумэ беслъеней горэ къахэрэкI,- еIошъ, садэжькIэ 
къэплъэ: - ФIыцIэ, убеслъенейкъэ о?
- Сыбэслъыней! - зысIокIэ, сятэжъ щхыпцIызэ, унэм 
екIы.
Апэ тхылъэу слъэгъугъэр, сянэжърэ сянэрэ я КъурIан 
ахэмытэу, сшынахьыжъищымэ ятхылъхэр арых. Ахэр 
еджапIэм къызикIыжьыхэкIэ, зызагъэпсэфырэ уж, зэпеохэзэ, яеджэн рагъажьэ, ащ къыхэкIэу зэфэгубжыхэуи 
мэхъу. Нэбгырищым унитIури пщэрыхьапIэри афикъурэп. 
Ахэмэ ятхылъмэ ащыщ къэсштэныр хэгъэкIи, сынэсыныр 
къезгъэкIурэп. Сащыщынэу арэп, нэнэжъ сызэригъэсагъэу, 
пIэ мытхьакIыгъэу тхылъым утеIэбэныр къезгъэкIурэп. 
Арышъ, сшынахьыжъмэ анэгу, аIэ, алъакъо амытхьакIэу 
ятхылъхэр къызэраштэхэрэр сшIогъэшIэгъон, ар нэнэжъи 
есэIо. Аущтэу зыкIэхъурэр нанэ КъурIаным еджэн хъумэ, 
ыIэ-ынэгухэмкIэ зегъэкъабзэшъ, тхылъ пстэуми ащ фэдэ 
екIолIакIэ афыуиIэн фаеу къысщэхъу.
Нэнэжъ ымакъэ тIупщыгъэу КъурIаным еджэ зыхъукIэ, 
зэрэсшIогъэшIэгъоным имызакъоу, гукIэ сызыфатхъэрэр 
сымышIэу сэтхъэ. Ау сыгу зыкIодыщтыгъэр нэнэжъ амдэз 
ыштэу нэмаз ышIы зыхъукIэ ары. IитIур бгъэм телъэу, 
къыблэмкIэ ынэгу гъэзагъэу тIысымэ, шъхьащэ ышIымэ, 
Iупчъапчъэ хъумэ, щынагъоу къысшъхьэщыхьэрэм шъхьэфитынчъэ сишIызэ, инэмазлыкъ сызекIотылIэкIэ, зи къысимыIоу, садэжькIи къэмыплъэу сыкъыIуигъэкIотыкIыщтыгъэ. Ежь зэриIощтыгъэу, Тхьэм ыпашъхьэ къызикIыжьырэм, сшIэрэмкIэ къысфэгубжыщтыгъэп, сызэриубытылIэти, сигъэшIожьыщтыгъэ.

--- Page 58 ---

КъурIаным итыри сшынахьыжъхэм ятхылъхэри 
зилIэужыгъор зэзгъашIэмэ сшIоигъоу Iаджри нанэ сеупчIэу 
къыхэкIыщтыгъэ. КъурIаныр Тхьэм ынап, пшынахьыжъхэм 
ятхылъхэр хэбзакIэм ыбз, иакъыл еIошъ, тIуми уасэ къафешIы. Шъуитхылъмэ шъуядж сшынахьыжъмэ аримыIощтыгъэмэ, къурIаныбзэр зэжъугъашIэ ыIоу ригъэзыщтыгъэхэп. Тхылъхэр къабзэу зэраIыгъыщтым фэсакъыщтыгъэ. Загъорэ ыIэ ыжэпкъ кIиубытэти, Мыхьамэт тхылъым 
къызэреджэрэм кIэдэIущтыгъэ, къызэджагъэм джыри зэ 
къыригъэджэжьэу бэрэ сырихьылIагъ. Нанэ фэдэу сяни 
КъурIаным дэгъоу еджэ, нэмази ешIы, тащыщ горэ къызысымаджэкIэ, янэ зэришIыщтыгъэу, дыухьэ къыпчъызэ, 
напщэ ттырихыщтыгъэ. Сянэ ликбезым зыдихьыщтыгъэ 
тхылъым е титхылъмэ къяджэ зыхъукIэ, сятэжъ зэрэгушIощтыгъэу нани гушIопсым зэрихьэщтыгъэ.
- Дэгъоу укъеджэ, Минат,- сятэжъ ыIощтыгъэ.
- Аллам-тэлам, фIо укъеджэ,- сянэжъи пигъэхъожьыщтыгъэ.
Джа лъэхъаныр ары КъурIаныр тхылъмэ зэратекIырэр 
къызызгурыIуагъэр. Мэкъэ дахэкIэ сянэжъи сяни КъурIаным къеджэщтыгъэхэми, къикIырэр ашIэщтыгъэп, итыр 
езбырэу къыраIотыкIыти, Iэ щафэзэ, агъэтIылъыжьыщтыгъэ. Сянэ ар къыгурымыIоу щытыгъэп, ау янэ ихьатырми, 
ежь зэресагъэр арыми КъурIаныр IэкIыб ышIыщтыгъэп, 
сшынахьыжъмэ ятхылъмэ, ежь тхакIэрэ еджакIэрэ зэришIэгъэ тхылъмэ ар апигъэуцущтыгъэп, уасэ фишIыщтыгъэ. 
Ар сэ мафэ горэм дэгъоу къызгурыIогъагъ.
- Мы укъызэджагъэм сыда къикIырэр, мам? - 
Мыхьамэт еупчIыгъ.
- Ащ къикIырэр уитхылъмэ къарыкIырэм фэдэу сшIэщтыгъэмэ, сикIал, джы нэс еджэгъэшхо сыхъуныгъи,- 
къыриIожьыгъ, етIанэ тIэкIурэ щыси, къыпидзэжьыгъ: - 
АрапыбзэкIэ тхыгъэр арабым къыгурыIощт, адыгабзэкIэ 
тхыгъэр адыгэм къыгурыIощт. Ау КъурIаныр Алахьым 
къытфыригъэхыгъэшъ, тэгъэлъапIэ. Ори ар гъэлъапIэ, 
уиеджэн къыкIемыгъэч. Мэкъэмэ дахэ тхылъым дэпIыгъы ми, укъызаджэрэр къыбгурымыIомэ, ишIуагъэ пшIэщтэп, 
дунаим ущыгъозэщтэп. Ау ащ къизгъэкIырэп Тхьэр шъугу 

--- Page 59 ---

имылъыныр, Ащ и КъурIан, шъубыслъымэнба, шъумыгъэлъэпIэныр.
Джащ фэдагъ сэркIэ КъурIаныри, убзэкIэ тхыгъэ 
тхылъхэри. Ащ ыуж КъурIаныри, тхылъхэри зэхасшIэхэу, 
сшIогъэшIэгъонхэу зыхъугъэр. КIымэфэшхохэр темырым 
зэрэщыIэр, къыблэмкIэ зэрэфабэр, темырымкIэ чъыIэ 
зыхъукIэ, къолэбзыухэр къыблэмкIэ зэрэбыбыжьыхэрэр, 
гъатхэм къызэрагъэзэжьырэр тхылъмэ къыдгурагъаIо. 
Совет хабзэр большевикмэ къызэрэдахыгъэр ахэмэ къыраIотыкIы. "Плъыжьхэр" тэры, "фыжьхэр" - пыих. 
Сшынахьыжъхэр зэо джэгуным зыдаублэкIэ, щыри "плъыжьынхэу" фаех, сэры "фыжьыкIэ" агъэделэнэу зыуж 
итхэр. Сэри ар адэсшIагъэшъ, "сыфыжьынэу" сыдэрэп. 
Сипхъэ кIэрахъо къесэпхъотышъ, пхъэнтIэкIушъхьаком 
сыкъосэу унэр зэпэсэгъаджэ:
- Сы Чэпай сэ! Сы Чэпай!..
- У Чэпай, у Чэпай!..- Мыхьамэт къысеIоми, седэIурэп. 
ПэкIор чIэгъым чIэпшыхьажьыгъэ пыим сео. КъызычIэкIыжьырэм ыIэ къесымыгъэIэтэу сыуцурэп. "СыукIыгъэ", 
Мухътар къэмытэджыжьы хъумэ, нанэ дэжькIэ сыплъэзэ, 
гъыныр къыхэсэдзэ. Мухътар къызытэджыжьыкIэ, 
сэгушIошъ, сикIэрахъо фэсэщэи.
Сабыигум риубытэрэр егъашIэм къызыдырехьакIы. 
Анахь гукъэкIыжь фабэу сиIэмэ ащыщ адыгэ усэ мэкъамэр 
апэрэу зэрэзэхэсхыгъагъэр. "Саусэрыкъоу тикъан, Саусэрыкъоу тинэф, пчэмыIуфэр зиашъу, ашъор зиджэнэкокI...". 
Мы сатырхэр сятэжъ Бакъэ къыIохэу апэ зыщызэхэсхыгъагъэр тикъэлэпчъэжъые тетIысхьапI. Гъунэгъу лIыжъитIоу 
щысмэ сятэжъ къэбар къафиIуатэщтыгъэ, икъежьапIи 
сшIэщтыгъэп. Зэрэхъури сымышIэу джа усэ сатыр IупкIэхэр 
сыгу исыубытагъэх. ЛIыжъмэ адэжькIэ сыкIоным ычIыпIэкIэ 
а сатырхэр гукIэ къэспчъыхэзэ, пчъэIупэм Iут къужъ чъыгитIум яз сыкIэрыуцуи, мэкъэ тIупщыгъэкIэ ахэр къыкIэсIотыкIыжьыгъэх.
Сятэжъ къыIуатэщтыгъэ къэбарыр зыфэгъэхьыгъагъэр 
нарт Саусэрыкъу. А илъэсым ибжыхьэ еджапIэм сыкIонэу 
зызгъэхьазырыщтыгъэ. ГъэшIэгъоныр зэхэсхыгъэ сатырхэр, тыдэ сыкIоми къыздекIокIхэу, сыгу илъых, тиатэкъэ 
плъыжьыжъ къесфэкIы хъуми, хъэдэн Iэгуаом сырыджэгуми, хъэренэ сешIэми, джа усэ сатырхэр шъхьэм имыкIхэу, 
чыжьэкIэ къыщежьэхэзэ, къысхэIукIых. Нанэ дэжь сыгъолъыжьыми, ахэр къысегъаIох. СыкъызыущыжьыкIэ, 
сянэ ипIэ сычъэжьэу сихабзэшъ, Саусэрыкъо фэгъэхьыгъэ 
усэхэр мэкIэ-макIэу къэсэпчъыжьы.
- Сыда, сикIал, пIохэрэр? Хэта ахэр озгъэшIагъэхэр? - 
къэсIощтым пымылъэу ежь симэкъамэ къыпедзэжьы: - 
"Ашъор зиджэнэкокI, пызыкъутыкIрэр - зипчышъхь..."
Зэхэсхырэр джыри сэгъэшIагъо, тыгъуасэ нахьи мэкъамэр нахь шъабэу къысшIошIы, сыгушIозэ, ным ыбгъэ 
зычIэсэфызылIэ. Сянэ сшъхьац Iэпэ шъабэхэмкIэ къыхэIэбылъэбыхьэ зыхъукIэ, сигуапэу мэзахэм къыхэнэфыкIырэ 
кIашъом сыдэплъые, сянэ сеIушъашъэ: "Хэта Саусэрыкъор?".- "Ар нартылI". "Нартхэр хэтха?" - "Пшысэм хэтхэ 
адыгэ лIыхъужъых". "Хэта адыгэхэр?" - "Тэрба адыгэр". 
"Мыхьамэти, Мыхьамоди, Мухътари, сэри ара?" - "Ахэри 
ары, ори ары". "Татэ?" - "Тати ары". "Нанэ?" - "Нани 
ары". "Сыда ащыгъум нанэ зыкIэбэслъыныер?" - "Адыгэхэр, сикIал, лъэпкъыбэу зэтефыгъэх. Бэслъыные адыгэмэ 
нани ащыщ".- "Ы-ы,- сэIошъ, къызгурыIуагъэ фэдэу 
сегупшысэ, етIанэ нахь тезгъэпытыхьэу сеупчIы: - Саусэрыкъо цIыфышIуа?" - "Саусэрыкъо цIыфышIу, цIыфхэр 
икъотэгъух, шIу афешIэ". "СыдышIуа афишIагъэр?" - 
"ЦIыфмэ машIор къафихьыжьыгъ". "Зыгорэм къыщанэгъагъа?" - "Хьау, иныжъхэр къякIухи, машIор атырахыгъагъ". "ЕтIанэ?" - "ЕтIанэ Саусэрыкъо ишыгъо ешэси, 
иныжъхэр зэхиукIэхи, машIор къыхьыжьыгъ". "Ащыгъум 
Саусэрыкъо - Ленин!" - "Хэта зыIуагъэр?" - сянэ къыкIэщтагъэу къэупчIэ. "Тат ары зыIуагъэр. Лениным ишIушIэ 
егъашIэм щыIэщт ыIуагъ. СэшIэ сэ, Саусэрыкъо - Ленин!.."
- Сыт узыхомыжыер, ФIыцIэ? - нанэ къэджэ.- Уянэ 
джэмыщ кIон хуей, нэху къошъ. КъакIо сидей, Пакъэ ихьэгъожъыжъ техуао зы хъыбар къыпхосIотэн.
Тхъагъоба уятэжърэ, уянэжърэ, уянэрэ абгъэ фабэ 
учIэлъэу пшысэ е Iушыгъэ горэ къыпфаIотэныр! Ахэмэ 
япшысэхэр, хъугъэ-шIэгъэ Iушхэр, тихьэблэ шъэожъыехэр 
зызэрэугъоихэкIэ къызэраIуатэрэм фэмыдэу, тыжьыныпс 
зытелыдыкIырэмэ яхьщырых. КъаIуатэ зыхъукIэ, гузажъохэрэп, къызытегущыIэрэр зыгорэм фагъэдэныр, рагъэпшэныр, гущыIэ щэрыокIэ агъэкIэрэкIэныр яхабз. Джэныкъо машIом къыпахыжьыгъэ, пахъэр къызпихрэ мэджаджэм фагъадэу игъорыгъозэ тыгъэр тхышъхьэм къыкъокIы. 
ПсынэкIэчъыр мэIупчъапчъэ, шъыхьэ щырэу мыжъомэ 
ялъэ. Жьыбгъэр гъатхэм щышхъуантI, кIымафэм щыфыжь, 
бжыхьэм щыгъожь, гъэмафэм щыфэбэ къолэжъ. Шъыхьэ 
бжъакъор чъыг гъугъэ зэхэт. Ощхыр щхызэ, мэщым 
тещхэ. Осыр Iасэу къесы, мэтIысы.
Пакъэ ихьэгъожъ уфэд зэгорэм къысфэзыдзыгъагъэр 
нэнэжъ ары. Аущтэу зыкIиIуагъэри лъэпсэнчъагъэп. "Модэ 
кIуи, кIэгъэстэн тIэкIу къысфахь" ыIомэ, "зэ, къэсхьыгъагъи" есIожьэу, "моу пхъэнтIэкIур IугъэкIот" ыIомэ, "IузгъэкIотыгъагъи" есIоу, фэмыфыгъэр къыстекIоу зелъэгъум, 
"Пакъэ ихьэгъожъ къехъулIагъэр къыохъулIэщт" зэгорэм 
къысиIуагъ. 
- Сыда Пакъэ ихьэгъожъ къехъулIагъэр, нан? 
- Абы къехъулIам ущымышIэ. 
- Сыда, сыда?..
- Абы къехъулIар мы пходэ,- хьэм ыгу егъу-емыгъушъоу нэнэжъ къырегъажьэ (хьэгъожъым пылъ къэбарыр 
сянэжъ къызэрэсфиIотэгъагъэу, хэзгъэхъогъэ-хэзгъэкIыгъэ щымыIэу, усэ мэкъамэм кIэтэу, бэшIагъэу къэстхыжьыгъагъ),- зэраIомэ зэраIотэжьыо, хагъахъомэ хагъотэжьыо 
щыIашъ зы хъыбар, сакърэм щымыщэу, цакъэрэм фэгуищэу, шъхьаукъорэм дэчэщэу, хьакъурэм дэущэу Пакъэ 
ихьэгъожъ игъашIэр къихьа. Ыныбжъ къышъэкIэри, пчъэIум 
зыIуешъыхьэ, ихьэфалъэ хьантхъупс зитрэм, игуфIагъо, 
тхьамышIкIэ...
- Хьагъом фэдэу сыныбжь бэп сэ!..- къэбар хъатэ 
хьэм зэрэпымылъыр къызгурэIошъ, нанэ къыIорэр зэпэсэуты.
- ЫтIэ ара, ФIыцIэ, уныбжъкъым... Ара шъхьакIэ, о 
шъыпс-пIастэр уиIум-пэм.
- Пыраник къысэти, сымышхымэ, плъэгъун...- сэгъумтIымы.
- IэшIу-IушIукIэ шхагъэ хъурэп.
- ЕтIанэ, етIанэ...- нэнэжъ къызэрэсIугушIорэр 
сымылъэгъуми, ымакъэкIэ зэхэсэшIэ.

--- Page 60 ---

- ЕтIанэ махо горэм къуажэм дэкIи, куандэм хэлъ 
тхьакIумкIыхьэм зытеувэм, щтэм хэтэу абы етхъуи, къыубыда, лыкIэ зигъэшхэкIа. Сыту Iэф, хуабэ, икъупшъхьи 
шъабэ!.. Абы ходэ лы згъотамэ, махо къэс мыбдей сыкъэкIон, сышэкIон. Джыпстыу къэмыкIомэ, джыпстыу къокIо 
джиIэмэ, ежэзэ, иделагъэ нахь хэмылъэу хьэгъожъыр лIа.
- Хьэгъожъыжъым фэдэу сэ делэ сыхъущтэп! 
- Алахьым ерэмыдэ, ФIыцIэ, атIэ ухъункъым! - нанэ 
тIэкIу тырегъашIэшъ, къысэупчIы: - Делэм блэкIао сыт, 
ФIыцIэ, хьэгъожъым мыхъунэу хэлъыр.
- Фэмыфыгъ! - къызIосэпхъоты.
- Ыджыри сыт ходэ?
- Сакъыщтыгъэп,- къэсэпчъы,- цакъэщтыгъэп, хьакъу щтыгъэп, пчъэIупэм Iусыгъ, хьэшъуалъэм хьантхъупс 
фырагъахъомэ, ришъущтыгъ,- Iэхъомбитфэу чIэсыуплIэнкIагъэмэ сяплъышъ, ащ нахь къызэрэсымыпчъыжьыщтымкIэ сэгушIо: - Хъугъэ Iэхъуамбэ спытыжьэп.
- Адрэ Iэм дапшэ пытыр?
- Тху,- бэслъыныябзэкIэ есэIо.
- Тхум тху хаплъхьэмэ, дапшэ зэрэхъунэр?
- ПшIы!
- Аферым, ФIыцIэ.
- Сыда "аферымыр?"
- УлI абы къикIрэр. Уянэ лIо укъилъхуа!

--- Page 61 ---

Усэ мэкъамэм сызэлъештэ

--- Page 62 ---

Хэт къыпкъырыкIми, зыгорэ чылэм къыдэмыхъухьэу 
хъурэп. Зым иешхэ-ешъу, адрэм инысащ, нэмыкIым 
ихьэдагъ. Непэрэ чылэм ащ фэдэхэр къыщымыхъоу арэп. 
Ау сисабыигъо зэман чылэм, хьаблэм нахь щычэфыгъэу, 
цIыфмэ анэгухэр нахь зэфихыгъагъэхэу къысшIошIы. 
ЦIыфмэ ягъомыли нахь пIокIагъэми, зыщалъэщтри нахь 
мэкIагъэми, непэ фэдагъэп, нахь зэхахьэщтыгъэх, нахь 
зэрэгъэчэфыщтыгъэх. Пчыхьэрэ хъупIэм къикIыжьырэ 

--- Page 63 ---

былымхэр ураммэ атизыгъэх. Чэмфыжь дэкIыгъэ шъэожъы ехэмрэ пшъэшъэжъыехэмрэ былым Iэхъогъур 
къэсыжьыфэ чылэ гъунэм щыджэгущтыгъэх. Ахэмэ 
амакъэ, IэхъогъуитIу чылэм зэрэдэтыр уагъашIэу, чылапшъэмкIи чылакIэмкIи къащыIущтыгъэ.
Нэм ылъэгъурэр гум къенэ. Джы чылэм шы тэрэз 
щыплъэгъурэп, чэм быу, мэл Iой макъэу щызэхэпхырэр 
макIэ. Урамым утетымэ, усакъын фае, модыкIи мыдыкIи, 
Iофэу зэрафэри умышIэу, машинэхэр щызэблэчъых. Ахэмэ 
аркъымэр къаIуихэу ешъоным пыщэгъабэ арыс. Непэрэ 
хабзэм Iофынчъэ-дэлъынчъэ ышIыгъэ ныбжыкIабэхэр, 
ашъхьэ зыдахьын амышIэжьэу, чылэмэ адэсых. 
Зигугъу шIукIэ къэпшIын джырэ чылэмэ адэмытэу 
сIорэп. Сичылэ Шъхьэщэфыжь культурэм и Унэшхуи, 
тхылъыбэ зычIэлъ библиотеки, гъомлапхъэхэр, щыгъынхэр 
зыщащэхэрэ тучанхэри, нэбгырэ шъэ пчъагъэ зычIэфэщт 
еджэпIэ зэтетышхуи дэт. Псыхьэбэщым щэлъитIур кIэшIагъэу Уарп псыр къырахыжьырэп - псыр ящагумэ адэт, 
яунэмэ арыт. ГазыкIэ мэпщэрыхьэх. Унагъомэ телефонхэр, 
радиохэр, телевизорхэр арытых. Унэ зэтегъэпсыхьэгъаби 
дэт. Чылэ гупчэ урамыр асфальткIэ пкIагъэ, пчыхьэрэ 
урамхэр зэлъэнэфых, егъашIэм тызгъэгумэкIыщтыгъэ 
Уарп псыхъуи мыжъо лъэмыджышхо тыралъхьагъ, Успен 
районым екIурэ гъогуми асфальт телъ. Сичылэгъухэр 
фэшIыгъэу мэпсэухэми, тэ тилъэхъан сабыигъо-кIэлэгъу 
чылэр нахь гъэшIэгъоныгъэу къысщэхъу. АщкIэ хэти 
емыкIу къысферэмышI, сабыигъор хэтрэ цIыфи игъэшIэ 
лъапс. КъэбгъэшIэгъэ тхышъхьэ фыжь лъагэм утетэу сыд 
фэдиз дунаим щыплъэгъугъэми, сабыигъо-кIэлэгъум 
фэгъэ хьыгъэ гукъэкIыжьхэр зэкIэми апшъэщт, ащ джырэ 
мафэр пэпшIыщт, ебгъэпшэщт.
Зигугъу къэсшIыщтыр ахэмэ ащыщ, лъэхъан чыжьэм 
сэркIэ изы нэфын. Тхэн Iофэу непэ сызпылъыр ащ къыщежьагъ. Апэрэ усэ тхыгъэм имэкъамэ зызэхэсхыгъэр 
непэ фэдэу къэсэшIэжьы. Ар спкъынэ-лынэ щыщ хъугъэ. 
Усэр зытхыгъэм ныбжьи сытемыплъагъэми, ыцIи ылъэкъуа цIи сщыгъупшэрэп. Ар - Хьаткъо Ахьмэд.
Мафэ горэм Мыхьамодэ мэкъэ тIупщыгъэкIэ усэ 
къеджэу шъхьаныгъупчъэ IухыгъэмкIэ зэхэсэхы. Сэ 

--- Page 64 ---

сизакъоп, къэлэпчъэжъые тетIысхьапIэм сызыдытес тати 
зэхихырэр шIогъэшIэгъон. ГущыIэхэр кIэкIых, IупкIэх, щэм 
фэдэу шъхьаныгъупчъэм къелъэтых. Пшысэми, жэрыIо 
усэ мэкъамэми, IорыIотэ тхыдэми бэ зэхэсхыгъэр. Мыр 
зэкIэми атекIы. "Сэрмафэ" хэлъ сатырхэу "жъалымыгъэу 
тэ къытахырэр гъунэнчъи, тауж къинэрэм янасып текIон" 
е Стамбол икIыжь сатырхэу "къухьэ онджэкъмэ лъагэу 
зыращы, тызэхаугъуаешъ, Стамбол тыращы" зыфиIохэрэм афэдэп. Мыдрэ усэр зы нэбгыр зыфэгъэхьыгъэр, 
"сэ" еIо нахь, "тэ" ыIорэп. ЕтIани Мыхьамэт зыхэт комсомолым, хэгъэгум фыриIэ шIулъэгъур къыреIотыкIы, инэмыплъ пыим феIэты. Усэ мэкъэмэ лъэшмэ анэмыкI сэркIэ 
дунаим тетыжьэп. Татэрэ сэрырэ тызэдэIущтыгъэ сыдж 
тео макъэу колхоз кIыщымкIэ къиIукIыщтыгъэри кIодыгъэ, 
хьэ хьакъу макъи, атэкъэ Iо макъи чылэм къыдэIукIыжьырэп. "...Сиджабгъу бгъэджыбэ сибилетэу сикIасэу, комсомолэу сызыем къыситыгъэр ерэлъ. Сэмэгубгъур пхырилэу, сыгоу Iэлыр къэIасэу, мысысыжьэу зыщыхъурэм, 
а билетыр ишъухыжь. Щызэгошъухи сашъхьагъы, джа 
слъэкъуацIэ зэрытхагъэм сикIэсагъэшъ седжэныр, сэщ 
паекIэ шъукъедж..."
- Ар сыд шъыу!..- татэ ымакъэ зыкъысегъэшIэжьы.
- Зэ, тат!..- джыдэдэм сызыфаер зыми симыгъэохъоу 
усэм седэIуныр ары. Сыгу исыубытэгъэ сатырхэр, зэрэхъури сымышIэу, гукIэ къыкIэсэIотыкIыжьы. ЕтIанэ, татэ 
семыупчIэу, шъхьаныгъупчъэмкIэ сэджэ: - Мыхьамод, 
татэ къыоджэ... тхылъыри къыздашт ыIуагъ.
- Сыд пай? КIалэр егъадж...
- Тат, татай, джыри зэ къегъэджэжь,- сеIушъашъэ.
- Сыда, тат? - Мыхьамодэ къэупчIэ.
- Джа укъызаджэщтыгъэ усэм джыри зэ къытфедж.
- Сыкъеджэн, ау джа "сибилет" закъор ары усэм 
щыщэу къызгурымыIуагъэр. "Колхозми", "СССР-ми" 
къарыкIырэр сэшIэ. Сыда "билетым" зыкIыфэусэрэр, ащ 
фэдизэу ар зыкIигъэлъапIэрэр?
- Дэгъоу усэм джыри укъеджагъ, Мыхьамод, аферым,- татэ щытхъуи, къыпидзэжьыгъ: - Комсомолым 
узыхахьэкIэ, ащ узэрэхэтыр къэзыушыхьатырэ тхылъыр 

--- Page 65 ---

ары билет зыфаIорэр,- кIэджыбэм иIэбэжьи, тхылъ плIэмые цIыкIу къырихыгъ.- Мары, мыщ фэд.
- Ори комсомолым ухэта, тат?
- Хьау...- татэ сызэреупчIыгъэр зэрэшIоигъуаджэр 
къызгурэIо.- Мыр тисельпо пайкIэ сызэрэхэтыр къэзыушыхьатырэ тхылъ.
"Сельпо", "пай" татэ зыфиIогъэ мыадыгэ гущыIэхэм 
къарыкIырэр сэшIэшъ, сеупчIыжьырэп. А гущыIэхэр тиунэ 
щызэхэсэхы, тучаным пайкIэ ухэтмэ, апэ шэкI къызэращэщтмэ уащыщ. Ау ащ ишIуагъэ къызэрэтэкIырэр макIэ - 
тучаным къыщэрэ шэкIыр цIыфмэ афикъурэп. Чылэдэсхэм 
тафэдэу тэри тыIэпцIэ-лъапцI. Тэры сIомэ, сэ ащ сызэрэхэт 
щыIэп. "Жъы уимыIэу кIэ уиIэп" аIозэ, сшынахьыжъмэ 
ащыгъыгъэхэр бзыпхъэ зэхадзэхэу сэ къызнэсыжьы.
- Адэ, тат,- слъэгъугъэм сырыкIэгъожьэу есэIо,- мыр 
большевик тхылъ сшIошIыгъи сэ...- Тучан тхылъым уасэ 
фэсымышI фэдэу есэтыжьы, тIэкIу тесэгъашIэшъ, сеупчIы: - 
Адэ большевикмэ уахэтба?
- Сыд сазыкIыхэмытыр?..- татэ джы нэшIукIэ къысэплъышъ, сшъхьашъо Iэ къыщефэ.- Лениныр зыхэт большевикмэ сэри сащыщ къыосIогъагъэба?..
- Адэ тэ щыIа уибилет?
- Лениным уригъусэмэ, билет пIыгъыныр ищыкIагъа? - 
татэ сиупчIэ упчIэкIэ джэуап къыретыжьы, къыпедзэжьы: - 
Ащ уригъусэным, сикIал, сэ бэ къизгъэкIырэр. Джа зиусэ 
тызэдэIугъэ Хьаткъо Ахьмэд фэдэу уихэгъэгу шIу олъэгъумэ - убольшевик, къытэпыйрэм уепыижьымэ - убольшевик, колхозым укIэтмэ - убольшевик, хэгъэгу Iофмэ 
уагъэгумэкIмэ - убольшевик.
- Дэгъоу уеджэмэ?
- Дэгъоу уеджэмэ - упионер, укомсомол.
- Дэгъоу Iоф пшIэмэ?
- Большевикмэ яIоф лъыбгъэкIуатэмэ - убольшевик,- 
сиупчIэ пэпчъ татэ джэуап къетыжьы, ынэ шхъонтIэшъонагъохэмкIэ къысIогушIо.- Муары пачъыхьагъум илъэхъан 
Шэуджэн Мосэ большевикыгъэти, хэбзакIэр къыдэзыхыгъэмэ ащыщыгъэти, ыпсэ хилъхьагъэми, ыцIэкIэ колхозым 
еджагъэх. Сэ сшынахьыкIэ Мыхьамодэ тхьамыкIэм инасып 
къыхьыгъэп. Шэуджэн Мосэ ишIэжь агъэлъапIэ.

--- Page 66 ---

- Сыда шIэжьыр, тат? 
УмышIэрэмкIэ татэ уеупчIыныр икIас. Сыд фэдэ IофкIэ 
сеупчIыгъэми, Iофы зыригъэшIзэ, илэгъу горэм дэгущыIэ 
фэдэу, къыздэгущыIэжьы.
- ШIэжьыр, сикIал, цIыфмэ уишIушIагъэ, уидунэе 
тетыкIэ ащымыгъупшэныр ары. УагъэлъэпIэным пае шIу 
пшIэн фае. Шэуджэн Моси, Дэунэжъ Мыхьамоди, Хьаткъо 
Ахьмэди шIушIэ яI. ЦIыфым ишIушIэ кIодырэп.
- Ащыгъум ахэр Лениным фэдэу большевикыгъэхэба? 
- Лениным фэмыдагъэхэми, ащ зэхищэгъэ партием 
Шэуджэнри Дэунэжъыри хэтыгъэх. Хьаткъор ащ хэтми, 
сыщыгъуазэп, ау ихэгъэгу фыриIэ шIулъэгъур дэгъу дэдэу 
къыриIотыкIыгъ.
- Хьаткъори большевикыгъэнкIи мэхъуба? - ар татэ 
зэригопэщтыр сшIэзэ, сеупчIы. ("Большевик" гущыIэр 
сятэжъ ыIупэ зэрэтемыкIыщтыгъэм пае джа цIэр чылэм 
щытырагъэнэгъагъ, ащ тхьамыкIагъо къызэрэтфихьы 
пэтыгъэри ичэзыу къэсмэ, къэстхыжьыщт).
- СшIэрэп, ау мыбольшевикыгъэмэ, ащ фэдэ усэ 
фэтхыщтыгъэп. Ащ сэнаущ ин IэкIэлъкIэ сэгугъэ.
- Сыда, тат, сэнаущыр? - къикIырэр сымышIэрэ 
гущыIэмкIэ джыри сятэжъ сеупчIы.
- Сэнаущыр, сикIал, гулъытэныгъ.
- Ара?..- згъэшIэгъуагъэми, сыгу есэубытэ.
Сянэжърэ сэрырэ унэм тизакъоу тыкъинагъэу сшъхьэ 
имыкIырэ усэм сыфеджэмэ зэрэсшIоигъор нанэ есIуагъ. 
Апэм ащ зэрэшIошIыгъэр Саусэрыкъо фэгъэхьыгъэр ары. 
Iоф зыримыгъэшIэу, амдэзым зыфигъэхьазырызэ, "къедж" 
къысиIуагъ. Усэм сыкъеджэн зыхъукIэ, пIэкIорым сыдэкIуаеу сихэбзагъэти, сыдэкIоягъ. Нанэ ышъхьэ къыIэтэу 
къысэплъыфэ сежагъ.
- ЫтIэ сыт узпэтыр къыжьыIэкъэ...- нанэ джыри 
сышIомыIофэу къысеIо.
Нанэ зыфаер сэшIэ: унэм сыригъэкIынышъ, сымыгъэгумэкIэу нэмаз ышIыныр ары. ПIэкIорым сытетIысхьэ, 
слъакъохэр сэгъэпIэтIэраох. Нанэ нэмазыр нахь псынкIэу 
къезгъэухы сшIоигъу. Хьаткъо Ахьмэд иусэ гукIэ къасIозэ, 
слъакъо дэсэгъэсысы. ТIэкIу тешIэ къэс нанэ "быяу" къыригъэкIэу Iэ къысфешIы, сымыуцухэ зыхъукIэ (нэмазым 

--- Page 67 ---

тесэу къызэрэмыгущыIэщтыр сэшIэ), къысфызэплъэкIы. 
СызэрэшIыкIаерэм шIу къызэрэсфимыхьыщтыр сэшIэшъ, 
усэм къемыдэIугъэ нанэ сыгу фэмышIоу унэм сыкъекIы, 
пчъэIупэм Iут къужъ чъыгитIоу сикIасэмэ яз сыкIэрэуцошъ, 
Хьаткъо Ахьмэд иусэ сымакъэ Iэтыгъэу сыкъеджэ.
- Iистофырлахьи, зэхэсхар сыти!.. УкъыкIэмыщтэ, 
ФIыцIэ, сэра ар... Хэт а кодыр озгъэшIар?.. АтIэ, ФIыцIэ, 
сишIэлэ нэху, зи къыжьыпIэкъыми?
- КъыосIощтэп! - фыпысэупкIы.
- СытIи, фIы сыплъэгъукъэ?
- Ори сыплъэгъурэп.
- Алахь, Алахь, апходэ жьаIэрэ?
- Ары, ары, шIу сыплъэгъурэп, шIу сыплъэгъущтыгъэмэ, уинэмаз дыухьэмэ уакъысфеджэныгъи... Усэр о 
къысэмыгъэIуагъэми, сэ уи "Къулхолахь" къыпфэсIон: 
"Бисмилахьи рэхьмани рахьим, къулхолахьыу Iэхьыд, 
Аллаху сэмэд, лэм елыд олэм июлэд, олэм екун, лэхун, 
куфон Iэхьад" - сIуи, ар имыкъоу, "Фатихьари" фыпызгъэхъожьыгъ.
- Хэти, тIысэ, "Фатихьар" озгъэшIар?
- Оры. КъикIырэри къыосIон: "тIыс-къэтэдж".
- Дауо?
- Адэ! "Фатихьа" зыпIокIэ, ущысмэ, укъэтэджы, 
ущытмэ, отIысы.
- Пэжь, ФIыцIэ, пэжь!..- нанэ ишъыпкъэми имышъыпкъэми сымышIэу, къэгушIо.- Алахь арам абы къикIрэр... 
Ухуеймэ, "Алхьам" къыбжьысIэнэ.
- Адыгабза, арапыбза?
- Ара мыгъо, адыгабзэкъым, арапыбзэ...
Зэхэсхыгъэм къикIырэр къызгурымыIуагъэми, сшIогъэшIэгъонэу седэIугъ. Усэ мэкъамэ кIэлъыгъэти, гущыIэ 
зытIущ къэсыубытыгъ, ау къикIырэр зэрэсымышIэщтыгъэр 
арэу къычIэкIын, сыгу исыубытэшъугъэп. Мы сыкъызытегущыIэрэ хъугъэ-шIагъэм илъэс шъэныкъо нахьыбэ 
тешIэжьыгъэу, нэбгыритIу тыхъоу, сянэжъи сяни ялъэпIэгъэ КъурIаныр адыгабзэм итлъхьи, Сирием, Дамаск, 
къыщыдагъэкIыгъ.
 Сириер сыгу къызыкIыгъэкIэ, ащ къыщысэхъулIагъэ 
горэм игугъу къэсшIыжьын. 1969-рэ илъэс. Урыс-Кавказ 

--- Page 68 ---

заом адыгэхэм янахьыбэр ячIыгу рифи, дунаим зэрэтыритэкъуагъэр джы хэткIи нафэ. Ахэр Тыркуем, Египтым, 
Сирием, Иорданием, Ливием, Ирак, Израиль, Америкэм, 
Германием исых. 
Сирием щыпсэурэ адыгэмэ тхэкIо заулэ тыхъоу 
тафэкIогъагъ. Дэгъоу къытпэгъокIыгъэх, талъытагъ, тагъэшIуагъ. Дамаск дэт адыгэ хасэми цIыфыбэ къызэрэщытпэгъокIыгъэм фэшъхьафэу, унагъохэми тырагъэблэгъагъ. 
ТызыIукIагъэхэр лэжьэкIуагъэх, IэзэкIуагъэх, кIэлэегъэджагъэх, студентыгъэх, коммунистыгъэх, дзэ къулыкъушIагъэх, щакIощтыгъэх, нэжъ-Iужъыгъэх.
Хэти иупчIэ зыфэгъэхьыгъагъэр зы: ежьхэм зэраIоу, 
хэкужъым щыIэкIэ-псэукIэу щытиIэр ары. Шъыпкъэ, 
тищыIэкIэ-псэукIэ щыгъуазэхэри ахэтыгъэх. Ащыщ зырызхэри талъэныкъокIэ къакIощтыгъэх, талъэныкъуи икIыщтыгъэх. Хэти ежь идунэееплъыкIэкIэ тищыIэкIэ-псэукIэ зэригъашIэщтыгъэ. Ау шъыпкъэр пIощтмэ, тигъэхъагъэхэм 
ащыгъуазэм нахьи, ащымыгъуазэр нахьыбагъ. АщкIэ зи 
бгъэмысэнэу арыгъэп, тиилъэсишъэ зэхэмыхьакI ар 
зилэжьагъэр.
Мафэ горэм Дамаск тикIи, къалэу Хомс тыкIуагъ. Мыщ 
дэс адыгэхэри, къыкIэрыс адыгэ чылэхэм адэсхэри алъэкI 
къамыгъанэу къытпэгъокIыгъэх. Пчыхьэм ресторан мыин 
горэ къаубыти, тырагъэблэгъагъ. Къызгос лIыр IуигъэкIоти, 
илъэс шъэныкъо зыныбжьын лIы гъур горэ къызготIысхьагъ:
- МэщбэшIэ Исхьакъ, емыкIу къысфэмышI, тIэкIу 
сыкъыбдэгущыIэн сэIо шъхьакIэ, ныбжьыкIэмэ уаубытыгъэшъ, тыкъыпкIэрагъахьэрэп. Сэ Шъхьэплъэкъо Хьиси, 
ХьадэгъэлIэ Аскэри, ХьэшIуцIэ Мухьэмэди гущыIэгъу 
сафэхъугъ. ЦIыф Iушых, уязэщыщтэп. Сэ нычэпэ гъогу 
сытехьащтышъ, сышъухэкIыжьын фаеу мэхъу, ау шъухьакI, 
адыгэмэ хьакIэр анап, янамыс, сэ бысыммэ сащыщ, гъогу 
утехьан фае зыхъукIэ, бысымым ащ фэдэ ышIапхъэп ...
- Гъогу утехьащтымэ, гъогумаф, ащ емыкIу хэлъэп,- 
зызыухыижьырэ бысымыр зэпызгъэуи, сибжъэ ежь 
фырагъэхъуагъэм езгъэутэкIынэу фэсщэигъ.
- Сэ аркъыр зыIузгъафэрэп, ныбжьи зыIузгъэфэнэу 
къэтэп, Алахьым ерэмыд...
Сапашъхьэ исыр зыфэдэ цIыфыр къэсшIагъэти, есIуагъ:

--- Page 69 ---

- СыкъэдаIо.
- Бжъэ IофымкIэ шъукъысщымыгугъу,- къыригъэжьэгъагъэм къыпидзэжьыгъ,- шъо, Алахьым къынэуж, 
шъукъэзыубытын щыIэп. Сэ псы тIэкIу сыбдехъумпIэмэ, 
укоммунист аIуагъэшъ, Алахьым къысфигъэгъун... Ары, 
сыкъызыкIэупчIэнэу сызыфэягъэр дин Iофыр ары. ШъуалъэныкъокIэ, хэкужъым, ислъам диным еплъыкIэ-фыщытыкIэу фышъуиIэр зэзгъашIэмэ сшIоигъу. Шъуихэгъэгу 
Iофхэр зэрэмыдэйхэри, щыIакIэ зэрэшъуиIэри тэшIэ, ау, 
хьакIэ, угу къысэмыгъабгъ, шъуалахьынчъ, шъукъурIанынчъ.
- Ухэукъо,- сыщхыпцIыгъ,- Тхьэри тыгу идгъэкIырэп, 
КъурIаныри тиунэ илъ.
- Тэ къикIыгъэу?..
- Мы лъэныкъом къикIыгъэщтын.
- Коммунист унагъом КъурIан илъынэуи?!
- Сэ къызщысшIэжьрэм илъ, сянэжъи сяни еджэщтыгъэх.
- ИлъыкIэ сыда ишIуагъэр...- сигущыIэгъу сышIуигъэнагъэу къыIон къегъоты, зэкIакIорэп.- Алахьым унэIу 
фэбгъазэу нэмаз пшIын, удэгущыIэн умылъэкIыщтмэ...
- Ащ етIони тэшIэ. "Бисмилахьи рэхьмани рахьим"...- 
зэрэмыгугъагъэу "Къулхолахь" къыфэсIуагъ.- Уфаемэ, 
хэт ышIэра, пщыгъупшэжьыгъэмэ, "Алхьамри" къыпысыдзэжьын.
- Ла-Iи-лахьэу Iи-лэ-лахь, зэхэсхыгъэр сыд хьалэмэт! 
МэщбашIэм укоммунист, утхьэнчъ етIозэ, тинэмазлыкъ 
къытшIутехьэ. Олахьэ, Исхьакъ, мыщ фэдэу укъычIэкIын 
Iоу сымышIагъэ. Уфаемэ, шъыпкъэр къыосIон: Чэбэ гъогу 
сытехьащтыти, Алахьым ынэшIу къызщезгъэфэнэу, сигъогуи псынкIэ къызфезгъэшIынэу тхьэнчъэ коммунист 
горэм сепIэскIу сшIоигъуагъ... Тэтыехэр гъэбылъыгъэ 
коммунистхэшъ, укъызысIэкIафэм, сыгу къыптезгъэпщэхэнэу сыфэягъ.
- Ащ фэдэ гухэлъ уиIэу, скъош, Чабэм укIоныр хьарам, 
тобэ къызыфэхьыжь.
- Ари ошIа?.. Олахьэ гъэшIэгъоным къэпIуагъэр... Адэ 
шъуиунэ КъурIан илъ ара?..- ЧэбакIор тIэкIурэ егупшыси, 

--- Page 70 ---

къэупчIэжьыгъ: - А къэпIогъэ дыухьэ лъапIэм къикIырэр 
ошIа?
- О мыщ къикIырэр ошIа? - апэ шъхьэм къихьагъэ 
урыс усэр къэсIуагъ: - "Белеет парус одинокий в тумане 
моря голубом! Что ищет он в стране далекой? Что кинул 
он в краю родном?"
- Ащ къикIырэр тэ щысшIэна, адыгабзэп, арапыбзэп...
- Ащыгъум, гузэгъабгъэ зэфэтымышIэу, тызэпэгъужьыгъ. Урыс усэкIошхоу Лермонтовым иусэ сыкъеджагъ.
- Олахьэ, МэщбашIэр, убзаджэм, ауан сыкъэмышIыгъэмэ хъущтыгъэба... Ащ нахьи нахьышIу уиусэ горэм 
адыгабзэкIэ къытфеджи.
- Сыкъышъуфеджэн,- ардэдэм Хьаткъо Ахьмэд иусэ 
сыгу къэкIыгъ, сакъыфеджагъ.

--- Page 71 ---

Сянэ нанэ егъэплIэжьы

--- Page 72 ---

Нанэ къэсымаджи, пIэм хэгъолъхьагъ. Сяни нанэ 
кIэрыкIырэп. Сэри еджапIэм сыкъызикIыжьыкIэ, шъэожъыемэ сазэрэдэджэгурэр нахь макIэ сшIыгъэ. Унэм 
сикIми, зыгорэ къисынагъэ фэдэу, сыкъелъэдэжьы. 
Сидесэмэ сазыкIэрысыми, нанэ синэплъэгъу кIэкIырэп. 
Татэ ипIэкIор джы сянэ чэщрэ телъ. Татэрэ сэрырэ сшынахьыжъхэм таделъы. ТхьамыкIагъо горэ къызэрэблагъэрэр гукIэ зэхасшIэу нахьыпэрэ бзэджэгъэ-бырсырыр унэм 
къизгъэтэджэжьырэп.
Нанэ къысIогушIо нахь, къысиIожь шIагъо щыIэп. 
Сымэджэплъэ ныохэри къызыфакIохэкIэ, ибэслъыныябзэкIэ 
къясэмэркъэужьырэп. Мафэ тешIэрэм къэс ынэгу къуапцIэ нахь кIыфы мэхъу. Мэчъые зыщытIорэми, ынэпIэ 
зэтелъхэр мэупIапIэх. Тати щагум щэIэо-лъао. ДэкIми, 
зыдакIорэр къытеIо, бэрэ къэмытэу къегъэзэжьы. Сянэжъ 
зэрылъ унэм макъэ къышIызэ, къехьэ. Нанэ сымэджэ 
хьылъагъэми, татэ ымакъэ къызыIукIэ, ышъхьац ыгъэтэрэзыжьэу регъажьэ. Сяни ар дишIагъэшъ, фэсакъы: 
шъхьантэри, чыхIаныри, шъхьэкIэпхэ фыжь цIыкIури фегъэтэрэзыжьы.
Мыщ фэдэу сянэрэ сянэжърэ татэ зэрэпэгъокIыщтыгъэхэр сэркIэ щыпэлъэгъугъэп. Татэ унэм къихьажь къэс 
исхэм зэкIэми тыфэмытэджэу къыхэкIыщтыгъэп. Ежьыри 
къэлэпчъэжъыем Iусми, унэм исми, блэкIрэм, къыIухьагъэм, къихьагъэм фэмытэджыгъэу къэсшIэжьырэп.
Татэ унэм къызихьэкIэ, къытщыукIытэзэ, нанэ ынатIэ 
теIабэщтыгъэ. Сяни унэм щыупхъо фэдэзэ, адрэ унэм 
чIахьэти, тIэкIу зытешIэкIэ, къысаджэщтыгъэ. Ахэр зэрысхэ 
унэм сыкъикIынэу сэри сыфэягъэп, язэфыщытыкIэ шъэбагъэ сшIогъэшIэгъонэу сылъыплъэщтыгъэ. Сянэ дэжь 
сыкIоми, ушъхьагъу къэзгъотыти, къэзгъэзэжьыщтыгъэ.
- Адэ, бэслъыныемэ япхъу, зыкъэбгъэсымэджэгъа па? - татэ нанэ еупчIы.
- ЫтIэ, сытIо пшIын, жъы дыхъуакъэ...
- Ащ уиIоф нэсыгъэп, уемыгупшыс. ЦIыфыр гугъэм 
щегъаIэ. Мы кIэлэхъу цIыкIури ины хъугъэу, инысащэ ухэтэу, уежьэжьыгъэуи къэтлъэгъужьын. Тэ тиIофхэри хэгъэгум иIофхэри нахь дэгъу мэхъух, тыпсэун, тыщыIэн фае. 
Арба, сикIал?
- Ары, тат,- сэри псынкIэу десэгъаштэ.
- ЫтIэ аракъэ, мыбымэ яхъяр къэслъэгъужьыно 
сыхоят...
- Къэплъэгъужьыщт,- татэ нанэ ешъэбэкIы.- Мары 
Мыхьамэти иеджэн къеухы пэт. Илъэс горэм Iоф ышIэмэ, 
унагъуи едгъэшIэн, тэри ышнахьыкIэхэми ынаIэ къыттыригъэтын. Угу умыгъэкIоды, бэслъыныемэ япхъу, гукIодыгъо 
щыIэп. Дунайри тыгъэпс закIэп: зыщычъыIи, зыщыфаби, 
зыщыпщагъуи къыхэкIы. Шым тесри насып закIэу, лъэсри 
сэпэ закIэу къызышIомыгъэшI. Сэ къыосымыIожьыми, ори 
ошIэ, щыIэныгъэр Iофыгъуабэу зэхэлъ. Гугъэ, дахэ, гугъэ.
Непэ сегупшысэшъ, татэ игущыIэмэ кIуачIэу ахэлъыгъэр къызгурэIо, сыщагъаIэ. КъызгурэIо сIоми, къызгурыIогъапэр къизгъэкIырэп. Джы къызнэсыгъэми ахэр 
тIэкIу-тIэкIузэ зэхэсэфыжьых. Ахэмэ алъапсэ къыздикIырэр 
джыри зэсэгъашIэ, стхырэмэ ащызэхэсфэу сапылъ. ЩыIэныгъэр хьылъэ, тегъэулъыи е тетхъылIэ, лIыгъэ къытхелъхьэ татэ ыIоу зэхэсхыщтыгъэп. КъызтегущыIэрэм ышъхьэ 
къыримыхыпэу гущыIэ зэгъапшэхэмкIэ къыгъэлъагъоти, 
гущыIэжъхэмкIэ къыушыхьатыжьыщтыгъэ.
Сянэжърэ сятэжърэ, сянэрэ янэ-ятэхэмрэ азыфагу 
зэфыщытыкIэ-дэхагъэу бэ дэлъыгъэр. СыцIыкIу зэхъум 
къызгурымыIощтыгъэу, джы дунэееплъыкIэу сиIэр, сигъашIэ лъапсэ фэхъугъэр ахэмэ алъэныкъу къыздикIыгъэр. 
Сэ сыхъулъфыгъэшъ, шъо шъубзылъфыгъэшъ, зыфэпIощтмэ сятэжъ зыдаригъэхьыхыщтыгъэп. Ащ изэкъуагъэп, 
ар сянэжъ зэрэфыщытым фэдэу ыпхъу сяни фыщытыгъ. 
Зы нэбгырэм къырихьыжьэгъэ IофкIэ унагъор псэущтыгъэп. Нахьыжъхэр зэхэгущыIэжьыхэ хъумэ, тыщамыгъэзыеу, тэри упчIэжьэгъу ташIыщтыгъэ. Татэ къыдыримыгъаштэ зыхъукIэ, нанэ къытэсэмэркъэу фэдэзэ, тэры 
упчIэжьэгъоу иIагъэр. Зэдамыштахэу къызыхэкIырэм, татэ 
иаужырэ гущыIэ зи къыпагъэтэджэжьыщтыгъэп.
Сяни ным шIулъэгъу дахэ фыриIагъ. Пхъу закъоу ар 
щытыгъэми, егъэлые гъэшIогъэ Iоф къыхэмыхьэу, ишъхьэлъытэжьыгъэрэ ишъхьэкIэфэныгъэрэ зэгъусэу псэущтыгъэ. 
Нанэ зэриIощтыгъэу, зэрагъэшIогъэ тIэкIури ишъузэбагъэ 
щигъэгъупшэжьыгъэу дунаим тетыгъ. Игухэ лъи, игугъи, 
инасыпи зэпхыгъагъэр тэры, ян, ят. Мэкъэ IэтыгъэкIэ янэрэ 
ятэрэ адэгущыIагъэу, мыIопхъэ-мышIапхъэкIэ агу хигъэкIыгъэу къэсшIэжьырэп.
Бэслъыные чылэ чыжьэм дэс сянэжъ иIахьылхэри, 
нэмыкI чIыпIэмэ ащыпсэухэри сян ары тщызымыгъэгъупшэщтыгъэхэр. Iахьыли, благъи, ныбджэгъуи пщызгъэгъупшэжьын илъэс дэйхэр тпэкIэкIыгъагъэхэми, янэ къэзылъфыгъэхэр дидзыххэу мафэ къыхэкIыгъэп. ЗыгорэкIэ ахэр 
тадэжь къэмыкIохэ хъумэ, къызэзгъэлъэгъущтых ыIоти, 
ежь кIощтыгъэ. Ар ежь фызэшIомыкIымэ, тафигъатхэти, 
къытигъащэщтыгъэх.
Мафэ горэм нанэ нахьышIу къэхъугъ. Ежь-ежьырэу 
къыIуи, чэт лэпси ешъуагъ. ЗыкъаригъэгъэтIыси, ыкIыбыкIэ шъхьантитIу къыдаригъэлъхьагъ. Сэ тхылъ горэм сыхаплъэу сыщысыгъэти, нанэ къысэджагъ:
- Мыдэ къакIо, ФIыцIэ,- сызэрещалIэшъ, сшъхьэ Iэ 
къыщефэ,- нахъ ин ухъуамэ сшIэкъым. Модэ гъолъыпIэ 
бармыкъым шIэрыуви, сызэгъэплъ. Ара, тIысэ, нахъ ин 

--- Page 73 ---

ухъуа!.. ДогуфIэ, ин ухъуамэ, уинанэр зышъымыгъэгъупшъэ... Кулацыу пшысэр пцIыхужьрэ?
- Тыгъопчыхьэ татэ къысфиIотэжьыгъ.
- Уидади зышъымыгъэгъупшъэ, ар дэдэфI, цIыхуфI.
- Мами ары.
- ЫтIэ, уянэм нахъыфI шъыIэ?! А тхьамышIкIэр вгъафIэ. 
Мыхьамэти, Мыхьамоди, Мухътари шIыхь ахошI, унахъышIэ, унахъ шIасэ, абымэ фIы уалъэгъу. Сэ нахъыфI 
сыхъуа, кIо джэгу.
Дунаир зэрэпчэдыжь дахэр армэ сшIэрэп е нанэ 
нахьышIу зэрэхъугъэр армэ сшIэрэп, сыгу зыгорэу къэхъу, 
зеIэты. Тыгъэр джыри типчъэIупэ къужъ чъыгитIумэ къашъхьарыплъагъэп. Гъатхэмрэ гъэмафэмрэ, нанэ зэриIоу, 
сэлам зыщызэрахырэ уахът. Жьыбгъэ макIэм чъыг къэгъагъэмэ къапихырэ мэ IэшIур къыпIуелъасэ. Тыгъэм 
нэмыкIэу зы пщэ гъощагъи ошъогум итэп. Ащ фэдэу 
дунаир зысымылъэгъужьыщтыгъэр бэшIагъэ. Сыда адэ 
нанэ татэ зыщымыгъэгъупш, мамэ нахьышIу щыIэп, 
жъугъашIо, пшынахьыжъхэм шъхьэкIафэ афэшI, ежьыми 
сызыщымыгъэгъупш къызкIысиIуагъэр?!.
Сыдэу гъэшIэгъон-хьалэмэтэу цIыфыр гъэпсыгъа. А 
лъэхъаныр арэп, джыры ныIэп ащ сызегупшысэрэр. ЦIыфри 
дунаим фэд. Ащ къыхэкIыгъ, епIу, егъасэ, зыщыщым 
ешIокIрэп. Жьыбгъэ макIэри зыфыщыIэр чъыг тхьапэхэр 
арыщтын: ядэхашIэ, яIушъашъэ, ыгъэзэщхэрэп. Уц тхьапэми лъэпэпцIыеу тыгъэм зыфищэеу къыпшIошIы. Сэ 
джыдэдэм нанэкIэ унэм щыслъэгъугъэ гушIуагъом нэмыкIынэкIэ дунаим сыхегъаплъэ. БэшIагъэу сшъхьэ къимыхьажьыщтыгъэ усэ мэкъамэр зэхасшIэ-зэхэсымышIэу 
чыжьэкIэ бгъэм къыщежьэ. Ау бгъэм къыдэтэджэгъэ 
гушIуагъом ошIэ-дэмышIэу щымыщ нэшхъэигъэ горэ 
къыхахьэ. Зысэпхъуатэшъ, унэм симыхьажьэу, нанэ зэрылъ 
унэкIыбымкIэ сэчъэ, шъхьаныгъупчъэм сеплъэ. Нанэ ылъэпэгъукIэ сянэ щытышъ, сыкъелъэгъу. СэшIэ сэ ащ ышIэрэр: 
нанэ икIасэшъ, ылъакъомэ Iэ ащефэ. Сэри нахь такъырыIо 
сыхъуи, нанэ ылъэпэгъу сызрагъэгъуалъхьэм, "ох-ох 
сэогъатхъэ, ФIыцIэ" ыIозэ, ылъакъомэ Iэ ащысфэщтыгъэ.
А шэнри сянэ хэлъыгъ. КIымэфэ чъыIэу чэмыщы къызикIыжьыкIэ, ылъакъохэр згъэфэбэжьыхэу сыбгъэ чIэзгъэлъыщтыгъэх. Татэ ылъэпэгъу силъ зыхъукIи, игуапимыгуапэми, ылъакъомэ Iэ ащысфэщтыгъэ. Игопагъ, 
имыгопагъэмэ, "быяу, сикIал," ыIощтыгъэ.
Нанэ зэрэнахьышIур сишъэогъумэ ясIо сшIоигъу 
шъхьакIэ, ащыщи къэлъагъорэп. Къэлъэгъонха, нанэ 
сымадж, шъумыгъэгумэкI ясIозэ, ахэри тадэжь 
къэкIожьыхэрэп. 
Ардэдэм садым дэт чъыгхэу шIу слъэгъухэрэр сыгу 
къэкIы. Iаджри ахэмэ езбырэу сшIэрэ усэ цIыкIухэм сакъыфеджагъ, сыгу илъхэри ясIотагъ. Ахэри нанэ шIу 
ылъэгъу хэу, Iэ ащифэу, адэгущыIэу зэхэсхыгъэ. Псынэм 
дэжь сызынэсырэм, сыкъызэтеуцо: бжьэ "нынын" макъэмэ сагъащтэ. "УIэо-лъаоу бжьэмэ уахэты хъущтэп" 
татэ къысиIогъагъэшъ, зызгъэсысырэп, сетIысэхынэуи 
сыгу къэкIы. Бжьэмэ сазыкIыщыщынэрэр сыкъэрабгъэкIэ 
арэп. Ащи лъапсэ иI, ау ар етIанэ къэстхыжьыщт.
Тихьэ зыщепхыгъэмкIэ бжьэхэр быбыхэрэпышъ, ащкIэ 
садыIум сыIухьанэу сежьэ. 
- Нанэ нахьышIу хъугъэ, Барзон...- есIорэр зыкIи хьэм 
къызэрэримыдзэрэр, зыгорэ езгъэшхыным нэмыкI зэрэфэмыер къызгурыIуи, нэ IаекIэ сызэригъэплъыгъ: - Е-е, 
Барзон, тхьапшрэ нанэ уигъэшхагъ, тхьапшрэ Iус къыпфысигъэхьыгъ, чэщри ащ уаригъэтIупщыщтыгъ. Нанэ, о 
пшIэрэп нахь, боу нэнэ дэгъу. Ины ухъумэ, сызщымыгъэгъупш къысиIуагъ сэ... О зэкIэ псынкIэу пщэгъупшэжьы.
Ащ нахьыбэрэ Барзон сыдэгущыIэжьын сымыдэу 
симыIэрысэ чъыг седжэ:
- А симыIэрысэ чъыг IашIу, сыкъызэхэоха? Сэры ар. 
ОсIощтыр ошIа? Нанэ нахьышIу хъугъэ, шхагъэ...
- Нэнэжъыр нахьышIу хъугъа, сикIал? - садым къыдэкIыжьыщтыгъэ татэ сыкъызэхехы.- Ар къэбар дэгъу, 
шхагъэмэ дэгъу,- мэгушIо, ыIапэ сIыгъэу сыкъыдэкIо, 
етIанэ икIо ригъэхъузэ, къысэупчIы: - Хэта уянэ унэм дисыр?
- Изакъу. Пчэдыжь Нысэдахэ зэрэкIожьыгъ,- сэ сызгъапэрэмкIэ сеупчIы: - Сыдигъо, тат, жьыбгъэ къепщэщта? 
Жьыбгъэ къепщэмэ, бжьэхэр быбырэп пIуагъэба?
- СIуагъэ. Сыда?
- Къэгъагъхэр жьыбгъэм пезгъэтэкъунышъ, бжьэхэр 
чъыгмэ адэжь згъэбыбыжьыщтхэп.

--- Page 74 ---

- Сыда къэгъагъэмэ угу зыкIябгъэрэр?
- Ахэр арэп сэ сыгу забгъэрэр, бжьэхэр ары нахь. 
Ощхи къещхыжьырэп...
- Бжьэхэми угу ямыгъабгъ,- татэ Iоф зыригъэшIэу 
къызэтеуцо,- ар пIоу къэгъагъхэри имыгъоу чъыгмэ апымыгъэтэкъух, ощхи къемыгъэщх. Джыдэдэм жьыбгъи 
ощхи тищыкIагъэп. Ахэмэ яягъэ пхъэшъхьэ-мышъхьэмэ 
якъидзын екIыщт. Непэрэ жьы макIэм фэдэми ишIуагъэ 
къэкIо, бжьэхэми алъэкъо-тэмэ цIыкIухэмкIэ къэгъагъ 
хъухэмрэ бзыхэмрэ ясапэхэр зэлъагъэIэсыщтых, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр агъэбэгъощтых.
- Ара?..- къызгурымыIуагъэми, къызгурыIуагъэ фэдэу 
зысэшIышъ, джыри сшIоигъомкIэ сеупчIы: - Адэ, тат, сыда 
бжьэмэ лъэгъо шъхьаф жьым зыкIыщыряIэр? - зыщысIуагъэм сянэ унэм къичъыгъ.
- А пап, псынкIэу къакIо... ШIэхэу, Исхьакъ, Нысэдахэ 
къедж...
Сянэ игуIакIэ джы къызнэсыгъэм сынэгу кIэт. Ащ ыуж 
бэ тешIэжьыгъэу, унагъуи сшIагъэу, нанэ ыпсэ хэкIы зэхъум, куомэ, къыкIигъэщтакъомэ ыIозэ, сянэ аужырэ 
жьыкъэщэгъум нэс нэнэжъ ыIэ зэриIыгъыгъэр, зэригъэплIэжьыгъагъэр, ыжэпкъи зэрэкIипхэжьыгъагъэр 
къыIотэжьыгъагъ.
Нысэдахэ ыуж ситэу унэм сихьэу татэ зелъэгъум, 
къыспэгъокIи, сыкъырищыгъ, сянэ игъымакъи къэIугъ. 
Татэ ащ фэдэу ныбжьи слъэгъугъэп: ышъо чъэкIыгъэ, сIапэ 
зэриIыгъ Iэр мэкIэзэзы, къакъырыпчъэмкIэ сещэ. Зи ымыIоу 
тэкъэжъитIу къехьышъ, ахэмэ тетIысхьэпIэ-пхъэмбгъухэр 
атырелъхьэх, нэмыкIхэри къакъырым къычIехых, къагуегъэуцо. Мыхэмэ анэмыкIэу джыри пхъэмбгъу заулэ 
къакъырэм чIэлъ. Ахэр тиунэжъ щыщхэу къэнэжьыгъагъэхэр арых. Зэгорэм мы пхъэмбгъухэм сыда япшIэщтыр 
сIуи, татэ сызеупчIым. "ЛIы ухъоу къапщэмэ, унэ пфэсшIыщт" къысиIогъагъ. Джы тхьаусхакIо къытфэкIощтхэм 
апае ахэр тетIысхьапIэ ешIых. Зи къысиIорэп, сеупчIынэу 
сэри сыфаеп. Мыхьамодэрэ Мухътаррэ къызычъэжьхэкIэ, 
мэкъэ шъэбэ гъэтIылъыгъэкIэ, сэри сакъыдыригъэубытэу, 
ареIо:

--- Page 75 ---

- Модэ, сикIалэх, шъуянэжъ жъугъае...- Бзылъфыгъэмэ тызэIуагъэнэжьыгъэу унэм тыкъызырагъэкIыжьы кIэ, 
татэ тызэрещалIэшъ, ежьыри зэушъыижьымэ, тэри 
къытэушъыизэ, къытеIо: - Адэ джары, сикIалэх, дунаир 
зэрэщытыр. Зыр ехыжьы, адрэр къытехъо. Хэти гугъэзэ, 
идунэе гъогу зэпечы... Татэ макIошъ, лIагъэ зиIэмэ зэрашIы 
хабзэу, къэлэпчъэшхор зэIуехы.

--- Page 76 ---

Тигъунэгъу шыкуаор агъэтIысы

--- Page 77 ---

ЩыIэныгъэр нэрымылъэгъу псынэкIэчъ-псыкъочъыбэкIэ зэхахьэ, зэхэчъы. Зыр чъагъо, зыр шIоркъ, адрэр 
Iэзэгъу, нэмыкIым уегъэсымаджэ, уегъалIэ.
Зигугъу къэсшIыщтыр апэ зыщызэхэсхыгъэ лъэхъаным 
къызгурыIощтыгъэп, къикIырэми уасэ фэсшIыным сиIоф 
тетыгъэп. Гъаблэм къыхэтэджыкIыгъэ шъэожъыехэм 
сащыщыгъ, ащ икъин-хьазаб зэхэсшIагъ. Ау а лъэхъаным 
зэхэсхыри, слъэгъури гум исыубытэщтыгъэми, ахэмэ 
сишIошI ясIолIэнэу чIыпIэ ситыгъэп. Джы тимафэхэм а 
блэкIыгъэ зэман хьылъэм уасэ раты нахь мышIэми, джы 
къызнэсыгъэми ар зэхэфыгъуай, тищыIэныгъэ изы тыркъоу 
ар тарихъ блэкIыгъэм къытенагъ.
Нанэ ищыгъынIухыжь мэфэ заулэ тешIагъэу татэ къалмыкъ щай ешъозэ, сянэрэ сятэжърэ ашъхьэ къырамыхэу 
Iоф горэм тегущыIэхэу унэм сихьажьыгъ. ГущыIапэр 
къызырагъажьэм, унэм сисыгъэпти, зытегущыIэхэрэр 
къызгурыIуагъэп. Ау сызыкIэдэIукIым, ар Нысэдахэ икъэлэпчъэ тетIысхьапIэ тесыгъэ лIыжъхэр зэрэIушъашъэщтыгъэхэ къэбарыр арэу къысщыхъугъ.
- Хъугъэ, Исхьакъ, щай ешъуи, икI,- сызэрядэIуашэрэр 
сянэ къышIагъэщтын, къысфидзыгъ,- кIэлэцIыкIу Iофэп 
ар!
- Ы-ы, сымышIэкIэ умыгугъ шъузэрыгущыIэрэр!
- Зыми тырыгущыIэрэп, ори зи зэхэпхыгъэп! - сянэ 
къыпеупкIы.

--- Page 78 ---

- Зэхэсхыгъэ!.. Сахьидэ нычэпэ агъэтIысыгъ...
- Хэта Сахьидэр? - сянэ щтагъэу къысэупчIы, тати 
дихьыегъэ джэмышхыр къырехьыхыжьы, къэбарыр зэримышIэрэр мыгъуащэу, кIыфы хъузэ, къысэплъы.
- Сахьидэ пшIэрэба джы?.. Тигъунэгъу МэщылI Сахьид 
ары... Адэ о зи къэпIуагъэпи, тат?..
- Ужэ зэтелъхь! - сянэ къыстекууагъ.
- Быяу, МыIуминат. Шъэожъыем зи илажьэп, зэхихыгъэр къеIотэжьы. Нафэр уушъэфын плъэкIыщтэп... Ащыгъум джыри лIы гъэтIыс къытегъэзэжь ашIыгъ. Хъунэп 
шъыу, чылэм хъулъфыгъэ къыданэжьыгъэп. Колхозым 
ахэр илэжьакIо-жъонакIох...
- Тхьэкъытауи, пап, тэри къыднэсхэмэ!..
- Аущтэу зекIощтхэмэ, олахьэ сымышIэрэ... Зыгорэ 
хэгъэгум ехъухьэкIэ сенэгуе... АгъэтIысыгъэм анахьыбэмэ 
еджакIи тхакIи ашIэрэп...
- А пап, дэкIи, зыгорэм кIо, щынагъор чылэм шъхьащэкIыфэ къэт.
- Тичылэ закъокIэ огугъа хьазаб хэтыр...- татэ ышъхьэ 
ыгъэсысыгъ, плъызэу заулэрэ щыси, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Зыми сыкIонэп, чылэр зэрэхъоу сэри сыхъун. Сэ зыгорэ 
къысэхъулIэмэ, сшынахьыкIэ зыфэбэнагъэ хэбзакIэм гу 
чъыIэ фэшъумышI. Зыгорэ хэгъэгум щашIэми, рагъэлыекIыкIэ сенэгуе...
МэщылI Сахьидэ агъэтIыси къызимыгъэзэжьыгъэм 
илъэсипшI тешIагъэу ащ ыпхъу КIунабзэ сшынахьыжъ 
Мыхьамодэ къыщи, тилIакъо тфигъэбэгъуагъ. Зытемыфэу 
агъэтIысыгъагъэмэ апалъхьэгъэ Iофыр атырахыжьы зэхъум, тинысэ ятэ зыфагъэтIысыгъагъэм сызыкIэупчIэм, 
"...Тыркур Кавказым къизыщэнэу зимурадыгъэмэ ащыщыгъэу..." тхылъэу палъхьагъэм итыгъ. Урыс гущыIэжъым 
къызэриIоу "Мэзым пхъэ щашIы хъумэ, пхъэушкIафэр 
зэрэлъатэу" хэгъэгум ипхъэушкIафэ, адырэ хыябэмэ 
афэдэу, ащи тефагъ.

--- Page 79 ---

ТигугъэпIэ чэм закъор Iэхъогъум щалIы

--- Page 80 ---

ТхьамыкIагъор изакъоу къакIорэп зыфаIорэр шъыпкъэ.
Нанэ зыщымыIэжьым илъэсныкъо тешIагъэу зы нэшхъэигъо джыри къытэхъулIагъ. Пчыхьапэ горэм Мухътарэ 
чэмфыжь сызыдэкIом, чылэм къэзгъэзэжьыгъэ Iэхъогъум 
тичэм ахэтымылъэгъожьэу, тызэблэкIыгъэмэ тIомэ зытплъыхьэзэ, унэм тыкъызэкIожьым, тянэ игъы-пчъэ макъэ 
зэхэтхыгъ: тичэм Iэхъогъум зэрэщалIыгъэр къыдгурыIуагъ, 
тэри къыхэтыдзи, тыгъэу едгъэжьагъ.
А лъэхъан хьылъэм къоджэдэс пэпчъ ищыIэныгъэ 
чэмым епхыгъагъ. Тэ тиунагъокIи чэмым къыкIэкIырэр ары 
тызэрэпсэущтыгъэр. Мыекъуапэ щеджэрэ Мыхьамэти 
фагъэхьырэ ахъщэри ары къызыкIакIощтыгъэр. Тхьаумэфэ 
бэдзэр сянэ блигъэкIыщтыгъэп - щатэ, къуае, тхъу зыфэпIощтхэр щищэщтыгъэх. Ахъщэ тIэкIу зэIуигъакIэу Ермэлхьаблэ зыкIокIэ, зэрэунагъоу тимэфэкIышхуагъ, къытфихьыщтым тигъапэ-тежэу тыпаплъэщтыгъэ.
- Тхьэкъысауи, чэм закъор...- сянэ мэгъы, мапчъэ,- 
сыдэущтэу шъухэсщыжьын джы... Сыда кIэлэ быныр 
зэрэсIыгъыщтыр?..
ГушIуагъо тиIэми, къин къытэхъулIэми, сянэжъ ипкъэ гъулэгъугъэ Нысэдахэ къытхахьэу ихабзэти, титхьамыкIагъо 
зэхихыгъэу хатэмкIэ къыдэкIы. Ар зысэлъэгъум, гу къызIэпысшIыхьажьыгъ.
- Алахьым бэлахьэ зытыригъэфэн Iахъомэ,- Нысэдахэ 
мэцIацIэ,- сыд тхьамыкIагъуа шъузыхадзагъэр! Хъун, 
Минат, зэIун, зымыухыжь, арэущтэу хъунэу Тхьэм ыIуагъэти, хъугъэ... Тэ щыIа Бакъ?
- Губгъом щыI,- зэкIэми апэ къэсэIо.
- Бакъи цIыф гъэшIэгъон, мафи чэщи уцу иIэп. Нычэпэрэчэщым колхоз хьамбармэ якъэрэгъулагъэу сыда 
джыри губгъом зыфыдэкIыгъэр? Чылэ Iофыр зэрифэзэ, 
ичэмыжъ закъо кIэлэхъу быным къыIуагъэзыгъ...
- Чэм Iофым папэ сыд гущэ хишIыхьан...- сянэ татэ 
къыгъэгъунэзэ къызиIокIэ, сигуапэу сетIысылIэ.- Тхьаматэр 
къелъэIугъэти, жъонакIомэ ахэхьан ыIуи, дэкIыгъ. Адэ 
сыдэу пшIын, Нысэдах, махъшэм тесми хьэр ецакъэ.

--- Page 81 ---

- Ары, Минат. Шъыпкъэ, пIорэр шъыпкъэ гущ,- Нысэдахэ, сыдигъуи зэрихабзэу, хэт ыIорэми дырегъаштэ.- Бакъ 
гущэ згъэмысэрэп, зы лIыжъэу чылэм дэсыр ары.
- НекIо,- сянэ къытеIо,- ежь тадэжь къыIумыхьа гъэми, 
Iахъом дэжь тыкIонышъ, тичэм къехъулIэгъэ шъыпкъэр 
къызэдгъэшIэн.
- ШъукIон адэ, шъуибылым ыуж шъуфын... Алахьым 
бэлахь зытыригъэфэнхэ Iахъомэ чэмыр шIуабзыжьы хъущтыгъэба?.. Ащ фыкIэмыхьагъэхэми, ышъо къытырахы жьы 
хъущтыгъэба?..- Нысэдахэ къыткIэлъиIозэ, къыддэкIуатэ.- 
Лажьэ зиIэр пщынэн фае...
IэхъуитIум яз тпэмычыжьэу щэпсэути, ащ дэжь тежьагъ. 
ТIэкIурэ тыкIуагъэу сянэ къызэтеуцуагъ:
- Бащэ, тэжъугъэгъэзэжь. Къытшъхьащытын хъулъфыгъэ тимыIэ фэдэу шъуятэжъ теупчIыжьыгъэп.
Чэпэзэхэогъумэ адэжь татэ пшъыгъэ-пагъэу къэкIожьыгъ, тызэримыгъажэуи къытиIуагъ:
- Iахъомэ къысаIуагъэр шъошIа? Тэ сыд тилажь, шъуичэм зылIыгъэ чэмыр зыер гъэпщынэ къысаIуагъ. ГъэшIэгъонба ари, джары ахэмэ яакъыл зынэсырэр...- ЕтIанэ, 
тыкъишIагъэ фэдэу, тызыгъапэщтыгъэм иджэуап къытыжьыгъ: - Зыжъугъэрэхьат, чэм лIыгъэр хьэкIэ-къокIэ 
Iус язгъэшIына, былым къэхалъэм дэтлъхьажьыгъ.
- Сыд тшIэщтыр, пап? - сянэ ымакъэ къыщитхъагъэу 
къеупчIыгъ.- Iахъохэр дгъэпщынэщтха?
- Ямысагъэ зыдамышIэжьмэ, ары сIорэр.
- СшIэрэп ныIа, ахэри сабый быных...
- Ощ нахьи ахэр нахь сабый бынха?.. Ер къызпыкIыгъэр 
чэм бжъакъоми, чэм бжъэкъо зэрынагъэр зыфызэрэмыхыжьыгъэ Iахъомэ ямысагъэ зыдарэшIэжь. Чэмыр 
алIыфэкIэ нэбгырэшхуитIум яз хъыягъэп, хэбзэ IофкIэ 
дгъэпщынэщтых.
- Танэми тезэгъыщтыгъэ агу къэкIэу тищагу къыдагъэуцожьыгъагъэмэ... 
Ау сянэ зэрэгугъэщтыгъэу Iахъохэр къычIэкIыгъэхэп. 
Ямысагъэ суд IофыкIэ аушъхьафи, чэм уасэр къарагъэтыжьыгъ. Лидэ ыцIэу чэм дэгъуи Бескорбнэ станицэм татэ 
къырищыгъ.

--- Page 82 ---

Хыемрэ мысэмрэ зизэхэфын судым тыкъызеухъумэм, 
педтехникумыр къэзыухыщтыгъэ Мыхьамэт судынэу, 
Мыхьамодэ очылынэу, Мухътар следователынэу, сэ 
сыпрокурорынэу тянэ зэрэфэягъэр сщыгъупшэрэп. Ау ар 
зыкIэхъопсыгъагъэ сэнэхьатыр тащыщ язи хихыгъэп. Зытетыр пIон хъумэ, джа мафэм къыщыублагъэу, опсэуфэ, 
Совет хабзэм фэрэзэ-фэшъыпкъэу сянэ къыхьыгъ, тэри 
ащ тыфипIугъ.

--- Page 83 ---

Бжьэхэр сипыих

--- Page 84 ---

Бжьэмэ сазыкIыщыщынэщтыгъэм икъэбар джы къэсIотэн.
Шэуджэнмэ къакIэныгъэ псы шъхьалышхом пэчIынэтIэ 
лъэмыджым узэрикIэу пцэжъые ешэпIэ дэгъу щыIагъ. Ар 
пцэжъыеешэным фэкъаигъэгъэ Мыхьамодэ икIуапIэщтыгъ. 
Ащ сшынахьыжъ кIон зыхъукIэ, мафэ иIэу селъэIун есэгъажьэ. Зыфаехэр зэкIэ Iончъэу фэсэшIэ. Ежьыр пIэм 
зэрэхэлъэу садым сэчъэшъ, мыIэрысэ къыфэсэхьы, тышхэ 
хъумэ, анахь джэмышх иныр есэты, пцэкъэнтфым пилъхьащт хьамлыухэр тикъакъырэ натIэ щызэтелъ ебзым 
къыфыхэсэхых. Семышэми, пцэжъые къыхэдзыгъэхэр 
зыхэс псы щэлъэ цIыкIур сIыгъыныр сикIас. Щалъэ зыдэтымыхьымэ, псыIупэм хэлъ пцэжъые блэрым секъэрэгъулэ. 
Мафэ горэм пцэжъые блэрым сыкIэрыс сIозэ, слъэхъомбэшхо бжьэ къецэкъагъ, ардэдэм, сызэрэхъури 
сымышIэу, сшъхьэ къэунази, сыкъэмэхыгъ. Ыужым къызэраIотэжьыгъагъэмкIэ, Мыхьамоди, Мухътари, адрэ 
пцэжъыяшэхэри къысэчъэлIагъэх шъхьакIэ, сыпсэ хэт-хэмытыжьэу сыщылъ. Мыхьамодэ ыплIэIу сыкъырилъхьи, 
унэм сыкъихьыжьыгъ.
Сыкъаплъэмэ, нанэ къысэпщэ, Мыхьамоди Мухътари 
къысшъхьэщытых. Сянэ итыжьын Iэлъын слъэхъомбэшхо 
къыщафэ.

--- Page 85 ---

- Зэ укъэнэхъэжьыгъэмэ ары,- Мухътар гъумыгъугъэ.
- Сыт, Мухътар жьыпIэр,- нанэ Iэ къысщефэ,- ФIыцIэ 
иныжъ жыякIэкIэ жыяти, къэушъыжьа. Аракъэ, ФIыцIэ? 
Сыт, тIысэ, пшIыхьыу плъэгъуар?..
- Къэтэджыжь, псэмах! - Мыхьамоди мэщхыпцIы.- 
Блэ горэ къыоуагъ тшIошIи, тыбгъэщтэжьыгъагъ. Сэ ащ 
нахьыбэрэ пцэжъыяшэ уздэсщэжьынэп!
 Джа мафэм къыщегъэжьагъэу бжьэмэ сыгу афэплъэу 
езгъэжьагъ. Слъэгъу мыхъущтыгъэ бжьэхэм мафэ горэм 
сыгу атезгъэпщэхагъ. Сыгу атезгъэпщэхагъа хьаумэ ежьхэм къыстырагъэпщэхагъа? 
Ащ къэбар шъхьаф пылъ, сиделэгъэ-бзэджагъэ ари 
къысфихьыгъ. Чэу кIыбым сыдэтэу чыпэкIэ бжьэмэтэIум 
Iус бжьэмэ сахэпыджэнэу исхъухьагъ. Къыздэхъурэм 
сигъэгушIозэ, бжьэ горэм сшъхьац зыкъыхидзагъ, бжьэ 
купи къысшъхьэрыбыбагъ. Згъэгубжыгъэ бжьэхэм сызэхашхыхьэ зэхъум, сыкуоу езгъэжьагъ. Унэм къичъыгъэ 
Мухътар сэщ нахь Iушэу къычIэкIыгъ: пхъэчаим псы щалъэ 
къырипхъоти, къысикIыхыгъ. Ежьми ар зэришIэжьи, псыр 
къыспыжъожъоу унэм сызырещэжьым, къызжэхэуагъ. 
Щэджэгъоужым чэмыщы сянэ къызекIыжьым, Мухътарэ 
къысишIагъэм ащи къысфыхигъэхъожьыгъ.
Татэрэ Мыхьамодэрэ зыгу къысэгъугъэр. 
- Хъунэп ар,- татэ IущхыпцIыкIыгъ,- шъэожъые бетэмалыр бжьэмэ язгъэшхынэп. Арымырми ахэмэ шъоу хъатэ 
къатырэп, сибжьэхъуагъи ащ щысыухын.
- Мызгъэгум мыщ илажьэми, тэрэз, тат,- Мыхьамодэ 
тятэжъ дыригъэштагъ. 
Сянэрэ Мухътаррэ зи къаIуагъэп.
Джарэущтэу татэ ибжьэмэтищ къысэкIодылIэгъагъ. 
Бжьэ лэжьакIохэр сипыйхэми, сыдэу сшIын, къысфарэгъэгъу, яшъоу сикIас.

--- Page 86 ---

65
3 Заказ 031

--- Page 87 ---

Сыгъончэджынчъэми, чынэ сешIэ

--- Page 88 ---

Сшынахьыжъмэ ауж ситэу сашIуакIозэ, еджапIэм 
игъогу бэшIагъэ зыIусыубыкIыгъагъэр. Ахэмэ ядесэхэр 
агъэцэкIэнэу зырагъажьэкIэ, сэри садэтIысы. ТхылъыпIэ 
цIэлэным сызезэщыкIэ, сыкъэтэджыжьы. Ар сишэнти, сыд 
сIуагъэми, сыд сшIагъэми къыспылъыщтыгъэхэп. Сыбзаджэ 
хъумэ, ар кIэлэегъаджэм ыдэщтэп, рэхьатэу щыс къысаIощтыгъэ, сиеджэпIэ чIэхьан сыфагъасэщтыгъэ. Ау еджапIэм 
сызычIэхьащт илъэсыр зэрэкIымэфэшхуагъэр джыри 
сынэгу кIэт.
Осыр къесымэ чынэ сешIэщт сIоти, сыгушIощтыгъ 
шъхьакIэ, джы унэм сызэрикIын щыгъын симыIэу сыIэпцIэлъапцI. Мыхьамодэрэ Мухътаррэ ащыгъ хьажъ-быжъмэ 
сяхъуапсэу, нанэ иегъэ шъхьэтехъо шIуцIэшхор къысэ хъухыгъэу, унэр къэфэбэфэ, хьакушъхьэм сытес. Татэ къысфихьыгъэ чэтыу щырыр ары скокI исэу сызымыгъэзэщырэр.
УрамымкIэ шъэожъые макъэхэр къыщэIух. Сызэзэщыгъэ чэтыу чъыяпхэр Iосэдзышъ, шъхьэтехъо цыпэмэ 
салъахъэзэ, шъхьаныгъупчъэм сыIохьэ. Хьэблэ шъэожъыехэр чынэ ешIэх, сызажэщтыгъэ Мухътари ахэмэ ахэт. 
Чэтыуми Мухътари сыгу афэплъызэ, шъхьэтехъо цыпэхэмкIэ сыбг пыпхыкIыгъэу унэм сечъы. ЧынэкIэпщыр Мухътар 
къыIэкIэсэхышъ, ичынэ ос убагъэм къыщесэфэкIы. 
КъэкIорэгъэм къысатыжьынэу зыфаIощтыгъэ мэлышъо 
хъокIыгъэ джэдыгур Мухътар сплIэIу къыредзэшъ, къысфэгубжы:
- Чъэжь унэм, чъыIэ къыпхэхьащт!
Ардэдэм сятэжъ ыцIэ къыраIоу зэхэсэхы:
- Мы кIэлэ IэпцIэ-лъэпцIэ цIыкIур хэт ия, Бакъ?
- Мыр Минатэ ишъэожъые нахьыкI, Ислъам. КIо унэм 
ихьажь, сикIал. УкъимыкI къыосIогъагъэба?
- Мыщ фэдэу Шумафэ ишъэожъые пцIанэу сшIагъэп... 
Ар колхозым пкъэоу кIэтыгъ...- унэм силъэдэжьызэ, джа 
Ислъамым ыIоу зэхэсэхы.
"Хэта ар? Сяти игугъу шIукIэ къышIыгъ...- татэ унэм 
къызыфимыхьажьрэм сегъапэ.- КъысфэгумэкIыгъэ лIым 

--- Page 89 ---

сыдэу цIэ гъэшIэгъон иIа?.. "Ислъам, Аслъан, Къэплъан..." - 
къыздизыгъэхэр сымышIэу цIэ зэдежъыухэр къэсэпчъых.
Сятэжъ унэм къызэрехьажьэу сеупчIы:
- Хэта узигъусагъэр, тат?
- КъыосIон, сикIал,- унэм сызэрикIыгъэм пае татэ 
къысэцIацIэрэп,- ар ПщыунэлI Ислъам, тичылэ тхьамат.
- О сыда адэ узыкIэмытхьаматэр?
- Сэри?.. Сэ сычылэ депутат, уяни ары. Тэ тфэдэ депутатхэр арых чылэ тхьаматэхэр хэзыххэрэр.
- Ара?..- депутатым къикIырэр сымышIэми, сшIэрэм 
фэдэу зысэшIы, зытIэкIыжьыгъо татэ исымыгъафэу 
сеупчIыжьы: - А тхьаматэу зыфэпIуагъэм сыда ышIэрэр?
- Хабзэм илIыкIо ышIэн макIа? - Мухътар къыскIэнакIэзэ, къысфедзы.
- Хабзэм къытфигъэкIуагъа ар? - Мухътар къыIуагъэм 
сыпымылъэу джыри татэ сеупчIы, зесэдзыхышъ, ицокъэ 
лъэпсхэр сэтIатэх, маистэр щихыжьынэу Мухътар хьазырыпсыми, къезгъэкIуалIэрэп.
- Зыми къытфигъэкIуагъэп,- татэ тIуми къытеIо,- 
Ислъам тичылэ щыщ, къоджакIэмкIэ щэпсэу.
- Джары умышIэрэм урымыгущыI Мыхьамодэ къызыкIыуиIорэр,- сшынахьыжъ зытезгъэпщыхьэзэ, фэсэдзыжьы,- къыбгурыIуагъа, зыми къытфигъэкIуагъэп.- Татэ 
имаистэ лъэныкъоу щысхыгъэр сфимыкъоу, Мухътар 
ыIэхэр Iуздзыхэзэ, адрэри щысхынэу сыфежьэ.
- Ащ фэдэу, сикIал, пшынахьыжъ пцэ фэмыгъэлъ, 
шъугу зэфэучъыIыщт,- татэ шъабэу къысэгыизэ, сыкъегъэтэрэзыжьы: - Хьау, пIорэр тэрэзэп. ПщыунэлI Ислъам 
хабзэм зэрилIыкIор шъыпкъэ. Ау тэрба хабзэр, тэ джы 
зэкIэми тафит. ХэбзакIэм тырицIыфыти, лIыкIо къызхэжъугъэкI зеIом, тызэхахьи, цыхьэ фэтшIи, тиIофхэр зэрифэнхэу Ислъам къызхэдгъэкIыгъ. АщкIэ гъэрекIопагъэ тштэгъэ 
Конституцием Iизын къытеты. Ащ цIыф къызэрыкIомэ 
афэгъэхьыгъэу гъэшIэгъонхэр итых. Тихэгъэгу цIыф лъэпкъышхоуи цIыф лъэпкъ макIэуи исыр бэ. Ахэмэ азыфагу 
зэфэдэныгъэ дэлъынэу ащ къыщеIо. Арышъ, джы о маистэ 
лъэныкъор зысщыпхыгъэкIэ, мыдрэр Мухътар сщерэх.
"Хабзэм шъузэрицIыфыр, шъузэрэригъаджэрэр, ар 
къызэрэшъущыгугъырэр зыщышъумыгъэгъупш" татэ 
67
3*

--- Page 90 ---

ренэу къызыкIытиIорэр джы тIэкIу-тIэкIузэ къызгурыIоу 
есэгъажьэ. Ащ фэдэмэ, татэрэ сянэрэ зэраIоу, Iофы 
зыригъэшIэу ахэр хабзэм ригъэджэныехэп, пионерхэкIэ 
яджэхэу галстук плъыжьхэри апшъэ къадалъхьаныеп, 
нардомми зыкъэшIын гъэшIэгъонхэр къащырагъэшIыныеп, усэхэми къащырагъэджэныехэп, орэди къащырагъэIоныеп, пщыни щырагъаоныехэп" - джахэмэ сягупшыси, 
джыри татэ сеупчIыгъ:
- Хэбзэ лIыкIо Ислъам колхоз тхьаматэхэри ыIэмычIэ 
илъха?
- ЫIэмычIэ илъ-имылъыр сшIэрэп, сикIал,- татэ IущхыпцIыкIыгъ,- ау а гущыIэр сикIасэп. Сыдэущтэу зыгорэм 
ыIэмычIэ уилъыщта? Ар заIокIэ, хэбзакIэм ыпэкIэ шыукъамыщыкIэ зызыухьэщтыгъэ пристав пачъыхьэ лIыкIохэр 
сыгу къэкIыжьых. Ар къэшъумыIу, зэхэсхынэу сыфаеп. 
Колхоз тхьаматэхэри зыпылъхэр хэбзэ Iоф. Ахэмэ яIофыгъохэри чылэ Советым къеолIэжьыхэшъ, депутатхэм 
ацIэкIэ, хабзэм ыцIэкIэ зэрегъэзекIох.
- Тучанхэри ащ къеолIэжьыха?
- КъеолIэжьых,- сыгу илъыр татэ къышIагъэу къычIэкIын, сшъхьэ Iэ къыщефэ.
Мафэ горэм сянэ гушIозэ, унэм къихьажьыгъ. Къэбарэу 
къытфихьыгъэм джыри зэ нэшIукIэ чылэ Совет тхьаматэм 
сыригъэплъыжьыгъ: шэкIы, щыгъын зыфэпIощтхэр тучаным щытщэфынымкIэ Iизын къытэзытырэ тхылъыпIэ цIыкIу 
къытигъэлъэгъугъ. Тхьэмафи темышIэу джа тхылъыпIэ 
мафэм Мыхьамоди, Мухътари, сэри тыкъифэпагъ, сяни 
кIэпхын къыфыхэкIыгъ. Тат ары зыми хэмыфагъэр, ау ежь 
зифэпагъэ фэдэу ари гушIощтыгъэ.
- Дэгъоу пшIагъэ, Минат, мыр Исхьакъ фэиныIоу 
къызэрэпщэфыгъэр,- сипальтэукIэ къызэпиплъыхьэзэ, 
татэ къыIуагъ,- илъэситIу горэм щыгъын... Гъончэджыри 
фэиныIоми, ылъапэ фыкIад, пымыупкI. Мыгъэ еджапIэм 
кIощтышъ, бжыхьэ нэс фэшIу хъужьыщт.
Сэ сшъхьэ джыдэдэм илъыр нэмыкIыгъ: сэ сичынэ 
ешIакIэ Мухътартхэм, тихьэблэ шъэожъыехэм зэрязгъэлъэгъущтыр ары. Ар неущ, джы пчыхьэ хъугъэ. Сичынэ 
мылым щыбыуным пае къужъ лъэпсэ ос чIэгъым чIэслъхьанышъ, нычэпэ чIэзгъэлъын фае. 

--- Page 91 ---

Мухътар сыгу ебгъэ. Сэ сихьатыркIэ джани, гъончэджи, 
щырыкъуи иIэ хъугъэ. Сыд фэIогъагъ сичынэ унэм рихэу 
осым хилъхьэгъагъэмэ. СэшIэ ыгу къызэрэсфэмышIур: сэ 
пальтэукIэ сфащэфыгъ, ежь джэдыгу хъокIыгъэр щыгъ. 
ШIумэ ерэплъ, сэ сщымыгъыгъэ Iаджи ежь щыгъыгъ, 
сехъуапсэщтыгъэ, загъорэ чынэ сешIэфэ, игъончэдж 
зыщысигъалъэщтыгъэмэ зи фэIогъагъэп.
Сыплъэмэ, хьаку лъапсэм Iэшъо цокъэ цIыкIуитIу 
кIэрыт. Кудэ щыфэгъакIэм зэпегъэцIыужьых, алъэгуи орзэ 
гъожь къарэщы. Татэ зи къысиIорэп, хьаку машIор кIегъэсты. Слъакъохэр цуакъэмэ къызэкIаубытэ, къафызырэп. 
Мэфэ реным осым ухэтыгъэкIи, мылым утетыгъэкIи, 
плъэгу къэучъыIынэп, ащ пальто кIэпсыр зыпыплъхьажьыкIэ, хъот-борэнми ущыщынэнэп.
- Ахэр уянэ нычэпэ пфидыгъэх,- татэ къысеIо.- Бырауты!
- Сиуутымэ, къыостын! - сэри ащ сежэщтыгъэшъ, 
есэIожьы.
- Уисыутмэ?..- татэ мэщхы.
- Сиуутынэп! - татэ ыкIыб зесэдзэ.
Татэ лIы гъурми, кIочIэшху. ЫIитIу гъучIым фэдэу 
пытэшъ, зыкъыIэкIэсхышъурэп. Зыкъэсэты сымыIоу сыкъитIупщыжьырэп.
- Къаштэ цуакъэхэр,- къызыслъытхъокIэ, пIэкIор 
чIэгъым зычIэсэдзэ, сыдэджэгоу къыщыхъузэ, чэтыу цIыкIури садэжь къэсы, ау ежь сызэрэдэмыджэгурэр къыгурэIошъ, Iочъыжьы.- Ашъыу, сыд ясшIэн, къысэптыгъэхэкIи, сафаеп. СазыкIыфэмыери къэпшIэнэп.
- КъэсшIэн: калош кIэпситIу мамэ къыпфищэфыгъэшъ 
ары.
- Жъы зимыIэм кIэ иIэп аIоми, къэпшIагъэп, егупшыс.
- СшIэрэп ащыгъум, тат...- сызэрэшхэщтыр сигугъу.
- ШIэхышIоу зыкъэоты. Адэ зи къапIорэпи?
- КъэсIона, ушхэ зыхъукIэ, зи умыIо орба зыIуагъэр?
- Сэры зыIуагъэр, ау сэрэп ар къэзыугупшысыгъэр, 
сятэжъи ыIоу зэхэсхыгъагъ. Ушхэ хъумэ, умыгущыI зыкIаIуа гъэри къыосIон, ужэ дэлъ гъомылэм уасэ фэпшIырэпышъ 
ары. УцэIуи, егъэх, етIанэ Iанэм уздыпэсым, уапашъхьэ 

--- Page 92 ---

илъ гъомылэм утемыгуикIэу, гущыIэгъу фэхъу. СызэрэпхаплъэрэмкIэ, зыкъэоты арыба?
"Зыкъэоты" татэ къызэрэсиIуагъэр шъхьакIо сэшIы. 
Сыда сыгупшысэн нахь ащ хэмылъэу зызыкIэстыщтыр? 
Сигъэгузажъорэп, гупшысэ къысеIо, жъы уимыIэу кIэ 
уиIэщтэп еIо... Тэ щыIэха татэ иIэшъо цуакъэхэр?.. Ардэдэм 
жъымрэ кIэмрэ татэ зыфиIорэр пчыкIэ хъопскIым фэдэу 
сшъхьэ къелъадэ. Ау, джэмышхым ит щаим сепщэзэ, 
къэсIощтым ыпэкIэ сегупшысэ, есэIо:
- КъэсшIагъ, тат!
- СыкъыодэIу,- татэ гузажъорэп, шхэ хъумэ, зы макъи 
къыпигъэIукIырэп, джэмышхышъхьэр егъэзыхыгъэу пхъэ 
Iапсым релъхьажьышъ, къысэжэ.
- УиIэшъо цуакъэхэр гъухи пфэцIыкIу хъугъэхэти, сэ 
цуакъэхэр сфыхябгъэшIыкIыжьыгъ.
- Аферым! Таущтэу къэпшIагъа?
- Сегупшысагъэти, къэсшIагъ.
- Ар тэрэз, сикIал. ЦIыфыр мыгупшысэмэ, игущыIэ 
акъыл хэлъыщтэп. "Имылъэу мэлъатэ" зыфаIорэ адыгэ 
гущыIэжъыр зэхэпхыгъа? Зэхэпхыгъэмэ, угу иубыт, ари 
нэмыкIхэри щыIэныгъэм щыуищыкIэгъэщтых. Сыдэущтэу 
ащ уиакъыл нэсыгъа? "ПфыхязгъэшIыкIыжьыгъэ" гущыIэр 
арыщтын уиакъыл къэзгъэущыгъэр? Сыбгъэрэзагъ, сикIал. 
"Гупшыси псалъэ, зыплъыхьи тIыс" язгъэIогъэ гущыIэ жъыри 
ащ пэблагъ. ГущыIэ щэрыом, хьынэп-хьылъэп, ишIуагъэ 
къыокIыщт нахь, иягъэ къэкIощтэп. Пшъхьэ цIыкIу бгъэгупшысагъэти, уигупшысэ къыбдэхъугъ. Джащ фэд сыдрэ 
Iофи. Непэ пшIэщтыр неущ умыхьыжь. Неущрэ мафэми 
Iоф къыдэкIощтышъ, зэтыригъэхъощт.
- Iоф мыублэм блэ хэсышъ ара, тат? - сянэ къытиIо 
зэпытырэ гущыIэжъыри зэрысшIэрэр езгъашIэзэ сеупчIы.
- Ары, сикIал. Ари IофшIэным зебгъэгъэщынэ зэрэмыхъущтыр къызэрыкIырэ адыгэ гущыIэжъ дэгъу.
Татэ седэIузэ, осым щызгъэпIыкIэгъэгъэ чынэр къызэрэсажэщтыгъэр сщыгъупшэжьыгъ. Сыд сятэжъ къыIуагъэми, узэгупшысэн, пшIогъэшIэгъонын хэлъ. ЕтIани 
къэIогъэ къодые мыхъоу, мэхьанэу хэлъыр IупкIэу, гурыIогъошIоу къыплъегъэIэсы. 

--- Page 93 ---

Сщыгъ цуакъэхэмрэ осым щызгъэщтыгъэ чынэмрэ 
сыщагъэсыжьырэп. Унэм сикIынэу сипальтэурэ сипаIорэ 
къэсштагъэхэшъ, татэ къысэупчIы:
- Тэ уежьагъа, сикIал? УизекIо гухэлъ сэбгъэшIагъэмэ 
дэгъугъэ.- Джыри нахь гущыIэ шъэбэ теубытагъэкIэ къыпегъэхъожьы: - ЧынашIэ окIомэ, джыри ащ игъоп. Пчэдыжьыпэ чъыI, уизакъоу, пшъхьэ пIыеу чынэ уешIэныри 
къезгъэкIурэп. Мафэр зэкъооу нахь фабэ къызыхъукIэ, 
шъэожъыехэр къызэрэугъоищтых.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу. Ау титIо унэм итшIыхьащтыр 
сшIэрэп нахь.
- ТшIэн макIа? Уфаемэ, силикбез тхылъ сыкъыпфеджэн.
- Ары шъхьакIэ, тат, Мыхьамодэтхэм афэдэу, о 
псынкIэу укъеджэрэп, уихьарыф зэпыгъэхъуакIэ сырегъэзэщы.- Ыгу хэсымыгъэкIыным пае псынкIэу пысэгъэхъожьы: - Мами ощ нахь жъажъэу къеджэ. 
- Ара, олахьэ сымышIагъэ... Сэ хьарыфхэм афэшъхьафэу IэпэкIэдзакIи зэзгъэшIагъэ. Сынэхэр тIэкIу утхъуагъэхэщтын. Аущтэу оIомэ, къоджэхь-къоджэшх, уфаемэ, 
тешIэн.
- Тат! Мэфэщэджагъоу къоджэхь-къоджэшх тешIэмэ, 
кIымэфэ пчыхьэреным сыда тшIэщтыр! Ащ нахьи нахьышIу, 
пщыгъупшэжьыгъа, тиджэмышх ныкъошIхэр мамэ фэтэгъэухыжьи.
- Олахьэ ари тэрэзым, уIофдэлъынчъэн нахьи Iоф 
горэм упылъмэ нахьышIу. Тэ щыIа ахэр? Модэ пышIыкIым 
илъхэшъ, къахь. СиIэмэпсымэхэри ары.

--- Page 94 ---

Татэ къоджэхь-къоджэшх сыдешIэ

--- Page 95 ---

Чынэ ешIэными, пхъэ лъэрычъэ тетынми, ос IэшкIэ 
джэгунми сагъатхъэ, ау татэ ипшысэхэм, икъоджэхь-къоджэшххэм, игущыIэжъхэм сязэщырэп. Ахэр къызиIуатэхэрэр Мыхьамодэрэ Мухътаррэ ядесэхэр зашIыжьыхэ 

--- Page 96 ---

уж ары. Сшынахьыжъхэри къытхэмыгущыIэхэу арэп, ау 
гущыIапэр зыIыгъыр, къезгъажьэрэр, зыухыжьырэр титIу. 
А пчыхьэ уахътэм сяни къытхэдаIозэ, цы епхы е тищыгъын 
лэжьагъэмэ ахэдыхьажьы.
Щагум щыхъушIэрэ хъот зехьэр къыримыдзэу пхъэ 
мэшIо хьакур кIэбыукIы. Сэ джы хьакушъхьэр ситIысыпIэжьэп, чэтыум ар естыжьыгъ. Зэгъорэ дэд ныIэп ащ 
сызытырагъэзыхьэрэр - сыджэгузэ, сщыгъымэ сагъэпкIэнтIагъэу унэм сыкъызихьажьыкIэ ары.
- Тат, къоджэхь-къоджэшх тегъашI.
- ТегъашI,- татэ сыдигъокIи хьазырыпсышъ, хьакум 
кIигъэстызэ, къысеIо,- ормэ апэ зыгу къэкIыгъэр къегъажь. 
Мыхьамоди Мухътари ядесэхэр агъэцэкIэжьыгъэхэмэ, 
къыздедгъэшIэных.
- Хьау, тат, ахэр къытэрэдэIух,- сягоо-саIущхыпцIэзэ 
афэсэдзы.
- Къыригъэжьагъ джы...- Мухътари мэгъумытIымы.
- Ащ фэдэу пшынахьыжъмэ уафыщымыт къыосIуагъэба? - сянэ къысэгыи.
- Ары шъхьае, мам, сэрба апэ къоджэхь-къоджэшх 
тегъашI татэ езыIуагъэр,- зысэухыижьы, ау афыпысэгъэхъожьы: - Сэ къэсымышIэ хъумэ, шъукъыздэIэпыIэнэу 
фит шъусэшIы. Тэрэзба, Iизын къысэотба, тат?
- Тэрэз, Iизын къыосэты, ау уянэ къыуиIуагъэм ублэмыкI.
- Аущтэу шъоIомэ, сышъодэIун,- зысшIомыдэеу 
къэсэIо.- Къегъажь пIуагъэшъ, сыкъыоупчIын: Iэ зимыIэ 
пчъэIух.
- КъасшIэмэ, сыд къысэптыщт?
- Зэрэ Бэчмызаеу осэты.
- Сыд бэчмызаемэ ясшIэн, сыпщэп-сыоркъэп зэраIоу, 
орэпсэух, орэтхъэжьых, хэбзэжъ кIэныжьхэшъ, къуаджэм 
сырыджэгунэу сыфаеп. Зымафи къыосIогъагъ, моу 
сфэхьын горэ къысэт, цIыфхэмкIи щыкIагъэ мыхъунэу, 
сэри бай дэдэ сырымыхъунэу, ар тихабзэ къекIущтэп.
- Мэкъу хьын къыосэты.
- Ари хъун, тичэм ЛидэкIи тищыкIэгъэ дэд. Ари къэсэхь, къэсэшх, сIызыхыжьырэм фэрэмыгъу - жьыбгъэ.

--- Page 97 ---

- Джы къашIэ. Къоджэхь-къоджэшх, амышхын тыгъужъ.
- Мэкъу хьыным натрыф щэпкъ IаплI къытегъэхъожь - 
машIо. Джы сэ сыкъыоупчIыщт. ТикIашъо дышъэ бэщ телъ.
- Сыд къысэптыщт, тат?
- Iэжэ цIыкIу пфэсшIын.
- Ари къэсэхь, къэсэшх, сIызыхыжьырэм фэрэмыгъу - 
тыгъэнэбзый.
- УеплъынкIэ нэджы, уеджэнкIэ дэгу.
- Гъундж.
- Адэ мыры: чэу гъуанэм сыдэплъымэ, плъыжь бын 
сэлъэгъу.
- Сыд къысэптыщт?
- Бжьэхэр тимыIэжьхэми, гъэтхэ дакIоу шъоу хьакIо 
къыостын.
Мыхьамодэрэ Мухътаррэ бжьэ гугъу зызэхахым, 
къыщиутагъэх.
- Шъукъыздэхьащхы, ара?.. Бжьэхэр шIу сымылъэгъухэмэ гъэшIэгъона, яшъоу сикIас. Ари къэсэхь, мами 
тати къыздарэшх - щыбжьый.
- Пшынахьыжъхэр къытэхъуапсэхэу шъоур тфэшхышъунэп, сикIал. О сыд пIорэр, Минат?
- Адэ ары, тат, сэIо нахь,- къызыIосэпхъоты,- ахэри 
псэкIодхэба, хэтынынхэп.
- Аферым, ари лIы IуакI, Iахьыл IуакI, сикIал. ТызыпщытхъугъэкIэ, адэ мыр къашIэлъ: хьарэ-къурэ машIу, 
ушъорэкI гъэсыс, маисэр зыкIэпкъ, ежьэмэ жьыракъ.
- Сыд ар? - Татэ сшIэрэп епIо хъущтэп, уегупшысэрэп 
къыуиIощт. Сыда ар? Сшъхьэ бэ къехьэ, къихьэрэ пэпчъ 
IусэгъэзыкIы. Мыхьамодэ пшысабэ ешIэшъ, сыфыреплъэкIы. Мухътарэ гъэчъыи, зэрэбылым щымыIэми, зыгорэ 
къысаIоба сIозэ, IэнтэгъупэкIэ сетIыргу. Сянэ ыгу къысэгъуми, зи зэхимыхыгъэ фэдэу зешIы.
- Зыкъэоты ара? Ащыгъум Мыхьамодэрэ Мухътаррэ 
яз сеупчIы.
- УямыупчI! - сыкъыкIэкуукIы.- Ахэр арэп къоджэхь-къо джэшх къыбдешIэрэр, сэры нахь!
- Олахьэ, сикIал, сымышIагъэ умэкъэшхоми...- татэ 
къысэсэмэркъэузэ, къысэгыи.- Нахьыжъи нахьыкIи затемыгъэлъэшыхь, умыгъас къыуаIон. Зыкъэота? 

--- Page 98 ---

- Хьау, тат... Ау сымакъэ зэрэзгъэлъэшыгъэмкIэ 
къысфэгъэгъуи, зыкъэстыщт.
- Уимысагъэ зэрызыдэпшIэжьыгъэр дэгъу, сикIал, ау 
орырэ сэрырэ щэн-щэфкIэ бэдзэрым тыщызэдаорэп. 
КъэошIэ е зыкъэоты.
- Егупшыс,- Мыхьамодэ ыгу къысэгъу.
- Хьарэ-къурэм къикIрэр пшIэрэба?..- Мухътари 
къыздэIэпыIэ шIоигъу.
- Хьаку! - къызыIусэпхъоты.
- КъэпшIагъэп,- татэ IощхыпцIыкIы,- ау укъекIуалIэ.
- Щай стыр!
- УмыпсынкI. Сыда тIуагъэр, гупшыси псалъэ, зыплъыхьи тIыс. Укъызэристырэр, сикIал, тэрэз. Хьаку 
машIоми уфэсакъын фае. Щай стырми къысапщ еIо. 
Хьарэ-къурэм мэшIо нэф стыритIу къыхэпсы, ыкIэпкъи 
маис, зечъажьэкIэ, укIэмыхьанэу жьыракъ. Мэзми пырэжъыялъэми ахэс, чэщрэ мэзечъэ, Iэщыпчъэри IуекIы... 
Егупшыс, умыгузажъу.
- Узафэп, тат, къыфэоIотащэ,- тэтэжъ къызэрэстегуIэрэр Мухътарэ джы ыдэрэп.
- Цыгъо! - сыгу Мухътар фэплъызэ, къэсэIо.
- Уегупшысэрэп. Цыгъом Iэщыпчъэр IуикIын ылъэкIына? Зыкъэота? Сыд къысэптырэр?
- Зэ, зэ, тат. Баджэ!
- Джыри тIэкIу дэдэ егупшысэжь. УкъекIолIэгъап. 
Ышъо гъожьэп... Ышъо...
- Зэ, тат, зэ! - зигугъу къысфишIырэм гу лъыстагъэшъ, 
ышъо зэрэшхъуантIэр къыIонэу сыфаеп.- Тыгъужъ!
- Аферым епIонэу ащ тефэрэп...- ыдыжьырэм ынэ 
къытыримыхэу сяни мэгъумыгъу, Мухътари ащ ышъхьэ 
дегъэсысы, Мыхьамод зыми дезымыгъаштэрэр.
- Аферым, сикIал, къэпшIагъ,- тати зи зэхимыхыгъэу, 
ымылъэгъугъэу къысщэтхъу.- Уегупшысэу уиакъыл бгъэулэумэ, къэпшIэщт. Цыгъо къызэоIом, уегупшысэти, укъызэрекIолIэщтым сенэгуягъ. Баджэ зыоIом, къэпшIэгъахэкIэ 
слъытагъэ. Ау ащ фэдизым "хьаку", "щай стыр" озгъаIоу 
узыгъэохъущтыгъэр хьарэ-къурэр арыщтын? Хьарэ-къурэ 
куандэм къыхэпсырэ машIор тыгъужъым ынитIу фагъадэшъ 
ары.- Татэ къысIугушIуи, къысэупчIыгъ: - Адэ мыр 

--- Page 99 ---

къэпшIэна? ЗэлI-зэшъузхэмрэ зэшыпхъуитIумрэ язырызэу 
хьалыжъуищыр афагощ.
- Ар къоджэхь-къоджэшхэп, тат.
- Тэрэз, ар къоджэхь-къоджэшхэп, ау...
- Пап,- сянэ татэ къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп,- мыр нычэпэрэчэщым щыбгъэсыгъэкIи, къыозэщыщтэп, етIан ар. Ори неущ уичэщ къэрэгъулыгъо чэзыу, 
мыдрэхэри жьэу еджапIэм кIонхэ фае.
- Ори нэфшъагъом чэмыщы укIощт,- сянэ десэгъаштэ.
- Ары, джацы нэмазри къэсыгъ,- сянэ татэ иамдэзыпси ежь иамдэзыпси егъэхьазыры.
Тэ тызэрыс унэм сянэ нэмаз щешIы, адрэ къыпыт унэм, 
нанэ зэриIощтыгъэу, татэ Тхьэм ыпашъхьэ щеуцо. НэмазышIхэр тымыгъэохъунхэм пае тызэIушъашъэ нахь, мэкъэ 
тIупщыгъэкIэ тыгущыIэрэп.
Татэрэ сэрырэ унэм тыкъызэдинэу зы пIэкIор 
тызекIужьыкIэ, сеIушъашъэ:
- А хьалыжъуищэу зыфэпIуагъэр, тат, джы уфаемэ, 
нанэ сигъэшIэгъагъэшъ, къэзгощын.
Нанэ зысIокIэ, татэ зи къымыIоу заулэрэ щэлъы. Сэри 
зи сIорэп. Нанэ игугъу бащэрэ татэ фэсымышIынэу тхьапшрэ сянэ къысиIуагъа! Ары шъхьае, сфэлъэкIырэп. ТIэкIу 
зытешIэкIэ, къысеIо:
- Теплъын уянэжъ хьалыжъо гощыкIэ зэрэуигъэшIагъэм... СыкъэдаIо.
- ЗэлI-зэшъузхэр нэбгыритIу мэхъух, шъузым ышыпхъу 
изгъэгъусэжьымэ - щы. Хьалыжъори щышъ, язырыз, 
яхьалэл.
- Ар дэгъоу нэнэжъ уигъэшIагъ. Адэ шъынэр, тыгъужъыр, мэкъу Iагор зэнэмысхэу псым ипхышъунха?
- Сыд пIуи?.. Щыри зэдипхын пIонти, пфихынэп. Мэкъумрэ шъынэмрэ зэдипхымэ, шъынэр мэкъум хэмыIан 
ылъэкIынэп. Ащ фэд тыгъужъри шъынэри. Мэкъури тыгъужъри зэдипхышъунхэп. Тыгъужъыр псым ипхэу, 
шъынэмрэ мэкъумрэ къызэкIэрыунэхэ хъунэп. Мэкъур 
ипхэу шъынэмрэ тыгъужъымрэ къызызэкIэрыунэхэкIэ, 
шъынэм икъупшъхьэ-лъашъхьи бгъотыжьынэп... СшIэрэп, 
тат, екIолIакIэ фэзгъотырэп.

--- Page 100 ---

- Умышъхьахи, ащ фэдиз Iоф къыпыкIыщтэп. АпэрапшIэу псым шъынэр ипхыщт, мэкъу Iагор зипхыкIэ, 
шъынэр къыздипхыжьыщт. ЕтIанэ тыгъужъыр ипхыщт. 
Ахэмэ ауж ары шъынэр псым зипхыжьыщтыр. Джащ фэдэ 
къулаигъэ щыми адызепхьэмэ зэнэсыщтхэп.
Татэ къысфиIотагъэм сызедэIукIэ, ара къысфэмышIагъэр сэIошъ, сызэгыижьы. Мыхьамоди Мухътари орэчъыежьых фаеми, умышIэрэр зэбгъэшIэныр гъэшIэгъоны. 
Джыри гъэшIэгъон горэ къезгъэIуатэмэ сшIоигъоу татэ 
селъэIу.
- ШыуипшIымэ ямыIэрысэ къыпычыкIэ къыуасIомэ, 
къыбгурыIона шъуIуа? КъыбгурымыIоми, уригъэгупшысэн. 
Ащ фэдэхэр хьисапымкIэ еджапIэм щышъуагъэкIущтых. 
КъедэIу ащыгъум. МыIэрысэ чъыг горэм шыуипшI 
кIэрыхьагъ. Апэрэм зы мыIэрысэ къыпичыгъ, ятIонэрэм - 
тIу, ящэнэрэм - щы, яплIэнэрэм - плIы, ятфэнэрэм - тфы, 
яхэнэрэм - хы, яблэнэрэм тхьапш къыпичыгъэу пшIэра? - 
Iушъашъэзэ, татэ къысэупчIы.
- Апэрэм зы къыпичыгъэмэ, ятIонэрэм тIу къыпичыгъэмэ, яблэнэрэм мыIэрысибл къыпичыгъэщтын...- татэ 
къызэриIотэрэ шIыкIэр лъызгъэкIуатэзэ, къэсэпчъы.
- ШыуипшIым мыIэрысэ зырызмэ къыпачыгъэр,мыIэрысипшI хъун. Ащ гу зэрэлъыптагъэр дэгъу. Ау къыбгурыIощтэп зыкIэсIуагъэм шъыпкъэ хэлъ. Арышъ, къызэрэсIуатэрэм къедэIу. Апэрэм зы, ятIонэрэм тIу къыпачыгъэмэ, зэхэтэлъхьэшъ, зым тIу зыхаплъхьэкIэ, щы мэхъу. 
Аущтэу зыхъурэм, ящэнэрэм щы къыпичыгъэшъ, мыдрэ 
мыIэрысищ зыхэтлъхьажьырэм, хы мэхъу, яплIэнэрэм плIы 
къыпичыгъэмэ, хым плIы зыхаплъхьэкIэ, пшIы мэхъу, 
ятфэнэрэм тфы къыпичыгъэшъ, мыIэрысипшIэу тиIэм тфы 
зыхатлъхьэкIэ - пшIыкIутфы. Яхэнэрэм хы къыпичыгъэмэ, 
пшIыкIутфэу тиIэм хы зыхатлъхьэкIэ - тIокIырэ зырэ. 
Яблэнэрэм блы къыпичыгъэу тэшIэшъ, ащ мыIэрысэ тIокIырэ 
зырэу тиIэр зыхатлъхьэкIэ - тIокIырэ ирэ мэхъу, яенэрэм 
мыIэрысый къыпичыгъэмэ, тIокIырэ иерэм мыIэрысый 
зыхатлъхьэкIэ - щэкIырэ хырэ. Ябгъонэрэм бгъу къыпичыгъэмэ...
- Сыдэу бэ, тат, къэупчъырэр, къызгурыIорэп! - 
сшъхьэ зыгъэпшъыгъэ мыIэрысэ пчъагъэмэ сыкъыхагъэкуукIыгъ.

--- Page 101 ---

- А жэ лые къызыIукIэгъэ Исхьакъ,- адрэ унэм сянэ 
къычIэджыкIыгъ,- быяу, чъыежь, татэ зегъэгъэпсэф сIуагъэба!..
- Зи умыIо,- татэ къысэIушъашъэзэ, имыIэрысэ пчъагъэ зыфэдизыр къыухыжьыгъ: - Ябгъонэрэм бгъу къыпичыгъэмэ, щэкIырэ хырэу тиIэм ар зыхэдгъэхъожьыкIэ, 
тIокIитIурэ тфырэ мэхъушъ, япшIэнэрэм мыIэрысипшI 
къызыпичыкIэ, ар тIокIитIурэ тфырэм зыхэтлъхьажьыкIэ, 
шъэныкъорэ тфырэ чъыгым къыпачыгъ.
- Тат, а къэпIогъэ купмэ ауж мыIэрысэ пфэшхыжьынэп...- сэмэркъэунчъэу сеIушъэшъагъ.
- ЗэхэлъхьакIэ-зэхэхыкIэ пшIэмэ, ар зыуи арэп къыосIуагъи,- тати къысэIушъэшъэжьыгъ.
Адрэ къоджэхь-къоджэшххэм, гущыIэжъхэм, нэмыкI 
гъэсэпэтхыдэхэм афэмыдэу мыIэрысэ къыпычыкIэ-зэхэлъхьакIэр къин къысфэхъугъ. Апэм ар къызгурыIо фэдэу 
хъуи, гукIэ татэ дэслъытэзэ, сыхэпчъэкъожьи, сынатIэ 
Iужъу хъугъэ. ХьисапкIэ ащ фэдэхэр, татэ зэриIоу, еджапIэм щытагъэкIущтмэ, а сызыдэкIонэу сызыфалIэрэм 
сычIэсышъунэп. Зэхаплъхьэмэ-зэхэпхыжьэу ащ непэрэзымафэм учIэсын плъэкIына, учIэзэщыхьан... Джы къызгурэIо тихьэблэ шъэожъыехэр пчэдыжьырэ ащ ерагъэу 
зыкIакIохэрэр, къэкIожьыхэ зыхъукIэ, гушIохэзэ зэрэурамэу 
къыкIызэпагъэджэжьырэр. Мухътартхэм хьисапым къин 
зэрэтыралъагъорэр сэшIэ. Сэ сызыфаер нэмыкI: тхылъым, 
сянэ КъурIаным зэреджэрэм фэдэу, укъеджэныр, усэ 
къэпIоныр, хъугъэ-шIагъэхэр зэбгъэшIэнхэр, хыхэм, 
псыхъо хэм, къушъхьэхэм ацIэхэр, чIыгу-огу зэнэс къогъум 
щыIэр, папанинцэхэр зыдэкIогъагъэхэ Темыр чъыIэр, 
Чкаловым илIыхъужъ быбыкI, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэу 
дунаим тетхэр... Тыгъэр къызыкIыкъокIырэр, зыкIыкъохьажьырэр, мафэр, чэщыр, кIымафэр, гъатхэр, гъэмафэр, 
бжыхьэр къызыхэкIыхэрэр, мазэмрэ жъуагъохэмрэ... 
МакIа сымышIэу дунаим щыхъурэр! Хьисапым фэшъхьафэу 
щыIэ пстэури ары. Пшысэхэр, тхыдэжъхэр, къоджэхь-къоджэшххэр, IурыIупчъэхэр сэгъэгъоти, пщынэ макъэ зэхэсэгъэхи сымыгъэшхэжь.
Ау татэ имыIэрысэ шъэныкъорэ тфырэ изэхалъхьэ-зэхэхыжьыкIэ мэхьанэ зэресымытыгъагъэр, ащ изэхэфын сигъэлъэгъугъэ къиныр сищыIэныгъэ гъогу бэрэ сыгу 
къыщэкIыжьы. "Шъугу рихь-римыхьыми, Iанэм телъым 
зежъугъэзэгъ, нахь IэшIур неущ шъозгъэшхыщт" нанэ 
зэриIощтыгъэу, сигукъэкIыжьымэ ячэзыугъэ ащ джыри 
нэсыгъэпышъ, пэшIорыгъэшъ ар сшIынэп.

--- Page 102 ---

Ер къызэрыкIрэр сыбзэгу, Iоф сыхэфэ

--- Page 103 ---

Сизакъоу кIымэфэ унэм сис, сизэкъона, чэтыури 
къыздис. Мыхьамодэтхэр еджапIэм щыIэх. Ахэми якъэкIожьыгъу. Мухътар урок макIэ иIэшъ, апэ къэкIожьыщт, 
ау зимыгъэджэгукIэу унэм къихьажьыщтэп. Сянэ чэмыщышъ, пчыхьэ нэс къэкIожьыщтэп. Тати унэм исэп, идепутат Iофхэр зэрефэхэщтын, чэм лъфэным загъорэ 
лъыплъэзэ шIы, сэ шIэхэу къэзгъэзэжьыщт ыIуи, икIыгъ.
ЕджапIэм къикIыжьыщтхэ шъэожъыехэм сяжэшъ, 
пальтэу кIэпсыр сщыгъэу шъхьаныгъупчъэм сыIут. СIыгъ 
хьатыкъым ыныкъо сшхыгъэ, ащ щыщи цыгъом емышэрэ 
чэтыум, мэлакIэ згъэлIэна, къыздишхыгъ. Сызыхаплъэрэр 
дунэе дах. Къэбзэ-лъабзэу типчъэIупэ осыр щызэкIэтхъуагъ. Тичэм лъфэн зэрыт къакъырыпчъэми, чэтэщыпчъэми, Барзон ихьэуни, бзылъфыгъэ, хъулъфыгъэ псыунитIуми лъэгъо хэхыгъэхэр якIух, тикъэлапчъэ IокIышъ, 
тигъунэгъу мэ алъэныкъокIэ лъагъуи макIо. Нэфмышъ 
кIэтаджэкIэ сятэжъ ахэр ышIагъэх.
ТичэупакIэ дэжь шъэожъые макъэхэр къыщыIугъэх. 
Мухътари унэм къилъэдэжьи, сыримышынахьыкIэ фэдэу, 
къыспымылъэу, некIуи къысимыIоу, хьатыкъ ыпхъуати, 
ичъыжьыгъ. Ара къысэпшIэнэу пшIагъэр сIуи, Мухътар 
ыуж силъэдагъ.
Сэ сщыгъ пальтэум фэдэ зыщыгъ мылым тетэп. Мухътар ихъурышъо джэдыгу хъокIыгъэ нэмыIэмэ фэцIыкIу. 
ЗысшIомыдэеу сэкIо нахь, сычъэрэп. Сипальтэу сипаIо 
диштэу пшъэпIэ дэгъу зэрэтелъыр сыкъизымыдзэщтыгъэ 
шъэожъыемэ язгъэлъэгъунэу къэсэIэтышъ, сынэгу къыхэщ 

--- Page 104 ---

къодыеу сыжэпкъ кIэсэгъэуцо. Чынэ семышIэщтым фэдэу 
хъурышъо IэбыцуитIу сIэмэ апылъ. Шъэожъыехэр къызэзгъэплъын-къызэзгъэхъопсэнхэу мыл Iупэм сыIоуцо. Ары 
шъхьакIэ, зи къыспылъэп, пахъэр къашъхьащихэу ахэр 
мылым щэджэгух. Мухътари чынэ зэрешIэрэм нахьыбэрэ 
щырыкъукIэхэмкIэ мылым зыщегъэцIанлъэ. Ахэр фэ цIыкIу 
зыхъукIэ, къэкIорэгъэм сэ къысатыжьынэу сянэ къысиIогъагъэшъ, алъэгу зыкIихъокIыкIыкIэ, сыдкIэ былымыжьых 
сэIошъ, сыгу лъыр пэзы. Цокъэ гъэкIод мыл цIэнлъэнкIэ 
Мухътар зэрэерышыр сянэ есымыIощтыгъэми, джы 
есIожьыщт.
Мухътар ишъэогъу-идесэгъумэ ащыщ горэ къысэчъалIэшъ, егъэшIагъо:
- Мыдэ мыщ къыщалъагъэ пальтэур! - сипшъапIэ 
къынэсы, сичыIумэ къатеIабэ, ащ фэдизым сицуакъэмэ 
къызэрямыплъырэр сыгу къео. МылыIум зыIусIэтыкIы 
фэдэу лъэпэпцIые зысэшIы.- Хьатыкъ ошхымэ сшIэрэп, 
моу такъыр горэ къысэтба...
- Сипальтэу пшъапIэ къысфещэх ащыгъум...
Джыри хьатыкъ сIыгъэу зылъэгъугъэ нэбгырищ сыкъауцухьагъ. Такъыр зырыз зыIузгъэфагъэхэм сипальтэу 
пшъапIэ къытеIабэхэзэ, агъэхъокIыным нагъэсыгъ. Ащыщ 
горэ къысэлъэIуи, сиIэбыцо яз зыпилъхьагъ. КъысэкIолIагъэ пэпчъ хьатыкъым щыщ, зы Iулъхьэ нэмыIэми, Iузгъэфагъ. Зэсымытыгъэ закъор Мухътар ары. КъызысэчъалIэм, 
унэм къипхи бгощыгъэр зыфигъэкъу зесэIом, къысэшъхьэшъуауи Iучъыжьыгъ. Сшъхьэщиутыгъэ паIор къэспхъотэжьи, сыкIелъэжьагъ шъхьакIэ, узкIигъэхьана! Сэри 
зэуакIо мыщ сыкъэкIуагъэпти, унэм тыкIожьмэ сIуи, 
сыпылъыжьыгъэп. Сихьатыкъ шIушIэ зыIуфагъэ горэм 
сичынэ мылым тырезгъэтIупщыхьагъэти, ащ ыуж сихьагъ.
Мыхьамодэ къытэджэжьыгъ. Ащ нахь зегъэлIыти, 
имылэгъумэ къахахьэщтыгъэп. Мухътар унэм зежьэжьым, 
сэри ыуж сихьагъ. ХьатыкъымкIэ ыгу зэрэхэзгъэкIыгъэр 
хэзгъэкIокIэжь сшIоигъоу сеубзэзэ сызыголъадэм, къысфэгубжыгъ:
- IукI, зысэмыгъэлъэгъу!
- Сыда осшIагъэр? - сыкIэмыхьэ-сыкIэхьашъоу ыуж 
сит.- ГъэшIэгъона хьатыкъ къыосымытыгъэмэ... Оры, о...

--- Page 105 ---

- Сыда сэ! - зыкъызэрегъэзэкIышъ, ос лъагъор къызэпегъэIы.- КъаIо, сыда сэ!..
- ЩырыкъукIэхэмкIэ мылым зыщэогъэцIанлъэ... 
Алъэгу кIэогъэхъокIыкIы...
- УиIоф хэлъэп!
- Хэлъ! - сыфызэкIэмыкIоми, къысфилъымэ, кIэсIэжьынэу сыхьазырыпс.- УмышIэрэмэ сшIэрэп нахь, ахэр 
цIыкIу зыпфэхъухэкIэ, сэры къызэратыжьыщтхэр.
- МакIэшъ къыпфащэфыгъэр...
- Укъехъуапсэ ара?
Мухътар сэгъэгубжыпэ. Арымырми бэшIагъэ ар 
къысщыхьанэу, ушъхьагъу ымыгъотэу, сауж зитыр. 
Сипальтэу кIэпси ащ къыхэхьагъ. Сэщ нахьи ежь фэшIугъэ мэ нахьышIугъ аIоу зэхихыгъэшъ, фэшIу зымыгъэхъугъэр 
сэры пIонэу къысэцэлашхэ. Мухътар къызытхъокIэ, зыIэкIэз гъахьэрэп. Ау къыскIахьэшъ, осым сыхедзэ, ос чъыIэр 
сынэIу къыкIефыхьэ, спшъэ къыдетакъо. СызыгъыкIэ, 
сшынахьыжъба, сыкъегъэтэджыжьы. КъыспыутхыпкIыхьажьызэ сегъэшIожьыми, фэсэдзы:
- Зэ мамэ къэгъэкIожь, теплъын зесымыIожьыкIэ.
- Осым узэрэхэсфыхьагъэр ара епIожьыщтыр?
- Ари ары... Сипальтэу зэрэбгъэушIоигъэри ары...
- Осым уигъэушIоирэп, делэжъ.
- БгъэуцIыныгъэ! - зэрэзгъэмысэщтыр къыфэзгъотыгъ.
- Сыд етIани?..- Мухътар ынэхэр джы мэзахэм къыхэлыдыкIыгъэх: - Бзэгу тымыхьынэу тхьапшрэ къыотIуагъа?
Зэхэсхыгъэм, сынэгу къыкIаIотэгъэ осым нахь чъыIэу, 
сигъэтIыгурыгугъ. Сшынахьыжъ къысфидзыгъэ бзэгухьыным лъапсэ имыIэу щытыгъэп. АщкIэ тиунэ бырсыр къызэризгъэтэджэгъагъэм фэшъхьафэу сэри лые зэсхыжьыгъагъ. Сэ сизакъоп, тичэтыуи щэнчъэу къэзгъэнэгъагъ, 
тати сянэ фэзгъэгубжыгъагъ. Чэмыр зыгъужьыкIэ, мэзэ 
зытIоу къыдафэрэм, щайхакIэкIэ гъунэгъумэ тагъэнэтIупцIэщтыгъэп, тэри джащ фэдэу ахэмэ тафыщытыгъ. Ау 
учэмыщэу, щэм пIэ хэлъэу гъунэгъумэ щайхакIэ къызфябгъэхьыщтэп ныIа, сянэ щэ тIэкIу фермэм къыздырихэу 
регъажьэ. Ар татэ шIуиушъэфыщтыгъэмэ хэта зышIагъэр, 
чэтыум щэ лагъэм физгъахъозэ, къысIэкIэIуагъ. Тятэжъ 

--- Page 106 ---

щай ешъоти, сIуагъэр зэрэзэхехэу, Iэгубжъэр IуигъэкIотыгъ. Сянэ ыIощтыр ымышIэу ятэ еплъыгъ, Мыхьамодэрэ 
Мухътаррэ нэкIэ салIы пэтыгъ. Татэ губжыгъэп, цIэцIагъэп, 
зэрэны къуашхэу Iанэм пэтэджыкIызэ, къыIуагъ:
- Сенэгуягъ, Минат, щай тэрэз тызэремыгъашъорэр...
- Мы щэ тIэкIур, пап, къызэрэсхьырэр фермэм Iутмэ 
ашIэ...
- Хьау, Минат, щэ тыгъугъэм уисабыйхэри сэри темыгъашъу. А къэпIуагъэм къикIырэр ошIа? ЗэкIэми шъузэрэшIэу шъузэдэтыгъо. Ори ащ земыгъас, уисабыйхэри 
щыухъумэх. Хабзэм уетыгъоныри узэтыгъожьыныри - зы.
Сятэжъ унэм зэрекIэу, сIуагъэм сырыщтэжьыгъэу 
сшынахьыжъмэ сяплъыгъ, сяни къысиIощтыр сымышIэу 
мысэ нэгукIэ сыIуплъыхьагъ. Зи къызхимыгъэщэу татэ 
иIанэ Iуехыжьы. Хьакъу-шыкъу макъэхэр къэмыIущтыгъэхэмэ, унэм цIыф имысыжь фэд. Емынэр зыныбэ ихьан 
чэтыум зыфаер зегъотым, хьакушъхьэм дэпкIэежьыгъ. 
Тяни къытхэсэу тышхэнэу Iанэм тыпэтIысхьагъ шъхьакIэ, 
шъхьэшъофаор къыздизыщтыр сиджабгъумэ, сисэмэгумэ 
сшIэрэп. СижэмыIаныгъэ зэмышIуныгъэр унэм къырилъхьагъ. Татэрэ сэрырэ зэдэтшIыгъэ хэшъэе джэмышхым 
Мыхьамодэ рэшхэ, Мухътар иджэмышхи цIыкIоп. ТIуми 
сафэсакъы, яз къэонэу зежьэкIэ, Iанэм зыпэсыдзынэу 
сыхьазырыпс.
- Щай шIуцIэ, мам, егъашъу мыр...- Мухътар къысфедзы.
- Ешъу о...- сэгъумытIымы.- Сиджэмышхи уемыI, 
сипхъэнтIэкIуи къысэтыжь.
- УипхъэнтIэкIу сытесэп сэ...
- Утес!
- Быяу сIуагъэба,- Мыхьамоди ыгу къысфэшIоп, 
къысфычIэплъы. 
ДжэмышхышхомкIэ Мыхьамодэ къысэрэмыуи, къысфычIэрэплъ фаеми. ЕтIани ащ ыIорэр, быяу еIо нахь, 
шъубыяу ыIорэп. Джэмышхыр Мыхьамодэ къызегъэсысым, къысэо сшIошIи, Iанэр лъэгуанджэкIэ зыдесхьыжьагъ. 
Мухътар ары мыхъугъэмэ, згъэукIорэищтыгъэ.
- Кондэ хэс тхьакIумкIыхь, къурэр сысымэ, ыгу 
мэсысы,- Мухътар къыскIэнакIэ, Мыхьамодэ мэщхыпцIы.

--- Page 107 ---

- Шъузэщымыхь,- тянэ къытеIо,- моу садэжькIэ 
къэтIыс, Исхьакъ. Шъуятэжъ къысиIуагъэр тэрэз. Уимые 
уенэцIы хъущтэп. Чэмри непэ-неущэу къэлъфэщт.
Татэ рэхьатыжьыгъэу унэм къихьажьыгъ. Тэри зэшхэмкIэ тянэ тызэригъэшIужьыгъэу тыщыс. ЗэкIэми анахь 
сшIогъэшIэгъоныр, неущ тхьаумафэ пэтзэ, Мыхьамодэ 
тхылъым зэрэкIэрысыр ары. Мухътар Iофынчъэ-дэлъынчъэу ылъакъохэр пхъэнтIэкIу лъакъомэ арищэкIыхэзэ, 
джыри къысщыхьэ шIоигъощтын, къысIощхыпцIэ, сэри 
сыIощхыпцIэжьы. Ар сянэ къытелъэгъулIэшъ, Мухътар 
къыреIо:
- Сыда тхылъ горэм уемыджэу узыфыщысыр, Мухътар?
- Неущ тхьаумафи...
- Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, адрэ мафэхэми тхьаумэфагъа? Непэ уигугъу дэгъоу зэIукIэм къыщябгъэшIыгъ, 
уибзэджагъэрэ узэремыджэрэмэ апае сшъхьэ зыдэсхьыжьыщтыр сымышIэу цIыфмэ апашъхьэ сипшIыхьагъ. 
А тхьагъэбэгъон, еджэба! Пхъахьэ удгъакIорэп, псыхьэ 
удгъакIорэп, сыда узфемыджэрэр? Шъэожъые бзэджэ 
куп шъузэрихьылIагъэшъ, кIэлэегъаджэр къэшъогъэтхьаусхэ. Хэта шъхьаныгъупчъэ апчыр хэзыутыгъэр?
- Сэрэп,- Мухътар еуцуалIэрэп.
- Уимылажьэу къыптралъхьагъ ара? ЕджапIэм узэрэщыбзаджэрэр пфимыкъоу непэрэзымафэм чынэ уешIэшъ, 
урамым утет. Моу къаштэ уичынэ, згъэстыщт. ЦуакъэкIи 
тыппырикъужьырэп!
- Пионерхэр аущтэу мэзекIоха, Мухътар? - татэ 
ымакъэ сянэ фэдэу мыIэтыгъэми, икъэупчIакIэкIэ шIу зэрэщымыIэр ошIэ.- Сыдэущтэу комсомолым ухэхьащта? 
УкIэлэ дэгъу тIомэ тыпщытхъузэ, тыкъэоушъхьакIу. 
ЗэрэхъурэмкIэ, тIори тшIэри хьаулый. Сыд сIони зикIалэхэр 
зымыгъасэхэрэм сягыищт джы? Зипхъорэлъфхэр зыфэмыгъасэрэ гъэсэкIо Iаз къысаIон.
Мухътаррэ сэрырэ тцэ зэфилъ зэпытми, сыгу егъу, 
сызэрэдэIэпыIэщтыр сшIэрэп. Мыхьамоди зи ыIорэп, ари 
шIоп, зи къысамыIуагъот ыIозэ, къычIэплъы. Мыхьамэт 
еджакIо щымыIагъэмэ, цIыф шъэбэ-гукIэгъушIышъ, Мухътар тхьамыкIэр къыухъумэныгъэкIи мэхъу. Ау шъэожъыемэ апашъхьэ Мухътар къызэрэсшъхьэшъоогъагъэр, 
сипальтэу кIэпси шъхьамысэу осым сызэрэхидзэгъагъэр 
сыгу къэкIыжьышъ, дэгъу къехъулIагъэр, теплъын джы 
зыкъыстыригъэпщыхьащтмэ сэIо!.. Сыгу филъыр къышIагъэ фэдэу ежьри нэ IаекIэ къысэплъи, IэнтэгъупэкIэ къысэтIыргугъ. Зи сымыIоу сыкъыкIэрэкIышъ, пIэкIор къуапэм, 
сянэ нахь сыпэблагъэу, сытетIысхьэ. Мухътар ищырыкъу 
кIэпситIоу адрэ пIэкIор лъапэм дэжь щытхэр сэлъэгъушъ, 
мылым зэрэщыцIанлъэщтыгъэр сыгу къэкIыжьыгъэу, 
къэсэпхъуатэх:
- Мыдэ еплъ, мам, мыщ ылъэгухэр мылым зэрэкIыригъэхъокIыкIыгъэхэр!..- Сянэ зи къысимыIоу губжыгъэу 
щырыкъуитIур сIэкIехышъ, ямыплъэу хьаку лъапсэм кIэрегъэуцох. Тати, Мыхьамоди, Мухътари садэжькIэ къэплъагъэх. СшIагъэр агу зэрэримыхьыгъэр къызгурыIуагъ. Джы 
сыкъызыкъонэжьынэу сызыщыгугъыщтыгъэр сян. Ау ащи 
зи къысиIорэп. Арэу щытми, сыкъызэкIэмыкIоу, сIуагъэм 
джыри пысэгъэхъожьы: - Непэрэзымафэм зегъэцIанлъэшъ, мылым тет...
- Тымыудэгу ори!..- къыздыримыгъаштэу сяни 
къысфэгубжы.- Ащ нахьи нахьышIу о уицуакъэхэри зыщыпхыжьыгъэмэ! Къаштэ моу,- псынкIэу къызщызгъэпкIыгъэ 
цуакъэхэр сIэкIепхъотыхэшъ, хьакушъхьэм тырегъэуцох, 
щхыпцIыщтыгъэхэ сшынахьыжъхэми атекуо: - Сыда шъузыфэщхырэр, шъуихьэ баджэ къыубытыгъа?!
Мыхьамоди Мухътари тянэ ымэкъэ Iэтыгъэ къыгъэщтагъэх. Тати мыгузажъоу зыхаплъэщтыгъэ тхылъым ынэ 
къытырихыгъ. Сэри сызытесыгъэ пIэкIор къуапэм секIошъылIэжьи, унэм бырсыр къитэджэныр зимыкIэсэ сятэжъ 
сежэу сыуцугъ.
- Мыщ фэдэу, Минат, кIалэмэ уатемыкуу сIуагъэба,- 
шъабэу татэ къеIо, тIэкIу тырегъашIэшъ, къыпегъэхъожьы: - 
Мыхэр шъэожъыех, узэщафыщт, ау ар къэсми уафэгубжэу угуи агуи умыгъэузы.
- Адэ, пап, мыхэр умыгъэщынэхэмэ, ябзэджэгъу...
- СэшIэ зэрябзэджэгъур,- тянэ игущыIэ къыригъэухырэп,- ябзэджэгъумэ, унагъор джэгъогъу ашIын нахь 
хэлъба. Бэрэ бгъэунэшкIунэу щытэп мы тызытегущыIэрэр, 
хэти, цIыкIуи ини, иIэдэб зыдиIыгъыжьэу псэун фае. Мы 

--- Page 108 ---

Iофыр джащ щэтэжъугъэух, къыбгурыIуагъа, Мухътар? 
КъыбгурыIуагъэмэ, оркIи тэркIи нахьышIу, къыпшъхьапэжьын. Джы сыгу римыхьэу, Исхьакъ,- татэ ошIэ-дэмышIэу зыкъысфегъазэ,- зы шэн пхэсэлъагъо. Зыгорэм 
мыхъун еплъэгъулIагъэмэ, зэрэхэбгъэзыжьыщтым упылъын 
фае нахь, угушIон, бзэгу пхьын ищыкIагъэп. Ар етIани уянэ 
къылъфыгъэм фэгъэхьыгъэ зыхъукIэ, емыкIу шъыпкъ. Ащ 
изакъоп, нэмыкI цIыфхэм афэгъэхьыгъэми ары.
- Тэрэз, пап, тэрэз,- сяни къыдырегъаштэ,- лIыгъэп ар.
Анахь шIу слъэгъурэ нэбгыритIум зэдырагъаштэзэ, 
къысаIуагъэр сшIошъхьакIоу сынэпсхэр къысшIуечъэх, 
гъыныр къыхэсэдзэ.
- Гъы, сикIал, гъы, узыгъэгъын къыотIуагъэр. Тэрэз 
уянэ зыфиIорэр, лIы шэнэп ар.
Татэ джэдыгушхор зыщилъи, къэрэгъулэ кIуагъэ. Тэри 
тигъолъыжьыгъо къэсыгъэти, сянэ ыбгъэгупэ сызычIэфэжьым, анэ бгъашъорэ хъурышъо джэдыгурэ зэраIоу, 
IэшIу-IэшIоу сыхэчъыежьыгъ.
Ар зыхъугъэм мафэ тешIагъэу Мыхьамодэрэ Мухътаррэ, пIэкIор чIэгъым зычIэзыдзэжьыгъагъэ чэтыум нэмыкI 
шыхьат симыIэу, пчъэкъуахэм сыкъуагъэзыхьи, сыкъуаубышъыхьагъ. Сшынахьыжъхэр къызэрэздэзекIуагъэхэр 
цIыф езгъэшIагъэп, ау агу къызэрэсабгъэщтыгъэ шэныр 
джащ щыхэсынагъ.

--- Page 109 ---

"...Уянэ дэдгъэкIожьын нахь, моущтэу
щыдгъэсыжьынэп..."

--- Page 110 ---

Гъатхэр текIи, гъэмафэри къэсыгъ. ЗикIо кIыхьэ къэмысыщтыгъэр сиеджэпIэ чIэхьагъу уахът ары. Зыдгъэпсэфынэу тыкъатIупщыгъ, тэтхъэжьы аIошъ, хьэблэ шъэожъые хэр мэгушIох. Мафэрэ сшынахьыжъмэ псым 
сызыдащэ, псыIупэ-псыешъо бжьэ горэм утеуцокъон 
еIошъ, Мухътар къысфэсакъы, ыкIыб сырегъэгъуалъхьэшъ, 

--- Page 111 ---

псым сыхехьэ. Псы IушъомкIэ щыпсэурэ Мэлэхъо Хьасанэ 
ар зилъэгъукIэ, къыскIэнакIэ, тпэмычыжьэ хьаблэм тес 
Анцокъо Хъызыр псым хэзыхьан шынахьыжъ иIэпышъ, 
къысэхъуапсэ. Мухътар сызелъэIукIэ, ари янэкIэ тиIахьылба, псым хехьэ. Тищагу къыдэуцожьыгъэ чэм лъфагъэм гъэщыкIэ къытфихьыжьыгъэ гушIуагъом дакIоу 
чэмфыжь тызыкIокIэ, Iахъор къэкIожьыфэкIэ топ е гъур 
тешIэ.
ГъэрекIо, гъэрекIопагъэ ялъытыгъэмэ, татэ зэриIоу, 
цIыфмэ ящыIакIэ мыгъэ нахьышIу хъугъэ. Ар тиунагъокIи 
зэхэсэшIэ. Гъэщ зэрэтиIэм изакъоп, ащи ишIуагъэ къэмыкIоу арэп. Тигъунэгъумэ яунэ чIэс кIэлэегъаджэм щэ тщещэфы. Щэ литритIоу ыщэфырэм зэрэкIэлэегъаджэм пае 
джыри зы щэ литрэ сянэ фыхегъэхъожьышъ, пчыхьэ къэс 
зэрэфэбабзэу фэсэхьы. Ежьми IэшIу-IушIу горэ къысимытэу къыхэкIрэп. СыкъызычъэжьыкIэ, щэ Iэгубжъи къысэжэ. 
Коц дзыо заулэ сятэжърэ сянэрэ хьамбарым къыIуащыжьыгъ, натрыфри къэт аIо. Колхозым иIэм елъытыгъэу 
джыри бжыхьэ нэс трудоденькIэ къатегощэнхэу цIыфхэр 
мэгугъэх. Тэ тимызакъоу, тихьэблэ шъэожъыехэр къызэрафапэхэрэмкIэ, щыIакIэр нахьышIум ылъэныкъокIэ зэрэлъыкIуатэрэр хэти инэрылъэгъу. Ар ежь иIэшIагъ пIонэу 
сятэжъи мэгушIо, хэбзакIэмкIэ ыбзи нахь зыкъетIатэ, 
нахьыпэм цIыфмэ ариIощтыгъэр къызэрэшъыпкъэжьырэм 
рыраз.
Тиунэ шъхьангъупчъэмэ ягъэпкIыгъэгъэ гъэзет 
гъожьышэмэ ачIыпIэкIэ шэкI къолэн дахэхэр тянэ аIуилъхьагъэх. Сшымэ афидыгъэ джэнакIэхэри а Iухъохэм ащыщых. Тати ащ фэдэ джанэ сянэ фезгъэдынэу сыфэягъ 
шъхьакIэ, лIыжъмэ джэнэ къолэн зыщалъэрэп ыIуагъ. ШэкI 
пытэ чIыпцIашъом хэшIыкIыгъэ джанэ татэ щыгъ, ащ ыкIыIу 
бгырыпх псыгъо телъ, упкIэ пэIо фыжьыри къекIоу шъхьарыс. Гъончэдж лъапэхэр цы лъэпэд фыжьмэ адэупкIагъэу, 
цокъэзэкIэдэ псынкIэмэ арыт. Анахь IэпцIэ-лъэпцIагъэр 
сянэти, джэнэ дэхэ куплъи, кофтэ фыжьи, кIэпхын шIуцIи, 
дэнкIэ IэпэIэсагъэти, ежь-ежьырэу зыфидыжьыгъ. 
Кофтэмрэ кIэпхынымрэ сянэ зызщилъэщтыгъэр зэгъорэ 
дэд. Депутат зэIукIэм кIон зыхъукIэ ары къекIурэ джэнэ 

--- Page 112 ---

кIыхьэ куплъымкIэ зызигъэкIэракIэрэр. Нахьыбэрэм сянэжъ 
иджэнэ шIуцIэ ежь зыфыхишIыкIыжьыгъагъэр ары щыгъыр.
Мафэ горэм, сеплъышъ, сянэ мадэшъ щыс. Iэрыгъэдэ 
машинэм дыригъаштэ-дыримыгъэшташъоу орэд цIыкIу 
кIеIукIы - джанэ зыфеды. Унэм симыкIэу, садым сыдэмыхьэу, урамым сытемыхьэу арэп. Ау, тыдэ сыкIуагъэми, 
бэрэ сыкъэтырэп. Дыныр ыухэу, сымылъэгъоу джанэр 
зыщилъакъомэ сэIошъ, сэгумэкIы. ШIэхэу уухыщта зесIокIэ, 
ибэ зыщышIагъэм имакIэ щышIэжьын, щэджагъо нэс, 
къысеIо. 
- А, сикIал, къакIо мыдэ! - сянэ къысэджэ.
Джэнэ къолэн дахэр пIэкIор бармэкъым пылъагъ. Сянэ 
джанэр къызыщилъэу адрэ унэм къызычIэкIыкIэ, сапашъхьэ итыр къэсшIэжьырэп: бзылъфыгъэ къопцIэ нэгуф 
ищыгъ, пкъы псыгъом джанэр ечъэхышъ, лъэгуанджэр 
чIигъэбылъыхьэу дэхэ дэд. Армырми сянэ бзылъфыгъэ 
зэкIужь, ау джы сапашъхьэ итым идэхагъэ нэр пIэпехы 
зыфаIорэм фэд. ИшъхьэкIэпхэ пIуакIи иджанэ дештэ. Сыгу 
сIэпыкIызэ, сIэ зэрэшIоим сыпымылъыжьэу, сянэ зыжэхэсэдзэ, IаплI есщэкIыгъэу сызыдэплъыекIэ, ынэку нэпсэу 
къечъагъэхэр сэлъэгъу. МэтIысышъ, сшъхьэ ыкокI илъэу 
ынэпсхэр кIелъэкIыкIых, сшъхьи Iэ къыщефэ. Сянэ зыгорэм 
стырихырэм фэдэу сшъхьэ ыкокI къесэпхъоты. МэфитIо 
сызэжэгъэ джанэм сытеплъэнэу сыфаеп. Сыгу ихъыкIырэр 
ежьми къышIагъэщтын, зыгъэрэхьат ыIорэм фэдэу, джыри 
сшъхьэ Iэ къыщефэ, сынэкIушъхьэ къебэу, къысеIо:
- А, сикIал, ори уиджэнэ кIэпс къызыщылъи, зыгорэм 
тыгъакIу.
- Тыда тыздэкIощтыр? - еджапIэм сызэрэкIощт 
джанэмрэ гъончэджымрэ зыщыслъэзэ, сеупчIы.
- СшIэрэп ныIа, узыфаем тыкIощт,- сянэ гъунджэ 
пкIыжьыгъэм еплъыхьэ, Iупэпс IапэкIэ ынапцэхэм арэкIо, 
шъхьэтехъо пIуакIэм къычIэщыгъэ шъхьацыри егъэтэрэзыжьы, фэбгъунджышъо зишIызэ, ыкIыбыкIэ зыдэплъыхыжьы. "Пшъэшъэ ягъэщэным уфэдэзэ, сабый быныр 
зыкIэс шъузабэу укъэнагъ" нанэ зэриIощтыгъэр сыгу 
къэкIыжьы. ДжэнакIэр сянэ зызыщелъэми, джа гущыIэхэр 
арых сшъхьэ къечъэгъагъэхэр. Унэм сикIынэу сыфэмыеми, 
десэгъаштэ:

--- Page 113 ---

- Псы IушъомкIэ тыгъакIу...
- Сыда псы IушъомкIэ, Iофынчъэ-дэлъынчъэх тызылъэгъурэм къыткIэлъиIоу, тызыфэкIощтыр?
УзегупшысэкIэ, хьакIэ узыфэкIон Iахьыл хъати гъэблэкIэзыжь чылэм щытиIэжьэп. Джарыщтын "сшIэрэп ныIа" сяни 
зыкIиIогъагъэр... Ау псы Iушъор къызыздемыштэм, джы 
тыздэкIощтым езгъэжэжьыгъэп:
- Тучаным тыгъакIу.
- Ахъщэ уиIэмэ, тыгъакIу, ау хъулъфыгъэхэр ащ ренэу 
чIэтых...
"ГъэшIэгъона хъулъфыгъэхэр чIэтхэмэ" сIонэу сыгу 
къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, къысфэIошъугъэп. Адэ тэрэз ба, сыда сянэ хъулъфыгъэ купмэ закIыхэсщэщтыр. ЗэкIэми 
анахь дэгъур зыщытлъагъэхэр зыщытхыжьыхэу, унэм 
титIысхьажьымэ ары. Сэри шъэожъыемэ сахэхьажьын, 
ежьри гыкIэн, тхъакIэн, пщэрыхьан... Ары шъхьае джэнэгъончэдж кIэпсэу зыщытлъагъэхэр?..
- Нысэдахэ дэжь тыгъакIу,- хэкIыпIэ згъотыгъэу къызыIосэпхъоты.
- Нысэдах пIуи? - мамэ зэхихыгъэр ыгу рихьэу къысэупчIыжьы.- Дэгъу Нысэдахэ угу къызэрэкIыгъэр, нанэ 
тхьамыкIэм шIу ылъэгъущтыгъэ, тадэжь къызыкIокIэ, 
зыдихьынрэ зыдигъэтIысынрэ ышIэщтыгъэп, тилъэгъумэ 
гушIон. НекIо, щэ тIэкIуи къуаий фэтхьын, гъойщаеми 
сшIэрэп, бэшIагъэ къызымылъэгъуагъэр.
Нысэдахэ зэрэмысымаджэр сэшIэ. Тыгъуаси пчэдыжьи 
слъэгъугъэ. ЗыгорэкIэ сянэ кIэгъожьмэ сIуи, зэрэслъэгъугъэр езгъэшIагъэп. Сэри, нанэ зэрэфэщэгъагъэр арыщтын, Нысэдахэ шIу сэлъэгъу. Ащ изакъоп, сянэжъ къызэрэсаджэщтыгъэ ФIыцIэкIэ къысэджэ, загъори тучаным 
щащэрэ IэшIу-IушIумэ ащыщ гори къысIэкIелъхьэ. Ар имыIэ 
хъумэ, кIэнкIэ къысетышъ, кIэнкIэугъой кум конфеткIэ е 
шы теплъэ зиIэ пряниккIэ къесэхъожьы. Бжьэхэр къызысэцакъэхэм, сэхъужьыфэ ынаIэ къыстыригъэтыгъ. Фэтхьыщт 
щэ-къуаем фэшъхьафэу, сэ сцIэкIи зыгорэ фэсхьы сшIоигъу. Унэм сечъышъ, анахь къужъ тIыргъогъэ заулэ тичъыг 
къыфыпысэчы. Хэтэ зэхэкIыкIэ Нысэдахэ дэжь тыкIон 
тлъэкIыщт, сэ къызысшIэжьырэм джары тигъогу кIэкIыр. 

--- Page 114 ---

Ары шъхьакIэ, ар сянэ фэсымыдэу, урамымкIэ тыкIонэу 
есэIо.
Щагум тызыдэкIыкIэ, нахьыпэрэм фэдэу, сянэ ыIапэ 
къызищэикIэ, сыубытырэп. Дахэу сэри сяни тызэрэфэпагъэр урамым къытесынагъэ сишъэогъумэ язгъэлъэгъу 
сшIоигъу. Ахэр къызысэчъалIэхэкIэ, сышъупылъын слъэкIыщтэп къизгъэкIэу Iэ афэсэшIы. Чэу къэгъэзэгъум 
тызэрэкъокIэу Нысэдахэ тыкъелъэгъушъ, гушIозэ къытпэгъокIы:
- А Минат, шъора сэIо къэсымышIэжьыгъэр!.. Сыдэу 
шъуитIо шъугъэкIэрэкIагъ! Сыдэу джэнэ дахэ къызщыплъагъ, Минат, мафэ пфэхъу. Дэхэ дэдэ укIэхъукIы... Мы 
уянэ, ФIыцIэ, зыгорэм дэдгъэкIожьын нахь, пшъэшъэ 
ягъэщэным фэдэу тфыщыгъэсынэп...- сэ сщыгъхэр зынэ 
къыпэIумыхьэрэ Нысэдахэ къызиIокIэ, сызэнэгуещтыгъэр 
арэу къычIэкIын, слъэкIапIэхэр къэкIэзэзых, тищагу тыкъыздэкIым зыIапэ сымыубытыгъагъэ сянэ стырахрэм 
фэдэу ыIапэ пытэу сэубыты, къысаIори зэхэсхырэп: - 
Сыдэу, ФIыцIэ, джэнэ-гъончэдж дахи, цокъэ дэхэцIыкIуитIуи пщыгъа, тхьэ зэтагъэ! Бырауты сIон шъхьае уисыутышъунэп...- Нысэдахэ сшъхьэ Iэ къыщефэми, ишъэбагъэ 
зэхасшIэрэп, сыгу ебгъэу зыIосэщэикIы.- О сыдэкIожьыщт 
Iуи, Минат, чылэлIыр къызэпэбгъэчъэн. Мы ФIыцIэ ащэщтми ащыщэп, къэзыщэщтыми зыхаIорэп, мыщ фэдизэу 
зыкIэшъуфэпагъэр сшIэрэп нахь!..
Нысэдахэ къызэрэсэмэркъэури сэшIэ шъхьакIэ, сыфаеп 
сянэ фэгъэхьыгъэу къыIорэр зэхэсхынэуи, ыдэжь сыщытыжьынэуи сыфаеп. Къужъ къызэрэфэсхьыгъэмкIи сыкIэгъожьыгъ. СянэкIэ Нысэдахэ къыIохэрэр сэркIэ щыпэзэхэхэп. Сянэжъ псау зэхъуми, джа дэдэхэр къыIощтыгъэх. 
Апэм сыгъыщтыгъ, етIанэ нанэ зэрэсиIэр зыдэсшIэжьэу 
сырэхьатыжьыщтыгъэ. Ар сянэжъ. Нысэдахэ хэт? Тигъунэгъу ныу. Зыгорэ ыгу имылъыгъэмэ, ар къыIощтыгъэп 
сэIошъ, нэшIукIэ къысэплъыми, цыхьэ фэсшIырэп. Нанэ 
фэзгъадэщтыгъэ, шIу слъэгъущтыгъэ Нысэдахэ джы 
пшысэмэ ахэт нэгъучIыцэ ныоу къысщэхъу. Сянэ къыIусщыжьынэу ыIэ къэсэкъудыи. Сызыфаер къысфимышIэ 
хъумэ, зысэгъэгусэшъ, сыкъыIокIыжьы.
- А Исхьакъ, зэ къэуцу,- сянэ къыскIэлъэджэ.

--- Page 115 ---

- Модэ, ФIыцIэ, пыраник къыостыщт сэ...- Нысэдахи 
къыслъэгуIэ.
Зыми сыфаеп, сымыгузажъоу чэу лъапсэмкIэ унэм 
сэкIожьы. Сянэ къыслъежьэжьыгъэмэ зэзгъэшIэнэу сыкъызэплъэкIын фалI, ау зысэщыIэ. НэгъучIыцэм ыпашъхьэ 
ит шIоигъомэ, ерэт. КъыриIорэр ыгу римыхьыщтыгъэмэ, 
едэIоу кIэрытыщтыгъэп. СэшIэ сэ джанэр зыкIидыгъэри, 
гъунджэрыплъэкIэ зызфигъэдэхагъэри... Нахьыпэм ащ 
фэдэу зишIыщтыгъэп. "ТIэкIу зыпыупхъухьажь, сыоплъымэ, 
уныбжьыкI!" нанэ зиIокIэ, фидэщтыгъэп. "Хэт гущэ сырищыкIагъ, кIэлэ быныр къысэтэкъокIыгъэу" риIожьыщтыгъэ. 
Джы зегъэкIэракIэ, зегъэныбжьыкIэ... СфэмылъэкIыжьэу 
сыкъызэплъэкIын зыщысIощтым, сянэ ымакъэ сакIыбыкIэ 
къыщэIу. КъызэрэкIожьырэр зысшIэкIэ, сикIо есэгъэхъу. 
Ау сыд фэдэу селъэкIоными, сянэ ылъэмакъэ сыкIэдэIукIы.
- А сикIал, адэ сыдэу угукIэгъунчъа, сыкъэогъэчъапэри...- сянэ къыскIэхьэ, сIапэ къеубыты. Ным ыIэ фабэ 
къызэрэзнэсэу сыгу жъужьынэу регъажьэ, ау къызыхэзгъэщырэп.- А сиделэ цIыкIу, Нысэдахэ ыIорэр пшIошъ 
хъугъа? Ар къытэсэмэркъэугъ.
- Къытэсэмэркъэугъэп!
- Адэ аущтэу оIомэ, сикIал, сиджэнэ дыгъакIи ащ 
нахьыбэрэ зыщыслъэжьынэп,- унэм тыкъызихьажьэу Iор 
къызэрыкIыгъэ джанэр сянэ зыщихыжьынэу зежьэкIэ, 
ыIэмэ сятхъо.
- Зыщымыгъэгъ сIорэп сэ... Нысэдахэ къытэсэмэркъэугъэмэ, сыда ежь адэ зыкIыдэмыкIожьыгъэр?..
- Адэ арба сэри сIорэр, дэкIожьыгъэп. Нысэдахэ 
тхьамыкIэр шъузабэу къызэнэм, боу бзылъфыгъэ дэхагъ, 
ау зы хъулъфыгъи къызыдигъэгущыIагъэп. Ежь икIэлэ 
закъо зыдихьыщтыр ымышIагъэу еIо, адэ сэ шъуиплIэ тэ 
шъусхьыщта? Арышъ, шъо шъукъэзгъанэу сыдэкIожьыныр 
зыкIи сшъхьэ къихьагъэп, ори къимыгъахь. Ины шъухъумэ, 
сызэрэжъугъэтхъэжьыщтым сыкIэгушIузэ, сыщыIэщт, 
сикIал,- сянэ ымакъэ къызэрэщытхъагъэр зэхасшIэу 
сшъхьэ къэспхъотагъ, нэпсыр ынэку изэу къысIоплъэ...
Ар зыхъугъэм мэфэ заулэ тешIагъэу, шъхьаныгъупчъэмкIэ гущыIэ макъэхэр зэхэсэхы. Сянэрэ Нысэдахэрэ 
хэтэжъые къэлапчъэм дэжь щызэдэгущыIэх.

--- Page 116 ---

- А Нысэдах, сыолъэIу, ащ нахьыбэрэ дэкIон-ягъэщэным урыгущыIэу Исхьакъ зэхемыгъэхыжь. Ыгу къео. 
Сыфаеп шъэожъыем ыгу згъэузынэу, ори къыозгъэпыинэу. Мыдрэ синахьыжъхэри, сыд тIон, сыд тшIэн аIошъ, 
къыздэплъыех, къысфэсакъых. Колхоз бригадирми, 
нэмыкIми, паIо зыщыгъ тикъэлъапчъэ къызыIухьэкIэ, 
яджагъу, апсэ хэзы. Сэ ахэр, лIишъэ къысфызэхэуцуагъэкIи, гум исынэшъущтхэп, силъфыгъэхэр зыпэсшIын 
дунаим тетэп.
- Ары, ары, Минат, угу ихъыкIырэр къызгурэIо, ар 
сшъхьэкIэ згъэунэфыгъэ.
Зэхэсхыгъэ гушIуагъор сщызгъэгъупшэн гушIуагъо 
къыкIэлъыкIогъэ мафэм тиунагъокIэ къытэхъулIагъ - 
тызажэщтыгъэ сшынахьыжъ Мыхьамэт кIэлэегъэджэ 
тхылъыр ыIыгъэу чылэм къэкIожьыгъ. Зыгъэпсэфыгъо 
рамыгъафэу, къылъагъакIохи, Шъхьэщэфыжь илъэсибл 
еджапIэм кIэлэегъаджэу аштагъ. ЗэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныгъэр сиапэрэ кIэлэегъаджэу сшынахьыжъ зэрэсфэхъугъэр ары. Сшынахьыжъ Дэунэжъ Мыхьамэт Бакъ 
ыкъом илъэсрэ сыригъаджи, ятIонэрэ классым сихьагъэу, 
нысэ дэхэ цIыкIу къызытфищагъэр мэзищ нахь мыхъугъэу, 
дзэм ащагъ. А илъэс дэдэм Жъдэкъо Мадинэ тыратыжьи, 
ятIонэрэ классыр къызытегъэухым, ПщыунэлI Юсыф кIэлэегъаджэ къытфэхъугъ.

--- Page 117 ---


Сянэ "идэкIожьын" сытещыныхьэзэ,
сятэжъ Фэмые хэхьажьы

--- Page 118 ---

Уарпыпс фэдэу илъэсхэр блэсыкIых сянэжъ зыкIиIощтыгъэр джыры ныIэп, илъэс пчъагъэ къызызгъэшIэгъэ 
уж, къызызгурыIожьыгъэр. ЦIыфыр щэIэфэ дунаир 
зыкIэнэфри зыкIэмэзахэри, ибгы дэкIыгъо нэсэу зыщыригъэзыхырэр ары къыгурыIоу, уасэ фишIэу зыригъажьэрэр. 
ЦIыкIугъо-ныбжьыкIэгъур нэ чанми IупкIэми, ахэр иIушыгъэ лъапсэх, лIэныгъэм нэмыкI зэщызымыгъэкъон пытапIэх, 
лъэгапIэх.
Уятэ уимыIэжьмэ, ащ къыпфишIэщтыгъэр къыпфишIэзэ, къыптегуIэ-къыпфэгумэкIэу уятэжъ къыпшъхьарыт зыхъукIэ, узэрэибэр пщегъэгъупшэжьы. Татэ тэркIэ 
тятагъ, тятэжъыгъ, зыщищыкIагъэми, ны гукIэгъу-Iуш 
зэрэтиIэ пэтзэ, тянагъ, тянэжъыгъ. Ау, сянэжъ зэриIощтыгъэу, дунаим зэкIэри узэрэфаеу щыхъущтыгъэмэ...
Сятэжърэ ыпхъу сянэрэ агукIэ зэфэмышIугъэхэу, 
азыфагу Iо къыдэтаджэ пакIо, нэ IаекIэ зэIуплъагъэхэу, 
гущыIэ мыхъун зэраIуагъэу къэсшIэжьырэп. Ахэм язэфыщытыкIэ дахэ тэркIэ щысэтехыпI. Тянэ ятэ фыриIэ 
шъхьэкIэфэныгъэ-лъытэныгъэмкIэ тэри тепIу. Татэ унэм 
къызихьажьыкIэ, укъэкIожьыгъа, упшъыгъэба, омэлакIэщтын, пап, ыIозэ, сянэ нэгушIоу зэрэпэгъокIырэм фэдэу 
тэри ащ тыпэгъокIы, ипальтэу, ицуакъэ щытэхыжьы, ыIэ 
етэгъэтхьакIы, ипхъэнтIэкIу фэтэгъэкIуатэ. Тянэ Iанэр къызыфиштэкIэ, анахь чэт пкъышIур илагъэ фырелъхьэ, ащ 
щыщ сэ къысфищэи хъумэ, шхагъэ ар ыIозэ, фидэрэп. 
Гъомылэ хьазыр щымыIэу къэрэгъулэ кIомэ, Мыхьамодэрэ 
Мухътаррэ фахьы е сянэрэ сэрырэ фэтэхьы. Аущтэу щыт 
нахь мышIэми, гъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу сянэ ыгу 
татэ зэребгъэрэр къыхэщы. "ЛIагъэр ары нахь тхьамыкIэр, 
къанэрэр щыIэщт..." джы нахьыбэрэ сянэ ыIоу зэхэсэхы. 
Лагъэхэр ытхьакIыжьы зыхъукIэ, нэку-нэпсэу загъори 
сэлъэгъу. Нысэдахэ тадэжь къызыкIокIэ, сэ сыщысэу 
нэмыкIмэ арэгущыIэх, унэм сикIмэ, самыгъэшIэщт горэм 
рэгущыIэхэщтын, къэзгъэнэгъэ пчъэ зэпахъэр къыфашIыжьы. Джыри Нысэдахэ сянэ зыгорэхэр къыфигупшысыгъэмэ сэIошъ, сыгу ебгъэу есэгъажьэ, сыд шъэфа 
къыдыриIэр?.. Армэ шъузыхэхьагъэр сэIошъ, унэм сыкъызихьажьыкIэ, неущ тхьаумафэми, седжэнэу букварыр 
къэсэштэ.
- КIо джэгу, неущ ащ уеджэми хъун...
Тхылъ седжэныр ренэу зигуапэщтыгъэ сянэ ар апэрэу 
къысеIошъ, зэхэсхырэр сэгъэшIагъо. Унэм сызэрафимыкIыщтыр къызашIэкIэ, Нысэдахэ тхьагъэпцIыгъэм зыретышъ, 
цыпхым къыкIэупчIэ. Сяни делэп, цыпхыр зэритыгъэр 
ыгъэкIотэжьызэ, унэм лъекIы, пчъэIупэ къужъ чъыгым 

--- Page 119 ---

дэжь аIощтыгъэм щыпадзэжьы. Хьаятэ апч хэутыгъэм 
сыкIэрэуцошъ, сидэIошагъэ пае зэгорэм Мухътар къызжэхэогъагъэми, сядэIу. Зэхэсхырэр татэ фэгъэхьыгъэми, 
сянэ фэгъэхьыгъэпышъ, сэгушIо. Ары шъхьакIэ, сятэжъба, 
сянэ ятэба ахэр зытегущыIэхэрэр... Сыд Фэмые шъузаба 
афэмыухырэр?..
- Папэ сыфэраз, Нысэдах. Шъузабэу сыкъызэнэм, 
ары мыхъугъэмэ, сабый быныр сфыхэщыжьыщтыгъэп. 
ТпэкIэкIыгъэ гъэ къинмэ ялъытыгъэмэ, джы тишIугъо, сэщ 
фэдэ шъузэбэ Iаджми аIотэжьыгъ. Папэ ижъышъхьэм ар 
ымышIэмэ хъуныба... Зэхэзыхырэр къыддэхьащхын, нанэ 
гущи ышъхьэ рыригъэутэкIыжьын...
- Ары гущ, Минат, ары гущ...- Нысэдахэ сянэ дырегъаштэми, къыпигъэхъожьырэр нэмыкI: - ЕтIани сыдэу 
пшIын, паIо зыщыгъынэу къалъфыгъэм шъхьэтехъо 
къекIурэп. Бакъэ лIыжъ Iуш, угу ебгъэкIи хъунэп...
- Хьау, Нысэдах,- сянэ гъунэгъу ныор зэпеуты,- папэ 
ышъхьэ Фэмые зырихьылIэжькIэ, сыгу къеощт. Илъэс 
шъэныкъо горэ ыныбжьыгъэмэ, сэр-сэрэу тезгъэгушIухьаныгъи... Илъэс тIокIиплIым нэсыжьыгъэу, сшIэрэп, къезгъэкIурэп...
- Ары гущ, ары гущ, Минат...- Нысэдахэ сянэ ыгу 
къыкIэгъу фэдэми, татэ къегъэгъунэ: - Сыдэу пшIын, паIо 
зыщыгъым рихъухьагъэм ухэмыгущыIэжьымэ, нахьышIу. 
СилIыжъ гущэ джары тызэригъэсагъэр, ыIорэм тыблэмыкIэу къэтхьыгъ... А сшIэ гущэрэп къызэрэосIощтыри... 
"Минат ыгу умыгъэкIоды, къысфэгъэхьазыр" Бакъ тхьамыкIэм къысиIуагъэти, къызэрэсэлъэIугъэм ущызгъэгъозагъ.
"Бакъ тхьамыкI" Нысэдахэ зэриIуагъэр арыщтын, татэ 
сыгу егъугъ. Ау а мэфэ дэдэм щыублагъэу, къысэхъулIагъэри сымышIэу, татэ гучъыIэ фэсшIэу есэгъажьэ. Уятэжъ 
щагум къыдэхьажьы е унэм къихьажьы хъумэ, упэмыгъочъэу мэхъуа, сыпэгъочъыщтыгъэми, нахьыпэм фэдэу, 
сшIоIэшIужьыгъэп. Ау сянэ ятэ ифыщытыкIэ щигъакIэщтыгъэп, Нысэдахэ къырыригъэIуагъэм ыухыщтыгъэми, къызхигъэщыщтыгъэп.
Зыми есымыгъашIэщтыгъэ сэ сигумэкIи сщыгъу пшэжьымэ, сыгу къэкIыжьызэ, мэфэ заулэ сыхэтыгъэу, сянэрэ 

--- Page 120 ---

сэрырэ тизакъоу унэм тисэу, татэ къихьажьыгъ. Сятэжъ 
ынэгу гумэкIыгъо зэрэкIэлъыр, сянэ хэсэгъэкIышъ, сэри 
къызгурыIуагъ. Мыгузажъоу зэрэшхэщтыгъэм фэмыдэу 
къыфаштэгъэ Iанэм бэрэ пэсыгъэп, сэ ренэу, сыфай-сыфэмыеми сыздигъашхэти, сэшхэфэ къысэжагъ.
- Джы, къыосIощтым, Минат, сыкъызэпымыутэу, 
укъедэIугъэмэ дэгъугъэ...- сянэ къыIощтым ежэ фэдэу 
татэ тIэкIу тыригъашIи, къыпидзэжьыгъ.- КъыосIощтыр 
оркIэ щыпэзэхэхэп. Пщытеф ягуащэ Нысэдахэ къыуезгъэIуагъэр шъыпкъэ. Мы Iофым бэрэ сегупшысагъ, гупшысэ 
зыхэмылъ Iоф зэрэсымышIэщтым ори ущыгъуаз. Джа 
зэрэпшIэу, сшъхьэ щызгъэзые сшIоигъу. СшIэн сымышIэу, 
сижъышъхьэм хьакъу-жъокъугъэ къызхэсэгъафэкIэ арэп. 
УянэкIэ гузэгъабгъэ тазыфагу дэмылъэу дунаим ехыжьыгъ. 
Ормэ, ащкIэ гуцафэ сэбгъэшIыгъэп. Сэри сфэшIэщтымкIэ 
сыкъыпкIэтыгъ, джыри зэрэсфэлъэкIэу сыкъыбдеIэщт, зы 
унэ тызэдимысыщтыми, зы чылэ тызэдыдэсыщт. Мыхьамэти 
едгъэджагъ, унагъо ышIагъ, мыдрэ шъэожъыехэми зыкъаIэты. Бакъэ бзылъфыгъэ горэм зыдыригъэхьыхи, ыпхъу 
ишъэо бын гум къыринагъ язгъэIощтэп. Ау сипхъорэлъф хэмкIэ мышIапхъэ сшIагъэу зыдэсэшIэжьы: махълъэм иунэ 
язгъэкъутэжьын фэягъэп. Ар джы щытыгъэмэ, хапIэр 
шъосымыгъэбгынэгъагъэмэ, Мыхьамэт чIэдгъэтIысхьаныгъи... Ари блэкIыгъэ тхьамыкIэгъо Iофым къыхэкIыгъ, 
шышъхьэр блэбгъэкIымэ, шыкIэм укIэлъымытхъожь 
зыфаIорэм фэд. Шъаомэ зыкъаIэты къэси, унитIу зэхэт 
цIыкIур зэжъу мэхъу. УнакIэ тшIыныр ткIуачIэ къыхьыщтэп. 
Сыпсаоу, Iофыр ащ нэсмэ, сишIуагъэ къышъозгъэкIын. 
СшIэщтымкIэ, Минат, угу къысэмыгъабгъ, кIалэхэми гучъыIэ къысфарэмышI.
БлэкIыгъэ мафэхэмкIэ сыгу сянэкIэ гъэзэгъагъэми, 
сятэжъ къыIуагъэмэ сызядэIум, ащ фэдиз дэдэу къарыкIырэр къыспкъырымыхьащтыгъэми, зыгорэущтэу сIэпкълъэпкъхэмкIэ сыкъэхъугъ. Татэ зыгъэгумэкIырэ Iофыр, 
чыжьэкIэ къежьэшъ, къысхахьэ. Джы сыд фэдэ гущыIа 
сянэ ятэ зэрэпэгъокIыжьыщтыр? Сянэ чъыIалIэ къекIугъэм 
фэдэу кIыбыкIэ хьакум кIэрыт. Нанэ ишъхьэтехъо шIуцIэ 
къуапэкIэ ынэмэ акIэлъэкIыхьажьызэ, къеIо:

--- Page 121 ---

- Ащ фэдэ гухэлъ уиIэмэ, пап, сыдэу тшIын...- сянэ 
къыщеутэ, сыщымысышъоу сыгу фэузызэ, хьакум сыдыкIэрэуцо...

--- Page 122 ---

Зао

--- Page 123 ---

- Сызэнэгуещтыгъэр къытэхъулIагъ!..- сятэжъ къелъэкIонзэ, тадэжь къыдэхьагъ.
- Сыда, пап, тхьэкъытауи, къэхъугъэр? - сяни кIыфыбзэ хъугъэу пэгъокIыгъ.
- Нэмыцмэ зао къыташIылIагъ...
- Тхьэкъытауи, пап, кIалэхэр... Мыхьамэт дзэм щыI...- 
сянэ татэ ыпашъхьэ щымытIысыщтыгъэми, ылъакъомэ 
амыIыгъыжьышъоу пчъэшъхьаIум тетIысхьагъ.
Сэ сыздэщыс пчъэшъхьаIум дэжь сятэжъи къытетIысхьагъ. Сянэ икуо макъэ зэхихыгъэщтын, тинысэ 
Абдэти унэм къиплъыгъ, тятэжъ лъэхахьэрэпти, пчъэр 
псынкIэу къыфишIыжьыгъ. ФэмыщыIэу джы пчъэр зэпахъэ 
къешIышъ, Iэ къысфешIы. Инысэ игуIакIэ сянэ гу лъетэшъ, 
еджэ:
- А ныс, умыгумэкI, чылэр зэрэхъоу тэри тыхъун, 
нэмыцмэ зао къыташIылIагъ... Мары, джыдэд...- сянэ 
ыIозэ, нысэр унэм къыщигъэIаси, къызэрикIыжьэу тятэжъ 
джыри къеупчIы: - А пап, сыдэу тыхъущт джы?
- СшIэщтыгъэмэ, Минат, къыосIощтыр...- татэ къэтэджыжьызэ, къыпегъэхъожьы: - Хэгъэгур зэрэхъоу тэри 
тыхъун. СоветымкIэ сыкIон, къэбарэу щыIэр къызэзгъэшIэн.
Сятэжъ ыуж сызилъадэкIэ, сянэ къысэджэ:
- Тэ учъэра?
- Адэ, заор къежьагъэу сышъукIэрысыщта?..- сыкъызэмыплъэкIэу кIэух къыфэсэшIыжьы: - Илъэс пшIыкIуз 
сыныбжьи сэ... 
- КъэрэкIу, сэ сигъусэщт ар,- татэ къызэреIокIы.

--- Page 124 ---

Ардэдэм Ермэлхьаблэ дэт летчик училищэм 
щеджэхэрэр зыщагъасэхэрэ аэродромэу типсырыкI дэжь 
щытым ылъэныкъокIэ, тхьаумафэ гъэпсэфыгъо мафэхэм 
зэрашIэу, духовой оркестрэм идзэкIо маршхэр къыщэIух: 
ащ едэIу пIонэу чылэр рэхьатыгъэу къысщэхъу. А мэкъамэхэр зэрэзэхэтхэу, нэпкъым тытелъадэти, псы чэнджыпIэмкIэ тызэпырычъэу тихэбзагъэшъ, а лъэныкъомкIэ сыгу 
щыI. Татэ къыIощтыр сымышIэу сыIоплъыхьэ. Сыгу илъыр 
къышIагъэм фэдэу къысеIо.
- Сыда Советым тыкIокIэ, сикIал, къыщытшIэщтыр, 
тыгъуасэ къежьэгъэ зэо къэбарыр неп ныIэп къазылъыIэсыгъэр... Летчикхэр къэбарэу щыIэм нахь щыгъозэщтых.
Татэ летчикмэ япащэ инэIуас, зэ игъусэу слъэгъугъагъэ. 
Зыгорэм фаехэу губгъом дэкIхи, къызагъэзэжьым, тадэжь 
щэджэгъуашхэ щыригъэшIыгъагъ. Джа мафэр ары апэ 
машинэм сызитIысхьэгъагъэр, псы Iушъом нэс, Анцокъо 
Хъызыртхэр къыткIэлъычъэхэзэ, летчикмэ япащэ сызыдищи, сыкъыригъэкIыжьыгъагъ. Ар илъэс псэум къэсIотэжьы икъугъ. Самолетым сисыгъэу ары бэмэ къазэрэщыхъущтыгъэр. Аущтэу зыIорэмэ, Хъызыр икуп щымыты 
хъумэ, загъорэ адезгъаштэзэ, сшъхьэ адэзгъэсысыщтыгъэ. 
Джы татэ зыдежьагъэм сымыкIомэ хъуна!..
Хъулъфыгъэмэ ямызакъоу, псы Iушъо лъэныкъомкIэ 
бзылъфыгъэхэри макIох. Узыфэмычъэрэр сыда къысаIозэ, 
сишъэогъухэри къызблэлъэтых.
- А Бакъ, сыд къэхъугъэр, гумэкIыгъо щыIа?
- ЩыI, Пщытеф ягуащ, щыI... Нэмыцмэ зао къыташIылIагъ...- татэ къэуцурэп, икIо регъэхъу.
- Алахьым тыщеухъум,- Нысэдахэ къыддэкIуатэ, 
Алахь зизакъом зао къытэзышIылIэгъэ нэмыцмэ ацэ Iуегъэз, замышIэжьы тхьэ ешIых...
Нысэдахэ ибгыбзэ татэ пылъэп. Сеплъышъ, тхы уфэгъашъор нахь пкъые хъоу къысщэхъу, сыдэчъэ нахь, 
сыдэкIошъурэп. Къэбарыр зымышIэу къытпэгъокIырэм 
пэпчъ "шъугу шъумыгъэкIоды, хэгъэгур зэрэхъоу тыхъун, 
нэмыцмэ зао къыташIылIагъ" ареIо. Тэрэз-тэрэзэу татэ 
сыдэгущыIэнэу хъурэп. СыкIахьэу сызыголъадэрэм, зыгорэ 
къеупчIынэу мэхъу, е нахьыжъым угот зыхъукIэ, сэмэгу 
лъэныкъор зэрэпIыгъын фаер зэ татэ къысиIогъагъэшъ, 

--- Page 125 ---

ащ сыпылъызэ, лIыжъ лъхъэнчэ цIыкIу горэ гъусэ къытфэхъу, мыры сIонэу, ыцIэ къэсшIэжьырэп. Татэ лъыкIэмыхьэ-лъыкIэхьашъоу, сэ сичIыпIэ сэмэгу диIыгъэу макIо.
Зыгорэ къыслъыджагъэм фэдэу сыкъызэплъэкIы. 
ЧыжьэкIэ, Бирамхэм ячэу къуапэ къыкъокIыгъэхэу сянэрэ 
тинысэ НысакIэрэ (жъышъхьэмафэ къытхэхъухьи, идунай 
ехъожьыфэ, джа цIэ гъэшIуагъэмкIэ ащ теджагъ) сэлъэгъух, Нысэдахи ягъус. Ахэмэ нэмыкI бзылъфыгъитIуи ауж 
ит. Анцокъо Хъызыри, ядэжь тыблэкIэу зелъэгъум, къыткIэлъежьагъэти, ар гъусэ къызэрэтфэхъугъэр арыщтын, 
сыгу нахь мэрэхьаты. Мэлэхъо Хьасани къыткIэхьагъ. 
Ахэмэ аIорэмэ сапылъэп. Сэ сшъхьэ имыкIырэр дзэм 
къулыкъу щызыхьырэ Мыхьамэт ары. Иписьмэхэри къыздикIыхэрэ къалэми ыцIэ сэшIэ - Житомир. ДзэкIолI щыгъынкIэ фэпагъэу, жъогъо плъыжьыр зыхэлъ пэIо папцIэр 
щыгъэу джырэблагъэ икарт къытфигъэхьыгъ. Зэо къэбарыр сянэ зызэхехым, ары апэ зыцIэ къыриIуагъэр. Зыгъэ 
еджапIэм тызычIахьэм, нэмыцмэ афэгъэхьыгъэу тидиректор зэIукIэм къыщиIогъагъэхэр сыгу къэкIыжьы. Сыда 
нэмыцхэр зыфаехэр? Ахэр делэх нахь, тэ самолетэу, топэу, 
танкэу, шхончэу, пулеметэу тиIэмэ афэдиз яIа?.. Мыхьамэттхэм нардомым къыщаIощтыгъэ орэдэу "Если завтра 
война, если завтра в поход..." зыфиIорэр сшъхьэ къехьэ. 
Ахэмэ язакъоп, Мыхьамодтхэми Мухътартхэми ар къаIо. 
Тэри, шъэожъыехэм, тызызэрэугъоикIэ, ащ хэлъхэр 
тымышIэми, нэмыкI гущыIэхэр хэдгъахъозэ, къэтэIо. Джа 
орэдым имэкъам летчикмэ япщынэ къырагъэкIырэри.
Хъулъфыгъэхэри бзылъфыгъэхэри, тэри тазэрэхэтэу, 
Уарп изэрэгъэкIыгъэх шъхьакIэ, летчикмэ япалаткэхэр 
зычIэт мэзымкIэ амыгъакIохэу, мычыжьэ псы Iушъо гъэхъунэм Шъхьэщэфыжьыми Родниковскэ къутырми къарыкIыгъэ цIыфхэр рагъэблагъэх. Ащ дэжьым дзэкIолIхэри 
зэхэтхэу къыIуащэх. ШэкI плъыжь зытехъуагъэ столыри 
къагъэуцугъ.
- Сыд яхьисапыр нэмыцхэм? - щытмэ ащыщ горэ 
къэупчIэ.
- Хьисап ямыIагъэмэ, къежьэщтыгъэхэп,- нэмыкI гори 
мэгъумыгъу.

--- Page 126 ---

- Лэжьыгъэ Iухыжьыгъо мафэм зао къебгъажьэ 
хъуна!..- тиколхоз бригадирэу ЛIыIужъу Исхьакъи мэцIацIэ.
- Ар къезгъэжьагъэм ышIэрэр ымышIэу арэп...- лIы 
къогъу одым щхыпцIэу къызиIокIэ, тигъусэгъэ лIыжъым 
бэщыр фегъэсысы.
- Ар о тэ щыпшIэра, пIорэр сыд? - тати ащ фызэплъэкIы.
- Ежьхэм агу имылъ уагъэIощтэп мыхэмэ...- лIы одыр 
гъумытIымызэ, тутыныр хигъани, IукIыжьыгъ.
Митинг-зэIукIэр къызэIуахыфэкIэ, чылэм къикIыгъэхэри 
тхышъхьэ къутырым къехыгъэхэри зы хъугъэх. Татэ инэIосэ 
летчикэу джа машинэм сизгъэтIысхьэгъагъэм зэIукIэр 
къызэIуихыгъ, мыгузажъоу къыригъажьи, къыIуагъэмэ 
янахьыбэр къызгурымыIоу IэутIэ ышIызэ, мырэущтэу 
къыухыжьыгъ:
- Красная Армия разгромит врага!
Ащ ыуж къыготыгъэ дзэлI сырыфыр къэгущыIагъ, 
летчик ныбжьыкIэмэ ащыщ горэми гущыIэ заулэ къыIуагъ. 
Ахэмэ ауж татэ къэгущыIэнба сIозэ, къутырым къикIыгъэ 
бзылъфыгъэ горэм гущыIэр заIехым, сыгу къеуагъ. Ау а 
бзылъфыгъэм икъэгущыIакIэ уфэмыеми, уемыдэIун плъэкIыщтыгъэп. Ащ фэдэу машIор ынэмэ къакIихэу, Iэбжым 
ышIызэ, бзылъфыгъэ къэгущыIэу зызэхэсхырэр апэрэ. 
АгъэшIагъоу лIыжъхэри зэIушъэшъэжьыгъэх.
- КъэгущыI ори, Бакъ,- тичылэ лIыжъ горэм къыIуагъ.
- Ар къэмыгущыIэу блигъэкIынэп...- такIыбыкIэ зыгорэ 
щыгъумтIымыгъ шъхьакIэ, сызызэплъэкIым, ащыщэу 
къэзыIуагъэр къызгурыIуагъэп. Гуцафэ зыфэсшIынэу 
такIыб дэтыр джа лIы гъур одыр ары, джыри тутыныр 
хегъанэ.
Урыс бзылъфыгъэр къэгущыIэ зэхъум зыдэщытыгъэмкIэ мыкIоу, тэтэжъ инэIосэ летчик пащэм дэжь макIошъ, 
ыIапэ еубыты, етIанэ тIэкIурэ къытхэплъэшъ, къэгущыIэнэу 
регъажьэ. УрысыбзэкIэ къэгущыIэзэ, адыгэ гущыIэхэри 
къыхегъафэх. КъыIорэм щыщэу "зыч-зыпчэгъоу пыим, 
нэмыцмэ тазэрэпэуцужьын фаер" адыгабзэкIэ къеIошъ, 
къызгурэIо. Урысыбзэм зытехьажьыкIэ, "нэмыц", "война", 
"большевик", "враг", "народ" зыфиIорэ гущыIэхэм сащы97
4 Заказ 031

--- Page 127 ---

гъуаз. Летчикмэ япащэ шъхьэгъэсыскIэ сятэжъ дырегъаштэшъ, дэгъоу къызэрэгущыIэрэм сегуцафэ. Бэрэ 
зыригъэукIыхьагъэп, непэ къызэрэсшIэжьырэмкIэ, мыщ 
фэдэ урыс гущыIэхэмкIэ къыухыжьыгъ:
- Наша рабоче-крестьянская армия сильная. Мы верим 
ей. Мы победим врага!
Сятэжъ къэгущыIэ зэхъум, сшынахьыжъ Мыхьамэт 
ыцIэ къызыкIыриIуагъэр къызгурымыIоу, къытэкIолIэ жьы фэ сшIуабэ дашIэу сежагъ, сеупчIыгъ:
- УкъэгущыIэ зэхъум, сыда Мыхьамэт ыцIэ къызыкIэпIуагъэр, тат?
- КъыосIон: адрэ дзэкIол мин пчъагъэмэ афэдэу 
Дэунэжъ Бакъэ ыкъо Мыхьамэт, о пшынахьыжъ, нэмыцмэ 
зэрапэIутыр, тихэгъэгу къызэриухъумэрэр, тызэрэрыгу шхорэр язгъэшIагъ, сикIал.
Летчикмэ ямитинг ыуж, къыкIэлъыкIогъэ мафэм, 
къоджэ Советым дэжь чылэ митинг зэрэщашIыгъагъэри 
къэсэшIэжьы. Военкоматыр къызэджагъэхэ, заом 
ащэхэрэм апае мы чIыпIэм Iаджри митингхэр щызэхащагъэх. Мафэ къэси чылэ хъулъфыгъэхэр нахь макIэ мэхъух, 
къоджэ Советыр зыдэщыт чэу къуапэр джы лIыжъмэ нахь 
якIуапI. Почтэр къэсыфэкIэ, гъэзетым итым къырагъэджэфэхэкIэ зэгоутых. Заом тиIофхэр щымыхъатэхэу 
зашIэкIэ, ашъхьэ агъэсысы. Нэмыц самолет горэ къыраутэхыгъэу гъэзетым зыралъагъокIэ, мэгушIох. Танк къутагъэмрэ нэмыц гъэрхэмрэ зэрыт гъэзетыр зэIэпахызэ, 
къырахьакIы. Чылэм радио дэтэпышъ, Советым чIэт радиоприемник закъор шъхьаныгъупчъэшъхьэ Iухыгъэм тет. 
Зэо къэбархэр къыIонэу зыригъажьэкIэ, цIыфхэр ащ 
езэрэтэкъулIэх. Непэ, июлым и 3-м Сталиныр къэгущыIэ 
заIом, ини цIыкIуи чылэм дэсыр езэрэгъэкIугъ.
Сталиныр радиомкIэ къызэгущыIэ уж цIыфмэ агу 
зыкъиIэтыжьыгъ. Сянэрэ сэрырэ тихьаблэ бзылъфыгъэмэ 
къадэдгъэзэжьыгъэти, ащ пчэгум тыкъыринэщтэп, нэмыцыр къыгъэкIощтэп аIо. Арэу щытми, шъхьэтехъо къуапэмкIэ анэпс кIалъэкIыкIы, сяни яушъыи:
- Шъумыгъ, Алахьым ынэшIу къытщифэн. Сэ таущтэу 
сыкъэнэжьыра, шъо шъуехэр джы дзэм ащагъ ныIэп, сэ 
си Мыхьамэт гущэ заом Iут, зымафэ письмэ къызэритхыгъагъ. ТилIхэр, тикIалэхэр заом ащагъэх тIоу тышъумыгъэтIысыжь, тыжъугъэлажь, хэгъэгум тыдэжъугъэIэпыI.
- Укъызэрэнэжьри, Минат, тшIэрэп, тэ тыехэр гъогу 
тетых ныIэп,- бзылъфыгъэмэ ащыщ горэм къыдырегъаштэ.
Сянэ аущтэу хьэблэ бзылъфыгъэмэ ареIо шъхьае, 
унэм къызыкIожьыкIэ, НысакIэ зыримыгъэлъэгъоу мэгъы. 
Письмэзехьэр тикъэлапчъэ къызыIухьэкIэ, пэгъочъы, письмэ 
щэнэбзыр къызыфищэикIэ, дунаир фикъужьырэп. Ликбезым щызэригъэшIагъэмкIэ къеджэнэу ежьэ шъхьакIэ, 
къемыджэшъоу, сэ ящэнэрэ классым сисба, къысетыжьы. 
Сэри хъатэу сыкъемыджэшъуми, сыпсау, сыузынчъэкIэ 
Мыхьамэт итхыгъэ къырегъажьэшъ, сянэ мэгушIо, ынэпсхэр 
кIелъэкIыкIых.
Мыхьамодэ яблэнэрэ классыр къызэриухэу тракторист 
курсэу колхозым къызэIуихыгъэм мазэрэ щырагъаджи, 
губгъом щыжъоу ригъэжьагъ, Мухътари ащ мазэрэ ныкъорэ пхъэIэшэлъэкIэу кIыгъугъ. Яблэнэрэ классым джы 
исышъ, къызэриухэу тракторист хъунэу ащи зегъэхьазыры. 
НысакI ары лэжьакIо амыгъакIорэр. Уфаемэ, чэмыщы 
уздэсщэн сянэ загъорэ реIо шъхьае, тIэкIу зытешIэкIэ, 
щыпшIэн щыIэп ыIозэ, кIэгъожьы. Ау ащи ыIэ зэтелъэу 
унэм исэп, Мухътаррэ сэрырэ тыздигъэIэпыIэзэ, мэпщэрыхьэ. Бжыхьэпэ жъоныгъошъ, Мыхьамодэ унэм 
къызэрэкIожьрэр мэкIэ дэд. Губгъом ар щагъашхэми, 
тхьаумэфэ гъэпсэфыгъом Мухътаррэ сэрырэ шхын 
фэтэхьы. Итрактор тытырегъэтIысхьэшъ, зэрэжъорэр 
къытегъэлъэгъу. Нахьыпэрэм фэдэу тати тлъэгъужьырэп, 
къызэрэтхэмысыжьыр арэп. Заор макIо, губгъом IофшIэныбэ илъ еIо. Ишъуз лъэрымыхь пцIапцIэшъ, непэ-неущэу 
зэрэзэпкъырыкIыщтыр ащ къыхахьэщтын. Сянэ ар зэримыгуапэр къызыхимыгъэщэу мэгъумыгъу, ау етIани 
мэщхыжьы.
- Модэ, сикIал, кIуи, папэ тадэжь къэкIонэу еIу, нысэм 
пчыхьэшъхьэшхэ IэшIу тфишIыгъ, тIэкIу шIагъэ ежьыри 
зысымылъэгъугъэр,- сянэ губгъом къызэрикIыжьыгъэм 
лъыпытэу, Мыхьамэт письмэ къызэригъэхьыгъэр еIогъу 
сыримыгъафэзэ, къысэлъэIу. Къэбарыр зесIокIэ, гушIозэ, 
къэтIысы.
99
4*

--- Page 128 ---

- Ара! Къысфедж, сикIал.
- НысакI ары къызфитхыгъэр. Заом тыкъыIуащыгъэгу,- НысакIэ ычIыпIэкIэ къызIосэпхъоты,- тыкъызэкIащагъэгу еIо.
Къэбар гушIуагъом сянэ ынэгушъхьэ иуагъэхэр къегъэушэплъых. НитIури къичэфыкIыгъэх. Татэ къэсщэнэу 
къызэрэсиIогъагъэри сянэ щыгъупшэжьыгъэу, письмэм 
теIабэмэ Iэ щифэзэ, сятэжъ унэм къехьэ. Ар зэрилъэгъоу 
сянэ гушIозэ пэгъокIы, зыдэщыIагъэр ымышIэрэм фэдэу 
шъабэу еупчIы:
- Непэрэзымафэм, пап, тэ ущыIагъа?
- Зы чIыпIэ горэм сыщыIагъ,- зыуж итым ышъхьэ 
къыримыхэу къэтIысы.
- Зэ уцужь, пап. Икъун военкоматым узэрэкIуагъэр. 
Муары, ЛIыIужъу Исхьакъи ощ нахьи илъэс щэкI фэдизкIэ 
нахьыкI, дзэм ащэрэп.
- Ар ЛIыIужу Исхьакъ, сэ сы Дэунэжъ Бакъ. Сыда, 
шхонч гъэтырыр къысфэмыкъудыишъунэу ори къыпшIошIа? - татэ къыхэгубжыкIы, етIанэ щхыпцIызэ, ежь-ежьырэу зэреIожьы: - ГъэшIэгъоны мыхэр, уныбжь текIыгъ 
къысаIо... Мы Iофым, Минат, паIо щыгъмэ, жъи кIи иIэп. 
ИщыкIагъэ хъумэ, Мыхьамоди, Мухътари, сэри, мы Исхьакъ 
цIыкIури тигъусэжьэу Мыхьамэт тыгоуцощт.
- Сэри, нысэ цIыкIури тызэжъугъэгъусэжь...- сянэ 
къызэриIокIызэ, Iанэр къешIы.
- Мыхъу зыщыхъужьырэм шъори тауж шъукъихьащт,- 
татэ къыIощтыри хьазырыпс.
- Тхьэкъытауи, пап, пIорэр сыда, ащ фэдэ гукIодыгъо 
чIыпIэ тита?..- сянэ къызэкIащти, къэгъыгъ.
- Умыгъ, Минат. УгъыкIэ ащ хэпшIыхьан щыIэп. ГукIодыгъо чIыпIэ тимытыми, гушIогъо чIыпIэ титэп. КъяхъулIэрэр 
сшIэрэп, дзэр къызэкIэкIо... Пыим тихабзэ етты хъущтэп, 
Совет хэгъэгур къэухъумэгъэн фае, джары сIорэр сэзгъаIорэр. Заом самыгъакIоми, мыщ щысшIэн згъотын. 
Хэти непэ ылъэкI къыгъанэ хъущтэп. Сыд Мыхьамэт къытхырэр? - моу джыдэдэм письмэзехьэм сыIукIагъэти, 
къызэрэтхагъэр къысиIуагъ.
Ардэдэм жьыр пыфэфыкIэу Нысэдахэ нэгушIо-къэбарышIур унэм къихьагъ:

--- Page 129 ---

- Мыдэ мыхэр... Ори мыщ ущыIа, Бакъ?.. СшIэрэп 
шъуащыщэу гушIуапкIэ къысэзытыщтыр. Оры, Минат, 
оры, шыпхъу цIыкIу уиI.
Илъэс шъэныкъо фэдизкIэ сянэ нахьи нахьыкIэ шыпхъоу 
Буб зыфаусыщтыр, тэри тянэшыпхъукIэ тызэджэщтыр 
джаущтэу дунаим къытехъуагъ.

--- Page 130 ---

 ТикIэлэегъаджэ тигулъытэхэр лъегъэкIуатэх,
 шъэогъухэр зэфэгубжых, зэшIужьых

--- Page 131 ---

Ящэнэрэ, яплIэнэрэ классхэм тикIэлэегъэджагъэр 
ПщыунэлI Юсыф. Ахэмэ къакIэлъыкIогъэ ятфэнэрэ, 
яхэнэрэ, яблэнэрэ классхэми адыгабзэр ащытигъэхьыгъ. 
ПщыунэлI Юсыф тызэрэригъаджэщтыгъэ-тызэрипIущтыгъэ шIыкIэр сщыгъупшэрэп, джы къызнэсыгъэми ар 
IэшIу-IэшIоу сыгу илъ. Тхэн гурышэр, Алахьым ыуж, сянэсятэмэ къысхалъхьагъэмэ, сянэжърэ сятэжърэ сыбзэ 
икIэрэкIэгъэ-IупкIагъэ къатIэтагъэмэ, Хьаткъо Ахьмэд 
иусэхэм ямэкъэ чан-зэкIу сагъэсагъэмэ, адыгабзэм иIэшIугъэ сэзгъэшIагъэр, тхэн гупшысэмэ сязыщэлIагъэр ПщыунэлI Юсыф ары.
ПщыунэлI Юсыф тичылэ щыщ. Мысыр, Каир дэт апшъэ рэ Ислъам дин еджапIэу "Азхар" зыфаIорэр къызеухым, 
Октябрэ революциер тихэгъэгу къыщыхъугъэу Шъхьэщэфыжь къэкIожьи, идунай ехъожьыфэ, Совет хабзэм кIэлэегъаджэу фэлэжьагъ. Нэмыцхэм талъэныкъо заубытым, 
тидин тэзгъэIыгъыщт хабзэр къытфэкIуагъ ыIоу цIыф 
зэхыригъэхыгъэп. Ау ибыслъымэныгъэ зыщимыгъэгъупшэу, ар шъэфэу ылэжьызэ, псэугъэ.
Адрэ кIэлэегъаджэмэ ялъытыгъэмэ, ПщыунэлI Юсыф 
ныбжь хэкIотагъэ иI. Тигъэхьырэ урокмэ афэшъхьафэу, 
ащ рипхэу, ышъхьэкIэ ылъэгъугъэ-ышIэу бэ къытфиIуатэрэр. 
Джы сегупшысэжьышъ, Мысыр, Каир е быслъымэн диным 
фэгъэхьыгъэу, КъурIаным къытегущыIэу шъэфкIи нафэкIи 
къыIоу зэхэсхыгъэп. Дзэ къулыкъу ымышIагъэми, заом 

--- Page 132 ---

щымыIагъэми, хэтыгъэм фэдэу дзэкIолIмэ ялIыхъужъыгъэ 
къытфеIуатэ. УIэгъэ хьылъэ телъэу чылэм къэзгъэзэжьыгъэ нэбгырэ зытIу къытфищи, зэрэзэуагъэхэр, къызэрауIагъэхэр, нэмыцмэ зэрахьэхэрэ хьэкIэ-къокIагъэхэр 
къытфаригъэIотагъ. Ахэр Юсыф къызыригъэблагъэхэрэр 
географиемрэ историемрэ яурокхэр тиIэхэ зыхъукIэ ары.
ТикIэлэегъаджэ цIыф гъэшIэгъон. Ащ зэкIэми гу алъетэ, 
тымышIэрэмэ тащегъэгъуазэ. Жьыбгъэр "зыкIэшъуирэр", 
ощхыр "зыкIэщхырэр", чъыг пкIашъэхэр "зыкIызэIушъашъэхэрэр", уц тхьапэр "зыкIылъэпэпцIыер" титхылъхэм арымытхэми, джахэмэ гущыIэ хадзэкIэ нэIуасэ тафешIы. 
Ощхыр къещхы хъумэ, шъхьаныгъупчъэмкIэ тегъаплъэ, 
къытэупчIы:
- Сыда ощхыр зыкIэщхырэр? 
УкIытэр къябэкIэу щысхэм аIэхэр зырызэу къаIэты. 
Нэбгырэ пэпчъ къыгъэтэджызэ, ишIошI къырегъаIо. Хэт 
сыд къыIуагъэми, кIимыгъэгъожьэу щытхъузэ, егъэтIысыжьы. 
- Сыда, Анцокъор, джы о къытэпIощтыр?
- Уашъор мэгъы.
- Уашъор мэгъы пIуи?.. Хъущт, ари джэуап. Ау сэ 
ощхыр зыфэщхырэр сIуагъэ нахь, зыфэгъырэр сIуагъэп. 
Дэгъу, дэгъу, Анцокъор, къэпIуагъэм урыкIэмыгъожь.
- Ар ошIа, Юсыф, зыкIэщхырэр?..
- СшIэщтыгъэмэ, Хьасан, сыкъэупчIэныеп, тыкъыодэIу.
- Ар ошIа, Юсыф, зыкIэщхырэр,- Мэлэхъо Хьасан 
иупчIэ къыкIиIотыкIыжьызэ, ышъхьэ кIэпIэстхъэжьы,- сыда 
ар зыкIэщхырэр?.. ЗыкIэщхырэр боу къыосIон... Сыкъещхы 
еIошъ ары!
- Хъущт ари, Мэлахъор. Оры, Мамжъыер?
- Зыфэщхырэр, зыкIэгушIорэр дунаир дахэшъ ары,- 
Мамжъые Юныси бэрэ тызэригъажэрэп.
- Ари дэгъу.
- Зао щыIэу дунаир дэхэна?..- Аминэт иупчIэ зызэхэтхыкIэ, тшIогъэшIэгъонэу теплъы, тикIэлэегъаджэ къыIощтыми тежэ.
ПщыунэлI Аминэт тикIэлэегъэджэ Юсыф иунэкъощ 
пшъэшъэжъый, Iэсабзэу щысыгъэм бырсыр къытхелъхьэ, 
куп зырызэу тегощы, зым къыIорэр адрэм риутыжьэу 

--- Page 133 ---

етэгъажьэ. Шъэожъыехэм анахьи пшъэшъэжъыехэр нахь 
зэдеIэжьых. Тичылэ заом къыдигъэтэджэгъэ апэрэ хьадагъэмэ ягугъу къашIы, къауIагъэхэр къапчъых, зэуапIэм 
Iутхэми ацIэхэр къаIо. Сшынахьыжъ Мыхьамэт ыцIэ ащыщ 
горэм къеIошъ, нэшIукIэ сызэрегъэплъы. Ау ащ пае 
шъэожъыемэ сакъыгокIэу пшъэшъэжъыехэм адэжькIэ 
зызгъазэрэп. ПщыунэлI Юсыф тIорэмэ къядэIу, тызэпигъэурэп. Шъхьаныгъупчъэмрэ доскэмрэ азыфагу джэхэшъо макIэр, ыIэ ыкIыбыкIэ щагъэу, къырекIухьакIы. За гъорэ 
къэуцушъ, къытхэплъэ.
- Адэ, МэщбашIэр, о зи къапIорэпи? - ошIэ-дэмышIэу 
Юсыф къызысэупчIыкIэ, есIощтыр сымышIэу сеплъы.- 
Оры, Исхьакъ, сызэупчIырэр.
- Сыда, Юсыф, къэсIощтыр? Ощхыр зэрэщхырэр ара, 
хьауми заор зэрэкIорэр ара? 
- КъяпIолIэн ошIэмэ, тIуми къатегущыI.
- Дунаир ощхым кIэхъопсызэ, ыIупэ IугъушъыкIыгъэшъ, мэгушIо, мэщхы.
- Бжыхьэ ощхынчъэм ыIупэ IугъушъыкIыгъ пIуи?
- Ары, Юсыф,- сиджэуап къикIырэр сымышIэми, ыгу 
зэрэрихьыгъэр къызгурыIуагъэу есэIо, зысшIомыдэеуи 
Аминэт зыгъэгумэкIырэри, Хъызыр къыIуагъэри афызэхэсфынэу есэгъажьэ.- Адэ тэрэзба, дунаир мамырыгъэмэ, 
Аминэт игупшыси нэмыкIыщтыгъэ. Хъызыри зэриIуагъэу, 
уашъор мыгъыщтыгъэмэ, ощхыпсыр тэ къикIыщтыгъа?
- Сэры, сэ сIуагъэр адэ! - сакIыб дэс Мэлэхъо Хьасанэ 
щызгъэзыягъэ къыщыхъоу мэгуIэ.
- О пIуагъэми, Хьасан, шъыпкъэ хэлъ,- шъэогъум ыгу 
хэзгъэкIына, пшъэшъэжъыехэми шъэожъыехэми апашъхьэ сыщэтхъу.
- Ар оIуа?..- ПщыунэлI Юсыф гупшысэм хилъэсагъэу 
къысIоплъыхьэ, етIанэ къытеIо: - Ары шъхьакIэ, тыгъэр 
нэфы, фабэ, ау мафи, мэфищи, тхьэмафи ошъуапщэу 
къыхэкIы, ащ пае тыгъэр тщыгъупшэрэп. Оси къесы, 
жьыбгъи къепщэ, шыблэри мэгъуагъо тIоу тищыIэныгъэ 
зэпыдгъэурэп. ЩыIэныгъэр тхъэгъо зэкIагъэмэ, гъэшIэгъоныщтыгъэп. Шъыпкъэ, ащ зао хэтынэу къизгъэкIырэп. 
Заор къезыгъажьэрэм ышъхьэ лажьэ фехьыжьы тижъхэм 
зэраIоу, нэмыцмэ ежь-ежьырэу лажьэ зэрахыжьыгъ. 

--- Page 134 ---

Сыда ащкIэ урыс дзэкIолI лIыхъужъэу Невскэм ыIогъагъэр? 
Хэт къэзышIэжьырэр? - тикIэлэегъаджэ къызытэупчIыкIэ, 
тежэщтыгъэ фэдэу тIэ къыдэтэгъэчъае.- Сыд ТIымэр?
- "Чатэр зыIэмычIэу къытэкIурэр чэтэ чIэгъым чIэкIодэжьы",- Аслъан къеIо.
- Тэрэз, джа дэдэр нэмыц техакIомэ къяхъулIэщт. Адэ 
о зи къапIорэпи, КIыщмай?
- Тэрэз ТIымэ Аслъан къыIуагъэр,- Кобл КIыщмай 
къызыщэлъэтышъ, ишъэогъу дырегъаштэ.
- Тэрэз, Коблыр, ари нэмыц зэо фалIэмэ япIуалIэ 
хъущт.
ГущыIэжъ зэхихыгъэу Мэлэхъо Хьасан пфыщысына, 
зыпыутхыпкIыхьажьызэ, къэтэджышъ, Хъызыррэ сэрырэ 
къытшъхьэпырыплъызэ, къоджакIэмэ янэкъокъоу, къеIо:
- "Заом хэтхэу чэтэ хьаф атырэп" тижъмэ аIо.
- Ари гущыIэжъ дэгъу, Мэлахъор, тефабгъоу къэпIуагъ.
- "Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь",- Анцокъо Хъызыри 
къызIуепхъоты.
- Тэрэз, Анцокъор, тэри джары нэмыцмэ ятшIэжьырэр. Хэт джыри заом фэгъэхьыгъэу адыгэ гущыIэжъ 
къэзыIонэу зышIэрэр?
- ЛIыгъэм фэгъэхьыгъэмэ хъущтба? - сэри сишъэогъумэ ауж зыкъизгъанэрэп.- "Е улIын, е улIэн".
- "Игъо къэмысэу уисэ къимых",- джы нэс къэдаIощтыгъэ Мамсырым къеIо.
- Джыдэдэм хэт исэ къырихынми игъо къэсыгъ,- сэри 
ащ сыпеожьы.
- Адэ, пшъэшъэжъыехэр, шъо зи къашъуIорэпи? - тэ 
тIэ къызэрэтIэтырэм пымылъэу Юсыф яупчIы.- Сыд, 
ГъукIэхъан, зыгорэ къаIо.
Блэхъо ГъукIэхъан укIытэзэ, къэтэджы: 
- "Зыгу мыкIодырэр кIодыпIэм къекIыжьы".
- Ар шъыпкъэ, ГъукIэхъан. Джырэ дунай угу бгъэкIоды 
хъущтэп. "Зыгу кIодырэм иш чъэжьырэп" аIоба?
- Сэри джыдэдэм ар къэсIон сигухэлъыгъ...- сэ къызэрэсымыIуагъэр сыгу къеощтыгъэми, сыгушхозэ, пысэгъэхъожьы: - Ахэр сятэжъ игущыIэх.

--- Page 135 ---

- Адыгэ гущыIэжъхэр сыдэущтэу уятэжъ иеха?..- 
пIорэм егупшыс къыригъэкIэу Мэлэхъо Хьасанэ сакIыб 
къетIыргу.
- Имыехэмэ, къыIощтыгъэп! - къысэтIыргугъэм сетIыргужьы.
- Мыдэ мыщ зызэригъэатэкъэпщырэр...- зэрэщхыпцIырэр сымылъэгъуми, Хьасанэ къызэрэскIэнакIэрэр 
зэхэсэшIэ.
- Сэра атэкъэпщыр?! - сыкъызыщэлъэты.
- Орымырмэ, хэта?! - Хьасани къызыщылъэтыгъ.
- Оры пчэн щэрэб гъэпщыгъэр! - Анцокъо Хъызыри 
къызгоуцуагъ.
- Мыдэ, Юсыф, митIум зыкъызэрэсфашIырэр...- 
Мэлахъор къызэкIэщтэжьы.
- Шъубыяу,- кIэлэегъаджэм къытеIо,- шъузэщымыхь, тIуми шъузаф. МэщбэшIэ Исхьакъ ятэжъ Дэунэжъ 
Бакъэ лIыжъ Iуш, адыгэ гущыIэжъхэр дэгъоу егъэфедэх. 
Шъори, зэкIэри ары, ахэр шъугу ишъуубытэх, къышъушъхьэпэжьыщтых. Арышъ, тыгу дгъэкIодыщтэп, текIоныгъэр 
къызэрэдэтхыщтыр тыгу идгъэлъыщт. Бжыхьэ ощхми 
щхызэ, шIуагъэ къызэрэтфихьырэр зыщышъумыгъэгъупш. 
Непи, неущи, къэкIощт мафэхэми тыгухэр зэфэшIунхэу 
зэфатIозэ, тигурышэ-гулъытэ сыхьат непэкIэ джащ щытэжъугъэух.
Анцокъо Хъызыррэ сэрырэ еджапIэм тыкъыдэчъыжьи, 
Мэлэхъо Хьасанэ къытлъыджэзэ, тиурам тыкъытелъэдэжьыгъ. Заулэрэ тычъагъэу, тIуми тыгу къэкIыгъэмкIэ тызэрэшIэрэм фэдэу, чэу лъэпсэ пшэсэнэ зэхэтмэ адэжь 
тыкъыщыуцугъ. Сэ пшэсэнэ дэчъэх лъапсэр сIыгъэу 
Мэлахъом ыпэкIэ сыкъэуцугъ, Хъызыр ыкIыб къыдэуцуагъ.
- Сыда шъузыфаер? - Мэлахъом тигъэщынэ шIоигъоу 
ынэ къытфыригъэкIыгъ, ау шIу зэрэткIэримыхыщтым 
зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- ПIупэ пшэсэным IуедгъэстыкIыщт! - пшэсэныр ынэIу 
Iузгъэсысыхьагъ, Хъызыри IитIукIэ Хьасанэ зыIэкIиубытагъ.
- Зэ, зэ, шъудел шъо, пшэсэным сынэгу зэхежъугъэстыхьащт!
- Ащыгъум плъэкIапIэ къыдэщай.
- СлъэкIапIэмэ, сезэгъы,- псынкIэу къеуцолIагъ.

--- Page 136 ---

Хьасанэ ылъэкIэпIэ зырызмэ, къыдэзгъэпкIаезэ, пшэсэныр тIогъогогъо занэсэгъэсым, Хъызыр зыIэкIиути, 
кIиIэжьыгъ. ЕтшIэщтыр етшIэгъахэти, тыкIэлъемыжьэу 
тешъуигъ. ТIэкIурэ чъагъэу Iэбжым къысфишIыгъ:
- Зэ талъэныкъо, уятэжъ дэжь, къакIо амэ...
- Модэ Барзон къэчъэ! - зесэIом, тихьэ щэщынэти, 
зэмыплъэкIэу талъэныкъокIэ къыкIиIэжьыгъ, зэрэзгъэпцIагъэр зешIэм, зи рамышIэгъахэм фэдэу щхыпцIызэ, 
къытиIуагъ: - Ей, делитIу, шъо шъушIэрэп нахь, атэкъэ 
плъыжь сIыгъ сэ...
- Сыд атакъа джыри!..- классым къыщысфидзыгъагъэр сыгу къэкIыжьызэ, зистIагъ, иIалъмэкъ илъыхъухьажьыщтыгъэм Хъызыр ечъэлIагъ.
Атэкъэ сурэт шIыгъэ конфет ткIугъэ зэпытIэтIыр 
Анцокъом зелъэгъум, Хьасанэ риIуагъ:
- Джары ухьэрамыжъ зыкIыуатIорэр, Барзон ептыгъэкIи, ышхынэп ар...
- Тэ щыIа Барзон!..- хьэм ыцIэ джыри зызэхехым, 
Хьасанэ къыкIэщтагъ, ау иатэкъэ ткIугъэкIэ къехъулIагъэр 
шIошъхьакIоу гъумыгъугъэ: - Къызэрэсхъожьыгъэ кIэнкIэр 
хьаулые хъугъэ... ЗгъашIозэ, Iалъмэкъым изгъэлъыгъэмэ, 
ткIун адэ.
- Ашъыу, Хьасан, ащ фэдизэу зымыухыжь,- пшэсэнэ 
лъэкIапIэр зыщыгъупшэжьыгъэ шъэогъум сыгу егъужьи, 
сесэмэркъэугъ,- шъуичэтмэ джыри кIэнкIэ къакIэцIыщт.
- Ары шъхьае, МэщбашIэр, къыбгурыIорэба кIэнкIэ 
цIыкIум чэтышхо къызэрикIыщтыр?..- Хьасани къысэсэмэркъэужьы.
- Ащ атакъи къырищын ылъэкIыщт...- Хъызыри тхъэжьэу мэщхы.
- Мы атакъэм зэ ыуж тижъугъэкIыжь, къысIэкIэIуагъ 
шъыу! - Хьасанэ тазфагу къыдэуцошъ, ежьыр зы илъэскIэ 
нахьыжъышъ, тэщ нахь Iэмлъэм, ыблыпкъ тычIегъэуцо.- 
Тищэ тыгу хэзэрэгъэкIы хъущтэп. Ар къызыддашIэкIэ, 
къоджэкIэ тиклассхэр гушIощтых, армырми ахэр тэщ нахьи 
нахьыбэх.
- Мамжъые Юныс? - сеупчIы.
- Мамжъыер зы хьабл ныIэп тигъусэу къызэрэддакIорэр, сэмэгу дэгъазэкIэ ерагъэу бгычIэм екIужьы.

--- Page 137 ---

- Зыкъом фэбэгъоныр,- Анцокъоми къеIо,- ятэ 
бжьэIотесым шъоу римыгъэшхымэ сшIэрэп, узэрепщэу 
жьым ыхьынэу одыбз.
- Ар шъоIо шъхьае, ыIэхэр пытэх ащ,- сэри афэсыдэрэп.

--- Page 138 ---

Тиапэрэ шIулъэгъу тыкъызэхенэшъ дэкIо

--- Page 139 ---

ЗигъучI гъогу бгъузэ зэгомыхьэрэ мэшIокум фэд 
щыIэныгъэр: физэрэр зыдещэ, фимызэрэр къыщенэ, исыр 
мэгугъэ, къыпэгъокIыщтым кIэгушIу, зи къызыпэмыгъокIырэр къызыпэгъокIыгъэм ехъуапсэ, зизакъор ошIэ-дэмышIэ хъопсагъом кIэхъопсы.
Дунаим зэошхо щэкIоми, тхьамыкIагъор къыщебэкIыми, гушIуагъоми ежь фэшъошэ шапхъэрэ ушэтыпIэрэ 
щыриI. Зижъыгъо икIырэм нахьыкIэр къыкIэлъэкIо, фэхыгъэм ычIыпIэ псаур еуцо, зишIулъэгъу IукIотырэм нэмыкI 
шIулъэгъуи егъоты. Ау апэрэ шIулъэгъум ар фэдэщта? 
ШIулъэгъум упчIэрэ джэуапрэ иIа имыIа?..
Къыздеджэрэ пшъэшъэжъые горэм фэбагъэу сыгу 
къыфитэджагъэр апэ зэхасшIэу къызыщежьагъэр гъэрекIу. 
Ащ ыпэкIи, къызгурымыIоу, зыгорэхэри зэхасшIэщтыгъэ, 
ау шъхьэих фысиIагъэп. Джы типшъэшъэжъыехэм сыгу 
рихьэу, зыкIырихьырэри сымышIэу, зы пшъэшъэжъые 
ахэт. ЕджапIэм тычIахьэ зэхъум, зэIукIэ къызытфашIым, 
джа зышъхьац благъэхэр пIыйхэу сызымыгъаплъэщтыгъэр 
ары. Апэрэ класситIум, сыгу зыфэплъыщтыгъэ ышъхьац 
сыхэмыбанэщтыгъэмэ, ащ фэдизэу сыпылъыгъэп, ежьми 
зэрэзгъэгубжыщтыгъэр ары нахь, сыкъыридзэщтыгъэп. 
Мафэ горэм Мамжъые Юныс ащ ышъхьац етхъоу, еджэпIэ щагум къыщырифэкIэу зысэлъэгъум, лъэбгъу есыдзи, 
згъэлъэпэуагъэ. СишIушхуагъэ Юныс зыкъыстыригъэпщыхьэу, зыкъыстырищае зэхъум, еджэпIэ къогъум къуасщи, ошIэ-дэмышIэу сызыжэхэом, згъэщтагъэщтын, 
кIиIэжьыгъ. Ащ ыуж Юныс еджапIэм къыздимыкIыжьэу 

--- Page 140 ---

мэфэ заулэ къыхьыгъ шъхьае, Мэлахъомрэ Анцокъомрэ 
ар къыпфадэния, ежь-ежьырэу къытэшIужьыгъ.
Гъэтхэпэ мафэ горэм Хьасан, Хъызыр, сэры аIоу 
еджапIэм тыкъикIыжьызэ, Хъызыр къысэупчIыгъ:
- Типшъэшъэжъыемэ угу рихьырэ ахэтба?
- Сыдэущтэу рихьынэу? - апэм иупчIакIэ къызгурыIуагъэп.
- ШIу плъэгъунэу ары,- Хьасанэ щхыпцIыгъэ.- КъоджакIэмэ тязао тIозэ, пшъашъэхэр тшIузэбгыращынышъ, 
тыкъагъэнэщт. КъаIо, угу рихьырэ щыIэмэ, МэщбашIэр. 
Ори ары, Анцокъор.
ГъэрекIо бжыхьэ елъытыгъэмэ, Мэлэхъо Хьасанэ 
ыпкъыкIэ зыричыгъ, пшэсэнэ лъэкIапIэ тшIыгъагъэр ары 
Iоу пшIэжьыщтэп. Ар титIо джы къызэрэддэгущыIэрэмкIэ, 
къыддеджэрэ пшъэшъэжъыехэр зэкIэ ыIэмычIэ илъым 
фэд. КъашъуIо еIошъ, тырегъэзы, зыкъыттырегъэпщыхьэ.
Пчыхьэрэ цыпх шъузхэу тиунэ къыщызэрэугъоихэрэм, 
укъэмыдаIу аIомэ, къысфэгубжыхэ фэдэзэ, шIулъэгъуныгъэм зэрэрыгущыIэщтыгъэхэр сыгу къэкIыжьы. Ахэмэ 
сянэ фэдэу шъузэбэ нэбгырищэу ахэтмэ джыри нэбгыритIу 
къахэхъуагъ. Пчыхьэ реным цы упхы, уджы е бгъаплIэ 
зыхъукIэ, узэрыгущыIэщтыр макIа, чылэ къэбархэм 
ахэкIхэти, хэгъэгу къэбархэм анэсыщтыгъэх. Зэо Iофыр 
зэрагъэзафэу, зыхэгъыкI-зыхэщэIукIыжьхэрэм, ошIэ-дэмышIэ къэбар къежьагъэкIэ шIулъэгъум къекIужьыщтыгъэх. 
Джащыгъур ары "Унэ къилыдыкIэу укъызыфэдаIорэр" 
ахэмэ къызысаIощтыгъэр. Сэри сятхьагъэпцIэкIыщтыгъэ, 
сычъыежьыгъэ фэдэу сакIыб къэгъэзагъэу сядэIущтыгъэ. 
ГъэшIэгъоныр, лIы зиIи зимыIи шIулъэгъу къэбархэр 
афэухыщтыгъэп. ЯлIыхэр къызэряпсэлъыхъощтыгъэхэр, 
апэрэ сабыир ашъо зыхафэкIэ, ялIыхэр зэрэгушIощтыгъэхэр, сыдми шIулъэгъуныгъэм идэхагъэ, иIэшIугъэ ежь 
къызэрашIошIэу щхыхэмэ, зэпеожьыхэзэ, къызэфаIотэжьыщтыгъэ.
ШIулъэгъуныгъэр зэрэIахьмыгощыр цыпх шъузмэ 
къаIоу джа лъэхъаныр ары апэ дэдэ зызэхэсхыгъагъэр. 
Ащ нэмыкIэу пшысэхэм ахэлъэу сшIэщтыгъэри макIэп. 
Сшъхьэ къинагъэу илъыгъэр шIу плъэгъугъэм игугъу бащэрэ 
зэрэмышIыщтыр, зимыщыкIагъэмэ апашъхьэ узэрэщытемыгущыIэщтыр ары. Тигъунэгъу бзылъфыгъэ горэм 
зэриIощтыгъэу, чэу къуапэм дэжь уцоу шIу сэлъэгъу ыIоу 
кууагъэ джырэкIэ слъэгъугъэп, зыми ылъэгъунэуи сыгугъэрэп. Ар нэбгыритIумэ къадежьэ, джа нэбгыритIуми 
адэкIодыжьы. Тэ мыкIэ, хэта шIу шъулъэгъугъэр еIошъ, 
Хьасанэ тырегъэзы. Мыхъу зыщыхъужьырэм, Хъызыр 
икъэупчIакIэ, Хьасанэ къызэрэтшIонэгъэ шIыкIэм елъытыгъэмэ, уезэгъыщт. Сэ сыгу рихьырэм ежь ыгу сырехьа? 
Сэры нэмыIэмэ, сызыфэмыер къысфаекIэ, зыгорэ есIо 
пакIо, нэкIи сеплъынэп. Сыда сишъэогъумэ ясIощтыр? 
КъызэрэригъэжьагъэмкIэ Хъызыри кIэгъожьыгъэн фае, 
ау Хьасанэ гу къытлъетэшъ, къытфидэрэп:
- КъыосIуагъэм, Анцокъор, зышъхьащемыгъэх. Ори 
ары, МэщбашIэр.
- Сыда къыотIощтыр? - Хъызыррэ сэрырэ зэдедгъэштагъ.
- КъысэшъуIощтыр джа сызэрэшъоупчIыгъэр арба! - 
Хьасанэ къыхэгубжыкIы, етIанэ нахь шъабэу къыпегъэхъожьы: - Адэ типшъэшъэжъыемэ шъугу рихьырэ ахэтыба 
джы? Амэ сэ сыгу рихьырэр къышъосIон.
Сэ сыгу рихьырэм ыцIэ къыриIомэ сэIошъ, сыкъыкIэщтэ. Узэгуцэфэн горэ Хъызыри ынэгу кIэслъагъорэп. 
Ежьыр ары Iоф тыхэзыдзагъэр, ежьыр ары щхыпцIыри. 
Анцокъом зызэришIырэр сыгу тефэрэп. Сыда уушъэфынэу ащ хэлъыр?.. Зи зэшIотымыушъэфынэу зэдытиIэ 
тхьэлъанэр сыгу къызыкIырэм, Хъызыр сегыин сэIо 
шъхьакIэ, къызгурымыIорэ шъэф горэм сызэтыреIажэ.
- Зи къэшъуIощтэп ара?! - Хьасанэ джыри къытфэгубжы.- ЗэшIоушъэф тимыIэнэу тIуагъэба?
- ТIуагъэ...- Хъызыр тиIуагъэ къеушыхьатыжьы.
- Ащ фэдэм рыгущыIэхэрэп...- сэри къэсэIо.
- Мыдэ мыщ ыIорэр, Хъызыр?
- НекIо тадэжькIэ шъукъэкIощтмэ, сэкIожьы сэ...- 
Хъызыр къытеIо.
- КIожь, Анцокъор, кIожь... Ори ары, МэщбашIэр,- 
Хьасанэ ыIупшIэ къыIуегъэпшышъ, тхэкIыжьы.
Ащ сыкIэлъыплъэзэ, сыгу зыгорэу къэхъу. Сылъежьэщт 
шъхьакIэ, Хъызыр щыт.

--- Page 141 ---

- СэкIожьы умыIогъагъэмэ, хъущтыгъэба,- Хъызыр 
джы сегыи.- Хэта уезыфыжьэжьыгъагъэр?
- Зыми сырифыжьэжьыгъагъэп... Арми сэкIожьба... 
Ежь Мэлахъом ыгу рихьырэм ыцIэ къыримыIоу тэ тырегъэзы. КъерэIоба ежьым!..
- Хэта ыгу рихьырэр? - сэри сыуцурэп.
- Хэтына, хэтына...- Хъызыр гъумыгъугъэ.- ПщыунэлIмэ япшъэшъэ сырыф цIыкIу.
- Ара?!..- зэхэсхыгъэ гушIуагъом къысIуригъэутыгъ.- 
КъэошIэжьмэ, апэрэ классым сыгуагъэтIысхьэгъагъи ащ... 
Ары шъхьакIэ, ТIымэ Аслъан ар ыгу рехьы...
- ГъэшIэгъона ыгу рехьымэ... ГушIо о уи ГъукIэхъан 
ыгу зэрэримыхьырэмкIэ...
- ГушIо о уи Зурет,- сэри Хъызыр фэсыдзыжьыгъ,- 
Хьасанэ ынаIэ зэрэтыримыдзагъэмкIэ...
Джаущтэу ящэнэрэ классым къыщыддеджэщтыгъэхэ 
пшъэшъэжъыехэу гурэ псэрэкIэ тызыпэблэгъагъэхэм 
тхылъыпIэ тхыгъэ цIыкIухэмкIэ тяпсэлъыхъозэ, загъори, 
ахэмэ апкъ къикIыкIэ, шъэожъыехэм тызэзао-тызэшIужьызэ, илъэсибл еджапIэр Шъхьэщэфыжь къыщытыухи, хэти инасып къызэрихьыгъэу, зэоуж щыIэныгъэ 
хьылъэм илъэгъо зэфэшъхьафхэм татехьагъ. Кобл КIыщмай, Мамжъые Юныс, Анцокъо Хъызыр, сэры аIоу Черкесскэ кIэлэегъэджэ училищэм тычIэхьагъ. ТIымэ Аслъан 
Лабинскэ мэкъумэщ техникумымкIэ зигъэзагъ. Еджэн 
амал зимыIагъэхэ Мэлэхъо Хьасани, Мамсыр КIыщмаий, 
Шумэфэ ТIатIи, нэмыкIхэри чылэм къыдэнагъэх. Блэхъо 
ГъукIэхъан еджакIо Ермэлхьаблэ кIуагъэ. Адрэ пшъэшъэжъыехэм (ПщыунэлIмэ япшъэшъэжъые сырыф цIыкIу 
ящэнэрэ классыр къыухыгъэ къодыеу, къыщычъыий лIагъэ) 
ежь янасып епэсыгъэу щыIэныгъэм чIыпIэ щагъотыгъ.
Сиапэрэ шIулъэгъу къырыкIуагъэр кIэкI шъыпкъэу 
къэстхыжьын. Блэхъо ГъукIэхъанрэ сэрырэ шIулъэгъу 
письмэкIэ тызэфатхэзэ, 1948-рэ илъэсым нэс къэтхьыгъ. 
Пшъашъэр псэлъыхъуишъэмэ ахэдэ, ыгу рихьырэр къахехы 
зыфаIорэр шъыпкъэщтын, ыужым сызэрегуцэфэжьыгъагъэмкIэ, сэ сизакъоп ащ епсэлъыхъощтыгъэр, сишъэогъу Мамжъые Юныси ары...

--- Page 142 ---

1949-рэ илъэсым игъэмафэ тигъэпсэфыгъо уахътэ 
щытхьынэу Шъхьэщэфыжь тыкъэкIожьыгъэу, пчыхьэ горэм 
клубым дэжь кIэлэ куп тыщызэхэтзэ, нысэщэ орэд макъэ 
къытэIугъ. Линейкэм исхэм Блэхъо ГъукIэхъан ахэсэу, 
пщынэри даIыгъэу блэлъэтыгъ.
Къэхъугъэм тыщымыгъозагъэми, тиапэрэ шIулъэгъу 
тыкъызэрэдинагъэр къызгурыIуагъэу сишъэогъу Мамжъые 
Юныс фэсыдзыгъ:
- УлIымэ, уикъэщэн ямыгъащ, къатехыжь...

--- Page 143 ---

ЗэкIакIорэ дзэпащэм мыIэрысэ
щалъэ къыфыпытэчы

--- Page 144 ---

1942-рэ илъэсым игъэмаф, июль мазэм, сыхэмыукъомэ, иаужырэ мафэх. 
Джа мафэхэм зэкIакIощтыгъэ Дзэ Плъыжьыр Уарп 
сэмэгубгъу тхышъхьэм къехи, щэджэгъоужым чылэм 
къыдэхьагъ. Сыхьат горэкIэ, тиурамыпшъэ цыпэ гъучIычхэр 
зыпышIэгъэ лъэгапIэ къыщагъэIагъ. Ар дгъэшIагъозэ, 
забытищ, зым нахьи адрэр нахь иныжьэу, тищагу къыдэхьагъ, зыщаплъыхьагъ, унэми ихьагъэх, чъыгмэ апиз 
пхъэшъхьэ-мышъхьэмэ ащыщи нэмысхэу тисади ауплъэкIугъ. Тиунэ чэщ зэрэщырахыщтым сяни щагъэгъозагъ. 
Унэ цIыкIуитIур шъуфикъущта зареIом, щхыпцIхи, шъори 
тэри тфикъущт къыраIожьыгъ.
Забытищыр тищагу зыдэкIыжьыгъэм сыхьатныкъо 
темышIагъэу гъучIычыр къызытекIырэ щэрэхъыр дзэкIолIмэ 
къагъачъэзэ, тикъэлапчъэ къыIуагъэлъади, урамымкIэ 
къэгъэзэгъэ шъхьаныгъупчъитIум яз телефон ращагъ. Ащ 
ыуж унэм ит пхъэ пIэкIоритIур къырахи, тэ тызэры лъыщт 
унэм къырагъэуцуагъ, ежьхэм гъучI пIэкIор бгъузитIу 
къахьи, зэпэзырызэу дэпкъмэ акIэрагъэуцуагъэх. Тикъэлапчъэ дэжьи, хатэмкIэ дэдзэгъэ шъхьаныгъупчъэ хэмкIи, 
тичэупэкIэ къэгъэзэгъуи шхончхэр ашIохэлъэу дзэкIолIкъэрэгъулэхэр къащагъэуцугъэх. ЗэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныгъэр тэ тибомбэ чIыунэ пэмычыжьэу, адыкIэ 
садым нахь пэблагъэу дзэкIолитIумэ бомбэ чIыунэ зэрэщатIыщтыгъэр ары. Нычэпэ тиунэ дзэпэщэшхо горэм 
чэщыр зэрэщырихыщтыр сянэ къыгурыIуагъ, тэри къытэIушъэшъагъ. Бомбэ чIыунэр зытIыщтыгъэ дзэкIолIым яз 
сянэ зеупчIым, Iэхъуамбэр ыIупэ Iуигъэджэгухьэзэ, шъурымыгущыI къыригъэкIэу, къеIушъэшъэжьыгъ:
- Мыр генералышхом пай...
Чэпэзэхэогъумэ адэжь сяни зэрегуцафэщтыгъэу Iофыр 
къычIэкIыгъ: чэщым тиунэ илъыщтым дэжь зэрэбынэу 
тищагъ. Унэм зы хъулъфыгъэрэ бзылъфыгъэрэ ис. Хъулъфыгъэр лIы плIэIу шъомбгъо пытэ зэхэлъ, упсыгъакIэм 
фэдэу ышъхьэ джэшъуабз, гъончэджджэнэ зэкIужьым 
бгырыпх шъуамбгъо телъ, кIэрахъуи голъ, иджэнэ пшъапIэ чыIу плIэмыехэр къытещы. Щазымэ шIуцIэ кIэпсри 
щыгъ, тIапэ къыубытынэу къызытпэгъокIым, ахэмэ кIыгъсыгъ къызэраIогъагъэр джы къызнэсыгъэми стхьакIумэ 
ит фэд. Сшъхьэ Iэ къыщызыфэгъэ бзылъфыгъэр - къопцIэ 
гохь, ари забыт щыгъынкIэ фэпагъэ, къекIоу кIэрэхъо 
цIыкIу зэрэголъыр сшIогъэшIэгъоныгъ.
- ШъуибынкIэ мыра шъузэрэхъурэр? - инэралышхор 
сянэ къеупчIыгъ.
- Ары, митIур сишъаох, мыр синысэ, мыщ илI, скъо 
нахьыжъ, заом Iут, ащ къыкIэлъыкIори ары.
- Къатхэхэрэба?
- Къатхэх, псау-узынчъэх, ау тIэкIу шIагъэ къызымытхагъэхэр... почтэм Iоф ышIэжьырэпышъ арыщтын...- 
Ыкъомэ якъэмытхакIэ сянэ егъэгумэкIышъ, почтэм тырелъхьэ.
- Къэтхэщтых, къэтхэщтых, умыгумэкI, сшыпхъу.
- Тхьэуегъэпсэу, сэри джары сIорэр. Мыхэмэ анэмыкIэу сятэ, ыныбжьыкIэ хэкIотагъэу, мыхэмэ ятэжъ, чылэм 
къыздыдэс,- сяни къыIуагъэмэ апегъэхъожьы.
- Тэщ пае къэшъумыгъанэу рэхьатэу унэм шъуилъ, 
зыми шъуигъэгумэкIыщтэп.
- Хьау, хьау, тэ бомбэ чIыунэм тесагъ, ащ тилъыщт.
ТихьакIэмэ ячэщ рэхьатынэу сянэ ариIуи, унэм тыкъикIыжьы зэхъум, бзылъфыгъэм шоколад пIокIэ плIэмые 

--- Page 145 ---

къыситыгъ. АщкIэ сяни, НысакIи, Мухътари садэгощагъ 
шъхьакIэ, шъо шъушхы ыIуи, сянэ сIихыгъэп.
Щысыр щысэу, щылъыр щылъэу тызычъыежьыщтмэ 
адэжь бомбэ чIыунэр къыгъэсысэу летчикхэм яаэродром 
лъэныкъокIэ омэкъэшхохэр къыщыIухэу ригъэжьагъ, 
щыми сянэ зетфызылIагъ.
- А дзэлIышхор тиунэ зэрилъыр къыддашIагъэу 
къытэохэщтын...- НысакIэ кIэзэзызэ, къеIо.
- Хьау, хьау,- сянэ идыухьэ къэхьын зиухыкIэ, тегъэрэхьаты,- ар псырыкIымкIэ къеIукIы. Щынагъо щыIагъэмэ, 
тиунэ илъмэ макъэ къытагъэIущтыгъэ. 
Омакъэ къэIу пэпчъ тибомбэ чIыунашъхьэ къегъэсысы, 
ятIэр къытхетакъо. Сянэ итхьэлъэIуи зэпигъэурэп. Джаущтэу нэбгыриплIыми тызэфызылIэгъэ-тызэрэIыгъэу бэрэ 
макIэрэ тыщысыгъэми къэсшIэжьырэп. Дэгъоу къэсшIэжьырэ закъор Мухътар къысэтIыргуи, сыкъызэригъэущыгъэр ары. СIэбжым къызэкIэсхымэ, къысэхъулIагъэр тхьамыкIагъу: тыгъоспчыхьэ сянэ сIимыхыгъэ шоколад такъырэу згъашIощтыгъэр сIэгу чIэткIухьагъ. Апэрэу 
къысIуфэгъэ шоколадыр хьаулыеу згъэкIодына, Мухътар 
сшIэрэр шIоIаеу шоколад ткIугъэр сIэгушъо исыбзэикIэу 
зелъэгъум, къысэмыжэу бомбэ чIыунэм ипшыжьыгъ. 
Сятэжъ ымакъи къысэIугъ.
- Сыд, сикIал, нычэпэ летчикхэм къагъэогъэ бомбэхэм 
шъуагъэщтагъэу къычIэкIын. Омакъэхэр къызэIухэм, 
шъуадэжь сыкъежьэгъагъ шъхьакIэ, цIыфышхон фае 
шъуихьакIэ, чэу пакIэм сыкъыблагъэкIыгъэп. Тэ щыIа адэ 
нахьыкIэр?
- Мары, тат, мыдэ сыщыI,- чIыунэм сыкъепшыжьы.
- А пап, IукIоти, нысэри чIыунэм къигъэкIыжь.
- Ара, адэ аущтэу Iоба...- сятэжъырэ сэрырэ садым 
тызыщыдэхьащтым, шхонч зышIохэлъ забыт горэм тыкъегъэуцу.
Сыплъэмэ, тянэжъ имыIэрысэ шъабэ зыдэщытымкIэ, 
тиIэнэ хъураишхо телъ картыр апашъхьэу забытищ щыс, 
нэмыкI забытитIуи ашъхьащыт.
- НекIо, сикIал, дгъэохъунхэп,- сятэжъ еIошъ, унэмкIэ къэтэгъэзэжьы.

--- Page 146 ---

Тыгъэр тиакэцэ чъыгмэ къазышъхьэпырыплъыщт 
уахътэм тихьакIэмэ зызэкIауIэпIэжьэу рагъажьэ: шъхьаныгъупчъэмкIэ къыращэгъэ телефонри рахыжьыгъ, 
щэрэхъыми гъучIычыр тыращэжьызэ, къыздыращыгъагъэмкIэ агъэчъэжьыгъ, лъэгэ гъэIагъэри къыратIупщэхыжьыгъ. ЗызыIэтыжьыщтыгъэ дзэм ибырсыр макъи 
къэIу, тищагу акэцэ дэчъэхыжьмэ ахэтыгъэ машинэри 
хьазыр.
Джыри тихьакIэ зэрэбынэу тищагу тыщиугъоигъ, 
кIожьыгъэ тятэжъи къызэрэтхэмытыр сыгу къео.
- Тхьэшъуегъэпсэу, шъудгъэгумэкIыгъэми, тэ шъуиунэ тыщырэхьатыгъ, мыхэмэ яшIуагъэ къышъокIыщт,- 
дзэкIолIышхом дзэлI щыгъыни, щазыми, пIэтехъо фыжь 
зэкIоцIылъи, IэплъэкIи, алюминэ Iапси, джэмышхи, шоколади, хьалыгъуи илъэу Iэлъмэкъышхо тапашъхьэ къырарегъэуцо.
- Сыдигъуа къызыжъугъэзэжьыщтыр, тызыщышъумыгъэгъупш,- тапашъхьэ къырагъэуцуагъэр сянэ ынэ 
къыпэIумыхьэу ареIо,- скъо нахьыжъхэр сыдэущтэу 
хъущтых? - ДгъэкIотэжьырэр къызэреушъыирэм ипэгъокIэу джэуап ретыжьы.- Ары, ары, шъори къэжъугъэзэжьыщт, ахэри къэкIожьыщтых. Модэ, Мухътар, 
шъучъи, IэнэкIэу мыхэр едгъэжьэжьынха, мыIэрысэ къафыпышъуч. 
Тэри тэчъэшъ, щалъэм из мыIэрысэ къафэтэхьы...

--- Page 147 ---

Оккупацием имафэхэр

--- Page 148 ---

ПсырыкI Родниковскэ къутыр тхышъхьэм нэмыцхэр 
рэкIохэшъ, къушъхьэм чIэхьэх. Успенскэ лъэныкъомкIэ 
щыIэ Къанэкъо станцием нэмыц дзэкIолIхэр зэрыс мэшIокухэр къыщэуцух, блэкIых. Тэ, мазэм къехъугъэшъ, зыми 
тыщымыщ-тыримыщыкIагъэу Уарп тIуакIэ тыдэс, къапыщылъ-къэхъущтыр амышIэу цIыфхэр мэщынэх, урамхэр 
нэкIых. Сятэжъ мафэ къэси тадэжькIэ къыкъокIы, тыгу 

--- Page 149 ---

тымыгъэкIодынэу къытэушъыи. Гъунэгъу зэхахьэри нахь 
макIэ хъугъэ, шъэожъыехэм яджэгу макъи къэIужьырэп. 
Нахьыпэрэ топ омакъэхэри зэхэтхыжьыхэрэп. Изакъоу 
унэ нэкIым Нысэдахэ исышъуна, къэкIо, къэбарыкIэ зызэхимыхыкIэ, сиунэ нэкIэу къэзгъэнагъ еIошъ, мэкIожьы.
Мафэ горэм тянэ къытеIо:
- Мыхьамэт зэрэригъаджэщтыгъэхэ тхылъхэр унэм 
итэшъумыгъэгъэлъых, шъошъуехэри арых. ЧIэтэжъугъатIэх, зыми къышIэщтэп. Тиемэ къызагъэзэжьыкIэ, 
къычIэтхыжьыных.
Барзон ихьэунэ пэмычыжьэу хатэм тхылъхэр щычIэтэтIэх. Ащ ыуж сянэ ыгу зэрэIэсагъэр хэошIыкIы. Зикъэбар 
тымышIэхэрэ Мыхьамэти Мыхьамоди Тхьэ афелъэIу, 
ынэшIу къытщифэнэу тэри дыухь къытфехьы. Нэмыцхэр 
зэрыкIохэрэ псырыкI тхышъхьэмкIэ мэдаIо. Ардэдэм 
къысэупчIы:
- Бомбэ чIыунэр зытIыгъэ дзэкIолIым къыуитыгъэ 
пилоткэр тэ щыIа?
- Сщыгъба...- зэрэсщимылъагъорэр сэгъэшIагъо.
- Тхьэкъысауи, ар пщыгъэу нэмыцмэ уалъэгъумэ!..- 
къэтхъошъ сщехы.- Тэ щыIа мыщ хэлъыгъэ жъуагъор? 
Удэгуа, зэхэпхырэба?
- Згъэбылъыгъэ...
- Тыда зыдэбгъэбылъыгъэр?
- КъыуасIомэ, Мухътар ыштэщт.
- КъаIо джыдэдэм, джэгуалъэп ар! - Мухътар къыстекуо.
- Адэ ары, джэгуалъэп, сикIал, зыдэбгъэбылъыгъэр 
сшIэн фае. Тиемэ къызэрагъэзэжьэу къыостыжьыщт. 
Жъогъо плъыжь сиI, згъэбылъыгъэ пIоу зыми емыIу, цIыф 
Iэябэ щыI. Къысэт, мыщ игъусэу къыостыжьыщт.
- Къет сIуагъэба! - сшынахьыжъмэ ачIыпIэ Мухътар 
зыригъэуцуагъэу зыкъыстырегъэпщыхьэ.
- Укъэмыплъ!..- Барзон ихьащ сэкIошъ, ипхъэмбгъу 
гъуанэ ислъхьэгъагъэ жъуагъор къисэхыжьы.
- Модэ мор зыдигъэтIылъыгъэр... Нэмыцмэ къырагъотагъэмэ...
- Барзон зэригъэкIолIэщтха!..- Мухътар сыпеожьызэ, 
жъуагъор сянэ есэты.

--- Page 150 ---

Мухътартхэм тэ зытшIуагъэбылъи, псырыкI тхышъхьэм 
мэзым хэсхэу нэмыцхэм яплъынхэу кIуагъэх. Тэри ар 
адэтшIагъэти, ахэмэ тяжэу псыIушъом тыIусыгъ. Зыпэ 
къегъогъохэу къэкIожьыгъэхэм зи къытаIуагъэп, ау Мухътаррэ сэрырэ тизакъоу тыкъызызэфэнэжьым, сызыфеупчIырэри сымышIэу, сеупчIыгъ:
- Iэпшъэцха?..
- Сыд Iэпшъэцха... а Iаехэм зашIолIэу яджэнэ Iэгъуапэхэр дэгъэчэрэзыегъагъэх...
Нэмыцмэ плъакIо афэкIогъэгъэ Мухътартхэр къызыкIожьыгъэхэм тхьэмэфитIу фэдиз тешIагъэу тичылэ нэмыц 
машинэ горэ къыдэхьагъэу тичэу къэгъэзэгъу дэжь щызэхэсыгъэ шъэожъыемэ къэбар зызэхахым, зэм къызэкIэщтагъэх, етIанэ ар къызщыуцугъэ тучанымкIэ зечъажьэхэм, 
сшынахьыжъ зыкъыщезгъэнэна, сэри сапэр зыгъэутысэрэмэ ауж силъэдагъ.
Тучан пчъэIупэм зышъхьагъ гъэIагъэ машинэшхо Iут. 
Апэм зы нэмыц, етIанэ щы слъэгъугъэ. Мухътар зэриIогъагъэу, аIэгъуапэхэр дэгъэчэрэзыягъэх, шхончхэп, автоматхэр аголъых. Тучан къогъум джыри нэмыцитIу къыкъокIыгъ. Машинэм кIэрыт нэмыцитIур - зыр урысыбзэкIэ, 
адрэр адыгабзэкIэ! - шъэожъыемэ къадэгущыIэх.
- Е-е, ахэр нэмыцхэп, адыгабзэкIи урысыбзэкIи мэгущыIэх...- Мухътар есIозэ, ащыщ горэм чылэ мэщытыр 
зыдэщытыгъэ чIыпIэм къаз куп зырилъагъокIэ, ахэчъышъ, 
автоматымкIэ ахэо, тэри къыкIэтэIэжьы.
Сянэ омакъэхэр зызэхехым, унэм къичъыгъэщтын, 
тигъунэгъумэ ячэупакIэ дэжь къыщытпэгъокIыгъ:
- Тэ шъущыIагъа?.. Сыд омакъэха къэIугъэхэр?..
- Нэмыцмэ автоматкIэ къазхэр аукIыгъэх! - къызыIосэпхъоты.
Унэм тызыщихьажьыщтым, джыри омэкъэ заулэ 
къэIугъ. Сянэ ыпэ тырегъэлъадэшъ, унапчъэр ыгъэпытэжьызэ, къытеIо:
- Тхьэкъытауи, мы къэкIуагъэхэр делэ дэдэу къычIэкIыных.
- Мыделагъэхэмэ, къаз укIакIо ежьэныгъэха...- Мухътари тянэ дырегъаштэ.

--- Page 151 ---

- Алахьым тащеухъум, ахэр цIыфыгъэхэмэ, зао къыташIылIэныеп...- сянэ хэплъызыкIы, сэ стхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэу тучан лъэныкъомкIэ сэдаIо.- Папи икъэбар 
тшIэрэп, тыгъуасэ тадэжь къызэрэкIогъагъ. НекIо, сикIал, 
Мухътаррэ нысэмрэ унэм къерэнэх, шъумыщын, тэ бэрэ 
тыкъэтыщтэп.
Тятэжъ унэм исэу къычIэкIыгъ, тызимылъэгъугъэр 
бэшIагъэ фэдэу къытпэгъокIыгъ. Нэмыц къэбарыр къызыфэтIуатэкIэ, кIыфы къэхъу. Зи къымыIоу щыс, сэри 
къэщтагъ сшIошIышъ, сыгу къэкIоды. Щысхэр зэкIэ - сяни, 
сэри, Мэчэрхъани, Фэмыий, сянэшыпхъу цIыкIу Бубэ 
фэшъхьафэу - тат ары тызыщыгугъырэр.
- Мыщи къэсыгъэх ара?..- ежь-ежьырэу татэ зэупчIыжьышъ, къыпедзэжьы: - Ягухэлъ шъыпкъэр сшIэрэп 
нахь, чыжьэкIаеу хэгъэгум къихьагъэх. КIэгъожьыных, ау 
кIэхьажьынхэп.
- Пап, сыолъэIу, зыгорэ пIокъон. Апэгъочъыхи, нэмыцхэр къыдэзыщагъэхэм афэдэу бзэджэшIэ Iаджи чылэм 
дэс. "Шъуихабзэ икIи, тихабзэ къыгъэзэжьыгъ" къытфэзыдзыгъэ шъуигъунэгъу ныори урамым къыщытпэкIэфагъ. 
Зикъэлапчъэ тыкъыблэкIыгъэ лIыжъри нэ IаекIэ къытэплъыгъ.
- ШIэхэу дэонхэ рагъэжьагъ, зыхарэмыгъэукъу,- 
тятэжъ къыIуи, къыпидзэжьыгъ,- къызэрэкIуагъэхэм 
фэмыдэу къызэплъэкIхэзэ, зэкIэчъэжьхэу ахэр къэшъулъэгъужьын.
- Ар оIо зэпыт, хэгъэгур зэкIэкIо нахь...- Фэмые 
гъумыгъугъэ.
- Хэгъэгур арэп зэкIакIорэр... Хэгъэгум сицыхьэ 
телъышъ, ар сэIо. Плъэгъугъэба джа дзэкIолI кIалэу тиунэ 
исыгъэр зэрэгъыщтыгъэр? ШъхьакIо иIагъэти, лIыти, 
укIытэти, гъыщтыгъэ. Ащ фэдэ кIэлэ тхьапша зыкъэзышIэжьынэу зэкIэкIуагъэмэ ахэтыр? Тэ ти Мыхьамэти, 
Мыхьамоди, нэмыкI тичылэ кIалэхэри ахэмэ ащыщых.
- А пап, Алахьым ыцIэкIэ сыолъэIу,- сянэ зэхихыгъэмэ 
джыри къагъэгузэжъуагъ,- мы пIохэрэр зыми зэхемыгъэх... Армырми, сыд етIон, етшIэн аIошъ, зы куп къыошэ... 
Шъо шъуикъэлапчъи быракъ плъыжь къыпалъэщт...

--- Page 152 ---

- Шъори ар къышъуфыпалъагъа?.. Джа дэдэр тэ 
тикъэлапчъи пылъыгъ. Зыгу къытфэмышIу, тыдепутатыгъэба, уятэш Мыхьамоди ибольшевикыгъэ ащыгъупшэжьыгъэпщтын, чылэм дэмысэу сIорэп, ау, орэмыгуIащэх. 
Зышъхьэ хэзыхьэжьыгъагъэхэри мэзым къыхэкIыжьыгъэх.- ГъэрекIорэ зэIукIэу псырыкI летчикмэ яIагъэр сынэгу 
къыкIэуцожьыгъ, джащ щыслъэгъугъагъэ лIы одэу тутын 
хэзгъанэзэ гъумыгъущтыгъэр арыба тучаным Iутыгъэ 
нэмыцмэ адэгущыIэщтыгъэр?..- УIагъэ зытелъхэу къэзыгъэзэжьхи, нэмыцмэ чылэм даубытагъэмэ угу ябгъабгъэ 
хъущтэп, дэкIыжьыгъагъэхэмэ, нахьышIугъ. Ау, сыдэу 
пшIын, узыфаер зэкIэ дунаим щыхъущтыгъэмэ...- къэлапчъэм нэс татэ къыддэкIуатэзэ, къытеIо: - Мыхъу 
зыщыхъужьырэм сшIэн сэшIэ.
Джы къызнэсыгъэм сегупшысэшъ, сятэжъ игущыIэмэ 
къаригъэкIыщтыгъэр сшIэрэп, шъхьафит тызэхъужьыми 
сеупчIынэу сиакъыл къыхьыгъэп. Зэгорэм, илъэсыбэ 
тешIэжьыгъэу, сянэ сызеупчIым, къызэриIожьыгъагъэмкIэ, 
мэзым хэхьажьынти, партизанмэ алъыхъунэу ары имурадыгъэр. Сятэжъ мэзым хэмыхьажьыгъагъэми, нэмыцым 
гохьэгъагъэхэм ар партизанмэ япхыгъэу алъытэщтыгъэ, 
къытэплъакIощтыгъэх.
Шъхьэщэфыжьым нэмыцыдзэ къыдэхьагъэп, дэсыгъэп. Апэрэ нэмыц къазукI, кIэнкIэугъоимэ ауж, Ермэлхьаблэ къикIхэу тичылэ машинэхэр къыдахьэхэу ра гъэжьагъ. Къоджэ Советыр зычIэтыгъэ унэм нэмыц управри 
къыщызэIуахыгъ, старости, полицайхэри агъэнэфагъэх. 
ДжырэкIэ тэ зи къытаIорэп, ау сянэ мэщынэ. Еджэгъур 
къэси, еджапIэм сызэкIом, мыщ уиIоф чIэлъэп къызэрэсфадзыгъагъэм, ермэлхьэблэ бэдзэрым кIохэрэ бзылъфыгъэмэ адежьи, нэмыц машинэм зэрэрамыгъэтIысхьэгъагъэр ащ къызыхэхьажьым, шIу къызэрэтпыщымылъыр 
сянэ къыгурыIуагъ.
Бжыхьэпэ мэфэ жъоркъ горэм лъэгуанджэм къынэмысырэ гъончэдж кIакомрэ джэнэ Iэгъопэ пакомрэ зыщыгъ 
нэмыцэу зышъо укъищырэр тищагу къыдэхьагъ. Зи къытимыIоу зиплъыхь-зыкъиплъыхьажьи, чэтэщ лъэныкъомкIэ Iапэ ышIызэ, "яйко" еIо.

--- Page 153 ---

Сянэ унэм ихьажьи, кIэнкIэ заулэ къырихыгъ, нэмыцым 
ар шIомакIэу чэтэщымкIэ джыри Iапэ ешIы. Чэтэщым сянэ 
исымыгъэхьаным пае сэчъэшъ, кIэнкIэ заулэ къыфэсэхьы. 
"Карош-гут" къысеIо, урамымкIэ маджэ, матэр зыIыгъ 
нэмыцэу къыдэхьагъэм рысегъэты. Ащ ыужи нэмыцыбзэкIэ зыгорэхэр къепчъых, зыфаер къыдгурыIорэп. 
"Нынын" ыIозэ, ыIапэ жьым къыщырегъэчъэкIы, зэбэдзэожьы, къецэкъагъэ фэдэу зешIы. Шъоу тиIэп сянэ 
зиIокIэ, нэ IаекIэ къытэплъы, етIанэ "ком" ыIомэ, Iэ къытфишIызэ, садым тыдещэ. Чъыгхэм хъыци, мыIэрыси апытыжьэп. КъыпцIэ чъыг кIасэм пизыгъэти, мыIэрысэ плъыжь 
закъоу къыгъотыгъэр ыIэгушъо ригъэджэгухьэзэ, чъыгым 
пыт къыпцIэр къыпытигъэчыгъ, игъусэ нэмыцыри ежьыри 
матэм кIэмыIэхэу сянэрэ сэрырэ садым къыдытегъэхышъ, 
имашинэ рытегъэгъэуцо. ЗыIукIыжьыхэкIэ, сянэ акIэлъэбгэжьы, сэри сыгу афэплъы.
Нэмыц оккупацие мафэхэм чылэм гъэшIэгъонхэр 
къыдэхъухьэх. Хьэ зиIэмэ хьакъулахьыр къазытыралъхьэм, 
кIэлэеджакIо пэпчъ зэрэрагъэджэщт сомишъэ уасэр мазэ 
къэс къыхьынэу зашIым ауж, цIыф телъытэу шъхьалым 
къырагъэхьаджыщт коцыр мазэм зыфэдизыщтыр, мафэм 
ышхыщтыр агъэнэфагъ. Зышъхьэ къезыхьыжьэжьыгъэ 
цIыфхэу тичылэ къыдэнагъэхэм джурт ахэтмэ аIозэ, ауплъэкIухэу рагъэжьагъ.
Анцокъо Хъызыртхэм ящагу тыдэсэу якъэлапчъэ 
нэмыцитIу къыIухьагъ. Хъызыр ышыпхъунахьыжъ Муслъимэт залъэгъум, "иуда" аIозэ, нэмыцхэр щыхьагъэх, якIэрахъохэр къырапхъотыгъэх. Бзылъфыгъэм икуо макъэ 
зэхэзыхыгъэ гъунэгъухэр къачъэхи, ерагъэу къатырахыжьыгъ. Анцокъохэм къяхъулIагъэр дгъэшIагъозэ, 
тэри зэрэунагъоу тызытекIодэн къытэхъулIэ пэтыгъ.
Мафэ горэм, къызэрэсшIэжьырэмкIэ, щэджэгъоужмэ 
адэжь, талъэныкъокIэ цIыф куп къакIоу Мухътаррэ сэрырэ 
тлъэгъугъэ. КъакIохэрэм апэкIи аужкIи шхонч зышIохэлъэгъэ полицай тIурытIу ит. Старостымрэ полицай пащэмрэ 
азыфагу нэмыц горэ дэт, гъэшIэгъоныр, ахэмэ нэмыцыбзэр тэзгъэхьырэ бзылъфыгъэр ахэт. ЗэкIэми анахьи нахь 
дгъэшIэгъуагъэр шъошэ гъэкIэрэкIагъэ зыщыгъ нэмыцыр 
зэрэпщэрыр ары. Ыпшъэ къыдэпшэу гъумы, ипэIо зандэ 

--- Page 154 ---

шъхьэшхом теIэтыкIыгъ, нэкIушъхьаплъ сырыф, ищазымитIу зэпэцIыужьы, игъончэджыбгъухэр мыин-мыцIыкIухэу 
къыгощых, итэмэтелъхэри зэпэшIэтыжьых, ибгырыпх 
шъуамбгъуи кIэрахъор къыгопшы, шыукъамыщ гъуми ыIэ 
пышIагъ. Зэгорэм мэщытыгъэ тызыщырагъаджэщтыгъэ 
еджапIэу джы икIэрыкIэу мэщыт ашIыжьыгъэм Iуащагъ. 
ПчъэIупэм IуашIыхьэгъэгъэ азэнэджапIэм дэкIуаий, Шъхьэщэфыжьыр къызэпиплъыхьагъ. Нэмыцыр зыращэжьэжьым, пытлъэгъуагъэр сшIэрэп, тэ, шъэожъыехэм, ыуж 
тезэрэгъэлъэдагъ, ау полицаимэ тыкъызэкIафагъ.
Унэм тыкъызэкIожьым, зыуж шъуилъэдэгъагъэр хэт 
щыща ыIоу тяни къытэупчIыгъэп, къэзыщагъэхэми къащагъэми ябгызэ, къэлапчъэр шIуидзэжьыгъ, унапчъэри 
ригъэтыжьыгъ. Зыдгъэпсэфыжьыгъэ фэдэми, сянэ гумэкIым хэкIырэп, татэ игугъу ыжэ дэкIырэп. Ары къэс тэри 
тыгучIэ езы. Остыгъэр хэдгъэнэжьыгъэ къодыеу, типчъэ 
зыгорэ къытеуагъ, ар зэрэтатэр къэтшIагъэу тыпэгъокIыгъ.
- Сыда, пап, къыохъулIагъэр, сыдэу пшъо пызыгъа,- 
мамэ щтагъэу тятэжъ еупчIыгъ.
Сятэжъи мытIысэу, джэхашъор къырикIухьакIызэ, 
къыIуагъ:
- Джыдэдэм, Минат, сызыхэмыкIыжьын бэлыхьэ 
сыхафэ пэтыгъ...- ЩхыпцIи, кIэух къыфишIыжьыгъ: - 
Олахьэ цIыфыр гъэшIэгъонэу гъэпсыгъэм... Непэ, ечэнд 
ужхэм адэжь, управым къысфырагъэкIи, тIогъогогъу 
къыслъагъэкIуагъэх.
- Сыд зыфэягъэхэр?! - сянэ къыхэкуукIыгъ.
- ТIомкIи сафэкIуагъэп,- сянэ зыфеупчIыгъэм иджэуап 
къыритыжьырэп,- щысшIэн щыIэп ясIуи, IузгъэкIыжьыгъэх. 
Ящэнэрэм шхончыр аIыгъэу нэбгыритIу къыслъагъакIуи, 
лIыгъэкIэ сышъущэщтмэ сыд сшIэн сIуи, сыкIуагъ. Джы 
уиупчIэ, Минат, джэуап къесэтыжьы: ешхэ-ешъо зыфашIыгъэ нэмыцым ыпашъхьэ сырагъэуцонышъ, хэбзакIэм 
хъохъу фысагъэIонэу фэягъэх... Еплъ ахэмэ агу къэкIыгъэр... Зыфаехэр къысаIозэ, тхылъыпIэ уплIэнкIэгъэ цIыкIу 
унэм къырахьи, нэмыцым къыратыгъ. Ащ итыр зыфызэрадзэкIым, къызыщылъэти, партизан ыIозэ, икIэрахъо 
етхъожьыгъ.
- А папэ тхьамыкI, къапIорэр сыд?..

--- Page 155 ---

- Щысыгъэхэр зэкIэ делэнха, къыскъоуцуагъэхэри 
нахьыбагъ, щхыпцIыгъэхэри ахэтыгъ. Сыдми, нэмыц 
ешъуагъэм икIэрэхъуапэ къыстыригъэджэгухьэзэ, сакъыхэкIыжьыгъ... КъаIо джы пшIэщтыр... СэрэкIуи зымафэ 
тихатэ къыдэзгъотэгъэ автоматымкIэ сахэрэу Iоу сыгу 
мэхъу. (Мы хъугъэ-шIагъэм фэгъэхьыгъэу, илъэсыбэ 
зытешIэгъэ уж, ситхылъмэ ащыщ горэм дэт. Ащ изакъоп, 
нэмыц оккупацие лъэхъаным тикъэлапчъэ чэщрэ быракъ 
плъыжь цIыкIухэр къызэрэпалъэщтыгъэхэри, нэмыкIхэри 
ары).
- Мыщ къыуашIагъэр, мыщ къыуашIагъэр!..- сятэжъ 
къызэраушъхьакIугъэр ыгу къеозэ, автоматымкIэ ащ 
къыIуагъэм сянэ къыкIигъэкуукIыгъ: - А пап, сыд автомата 
зигугъу пшIырэр! Нэмыцмэ ялIышхо уукIымэ, зэрэчылэу 
тытырагъэстыкIын...
- Адэ арба сшIэщтыр сэзымыгъашIэрэр... Тинасыпмэ, 
тиемэ шIэхэу къагъэзэжьын. Нэмыцмэ яIоф зэрэмыхъатэр 
джа чылэм къащэрэ дэдэхэми къахэIукIы аIуагъ. Ащ 
ишыхьат Уарпыпшъэ лъэныкъомкIэ топ омакъэхэр къызэриIукIыхэрэр. Тисамолетхэри джы нахьыбэрэ ошъогум 
итэлъагъох.
- Ары, тат, тэри ахэр тыгъуасэ тлъэгъугъэх,- сэри 
сятэжъ десэгъаштэ, тIохэрэр унэм ипхыкъон къыригъэкIэу 
сянэ къысэплъыми, зэхихырэр зэригуапэр ынэгу кIэсэлъагъо.
Сятэжъ къырашIагъэм ыуж, мэстэ лъыгъэм тытесым 
фэдэу къэблагъэрэ 1943-рэ илъэсыкIэм текIуалIэ. Сыда 
илъэсыкIэм къытфихьыщтыр? Джа упчIэм иджэуапышIу 
фэдэу чылэм къыдахьэщтыгъэхэ гъомылэугъой нэмыцхэр 
нахь макIэ хъугъэх. Пыим гохьагъэхэми ашъхьэ зэрэрауфэхырэри къахэщы. Абгъэ къырагъэпшэу урамым зэрэтетыщтыгъэхэуи зашIыжьырэп. Тати тэри нэ IаекIэ къызэрэтэплъыщтыгъэхэу къытэмыплъыжьыхэу къытщэхъу. 
Нэмыцмэ задежьэжьхэкIэ, зыдырахьыжьэщт гъомылэхэри 
агъэхьазырхэу зэхэтэхы. Чылэм къыщекIокIырэ къэбарышIухэр къеушыхьаты пIонэу, жъогъо плъыжьыр зытамэ 
тешIыхьэгъэ тисамолет лъхъэнчабзэу непэ чылэм шъхьэрыбыбыкIыгъ. Джы къызгурэIо нэгушIоу сянэ мы мафэхэм 
зыфыхэтыр. СызэрещалIэшъ, IаплI къысещэкIы, ыбгъэ 

--- Page 156 ---

сыкIефызэ, "тиемэ шIэхэу къагъэзэжьыщт, зыми зэхемыгъэх... Муары гузэжъогъукIэ нэмыцмэ Уарп лъэмыдж 
тырашIыхьэ..." къысэIушъашъэ.
Нэфшъагъомэ адэжь, типсышъхьал зыдэщыт лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэмэ яапчхэр хигъэтэкъухэу, омэкъэшхо къэIугъ.
- А сшъхьэ гущ, хэта сшъхьэ къеуагъэр?!..- сянэ 
ышъхьэ ыIыгъэу пIэм къызыхэтIысхьэкIэ, къэхъугъэр 
тымышIэу течъалIэ, етIанэ псынкIэу зыкъешIэжьышъ, 
къэупчIэ: - Шъупсауба? Алахьым бэлыхьэ зытыригъэфэнхэм сыда къагъэуагъэр?
Шъхьаныгъупчъэ лъэныкъомкIэ сянэ ышъхьэ гъэзэгъагъэти ары чъыем хэтэу къеуагъэхэу къызыкIышIошIыгъэр. Хьэ хьакъу макъэхэри цIыф гущыIэ макъэхэри къэIух. 
Нысэдахи къелъэкIонзэ къакIоу тэлъэгъушъ, тыпэгъокIы.
- Алахьым емынэ шIуцIэр къызыфихьыных, мохэм 
къыташIагъэр!..- Нысэдахэ пхъэмбгъу къутэфэ лыцIагъэхэу тихатэ къыдэфагъэхэр къыугъоихэзэ, мэцIацIэ, ыIыгъыхэр къегъэлъагъох.- Шъуеплъ къыташIагъэм!.. Шъхьал 
шIагъор, Минат, тиIэжьэп, къагъэуагъ. ШъушIэрэр тэрэзэп 
ариIонэу чылэм лIы къыдэкIыгъэп. Нэмыцмэ шъхьалынчъэу 
тыкъагъэнагъ, Алахь зизакъом Iусынчъэу ахэр къегъанэх!
- Сыдэу игъуаджэ къытахи, сыдэу игъуаджэ къытахи...- сянэ а зыр къеIо, етIанэ къэупчIэ: - Шъхьалыр 
къагъэуагъэмэ, ащыгъум нэмыцхэр зэкIэкIожьхэба?
- ЗэкIэкIожьых, Минат, зэкIэкIожьых! - Нысэдахэ 
гушIозэ, къыпигъэхъожьырэр гъэшIэгъоны: - Алахьым 
зэкIимыгъэкIожьыгъагъохэщт, шъхьал шIагъор акъутагъ!
- А Мухътар, модэ шъучъи, папэ икъэбар къызэжъугъашI,- Нысэдахэ иаужырэ гущыIэхэр апэм къыгурымыIуагъэу сянэ къытеIо, етIанэ икIэрыкIэу фэгубжыжьы: - А 
Нысэдах, сыда пIорэр!
- Ары, Минат, ары, скъо закъо гущи, о пкъо гущэхэми 
якъэбар тшIэрэп. ШъукIу, Мухътар, шъуятэжъ икъэбар 
къызэжъугъашI, Бакъ тхьамыкIэм къин Iаджи рагъэлъэгъугъ. Тэтыехэм къызагъэзэжьыкIэ, зыфимыгъэгъунхэр 
чылэм къыдэкIыщтых. Сэрмэ, Тхьэ сэIо, афэсымыгъэгъуныгъи...

--- Page 157 ---

- Хьау, Нысэдах, хьау, ащ фэдэхэр папэ ышIэщтхэп. 
Зэхэшъоха? - сянэ тэри къытфегъэпытэ.
Мухътаррэ сэрырэ тыплъэмэ, тызыфачъэщтыгъэ 
тятэжъ Хьатыумэ ячэу къэгъэзэгъу къыкъокIыгъ, мами, 
НысакIи, Нысэдахи щагум зэрэдэтхэр зилъэгъукIэ, плъакIо 
шъхьалымкIэ макIо. Тэри ыуж техьэ. Тлъэгъурэр гукIодыгъу: шъхьалышхор зэхэкъутагъэу щылъ, гъучI зэхэIонтIыхьагъэхэр машIом къыхэпIыикIых, пцэжъыяшэ тызэрикIыщтыгъэ лъэмыджыри псым къырифэкIыщтыгъэ щэрэхъышхори тлъэгъужьырэп.
"ГушIуагъомрэ тхьамыкIагъомрэ зэголъ" татэ зыкIиIощтыгъэр мы чIыпIэр ары къызгурыIонэу къызыщежьагъэр. 
Шъхьал къутагъэм къечъагъэмэ анахьыбэмэ дзыохэр, 
щалъэхэр, Iанлъэхэр аIыгъых. МашIор къямыбэныщтыгъэмэ, стырэ лэжьыгъэр къаухъумэным ычIыпIэкIэ, зэбгырахынэу хьазырых. ЩалъэхэмкIэ хэбанэхэми, машIом 
зыкIэригъахьэхэрэп. Шъхьал къэгъэуагъэм тятэжъ еплъышъ 
щыт нахь, зи къыIорэп. Сыда ар зэгупшысэрэр? Адрэ 
шъэожъыехэр дзыо къэшъухь аIоу, ядэжь зэрагъэчъэжьыхэрэм фэдэу сыда татэ тадэжь тызыфимыгъэчъэжьырэр?.. УпчIэу шъхьэм къитаджэрэр бэ, ау джыдэдэм сшIэ 
сшIоигъор нэмыцхэр зыдэщыIэхэр ары. Тидзэмэ къагъэзэжьыщта? Сыда ащыгъум ахэр нэмыцмэ ауж кIэкIэу 
зыкIимытхэр?
Самолет макъэ зызэхэтэхым, ар къыздиIукIырэ Бескорбнэ лъэныкъомкIэ тыплъагъ, ащ ытамэмэ атешIыхьэгъэ 
жъогъо плъыжьхэмкIэ зэрэтэтиер къэтшIагъ. Тятэжъи тэри 
ащ тыщыгушIукIыгъ.
- Джары шъугу шъумыгъэкIоды къызыкIышъуасIощтыгъэр, тиемэ къагъэзэжьы,- тати къытиIуагъ.
 Ар тятэжъ еIо шъхьае, тэ щыIэха тидзэхэр? Мэфищ 
хъугъэшъ, нэмыц фэшъхьаф тлъэгъурэп. Ахэр зэуж-зэлъыкIохэу, шъхьалым хахыгъэ пхъэмэ ахашIыкIыгъэ лъэмыджым тезэрэмыгъафэхэу ЕрмэлхьаблэкIэ макIох, 
нэмыкIхэм псыхъо нэпкъ джабгъур даIыгъэу, икIэкIыпIэкIэ 
къалэм екIуалIэх. 
 Мыщ дэжьым Мухътаррэ сэрырэ тихэгъуашъхьэ, 
зыми имыеу, къыщытыубытыгъэ шы пцIэгъоплъышхомкIэ 
къытэхъулIэгъагъэр къэстхыщт. Шы уцуагъэм мазэкIэ 

--- Page 158 ---

зыкъедгъэшIэжьыгъэу, теплъымэ, тыщыгушIукIэу тикъакъырэ чIэдгъэтызэ, нэмыцмэ яIоф къызэдэй мафэ 
горэм тянэ къытиIуагъ:
- Мы жъугъашIорэ шыр зэкIэкIожьырэ нэмыцхэм 
шъуагъэIыгъыщтэп. Ау шъугу шъумыгъэкIоды, плъыжьфыжьхэм ялъэхъан шъуятэ ышIэщтыгъэ горэ ащ ешъозгъэшIэщт. Модэ гъучIыIунэрэ уатэрэ къэшъухь. Шым 
иапэрэ лъакъомэ яз лъабжъэм тIэкIу къышъхьэщыщэу, 
гъучIыIунэр хэшъуIущт. ХигъэлъэщыкIыщт нахь, ыгъэузыщтэп.
Тянэ къытиIуагъэр тшIагъэ. Мафэ горэм зэкIакIохэрэ 
нэмыцмэ ащыщ горэ тищагу къыдэлъади, шы зэрэчIэтыр 
ешIэ фэдэу, къакъырэм чIэлъэдагъ. КъычIищыщтыгъэ шыр 
хэлъэщыкIэу зелъэгъум, гъумыгъузэ, щагум дэчъыжьыгъ. 
Ау тигушIо тыфыкIагъэхьагъэп: ар зыхъугъэм мэфэ зытIущ 
тешIагъэу нэмыц щыгъынкIэ зэтегъэпсыхьэгъэ лIы горэ 
тищагу къыдахьи, къэбэртэябзэкIэ къытэупчIыгъ:
- Шы фиIэ?
- Шы лъащэ горэ тиI...- тыбзэкIэ къызэрэтэупчIырэр 
дгъэшIагъозэ, етIожьыгъ.
- Мыра фи шы лъащэр, Iиманцызхэ! - шы лъабжъэм 
хэтIугъэ гъучIыIунэр къытигъэлъэгъузэ, къытфилъыгъ.- 
Мыдэ, Iэдэрэ уадэрэ къэфхь!..
Джаущтэу шым хэшIыкI фызиIэ адыгэ-нэмыц нэгуплъыжъым типцIэгъоплъ гъэшIуагъэ тищагу дищыгъ. "Сыдэу 
тшIын, къызэрыкIуагъэу ари кIожьыгъэ",- тянэ къытиIуи, 
тигъэIэсагъ.

--- Page 159 ---

Тыехэм къагъэзэжьыгъ

--- Page 160 ---

1943-рэ илъэсым иянварь-февраль мэзэ чъыIэхэр 
дэгъоу, непэ фэдэу, къэсэшIэжьых. Ос телъэп. КъокIыпIэ 
жьыбгъэ лыгъу-лыст чъыIэр къепщэ, осыцэхэр къыхелъэсыкIых. Ошъогум пщэ цунтхъафэхэр щезэрэфэх. Ахэмэ 
тыгъэр къазычIэукIэ, къепсыми, лъыпсыр Iуегъэзы 
зыфаIорэм фэд.

--- Page 161 ---

Тянэ унэм тыригъэкIырэп, типчъэхэри тишъхьангъупчъэхэри зэтегъэпытыхьагъэх. Лъэмакъэ горэ къэIу къэс 
къэлъатэ, сыдигъуи зэрэсакъ зэпытыщтыгъэу, къытеIо: 
"Шъуятэ илъэхъан граждан заом япаIохэм жъуагъохэр 
къахэлыдыкIхэу шыу куп тичылэ къыдэхьэгъагъ. ЦIыфхэр 
гушIохэзэ апэгъокIыгъэх, ахьакIагъэх, гъогу гъомыли аратыгъ. Чэщ зэхъум, джа дэдэхэр, "плъыжь" щыгъынхэр 
зыщахыжьыхи, "фыжь" щыгъынкIэ фэпагъэхэу чылэм 
къыдэожьыхи, зыщахьэкIэгъэ унагъохэм аIулъадэхэзэ, 
къарыкIхэрэр аукIыгъагъэх. Хэт ышIэра нэмыц мэхъаджэхэми "фыжьмэ" афэдэу, агу къэкIыщтыр, Алахьыр 
сакъ, тызыфэсакъыжьмэ, нахьышIу". Зы хьаблэкIэ тпэблэгъэ урам шъхьаIэмкIэ чылэм дэкIырэ нэмыцыдзэм уцу 
иIэп, ягузэжъогъу макъэ унэм тыригъэсырэп. Ахэр къэбырсыр къэсми, сянэ Тхьэ елъэIу, къыттегуIыхьэ, ыгъотымэ, 
чIы гъуанэм тыригъэтIысхьащт. 
Чэпэзэхэогъу ужмэ адэжь зэкIакIохэрэ нэмыцмэ 
амакъэ нахь макIэ хъузэ, псырыкIымкIэ IокIоты. Сыхьатныкъо горэкIэ мэзэхэ кIым-сымым уигъащтэу чылэр 
зэлъиштагъ. Сяни, НысакIи, Мухътари, сэри зи тымыIоу, 
джы къэмыхъумэ джы къэхъущт щынагъо горэм тежэ 
фэдэу тыщыс.
Пчъэ тео макъэм тыкъыкIигъэщтагъ, зи тымыIонэу 
сянэ IэкIэ къытфигъэпытагъ. Тятэжъ ымакъэ зызэхэтэхым, 
зэкIэми тыкъызщылъэтыгъ, пщым лъэхэмыхьэрэ НысакIэ 
адрэ унэм чIэлъэдагъ, тэ щыми тыпэгъокIыгъ. ЧъыIэр 
къызыпилъэсыкIырэ джэдыгу быхъушхор зэрэщыгъэу татэ 
къэтIысыгъ. Унэр фабэми, чъыIэ сэлIэ фэдэу сятэжъ иджэдыгу тIэтагъэ сычIэпшыхьэзэ, зыпэ егъэзыхыгъэу ытэмэпкъ 
шIохэлъ автоматым сынэсыгъ, ау сызэригъэщтагъэр къызхэзгъэщыгъэп. Зи сымыIонэу нэкIэ сятэжъ къысэлъэIузэ, 
ыбгъэ сычIефызэ, зэкIэми зэхаригъэхэу къысеIо:
- Джары, сикIал, емынэми тэлауми тыкъялыжьыгъ, 
щынагъо щыIэжьэп.
- Уиджэдыгу зыщых, пап, щай стыр уезгъэшъон.
- Сэ бэрэ сыщысынэу, Минат, сыкъэкIуагъэп,- татэ 
къэтэджыжьы,- шъуикъэбар зэзгъэшIэнэу сыфэягъ. 
Зыжъугъэрэхьат, непэ-неущэу тэтыехэр къэсыжьыщтых.
- Уизакъу, пап, Мухътаррэ сэрырэ удгъэкIотэжьын.

--- Page 162 ---

- Хьау, щынагъо щыIэп сIуагъи, зэрэгъэкIотэ-къызэрэгъэкIотэжьым тыхэхьанэп.
- Ары, тат, щынагъо щыIэп,- сятэжъ иджэдыгу чIэгъ 
автоматыр зэрэчIэлъым сыкъогушхукIызэ, згъэкIотэжьынэу сцIэ сянэ къызэрэримыIуагъэри сыгу къызэреорэр 
дыхэтыжьэу, къызIосэпхъоты.
Унэм тизакъоу тыкъызинэжьыкIэ, татэ еслъэгъулIэгъэ 
автоматым игугъу Мухътар фэсшIын фалI шъхьае, татэ 
ынитIу сынэгу къыкIэуцошъ, сеIажэ. 
- Татэ унэм нэсыжьыгъэщтын,- Мухътар зыгъэгумэкIырэр къеIо.
- Автомат зыIыгъыр адэ нэсыжьын!..- сшынахьыжъ 
къыIуагъэм сишъэф къызIусигъэпхъотыгъ.
- Адэ мы дунай Iаем автомат ыIыгъын! - Мухътари 
къысфедзыжьы.
- Ори ар ошIа? - сэ сымышIэщтыгъэр ежь зэришIэрэр 
сыгу къеозэ, сеупчIы.
- СэшIэ! 
- ИмыщыкIагъэмэ шъуарымыгущыI,- мами тегъэIасэ, 
НысакIи ащ къыдырегъаштэ.
Тыгъолъыжьыгъэ къодыеу, пчъэ тео макъэм тыкъызэкIегъащтэ. Лэгъэжъыем къищырэ дэгъэ остыгъэр сянэ 
ыIыгъэу джэхашъом тет. Мухътари зигъэлIэу пчъэмкIэ 
кIонэу зежьэкIэ, тянэ ыгъакIорэп. Пчъэ тео макъэр нахь 
лъэш мэхъу.
- Хэт ар? - сянэ маджэ.
- Тэры, тэры, шъумыщын,- урысыбзэкIэ зэхэтэхы.
Сянэ пчъэр зыIуихыкIэ, джэдыгу кIэко фыжьхэр ащыгъэу, япаIохэми жъогъо плъыжьхэр къахэлыдыкIхэу, 
нэбгырищ къехьэ. "Плъыжьы", "фыжьы" зыIощтыгъэ сянэ 
джы мыщынэжьэу, ыкъомэ афэдэу, IаплI арещэкIы, Iэ 
ащефэ. Мухътари аIапэхэр еубыты, адрэхэри ытамэ къытеох. Сэри, Мухътарэ зыкъыщезгъэнэна, пIэм сыкъыхэчъышъ, анахь лIы хэкIотагъэу, зипаIо жъогъо плъыжь 
къыхэлыдыкIырэм зесэдзы. Сянэ ышIэщтыр ымышIэу 
модрэм етхъоу мыдрэм етхъоу джэхашъор къыречъыхьыкIы. Мухътар хьакум машIо решIыхьэ.
- Сыны мои, сикIэлэ дахэхэр возвратились,- сянэ 
иурысыбзи иадыгабзи зэхэпхъагъэу НысакIэрэ ежьыррэ 

--- Page 163 ---

агъэжъощт картофыр аупсы.- Сыдэу бэрэ шъукъэтыгъа? 
Долго ждали. Нэмыцыр мэчъэжьы, нэмыц бежит!..
ТызыщыгушIукIырэ дзэкIолIхэр сянэ къыIорэмэ ашъхьэ 
дагъэсысызэ, щысхэу, автоматхэри зыIэкIамыутIупщэу, 
къэчъыех. ЗыIуитхъыгъэхэр сыхьатныкъо горэ хъугъэу 
къэущыжьых. Псы фабэр хьазырышъ, атескIэзэ зясэгъэтхьакIы. Къысщытхъухэзэ, шъоущыгъу такъыри къысатыгъ, 
Мухътари илъэс пшIыкIутфым итэу зышIоиными, ханыгъэп. 
НысакIэ илI заом зэрэщыIэр сянэ ариIуагъэшъ, зыIуамышIыхьэу, фэсакъых.
Картоф гъэжъогъэ стырым щыгушIукIыхэзэ, заулэрэ 
хэIагъэхэу, гъогу тытехьажьы аIозэ, нэмыкI дзэкIолI горэ 
унэм къелъадэ. Гузэжъогъум хэтхэу дзэкIолIхэр яIалъмэкъмэ арэбэнэжьых, шъоущыгъу такъырхэри, консерв 
банкэ зырызхэри Iанэм къытыралъхьэх. Сэри жъогъуашъхьэ зыпылъ бгырыпх шъуамбгъо къысаты, Мухътари 
дзэкIолI гъончэдж къыфагъанэ. Картоф ныкъошх лагъэр 
сянэ алъырехьыжьэ шъхьакIэ, адрэхэм ежьэжьыгъэ 
машинэм зырадзэжьы.
Тызэжэгъэ гушIуагъор къытэхъулIагъэу учъыежьына, 
тэзэрэгъэгущыIэзэ, зэрэхъугъэри тымышIэу, нэф къэшъы. 
Непэ фэдэу сянэ нэгушIо-насыпышIоу зысымылъэгъугъэр 
бэшIагъэ. Илъэсищым къехъугъэщтын. ЕджапIэм сызычIэхьэ мафэм къыщыублагъэу къычIэкIын. Джэнэ куплъ дахэри иIэжьэп, щыгъынынчъэу НысакIэ къызэнэм, ар фыкIишIыкIыжьыгъагъ. Джы шинелым хэшIыкIыгъэ кIакомрэ 
чэтэн кIэпхынымрэ щыгъ. Сэри Мухътари джа плащ-палаткэм хэшIыкIыгъэ чэтэн джэнэ-гъончэдж тиIэр. Ау джы 
Мухътар иIоф къикIыгъ: дзэкIолIым къыритыгъэ гъончэджыр фэшIу ышIыжьынэу тянэ къыриIуагъэшъ, дунаир 
фикъужьырэп. Сэ къысфычIэплъыми, сызэрехъуапсэрэр 
къызыхэзгъэщырэп. Сешъугъурэп, тянэ зэриIоу, мыгъэ 
Мухътар зыричыгъ, ар ащ нахь зэрищыкIагъэр къызгурэIо.
БэшIагъэ нэф къызышъыгъэр. Чэщым къесыгъэ ос 
макIэр тыгъэжь чъыIэм зэрехьэми, хьэблэ шъэожъые 
заулэ тыхъоу тиурам къуапэ дэжь тыщызэхэт, Анцокъо 
Хъызыри къэкIуагъ, Мэлэхъо Хьасан ахэсымылъагъорэр. 
Анахь такъырыIоуи нахьыжъэуи къытхэтыр Мухътар ары. 
Тыгъэжь чъыIэм тпэпсхэр къырегъэчъыми, тызэбгырыкIыжьырэп. Нычэпэ тиунэмэ къарыхьэгъэгъэ дзэкIолIмэ 
ягугъу тэшIы, автоматхэу аIыгъыгъэмэ, ямашинэмэ апышIэгъэ топмэ яинагъэ-цIыкIугъэ щыкIэкIыжьэу тарэгущыIэ. 
Зэлъыпытэу топы омакъэхэр ЕрмэлхьаблэкIэ къеIукIхэшъ, 
тэплъэ, тэдаIо. Топы омакъэхэр къэмыIужьыхэ зэхъум, 
зыфэтхьын тымышIэу тыкъыкIэщтэ. ЕрмэлхьаблэкIэ 
тыдаIозэ, тызэпшъым, зэкIэми анахь Iушэу зытэзгъэлъэгъугъэр Мухътар ары:
- Топхэр зыфэмыожьхэрэр къышъосIон.
- Сыда? - зэкIэми тытебанэ.
- Тидзэмэ Ермэлхьаблэ къаштэжьыгъэшъ ары.
- Хэта къыозыIуагъэр? - сеупчIы.
- КъысэзыIуагъэм сыда епшIэщтыр, къыуаIуагъэмэ, 
езэгъ! - къысфедзыжьышъ, гупшысэгъу сыримыгъафэу 
къыпегъэхъожьы: - ПшIошъ мыхъумэ, узэупчIыщтыр ошIа? 
Хэтына, сэрба!..- пхъатэ тызыпимыхьэу щагум дэхьажьы.
ЗышIошIыжьызэ Мухътар щагум зыфыдэхьажьыгъэр 
джы къэсшIагъ - дзэкIолIмэ къыратыгъэ гъончэджэу 
цылъэпэд фыжь зытелъыр фэин къыщэлэлыми, къытигъэлъэгъунэу ары. Адэ ащ джанэрэ щазымэрэ пылъыжьыгъэхэмэ, сыдэущтэу зишIыщтыгъа! Сыдихьажьынышъ, 
игъончэдж къызэрэщылэлырэр есIощт шъхьакIэ, сигъусэхэр къэзгъанэхэу сазэрэхэкIыжьыщтыр сшIэрэп. ЕсIощт 
сэIокIэ, зэрыуигъэIощта, зегъэлIы, гъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу игъончэдж зыщихыжьы хъумэ, укъысэмыплъ 
еIошъ, ыкIыб къысфегъазэ.
Сыплъэмэ, цы хъэгъэ шъхьэтехъошхом ыкъуапэхэр 
ыкIыбыкIэ щыпыпхыкIыгъэу сянэ унэм къикIи, тятэжъ 
зыщыпсэурэ урамыпшъэ лъэныкъомкIэ ыгъэзагъ. Сэри 
зызгъэлIызэ, "моу шъущыт шъо, тэ зыгорэм тыкIон фае" 
сIозэ, сянэ сылъежьагъэми, гъэзэжь къысиIонкIэ сэщынэ. 
Сянэ сыригъусэнэу сызыкIыфаер нэмыцмэ ялъэхъан "шъуихабзэ икIи, тихабзэ къыгъэзэжьыгъ" зыIозэ къыткIэлъыкуощтыгъэ ныом джы ядэжь тыблэкIы хъумэ, зыкъызэрэтфишIыщтыр сшIэрэпышъ ары. Сянэ сызыкIахьэкIэ, къысIогушIо нахь, укъэмыкIу къысиIорэп. Сыгу зыфэплъырэ ныор 
зысэлъэгъум, сянэ есIуагъ:
- Адэ къыткIэлъыкуожьырэпи...

--- Page 164 ---

- Ныо мыIушым ыIогъэ гущыIэ гуаор угу имыгъэлъ, 
сикIал,- сянэ къысеIожьышъ, зышъхьэ еуфэхыгъэ ныом 
пымылъэу тыблэкIы.
Нычэпэрэчэщым гушIуафэм зэрихьэзэ зынапIэ къемыфэхыгъэ сятэжъ мэчъыети, къэдгъэущыгъэп. ТIэкIурэ 
Фэмые тыкъыкIэрыси, сянэшыпхъу Бубэ пшъэшъэжъые 
лъэрыкIо цIыкIури къэдгъэджэгуи, тадэжь тыкъэкIожьыгъ.

--- Page 165 ---

Зым игушIуагъу, адрэм ихьэдагъ
Слъакъо щэ хэлъ
Цыганмэ тагъапцIэ

--- Page 166 ---

Тичылэ шъхьафит зыщыхъужьыгъэ мазэрэ ныкъорэм 
зэкIэлъыкIохэу Мыхьамэт иписьмищ къытIукIагъ. ТэгушIо 
шъхьакIэ, ахэр гъэрекIо бжыхьэ къытхыгъагъэхэу джы 
къытIэкIагъэхьажьыгъэ къодыех. Къызитхыгъэ мафэхэм 
илъэсныкъом къехъу атешIэжьыгъэми, тэгушIо, сянэ Iэ 
ащефэ, ябэу, сэри сарегъэбэу, НысакIэ реIо:
- Оры гущи, нысэ, мыр къызыфатхыгъэр, едж, гугъэ, 
Алахьым ынэшIу къытщифэн, зэкIэри дэгъу хъущт. А 
сикIал, модэ папэ дэжь чъи, къэбарышIур фахь. Къызитхыгъэхэр зэрэгъэрекIо бжыхьэр емыIу, умыгъэгумэкIы... 
Мары, нысэ, плъэгъун мы мазэм ар къызымытхэкIэ... 
Мыхьамодэ гущ зитхыгъэ щымыIэр, гъэрекIо бжыхьагъэми, сезэгъыщтыгъэ... 
КъэбарышIу гъэIоу татэ дэжь сигъэчъэгъагъэми, сяни 
къыскIэлъыкIожьыгъ. Къызытэгъэзэжьми, къытпэкIафэрэ 
бзылъфыгъэ пэпчъ игушIуагъо феIуатэ, къэбарынчъэмэ 
"шъори къэбарышIу шъуиIэщт, къышъуфэтхэщтых" ареIо. 
Заор макIо, почтэм иIофи узэрэфаеу мэхъуа, яушъыи, 
шIум щегъэгугъых. Нэмыцмэ къялыжьыгъэ Шъхьэщэфыжь 
чылэр гушIуагъо римыгъафэу гъэтхэ мэзэ зытIум тхьамыкIагъом зэлъиштагъ: чылапшъэмкIи чылакIэмкIи зилI, зыкъо 
къаукIыгъэмэ яхьэдагъэхэр къыдэтэджагъэх. Тэ тихьабли 
ар къынэсыгъ. Нысэдахэ ыкъо закъоу Мурат зэрэщымыIэжь 
129
5 Заказ 031

--- Page 167 ---

къэбарыр сянэ зызэхехым, ар ежь къехъулIагъэм фэдэу 
хэкуукIи, зытетыгъэ пчъэшъхьаIум щетIысэхыгъ. Нысэдэхэ 
тхьамыкIэм ихьэдагъэ тыухыгъэ тIозэ, адрэ урам къуапэм 
щыпсэухэрэ Гъурэмэ ялI щымыIэжьэу макъэ къэIугъ. 
Тпэмычыжьэхэ Дэрбэхэми акъо нахьыжъ Исмахьилэ 
зыдэхъугъэр амышIэу зэрэкIодыгъэр къафаIопщыгъ.
Пчыхьэ къызэрэхъущтым тыкIэхъопсызэ, мафэр ерагъэу тэгъакIо - джа уахътэр ары почтэр тичылэ къызыкIорэр. Сыхьати тырамыгъашIэу ащ къыхьыгъэ письмэхэр 
чылэм къыщырахьакIы, гушIуагъо зиIэмэ язэджэжь макъэхэр хьаблэмэ атеIукIы. Ау ятIонэрэ мафэм Совет тхьаматэм 
лIыжъитIу-щы игъусэу къакIохэу къэт зиIэмэ залъэгъукIэ, 
ахэр тхьамыкIэгъо мэкъэгъэIухэшъ, агучIэ езы. Ахэр тиурам къырыкIохэ зыхъукIэ, сянэ ышъо пызыгъэу тикъэлапчъэ 
къыIумыхьанхэу Тхьэ елъэIу, зыблэкIхэкIэ, гушIогъо-нэшхъэигъэ нэпсыр ынэмэ къячъагъэу, мыхъун ышIагъэ фэдэу 
тIэкIурэ плъызэу щэсы.
- Джары, нысэ, джары, сикIал, тэ тхьамыкIагъор 
тблэкIыгъэми, нэмыкI унагъо горэм ар фахьы. Хэт щыщыми, 
си Алахь, аужыпкъэрэ мафэ фэшI, икъин ыщэчынэу кIуачIэ 
къет, тэри унэшIу къытщыф, тыкъэухъум.
Гъэтхэ гузэгум, апрель мазэм, Мыхьамэт къытхыгъэ 
письмэр къытIэкIэхьагъ, ащ ыуж Мыхьамодэ иери 
къытIукIагъ. Тхьэмафэ тешIэ къэс язырызыгъоу къатхэхэ 
зэхъум, сянэ ышъо къыпыхьажьыгъэ фэдагъэми, джа 
мэфэ закъор ары гужьыдэгъэкIыпIэ-гушIуагъоу иIагъэр, 
къыкIэлъыкIорэ мафэм письмэ ежэным пидзэжьыщтыгъэ.
Мухътар зыфэягъэр къыдэхъугъ: хъулъфыгъаIэ зищыкIагъэ колхозым хэхьагъ. Мэзэныкъо фэдиз цукум иси, 
тракторист курсым къыщагъэсагъ, етIанэ трактор къутагъэ горэ ыгъэцэкIэжьэу мазэрэ пылъыгъ. Жъон зырегъажьэм, хьэсэ цыпэм нэмысэу итрактор къути, цу зэпышIагъэкIэ къыхалъэшъужьыгъ. Къин елъэгъуми, губгъом 
къикIырэп, загъорэ ышхыщтыр фэсэхьы. Мафэ горэм 
тракторым ычIыпIэкIэ цуитIу зыкIэшIэгъэ пхъэIашэкIэ жъоу 
слъэгъугъэ. ЦукIэ мажъоми, ищыгъынмэ, зэрэтрактористыр пщамыгъэгъупшэу, кудамэр ащэу. Ыгу кIодырэп, 
трактор кIэпсхэр, къезыIуагъэри сшIэрэп, къафынхэу 
мэгугъэ. Джаущтэу гъатхэри текIыгъ, гъэмафэри къихьагъ.

--- Page 168 ---

Заом хэкIуадэрэр имыкъоу, ащ ибэлахьи шъэожъыемэ 
къанэсы. Зымафэ тигъунэгъу хьаблэм тхьамыкIэгъошхо 
къытехъухьагъ: пхъахьэ мэзым щыIэгъэ ныом джэгуалъэ 
шIошIи къыхьыгъэ нэмыц лагъымэм ипхъорэлъфитIурэ 
ягъунэгъу шъэожъыемрэ ыукIыгъэх. Ащ ыуж сянэ щагум 
сыдигъэкIырэп. КIэрэхъощэ заулэ тичэу лъапсэ къизгъотагъэти, стырихыгъ. Ау ащыщ горэ сыжэ дэсыдзи, къызфэзгъэнагъэшъ, гъэбылъыгъэкIэ къыздесэхьакIы. Анцокъомрэ Мэлахъомрэ къысэхъуапсэх. ДзэкIолIым къыситыгъэгъэ пилоткэр, жъуагъор къыхэлыдыкIэу сщыгъ, 
зысэгъэлIы. Сянэ губгъом дэкIы зыхъукIэ, зыми сымыкIонэу, имыщыкIэгъэ гъучIымэ санэмысынэу, НысакIэ ыIорэр 
згъэцэкIэнэу къысфегъэпытэ. Ары шъхьакIэ, зыгорэм 
унэмысыхэу, зыгорэм улъымыкIо-къыплъымыкIоу унэм 
уисына, сянэ зэрэдэкIэу, НысакIэ селъэIушъ, Хъызыртхэм 
салъэкIо, нахьыбэрэм тадэжь къэсэщэх. Пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр тихъоишъ, ежьхэри къэкIон фалIэх.
НысакIэ зыми симыгъакIо-къыскIэлъимыгъакIохэмэ, 
сэзэщы. Сызыгъапэрэмэ кIэрэхъощэ цIыкIури ащыщ. 
Патроным лыдырэ кIэрэхъуащэр къыпысхынэу сыгу 
къэкIыми, амал фэзгъотырэп. Патроным ыкIоцI илъыр 
сшIэнэу сыфай. Ащ гын зэрилъыр къысаIуагъ шъхьае, 
унитIукIэ плъэгъуным фэдэ щыIэп. Щэм нахьи патрон гъожь 
цIыкIум нахь сыфай, сишъэогъумэ зэрашIэу, сырышъуищт. 
ЕтIанэ ащ сызезэщыкIэ, кIэ зышIот пхъэм теспхыхьанышъ, 
кIэрэхъо цIыкIу сшIы сшIоигъу. Сэщ нэмыкI ащ фэдэ зыми 
иIэщтэп. Щэр лэныстапэкIэ патроным къысфыпымыхы 
зэхъум, мыжъом тесыубытэнышъ, къэзгъэонэу сыгу 
къэкIыгъ. Дэгъур НысакIэ ытыщ зэрэщыIэр ары. КIэрэхъуащэр къызэрэзгъэощтым сыщэщынэ, ау зэрэцIыкIум 
сытырегъэгушIухьэ. Мыжъошхом теслъхьэгъэ щэм тIэкIу 
сыкъыкIэрыкIоти, нахь мыжъо цIыкIукIэ сеуагъ, ау зи 
сфешIагъэп. Сео къэсми сшъхьэ IусэщэикIы нахь, слъакъомэ сапылъэп. Ящэнэрэ огъум мыжъо макъэм къыпэджэжьэу омэкъэ чан зэхэсхыгъэ. Сызэреуагъэ мыжъор 
мыжъошхом къызефэхыжьым, слъэкIэпIэ джабгъу къытефэжьыгъэти, зэригъэузыгъэр ары нахь, къысэхъулIагъэр 
зэхэсшIагъэп. Ау слъакъо лъы тIэкIоу къичъырэм сеплъызэ, 
сакIыбкIэ Анцокъо Хъызыр ымакъэ къыщыIугъ:
131
5*

--- Page 169 ---

- Сыд къыохъулIагъэр плъакъо уеплъыжьэу? - лъыр 
ылъэгъугъэти, слъапшъэ къетхъуагъ.
Лъым сигъончэдж зэресымыгъэуцIэпIыщтыр ары 
сигугъур. ЕтIани мыжъом къыпылъэтыгъэ цакIэм слъакъо 
къыуIагъэу къысшIошIы нахь, щэ хэлъ Iоу сшъхьэ къихьэрэп. 
ГъэшIэгъоныр слъакъо узырэп. ЫпэкIэ ащ панэ къыхаомэ 
е апч горэм къыуIэмэ, сапэ теттакъоу тихэбзагъэти, къысэхъулIагъэр къисымыдзэ фэдэу шъэогъум есIуагъ:
- А-а, мыжъо цакIэм сыкъиуIагъ...- кIэрэхъуащэр 
зэрэсимыIэжьыр Хъызыр езгъэшIэнэу сыфэягъэп, ежьхэми 
Iаджи аIэкIэшIэ, къысаIорэп нахь, джыри ар сиIэу къашIорэшI.
Слъакъо зэрэсыуIэжьыгъэр къисыдзэрэп, зэкIэми 
анахь сшIоIофыр сян ары. КъысэупчIымэ, есIощт ушъхьагъум сылъэхъу. Сятэжъ пхъашIэзэ, зызиуIэжьырэм, иуц 
Iэзэгъу сыгу къэкIыжьышъ, ар тичэу лъапсэ Хъызыр къыкIэресэгъэчы. Ар татэ зэришIыщтыгъэу, тIэкIу сэуцэIушъ, 
уIагъэм тесэлъхьэ. УIагъэм игугъу пшIынэу ащ фэдизэу 
инэп, чыIунэм фэдиз. Сыкъызытэджырэм, сыхэлъэщыкIы, 
етIанэ хэужъыныхьажьышъ, зэхэсшIэжьырэп.
Сянэ губгъом къызикIыжьыкIэ сызэрэхъупхъэр езгъэлъэгъунэу скъутэгъэ пхъэр пчъэIупэ лъэгъупIэм щызэтеслъхьагъ. Апэрэ пчыхьэми, ятIонэрэми, ящэнэрэми, 
къыкIэлъыкIогъэ тхьэмафэми къысэхъулIагъэр езгъэшIагъэп, НысакIи ары. Татэ иуц мафэм щэ-плIэ тесэлъхьэ. 
МэхъупцIышъ, сетIэхъужьы. Мафэ горэм сянэ, губгъом 
дэмыкIэу унэм къызенэм, сыкъишIагъ:
- Сыда къыохъулIагъэр плъэкIапIэ уетIэхъужь зэпытэу?
- Джау сыдми...- сытегущыIыкIыгъ.
- Моу сегъэплъ... Тхьэкъысауи, сыд мыр? - уIэгъэ 
лъэныкъо кIыжьыгъэм сэри сеплъы, адрэ лъэныкъор Iапэр 
тефэнэу плъыжьы, унэсмэ мэузы. СиуIагъэкIэ сянэ есIощтыр хьазырыгъэти, гугъу семылIэу есIуагъ, ау къызэрэуплъыжьыгъэр ыгу рихьыгъэп: - ПхъэцакIэр къыхэнагъэу 
къэщынмэ шIэ?.. Пытэ горэ хэлъ мыщ... Хэт къыозгъэплъын? ЕгъашIэм чылэм доктор тэрэз дэсыгъэп. Зы фельдшер закъо къыдэхьагъэти, заом ащагъ. НекIо фермэм, 
зэотехник лIыжъым зыгорэ къыримыпэсыщтмэ сшIэрэп.

--- Page 170 ---

- Зэотехник лIыжъым дэжьи?!.- ащ былымхэр укол 
зэришIыхэрэ мэстэшхор сынэгу къызыкIэтаджэкIэ, зисэгъанэ.- СыкIощтэп, сэшIэ сэ ащ къысишIэщтыр!
- Къыоплъыщт нахь, сыд къыуишIэн, некIо...
Тхьэ зэриIонэу, Нысэдахэ мыгузэжъуахэу сад чIэгъым 
къычIэкIы. Сыфэмые хъумэ, нанэ зэриIощтыгъэу, иджэнакIэ риубгъокIызэ къелъэкIоны, джы зысищыкIагъэм 
шымыкIо тесым фэд. Нысэдахэ бэ къыгъэшIагъэми, 
тхьакIумашIу, сянэ къысфэгубжэу зызэхихыкIэ, икIо къырегъэхъу. "Сыда мы си ФIыцIэ узхуешхыдэр" зигъэбэслъыныябзэзэ, чыжьэкIэ цIэцIэныр къырегъажьэ. Нысэдахэ 
тхьамыкIэм лъэшэу къыхэIагъ, зэрэунэгъо-хьаблэу тыгу 
егъу. Тылъимыхьэу, гъунэгъухэр фыкъомыкIхэу, шхын 
шIыгъакIэ горэ фамыхьэу мафэ къыхэкIырэп. Ежьыми 
шъоры мыхъугъэмэ, джы нэс къэзгъэшIэныеп еIо.
- СызыфецIацIэрэр мары, Нысэдах, моу еплъ,- сянэ 
слъэкIапIэ къыдещаешъ, регъэлъэгъу,- пхъэцакIэр къызэрэхэуагъэр сшIуиушъэфыгъ, къэщынкIэ сенэгуе.
- Къэщыны шъыпкъ,- Нысэдахэ слъэкIапIэ къытемыIабэзэ, сянэ зэгуцафэрэр къыушыхьатыгъ, къызытеIабэм, 
тIэкIу сыкъэтхытхыгъэти, ыгу къысэгъугъ.- Ары гущ, 
мэузы, ары гущ. Мыщ пытэ горэ къыхэнагъ, мары, чыжьэу 
щыIэп... А зэотехник лIыжъэу зыфапIорэр, иалъмэкъыжърэ 
имэстэжърэ къырилъэшъокIхэу, мыщ нэбгъэсы хъущтэп. 
Чэщ-зымафэкIэ къэщыныпэщтышъ, ащ сэ зыгорэ еспэсын, 
о пшIэщтыгъ, Минат, силIыжъ Пщытеф тхьамыкIэр мыщ 
фэдэ IофкIэ зэрэIэзагъэр...
Мафэми чэщми сиуIагъэ хъупцIыгъэ. Пчэдыжьым 
уIагъэм зыгорэ щызекIорэм фэдэу нахь хъупцIэу, чэлъаоу 
къырегъажьэ.
- Мэуза, сикIал? - сянэ ышIэщтыр ымышIэу къысэплъы, 
сшъхьэ Iэ къыщефэ.- КъызэкIэщыныхьэшъ ары, пчыхьэ 
нэс щыныр къэощт. Моущтэу усымэджэшхоу губгъоми 
сыкIонэп.
- Сысымаджэп! - чыхIэныр зытесэдзышъ, сыкъызыщэлъэты.- Мары узырэп... Апэра слъакъо панэ къызэрэхаорэр?
- Аущтэу оIомэ, сикIал, моу тучаным сыкъокIынышъ, 
IэшIу-IушIу горэ къыпфэсхьын.

--- Page 171 ---

Тучаным сянэ кIогъэ къодыеу, къысфихьыщтым сежэу 
тикъэлапчъэ тетIысхьапIэ сытесызэ, Анцокъомрэ Мэлахъомрэ сымэджаплъэ къысфэкIуагъэх.
- Сыд, МэщбашIэр, зэогъэсымаджэ ара?..- ыгу 
къысэгъуми къысэмыгъуми умышIэнэу Хьасанэ къысэупчIыгъ.- Моу сегъэплъ Анцокъом зыфиIогъэ уиуIагъэ... 
Мы щын тIэкIур ара къышъуфимыгъэкIырэр?..- ыIэхъомбэшхохэмкIэ щыныгъэм къызытеIункIэм, куогъу сыримыгъафэу щэ гъожь цIыкIур къыхэлъэтыгъ.
- Сянэ къэкIожьы, щэм игугъу фэшъумышI, ешъумыгъэлъэгъу,- щэр згъэбылъыжьызэ, сишъэогъумэ афэсэгъэпытэ,- щыным пхъапэ къыдэкIуагъэр...
Джаущтэу сишъэогъумэ щэ "пхъапэр" слъакъо къыхахыжьи, тучаным къысфырахыгъэ IэшIу-IушIумкIэ зыдгъэтхъэжьызэ тIэкIурэ тыщысыгъэу, унэм сызехьажьым, 
сянэ ыгу мызагъэу джыри къысиIуагъ:
- А сикIал, моу плъакъо сегъэплъ... Ары, зи хэлъыжьэп... Хъэдэн шъэбэ къабзэ тесэгъапх...
КIэрэхъуащэмкIэ зэрэзгъэпцIэгъагъэр Мыекъуапэ 
сикIи, чылэм сыкIуагъэу сянэ фэсIотэжьыгъагъ. ЫшIошъ 
зэмыхъум, слъэкIапIэ фыдэсщаий, щэ хэхьапIэ-хэкIыпIэ 
ситыркъуитIу езгъэлъэгъужьыгъагъ. Анцокъо Хъызыррэ 
Мэлэхъо Хьасанрэ ажэ зэрэпытагъэр джы къызнэсыгъэми 
сэгъэшIагъо. КIэлэгъу-бзэджэгъур сыгу къызыкIыжьыкIэ, 
зэо текIыгъэ тхьамыкIагъом ишъобж сэри стелъ сэIошъ, 
зышIошъ мыхъурэмэ, слъэкIэпIэ джабгъу телъ тыркъуитIур 
ясэгъэлъэгъу. Ау слъакъо телъ тыркъом нахьи заом сабыигум къытырищэгъэ нэрмылъэгъу тыркъор нахь мэузы.
Джыри а уахътэм изы къэбар. Сян, НысакI, сэры аIоу 
цыган бзылъфыгъитIумэ къыташIэгъагъэр къышъуфэсIотэжьын. Ар сэ спкъы къикIэу къытэхъулIэгъагъэшъ, 
дэгъу дэдэу къэсэшIэжьы - 1944-рэ зэо илъэсым игъэмаф.
Уикъэт упэплъэным, икъэбар умышIэным нахь тхьамыкIагъо щыIэп. Хэти гугъэкIэ мэпсэу. Тэ тиунагъокIи, адрэ 
унэгъо пчъагъэмэ афэдэу, джа гугъэр тикIэгъэкъон. Зы 
мафэ къыхэкIырэп сшынахьыжъмэ яписьмэмэ тапэмыплъэу. 
Непэ къытIэкIэхьагъэ пэтзэ, неущ къэкIощтым тежэ. Сянэ 
тхьамыкIэм зэриIоу, письмэ тхынымкIэ Мыхьамэт тигъэнэтIупцIэрэп. Ау Мыхьамодэ икъэбар бэрэ къымыгъэIоу 

--- Page 172 ---

къыхэкIы. Еджагъэмрэ емыджагъэмрэ зэфэдэп тянэ еIошъ, 
ащ икъэмытхакIэ ушъхьагъу къыфегъоты. Заом тыIохьэ 
ыIуи, Мыхьамодэ къызытхэгъагъэм мэзищ тешIагъ. Зэрэунагъоу сянэ теушъыи шъхьакIэ, къыддыригъаштэ фэдэзэ, 
тлъэгъузэ, мэткIу. ПлъэгъугъэкIи, къэмышIэжьынэу зэхэуагъ, ыIупшIэхэр къиугъэх, джанэу щыгъыри къыщэлэлы. 
Пчыхьапэрэ почтэм икъэсыгъом сэчъэ. Мыхьамодэ иписьмэ 
щыIэп. Мыхьамэт къытхыгъэр къызысхьыкIэ, ари къылъфыгъэба, мэгушIошъ, тIэкIу зэрэтешIэу плъызэу регъэжьэжьы. ГъэрекIо щегъэжьагъэу письмэ тхыкIэ зэзгъэшIагъэшъ, адыгабзэмрэ урысыбзэмрэ зэхэпхъагъэу сянэ 
къыIорэр сэтхы. ТхылъыпIэ щымыIэм, сатырэ заул ныIэп 
тезгъафэрэр, итым сянэ сыкъызыфеджэжьыкIэ, къысщэтхъу. Мафэ къэс Мыхьамодэ сыфагъатхэми, джэуап 
къытыжьырэп. ЕтIанэ сянэ ыгу къызэрэкIыгъэри сымышIэу, 
гуIэрэм ыгу къэмыкIын щыIэп зэраIоу, командирым тыфэгъатх къысеIо. Ащ ыцIэ умышIэу сыдэущтэу уфэтхэщта, 
зысIокIэ, "товарищ командир" Iори, къегъажь ыIозэ, 
сегъэтхы: "Товарищ командир! Машбашев Махмуд Шумафович мой сын. Давно письмо неполучай, трети месяц 
пошел. Машбашева Минат Баковна".
Джа письмэр сянэ командирым зыфысегъэтхым, нахь 
зыкъишIэжьыгъэ фэдэу къысщыхъугъ. А мафэми Мыхьамэт къытхыгъэр къытIэкIэхьагъэти, ащ игушIуафи кIэтыгъэщтын.
ЩыIэныгъэм узэмыжэгъэ Iаджи къыхэхъухьэ. Сыд 
хъугъэми зыщэчырэр, зышъо дэкIырэр цIыфыр ары. Мафэ 
горэм сизакъоу типчъэIупэ сыIусэу цыган бзылъфыгъитIу 
къыIухьагъ. Хэтрэ лъэIуакIо тикъэлапчъэ къыIухьагъэми, 
зыгорэ фимыщэеу сянэ IуигъэкIыжьыщтыгъэпти, къужъ 
тIыргъогъэ зытIущ цыганмэ къафыпысчыгъ. Сянэ зыдэщыIэмкIи, заом щыIэу тиIэхэмкIи, къысэупчIыгъэх. Пыим 
езаохэрэ сшынахьыжъхэм сарымыгушхо мэхъуа, ахэмэ 
ацIэмэ, алъэкъуацIэмэ анэсыжьэу, къызытхагъэхэ-къызымытхагъэхэм акIэкIыжьэу къафэсIотагъ, Мухътар зэрэтрактористри, губгъом зэрэщыIэри, НысакIэ псыхьэ 
зэрэкIуагъэри ясIуагъ. Ардэдэм сянэ Нысэдахэ дэжь 
къикIыжьэу зысэлъэгъум, Iэ фэсшIыгъэти, мыдэ умышIэмэ 
япшъэшъэгъу фэдэу, щыгушIукIхэзэ пэгъокIыгъэх. Сэри 

--- Page 173 ---

къэлапчъэм сыкъыдэкIи, сишъэогъумэ псым садэкIонэу 
сяжэзэ, сянэ къысэджагъ:
- А сикIал, модэ чэтмэ кIэнкIэ къакIэцIыгъэ щыIэмэ, 
чэтэщым иплъ.
Щагум сыдэхьажьымэ, цыган бзылъфыгъитIур типчъэIушъхьэ тес, язым стакан горэ псы из-имызэу ыIэгушъо 
ит. Псы ешъощтын сIуи, чэтэщым кIэнкIэ зыхы-зыблэу исыр 
сиджэнэ IэкIапэкIэ къэсхьыгъ.
- Пкъо Мыхьамод арба зикъэбар щымыIэр? - цыганым 
стакан кIыIум ыIэгушъо ригъачъэзэ, сянэ къеупчIы.- ШIэхэу 
икъэбарышIу къышъоIущт.
- Тэ щыпшIэра? - сянэ мэгушIо.
- Мы сIэгушъо ит стаканыпсым хэсэлъагъо.
- Тара? - сянэ хэплъэ, зи химылъагъо зыхъукIэ, къысеIо.- О унэхэр нахь чаных, сикIал, еплъ.
- Ори, мыщи зи шъулъэгъущтэп. Сэщ нэмыкI зыми 
ылъэгъущтэп. Мы кIэнкIэмэ тхъужъожьыгъэ банкэ къягъэгъуси, пкъо Мыхьамодэ икъэбар шъыпкъэ къыосIощт.
Зэхихыгъэм сянэ къызщегъэлъэтышъ, унэм елъэ дэжьы. Тхъужъожьыгъэ банкэр ыпашъхьэ къырегъэуцо. 
ДжырэкIи хэшIыкI зыфысимыIэ цыхьэмышIыгъэ горэ 
сшъхьэ къызэритаджэрэр адрэ бзылъфыгъэ нахьыкIэм 
къыздешIэ фэдэу къысэплъы, къысфэсакъы. Сэ згъэшIагъорэр, сыд сянэ къыраIуагъэми, афешIэ. Ау сянэ гъэделэгъошIумэ ащыщэп, угу илъыр къэмыIо рапшIэзэ къешIэ 
зыфаIорэм фэд. Сыда къехъулIагъэр? НысакIи псыхьэ 
зэрэщыI, Нысэдахи зегъэпсэфыщтын, къакIорэп.
- Шъоу шъуиIа? - цыганыр къызыупчIэкIэ, сянэ джыри 
зыщэлъэты. Сянэ сылъыджи, унэм сыдихьанэу сызежьэм, 
бзылъфыгъэм ынэ къысфигъэIаезэ, ыIэ къыспигъохыгъ. 
Цыганыр бгъэгубжымэ, унэ къыритхъыщт шъэожъыемэ 
аIоу зэхэсхыгъагъэти, сыкъызэкIэщтэ. Сянэ къызэрэлъэгъуагъэм лъыпытэу, къэгущыIэгъу сыримыгъафэу, цыганым къеIо: - IугъэкI уишъэожъые, паIо зыщыгъ щытэу 
тигухэлъ къыддэхъущтэп.
- КIо, сикIал, джэгу.
- Мам, укъегъэделэ мыщ...
- ПIорэр сыда,- зэхихыгъэм егупшысэным ычIыпIэкIэ 
егъэшIагъо,- сигъэделэнэу тыгъуасэ сыкъалъфыгъ пшIошIа? Сыкъигъэделэн адэ!

--- Page 174 ---

- Мы стаканым,- цыган бзылъфыгъэр къэгузажъо,- 
хэсыдзэщтым псыр къызимыгъажъокIэ, сIорэр шъыпкъэп. 
КъызыжъокIэ, пкъо гурыт псау. Мы шъэожъыем сегъэохъу, 
санэIу игъэкI.
- А нынэ, а сикIал, бзылъфыгъэр умыгъэохъу...- сянэ 
къысэубзэ, ау цыганым фыжь такъыр цIыкIу горэ стаканыпсым зышъхьэщиубытэщтым къысфычIэплъэу зелъэгъум, зимышIэжьэу къысфэгубжыгъ: - Тхьэм симыукIи, 
тшъхьащыкI къыуаIуагъэба!
Цыганмэ апае сянэ сыгу хигъэкIыгъэу щагум сызыдэкIым, НысакIэ Хьаджэрэттхэм адэжь къэсыжьыгъэу 
слъэгъугъэти, къэпсынкIэнэу Iэ фэсшIыгъ.
- Сыда къэхъугъэр, Инженер,- адыгэмэ зэряхабзэу, 
пщыкъом ыцIэ шъыпкъэр нысэм къыриIорэпышъ, сэ джаущтэу НысакIэ къысэджэ, адрэ сшынахьыжъхэ Мыхьамодэ - 
Фельдшер, Мухътар - Учитель.
- КъелъэкIон, цыган бзылъфыгъэмэ мамэ рагъашIэрэр 
сшIэрэп!..
ЩэлъитIум псыр ашъхьащикIутэу НысакIэ щагум къыдэхьажьэу цыганмэ залъэгъукIэ, сянэ аритыгъэхэр зэкIаугъуаеу рагъажьэ. Натрыфышъхьэр сянэ ыгъэушкъоизэ, 
унэм къызикIыжьыкIэ, нысэм къыреIо:
- А нысэ, мы бзылъфыгъэмэ гъэшIэгъонхэр къысаIо. 
Мыхьамодэ икъэбарышIу непэ-неущ къэсынэу аIуагъ. 
Мыхьамэти шIэхэу къытфэкIожьынэу аIо. Моу зы чэт горэ 
къэтэжъугъэубыт...
- А гуащэ, уагъапцIэмэ шIэ? - нысэр къэупчIагъэми, 
чэтыр сянэ къыубытынэу ежьэ, шкъун зэратрэмэ ахапхъозэ, джыри къыреIо.- А гуащэ, мыхэр гъэпцIэкIо 
лъэпкъых...
- Хьау, нысэ, мыхэр укъэзгъапцIэхэрэм афэдэхэп.
- А сшIэрэп, гуащэ...
Сызыщыгугъыщтыгъэ НысакIи сянэ дырегъаштэ. НэбгыритIум чэтыр къафэмыубыты зыхъукIэ, сэ сычэтубыт 
Iазэшъ, къысэхъулIагъэр сымышIэу сяупчIы:
- Тара къэсыубытыщтыр?
- Мо атэкъэ кIэкIыхьэр ары...
- Мыр сэ сищыкIагъэп...- цыган бзылъфыгъэ къопцIэ 
нашхъом атакъэр сянэ Iимыхы фэдэу зешIы.- Мыщ епшIэщтыр ары, нычэпэ сыхьатыр пшIыкIутIум чылэм удэкIынышъ, уизакъоу ары, гъусэ уиIэ хъущтэп, гъогу зэхэкI 
горэм щычIэптIэщт.
- Iух адэ, чэщныкъом сизакъоу сыдэущтэу чIэсэбгъэтIэщта! О чIаптIэмэ хъущтба?
- Сэрми хъущт, цыхьэ къысфэпшIымэ...
- Сицыхьэ птемылъыгъэмэ, мыщ фэдэу сыкъыоубзэщтыгъа? Скъомэ щэр нэшъу, дэгу афэшIи, псаоу къысфэгъэкIожьхи, къыпфэсымышIэн щыIэп.
- ПкъохэмкIэ къыосIуагъэм уемыхъырэхъышэжь...- 
цыган бзылъфыгъэм унэпчъэ IухыгъэмкIэ ылъэгъурэ пIэтехъом Iэ фишIызэ, къыпегъэхъожьы.- Ащыгъум, угукIэ 
урэзэщтымэ, мо пIэтехъом мы угу пыкIыгъэхэр кIоцIысэгъэщыхьэх.
- Гуащэ,- нысэм сянэ къырихьыжьэгъэ пIэтехъор 
пеубыты,- пIэтехъо закъор еозгъэтыщтэп!
- Хъугъэ, пIэтехъом пае шъузэмыцIацI, сищыкIагъэп. 
ЦIэцIэныр мыщ къызыхахьэкIэ, тиIоф хьаулые хъущт,- 
цыганым НысакIэ къыфедзы: - О къыосIощтыр ошIа, 
пIэтехъом нахьи уилI шIу плъэгъугъэмэ нахьышIугъ. ХъяркIэ,- цыган бзылъфыгъэ нашхъом сшъхьэ Iэ къыщифэзэ, 
щагум дэкIыжьы.
Цыганхэр тищагу зыдэкIыжьыхэкIэ, щыми типчъэIушъхьэ тытетIысхьэшъ, зи тымыIоу тIэкIурэ тыщэсы. Сянэ апэ 
зыкъешIэжьышъ, НысакIэ къеубзэжьы:
- Цыганым къыпфидзыгъэм пае, нысэ, зымыгъэчэфынчъ. Ахэмэ Iаджи аIощт. Зыфаер арэIу, арэшI фаеми, 
сисабыйхэр псаоу къарэгъэкIожьыхи... Мы дунэе Iаем 
тагъэпцIэна, мэхъэшэнхэба!.. Ежь ыкъуи илIи заом Iутэу 
ыIуагъ. Мыхьамэти Мыхьамоди ацIэхэр ашIэх, къызытхагъэхэ-къызымытхагъэхэм нэс щыгъуазэх.
- Мам, цыганмэ уязыгъэгъэпцIагъэр сэры! - сишхъухьэшIагъэ къызгурыIожьыгъэу къызыIосэпхъоты.- КъысэупчIыгъэхэти, Мыхьамэти Мыхьамоди ацIэхэр, заом зэрэщыIэхэри ясIуагъ.
- ШIэх, чыжьэу IумыкIыжьыхэзэ!..- сянэ къызызыщылъэтыкIэ, тэри ыуж телъадэ, урам къэгъэзэгъури адрэри къисчъыхьакIыгъэхэми, тэ къипхыжьыных, бзэхыгъэх. 
Цыганмэ къызэрагъэделагъэр сянэ шIошъхьакIоу заулэрэ 

--- Page 175 ---

нэмыз-Iумызэу щыти, ежь-ежьырэу ушъый кIэух зыфишIыжьыгъ: - Адэ джары лъфыгъэм уимыгъэшIэн щыIэп 
зыкIаIорэр...
Хэтрэ цIыф лъэпкъи тхьагъэпцIыгъэ-бзэджэшIагъэ 
зезыхьэ горэ зэрахэтыр сэшIэми, зэо тхьамыкIагъом илъэхъан сянэ гуIалэ цыганмэ къырашIэгъагъэр джы къызнэсыгъэм зыщызгъэгъупшэн слъэкIырэп. Ахэмэ ащыщ 
тиунапчъэ къыIухьагъэми, Iосэфы, урамым къыщыспыпкIагъэми, сыфэгубжы.

--- Page 176 ---

Псыщэ цукур ско къырэкIо
Комсомолым сыхэхьэ

--- Page 177 ---

КъэзгъэшIэгъэ илъэсыбэм загъорэ къытезгъэзэжьызэ 
сегупшысэшъ, псы щэлъэ тIокIиплI зэрыт пхъэчай псыщэ 
цукур ско къызырэкIом, зэпимыкIэу сыкъызэрелыжьыгъэр 
къызгурыIорэп. Ау ащ игугъу къэсшIыным ыпэкIэ заом 
пэшIорыгъэшъэу ыпсыхьащтыгъэ сикIэлэгъу-щыIэныгъэ 
мафэхэм джыри къафэзгъэзэжьын.
Сянэ тыдэ щыIэми, губгъор арыми, унэм исми, бэдзэрым кIуагъэми, хьэдагъэм хэсми ынэIу чылэ почтэ 
лъэныкъомкIэ гъэзагъэ. Цыган бзылъфыгъэмэ тыкъызэрагъэпцIагъэр нэрылъэгъу шъыпкъагъэми, хэт ышIэра сянэ 
ыIозэ, тэри, НысакIэрэ сэрырэ, ащ дедгъэштэжьызэ, 
къэбарышIу къытIукIэным тхьэмэфитIо тыпэплъагъ. Мафэ 
къэси почтэм сэчъэ, сянэ сызэрэIуплъэщтыри есIощтыри 
сымышIэу IэнэкI нэмыз-Iумызэу сыкъэкIожьы. Ау пчыхьапэ 
горэм письмитIу сIыгъэу унэм сыкъэчъэжьы, зыр Мыхьамэт 
къетхы, адрэр... къызгурыIорэп, урыс лъэкъуацIэ тетхагъ. 
Зэрэхъури сымышIэу сыгу пызырэм фэдэу макIэ къэхъу...
- Мыхьамэт ием укъемыджэзэ, Мыхьамодэ ием апэ 
къедж,- сянэ къысеIо.
- Ары шъхьае, мам, мыщ Мыхьамодэп кIэтхагъэр, 
нэмыкI лъэкъуацI.

--- Page 178 ---

- Сыд пIуи?..- сянэ ыпсэ хэзыгъэу къысIоплъыхьэ, 
етIанэ зыкъешIэжьы: - Хэт иеми, сикIал, къедж. Джа 
тызыфэтхэгъэгъэ командирыр къытфэтхэжьыгъэнкIи 
пшIэнэп. Тхьэм къытфиухэсыгъэр тынатIэ...
Сэри сIэ кIэзэзызэ, письмэр къызэтесхи, "Уважаемая 
Минат Баковна, Ваш сын боец Машбашев Махмуд Шумафович жив. После ранения он в данное время находится в 
госпитале..." сыкъеджэ зэхъум, сянэ пIэкIорым тетIысхьи, 
къэгъыгъ. Командирым къытфитхыгъэм джыри зэ сянэ 
сыкъызырегъэджэжьым ыуж ныIэп Мыхьамэт иер зызэтетхыгъэр. Мыхьамэт иIоф зытетыри кIэкIэу къетхы: 
нэмыцыр къыздикIыгъэ лъэныкъом афыжьы, зэхакъутэ...
- Яфэшъуаш а Iиманцызхэм яшъушIэрэр зэкIэ,- сыкъызаджэрэм сяни къыпегъэхъожьы, НысакIи къыдырегъаштэ, сэры нэмыIэмэ, дунаир сфикъужьырэп,- ары, си 
Мыхьамэт, ары, нынэ, Алахьыр сакъ, зыфэсакъыжь, 
уигъусэхэри ары, Алахьым щэр нэшъу, дэгу зэкIэми шъуфешI, шъупсаоу, шъуузынчъэу шъукъытфегъэкIожь.
Ар зыхъугъэм мэфэ зытфых тешIагъэу джыри тигушIуагъо къыхэхъуагъ: Ташкент къикIи, Мыхьамодэ иписьмэ 
къытIукIагъ. УIэгъэ хьылъэ телъэу Ташкент зэращагъэр, 
Iэ джабгъум щэр къыхахьи, блэбгъур пхыриутэу 
зэрэхэкIыжьыгъэр, нэмыкI уIагъэхэр ылъакъомэ зэрателъхэр, зэрэкIыжьыхэрэр, адрэ ыблэбгъу уIагъэ нахь хъужьэу 
зэрэригъэжьагъэри къытфитхыгъ. Командирым иписьмэ 
сянэ щымыгушIукIыщтыгъэу, Iэ щимыфэщтыгъэу, тхьэегъэпсэушхокIэ игугъу ымышIыщтыгъэу арэп, ау ежь 
Мыхьамодэ ыIэкIэ къытхыгъэм ар нахь щыгушIукIыгъэу 
къысщыхъугъ. Тщыгъупшэжьыгъагъэхэ цыганхэми ягугъу 
къымышIын ылъэкIыгъэп:
- Джары, нысэ, цыганмэ тябгыгъагъ шъхьакIэ, яджэнч 
къикIыгъэр шъыпкъэу къычIэкIыгъ. КъэошIэжьа, пкъохэм 
якъэбар къышъоIущт къытаIогъагъи... Яхьалэл, ястыгъэм 
сырыкIэгъожьырэп, шъори шъурыкIэмыгъожь... Ары, 
ары, нысэ, ахэмэ афэдэу укIытэ зимыIэ цIыф сырихьылIагъэп... МэшIошхом хэт къэслъфыгъэ гущэхэмкIэ, сыдэу 
сшIын, сыгужъыегъагъэти ары... Ау а мафэм сызыушхъухьэгъагъэхэ цыганхэр Тхьэм ыгъэкIонхэп, зыгорэм итхьамыкIагъо ухэбаикIыныри ухэунэхъукIыныри зэфэдэ. ЦIыфым игунахь къыогоожьыщт.
Зэошхор макIоми, щыIэныгъэр къэуцурэп. ТикIэлэгъур 
епсыхьэ, еуIушы. Мыгъэрэ гъэпсэфыгъо мэзищыр адрэ 
блэкIыгъэ илъэсхэм афэдэп. Илъэс пшIыкIуплI тыхъугъэшъ, 
колхоз губгъом тыдэкIы, ткIуачIэ къыхьыщт-къымыхьыщт 
Iофхэри щытэшIэх. Мэкъуогъум лIыжъмэ тадэIэпыIагъ. 
Джы хыныгъом коцыр щэмэджыкIэ аупкIэнэу кумэ арыс 
лIыжъхэр арагъэкIхи, нахь шъэожъые такъырыIохэр арагъэтIысхьагъэх. Мухътари тракторым къехыгъэгоу коцыр 
зыупкIэрэ лIыжъхэм ахэт. Тэ бганэр зыпхырэ бзылъфыгъэхэм тырягъус, ташIосабыеу къытшъхьасхэми, зытэгъэлIы.
Мафэ горэм хьасапэм дэжь щыт пхъэчаим псы щалъэ 
къисхыгъэу хынэкIо-бгэнэпхымэ афэсхьызэ, ЛIыIужъу 
Исхьакъ бригадирым къысиIуагъ:
- СицIэджэгъу, пфэукIочIыщтмэ, псыщэкум, уизгъэтIысхьан.
- Сыда зыкIысфэмыукIочIыщтыр? - зицыхьэ къыстелъкъыстемылъышъом фэсыдзыжьи, зыфэсыушыхьатыжьыгъ: - Сэ Iаджри псыщэ Къэрэжъ сыдэкIуагъ.
- Къэрэжъ къэгъойщэягъэшъ ары...- бригадирым 
кIилъэшъужь фэдэу зишIи, ошIэ-дэмышIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Анцокъо Хъызыр гъусэ къыпфэсшIын.
- Анцокъор симыгъусэми, а зыфэпIуагъэр сфэшIэн.
- Хьау, сикIал,- татэ къэгузэжъуагъ,- Анцокъо Хъызырми Мэлэхъо Хьасанми, тIум яз, уигъусэмэ нахьышIу, 
шъузэрэгъэзэщынэп, шъузэфэсакъыжьын.
- СцIэ къызэрепIуагъэмкIэ, Бакъ, тхьэуегъэпсэу,- 
зыпкъыкIэ хэпшIыкIэу зизычыгъэ Хьасанэ зэригуапэр 
къыхэщэу къыIуагъ,- ау сэрыкIэ щэмэджыр нахь Iэрыфэгъу.- ЕтIанэ тэ Iапэ къытфишIызэ, къытфигъэпытэжьыгъ: - 
МитIур нахь зэдэхъущт, арышъ, псы чъыIэр фэбэжьыгъо 
ишъумыгъафэу къытфэжъугъэсыщт.
Джар ишIыкIэ-хъукIэу Анцокъо Хъызыррэ сэрырэ 
псыщэкум тызэдырагъэтIысхьэгъагъэми, сэ сцIэ апэ къыраIогъагъэти, сынахьыжъыгъ. Шъыпкъэ, тэщ пае шъэогъум 
къыIуагъэм шъыпкъэ хэлъыгъ. Анцокъомрэ сэрырэ псым 
тыкъыхафыжьыфэ тыхэсыныр тикIэсагъ. Ежь Хьасанэ иунэ 

--- Page 179 ---

псыхъо нэпкъым тетыгъэми, есыкIэ тэрэз ышIэщтыгъэп. 
Джащ пае нэпкъым тес къошъофыкIэ Iаз етIощтыгъэ. Ау 
псыщэ IэнатIэр къытаты зэхъум, Мэлахъом къытфигъэпытэгъагъэр зыщыдгъэгъупшэщтыгъэп: пхъэчаим псы 
идгъэхъоным ыпэкIэ, зэ-тIо псым зычIэдгъаоти, тиIоф ыуж 
тихьэщтыгъ. Джарэущтэу тытхъэжьызэ, мэфищ нахь Iоф 
тымышIагъэу губгъом тыкIожьызэ, зэрэхъугъэри сымышIэу 
куплIэм сефэхи, цуку щэрэхъыр ско къырыкIуагъ. Синасыпти, кум иапэрэ щэрэхъ ско къырыкIуагъэр. Псыщэлъэ 
тIокIиплI зэрыт пхъэчаир зытет аужрэ щэрэхъхэр арыгъэмэ, 
ско зэхигъэтакъощтыгъэ. Сэри плъыгъэм сыхэтэу, къысэхъулIагъэри къызгурымыIоу, сыкъызыщылъэтыжьыгъ. 
Анцокъо Хъызыр кум къипкIи, ско къетхъуагъ, сигъончэдж 
сщихынэу фежьагъ шъхьакIэ, сэр-сэрэу зыщэсэхы. 
Сылышъо зэрэтырилъэшъугъэр ары умыIощтмэ, къупшъхьэр зэпыкIыгъэпышъ, зызгъэлIызэ сыкъызэфэхыгъэ куплIэ 
пхъэмбгъум сытетIысхьажьы.
- Узырэба? - Хъызыр къысэупчIы.
- Сыда узыщтыр? - зи къысщымышIыгъэ фэдэу зысэшIы.
- Пкоба, зиунагъо бэгъон...
- А-а, зигугъу пшIырэр сыда?.. Мыщ нахь Iаехэр заом 
Iутмэ къяхъулIэ. Зыми, Анцокъор, къытэхъулIагъэр емыIу, 
псыщэкум тырафыжьыщт.
- Ар сэ зыми есIонэп, уимыгъэлъэщэщтмэ... плъакъо 
утыригъэуцошъущтмэ...
- Къэгъэуцу, озгъэлъэгъун сытемыуцошъумэ...- 
аущтэу сэIоми, седжэнджэшы, псыщэкум секIы, тIэкIу 
сыхэлъэщыкIми, сэщыIэ.- Олъэгъуа, сыкIон сэлъэкIы.
- Ар джыдэд, неущ? - Анцокъор уцурэп.
- Тэ тызтегущыIэрэр неп нахь, неущэп...- шъэогъум 
сегъумыгъу, етIанэ сыкъыхэгубжыкIы: - Арэп, зи сIонэп 
сIуагъэ шъхьае, слъакъо умыгъэузы мыхъунэу сыда 
укъызкIысшIонагъэр?! 
- Ашъыу дэгъу, МэщбашIэр, ащ нахьыбэрэ сыгу 
къыозгъэгъужьынэп...-ТIэкIу тыригъашIи, къыухыжьыгъ: - 
Пко зэрэзэпимыкIыгъэр сэгъэшIагъо.
- Сэри ар сшIогъэшIэгъон...- шъэогъу гуIалэм 
сызэрэфэгубжыгъагъэм сыфыкIэгъожьыгъэу шъабэу 
есэIо, ау фыпысэгъэхъожьы: - Ари зыгорэу хъун.

--- Page 180 ---

- Адэ ары,- Хъызыр джыри къысэIэсэкIы,- сыбгъэщтэгъагъ, зыкъом фэбэгъон... Зэ, зэ, кIэрэхъуащэр 
зыхэтхыжьыгъэгъэ лъакъор арба щэрэхъыр къызэрыкIуагъэр? Олахьэ лъэкъо бетэмалым ар...
- Пытэ нахь, бетэмалына... 
Джащ дэжь сишъэогъу сесэмэркъэугъагъэми, къысиIуагъэм шъыпкъэ хэлъыгъэщтын, ар къызысэхъулIэгъагъэм илъэс тIокIищым къехъу тешIэжьыгъэу джа лъэкъо 
джабгъу дэдэм Адыгеим ипрезидентэу Шъэумэн Хьазрэт 
ихьэ фыжь цIыкIу къецэкъэгъагъ. Ау ар зэрэхъугъэ шIыкIэм 
игугъу етIан къызысшIыжьыщтыр...
Джы псыщэкур хьэсапэм къыщыдгъэуцугъэ къодыеу, 
къысэхъулIагъэр къыздиушъэфынэу сызыщыгугъыщтыгъэ 
Анцокъом сянэ сыриIотагъ. Сыплъэмэ, сянэ къэчъэ, ащ 
ыуж бригадирыри ит. Ау апэ къэсыгъэр Мухътар.
- Сыда къыохъулIагъэр? Моу плъакъо сегъэплъ!..- 
къыстепхъэшыхьэзэ, къысэупчIыгъ.
ЗэкIэри сшIоIофыжьэп, ыIэхэр ыкIыбыкIэ щагъэхэу, 
къелъэкIон-къемылъэкIонышъоу тятэжъ къызэрыкIорэр 
ары сызыгъэгумэкIырэр. КъысэхъулIэгъэшхо зэрэщымыIэр 
сяни, сятэжъи, бригадирми язгъаштэ сшIоигъоу, узыми, 
сщыIэзэ, Мухътар слъакъо есымыгъэплъэу, пхъэчай кIыбымкIэ сыкъырекIокIы, шъондырбыдзыр пытэу Iулъмэ 
сэIошъ, Къэрэжъ псыщэ лIыжъым зэришIыщтыгъэу, зэ-тIо 
IэгушъокIэ сытео.
- А сикIал, а нынэ, сыда къыохъулIагъэр?! - сянэ къызэрэсэу зыкъыредзыхышъ, слъакъохэм къатеIабэ, сигъончэдж лъапэ дищае зыхъукIэ, фэсымыдэу зыIэкIэсэуты.- Мо 
сегъэплъ зэ! Тыда щэрэхъыр къызэрыкIуагъэр?!.
- Зыми къырыкIуагъэп...- сыIокIоты.
- КъырымыкIуагъэмэ слъэгъурэба сэ, муары ул гущэ 
ритхъыгъ...
"Ул гущэ ритхъыгъ" сянэ зиIокIэ, гъончэдж сщыгъэу 
сыдэущтэу ылъэгъура сIозэ, сырегъэплъыхы, зыбзэгу 
зыфэмыIыгъыгъэ Хъызыри нэжъыкIэ сыфычIэплъы. Бригадирыри сятэжъи къэсыгъэх. Зэхахыгъэ къэбарымрэ 
алъэгъурэмрэ зэтефэжьырэп. Сэри шъукъысэплъыба 
къизгъэкIэу сыздэщыт чIыпIэм секощыкIы. ГъэшIэгъоныр, 
къызэрэстебэнагъэхэр арыщтын, слъакъо узыр хэкIыжьыгъ. 

--- Page 181 ---

Мыхэмэ сащыухъумэба есIорэм фэдэу татэ сеплъыгъ, 
сыкъызэхишIыкIэуи къысщыхъугъ.
- Бащэ, Минат,- сянэ къыслъыбанэ-къыстегуIыхьэ 
зыхъукIэ, татэ къеIо,- лIыба мыр, кIалэм ущымыхь. 
ЗэраIорэм фэдагъэмэ, ылъакъо тетышъущтыгъа? Арба, 
сикIал? Хъугъэ, имыщыкIэгъэ бырсыр къэшъумыIэт. Армыр ми икъун цIыфмэ агу дэхъыкIырэр.
Къэзэрэугъоигъэхэр зызэбгырыкIыжьыхэкIэ, слъакъо 
къеплъынэу сянэ сырегъэзыпэ. Татэ зи ымыIоу IокIыжьы, 
къысэхъулIагъэм ыгъэщтэгъэгъэ бригадирыри, ышъо нахь 
къыпыхьажьыгъэу, ыуж ехьажьы. Сянэрэ сшынахьыжърэ 
сакъызыкIэрынэкIэ, щэрэхъым ыфытыгъэ копкъыр нахь 
къэузы фэдэу, сылышъо тетхъыгъэхэри нахь бжьыбжьыхэу 
къысщэхъу.
- Мыдэ, а сикIэлэ тхьамыкI, ул гущэ хичыгъи...- сянэ 
слъакъо къызытеIабэкIэ, мэузы шъхьакIэ, ным зэриIэ 
шъабэхэр арыщтын, сигуапэ.
- Огъэузы!..- фэсакъыпэзэ, сиуIагъэ къынэсыгъэ 
Мухътар сыфэгубжы.
- А сикIал, сымыгъапцI, къупшъхьэр узырэба? Сыдэущтэу псыщэку щэрэхъыжъым укъелыжьыгъа?..- ыгу 
зэхэхьагъэу сянэ кумкIэ маплъэ, етIанэ, умышIэмэ бригадирыр Мухътар пIонэу, федзы.- Зы мэфэ закъуи, Мухътар, ары пакIошъ, зы сыхьати мыр псыщэкум изгъэсыжьыщтэп. СикIэлэ нахьыжъитIу зэо мэшIошхом зэрэхэтхэр 
имыкъоу, зэрэунагъоу тэри губгъом тит... КIалэ тиIэп, 
лIыжъ тиIэп, нысэ тиIэп!.. Ары, ары, шъукъысэмыплъ, зи 
мыхъун сIорэп!.. Сыд фэIогъагъэр, ори гукъаоу тиIэм 
укъыхэмыхьажьыгъагъэмэ...- Ау къыIорэм зыдетымыгъаштэкIэ, кIелъэшъужьы.- Адэ сыд гущэм тыфит, сикIалэх, 
лъэхъан хьылъэ тыхэт, дунаир мэсты, зынэмысырэ къытхэтэп. Щэнчъэу ори укъауIэ пэтыгъ... Пко зэхигъэтэкъогъагъэмэ, сыд тшIэжьыныгъи... Моу къэсэгъэпх,- сянэ 
ишъхьэтехъо пIуакIэкIэ ско къепхы,- нахь узэкIиубытэщт. 
Унэм тызэрэкIожьэу папэ ичэулъэпсэ уц ащ къытеслъхьащт. 
Нысэри непэ губгъом къыдэзгъэкIыгъэпышъ, пчыхьэшъхьэшхэ IэшIу тфишIыгъэу тынэсыжьыщт. Ары, сикIалэх, 
ары, шъуитIуи сышъуфэраз, папи къышъуфэраз, къэжъугъэукIытэжьырэп. Iофынчъэ-дэлъынчъэ армэу горэм 
егыищтми, ыжэ фит... 
Бригадирым илинейкэкIэ сянэрэ сэрырэ чылэм тыкъаригъэщэжьыным ыпэкIэ, бзылъфыгъэхэр къызэлъиугъои хи, апашъхьэ ситэу къысщытхъугъ. Сэ сизакъоп, адрэ 
силэгъухэми ацIэ къыриIозэ, яIофшIагъэ хигъэунэфыкIыгъ. 
ТиколхозкIэ зигугъу къышIыгъэмэ Мэлэхъо Хьасани, 
Анцокъо Хъызыри, тапэкIэ ит классмэ арыс зырызхэри 
ащыщыгъэх. Ау, сэ сихьатырщтын, Мухътар ыцIэ къызэрэриIуагъэр, слъакъо ыгъэхъужьыгъэм фэдэу лъэшэу 
сигопагъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, сызэресагъэу, жьэу сыкъэтэджыгъ. Губгъом мыкIонхэу тыгъоспчыхьэ зыIогъагъэхэ 
сянэрэ НысакIэмрэ слъакъо сытетэу залъэгъум, гушIуагъэх. Губгъом кIощт-мыкIощтымкIэ зэупчIыжьыхэу зызэхэсэхым, ясIуагъ:
- Губгъом шъукIощтмэ, сэщ пае къэшъумыгъан, татэ 
иуц Iэзэгъу ишIуагъэ къысэкIыгъ.
- Ара, сикIал?.. КъыосIогъагъи сэ ащ ишIуагъэ къызэрэокIыщтыр, хъужьыщт ар, хъужьыщт. А нысэ, сыда 
тшIэщтыр, губгъом тыдэкIыщта?
- А гуащэ, о непэ зыгъэпсэф, сэ сыкIон.
- Хьау, хьау, уизакъоу губгъом узгъэкIощтэп,- сянэ 
къысэплъы, сIощтым къежэ.
- Слъакъо узыжьрэп сIуагъи, шъукIу,- татэ зэриIоу, 
зызгъэIушызэ, афыпысэгъэхъожьы,- IофшIэгъу маф.
- Адэ ары, сикIал, непэ пшIэщтыр неущ умыхьыжь 
зэраIоу, аущтэу оIомэ, тыкIон. Уищэджэгъуашхэ джэныкъом дэт, пфэгъэстырыжьыныба?
- Мам, а тIэкIур сфэмышIэнэу сыцIыкIужъыепи сэ... 
Мухътар къужъ икIасэшъ, къыфыпысчын...
Сянэрэ НысакIэрэ губгъом зежьэхэм, слъакъо зэрэузырэр къызыхэсымыгъэщэу, сызэрэтетын слъэкIырэр 
язгъэлъэгъузэ, щагум садыдэкIи, титетIысхьапIэ сытетIысхьагъ. Сяни НысакIи Хьаджрэттхэм ячэу къэгъэзэгъу 
нэсыфэхэкIэ зытIо-зыщэ къысфызэплъэкIыгъэх, сэри, 
шъукъэмыгумэкIыр къизгъэкIэу, Iэ афэсшIыжьыгъ. 
Сизакъоу къэлэпчъэ тетIысхьапIэм сыкъызытенэм, пчэдыжь 
уц Iэзэгъу тхьапэр ско сянэ къытырилъхьи, хъэдэн къабзэкIэ 

--- Page 182 ---

къыпхыжьыгъагъэми, сеплъынэу сыгу къэкIыгъ. Щагум 
сыкъыдэхьажьи, унэм сигъончэдж зыщыщысхыгъ: ско 
къэбэгыгъэп, шIуцIэшъо-шэплъышъу. Ардэдэм "хьэ бзэгур Iэзэгъу" нанэ зэриIощтыгъэр сыгу къилъади, Барзон 
дэжь сыкIуагъ, "олъэгъуа щэрэхъым къысишIагъэр, ско 
хъужьынэу уфаемэ, къебзэй" есIуагъ. Апэм нэ IушхэмкIэ 
Барзон къысэплъи, ско къепэмыгъ, етIанэ тIо-щэ къебзэий, 
IукIошъыжьыгъ. Нэужым садым сыдэхьагъ, мыIэрысэ, 
къыцэ, къыпцIэ зыпиз чъыгмэ сяплъыгъ, Нысэдахэ дэжькIи 
сыплъагъ, мыIэрысэ плъыжь заулэ сIыгъэу сыкъыдэкIыжьи, 
унэм симыхьажьэу, сыд исшIыхьана, сызытесыгъэ тетIысхьапIэм сытетIысхьажьыгъ. Сыплъэмэ, Хьасанэрэ Хъызыррэ къэкIох.
- Адэ, МэщбашIэр, ущыси?..- Хьасанэ чыжьэкIэ 
къэупчIагъ.
- Сыда адэ сэбгъэшIэщтыр?..- икъэупчIакIэ гумэкIыгъо 
горэ щыI къысшIуигъэшIэу сыкъэтэджыгъ, сапэгъокIыгъ.
- Модэ, модэ, ылъакъо тет мыр!..- ылъэгъурэр 
Мэлахъом егъэшIагъо.- Ущымылъмэ, Iофэп. Анцокъо 
тхьагъэпцIыр, МэщбашIэм зэхихызэ, шъуитIо къышъохъулIэгъэ шъыпкъэр къэIуат, зэрэбригадэу тыжъугъэпцIагъэмэ 
шIэ? - ЗэупчIыгъэм иджэуапыщтым пымылъэу ежь зыфаер 
къеIо.- КIэрэхъуащэр зыхэлъыгъэ лъакъор арба мыр?.. 
Олахьэ лъэкъо мыгъо лъэкъо пытэм мыр! Анцокъомрэ 
сэрырэ тимурадыгъэр ошIа? КIапщэ пфэтшIынэу ары... 
Мэуза? Мыузмэ, дэгъу. Сыд пшIэнэу непэ уимурад? Сыдэущтэу о лIышхом умурадынчъэу ущыIа, шъуичъыгмэ 
мыIэрысэ апытыжьба? Апизмэ, некIо, гунэкIэу тыкъепфыжьагъ.
- Нысэдахэ ыдэщтэп! - ушъхьагъу къэсэгъоты. Аущтэу 
зыкIасIорэр тыгъоспчыхьэ сяни, НысакIи, сэри пхъэшъхьэмышъхьэмэ ящэн тытегущыIагъэшъ ары. Ахэм къакIэкIырэмкIэ зэрэунагъоу тырифэпэнэу сянэ ыIуагъ, сиеджэпIэ 
чIэхьажьыгъуи къэсы пэт.
- Хэта Нысэдахэр? - зыцIэ къесIуагъэр Мэлахъом 
ымышIэ фэдэу зешIы.
- Нысэдахэр Пщытеф яныоба...- Анцокъори къыскIэнакIэзэ, мэщхыпцIы.

--- Page 183 ---

- Олахьэ гъэшIэгъоным, МэщбашIэр, Пщытеф яныо 
лъэкъо кIыхьэ ущыщынэу ухъугъэмэ... Аущтэу оIомэ, 
уиIоф хэмылъэу, модыкIэ шъуичэу гъуанэкIэ тыкъыдэхьани, 
ныом тыкъетыгъон.
Мэлэхъо Хьасанэ зыфиIогъэ тыгъоным сиIоф хэмылъыгъэу щытэп. Сэры тисад къетыгъонхэр ахэмэ агу 
къэзгъэкIыгъэр. ГъэрекIо щегъэжьагъэу садым тыдамыгъэхьажьэу зырагъажьэм, чэу гъуанэмкIэ дасщэхи, зытIозыщэ садым къезгъэтыгъогъагъэх. Зэ Мухътар тыдиубыти, 
шъхьэчъэ-псачъэу тыдифыжьыгъагъ. СыкъызэкIожьым, 
чъыгмэ тыгъоныр къащебгъажьэмэ, тыдэ унэсыщт ыIомэ, 
сянэ къысэцIацIэзэ, заулэрэ къысэкIыбэшъоуагъ. СшIогъэшIэгъоныгъэр, ащ Нысэдахэ къырихьылIэгъагъэти, шIукIи 
екIи зи къызэримыIогъагъэр ары. Унэм къыщысашIагъэр 
сишъэогъумэ ясIоныя, арышъ джыри сытырагъэнэцIыхьэ.
- Шъудэхьани Барзон сад чIэгъым чIэмыпхэгъагъэ мэ...- сыщхыпцIыгъ.
- Олахьэ сыдэмыхьан! - Хъызыр къыпиупкIыгъ.
- Аущтэу оIомэ, Анцокъор, къыбдесэгъаштэ... А 
хьэжъ-тыгъужъыр къызэсымыгъэцакъэ мыхъунэу сэри 
бэлахьэ къыстефагъэп. Ау хэкIыпIэ щыI, МэщбашIэр. О 
цIыкIу-цIыкIоу удэхьанышъ, мыIэрысэ заулэ къытфыдэпхыщт.
- Ар Iоф шъхьаф,- ныбджэгъумэ агу хэсымыгъэкIэу, 
тIэкIу сызэрэхэлъэщыкIрэр язгъэлъэгъумэ, агу къызэзгъэгъузэ, зыфаIуагъэр афэсшIагъ.
МыIэрысэмэ яIэшIугъэ Камбые Нахъо ищагу бзылъфыгъэ зэрэгъэкуо гъы макъэу къыдэIукIыгъэмэ тщагъэгъупшагъ. Тигъунэгъумэ ятхьамыкIагъо нэмыз-Iумызэу 
щыми тызэригъэплъыгъ: акъо нахьыжъ ТIао зэрэщымыIэжьыр къыдгурыIуагъ. ТIощт-тшIэщтым тыфимыфэзэ, 
шъхьэтехъо шIуцIэ зытехъогъэ Нысэдахэ къакIоу тлъэгъугъэ, тыфэтэджыгъ.
- ШъуипаIохэр, сикIалэх,- къытиIуагъ,- шъуцIыкIужьэп 
шъо, къызыщышъулъэхи, чылэр зыхъулъфыгъэнчъэкIэ, 
Камбыемэ адэжь тхьаусхакIо шъукIу, Нахъо тхьамыкIэм 
ищагу дэтыщтхэм шъори шъуахэтын.
ПаIохэмкIэ Нысэдахэ къыIуагъэр Хьасанэрэ Хъызыррэ 
агъэцакIи, тадэжь къэсыжьыгъэх, сэсыери зыщыслъэгъахэу сяжэщтыгъэти, тхьаусхакIо тежьагъ. Хъулъфыгъэ 
нахьыжъмэ зэрашI хабзэу, къэлэпчъэжъыемкIэ тымыкIоу, 
къэлэпчъэшхо зэIухыгъэмкIэ, Хьасанэ нахьыжъыти, ар 
тапэ итэу, Хъызыррэ сэрырэ ыуж титэу Камбыемэ ящагу 
тыдэхьагъ. Зыкъо щымыIэжь Нахъо мэкъэгъэIу лIыжъитIур 
игъусэу жьаупIэм чIэсыгъэхэти, къытфэтэджыгъэх. Апэ 
Нахъо тыфэтхьаусхагъ, адрэ лIыжъитIуми аIапэ тыубыти, 
тыкъызэкIэкIожьи, тинахьыкIэ чIыпIэ, нахьыжъымэ ахэкIэ, 
тыуцугъ. ЛIыжъхэми тэри зи тымыIоу, заулэ тешIагъэу, 
Нахъо къысэупчIыгъ:
- Мыхьамодэ сыдэу хъура, Исхьакъ, сынахьышIу еIоба?
- СынахьышIу еIо, Нахъу,- джэуап естыжьи, икъин 
дэсIэтын-фэзгъэпсынкIэн сIозэ, фыпызгъэхъожьыгъ: - ТIауи 
къыкIэупчIэ зэпытыгъ... шъори сэлам къышъуехыжьы.
- Ары, ары, Мыхьамодэрэ мы агъаерэ тхьамыкIэмрэ 
зэныбджэгъугъэх, шIу зэрэлъэгъущтыгъэх...- Нахъо 
ымакъэ къыщытхъэгъагъэми, псынкIэу зыхиушъэфэжьыгъ.- Адэ сыдэу тшIын, дунэе мэшIошхом тисабыйхэр 
хэфагъэх. Шъори сыдэу шъухъура? - Хьасанэрэ Хъызыррэ 
яупчIыгъ.
- Тэ тиIофмэ уязэгъыщт, Нахъу. Сэ Дэунэжъ Бакъэ 
имэкъуаомэ сахэт. Мыхэр псыщэкум исыгъэх... МэщбашIэм ылъакъо щэрэхъым ыгъэузыгъэти, къырагъэкIыжьыгъэх... ЯIоф афэмыгъэцэкIагъэу арэп, еджэгъу 
пыдзэжьыныри къэсыгъэти, шъуедж аIуи, губгъом тыкъырагъэкIыжьыгъ.
- Щыми шъулIэхъупхъ, шъучан,- лIыжъитIум яз 
къытщытхъугъ, адрэми къыдыригъэштагъ. Апэрэ лIыжъыр 
сэ къысэупчIыгъ: - Сыоплъышъ, сикIал, упсау-тау, Алахьым 
илъэсыбэ къыуегъэгъашI, шъыпкъа плъакъо щэрэхъыр 
къызэрэрыкIуагъэр?
- Шъыпкъэ, сэ синэрылъэгъугъ,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Хъызыр къыIуагъ,- джы мары, щэрэхъым зи 
къызэрэримышIагъэр, тIэкIу ыгъэузыгъ умыIощтмэ, шъори 
шъолъэгъу.
- Субхьан Алахь, субхьан Алахь, унитIукIэ умылъэгъугъэмэ, ар шIошъгъэхъугъуае, адэ джары мы дунаим 
щымыхъурэ щыIэп зыкIаIорэр... Тара щэрэхъмэ язэу 
къырыкIуагъэр?

--- Page 184 ---

- КуплIэ щэрэхъыр ары,- сэ счIыпIэкIэ, ежьри псыщэкум къыздисыгъэ фэдэу, Хьасан къыIуагъ.
- Армэ хъун, ситхьэоягъэ сежъугъэуцолIэжьыгъ, псы 
пхъэчаишхор зытет ыужырэ щэрэхъыр арыгъэмэ, къупшъхьэр ыгъэфыкъощтыгъ. Сыдэу хъуми, Алахьым укъиухъумагъ, сикIал. Ау, сенэгуе, уятэ Шумафэ фэдэу ори укъупшъхьэ пытэкIэ.
- Ятэжъ Бакъи къупшъхьэ махэп,- адрэ лIыжъми 
къыпигъэхъожьыгъ,- ащ имэкъу еуакIэ шъозгъэлъэгъугъот, ыуж итхэр къызэхегъафэх...
Тигъунэгъу Камбыемэ хьэдагъэ зэряIэр зэхахыгъэти, 
сянэрэ НысакIэрэ Мухътар ягъусэу, пэсэкIаеу, щэджэгъоужмэ адэжь, губгъом къикIыжьыгъэх. Слъакъо изытет 
сянэ зесэIуахэм, къысэупчIыгъ:
- Тигъунэгъумэ адэжь удэхьагъа, уафэтхьаусхагъа?
- Ары, мам. Непэрэзымафэми ящагу сыдэтыгъ.
- Адэ удэтын, сикIал...- сянэ ыгу къызэхэхьагъ, ау 
ардэдэми, зызыIэкIиубытэжьыгъ.- Нысэмрэ сэрырэ тхьаусхакIо тыкIощтышъ, ори Мухътарэ къыдакIу.
Камбыемэ яхьэдагъэ ыуж нэмыкI хьэдэгъитIуи чылэм 
дэтыгъ. Зикъэт къызыфэмытхэхэрэр мэгумэкIых, къызыфатхэхэрэр мэгушIох. Зыдэхъугъэр амышIэу кIодыгъэхэм 
якъэбар къызэрагъэIугъэхэри, хэт ышIэра, хэукъогъэнхэкIи 
мэхъуба аIозэ мэгугъэх. Гъэпсэфыгъо зимыIэ колхозри, 
адрэ колхозхэм афэдэу, непи нычэпи текIоныгъэм фэлажьэ. Тэ тиеджэни зэпыурэп. Сыд фэдэ урок тагъэхьыми, 
зэо къэбархэмкIэ етэгъажьэшъ, ахэмкIэ тэухыжьы. Заом 
ихьылъи, итхьамыкIагъуи тщыщ хъугъэшъ, тыныбжьымэ 
ямылъытыгъэу нахьыжъ щыIакIэкIэ тэри тэпсэу. Сятэжърэ 
сянэрэ сызэракIыгъу зэпытыр арыщтын, ахэмэ сигулъытэ 
хагъахъо, сымышIэрэ Iаджи сагъашIэ. Сятэжъ зыгъэгумэкIырэмэ сядэIу хъумэ, къызгурымыIохэрэмкIэ сеупчIыжьы. 
Районым къикIыгъэ IофышIэхэм ащыщхэм тадэжь щэджэгъуашхэ щаригъэшIы зыхъукIэ ары сызытхъэрэр. Урысыбзэр хъатэу сымышIэми, зылъапсэ сфэмыубытырэмкIэ 
сятэжъ сеупчIыжьы. ИхьакIэ зэрэдэгущыIэщтыгъэм фэдэу, 
Iоф зыригъэшIэу сиупчIэ мыухыжьмэ джэуап къаретыжьы. 
Зыгорэ дэдэ хэсэшIыкIы пIонэу, колхоз, район, хэгъэгу 

--- Page 185 ---

Iофыгъомэ сащигъэгъуазэу, къысэупчIыжьэу загъори 
къыхэкIы.
- ЛIы Iушба, Исхьакъ, непэ тихьакIагъэр? - джы "сикIал" 
ымыIожьэу, нахьыбэрэ сцIэкIэ къысэджэ.- ОшIа ар? 
УмышIэмэ, зэгъашIэ, Орцэр ары.
- Ара Орц зыфаIорэр?.. 
Партием и Успенскэ райком ар тетыфэ, "Орцев" 
амыIоу "Орц" ащ тичылэдэсхэр зэреджэщтыгъэхэр.
- Ары райкомым иапэрэ секретарыкIэу хадзыгъэр. 
ЛIы Iуш,- ащкIэ тятэжъ къыIогъагъэр джыри теубытагъэ 
фыриIэу къыкIеIотыкIыжьы,- ыпшъэ ралъхьэгъэ Iофым 
хэшIыкI фыриI. Чылэм большевикэу, комсомолэу дэсыр 
макIэ еIо,- сятэжъ ошIэ-дэмышIэу къысэупчIы: - Арэп, 
Исхьакъ, сыоплъымэ, лIышхо ухъугъ, илъэс пшIыкIуплIым 
уикIыгъ, сыда комсомолым узфыхэмытыр?
- Сыхэтына тиеджапIэ комсомол чIэмытыжьэу...
- Тэ хъугъа? - сятэжъ къысэупчIышъ, псынкIэу зыкъегъэтэрэзыжьы.- Ары, нэмыцмэ ауж тиеджапIэ комсомол 
щызэхащэжьыгъэп...- ТIэкIурэ щысыгъэу, къыхэгубжыкIы: - НыбжьыкIэхэр комсомолым фимыпIущтхэмэ, сыда 
ПщыунэлI Юсыф директорэу ащ зыфыIутыр. Хъунэп ар 
IофшIакIэ, хъунэп.
ТиеджапIэ комсомольскэ организацие зэрэчIэмытыр 
сятэжъ зэресIуагъэмкIэ сыкIэгъожьыгъ. СикIэлэегъэджэ 
ПщыунэлI Юсыф ар илажьэу сятэжъ зэриIорэр сигуапэп. 
Ау къыIуагъэм сызегупшысэжьыкIэ, комсомольскэ организацие зэрэтимыIэр сэри сшIомытэрэзэу къысщэхъу, ау 
сятэжъ фэсыдэрэп:
- Ащ Юсыф илажьэ хэлъэп, тат...
- КомсомолымкIэ шъуиIоф зытетыр Орцэр тадэжь 
щыIэзэ, Исхьакъ, къысэпIогъагъэмэ, сыд щышIыныгъи? - 
кIэлэегъаджэм фэсIуагъэр къыримыдзэу сятэжъ къысэгыи.- Ау джыри кIасэ хъугъэп. Сэщ нахь къэмынагъэми, 
къышъуашIэрэр афэсыдэнэп. Ар хъуна?..- ПщыунэлI 
Юсыф пае сIуагъэр ыгу къэкIыжьыгъэщтын, нахь шъабэ 
къэхъу.- Сыд ПщыунэлIым угу ебгъэкIэ... Непэ-неущэу 
чылэм щыщ Делэкъо Ехьыер Дагъыстан къыращыжьынышъ, директорэу тиеджапIэ техьащт. Ащ ибольшевикыгъэ ыуж тихьан нахь, хъунэп шъузэрэкомсомолынчъэр. 
Хъуна шъыу къышъуашIэрэр!..
Сятэжъ ыпкъ къикIыгъэу сшIэрэп, директорыкIэу 
тфашIыгъэ Делэкъо Ехьыем ыпкъ къикIыгъэми сшIэрэп, 
мазэ фэдиз тешIагъэу еджэкIо заулэ таугъоий комсомолым тыхэхьанэу къыддэгущыIагъэх, тэри ащ тыфэхьазырыгъэти, тигуапэу тыкъеуцолIагъ, пшъэшъэжъые зытIоу 
тIэкIу зизгъанэщтыгъэхэри къедгъэзэгъыгъэх. Ар зыхъугъэм бэ темышIэу комсомолым ирайком илIыкIо тиеджапIэ къэкIуагъ. Комсомолым и Устав тыщигъэгъозагъ, лъэIур 
зэрыптхыщт шIыкIэри, ащ иптхэщтыри ыIэкIэ къытфитхи, 
тэ теттхыкIыжьыгъ. ЗыфаIогъэ пIалъэм ехъулIэу районым 
тащи, комсомолым тыхагъэхьагъ, джа мэфэ дэдэми зэIукIэ 
ашIи, тиеджапIэ икомсомольскэ организациеу нэбгы рибгъу 
зыхэтым сырипэщэн-секретарынэу сыхадзыгъ. Ар сятэжъ 
зешIэм, сэ ыдэжь кIогъу сыримыгъафэзэ, ежь гушIуакIо 
къысфэкIуагъ. Комсомолым дэгъоу зыкъыщыбгъэлъагъомэ, большевикмэ ясатыри ухагъэхьащт ыIозэ, къысэушъыигъ.
- Зыщымыгъэгъупшэщтыр хэгъэгум узэрицIыфыр 
ары,- къыстригъэпытыхьэзэ, игущыIэ къыухыжьыгъ,- 
узхэхьэгъэ комсомолым уасэ фэшI, гъэлъапIэ, ыгъэуцугъэ 
шапхъэхэм уадэмых. Анахь чIыпIэ зэжъу, анахь чIыпIэ дэгъу 
уифагъэми, Лениным ишIушIагъэ угу игъэлъ.

--- Page 186 ---

ТекIоныгъэм и Мафэ сиапэрэ усэ сэтхы

--- Page 187 ---

1945-рэ илъэсым икIымафэ осынчъагъэп, ау блэкIыгъэ 
илъэсмэ афэдэу чъыIагъэп. Гъатхэр дэхагъэми, лъыгъэчъэ 
заор ыкIэм факIощтыгъэми, цIыф гумэкIыгъо мыухыжьыр 
джыри ижь хэтыгъ. Аущтэу зэрэщыт пэтызэ, сшынахьыжъмэ 
якъэтхэн зэрэзэпымыущтыгъэр арыщтын, заор тиунагъокIэ 
ухыгъэу къытщэхъу. Мыхьамэтрэ Мыхьамодэрэ непэ-неущэу къытфэкIожьыщтхэ пIонэу тиунэ зэIыхыгъэ, илъэс 
зыщыплIым зыщамылъэгъэ джанэхэр сянэрэ НысакIэрэ 

--- Page 188 ---

ащыгъ. Сэри май мэфэкIэу къэблагъэрэм зыщысагъэлъэнэу, сянэ деIэзэ, НысакIэ джэнэ къолэн горэ сфеды. 
Делэм къолэн икIас нанэ зэриIощтыгъэр арыщтын, 
къыокIущт аIозэ, сфадырэ джанэм тIури щэтхъу. ШэкI 
щымыIэм сыд сIон, агу хэсымыгъэкIэу аIорэм сеуцуалIэ. 
Мафэхэр фабэхэшъ, джэнэ пIонэкIэу сызэрэхэтыщтым 
сыкIэгушIу. Тидзэхэр Берлин екIугъэхэу къэбархэр къэIушъ, 
заор шIэхэу аухыным цIыфхэр ежэх. Сшынахьыжъмэ 
къатхыгъэхэр непэ къытIукIагъэхэшъ, зэрэунагъоу тигушIогъошху. Хэлъ гущыIэхэр къымыIохэу сянэ орэд мэкъамэр 
кIеIукIы. НысакIи есэмэркъэу, унапчъэр Iухыгъэшъ, ящхы 
макъэ гъэтхэ дунай дахэм дештэ. Сянэ сызеплъыкIэ, 
зэрэдахэр слъэгъужьыгъакIэу къысщэхъу. Джанэр мыкIэ 
дэдэми, пкъы ищыгъэм къекIу, шъхьэтехъоми нэгуф 
кIэхъукIы. Сыдигъуа мыщ фэдэу сянэ зыслъэгъугъагъэр? 
Апэ дэдэ еджапIэм сычIахьэ зэхъум, къызэрэздэкIогъэгъэ 
мафэр сынэгу къыкIэуцожьы. Иджэнэ куплъэу НысакIэ 
ригъэлэжьэжьыгъагъэри сыгу къэкIыжьы.
- А нысэ, мы дунэе Iаем сыд фэдэ мэфэкIа зыфэтшIыжьыгъэр? - Сянэ игукъыдэчъ мысагъэкIэ зыфилъэгъужьыгъэу къэупчIэ.- Зыгорэм тилъэгъумэ, емыкIу 
къытфишIын, чылэм хьэдагъэхэр дэтых...
- А сшIэ гущэрэп...- сянэ игущыIэмэ нысэр къызэкIагъащтэ.
Сянэ къыIуагъэр сыгу рихьырэп. Икъунба тиунэ гумэкIыгъо зэритыгъэр. Джыдэдэм зэрэчэфым фэдэу сянэ 
чэф зэпытынэу сыфай, НысакIи ары.
- Сыда, мам, зыкIэдунэе Iаер? Заор аухы пэт, дунайри 
дахэ, Мыхьамэти Мыхьамоди тыгъуасэ къэтхагъэх.
- КъызгурэIо, сикIал, къапIо пшIоигъор. Узыхэтхэр 
мытхъэхэу сыдым уигъэтхъэн?.. Тихьаблэ изакъоми нэбгыритф заом хэкIодагъ. Чылэр пштэмэ, сыд фэдиз пшIошIыра?.. Тэтыехэр псэух пIокIэ, адырэ зикIалэ, зилI, зятэ 
къэзымыгъэзэжьыгъэхэм ятхьамыкIагъо сыдэущтэу 
зэхэмышIэн плъэкIына, сыдэущтэу угу къичэфыкIына?..
- Адэ, мам, джы сшынахьыжъхэр зэрэпсэухэр зытетыушъогъожьыщта?
- А сикIал, а нынэ, къыбгурыIорэба къыуасIорэр?.. 
ЩыIэныгъэр тэ зэрэтIоу хъурэп. Ар нэфынэ закIэп, пщэгъо 

--- Page 189 ---

закIэп, узщыгушIощти узщынэшхъэищти щыI. Зытетыушъогъожьыщта пIоуи ащ фэдэ пшъхьэ къимыгъахь, 
Алахьым тырихьакI. Ау ащ къикIырэп егъэлыегъащэу 
уигушIуагъо бгъэпIыиныр, нэмыкIхэм якъин ори уикъинышъ, зэдэбгощын фае. Мыхьамэт къызэрэтфитхыгъэу, 
кIэлэегъаджэшъ, къытфагъэкIожьынэу еIо. Мыхьамоди 
заом Iумытэу къэбар къытигъэIугъэшъ, ащкIи Алахьым 
ынэшIу къытщифэн.
ТекIоныгъэр къызщысыщт мафэр мыры Iоу тымышIэщтыгъэми, ащ непэ-неущэу тежэ. Нахьыпэрэ мафэхэм 
афэмыдэу цIыфыр урамымэ атиз. Сятэжъ ары унэм имызэгъэжьыхэрэр. Мафэ къэс къоджэ Совет лъэныкъомкIэ 
макIо, къыгъэзэжьыми, тадэжь къыдахьэ. Тиунэ тIэкIурэ 
есышъ, ядэжь мыкIожьэу цIыфмэ ахэхьажьы. Ащ сэ джы 
бэрэ сыригъусэжьырэп, зызэрисчыгъэр арэу къычIэкIын, 
ау, тыдэ кIуагъэми къэкIожьыгъэми, сынаIэ текIырэп.
Мафэ горэм къэлапчъэм сыкъыдэкIыгъэ къодыеу, 
сятэжъ теуфыхьагъэу чылэгумкIэ къикIыжьэу слъэгъугъэ. 
Гурэ псэрэ зэрэшIэ зэраIорэр тэрэз: тятэжъ тадэжь непэ 
къызфыдэмыхьагъэр згъэшIагъоу, къыздикIыщт лъэныкъор сымышIэу, сшъхьэ къилъэдэгъагъ. ИкъэкIуакIэ 
нахьыпэрэмэ афэдэп - ыIэхэр ридзэкIхэзэ, къелъэкIоны. 
Шъэожъые зытIущи къоджэ СоветымкIэ къичъыхи, адрэ 
урамымкIэ чъагъэх. ЧылапшъэмкIи бзылъфыгъэхэр 
щызэфэчъэх. ЧыжьэкIэ лIыжъ гори гузажъозэ, ядэжь 
мэкIожьы. Шыури, тесыр къэшIэжьыгъо сыримыгъафэу, 
зблэлъэтыгъ. Бзылъфыгъэ гъы макъэхэри адрэ урамымкIэ къиIукIыгъэх. Тятэжъ сыпэгъокIыным ычIыпIэкIэ унэмкIэ 
сэджэ: 
- Мам! НысакI!..
- Сыда къэхъугъэр?..- есIощтым къыпымылъэу сянэ 
къыхэкуукIы, етIанэ урам бырсыр макъэр зэхехышъ, татэ 
пэгъокIызэ, еупчIы.- А пап, сыд къэбар щыIэр?
- Заор аухыгъ, Минат! Нэмыцмэ татекIуагъ!
Хьаблэтесхэр щагумэ къадэчъых, ини цIыкIуи IаплI 
зэращэкIы. Фэхыгъэ зиIи зимыIи мэгъых, мэгушIох. Татэ 
ыжэкIэ-пэкIэ мыкIыр фыжьмэ гушIуагъор ахэфэжьырэп. 
Зэ мэтIысы, зэ мэтэджы, гушIуакIо къытфакIорэм пэпчъ 
сятэжъ изакъоу текIоныгъэр къыдихыгъ пIонэу ыIапэ къаубыты, къыфэгушIох. Сэри гушIом сызэрехьэ, дунаир 
сфикъужьырэп. 
Тихьэблэ бзылъфыгъэмэ сахэт сIозэ, сятэжъ зыдэхъугъэр сымышIэу тхэкIодыкIыгъ. КъыздикIыгъэ Совет лъэныкъомкIэ ыгъэзэжьыгъэмэ сIуи, сыплъагъ шъхьакIэ, 
урамым теслъэгъуагъэп, ядэжькIи кIожьырэп. Къызэрэугъоигъэхэм зыгорэ къаримыIоу ахэкIыжьэу ихэбзагъэпышъ, 
зэрахэмытыжьыр сэгъэшIагъо, къезгъэкIурэп. ЕтIанэ 
зыгорэ къехъулIагъэмэ сэIошъ, сыгучIэ езы: унэм селъэдэжьы, садым зыщэсэплъыхьэ. Къызысэгъэзэжьым, 
ныбжьи гуцафэ зыфэсымышIыгъэ къакъырэ къогъум 
къосэу татэ мэгъы. Слъэмакъэ зэрэзэхихэу, ыIэ одхэмкIэ 
нэпсыр кIилъэкIыкIи, еслъэгъулIагъэри къыримыгъэкIоу, 
укIыташъозэ, къысэупчIыгъ:
- Ора, Исхьакъ? Моу тыгъэуапIэм сыкъэкIуагъэти 
ары... КъэтIыс, сикIал.
Зынэпс зыфэмыубытыжьыщтыгъэ сятэжъ сышъхьэщытыныр къесымыгъэкIоу, зэрэгъырэм сыгу ыгъэузыгъэу 
сэмэгубгъумкIэ сыготIысхьагъ. Сыда татэ зыфэгъырэр? 
Ар гъэу ныбжьи слъэгъугъэп. Анахь чIыпIэ къин ифагъэми, 
гум ихъыкIырэр къызхигъэщыщтыгъэп. Гукъао горэ, тэ 
тымышIэу, иIэмэ шIэ? Шъхьэм бэ къихьэрэр, ары къэс сыгу 
пэзы. Сшынахьыжъхэр сыгу къэкIых... ТIум яз зыгорэ 
къяхъулIагъэу тшIуеушъэфымэ сшIэрэп. ГъэшIэгъона 
тыгъуасэ къэтхагъэхэмэ... Ар тыгъуас... Непэ?.. Акъо 
къытхыгъэр къызаIэкIэхьэгъэ мафэм ыуж, мафэ нахь 
темышIагъэу, ар зэрэщымыIэжь къэбарыр къызэраIуагъэ 
унагъуи тичылэ дэс... Хьау, ащ фэдэ Iоф хъун ылъэкIыщтэп 
сIуи, гукIэ сызыщыхэкуукIыгъэм, сигупшысэмэ сятэжъ 
сакъыхищыжьыгъ:
- Адэ джары, сикIал, титекIоныгъи къэтлъэгъужьыгъ, 
пшыхэри псэух. Ари хъяр, хъярым фэдэ щыIэп: уигъэгушIощт, уигъэгъыщт. КъысэплъэгъулIагъэр, Исхьакъ, 
гушIогъо нэпс. Анахь пый мэхъаджэр зэхэткъутагъ! ЦIыфыби хэкIодагъ, сыдэу пшIын, заор - зао. Мыуцурэр 
къиуцукI IокIэ аIоу зэхэпхыгъа? Зэхэпхыгъэмэ, джары 
Гитлер къехъулIагъэр. Пшъхьэ акъыл горэ илъыхэмэ, епкоу 
тэщ фэдэ хэгъэгушхом утебанэ хъуна!

--- Page 190 ---

Къакъырэ тыгъэуапIэм бэрэ тыкъосыгъэп, къылъагъачъи, тятэжъ чылэ зэIукIэм защэм, сэри сыдэкIуагъ. Тэ 
тизакъоп, зэрэчылэу пIоми хъунэу ащ къекIолIэгъагъ. 
Совет тхьаматэу зэIукIэр къызэIузыхыгъэм ыуж сятэжъ 
къэгущыIагъ, нэмыкI лIыжъитIуи къыщагъэгущыIагъ. 
ЗэIукIэр заухым, синыбджэгъухэ Хъызыррэ Хьасанэрэ 
урамым сакъыдытемынэу, къысэхъулIагъэр къагурымыIоу 
сакъыхэкIыжьи, тадэжь сыкъэкIожьыгъ. Чылэ зэIукIэм 
щызэхэсхыгъэхэр сшъхьэ икIыщтыгъэхэп, ащ щыслъэгъугъэ чэфыгъор синэплъэгъу чIэкIыщтыгъэп. Сэри непэ зыгорэ 
къасIо сшIоигъу шъхьакIэ, зэрэсшIыщтыр сшIэрэп. Мэкъэ 
гъэшIэгъонэу сшъхьэ итмэ сызэращэу зэхэсэшIэ. Тадэжь 
сыкъызэрэкIожьырэ лъэбэкъу псынкIэхэми сыгу макъэ 
адештэ. Унэм сыкъызэрихьажьэу урамым къыщежьэгъэ 
сатырэр тхылъыпIэ тхьапэм тесэтхэ: "Заор аухыгъ, заор 
аухыгъ, къэбарышIум чIылъэр къычъыхьагъ. ТекIоныгъэр 
тихэгъэгу къыдихыгъ, пый мэхъаджэр ибы рилIыхьагъ. 
ТидзэкIолIмэ, муары, Берлин шъхьагъы Быракъ Плъыжьыр 
лъагэу щагъэIагъ, Дунай нэфым лIыгъэу фызешъухьагъэр 
чIылъэм щыбыбатэу шъуиIэшIагъ".
Джыдэдэм стхыгъэ усэм мэкъэ тIупщыгъэкIэ седжэу 
сянэ зызэхехым, ыпэкIи усэ цIыкIухэр зэрэстхыщтыгъэхэр 
ышIэщтыгъэти, къысэупчIыгъ:
- А сикIал, усэ птхыгъа?
- Ары, мам.
- Дэгъоу пшIагъэ, Исхьакъ. Къысфеджи, сегъэдэIу.- 
Ынэпсхэр кIилъэкIыкIхэзэ, къысщытхъуи, къысэупчIыжьыгъ: - Сыда ащ фэуусыгъэр? ЦIэ имыIэу оIомэ, 
"КъэбарышIу, гушIогъошху" фэус.
Ящэнэрэ классым къыщегъэжьагъэу сабый гулъытэм 
къыпкъырыкIыщтыгъэхэ усэхэр тхылъыпIэм езгъэкIущтыгъэми, текIоныгъэм сыгу къыригъэIукIыгъэ гущыIэ сатырхэр 
арых ащ лъапсэ фэхъугъэу слъытэрэр. Ау сэ ахэр неп 
зыстхыгъэхэр, апэ дэдэ зэхэзыхыгъэри, сыкъезгъэджагъэри, цIэ къыфэзышIыгъэри сян ары. Неущ сиусэ 
ПщыунэлI Юсыф зезгъэлъэгъукIэ, Iофышхо сшIагъэу 
къысщигъэхъузэ, тикласс ыпашъхьэ сыкъызэрэщыригъэджэщтыр имыкъоу, заор зэраухыгъэм фэгъэхьыгъэ 
еджэпIэ зэIукIэм ыпашъхьэ сыкъырищэщт. Ар сятэжъ 

--- Page 191 ---

зызэхихыкIэ, елбэтэу тадэжь къэсынышъ, гушIомэ, 
ижэкIэфмэ ахэIажьызэ, джыри а усэм сыкъыригъэджэщт.
Отечественнэ зэошхор аухи, ТекIоныгъэм и Парад 
Москва щашIыгъэми, тиунагъокIэ заор джыри ухыгъагъэп. 
КъэкIожьынэу тызажэщтыгъэ Мыхьамэт июлым ыкIэмэ 
адэжь къытфитхыгъэр ары къэбар гумэкIыр къызэрыкIыгъэр. Сшынахьыжъ макъэ къызэрэтигъэIугъэмкIэ, СыбыркIэ ращэкIхи, Китай гъунапкъэм, Харбин дэжь, зыхэты дзэр 
Iуащагъэу къычIэкIыгъ. Ным ыгу къимыхьанрэ гуцафэ 
зыфимышIынрэ щыIэп.
- Тхьэкъысауи, сыда Китай лъэныкъом ахэр зыфащагъэхэр?! - сянэ къащти, ышъо къыпызыгъ. 
Ар зыхъугъэм мэфэ заулэ тешIагъэу тихэгъэгу нэмыцмэ аготыгъэ Японием зао зэрэришIылIагъэм икъэбар 
къытлъыIэсыгъ. Мыхьамэт иятIонэрэ тхыгъэ джыри 
къытIэкIэмыхьэгъагъэми, а заом зэрэхэлажьэрэм уехъырэхъышэжьынэу щытыгъэп. Сянэ гумэкIылэм джыри 
Мыхьамэт заом Iуащэгъэгопщтын етIозэ, ар къызэрежьагъэм фэдэу псынкIэуи зэраухыгъэ къэбарыр къытлъыIэсыгъ. Ащ тхьэмафэ тешIагъэу Мыхьамэт итхыгъэ Харбин 
къикIэу къытIэкIэхьагъ. Хэгъэгу заом орденищэу къыщихьыгъэм Японием щыIэгъэ заом парламентерэу зэрэхэлэжьагъэм пае Отечественнэ заом иорденэу къыратыгъэр 
агуигъэхъуагъэу къытхыгъэм къэбар къикIыгъ. Джа лъэхъан 
дэдэм зиписьмэ зэпыугъэгъэ Мыхьамоди Закарпатьем 
зэрэщыIэр, мэзым хэсыгъэхэ бандеровцэхэр къызэраубытыхэрэр къытфитхыгъ.
ТекIоныгъэ мафэхэм ауж мэзэ зытIущым тичылэ щыщ 
зэолIмэ къагъэзэжьэу рагъажьэ. Апэ уIэгъэ хьылъэ зытелъхэр, етIанэ ныбжьыкIэ хэкIотагъэхэр. Аныбжьымэ ямылъытыгъэу кIэлэегъаджэмэ къагъэзэжьынэу унашъо 
щыIэми, еджэныр зыщедгъэжьэщт уахътэм ехъулIэу 
къэкIожьыгъэмэ Мыхьамэт къахэфагъэп, къыкIэлъыкIогъэ 
бжыхьэ мэзищми тежагъ. Ау декабрэ мазэм ыгузэгумэ 
адэжь, мафэр къэсымышIэжьми, ос къызэресыгъагъэр 
къэсэшIэжьы, Мыхьамэт къэкIожьыгъ. Мазэрэ ныкъорэ 
фэдиз кIэлэегъэджагъэу къихьагъэ 1946-рэ илъэсым икIымафэ тикъоджэ Совет тхьаматэу тырагъэхьагъ.

--- Page 192 ---

Зэо илъэсмэ зэщачыгъэ щыIакIэр цIыкIу-цIыкIузэ, зыпкъ 
иуцожьынэу регъажьэ. ТиеджапIи ар щыолъэгъу. Ау джы 
зэкIэри зыуж итыр колхоз зэтезыгъэм иIоф. Ар тичылэкIэ 
ары. Зэрэхэгъэгоу пштэмэ, сятэжъ еIо, Iофыгъошхохэр 
къитэджагъэх. Къалэхэр, чылэхэр зэхэкъутагъэх, мэкъумэщышIэмэ ящыкIэгъэщт тракторхэр, пхъэIашэхэр, чылэпхъэиутхэр, цIыфмэ ящыкIэгъэщт Iэмэ-псымэхэр щыIэхэп. 
ЧIыгум, бзылъфыгъаIэмэ анэмыкIэу, хъулъфыгъаIэхэр 
ищыкIагъэх. Ахэр къызэрэмыугъоижьхэу Iофыр кIэкIыщтэп. Ау къэзгъэзэжьхэрэм ащыщхэм ягулъытэ иныгъэп. 
Тыгъуасэ шыкуаощтыгъэу, чэмэхъуагъэу, трактористыгъэм сызэуагъ, хэгъэгур къэсыухъумагъ, сиорденмэ, 
медальмэ шъукъяплъ, IэнатIэ къысэшъут еIошъ, къэдыргъэу къэуцу. Сятэжъ ары мыхъугъэмэ, ащ фэдэ Iофмэ 
хэшIыкI афысимыIэныгъэкIи мэхъу. Колхоз IофшIэпIэ унэм, 
къоджэ Советым щаIуагъэмэ сятэжърэ Мыхьамэтрэ тадэжь щатегущыIэу къызыхэкIыкIэ, сядэIу, къызгурымыIорэмкIэ сяупчIы, зыгъэгумэкIыхэрэм сэри сагъэгумэкIэу есэгъажьэ. 
Заор зыуцужьыкIэ, цIыфмэ яIоф нахь дэгъу хъунэу 
гугъэщтыгъэхэми, зэхэкъутэгъэ хэгъэгур зыпкъ игъэуцожьын-къэIэтыжьынымкIэ - зы илъэсэп, илъэситIу-щэп! - 
бэ ищыкIэгъэщтыр. Къихьэгъэ зэоуж илъэсыкIэм игъатхэ 
цIыфмэ ашхыщти зыщалъэщти амыгъотэу, гъэтхэ гъуйсыигъ. Илъэс тIокIиплIырэ пшIырэм езыублэгъугъэ сятэжъи, 
ТекIоныгъэм и Мафэ зыдгъэмэфэкIыгъэ уж къызэрэгъойщэягъэр къызхимыгъэщ-тимыгъашIэу ылъакъо тетыгъ, 
етIанэ гъэтхэ гъомылынчъэр къыхэхьажьи, пIэм хэгъолъхьагъ.

--- Page 193 ---

Сятэжъ иосыетхэр

--- Page 194 ---

Тятэжъ къызэрэсымэджагъэр Орцевым зешIэм, 
сымэджаплъэ къыфэкIуагъ. Къыздищэгъэ докторым чылэм 
илIыжъ гумзэгъэ-активист бэ къызэримыгъэшIэжьыщтыр 

--- Page 195 ---

къызыреIом, псэуфэкIэ рагъэшхыщт гъэщыр къэзытыщт 
чэм лъфэгъэ зэкIэс ищагу къыдаригъэуцонэу унашъо 
колхоз правлением ригъэшIыгъ. Ау Iоф мыухыжь гумэкIыгъомэ аухыгъэ сятэжъ ащ ишIуагъэ къекIыжьыщтыгъэп, 
мафэ къэс игъэрет хэкIыщтыгъэ. Ежьыми ар ыушъэфыщтыгъэп. Ау дунаим сехыжьыщт ыIоу, ыгу кIодыгъэу, 
зыми фэмыежьэу, мафи чэщи сянэ зыкIэрымыкIыщтыгъэ 
пIэм хэлъыгъэп. Узыр къехьылъэкIыми, чылэ Iофмэ, хэгъэгу Iофмэ къакIэмыупчIэу, язытет зэримыгъашIэу, ишIошI 
къаримыIуалIэу къыхэкIыщтыгъэп.
- Мыхьамэт, сысымадж пIоу укъысшъхьамыс, уиIофшIэнкIэ пфэмыгъэхъурэр къысаIу, акъылэгъу сыпфэхъун, 
зы шъхьэ нахьи шъхьитIу зыкIаIуагъэр сыда? - тятэжъ 
сшынахьыжъ риIоу Iаджри зэхэсэхы.- Пфэмыгъэхъурэр, 
зыкIыпфэмыгъэхъурэр Орцэм еIу, упчIэжьэгъу къыпфэхъун, умыукIыт, умыщын. Пшъхьэ иIофэп, чылэ Iоф, 
хэгъэгу Iоф узыпылъыр.
Сятэжъ дэжь зытIо-зыщэ сымыкIоу мафэ тезгъашIэрэп. Узыр нахь къызыщехьылъэкIырэм сытефагъэми, 
къысIумыгушIоу, сиеджэн, сикомсомол Iофмэ къакIэмыупчIэу хъурэп. Чылэ IофыгъохэмкIэ Мыхьамэт зэрэдэгущыIэрэм фэдэу сэ сызыпылъыри зэрегъашIэ. Комсомолым 
хэхьагъэхэм, хэхьанэу зызыгъэхьазырырэмэ къакIэупчIэ, 
пионермэ, октябрятмэ Iоф зэрадатшIэрэ шIыкIэм егъэгумэкIы.
- А пап, хъунба, рэхьатэу щылъба, сыда мыхэмэ 
зызыкIябгъэухыжьырэр, ахэр Iофхэп,- сянэ зиIокIэ, сятэжъ 
ыдэрэп.
- Минат, пIохэрэр сшIэрэп! - татэ сыздэщысымкIэ 
къэплъэ.- Мыхэр мыIофмэ, хэта Iофыр? Мыхэр ары хэгъэгур зыфыщыIэр. Плъэгъурэба, хэгъэгур чIыпIэ зэжъу 
зефэм, Мыхьамэт, Мыхьамод фэдэхэм ар къызэраухъумагъэр. Мыхэр ары тапэкIэ щыIакIэр лъызгъэкIотэщтхэр. 
Непэрэ тищыIакIэ шъуемыплъ, хэгъэгур зэо кIэзыжь, 
зыфаер зэригъотылIэжьынэу амал иIэп. Непэ къин шъолъэгъуми, хэгъэгум зыкъиIэтыжьынышъ, шъумышIэжьынэу 
хъужьыщт. Хэт ар зыIэ къихьащтхэр? Мухътар фэдэхэр, 
Исхьакъ фэдэхэр арых!.. Сэ ар къэслъэгъужьынэп, ау 
нэмыцмэ тазэрэтекIуагъэмкIэ сыраз.

--- Page 196 ---

- Джыри, пап, Iаджи къэплъэгъужьыщт...- сянэ ыгу 
къызэхахьи, къэгъыгъ.
- Умыгъ, Минат, умыгъ, сэ сфэдэп агъаерэр. Заом 
хэкIодагъэхэ тхьамыкIэхэм сялъытыгъэмэ, сэ макIэп къэзгъэшIагъэри, къэслъэгъугъэри...- Мухътар унэм къызэрихьагъэр тятэжъ зелъэгъум, гушIуагъэ.- Ори укъэкIуагъа, 
Мухътар? Ащыгъум, тызэрэмышIэу, зэкIэми тызэрихьылIэжьыгъэба? Мыхьамодэ къытхэсыжьыгъэмэ, 
тырикъужьыщтыгъэ. Ари псэу, заом къелыжьыгъ, дзэм 
къикIыжьымэ, IаплI сфешъущэкIыжь. Сэ сидунэе пIалъэ 
непэ-неущэу сыухыщтышъ, гущыIэ заулэ къышъосIожьы 
сшIоигъу. Сыпфэраз, Минат, уяни сэри тыгу хэбгъэкIыгъэп, 
тыкъэбгъэукIытэжьыгъэп. ЛъфыгъэшIу зиIэм тебгъэхъопсагъэп, шъхьафит-гуфитэу сыщыбгъэIагъ, уисабыйхэр 
бгъэнэтIупцIагъэхэп, упIужьыгъэх, зыгорэкIэ угу хэзгъэкIыгъэмэ, къысфэгъэгъу. Совет хабзэм къыпфишIагъэр 
зыщымыгъэгъупш.
- Сыда, пап, арэу угу бгъэкIодэу къэхъугъэр?
- Хьау, Минат, гукIодыгъо Iоф щыIэп. Кушъэ зыфашIыгъэу бэн зыфамытIыжьыгъэ щыIэпышъ, цIыф къемыхъулIагъэ сэ къысэхъулIэщтэп.- ЕтIанэ зи къымыIоу тIэкIурэ 
щылъи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Бзэнчъэ-гущыIэнчъэкIэ 
шъуанэIу сикIыжьынэу сыфаеп. Джа къызэрэшъосIуагъэу, 
хэти къыгъэшIэщтым пIалъэ иIэшъ, зэхэшъухыхэрэр хьылъэ 
къызыщышъумыгъэхъу, шъугу ишъуубыт. Гупшысэ зыхэмылъыр гущыIэкIэ слъытэрэпышъ, лъапсэ зимыIэ Iоф 
сырыгущыIэщтэп. Непэ мы Iофым тытемыгущыIэмэ, неущ 
тытегущыIэнэу къытпыщылъ. Арышъ, сысымаджэ пае 
непэ тIощтыр сыда неущ зыкIэтхьыжьыщтыр, арба, Исхьакъ?
Тятэжъ пIэм хэмылъыгъэмэ, икъэгущыIакIэкIи исэмэркъэу шIыкIэкIи сымэджэ хьылъ Iоу пшIэныеп. Ащ къыIохэрэр къызэрэсэхьылъэкIырэм нахьи сянэ ынэпсхэр зэрэкIилъэкIыкIырэм нахь сеухы. Адэ джы тятэжъ зыфиIорэм 
иIоф тета? ГъэшIэгъона илъэсыбэ къыгъэшIагъэмэ, сыд 
фэIуагъа татэ ыгу ыгъэкIодэу сяни зимыу хыжьмэ?.. Сызэресагъэр армэ сшIэрэп, сятэжъ къэзгъэгущыIэ сшIоигъу. 
Сыдрэ Iоф тегущыIэми, уригъэзэщырэп. Ары шъхьае, ащ 
къыIохэрэр (ахэр зэрэосыетхэр джыри сшъхьэ къимыхьащтыгъэхэми, сягуцафэу есэгъажьэ) псынкIагъохэп, гур 
агъэузы, непэ плъэгъурэр неущ зэрэмылъэгъужьыщтым 
урагъэгупшысэ. Зыгорэм сызэшIуетхьалыкIы фэдэу, сынатIэ 
пкIэнтIэ чъыIэр къытырекIэ. Мыхьамэти Мухътари сяплъы, 
ау ахэмэ ащ фэдэ ахэслъа гъорэп. Мыхьамэт сыгу ебгъэрэп, заом ащ лIэныгъэ макIа щилъэгъугъэр. Адэ Мухътар? 
Ар сыда, итракторыжъ къутэу мыгумэкIыгъэмэ, дунаим 
зыгъэгумэкIыгъэ щыIэп... Хьау, хьау, сшынахьыжъкIэ 
аущтэу зэрэсIорэмкIэ сызафэп. Илъэс пшIыкIутфи ыныбжьыгъэп Мухътар губгъом зехьэм, тракторым 
зытетIысхьэм... Ардэдэм заом къыщаукIы гъэмэ яхьэдагъэхэм адэтхэм Мухътари адэшъыгъоу, бэ зышIэрэ макIэ 
къэзгъэшIэгъэ лIыжъ цIыкIум фэдэу ахэсэлъагъо...
- Адэ армэ, Исхьакъ,- сшынахьыжъ Мухътар тхьамыкIэм ылъэгъугъэ къинэу сынэгу къыкIэуцожьыгъэхэр 
сятэжъ зэпигъэугъэх,- тиIоф мытхъагъомэ тарыгущыIэн. 
Тэ тизакъоп, Минат, хабзэр зыкIэтыгъэр, зэрэчылэу ары. 
ШIу къызфимыхьыгъэ, шIу зыфимышIагъэ, нэмыцым 
илъэхъан ебэныжьыгъэхэр ахэмылъытэщтмэ, Шъхьэщэфыжьым дэслъэгъуагъэп. ЦIыфхэр зэкIэ зэфэдэхэп: зым 
игулъытэ ины, адрэм иер цIыкIу. Хэти иакъыл къызэрихьэу, 
щыIакIэм зэрэщыфэгъэхъоу, илъэкIи изэхэшIыкIи зэхэтэу 
мэпсэу. Ахэмэ Дэунэжъхэри МэщбашIэхэри ащыщых. 
Арэу зыхъурэм, шъузщыщ чылэдэсмэ захэжъугъэзагъ. 
Шъо джыри бэ къышъупыщылъыр. ГумэкIыгъокIэ къышъоуалIэрэм зэхэдз фышъуимыIэу, IэпыIэгъу шъуфэхъу, 
хэти игушIуагъуи инэшхъэигъуи дэжъугощ. Адрэ 
ешхэ-ешъоу нэмыц забытым фызэхащэгъагъэм къыщысашIэгъагъэр, Мыхьамэт, тхылъыпIэр къычIэзыхьэгъэгъэ 
Алэ цIыкIум илажьэп, ар Iофым зи хэзымышIыкIыщтыгъэ 
Iофтэбгагъ ныIэп. Ар зыпкъ къикIыгъэр о дэгъоу ошIэ.
- СэшIэ! - гужъ мэкъэ псынкIэкIэ Мыхьамэт къыIуагъ.
- ОшIэмэ, дэгъу, Мыхьамэт, ори ары, Минат, Мухътари Исхьакъи ары, ау мэхъэджагъэ зешъухьагъэ шъуIоу 
ежьхэми ясабыйхэми афэшъумыдз. Нэрымылъэгъу 
пшъэдэкIыжь ежь-ежьырэу ахэмэ зытыралъхьэжьыгъ. 
Адрэ тыпартизан, тыбольшевик унагъу зыIощтыгъэхэми, 
шъуи хабзэ икIи, тихабзэ къытфэкIожьыгъ, тиунэ шъукъыблэмыкI къышъуфэзыдзыщтыгъэ ныом фэдэхэми шъуиягъэ 
яшъу мыгъэкI. Ахэри егъэшIэрэ бжьыгъэ ателъэу псэущтых. 
Джы о къыуасIомэ сшIоигъор ары, Мыхьамэт. О непэ 
чылэм урипащ, хабзэм урилIыкIу. Чылэр къыпщэгугъы, 
якIэтыныри якъотыныри орышъ, пфэшIэщтым удэмышъхьах, къыкIемыгъэч. Джы нэс тызыфэшъыпкъэгъэ хабзэм 
пшынахьыкIэхэри фэпIух, фэлэжьых. Дэгъу ашIэмэ, 
ащытхъу, дэй адэплъэгъумэ, яцIацI. ЯцIацI сэIоми,- Мухътаррэ сэрырэ тыздэщыс лъэныкъомкIэ тятэжъ къэплъэ,- 
джы нэс мыхъун зымышIагъэхэр ягъогу дэмыхынхэу 
сицыхьэ ателъ. Джы шъуянэкIэ шъосIощтым шъублэкIымэ, 
сыгу къеощт, Мыхьамоди ар сфешъуIожь. Мы шъуянэ 
Минат шъо шъукъызэрилъфыгъэм фэдэу сэри ар къэслъфыгъ. ГупцIан, гукIэгъушI, къиныбэ къыжъудилъэгъоу 
шъуипIугъ. Ыгу хэшъумыгъэкI, къышъутырилъэгъогъэ 
къиныр щы жъугъэгъупшэжьызэ, ыгу къыдэшъущай. 
Дэунэжъ Бакъэ ыпхъу Минат ыкъохэр дэеу фыщытых, 
къырадзэжьырэп зыми ешъумыгъаIу. Мыхьамоди дзэм 
къызикIыжьыкIэ, Мухътари, Исхьакъи аныбжь зикъукIэ, 
зэшиплIыми, къакIэхъухьэхэрэми афикъун чIыгу шъуищагу 
дэлъ. Шъхьадж иуни, ищыуани, иIани шъхьафыщтыми, 
телъыр шъуизыIулъхьэу, шъугурэ шъупсэрэ зэхэлъэу а 
зы хапIэм шъузэдыдэс.- Тятэжъ къытиIуагъэр къытпкъырыхьафэкIэ къытэжэ фэдэу заулэ тыригъашIи, игущыIэ 
къыпидзэ жьыгъ: - Джыри лъэIу къышъуфысиI, Минат, 
Мыхьамэт, Мухътар, Мыхьамоди ар ешъуIожь. Ар зыIэ 
къихьанэу, зыпшъэ дэкIынэу щытыр орышъ, Мыхьамэт, 
ащкIэ сыпщэгугъы. Мы пшынахьыкIэ Исхьакъ зыгорэ хэкIын 
фэдэу сыхэплъэшъ, щыIакIэр къинми, седжэщт ыIомэ, 
ежъу гъадж. Джыри, шъуесымыгъэзэщыгъэмэ, зы лъэIу, 
Минат, шъори ары, сикIалэхэр. Мо джэхашъом тет 
пшъэшъэ жъыер шъумыгъэнэтIупцIэ, сызэрэмыIахьылынчъэр ежъугъашI...
...Дунаим щыфыхахыгъэ пIалъэр къызыщысыщтыр 
ышIэрэм фэдэу, осыет къызыщытфишIыжьыгъэ мафэм 
ичэщ, маим и 16-м, 1946-рэ илъэсым сятэжъ Дэунэжъ 
Бакъэ лIагъэ. Къэбар тхьамыкIагъор зызэхэсэхым, сидунэе 
нэф къэушIункIыгъэу, Мухътар ыпэ ситэу тятэжъ ыдэжь 
сычъагъ...
161
6 Заказ 031

--- Page 197 ---

ЕджапIэр къэсэухы,
педучилищэм сычIэхьэ

--- Page 198 ---

- Сыда джы сшIэщтыр?..- гурыт имыкъу еджапIэр 
къызысэухым, сятэжъ къариIогъагъэр сшъхьэ илъэу 
Мыхьамэт сеупчIыгъ.
- ПшIэн макIа?..- Мыхьамэт ычIыпIэкIэ Мухътар къыздэхьащхызэ, къысэупчIыжьышъ, зигъэIушэу къыпедзэжьы.- Губгъом укъыдэкIынышъ, пхъэIэшэлъэкI укъысфэхъущт. Хьау пIомэ, уишъэогъумэ зэрашIэу, уздагъакIорэр бгъэцакIэу шъофым уитыщт. Колхозым цIыфхэр 
пырикъухэрэп, ежь сыда сшIэщтыр еIо.
- Орэп сызэупчIыгъэр! - зэрэнахьыжъыр сщыгъупшагъэу сепэбжъэожьы.
- Мухътари упчIэжьэгъу пшIыныр тефэ,- сяни Мухътар дырегъаштэ,- ощ нахьи нахьыжъ, ыIапшъэ дэщэежьыгъэу, къэтран мэIу хъужьыгъэу, чэщ имыIэу, мафэ имыIэу 
Iоф ешIэ, пшхыщтыр къелэжьы.
Мыхьамэт къэдаIо нахь, зи ыIорэп. СызыхэдэIуагъэхэм 
сыгу агъэкIоды, сырагъэджэн гухэлъ яIэп сэIошъ, зысэшхыхьажьы. ЗэрэхъурэмкIэ, тятэжъ сэркIэ къафишIыжьыгъэ осыетым джау сыдми, ыгу хамыгъэкIынэу, едэIугъэхэ 
къодый ныIэп. ЦIыфым ишIушIэ илъэс закъокIэ пщыгъупшэжьыныр емыкIу, псынкIэу татэ тхьамыкIэр зыщагъэгъупшэжьыгъ. Тятэжъ ары мыхъугъэмэ, тянэ изакъоу 
сыдэущтэу типIужьыщтыгъа?.. ШIэхышIоу, Мухътар, татэ 
пщыгъупшэжьыгъ... Ары мыхъугъэмэ, трактористэу 
урагъаджэщтыгъа, тракторыкIэ къыуатыщтыгъа? Татэ 
къыткIэмытыгъэмэ, дгъэбылъыгъэ натрыф къошыныр 
къэлъыхъуакIомэ ябгъэлъэгъоу, оры апэу гъаблэм хэлIыхьащтыгъэр, пщыгъупшэжьыгъа псычэт закъор зэрэпфиукIыжьыгъагъэр... Сэ силажьа уемыджагъэмэ, зыми 
губгъом уригъэзыхьагъэп. Еджэным ычIыпIэкIэ сылэжьэщт 
пIуагъэти, къыппаубытыгъэп. Тинасыпти, тятэжъ къыкIэныгъэу хэтэшхо тиI, о тэогъашхэу тянэ еIо шъхьакIэ, колхозым къыщыблэжьыгъэ тIэкIумкIэ зы мази къэткъудыиныгъэп. Ар сымышIэкIэ огугъа?.. Ощ фэдэу сэри Iи, лъакъуи 

--- Page 199 ---

спыт, ощ нахь мыдэеу сылэжьэнэуи кIуачIэ сиI. Муары 
Мэлэхъо Хьасанэтхэр губгъом ихьагъэх...
Ау Мухътар къыIуагъэмэ узягупшысэжьыкIэ, шъыпкъэ 
хэлъ. Ары, тятэжъ зыщылIэгъэ гъэрекIо елъытыгъэмэ, мы 
1947-рэ илъэсыр дэй дэд. ЦIыфмэ ашхын ямыIэжьэу гъатхэм техьагъэх, зэрэгугъэщтыгъэхэу лэжьыгъэри хъугъэп, 
огъум ыхьыгъ. Макух нэмыкI зытымышхырэр мэзищ 
хъугъэ. Ари Мыхьамэт ихьатыркIэ тэгъоты, дгъотырэр 
макухэ шIуцIэу семчык шъуампIэр зыхизым фэдэп, макухэ 
гъожь. Тинасыпышъ, чэм лъфагъэ тиI, пкуцI изымыгъэзын 
федэ унагъом къехьэ. Адрэ макухэ шIуцIэри зымыгъотэу 
пщыхэрэри чылэм дэсых, гъаблэм ыгъэлIапэхэрэри ахэт. 
Пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэри унагъомэ яIэжьыхэп: чъыг 
пэпчъ хьакъулахьэ къатыралъхьэ зэхъум, бэмэ раупкIыжьыгъэх. ГъэшIэгъоныр, тэ итымыупкIыгъэ чъыгхэр тятэжъ 
зыщылIэгъэ илъэсым тищагу дэгъукIыжьыхэу рагъэжьагъ.
ЦIыфмэ къинэу ателъыр, тэ тиунагъокIи зэшIокI зэрэтимыIэр къызгурэIоти ары Мыхьамэт сызыфеупчIыгъэр. 
Ары шъхьакIэ, сызэупчIыгъэм зи къыIорэп. Сыгуи къэкIодыгъ, сятэжъ сызытыригъэгушIухьэгъэгъэ еджэным зи 
къызэримыкIыщтыр къызгурыIуагъ. Шъыпкъэ, 
сшынахьыжъхэми сяни угу ябгъэным яIоф тетэп, щыIакIэр 
къин. Сянэрэ Мыхьамэтрэ щысхэ хъумэ, НысакIэ къалъэхахьэрэпышъ, ыгу къысфэгъоу пчъэ зэпагъомкIэ къызэрэдаIорэр сэшIэ. Сиегъэджэн Iоф ащ щысыухыгъэу 
сэлъытэ. Сыдэу сшIын, силэгъухэр зэрэхъухэу сэри сыхъун. 
Ау етIани тичылэ щыщхэу нэбгырэ зыщыплI Черкесскэ 
педучилищэм щеджэхэу сэшIэ. Сыгу къилъэдагъэр къышIагъэ пIонэу Мыхьамэт къысэупчIы:
- Сыд анахьэу узыфаер, сшынахьыкI?
- Сэри?..- Мыхьамэт икъэупчIакIэ-икъэплъакIэкIэ 
гухэлъышIу къызэрэсфыриIэр къызгурыIуагъэу сыгу икъытео макъэ зэхэсхызэ, сяни Мухътари саIоплъэ.
- Ары, Исхьакъ, угу илъэу узыфэе шъыпкъэр зэхэтэгъэх.
- Сэ сызыфаер джа татэ къышъуиIогъагъэр ары.
- Уеджэщтмэ, тятэжъ къытиIуагъэр дгъэцэкIэн, сыд 
о пIорэр, Мухътар?
163
6*

--- Page 200 ---

- Ары шъхьакIэ, гъэр дэйба? - Мухътар семыжэу 
къызIусэпхъоты.
- Гъэр дэймэ, гъэшIэгъона!..- Мухътар къыIорэм 
сыжэ къыIуегъэзы.- ЕгъашIэм мыщ фэдэ зэпытына? 
Уеджэщтмэ, тиIэмкIэ тыбдэIэпыIэн, тэрэзба, мам?
- Тхьэшъуегъэпсэу, сикIалэх, шъуятэжъ иосыет шъушынахьыкIэкIэ зэрэжъугъэцэкIэжьырэмкIэ. Оры гущэм, 
си Мухътар, уеджэнэу уинасып къызимыхьыгъэкIэ, Исхьакъ 
ерэдж. Алахьым ишыкуркIэ хатэм тыдэшъхьахыгъэп, 
дэхэкIае хэтлъхьагъ. Шъори къэжъулэжьыгъэр къышъуатыжьынба, тIэ зэкIэдзагъэмэ, шъушынахьыкIэ ежъугъэджэн. Муары тэ тиIэм фэдизи Атыгъунэ шъузабэм иIэп, 
ишъэо Шыхьами Мыекъуапэ щеджэ.
- Мыекъуапэп сэ сызыдэкIощтыр! - гушIом сыхэтэу 
къызIусэпхъоты.- Хъуажъ Шыхьам зыщеджэрэ мэкъумэщ техникумым сыфаеп сэ.
- Адэ тыда уздэкIощтыр? - зэхихрэр джы сянэ ыгъэшIагъозэ, къысэупчIы.
- Черкесск, педучилищэр ары.
- Мыекъуапи педучилищэ дэт,- Мыхьамэт сыкъегъэтэрэзыжьы.
- Ары шъхьакIэ, Хъызыртхэм Черкесскэ тыкIощт аIо.
Черкесскэрэ Мыекъуапэрэ тичылэ зэрэпэчыжьэхэмкIэ зэрагъэхьырэ щыIэп. ТIуми къалэкIэ яджэх, автоном 
хэкумэ якъэлэ шъхьаIэх. ТIум язи сыдэхьагъэп. Шъхьэщэфыжьым сыдэкIэу анахь чыжьэу сыздэкIуагъэр лэжьыгъэхэр зыдащэрэ элеваторыр зыдэт Къанэкъо мэшIоку 
станциер, тирайон гупчэу Успенскэр, Мухътаррэ сэрырэ 
мыIэрыс, кIэнкIэ, чэбэч зыфэпIощтхэр зыщытщэщтыгъэ 
псырыкI Советскэ станицэ бэдзэрыр арых. ЕгъашIэм бэдзэркIэ тичылэдэсхэр зыдакIохэрэ Ермэлхьабли сыдэхьагъэп. Черкесскэ тыгъэкъокIыпIэмкIэ, Мыекъуапэ тыгъэкъохьапIэмкIэ ащыIэхэми сшIэрэп. Ау Черкесскэ къалэм 
сыщеджэнэу тетыубытагъ. Зэныбджэгъухэм экзаменхэр 
ттынхэу тызежьэр ары мэшIокум апэрэу сызитIысхьагъэр. 
Билетыр къэтщэфыгъэ пэтызэ, лъэкъо хэгъэуцуапIэ имыIэ 
зэхъум, къытэIункIхэмэ тяIункIыжьызэ, вагон зэпытыпIэм 
ташIудэкIоегъагъ. Педучилищэм тычIэхьанкIи къин тлъэгъугъагъэп, хэт джы зэоуж илъэс дэйхэм еджакIо бгъэкIощтыгъэр!
Тызаштэм, къытфамышIэгъэ закъор общежитием 
исыщтхэм тызэрэхамыгъэфагъэр ары. Ау тычIагъэхьагъэмэ тIуи, тыгу къеуагъэп, фэтэр къэтыубытыгъ.
Анцокъо Хъызыри, Мамжъые Юныси, Кобл КIыщмаий, 
сэри пэщэхащэу тиIагъэр Шыбзыхъо Джумалдин. Ар 
тигъунэгъу Бэчымзэе чылэ цIыкIум къикIызэ, зы илъэскIэ 
тапэ итэу тиеджапIэ щеджагъ. Педучилищэм иапэрэ курс 
ащ къыухыгъэти, хэхьакIэ-хэкIыкIэ зышIэрэ къэлэ цIыфыгъ, 
ыIорэр дгъэцакIэщтыгъ. Ащ сэ ренэу ынаIэ къыстыригъэтыщтыгъэ, къызыкIысфэсакъыщтыгъэри лъэпсэнчъагъэп: 
Джумалдин мэфэ еджэгъуужым Бэчымзае кIожьы зыхъукIэ, тадэжьыкIэ блэкIыжьыщтыгъэ. Сянэ ар зилъэгъукIэ, 
"мы шъэожъыер мэлакIэ малIэщтын" ыIозэ, щэджэгъуашхэ 
ригъэшIэу, мыIэрысэми къужъыми ритэу, шIу зышIэрэм 
ишIушIэ кIодырэп зэраIоу, бэрэ къыхэкIыщтыгъэ.
Черкесскэ педучилищэм цIыф зэмылъэпкъэгъубэ - 
адыгэхэр, урысхэр, абадзэхэр, нэгъойхэр - чIэсыгъэх. 
Ахэмэ анэмыкIхэри ащ щеджэщтыгъэхэнкIи мэхъу, ау джа 
къэспчъыгъэхэм ащыщхэр классым къыддисыгъэх. ЦIыф 
хэкIотагъэмэ афэдэп ныбжьыкIэхэр, шIэхэу нэIуасэ 
зэфэхъух, ягушIуагъуи ягукIаий зэраIо, язэныбджэгъуныгъи мэпытэ. Ау сыд фэдэрэ ныбджэгъукIэ нахьи, ныбджэгъужъыр нахь дэгъу. Ащ фэдэ шъэогъоу сиIэмэ Анцокъо 
Хъызыр ащыщ. Зы унэ тызэдис, еджапIэм тызэдэкIо, 
тыкъызэдэкIожьы, зы Iулъхьэр тIо зэфэтэшIы. Еджэныр 
къытэхьылъэкIыми, тылъэкIуатэ, нахь тыхэгъуазэ, тичылэ 
еджапIэ щытымышIэгъэ Iаджи педучилищэм щытэшIэ, 
тиурысыбзи хэхъо.
Шъхьэщэфыжь еджапIэм щезгъэжьэгъэ усэтхыным 
педучилищэм сыщыпыужьын сишъэогъумэ ашIошIыгъ 
шъхьакIэ, сэри аущтэу загъорэ къысщыхъущтыгъэми, нахь 
сытхэ сшIоигъоу сэхъу. Унэм сизакъоу сыкъызинэкIэ, 
сэтхэ, сэгъэтIылъы. Загъорэ сишъэогъухэр зырызэу сэубытыхэшъ, сакъыфеджэ. Кобл КIыщмай мандолинэм 
зэреорэр арыщтын, сыкъызыфеджэкIэ, ыгу зэрэрихьрэр 
ынэхэмкIэ къэсэшIэ. Анцокъо Хъызыррэ Мамжъые Юнысрэ ащ фэдэхэп. Самыгъэохъоу къысэдэIух, ау атамэхэр 

--- Page 201 ---

зэфащэх. НэмыкI унэфэтэрым чIэс Шыбзыхъо Джумалдин 
сызыфеджэрэм, еджакIо къыддэмыкIошъугъэ Мэлэхъо 
Хьасанэ ыIупшIэхэр зэришIыщтыгъэхэр сыгу къыгъэкIэу, 
къысеIо:
- ПшIэн фаер ошIа, Исхьакъ? Мыхэр зыгорэм егъэлъэгъух.
Хэта зэзгъэлъэгъущтыр? Зэзгъэлъэгъущтыр сшIэщтыгъэмэ... ПщыунэлI Юсыф фэдэ мыщ тыдэ къыщисхын? 
Шъхьэщэфыжь еджапIэм тызэрэщыригъаджэщтыгъэу, 
педучилищэм адыгабзэм тыщырагъаджэрэп. Тхэн IофымкIэ упчIэжьэгъунчъэу сыкъэнагъэми, гум къыздиштэрэ 
тхэным мафэ къэс нахь къаигъэ сыфэхъу. Чылэм щезгъэжьэгъэгъэ поэмэр сыухыгъэ шъхьакIэ, сызыфеджэхэрэми, хэта мыщ фэдиз зикIыхьагъэм къебгъэдэIущтыр, кIэкIыIоми ерагъ аIозэ, къысагъэухырэп, шъхьэихыгъэу къысамыIоми, зысшIуагъэбылъэу, къыскIэнакIэхэуи 
рагъажьэ.
УсэтхынымкIэ сыкъызэрэзэхамышIыкIырэр зэрэсигукъаом имызакъоу, сыныбэ зэримыкъурэми еджэныр 
къысегъэхьылъэкIы, сэ сизакъоп, Хъызыри ары. Гъомылэ 
щымыIэр ащ фэдизэу зэхэтымышIэныгъэкIи мэхъу тянэмэ 
такIэрысыгъэмэ, уиунэ зыIубдзэн-узэбзэин горэ къикIыщт. 
Джы тызыщыпсэурэр къалэ, урамхэр мыжъокIэ пкIагъэх, 
пхъэшъхьэ-мышъхьэ зыпыт чъыгхэр гъогунапцэмэ аIутэп, 
дэхэфэшI жьаупIэхэу къэкIых. Ахъщэ уиIэми, пшхыщтыр 
гъотыгъуае - зэоуж карточкэ охътэ зэжъупIэшъ, сыщэфэн 
пIоу уемыжь. Бэдзэрыр ары ахъщэкIэ узыщыщэфэн плъэкIыщтыр. Ащи утехьэмэ, щхыу Iэгубжъэр сомипшI аIо, 
хьалыгъу килныкъор сомитфым къыщыуцурэп. ЗэкIэри 
лъапIэшъ, ахъщэ-степендие тIэкIоу еджапIэм къыщытатырэр мэфищи тфикъурэп. Мазэм тIо чылэм тыкъэкIожьыми, 
къитхырэ гъомлэпхъэ тIэкIумрэ сомэ заулэмрэ мэфэ 
зыщыплIыкIэ тэшхыжьы. ЧIыфэмэ тахэхьэ, ар зэрэтыжьыгъуаер хэти ешIэ. Мафэм къыттефэрэ хьалыгъу килныкъор 
неущ къызэрэтщэфыжьыщтыр тимыIэ зыхъукIэ, мэфэ 
карточкэр бэдзэрым щэтэщэшъ, кIэтхыгъэ ахъщэмкIэ 
неущмыкIэрэ хьалыгъур къэтэщэфыжьы.
 Хъызыр ыгу кIодыпагъэ. ТыкъызэрэмэлакIэу чылэм 
игугъу къырегъажьэ.

--- Page 202 ---

- Ей, сыдэу орырэ сэрырэ тыдела,- мафэ горэм Хъызыр къысеIо.
- Тыдел адэ,- сэри шъэогъум къыIощтыр къесымыгъэухэу псынкIэу десэгъаштэ,- тиахъщэ тIэкIу морожнэкIэ 
тшхыжьыгъэмэ...
- Арэп сэ зыфасIорэр... Ахъщэ баIо тиIагъэмэ, а 
морожнэ тIэкIур къыхэщыныеп...- Анцокъом есIуагъэр 
ыгу римыхьэу гъумтIымыгъэ.- Сыда мыщ тыкъэкIуагъэу 
ныбэфалIэ зызыкIыдэдгъэлIыхьэрэр?.. Мэлахъор тэщ нахьи 
нахь Iушэу къычIэкIыгъ. КъэошIэжьа ащ къытиIогъагъэр: 
"ЕджакIо шъукIон, ау шъуныбэ шъуетхъожьэу къалэм 
шъудэсын". Хьасанэ джы колхоз хьантхъупсыр ыныбэ изэу 
губгъо жьы къабзэм хэт...
- Хьасанэ хьантхъупсыр рекIыхы, Хъызыр мэлэкIэным 
еухы...- усэ макъэм кIэтэу къызезгъажьэкIэ, зынэIу дэгъэзыягъэу щылъ шъэогъур цIацIэзэ, къызщэпшы.
- Джары, МэщбашIэр, о узытегъэпсыхьагъэр... 
ГущыIэхэр зэпыублэн нахьи пшынахьыжъ Мухътар урипхъэIэшэлъэкIэу губгъом уитыгъэмэ, нахьышIугъ... НекIо, 
хьалыгъум икъэщэгъу, ащ нахьыбэ сфэщэчыжьыщтэп.
- НекIо оIомэ, некIо,- джыри усэ мэкъамэм итэу 
фэсэдзы,- елбэт, хьалыгъум тыханы, тынэкIэу тыкъанэ.
- Щхы, щхы фаеми, уигущыIэ мышъомылхэр зэпыгъащэх фаеми, Мэлэхъо Хьасанэ тэщ нахьи нахь Iуш, ар 
зыщымыгъэгъупш, зыкIэнэкIэжьзи, усэ зыфэтхыжь.
Тишъэогъу Хьасанэ еджакIо къызкIыддэмыкIуагъэр 
Хъызыррэ сэрырэ дэгъоу тэшIэ. Чылэм тыкъыдэкIы зэхъум, 
Хьасанэ къызэрэтэхъуапсэщтыгъэр къызхимыгъэщыщтыгъэми, зэрэнэку-нэпсыгъэр сынэгу кIэт. Тэщ нахьи ар нахь 
мыдэеу еджэщтыгъэ, тыдэ бгъэкIуагъэми, ахэхьан-ахэкIын 
ылъэкIыщтыгъэ. Ау Хъызыррэ сэрырэ къотынрэ кIэтынрэ 
зэрэтиIэу ащ янэ шъузэбэ закъом нэмыкI иIэп, ари узгъэл 
тхьамыкI. Ежь Хъызыр уцугъэшъ, Мэлахъор мэтхъэжьы, 
колхоз хьантхъупсыр рекIыхы еIо. Сыда къэхъугъэр, заом 
тыкъызелыжьыгъэкIэ, гъомылэ щымыIэм тихьыжьынэп. 
Хэгъэгум тырищыкIагъэшъ, сятэжъ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, хабзэм тырегъаджэ, ежь Анцокъор чылэ хьантхъупсым кIэхъопсы...

--- Page 203 ---

- А пшъхьэ илъ чылэ гъэзэжь Iофыр, Анцокъор, 
зыщыгъэгъупш,- сишъэогъу сыфэгубжы.
- Ашъыу, тищагужъ сыгу къэкIыгъэти, джау сыдми 
къэсIуагъ ныIэп,- сызэрэшIомыкIыщтыр ешIэти, кIилъэшъужьыгъ.- ТыкъызыкIуагъэкIэ, теджэщт...
- Джар тэрэз,- къыIуагъэм дезгъаштэзэ, сецIацIэ,- 
укъызэрэмэлэкIагъэм лъыпытэу еджэн чIэдзыжьыныр 
пIупэ Iус!
- Дэгъу, дэгъу, ащ нахьыбэрэ зи къыосIожьынэп. Ау 
неущмыкIэ тхьаумаф, тшхыщтыри тэухы, ахъщи тиIэжьэп, 
чылэм тыгъэкIожь. Неущрэ еджэгъумкIэ укъэмыщт, старостми е директорми, тIум яз, етIонышъ, цIыфхэба, зедгъэтIупщыжьын. Ау зы лъэIу къыпфысиI: Къанэкъо станцием 
къыщымыуцурэ мэшIоку тимыгъэтIысхь. КъэошIэжьа, 
мыщ ыпэкIэ къэмыуцоу, мэлэкIае тылIэу, чапычи тымыIыгъэу мэшIокум Ермэлхьаблэ тызэрищэгъагъэр? Километрэ 
щэкIырэ тфырэмрэ километрипшIымрэ лъэсэу къэпкIужьыныр зэфэдэп.
- Ащ узэрэтеф, Анцокъор, мэшIокур тистанцие къыщыуцоуи къыщымыуцоуи мэхъу. ЗыгорэкIэ тыблищымэ, 
укъырыкIожьынэу сомэ горэ уиджыбэ къигъан.
- Адэ арба Iофыр!..- Хъызыр ащ нахь къыпимыIухьэу, 
старостым тыкъыригъэтIупщи, чылэ гъогум тыкъытехьажьыгъ.
Черкесскэ укъикIэу Шъхьэщэфыжьым укъэкIожьыфэ 
гъогу зэблэдзищ уапэ илъ. Апэрэр - Черкесск-Невинномысск, ятIонэрэр - Невинномысск-Къанэкъор, ящэнэрэр 
тэрыкIэ, Анцокъом зэриIощтыгъэу, мэфэ псэум фыгукIэ 
къыпIумыфагъэ хъумэ, гъогу хьылъагъ, уаеми ошIуми 
Къанэкъо-Шъхьэщэфыжь губгъо гъогу километрипшIыр 
лъэсэу къэткIужьын фэягъэ. Ар къэпкIуфэ зы къутыр закъу 
ныIэп укъызэбгъукIощтыгъэр. Черкесскэ мэшIокукIэ тыкъикIи, гъогупкIэ зэрэтымытыгъэм пае зы вагоным тыкъырафымэ, адрэ вагон дэкIояпIэм ташIутеуцожьызэ, Невинномысскэ тыкъэсыгъ. Къанэкъо станцием къыщыуцурэ 
мэшIокур пчыхьэ факIоу БакукIэ къикIынэу зытэшIэм, апэрэ 
хьылъэзещэ вагон горэм зитыдзи, Невинномысскэ ты къытекIыгъ. Чылэ гъогум тыкъытезыщэжьыгъэр Хъызырмэ, 
хьылъэзещэ мэшIоку вагоным зыпытыдзэныр зыгу къэкIыгъэр сэры. Овечкэ станцием тыкъыблэчъи, Успенскэ чылэм 
тыкъебгъучъэ зэхъум, Хъызыр сеупчIыгъ:
- Мы тызэрыс хьылъэзещэ мэшIокур тистанцие къыщымыуцумэ?..
- Ей, сыгу къихьагъэр тэ къыщыпшIагъа?..
ТшIэщтым тегупшысэжьынэу уахътэ тиIэжьыгъэп. 
МэшIокум ичъэ римыгъэхъущтыгъэмэ, щигъакIэщтыгъэп. 
Ар тистанцие къызэрэщымыуцущтыр тIуми къыдгурыIуагъэу тызэплъыгъ, тыкъызэплъыжьыгъ.
- МэшIоку гъогу зэпырыкIыпIэм дэжь щызэтелъ шIомыкI Iатэм тыхэпкIэ!..- Анцокъом кIэкIэу къыIуагъ.
Ардэдэм Хъызыр вагоным ипкIыгъ, сэри ыуж зыкъизгъэнагъэп...
- Тхьэкъысауи, хэта къыозэуагъэр! - сынатIи сынэгушъхьи тетхъыгъэхэу сянэ зелъэгъум, кууагъэ.- Сыд 
бэлахьа узыхэфагъэр, хэт мыгъом укъеукIи, сикIэлэ бетэмал!..
- Умыкуу, мам, зи къысэзэуагъэп...- есэIо шъхьае, 
сфэгъэрэхьатырэп, Iэ къысщефэ, къыспэутхупкIыхьэ.- 
ОсIуагъи шIомыкI стаф ар... МэшIокум тыкъикIыжьызэ, 
сылъэпэуагъ...
- А сикIал, узыфэсакъыжьы хъущтыгъэба... МэшIокум 
учIэфэгъагъэмэ, тыбгъэунэхъуныгъи...- сянэ гъынагъэзэ, 
сищыгъынхэр зыщысегъэхых...
"МэшIокум тыкъызепкIым, Анцокъо Хъызыр къехъулIагъэр плъэгъугъагъэмэ",- гукIэ сянэ есэIошъ, сынэгу 
къыкIэуцожьыгъэм скIышъоц къегъэтэджы. Сэ вагоным 
сыкъызепкIым, шIомыкI стафэм жьым сытырипхъоти, 
картоф зыхахыжьыгъэ чIыгу тIыгъэм сыхэфагъ. Сишъобжымэ сапымылъэу Хъызыр къызэрэмылъагъорэм сигъапэу шIомыкI Iатэм сызыдэчъаем, ылъакъохэр шIомыкIым 
телъхэу, ышъхьэ егъэзыхыгъэу мэшIоку щэрэхъхэм 
апэблэгъабзэу кIэрылъ, щэрэхъмэ къапыкIырэ жьым 
ышъхьац зэрелъасэ, ынэгу лъы закI. Апэм Хъызыр ышъхьэ 
шIомытыжьэу къысщыхъугъ. Сикуо макъэрэ мэшIокум 
иаужырэ вагон блэчъыгъорэ зэтефэхи, мэшIоку гъогу 
зэпырыкIыпIэр къэзыгъэгъунэрэ лIыжъыр къэчъагъ. Хъызыр къэпIэтIэрауи, къызэшIотIысхьагъ, щтагъэм хэтэу ынэгу 
кIэтхъожьы, лъыр тырецIалэ, ыIэнтэгъуи ылъэгуанджи 

--- Page 204 ---

тетхъыгъэх. Тинасыпти, пкъы фыкъуагъэ тIуми тиIагъэп. 
КъытэцIацIэмэ-къытэушъыизэ, лIыжъым зытигъэтхьакIыжьи, ищэджэгъуашхэ щыщ картоф гъэжъуагъэрэ хьалыгъу такъыррэ къытити, чылэ гъогум тыкъытыригъэхьажьыгъ.
МэшIоку станцием "тызэрэщылъэпэуагъэмкIэ" тызэрэзэзэгъыгъагъэу тиIахьылхэр дгъэпцIэгъагъэх шъхьакIэ, 
къалэм зытэгъэзэжьым, тиныбджэгъухэми, классым 
къыддисхэми къытэхъулIэгъэ шъыпкъэр ятIуагъ, ау нахьыбэмэ ашIошъ хъугъэп. Тызэуагъэу ыIуи, бэрэ тиклассруки 
къытэцIэцIагъ, ар имыкъоу директорым дэжьи таригъэщэгъагъ. Ау къытэхъулIагъэм Iушы тишIыгъэу, Къанэкъо 
станцием къыщымыуцурэ мэшIоку ащ нахьыбэрэ зыпытдзэжьыгъэп.
Илъэс имыкъум Черкесскэ тыщеджэзэ, Iаджи къытэхъу лIагъ, ау мы хъугъэ-шIагъэми игугъу къэсымышIын 
слъэкIыщтэп. Мызэгъэгум бжыхьагъэп, сянэжъ зэриIощтыгъэу, кIымафэм сэлам гъатхэм зыщырихыщтыгъэ ос 
жъужьыгъо охътагъ. Еджэгъур зыщытыухыгъэ щэджэгъоужым нэбгырищ тыхъоу - Мамжъые Юныс, Анцокъо 
Хъызыр, сэры - чылэм тыкъежьэжьыгъ. Уемыгъэзыгъэмэ, 
гъогу утемыхь зыфаIорэм фэд. КIымафэм къыщинэжьырэ 
осыр мафэрэ къэжъу, чэщрэ тещтыкIы. Осыпсыр зыубытырэ щыIэп, анахь цокъэ дэгъуми пхырыкIыщт. Сэ чэтэн 
щазымэ сщыгъ, къыгъэщтымэ, слъакъо ещтыхьэ, къыгъэжъумэ, еуцIыныхьэ. Сэсыемэ анахьышIоп сишъэогъухэмэ ащыгъыхэри. СыдигъокIи чылэ кIожьыным фэхьазырыпсыгъэ Хъызыр къытфигъэпытагъ:
- КIалэхэр, гъогу тытемыхьэзэ, мэшIоку къипкI зэрэщымыIэщтыр къышъосэIо. Ащ нэкъэ-пакъэ зедгъэшIын 
нахьи, Ермэлхьаблэ лъэсэу сыкъикIыжьыныр къэсэштэ. 
КъыбгурыIуагъа, МэщбашIэр?
- КъызгурыIуагъ, о къыбгурыIуагъэмэ...- сэгъумытIымы.- Ар пIоу уигъогупкIэ пирожоккIэ зыIэкIэмыгъэкI, 
гъогушхо тапэ илъ.
- ТызэрытIысхьащт мэшIокур тистанцие къыщыуцущт.
- Къыщыуцущт нычэпэ сыхьатыр зым...- чэщ гъогур 
зимыгопэ Мамжъые Юныс къеIо.- Чэщ реным тыныбэнэкIэу станцием тетшIыхьащтыр сшIэрэп нахь...

--- Page 205 ---

Тызэрыс мэшIокур гъогум щыдгъэгужъонэу тыфэягъ 
шъхьакIэ, зэримыхабзэу, кIэбыукI-кIэтIыргукIызэ мачъэ, 
къэуцугъ тIозэ, кIырыумэ-тызэридзэзэ, ежьэжьы. ИпIалъэ 
ехъулIэу Къанэкъо станцием къынэсы. Нэфшъагъо нэс 
чэщыр зыщитхынэу тIогъэ вокзалым тызыкIокIэ, лъэкъо 
хэгъэуцуапIэ имыIэу цIыфыр чIиз. 
- НекIо шъыу, тыжъугъэкIожь,- Юныс къеIо.
- Чэщныкъом тыда узыдэкIожьыщтыр? - сэри сыпеожьы.
- Сыда, ощына? - Хъызыр къысфедзы.
- Сыщынэрэп, ау кIымэфэ губгъо нэкIым...
- Тыгъужъымэ уащэщынэмэ, пчэгъу зырыз чэу горэм 
къыдэтлъэшъун,- Хъызыр уцурэп.- Нэфшъэгъо факIоу 
тиунэмэ тарыхьажьын, мыхъуми нахь псынкIэу зыдгъэшхэкIыжьын...
"Ощына" Анцокъом къызэрэсиIуагъэм сшъо къыхихыгъэми, кIымэфэ чэщ гъогум сытехьэ сшIоигъуагъэп. 
Гум къихьэрэ тыгъужъхэри сшIоIофыжьыхэп, шэйтанджынэ 
кIуапI зыфаIорэ Бэщыуз тызэребгъукIощтыр ары сызгъащтэрэр. Зэ ар ясэрэIу сIуи шъхьае, сызэрэщынэрэр къясымыгъэшIэнэу зысыушъэфыжьыгъ.
Къанэкъо станцием къыIукIэу Украинскэ къутырым 
къекIурэ гъогу кIэкIыр хьылъэ къытщымыхъоу, псылъэбанэмэ акIыIу мыл пIуакIэр зэхэткIыкIэу, къачIэурэ псым 
тлъапэхэр къыгъэшъузэ, къэткIугъ. Къутырым тебгъукIуи, 
чылэ гъогум зыфэтэузэнкIым, осыр зытиз гъогуджэм 
тытехьагъ. Ос дыигъэ пхъапхъэм лъэгуанджэм нэсэу 
лъакъор пхырэчъы, осыпсыр къыдеутхае. Къин тэлъэгъу ми, тыкъэкIо: фабэ тэпэ, пкIантIэ къытэхы, ттамэмэ ателъ 
пчэгъухэр зыдэтхьыжьыщтыр тшIэрэп. Сыгу илъыр апэ 
Хъызыр къэзышIагъэр:
- Сыда мы пчэгъужъхэм зыкIядгъэгъалIэрэр?.. Хэта 
мыщ тызышхынэу исыр?.. Тэри тытыгъужъыба! Iофыр ащ 
зыфэкIожьырэм, ыжэгъу зычIэсыдзэнышъ, стхьалэн! 
Пчэгъур ори чIэдз, МэщбашIэр!
Тыгъужъ еIо нахь, сэ сызыгъэгумэкIырэр Анцокъом 
сыдым фишIэна... СапэкIэ сыплъэ къэс шъофым шIуцIагъо 
горэ исэлъагъо, сызыщыщынэрэ шэйтанхэр сшъхьэ 

--- Page 206 ---

икIыхэрэп. Пчэгъур зычIэсыдзыкIэ, Анцокъор къызэкIэщтэшъ, кIэбгъулъы.
- Ей, пшIэрэр сыда, МэщбашIэр?.. Зыгорэм зыкъыседзы сшIошIыгъ...
- Адэ пшIэрэба зыкъызэрэуидзыщтыр,- Юныс къызэмыплъэкIэу къызэреIокIышъ, ежь ипчэгъуи чIедзы.
- Мамжъыер, пшIэрэр сыда?! - Хъызыр пчэгъур 
къештэжьы.- Мы закъор чэзыу-чэзыоу нэбгырищым 
тфэхьынба... ПшIэщтэп гъогум къыщыохъулIэщтыр. Арба, 
МэщбашIэр?..
Анцокъо Хъызыр къехъулIэщтыр сшIэрэп, сэ къысэхъулIэщтыр къысэхъулIэгъахэкIэ сенэгуе... Слъэкъо 
джабгъу осым зыпхырэчъым, сищазымэ тхьаIу слъэгуанджэ къыдифыеу, ылъэгу ос чIэгъым къычIэнагъ. Слъэкъо 
дэIэтыягъэ осыпсыр къыпэжъожъу...
- Сыда узыфыщытыр? - Хъызыр къызэплъэкIы, къысщышIыгъэр зилъэгъукIэ, къыскIэуцо, Юныси къысэ чъалIэшъ, сищазымэ къетхъо.
- Сыда джы тшIэщтыр?..- Юныс мэгуIэ.
- СшIэрэп тшIэщтыр...- Хъызыр къызиIокIэ, сыгу 
къэкIоды.
- УмышIэмэ, Анцокъор, тшIэщтыр къыосIон. Исхьакъ 
такIыб чэзыу-чэзыоу илъэу чылэм тхьыжьыщт.
- Къытфэнэгъэ гъогур зыфэдизыр шъошIа?..- гу 
къызIэпысшIыхьажьызэ, сяупчIы.
- Джыри ызыныкъо къэнагъ,- Хъызыр кIыбыкIэ къыскIэрэуцо,- моу сакIыб къигъуалъхь.
Фэсымыдэми, ыкIыб сырегъэгъуалъхьэшъ, Юныс 
къыскIаIэ фэдэзэ, лъэбэкъу заулэ сыкъихьыгъ, етIанэ 
Юныси джаущтэу лъэбэкъу заулэ сихьыгъ шъхьае, тыгъоспчэдыжь щегъэжьагъэу фыгуцэ зыIумыфагъэхэ 
шъэогъухэм тадэжь нэс сызэрэнамыгъэсыжьышъущтыр 
сэри ежьхэми къагурыIуагъ. Тыплъэмэ, гъогубгъум 
пэмычыжьэу шIуцIагъо горэ тлъэгъугъэ, ар будкэу 
къычIэкIыгъ.
Будкэм IукIыжьырэ шъэогъухэм яос хэпшыкIэ макъэ 
зэхэсэхы. СыкIэдэIукIы къэси, нахь IокIотых. Ахэмэ сянэ 
макъэ зэрэрагъэIущтым, Мыхьамэтрэ Мухътаррэ яз къызэрэсфигъэкIощтым сыкIэгушIуми, сэщынэ. Сызыхэс 

--- Page 207 ---

уарзэм зыщызгъэхъыерэп. Зыгорэм жьы къыщещэмэ 
сэIошъ, сыкIэдэIукIы. ТIэкIу-тIэкIузэ мэзахэм сызыхэгъозыхьэм, гъучI хьаку ислъэгъуагъ, ащ сырнычи теслъэгъуагъ. Хэти щэрэщ фаеми, ар къэзгъэнагъэм ишIуагъэ 
къысигъэкIыгъ: уарзэкIэ згъэплъыгъэ гъучI хьакум сыкъигъэфэбагъ, силъэпэд уцIыныгъэхэр рызгъэгъушъыжьыгъэх. Гу къызIэпысшIыхьажьыгъэу, пчъэр Iусэхы. Нэфылъэр 
къызэкIичэу зэрэригъэжьагъэр ос шъхьашъомкIэ къэсэшIэ: 
слъэгъузэ, мэзахэм нахь къыхэнэфыкIы, чыжьэкIэ, къутыр 
лъэныкъор арыщтын, атэкъэ Iо макъэхэри къэIух. Ащ хьэ 
хьакъу макъэ гори къызыхэхьажьыкIэ, зи къысэмыхъулIагъэу, тиунэ сис фэдэу къысщэхъу. Сищазымэ зэкIэтхъыгъэ 
зыгорэ еспэсынэу къызэпэсэплъыхьэ. Джыры ныIэп ащ 
ылъэгу шъом ычIыпIэкIэ картон зэрэкIэбзагъэр зыслъэгъугъэр... Сэрэп, сянэп зилажьэр, лажьэ зиIэр тхылъыпIэм 
ыкIыIу шъо пIуакIэ тезыщхи, къытэзыщагъэр ары. Дунаир 
гъэшIэгъонэу, ныбжьи узэмыжэнэу зэхэлъ, сятэжъ езгъаIощтыгъэр джарыщтын. Зым уегъапцIэ, адрэм шIу пфешIэ. 
Сянэ сыгу егъу. ЛъэпIаеу къысфищэфыгъэ щазымэр 
зэрэзэкIэтхъыгъэм изакъоп, ежь тхьэ нахь ымышIэу къызэрагъэпцIагъэр шIошъхьэкIощт. Дунай хьылъэм цIыфым 
итхьагъэпцIыгъэ-жъалымыгъэ къыхэмыхьажьы хъущтыба! 
Икъунба заом ткIэхихыгъэр? ГъэпцIагъэкIэ ощ фэдэ цIыфым 
къышIопхьырэ-къышIопшхырэм сыдэущтэу урыщыIэщта?!
Джыри чылэ лъэныкъомкIэ сызэплъэм, шыу къакIоу 
слъэгъугъэ, чыжьагъэми, ишы тесыкIэкIэ ар зэрэ Мухътарыр къэсшIэжьыгъ. Сшынахьыжъ шым къызэрепсыхыгъэм 
лъыпытэу, сыгу къызэхахьи, сынэпс кIэслъэкIыкIэу езгъэжьагъ.
- Адэ, сшынахьыкI, улIыба, сэIо...- Мухътар къысэшъэбэкIызэ, будкэм иплъыхьагъ.- Олахьэ будкэ шIагъо 
уисыгъэм. МашIуи ипшIыхьагъа сэIо? ЛIы шъыпкъэу укъычIэкIыгъ... НекIо, къекIэс моу, мы хьатыкъ фабэри тянэ 
къыпфысигъэхьыгъ.
Къысфихьыгъэ хьатыкъ фабэр гупсэфэу сигъэшхы 
шIоигъуагъэщтын, Мухътар зи къымыIоу заулэрэ тыкъэкIуагъ, етIанэ сэ сикъэбари, чылэ къэбарми татегущыIэзэ, 
тичылэ тхышъхьэ тыкъытехьажьи, тиунэ тыкъэсыжьыгъ.

--- Page 208 ---

Анцокъом иеджэн чIедзыжьы, 
сэ Мыекъопэ педучилищэм сыкъащэжьы

--- Page 209 ---

Апэрэ илъэсныкъо еджэгъум къалэм щытлъэгъущтыгъэ къиныр нахь макIэ хъугъэ, 1948-рэ илъэсыкIэм икIымафэ 
икIи, гъатхэр къихьагъ. Еджэным, къэлэ щыIакIэм мафэ 
къэси нахь тыхэгъуазэзэ тэпсэу. Тэ тизакъоп, къэлэдэсхэри 
ары. Анцокъо Хъызыр ары ащ фэдэ къэлэ щыIакIэр къызэхьылъэкIырэр: чылэр ыжэ дэкIырэп, гущыIэ хадзэкIэ 
чылэ гъэзэжьыным игугъу къыхегъэфэ зэпыт. Ар фэтымыдэмэ къыддэмыгущыIэу, тэ тешIужьыфэ шъхьэзэкъодекIокIэу къехьы.
Хъызыр ыгу зыгъэкIодын еслъэгъулIэщтыгъэп: еджэныр армэ, тауж къинэрэп, сэ хьисапыр къысэхьылъэкIымэ, 
ежь зи римыгъаIоу узыфэе задачэр къызэшIуеуты, тызэгосышъ, классым щытагъэшIыхэрэр тырысегъэтхыкIыжьы, 
къызгурымыIорэмкIэ къыздэIэпыIэ. Тшхыщтыр, ахъщэр 
армэ, джы нахь тызыфэсакъыжьышъ, ахэр тиIэх. Стипендие къэтыгъом ахъщэр нэтымыгъэсышъумэ, къэлэ бэдзэрыр хьазырыпс: карточкэмкIэ къытащэрэ хьалыгъур 
тIо тэгощышъ, сомэ тIокI-щэкIыкIэ тэщэ. Хьалыгъум 
изэкъуа гъэп, тшхын чылэм къызитхыкIэ, тхьэмэфэ псэум 
хьалыгъум тефэщт гъомылэ карточкэм пытыупкIыти, 
киноум е морожнэ къызэрэтщэфыщт ахъщэ тIэкIушъокIухэмкIэ тщэщтыгъэ.
Теушъый-тегыйми, тецIацIэми-тыфэгубжыми, Анцокъо 
Хъызыр къытэмыдэIоу, апэрэ курсыр къэтыухынкIэ мэзитIу 
къытфэнэжьыгъэу чылэм кIожьыгъэ, сиусэми сызыфяджэн 
симыIэжьэу сыкъигъэнагъ.
Сэри Анцокъом сынахь хъатэп: педучилищэм тхакIо 
сыкъэкIуагъэ фэдэу ащ нахьрэ Iоф сиIэжьэп, сызаджэри 
сынэ къыпэIухьажьырэп. Черкес, абэдзэ, нэгъой кIалэхэу 
тхэхэрэм сяхъуапсэ. Ахэмэ атхыхэрэр Охътэ Абдулахь, 
Абдулджалилэ Фазиль арагъэлъэгъу. Бэслъыныябзэр 
адыгабзэм илъэпкъэгъуми, сэ сызэрытхэрэ кIэмгуе къэIуакIэр къин къафэхъу. Ахэр зэрытхэ мэкъамэр къагурэIоми, 
яIупкIагъэ-IэшIугъэ, сызыфеджэрэмэ зэраIоу, анэсырэп. 

--- Page 210 ---

"Мыхэмэ зыгорэ ахэлъ, ау ахэлъыр къыдгурыIорэп" къысаIо. Сыда мыхэмэ къыбгурымыIонэу ахэлъыр?.. Адэ сэ 
бэслъыные къэIуакIэр къызгурэIори... КъызгурыIон адэ 
сянэжъ бэслъыныемэ... Шыбзыхъо Джумалдини бэслъыныешъ, сиусэмэ ащыщ гущыIэхэу къагурымыIохэрэр 
бэслъыные къэIуакIэкIэ къафыкIеIотыкIыжьы, къысщэтхъу.
- Арэп, Исхьакъ, мы птхыхэрэр зыгорэм егъэлъэгъу 
осIуагъэба!..- къысфэгубж-къысэушъыйми къызгурымыIоу Джумалдин къысеIо.- Зэбгъэлъэгъущтыр сэ сэшIэ, 
зыцIэ къыраIорэ Абдулджалиль писателым дэжь хьы.
- Абдулджалилыр нэгъой писатель...
- Ара?..- зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу Джумалдин къысэплъы.- Нэгъоймэ, бэслъыныемэ адэжь кIо. Тыдэ ахэр 
зычIэсхэр? Писательхэм яIофшIапIэ умышIэуи?.. Мыр 
зэрэфэмыфыр... Сэтхэ еIошъ, тегъалIэ, писательхэм яIофшIапIэ джы нэс зэригъэшIагъэп. КIо, хьисапыр къин къызэрэпфэхъурэм пае, ар зэкIэми къагурэIо пшIошIа, зи 
къыуатIорэп, тфэлъэкIырэмкIэ тыбдэIэпыIэ. (Шыбзыхъо 
Джумалдин хьисапымкIэ нахь Iазэ педучилищэм чIэсыгъэп, 
ар сэнэхьаткIэ къыхихыгъэу, ащкIэ шIэныгъэлэжьышхо 
хъугъэу идунай игъонэмысэу ыхъожьыгъ). Ощ фэдэу 
усэхэр стхыщтыгъэмэ, писательхэм яIофшIапIэ шъэрэ 
минрэ къызэзгъэшIэныгъи. Е писательмэ адэжь кIо, е 
тызэбгъэлIэрэ усэтхыныр щыогъэтыжьы. ТIум яз. Армыр мэ таблицэм щедгъэжьэнышъ, къыбгурымыIорэ хьисапыр 
езбырэу озгъэшIэщт.
- Аущтэу оIомэ, неущ а унэр зыдэщыIэр къызэзгъэшIэн,- шъэогъум сеIэсэкIы.
- УмышIэрэмэ сшIэрэп нахь, мы Iофым неущ-неущмыкIэ къыхахьэ хъущтэп, джыдэд.
- Ары шъхьакIэ, сиусэхэр къабзэу кIэстхыкIыжьынхэ 
фаеба...
- Сыд кIэтхыкIыжьа, езбырэу къаIо! Джа укъызэджэгъэ поэмэр арми хъущт. ЕтIани къыосIощтыр ошIа, а укъызыфеджэщт бэслъыные писателым адыгей къэIуакIэр 
къызэрэгурымыIощтыр ары. Сэ сызыфаер ошIа, утхэн 
плъэкIыщтмэ къыуиIоныр ары. НекIо джыдэдэм, тыдэ 
щыIэми къэдгъотыщт.

--- Page 211 ---

Мафэ горэм, еджэгъу ужым, писательмэ адэжь 
сизакъоу сыкIуагъ, ау япчъэ егъэтыгъэу къычIэкIыгъ. СшIэщтыр сымышIэу сыщытызэ, лIы мылъэгэ шъхьацыфыр 
къыIухьи, къысIугушIуагъ:
- Тидей укъэкIуа, тIысэ? - унэм тызехьэм, егъашIэм 
сишIэщтыгъэ фэдэу, къысэупчIыгъ.- Сыт ытIэ къытхопхьар? 
Усэ, прозэ?
- Уси поэми къэсхьыгъ,- "прозэм" къикIырэр 
сымышIэми, сыкъыздикIыгъэ чылэри, сызыщеджэри, 
бэслъыные гущыIакIэ зыфасшIэри фэсIотагъ. Ынэгу гушIопсыр рычъэзэ, естыгъэмэ джыри зэ ахэплъэжьыгъ.
- ЫтIэ сыт уиунэгъуацIэр, уицIэр, сикъош?
- СлъэкъуацIэр МэщбашI, сцIэр Исхьакъ,- зысымыгъэбэслъыныябзэу, тэ тикъэIуакIэкIэ есIуагъ.
- Сэ сицIэр Абдулахь, сиунэгъуацIэр Охът. Зэхэпха 
апходэм ицIэ джыраIэуэ?
- Зэхэсхыгъ,- сызыфэе дэдэм сызэрэIукIагъэр 
есIожьыгъ.
- ЫтIэ, Исхьакъ, сикъош нахъышIэ, уиунэгъуацIэм 
ходэу уиусэхэри бэв? Къысхуеджэт.
Джы нэс сызэрэщымытыгъэу зыгорэу сыкъэхъугъ. 
Сыгу икъытео макъэ зэхэсэхы, сэкIэзэзы. ТхакIом сыкъишIагъэу сегъэрэхьаты. Ары шъхьакIэ сигумэкI сымакъэ 
зэхысигъэхыжьырэп. Сыкъызаджэрэм сшъхьэ къызытесIэтыкIыкIэ, зыпашъхьэ сисым сымакъэ дыригъаштэу ышъхьэ 
зэригъэсысырэр сэлъэгъу. Къытеогъэ телефоным сыкъыкIигъэщтагъэти (апэрэу джары телефоныр зыщыслъэгъугъэр), земыгъэгъапэу къедж ыIорэм фэдэу Iэ 
къысфишIыгъ, тищыкIагъэпыри къыригъэкIэу гъэзетыри 
тырилъхьагъ. УситIумрэ поэмэмрэ сакъызырегъаджэм, 
зи къымыIоу заулэрэ щыси, сызэрэIуплъыхьэрэм зыкъыригъэшIэжьыгъэ фэдэу къысиIуагъ:
- Олэи, тIысэ, усэхэми поэмэми ямэкъамэхэри сыгу 
рихьам... Код шIа узытхэр?
- Заор зыщаухыгъэ мафэм щегъэжьагъ.
- Заор зыщауха махор джыпIа?..- зыгорэ ыгу 
къэкIыжьырэм фэдэу сигущыIэхэр къыкIиIотыкIыжьызэ, 
къысэупчIыжьыгъ. 

--- Page 212 ---

- Ящэнэрэ классым сисэу тхэныр езгъэжьэгъагъ...- 
илъэсищ уахътэр шIомакIэу къысшIошIи, сыкъэгузэжъуагъ.- Нэмыцхэр къызэкIом, сыгу кIодыгъагъэти, 
зэпызгъэужьыгъагъ...
- Уагъэгузэвауэ пIорэ? - Абдулахь къысэупчIышъ, ыни 
ыпи зэхэсымышIыкIыжьэу, тхъэжьэу мэщхы.
- Хьау, стхыщтыр сшIэщтыгъэпти ары...- сшъхьэ 
къихьагъэр къэсэIо.
- Абходи мэхъу...- гушIуагъо зыкIизыгъэ ынэгу къызэокIы, ыIапэхэр столым тыригъаохэу тIэкIурэ щысыгъэу, 
игупшысэмэ къахэужьышъ, къысеIо.- Тхэ, сишIалэ, утхэфын ходоуэ соплъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэхэми Охътэ Абдулахь мызэумытIоу сыIукIагъ. Тхэным, щыIэныгъэм, адыгэ зэхэтыкIэм 
фэгъэхьыгъэу гущыIэ дэхабэ къысиIуагъ, сыгу зэтыгъэ 
Iофэу сищыIэныгъэ щыщ хъурэм сытыригъэгушIухьагъ. 
ЕтIанэ, зэкIэми анахь пэблагъэ ащ сыфэзышIыгъэр ар 
къызщыхъугъэ къуаджэм сянэжъ Чэбэхъан зэрэщыщыгъэр ары.
- Сызэгупсысэр пшIэрэ, сикъош? - мафэ горэм Охътэ 
Абдулахь къысэупчIыгъ, естыжьыщт джэуапым къемыжэуи, къыпидзэжьыгъ.- Мэйкъуапэ бгъэзэжьмэ, 
нахъывоуэ соплъ. КIэрэщэ Тембот, Пэрэныкъо Мурат 
сымэ уиусэхэр, поэмэр ахуахь, гъуазэ къыпхохъунхэ. Дэ 
мыбышIэ къэбэртэе-бэслъыные адыгабзэкIэ дотхэ, МэйкъуапэкIэ о узэрытхэрэ адыгей-адыгабзэмкIэ щопсалъэхэ. 
О усэкIо-тхакIо къыпхэкIыноуэ соплъ. Мэйкъуапи педучилищэ дэт, дэ дипедучилищэ япэрэй курсыр къэуухымэ, 
абыкIэ зыгъазэ.
Охътэ Абдулахь ары гукIэ Мыекъуапэ зыкъысэзыгъэдзыжьыгъагъэр. Ащ къызэрэсиIуагъэу Мыекъуапэ дэт 
кIэлэегъэджэ училищэм щезгъаджэщтыгъэ ХьатIэнэ Айщэт 
письмэ фэстхыгъ, сишIоигъоныгъэ къызэрэзгъэшъыпкъэжьырэ сиусэхэри сипоэми изгъэгъусагъэх. Апэрэ 
курсыр къызыщысыухыщт мафэхэм Адыгэ педучилищэм 
идиректорэу Даур Хьазрэтрэ ХьатIэнэ Айщэтрэ ятелеграммэу сэркIэ къэбарышIу зэрытыр къысIэкIэхьагъ. 
Джаущтэу Мыекъуапэ сыщеджэнэу хъугъэ.

--- Page 213 ---

Адыгэ педучилищэм егъашIэм синэIосагъэхэ фэдэу 
кIалэхэри пшъашъэхэри къыщыспэгъокIыгъэх. КIэлэегъаджэхэри ащ фэдагъэх. Апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу ХьатIэнэ Айщэт сэркIэ ны пэпкIагъ, сэ сизэкъуагъэп, 
ар джаущтэу зэкIэми афыщытыгъ. Бзылъфыгъэ Iасэу "ы" 
ыIозэ, шъабэу гущыIэщтыгъэ, тыдэ ущилъэгъугъэми, 
уимыгъэгъуащэу, дэхэIолэ цIыфышIугъ.
Непэ фэдэу къэсэшIэжьы Айщэт апэ дэдэ сызэрэIукIэгъагъэр. Еджэныр зетэгъажьэм, дэмысэу къычIэкIыгъ, 
мэфэ заулэкIи къэгужъогъагъ. ЕджэпIэ пчъэIупэм дэжь 
кIэлэ куп тыщызэхэтэу бзылъфыгъэ тхъоплъ мылъэпэлъагэ горэ мыгузажъоу къэлапчъэм къыдэкIыгъэу слъэгъугъэ. Ар зэрэ Айщэт Мосовнэр нэIуасэ къысфэхъугъэ 
Тхьаркъохъо Мэджыдэ къысиIозэ, пэгъокIыгъ, ЛэупэкIэ 
Аслъани ыуж ихьагъ, сэри ахэмэ закъыщязгъэнагъэп. Тэ 
тизакъоп, пшъэшъэжъыехэри пэгъочъыгъэх. ЗэкIэми IаплI 
ращэкIы, къарещэкIыжьы. Сэри сэлам есхыни, зыкъезгъэшIэщт шъхьакIэ, рысагъэхырэп, нахьыбэ хъухэ къэс сыкъыIуагъэзыкIы.
- Уимафэ шIу, Айщэт Мосовна,- аущтэу щытми, сэлам 
есхыгъ.
ХьатIэнэ Айщэт сэлам къыхыжьыгъэ къодыеу, джыри 
зы пшъэшъэжъые дэхэ цIыкIу горэ (етIанэ зэлъашIэрэ 
орэдыIо хъущт Шъэожъ Роз ары) къыкIэрылъади, къыIощтыр къыригъэIуагъэп. Педучилищэм щызэхэщэгъэ литературнэ кружокым ипэщэ Тхьаркъохъо Мэджыдэ зэкIэми 
ашIэти, затыригъэгушхукIэу пшъэшъэжъыемэ афидзыгъ:
- Зэ шъубыяуи, Айщэт Мосовнэм гущыIэгъу тыфижъугъаф.
- Ы-ы, Мэджыд, мы кIэлэ къопцIэ цIыкIур хэта? - Айщэт 
сыкъызэпеплъыхьэ.- Мыгъэ тштагъэмэ ащыщ сIонти, ы, 
мыщ фэдэ ахэслъэгъуагъэп.
- Мыр, Айщэт Мосовна, зиусэхэр...
- Ы, зэ, Мэджыд, зэ,- Айщэт ынэгу гушIопсыр рычъэзэ, Мэджыдэ къыригъэжьагъэр къыригъэухырэп,- мыр 
зиусэхэр къытфэзгъэхьыгъэ МэщбашIэр арба? Ы, мыдэ 
мыр!..- сIапэ къеубыты, сянэ къысIугушIо зыхъукIэ зэришIы 
хабзэу, сынэгу Iэ къыщефэ,- ы, талъэныкъокIэ зыкъэбгъэзагъ ара? Дэгъоу пшIагъэ, птхыгъэхэми тяджагъ, тыгу 

--- Page 214 ---

рихьыгъэхэри ахэтых. Тыгу римыхьыгъэхэми, Iоф 
адэпшIэжьын, литературнэ кружокми тащытегущыIэн, 
арба, Мэджыд?..
Заом ыпэкIэ педучилищэм щызэхащэгъагъ литератур нэ кружокыр. Ащ хэтыгъэх ыужыкIэ цIэрыIо хъугъэ 
усакIохэу Андырхъое Хъусенэ (Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ, 1941-рэ илъэсым ибжыхьэ Донбасс дэжь заом 
щыфэхыгъ, ыцIэ Адыгэ педучилищэм ехьы), Жэнэ Къырымызэ, ХьадэгъэлIэ Аскэр. Тхэн езгъэжьэгъэ ныбжьыкIэхэр адыгэ литературэм къыхэщэгъэнхэмкIэ, ар шIу 
алъэгъоу пIугъэнхэмкIэ кружокым ишIогъэшхо къэкIуагъ. 
Ащ изэхэщэн кIэщакIо фэхъугъагъэр Хьаткъо Ахьмэд, 
псэуфи ынаIэ тыригъэкIыгъэп.
Сэри, адрэ ныбджэгъу къысфэхъугъэмэ афэдэу, 
литературнэ кружокым иIофшIэн сыхэлажьэу есэгъажьэ. 
"ЛъэбэкъукI" зыфиIорэ дэпкъ гъэзетыр къыдэзгъэкIынэу 
зыпшъэ ралъхьагъэмэ сащыщ. Мазэм зэ-тIо тызэIокIэ, 
тиусэмэ тыкъяджэ, адыгабзэкIи урысыбзэкIи къыдэкIыгъэхэ тхылъхэм татегущыIэ. Сыд фэдизрэ тызэхэсыгъэми, 
ХьатIэнэ Айщэт къытэзэщырэп, тIохэрэр зэтемыфэхэу, 
тынэхэр къызэфидгъэкIыхэу тыбырсырыщэ хъумэ, къытIугушIомэ къытэсэмэркъэузэ, тегъэIасэжьы.
Ситхыгъэмэ апэрэу литкружокым защытегущыIэгъагъэхэри дэгъоу къэсэшIэжьы. А мафэм нэбгырэ щэкI фэдиз 
къызэрэугъоигъагъ. Ахэр зэкIэ зэрэмытхэщтыгъэхэр 
сэшIэти, нахьыбэр къысэдэIунэу къызэрекIолIагъэр къызгурыIуагъэу сыкъэщтагъ. Сыда мы Черкесскэ къикIыжьыгъэм къызэджэнэу ытхышъугъэр аIорэм фэдэу къысIоплъыхьэх. СымыкIэзэзыным пае сиусэхэр, сипоэмэ зыдэтхэгъэ тетрадыр пытэу сэубыты, ау ишIуагъэ къакIорэп. 
КIалэхэр сшIоIофхэми, зи къысэзымыгъэлырэр пшъэшъэжъыемэ якъэплъакI. УкIытэ фэдэу зызышIыхэу зышъхьэ 
езыуфэххэри шъэфэу къысфычIэплъых. Шъхьаныгъупчъэм 
дэжь щыт ятIонэрэ партым дэс кIэлэ къуапцIэм ыжэпкъ 
ыIэ кIэгъэкъуагъэу ынэ къызыстыригъэдыкъэкIэ, сыгу 
къэкIодыпэ. Ар Тхьаркъохъо Юныс, зы курскIэ сапэ ит, 
матхэ, критикэм пылъ, Мэджыдэ ятэшым ыкъу. КъызэрэсаIуагъэмкIэ, ащ сыкъелыжьымэ, сиIофхэр зэпыфэщтых, 
сытхэн слъэкIыщт.

--- Page 215 ---

- Ы, Исхьакъ, адэ Юныс укъигъэщтагъэмэ сшIэрэп,- 
Айщэти гу къыслъетэшъ, къысэсэмэркъэу.- Умыщын, 
зыфаIорэ дэдэм Юныс фэдэп.
Тхьаркъохъо Юныс къэгущыIэнэу ыIэ къызиIэтыкIэ, 
сыгучIэ езы. Апэм зи къызгурыIорэп, етIанэ сиусэмэ 
къазэрэщытхъурэр къэсэубыты. Щысхэр къызэплъых, 
зэплъыжьых. Айщэт къэгущыIэрэм дырегъаштэ, къысIогушIо.
- Щысхэм къыраIолIэщтыр сшIэрэп,- Юныс игущыIэмэ 
атеIункIэзэ, къеухы,- ау МэщбашIэр къызэджэгъэ усэхэр 
сыгу рихьыгъэх. Поэмэри ары, ау ащ зэгорэм къытедгъэзэжьыни, нахь игъэкIотыгъэу тытегущыIэн. Исхьакъ Iоф 
зыдишIэжьымэ, тхэн зэрилъэкIыщтым, поэт къызэрэхэкIыщтым щэч хэлъэп,- къыпеупкIышъ, мэтIысыжьы, тэ къытпылъэп, шъхьаныгъупчъэм еплъы.
- Ы, Юныс, адэ щыкIагъэмэ уакъытегущыIагъэпи? - 
зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу Айщэт къэупчIэ.
- МэщбашIэм иусэхэр, Айщэт Мосовна,- джыри Юныс 
зышIомыдэеу къэтэджы,- щыкIэгъэнчъэхэп, ау ахэмэ купкI 
акIоцIылъ, узIэпащэ, Исхьакъ тхэн зэрилъэкIыщтыр 
къахэщы.
- Оры, Къэлэубат? - Айщэт дэпкъым кIэрыт апэрэ 
партым кIэрыс Даур Къэлэубат шъхьашхом еупчIы.
- Хъущтых, мыхъущтыгъэмэ, Черкесскэ педучилищэм 
къишъущыжьыныя, сшIогъэшIэгъонэу поэмэми седэIугъ, 
игеройхэр унэ къыкIегъэуцох. Ау Юныс къызэриIуагъэу, 
джыри Iоф дэшIэгъэн фае, къыбгурыIуагъа, МэщбашIэр? 
(Даур Къэлэубат Хьакурынэхьэблэ гурыт еджапIэм ипэщагъ, дунаим ехыжьыгъ, цIыф дэгъугъ, зыдигъэзэжьыгъэм 
Алахьым шIу щешI).
- Сэри, Айщэт Мосовна, Юныси, Къэлэубати къаIуагъэмэ адесэгъаштэ,- литературнэ кружокым ипэщэ 
Тхьаркъохъо Мэджыдэ къэтэджышъ, тIэкIу хэлъэщыкIызэ, 
тапашъхьэ къеуцо.- МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр жэбзэ 
дэгъукIэ тхыгъэх, мэкъэмэ дахи яI, радиом къыIубгъэтIысхьэу къебгъэджэнэу мэкъэ IупкIи Iулъ. (А лъэхъаным 
Тхьаркъохъо Мэджыдэ Адыгэ радиом дикторэу Iутыгъэ 
ХьадэгъэлIэ Аскэр ымакъэ зытIысыкIэ, ежь IуагъэтIысхьэщтыгъэ, иусэ зытIущи "Социалистическэ Адыгей" гъэзетым 

--- Page 216 ---

къыхиутыгъагъ, радиоми къытыщтыгъ. Ари, сэщ нахьи 
илъэсищкIэ нахьыжъыгъэми, синыбджэгъу шъыпкъагъ, 
иунэгъо щыгъу-пIасти бэрэ къысIуфагъ, тхэныр икIасэу, 
зы тхылъ нахь къыдимыгъэкIыгъэу дунаим ехыжьыгъ. Ащ 
ыуж бэ тешIэжьыгъэу, тхэн IофымкIэ слъакъо сызытеуцом, 
Мэджыдэ иятIонэрэ тхылъ къыхэутыгъэнымкIэ сишIуагъэ 
къэзгъэкIуагъ, адыгэ тхакIохэм ябиографие кIэкI зыдэт 
тхылъыр къызыдэтэгъэкIым, дэдгъэхьагъ). Ау ащ Iофыр 
джыри нэсыгъэгоп. Усэ птхыныр IэшIэхэп, гущыIэхэр зэпызыгъащэхэрэ пстэури къыхаутырэп, радиоми къырагъаIорэп. Ау сапэкIэ къэгущыIагъэмэ зэрэхагъэунэфыкIыгъэу, узыдэмышъхьахыжьэу Iоф зыдэпшIэжьын фае. 
Арымырмэ, поэт ухъущтэп. Мы укъызэджагъэмэ ахэмылъыр ошIа? Моу хэгъэгур шIу зэрэплъэгъурэр, зэрэуикIасэр, ащ гуфэбэныгъэу фыуиIэр тэбгъэлъэгъун, 
зэхэтэбгъэшIэн фае. Апэ укъызэджэгъэ усэм, ТекIоныгъэм 
и Мафэ фэгъэхьыгъэм, ар хэтымылъэгъуагъэу сIорэп, ау 
адрэ укъызэджэгъищыр сыда зыщыщхэр? "Тыгъэр къепсы, 
ощхыр къещхы, жьыбгъэр къепщэ, осыр къесы..." Сыда 
ахэмэ къарыкIырэр?
- Тыгъэр къызэрепсыри, ощхыр къызэрещхыри, осыр 
къызэресыри зышIомыгъэшIэгъон цIыфхэри щыIэх,- 
Мэджыдэ къыIохэрэр сыгу рихьыхэрэп.
- Сыда, тыгъэр цIыфмэ ашIэрэба?
- ЦIыф гулъытэнчъэ Iаджи щыI...- джыри фэсэдзы.
- АшIэ! - Мэджыдэ зытегущыIэрэм шIошъхъуныгъэ 
фыриIэу къеIо.- Ощх къызэрещхыри, ос къызэресыри, 
уцыпэр зэрэнэщх-гущхыри ашIэ, ары пакIо, джэмышхыкIэ 
узэрэшхэн фаери, къэлэмкIи узэрэтхэн фаери ашIэ.
- Уихэгъэгу шIу зэрэплъэгъун фаери ямыIожьыми, 
ашIэ...- Шъэожъ Розэ ошIэ-дэмышIэу Мэджыдэ къызызэпиутыкIэ, щысхэр зэплъэкIых, Рози партым ышъхьэ 
дефыхьажьы.
- АшIэмэ, джыри зэ усэкIэ ядгъэшIэжьын фае! - 
Мэджыди зэкIакIорэп, къэгубжы.
- Хэти ихэгъэгу шIу елъэгъу,- сэри ащ сыпымылъэу, 
зытегущыIэхэрэр сэ симыусэ фэдэу, мэшIо зэкIэблагъэм 
джыри пхъэжъые гъугъэр кIэсэтакъо,- ар шIу тымылъэгъущтыгъэмэ, нэмыц техакIохэм татекIощтыгъэп. Шъыпкъэ, уихэгъэгу фэгъэхьыгъэ усэхэр зэрэтхыгъэн фаери 
тэрэз, ау хэгъэгур шIу сэлъэгъу пIоу убгъэ утеожьызэ, усэ 
фэотхы закъокIэ уищыIэныгъэ фэмыгъэIорышIэу къикIын 
щыIэп.
- Тэрэз!..- Улапэ къикIыгъэ Киясэ Кими, Хьалъэкъуае 
щыщ Шэртан Мыхьамоди къыздырагъаштэ.
- Ы, зэ шъубыяу... Ы, хэт джы, Исхьакъ, шъуитIу язэу 
зиусэмэ атегущыIэхэрэр, адэ укъызыщылъэтыгъи?..- 
Айщэт къысэгыи.- ТIысыжь, къыуаIорэм едэIу.
- Ары шъхьакIэ, Айщэт Мосовна, сэ зи мытэрэз 
къасIорэпи,- Мэджыдэ кIэкIэу къыпеупкIы.- Джыри зэ 
къыкIэсэIотыкIыжьы: тэ кружокым хэтхэмкIэ типшъэрылъ 
гъэнэфагъэ. Хэгъэгум, партием, текIоныгъэм, комсомолэу 
тызыпIурэм тафэтхэн фае. Ар уиусэмэ ахэмылъэу сIорэп. 
"Сихэгъэгу" ыцIэу зымафи укъысфеджагъ, сыгу зэрэрихьыгъэри къыосIогъагъ, джы укъызыкIемыджагъэр 
сшIэрэп нахь...
Тхьаркъохъо Мэджыдэ ыуж нэбгырэ зыщыплI джыри 
къэгущыIагъ. Ащ дезгъэштагъи дезымыгъэштагъи ахэтыгъ. 
Ау зэкIэми хагъэунэфыкIыгъэр сытхэн зэрэслъэкIыщтыр 
ары. ХьатIэнэ Айщэт тизэхэсыгъо кIэух къыфишIыжьы 
зэхъуми, ар къыхигъэщыгъ, гущыIэ дэгъуби къысиIуагъ, 
жабзэм ылъэныкъокIэ сызэгупшысэн фаехэми сынаIэ 
атырысигъэдзагъ. Зыми мыхъун къысиIуагъэп шъхьакIэ, 
зэхэсхыгъэмэ янахьыбэмэ гукIэ сарырэзагъэп. Хэгъэгум 
уфэтхэныр, шъыпкъэ, IэшIэхэп. Ары тызыщыщыри, ары 
тыкъызыхэкIыгъэри. Ащ ижь - тижьы, ымакъэ - тымакъэ. 
Ау хэгъэгур шIу тэзыгъэлъэгъурэр ащ шIулъэгъоу тыгу 
филъы закъор арэп. Ар зы гущыIэ Iэтыгъэ закъоп зэрэзэхэлъыр. Ащ икъушъхьэ сыджыфмэ заIэты, ишъофмэ 
зыращы, ипсыхъохэр псынэкIэчъхэмкIэ зэхэхъох, иощх 
фабэхэр гъатхэм, гъэмафэм тещхыкIых, кIымафэр ос 
фыжьыкIэ къытфэсы, иогуи гум зыщеIэты, итыгъи бгъэм 
дизэу къытфепсы, псэ зыпыти зыпымыти нэм фэдэу, псэм 
щыщэу къыпщэхъу. Джа гум, псэм, нэм щыщэу къыпщыхъурэм гущыIэ мыIэтыгъащэкIэ, Хьаткъо Ахьмэд зэрэтхэрэм фэдэу, хъохъу шъхьаф фэпIоныр тефэ. Джары 
узыдэмышъхьахэу зиорэд пIонэу, бгъэлъэпIэнэу, егъэшIэрэ 
шIулъэгъу мыухыжь мэкъамэу бгъэм дэлъын фаеу сшIэрэр. 

--- Page 217 ---

Джа купыр, кIэух гущыIэ къызысатыжьым, сызэпагъэукъомэ сIозэ, сыгузажъомэ, зым сытелъэтмэ адрэм 
сытелъэдэжьызэ, къэсIуагъ.
Плъырыгъэр къыстекIоу а пстэур къысэзыгъэIуагъэмэ 
лъапсэ яIагъ. Хэгъэгум иIэшIугъэ-дэхагъэ къыриIотыкIэу 
усэ птхыныр насыпыгъ. Усэ дэгъур цIыфыгум къенэ, исатырхэр къыкIэпIотыкIыжьыхэу бэрэ къыхэкIы, уязэщырэп. 
Ау усакIор а зым егъэлыегъащэу тегущыIэ хъумэ, зыкъыкIиIотыкIыжьэу регъажьэ. Iанэм а зы шхыныр къытырагъэуцо зэпытымэ, цIыфым ыгу щэкIы. Мыхэмэ сиакъыл 
анэмысыныгъэкIи мэхъу, урыс усакIо горэ, Сергей Михалковыр ары, радиомкIэ къэгущыIэу гъэрекIо семыдэIугъагъэмэ. Джа гупшысэр сэри симыгупшысэгъагъэмэ, ащ 
фэдэ мэхьанэ естыщтыгъэп.
Зэоужым усэтхэкIэ Iэтыгъащэм хэти фэерышыгъ. 
ГущыIэ лъэшыщэхэр къатекIохэу, шъэбагъэр, дэхагъэр, 
мэхагъэр ямакIэу гъэзетмэ усабэ къарыхьэщтыгъэ, радиомкIэ къатыщтыгъэ. ЗэкIэри зы чэткъуртэм къырищыгъэхэ пIонэу зэхьщырыгъэх, зы мэкъамэ арытыгъэх. Зэо 
лъэхъаным ащ фэдэ усэ Iэтыгъэхэр атхынхэр, цIыфхэр 
лIыхъужъныгъэм, текIоныгъэм къыфэIэтыгъэнхэр, пыим 
нэлат рахыныр усакIомэ дэгъоу агъэцэкIагъ. Джы, зэоужым, цIыфмэ гущыIэ шъабэрэ дахэрэ ящыкIагъ, шIугъэрэ 
гукIэгъурэ къызыщябэкIын, зыщызэхашIэн фэе лъэхъаным 
тыхэтыгъ.
Литературнэ зэхэсыгъор зытэухым, нэбгырэ зытIущ 
нахь къэмынэу зэбгырыкIыжьыгъэх. Сызэрэпеожьыгъэм 
пае Тхьаркъохъо Мэджыдэ ыгу къысэбгъэн сшIошIыгъагъэми, ащ фэдэ хэслъэгъуагъэп. ХьатIэнэ Айщэт тапэ итэу 
къэлапчъэм тыкъэсыгъэу къысиIуагъ:
- Исхьакъ, моу къэуцу, сыпфэещт. НекIо, тыгущыIэзэ, 
тIэкIу сыбгъэкIотэжьын. Ы, Шъхьэщэфыжьым ущыщ. 
Шъуичылэ адыгэ чылэмэ ахэдзыгъэу мэпсэу, ныбжьи 
сыдэхьагъэп. ЗэрэзэхэсхыгъэмкIэ, чылэшхон фае. Ы, ары, 
чылэшху, адыгэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэри дэсхэу аIуагъ. 
Адыгэ хэкум пэчыжьэ нахь мышIэми, адыгабзэр еджапIэм 
зэрэчIэлъыр сигуапэ. Адэ, сыда адыгабзэр зэрэтищыкIагъэр зыIохэрэр ащ дэсхэба?

--- Page 218 ---

- Уарп псыхъо узэрикIэу хэта тыбзэ зищыкIагъэр 
зыIохэри щыIэх.
- Ы, ащ фэдэхэри дэсых арба?..- зи къымыIоу заулэрэ 
макIошъ, ежь-ежьырэу джэуап зэретыжьы.- Ы, мары о 
уищыкIагъ, тэ тищыкIагъ, угу илъыр усэкIэ къиоIотыкIы. 
Ным, тым абзэ Iум-пэм пшIы хъущтэп. Адэ Хьаткъо Ахьмэд 
иусэхэр тэ щыпшIагъэха?
- ТиеджапIэ сычIэмыхьэзэ, сшынахьыжъымэ езбырэу 
сагъэшIэгъагъ.
- Ы, ары Iолъ...- ХьатIэнэ Айщэт заулэрэ кIуагъэу, 
зыгорэ зэрэшIоигъуаджэр къыхэщэу къыIуагъ: - Адэ сэ 
Хьаткъо Ахьмэд тхьамыкIэр ащыгъупшэжьыгъ сшIошIыгъи...

--- Page 219 ---

Сиусэхэр къызэрэхамыутырэм
сыгу егъэкIоды
Хатэм тызэретыгъуагъэм
пае саубышъы

--- Page 220 ---

Гъэзетым, радиом, альманахэу "Зэкъошныгъэм" сыкIо 
къэси къыщысаIорэм Тхьаркъохъо Мэджыдэ игущыIэхэр 
сыгу къагъэкIыжьызэ, 1949-рэ илъэсыкIэр къихьи, гъатхэм 
риублэгъугъ. Мэджыдэ нахьыбэрэм сыригъусагъ. 
ТыздакIорэм тиусэхэр зэпырагъазэ, зэрагъэзэкIы, къытIугушIо-къытIумыгушIуашъохэу, къытфэкIэщыгъо-къытфэмыкIэщыгъуашъохэу, джыри Iоф зыдэшъушIэжь, шъуздэмышъхьахыжь, хэгъэгум, партием, комсомолым, непэрэ 
щыIакIэм афэгъэхьыгъэу къытфэшъухь, тиусэкIо нахьыжъмэ 
атхыхэрэм шъуакIырыплъ къытаIозэ, тыкъычIагъэкIыжьыщтыгъэ, ау Хьаткъо Ахьмэд егъашIэм щымыIагъэ фэдэу, 
игугъу къашIыщтыгъэп. Сиусэхэр къысфызэкIагъэкIожьы 
къэс ар сыгу къэкIыщтыгъэ. ХьатIэнэ Айщэт къызэрэсиIогъагъэу, псаугъэмэ, ащ фэдэу къыздемызекIоныгъэхэу 
къысшIошIыщтыгъэ. СызыуплъэкIурэм пэпчъ къысиIон 
егъоты: зэ гущыIэмэ къакIагъэтхъы, зэ рифмэр къау хъурэи, 

--- Page 221 ---

зэ усэ шъхьагъым упчIэшхо къытырагъэуцо. ЗыфаIогъэ 
щыкIагъэхэр згъэтэрэзыжьыхэу зясхьылIэжьыкIэ, нэмыкI 
щыкIагъэхэр къыхагъэщы. ИкIэрыкIэу мы усэр къытфэпхьыжьыгъ аIошъ, къызщысэцIацIэхэри нахьыб. Ушъхьагъум ыуж ушъхьагъу. Ежьхэм къыхаутырэ усэхэм 
сызяджэкIэ, сэсыемэ ялажьэу къысаIохэрэр ежь яемэ 
ахэсэлъагъох, ау къызыхэзгъэщырэп. Зэгорэм зэплъыжьынхэба, гу къыслъатэнба - сяжэ.
Ащ фэдэ чIыпIэ къиным Охътэ Абдулахь сыгу къэкIы. 
Сыфэрэтх сIоу загъорэ сыгу мэхъу. Ары шъхьакIэ, къезгъэкIурэп. Мафэ къэс дахэ къытэзыIорэ ХьатIэнэ Айщэт 
сышIолIыкIы. СигукIаехэр зесIуатэкIэ, къыздырегъаштэ, 
умыгузажъу, игъо къызысыкIэ, къыхаутыщт еIошъ, сегъэгугъэ. Сиусэхэр къысфызэкIэзгъэкIожьырэ усэкIо 
нахьыжъыр (ыцIэ джыдэдэм къесIорэп, игъо къызысыкIэ, 
ащ игугъуи къэсшIыщт) шIукIи екIи ахэмэ къатегущыIэрэп. 
Адыгэ тхакIохэм яIофшIапIэ сызыкIокIэ, ащ ипэщэ Кэстэнэ 
Дмитрий сыIукIэн слъэкIырэп: зэ районым кIуагъэ, зэ 
сымадж, зэ Москва щыI, зэ пцэжъыяшэ кIуагъэ къысаIо. 
Урыс лъэкъуацIэрэ цIэрэ зиIэр сыдэущтэу сиусэхэм яджэщта, уасэ къафишIыщта сIозэ, зыIузгъэкIэным сыфэмыкIэщыгъожьэу сэхъу, ау етIан ныIэп ар ылъэпкъыкIэ зэрэурымыр, адыгабзэкIэ зэрэтхэрэр зысшIагъэр. (Илъэсищ 
тешIагъэу Адыгэ тхакIомэ яIофшIапIэ ыцIэкIэ ащ еджакIо 
Москва дэт Литературнэ институтым сигъэкIощт).
Сиусэхэр къызэрэхамыутырэм сыгу ыгъэкIодыгъэу 
поэмэми Iоф дэсшIэжьышъурэп. Зэ дэгъоу сыхэупхъухьажьыгъагъэми, сызеджэжьым, сыгу рихьыжьыгъэп. 
ЗыдэсшIэжьэу, кIэлэегъаджэхэми къысаIоу, сиеджэн 
къыщэкIэ. Зымафи класс зэIукIэм къыщыстегущыIагъэх. 
"Уеджэнэу, кIэлэегъаджэ ухъунэу укъэкIуагъ нахь, утхэнэу, усакIо ухъунэу арэп" къысфадзыгъ. КъызэрэсэцIэцIагъэхэр арэп, джа ауж къысфадзыгъэр ары шъхьакIо 
сфэхъугъэр. Зэ моу гъэмэфэ гъэпсэфыгъор къэсыгъот, 
чылэм сыкIожьымэ, стхыщтми сшIэщтми нахь сягупшысэн. 
Сишъэогъухэр къызэфэсыжьыхэмэ, сиIоф зытетым щызгъэгъозэных. Сыда сшIэщтыр? Мыекъуапэ сыкъэмыкIожьыгъэмэ нахьышIугъэр шъхьэм къихьэу еублэ. Черкесскэ 
къыдэсынэгъэ шъэогъухэм сафэзэщы, урамхэр сыгу 

--- Page 222 ---

къэкIых. Шыбзыхъо Джумалдин Черкесскэ педучилищэм 
идиректор хэзагъэшъ, сигухэлъ гъэзэжьын фэсIуатэмэ, 
ишIуагъэ къысигъэкIынэу сыщэгугъы. Къэбгъэзэжьымэ, 
утштэжьыщт директорым сэри къысиIогъагъ, ау илъэс 
псэу тешIэжьыгъэу сыд сIони, ыдэжь сычIэхьащт. Ари 
Iофэп, мыхъу зыщыхъурэм узэмыуцолIэн щыIэп, зэкIэмэ 
анахь пэрыохъоу сиIэр Мыхьамэт. Къэчъэ-чъэжьыр 
сшынахьыжъ зэримыдэщтыр сэшIэ.
ЯтIонэрэ курсыр къэсыухыгъэу чылэм сыкъызэкIожьым, зэкIэми апэу Джумалдин зыIузгъэкIагъ. Сыгу илъыр 
къызыфэсэIуатэм, щхыгъэ нахь, зэришIы хабзэу егупшысагъэп:
- СыкъыодэIушъ, Исхьакъ, олахьэ уцIыф гъэшIэгъоным, адэ сыда узыфэягъэр? Усэхэр сэтхы, Мыекъуапэ 
сыкIожьыгъ оIокIэ, хэта уемыджэу къыпфэзыдэщтыр. 
ГъэшIэгъона укъыхамыутымэ, значит, птхырэр агу рихьырэп.
- Сэри сыгу римыхьырэ Iаджи ежьмэ къыхауты...
- О угу римыхьырэр ахэмэ къырадзэрэп, ежь агу 
рихьырэр ары япхьылIэн фаер. Утхэныр IэшIэхыгъэмэ, сэ 
апэ сызэритэу, зэкIэри тхэныгъи. Сыд къыуаIуагъэми, 
зыкъямыгъэгъащт. О узэрэтхэрэм фэдэу сэ сытхэщтыгъэмэ, къыхэутыкIэ ахэмэ язгъэлъэгъущтыгъэ!.. Сыдэущтэу хъура хьисапыр?
- Хъатэп... Синасыпти, хьисапымкIэ кIэлэегъэджэ 
лIыжъ шIагъо горэм сытефагъ.
- Сыда, къэмыIуатэу "щы" пфегъэуцуа?
- Хьау, сымышIэрэр къызгурегъэIожьы.
- Армэ хъун, сэтхэ пIоу еджэнымкIэ зыкъыщямыгъан. 
Еджэныр ары зэкIэми апшъэр,- зи къымыIоу Джумалдин 
тIэкIурэ щэсышъ, къысэупчIы: - Арэп, писательмэ уаIукIагъэба?
- Хэта писателэу?..- къыIо шIоигъор къызгурыIуагъэми, сеупчIыжьы.
- О-уи, Мыекъуапэ делэ удэхъухьагъи!.. Хэтына, джа 
зиусэ укъытфеджэщтыгъэ Хьаткъор арми хъущт.
- Хьаткъо Ахьмэд щыIэжьэп.
- Ар щымыIэжьымэ, КIэрэщэ Тембот дэжь кIо. Ащ 
гъэрекIо итхылъ Сталинскэ премие къыфагъэшъошагъ. 

--- Page 223 ---

Джы, тишъэогъухэр псыIушъом дэжь къыщызэрэугъоинхэу ясIуагъэшъ, тыкIощт, къытэжэх, уиусэ тетради 
къыздашт. ЕтшIэщтымкIэ укъысэмыупчI, джа къыпфыхамыутырэ усэхэм укъяджэщт.
Щэджагъо мыхъупэу псыIушъо мэз пакIэм дэжь 
сиусэмэ якъеджэн-зэхэфын щытыухыгъ. Уарп Iушъо 
щекIокIыгъэ "литературнэ кружокыр" зезыщагъэр Шыбзыхъо Джумалдин. КъашъуIорэм тедэIущт ыIогъагъэми, 
зы нэбгырэ къымыгъэгущыIэу ежь утыкур ыIыгъыгъ. 
Сыкъызэджэгъэ усэ пэпчъ къыриIолIэн егъоты, сыгу илъмэ 
къатырегъафэ. Сыхьатырэ ныкъорэ фэдиз тызэхэсыгъэу, 
Джумалдин къэтэджышъ, ежь къытшъхьарыплъэу тэ 
тыдэплъыеу, тиIофшIагъэ кIэух къыфешIыжьы:
- Мыекъуапэ къыщыуаIуагъэр тэ тшIэрэп, МэщбашIэр, 
ау тэ тичылитIу, Шъхьэщэфыжьымрэ Бэчмызаерэ, ацIэкIэ 
тхэ къыотэIо. Тэ тыщыIэу угу умыгъэкIоды, къызыщыпIорэм 
тыкъэкIонышъ, тыкъыбгоуцощт. Уфаемэ, мы щысхэм 
уиусэхэм такъыфыкIэтхэщт. Сыд шъуIорэ шъо?
- ТыкIэтхэщт! - Анцокъо Хъызыр зэкIэми апэ къеIо, 
ащ ТIымэ Аслъани, Кобл КIыщмаий, Мамжъые Юныси, 
Мэлэхъо Хьасани, Мамсыр КIыщмаий, тикъоджэгъоу, 
тыбзэ дэгъоу зышIэрэ Подопригорэ Толики, Бирам ХьакIэмызи, Хьатыу Къэсэий дырагъаштэ. Ау, езгъэзэщыгъэхэщтын, Анцокъор къызэрэтэджыгъэр яушъхьагъоу адрэ хэри къызэлъэтэджыжьых.
- Адэ, кIалэхэр, сыда къышъохъулIагъэр? - Джумалдин къяупчIы.- Зэ зыжъугъэбыяуба, джыри МэщбашIэр 
ипоэмэ къеджагъэп.
- ЕтIан, етIан, тыгъэм тесты!..- ащыщ горэм псым 
зыхидзэнэу зеупцIэны.
Сэры нэмыIэмэ, сиусэмэ Джумалдин къариIолIагъэмрэ 
тыгъэмрэ сшъхьэ иуцуагъэхэшъ, шъхьафит сэрэхъуи, 
дунаим сызыфэежь щыIэп. Тетрадыр чIэсэдзышъ, зыстIэкIэу есэгъажьэ.
- Зэ, шъукъэуцу сIуагъи! - Шыбзыхъом тыкъызэтырегъэуцо, ситетрадь къештэжьышъ, хэплъыхьэмэ, "мыр 
къыхэууты хъущт, мыри, мыдрэри ары" ыIозэ, акIэтхэжьы.- Ма, шъори шъуакIэтхэжь.

--- Page 224 ---

КIэлэ пцIэнэ купэу сиусэмэ акIэтхэжьыщтыгъэхэр джы 
къызнэсыгъэми сынэгу кIэтых. Ау зы гъэзети зы усакIуи 
ясымыгъэлъэгъугъэхэу джа сишъэогъухэр зыкIэтхэжьыгъэхэ усэхэр непи сиунэ илъых. Загъорэ къэсэштэжьыхэшъ, 
кIэлэгъу, лъэпцIэгъу, гупцIэнэгъу илъэсхэр гум къагъэкIыжьэу, щхэны сфэхъоу сяплъы.
Псым тызэкIиутыгъэу тыкъызыхэкIыжьым, адэ мэз 
кIахэмкIэ колхоз хатэ щыIэу тэшIэти, IитIу зыпымытыжь ащ 
икъэрэгъулэ къыткIэлъежьагъэкIи, къыткIэхьащтэп тэзэрэгъаIуи, помидор тыгъу тыкIуагъ. Помидор зырыз нахь 
тымышхыгъэу, хэтэпэс Iагъор къачъэу зытэлъэгъум, 
помидор мыхъукIэ теомэ тыдэшIыкIаезэ, чылэм тыкъэчъэжьыгъ.
Унэм сыкъызыкIожьыгъэр сыхьатым къехъугъэу 
сышхи, зысшIомыдэеу, джэнэ плъыжьри сщыгъэу, урам 
тетIысхьапIэм сянэ тесыти, сыкъыдэкIыгъ. ТIысыгъо 
симыфэу, сыплъэмэ, сшынахьыжъ Мыхьамэт игъусэу 
хэтэпэс Iагъор къакIоу слъэгъугъэ, сиджэнэ плъыжь ар 
къызэрищагъэр къызгурыIуагъэу сыгу къытеоу регъажьэ.
- Хэта мо Мыхьамэт игъусэр? ШIу ыгу илъэп ащ!..- 
сяни къэгумэкIыгъ.- Бзэджагъэ горэ пшIагъэмэ шIэ?..
КIэсIэнэу сыгу къэкIыгъ шъхьаем, тэ сыкIон, сыд къысашIэн, мыхъу зыщыхъурэм сянэ сыкъыкъонэжьын. Хэтэпэсым тэмэпкъ пагохэмкIэ Iэ ышIырэм фэдэу Мыхьамэт 
зыгорэхэр реIох, лъапэкIэ тIыргозэ, зыгорэхэри регъэлъэгъу. 
- Он? - Мыхьамэт къызэрэIухьэу Iагъом еупчIы.
- Да, это он, я узнал его по красной рубашке... Мне 
сказали, что он твой брат, с ним человек восемь были, 
растоптали все...
- Е зыкъом фэбэгъон, къысэпшIагъэр сыд! - Мыхьамэт 
къысэшъхьэшъуао.- А ну, марш в дом! - сшъхьэпхэтыку 
плъызэ, щагум сыкъыдэхьажьы.- Я разберусь... Завтра 
я сам приду, посмотрю...
СиукIыти сищыни зэхэтэу унэм сихьажьыгъэ къодыеу, 
сшынахьыжъи сяни къыслъихьагъэх. Мыхьамэт бгырыпхыкIэ зытIо-зыщэ скIыбышъо риутыгъ.
- Сыд емыкIуа о лIышхом къытфэпхьыгъэр? - сяни 
къысфэгубжы, ари ыIэгушъокIэ скIыбышъо къео.- А сIэ 

--- Page 225 ---

гущ, ыкIыб гъучIым фэд, сIэ ыгъэузыгъ. Моу уанэIу къэгъази, сызыIугъаплъ, хьанэ зиI. Пшынахьыжъ чылэ тхьамат, 
цIыкIуи ини егъасэ, о зым утфэгъасэрэп. Сыд тIони неущ 
цIыфмэ анэ тыкIэплъэжьыщт?.. Еу, Мыхьамэт, ахьмэ-агъэIылъыжьэу, убышъы мыр... Ощ фэдэп зызытырагъэлIыхьэжьызэ, рагъаджэрэр. Модэ еплъ, Iиман зимыI, 
пшынахьыжъитIу, Мыхьамодэрэ Мухътаррэ (Мыхьамодэ 
гъэрекIо дзэм къикIыжьыгъэу колхозым Iоф щешIэ), кудэр 
къапытIэтIыкIэу губгъом зэритхэм! ТэмыгъэгъэкIожь мыр, 
Мыхьамэт, еджакIо. Тыгъони хьапсым дэсын нахьи, губгъом ерэт!
- Аущтэу тшIэми хъущт,- сыкъызытырахыжьыгъэ 
Мыхьамэт унэм зыщикIыжьыщтым къеIо.- Ащ есшIэщтыр 
сэшIэ, неущ педучилищэм, директорым, комсомольскэ 
организацием сэ сцIэкIи, къоджэ Советым ыцIэкIи сытхэщт. 
О уизакъоп, адрэ уигъусагъэхэми джа дэдэр ясшIэщт. 
Общественнэ Iоф мышIыгъэу уцущтэп мыхэр!..

--- Page 226 ---

КIэрэщэ Тембот дэжь сэкIо 

--- Page 227 ---

 Мыхьамэт педучилищэм къэмытхэнэу, сишъэогъухэр 
зыщеджэхэрэм афэмытхэнэу бэрэ сызелъэIум, сыкъигъэгугъагъэми, цIыфыгъэм, зэфагъэм ар арэпсэушъ, янэ 
укъилъфыгъэкIи, удэхыгъэу къыпфидэщтыгъэпти, сицыхьэ 
телъыгъэп. Директорым, комсомолым самыщагъот сIомэ, 
сыгу цапэкIэ сIыгъызэ, мэфэ заулэ текIыгъ. Шъыпкъэр 
пIощтмэ, хэтэ шъункIыгъэм ыуасэ ежь Мыхьамэт илэжьапкIэкIэ зэритыжьыгъагъэм тIэкIу сигъэрэхьатыщтыгъэ. 
Сыздэбзэджэгъэгъэ сишъэогъумэ яписьмэ зытIущи 
къысIукIагъ, ау узэгуцэфэн гумэкIыгъо къатхыщтыгъэп.
Мыекъуапэ сыкъызыкIожьыгъэм мазэ зытешIэм, 
Мыхьамэт ыIуагъэр зэригъэцэкIэжьыгъэр, къызэрэмытхэщтыр къызгурыIуагъ. Ау сибзэджагъэ къыпыкIыгъэр сэ 
егъэшIэрэ гъэсэпэтхыдэ сфэхъугъ, сизакъоп, сэ силъфыгъэхэри сшынахьыжъмэ ялъфыгъэхэри, ахэмэ къалъфыжьыгъэхэри джы къызнэсыгъэм джа шIэжьым рысэпIух. 
Зэфэгъэ-зэфэсакъыжьыр сигъашIэ къыхэзылъхьагъэмэ, 
слъэ пытэу сытезыгъэтырэ сыщызгъаIэрэмэ ари алъапс.
Сыгу зэрэхьатыжьым, сиусэмэ сахаплъэу есэгъэжьэжьы. Нахь еджэгъошIу хъуным пае сипоэмэу "ЦIыф 
лъэшхэр" икIэрыкIэу кIэсэтхыкIыжьы, жъымрэ кIэмрэ 
зэголъэу, зэрагъэпшэнэу литкружокым хэтхэми ястыгъ. 
"КъэзыIорэр Мыекъуапэ" зыIорэ Адыгэ радиом идикторэу, 
"Гум иорэд" фиусыгъэу зиапэрэ тхылъ къыдэкIыгъэ ХьадэгъэлIэ Аскэр къытхахьэти, сиусэхэми, сипоэми яджагъ, 
ыпашъхьэ сыригъэтIысхьи, игущыIэ шъабэмэ заригъэукIыхьэзэ, адрэ пстэуми зэраIощтыгъэу "утхэн плъэкIыщт, Iоф зыдэпшIэжьын фае" къысиIуагъ нахь, ишIуагъэ 
къысигъэкIыгъэп. Ежь иусэхэри ерагъэу къызэрэхиутыщтыгъэр сшIэщтыгъэти, сыгу ебгъагъэп. Ар зыхъугъэм 
илъэсыбэ тешIэжьыгъэу, ХьадэгъэлIэ Аскэррэ сэрырэ 
ныбджэгъуныгъэ зэдытиIагъэми, сыд пае пцIы сыусын, 
иапэрэ тхылъ, тхылъыцIэ зэриIагъэр ары умыIощтымэ, 
сшIохъэтагъэп: иусэмэ зытIущ ахэпхымэ, адрэхэр бгъэ 
теожь кIыкIыкI мэкъэшхо охьэхьаигъэх, гум ыштэн IэшIугъакIэ акIэлъыгъэп. Ау, сыдэу пшIын, хэтрэ усакIуи иусэхэр 
исабыймэ афэдэхэшъ, дэй къяIолIэгъуай...
Сиусэ, поэмэ кIэтхыкIыжьыгъэхэр зэстыгъэхэ литературнэ кружокым хэтхэм зи къысаIорэп. Тхьаркъохъо 
Мэджыдэрэ сэрырэ ныбджэгъуныгъэ дэгъу зэдытиIэми, 
литкружокыр зыфимыугъоирэмкIэ сызеупчIырэм, шъхьэрэгущыIыкIышъ, ащ нахьи нахьышIу пивэ тегъашъуи, къысеIо. Пивэ сешъона ныбжьи зыIусымыгъэфагъэу!.. Аущтэу 
зэрэщыт пэтызэ, пивашъо паркым сыдэкIо, сэ псыIашIу 
сешъо, къысфиIуатэрэмэ сядэIу. Ящэнэрэ пивэ кружкэм 
ыуж ыбзэ къетIатэ:
- Уиусэхэр къызыкIыхамыутырэр ошIа? КъыосIон, 
ежьхэм анахь дэгъоу отхэшъ ары... Сэри джаущтэу къыздэзекIох...
- Хэта "ежьхэр", "ахэр"?
- Сыда "ежьхэми" "ахэми" япшIэщтыр? Тыкъыхэзымыут-тыкъизымыдзэхэрэр арых!.. Ахэр Iофхэп, модэ зы 
пивабжъэ горэ къысфягъэхьыжь.
- Икъущт узэшъуагъэр, ахъщэ тIыгъыжьэп.

--- Page 228 ---

- ЗэрэтымыIыгъыжьыр дэи... Ау ошIа сэ нэIуасэ узыфэсшIыщтыр? Тыкъыхэзымыутырэ Пэрэныкъо Мурат арэп. 
ЯхъулIэ Сэфэр ары. Ар урысыбзэкIи адыгабзэкIи матхэ, 
поэтышху!.. О пшIэрэп нахь, МэщбашIэр, тхэрэр тIэкIу 
ешъон фае, арымырмэ, утхэшъущтэп. Сшына хьы кIэ 
Тхьаркъохъо Юныс шIуцIэ цIыкIум фэдэу, ори ащ унахь 
фыжьэп, ущымыт, ащ зегъэкритикышъ, зыIуигъафэрэп.
- Дэгъоу ешIэ.
- ЕшIэми, джары... тэрэзэу ешIэ...
Сипарк дэсыкIэ, псыIашIу ешъуакIэ хъунэп, шIу къысфихьынэп сэIошъ, Шыбзыхъо Джумалдин чылэм къыщысиIогъагъэр сыгу къэкIыжьы, тыгъуасэ къысфитхыгъэ 
письмэмкIэ КIэрэщэ Тембот дэжь укIуагъа еIошъ къысэупчIы, ситхэн Iофмэ ауж ситынэу къысфегъэпытэ, хьисап 
зэгъэшIэныри IэкIыб сымышIынэу къысфыпетхэжьы. КIо, 
джары Шыбзыхъо Джумалдин зэрэщытыр, уимыс, уимыкI, 
уисэуи сыкъимыгъэхьажь. Ащ изакъоп, ТIымэ Аслъани, 
Анцокъо Хъызыри, Мамжъые Юныси, Кобл КIыщмаий 
арых. Шъэогъу-ныбджэгъухэр зэрэсиIэхэр, сапэчыжьэми, 
къызэрэскIэт-къызэрэзготхэр сигуапэ. КIэлэгъу шъхьарытIупщым шъэогъу пфишIыгъэр сыдигъуи IэшIу-IэшIоу 
гум къенэ.
Шыбзыхъо Джумалдинрэ Тхьаркъохъо Мэджыдэрэ 
зэраIоу, "хьисапыр хьисапми", "дэгъоу тызэрэтхэрэр агу 
римыхьыми", КIэрэщэ Тембот дэжь сызэрэкIон фаем 
сытегушхухьагъэшъ, зыщыпсэурэр къязгъэIуагъэу, неущ, 
еджэныр зытыухыкIэ, сыфэкIонэу тесыубытагъ. Сыдэущтэу 
къыспэгъокIыщта?.. Адыгэхэмрэ адыгагъэмрэ афатхэу 
"сыда сызыфэбгъэгумэкIырэр, сиуахътэ зыфэпхьырэр" 
къысиIона?..
Джа упчIэмэ сагъапэмэ сэр-сэрэу джэуап ястыжьызэ, 
КIэрэщэ Тембот дэжь сыкIуагъ. А лъэхъаным ар зычIэсыгъэ унэр Ленинымрэ Пушкинымрэ зыщызэолIэрэ урам 
къуапэм, паркым дэжь щытыгъ. Бжыхьэ мэфэ фэбагъэти, 
цIыфхэр щагум дэсыгъэх. ПчъэIупэ пхъэнтIэкIум тесыгъэхэ 
ныуитIумэ КIэрэщэ Тембот писателым иунэкIэ сызяупчIым, 
язым IапэкIэ ипчъэ къысигъэлъэгъугъ. Сызэрыхьэгъэ унэм 
IэпIэ хъатэ имытэу, хъоо-пщэуагъ. Диваным тес лIы гъур 
къуапцIэм ыпашъхьэ илъыгъэ хьэ къолэнышхор гугъуемылIэу къызыщытэджыкIи, сапашъхьэ къиуцуагъ. Ар 
къызэрэсэплъыщтыгъэмкIэ, къызэрэсэмыцэкъэщтыр 
къызгурыIуагъэу лIы гъурым зыфэзгъэзагъ:
- Сэ КIэрэщэ Тембот писателыр силъэгъун.
- Сэры ар,- гущыIэр къехьылъэкIызэ къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ.- СыкъэдаIо.
- Сэ усэхэр сэтхых, уахэзгъаплъэ сшIоигъуагъ.
Хьэ къолэнышхом сыкъызыщигъэуцугъэ чIыпIэм сызэритэу ежь IукIыжьи, къыIощтымкIэ сызажэщтыгъэ КIэрэщэ 
Тембот ыпашъхьэ игъолъхьажьыгъ.
- Усэхэр отхых пIуи?..- тIэкIу тыригъашIи, есIуагъэр 
ыгъэшIагъорэм фэдэу КIэрэщэ Тембот къысэупчIыгъ, 
джэуап кIэкIи къыситыжьыгъ.- Сэ усэхэм сафэкъулаеп, 
ау анахь поэт чъэпхъыгъэу джыдэдэм тиIэр Пэрэныкъо 
Муратышъ, ащ егъэлъэгъу.
- Адэ Хьаткъо Ахьмэд?! - мэкъэ IэтыгъэкIэ къызызIусэпхъотым, хьэ къолэныр джыри сапашъхьэ къиуцуагъ.
- Хьаткъо Ахьмэд игугъу ашIыжьырэп...- джау сыдми 
КIэрэщэ Тембот къысиIуи, усэтхынымкIэ IэпыIэгъуи, гущыIэ 
фаби зэтымыгъотылIэщтыгъэ Пэрэныкъом ыцIэ джыри 
къызыреIом, ащ ыдэжь сызэрэмыкIощтыр зыдэсшIэжьызэ, 
джаущтэу зипчъэшъхьаIу сыблэзымыщыгъэр згъэгугъи, 
иунэ сыкъикIыжьыгъ.
Сэ джыдэдэм адыгагъэ къыздызэрахьагъ-къыздызэрамыхьагъэм сытегущыIэным сиIоф тетыгъэп. Ау Хьаткъо 
АхьмэдкIэ зэхэсхыгъэ гущыIэ телъэшъуагъэр ары къызгурымыIощтыгъэр. Мы илъэсым мыр ятIоу ащкIэ зэхэсэхы. 
ХьатIэнэ Айщэт Ахьмэд фэгъэхьыгъэу къысиIогъагъэр джы 
къызгурыIоу есэгъажьэми, ишъыпкъапIэкIэ сеупчIыжьыщт. 
Мафэ горэм ащкIэ классым щысшIэгъагъэр сыгу къызыкIыжьыкIэ, синыбжьыкIэгъу гулъытэнчъэ сэр-сэрэу сыдэхьащхыжьы.
- Айщэт Мосовна, упчIэ сиI,- сIэ къэсэIэты.
- Ы, упчIэ уиIэмэ, дэгъу,- КIэрэщэ Тембот Сталинскэ 
премиер къызэратыгъэ итхылъэу "Насыпым игъогу" къытегущыIэщтыгъэ ХьатIэнэ Айщэт зэпегъэушъ, къысеIо,- 
тыкъэдаIо, тыкъэдаIо.
- Хьаткъо Ахьмэд игугъу зыфамышIыжьырэр сшIэнэу 
сыфай.

--- Page 229 ---

- Ар етIан, етIан...- Айщэт тегущыIыкIи, къытфиIуатэщтыгъэм пидзэжьыгъ.
- Ары шъхьакIэ, Айщэт Мосовна, джыдэдэм сшIэнэу 
сыфай.
- ЕтIан сIуагъи, етIан.
- Хьау, джыдэд! - сикъаигъагъэ сыкъызыщегъэтэджыкIы.
- Ы, етIан сIуагъэба, етIан...- сымыуцухэ зыхъукIэ, 
ыгу щышIэрэр къызхимыгъэщэу къыкIеIотыкIыжьы.- Ы, 
етIан сIуагъэба, етIан...- Урок ужым Айщэт кIэлэегъэджэ 
унэмкIэ сызырещажьэм, сыкъэщтагъ, ау ащ сыблищи, 
дэкIоепIэ къогъум сыкъуищи, къысэIушъэшъагъ: - Хьаткъо 
Ахьмэд тхьамыкIэм игугъу зэрамышIыжьырэр шъыпкъэ, 
ау мыхъунэу фалъэгъугъэр сшIэрэп. Зыдэжь узыдэкIогъагъэм сэщ нахьи нахь ешIэщтын... Бащэрэ ащ утемыгущыIэмэ нахьышIу...
СиупчIэ гумэкIмэ шъхьэихыгъэ джэуап къязытыжьыгъэр сян ары.
- Аущтэу Хьаткъо Ахьмэд фэгъэхьыгъэу аIомэ, сикIал, 
зыгорэ щыIэщтын. Ау аIорэ пстэури пшIошъ умыгъэхъу. 
Мы гущыIэжъыр угу иубыт: "Амылъэгъурэ бланэр аукIырэп, зэхамыхыгъэ къэбарыр аIотэжьырэп". Уятэ тхьамыкIэм мыщ фэди ыIощтыгъ: "Шъыпкъэр иокIыми, къэуцужьы, пцIыр бгъэуцуми, зэхэфэжьы". ЦIыфхэм нэфэIонымрэ шIушIэнымрэ зыщащыгъупшэжьыгъэ лъэхъанэу 
тызхэтым джа уикIэлэегъэджэ ХьатIэнэ Айщэт бзылъфыгъэ Iуш ыIорэм едэIу, ухигъэукъощтэп.

--- Page 230 ---

Сиапэрэ усэ гъэзетым къыхеуты

--- Page 231 ---

Илъэс пчъагъэ хъугъэу къесхьакIырэ усэхэм ащыщ 
горэ тхьэмафэм щэ адыгабзэкIэ къыдэкIырэ гъэзет закъор 
арыми, илъэсым зэ нахь къыдэмыкIырэ альманахэу "Зэкъошныгъэр" арыми къыхаутыным сыкIэхъопсы шъхьакIэ, 
193
7 Заказ 031

--- Page 232 ---

тыдэ сыкIуагъэми, "утхэн плъэкIыщт, Iоф зыдэшIэжь, 
партием, хэгъэгум, комсомолым, колхозым, цIыфым 
афэгъэхьыгъэу тхэ" къысаIозэ, IэнэкI-гугъэнчъэу къысагъэгъэзэжьы.
Сэри сыкъаигъ нахь, сыда зыуж ситыр?.. КIэлэегъэджэ 
сэнэхьатыр зэзгъэгъотэу чылэм, сянэ дэжь, сшынахьыжъ мэ адэжь сыда сызыфэмыкIожьыщтыр?.. Улапэ щыщ 
къыздеджэщтыгъэ Тыкъ Бубэ "усэ сатырхэр зэпыублэхэмэ, гъэшIэгъона" къызэрэсиIогъагъэу, сиеджэн къэсыухэу чылэм згъэзэжьымэ, сэ сисэнэхьатэгъущт шъэогъухэу 
Черкесскэ къикIыжьыщтхэм афэдэу сэри сыхъун... Ары 
шъхьакIэ, усэхэр сэтхых, къыхэсыутыщтых сIуи, ерышыгъэкIэ Мыекъопэ педучилищэм сыкъэкIожьыгъи... Хьау, 
сиусэмэ ащыщ горэ къыхэсымыуты хъущтэп! "Утхэн 
плъэкIыщт, Iоф зыдэшIэжь" къысэзыIорэмэ сафырикъущт 
сэ, джа зыфаIорэр афэстхыщт. Сятэжъ ихынэкIо лIыжъ 
куп сыгу къэкIыгъ, ящэмэджхэр мыжъоупцIэкIэ зэралъыщтыгъэхэр, ящэмэджхэр коц хьасэм зэрэкIагъэлъахъэщтыгъэхэр, атхыцIэ джанэхэр зэрэпкIэнтIэпсыгъэхэр сынэгу 
къыкIэуцуагъэх. СытIыси, "Щэмэджэо лIыжъ куп" ыцIэу 
усэ стхыгъэ, ятIонэрэ мафэм сегугъузэ, дахэу кIэстхыкIыжьи, "Социалистическэ Адыгей" гъэзетым схьыгъэ. Пэрэныкъо Мурат дэмысэу къычIэкIыгъ. Гъэзетым иредакторэу 
Шэртанэ Хьамид сиусэ хаплъ-къыхэплъэжьи, кIэкIэу къысиIуагъ:
- Къэгъан.
А мафэр, илъэс тIокIищым къехъужьыгъэми, къэсэшIэжьы - октябрэ мазэм и 16, 1949-рэ илъэс. Бэдзэрым 
сыкIоныр сикIасэшъ, тетыжьыгъэ шIагъо щымыIэми, 
щэджэгъоужмэ адэжь сыдэхьэ. Ащ щакIоу тетхэм ащыщхэри синэIуасэх, щэф-щэжьыным хэтхэри згъэгъуащэхэ рэп, Iоф адысиIэп, ау колхоз къуаджэмэ къарыкIыгъэ 
мэкъумэщышIэмэ яIэбакIэ сянэ сыгу къагъэкIы, тигъунэгъухэр, тичылэ цIыфхэр синэплъэгъу къыхагъэуцо, ягущыIэкIэ-щхыкIэ сегъатхъэ.
Повидлэ зыдэлъ хьалыжъор зыщэрэ бзылъфыгъэм 
зыкIоцIищыхьэрэ гъэзетым сиусэ итэу сэлъэгъу, сызэтекъэ. 
"Узыпэтыр сыда!" - сыригуадз пIонэу щакIор къыстекуо. 

--- Page 233 ---

Гъэзетхэр зыщащэрэ лъэныкъомкIэ сечъажьэ, зигъэзет 
есхьыжьэгъэ бзылъфыгъэр къызэрэскIэлъыджэрэри зэхэсхыжьырэп. ГъэзетипшI къызэсэщэфыр ары ныIэп 
япшIыкIузэнэрэр хьалыжъуащэм къызэрэIэкIэсхыгъэр 
къызысшIагъэр. "Сыдэу укIэлэ хъупхъ, гъэзет хъущэ 
къысфэпхьыгъ",- игъэзет зыфытеслъхьажьырэм къысеIо. 
Ащ ищытхъу сэ сыпылъэп, сиусэ сызыщеджэщт къогъупI 
сэ джыдэдэм сищыкIагъэр. Гъэзетыр зэкIоцIысхынэу 
сызежьэкIэ, адрэхэр сIэкIэзхэмэ, къэсштэжьыхэзэ, къэбаскъэ зыщащэрэм ыкъогъукIэ сыкъуахьэшъ, сиусэ 
зэпысэплъыхьэ. "Щэмэджэо лIыжъ куп" зыфэсыусыгъэм 
"ЛIыжъ бригад" зэрэфашIыгъэр слъэгъугъэми, сыгу къеорэп, къыхаутыгъахэмэ сезэгъы. НэмыкIыцIэ зыфашIыгъэ 
сиусэ ышъхьэ инэу, дахэу хэхыгъ. Зэ сызэреджагъэр 
сфимыкъоу, тIо-щэ седжэжьы. Ары къэс сыгу мэлъэпэрапэ. Сянэ згъэгушIонэу гукIэ чылэмкIэ зысэдзыжьы, 
сшынахьы жъищи сынэгу кIэтых, усэтхыкIэм гу лъысэзгъэтэгъэ ПщыунэлI Юсыфи, усэ мэкъэ чаныр къысхэзыгъэущыкIыгъэ "зигугъу амышIыжьырэ" Хьаткъо Ахьмэди сыгу 
къи лъэдагъэх. Сятэжъ?.. ЗэкIэми анахьэу ары къысфэгушIощт-къысщытхъущтыгъэр. "Уиусэ къытырадза?" бэслъыныябзэкIэ сянэжъи къысэупчIынти, Iэгушъо сфытеощтыгъ...
Сыдэу непэ мэфэ гоIу даха! Ошъогури лъагэ, тыгъэри 
шъабэ, цIыфхэри нэгушIох. Сиусэ сыхаплъэзэ, адрэ гъэзет 
купыри сыблыгучIэ чIэлъэу, сызыдакIори сымышIэу, заулэрэ 
сэкIо. Къэлэ урам шъхьаIэр зэлъысIыгъэу, къызблэкIырэ 
цIыф пэпчъ "шъушIэрэп нахь, сиусэ къыхаутыгъ" есIо 
сшIоигъоу паркым сынэсыгъ. Хъатэу къыспымылъыгъэ 
КIэрэщэ Тембот зыщыпсэурэ лъэныкъомкIи сыплъагъ. 
ГъэшIэгъоныр, паркым сэкIофи, сыдэтыфи синэIуасэ горэми 
сыIукIагъэп. СигушIуагъо зыдэзгощын сапэ къимыфагъэу 
сыкъэкIожьызэ, Тхьаркъохъо Мэджыдэ шхапIэм 
къычIэкIыжьыгъэу слъэгъугъэ.
- Сыд гъэзет хъуща пIыгъыр? - къысIущхыпцIэзэ, 
къысэупчIыгъ.
- Мыхэр ара?..- икъэупчIакIэ сыгу зэремыIугъэр 
къысхэщэу, есIожьыгъ.- Къэсщэфыгъэх.
195
7*

--- Page 234 ---

- Къэпщэфыгъ нахь, къызэрэдэмыгъэкIыгъэр сипэIожъи 
ешIэ...- Мэджыдэ къысфедзышъ, къысэплъы.- Ей, МэщбашIэр, уиусэ къыхаутыгъэмэ шIэ?! Мыдэ, мыдэ, иусэ 
къыхаутыгъ... Мыщ фэдэ усэ уиIэу сшIэщтыгъэп, сыдигъу 
мыр зыптхыгъэр?
- Джырэблагъэ стхыгъэ. Адрэмэ афэдэу мыр сэ 
сшIомыдэгъуми, къыхаутыгъ.
- Къыхаутыгъахэмэ, гушIо,- Тхьаркъохъо Мэджыдэ 
зыкъыстыригъэлъэшыхьагъ,- сыд дэгъу-дэя узэрыгущыIэрэр! Сэ къыосIогъагъи укъызэрэхаутыщтыр! НекIо...
- Тыда?..- пивэшъоныр сшъхьэ къеоу, сыкъыкIэщтагъ.
- НекIо, а узэгупшысэрэр арэп, непэкIэ сырикъугъ, 
общежитием тыкIонышъ, джа къыткIэнакIэхэрэр едгъэджэщтых. Ерэплъых тиусэхэр къызэрэхаутхэрэм...
 Мэджыдэ ардэдэм ЯхъулIэ Сэфэр къеджи, къысиIуагъэри щыгъупшэжьыгъэу, ар зыдэщытымкIэ кIуагъэ, 
сэри сигъогу сыкъытехьажьыгъ.
Сыда шъуIуа дунаир мыщ фэдэу зыкIэгъэпсыгъэр: зыр 
мэгушIо, адрэр IощхыпцIыкIы. Хъопсэныр зэфэшъхьафы ми, шъугъоныр къахэкIы. НэшIукIэ къыоплъырэм нэ Iае 
зэриIэри зэхэсымыхыщтыгъэу арэп, ау сиусэхэр къыхаутыхэ зэхъум, а пстэуми зэхасшIэ-сягупшысэу есэгъажьэ. 
Сянэрэ сшынахьыжъхэмрэ ауж, сиусэ къызэрэхаутыгъэмкIэ анахьэу къысфэгушIуагъэу, сыгу къэзыIэтыгъэхэр 
ХьатIэнэ Айщэтрэ къыздеджэщтыгъэхэ пшъэшъэжъыехэмрэ. Ау ныбжьи сызэмыжэгъэ, хэти къысиIуагъэр сщигъэгъупшэжьэу, тамэ къызгуигъакIэу сшынахьыжъ 
Мыхьамэт письмэ къысфитхыгъ. Усэхэр зэрыстхырэр ащ 
ышIэщтыгъэми, ахэмкIэ Iофы зыригъэшIэу мы илъэс заулэм 
зыгорэ къысиIуагъэу къэсшIэжьырэп. Чылэ еджапIэм сычIэс 
зэхъум, сымышIэу загъорэ сиусэмэ ямыджэщтыгъэмэ, 
афыриIэ еплъыкIэр сшIэщтыгъэп. Колхоз хатэм тызетыгъом, бгырыпхыкIэ скIыбышъо риутызэ, "усэхэр отхых 
етIани", къызэрэсфидзыгъагъэм нэмыкIыкIэ къыздэгущыIагъэу къэсшIэжьырэп.
Джы иписьмэ седжэшъ, къисхырэр гъэшIэгъоны: сиусэ 
ыгу рихьыгъ, "тичылэ лIыжъ щэмэджаомэ коцыр зэраупкIэрэр дэгъоу къэбгъэлъэгъуагъ" еIо. Сшынахьыжъ къысщытхъоу сызэремысагъэр арэу къычIэкIын, джыри зэ усэм 
седжэжьыгъ. Губжыгъэ-къаигъэгъэ IофкIэ стхыгъагъэм 
джы сыгу нахь еIужьыгъ. Чылэ лIыжъхэмкIэ сшынахьыжъ 
зыфиIорэр тэрэз: сынитIукIэ сымылъэгъугъэ, сызыщымыгъуазэ стхыгъэп. Мы илъэс зытIум уезэгъыщт, колхозмэ 
комбайнэхэр, хынэкIо машинэхэр нахь къафакIо хъугъэ. 
Заом илъэхъан ары сятэжъхэм, Мухътари зэрахэтыжьэу, 
къин залъэгъугъэр. Джахэр ары сиусэ стхы зэхъум, сынэгу 
кIэтыгъэхэр. Мыхьамэт иписьмэ ыуж джыри нахь сытхэ 
сшIоигъо сыхъугъ. Ау "алъэгъурэ пстэуми усэ ратхылIэрэпышъ, шъэм язэу къыхэпхыщтым гущыIэ щэрыо екIолIэкIэ 
IупкIэ къыфэгъот" къызэрэпитхэжьыгъагъэр апэм къисымыдзэгъагъэми, тIэкIу зытешIэкIэ, сыкIэгупшысыхьажьызэ, 
сиапэрэ усэ къыхэутыгъэ зыщызгъэгъупшэу есэгъажьэ, 
етIанэ ситхылъ къыдэкIыгъэмэ ащыщ ар къызэрэдэсымыгъэхьагъэмкIэ сырыкIэгъожьырэп. Жъалымыгъа? Щэч 
хэлъэп зэрэжъалымыгъэм, ау тхэным икъэIокIэ-къэгъэлъэгъуакIэхэмкIэ, узытегущыIэрэм IэшIугъакIэ кIэлъынымкIэ нахь сызфэсакъыжьыным ащ сырагъэсагъ.
ЦIыфым иIоф зэпыфэнэу зыригъажьэкIэ, згъэунэфыгъэшъ, дэгъу закIэкIэ лъэкIуатэ, ау зэрэзэпычэу зэпышIэжьыгъуае хъузэ, къиныгъохэри къыкIэлъэкIох. Сиапэрэ 
усэу сызыгъэгушIогъагъэр етIанэ сшIомыхъэтэжьыгъэми, 
литературэм игъогу къин сытехьанымкIэ ар сиапэрэ лъэгъуагъ. Джы тхэкIо ныбжьыкIэмэ ягугъу гъэзетым къыщатхы 
зыхъукIэ, сэ слъэкъуацIи ахэсэлъагъо, сазыщыгъупшэкIи, 
сыгу къео. РадиомкIэ тIо-щэ сиусэмэ сыкъырагъэ джагъэми, гъэзетымрэ альманахымрэ янэкIубгъомэ сыряджагъу. Сегугъузэ, къабзэу кIэстхыкIыжьыгъэ усэхэр 
зафэсхьыкIэ, "ЛIыжъ бригадэм" игугъу къысфашIызэ, 
къысщэтхъух нахь, нэмыкIхэр къысфыхаутхэрэп. Ау тилиткружок хэтхэм яусэхэр Тхьаркъохъо Мэджыдэ зэрэрахьылIэрэм фэдэу сэри къысахьылIэ, сишIошIи ясэIуалIэ. 
Джы нахь хэшIыкI фысиIэу Iоф зыдэсшIэжьыгъэ сипоэмэ 
щыщ пычыгъо горэ "ЛъэбэкъукI" зыцIэ дэпкъ гъэзетым 
къырагъэхьагъ, еджагъэхэм агу рихьыгъэу къысаIо, мыгъэ 
педучилищэм къычIэхьагъэхэми ащ саригъэшIагъ. Ау ащ 
икъыхэутын тидэпкъ гъэзет блэкIыщтыгъэп. Зэзгъэлъэгъухэрэр, иныщэ аIоти, сфеджэщтыгъэхэп. 

--- Page 235 ---

"Къушъхьэр къэнэфы" романыр зытхыгъэ Лъэустэн 
Юсыф тилиткружок къедгъэблагъи, тызыIокIэм, тхэнымкIэ тымышIэрэ Iаджи къытиIуагъ. Тхьаркъохъо Юнысрэ 
сэрырэ романым тыщытхъугъ, ау тэ къызэрэтшIошIэу 
щыкIэгъэ тIэкIу-шъокIухэр къетIолIагъэх. Арымэ сшIэрэп, 
сипоэмэ игугъу пшъэшъэжъыемэ зыфашIым, зэхимыхы 
фэдэу тегущыIыкIыгъ. ДгъэкIотэжьы зэхъум, дэпкъ гъэзетыр зетэгъэлъэгъум, "шъутх, зыжъугъэчан, ттхырэмэ 
шъуядж" къытиIуагъ нахь, зи къыриIолIагъэп. Ау шъыпкъэр 
пIощтмэ, ар тэркIэ, тхылъеджэхэмкIэ, мэфэкIыгъ, тиадыгэ 
литературэкIи лъэбэкъукIагъ. 
Тилитературнэ кружок иIофшIагъэмэ яхьатырщтын, 
мафэ горэм адыгэ тхакIохэм япэщэ Кэстэнэ Дмитрий иIофшIапIэ тхэн езгъэжьэгъакIэ нэбгырэ заулэу ригъэблэгъагъэмэ сэри сащыщыгъ. Пэрэныкъо Мурати, Лъэустэн 
Юсыфи, Жэнэ Къырымызи, ЯхъулIэ Сэфэри, ХьадэгъэлIэ 
Аскэри къытхэсыгъэх. ГущыIапэкIэ ныбжьыкIэ зэIукIэр 
Кэстанэм къызызэIуехым, Пэрэныкъо Мурат гущыIэр рити, 
зэхэсыгъор зэрэригъэщагъ. ТхэкIо нахьыжъхэри тхэн 
езгъэжьэгъакIэхэри къыщыгущыIагъэх. Сэри тхэным 
фэгъэхьыгъэу сишIошI-еплъыкIэ горэхэр къясIуагъэх. Ау 
критикэм зыдезгъэхьыхи, уезгъэзэщырэ гущыIэ Iэтыгъащэхэр, а зы мэкъамэр къызэрябэкIырэр, а зы мэхьанэр 
къызэрауджыхьэ зэпытрэр, нэмыкI щыкIагъэхэри ныбжьыкIэмэ зэряIэр тиусэкIо нахьыжъхэри адэзгъакIозэ, 
къызэрэсIуагъэр Пэрэныкъо Мурат ыгу рихьыгъэпти, 
къысщытхъу фэдэзэ, зыхэмышIыкIырэмэ уатемыгущыIэмэ 
нахьышIу къыпигъэхъожьи, икIэух гущыIэ къыухыжьыгъ.
Тхэн езгъэжьэгъэ ныбжьыкIэхэм язэIукIэ сыкъызэрэщыгущыIэгъагъэр арыщтын, джы титхэкIо нахьыжъмэ 
урамым сащыIукIэмэ, сагъэгъуащэрэп: сиеджакIи, 
стхыхэрэми къакIэупчIэх. Джа сIогъагъэхэмкIэ сыкъагъэтэрэзыжьыгъагъэми, тхэным, литературэм фысиIэ еплъыкIэр лъысымыгъэкIуатэщтыгъэмэ, текIын мурад сиIагъэп. 
Ащ сызэрэфэшъыпкъагъэм непэ сыкIэгушIужьы. 

--- Page 236 ---

Ар бэмэ джы къырамыдзэжьыми,
ащ сызыхэхьэгъэгъэ мафэр
сэркIэ гушIогъошхуагъ

--- Page 237 ---

ГушIуагъом гукъаор сыдигъокIи пыщыт. Джыдэдэм 
зигугъу къэсшIыщтыр сэркIэ гушIуагъо нахь, гукъаоп. Джы 
ар бэмэ къырамыдзэжьыми, ащ сызыхэхьэгъэгъэ мафэр 
сэркIэ мэфэкIышхуагъ - ар сищыIэныгъэ щыщ хъугъэу 
сырэгушхо. Ныбджэгъубэ зыщызгъотыгъэ Адыгэ педучилищэм иящэнэрэ курс сызыщихьэгъэ 1950-рэ илъэсым 
партием уфаемэ, ухэдгъэхьащт къызысаIом, ащ сыфэхьазырыгъэти, зы такъикъи сехъырэхъышэжьыгъэп. Илъэс 
пшIыкIуплIым ситэу сызыхэхьэгъэ комсомолми ащ 
сыфипIугъ. Комсомолым изакъоп, тиунагъуи партием 
шIуагъэу пылъыр щызызэхэсагъэшIагъ: Отечественнэ заом 
ыпэкIи ыужкIи партием, хэгъэгум, Совет хабзэм ягугъу 
нэмыкI къэбар тиунэ илъыгъэп. Сятэжъ къыри гъажьэти, 
сянэ ыухыжьыщтыгъэ. Партием зэрэхэмыт закъор ары 
нахь, сянэ ыгукIи ыпсэкIи хабзэм фэшъыпкъ, сыд фэдэрэ 
Iоф хьаблэм щегъэжьагъэу колхоз губгъом щыкIэкIыжьэу 
къыщырахьыжьэми адырегъаштэ. Чылэм сызыщыкIожьырэм, сиеджэн дакIоу, комсомолым щызгъахъэрэми 
къакIэупчIэ, хэгъэгум сыд щыхъугъэми, сишIошI къырысегъэIуалIэ. Сиджэуапмэ агъэгушIо, ежь иеплъыкIи къысфеIуатэ, зэрэмыразэри ыушъэфырэп.
Мыхьамэт унэм къызыщихьажьырэм, пшъыгъэ-мыпшъыгъэ иIэп, иIофмэ нэIуасэ зафешIы, ышIэщтмэ ахэгущыIэ. Загъорэ сшынахьыжъ ора сэра чылэ тхьаматэр 
еIошъ, къесэмэркъэу, ау уиIоф зыхэмылъым укъыхэгущыIэ 
риIоу зэхэсхырэп. СахэдаIомэ, тIуми чылэ Iофмэ агу 
зэрафэщагъэр, шIу ашIэмэ зэрашIоигъор къызгурэIо. 
Сыдым рыгущыIэхэми, тятэжъ игугъу амышIэу, гущыIэ 
закъо нахь мыхъуми къыхамыгъафэу къыхэкIырэп. С я тэжъ 
зэрилъфыгъэр сяни тщигъэгъупшэрэп. Ащ ифэмэбжьымэ 
тиунагъо шъхьащыт.
Сэри апэрэ мафэм педучилищэм сызэрэчIэхьагъэм 
щыублагъэу икомсомол Iофмэ сахэлажьэ. Черкесскэ 
сыщеджэ зэхъум, классым сырикомсоргыгъэмэ, Мыекъопэ педучилищэм икомсомол комитет джы сыхэт, 
Житняк Иринэ секретарым сыригуадз. ЗэIукIэхэр зэхэтэщэх, такъыщэгущыIэ, депутат хэдзын лъэхъанхэм тыагитатор, орэдыIо, драматическэ кружокмэ тахэлажьэ, 
ныбжьыкIэ пчыхьэзэхахьэмэ тиусэмэ такъыщырагъаджэ. 
Ныбджэгъу къысфэхъугъэ Бэджэнэ Мурат кIэлэ лъэгъупхъэр арымэ, дэхэ дэдэу къэшъошъ, тикъэшъокIо куп 
ипащ, гущыIакIэм фэIазэу зэкIэри ыгъэдэIон елъэкIы. 
Сиеджэни уезэгъыщт, хьисапыр къин къысфэхъу нахь, 
адрэхэр зэкIэ дэгъу дэдэх. Хьисапым къин сегъэлъэгъуми, 
амал иIэу ари къызытезгъакIорэп: ащкIэ кIэлэегъэджэ 
дэгъуи (Ивченко Иван Дмитриевич цIыфышIур ары), 
ныбджэгъу Iазэхэри классым къыздисыхэшъ (ЛэупакIэр, 
Мамыщыр, Шартанэр, Киясэр), къызгурымыIорэр къысаIожьы, къыздэIэпыIэх.
КПСС-м сызаштэм, чылэм гукIэ зыздзыжьыгъ. Партбилетыр, джыри сыгу имыкIырэ Хьаткъо Ахьмэд зэритхыгъагъэу, сибгъэджыбэ илъэу тадэжь сыкIожьыщт. Ар 
зэрэзэхахэу агъэшIэгъощт, гушIощтых. "Мыдэ мыр!" - 
сяни сипартбилет Iэ щифэмэ гушIозэ, пIэкIор къуапэм 
зэрпытIысхьащтыр сынэгу кIэт. Пчыхьэшъхьапэм, зэкIэри 
унэм къыщызэрэугъоижьыгъэу, сехъулIэжьыщт. Тат?.. А 
тхьамыкIэр ары зэкIэми анахьэу гушIощтыгъэр! Сыгу къыпиIонтIыкIэу, нэгуф-нэгушIоу сятэжъ сынэгу къыкIэуцо.
Шъхьэщэфыжьыр чIыпIэ дахэ щысыми, чылэм икъэкIожьын псынкIэгъуагъэп. Непэрэ лъэхъаным фэдэу гъогумэ автобусхэр, машинэ зэблэчъхэр атетыгъэп. Ау, 
синэнэжъ зэриIощтыгъэу, гъогу техьэрэр гъогу тенэрэпти, 
тыгъэ егъэзыхыгъом тичылэтх сыкъытехьажьыгъ. Къанэкъо 
мэшIоку гъогу станциемкIэ чылэм пэIут бгы кIыхьэм чэм 
Iэхъогъур къехыжьы. Ащ чэмфыжь шъэожъые, пшъэшъэжъыехэр, тэ зэгорэм зэрэтшIыщтыгъэу, зэряжэхэрэр 
синэплъэгъу къеубытых. Чылэ унэхэри чъыг шхъуантIэмэ 
къахэщы. БэшIагъэми тятэ ихапIэщтыгъэу сыкъызэрыхъухьагъэм тызыщымыпсэужьырэр, сылъэхъу, къэсэгъоты, 
джыри ар зэрэнэкI. СэгушIо, хапIэкIэ зыгорэм зэримыубытыгъэр дэгъу. Мыщ ыпэкIэ сыкъызэкIожьым, унагъо 
горэ ащ къыкIэдэоу сянэ ыIогъагъ. Тэ тыдэгъагъэп шъхьае, 
сянэ ащ фэдизэу Iоф зыригъэшIыгъагъэп. Ау Мыхьамэт 
ары тIуагъэм къыдезымыгъэштэгъагъэр, учылэ тхьаматэмэ, хабзэм зэриIоу упсэущтмэ, пшIоигъуи пшIомыигъуи 
уагъэшIэщт. Тэрэз Мыхьамэти ыIорэр: тызтес хапIэм 
чIыгушхо дэлъ, узыунагъоу хэпIитIу уагъэIыгъына... Сыд 

--- Page 238 ---

фэдэ зэхэшIыкI уиIэу, партбилетыр уиджыбэ илъми, ащкIэ 
зыми ыгу къысерэмыгъабгъ, зэгорэм сиапэрэ лъэбэкъу 
зыщысыдзыгъэгъэ, сятэ иунэ зытетыгъэ хапIэр зыщыгъэгъупшэгъуай...
Чэм Iэхъогъум икъыдэхьажьыгъомэ адэжь тичэу къуа пэ сыкъызыкъокIыжьым, сянэрэ Мухътаррэ тикъэлэпчъэжъые Iутхэу слъэгъугъэ. Мыхьамоди губгъом къикIыжьыгъэу зитхьакIыщтыгъэу къычIэкIын, нэIэплъэкIыр ыIыгъэу 
ари щагум къыдэкIыгъ. Щыми акIыб къысфэгъэзагъэу 
тичэм къыздикIыжьыщтыгъэ лъэныкъомкIэ плъэщтыгъэх. 
Ныгум фэдэ щыIэп: сыкъишIагъэщтын, къызэплъэкIыгъ, 
сшынахьыжъитIу ыпэ итхэу, мыдэ умышIэмэ зекIо сыщыIагъэм фэдэу, щыри къыспэгъокIы, анахь спэблагъэхэу 
дунаим щысиIэхэм Мыхьамэт зэрахэмытыр сыгу къео.
- Сыдэу кIокIаеу укIора?..- сакIыбыкIэ къыщыIугъэ 
макъэм сыкъызэрегъэплъэкIы, Мыхьамэт къысIогушIо.- 
СыкъэпшIэнмэ сэIошъ, модэ щегъэжьагъэу сыкъыплъэкIо,- сшынахьыжъ IаплI къысещэкIы, сяни, адрэ сшитIуи 
ары.- Дэгъоу пшIагъэ укъызэрэкIожьыгъэр, сэ неущ ахъщэ 
тIэкIу къыпфэзгъэхьын симурадыгъ,- Мыхьамэт къысеIошъ, етIанэ щыгъупшагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъэ фэдэу, 
унэм тыкъызихьажьыкIэ, къысэупчIы.- Непэ тхьаумафэп, 
еджэныр зэрэхэунагъэр адэщта?
- ЗыкъязгъэтIупщыгъ.
- Армэ Iофэп,- сяни ыгу мэрэхьатыжьы.
- КъэIуат уиIофхэр,- Мыхьамодэ тIысыгъо сыригъафэрэп.
- СиIофхэр дэгъу ...- сыкъызфэкIожьыгъэр къызэрезгъэжьэщтыр сымышIэу, партбилетыр къисхынэу бгъэджыбэм сытеIабэ.
- Ядэгъугъэ къытфэIуат,- Мухътари Мыхьамоди 
къызэдырагъаштэ.
- Хъугъэ, гъогум къытекIыжьыгъэ кIалэр ешъумыгъэз, 
шхахэмэ, къышъуиIон,- сянэ къысфэгумэкIы.
- Тэри губгъом тыкъызэрикIыжьыгъ, тышхагъэп...- 
Мухътар гъумытIымы фэдэу зешIыми, шIу нэмыкI ыгу 
къызэрэсфимылъыр иIуплъэ хэсэлъагъо.
Сибгъэджыбэ сэмэгу партбилетыр къисэхышъ, Мыхьамэт фэсэщэи.
- Мыдэ мыр! Партием ухэхьагъэмэ сшIэрэп, сшынахьыкI!

--- Page 239 ---

- Сыд пIуи, Мыхьамэт! - зэхихыгъэм сянэ къыхегъэкуукIышъ, лагъэр зэриIыгъэу пIэкIор къуапэм тетIысхьэ.
- Тэ тыоцIацIэ шъхьакIэ, сшынахьыкI, олахьэ улIыхъупхъэм! Хэта мыр угу къэзгъэкIыгъэр? - джыри сипартбилет Мыхьамэт къызэпеплъыхьэ, Мыхьамоди Мухътари 
арегъэлъэгъу.
- Моу сэри сежъугъэплъ,- сянэ сипартбилет къызэгуехышъ, дэплъыхьэ.- Мыдэ мыр, мыдэ! - ынэIу IуищэикIызэ, нэгъунджэнчъэу слъэкъуацIэ къеджэ.- ЗэрэхъурэмкIэ, сикIал, ори, Мыхьамэт фэдэу, партием ухэ хьагъ. 
Дэгъу, сикIал, дэгъу. Алахь зизакъом мафэ пфешI, шIукIэ 
ухегъахь. Папэ гущэ псэугъэмэ, дунаир фэхъужьыныеп. 
ШъугушIу, Мыхьамод, шъугушIу, Мухътар! Адэ, тиунэ 
хъяр къихъухьагъэу моущтэу тызэплъ-тыкъызэплъыжьэу 
тыщысыщта? Модэ, Мухътар, чэт горэ къышIобз, дэгъоу 
зэкIэми шъукъызэрэугъоижьыгъ.
- Зы чэткIэ шхагъэ тыхъунэп...- Мухътар хьазырыпсэу 
къэтэджызэ, къысеIо.- ЧэтубытынкIэ уIаз о, мытIысыжьыгъэхэмэ, чэтитIу горэ къыозгъэубытын.

--- Page 240 ---

Педучилищэр къэсыухыгъ,
ау джыри седжэ сшIоигъу

--- Page 241 ---

- Уеджэ пшIоигъомэ, Москва дэт Литературнэ институтым удгъэкIон.- Адыгэ педучилищэр 1951-рэ илъэсым 
къэсыухынкIэ мэфэ заулэ къысфэнэжьыгъэу Адыгэ 
тхакIохэм я Союз пшъэдэкIыжь зиIэ исекретарэу Кэстэнэ 
Дмитрий къысиIуагъ.
- ХьисапымкIэ тыщырамыгъэджэщтмэ, сычIэхьашъущтмэ, сыкIон,- зыми семыупчI-семыусэжьэу, сызыфэе дэдэр арыти, псынкIэу сыкъезэгъыгъ.
- УздэдгъэкIощтыр Литературнэ институт нахь, 
физикэ-математическэп,- ыIупшIакIэмэ къащыригъажьи, 
ыпэшхо къещэхыгъэ щыкIэкIыжьэу Кэстанэр Iужъу-Iужъоу 
щхыгъэ.- УчIэмыхьэу, уиусэмэ ябгъэгъусэщт тхылъыпIэ 
дэгъуи тэ къыоттыщтыба! - Ардэдэм ихэутэкIо машинкэ 
цIыкIу ар кIэрытIысхьи, "тIыпI-тIыпI" ригъаIозэ, зыфиIогъэ 

--- Page 242 ---

тхылъыпIэр къыхиути, мыхъур хъурай тедзэжьыгъэу къыситыгъ.- Гъогумаф, узыфаер къыбдэхъунэу сицыхьэ 
птелъ.- Сыгу емыIугъэри къысфыпигъэхъожьыгъ: - Уаштагъэми уамыштагъэми макъэ къытэгъэIужь.
"Саштэщт-самыштэщтыр тадэжь згъэзэжьмэ ары 
къызынэфэщтыр" сIозэ, кIэлэегъэджэ дипломыр сIыгъэу 
чылэм сыкъэкIожьыгъ, шъон зыхэмыт пчыхьэзэхахьэкIи ар 
сфыхагъэунэфыкIыгъ. Ау сигухэлъ кIэхъопс сянэшъ апэу 
зэзгъэшIэщтыр, зыми ышъхьэ фисхырэп. А тхьамыкIэм, 
ежь къызэрэсиIоу, ыжэ къыдэзыгъэ шIоигъоныгъэр чIым 
нэсымыгъэсэу сэубытыми, сызыфаер сфеIошъурэп. Сыдэущтэу сфеIона, дунаир фимыкъужьэу сиапэрэ мэзэ лэжьапкIэкIэ, гъэсагъэм чылэр кIырэплъышъ, кIэкозэпылъ дахэ 
гъожьышъоу, ышъо къысэкIущтышъ, къысфищэ фынэу 
рихъухьэгъахэмэ. ЯтIонэрэ лэжьапкIэмкIэ шъхьэнтэтебзэхэр, 
шъхьаныгъупчъэ Iухъохэр зэблихъущтых. Адрэ къыкIэлъыкIощтхэмкIэ нысэхэр IэпцIэ-лъапцIэхэшъ, афэщэфэщт. 
Мыхьамоди тхэкIыщтышъ, унэ фэшIыгъэн фае. Тихэтэ чэу 
къуапэ ащ хапIэ щыфигъэхьазырыгъах. Амал иIэу тхэкIырэр 
чыжьэу ыгъэкIощтэп. Мыхьамэти тхэкIымэ, чыжьэу мыкIонэу, 
Мыхьамодэ иунэщтым пэчIынатIэу тIысынэу фегъэпытэ. 
Мухътаррэ сэрырэ къанэрэр. ТитIу язэу нахь нысэ дэгъу 
къэзыщэрэм сятэ иунэжъ сакъыдинэщт еIо, ау "анахьыкIэр 
анахь кIас" сэры къызфыпигъэхъожьырэр.
- Аущтэу зыхъурэм, Мухътар, угу умыгъэкIоды, 
модрэ хэтэ къуапэмкIэ ори хапIэ щыуиIэщт. Зэшхэм, шъуиIуи шъуишIи зэхэлъэу, шъуигушIуагъуи шъуинэшхъэигъуи 
щызэдэшъуIэтэу зы хьаблэ-хатэ шъущызэдэпсэущт, 
Алахьым насыпышIо-бэгъашIэу бын зэдэIужьэу шъуешI.
Ахэр къыIофэ сянэ къысIогушIо, нэшIукIэ къысэплъы. 
СызэрэхаплъэрэмкIэ, пшъашъэ горэм ынаIэ сфытыри дзагъ. 
Ары шъхьакIэ, сэ седжэнэу сыфай. Литературнэ институтыр Москва зэрэдэтыр мыгъатх ныIэп зысшIагъэр. Ащ 
игугъу чылэм сыкъызыщыкIожьыгъэгъэ мафэ горэм 
Мыхьамэт фыхэзгъэпсыгъагъ шъхьае, къыгурымыIогъагъэмэ е сычIэмыхьашъунэу шIошIыгъагъэмэ сшIэрэп, 
тегущыIыкIыгъагъ. Ащ сегупшысэ къэс фэмыягъэу къесэгъэкIы. Адэ илъэсиплIэ урагъэджагъэу джыри илъэситфэ 
урагъэджэныр IэшIэхына. Хэта анахьэу сыкъызэхэзышIыкIынэу сиIэр? Ныр ары. Ар сэIоми, еджапIэм сыIумыхьэзэ, 
сянэ симэзэ лэжьапкIэхэр зэригъэзэфэгъахэх. Ау щытми, 

--- Page 243 ---

сигухэлъмэ ар ащызгъэгъозэщт, институтым сызэрагъакIорэ тхылъыпIэу писательмэ къысатыгъэр езгъэлъэгъущт, ащ сыкъыкъонэнэу къысшIошIы.
Джа гупшысэмэ сызэлъаубытыгъэу тикъэлэпчъэжъые 
сыIусэу Мухътар IофшIэгъу ужым къыIухьажьыгъ.
- Сыда уепэгъогъохэу узфыщысыр? - ыгу къысэгъоу 
къетIысэхыгъ.- Угу хагъэкIыгъа?
- Хьау...
- Армэ хъун... Зыгъэпсэф, еджапIэм узыIухьэкIэ, а 
кIэлэцIыкIу бзэджэ купым пшIэрэ щыIэмэ къыуагъэIощт.- 
Мухътар щхызэ, къысэушъыи..- Тэри, о апэ узэритэу, 
къин Iаджи кIэлэегъаджэмэ ядгъэлъэгъугъ. Зыгу хэзгъэкIыгъэ кIэлэегъаджэмэ джы сазыIукIэкIэ, къысфэжъугъэгъу ясIо сшIоигъоу сыгу мэхъу. УкIэлэегъэджэным 
акъыли щэIагъи ищыкIагъ.
- Арба Iофыр...
- Сыда укIэлэегъэджэнэу уфаеба?
- Сыфай... Ау джыри седжэ сшIоигъу...
- Джыри уеджэнэуи?..
Сиеджэн Iоф ошIэ-дэмышIэу къежьагъэ хъугъэти, 
хэо-хапкIэу Мухътар къыфэсIотагъ. Нахьыпэм сызэрэтхэрэм сшынахьыжъ пымылъыгъэми, сиусэхэр къызыхаут, 
ахэр радиомкIэ зызэхех уж нахь ынаIэ къыстыригъэтэу, 
къакIэупчIэу ригъэжьагъ. Зыгорэми сыкъыригъэджэгъагъ, 
ау ыгъэшIагъозэ, ышъхьэ ыгъэсысыгъагъ нахь, къыриIолIагъэ щыIэп. Джы сигухэлъыкIэ къысиIощтыр ымышIэу 
къысэплъы, етIанэ писательмэ къысатыгъэ тхылъыпIэм 
зеджэкIэ, ышIошъ мыхъупэу къысеIо:
- Адэ сэ Мыхьамэт зычIэхьащт кIэлэегъэджэ институтыр ары сшIошIыгъи... Iоф зырагъэшIэу мыщ фэдэ тхылъ 
къыуатыгъэмэ, егупшысэгъэн фае. Тянэ щыбгъэгъозагъа 
мыщ? Адэ джы нэс сыда узпылъыгъэр?..
"Егупшысэгъэн фае" сшынахьыжъ къымыIогъагъэмэ, 
игъэпсыкIэкIэ сиIоф къимыкIыгъэу слъытэщтыгъэ. Ау джа 
гущыIэр сигугъэпIэ IэшIоу заулэрэ сыщысыгъ. ЕтIанэ Мухътар зыхэтыр сыда сIуи, нэмыкI гупшысэхэр къызтезгъаохэ зэ, шIум сыщымыгугъэу чылэм сыхэхьагъ.
Урамым щызэхэсхыгъэ къэбарым сыгу зэрэкIодыгъэм 
нахьи нахь ыгъэкIодыгъэу тадэжь сыкъэкIожьыгъ. Юныси, 
Аслъани, КIыщмаий еджакIо тыкIощт аIо. Сэ ясIон сымышIэу 
зысыушъэфыгъ.

--- Page 244 ---

Унэм сшынахьыжъищ щызэрэугъоижьыгъэу сахэхьажьыгъ. Пчъэблэ дэкIыгъо симыфэзэ, Мухътар къыстебанэ:
- Тэ ущыIагъа джы нэс?
- Моу тшIобгъэбылъырэ тхылъыпIэм сегъэплъ,- 
Мыхьамэт ыIэ къещэи.
Мыхьамэт тхылъыпIэм нэкIэ рэчъэ. Сяни зыщымыгъозэ 
къэбарым ыгъапэу пIэкIор къуапэм тес. Мыхьамоди ыгу 
илъыр къызхимыгъэщэу къысэплъы. Сыгу ыгъэплъэу 
зигъэпщэу щысыр Мухътар.
- Тэрэз Мухътар зыфиIуагъэр,- Мыхьамэт къеIо.- 
Адыгэ писательмэ ацIэкIэ Исхьакъ еджакIо Москва агъакIо. 
"Ответственнэ секретарыр Костанов" еIошъ кIэтхагъ, 
печати тедзагъ.
- Тэра, мо сегъэплъи...- сянэ тхылъыпIэр Iехы, мэкIаим 
телъ КъурIаным дэлъ нэгъунджэр къыдехы. Тянэ иеджакIэ 
еплъыхэзэ, сшынахьыжъхэр мэщхых, адрэри нэгъунджэр 
зэрэкIэлъэу къяупчIы.- Сыда шъузфэщхырэр? Тэрэз, 
Мыхьамэт, джа зыфэпIогъэ дэдэр ары мыщ итыр. 
ШъушынахьыкIэ къыщэтхъух. Адэ джары, папэ къышъуиIогъагъи мыщ зыгорэ зэрэхэкIыщтыр.
- Сыда мыщ етпэсыщтыр, тян? - Мыхьамэт къэупчIэ.
- СшIэрэп, шъуегупшыс, шъоры, сикIалэх, зыпшъэ 
дэкIыщтыр.- ЕтIанэ, теубытагъэу къыпегъэхъожьы.- Мыщ 
фэдэ тхылъыпIэр зэкIагъэкIожьырэп. Тхьэшъуегъэпсэу, 
Алахьыр разэ къышъуфэхъу, нэмыкIыкIэ сышъущыгугъыгъэп. Шъулажьэмэ, шъушынахьыкIэ жъугъэнэтIупцIэнэп, ежьыми зэхишIыкIын, шъукъигъэукIытэжьынэп. 
Папэ тхьамыкIэм иосыет зэрэшъущымыгъупшэжьырэр 
сигуапэ. ШъушынахьыкIэ фашъушIэрэр къыгурыIощт, 
еджэгъэшхо хъумэ, шъори шъуисабыйхэми къаферэшIэжь. Танэр тщэнышъ, Исхьакъ тфэпэн, гъогупкIи фэхъун.
Сянэ ыIорэм зы гущыIи пытымыIухьажьэу зэшхэм 
тихэбзагъэти, тэнапкIэм сырафапи, мазэм сфэхъун ахъщи, 
гъогупкIи къысати, мэфэ заулэ сфикъущт гъомылэкIэ 
сагъэхьазыри, Москва гъогу сытырагъэхьагъ. Сэ силажьи, 
еджакIо сызгъакIорэмэ ямышIэныгъи хэлъэу сызэмыжэгъэ 
къинхэр сапэ къитэджагъэх...

--- Page 245 ---

Гъогу техьэрэр гъогу тенэрэп

--- Page 246 ---

Литературнэ институтым идиректор ыцIэкIэ тхыгъэ 
лъэIу тхылъым сигухэлъ къыздигъэхъугъахэу къысшIошIызэ, зыми сыримыгъэблэгъагъэу, гъогум къыщыспэкIэфэгъэ цIыфышIухэр сиIэпыIэгъухэу июль мазэм ипшIыхэм 
адэжь Москва сыкъэсыгъ. Тхьаумэфагъэти, институтым 
икъэрэгъулэ лIыжъ ыгъэшIагъоу къысэупчIыгъ:
- Хэта уилъэгъуныр?
- Мыщ сыщеджэнэу сыкъэкIуагъ.
- Дэгъу. Мыщ Iаджи чIэхьанэу фай.
- Сэ сызэрэчIэхьащт тхылъ сIыгъ, мары,- къэрэгъулэм 
есэгъэлъэгъу.
- Мыра?.. Мыщ зи къикIырэп, лъэIу тхылъыпIэ къодый 
ныIэп. Печать телъмэ, гъэшIэгъона?.. Сыда птхырэр?
- Усэхэр сэтхы.
- Уиусэхэр ауплъэкIухэу, хъунхэу залъытэкIэ ары ныIэп 
экзаменхэр птынхэ зыплъэкIыщтыр.
- Сыд экзаменха?! - сызыкъогушхукIыщтыгъэ тхылъыпIэм къыриIолIагъэр симыгугъужьэу зэхэсхыгъэм 
сыкъыкIегъащтэ.
- О слъэгъурэм укIэлэ плъыр!.. Сыда плъэкъуацIэр, 
пцIэр?
- СлъэкъуацIэр Машбашев, сцIэр Исхак.
- Маш, наш, баш... Дэгъоу рифмэр зэтефэ, ау Исакыр 
зыфэдэр сшIэрэп нахь...
- Исакэп, Исхак нахь,- "хы" хьарыфым сыфытеIункIэ.
- Армэ, хъущт. Сэ сцIэр Порфирий, сятэкIэ Иваныч. 
Порфирий ИванычкIэ къысадж. Арэп, Машбаш, жьыщэу, 
мэзэ Iэпэ-цыпэ уапэ илъэу институтым укъызэрэкIуагъэр 
къыбгурыIорэба? - сиджэуапыщтым къыпылъэп.- Уинасыпмэ, узэрызгъэхьащт общежитием ошэкур зытелъ 
пIэкIор горэ итын. Моу къэтIысыгу. ОмэлакIэщтын? - 
ыпашъхьэ илъ хьалыгъум къыгуечышъ, къысфещэи.
- СымэлэкIэна, сшхын сIыгъэу...- лы гъэгъугъи къуаи 
къэсэштэ.
- О, убай о!.. Сэри сыIэнэкIэп...- зэIэбэкIышъ, слъэгъузэ ыгъэбылъыжьыгъагъэ аркъ бэшэрэбыр къызыкъуехыжьы. Зы стэчан нахь сIыгъэпышъ, сешъуахэмэ, ори 
къыпфизгъэхъон.

--- Page 247 ---

- Хьау, хьау, аркъ сешъорэп!
- Аркъ уемышъоуи?.. Ар дэгъу...- сапэкIэ Порфирий 
Ивановичым ришъугъэм мыдрэр зыхигъэхъожьыкIэ хэпшIыкIэу къызэхешIыхьэ.- КIалэ, институтым учIахьэмэ, 
еджэгъуае пфэхъущт... Мыщ щеджэхэрэр усакIох,- 
лIыжъым ыIапэ лъагэу диIэтыезэ егъэсысы,- усакIохэм 
мыр якIас... Зэгорэм, революцием ыпэкIэ, мы унэр Герценым иунагъ, джа "Колокол" гъэзетыр Англием, Лондон 
къыщыдэзгъэкIыщтыгъэ писателыр ары. Мы унэм ычIэгъ 
клуб-барыгъэти, Есениныр чIэс зэпытыгъ... Уинасыпмэ, 
ешъон зикIэсэ купмэ узхащэнэп... Аркъым апэм уегъатхъэ, 
етIанэ узесэрэм, къыпIуетхъыжьы... Уемышъоу усэ 
зэрэптхыщтыри къызэрэпIощтыри сшIэрэп...- Ынэ еупIыцIэшъ, шъхьэр дигъэсысызэ, къырегъажьэ: - "Снова 
выплыли годы из мрака и шумят, как ромашковый луг. 
Мне приснилась нынче собака, что была моей юности друг. 
Нынче юность моя отшумела, как подгнивший под окнами 
клен, но припомнил я девушку в белом, для которой был 
пес почтальон...",- усэм ыкIэ нэсыфэ лIыжъым ынапIэ 
къыIэтырэп, етIанэ ымакъэ къызэблихъузэ, ынэхэр къилыдыкIыхэу къыпедзэжьы: "...Рад послушать я песню 
былую, но не лай ты! Не лай! Хочешь, пес, я тебя поцелую 
за пробуженный в сердце май? Поцелую, прижмусь к 
тебе телом, и, как друга, введу тебя в дом. Да, мне нравилась девушка в белом, но теперь я люблю в голубом".
Усэр сыгу рехьы, мэкъэмэ зэкIукIэ тхыгъэ, зэгорэми 
зэхэсхыгъэ фэдэу къысщэхъу, ау мыры Iоу зыщызэхэсхыгъэр къэсшIэжьырэп, сеупчIын зысIокIэ, сымыгъэохъу 
къыригъэкIэу Iэ къысфешIышъ, ынэ ымыупIыцIэу, нэмыкI 
усэ, аркъ тIэкIу стэчаным ригъахъозэ, къырегъажьэ: - 
"Шаганэ ты моя, Шаганэ..." - аркъым зешъуахэкIэ, нэмыкI 
мэкъамэ техьэшъ, ынэ еупIыцIэ.- "Ты сказала, что Саади 
целовал лишь только в грудь..." - зэхэсхыгъэ усэ сатырмэ 
делэ сашIыгъэу къысэупчIы: - Ну, как, нравятся? - джэуап 
етыжьыгъо сыригъафэрэп.- Джары Есенин зыкIаIуагъэр! 
Гум илъыр къыреIотыкIы. Джары узэрэтхэн фаер, къыбгурыIуагъа?.. Ау Есениным ыцIэ къапIоу зэхямыгъэх...- 
джыри лIыжъым ыIэхъомбэ папцIэ дигъэчъэягъ,- типэщэ 
лъагэмэ ар адэщтэп, цIыфыгур зэIегъахьэ ащ раIуалIэрэм... 
Сэри сыкъеджагъэп, ори зэхэпхыгъэп... Аущтэу убзэ 
пытэщтмэ, къедж ащыгъум о птхыгъэмэ ащыщ горэм.

--- Page 248 ---

- Ары шъхьакIэ, сэсыехэр сыбзэкIэ тхыгъэх...
- ГъэшIэгъона убзэкIэ тхыгъэхэмэ... Зэ, зэ, сыдыбза 
узэрэтхэрэр о?
- Адыгабз къыосIуагъи.
- Ары шъыу, адыгабз пIуагъэ. Адыгэхэр тшIэхэрэп тэ, 
тычеркес пIуагъэба? Адэ ары. Пушкиныр, Лермонтовыр, 
Лев Николаевич граф Толстоир зыщымыгъэгъупшэх, Байрони ары. Ахэр черкесмэ дэгъоу къатегущыIагъэх. Сэрыгъэмэ, ахэмэ яхьатыркIэ уиусэхэр дэгъух сIонти, экзаменхэр осымыгъэтыхэу институтым учIэзгъэхьащтыгъэ... Сыда 
черкес шъуашэ пщыгъэу укъызыкIэмыкIуагъэр? "Черкес 
оружием обвешан, он им гордится, им утешан: на нем 
броня, пищаль, колчан, кубанский лук, кинжал, аркан и 
шашка, вечная подруга его трудов, его досуг..." Хэта ащ 
фэдэ гущыIэ дахэхэр къышъозыIолIагъэр?
- Лермонтовыр арба! - зысшIомыдэеу къызыIусэпхъоты.
- Михаил Юрьевич Лермонтовыр ара?..- зи къызхимыгъэщэу къысэупчIыжьы, къызэрэсIущхыпцIэрэм сыгу 
джэнджэш къырегъахьэми, сIуагъэм сытекIырэп, ежь 
къызэриIуагъэу ыцIи ятэ ыцIи къыпэсэгъэхьажьы. Бэшэрэбым къинэжьыгъэм ызыныкъо стэчаным регъахъошъ, 
бжъэр лъагэу диIэтаезэ, къеIо: - Мой юный друг, учIэхьашъущтэп институтым! Но, да поможет тебе удача!..
"УчIэхьашъущтэп" гущыIэр мыр ятIоу къэрэгъулэ 
лIыжъым къысеIо. Сыгу ебгъэ, сыщысыжьынэу сыфаеп. 
Аркъым емышъозэ, къысиIогъагъэмэ, семыупчIыжьыныгъэкIи мэхъу, сянэ зэриIоу, ешъуагъэри зышъхьэ фимытыжьыри зы, кIэрыпхын щыIэп. Зыгорэ сыгу зэрэримыхьырэр къыздишIагъэу къычIэкIын, къысэплъышъ, бэшэрэбыр егъэбылъыжьы, ыпэкIэ пIуакIэмэ ахэIэбэжьызэ, 
мэщ хыпцIы:
- Адэ, синыбджэгъу ныбжьыкI, зи къапIорэпи? Институтым учIагъэхьащтэп зэрэсIуагъэр угу къео, ара? Экзаменыр пIызыхыщтыр сэрыгъэмэ, "тIу" пфэзгъэуцущтыгъ.
- Сыда?
- Пушкинымрэ Лермонтовымрэ зэхэбгъэкIокIагъэшъ 
ары.
- Ары шъхьакIэ, "Кавказым игъэр" ыцIэу Пушкиным 
поэмэ ытхыгъэба?
- Ытхыгъ.

--- Page 249 ---

- Джа цIэ дэдэр иIэу етIани зыгорэм, Лермонтовыр 
армэ сшIэрэп, поэмэ ытхыгъэба?
- Ар поэмэп, повесть, Лермонтовыр арэп, Толстой 
графыр ары.
- Ары шъыу,- зысшIоIушэу зыкъэсэгъэтэрэзыжьы,- 
Алексей Толстоир ары.
- Алексей Толстоир арэп, Лев Толстоир ары...- къэрэгъулэ лIыжъыр джыри къысIощхыпцIэ.- О слъэгъурэм 
гъогум утепшъыхьагъ, пшъхьэ илъ тIэкIури икIыжьыгъэкIэ 
енэгуягъо. НекIо общежитием, ошэкур телъэу пIэкIор горэ 
сэшIэшъ... ау магарыч Iоф ар... Джырэп, неущпчыхьэ 
бэшэрэб цIыкIу горэ къысфэпхьымэ хъущт.
Сызэрылъ унэм гъучI пIэкIор бгъузитф ит, ошэкур 
атемылъэу зэкIэри нэкIы. Сымычъыешъоу сыщылъ. Шъхьэм 
къимыхьэрэ щыIэп. Къэрэгъулэ лIыжъым иусэ мэкъамэмэ 
"учIэхьашъущтэп" гущыIэр къащычIэу зэпытышъ, сызыхэфагъэр къызгурыIорэп. ГукIэ чылэм зыкъэсэдзыжьы. Тэнэ 
уасэмкIэ сызэрафэпагъэри, ащ щыщ ахъщи гъогупкIи 
къызэрэсатыгъэри шъхьэм икIырэп. МэшIокум Ермэлхьаблэ сыкъыщыригъэтIысхьэ зэхъум, сянэ икъэплъэкIэ-гуIакIэ 
сынэгу кIэкIырэп. Институтым сычIэмыхьашъоу тадэжь 
згъэзэжьымэ, чэм лъакъо шкIэ ыукIырэп зэраIоу, сяни 
сшынахьыжъхэми къагурыIон, ау чылэмкIи синыбджэгъухэмкIи сыдэу сыхъун? Чэм псэур зыныбэ ифагъэр аIоу 
Iаджи къыздэхьащхын!.. ЗэкIэми анахьэу тхылъыпIэр 
къысэзытыгъэ Кэстанэр ары сыгу забгъэрэр. ШIу къысфешIэ ыIозэ, Iоф сыхидзагъ: ащ фэдэ къэбар институт 
чIэхьаным пылъэу сшIагъэмэ, сыкъэкIоныгъэп... Ау мыщ 
нэс сыкъызыкIуагъэкIэ, сыкъызэкIэкIонэп...
Чэщныкъом сыхэчъыягъэти, нэф къызэрэшъыгъэр, 
тыгъэри унэм къызэрипсэрэр зэхэсымышIэу къурт-щырт 
макъэм сыкъигъэущыгъ, пэкIэ цIыкIу зытет кIэлэ лъахъчэ 
горэ, сипIэкIор егъэсысышъ, сашъхьагъ ит:
- Ей, слущай, хватит спат, утро болшой стал. Я - 
Ахмедхан Абакаров, из Дагестана, слищал такой? Даргин, 
кубачинец я...
Дагъыстан сэшIэ, ау даргинец, кубачинец зыфиIохэрэр 
зэхэсхыгъэп. Зыщыщ цIыф лъэпкъыр армэ зыцIэ къыриIорэр, тэркIэ Дагъыстан щыпсэухэрэр зэкIэ - къумыкъу. 
Сэ сызыщыщри езгъашIэу, "къумыкъу" зыфэсIуагъэри 
зыфыпызгъэхъожьыкIэ, къысфидэрэп. ЫIэпэ псыгъохэр 
чIиуплIанкIэзэ, къелъытэ:

--- Page 250 ---

- Ти знаеш сколко в Дагистане народоу: даргинци - 
раз, аварци - два, кумыки - три, лезгинци - читири, 
лакци - пят,- ыIэхъомбитф еухышъ, Iэпэ чIэуплIэнкIэным 
пымылъыжьэу къепчъы,- тати, табасаранци, другие. 
Понял? Давай умывай лицо, кушат будэм, институт поступат будэм...
Джаущтэу Урысыем, нэмыкI хэгъэгухэм ащызэлъашIэ 
хъущт писателэу Абу-Бакар Ахмедханрэ сэрырэ джа 
пчэдыжьым Москва нэIуасэ тыщызэфэхъугъ. Сэ сфэдэу 
Ахмедхани мэзэ Iэпэ-цыпэ ыпэ илъэу Литературнэ институтым чIэхьанэу къыратыгъэ тхылъыпIэм щыгугъызэ, 
Дагъыстан къикIыгъ. ПэшIорыгъэшъэу, институтым тыкъыримыгъэблагъэу тыкъызэрэкIуагъэр, творческэ зэнэкъокъум тыпхырыкIын, ар къыддэхъумэ экзаменхэр 
зэрэттын фаер къызыдгурэIом, тыгу кIодыгъэу заулэрэ 
тыщыси, тызэрэгъэбл-тызэдеIажьызэ, директорым дэжь 
тыкIуагъ, бэри ипчъэ тыIуигъэсыгъэп, къытэупчIыгъ:
- Институтым шъучIэхьанэу шъукъэкIуагъ ара?
- Ары,- тIуми зэдедгъаштэзэ, къызыIутпхъотыгъ, 
ардэдэм сэ къыпызгъэхъожьыгъ: - Тыщеджэнэу ары.
- Институтым шъузаштэкIэ ары шъузыщеджэщтыр,- 
директорым ыIупшIакIэмэ щхыпэ тIэкIу арычъагъ.- ШъуитхылъыпIэхэр зыуплъэкIущтхэ зэхэщакIом IэкIэжъугъахьэх.
ЕджапIэр къызэрытыухыгъэ тхылъыпIэр тIахы, шъуиусэхэр урысыбзэм илъыхэп къытаIо.
- ШъукъэзгъэкIуагъэхэ писательскэ организациехэм 
афэдгъэхьыгъэхэ тхылъыпIэм тэрэзэу еджагъэхэп,- директорыр гъумыгъугъэ, етIанэ тыгу къыIэтыжьыгъ.- Ар шъорэп зилажьэр.- Кабинетым къычIищэгъэ бзылъфыгъэм 
риIуагъ: - Власенкэмрэ Дементьевымрэ къысфащэх.- 
Къаригъэщэгъэ нэбгыритIум ариIуагъ: - Мы кавказцэхэр 
институтым щеджэхэ ашIоигъу. Зыр адыг, адрэр даргин. 
АбзэкIэ къыздахьыгъэ тхыгъэмэ ащыщхэр ежьхэм къяжъугъэIуатэзэ, урысыбзэм афишъулъхь. Мыхэмэ ялъэпкъ 
илIыкIо тиинститут зэрэщемыджагъэр къыдэшъулъытэзэ, 
экзаменхэр аIышъухых. ЕтIанэ яурысыбзэ ягъэшIэн нахь 
тыфэсакъын, ежьхэми ар зэхашIыкIызэ, загъэчанын.
Джаущтэу СССР-м иписательхэм я Литературнэ институтэу А. М. Горькэм ыцIэ зыхьырэм идиректорэу Фатеевым ицIыфыгъэ-гулъытэкIэ, Власенко, Дементьев аспирантхэм яшIуагъэкIэ 1951-рэ илъэсым Москва тыщеджэнэу 

--- Page 251 ---

хъугъэ. Институтым сызаштэгъэ мэфэ дэдэм почтэм сычъи, 
телеграммэ гушIуагъокIэ сянэрэ сшынахьыжъхэмрэ макъэ 
язгъэIугъ.
Еджэныр зыщедгъэжьэщт сентябрэ мазэр къэсынкIэ 
джыри мэфэ тIокIырэ щырэ къэнэжьыгъ нахь мышIэми, 
сыкIомэ-сыкъэкIожьызэ, хъардж сшIэу гъогум сытемытынэу тесыубытагъ. Ау кIымэфэ гъэпсэфыгъом тадэжь 
сыкIожьынэу зэрисхъухьагъэр сшынахьыжъмэ афэстхыгъэти, стипендиер къысатыфэ сфэхъущт ахъщи къысфагъэхьыгъ. Абакароври джащ фэдэу зекIуагъэ. Ары 
шъхьакIэ, чылэм сыгу щыI: сянэ зэрэгушIорэри сынэгу кIэт, 
сызыфэрэзэ сшынахьыжъхэри къызэрэсырыгушхохэри 
синэплъэгъу щызэблэкIых, тшынахьыкIэ тыкъигъэукIытэжьыгъэп зэраIорэри зэхэсхырэм фэд. Сишъэогъухэр? 
Ахэри слъэгъухэ сшIоигъу, Москва сыщеджэщтба! Бэмэ 
къакIэупчIэщтых, афэсIотэнэу слъэгъугъэри, Кремлэм, 
метром, машинэ зэблэчъ-зэтечъхэм язакъоми, макIэп. 
ПхъэтэпэмыхьыкIэ сыкъэзыгъани дэкIогъэ сишIулъэгъуи 
ар зэхерэх!
- Слущай, что панурэ сидим, пайдэм метро катаца,- 
Абакаровым къыIуагъ.
- Сэ пчыхьашъхьэ чIыфэ горэ ясымытыжьы хъущтэп... 
"Ничего, юный друг, если поступишь, это успеешь",- 
Порфирий лIыжъым къызэрэсиIогъагъэр сшъхьэ икIырэп.
- Сыд чIыфа, сыд Порфира сызэбгъалIэрэр? - Ахмедхан къыстекууи, нахь мэкъэ шъэбэ убзэкIэ къыпигъэхъожьыгъ.- Ащ нахьи нахьышIу зишIуагъэ къытэзгъэкIыгъэхэ Власенкэмрэ Дементьевымрэ тэгъэхьакIэжьыхи.
- Сыдэущтэу тхьакIэщтых?..- зэхэсхыгъэр сшIогъэшIэгъон.
- Шашлычнэм едгъэблэгъэщтых.
- КъэкIонхэп! - къесымыгъэкIоу фыпысыупкIыгъ.
- Удела, къэрэгъулэ лIыжъым ичIыфэ птелъ, мыдрэ 
институтым тычIэзыгъэхьагъэхэр тхьаегъэпсэунчъэщтых 
ара?
- Ащыгъум директорми хьатыр фытэгъэшIыжь,- джау 
сыдми къэсIуагъ.
- Хьау, хьау, директорым тынэмыгъэс, ар тэркIэ лъэгаIо... МыдритIур шашлычнэм тымыщэщтхэмэ, коньяк 
къызыдэсщагъэшъ, бэшэрэб зырыз яттыщт. Укъэмыщт, 
сэ ястыщт, о укъыскIыгъущт ныIэп.

--- Page 252 ---

Джа мэфэ дэдэм коньякхэр гъэзетым кIоцIытщыхьэхи, 
сэ Абакаровым ыкIыб сыдэтэу, экзаменхэр тэзгъэтыгъэхэ 
аспирантитIумэ тяшIушIэжьыгъ. Ау зичIыфэ стелъ Порфирий Иванович лIыжъыр сшъхьэ икIыщтыгъэпти, къезгъэшIугъэ Ахмедхан сигъусэу аркъ бэшэрэбыри тIыгъэу 
тыфэкIуагъ. Пчъэихьагъум ипхъэнтIэкIу щыт, ежь щыIэп. 
Унэм сыдэчъэягъ, сыкъечъэхыжьыгъ, гардеробыр зычIэт 
чIыунэми зыщысплъыхьагъ. Сымыгъотыхэ зэхъум, сыджагъ.
- Сыда институтыр къызэпэжъугъэджэжьэу къышъохъулIагъэр?! - лIы нэхэешхо горэ библиотекэр зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ къикIи, къытфэгубжыгъ.- Порфирий 
IуагъэкIыгъ. Шъощ фэдэнхэ фае мыр ешъуапIэ IузышIыкIыгъэр.
- Тешъорэп тэ...
- Шъуемышъомэ, слъэгъурэба гъэзетым кIоцIыщыхьагъэр, кIо, шъуIукI, зысэшъумыгъэлъэгъу.
Ащ ыуж Порфирий лIыжъым зыфэсплъыхьагъ шъхьакIэ, 
слъэгъужьыгъэп.

--- Page 253 ---


Москва, Кремлэр, Краснэ площадыр,
Мавзолеир. СынасыпышIу

--- Page 254 ---

 Москва сызыдэсыр, сызыщеджэрэр мэзищ хъугъэми, 
слъэгъурэр зэкIэ сищыпэлъэгъу. Кремлэри, Краснэ площадыри, Мавзолеири сурэтхэмкIэ синэIосагъэхэми, джы 
ахэр сынитIукIэ сэлъэгъух, сыгу бгъэм къысшIудэкIы. 
ЗэкIэми апэу сятэжъ сыгу къэкIы. Сурэтым итэу Москва 
гупчэм дэт Кремлэр апэ сэзыгъэлъэгъугъагъэр, Лениным, 
ащ и Мавзолей ягугъу къысфэзышIыгъагъэр сятэжъ. "Ины 
ухъоу, уинасып къыхьэу Москва узыкIокIэ, Лениным дэжь 
Iухь, зэгъэлъэгъу, сисэлами сфехыжь" къысиIогъагъ. 
ГъэшIэгъоныр, Москва сыкъызыщыкIощт мафэхэм ащыщ 
горэм, къызыхихыгъэри сымышIэу, Лениныр зычIэлъ 
Мавзолеим учIэхьащта ыIуи, сяни къысэупчIыгъагъ. "А 
тхьэ зэтэгъэ Исхьакъ, дунаир къэплъэгъущт",- Нысэдахи 
шъхьэр ыгъэсысызэ, къысиIощтыгъ.

--- Page 255 ---

Сятэжъ илъэIу згъэцэкIэнэу, исэлам Лениным 
фесхыжьынэу тхьаумафэ горэм Мавзолеим сыкIуагъ. Ащ 
екIурэ цIыф зэхэтхэм ацыпэ кIыхьэ Александровскэ садым 
дэжь сыщыпыуцуагъ. ЖъыхэмкIи, ныбжьыкIэхэмкIи, 
еджэкIо цIыкIухэмкIи зэхэпхъэгъэ цIыф чэзыур цIыкIу-цIыкIоу лъэкIуатэ. Дунаир фабэ, дахэ. Ошъогум ит тыгъэ 
шъабэм инэфыпсымэ Кремлэм ижъуагъохэр зэпагъэлыдыжьых. Москва сызэрэщеджэрэри ащ къыхэхьажьыгъэу 
шIу нэмыкI сыгу илъэп. СыныбжьыкIэ-насыпышIоу, къыздэхъугъэмрэ къыздэхъущтымрэ сыщагъаIэу сыда мышIу 
сыгу зыфилъыщтыр! 
Мавзолеим сычIэхьэ, псэум фэдэу сапашъхьэ илъ 
Лениным себгъукIо, гукIэ сятэжъ исэлами есэхы, сяни, 
сшынахьыжъхэри, Нысэдахи, тичэу къуапэ дэжь пчыхьэрэ 
щызэхэсхэ лIыжъхэри, тихьэблэ шъэожъые-пшъэшъэжъыехэри, тиунэ къыщызэрэугъоихэрэ цышIэ ныохэри 
зыщызгъэгъупшэхэрэп. Урамым сыкъызытехьажьыкIэ, 
машинэ зэблэчъмэ яфэжъу макъэ си Уарп псыхъожъыепсыхъошхо сынэгу къыкIагъэтаджэ. Тибг лъэгэ-мылъэгэ 
кIыхьэу Черкесскэ лъэныкъокIэ къыщежьэу Ермэлхьаблэ 
еолIэжьырэри ары. Къанэкъо станцием блэлъэтхэрэ 
мэшIокумэ ябыу макъи зэхэсэхэу къысщэхъу. Сизакъоу 
кIымэфэ чэщыр зыщисхыгъэ шъоф будкэри синэплъэгъумэ 
къахэуцукIы. Iэхъогъум тичэм зыщалIым, сянэ зэрэгъыщтыгъэри, суд IофкIэ тищагу чэм къызыдагъэуцожьым 
зэрэгушIощтыгъэри, заор къызыщежьэгъэ-зыщаухыгъэ 
мафэхэри, нэмыцхэм типсышъхьал къызэрагъэогъагъэри, 
заом щыфэхыгъэхэм якъэбар тхьамыкIагъо зыIопщыщтыгъэ лIыжъхэри, ахэр тадэжь къыIумыхьанхэу сянэ тхьамыкIэм итхьэлъэIукIи, сиапэрэ усэ цIэ зэрэфысигъэусыгъэгъэ 
шIыкIэри, Мыхьамэт къызыщытфэкIожьыгъэгъэ мафэри 
сигупшысэ мыухыжьхэм ахэлъ.
Сиапэрэ усэ гъэзетым къызэрэхиутыгъагъэр?.. Апэрэ 
усэм имэкъамэ къысхэзгъэущыкIыгъэ ПщыунэлI Юсыфи, 
тхэным сыкIэзгъэгушIугъэхэ Охътэ Абдулахьи, ХьатIэнэ 
Айщэти, хьисапымкIэ "щы" къысфигъэуцуи, симыгъэохъоу 
педучилищэм сыкъычIэзытIупщыгъэ Ивченко Иван Дмитриевичи, силитературнэ кружок хэтыгъэхэри, мыщ сыкъэкIонкIэ тхылъыпIэ къысфэзытхыгъэ Кэстэнэ Дмитрии, 
зишIуагъэ къысэзгъэкIыгъэ нэмыкI цIыфхэри шIукIэ сыгу 
къэкIых. Сиусэхэр къыхэзымыутыщтыгъэхэу, гущыIэ 

--- Page 256 ---

дысхэр къысфэзыдзыщтыгъэхэр?.. "Педучилищэм кIэлэегъэджэ сэнэхьатыр щызэрагъэгъоты нахь, усакIо щыхъухэрэп" класс зэIукIэм къыщысэзыIогъагъэхэр?.. СССР-м 
иписательхэм я Литературнэ институт сычIэсэу сыда джы 
ахэмэ сыгу зыфябгъэжьыщтыр, ежьхэр орэукIытэжьых, 
къысфэрэсакъых...
"Зэ, МэщбашIэр, зэ, сыдэу адэ непэ зыпфэмыIэжэжьыра! - сэр-сэрэу зэсэIожьы.- Уиинститут чIэхьакIэ 
зыщыогъэгъупшэ, узыщымытхъужь, умыгушIуащ... 
Уятэжъ къызэрэуиIощтыгъэу, щыIэныгъэр гушIогъо закIэу 
зэхэлъа?.. Джа упчIэм иджэуап езымытыжьышъурэр 
тхэшъущтэп..."
Сырэхьатыжьыгъэу пхъэнтIэкIум къыздытесым сызеплъыкIэ, инэшхъэигъэ гу лъысэтэ. Мо кIалэмрэ пшъашъэмрэ 
зэIугушIо-зэрэгъэгущыIэхэу къытэбгъукIох, модрэ бзылъфыгъэр ишъэожъые ецIацIэ, бзыухэм хьалыгъу такъырыр 
зэтырахы... Тыздэс скверым ичъыгхэри якъэкIыкIэхэмкIи, 
атхьапэхэмкIи, ягъумагъэ-псыгъуагъэхэмкIи зэфэдэхэп. 
Мо джэгурэ шъэожъые-пшъэшъэжъыехэр язэджэжь 
макъэхэмкIи зэрэфэпагъэхэмкIи зэтекIых. Ошъогум 
щыкIуашъэрэ пщэф зырызхэри ятеплъэ-зэпытхъафэхэмкIэ зэхьщырхэп. "Е-е, дунэе гъэпцIалъ, сыту хьалэмэтэу 
узэхэлъ" - джарыщтын бэслъыныябзэ зэхэпхъагъэкIэ 
сянэжъ зыкIиIощтыгъэр. "Насып гъум кIакуа, хьауми насып 
псыгъо кIыхьа нахьышIур" тигъунэгъу лIыжъым иIореныгъ. 
"Е-е, дунай, дунай, Лилыукъомэ ядунай" ныо Iуш горэм 
ыIощтыгъэуи зэхэсхыжьыгъ...

--- Page 257 ---

Переделкинэм тыщэпсэу,
ащ еджакIо тыращы, тыкъащэжьы

--- Page 258 ---

Джы институт щагум общежитие щытиIэжьэп - писательмэ якъэлэ цIыкIоу Переделкинэр тызыщыпсэурэр. Ар 
километрэ тIокI фэдизкIэ Москва пэчыжь. ЭлектричкэмкIэ 
минут тIокI гъогу. Тэ автобускIэ ащ еджакIо тыращы, 
тыкъащэжьы, ахъщэ зыщытымытырэ студент шхапIи щытиI. 
Переделкинэр зыдэщытыр чIыпIэ дах, писательмэ яунэхэр 

--- Page 259 ---

шъхьаф-шъхьафэу мэз чIэгъым чIэтых, гъэхъунэ дахэхэри 
иIэх. ЧIыпIэр Киевскэ мэшIоку гъогумрэ Минскэ мэшIоку 
гъогумрэ азыфагу дэт. 
Тиинститут икурситф нэбгыришъи щеджэрэпышъ, 
автобуситIукIэ тащэ хъумэ, Минскэр ары тигъогур. Киевскэ электричкэ къэуцупIэр, лъэсэу уекIолIэн хъумэ, нахь 
благъэшъ, автобусмэ тямыпхыгъэным пае, нахьыбэрэ 
тикIуапIэ. Электричкэ, метро, троллейбусыпкIэхэр лъапIэп: 
апэрэр - абас, ятIонэрэр - чапычитф, ящэнэрэр - чапычищ. 
Арбатскэ метро станцием тыкъызикIыкIэ, Тверской бульварым тыблэчъызэ, минутищ-плIыкIэ троллейбусым институтым тыкъегъэсы, уахътэ тиIэмэ, лъэсэу тэкIо.
Хэгъэгум иписателышхохэм ащыщхэр Переделкинэм 
щэпсэух. Писатель щымыIэжьхэм яунагъэхэм шъхьафшъхьафэу студентхэр арысых. Тэ Треневым иунагъэу 
тызэрысым Фадеевым, Чуковскэм, Пастернак, Леоновым, 
Сельвинскэм, Погодиным, Тихоновым, Фединым яунэхэр 
пэблагъэх. Ахэр зэкIэ пIоми хъунэу тэлъэгъух, загъорэ 
Москва къыддакIохэу къыхэкIышъ, нэIуасэ тызыфэхъугъэхэри ахэтых.
Пчэдыжьырэ, пчыхьашъхьэрэ, тхьаумафэри дыхэтыжьэу, тишхапIэ пэмычыжьэу волейбол ешIапIэр щытышъ, 
ащ тыщэджэгу. Сэ волейболымкIэ Мыекъуапэ сыричемпионыгъ. Ар къыздашIагъэшъ, ренэу къысэджэх. Шъыпкъэ, сэщ нахь ешIэкIо бэлахьыхэри къытхэтых. Ахэмэ кIэлэ 
лъэпэлъэгэ плIэIу шъомбгъо пытэр къахэщы. Ар Роберт 
Рождественскэр ары. Iэгуаор дэгъоу фыдэбдзыеу зебгъаокIэ, къэзыубытырэр макIэ. Ащ сэ сыфэIазэшъ, ренэу 
сызыгуегъэуцо. Арырэ сэрырэ зы курс тыщызэдеджэ, зы 
поэтическэ семинари тызэдыхэт, зэныбджэгъуи тызэфэхъугъ.
Типоэтическэ семинар зезыщэрэр Василий Дмитриевич Захарченкэр ары. Журналэу "Техника и молодежь" 
зыфиIорэм иредактор шъхьаI, ыныбжьыкIэ илъэс тIокIитIум 
къехъугъэми ары, цIыф гъэсагъ, дунаим ихэгъэгубэмэ 
ащыIагъ. Тисеминархэм а хэгъэгумэ афэгъэхьыгъэу гъэшIэгъонхэр къащытфеIуатэ, усэтхыным ишъэфхэм, ежь 
иеплъыкIэ-гулъытакIэхэр къыдыригъэубытыхэзэ тащегъэгъуазэ, хэшIыкI зыфытимыIэ Iаджми гу алъытегъатэ. 
Загъорэ ыпэкIэ тхъоплъымэ къакIэщхыкIызэ, "сэри шъуесэгъаджэ, шъори сешъогъаджэ" къытеIо. ЕгъашIэм тишIэщтыгъэм фэдэу нэбгырэ пэпчъ къытфыщыт, ежьыми 
шъхьэкIэфэныгъэшхо фытиI, тизэхэсыгъо къызыщысыщт 
мафэм тежэу шIу тэлъэгъу. Институтыр къызысэухыми, 
Василий Дмитриевичыр зыщызгъэгъупшагъэп, тхэн IофымкIэ сынаIэ зытырысигъэдзагъэхэр джы къызнэсыгъэм 
къысшъхьэпэжьых. Ащ илъэс тIокIиплIырэ тфырэм къехъу 
къыгъэшIагъэшъ, идунай ыхъожьыфэ нахьыкIэгъэ-нахьыжъыгъэ шъхьэкIэфэныгъэ зэдытиIагъ, агъэтIылъы зэхъум, 
макъэ къысагъэIугъэти, иджэнази сыхэтыгъ.
Василий Дмитриевич Захарченкэм исеминар институтым иIэ поэтическэ семинармэ анахь гъэшIэгъоныгъ. Ар 
семинарым хэтыгъэхэм алъэкъуацIэхэмкIэ къэсыушыхьатыжьыщт: Роберт Рождественскэр, Евгений Евтушенкэр, 
Белла Ахмадулинар, Паруйри Севак, Алексис Парнис, 
Сооронбай Джусоевыр, МысэкIэ Петр, Акджемал Омаровар, Владимир Гордейчевыр, Николай Дамдиновыр, 
Байназ Каипнозаровыр, Лина Костенкэр - урысых, адыгэх, 
украинцэх, къыргъызых, ермэлых, урымых, туркменых, 
бурятых, каракалпакых. ГъэшIэгъоныр, тисеминаркIэ 
нэбгырэ пшIыкIутIум щыщэу нэбгырыймэ, сэри сызэрахэтэу, дэгъу дэдэкIэ институтыр къаухыгъ. Институтым 
прозэм, драматургием, критикэм ясеминархэри щызэхэщагъэх. Ахэр хэгъэгум щызэлъашIэрэ поэтхэм, прозаикхэм, 
драматургхэм, критикхэм зэращэх. Джа зэхэсыгъохэм 
Паустовскэр, Светловыр, Луговскоир, Долматовскэр, 
Лидиныр, Ромашовыр, Соболевыр, нэмыкIхэр ащэсэлъэгъух. Константин Георгиевич Паустовскэр литературнэ 
IэпэIэсэныгъэмкIэ кафедрэм ипащ.
Ахэмэ язакъоп институтым щытлъэгъухэрэр. ЛитературэмкIэ, тарихъымкIэ, философиемкIэ, бзэшIэныгъэмкIэ 
профессорхэу Поспеловым, Реформатскэм, Асмус, 
Дынник, Тимофеевым, Бялик, Новицкэм, Сидельниковым, 
Блынскэм, Архиповым, нэмыкI шIэныгъэлэжь цIэрыIомэ 
тырагъаджэ. Тхьэмафэм зэ нахь мыхъуми писатель ин 
горэм тыIуамыгъакIэу хъурэп. Михаил Шолоховым, Александр Фадеевым, Илья Сельвинскэм, Александр Твардовскэм, Константин Симоновым, Алексей Сурковым, Константин Фединым, Семен Кирсановым, инджылыз писателэу 
Джеймс Олдридж, казах писателэу Мухтар Ауэзовым, 
тырку усакIоу Назым Хикмет, нэмыкIыбэхэми къытфаIотагъэхэр, къытхалъхьэгъэ гупшысэхэр шIукIэ джы къызнэсыгъэм сыгу къэкIыжьых. Лев Толстой графыр зыщыпсэугъэ Яснэ Полянэм, Пушкиным иунагъэу Ленинград дэтым, 
Лермонтовым ихапIэщтыгъэ Тарханым, Некрасовым и 
Карабихэ, Маяковскэм иунэгъэ-музеим, Орел хэкум ит 
Тургеневым ихапIэщтыгъэм, нэмыкIхэми тащагъ. Москва 
дэт театрэмэ ащыщэу апэ дэдэ Художественнэ театрэм 
"Воскресенье" романым техыгъэ спектаклэм сыщеплъыгъ. 
Ащ ыуж Малэ театрэми, Большой театрэми, "Моссоветым" ыцIэ зыхьырэми, институтым пэгъунэгъу Камернэ 
театрэу А.С. Пушкиным ыцIэкIэ щытыми, фэшъхьафхэми, 
музей пчъэгъэхэми сащыIагъ. 
Сщымыгъупшэжьыхэрэр Большой театрэр ары. Джы 
къызнэсыгъэм сынэ сыупIыцIэмэ, дышъэпсыр зэгъэчъэгъэ 
иложэ-тIысыпIэхэр сынэгу кIэтых. "Борис Годунов", "Щелкунчик", "Хованщина", "Руслан и Людмила", "Лебединое 
озеро" оперэхэр, балетхэр нэгум кIэкIыхэрэп, стхьакIумэ 
икIыхэрэп. Зигугъу къэсшIырэмэ анэмыкIэу зы художественнэ выставкэ блэзгъэкIырэп. Третьяковскэ галереем, 
Пушкиным имузей зытIо-зыщэ сащыIагъ, синыбджэгъумэ 
ащыщ горэм тыгъакIу зэриIоу, сыхьазырыпс. Моисеевым 
икъэшъокIо ансамбли, Надеждинам икъэшъокIо бзылъфыгъэ ансамблэу "Березкэри" слъэгъугъэх. Александровым иорэдыIо-къэшъокIо ансамбли сеплъыгъ, седэIугъ. 
Чайковскэм ыцIэ зыхьырэ музыкальнэ залыри институтым 
пэчыжьэпышъ, ащ щызэхащэрэ пчыхьэзэхахьэхэми захэзгъэнырэп.
Сиеджэн, хьисапыр зэрэхэмытыр арэу къычIэкIын, 
къин къысфэхъурэп. Лекциехэр сшIогъэшIэгъонхэшъ, 
сшъхьэ къенэх. Апэрэ уахътэм лекцие тхыныр къин 
къысфэхъущтыгъэми, джы сесагъэшъ, сымыгузажъоу 
купкI зыхэлъыр сэтхы, джахэмкIэ дэгъоу семинархэм 
зафэсэгъэхьазыры, кIэлэегъаджэхэр къысщэтхъух. Сыкоммунистыти, институтым ипартийнэ организацие ибюро 
сыхадзыгъ, студенческэ комитетым сырипащ. Дэгъоу 
сызэреджэрэм пае Толстоим, Джамбул, Короленкэм, 
Некрасовым ацIэкIэ щыт стипендиер къысаты, ар сомэ 
шъиплI мэхъушъ, ахъщэ сыщыкIэрэп. СишIэныгъэ зэрэхэзгъэхъощтым ренэу сыпылъ. Библиотекэм, Порфирий 
лIыжъым къызэрэсиIогъагъэу, тхылъыбэ къычIэсэхы. Ахэмэ 
сызыщяджэщт уахъти къэсэгъоты: Переделкинэм тыкъикIыфэ, тыкIожьыфэ къысфыдафэрэ уахътэр сэгъэфедэ. 

--- Page 260 ---

Советскэ писательмэ атхыгъэхэм ямызакъоу IэкIыб къэрал 
писательхэм ятхылъхэу урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэхэми 
сяджэ. Сиурысыбзэ гущыIалъи мафэ къэс къызэрэхахъорэм гу лъысэтэ. ЕтIани мыщ Абу-Бакаррэ сэрырэ 
урысыбзэмкIэ факультативнэ кIэлэегъаджэ зэрэтиIэр 
къызыхэхьажьыкIэ, сиIофхэр дэгъу дэдэх - сымышIэщтыгъэ Iаджи сагъашIэ. Ащ пае адыгабзэм сырылэжьэныр 
къанэрэп. Усэхэр сэтхых, адыгэ писательхэм атхыгъэхэу 
къысфагъэхьыхэрэм сяджэ. Къэбэртае щыщхэ адыгэ 
кIалэхэу Шъэулэкъо Петр, Къушъхьэ СултIан, МысэкIэ 
Петр, Елгъар Кащиф институтым къыздычIэсых. АпэритIур 
сапэ зы курскIэ итых, ящэнэрэр сэ къыздис, яплIэнэрэр 
тауж ит. ЗэкIэ адыгэ кIалэхэм зын тыкъилъфыгъэм фэдэу 
тызэфыщыт, зы Iулъхьэр тIу зэфэтэшIы.
Къыздеджэрэмэ афэшъхьафхэу нэмыкI курсхэм 
арысхэу институтым ныбджэгъубэ къыщысфэхъугъ. Ахэр 
Ванцетти Чукреевыр, Егор Исаевыр, Николай Старшиновыр, Юлия Друнинар, Василий Шкаевыр, Евгений Карповыр, 
Юрий Казаковыр, Андрей Дементьевыр, Иосиф Курлат, 
Наби Хазри, Абдижамил Нурпеисовыр, нэмыкIхэри. 
Мыхэмэ анахьыбэр писатель цIэрыIо хъугъэх, Ленинскэ, 
Къэралыгъо премиехэм ялауреатых.
Сиусэхэм, поэмэхэм апэ тисеминар зэращытегущыIэгъагъэхэр сыгу къэкIыжьы. Ахэр джыри урысыбзэкIэ 
зэдзэкIыгъагъэхэп: синыбджэгъу урыс поэт ныбжьыкIэхэр 
къыздэIэпыIэхэзэ, ахэр урысыбзэм (подстрочник) итлъхьагъэх. Зы сатырэ бламыгъэкIэу, педучилищэр, литкружокыр сщагъэгъупшэжьэу, ахэр тисеминар щаупкIэпкIыгъэх. Къысщытхъугъэхэми, щыкIагъэхэр нахьыбэу къысшIошIыгъ, къэгущыIагъэхэм ащыщхэми, сишъэогъу Роберт 
Рождественскэри зэрахэтыжьэу, сыгу ябгъагъ. Василий 
Дмитриевич Захарченкэр ары мыхъугъэмэ, сыгу кIодыпэщтыгъэ. Ар къысфэсакъызэ, сиусэмэ купкIэу ахэлъыр, 
ахэмылъыр къыхигъэщызэ, къызэгущыIэм, сыгу къыдищэежьыгъ. Усэ зырызхэм къазэрэщытхъугъэм нахьи, 
поэмэу "ЦIыф лъэшхэр" ыгу зэрэрихьыгъэр сигопагъ, 
джыри сыдэмышъхьахэу Iоф дасшIэмэ, нахьышIу зэрэхъущтым ицыхьэ зэрэтелъыр, ащ Iоф зэрэдэсшIэжьыщт 
щысэхэри къысигъэлъэгъузэ, къыIуагъ. Арэущтэу сикIэлэегъаджэ еIо шъхьакIэ, сэ ащ ухэIэзыхьэ мыхъунэу, 
сызыфаер зэкIэ къисIотыкIыгъэу, зы гущыIэ горэ зыбгъэтэрэзыжьыкIэ, зэщыкъонэу сэлъытэ. УмыбзэкIэ тхыгъэм 
иIэшIугъэ подстрочникым къыбгуригъэIона сэIошъ, ушъхьагъу къэзгъотызэ, къысаIуагъэмэ сатегущыIыкIы. Ау 
щытми, тIэкIу-тIэкIузэ тезгъаджэрэмэ къысаIорэр нахь 
къыспкъырыхьэу есэгъажьэ, Iаджми сырагъэгупшысэ, 
дэгъоу тхэхэрэр тисеминар зэрэхэтхэр къызгурэIо, яусэхэр гъэзетхэм, журналхэм къызыхаутхэкIэ, сямыхъопсэн 
слъэкIырэп. Ары къэс стхыгъэмэ сяджэжьы, афэсымыштэгъагъэхэ щыкIагъэхэр сэр-сэрэу къахэсэгъотэжьы, нэмыкI 
гущыIэхэмкIэ, сатырэ къэIуакIэхэмкIэ зэблэсэхъужьых. 
"ГъукIэм гъучIыр мэшIо жъокум зэрэщигъэплъырэм фэдэу, 
жъугъэфедэщт гущыIэхэр шъузэрэфаеу усэ сатырым 
щыжъугъэфедэнхэм пае, шъушъхьэкуцI щыжъугъэжъонщыжъугъэплъырынхэ фае",- Александр Трифонович 
Твардовскэм зэгорэм къызэрэтиIогъагъэр зыщызгъэгъупшэрэп, джы къызнэсыгъэми джа шIыкIэм сырэлажьэ.
Сызыхэт семинарым нэмыкIэу мыщкIэ зишIуагъэ 
къысэкIырэр нафэ: усэкIи, прозэкIи къыдагъэкIыгъэ тхылъыкIэхэм, журналым къыхаутырэ тхыгъэхэм сяджэ, 
къаIэтырэ упчIэхэм, гущыIэхэр зэрагъэфедэхэрэм, гущыIэм 
уасэ зэрэфашIырэм салъэплъэ. Пушкиным, Лермонтовым, 
Некрасовым, Толстоим, Достоевскэм, Гоголь, Чеховым, 
Тургеневым, Блок, Маяковскэм ятворчествэ фэгъэхьыгъэ 
семинар зэIукIэгъу-зэхэгущыIэмэ сахэлажьэ, къаIорэр 
сыгу исэубытэ, сытхэ хъумэ, къызфэсэгъэфедэ. Ар имыкъоу нэмыкI прозаическэ, драматургическэ семинармэ, 
уахътэ къызыфыхэсэгъэкIышъ, сахэлажьэ. Анахьэу сызыдакIорэр Паустовскэмрэ Ромашовымрэ япрозаическэ, 
драматургическэ семинархэр арых. Институтым заочнэу 
щеджэщтыгъэ Юрий Казаковым джа семинархэр ары 
нэIуасэ сызыщыфэхъугъагъэр. Ащ рассказхэри, пьесэхэри 
ытхыщтыгъэх, сэ усэ нэмыкI стхыщтыгъэп, прозэ стхынэу 
ныбжьи сшъхьэ къихьэщтыгъэп. Адырэ семинархэмкIэ 
сигухэлъыгъэр зы: узэрэтхэщт IофымкIэ писателышхохэм 
къаIорэмэ сядэIуныр ары.
Паустовскэмрэ Ромашовымрэ яцIыф гъэпсыкIэ зэрэзэтекIырэм фэдэу ясеминар зэхэщакIи зэфэшъхьафыгъ. 
Писатель, драматург ныбжьыкIэхэу ахэмэ ахэлажьэщтыгъэхэри джащ фэдагъэх. Паустовскэмрэ Ромашовымрэ 
джы къызнэсыгъэми сыгу шIукIэ илъых, ягущыIэ Iушымэ 
гупшысэным, тхэным ишъэфмэ сакъыфагъэущыгъ. Ахэр 

--- Page 261 ---

нэIуасэ къызэрэсфэхъугъэгъэ шIыкIэр сыгу къызыкIыжьыкIэ, сэр-сэрэу сыIогушIукIы.
- Мыр хэт? - исеминар сызыхэсыр сыхьатым къехъугъэу Константин Георгиевичыр къэупчIагъ, сэри сыкъэтэджыгъ.- Щыс, щыс, пцIи, плъэкъуацIи, узыщыщыри, 
птхырэри сшIэмэ сшIоигъу. КъызэрэпIорэмкIэ, упоэт, 
расскази, повести птхырэп ара?.. Ар хъунэп, поэтыр прозэм 
зыпыхьэкIэ,- исеминар хэтхэм ареIо,- тэ прозэм хэтшIыхьажьын щыIэп. Пушкинри Лермонтоври зыщышъумыгъэгъупшэх. Дэгъу, дэгъу тисеминар укъызэрэкIуагъэр, 
прозэ умытхыми, зэгорэм ар зэрэптхыщтым, зыдэмышIэжьыми, укъищагъ...
Мафэ горэм тызэрыс классым лIы лъэкурэ-лъэпсынкIэу 
Ромашовыр къычIэлъэрази, губжыгъэми мыгубжыгъэми 
умышIэнэу, ежь ригъаджэрэмэ сазыхелъагъом, къэупчIагъ:
- Джыри зы драматург къытхэхьагъ ара?
- Пьесэ стхырэп сэ...- сIогъэ къодыеу сыкъызэпиутыгъ.
- Умытхымэ, сыд зыуж уитыр? КъызгурыIуагъ,- Ромашовым ынэгу зы гушIуагъуи кIэслъагъорэп,- зымыухыижьыми, къызгурыIуагъ. Поэтмэ усэкIэ пьесэхэр зэратхыхэрэр умышIэмэ, мыщ чIэпшIыхьан щыIэп!.. Уфаемэ, 
къытхэдаIу, уфэмыемэ, чIэкIыжь. Ау къыосIон: Iоф зыдэзымышIэжьырэр сикIасэп. Сыд шъуIорэр? - щысмэ 
къяупчIы.- СIорэр тэрэзба? Ащыгъум семинарыр етэгъажьэ, Iоф зыдэтэшIэжьы.
ШъхьэкIо гущыIэхэр Ромашовым къысфидзыгъэхэу 
къысщыхъугъагъэми, ахэмэ гухьэ-гужъыгъэ зэрахэмылъыр къызгурыIуагъэти, классым сыкъычIэкIыжьыгъэп. 
СыIугушIуи сызэрэтIысыжьыгъагъэр арыщтын, ащ ыужи, 
къыкIэлъыкIогъэ мафэхэми зи къысиIожьыгъэп, сиусэхэми 
сакъыригъэджагъэп. Загъорэ зытегущыIэхэрэ пьесэр 
зэхафы зыхъукIэ, "сыд къытэмызэщыгъэ поэтыр, о ащ 
къепIуалIэрэр" ыIоти, къысэупчIыщтыгъ. 
Паустовскэм исеминар-егъэджэгъухэм сазэрэхэлажьэщтыгъэм ишIогъэшхо прозэ тхынымкIэ къысэкIыгъ. 
Зэзакъуи пьесэ сымытхыгъэми, Ромашовым исеминар 
сызэрыкIощтыгъэм прозэм идиалог гъэпсыкIэхэмкIэ, цIыфым изытет, ыгу щышIэрэр кIэкIэу, IупкIэу къэтыгъэнхэмкIэ сагъэгъозагъ. Прозэм, драматургием ишъэфхэр, 

--- Page 262 ---

аущтэу зыкIэхъурэр, ахэр тхэным зэрэщыбгъэфедэщт 
шIыкIэ-гъэпсыкIэхэр къызгурагъэIуагъэх.
Ар зы лъэныкъу. Джы зигугъу къэсшIы сшIоигъор 
общежитиемрэ студентхэмрэ. Литературнэ институтым 
икурситф арысыгъэр мэкIагъэми, ахэр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэу тихэгъэгу щыпсэухэрэм зэкI пIоми хъунэу 
ялIыкIуагъэх. ЕтIанэ IэкIыб къэралмэ къарыкIыгъэ тхэкIо 
ныбжьыкIэхэр ахэмэ къазыхэхъожьыкIэ, узыфэе бзэр 
мыщ щызэхэпхыщтыгъ. Ар анахьэу тиобщежитие щызэхапшIэщтыгъ. Мафи, пчыхьи, чэщныкъо нэс тхэным нэмыкI 
студентхэр рыгущыIэхэрэп. Атхыгъэхэм зэфяджэжьых, 
ягухэлъхэр зэфаIуатэх. Зыр усэ сатыр IупкIэу къыгъотыгъэм зэрехьэ, адрэр зылъыхъурэ гущыIэм егъэIупчъапчъэ, 
къызыдэмыхъурэм зырегъэушъэфы. Тхьаумафэм шхапIэм 
зыщызэIукIэхэкIэ, куп-купэу Iанэм зыщаушъхьафы, усэ 
сатыр чанхэр, темэ гъэшIэгъонхэр, къыдагъэкIыщт тхылъхэм цIэу афашIыщтыр сэмэркъэукIэ "зэращэх". Ащыщ 
горэ къызыщэлъэтышъ, ытхыгъэкIэ усэм къеджэ, нэмыкI 
гори къыпеожьы, зэрэгъэщхых, зэщэхьажьых. ШхапIэм 
изакъоп, автобусым тисми, тхэным игугъу зэпыурэп... Ау 
Литературнэ институтыр сэркIэ тхъэгъуагъэми, "джэнэтыгъэп". Мыщ мыхъо-мышIэгъаби, ешъоным къыхэкIэу, 
къычIэхъухьэ. Аркъым фэерышэхэм амал афамыгъотыжьы зыхъукIэ, чIагъэкIри макIэп, тхэным фэмыкъулайхэу 
къычIэфагъэхэри бэрэ чIагъэсхэрэп. Студенческэ комитетым сыритхьаматэшъ, ащ фэдэмэ бэрэ сарехьылIэ, 
къэзгъэгъунэхэуи къэсымыгъэгъунэшъухэуи къыхэкIы.
Джащ фэдэ студент зэхэтыкIэ-псэукIэмэ, идэгъуи идэий 
уапIу, уалэжьы, узыфагъэсакъыжьы. Джы сэр-сэрэу, 
нахьыпэрэм фэмыдэу, сиусэмэ уасэ ясэтыжьы, ахэсхыни 
ахэзгъэхъожьыни сэгъоты. Усэ тхыгъэмэ бащэрэ 
уахэIэбэжьы хъумэ, къяхъулIэ хабзэр къысэхъулIэ - дэеуи 
дэгъоуи сшIэу къыхэкIы. ТемакIэхэми, гущыIэ IупкIэщэрыохэми, къыздеджэхэрэм зэрашIэу, салъэхъу. СшIэрэм 
тамэ къызгуигъакIэу сытхэщт шъхьакIэ, еджэнымкIэ сшIэн 
фаеу сапэ илъыр бэ. ШIэныгъэ уимыIэу тхакIэм ишъэфхэр 
къызыIэкIэгъэхьэгъуаех. Къыздеджэхэрэм анахьыбэр бэмэ 
ащыгъуаз: урыс литературэмрэ IэкIыб хэгъэгу литературэмрэ дэгъоу ашIэ, поэт зэфэшъхьафмэ яусэхэр езбырэу къаIо. Сэри ахэмэ захэсэдзэ шъхьакIэ, узыщымыгъуазэм уфэIазэп зэраIоу, сIощтыр сымышIэу, къэспчъырэмэ 

--- Page 263 ---

зи къарымыкIэу бэрэ къыхэкIы. КъыскIэмынэкIэнхэм пае 
сахэдаIоу, сахэмыгущыIэу къесэгъажьэ, нахьыбэрэ поэт, 
писатель цIэрыIомэ атхыгъэхэм сяджэ. Ахэмэ атегущыIэхэ 
зыхъукIэ, сыгурэ сымакъэрэ нахь тIупщыгъэу джы сахэгущыIэ, къасIохэрэм нахь къядэIух, уаси къысфашIы. 
Экзаменхэр ттыхэ хъумэ, упчIэжьэгъу сызышIыхэри 
къахэкIых.
"ЦIыф лъэшхэр" кIэсшIыкIыжьы сшIоигъу шъхьакIэ, 
есшIэщтыр, сызэрекIолIэщт лъэныкъор джыри сшIэгорэп. 
Сишъэогъумэ ащыщэу анахь къыспэблагъэр Роберт Рождественскэр арышъ, ащ амал сызэрэфэхъущтымкIэ сеупчIы.
- Алексей Недогоновым ипоэмэу "Флаг над сельсоветом" зыфиIорэм едж,- къысеIо, къызэрыхьэгъэ журналыри къысфехьы, класс горэм тизакъоу тычIэтIысхьэшъ, 
мыгузажъоу, ыгу къыдеIэу къеджэ.
Джа мафэм ыуж сэри а поэмэм зытIо-зыщэ седжэ. 
Ащ изакъоп, Роберт зигугъу къысфишIыгъэр. Виктор 
Авдеенкэм иповестэу "Гурты на дорогах" зыфиIорэр 
сипоэмэ къызытегущыIэрэм ехьщыр хьазырышъ, ащи 
мызэу-мытIоу седжагъ. Ахэмэ ауж, мэфэ заулэ тешIагъэу 
"ЦIыф лъэшхэр" къасшти, седжэжьыгъ. Апэм сэ сымытхыгъэ фэдэу ар къысщыхъугъ, къызытесэгъэзэжьым, 
ныбжьи сызэмыжэгъэ гупшысэ гъэшIэгъонхэр сшъхьэ 
къихьэу еублэ. ИкIэрыкIэу кIэстхыкIыжьын сэIоми, ар 
сфэшIэшъурэп, чIыпIэ-чIыпIэу хэсэгъэкIы, хэсэтхэжьы, 
гущыIэ зырызхэмкIэ сэгъэтэрэзыжьы.
Джаущтэу тхэным джы зыдесымыгъэхьыхэу, къыхэмыутыгъэхэ усэхэу илъэс пчъагъэ стхыгъэхэри сихъой, 
Мыекъуапэ, гъэзетым, альманахым згъэхьыщтыгъэ 
усакIэхэр къыхамыутыщтыгъэхэми, загъорэ ахэмэ ахэзгъахъозэ, институтым икурситIу къэсыухыфэ поэмэм Iоф 
дэсшIэжьыгъ. Сатырэ минитIум къехъурэ поэмэм ызыныкъо хэзгъэкIыгъ. Сызеджэжьым, бэкIэ нахь сыгу еIужьыгъ. 
Гъэмэфэ гъэпсэфыгъо мафэхэр къызысыщтхэм сшIуабэ 
дашIэзэ, ситхыгъэхэр зыщыджэуапынчъэ МыекъуапэкIэ 
сыгу щыIэу уахътэр къэси, сызыпаплъэ-сызыфалIэщтыгъэ 
гъогум сыкъытехьагъ.

--- Page 264 ---

Сиусэхэр къыстыратэкъожьых
Сипоэмэ Еутых Аскэр еджэ
Сэ сишIуагъи Хьаткъо Ахьмэд екIы
Сиапэрэ тхылъи къыдэкIы 

--- Page 265 ---

Сянэ сышIоодэу гъомылэкIэ къысэшIушIэщтыгъэми, 
тадэжь мэфищэ нахь симысэу, Мыекъуапэ сызэрэкIон 
фаер, сызыфэкIощтыр зыфэсэIуатэм, къэсымыухызэ, 
сыкъызэхишIыкIыгъ. "Уодыбз, бэрэ укъэмыт, сикIал", 
къыстегуIыхьэзэ, сыкъыригъэжьагъ.
Мыекъопэ гъогу сыкъызэрэтехьэу гум ищынэгъо шъэф 
сыкъигъащтэу регъажьэ. Уарп сыкъикIи, сизакъоти, автобусым сежэфэ, джыри поэмэм сыхэплъэжьыгъ. Къабзэу 
сиусэ кIэтхыкIыжьыгъэхэми зэ джыри сахэмыплъэжьын 
слъэкIыгъэп. Поэмэм сызырэчъэжьым, мыхъун фэдэу, 
педучилищэм щыстхыгъагъэр нахь дэгъугъэу, икIэрыкIэу 
сызыхэIэзыхьажь-зыкIэсэтхыкIыжьым зэIызгъэхьагъэу 
къысшIошIы. ЕтIани аущтэу сыгу щыт нахь мышIэми, укъэмыщт, узыдежьагъэм кIо зыгорэм къысиIорэм фэд.
Уарп тхышъхьэм сытетэу гъэмэфэ мэз шъхьапэм 
сышъхьэпырыплъымэ, адрэ тичылэ тхышъхьэ лъаги къэлъагъо. Псыхъо тхышъхьэмрэ губгъо тхышъхьэмрэ азыфагу Шъхьэщэфыжьыр дэтэкъуагъ. Акэцэ, пхъэшъхьэмышъхьэ чъыгмэ етIэфкIэ гъэлэгъэ орзэшъхьэ-къамылышъхьэр къызэбэкIырэ унэ фыжьхэри къахэплъы. Пчэдыжьыпэ огур къабзэшъ, къушъхьэ шыгу фыжьхэри 
чыжьэкIэ къэлъагъох. Адыгэмэ я Iошъхьэмафи ахэмэ 
ашъхьарыт.
БгычIэмкIэ, сыдигъуи зэрэсихабзэу, тятэ ихэпIагъэ-тыкъызэрыхъухьагъэмкIэ сэплъэ, ар сигъэунэфыпIэу мыдыкIэ сыкъызылъыкIуатэкIэ, сятэжъ тызыщипIужьыгъэ тикъамылышъхьэ уни къужъ-акэцэ чъыгмэ къахэщэу сэлъэгъу. 
Сызыщеджэгъэ еджапIэри ащ пэчыжьэп, тыгъуаси ищагу 
сыдэтыгъ, шахмати сыщешIагъ. АдыкIэ быракъ плъыжьыр 
зышъхьэрыт къоджэ Советыри, Шэуджэнмэ яунагъэу джы 
нардомри къэлъагъо, тIо зэтет тучанри мычыжьэу къыбгъодэт. Синыбджэгъухэм яунэхэми салъэхъу, къэсэгъотых. 
Ардэдэм "акэцэ чъыгмэ бгъукIэ къахэщэу бгы шыгу 
фыжьмэ алъэпэ чIэгъ Iугъо шъолъырмэ уашъом зыращэу 
адыгэ къуаджэр чыжьэу олъэгъу..." Сипоэмэ иапэрэ 

--- Page 266 ---

сатырхэр гум къызечъэхэм, кIуачIэ зэзгъотылIэжьыгъ, 
къызэкIакIо щымыIэу Мыекъуапэ сыкIонэу тесыубытагъ. 
Къалэм сыкъызэрэсэу мыщ икъэкIон сызыкIеджэнджэшыщтыгъэр къызгурыIуагъ. Педучилищэм сызыдеджэгъэ ныбджэгъухэм ащыщхэу радиом, гъэзетым аIутхэр 
къысфэчэфхэу къыспэгъокIыгъэх, сиIофмэ къакIэупчIагъэх, 
адэжьмэ сырагъэблэгъагъ, сиусакIэхэм сыкъарагъэджагъ, 
ежь яехэми къысфяджагъэх. Сэ зыгорэ сфызэшIокIыщт 
фэдэу атхыхэрэр къазэрафыхамыутхэрэмкIэ, тиадыгэ 
литературэ изы писатель Сталинскэ премиекIэ хагъэунэфыкIыгъэми, тхэн Iофыр зэрэлъамыгъэкIуатэрэр, ар 
нэбгырэ зытIумэ зэряпхыгъэмкIэ къысэтхьаусыхылIагъэх. 
Жанрэ зэфэшъхьафкIэ тхэщтыгъэхэ Бэрэтэрэ Хьамиди, 
Ашъынэ Хьазрэти, нэмыкIхэми ар ягукIэягъ. Сэри "Социалистическэ Адыгеим" культурэмрэ литературэмрэкIэ 
яотдел ипэщэ "поэт чъэпхъыгъэ" Пэрэныкъо Мурат 
нэгушIоу къыспэгъокIыгъэп. "Сыд къыхэтыутынэу къытфэпхьыгъэр, сыд уигухэлъ" ыIоу мэкъумэщ отделым ипэщэ 
Жэнэ Къырымызэ нэмыкI къысэупчIыгъэп. А лъэхъаным 
Жанэм тхэн IофымкIэ, зэрэцIыфышIум фэшъхьафэу, 
изэшIокI иныгъэп. Пэрэныкъо Мурат иIорэ ишIэрэ хэмылъэу 
зы уси, зы расскази, зы критическэ тхыгъи гъэзетым 
къихьащтыгъэп. Поэт нахьыжъыр къыбдэIэпыIэным ычIыпIэкIэ дысэу къыбдэгущыIэщт аIоти, щыщынэщтыгъэх. Сэ 
сшъхьэкIи ащ мызэу-мытIоу сырихьылIагъ. Аущтэу зэрэщыт пэтызэ, джыри ыдэжь сыкIуагъ. Къысэплъ-къысэмыплъышъоу фэсхьыгъэ усэхэр сIихыхи, истол къыдэгъэчъ 
дилъхьэхэзэ, къысиIуагъ:
- Неущ къакIо.
ЗыфиIогъэ уахътэр къэсыфэ, симафи сичэщи ерагъэу 
исхыгъэми, джэуапым сызылъэкIом, къыспымылъыхэу, 
"неущ къакIо" джыри къысиIуагъ. Неущым неущыри 
неущымыкIэри къыкIэлъигъэкIожьыгъэхэти, сфэмыщыIэу 
джыри ыдэжь сызэкIом, къысэмыплъэу сиусэхэр къысфищэижьыхэзэ, кIэкIэу къысфыпиупкIыгъ:
- Хъутэп мыхэр.
- Сыда зыкIэмыхъущтхэр?.. 
- КIо,- сыкъызэпиутыгъ,- къысфэпхьыгъэмэ Iоф 
адэшIэжьи, зыкIэмыхъутымкIэ къысэупчI.
- ЗыкIэмыхъущтыр сшIэнэу сыфай! - сэри къаигъэ 
сыфэхъужьыгъ.

--- Page 267 ---

Пэрэныкъо Мурат унэм Шъоджэ Мыхьамчэрые, 
ПэтIуащэ Мурат, Блэшэ Махьмудэ дисыгъэхэти, зи къамыIоу, тхэхэ фэдэу зашIыгъ.
- ЗыкIэмыхъутыр, сыдэу укъаигъ сэIо, къыосIуагъи!.. 
Хэгъэгум, партием, Сталиным гущыIэ Iэтыгъэ зэгъэкIукIэ 
афатх тхьапшрэ къыосIота!.. Сыд шъхьэгъажъу сэIо мыр!.. 
Ма! - сиусэ тхьэпэ заулэ столым къызысфытыредзэжьым, 
зэбгырылъэтхи, джэхашъом тетэкъуагъэх.
Къысахыгъэ шъхьакIор ерагъэу зыхэсIажэзэ, щыс 
нэбгырищым язи къыскъомыуцоу, сиусэхэр къэсыугъоижьыхи, къысщыхьэгъэ гъыным сызэшIуитхьалыкIызэ, 
унэм сыкъикIыжьэу Жэнэ Къырымызэ зелъэгъум, къыслъы чъи, ыбгъэ сызыкIеубытэм, сыкъэгъыгъ. Ардэдэми 
зызIэкIэсыубытэжьи, редакцием ищагу сыкъыдэкIыжьыгъ.
Узымыгъэгъуащэрэм зыфэощэишъ, ХьадэгъэлIэ Аскэр Iоф зыщишIэрэ Адыгэ шIэныгъэлэжь-ушэтын институ тым сыкIонэу исхъухьагъ. Аскэр IэпкIэ-лъапкI, уIукIэмэ, 
уигъэгъуащэрэп, цIыфыгъэ къыбдызэрехьэ, ыдэжь 
учIахьэмэ, унахьыкI-нахьыжъ ымыIоу къыпфэтэджы, урамым ущыIукIэмэ, къэуцу, уиIофмэ къакIэупчIэ.
Илъэсищ хъугъэшъ Москва сызыщеджэрэр, ащ щыпсэурэ Еутых Аскэр дэжь сыкIоу нэIуасэ зыфэсшIыгъэп, 
ащкIэ зысэумысыжьы. Хьаткъо Ахьмэд ыуж зиусэхэр 
анахьышIу слъэгъурэр Еутых Аскэр. Апэ ащ ыцIэ Шъхьэщэфыжь еджапIэм щызэхэсхыгъагъ, иусэ тхылъэу "Насып" 
зыфиIорэр сиI, сыгу рихьырэ усэ дэгъухэр дэтых. Шъыпкъэ, 
мы аужырэ илъэс заулэм прозэм зыфигъэзагъ.
- Мы кIалэр ошIа, Аскэр? - ХьадэгъалIэр зэрыс унэм 
сызехьэм, лIы лъэкурэ нэкIутIэ-шъхьэшхо къуапцIэу щысым 
еупчIыгъ.
- СшIэрэп, къапIомэ сшIэн,- Еутых Аскэр гущыIэр 
зэпищызэ, джэуап къытыжьыгъ.
- Адэ мыр о пшIэрэба, Исхьакъ? - ХьадэгъэлIэ Аскэри 
игущыIэмэ атеIункIэзэ, къысэупчIышъ, есIожьыщтым 
пымылъэу къыпедзэжьы.- Мыр Еутых Аскэр, ылъэкъуацIи зэхэпхыгъэн фае, мырырэ сэрырэ тызычыл, Хьати къуае 
тыщыщ. Аскэр Москва щэпсэу, зыпшъэ умыкIон поэт, ау 
джы повестхэр, романхэр етхых. Илъэсым зэ, пцэжъыеешэным зыщигъом, къэлэшхом хьакIэу къытфекIы. Джы 
мы кIалэм, Аскэр, нэIуасэ уфэсшIын. Мыр шъхьэщэфыжь 
кIал, МэщбэшIэ Исхьакъ, Литературнэ институтым щеджэ, 
усэхэр етхых, поэми ытхыгъ.

--- Page 268 ---

225
8 Заказ 031

--- Page 269 ---

ХьадэгъэлIэ Аскэр къэгущыIэфэ, Еутыхыр щхыпцIыщтыгъэ нахь, зи къыIощтыгъэп. Сэры нэмыIэмэ, зикабинет 
тисым къыIорэм сыпылъыжьыгъэп. Зиусэхэр шIу слъэгъу рэ поэтыр зэрэслъэгъугъэр сигопагъ. УимынэIосэ цIыфым 
ыгу къыпфилъыр умышIэми, инэшIугъэ зэхэошIэ. Ежь 
къызэрэоплъэу ори узэрегъэплъыжьы. Уазыфагу къыдахьэрэ гуфэбэныгъэм нэрымылъэгъу лъагъокIэ узэфещэ.
Бэрэ Еутых Аскэр сиIофмэ къакIэупчIагъэп. Ежь къызэриIуагъэмкIэ, сишIэу, сиусэ горэхэми яджагъэу ары, ау дэгъуи 
дэий къариIолIагъэп, поэт къысхэкIыщтэуи къысиIуа гъэп.
- Мы пIыгъыхэр усэха? - къысэупчIыгъ.- Моу сахэгъаплъи... Сыда мыхэр гъэзетым, "Зэкъошныгъэ" альманахым зыкIямытыхэрэр?
- "Уиусэмэ мэхьанэ куу ахэлъэп, уитемэхэр цIыкIущэх, 
зыми ищыкIагъэхэп" аIошъ, къысатыжьы.
- Ащ фэди мэхъу... Ежьымэ хахыгъэ гъогум утыращэн 
аIошъ ары... Сыд къыуаIуагъэкIи, уилъагъо утемыкI, 
сызыхэплъэгъэ усэхэр щыбгъэлъынхэр, къыхэмыутынхэр 
емыкIу...- къыздэгущыIэ сIозэ, ошIэ-дэмышIэу къэтэджи, 
пчъэм зыщынэсыщтым, зыкъызэригъэзэкIи, зыгорэ щыгъупшагъ пIонэу, къэупчIагъ: - Уипоэмэ тэ щыIа?
- Мыщ дэлъ,- сыгузажъозэ, папкэ плъыжьышъоу 
сIыгъыр езгъэлъэгъугъ.
- Неущ пчэдыжь сыхьатыр пшIыкIузмэ адэжь, Ахэджэго 
Мэджыдэ иунэ сисышъ, ар къысфахь. Хьау, неущэп, 
джыдэд, некIо.- ХьадэгъэлIэ Аскэр къыддежьэу зелъэгъум, риIуагъ: - О, Аскэр, Iоф шIэ, уишIэныгъэлэжьыгъэ 
лъыгъэкIуат, тэ, МэщбашIэмрэ сэрырэ, поэмэр зэхэтфыщт.
Унэм тызехьэм, Еутых Аскэр мыгузэжъуахэу пхъэнтIэкIур къысфигъэкIотагъ. МыгумэкIыхэу икIакуи ицуакъэхэри зыщихыгъэх. Диван къуапэм зызыкъуегъэгупсэфыхьэм, къысиIуагъ:
- Къедж умыгузажъоу.
Гур мэлъэпэрапэми, сыпырикъу-сыпыримыкъоу 
поэмэм икъеджэн езгъэжьагъ. Апэм сIыгъ тхылъыпIэ 
тхьапэхэр слъэгъужьыщтыгъэхэп, етIанэ Еутых Аскэр 
сыфычIэплъы, сымакъэ сыкIэдэIукIы, поэмэм исатыр 
зырызхэр загъорэ езбырэу къэсэIох. СыкъызэшIуанэрэп, 
сыкъызэшIонэна, зэсэтх уж ащ шъэрэ седжэжьыгъэу! 
ЕтIани ар машинкэкIэ хэутыгъэшъ, укъеджэнкIэ тхъагъо. 
Поэмэм иаужырэ сатырэхэр къызэсэухым, мэкъамэр 

--- Page 270 ---

джыри стхьакIумэ зэритэу Еутых Аскэр сыфычIэплъы, 
зэхихыгъэм къыриIолIэщтыр сшIэрэпышъ, сыгу икъытео 
макъэ зэхэсэхыжьы. Псы тIэкIу згъотыгъагъэмэ, нэмыкI 
сызыфае дунаим тетэп, сыбзэгу сфызэпырыгъэзэжьырэп. 
Сшъхьэ мэплъы, пкIантIэр къыстырекIэ. Сизэрэщыт сшIоIофыжьэп, сызыгъапэрэр Еутых Аскэр зи къымыIоу диваным 
гупсэфэу зэригъэкIагъэр ары. Зигъэхъыерэп, зигъэсысырэп. Сыплъэмэ, джабгъу лъэхъомбэжъыехэр егъэджэгух, 
зэхэсэхы:
- Укъеджэгъаха? Поэмэр къэгъани, неущ пчэдыжь 
къакIо. Джырэ фэдэм, нахь кIасэми хъущт.
Чэщым Тхьаркъохъо Мэджыдэ дэжь сыщыIагъэти, 
жьэу сыкъэтэджэу зелъэгъум, зыфихьын ышIагъэп. Паркым сыкIуагъ, ащи сыдэтышъугъэп. Ари сфимыкъоу къэлэ 
аптекэр зычIэт унэр хъураеу тIо-щэ къискIухьыкIи, Шъхьэгощэ нэпкъыкIэ згъэзэжьыгъэ. Псыор макъэхэу сызыкIэдэIукIыщтыгъэхэр арыщтын, сыгу рэхьатыжьыгъэ. 
Сипоэмэ зэрэхъурэ сатырэ пчъагъэм фэдизыщтын сисыхьат а пчэдыжьым сызэреплъыгъэр. Сыхьатыр пшIыкIутIум 
зыхэхьэм, Еутых Аскэр ипчъэ теогъу сыримыгъафэу, 
къысажэщтыгъэти, унэм сырищагъ. Ситхыгъэ тхьапэхэр 
столым теслъэгъуагъэх. ЧIыпIэ-чIыпIэу хэгъэкIыгъэхэри 
хэтхэжьыгъэхэри иIэх.
Тыгъуасэ фэдэу джыри Еутых Аскэр гузажъорэп. 
Цокъэ лъэпсхэр епхых, кIакор зыщелъэ, поэмэм сырегъэджэжьышъ, загъорэ къысфычIэплъы. Сиеджэ-сихаплъэ 
зысыухыкIэ, къысэупчIы:
- Згъэтэрэзыжьыгъэ-хэзгъэкIыгъэмэ уарыраза?
 Поэмэм хишIыхьагъэмэ, хигъэкIыгъэмэ сарычъагъ 
нахь, аущтэу зыфишIагъэмкIэ гупшысэгъу-гущыIэгъу 
сыфифагъэп. ЕтIани сыгу рихьыгъэп есIона мощ фэдизэу 
ащ Iоф дэзышIагъэм. Ыгу римыхьыгъагъэмэ, Iоф дишIэщтыгъэп. Аущтэу щытми, поэмэм сыхэплъыхьэ фэдэу 
зезгъэшIи, сызэрыразэр есIуагъ.
- Уразэмэ, некIо.
ТызыдакIорэр сымышIэу унэм тыкъикIыгъ. "Социалистическэ Адыгей" гъэзетыр зыдэщыIэ лъэныкъом тежьагъэти, ащ сещэ сшIошIи, сыгу къиучъыIыкIыгъ. Ау ащ 
тызыблэкIым, сырэхьатыжьыгъэу тхылъ тедзапIэм сищагъ. 
Адыгэ тхылъ тедзапIэм идиректор симынэIосагъэми, ынэгукIэ сшIэщтыгъэ: лIы од псыгъо къуапцI, заом хихыгъэ 

--- Page 271 ---

227
8*

--- Page 272 ---

бгыузыр къехьылъэкIэу къэтэджи, нэгушIоу къытпэгъокIыгъ.
- Махьмуд, къыдэбгъэкIыщтмэ, ущыгушIукIынэу поэмэ 
къыпфэтхьыгъ,- Еутых Аскэр мыщ сыкъызыфищэгъэ 
гухэлъыр джы къызгурыIоу Шэуджэн Махьмудэ риIуагъ.- 
Мыры зытхыгъэр, МэщбэшIэ Исхьакъ.
- Ора МэщбашIэр? Зымафэ Пэрэныкъо Мурат уигугъу 
ышIэу зэхэсхыгъэ. Дэгъу узэрэтхэрэр, Литературнэ институтым узэрэщеджэрэр. Уипоэмэ Аскэр ыгу зэрэрихьыгъэр 
сигуапэ, теплъын, теджэн, зы шъхьэ нахьи шъхьитIу зэраIоу, 
нэмыкIхэри щыдгъэгъозэных,- карандашыкIэ столым 
тео-темыуашъоу нэ чан IушхэмкIэ Шэуджэн Махьмудэ 
къысIоплъыхьэ,- яшIошIи къырядгъэIолIэн.
Шэуджэн Махьмудэ "теплъын, теджэн, нэмыкIхэми 
яшIошIи къырядгъэIолIэн" зэриIуагъэр стхьакIумэ итэу 
тхылъ тедзапIэм сыкъычIэкIыжьыгъ. "Ащ фэдизэу изылъэшъухьэрэм къыдигъэкIын щыIэп, ушъхьагъу Iаджи 
къыгъотын" сIуагъэ, етIани "Пэрэныкъом уигугъу къысфишIыгъагъ..." зыфиIуагъэр ащ къызыхэхьажьым, сыгу 
кIодыгъэ. Сиусэхэр къыстезытэкъожьырэм шIу ыгу къысфилъынэуи? "Узгъэщхырэм уриджагъу, узгъэгъырэм 
урикIас" сянэ къызэрэсиIощтыгъэу Пэрэныкъо Мурат 
къысфычIэкIыжьымэ?.. ПшIэхэнэп, "дунаир гъэшIэгъонэу 
зэхэлъ" сятэжъ иIореныгъ.
Гугъэм цIыфыр зыщигъаIэкIэ, уицыхьэ цIыфым тебгъэлъын фае. Ар зыщыкIодырэм, уигугъи уигухэлъи 
дэкIоды. "ШIуми е хэлъ, еми шIу хэлъ" зыфаIори шъыпкъэ. 
Ар къаушыхьаты 1953-рэ илъэсым Еутых Аскэр ихьатыркIэ, ежь редакторэу мэфэ заулэкIэ, сиапэрэ тхылъэу "ЦIыф 
лъэшхэр" къызэрэдагъэкIыгъэр.
Сипоэмэ къызыщыдэкIыщт пIалъэм хэшIыкI фысимыIэу, сигугъэ-гушIуагъо сыщигъаIэзэ, мэфитф фэдизэ 
Мые къуапэ сыдэсыгъэу, гъэзетым сызычIэхьэм, тхылъ 
тедзапIэр къызэрэслъыхъурэр къысаIуагъ. СиIэпэрытх 
джыри зыгорэ хысагъэшIыхьажьынкIи мэхъу сIозэ, Адыгэ 
писательмэ яIофшIапIэ сыблэкIызэ, ащ иответственнэ 
секретарэу Лъэустэн Юсыф шъхьаныгъупчъэм къысфиджыкIи, ыдэжь сычIэхьанэу Iэ къысфишIыгъ.
- Хьаткъо АхьмэдкIэ къэбарэу щыIэр ошIа? - Лъэустэн 
Юсыф нэгушIоу къыспэгъокIыгъ.- Тэ щыпшIэн, тэри джыры 
ныIэп зытшIагъэр! Тызыфэтхэгъэ органмэ "Хьаткъо Ахьмэд 

--- Page 273 ---

зэрэбгъэмысэн тиIэп, итхылъхэр къыхэшъуутых,- къытфатхыжьыгъ,- коммунист шъыпкъагъ, народым ыпашъхьэ IофшIэгъабэ щыриI, ишIушIэ ины, жъугъэлъапIэ, шъурыгушху" къытаIуагъ. Хьаткъо Ахьмэд ыцIэ къэIэтыжьыгъэнымкIэ о уишIушIагъи хэлъ.- Сэщ пае зэхэсхыгъэр 
згъэшIагъо зэхъум, къысфыпигъэхъожьыгъ.- Хьаткъо 
Ахьмэд итхылъхэр сыда къызыкIыдэмыкIхэрэр пIуи, укъызысэупчIым, къыозгъэтхыгъагъэр пщыгъупшэжьыгъа? 
НэмыкIхэм къязгъэтхыгъэхэми оуери язгъэгъуси, тэ тишIошIи готлъхьажьи органмэ тазыфэтхэм, "емыпэсыгъэу 
Хьаткъо поэт шIагъор зыщыжъугъэгъупшагъ" къытаIуагъ.
- Илъэс пчъагъэрэ итхылъ къызэрэдэмыкIыгъэ ушъхьагъур сыдэущтэу цIыфмэ яшъуIощт? - Хьаткъо Ахьмэд 
тилитературэ къежьапIэ дыхэтыгъэ-игъусагъэхэм ар зэрэзыщагъэгъупшагъэр сшIошъхьакIоу, сIорэмкIэ тIэкIуи 
сызыфэсакъыжьызэ, сызыгъэгушIогъэ Лъэустэн Юсыф 
сеупчIы.
- Сыдэущтэу хъун, итхылъ къыдэдгъэкIыщт,- сыгу 
илъыр къышIагъэм фэдэу Лъэустэныр сынэмэ къакIэплъагъ.- ЗымышIэрэмэ, ядгъэшIэжьыщт. ЗышIэщтыгъэхэми, зыщыгъупшэжьыгъагъэхэми агу къэдгъэкIыжьыщт... Ащ фэди щыIакIэм щэхъу... Джары. Тэри ащ 
тимыгъапэщтыгъэу къызышIомыгъэшI. Ащ фэдэ горэ 
тпшъэ идгъэфэнэу ары тиIэнатIи партием къызыкIытфигъэшъошагъэр. Муары Еутых Аскэри къэкIо. Хьаткъо 
Ахьмэд иусэ тхылъэу къыдэдгъэкIыщтым игущыIапэ ащ 
къытхынэу селъэIущт. Ари Хьаткъо Ахьмэд фэхыегъэ-фэгумэкIыгъэмэ ащыщ.
- Адэ, МэщбашIэр, о мыщ ущыI,- Еутых Аскэр унэм 
къызэрехьэу, игушIо игые пщигъэгъупшэу къысиIуагъ,- 
мокIэ тхылъ тедзапIэр къыплъэхъу. СыпфэгушIо, уиапэрэ 
тхылъ къыдэкIыгъ. Ори фэгушIу, Лъэустэныр.
- Ара?.. СшIагъэп. Апэрэ тхылъыр тхэн езыгъэжьэгъэ 
ныбжьыкIэмкIэ гушIогъошху, сыпфэгушIо, ау, къыосэIо, 
щытхъум зыдемыгъэхьых.
Урамым узэрэзэпырыкIэу тхылъ тедзапIэр щытыгъэти, 
псынкIэу сынэсыгъ. Шэуджэн Махьмудэ дэжь сызычIащэм, 
ситхылъ пIокIэ цIыкIу къысити, къысиIуагъ:
- СыпфэгушIо, Исхьакъ. Тэ тлъэкI къэдгъэнагъэп, о 
тхылъ дэгъухэмкIэ тилитературэ бгъэбэгъонэу тыпщэгугъы. 
Бухгалтерием кIуи, гонорарыр къыуатыщт.

--- Page 274 ---

Джыдэдэм сянэ сыгу къыпылъэдагъэми, чэщ хъужьыгъэу чылэ гъогум сытехьажьына, Тхьаркъохъо Мэджыди 
пивабжъэ горэмкIэ сымыхьакIэмэ, ситхылъ мафэ сфэхъунэп сIуи, Мыекъуапэ сыкъыдэнагъ. Гъэмэфэ нэфылъым 
сыкъыдэтэджи, щэджагъом чылэм сыкъэсыжьыгъ. Щагур 
зэгъокIы, унэм сызехьэм, сянэ нэмаз ешIы. Къаплъи, 
къысIугушIуагъ нахь, зи къыIуагъэп.
- УкъэкIожьыгъа, сикIал? - нэмазыр зеухым, къысэупчIыгъ.- Сыдэущтэу Мыекъуапэ къыщыппэгъокIыгъэх?
- ЗэкIэри дэгъу. Мары ситхылъи къыдагъэкIыгъ.
- Ситхылъ пIуи?.. Мыдэ, мыдэ, плъэкъуацIи пцIи тет...- 
сянэ тхылъым Iэ щефэ, ыбгъэ чIеубытэ.- Алахь зизакъом 
мафэ пфешI, сикIал, зэрэ МэщбэшIэ лIакъоуи ары. Папэ 
тхьамыкIэм мыр къылъэгъужьыгъагъэмэ, дунаир фикъужьыныгъэпи...- Сянэ тхылъыр къызызэгуехым, дилъэгъуагъэ ахъщэм кIигъащтэу къысэупчIыгъ: - Сыд 
ахъщэха мыхэр, сикIал?
- Ар ситхылъ пае къысатыгъэр ары, къыосэты.
- Хьау, сикIал, хьау, ар къэзылэжьыгъэр орышъ, ихъяр 
олъэгъу.
- Хьау, сиапэрэ лэжьапкIэ зытефэрэр оры.
- Аущтэу оIомэ, сикIал, сигуапэ, ау моущтэу тэгъэшIы,- тIэкIурэ щысыгъэу сянэ къыIуагъ,- пшынахьыжъищмэ, ори уахэтэу, джэнэ зырыз къафэсщэфын, нысищми, 
сэри сырягъусэжьэу, нэпэеплъ шъхьэтехъо зырыз къызыфэтщэфыжьын.
- Нанэ псаугъэмэ...
- Нанэ угу къызэрэкIыгъахэмкIэ тхьауегъэпсэу, сикIал,- 
къасIощтыгъэр сянэ игуапэу къысигъэухыгъэп,- уилэжьапкIэ щыщ сэдакъэ фэттын. Нанэ ихьатыркIэ Нысэдахи зыгорэ, 
IэшIу-IушIуми хъущт, фэозгъэшIэн. Уянэшыпхъу Буби, 
Мыхьамэтрэ Мыхьамодэрэ яшъэожъыехэу ацIэхэр зыфэуусыгъэхэ Нурбыйи Налбыйи хэтынынхэп. Къэнэжьырэ 
щыIэмэ, гъогупкIэ пфэхъун. Ау, сыкъызэхэпшIыкIыщтмэ, 
сикIал, джыри зы лъэIу къыпфысиI. Тхылъ сэтхы пIоу, Адыгэ 
радиом укъыIууцоу, джа "НэкIмазэр" зытхыгъэм фэдэу, 
диным Iаеу укъытемыгущыI, ади нэмыкI горэм зэриIо 
зэпытэу, Тхьэм игугъу дэеу умышIы.- ЕтIанэ нахь мэкъэ 
гъэтIылъыгъэ-теубытагъэкIэ къыухыжьыгъ: - Аущтэу 
узызекIокIэ, Исхьакъ, сыпфэрэзэщтэп.
- Ар къыпфэсшIэнкIэ усэгъэгугъэ, мам, зыгъэрэхьат.

--- Page 275 ---

ЗишIуагъэ къысэкIыгъэ цIыфышIухэр
сигъэшIэ лъапсэх

--- Page 276 ---

"ШIу шIи, псым хадз" адыгэ гущыIэжъыр зыфаIуагъэр 
сэрэу загъорэ къысщэхъу. Ащ сыщегъаIэ, джы къызнэсыгъэми сыфэшъыпкъэу сырэпсэу. ЦIыфымэ сигъэшIэ 
гъогу къыщысфашIагъэр зэрэсфэлъэкIэу сэри афэсэшIэжьы. ЩыIэныгъэр къысэзытыгъэ, зишIуагъэ къысэзгъэкIыгъэ сигупсэхэр сигъэшIэ лъапсэх. Ахэр сян, сятэжъ, 
сянэжъ, сшынахьыжъхэр, тинысэхэр, сишъэогъухэр, 
сикIэлэегъаджэхэр, тичылэ лIыжъ Iушхэр... Хэти щэрэщ, 
зыцIэ сымышIэхэу зишIушIагъэ псым хэзыдзэхи, ар псы 
гъоткIо хьалэлкIэ къысIузгъэфагъэхэр арых.
Ахэмэ ащыщхэм ягугъу къышъуфэсшIыгъэми, джыри 
цIыфышIубэхэр -псаухэми мыпсаужьхэми - Iоф зэфэшъхьафхэмкIэ, зысешIугъуи зысемышIугъуи, къызэрэскIэтыгъэхэр шъуинэрылъэгъущтых. Ары, щэч хэлъэп, илъэс 
тIокIиплI къэбгъэшIэныр - шыкур! - насыпыгъ. Ау цIыфмэ 
яшIуагъэ къыокIыныр, уишIуагъэ ябгъэкIыжьыныр насыпмэ 
янасыпыжь!
Сиусэхэр адыгабзэкIэ къыхэутыгъэнхэмкIэ джыри къин 
сагъэлъэгъущтыгъагъэми, сиапэрэ тхылъ къызэрэсфыдагъэкIыгъэм еджэнымкIи тхэнымкIи кIуачIэ къызэрэсхилъхьагъэр 
зыдэсшIэжьызэ, ятфэнэрэ курсым сынэси, ситворческэ 
диплом зэрэстхыщт-къызэрэзгъэшъыпкъэжьыщтым ыуж 
сихьагъ. АдыгабзэкIэ тхыгъэ къыхэмыутыгъэ усэхэр сихъоих, 
къыхэмыутыгъэ поэмищи сиI - "Хыуай", "Нысэ", "ШэкIуищ". 
Апэрэ поэмитIури ("ШэкIуищыр" институтым къыщыздеджэщтыгъэ Иосиф Курлат урысыбзэкIэ зэри дзэкIыгъ) усэхэри 
сидиплом нэIуасэ зыфэзышIыщт, уасэ къезытыщтхэм апае 
подстрочник язгъэшIыгъэх. Къыздеджэхэрэм янахьыбэмэ 
яусэхэр абзэкIэ къыхаутых, ятхылъхэр къыдэкIых, сэ стхыхэрэр 
мыщкIэ агу рехьыхэми, МыекъуапэкIэ сызгъэгушIон-къыскIэуцон къэбар къикIырэп. КIэлэцIыкIумэ апае поэмэу 
"ШэкIуищыр" Адыгэ тхылъ тедзапIэм зызгъэхьыгъэр илъэсныкъом къехъугъ, хъущтмыхъущтымкIэ макъэ къысагъэIурэп. МэфитфыкIэ ситхылъ къысфыдэзгъэкIыгъэ Шэуджэн 
Махьмудэ тхылъ тедзапIэм тетыжьэп. Пэрэныкъо Мурат си 
"ШэкIуищ" пае къытхыгъэ рецензиеу къысфагъэхьыгъэм 
сызеджэм, сынэ къы гъэушIункIыгъ.

--- Page 277 ---

- Сыда къыохъулIагъэр? - Иосиф Курлат къысэупчIыгъ.
- "ШэкIуищыр" мыхъунэу, пIуныгъэ хэмылъэу къысфатхыгъ.
- Ащ фэдэ мэхъуа, некIо, Чуковскэм етэгъэгъэлъэгъу. 
Корней Ивановичым къыриIолIэщтыр ары нахь, къыпфатхыгъэм зи къикIырэп!.. Поэмэр мыдэгъугъэмэ, урысыбзэкIэ сэ зэздзэкIыщтыгъа!.. НекIо джыдэдэм, плъэгъун 
лIыжъым ыгу зыримыхьыкIэ!..
Корней Иванович Чуковскэр тпэмычыжьэу, тичэу 
цэпкъхэр зэнэсэу щэпсэу. Тыбырсырыщэ хъумэ, къытэцIацIэ. Iоф зэтымыгъашIэрэ писатель лIыжъым дэжь сыд 
тIони тыкIощт! Ау зэкIэми анахьэу сыкъэзыубытырэр 
нэмыкI: зиныдэлъфыбзэкIэ еджагъэмэ хъущтэп аIуагъэу 
нэмыкIыбзэкIэ зэрадзэкIыгъэм езгъэджэныр, сетхьаусыхылIэныр къезгъэкIурэп.
Джыри зэ "ШэкIуищ" къыраIолIагъэм седжэжьы, 
етIани кIэсэджыкIыжьы. Ары къэс къыратхылIагъэр зэрэмытэрэзыр нахь зэхэсэшIэ. Анахьэу сыгу къеорэр поэмэм 
пIуныгъэ хэмылъэу зыфиIорэр ары. Джары Корней Иванович Чуковскэм дэжь сыкIощтымэ, сызыгъэкIощтыр... 
Ар сIозэ, мазэм къехъу тезгъэшIагъ. Сыдми Иосиф Курлат къысшIомыкIыхэу, ситворческэ диплом иуахъти къэблагъэти, Чуковскэм дэжь тыкIуагъ.
Сызэрэмыгугъагъэу тхэкIо цIэрыIор нэгушIоу къытпэгъокIыгъ. ЛIышхо нэгушхо-пэшху, мэкъэ чанкIэ мэгущыIэ, 
къыIорэм диштэу ыIэмэ Iоф ашIэ. Кабинетыр къэбзэ-лъабзэу зэIыхыгъ, истоли тхылъыбэ телъэп. Тхылъ горэм 
зэреджэщтыгъэр пшIэнэу, зэрыс креслэм къыгот стол 
цIыкIум телъ. Ыдэжь тызыфэкIуагъэм къыкIэмыупчIэу 
тегъэтIысышъ, къытфедзы:
- Шъора щыIакIэ къытэзымытыжьырэр? - Иосифрэ 
сэрырэ тызэплъы-тыкъызэплъыжьы.- Зи шъумышIэ фэдэу 
зыкъэшъумышI, тызымыгъэрэхьатырэ студент купмэ 
шъори шъуащыщ. Сыда шъузыфэмытхэрэ-шъузыфемыджэрэр? Къышъупыщылъ щыIэныгъэ уахътэр зыфэдизыр шъошIэшъ ара? Шъухэукъо, ащ щыгъуазэ джыри 
дунаим къытехъуагъэп, къытехъонкIи сыгугъэрэп. Сенэгуе 
къышъоцIэцIэ зэпытрэр сэ зыр арыкIэ,- тынэгукIэ къыгурыIуагъэщтын, къытIощхыпцIэ.- Сигъунэгъу Тихоновым 
зи къышъуиIорэба? Николай Семенович сэ къысэлъытыгъэмэ, джыри ныбжьыкI, цIыфышIу, зыми ыгу хигъэкIыщтэп... Фадеевыри, ащ игъунэгъу Погодиныри ары... 
Пастернак нэмыIэмэ, ащ зиушъхьафыжьыгъэу модрэ мэз 
къуапэм щыс... Сыд, къашъуIо джы шъуилъэгъун. ШъуитIо зыгорэм шъуегъэгумэкIы.
ТыкъызфэкIогъэ-тызгъэгумэкIырэр ежь Иосиф Курлат 
къехъулIагъэм фэдэу Чуковскэм къыфиIотагъ. СлъэкъуацIэ Корней Ивановичым зызэхехым, IугушIукIыгъэу къысщыхъугъ. УрысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэу истол къуапэ фытыралъхьэгъэ "ШэкIуищым" емыплъэу, ежь адрэ стол 
къуапэмкIэ Iаби, папкэ горэ къыштагъ. 
- Мы зигугъу къысфэшъушIыгъэ поэмэм сыщыгъуаз, 
седжагъ, сыгу рихьыгъ,- зэхэтхырэм тшъхьэ къытигъэпхъотагъ.
- Хэта къыозытыгъэр? - згъэшIагъоу къызыIосэпхъоты.
- Дипломнэ IофшIэнымкIэ бгъэлъэгъуагъэмэ мыр 
ахэлъба?
- Ахэлъ, Корней Иванович,- гущыIэ лъапсэр къысIэкIэхьагъ.
- ЗыкIахэлъыр уидипломнэ IофшIэн сырагъэджэнэу, 
уасэ рысагъэтынэу зымафэ институтым къысфаригъэхьыгъэшъ ары. СишIошIи есIолIагъ. Дипломнэ IофшIэным 
раIуалIэрэр пэшIорыгъэшъэу амыIуатэми, шъэф хэслъагъорэпышъ, уи "ШэкIуищ" есIолIагъэм сыкъышъуфеджэн: 
"Исхак Машбаш - талантливый адыгейский поэт. Он умело 
воспользовался мотивами родного фольклора. Идея его 
сказки кажется мне актуальной, особенно в настоящее 
время. Она заключается в том, что только подвиг, совершенный из любви к человеку, дает право храбрецу называться героем. Перевод Иосифа Курлата вполне заслуживает одобрения. Язык перевода отличается простотой 
и ясностью. Юный читатель с увлечением прочтет эту 
интересную сказку-поэму". Джары, синыбджэгъу ныбжьыкIэхэр, шъузыгъэгумэкIырэ пшысэм къесIолIэн слъэкIыщтыр. СшIэрэп шъуалъэныкъокIэ мыщ еджагъэхэм агу 
зыкIыримыхьыгъэр, сэ сыгу еIугъ. ЗыгорэкIэ убзэкIэ 
фызэмыгъэзэфэшъугъэмэ шIэ?
- Хьау, Корней Иванович, ащ фэдэ сэ хэслъэгъуагъэп,- 
Курлат адыгабзэ ешIэ пIонэу къеIо.
- Адыгабзэ ошIа? - сызэнэгуягъэмкIэ Корней Ивановичыр къэупчIэ.

--- Page 278 ---

- СшIэрэп, Корней Иванович, ау авторыр мызэу-мытIоу 
къезгъэджагъ, имэкъамэ къэсыубытыгъэу къысшIошIы... 
ЕтIани МэщбашIэм фызэбдзэкIырэм ынаIэ лъэшэу тырегъэты, итым ублэкIэу къыпфидэщтэп.
- Ар дэгъу. Адэ убзэкIэ сатырэ заулэ къысфеджи,- 
Корней Ивановичым къызысиIокIэ, сымыгузажъоу апэрэ 
сатырэ заулэмэ сыкъяджэ, Чуковскэр сымакъэ къыкIэдэIукIы, зыщызгъэтыжьырэм къысеIо: - Апэрэу адыгабзэкIэ усэ макъэ зэхэсэхы. Кавказ мэкъэ шъыпкъ. 
Абхъазыбзэр къышъупэблагъэкIэ сэгугъэ. Ары, ары, 
шъумакъэхэр зэтефэх. Дэгъоу шъушIагъэ садэжь шъукъызэрэкIуагъэр. Мы поэмэр "Советскэ Россие" тхылъ 
тедзапIэм шъухьы, ашIэ, садэгущыIэгъах. КъыдагъэкIынэу 
сицыхьэ телъ. Угу умыгъэкIоды,- тыкъигъэкIотэжьызэ, 
къысеIо,- убзэкIи къыдагъэкIыщт, угу римыхьын, къыхэмыутын пшысэп мыр. Мыбырсырынхэу, рэхьатэу тагъэпсэунэу къыжъудеджэрэмэ сфяшъуIожь. Москва 
щашIырэ шъуиобщежитие сыдигъо аухыщт? КъэкIорэгъэр 
шъуIуи? Дэгъу, дэгъу, ащ студентхэр ащэжьыхэмэ, Переделкинэр нахь гупсэфыжьын,- зишIуагъэ къытэкIыгъэ 
лIыжъыр къытэцIацIэ, къытщэтхъу, къытIогушIо.
Корней Иванович Чуковскэм тхылъ тедзапIэу зыфиIуагъэм "ШэкIуищыр" зафэтхьыгъэм ыуж сидиплом къыдэхыгъуи къэсыгъ. Дипломнэ Iэпэрытх тхылъыми Илья 
Сельвинскэри, Корней Чуковскэри, Валерий Дементьевыри 
рагъэджагъэх, осэ дэгъухэри къыгуалъхьагъэх. Ахэми 
нэIуасэ сафашIыгъ, къэнэжьыгъэ закъор писателэу Всеволод Ивановыр зитхьамэтэ Къэралыгъо комиссием 
ыпашъхьэ сиIэпэрытх ралъхьанышъ, щытегущыIэнхэр ары. 
Ащ писательхэу Паустовскэр, Твардовскэр, Симоновыр, 
Соболевыр, Светловыр, шIэныгъэлэжьхэу Поспеловыр, 
Реформатскэр, Асмус, Архиповыр, Сидельниковыр, 
нэмыкIхэри хэтых. А мафэри гъатхэм ыкIэм адэжь къэси, 
дэгъу дэдэу сэркIэ зэшIокIыгъэ. Комиссием хэтхэр зэкIэ 
шIукIэ къыспэгъокIыгъэх. Iэпэрытхым Iоф зэрэдэсшIагъэмкIэ, усэхэм, поэмэхэм къащысIэтыгъэ Iофыгъо-темэхэм къакIэупчIагъэх, адыгэ литературэм изэрэщыт къытегущыIагъэх. Всеволод Ивановым илъэIукIэ сиусэ горэми 
адыгабзэкIэ сыкъырагъэджагъ, "Хыуай" зыфиIорэ поэмэм 
ипэублэ сыкъызеджэм, конференц-залым чIизэу чIэсыгъэхэм агу зэрэрихьыгъэр рыпшIэнэу Iэгу къысфытеуагъэх, 

--- Page 279 ---

ар имыкъоу джыри зэ сыкъырагъэджэжьыгъ. Дипломыр 
дэгъу дэдэкIэ къызэрэдэсхыгъэри къысаIожьыгъ.
Джыри экзаменхэр стынхэу сапэ илъыгъэми, институтыр къэсыухыгъахэм фэдэу сигушIогъуагъ. Ау сызэмыжэгъэхэ гушIуагъо джыри къысфыкъокIыгъ: СССР-м 
иписатель ныбжьыкIэмэ я ЯтIонэрэ Всесоюзнэ семинар 
сыхэлэжьэнэу Литературнэ институтым ыгъэкIуагъэмэ 
сащыщыгъ. Поэтическэ семинарэу сызыхэфагъэм Маргарита Алигеррэ Михаил Матусовскэмрэ ипэщагъэх. 
ГъэшIэгъоныр, Адыгеим ыцIэкIэ ХьадэгъэлIэ Аскэри ащ 
къыхэфагъ. Аскэр зысэлъэгъум сыгушIуагъ, сэ къысэлъытыгъэмэ, итхылъ къыдэкIыгъэхэмкIи ыныбжьыкIи ар поэт 
чъэпхъыгъ. "Сичыл" зыфиIорэ усэкIэ тхыгъэ повестри 
урысыбзэкIэ зэрадзэкIыгъ. ЗэзыдзэкIыгъэ Москва дэс 
поэтэу Александр Ревичи игъус.
Писатель ныбжьыкIэмэ язэIукIэ мэфищэ кIуагъэ, титхыгъэмэ зы нэбгырэ къамыгъанэу, тисеминар щатегущыIагъэх. ТизэIукIэгъу зезыщэгъэхэ поэт цIэрыIохэм 
къытаIон амышIэ мэхъуа, тхэнымкIэ, щыIакIэм ылъэныкъокIэ бэ тызыхагъэдэIуагъэр, къыддэхъури къыддэмыхъури, тынаIэ зытедгъэтын фаехэри къытаIуагъ. Зигугъу 
дэгъукIэ ашIыгъэхэри ахэтыгъ, сэри ахэмэ сакъыхагъэфагъ, 
ау тисеминар кIэухэу фэхъугъэр ныбжьи сшъхьэ къихьаныеп.
- Непэ аужэу тызыфызэрэугъоигъэр Iоф дэгъу, Iоф 
хьылъ,- Михаил Матусовскэм къыригъэжьагъ.
- Хьылъэ къодыеп, шъыпкъагъэ зыхэлъын фэе Iоф, 
Михаил Львович,- Маргаритэ Алигер къыпигъэхъожьыгъ.
- Ары, Маргарита Иосифовна, непэ тызытегущыIэщтым зэфагъэ хэмылъы хъущтэп. Мы щысхэр зэкIэ тисеминар хэлэжьагъэх, зы нэбгырэ къэмынэу атхыгъэмэ 
татегущыIагъ, ежьхэри нэIуасэ зэфэхъугъэх, дэгъоу 
зэрэшIэхэри ахэтых. Арэу зыхъурэм яшIошI къырарэIуалI 
джы къэсIощтым: СССР-м иписательхэм я Союз хэдгъэхьанымкIэ непэ нэбгыритIу дгъэлъэгъон фаешъ, къашъуIо, хэта шъуащыщэу зыцIэ къетIомэ хъущтыр?
Щысхэр зэплъыгъэх-къызэплъыжьыгъэх нахь, зыми 
зи къыIон гухэлъ иIэп. Шъыпкъэр пIощтмэ, ащ фэдэ чIыпIэ 
узифэкIэ, зыгорэу охъу. Хэти ежь ышъхьэ фехьыщтын, 
жьы къэтымыщэжьэу тыщыс. Сыушъэфырэп, сэри ар 
къысэхъулIагъ, сцIэ къыраIоныр зыфэзгъэшъошэжьыгъ. 

--- Page 280 ---

Сэ сшъхьэ фэсхьыжьыгъэм сырыукIытэжьызэ, ХьадэгъэлIэ Аскэр сыгу къэкIыгъ. Ащ тхылъ заулэ къыдигъэкIыгъ, 
сиапэрэ усэхэри радиомкIэ къытыгъэх. Еутых Аскэри 
нэIуасэ сыфишIыгъ, сеуалIэ къэси цIыфыгъэ къыздызэрехьэ. СIэ къэсIэтын зыщысIощтым, Матусовскэм къеIо:
- ЗэрэхъурэмкIэ, тэ шъукъытэжэ, ащыгъум лъэкъоцIитIу ацIэ къетIон: Павел Халов (Хабаровск), Исхак Машбаш (Адыгея).
СлъэкъуацIэ зызэхэсэхым, сыд пае сыушъэфын, гушIом 
сшъхьэ къысигъэпхъотагъ, ау ХьадэгъэлIэ АскэркIэ 
сыукIытэзэ, есыдзыхыжьыгъ. Сыдэу пшIыщт, щыIакIэр 
зэмышъогъу-къэшIэгъуаеу зэхэлъ, узэрэфаеу зэкIэри 
хъущтыгъэмэ... СССР-м иписательхэм я Союз сызаштэгъэ 
1956-рэ илъэсым ыуж илъэсищ тешIагъэу, сэ естыгъэ 
рекомендациемкIэ ХьадэгъэлIэ Аскэри писательхэм я Союз 
хэхьагъ.
Къэралыгъо экзаменхэр зыщедгъэжьэщт мафэхэм 
Адыгэ хэку тхэкIо организацием иответственнэ секретарэу 
Лъэустэн Юсыф ителеграммэ къысIукIагъ. Ащ СССР-м 
иписательхэм я Союз сыкIонышъ, сэщ пае документхэу 
къагъэхьыгъэхэ тхылъыпIэмэ ащыкIэрэр зэзгъэшIэнэу 
итыгъ. ЗыфиIуагъэм сызэкIом, СССР-м иписательхэм я 
Союз сыхэбгъахьэмэ зэрэхъущтыр зэрытхэгъэ тхылъыпIэр 
сагъэлъэгъугъ, ищыкIэгъэ лъэIуи сагъэтхыгъэ.
Ар зыхъугъэм мэфэ заулэ тешIагъэу институтым 
иректорэу Иван Николаевич Серегиным дэжь сащагъ. Иван 
Николаевич бэшIагъэ зысшIэрэр, егъэджэн IофымкIэ проректорэу тиIагъ, илъэсым къехъугъ ректорэу загъэнэфагъэр. ЦIыфышIу, студентмэ шIу алъэгъу. Ректорыр къысIугушIозэ, къыспэгъокIи, тхылъыпIэ тхьэпэ цIыкIу къысфищэигъ:
- Мы телефон номерымкIэ Михалковым фытеу.
- Михалковыр сшIэрэп сэ...- зэхэсхыгъэр згъэшIагъоу 
ректорым есIожьыгъ.- Михалковыр зымышIэрэ цIыф 
хэгъэгум исэпщтын,- етIанэ "сшIэрэп" зэрэсIуагъэмкIэ 
сыкIэгъожьэу пызгъэхъожьыгъ.- ЫтхыгъэхэмкIэ сэшIэ 
нахь, синэIуасэп ар...
- УимынэIуасэмэ, джы нэIуасэ уфэхъущт, фытеу.
Телефоным сызытеом, трубкэм къиIукIыгъэ бзылъфыгъэ макъэм слъэкъуацIэ зызэхехым, игушIуакIэ зэхэсшIагъ.

--- Page 281 ---

- Ора МэщбашIэр? Сэ сцIэр Наталья Петровна, слъэкъуацIэр Кончаловская. Зэхэпхыгъэба ащ фэдэ лъэкъуацIэ? 
КъакIо джыдэдэм тадэжь. Сергей Владимирович Михалковри сэри тыкъыожэщт. Тызыщыпсэурэр къэгъотыгъуае 
пфэхъущтэп. СССР-м иписательхэм я Союз зыдэщытыр 
ошIэба? ОшIэмэ, ащ пэчIынэтIэ унэшхом тычIэс.
Наталья Кончаловскаям ылъэкъуацIэ зэхэсымыхыгъэу 
щытэп, усэкIэ тхыгъэ иповестэу "Наша старая Москва" 
седжагъ. Ащ нэмыкI иусэ тхылъхэми, искусствэм фэгъэхьыгъэ истатьяхэу къыспэкIэфагъэхэми сяджагъ. Урыс 
сурэтышIэ цIэрыIоу Петр Кончаловскэм зэрипхъуми, урыс 
художникышхоу Суриковыр зэрятэжъыми сащыгъозагъ. 
Ау Наталья Петровна Кончаловскаямрэ Сергей Владимирович Михалковымрэ зэрэзэшъхьэгъусэхэр джа мафэр 
ары зысшIагъэр.
- КъакIо, къакIо, дорогой,- тIэкIу къызэшIуанэзэ, 
нэгушIоу, сыринэIосэжъым фэдэу Михалковыр къыспэгъокIыгъ,- тыкъыожэ тэ! Наталья Петровна, ухэукъуагъэп 
МэщбашIэмкIэ, зэрэпIуагъэ-узэрегуцафэщтыгъэр 
итеплъ,- Сергей Владимирович къызготэу, лъэпэлъагэшъ, 
ытэмэ чIэгъ сычIэтэу унэм сырещэ. Бзылъфыгъэ къопцIэ 
гохьри ардэдэм нэгу ихыгъэ нэгушIокIэ къыспэгъокIы, 
сыздахьыщтыр амышIэу сагъэтIысы. "Солдатымрэ студентымрэ зэфэдэ" аIозэ, сагъашхэ, ежьыхэри самыгъэукIытэу щай къыздешъох. Сызыщыщ адыгэ лъэпкъым, 
сиеджакIэ, стхырэ усэмэ къакIэупчIэх. Наталья Петровнам 
икъэупчIакIэкIэ ситхэн Iофмэ нахь ахешIыкIы, зыщишIэрэр 
сымышIэу сэгъэшIагъо, ау бэрэ пымылъэу сызыфащагъэр 
къысеIо. СССР-м иписательхэм я Союз хагъэхьащтхэр 
зыштэрэ Комиссием Наталья Петровнар хэтыти, ситхыгъэмэ ахэплъэнэу, ишIошI къариIолIэнэу ратыгъ. Сиусэхэри, 
сипоэмищи ыгу зэрэрихьыгъэхэр икъэгущыIакIэкIэ къыхэ щы. Ащ къыIо шIоигъор къызеухым, Сергей Владимировичыр къысэупчIыгъ:
- КIэлэцIыкIумэ афэгъэхьыгъэу "ШэкIуищым" нэмыкIэу сыда уиIэр?
- Джа зыр ары стхыгъэр...- Iофэу ащ къыпыкIыгъэм 
игугъу къэсшIынэу сыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, Чуковскэм къыфишIыгъэ уасэм сигъэрэхьатыжьыгъэти, джыри 
икIэрыкIэу къесхьыжьэжьыныр къезгъэкIугъэп.
- "ШэкIуищыр" сыгу рихьыгъ. Дэгъоу пшIагъэ адыгэ 
пшысэхэр зэрэбгъэфедагъэхэр. Пшысэ дэгъухэр шъуиIэх. 

--- Page 282 ---

Ахэмэ Горькэм къариIолIагъэхэми сащыгъуаз. КIэлэцIыкIумэ уафатхэмэ, къыбдэхъунэу къысщэхъу. Пшысэм 
изакъоп, адрэ поэмэхэри, усэхэри дэгъух. Птхырэм хэшIыкI 
зэрэфыуиIэр ахэмэ къысфагъэнэфагъ. Уиеджэн дакIоу 
общественнэ IофшIэными узэрэфэщагъэр Серегиным 
къысиIуагъ, къыпщытхъугъ. ЩыIакIэр кIэлэцIыкIумэ къащежьэ. Ау ахэмэ афэтшIэн фаеу джыри бэ къыттенэрэр. 
Тилъэпкъ литературэ ныбжьыкIэмэ кIэлэцIыкIу литературэм 
чIыпIэу ащиубытырэр макIэ, Iоф зырагъэшIэу дэлажьэхэрэп. Зымафэ ащ игугъу ти Союз зэIукIэ щысшIыгъагъ, 
бэмэ къыздырагъэштагъ. Типленум горэми джа Iофыр 
къыщыIэтыгъэн фае.
Михалковым иунэ сыкъесыфэ зылъэ теуцорэ лъэпкъ 
литературэмэ зэрафэгумэкIыхэрэр, зыкъарагъэIэтмэ 
зэрашIоигъор, ахэмэ ягъэхъагъэхэм советскэ литературэм 
ибайныгъэ зэрелъытыгъэр, ежьмэ ашъхьэ имызакъоу 
тхэным пыщэгъэ сэщ фэдэ ныбжьыкIэхэм IэпыIэгъу 
зэрафэхъущтхэм зэрапылъхэр къызгурыIуагъ. Урыс литературэм тэ тилитературэ ныбжьыкIэ фэдэхэмкIэ къогъанэ 
зэримыIэр, ишIуагъэ зэрэиныр сэ сшъхьэ закъокIэ 
къэуушыхьатын плъэкIыщт. Сизакъоп, сэщ фэдэ ныбжьыкIэ пчъагъэмэ советскэ литературэшхом игъогу Сергей 
Владимирович Михалковым аригъэлъэгъугъ, ащ хищагъэх, 
фипIугъэх, фигъэсагъэх. Джа мафэм щегъэжьагъэу игъэшIэ кIыхьэ ыхъожьыфэ, илъэс шъэныкъом къехъу Сергей 
Владимирович Михалковым ынаIэ къыстыригъэтэу, ишIуагъэ къысигъэкIэу къызэрэсшъхьащытыгъэм игугъу джыри 
мызэу-мытIоу мы ситхыгъэмэ къащысшIыжьыщт.
Джыри джа лъэхъаным зынаIэ къыстезгъэтыгъэ нэмыкI 
цIыфышIу горэм игугъу къэсшIын.
Дэгъу дэдэкIэ институтыр къэзыухыщт студент заулэмэ 
сэри сащыщыгъ. Ащ игугъу къэсымышIыми хъущтыгъэ 
шъхьакIэ, институтым сызэрэчIэхьагъэмрэ къызэрэсыухыгъэмрэ зэжъугъэпшэнхэу сыфаешъ ары. Тхылъ зытIу нахь 
сымыджыгъэу адыгэ чылэм сыкъикIи, Москва еджакIо 
сыкъэкIогъагъэмэ, тихэгъэгу зэкъошныгъэ псэукIэу илъым 
ишIуагъэкIэ, цIыфышIоу сызэолIагъэмэ, сезгъэджагъэмэ 
яхьалэлыгъэкIэ егъашIэм сымышIэщтыгъэ Iаджми сащагъэгъозагъ, сигулъытэ зыкъырагъэIэтыгъ, урыс, советскэ, 
дунэе литературэшхом сыкъыфагъэущыгъ, илъэситфыкIэ 

--- Page 283 ---

узэкIэIэбэжьымэ сызэрэщымытыгъэу нэплъэгъу зэIухыгъэ 
инкIэ щыIакIэм сыхагъэплъагъ.
ШIэныгъэм, тхэным, культурэм, искусствэм хэшIыкI 
фэозгъэшIын цIыф Iушыбэ Литературнэ институтым чIэт. 
Ахэмэ, илъэситфым къытэмызэщыхэу тырагъэджагъ, 
шIэныгъэ куухэр зэрэтагъэгъотынхэм пылъыгъэх. Джахэмэ 
зэу ащыщ литературэм изы лъэпсэшхо фольклорыр тэзгъэхьыщтыгъэ профессорэу Виктор Михайлович Сидельниковыр. Урыс фольклорым фэгъэхьыгъэ тхылъыби ытхыгъ. 
Хэтрэ цIыф лъэпкъ ифольклори ар щыгъуаз. УзыфаемкIэ 
еупчIи, гушIозэ, джэуап къыпфэхъущт. ЦIыфым ишIушIагъэ кIодырэп языгъэIогъэ цIыфмэ ащыщ Виктор Михайловичыр. Сэ сшъхьэкIэ къызнигъэсыгъэ шIушIагъэм изакъоп 
ащ игугъу къызыфэсшIыщтыр. Ащ ригъэджагъэ пэпчъ 
еупчIи, Сидельников профессорым фэгъэхьыгъэу шIу 
нэмыкI къыуиIощтэп.
Апэрэ мафэм къыщыублагъэу Виктор Михайловичым 
тигъэкIущтыгъэ фольклорыр шIу слъэгъущтыгъэ, ар къызэрэтфиIуатэщтыгъэр, иусэ езбыр къеджакI сшIогъэшIэгъоныгъапэр. Иэкзаменхэр тфы закIэкIэ сымытхэу къыхэкIыщтыгъэп, щысэкIи сигъэлъагъощтыгъэ. Ситворческэ 
диплом къэсыушыхьатыжьы зэхъуми, ышIэрэр сшIогъэшIэгъонэу, зыми римыIуагъэу къыдэкIи, ситхылъмэ шIукIэ 
къатегущыIэгъагъ, сиIэпкIэ-лъэпкIагъи къыхигъэщыгъагъ. 
Ау щыIакIэм узыфэмые, узэрэмыгугъагъэ Iаджи, уилажьэуимылажьэми, къыхэхъухьэ. Сшъхьэ зэрэзэбгъэжьын 
емыкIу горэ Виктор Михайлович Сидельников профессорым сызэрэригъаджэщтыгъэ жэрыIо творчествэмкIэ 
къэралыгъо экзаменым къыщысэхъулIагъ. Апэрэ экзаменитIур тфыкIэ стыгъэ. Къэнэжьыгъагъэр Поспелов профессорым тызэригъаджэщтыгъэ литературэр ары. Ау 
шъыпкъэр къэсIонышъ, сэ сизакъоп, хэт ышIэрэ тIоти, 
тызыщыщынэщтыгъэр ежь профессорыр ары. Геннадий 
Николаевич Поспеловым ипредмет хэшIыкI куу фыриI, шIу 
елъэгъу, ригъаджэхэрэми шIэныгъэ дэгъу зэраритыщтым 
пылъ. Ау ежь къыIотагъэм, илекцие уатекIы хъущтыгъэп. 
Ащ къин тигъэлъэгъущтыгъэ.
ЛитературэмкIэ къыстефэгъэ упчIэ заулэм щыщэу зы 
сымышIэу къыхэкIыгъэр. Ари сымышIахэу щытыгъэп, ау 
тфы къыпысхынэу къысфэIуатэщтыгъэп. Аущтэу зыхъурэм, сидиплом плъыжь сикIэсэ фольклорым дэкIоды. 

--- Page 284 ---

ЗэкIэми анахь Iофыр институтыр диплом плъыжькIэ къэсэухы сIуи, сшынахьыжъ Мыхьамэт шъхьэщытхъужь письмэ 
зэрэфэзгъэхьыгъэр ары. Тибынмэ афеджэщт, адрэхэми, 
гушIом хэтхэу, нэмыкIхэм араIощт... Мыхьамодэ сицыхьэ 
телъ, ынэкIэ ымылъэгъоу зыми риIощтэп. КъемыупчIыхэми, 
Мухътар афиIотэщт: институтым сычIэхьэгъэ къодыеу, 
ситхылъ къыдэкIыгъэу зэрариIогъагъэм фэдэу мыри хъущт. 
Шъхьэщэфыжь еджапIэм сыщезгъэджагъэмэ тэ тиIахьи 
мыщ хэлъ, уидиплом тэгъэлъэгъу къысаIощт... Ахэмэ 
сызягупшысэкIэ, сыгу къэкIоды. Сыда Францием икъэлэ 
фольклорэу къыстефагъэр зэрэсищыкIагъэр!.. Ащ нахьи 
нахьышIугъ сызыщыщ адыгэмэ яфольклор сыкъытежъугъэгущыIэгъагъэмэ... Францием ифольклор зэрашIэу 
адыгэ лъэпкъышхощтыгъэу джы лъэпкъ макIэм ием къысэдэIущтхэр щыгъозагъэхэмэ... Дэгъугъэба нартмэ уакъытегущыIэныр: Чэчан, Шэбатныкъу, Саусэрыкъу, Сэтэнай, 
Адыиф, Лащын, Нарыч... Фэдэ щыIэп ижъырэ орэдхэу 
"Сэрмаф", "Хьатхмэ я КъокIасэ иорэд", "Къоджэбэрдыкъо Мыхьамэт иорэд" къафэпIоныр. Адэ "Тырку икIыжь 
гъыбзэр"?.. Хьау, адыгэ лъэпкъыр зэунэхъулIэгъэ УрысКавказ заом игугъу пшIы хъущтэп... Ащ фэдэ щыIагъэп... 
УтырагъэгущыIэщтэп...
СиIоф дэи, зыми гу къыслъитэрэп. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр, Виктор Михайловичыр зблэкIи, ерагъэу еджэщтыгъэ Турумбетов Хаджмурат къэрэкъэлпакъым 
кIэрыхьи, зыгорэхэр риIожьыгъ. Сэ къызблэкIыжьы зэхъум, 
къысэнэкIауи, стамэ къытеIэбагъ нахь, зи къысиIуагъэп. 
Виктор Михайловичым сыгу ебгъагъэу сыкIэлъыплъэжьыгъ. 
Ежьыр, литературэмкIэ экзамен сIызыхыщт профессорхэр - Поспеловыр, Новицкэр, Дынник, Архиповыр - 
щысых. Ахэмэ Всеволод Иванов писателыр агузэгужь. 
Францием икъэлэ фольклор мыгъоу сызгъапэрэр сшъхьэ 
имыкIэу апашъхьэ ситIысхьагъ. Уизачеткэ дэт оценкэ дэгъухэм яшIуагъэ къэкIо зыфаIорэр шъыпкъэ. Бэ къысамыгъаIоу профессорищым сакъыблэкIи, Поспеловым дэжь 
сыкъэсыгъ. ИупчIэ къэсIотэнэу зэрезгъажьэу, ащкIэ сиIоф 
къызэрикIыщтыр икъысэплъыкIэкIэ къэсшIагъ. Ау икъугъ 
къысиIорэп, къыскъогушхукIырэм фэдэу сшIэрэр къысигъэIотагъ, ар имыкъоу упчIэ зытIуи къыситыгъ, упчIэ 
фышъуиIэмэ ыIуи, къыгосхэми яупчIыжьыгъ. Джыри 
Поспеловым упчIэ къыситын зыщиIорэм Всеволод Иванов 
тхьаматэм къысигъэупчIыгъэп.

--- Page 285 ---

Францием икъэлэ фольклор сыкъытегущыIэнэу зесэгъажьэм, ащ хэсшIыкI зэрэщымыIэр Виктор Михайловичым 
къыздишIагъэми, "тэрэз" къыригъэкIэу ышъхьэ зэригъэсысырэм кIуачIэ къысхелъхьэшъ, сыжэ згъэуцурэп: француз фольклорым тIэкIу-тIэкIузэ тиадыгэ пшысэхэр, ти 
"Нарт" эпос есэпхых, Соколов академикри (ары адыгэ 
пшысэмэ апэ нэIуасэ афэхъугъэр, ащ ихьатыркIэ Горькэри 
ахэмэ яджагъ, осэшхуи къафишIыгъ) къыхэсэгъахьэ. Адыгэ 
пшысэхэм, нартхэм французмэ яфольклор язгъапшэзэ, 
урыс "Былинэм", къыргъыз "Манасым", карел "Калевалэм", бурят "Гэсэрым" сакъытегущыIэ.
Профессорхэм ашъхьэ згъэунэзагъэщтын, икъун 
къысаIуи, кIуачIи симыIэжьэу, гущыIакIи сымышIэжьэу 
сыкъатIупщыжьыгъ. Сыгуи кIодыгъэу, зыми сыдэгущыIэ 
сшIомыигъоу, пчъэм къыдэплъыщтыгъэхэ синыбджэгъухэр 
джэуапынчъэхэу зыпысфыхэзэ, шъхьаныгъупчъэм сыплъызэу сыIоуцо. Шъхьэм бэ щызэбэнырэр, сэр-сэрэу сызэушъыижьы. КъысэхъулIэрэр гъэшIэгъоны: французмэ 
яфольклорэу сщыгъупшэжьыгъагъэр джы сыгу къэкIыжьэу 
регъажьэ... Стамэ зыгорэ къытео, сыкъызэплъэкIымэ, 
Виктор Михайловичыр ары.
- Уемыпэгъогъох, уемыпэгъогъох! - къысIугушIозэ, 
джыри стамэ къытео.- Хэти ымышIэрэ закъомкIэ уасэ 
фашIырэп. Уигупшысэ-гулъытэ зэрэиныр джыри непэ 
къызгурыбгъэIуагъ, сэ сизакъоп, къыодэIугъэ профессорхэри ары. Всеволод Ивановри къыпщытхъугъ.
- Виктор Михайлович, къысэхъулIэгъагъэр сшIэрэп... 
а упчIэхэмкIэ сымышIэщтыгъэхэр джы сшъхьэ къе хьажьых...- къыфэсIотэнэу зезгъажьэкIэ, къысфидэрэп.
- Щыгъэт, ащ фэди мэхъу, бгъэшIэгъон хэлъэп. Къыптефагъэм фэдэ пчъагъэ къытфэпIотагъ. Тэрэз, джары 
студентыр зэрэщытын фаер!.. Шъыпкъэ, джы о устудентыжьэп, диплом плъыжь зиIэ литературнэ IофышI тIомэ 
хъущт! - Виктор Михайлович Сидельников профессорым 
дунаир игушIуагъу.- Тхьэуегъэпсэу, лъэшэу сигуапэ сикIэлэегъэджэ Борис Матвеевич Соколовым игугъу къызэрэпшIыгъэр. Ар шIэныгъэлэжьышхуагъ, цIыфышIугъ. 
Бэмэ ишIуагъэ аригъэкIыгъ. Дэгъоу пшIагъэ ащ ишIушIагъэ, 
адыгэмэ афишIэгъэ шIушIагъэр зэрэпщымыгъупшагъэр.

--- Page 286 ---

Гъэзетым сищыIэныгъэ щапсыхьэ

--- Page 287 ---

КъысфашIэгъэ шIушIэр нахьыбэу, афэсшIэжьыгъэ 
хъатэ щымыIэу Литературнэ институтыр къэсыухи, дипломыри сIыгъэу, СССР-м иписательмэ я Союз сызэрэхэт 
билетыри сиджыбэ илъэу тадэжь къэзгъэзэжьыгъ.
Гъэхъэгъэшхо горэ зезыхьагъэм фэдэу чылэм къыщыспэгъокIыгъэх: бэ гушIуакIо сянэ къыфэкIуагъэр. Сидиплом плъыжь столым текIырэп. ГушIуакIохэр Тхьэ сфелъэIух, унэм икIыжьхэ хъумэ, тикIэлэ гъэсагъэмэ уакъыхэхъуагъ аIошъ, Iэ къысщафэ. Синыбджэгъу Анцокъо 
Хъызыр икуп сидиплом нахьи, писательхэм сызэрахэтыр 
къэзыушыхьатырэ билет куплъыр нахь ашIогъэшIэгъон.
- Мы цIыкIур ара тхылъышхохэр озгъэтхыщтхэр? - 
билетыр Хъызыр къызэпиплъыхьэзэ, къэупчIэ.- Уисурэти 
ит мыщ.
- Моу къаштэ,- Мэлэхъо Хьасанэ билетыр Хъызыр 
IэкIехы,- ощ фэдэу, тхьамыкIэжъ, семыджагъэми, 
къыосIон: мырэп тхылъхэр язгъэтхырэр, акъыл илъэу 
шъхьэ тэрэз пшIотмэ ары. Шъыпкъэба, МэщбашIэр?
- Шъыпкъэ, Хьасан,- сэри десэгъаштэ,- а пIыгъыр 
билет къодый ныIэп.
- Адэ ары,- Анцокъоми зыкъегъэтэрэзыжьы,- ащ 
къэлэм дэгъуи дэпIыгъын фае.
"ТикIалэхэр тфебгъэджэных, ощ фэдэу гъэсагъэ 
тфэпшIыных" гушIуакIо къыфакIохэрэм сянэ къызыраIокIэ, 
афидэрэп:
- Адэ, еджапIэм кIэлэегъаджэу Исхьакъ Iухьан, Мыекъуапэ къыщежэх ащ!..
- Ары, ары, Минат, Мыекъуапэ къыщежэх,- сыдигъуи 
зэрихабзэу Нысэдахэ къыдырегъаштэ, къысщытхъунэу 
зыригъажьэкIэ, сегъэукIытэ. Ар къыздешIэшъ, къысфедзы.- УмыукIыт, Чэбэхъан тхьамыкIэр къызэрэуаджэщтыгъэу, ФIыцIэ. Ощ фэдэ еджэгъэшхо тичылэ джыри 
къыдэкIыгъэп, пшынахьыжъ Мыхьамэт нахьи унахь еджагъ 
о, чылэм пащэ уфашIыми, зэрэзепщэщтым сицыхьэ телъ!
- А Нысэдах, пщэгъупшэмэ сшIэрэп, Исхьакъ Мыекъуапэ дэсыщт сIуагъи.
- ПIуагъэмэ гъэшIэгъона, сэ чылэм дэсынэу, чылэм 
ипэщэнэу сыфай. Сыфитыгъэмэ, хэт сэ къысэдэIун, колхоз 

--- Page 288 ---

тхьаматэу хязгъэдзыщтыгъэ, зи мыхъуми, семчык дэгъэ 
тIэкIу къысфыраригъэтхыкIыщтыгъэ!.. Хэта Москоу щеджагъэу тичылэ дэсыр?
- Ащ щеджэни къыдэкIын.
- Зэгорэм къыдэкIыщтым, Минат, сыпылъэп сэ... Неп 
ары зыфасIорэр, непэ тызыгъэпсэущтыр ары зигугъу 
сшIырэр... А ФIыцIэ, а Исхьакъ, мы уянэ ыIорэр шъыпкъа? 
Мыекъуапэ нэс укIощта? - Сшъхьэ есэуфэхышъ, сэщхыпцIы. Нысэдахэ ежь ыIорэр ары нахь, сэ къыспылъэп.- 
Мыекъопэ къэлэшхом къыщыожэхэмэ, ащыгъум улIыба! 
Тызыщымыгъэгъупш, загъорэ къытхахьэзэ шIы, колхоз 
тхьаматэм къытфимышIэрэ щыIэмэ, тыкъыотхьаусхылIэн, 
чэтIус тIэкIуи къытфырябгъэтхыкIын.
Хэти зыгъапэрэр ишъхьэуз, фэмыухырэр иIоф. Нысэдахэ тхьамыкIэм угу ебгъэнэу щытэп, къызэрэшIошIэу 
мэгущыIэ, зыгъапэрэм егъэгумэкIы, зыщыгугъырэр идэогъу. Чылэм ианахь федэ хэкIыпIэр, тучантесри почтэтесри 
зэрахэтыжьэу, къысепэсми, сэ сызыгъэгумэкIырэр нэмыкI. 
Сяни Мыекъуапэ къыщысажэхэу ыIуагъ шъхьакIэ, сэ ащ 
фэдэ гугъапIэ сиIэп. Зыми сыригъэблэгъагъэп. Литературнэ 
институтыр къызэрэсыухыгъэмкIэ Адыгэ писательхэм 
ягъэIорышIапIэ макъэ зэрэрагъэIугъэм сыщыгъуаз. Джа 
зыр ары, ущыгугъы хъущтмэ, сигугъапIэр. Мыекъуапэ 
сызыкIэкIон фаер сэшIэ, ау ащ къызэрэщысэмыжэхэрэри 
сэшIэ.
Мыекъуапэ сыкъызыкIогъэ мафэм сызэнэгуещтыгъэр 
къысэхъулIагъ. Лъэустэн Юсыф нэгушIоу къыспэгъокIыгъэми, сиIофшIэнкIэ теубытагъэу сыкъигъэгугъагъэп, ау 
"Зэкъошныгъэ" альманахым пай ыIуи, зыхэплъэгъэ Iэпэрытхмэ ащыщ усэ заулэ сIихыгъ. Сызэрилъэгъоу, партием 
ихэку комитет зэрэкIощтым дэгузажъоу къысиIуагъэти, 
сыкъызэтэджыжьым, къыскIэлъиIожьыгъ:
- Угу умыгъэкIоды, зыгорэм тыкъыпфегупшысэн...
Джа дэдэр гъэмэфэ гъэпсэфыгъо мафэхэм Iоф зыщысшIэщтыгъэ гъэзетэу "Социалистическэ Адыгейми" 
къыщысаIуагъ. Адыгэ тхылъ тедзапIэми, шIэныгъэлэжь-ушэтын институтыми, Адыгэ радиоми IофышIэ ящыкIагъэп. 
Къэхъумэ, теплъын, макъэ къыодгъэIун къысаIомэ сагъэгугъэзэ, июль мазэр кIуагъэ, чылэми сыкъэкIожьыгъ. 
СиIоф зытетыр сянэ есымыгъашIэу, кIэлэегъаджэ тичылэ 
еджапIэ зэрищыкIагъэр цIыкIу-цIыкIоу зэзгъэшIагъэ. Ау 

--- Page 289 ---

щытми, къуаджэм сыдэмысышъоу джыри Мыекъуапэ 
сыкъэкIожьыгъ. Зэхэсхыгъэр къэбар дэгъу: зы нэкIубгъо 
нахь мыхъущтыгъэ "Социалистическэ Адыгеир" нэкIубгъуитIу хъоу сентябрэм и 1-м къыдэкIынэу аIуагъ. Гъэмэфэ 
гъэпсэфыгъо мафэхэм ахъщэ тIэкIу къысигъэлэжьынымкIэ ынаIэ ренэу къыстезгъэтыщтыгъэ Андырхъое Джантэмыр цIыфышIум сыкъигъэгугъагъ. ЗыфиIуагъэри, пIалъэр 
къызэрэсэу, ыгъэшъыпкъэжьыгъ: партием сызэрэхэтыр, 
сызэрэтхэри къыдилъытэхи, къэбархэмкIэ гъэзетым иотдел, зыгу рихь-римыхьмэ апымылъэу, пащэ сыфишIыгъ.
Ау сызэрэгугъагъэу гъэзетыр къысфычIэкIыгъэп. 
Гъэмэфэ гъэпсэфыгъо уахътэм мазэрэ гъэзетым Iоф 
щыпшIэнымрэ штатым ухэтхагъэу ущылэжьэнымрэ 
зэфэдэп. Студент, кIэлакIэ, джыри фэкъулаеп аIозэ, 
редакцием чIэсхэр нахьыпэм къысфэсакъ-къысшъхьасыщтыгъэхэмэ, джы ащ фэдэжьыгъэп. Пэщэныгъэр къызыуапэсыкIэ, узыгъэсэщт-узыпIущтым нахьи, къыошъугъущт-къыодэощтыр нахьыб. Уилэгъуи уимылэгъуи зычIэс 
гъэзетым Iоф щыпшIэныр зэрэмыпсынкIагъор къызгурыIоу 
езгъэжьагъ. Мафэ къэс ащ къибгъэхьащт къэбар зэфэшъхьафхэм уалъыхъунышъ, кIэкI-IупкIэу тхыгъэу яптын 
фае. Ау сэ ащ джыри сыфэIазэп, телефонкIэ хэкум къихъухьэрэ къэбархэр зэбгъэшIэныр IэшIэхэп. Къэбар зэфэшъхьафмэ гъэзетыр зэрагъэбаири зэрагъэдахэри сымышIэу 
арэп. Литературнэ институтымрэ Московскэ къэралыгъо 
университетым журналистикэмкIэ ифакультетырэ зэпэгъунэгъугъэх, студентхэмкIэ тызэхахьэщтыгъэ. БзэмкIэ, 
литературэмкIэ, стилистикэмкIэ, философиемкIэ, тарихъымкIэ а зы профессорхэм тырагъаджэщтыгъэ. Ащ фэдэ 
егъэджэн гъэпсыкIэм ишIуагъэ къысэкIыгъэми, пIашъхьэ 
дэщэягъэу гъэзетым Iоф щыпшIэным сыфэкъулаигъэп. 
Къэбар угъоиным сыпылъ, сэтхыжьы сIозэ, мафэр сшIокIо. 
Гъэзетым ипшъэдэкIыжь секретарь ренэу къысшъхьащыт. 
Гъэзетым икъыдэкIын зыгъэгужъорэр оры аIошъ, 
зэIукIэ-зэфэхьысыжьхэм къыщысэцIацIэх. Сатырэ пчъагъэу 
адрэмэ къатырэмэ сэсыехэр анахь макI. СэшъхьахыкIэ 
арэп, зы тхыгъэ иныр сатырэ шъищ-шъиплI мэхъумэ, сэ 
сизыкъэбар сатырипшI-тIокIым ебгъэхъу хъущтэп. Загъорэ 
сыгу мэкIоды. "Мы усакIоу Андырхъуаем къыштагъэм 
гъэзет IофышIэ хэкIыщтэп" сакIыбкIэ зэрэщаIорэр имыкъоу 
нэиут-шъхьэихыгъэу къысфадзы. Ар сыгу къео, шъхьакIо 

--- Page 290 ---

сегъэшIы. Тхыгъэ инхэр зытхырэмэ сяхъуапсэ, къыкIэкIощтыми сыпылъэп, сэри ащ фэдэхэр къысIэкIэкIынхэу сыгу 
къысеIо, ау къэтх зыми къысиIорэп.
СиIоф сфэмыгъэпсы хъумэ, Андырхъое Джантэмыр 
фэшъхьафэу секретариатым IусхэмкIэ сиIэжакIохэу сыкъызыкъонэжьыщтыгъэхэр тимашинисткэхэр арых. 
Шъоджэ Фатимэ заом ыпэкIэ гъэзетым Iутыгъ. Мыгу 
Щамсэт бэкIэ нахь ныбжьыкIагъэми, илъэс заулэ хъугъэу 
Iоф ышIэщтыгъэ. Ящэнэрэ машинисткэр Къазый Цуц арыгъэ. Ар сэщ фэдэу къаштэгъэкIагъэти, хэутыным джыри 
фэкъулаигъэп, ттхыгъэм тыфеджэзэ зэрэхедгъэутыщтыгъэр мэкIагъэ. Джыри зы бзылъфыгъэ гупцIэнэ-гуIалэ 
горэм ыцIэ шIукIэ къесIон: Хьаджэмыкъо Хъан. Сыдрэ 
IофкIэ ащ уеолIэгъэ-уеупчIыгъэкIи къыбдэIэпыIэн-къыпкъоуцон цIыфышIугъ ар. 
Анахьэу зыдэжь сызыкIэрытIысхьэщтыгъэ Шъоджэ 
Фатимэ апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу ынаIэ къыстырегъэты. КIэнэкIалъэ зыгорэм сыкъишIымэ, фидэрэп, "шъо 
гъэзетым шъукъызыIохьакIэм, гущыIищ зэшъупхын зэрэшъумылъэкIыщтыгъэр шъущыгъупшэжьыгъ" ареIо. Ыдэжь 
зи щымыс хъумэ, анахь пшъыгъэми, ежь къысэджэшъ, 
сызыгуегъэтIысхьэ. Фатимэ хиутырэм хэшIыкI фыриI, 
бзэмкIэ Iазэ. Щымыщ гущыIэ горэ зэрэзэхихэу къыуигъашIэзэ, къыпфегъэтэрэзыжьы. Мыгу Щамсэти Iазэ, 
Къазый Цуци ахэмэ акIырэплъы, сфагъэтэрэзыжьырэ 
гущыIэ пэпчъ згъэфедэнэу сыгу есэубытэ.
Мафэ горэм сшъхьэ еуфэхыгъэу секретариатым 
сыкъычIэкIыжьызэ, Фатимэ къысэджагъ:
- Моу зэ къакIо, сыда пшъхьэ шIолэлэу къыохъулIагъэр?
- Зи къысэхъулIагъэп...- афэсхьыгъэ къэбар кIэкIмэ 
янахьыбэр къызэрэсфызэхацIэлагъэр сэушъэфы.
- Хьарун,- къыгос Хьатитэм реIо,- моу тIэкIу зэтэгъэгъэпсэф, ори тутыныбжъэ горэ гъэсты. Зэ сягъэплъэлъ 
а бгъэбылъырэ тхьапэмэ, Исхьакъ. Тиунэкъощ Мыхьамчэрые зи къыуимыгъэлыгъэкIэ сенэгуе. Мыхьамчэрыеп 
мыр зыгъэтэрэзыгъэр, Хъущт Хъалид ары. КъэтIыс, джыдэдэм хэтыутыжьыщт. Хъущт цIыкIум угу емыгъабгъ, 
тэрэзэу къыгъэтэрэзыжьыгъ. Мыхэр зыхэтыутыжьыхэкIэ, 
Iоф зегъэшIи, еплъ, щысэ пфэхъун. Хъалиди гъэзетым 
фапIугъэу къэхъугъэп, ежьри нахьыжъхэм агъэсагъ, акIырыплъыгъ. Гъэзет нэкIубгъомэ щахъокIыгъэ гущыIэхэм 
зэращыпкIухьэрэр дэгъоу ошIэ. О уищыкIагъэр уахътэрэ 
IэпэIэсэныгъэрэ. ГущыIэухыгъэр къабзэу упкIэпкIыгъэнымкIэ... Зэхэоха сIорэр, "къабзэу упкIэпкIыгъэнымкIэ"... 
"Къабзэми" "упкIэпкIыгъэми" къарыкIырэр зы. ГущыIэухыгъэ упкIэпкIыным фэIазэр Мыхьамчэрый. Ащ итхэкIэIофшIакIэ кIырыплъ, инэхэягъэ уемыплъ, лIы дэгъу ар...
Джаущтэу зишIуагъэ къысэзгъэкIырэм сыфэразэу 
апэрэ лъэбэкъухэр гъэзетым щысэдзых. Апэрэм ятIонэрэ, 
ящэнэрэ лъэбэкъухэри къыкIэлъэкIох. Усэхэр зытхын 
зикIэсэгъэ гъэзет IофышIэ нахьыжъэу Блэшэ Махьмудэ 
къызэрэсиIощтыгъэу, узыщыгушIукIын тIэкIу-шъокIухэри 
сиIофшIэн къыхэхьагъэх: къэбар кIэкIмэ систатьяхэр, 
репортажхэр, фельетонхэр къакIэлъыкIуагъэх. МэфэкI 
нэкIубгъохэр е нэкIубгъо шъхьафхэр зыгъэхьазырхэрэ 
отделхэр районым кIохэ хъумэ, сызыдащэ, ежьмэ зэраIоу, 
гущыIэ дахэкIэ къысщэгугъых. Гъэзетым изэIукIэ-зэфэхьысыжьхэм нахь сахэгущыIэ сыхъугъ, нахьыжъмэ къыхаутыхэрэми сишIошI къясэIуалIэ, типартийнэ организацие 
изэIукIэхэми сшъхьэ еуфэхыгъэу сахэсыжьэп, сахэлажьэ. 
Илъэс фэдизэ гъэзетым къэбарымкIэ иотделэу сызыщапсыхьагъэм Андырхъое Джантэмыр, партием ихэку 
комитет ишIэ хэлъэу, сыIуищи, зэхэзыхырэм ыгъэшIагъоу, 
культурэмкIэ отделым пащэ сыфишIыгъ. Ар зезыхьэщтыгъэ Бэджэнэ Иляс партийнэ отделым ыгъэкIуагъ. КультурэмкIэ отделым литературнэ IофышIэу Iутыгъэ Къуныжъ 
Мыхьамэти джа мэфэ дэдэм IукIыжьи, пединститутым 
кIэлэегъаджэу Iухьагъ.
Блэшэ Махьмудэ игугъу къызысшIыгъэкIэ, ащ фэгъэхьыгъэу, сикIэлэгъэ-делагъэ рысыухыижьызэ, гущыIэ 
заулэ къасIо сшIоигъу. Сэ Iэзэгъу сфэхъугъэр мыщ еджэрэм Iэзэгъу фэхъункIи пшIэхэнэп. Сэ гъэзетым сызыIухьэгъэ илъэсым Блэшэ Махьмудэ сымаджэ хъуи, ыбзэ ыубытыгъэу тIысыжьыгъагъэ. Аущтэу зэрэщыт пэтызэ, IапэкIэ 
е тхылъыпIэ тхыгъэкIэ къыддэгущыIэу, загъори ыбзэ 
къытIупщызэ, тхьамафэм тIо-щэ къытхэмыхьэу хъущтыгъэп. Кабинет пэпчъ къызэлъиплъыхьэу, тычIэс-тычIэмысыми къытпымылъэу, столым телъ гъэзет зэдэдэгъэ 
нэкIубгъохэр зэпыригъазэу къытшъхьащытыщтыгъэ. 
Адыгабзэр Махьмудэ дэгъоу зэришIэрэр ыбзэ къызыIуиутыкIэ, къыбгурэIо. Заом ыпэкIэ ригъэжьагъэу усэхэр 

--- Page 291 ---

ытхыщтыгъэх, ащыщхэр къыхаутыщтыгъэх. Ахэр сигъэлъэгъущтыгъэх, тхылъ шIыгъэу къыдэзгъэкIыщт ыIощтыгъэ. 
Сэри, ар зэрэадыгэ лIыжъым имызакъоу шIу зыкIэслъэгъущтыгъэр нэфагъэ: Блэшэ Махьмудэ сиапэрэ усэ къызыхэсэутым, къысщытхъугъагъ, джыри зыгорэ къызыхэсыутыкIэ, Iэхъомбэшхор къысегъэлъэгъу, систатьяхэри 
ыгу рехьы.
ШIур шIум къыщежьэ зыфаIуагъэр шъыпкъэ. ШIуми 
ер къыхэкIы зыфаIуагъэри ащ нахьи нахь шъыпкъэжьыщтын... Блэшэ Махьмудэ къызэрэсщытхъурэр зигуапэ-зимыгуапэ къызэрэтхэтыри сэшIэ. Редакцием ианахь унэшхоу хэтым отделищым аIутхэм тызэдисышъ, ар бащэрэ 
къызэрэтхахьэрэр, иIоф къызэрэтхилъхьэрэр, сэ къызэрэсщытхъурэр зимыгуапэхэри къытхэтых. Ежь Махьмуди 
къызыпшIуанэкIэ, къыуиIо шIоигъор къыбгуримыгъаIоу 
уауж икIыщтэп. МодыкIэ мэщыр тэзыгъэIожьырэ секретариатым тыпырикъурэп: мардж хъужьын, елбэт еIошъ, 
къытшъхьащыт. Ары къэс, "Блашэр зипыщэгъур оры, 
тыкъыхебгъэгъэщыгъэшъ, Iоф тигъэшIэжьырэп" къыздычIэсымэ къысаIо. Шъыпкъэр шъыпкъэ. Ау ахэмэ сэ ар 
къысфадзы нахь, ежьмэ Махьмудэ зи раIорэп, IогушIоIощхыпцIэх.
НыбжьыкIэгъу-делэгъум мыIуапхъи мышIапхъи уагъэIощт, уагъэшIэщт. Мафэ горэм IофшIэныр едгъэжьэгъа кIэу, 
Блэшэ Махьмудэ игалифе къуапэхэр зышъхьащыт щазымитIум кIыгъ-сыгъыр къапыIукIэу тызэрыс унэм сэламынчъэу 
къихьи, къытпымылъэу систол телъ гъэзет зэдэдагъэм 
хэплъагъ. Ащ кIэрыкIыжьи, джэхэшъогур рикIукIыгъ, къырикIукIыжьыгъ, шъхьаныгъупчъэм иплъэу заулэри Iутыгъ. 
Къэхъущтым тыпаплъэу тытхэ-тымы тхашъоу щыс нэбгырищыр тызэфычIэплъы, тызэнэкIао. Махьмудэ ошIэ-дэмышIэу шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьи, лъэпэпцIый-кIуашъэ 
зыригъэшIызэ, пчъэм екIуалIи, фишIыгъэ зэпахъэм дэплъыгъ, 
дэIуагъэ. Мыщ дэжьым зыкIыб къытфэгъэзэгъэ лIыжъым 
сешъуигъ. Ардэдэм къыкIэз гъэщтэгъэ Блэшэ Махьмудэ 
ыбзэ къыIуиути, къысфэгубжыгъ:
- Сыда, МэщбэшIэ цIыкIур, уятэ сырилэгъу, укъызыкIысэшъуирэр?..- лIыжъым шъхьакIо зэресхыгъэр, сшIагъэмкIэ сызэрэкIэгъожьыгъэр къыспигъохыщтыгъэ IэгушъошхомкIэ къысимыгъаIоу, сфэшъуашэр зэкIэ къыстырипхъэнкIагъ.

--- Page 292 ---

- Махьмуд, къысфэгъэгъу, емыкIу къысфэмышI,- 
сшIагъэм сырыукIытэжьэу, шъхьэ еуфэхыгъэкIэ зыпашъхьэ сит лIыжъым селъэIугъ.
- Ары, шъхьакIо къысэпхыгъ... ау, зыдэошIэжьымэ, 
къыпфэсэгъэгъу. 
Нахьыжъыр къысэцIэцIэфэ щысхэм ашъхьэ еуфэхыгъэу къыкIэдэIукIыщтыгъэхэми, ар пчъэ кIыб зэрэхъоу, 
мы зышъхьэ щихырэм Iоф тигъэшIэжьырэп аIомэ, сагъэхые 
фэдэзэ, лIыжъым лъыцIацIэхэу рагъэжьагъ. Унэм къыздисхэм сыд аIуагъэми, аIорэм сыпымылъэу, сшIагъэм 
сырыкIэгъожьыгъэу заулэрэ сыщысыгъ. Пчыхьэм тадэжь 
сызэкIожьыми, сызэгыижьыгъ, сызэушъыижьыгъ. Неущми 
неущмыкIэми лIыжъым сызыIукIэкIэ, сишъхьаубэтагъэ 
къысфигъэгъунэу джыри селъэIущт, ыгуи згъэшIужьыщт.
 Ау къыкIэлъыкIогъэ мафэм ныбжьи сызэмынэгуягъэр 
гъэзетым къыщысэхъулIагъ. Редакцием ипартийнэ организацие исекретарэу ПIэтIуащэ Мурат ыдэжь сищагъ. 
СызыдэкIуагъэм партбюром хэтхэр щызэхэсых. Блэшэ 
МахьмудэкIэ мышIапхъэу сшIагъэр емыкIу къысфалъэгъоу, 
нахьыжъмэ шъхьэкIэфэныгъэ афысимыIэу, спэ дэгъэзыягъэу, сызшIошIыжьэу къысаIуагъ. УкIытэм ехъу нахь 
хэмылъэу пкIантIэ къыспэчъыфэ сихьакъ-симыхьакъи 
къыстыралъхьэу, сызэраIэкIэфагъэм зэе-тIуаехэри ыгъэтхъэжьхэу къыстегущыIагъэх. Андырхъое Джантэмыр 
закъу ары къысэгыйзэ, къызгоуцуагъэр. ПIэтIуащэ Мурат 
игъэпсыкIэ-шIыкIэ-зекIуакIэхэр къызгурыIуагъэхэп.
Ау партбюром къыщыстегущыIагъэхэм анахьи Блэшэ 
Махьмудэ нахь сыгу ебгъэ. Сыд фэIогъагъа, есшIагъэр 
къысфигъэгъугъэ пэтзэ, партбюром сыримытыжьыгъагъэмэ!.. Ащ нахь мышIапхъэхэри гъэзетым чIэхъухьэх, Iоф 
зырагъэшIырэп нахь... Сыгу зэребгъэрэр Махьмудэ езгъэшIэнэу мэфэ зытIум сыпэплъагъ, къэлъагъощтыгъэп. Ау 
синасып сызэрэIумыкIагъэр... Мафэ горэм Блэшэ Махьмудэ 
ицIэцIэ макъэ ПIэтIуащэ Мурат икабинет щызэхэтэхы:
- ПIэтIуащэр, уибэщыпэ зэкIэми ахэпIоу, МэщбашIэм 
мыр къысишIагъ сIуи, сыотхьаусхылIагъа?!
- Къыошъуигъэба?
- Къысэшъуигъэмэ, зэрэкIэгъожьыгъэр чылэр щысэу 
къысиIуагъ, лIыгъэ къызхигъэфагъ, фэзгъэгъугъ. ТиIоф 
ухыгъэ лIы куп фызэбгъэщэсын фэягъэп. Ащ нахьи 
нахьышIугъ бзэгухьэр ыбзэгу ебгъэцэкъэжьыгъагъэмэ...

--- Page 293 ---

Джы къызнэсыгъэм партбюром бзэгу сыфэзыхьыгъагъэм сегуцафэми, аущтэу зэрэхъугъагъэм сыкIэгушIужьы, 
щэIагъэ зыхэзгъэлъын сызыфэсакъыжьынымкIэ ар сэркIэ 
пIуныгъэ-лэжьыгъэ, ушэтыныгъэ хъугъэ. НыбжьыкIэгъучэфыгъо институтым ыуж сызытехьагъэр щыIэныгъэм 
игъогу хэхыгъэ зэкъуагъэп, лъэгъо мин зэфэшъхьафкIэ 
зэхэлъадэрэ зэхэчъырэ гъогубэу ар зэхэтыгъ. КъашIэ 
ащыщэу узытехьащтыр, узытезэгъэщтыр...

--- Page 294 ---


Зы фэтэрым ыуж нэмыкI фэтэр
Михалковым сызыщигъэгъупшэрэп

--- Page 295 ---

Ушъхьэзакъоми, унэ уимыIэмэ, къалэм дэсыгъуай. 
Адэ сабыий уиIэу унэгъо шIыгъакIэр къыпщыгугъы хъумэ?.. 
Ари щыIэныгъэм изы апэрэ гушIогъо-къиныгъо лъагъошъ, 
нафи шъэфыби телъ, узыщылъэпэощт, укъызыщытэджыжьыщт чIыпIэхэри ихъоих. Итыгъи къыптепсэ, ишыбли 
къыптегъуагъо, иощхи къыптещхэ, ижьыбгъи къыптепщэ. 
Ахэр щыIэныгъэ лъапсэхэшъ, афырыуиIэ еплъыкIэ-гурышэмэ ялъытыгъэу, зэрэзэхэпфышъух.
Апэрэ илъэсрэ ныкъорэм елъытыгъэмэ, мыгъэ бэкIэ 
сиIоф нахьышIу гъэзетым щыхъугъ. СиIэнатIэ сыгу рехьы, 
къысфагъэшъошэгъэ отделым иIофшIэн зэрэсфэлъэкIэу 
лъысэгъэкIуатэ. Шъоджэ Мыхьамчэрые литературнэ 
IофышIэу къысфагъэкIуагъэшъ, тызэупчIыжь-тызэдэIэпыIэжьызэ, IофыгъуакIэхэр гъэзетым къызэрэщытIэтыщтхэм тыпылъ. Секретариатым еттыщт сатырэ пчъагъэхэми 
ашъхьадэтэфы, гъэзетым ипэрыт статьяхэм ятхыни къулай 
сыфэхъугъ. БэмышIэу партийнэ зэIукIэ-хэдзынхэу тиIагъэм 
ибюро сыхагъэхьагъ. Ныбджэгъу дэгъухэри, Тхьаркъохъо 
Юныс, Дыхъу Мурат фэдэхэр, нэмыкIхэри гъэзетым 
щысиIэх.
СиIофшIэн тхъагъо хэсэгъуатэми, сызэрысыщт унэмкIэ къин сэлъэгъу. Сызэшъхьэзакъом фэтэр хъожьыныр 
сшIомыкъиныгъэмэ, ащ икъэгъотын джы къысэхьылъэкIы. 
УзэшъхьэгъуситIу къодыемэ, фэтэрытмэ уязэгъы, сабый 
уиIэмэ, узыдагъэгущыIэрэп. Аущтэу зэрэщыт пэтызэ, 
лIыжъ-ныожъ дэгъу горэмэ яунэ тадычIэсынэу къэзгъотыгъ. 

--- Page 296 ---

ЛъэпIаIоми, сыдэу сшIын, сезэгъыгъ. Сиунагъо Мыекъуапэ 
къызэрэсщэжьыщтым зыфэзгъэхьазырызэ, Сергей Михалковыр адыгэ писательхэм язэIукIэ хэлэжьэнэу къызэрыкIорэр зэхэсхыгъэти, сыгушIуагъ, ау зэзгъэблэгъэн унэ 
зэрэсимыIэм сигъэнэшхъэигъ.
Михалковым пэгъокIыгъэмэ сырягъусагъэми, къызэрэскIэупчIагъэм фэшъхьафэу апэрэ мафэми, къыкIэлъыкIуагъэми, сыфыкIэрагъэкIотызэ, тэрэзэу сагъэлъэгъугъэп: 
КIэрэщэ Тембот ригъэблэгъагъ, Лъэустэн Юсыфи ыхьэкIагъ.
Ящэнэрэ мафэм къысфэе-къысфэмыяшъоу Лъэустэн 
Юсыф гъэзетым къысфытеуагъ:
- Тэ ущыкIодыгъа, Михалковыр къыпкIэупчIэ. ХьакIэщым ибгъотэщт. Чэщныкъом гъолъыжьыгъэшъ, егъэлыягъэу умыгъэулэу. Сэри сыхьат горэкIэ, пчэдыжьышхэ 
езгъэшIынэу, сыкъэкIощт.
Лъэустэн Юсыф къызэрэсфигъэпытагъэу, Сергей 
Михалковыр бащэрэ згъэгумэкIын гухэлъ симыIэу ыдэжь 
сыкIуагъэми, къысажэщтыгъэ фэдэу, зэкIэупсыхьагъэ-фэпэгъахэу, гъэзетым хаплъэу унэм исыгъ. Сызэрилъэгъоу 
"укIодыгъэ-укъэмылъэгъуагъэмкIэ" къысэмыгыеу, нэгу 
ихыгъэ-нэгушIокIэ къыспэгъокIи, симыгъэтIысэу къысиIуагъ:
- НекIо, жьым тыхэхьащт, къалэри сэбгъэлъэгъущт.
- Ары шъхьакIэ, Сергей Владимирович, джыдэдэм 
Лъэустэныр уадэжь къэкIощт.
- КъакIомэ, къытэрэж е къытлъэрэхъу,- тхьагъэпцIэу 
Михалковыр щхыпцIыгъэ,- уфэмыгумэкI ащ, тэ тыщыIэми, 
тыкъигъотыщт.
Урамым тытетэу заулэрэ тыкъэкIофэ, исурэтхэмкIэ 
зышIэщтыгъэхэ нэбгырэ зытIущмэ Михалковым сэлам 
къырахыгъ, бзылъфыгъэ хэкIотагъэ горэми тыкъигъэуцуи, 
ипхъорэлъф "Дядя Степа" зэрэфеджагъэр, милицэ щыгъынкIэ мыфэпагъэми, къыгъэлъэгъогъэ героим итеплъэ-иинагъэкIэ ежь Михалковыр зэрехьыщырымкIэ 
къесэмэркъэугъ, Советскэ Союзым и Гимн хэлъ гущыIэхэми къащытхъугъ. Мыщ фэдэхэр Сергей Владимирови чым имыщыпэлъэгъугъэхэми, Мыекъуапэ иураммэ къызэрэщашIэжьырэр игуап, сэри ащ сызэрэкIыгъумкIи 
сэгушхо, къэзылъэгъурэм пэпчъ шъхьэщэ-шъхьэкIафэ 
къыфишIынэу сыфай.

--- Page 297 ---

- ЦIыфмэ уагъэлъэпIэныр дэгъу,- тIэкIу тешIагъэу 
Сергей Владимировичым ежь зыфиIожьызэ, къысеIо,- ау 
щытхъум зыдебгъэхьыхы хъущтэп. Умытхэмэ, Iоф зыдэмышIэжьымэ, зэуи арэп уазэрэщыгъупшэжьыщтыр... Ащ 
фэдэ къызэхъулIагъэхэри сэшIэ... Сыд етIанэ о уиIоф 
зытетыр? Литинститутыр къэсыухыгъ, писательхэм я Союз 
саштагъ пIуи, зыбгъэгупсэфыжьыгъэу ущыса, хьауми отха?
- Гъэзетым Iоф щысэшIэ, Сергей Владимирович,- 
къыздэхъугъэм сызэрэрыгушхорэр къысхэщэу есэIо,- 
культурэмрэ литературэмрэ яотдел сырипащ.
- Ар дэгъу, уиунагъо зэрэпIыгъын къэолэжьымэ дэгъу, 
ау сэ сыкъызыфыоупчIыгъэр отхэмэ ары.
- Сэтхэ, усэхэмрэ поэмэхэмрэ зыдэтыщт тхылъ згъэхьазырыгъэ. Тхылъ тедзапIэм Iэпэрытхыр ястыгъ, къыраIолIэщтым сежэ.
- ПшIэгъахэм уежэу ущымыс, зыщыгъэгъупшэжь. 
Джыри тхы, ау сэтхэ пIокIэ, угу къыуиIорэр, узгъэгумэкIырэр, цIыфмэ укъызэрэзэхашIыкIыщтыр ары нахь, джау 
сыдми, IэшIугъэнчъэ гущыIэ зэпыгъэщэгъэ хъокIыгъэхэкIэ 
утхэныр арэп. Ащ фэдэ тхыгъэхэр сыдигъокIи IэшIэхыщтхэшъ, IугъэзыкIи, зыщыгъэгъупшэх. Аущтэу узыпсэукIэ, 
къин зытеплъэгъуагъэм укIэгушIужьыщт. Джахэр арых 
сэри заом ыпэкIэ, Литинститутым сыщеджэ зэхъум, къысаIощтыгъэр, ори ахэр къыуаIощтыгъэхэми, джыри непэ 
тыгу къэдгъэкIыжьыных. Ар тхэн Iофыр ары. Джы къаIо, 
сыд уищыIэкIэ-псэукI? Адэ уадэжь себгъэблэгъэщтба?.. 
СимынэIосагъэхэ КIэращэми Лъэустэнми яунагъомэ 
сарыхьагъ, ящыгъу-пIасти сIуфагъ...
Сергей Михалковыр къысэсэмэркъэугъэми къысэгыигъэми сымышIэу зэхэсхыгъэм сыкъыкIигъэщтагъ. Литинститутым сыщеджэзэ зынаIэ къыстезгъэтыгъэ, писательхэм я Союз сыхэхьанымкIэ зишIуагъэ къысэзгъэкIыгъэ 
Сергей Владимировичыр сфэмыхьакIэшъуным сиIоф 
тетыгъэп, ау зыдэсщэщт-зыщысхьакIэщт унэ сиIэп, сиунагъо нэмыкI чIыпIэ щыIэу, сэ зы фэтэрыр нэмыкI фэтэрыкIэ 
зэблэсхъоу сэпсэу. Аущтэу зэрэщыт пэтызэ, сикIэлэегъэджэ-гъэсакIо есIуагъ:
- Сэ моу мычыжьэу, Сергей Владимирович, сыщэпсэу.
- Благъэми чыжьэми тыкIон, уиунэгъо щыIакIи къызэзгъэлъэгъун.

--- Page 298 ---

Сифэтэр унэ пэIулъэшъогъэ щагу хъоо-пщаум Сергей 
Михалковыр дэсщагъ. ПчъэIупэм Iут къужъ чъыгышхом 
ижьау чIэсыгъэ Огородников Аристарх Федотовичыр, 
удмурт лIыжъ-нефтяникщтыгъэр, хьакIэ къызэрэфащэщтыр ымышIэщтыгъэми, Михалковыр Мыекъуапэ зэрэщыIэм щыгъозагъэти, сигъусэр ишъэогъужъ фэдэу, 
нэгушIоу къыпэгъокIыгъ. КъужъIэрысэ-мыIэрысэ лагъэр 
столым къытыригъэуцуафэкIэ, щаир къаухьазырыфэкIэ, 
къэзэкъ ныом икъэгущыIакIэкIэ Михалковым къыгурыIуагъ 
зыдэсщэгъэ унэм фэтэркIэ сызэрэчIэсыр. 
- Уезэгъыщт, Сергей Владимирович, тэ тызэрыпсэурэм,- Аристарх лIыжъым къыIуагъ,- олъэгъу хэтэ тIэкIуи 
тиI, тхьакIумкIыхьэ заули сэхъу, тичъыгхэми пхъэшъхьэмышъхьэ тыщагъакIэрэп, ау мы унаIэ зытет тхэкIо ныбжьыкIэу тхылъитIу къыдэзыгъэкIыгъэр зэрэунэнчъэр сыгу 
къео, непэ-неущэу иунагъо къыщэжьынэу еIо...
- Ащи, Аристарх Федотович, зыгорэ етпэсыщт, сигуа пэ синыбджэгъу ныбжьыкIэ узэрэфэгумэкIырэр. Тхьэшъуегъэпсэу, шъуипхъэшъхьэ-мышъхьэхэри IэшIугъэх, 
шъуищайи дэгъугъэ. Джы тэ тиIофмэ ауж тихьажьын.
Заулэрэ тыкъэкIуагъэу, КПСС-м ихэку комитет зычIэт 
унэм тыкъызэсым, Михалковым къыIуагъ:
- Ори уишъхьэгъуси шъуспециалист ныбжьыкIэхэу 
сшIагъэп шъузычIэсын унэ зэрэшъуимыIэр... ТычIэгъахь 
мыщ! - кIэкIэу къысфыпиупкIыгъ.
- Хьау, Сергей Владимирович, сыкъыотхьаусхылIагъэ 
къашIозгъэшIэу сыкъэкIощтэп. Фэтэрхэр етIани Мые къуапэ 
щымакIэх.
- Ар о уизэгъэфэнэп. Фаехэмэ, ежьхэр фэтэрынчъэхэп, къагъотыщт. Специалист ныбжьыкIэмэ хэгъэгум ынаIэ 
къызэрэшъутыригъэтырэр зыщышъумыгъэгъупш. Уишъхьэгъусэ сыд исэнэхьат? Врач. Оры? УтхакIу, гъэзетым 
уриIофышI. НекIо!
Партием и Адыгэ хэку комитет иапэрэ секретарэу 
Цундэкъо Ибрахьимэ командировкэ щыIагъэти, ятIонэрэ 
секретарэу Василий Степанович Поповым дэжь тыкIуагъ. 
Шъыпкъэр пIонэу хъумэ, мыр ятIо мыщ сыкъызэрэчIахьэрэр. Апэрэр Къадэ Хъалид апэрэ секретарэу зыщытыгъэ 
илъэсхэр ары, сымыгъуащэмэ, педучилищэр къызысыухыщтыгъэ 1951-рэ илъэсым игъэтхэ мазэ горэм ащыщ. 
Шэуджэн Мосэ ыпхъу Марие къысэлъэIуи, сщэгъагъэ, унэ 

--- Page 299 ---

ешIыти, зыкIэлъэIугъэгъэ псэолъэпхъэ тIэкIу-шъокIухэмкIэ 
IэпыIэгъу къыфэхъугъагъ. Хэкум ипащэхэу Цундэкъоми 
Поповыми алъэкъуацIэхэр, яIэнатIэхэр сшIэщтыгъэхэ нахь, 
урамым е зэIукIэ горэм щысымылъэгъугъэхэмэ, саIукIэнсадэгущыIэнэу сиIофшIэн-симыIофшIэнкIи къысфыхэкIыгъэп. Михалковыр къызэрэфэкIуагъэр Поповым зыраIом, 
ежь-ежьырэу къычIэкIи, егъашIэм зэнэIосагъэхэ-зэрэшIэщтыгъэхэ фэдэу лIы лъэпэлъэгитIур зэфэнэгушIохэу зэпэгъокIыхи, сэри, Сергей Владимировичым сызыщимыгъэгъупшэу, унэм сызыдыращагъ. НэбгыритIум шIуфэс 
зызэрах уж, ятIонэрэ секретарым дэжь сызыфищагъэм 
Михалковым зыригъэукIыхьагъэп:
- Мы къыпфэсщагъэр МэщбэшIэ Исхьакъ, умышIэмэ, 
нэIуасэ къыпфэсэшIы.
- ЫнэгукIэ сшIэрэп, ау ылъэкъуацIэ мызэу-мытIоу 
зэхэсхыгъэ, дэгъоу матхэ аIуагъ.
- Аущтэу дэгъукIэ зэхэпхыгъэмэ, Василий Степанович, 
сигуапэ, ау МэщбэшIэ лъэкъуацIэр джыри нахьыбэрэ 
зэрэзэхэпхыщтым, шъукъызэримыгъэукIытэжьыщтым 
сицыхьэ телъ. Шъуиписательхэм язэIукIэ сыкъызыщэгущыIэм, ар къыщысIуагъ, ори къыосэIо.
- Типисательхэм уакъызэрэфэкIуагъэмкIэ, Сергей 
Владимирович, язэIукIэ узэрэхэлэжьагъэмкIи тхьэуегъэпсэу 
къыотэIо. Тэри непэ, джа телефонымкIэ тызэрэзэгъыгъагъэу, щэджэгъоужым тыпIукIэнэу зытэгъэхьазыры.
- ТызэIукIэгъахэкIэ лъытэ, Василий Степанович.
- Хьау, хьау, Сергей Владимирович, ащ фэдэ адыгэмэ 
яхабзэп. Ибрагим Саидович Чундоковыр, тиапэрэ секретарь, Бельгием къызикIыжьыкIэ, тихьакIэ пэмыгъокIыкIэ 
къытфидэнэп. СыкъэдаIо, Сергей Владимирович. ТызыщызэIукIэщт уахътэм уемыжэжьышъоу уигъусэ тхэкIо 
ныбжьыкIэр аущтэу сыдми къытфэпщагъэпщтын.
- СССР-м иписательхэм я Союз ыцIэкIи, сэ сшъхьэкIи, 
Василий Степанович, лъэIу къыпфысиI. Сэри, сишъхьэгъусэ 
Наталья Петровна Кончаловскаяри тынаIэ зытедгъэтырэ, 
тхэкIо дэгъу хъунэу тызыщыгугъырэ МэщбэшIэ Исхьакъ 
зыщыпсэун, гупсэфэу Iоф зыщишIэн унэ иIэп. Ащ иягъэкIэ 
иунагъо зэпэIудзыгъэу мэпсэу, ишъхьэгъусэ исэнэхьаткIэ 
врач, ари зэрэспециалист ныбжьыкIэр къыдэлъытэгъэн фае.
Поповыр IэхъомбапэмкIэ заулэрэ столым теоу щысыгъ, етIанэ ин-инэу къэтэджи, шъхьаныгъупчъэм иплъызэ, 
къыIуагъ:

--- Page 300 ---

- Мыщ шъукъычIахьэ зэхъум, Сергей Владимирович, 
мо ашIырэ унэр шъулъэгъугъэн фае. Ащ унэ сэ къыщысатынэу сагъэгугъагъэшъ, джыдэдэм сызычIэс унэр МэщбашIэм рязгъэтыжьынэу сшъхьэкIэ усэгъэгугъэ.
- Сыдигъу, Василий Степанович, а унэр заухыщтыр? - 
Михалковыр сэ къысIугушIозэ, Поповым еупчIы, зэхихыгъэ 
джэуапым ыгъэрэзагъэу реIожьы.- МэзитIу-мэзищ нахь 
ымыкъудыищтмэ, тезэгъы, джырэкIэ тызэрысын фэтэр 
тиIэгу...
Сятэ сиIагъэмэ къысфишIэщтыгъэр Сергей Михалковым къысфишIагъэ къысщыхъоу сыфэрэзагъ. Ар сичылэ 
Шъхьэщэфыжь сщэн, езгъэлъэгъунэу, щязгъэхьакIэнэу 
сыфэягъ шъхьакIэ, имыIэгъэ уахътэмрэ гъогу чыжьэмрэ 
сишIоигъоныгъэ къыздагъэхъугъэп, "сыд еблагъа мы лIыр 
зыфебгъэзыгъэр" зыIозэ, къысэгъумыгъущтыгъэ Лъэустэн 
Юсыфи, нэмыкIхэми сырягъусэу къыкIэлъыкIогъэ мафэм 
ар Москва дгъэкIотэжьыгъэ.
Сызэрагъэгугъэгъэ унэр къысатыгъахэу, зытет урамыри чIыпIэри зэзгъэшIэгъахэу, ащ ишъхьаныгъупчъэхэр 
сынэмэ афэдэу къысщыхъухэзэ, хэку комитетым пэчIынатIэу щашIырэ унашъхьэм тыралъхьэрэ шифер пэпчъ къэслъытэзэ, мэзитIуи тешIагъ. Ау, мафэ горэм, семыжэгъахэу, ежь ышъхьэкIэ къысфытеуи, Василий Степанович 
Поповым ыдэжь сищагъ, сызыфищагъэми зыригъэукIыхьагъэп:
- АпэрапшIэу Сергей Владимирович Михалковыр 
къысфытеуагъэшъ, исэлам къыосэхыжьы. ЯтIонэрэмкIэ, 
шъузэрэзгъэгугъагъэ унэм ишIын кIыхьэ-лыхьэ хъугъэшъ, 
нэмыкI хэкIыпIэ къыфэзгъотыгъ, ащ Михалковыри щызгъэгъозагъ. Гъэзетэу "Советскэ Кубань" икорреспондентэу, писателэу Алексей Кожемякиныр Москва, "Известие" гъэзетым Iоф щишIэнэу ащэжьышъ, дэкIыжьы. 
Арышъ, ащ иунэ кIуи, къеплъ. Угу рихьымэ, къыуядгъэтыщт.
Поповым къысиIуагъэр щхэны: сыгу рихьын-римыхьын 
сиIэжьа сэ, сиунагъо зэрызгъэсын унэ горэ, сыд фэдэми, 
унацIэ иIэу сэрэгъоти ары! Алексей Кожемякинымрэ сэры рэ зы писательскэ организацие тызэдыхэтэу тызэрэшIэти, 
ыдэжь сызэкIом, зиунэгъо IапIэхэр зэкIоцIыпхэжьыгъэу 
щысыгъэмрэ ащ иIанэ дыпэсыгъэ Павел Резников поэтымрэ 

--- Page 301 ---

къысфэчэфкIаехэу къыспэгъокIыгъэх, зиунэ зытыжьы гъахэ 
бысымым сызыфэкIуагъэр зешIэм, къысиIуагъ:
- Мыщ фэдэ унэ пкIэнчъэу атырэп.
- Адэ ары,- Павел Ефимович Резниковыми къыдыригъэштагъ,- модэ чъи, бэшэрэб фыжь зырыз къытфахь, 
тшхын гори къигъэгъусэжь.
Аущтэу Сергей Владимирович Михалковымрэ Василий 
Степанович Поповымрэ яцIыфшIугъэ ихьатыркIэ, ыпэкIэ 
зыIусымыгъэфэгъэ "бэшэрэб фыжьитIури", нэкулъэ цIынэ 
килограммыри, сыгу пыкIэу афытезгъэхъожьыгъэ къое 
тIэкIури гушIуапкIэу пхъэрэ шIомыкIырэкIэ дгъэплъыщт 
пщэрыхьапIэрэ унэ зэхэтитIурэ Жуковскэ урамым щытиIэ 
хъугъэ. Мэзищэ сызэжэгъэ IофшIэныр къызысатым ыуж 
ащ нахь гушIуагъо къысэхъулIагъэу къэсшIэжьырэп, ащ 
тамэ къызгуигъэкIагъэу, сиунагъуи макъэ езгъэIугъ, чылэми 
сыкIуагъ.
Ау ныбжьи къысэхъулIэнэу сшъхьэ къимыхьэгъэ гушIогъуаби къиныгъуаби сэ джыри къыспыщылъыгъэх.

--- Page 302 ---

Лъэпкъ литературэ ныбжьыкIэмэ 
фэгъэкIуатэ ярэмыI

--- Page 303 ---

РСФСР-м иписательхэм язэIукIэу Нальчик щыкIощтым 
Сергей Михалковым ыпкъ къикIэу сызэрэрагъэблэгъагъэмкIэ макъэ къысагъэIугъ. Типисательскэ организацие 
ипащэу Лъэустэн Юсыф ащ щыгъозагъэми, сигъэшIагъэп, 
ау тхылъыпIэр зесэгъэлъэгъум, ар ежь ынапшIэ тырилъхьажьыгъэми, зэримыгуапэр ышъо къыхэщэу къысиIуагъ:
- Сэ мэфэ зытIущ сапэ илъэу, сырящыкIагъэщтын, 
неущ сэкIо. О зыфаIогъэ мафэм ехъулIэу къынэс. "Къедгъэблэгъэгъэ тхэкIо ныбжьыкIэр тэ щыIа" къысамыIонэу 
зыкъэмыгъэгужъу.- ТхылъыпIэр ыIапэмэ апыпкIагъэ фэдэу 
зэпиплъыхьэзэ, тIэкIу тыригъашIи, къысэупчIыгъ: - Андырхъуаем укъитIупщыгъа?
- СыкъитIупщыгъ, къысфэгушIуагъ ыкIи,- къызэрэспэгъокIыгъэ шIыкIэр зыфэсхьыщтыр сымышIэщтыгъэми, 
гукIэ сыщхыпцIызэ, есIожьыгъ.

--- Page 304 ---

- Мы Андырхъуаер цIыф гъэшIэгъон...- Лъэустэныр 
гъумыгъугъэ,- гъэмэфэ IофшIэгъум журналистхэмкIэ 
тыпырикъурэп зы лъэныкъомкIэ еIо, адрэ лъэныкъомкIэ 
зэбгыретIупщых... КIо, ар о уиIофэп, укъатIупщыгъэмэ, 
къакIо...
Къуныжъ Мыхьамэтрэ сэрырэ Нальчик тыкIуагъ. Сэри 
Къуныжъми ащ нэIосабэ щытиIагъэти, къытфэнэгушIохэу 
къытпэгъокIыгъэх. ЯтIонэрэ мафэр ары, зэIукIэр рагъэжьэнкIэ сыхьатныкъо фэдиз къэнэжьыгъэу, Сергей 
Михалковым сызыIукIагъэр, Къуныжъ Мыхьамэти нэIуасэ 
фэсшIыгъ. СиIофмэ язытет, сипсэукIэ-щыIакIэ къакIэупчIи, 
къысаригъэтыгъэ унэмкIэ джыри зэ тхьэегъэпсэу зесэIожьым, къысэупчIыгъ:
- НыбжьыкIэмэ ацIэкIэ укъызэрэгущыIэщтыр къыуаIуагъа? КъыуамыIуагъэми, зыгъэрэхьат, зэкIэри дэгъу 
хъущт. ТхакIохэм язэIукIэхэм уакъызэрэщыгущыIэн фаем 
зыфэгъас, мыр ублапIэ пфэрэхъу.
Хэгъэгум ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ 
тхакIохэмрэ зэIукIэм къырагъэблэгъэгъэ тхылъеджэхэмрэ 
зэрыз залышхор сынэмэ къапэIумыхьажьэу, гущыIэр 
къызысатыкIэ къэсIощтыр сымышIэу шъхьэгугъу-зэшIэгъуаеу сыщыс. Тэ тфэдэ ныбжьыкIэхэм афэгъэхьыгъэ 
гущыIэхэу тикIэлэегъэджэ тхэкIошхохэм аIуагъэхэр шъхьэм 
щызэблэчъых, сэугъоих... ЗэIукIэмэ уакъыщыгущыIэным 
зыфэгъас Сергей Владимировичым къысфыпимыгъэхъожьыгъэмэ хъуныгъи... Михалковыр цIыф Iуш, къысиIуагъэр тэрэз, сыхигъэукъощтэп, саригъашIэ шIоигъу, къысщэгугъы, сыкъызэрагъэгущыIэщтыр тыгъуасэ къысаIогъагъэмэ, зыфэзгъэхьазырыныгъи... СигумэкI къызгурыIощтыгъэ Къуныжъ Мыхьамэти къысэушъыи:
- Е зянэ, къэпIощтыр макIа? НыбжьыкIэхэм ацIэкIэ 
укъэгущыIэщт Михалковым къыуиIуагъэба, узгъэгумэкIрэмэ ягугъу къэшI...
СлъэкъуацIэ къызыраIом, спсэ Iузыгъагъэми, трибунэм 
сынэсыфэкIэ, Сергей Владимирович Михалковри нэшIукIэ 
къызысэплъым, зыкъэсшIэжьыгъ. СигукъэкIыжь зесымыгъэукIыхьыным пае къэсIуагъэр стенографмэ зэратхыгъэу 
къэсэтыжьы:
"Ныбджэгъу лъапIэхэр! Джыри илъэс хъугъэп РСФСР-м 
итхакIохэм ялитературнэ къухьэу бэрэ тызэжагъэм игъурз 
къыIэти, ащ икапитан-тхакIоу Л.С. Соболевыр ипащэу 

--- Page 305 ---

Темыр Кавказым ылъэныкъокIэ зежьагъэр. Тикъалэмэ 
ащыщ горэм игъурз щыридзихыным игугъэ дахэ тыгу 
щыдгъашIозэ, тилитературнэ къухьэ Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Нальчик къыщыуцугъ. 
Ткъош Къэбэртэе-Бэлъкъарым щыпсэурэ цIыфхэм агу 
ифэбэныгъэ зыщызэхэтшIэрэ унэшхом непэ Iоф щытшIэныр 
тигуапэ.
Темыр Кавказым итхэкIо цIэрыIохэу Расул Гамзатовым, 
КIышъэкъо Алим, Натали Капиевам къашIыгъэ докладхэм 
тядэIугъ. Тэ мыщ тызэщытхъужьыным паеп тыкъызкIекIолIагъэр, шым узэрэтесын, онэгум узэрисын фаер, шэу 
чъэ пэтрэм ыбг зыпшIыныр къэдгъэлъэгъоным паеп тызыкIызэрэугъоигъэр, тилитературэ Iофыгъо инхэр зэхэтфынхэу ары нахь.
Темыр Кавказым усэкIо шъитIум ехъу щылажьэу 
В. Полторацкэр къызэгущыIэм хигъэунэфыкIыгъ. ИпчъагъэкIэ ащ уегъэгушхо, ау литературнэ Iофыр гъэцэкIагъэ 
хъунымкIэ шIуагъэу къыхьырэр къыдэплъытэмэ, сэ зэрэсшIошIырэмкIэ, а пчъагъэм нахь гуфаплъэу ухэплъэн фае. 
Тиусэ тхылъ сэпэ закIэхэу тучанхэм ачIэлъхэм, аркъ 
бэшэрэбхэм акIыб къыдэмыщхэрэм, зэфагъэ тхэлъэу зэ 
тяжъугъэплъыжь. Ау усэ дэгъухэр, сыд япшIагъэкIи, къогъум пфыкъогъэзыхьащтхэп, ахэр анахь гу чъыIэхэми, 
зыми фэмые гухэми алъэIэсых.
Ары, усэкIо зэфэшъхьафхэр тэ тиI, ахэмэ гум къа гъэкIыжьы тикъушъхьэмэ къячъэхырэ псыхъохэм зэфэмыдэ 
чъакIэ зэряIэр. Ар дэгъу. Прозаикхэр адэ? Ахэр талъэныкъо щымакIэх. Литературэ чъэпхъыгъэм ылъапсэр прозэр 
ары. Тыдэ щыIа ар? Ащ фэгъэхьыгъэу зыпари докладхэм 
къащаIуагъэп пIоми хъущт. Темыр Кавказым илитературэхэм яIэба адэ прозэ? Iо хэлъэп, яI! Тиныбджэгъухэм 
ядокладмэ сядэIу зэхъум, шыу джэгукIэмэ сахэтэу къысшIошIыгъ. Армэ, тыдэ щыIэха нэмыкI шы лъэпкъхэр: прозэр, 
драматургиер, кIэлэцIыкIу литературэр, критикэр. Ахэр 
тилитературэ хэмылъхэмэ, сыда зыкIыхэмылъхэр? АщкIэ 
сыда шIэгъэн фаер? Сыд фэдэ IэпыIэгъуа ищыкIагъэр? А 
упчIэхэм яджэуап Расул Гамзатовым идоклад шъхьаIэ 
хэдгъотэнхэм сежагъ, ау, гукъао нахь мышIэми, ахэмэ 
афэгъэхьыгъэу къэIуагъэ хъугъэр зи арыхэп.
Прозаик ухъуным пае щыIэныгъэр дэгъоу пшIэн фаеу 
аIо. Ар шъыпкъэ, уемызэгъыни плъэкIыщтэп. Мыщ чIэсым 

--- Page 306 ---

257
9 Заказ 031

--- Page 307 ---

инахьыбэм щыIэныгъэр ашIэ, тэ зэкIэми тилъэпкъымэ 
такъыхэкIыгъ, цIыфым инасып тыфэбанэ. Ащыгъум сыда 
тызымыгъэхъурэр? Тызымыгъэхъурэр къэкIощт лэжьыгъэм пае чылапхъэхэр къыхэтхын зэрэтымылъэкIырэр ары. 
Чылапхъэхэм дэгъоу Iоф адэтымышIэу губгъом зэрэдэтщыхэрэр ары. Ащ къикIырэр къулаеуи IэпэIэсэныгъэуи 
тхэлъхэр зэримыкъухэрэр ары. ТхэкIо цIэрыIохэм къакIэрытхын фэе шIэныгъэхэр макIэу, жъажъэу лъытэгъэкIуатэх. 
Сэ къызгурэIо, Темыр Кавказым илитературэхэр джыри 
ныбжьыкIэх, алъэ теуцох ныIэп. Ахэмэ анахьыбэхэм абзэкIэ 
тхакIэ загъотыгъэр ятIокIэнэрэ илъэсхэм яублэгъу. Литературэ чъэпхъыгъэ зиIэ урысхэм, украинцэхэм, нэмыкIхэм 
щысэ атетхыныр, такIырыплъыныр, якъулай къызIэкIэдгъэхьаныр тищыкIэгъэ дэд, ащ тэ лъэшэу тынаIэ тедгъэтын 
фае.
Тэ, Темыр Кавказым итхакIохэм, макIэрэ тызэIокIэ. 
Гъунэгъухэр дэеу зэрэшIэхэмэ, нэмыкIхэм, нахь къытпэчыжьэхэм, ягугъу тшIыжьырэп, тыщыIэми ашIэрэп. 
УзэрэтхэщтымкIэ узыкIырыплъын, щысэ зытепхын фэе 
тхакIохэр тэ Темыр Кавказми щытиIэх. СышъолъэIу тэрэзэу къыжъугурыIонэу: сыкъызтегущыIэрэр сэ сичIыпIэгъоу, 
СССР-м и Къэралыгъо шIухьафтын къызфагъэшъошагъэ 
КIэрэщэ Тембот ары.
Сицыхьэ телъ ащ итхыгъэхэм яджагъэм занкIэу, ыгу 
къиIукIэу къызэрэуиIощтыр гъэхъагъэ ышIызэ ежь къызхэкIыгъэ иадыгэ лъэпкъ фэдэу цIыф Iушэу, тхакIоу КIэрэщэ 
Тембот талъэныкъо зэрэщыпсэурэр, зэрэщылажьэрэр. 
Ащ ироманэу "Насыпым игъогу", итхыдэу "Шапсыгъэ 
пшъашъэр" джэнджэш хэмылъэу лъэпкъыбэмэ зэдыряе 
литературэм идышъэ кIэн хэхьащтых. Ау щытми, а тхакIом 
фэгъэхьыгъэу докладхэм зыпари къащаIуагъэп пIоми 
хъущт. Сыд ар къэсэзгъаIорэр? Тэ дэеу тызэрэзэрэшIэрэм 
ар щысэ зэрэфэхъурэр ары.
А гупшысэм сыкъыпкъырыкIызэ, шъугу къэзгъэкIыжьы 
сшIоигъу азербайджан усэкIо ин дэдэу Самед Вургун 
моущтэу зэриIощтыгъэр: усэхэр къыхядгъэутынхэм ыпэкIэ 
ахэмэ татегущыIэным пае Iэпэрытххэр зэфэдгъэхьыжьыщтыгъэхэмэ дэгъугъэ. Тэри аущтэу тызекIощтыгъэмэ, 
нахь дэгъоу тызэрэшIэщтыгъ.
Расул Гамзатовымрэ КIышъэкъо Алимрэ къушъхьэчIэсмэ ялитературэ фэгъэхьыгъэ докладхэр къызэрашIыгъэр дэгъу дэд, ау сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, къаIуагъэхэр 
зэкIэмэ афэгъэхьыгъэхэм фэд, кIэлъэныкъогъазэри 
къахэщы. Ащ елъытыгъэу сызэрегупшысагъэмкIэ, мы 
тизэIукIэ Темыр Кавказым щалэжьырэ литературэ пэпчъ 
нахь зэхэугуфыкIыгъэу щытегущыIэхэу, тигъэхъагъэхэри 
тищыкIагъэхэри къыщыраIотыкIыгъагъэмэ, бэкIэ нахь федэ 
тфэхъущтыгъ. Джащыгъум тилитературэ пэпчъ изытет 
тынэгу къыкIэуцощтыгъ, тищыкIэгъэ зэфэхьысыжьхэри 
тшIыщтыгъэх.
Къэбэртэе тхакIоу Теунэ Хьачым Iэнэ хъураем игугъу 
къышIыгъ. Ащ къызэриIуагъэу, зэлъэпкъэгъу адыгэ 
тхакIохэр зы Iэнэ хъурае тызэдыпэсэу тызэдегупшысагъэмэ 
дэгъугъэ. Ащ десэгъаштэ! Тэ тызылъэпкъ, тыбзэ зы, титарихъи тихъарзынэщи зэфэдэ.
Мы чIыпIэм, сишIошIыкIэ, зэдзэкIыным афэгъэхьыгъэ 
гущыIэ къэтшIын фае. Тэ, Темыр Кавказым ис цIыф лъэпкъхэм, урысыбзэр ятIонэрэ ныдэлъфыбзэ тфэхъугъ. Тэ а 
бзэмкIэ тызэдэгущыIэ, тикъушъхьэхэри тишъофхэри 
зэпытчынхэмкIэ урысыбзэр гъуазэ къытфэхъу. Тэлмэщэ 
тегъэпсыхьагъэм тыбзэмэ мэкъамэу ахэлъи, шъо зэфэшъхьафэу тигущыIэмэ ахэлъи куоу, зэгъэфагъэу къызэIуихын ылъэкIыщт. Хэта ар зышIэн зылъэкIыщтыр? Лъэпкъым 
ишэн-хабзэхэм, ипсэукIэ-щыIакIэ ащыгъуазэр ары. Ащ 
урысыбзэм рилъхьэрэм нахь шIошъхъуныгъэ фэпшIыщт. 
Ащ пае къэсэIо ти Секретариат нахь игъэкIотыгъэу тэлмащэмэ ынаIэ атыригъэтмэ, ишIогъэшхо къызэрэкIощтыр. 
Тэ прозаикхэм, усакIохэм, драматургхэм язэIукIэхэр 
зэхэтэщэх. Сыд пае тэлмащэмэ язэIукIэ ти Федерацие 
икъалэмэ ащыщ горэм щызэхэтымыщэщта? Ар урыс зэдзэкIэкIо цIэрыIохэу Маршак, Липкиным, Хелемскэм, 
Козловскэм, Гребневым, нэмыкIхэм пэщэныгъэ дызэрахьэзэ зэрагъакIомэ, лъэпкъ литературэхэм яшIогъэшхо 
арагъэкIын алъэкIыщт.
Шъуапашъхьэ джыдэдэм къыщыгущыIагъэу, Ленинград къыщыдэкIырэ журналэу "Нева" иредактор шъхьаIэу 
С. Ворониным зигугъу къышIыгъэр тхакIом хэлъ талантыр 
ары. Ащ игупшысэ дезгъаштэзэ, мары къасIо сшIоигъор.
Усэхэр е нэмыкI тхыгъэхэр журналмэ зафэдгъэхьыкIэ, 
тхылъ тедзапIэмэ зяттыкIэ, лъытэныгъэ зыфэтшIырэ ткъош 
урыс тхакIохэм ахэмэ щыкIагъэу яIэхэр шъхьаихыгъэу 
къытамыIоу къытатыжьых. Сыда ахэр аущтэу зыкIэ259
9*

--- Page 308 ---

зекIохэрэр? Ахэмэ тыбзэ зэрамышIэрэр, тилъэпкъ литературэмэ зэращымыгъуазэхэр ушъхьагъу ашIы. КIэкIэу 
къэпIон хъумэ: тыгу хагъэкIынэу фаехэп. Сэ, лъэпкъыбэ 
зыщыпсэурэ Совет хэгъэгум къыщыхъугъэм, урысхэми, 
украинцэхэми, белорусхэми, нэмыкI дунэе литературэхэм 
яхъарзынэщ кIэн зыхэзыщагъэм, шъыпкъэр сшIуагъэбылъыныр сищыкIагъэп. Ащ шIокIэуи къэсIощт - ащ сэ сегъэцIыкIу, шъхьакIо къысехы.
ГущыIэм пае, сиурыс ныбджэгъу усэкIо цIэрыIоу Роберт 
Рождественскэм иусэхэм щыкIагъэу фалъэгъугъэхэр 
къызыраIожьыкIэ, сэ ситхыгъэхэми ящыкIагъэхэр шъхьэихыгъэу сыда къызыкIысамыIощтыр? Арырэ сэрырэ тызэлэгъу, совет еджапIэм тыщеджагъ, тIуми а зы Литинститутыр къызэдэтыухыгъ. Ар Пушкиным, Лермонтовым, 
Толстоим, Горькэм, Чеховым, Маяковскэм, Шолоховым, 
Байрон, Бальзак, Уитмен, нэмыкI тхэкIо цIэрыIохэм атхыгъэмэ афэнэIуасэмэ, сэри ахэмэ сащыгъуаз. Тэ а зы хэгъэгум тырицIыф. Ащ къикIырэр, тэркIэ, тхакIохэмкIэ, зэкIэмэ 
апшъэ хъун фаер талантыр ары. Сэ мыщ фэдэ джэмакъэм 
десэгъаштэ: "Литературнэ талантыр, тхэкIэ IэпэIэсэныгъэр 
орэпсэу! Лъэпкъ литературэхэр ныбжьыкIэх аIоу хэти 
фэгъэкIуатэ къытферэмышI!"
СигущыIэ къызысэухым, сызэкIэплъыхьагъэу, сшъхьи 
тIэкIу уназэзэ, Iэгу къысфытеощтыгъэхэм сакъыпхырыкIи, 
ситIысыпIэ сыкъекIолIэжьыгъ. Къуныжъ Мыхьамэт сIапэ 
пытэу къыфызызэ, къысэIушъэшъагъ:
- Дэгъу дэдэу укъэгущыIагъ. Сыдэу гупшысэ гъэшIэгъонха къэпIуагъэхэр...
Гъэпсэфыгъо уахътэкIэ зэIукIэр зызэпагъэум, непэ 
фэдэу къэсэшIэжьы, РСФСР-м итхакIохэм ятхьаматэу 
Леонид Соболевыр, тыркумен тхакIоу Берды Кербобаевыр, Теунэ Хьачым, Михаил Матусовскэр, Къайсын Кулиевыр, зидокладхэр тIэкIу къэсыубыгъэ КIышъэкъо Алим, 
Расул Гамзатовыр, нэмыкIхэри къысфэгушIуагъэх, "Мыщ 
фэдэу укъэгущыIэн олъэкIми сшIагъэп" къысэзыIогъэ 
Лъэустэн Юсыфи ахэмэ захигъэныгъэп. Ау дунаир зыфимыкъужьыщтыгъэр, IаплI къысищэкIызэ къысфэгушIокъыз рыгушхощтыгъэр, сэркIэ зишIушIэ гъунэнчъэгъэ 
Сергей Владимирович Михалковыр ары. Джа мафэм 
сиапэрэ литературнэ-общественнэ лъэоянэ ащ сытыригъэуцуагъ. СырыдэкIуаеуи, сырагъэуцохыжьэуи, етIани 
зысIэтыжьэу сиилъэс тIокIиплI сыкъынэсыгъ.

--- Page 309 ---

Хэкум сыридепутатыныр, партием ихэку комитет 
Iоф щысшIэныр ныбжьи сшъхьэ къихьагъэп

--- Page 310 ---

Гъэзет IофшIэным, ащ изэхэтыкIэ-гъэпсыкIэ зэхьщыр 
мыухыжь угу пеуты, ифэмэ-бжьымэ къыптео, уимытIупщызэ, тхэным IэшIугъакIэу кIэлъыр пIэкIехы, узхимыщапэу 
уIукIыжьын фае зыIорэ писательхэми саIокIэ, зыфаIорэми 
шъыпкъэ хэлъ. Ау сэ ахэмэ сянэкъокъурэп, хэти ежь ащ 
еплъыкIэ фыриI. Сэ сшъхьэкIэ гъэзетым ишIуагъэ къызэрэсэкIыгъэм седжэнджэшырэп, тхэнымкIэ гъогу тэрэз 
сызэрэтырищагъэр, щыIэныгъэм сызэрэхигъэгъозагъэр, 
стхын фаемэ сынаIэ атырысигъэдзэн, ахэр къахысигъэхын 
зэрэсигъэлъэкIыгъэр, бзэм уасэ зэрэфысигъэшIыгъэр, 
тхэкIэ мэкъамэм Iэдэб зэрэхысигъэлъхьагъэр, зэкIэупкIэгъэ гупшысэм, IофшIэкIэ псынкIэм сызэрэфигъэсагъэр, 
Iоф цIыкIури Iоф инри зэхысимыгъэдзэу зы еплъыкIэ-екIолIакIэ зэрафысигъэшIыгъэр, ахэмкIэ зэфэгъэ 
гупшысэ къызэрэсхилъхьагъэр ситхэн Iоф лъапсэ фэхъугъэхэу сэлъытэ. Гъэзетым къин щыслъэгъугъэми, сипIугъ, 
силэжьыгъ, сидунэееплъыкIэ лъигъэкIотагъ, сизэхэшIыкI 
зыкъыригъэIэтыгъ.
Гъэзетым фэгъэхьыгъэу джыри зы гупшыс. Птхыгъэр 
къыхаутын къодыер арэп Iофыр зэлъытыгъэр, ащ икъэгъотын, ахэр къызыкIэрыпхыщт цIыф зэфэшъхьафмэ 
уаIукIэныр, нэIуасэ зафэпшIыныр, къыпщымыукIытэ-къыпщымыщынэхэу цыхьэ къызыфябгъэшIыныр, абзэ къябгъэтIэтэныр, къотэгъу-кIэтэгъу уафэхъунри, къыпфэхъунхэри насыпыгъ. Ар журналистхэмкIи писательхэмкIи 
осэшху, узыкъогушхукIын, бгъэлъэпIэн IофшIагъ.
Сыд фэдэрэ сэнэхьати, джау къэкIодырекIокIэу, 
ежь-ежьырэу къакIорэп. Анахь Iоф цIыкIуми къыздэлажь, 
къыздэпсэу, ищыкIагъэмэ, гъогу благъи, гъогу чыжьи 
къыздытехь, узыкIэгушIужьын къини зэгъэлъэгъу, пкIантIи 
къызэгъэх къыуеIо. "УупкIэмэ - мэкъу, умыупкIэмэ - 
къурэ" зэраIоу, гъэзетым исыдрэ Iофи шъхьахынагъэ 
дызепхьэмэ, джа дэдэр ежьыми къыбдызэрихьажьыщт. 
Гу дыуимыIэу птхырэр инэкIубгъо къогъуи къыкъощыщтэп, 
гупшысэ хэмылъымэ, еджэхэрэр зыми къыфигъэущыщтхэп, плъэкъуацIэ кIэт-кIэмытми ашIэщтэп.
IофшIапIэкIэ гъэзетым сызыIухьэгъэ мафэм къыщегъэжьагъэу зигугъу къэсшIыгъэ амалхэр къысIэкIэхьагъэх, 

--- Page 311 ---

згъэIорышIагъэх сэIомэ, сэри зысэгъэпцIэжьы, шъори 
шъусэгъапцIэ. БзэмкIи, литературэмкIи, стилистикэмкIи, 
литературнэ IэпэIэсэныгъэмкIи, философиемкIи, тарихъымкIи Литературнэ институтым тыщырагъэджагъэми, 
шIэныгъэ куухэр зэрэтагъэгъотыщтым типрофессорхэр 
пылъыгъэхэми, зэкIэми анахьэу зишIуагъэ къысэкIыгъэр 
джа гъэзетыр ары, ащ щылажьэхэу сиIофшIэн гъогупэ 
апэу зэутэкIыгъэхэр арых. А лъэхъаным сиредакторщтыгъэ Андырхъое Джантэмыри, сиIофшIэгъу журналистхэу 
Блэшэ Махьмуди, Шэртэнэ Хьамиди, Шъоджэ Мыхьамчэрыйи, Хьатитэ Хьаруни, ПIэтIуащэ Мурати, Хъущт Хъалиди, Хъуажъ Исмахьили, Бэджэнэ Иляси, Хъурым Саси, 
Джэндар Ахьмэди, Дыхъу Мурати, Къуныжъ Мыхьамэти, 
Тхьаркъохъо Юныси, тибухгалтерыгъэ Матвиенко Нади, 
тизавхозыгъэ НэпшIэкъуй Къасими, сщыгъупшагъэ щыIэмэ, 
къысфарэгъэгъу, сафэраз. Аблыпкъ къызэрэскIэтыгъэр, 
щыIэныгъэм шъо зэфэшъхьафхэмкIэ сызэрэхагъэплъагъэр, стхыгъэмэ якъэлэмыпэхэмкIэ зэрэсфырыкIуагъэхэр 
сщыгъупшэрэп, ахэмэ къысфагъэущыгъэ гупшысэр, къин 
слъэгъуми, гушIуагъо къысэкIуми, IэшIу-IэшIоу сыгу илъхэу ситхылъхэмкIэ лъысэгъэкIуатэх. Къыздэхъурэм сыщэгушIукIы, къыздэмыхъурэм сегъэнэшхъэими, ар къызэрэздэхъущт шIыкIэмэ сяусэу сэпсэу...
Сиапэрэ фельетон зэрэстхыгъэ, гъэзетым къызэрэхиутыгъэ шIыкIэм гущыIэ заулэ къесIолIэн. Мафэ горэм 
Фэдз дэс ефэнд горэм гъэзетым щытегущыIэхэу, фельетон къептхылIэнкIэ дэгъу аIоу зэхэсхыгъэ. Ащ фэгъэхьыгъэу 
чылэм къыратхыкIыгъэ лъэкъуацIэ зыкIэмыт тхылъыпIэ 
тхьапэри слъэгъугъэ. Фэдз ефэндым пылъ къэбарыр кIэкIы: 
ащ зэ къэзыщагъи, тIо-щэ къэзыщагъи изэфэдэу, улэупкIэ 
тIэкIу зыратыкIэ, нэчыхьэ афетхы, нэмыкIэу ежь ыIэ 
къихьэхэри афегъэцакIэ.
- СыжъугъакIомэ, фельетон къэстхыщт,- гу зыфытесшIыхьагъэри сымышIэу Хъуажъ Исмахьилэ редактор 
гуадзэм есIуагъ, Хъущт Хъалидэ секретарми сыфеплъэкIыгъ.
- Олахьэ сымышIэ...- Хъуажъым зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу гущыIэхэр зэпищхэзэ, къыIуагъ,- удгъэкIон, 
ау пфэгъэцэкIэщтмэ сшIэрэп нахь, фельетоныр жанрэ 
псынкIэп, ар къэубытыгъуай...
- Фельетон пIуи?..- ышъхьэ дыригъэзэкIызэ, Хъущтри 
щхыгъэ.

--- Page 312 ---

- Дэгъу, тегупшысэн...- Хъуажъми къысеIошъ, кабинетым сыкъычIегъэкIыжьы.- Ушъхьаса, орэкIо. АщкIэ 
джыри ар зэ тыуплъэкIун...- СакIыб хъугъэ пчъэныкъофэшIымкIэ зэхэсэхыжьы.
Унэм сыкъызэкIожьым, зыщыщыр къызгурымыIоу 
къысхэтэджэгъэ макъэ горэм сызэтыриIажэзэ, ошIэ-дэмышIэу гу зытесшIыхьэгъэ Iофым сегупшысэжьэу есэгъажьэ. СызыкIэдэIукIым, ар зымакъэр сян. Сиапэрэ тхылъ 
сянэ зесэгъэлъэгъум, "Тхьэм, диным афэгъэхьыгъэу гущыIэ 
дэй умытхы" къызэрэсиIогъагъэр сыгу къэкIыжьи, сыкъызэкIэщтэжьыгъ. Ау етIанэ сэр-сэрэу сызэушъыижьыгъ: 
ефэндым шъэфэу нэчыхьэ зэритхырэр арэп гъогу сызыфытехьащтыр, ар динлэжь тэрэзыгъэмэ, тIо-щэ къэзыщагъэмэ нэчыхьэ афитхыщтыгъэп, ар зэрэпцIыусыр цIыфмэ 
апашъхьэ зыдегъэшIэжьыгъэн, "зыфэшIушIэрэмэ" агурыгъэIогъэн фае сIозэ, Фэдз сыкIуагъ. ЦIыф зэфэшъхьафхэми 
саIукIагъ, ежь ефэндыми сыдэгущыIагъ, ащ шъыпкъэгъэ-шIошъхъуныгъэ диным зэрэфыримыIэри, зэрэнэй-псыери, зэрэцIыфыгъэнчъэри къызгурыIуагъэу къэзгъэзэжьыгъ. 
Мыекъуапэ сыкъэсыжьыфэкIэ фельетоныр зэрэстхыщт, зэрэзгъэпсыщт шIыкIэм, фэсшIыщт шъхьэм 
щыкIэкIыжьэу зэзгъэфагъэ. Джа чэщ дэдэм жьэу сыкъыкIэтаджи, "Ефэндым нэчыхьэр етхы, сабый быныр мэтхытхы" зыфэсыусыгъэ фельетоныр стхыгъэ. IофышIэ 
сызыкIощт уахътэр къэсыфэ сшIуабэ дашIэу, симашинкэкIэ 
сэр-сэрэу хэсыутыжьи, Хъуажъым фычIэсхьагъ. Столым 
фытеслъхьагъэм зеплъым, ыгъэшIэгъуагъ. Ефэндым пылъ 
къэбарым ишъыпкъагъэ къызыкIэупчIэ уж, сыкъычIимыгъэкIыжьэу фельетоным еджэу ыублагъ. "СыуушэтыщтсыууплъэкIущтмэ теплъын" сIозэ, гугъу семылIыхэу сэри 
ыпашъхьэ сис, Хъущтым ышъхьэ дегъэзэкIыкIэ-щхыпцIыкIи сынэгу кIэт.
- Дэгъоу птхыгъэ,- мэкъэ илъэшъуагъэкIэ Хъуажъым 
къысиIуагъ,- секретарым ет, редакторри ПIэтIуащэри 
рагъэджэных. Шъыпкъэр пIощтмэ, сицыхьэ птелъыгъэп. 
ЗэрэхъурэмкIэ, тызэрэпщыгугъын тэджэпс пхэлъ. Ащ 
нахьыбэрэ Хъущт Хъалиди укъытферэмыубыжь.
Джаущтэу сиапэрэ фельетон, систатьяхэм къакIэлъыкIоу, гъэзетым къыхиутыгъ, еджагъэхэми ашIогъэшIэгъоныгъ, тхьэуегъэпсэу зэрыт тхыгъэ зытIущи къысфагъэхьыгъ. Гъэзетым изэфэхьысыжь зэIукIи дэгъукIэ щыхагъэунэфыкIыгъ. Ащ ыужи "Уеплъымэ, кIэлэзикъэмыщ, 
укIэупчIэмэ, тфэ къэзыщагъ" зыфиIорэ фельетони, нэмыкI 
статья зэфэшъхьафхэри къыхэсыутыгъэх. СиIофшIэгъухэри нэшIукIэ къысэплъхэу рагъажьэ, мэфэкI нэкIубгъохэр 
е нэмыкI Iофыгъомэ афэгъэхьыгъэ нэкIубгъохэр агъэхьазыры зыхъукIэ, сахагъэлажьэ, редакторым иунашъокIэ 
шIушIэ IофкIи сыхагъэунэфыкIы, ахъщэ шIухьафтынхэри 
къысатых. Сэри сиIофшIэн нахь сытегушхо, нахь хэшIыкI 
фысиIэуи сэхъу. Мафэ къэс IофыгъуакIэхэр къэтэджых, 
ахэмэ апае чылабэмэ садэхьэ, цIыфмэ нэIуасэ сафэхъу, 
щыIакIэм иIофыгъо зэфэшъхьафхэм сяутэкIы, къызгурыIуи 
къыхэкIы, къызгурымыIоу зэхэсфын, сыуплъэкIун фаери 
нахьыб. Культурэм, литературэм, искусствэм, цIыфмэ 
ящыIэкIэ-псэукIэ афэгъэхьыгъэ пэрыт статьяхэр сэтхы, 
нэмыкI Iофыгъохэу щыIакIэм къыхэтаджэхэрэм ащыщхэм 
сакъытегущыIэ, хэкум щыкIорэ зэIукIэ е зэхэхьэ зэфэшъхьафхэм сахэлажьэ, тхылъеджэмэ саIокIэ. ЩыIакIэм икуупIэ 
сызэрэхэтым нэмыкIынэкIэ дунаим сыхегъаплъэ. КIэлэгум 
зызэблехъу, гупшысэгъум зеушъомбгъу. Нахьыпэм гулъытэ зыфысимыIэгъэ Iофыгъомэ сагъэгумэкIы, гум 
къитаджэхэрэр усэкIэ къесэIотыкIы. Сфызэхэмыфырэ 
пстэури гумэкIыгъо Iоф зэхэмыфыкIэ шъхьэм къенэ. Ахэмэ 
сызэмыжэгъэ еплъыкIэ Iаджи къысфагъэущы, адыгэмэ 
ятарихъ чыжьэ пэблагъэ зыфысагъэшIы. СымышIэщтыгъэу 
сшIагъэр - сшIогъэшIэгъон, сшIогъэшIэгъоным джыри 
сымышIэ горэ къызэрэхэтэджыкIыжьыщтыри зыщызгъэгъупшэрэп. IофыкIэ писателыр шхэкIыгъэ зэрэмыхъущтыри 
къызгурэIо, Iофмыух нэкIыгъэм ар къырифэкIы къэси 
игупшысэ зырегъэдзы, нахь чыжьэу егъаплъэ.
ИлъэситIум къехъу гъэзетым сыIутыгъэу, 1958-рэ 
илъэсым ныбжьи сызэмыжэгъэ Iоф къыщыздэхъугъ. А 
мафэм ыпэ Афыпсыпэ сыщыIагъэти, щэджагъо нэс сыкъэгужъуагъэу IофшIапIэм сыкъэкIуагъ.
- КIалэ, тэ ущыIагъа, зыкъэбгъэгужъуагъ, тэ мыкIэ 
хэкум уридепутатынэу тиредакциекIэ укъэдгъэлъэгъуагъ,- 
кабинетым къыслъихьэгъэ ПIэтIуащэ Мурат къызысеIом, 
къысэсэмэркъэу сшIошIи, апэ сшъхьэ къихьагъэр фэсыдзыжьыгъ:
- Уичылэгъумэ сэлам къыпфысагъэхьыжьыгъ...
- Сичылэгъумэ тхьэегъэпсэу ясэIожьы, ау удепутатынэу узэрэдгъэлъэгъуагъэр шъыпкъэ, сыпфэгушIо.

--- Page 313 ---

ПIэтIуащэ Мурат парторгым уигъэпцIэщтэп. Аущтэуми, 
сшIошъ хъу-мыхъоу зэхэсхыгъэр сигуапэ, ау, сиIофшIэгъумэ аблэIэбыкIхи, ар къызыкIысфагъэшъошагъэр 
сымышIэу сегупшысэ, къыстемыфэ фэдэуи къысщэхъу, 
сэукIытэ. Ардэдэм сятэжъ сыгу къэкIы, сяни сшынахьыжъхэри арых. ГъэшIэгъоныр, тичылэ Совети сынэгу къыкIэтаджэ, ощхымрэ жьыбгъэмрэ тIэкIу агъэпкIыжьыгъэ бы ракъ 
плъыжьэу ащ ренэу пылъагъэри, чылэ лIыжъхэу пчыхьэрэ 
чэу къуапэм дэжь щызэхэсхэри, къыщызэрэугъойхэрэ 
шъэожъыехэри сынэгу кIэтых.
ХэшIыкI зыфысимыIэгъэ депутат Iофыр спшъэ къыралъхьэгъахэу апэм къызэрэсшIошIыгъагъэр тэрэзыгъэп. 
Сыхадзынэу сыкъагъэлъагъуи, сыхэзыдзыщтмэ сызаIокIэм, 
цIыфмэ урялIыкIоныр, ахэр зыгъэгумэкIырэ Iофыгъомэ 
уагъэгумэкIыныр, ппшъэ къыралъхьэрэр афызэшIопхышъумэ зэрэнасыпыгъэр къызгурыIуагъ. Джа илъэсым 
къыщегъэжьагъэу 1991-м нэс сыдепутатыгъэшъ, къысэолIэгъэ цIыф пэпчъ сишIуагъэ езгъэкIынымкIэ слъэкI къэзгъэнагъэп. Спшъэ къифэу зэшIосхыгъэри макIэп, сфызэшIомыкIыгъи къыхэкIыгъ.
Гъэзетым цIыфмэ сахищагъэмэ, депутат пшъэрылъым 
ахэмэ сарипхыгъап. Уегупшысэу егъашIэм ущысыгъэкIи, 
ныбжьи пшъхьэ къимыхьан Iаджи щыIакIэм къыхэтаджэ, 
ахэмэ язэшIохыни уапашъхьэ къеуцо. Джахэмэ журналистым, писателым ящыкIэгъэщт гупшысабэхэм уакъыфагъэущы, щыIакIэм щыпхырыпщынэу укъыфаIэты. ЩыIакIэм 
щыпхырымыщышъугъэ, гъэзетым къыхэмыутышъугъэ 
Iофыгъохэр тхылъмэ къащэоIэты, ахэмэ афыуиIэ еплъыкIэхэр къэбгъэлъэгъорэ цIыфмэ аIуплъхьэзэ, тхылъеджэхэр огъэгупшысэх, нэмыкI лъэгапIэхэу щыIакIэм къыщытэджыхэрэм яощалIэх.
Сигъэзет IэнатIэ сыгу рехьы, усэтхыными сыпыурэп. 
Чылэмэ садахьэу, цIыфмэ саIукIэ къэси, хъугъэ-шIэгъабэмэ 
сяуалIэ, статьяхэм анэмыкIхэу усэхэр зэстхылIэщт Iофыгъохэри къысфэтэджых. Ахэр усэ сатырэм сфимыгъафэхэ 
зыхъукIэ, прозэм зесты сшIоигъоу сэхъу, ау ескушъурэп. 
Сигухэлъ шъэфхэм гъэзет статьяхэр къатекIох. АхэмкIэ 
зысэгъэрэхьаты, ау етIани гур сауж икIырэп, зыфаер 
сигъашIэ шIоигъу.
Хэта зышIагъэр зигугъу къэсшIыщтыр тигъэзет пчъэIушъхьэ къызэрэщежьэщтыр? Ащ гъэзет Iоф хэмылъыгъэми, а лъэхъаным ар симыщыкIэгъагъэми, сищыкIэгъэнэу 
сшъхьэ къимыхьэгъагъэми, илъэс щэкI фэдиз пыужьыгъэу 
ащ ишIуагъэ къысэкIыжьыгъ. Джары ошIэ-дэмышIэ гъогупэкIэ гъэзетым уздищэщтыри, нэIуасэ узыфишIыщтыри 
пшIэрэп зыкIаIорэр.
А мафэм, мыры сIонэу, Мамхыгъэ сызыфэкIогъагъэр 
къэсшIэжьырэп. ЕджапIэм фэгъэхьыгъэ Iофыгъон фае 
зыуж ситыгъэр. Ащ идиректоррэ сэрырэ пхъэтэкъэжъым 
тес лIыжъ одым сэлам етхи тызыблэкIым, сыгу зыгорэ 
къысиIуагъэ фэдэу, сыкIэупчIагъ.
- Ар Нарбэкъо Хьасан, къэндзал лIыжъ,- сигъусэ 
къысиIуагъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ.- 
ЛIыжъ гъэшIэгъон...
- Сыда гъэшIэгъонэу ащ хэлъыр?
- Шэуджэн Гощэунае ынапэ тырахынэу хьапсым дырадзэгъагъэмэ ащыщ мыр!.. Зэхэпхыгъэба?
Шэуджэн Мосэ 1918-рэ илъэсым, август мазэм ыкIэхэм адэжь Хьакурынэхьаблэ зэрэщаукIыгъагъэр сшIэщтыгъэ нахь, ишъуз Гощэунае хьэкIэ-къокIагъэу дызэрахьагъэм 
сыщыгъозагъэп. Бзылъфыгъэм "ынапэ тырахынэу" сызигъусэм зыфиIуагъэм сигъэтхытхыгъ, а къэбарымкIэ ышIэрэри къезгъэIуагъ. Фарзэ лъэныкъом щекIокIыгъагъэ 
революцием илъэхъан Хьасанэ "плъыжьхэм" ягъусагъэти, 
"фыжьхэм" агъэтIысыгъэхэм ахэтыгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, 
бэмэ ащыгъуаз, пэкIэкIыгъэри макIэп. Зесфэрэ Iофыр 
сэухыфэ сшIуабэ дашIэзэ, пхъэтэкъэжъым тес лIыжъыр 
сшъхьэ имыкIэу къэзгъэзэжьыгъ.
Джарэущтэу Нарбэкъо Хьасан идунай ыхъожьынкIэ 
къэнэжьыгъэ шIагъо щымыIэу къезгъэIотэжьыгъэр стхыгъэ, 
шъхьэм исыубытагъ. А лъэхъаным, 1956-рэ илъэсым, 
Шэуджэн Гощэунае фэгъэхьыгъэу тхылъ стхынэу сыгу 
имылъыгъэми, илъэс щэкIым къехъу тешIэжьыгъэу ащ 
ишIуагъэ къысэкIыжьыгъ. Бзылъфыгъэм ехьылIэгъэ тхылъым 
ыуж зесфэзэ, Шэуджэн Мосэрэ Гощэунаерэ якIодыкIэ 
фэгъэхьыгъэ судэу 1925-рэ илъэсым щыIагъэм, прокурорым 
укIакIохэр зэригъэмысэрэ гущыIэ кIэухэу къышIыжьыгъагъэм итхэр Нарбэкъо Хьасан къысфиIотэ жьыгъагъэмэ 
къаушыхьатыжьыгъ. Ежьыри а IофымкIэ шыхьатэу тхылъыпIэм итыгъ. ТхылъыпIэмэ арымытхагъэу, узгъэгупшысэнэу, 
лъэхъан хьылъэр зэхыуигъэугуфыкIынэу лIыжъым сапашъхьэ къыригъэтэджагъэхэри бэ, сызыIуигъэкIэгъэ цIыфхэри 

--- Page 314 ---

макIэп. Джахэри нэмыкIхэри "Гощэунай" зыфиIорэ тхылъэу 
1986-рэ илъэсым къыдэзгъэкIыгъэм ылъапсэх.
"Хэтрэ цIыф шъуIукIагъэми, ежь шъуемыжэу, шъо 
апэ цIыфыгъэ ешъух,- тянэ зэшмэ къытиIо зэпытыгъ. ТIэкIу 
тыригъашIэти, къыпигъэхъожьыщтыгъэ: - "ШIу шIи, псым 
хадз" зэраIоу, шъуишIушIэ шъукIэлъымыплъэжь". 
Мафэ къыхэкIырэп сянэ ишIушIагъэрэ игукIэгъурэ 
сщыгъупшэу, ащ инэхъой джы къызнэсыгъэми МэщбэшIэ 
лIакъом къытшъхьэщыт. Зэшмэ къатекIыгъэмэ, хьаблэм, 
чылэм зинэIосагъэхэу къыдэнагъэмэ ащыкIэкIыжьэу, 
зэрэцIыфышIугъэр, зэрэакъылышIуагъэр, гущыIэгъуупчIэжьэгъушIоу зэряIагъэр къыпфаIотэщт. Сижъышъхьэ 
илъэсхэми сянэ игущыIэ Iушхэм сыщагъаIэ: Iэдэб зыхэгъэлъ, 
цIыфыгъэ зехьэ, узыхэтхэм захэгъэзагъ, урищыкIагъэу 
хэт къыоолIагъэми, ппшъэ ифэщтмэ, фашI, ау пфэмыукIочIыщтымкIэ умыгъэгугъэ, зыкIыпфэмышIэщтыр гурыбгъаIомэ, ыгу къыобгъэщтэп.
Сыгу къэкIыжь къэсми згъэшIагъорэр Литературнэ 
институтым сыщеджэзэ, хэта шъуидиректорыр, сыда 
ыцIэр, ылъэкъуацIэр ыIуи къызэрэсфэтхэгъагъэр ары. 
Апэм къызгурыIогъагъэп, етIанэ сызегупшысэм, зыгорэкIэ 
къыфатхэмэ сIозэ, бэрэ сигъэгумэкIыгъ. Гъэмэфэ гъэпсэфыгъор къэблэгъагъэти, къызыкIэупчIэрэр фэстхыжьыгъагъэп. Чылэм сыкъызэкIожьым, джэуапынчъэ зэрэсшIыгъэр щыгъупшагъ сшIошIыгъ шъхьакIэ, сыхэукъуагъ. 
- Адэ, сикIал, сыкъызкIэупчIэрэ тIэкIумэ яджэуап 
къептыжьырэпи? - къысэгыигъ.
- Сыда зыфапIорэр? - нэмыз-Iумызэу сеплъыгъ.
- СыкъызыкIэупчIэрэр шъуидиректорба.
- Директор тиIэп тэ, ректор нахь.
- Мыдиректормэ, джа зыфапIорэр ары.
- Сыда епшIэщтыр?
- ЕсшIэн макIа,- сидыс упчIакIэ сянэ гу лъимытэ фэдэу, 
сиакъыл "къызэримыхьырэр" ыгъэшIагъоу къысIугушIуагъ,- сикIалэ езгъэджэрэ-зыпIурэм сшъхьэкIэ сыIумыкIэми, гукIэ тхьэуегъэпсэу есIонэу ыцIэ сшIэн фаеба? Ащ 
изакъоп, шъуезгъаджэрэм пэпчъ, тхьэкIэкIо-лъэкIакIоу 
шъуиIэмэ анэс ацIэхэр сшIэн фае. "Гурэ псэрэ зэнэсы" 
аIошъ, сызэхамыхыми, сызэрафэразэр арэшI. Хьынэп-хьылъэп, дэгъуба зэрэмышIэ шIушIэ уазыфагу илъыныр. 
ШIум шIу къелъфы, сикIал. Джа дэдэр еми изекIуакI.

--- Page 315 ---

 Джащ фэдэу симыекъопэ щыIэкIэ-псэукIи сянэ ышIэмэ 
шIоигъу: сиIофшIакIэ егъэгумэкIы, ныбджэгъу сфэхъугъэ мэ агъапэ, ацIи, алъэкъуацIи, зыщыщхэ чылэхэми 
къакIэупчIэ, сызыкIэрыс столым, сызэрытхэрэ къэлэмым 
анэсыжьэу зэрегъашIэ. IофшIэным къыздыIутхэу зыцIэ 
къесIоу зэхихыгъэхэр щыгъупшэхэрэп. "Андырхъуаер 
чылэкIэ тэ щыща? IэнэтIэшхо фагъэшъошэнэу сыда къыухыгъэр? Блэшэ Мыхьамодэ тхьамыкIэм шIукIэ себгъэплъыгъ, иузыкIи сыгу ебгъэгъугъ. Хьатитэ Хьаруни ренэу 
игугъу къэошIышъ, кIэлэ дэин фаеп. Тхьаркъохъо Юныс, 
Къуныжъ Мыхьамэт, Дыхъу Мурат, къызэрэпIорэмкIэ, 
Мухътар илэгъух. Ныбджэгъуныгъэ къыбдызэрахьэшъ, 
шъхьэкIэфэныгъэ-нахьыжъыгъэ адызехьажь, уазэрэнахьыкIэр зыщымыгъэгъупш, чылэм къысфащэхи ахэр, сикIал, 
нэIуасэ къысфэшIхэба, сэгъэхьакIэхэба" - сянэ зынэмыс 
къыгъанэрэп. КIэрэщэ Темботи, Хьаткъо Ахьмэди, Пэрэныкъо Мурати, Лъэустэн Юсыфи, Еутых Аскэри, Кэстэнэ 
Дмитрийи, Жэнэ Къырымызи, ХьадэгъэлIэ Аскэри ятхылъхэр тиунэ илъхэшъ, Iэ ащефэ, ясурэт адэтмэ яплъы, адэмытмэ, дэтэу къысфахь къысеIо. Зисурэт фэмыплъэкIырэр 
Еутых Аскэр, сиапэрэ тхылъ къыдэкIынкIэ ишIуагъэ къысигъэкIыгъэшъ, сиредакторыгъэшъ, кIэлэ бэрэчэткIэ еджэ. 
"Ахэр ары узигъусэщтыр, Iоф зыдэпшIэщтыр, гъашIох, 
лъытэныгъэ афэшI" - къысфегъэпытэ.
Москва илъэситфэ сыщеджэфэ, ежь къызэриIожьыщтыгъэмкIэ, "говорит Москва" радиом къызиIокIэ, сымакъэ зэхих фэдэу къыщыхъущтыгъ. ЗэкIэми анахьэу ыгу 
рихьыпэщтыгъэр Кремлэ сыхьатым икъытео макъ. Пчэдыжьыпэри щэджэгъуапэри блигъэкIыщтыгъэп, чэщныкъо 
теоми бэрэ ежэу къыхэкIыщтыгъэ. Джы "къэзыIорэр 
Мыекъуапэ" зызэхихыкIэ, дунаир игушIуагъу, гукIэ Москва 
икъэлэ ураммэ зэрадэтыщтыгъэу, мыщи дэтэу къыщэхъу. 
РадиомкIэ сиусэмэ сыкъяджэ зыхъукIэ, сымаджэу щылъ ми, Iэзэгъу фэхъушъ, къэтэджыжьы.
Сянэ цIыфхэр нэIуасэ зыфишIынхэр, адэгущыIэн-къыдэгущыIэнхэр икIас. Мыекъуапэ щызгъэIэнэу къызысщэ кIэ, 
цIыфыгъэ нэхъой-бэрэчэтыгъэр тиунэ икIырэп. ХьакIэм 
гушIуагъор къызэрэдакIорэр шъыпкъэ. Сянэ мыхьакIэми, 
къылъихьэрэмэ яхьатыркIэ чэфыгъо-гушIуагъом тыщыурэп, тиунэ гущыIэ дахэрэ чэф макъэрэ нэмыкI иIукIырэп. 
"ЦIыф зикIасэр цIыф щыкIэрэп" зэраIоу, ащ ренэу куп 

--- Page 316 ---

къегъэтIысэкIыгъэу, зыхигъэдэIон-зыхигъэплъэнхэ щымыкIэу къехьы. ТипчъэIупэ щызэблэкIхэрэр хьэблэ ныохэм 
язакъоп, гъунэгъу лIыжъхэри гущыIэгъу-акъылэгъу 
къашIынэу къыфэкIох. Изакъо зыхъурэм, ыкъомэ къатекIыгъэ цIыкIухэр къеухъурэикIыгъэхэу, сшынахьыжъмэ 
ащыщ гори ыпашъхьэ исыжьэу Iэпэпщынэм мэкIэ-макIэу 
орэд къырегъэкIы, загъори мэкъэ шъабэкIэ дежъыу.
КIэкIэу къэпIон хъумэ, КъурIан еджэным, пщынэ еоным, 
орэд къэIоным, къэшъоным яхьылIагъэу щыIэр зэкIэ сянэ 
икIас. Садэжь къызыкIорэм, зэ-тIо театрэм сымыщэу 
къыхэкIырэп. Ежьыр ары нахь, сэрэп ыгу къэзгъэкIырэр. 
ГъэшIэгъоныр, ыныбжьыкIэ хэкIотагъэми, ылъэгъугъэр 
ыгу риубытагъэу зэхефы, IупкIэу къеIотэжьы.
Зэгорэм, чылэм сыкIожьыгъэу, зэрихабзэу сянэ 
къысэупчIыгъ:
- УиIофхэр, сикIал, сыдэу щытха? Уишъэогъу-ныбджэгъухэри сыдэу къыпфыщытха?
Сянэ къыситыгъэ упчIэм фэгъэхьыгъэу сызыгъэгумэкIырэ шъхьаихыгъэ джэуапым мыщ фэдэ мэхьанэ хаслъхьэзэ, усэ стхыгъагъэ: "УиIофхэр, сикIал, сыдэу щытха? 
Уишъэогъухэри дэу къыпфыщытха?" "СиIофхэри, тян, 
уязэгъыщт, хъущтых, сишъэогъухэри дэгъоу къысфыщытых". "Ари хъяр, сикIал, ари насыпыгъ, сыгумэкIыжьрэп, 
джы учъэпхъыгъ". "Ары шъхьакIэ, сиIэх сэ джэгъогъухэр, 
Силажьи сшIэрэп, къысадзы лъэбгъухэр". "Ащыгъум, 
сикIал, джы лIы ухъугъап, Джэгъогъу зимыIэм сыд илIы 
шапхъ!"...
...Гъэзетым Iоф щысшIэзэ, сидепутат Iофхэми къакIесымыгъэчэу, усэтхыныри зэпысымыгъэоу сыпсэузэ, 
1959-рэ илъэсым ибжыхьэпэ мафэ горэм Адыгэ хэку 
комитетым пропагандэмрэ агитациемрэ иотдел ипащэу 
Натхъо Чэмал дэжь сыкIонэу къысфытеуагъэх.
- Дэгъоу укъэкIуагъ,- сызэрэчIахьэу есхыгъэ сэламым 
джэуап къыритыжьыным ычIыпIэкIэ къыIуи, Натхъор къэтэджыгъ,- некIо, Бэрзэджыр къытэжэ.
А лъэхъаным Бэрзэдж Нухьэ КПСС-м и Адыгэ хэку 
комитет идеологиемкIэ исекретарыгъ. ЗэIукIэмэ ахэсэу, 
урамым щысымылъэгъугъагъэмэ, синэIосагъэп. КъысфырихьисапымкIэ Натхъо Чэмал сеупчIынэу игъо симыфэзэ, 
секретарым икабинет сырищагъ. Бэрзэдж Нухьэ нэгушIоу 
къыспэгъокIыгъ. Сигъэзет, сидепутат, сиунэгъо Iофхэм, 

--- Page 317 ---

сызщыщ чылэм анэсыжьэу къакIэупчIагъ, етIанэ сызыфащагъэр къысиIуагъ:
- Хэку комитетым пропагандэмрэ агитациемрэкIэ 
иотдел ипащэ уригуадзэу, илектор куп уриIэшъхьэтетэу 
удгъэнафэ тшIоигъу. Сыд о ащ къепIуалIэрэр?
IофыкIэу къысапэсырэм хэшIыкI фысиIэп. ЕтIани ащ 
фэдэ упчIэ къысатынэу, партием ихэку комитет Iоф щысшIэнэу ныбжьи сшъхьэ къихьагъэп, къэбарым сызэкIиIулIагъ. IэнэтIакIэу зыфаIуагъэм сыщымыгъуазэу, сызэсэгъэ 
гъэзетыр гум пымыкIэу гущыIэ зэмыпхыгъэхэр къасIохэу 
есэгъажьэ. Бэрзэдж Нухьэ ыпашъхьэ илъ тхылъыпIэмэ 
ахэплъыхьэу, сIорэмэ къямыдэIоу къысшIошIы шъхьакIэ, 
сыхэукъо.
- Кемаль Салиховичымрэ сэрырэ тызыIут IэнатIэм 
тыкъыфалъфыгъ пшIошIа? МэкIэ-макIэзэ Iофымэ уащыгъозэщт, тэри тыкъыбдэIэпыIэщт. Мары сеплъышъ, институтыр дэгъу дэдэкIэ къэуухыгъ, партием узыхэтыр илъэсипшI хъугъэ.
- Ары шъхьакIэ, Нух Асланчериевич, ащ фэдэ IэнатIэкIэ 
сыныбжьыкIащ...
- Илъэс тIокIырэ ирэм уитэу уныбжьыкIэна? - Бэрзэдж 
Нухьэ зэхихыгъэр егъэшIагъо.- Облоном сызытырагъахьэм ощ нахьи сынахьыкIагъ. ЛэжьакIомэ яхэку Совет 
итхьамэтэ гуадзэ сызашIыми, джы узэрытым ситыгъ. Армэ 
зыфапIорэр, ощ нахьи сызэрэнахьыжъыр илъэситф ныIэп,- 
телефон трубкэр къытырехышъ, ыдэжь сычIищэмэ зэрэшIоигъор зыгорэм реIо. Цундэкъо Ибрахьимэ ыцIэ зызэхэсхыкIэ, партием ихэку комитет иапэрэ секретарь зэрэдэгущыIэрэр къызгурэIо.- Зымафэ зигугъу тшIыгъэгъэ 
МэщбашIэр уадэжь къасщэ сшIоигъу.- Трубкэр Бэрзэдж 
Нухьэ зытырилъхьажьыкIэ, зыкъысфегъэзэжьы.- Зы 
къызгурыгъаIу, партием уримыщыкIэгъагъэмэ, тыкъыуаджэщтыгъэп. Ибрагим Саидовичым дэжь тызыкIокIэ, 
тыкъэмыгъэукIытэжь, ппшъэ имыфэн Iофэп къыпфэдгъэшъуашэрэр.
Джарэущтэу КПСС-м и Адыгэ хэку комитет Iоф щысшIэнэу есэгъажьэ. СызэрагъэтIысхьэгъэ кабинетышхор 
мэфэныкъом къэсплъыхьэ сфикъугъ. Натхъо Чэмал шъабэу, мыгумэкIыхэу сшIэщт Iофыр къысфиIотагъ шъхьакIэ, 
къызэрезгъэжьэщтыр сшIэрэп. Лекционнэ Iофмэ анэмыкIэу печатыр, культурэр, медицинэр, литературэмрэ 

--- Page 318 ---

искусствэмрэ спшъэ къырилъхьагъ. Ахэми хэшIыкI тIэкIоу 
афысиIэр зыдэхъугъэр сшIэрэп. Ащ нэмыкI горэми сегъэгумэкIы: тибынмэ сямыупчIыжьэу, аIощтыр сымышIэу 
IэнэтIакIэм сезэгъыгъ. Гум илъыр сянэ, сшынахьыжъмэ 
афисымыIотыкIэу, къысаIощтыр сымышIэу сызэгъэщтэп. 
Зэ тхьаумафэр къэсэу чылэм сыкIожьыгъот. Ахэмэ шIу 
къыздэхъумэ ягопэщт, ау сянэрэ сшынахьыжъ Мыхьа мэтрэ 
ягулъытэ нахь чыжьэу нэсышъ, адрэ сшыхэм анахьи мыхэр 
упчIэжьэгъу къысфэхъущтых. Сянэ иIушыгъэ-гупшысакIэмэ 
дунаим узэрэтетыщт шIыкIэ-еплъыкIабэмэ сакъыфигъэущыгъ. Мафэр тфимыкъоу пчыхьэ ренэм пытыдзэжьэу бэрэ къыхэкIы. Зэрылъ унэм сызыдигъуалъхьэкIэ, 
чъыем сырекIыфэ тIон тэгъоты. Чылэ къэбармэ язакъоп, 
гъэзетмэ ямыджэми, радиом зэредэIурэр пшIэнэу дунэе 
къэбарми зэращыгъуазэр икъэупчIакIэкIэ къэошIэ. Америкэм къихъухьэрэмэ агъапэ, Кубэ итекIоныгъэмэ акIэгушIу 
(сэри Фидель Кастро фэгъэхьыгъэу усэ стхыгъэ, ащ ыуж 
илъэс щэкI тешIагъэу, 1990-рэ илъэсым имай мазэ, Фидель 
Кастрорэ ышэу Раульрэ мэфипшIэ Кубэ сыщахьакIэщт, 
ахэмэ яхьылIэгъэ гукъэкIыжьхэри, игъо къызысырэм, мы 
тхылъым къыщыстхыжьыщтых), Австралием зэрэщыогъушхор ыгу къео, адрэ хэгъэгумэ ялыягъэу Японием нахьыбэрэ чIыгур зыкIыщысысырэм кIэупчIэ, Черчилль джыри 
псаумэ зэрегъашIэ, Африкэм зыкIыщыгъэмэфэ зэпытрэр 
ыгъэшIагъозэ, а фэбэ жъоркъым сыдэущтэу чэбакIохэр 
къелыжьхэра еIо, адыгэ тырку икIыжьым тытегущыIэ хъумэ, 
ынэпсыхэр къечъэх.
- А сикIал, а Исхьакъ,- щагум сыкъыдэхьажьыгъэу, 
сянэ гушIо-гыекIэ къыспэгъокIы,- IэнэтIэшхо къызэрэуатыгъэр тэбгъэшIагъэпи адэ! Дунаир сфикъужьыгъэп, 
сикIал,- сянэ IаплI къысещэкIы, сынэкIушъо Iэ къыщефэ.- 
ТыгушIуагъ, тихьэблэ нэжъ-Iужъхэри гушIуакIо къысфэкIуагъэх.
- Хэта къышъозыIуагъэр? - мэфэ зыщыплI нахь зытемышIэгъэ къэбарыр псынкIэу къазэрэнэсыгъэр сэгъэшIагъо.
- Къэбар мыIу щыIэп. А нысэ, мыдэ шъукъэпщэрыхь, 
тхьачэти, чэти шъумыIо, дэтым шъухэIаб.

--- Page 319 ---

Тхэн IофшIэнымкIэ сищысэтехыпIэ заул

--- Page 320 ---

IэнэтIакIэм цIыфмэ сазэрэIукIэщтыгъэр нахь макIэ 
ышIын сшIошIыгъагъэми, нахьыбэрэ сахахьэ хъугъэ. Iофэу 
зесхьэрэм елъытыгъэу сигулъыти нахь чан зэрэхъурэр 
зэхэсэшIэ. Сыдрэ Iофи телъэдэгъэ-псынкIагъэ зэрэхэмылъын фаер къызгурэIо. УзыхэукъокIэ, Iоф зыдыуиIэри 
хэогъэукъо. ЕтIани партийнэ IофышIэм нэмыкIынэкIэ 
цIыфхэр еплъых. Ащ ишIыкIэ-гъэпсыкIэ, игущыIэкIэ-IэутIэ 
шIыкIэ, ищысыкIэ-кIуакIэмэ анэсыжьэу бэмэ щысэ тырахы. 
ЦIыфхэр къыпкъырыплъыхьэ зыхъукIэ, уфай-уфэмыеми, 
урамми, IофшIапIэми уащызфэсакъыжьы, IокIэ-шIыкIэ 
лыягъэмэ защыодзые. 
Iоф зысшIэрэ илъэсым къыубытыгъэ уахътэм спшъэ 
къыралъхьэгъэ Iофхэм нахь сахэгъозагъ: лекционнэ пропагандэмрэ медицинэмрэ къин къысфэхъущтыгъэхэми, 
печатымрэ, литературэмрэ, искусствэмрэ яIофыгъохэр, 
зыхэпшIыкIырэм урыIаз сянэ зэриIощтыгъэу, къысэхьылъэкIыщтыгъэхэп. Джа уахътэм къыкIоцI роман, пьесэ, 
усэ Iэпэрытх заулэу тиотдел щызэIукIагъэмэ уасэ щафэтшIыгъ. Джэгъупэ Джамбулат ипьесэу "Возмездие" зыфиIоу Ахэджэго Мэджыдэ театрэм щигъэуцугъэ спектаклэми тытегущыIагъ, гъэзетмэ, тхылъ тедзапIэм къащытэджыщтыгъэ Iофыгъо зэфэшъхьафхэри зэхэтфыгъэх. 
Медицинэм, печатым, литературэм, искусствэм, нэмыкIхэм 
афэгъэхьыгъэ тхьаусхэ Iофыгъохэми язэхэфын-зэгурыгъэIонмэ ауж ситыгъ.
"ЩыIэныгъэ гъогур хьылъэми, тхъагъо" сятэжъ 
зыкIиIощтыгъэр мафэ къэсми нахь къызгурэIо. СызыIутыгъэ гъэзетымрэ хэку комитетымрэ яIофшIэнкIэ зэрагъэхьырэ щыIэп. ЦIыфхэр бэу къысэуалIэх. Сыд фэдэ 
уахъти колхоз губгъомэ уарыхьаныр гъэшIэгъоны. Колхоз 
шъофхэм язакъоп сикIуапIэр, къалэми чылэми адэт промышленнэ предприятие зэфэшъхьафмэ сахахьэ, цIыфмэ 
нэIуасэ зафэсэшIы, ащыслъэгъурэр сшIогъэшIэгъон, 
сишIэныгъэ, сидунэе гупшысакIэ лъагъэкIуатэ. Сэ мэкъумэщышIэ лIакъо, слъэкъуацIэ къэзгъэшъыпкъэжьрэм, 
сыкъыхэкIыгъ, чIыгум сырапIугъ, сыралэжьыгъ, загъорэ 
чIыгу бзыгъэ-тхьацум сыхапшыкIыгъэу къысщэхъу. Къалэм 

--- Page 321 ---

сыдэкIэу шъоф зэикIмэ сазыхаплъэкIэ, сызэрэхъурэр 
сымышIэу, сэрэбыб Iоу сыгу зепхъуатэ.
Илъэсым исыдрэ IофшIэгъу уахътэ пштэмэ, мэкъуогъу 
мафэхэмрэ лэжьыгъэIухыжь уахътэмрэ нахь сикIасэ ахэтэп. Мыщ фэдэ мафэхэм сятэжъ мэкъуао сызэрэздищэщтыгъэр сыгу къэкIыжьы. Ежь ищэмэдж кIэмыхьапэу, 
сфэIэрыфэгъоу сэри щэмэдж сиI. Сятэжъ иныбэкIапхэ 
фэдэкъабзэу сэ синыбэкIапхи хьазыр. Сятэжъ зэришIэу 
сэри ар зыкIэсэкъузэшъ, ыуж сеуцо, уц иупкI "цIышхъ" 
макъэр къытпыIукIэу тызэлъэкIуатэ, аргъэн сатырхэр 
бгъуитIумкIэ къызэтэнэкIы. Мэкъу упкIэгъэкIэ мэ IэшIур 
зыхэт жьы къабзэр бгъэм диз. Сятэжъ ыуж сыкъенэми, 
сыгузажъорэп, пшIэрэ Iофым уегугъун фае - мэкъур 
исцунтхъыкIырэп. Щэмэджым мыжъоупцIэр дидзэнэу 
сятэжъ къызыуцукIэ, сэри ар сэшIэ.
- Аргъэнмэ зэ яплъи, Исхьакъ. Сыда ахэмэ угу къагъэкIырэр? - ГъэшIэгъоныр, сэ сыгу илъыри сятэжъ ыгу 
илъыри зэтефэ, джэуап тыгъо сыригъафэрэп.- Джа 
еджапIэм узыщеджэрэ тхылъмэ адэт усэ сатырхэм яхьщырых.
Сятэжъ ищэмэдж ехьакIыкIэрэ иджэнэ тхыцIэ шъу гъэрэ 
сызяплъыкIэ, схэмылъ кIуачIэ горэ къысхалъхьэ, пшъыгъэр 
сщэгъупшэ. Сятэжъ фэдэу сиджэнэ тхыцIэ сэри резгъэшъукIы сшIоигъу шъхьакIэ, пкIантIэ къысэхырэп, сынэтIэ 
закъу къызытырикIэрэр. Ари бэп, сыкъызыуцукIэ, IэнтэгъукIэ тесэлъэкIыкIы. Тыгъэр игъорыгъоу зы пщэф гъощагъи зэрымыт ошъочапэм къыдэкIуае, осэпсым мэкъу 
лъапсэм зычIедзэ, щэмэдж "цIышхъ" макъэми зеудэгу. 
Шхэгъур къэсыгъэшъ, ныбэ зэкIэутыгъэм зыкъыуегъашIэ.
- Жэр зэкIэкIмэ, ныбэр мэкIыи, ара? - сятэжъ къысэупчIы, мычыжьэу щыт чъыг жьаум, щэджэгъуашхэ щытшIынэу, тычIэтIысхьэ. Джыры ныIэп сызыпшъыгъэр къызысшIагъэр, къонцIэу сыщылъэу хьалыгъур сыбзын зезгъажьэкIэ, сятэжъ къысфидэрэп: - КъонцIэу щылъэу 
хьалыгъур абзырэп! Хьалыгъум уасэ къызэрэпфишIэу ори 
уасэ фэшIыжь...
Джыри щысэ сфэхъугъэ горэмэ ягугъу къэсшIын.
Дэгумыкъо Рэмэзан, Сихъу Аслъан, Лъэцэр Махьмуд... 
Мыхэр лэжьэкIошхох, сытхэ зыхъукIэ, бэрэ сыгу къэкIых. 
Ахэр яцIыф гъэпсыкIэкIи, ядунэе тетыкIэ-гупшысакIэкIи, 
ялэжьакIэкIи, ящхыкIэкIи, якъэшъуакIэкIи, ягубжыкIэкIи 

--- Page 322 ---

зэфэшъхьафхэми, чIыгу дэлэжьэным, мэщым еплъыкIэу 
фыряIэр зы. 
Дэгумыкъо Рэмэзан зысшIэрэр бэшIагъэ. Ар лIы мыин 
пкъы зэхэлъ пытэу, кIо хъумэ, зытеуцорэр хиуфанэу, 
игубжыкIэ уигъатхъэу, угу зэримыгъабгъэу, щхымэ, зэрэдунаеу дэщхы фэдэу, илэжьакIэ губгъом къищэу, ыгу 
къызыдэчъырэм уси ытхэу, къызыдэмычъырэм плъызэу 
щысэу, тхылъ еджэныр икIасэу, загъори ежь-ежьырэу ятэ 
ыцIэ МыхьамчэрыекъокIэ зэджэжьэу, сэ слъэкъуацIэкIи 
къысэджэным ыгъатхъэу Пщыкъуйхьаблэ дэсыгъ. 
Мафэ горэм Рэмэзанэ къысиIуагъ:
- Сэ сижъуакIи тхылъ тхынми зэрагъэхьырэ щыIэп. 
Ары, ары, МэщбашIэр, умыгъэшIагъо, умыщх, (ащыгъум 
зы щхыпси къысхэщыгъэп, ащ фэдэ гухэлъи сиIагъэп), 
Мыхьамчэрыекъом ыIорэр пшIошъ гъэхъу. ЕтIани, къыосIон, 
жъуакIэри тхакIэри зэфэшъхьафы.
- Шъуз пэпчъ ячэмщыкIэ зэфэшъхьафы аIоу зэхэпхыгъэба? - сэри Рэмэзанэ сесэмэркъэужьы.
- Зэхэсхыгъэшъ арба зыкIасIорэр. Шъо, тхакIохэм, 
тэщ фэдэу шъхьэшъорыкIо жъуакIэри къышъухэфэ. ЗэкIэ ми анахьэу сэ, Мыхьамчэрыекъом, сыгу къеорэр ошIа? 
Шъыпкъэр зыщымэкIэ нэкIубгъохэу сызэщызыфызэ, 
зэпырызгъазэхэрэр ары. ПцIыусыкIэми, зиунагъо бэгъон, 
уфэIэзэн фае. Шъо шъукъэуцушъ, шIуцIэр фыжьы шъуIозэ, 
шъузыфажъори шъумышIэу, шъожъо. ПцIэ къесымыIоми, 
ахэмэ узэращыщыр ори зыщымыгъэгъупш.
- Адэ, Мыхьамчэрыекъор,- сэри фэсэдзы,- о дагъо 
гори уимыIэу дунаим утета?
- Мыдэ мыщ ыIорэр,- Iужъу-Iужъоу, макъэри гури 
къыдеIэу Рэмэзанэ мэщхы.- Сэра дагъо зимыIэр? Седжагъэп, сепщагъэп - ар зы. Сыгубжыпх - ар тIу. Колхозым 
ищыкIагъэмкIэ Iэшъхьэтетхэр зэIукIэмэ ащэсэумысых - ар 
щы. Бжьыныфщыгъумэр къыпилъэсыкIэу тхьачэт копкъ 
згъотмэ, сыблэIэбыкIыщтэп, ащ "шъэ" цIыкIу горэ игъусэжьмэ, дэгъу дэд - ар плIы...
- Икъун, Рэмэзан, тэ тшIэрэп нахь, сыдэу щыкIэгъабэ 
уиI?
- Мыхьамчэрыекъом нахь макIэп о уиIэри. КъэошIэжьа, Югославием тызызэдэкIом, Сплит бэдзэрым тызытехьэм, къэбэскъэ шIоIугъэм хьалыгъу фыжь игъусэу сшхы 
сшIоигъу зысэIом, зэхэмыхы фэдэу зызэрыпшIыгъагъэр?..

--- Page 323 ---

- Пщыгъупшэжьыгъа,- ежь къызэриIорэ мэкъамэм 
итэу сэри десэгъаштэ,- тызылъэгъурэм ыгъэшIагъоу 
зыIутлъакIэзэ, зэрэтшхыгъагъэр?..
- Тшхыгъагъэ Мыхьамчэрыекъом къебгъэщэфыгъагъэти... Хъугъэ, хъугъэ, сэри пцIы тIэкIу хэсыусыхьэ хъущтба, шъо, тхакIохэм, пцIы нэмыкI шъутхырэп... 
Сытхэнэу сызытIысыкIэ, загъорэ Дэгумыкъо Рэмэзан 
сыгу къэкIыжьы, естыгъагъэ упчIэри, къыситыжьыгъагъэ 
джэуапри сщыгъупшэрэп:
- Ужъо хъумэ, Рэмэзан, щыкIагъэ пфэхъурэба?
- Мыхьамчэрыекъор жъо хъумэ, ипхъэIэшэ цуабзэ 
зэрэригъэчъэхыщтым пылъ...
...Зымафэ Сихъу Аслъан губгъом сыщыIукIагъ. ЕгъашIэм тымэкъумэщышIэ лIакъоу, натрыфым хэшIыкIыгъэ 
гъомылэр тиапэрэ Iанэу къэтэхьми, непэ сызытеплъэрэ 
натрыфым фэдэ бэшIагъэ сызыримыхьылIагъэр. Натрыф 
хатэ зыфэбагъорэмэ сяни ащыщыгъ. ТикъыпцIэ хъурае 
къэтIэмын зыригъажьэкIэ, натрыф хэлъхьаным тыпыхьэти, 
хьэсэ сатырхэр занкIэ зэрэхъущтым сянэ тыпигъэлъызэ, 
хатлъхьэщтыгъэ. ЧIым натрыфым зыкъызытырипхъэкIэ, 
кIапсэ рыпщэмэ, зы сатырэ IонтIагъи хэмытэу гъэтхэ IукIотым игъорыгъоу зыдагъэлъэкурэ.
Сихъу Аслъан игубгъо натрыф хьасэу сызыхэплъагъэр 
сыдэущтэу унэгъо хэтэ гъэшIогъэ тIэкIум ебгъэпшэн, гъуни 
нэзи иIэп. ГъэтхэкIэ жьы шъабэр натрыф тхьэпэ шхъуантIэмэ 
адэIушъашъэ. ЧыжьэкIэ къэлъэгъогъэ Аслъан икультивацие 
къезыщэкIырэ тракторми, ащ дежъыурэм фэдэу, ымакъэ 
къэIу. Трактор-культивациер чIы шъэбэ шъхьашъор 
зэритэкъокIызэ, сызыдэщытым къыIохьэ.
- ЗгъэшIагъорэр ошIа, Аслъан? - тракторым къепкIэхыгъэм сэлам зесэхым, есIуагъ.- Мы узытесым натрыф 
тхьапи лъакъуи зэримыгъэфыкъорэр ары.
- Мыра? - уцыжъ закъуи зыхэсымылъагъорэ хьасэм 
хаплъэзэ, чIым инэхъой-бэрчэтыгъэ щыгушIукIэу 
къэупчIэшъ, къыпедзэжьы.- Уесэмэ, мыр зэуи арэп.
- Уесэн къодыя, хьауми IэпэIэсэныгъэ ищыкIагъа?
- Хьасэбэкъум удэтэу пкIантIэ къыохымэ, къыбдэмыхъун щыIэп.
- "ПхъэшIэ Iазэм мэзыр иблагъ" ощ фэдэщтын язгъэIуагъэр?

--- Page 324 ---

- Ар къэIогъэщэ-щытхъугъащэ хъунба?..- Сихъу 
Аслъани мэщхы...
...Зыгъэ, пынджыр зыщыIуахыжьырэ бжыхьэ отIэпсы тIэ уахътэ горэм, зыIэ зыпчанэ итхэ мыпсэу-мылажьэхэм 
афэгъэхьыгъэу Лъэцэр Махьмудэ къысфиIотэгъагъэр 
сщыгъупшэрэп.
- Цужъ горэ, зэхэпхыгъа, тхъурбэ Iупсыр къыIукIэу, 
жъощтыгъэ. Ицубжъэ, мыгумэкIыхэу, бадзэ горэ тесыгъ. 
НэмыкI бадзэу блэбыбыкIыщтыгъэр "сыд уищыIэкIэ-псэукI" 
ыIуи, ащ къеупчIыгъ.
- Тэжъо, сикъош, тэжъо,- цубжъэ бадзэм ащ къыриIожьыгъ...
Сэри армэугъэ-фэмыфыгъэ къысхафэ хъумэ, цубжъэ 
бадзэр сыгу къэкIы. Сятэжъи, сяни, сшынахьыжъхэми, 
нэмыкI цIыф Iушхэу сызыIукIагъэхэми ягъэсэпэтхыдэхэр 
сыгу илъ зэпытых. Дэгумыкъо Рэмэзани, Сихъу Аслъани, 
Лъэцэр Махьмуди яIофшIакIи яцIыф гъэпсыкIэхэри синэплъэгъу кIэкIхэрэп.

--- Page 325 ---


Джыри еджакIо Москва сагъакIо
Хэку гъэзетым редакторэу сафакIорэп
НэмыкI IэнатIэ къысапэсы

--- Page 326 ---

1960-рэ илъэсым игъатхэ непэ фэдэу къэсэшIэжьы: 
мартым и 20-м, КПСС-м и Адыгэ хэку комитет иапэрэ 
секретарэу Цундэкъо Ибрахьимэ Краснодар ащэжьышъ, 
ащ ычIыпIэ Бэрзэдж Нухьэ рагъахьэ. 
Тиотдел чIэсхэм тIэ зэкIэдзагъэу Iоф тшIэзэ, май мазэм 
Бэрзэдж Нухьэ ыдэжь сещэшъ, къысеIо:
- Мы зигугъу къыпфэсшIыщтым джэуап къептыным 
ыпэкIэ егупшыс, оркIи нахьышIу хъунэу теплъы. ЕджакIо 
удгъакIо тшIоигъу.
- Тыда? - зэхэсхыгъэр згъэшIагъоу, седжагъэба гукIэ 
зэсIожьызэ, сеупчIыжьыгъ.
- КПСС-м и ЦК и Апшъэрэ партийнэ школ. ИлъэситIо 
Москва укъыщеджэмэ, партийнэ шIэныгъэ дэгъу уиIэу 
къэбгъэзэжьыщт. Егупшыс, уедгъэзырэп.

--- Page 327 ---

- Ары шъхьакIэ, Нух Асланчериевич, сэ ситхэн сэнэхьатыкIэ...
- Джа сэнэхьат дэдэр ары еджакIо узфэдгъэкIощтыр, 
журналистмэ яфакультет учIэхьащт. Ощ фэдэ цIыфхэр 
тищыкIэгъэщтых. Мэфищ пIалъэ къыпфэсэшIы: егупшыс, 
уиунагъуи еупчIыжь.
Зянэ Москва щыпсэурэ шъузым ыуж сян ары къыздезгъэштагъэр: 
- Адэ дэгъуба, сикIал, ащ фэдэ къыуапэсыгъэмэ. 
Нысэм янэ гущи изакъоу Москва дэс, еджэныр къызыуухыкIэ, а тхьамыкIэри къыздэшъущэжьыгъэмэ дэгъугъэ, 
шъуиунагъокIи нахь шъутынчыныгъи...- Сянэ плъызэу 
тIэкIурэ щыси, къыпигъэхъожьыгъ.- КъэошIэжьа, сикIал, 
папэ тхьамыкIэм ыIощтыгъэр? ЦIыфыр щэIэфэ, шIэныгъэ 
ищыкIагъ. Тэ мышIэныгъэм тичэугъуанэ тыдегъэплъы, о 
уеджэн плъэкIынэу Тхьэм амал къыуитыгъ, джыри уныбжьыкI, илъэс щэкI ухъугъэп, шIэныгъэм игъогу пфызэIухыгъ.
Джаущтэу тиунагъокIэ тызэхэгущыI-тыкъызэхэгущыIэжьи, КПСС-м и ЦК и Апшъэрэ партийнэ школ ижурналист 
факультет сычIэхьанэу Москва сыкIуагъ. Ащ учIэхьаным 
пае, апшъэрэ гъэсэныгъэ уиIэмэ, экзамен птынэу ищыкIэгъагъэп: игъэкIотыгъэу уипсауныгъэ ауплъэкIунымрэ 
хэгъэгум, дунаим ащекIокIырэ политикэм хэшIыкI дэгъу 
фыуиIэнымрэ ищыкIэгъагъэр. Ахэмэ уазыпхырыкIыкIэ, 
КПСС-м и ЦК икомиссие къыIощтыр ары зэкIэми апшъагъэр. УиIоф фэхъугъэ кIэухымкIэ макъэ къыодгъэIущт ащ 
ыIощтыгъэ нахь, гугъапIэ къыуитыщтыгъэп. Сэ сызыхэт 
купымкIэ нэбгырэ тIокI фэдиз тыхъущтыгъэ. Сичэзыу сежэу 
сыщысызэ, лIы лъэпэлъагэу зблэкIырэм сыкъишIэжьи, 
къызэтеуцуагъ: Дмитрий Алексеевич Поликарповыр ары. 
Илъэс заулэ хъугъэ ар зысшIэрэр. Литературнэ институтым 
иректорыгъ, СССР-м иписательхэм яправление ипартком 
исекретарыгъ, джы КПСС-м и ЦК культурэмкIэ иотдел 
ипащ.
- Дэгъоу ошIэ партийнэ школым узэрэчIахьэрэр,- 
Поликарповым къысиIуагъ,- марксистскэ-ленинскэ шIэныгъэр, партийнэ IофышIэхэм язакъоп, писательхэми 
ящыкIагъ.
Дмитрий Алексеевич Поликарповыр комиссием 
зэрэхэтыр арыщтын, сентябрэм и 1-м еджакIо сыкъэкIонэу 
къысаIуи, сыкъычIатIупщыжьыгъ.

--- Page 328 ---

Литературнэ институтым елъытыгъэмэ, сызычIэфэгъэ 
партийнэ школыр нэмыкI шъыпкъ. Еджэныр къысфэпсынкI, 
тагъэкIурэм инахьыбэр синэIуас. Компартиехэм ацIэкIэ 
нэмыкI хэгъэгухэм къарыкIыгъэхэри мыщ щеджэх. Сызхэфагъэхэр гущыIэгъу-акъылэгъу къыпфэхъунхэ цIыфых. 
Непэ, мы гукъэкIыжьхэр зыщыстхырэ мафэхэм, 
партшколым еджакIо сызэрагъэкIуагъэр зэхэзыхыгъэ 
нэбгырэ зырызхэм сапашъхьи сакIыби щаIощтыгъэхэр сыгу 
къэкIыжьых. "Апшъэрэ гъэсэныгъэ зиIэ тхакIор сыда джыри 
зыфеджэжьыщтыр?" аIозэ, зыгу темыфагъэхэми 
сарихьылIагъ. ЦIыфыр дунаим зыфытетыр исэнэхьат 
закъоп. Ныбэ къодыер арыгъэмэ ар зыфыщыIэр щыIэныгъэр лъымыкIуатэу, ыгъотырэр ышхыжьэу, цIыфыр къызхэхъухьэгъэ апэрэ мыжъо лIэшIэгъум имыкIотэу итыныгъи! 
ЩыIэныгъэр щыIэныгъ зыкIаIорэр непи, неущи, неущмыкIи уапэ къэтыр, лъэныкъуабэмэ язэу уздищэщтыр пшIэрэпышъ ары. ЕтIани хэшIыкI зыфыримыIэм тхакIор фэкъаигъ. 
"Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас" зыфаIорэ гущыIэжъым 
ар къегъэшъыпкъэжьы. "Бэ зышIагъэ нахьи бэ зылъэгъугъ" 
гущыIэжъри мыщ къыпэджэжьы.
ИлъэситIо Москва сыкъыщеджэфэкIэ, блэкIыгъэ 
тарихъымкIи непэрэ шIэныгъэмкIи упчIэжьэгъу къысфэхъугъабэмэ саIукIагъ. Литературэм хэшIыкIэу фысиIэм 
партийнэ шIэныгъэр зыгохьажьым, зызэрихъокIыгъ, 
сигупшысэхэми ахигъэхъуагъ. Июным ыкIэхэм школыр 
къэсыухи, Мыекъуапэ къызысэгъэзэжьым, сисэнэхьаткIэ 
къысапэсыгъэ IэнатIэр гъэшIэгъоныгъ, ау ар сэркIэ джэуапынчъагъ.
КПСС-м и Адыгэ хэку комитет иапэрэ секретарэу 
Бэрзэдж Нухьэ ыдэжь саригъэщагъ.
- Апшъэрэ партийнэ школыр къызэрэуухыгъэмкIэ 
тыпфэгушIо,- къыспэгъокIызэ, къысиIуагъ.- Хэку гъэзетэу 
"Социалистическэ Адыгеим" иредактор IэнатIэр ппшъэ 
къитлъхьан тигухэлъ. БгъэцэкIэнэу тицыхьи птелъ. Джары 
еджакIо Москва узыфэдгъэкIогъагъэр.
- Ары шъхьакIэ, Нух Асланчериевич, ащ иредактор 
Андырхъое Джантэмыр...
- КъызгурэIо къапIо пшIоигъор,- къезгъэжьагъэр 
Бэрзэдж Нухьэ къысигъэухырэп,- тэ джыдэдэм кадрэ 
ныбжьыкIэхэр тищыкIагъэх. АндырхъуаемкIэ узэрэзэблэтхъущт шIыкIэр тэ тиIоф. КъыотIуагъэм егупшыси, мафэ-мэфитIу горэмкIэ уишIошI къытэхьылIэжь.
ИлъэситIукIэ узэкIэIэбэжьымэ, къысаIокIыгъэгъэ 
IэнатIэм игугъу загъори сыгу къэкIыжьэу сыхэтызэ, зэшIэгъуае сызышIыгъэ мэфитIу пIалъэр къысфагъэуцугъ. 
УзкIэгушIун, лъытэныгъэ къыпфязгъэшIыщт IэнатIэми 
къысапэсырэр, ар сэзымыгъэштэн намыс Iофыгъу сапэ 
илъыгъэр. КIэкIэу къэпIон хъумэ, Литературнэ институтым 
сыщеджэфэ, гъэмэфэ гъэпсэфыгъо мафэхэм иIофышIэмэ 
сахитхэзэ, ахъщэ къысэзгъэлэжьыщтыгъэ, гъэзетым 
сызештэм, сычIэсыфэкIэ ынаIэ къыстезгъэтыщтыгъэ, 
журналист IофымкIэ сызыпIугъэ-сызылэжьыгъэ цIыфышIум 
иIэнатIэ "Iысхын" фаеу, "ар зэрэтшIыщт шIыкIэр тэ тэшIэ" 
къысаIо. ЗиIоф IумыкIыгъэ, джыри зыгъэцакIэрэ редакторым ычIыпIэ сыдэущтэу сихьащта? СызыдагъэкIощт 
гъэзетым иIофышIэхэри, нэмыкI сызышIэрэ-сызымышIэрэ 
цIыфхэри сыдынэкIэ къысэплъыщтыха?.. Хьау, ар сфэшIэнэп. СшIэми, сяни сшынахьыжъхэми къысфадэнэп!
МэфитIу пIалъэм нэсымыгъэсэу, къыкIэлъыкIогъэ 
мафэм Бэрзэдж Нухьэ дэжь сыкIуагъ. Къысфагъэшъуашэщтыгъэ IэнатIэм фысиIэ еплъыкIэр зыфэсэIуатэм, тIэкIурэ 
щыси, къысэупчIыгъ:
- Мыр о пшъхьэ къипхыгъэу къэоIуа, хьауми нэмыкI 
горэм къыуигъэIуагъа?
- Ар сэ сиеплъыкI, Нух Асланчериевич, пшIошъ гъэхъу.
- УигупшысакIэ сыгу римыхьыщтыгъэмэ, сыкъыоупчIыщтыгъэп,- Бэрзэджыр къэтэджи, джэхэшъогур 
рикIукIызэ, къысфыпигъэхъожьыгъ,- шъыпкъэм уфаемэ, 
джары сызэрэожагъэри. Сэ сшъхьэкIэ Андырхъое Джантэмыр апшъэрэ гъэсэныгъэ зэримыIэр ары нахь, ипшъэрылъ 
фэмыгъэцэкIэ Iоф иIэп, идеологическэ отделри бгъэмысэ 
хъущтэп. ИIофышIэхэм апшъэрэ гъэсэныгъэ-сэнэхьат 
зэряIэн фаем ари дэлажьэ. ТызызэдэгущыIэ уж, мырэущтэу укъызэрэчIэкIыщтыр сшIэщтыгъэм фэдэу, тхэн-зэхэщэн IофкIэ къыозэгъын IэнатIэ сыпфегупшысагъ. Адыгэ 
писательскэ организацием ипэщэ Лъэустэн Юсыф иIэнатIэ 
къыгъэтIылъыжьынэу лъэIу тхылъ къытхыгъэшъ, ащ ычIыпIэкIэ ухядгъэдзыщт.- Щхызэ, Бэрзэджым къыпигъэхъожьыгъ: - Хьау, хьау, умыщын, мы IэнатIэмкIэ зыми губгъэн 
къыпфишIыщтэп.

--- Page 329 ---

Джаущтэу 1962-рэ илъэсым игузэгумэ адэжь сызыIухьэгъэ IэнатIэм, гушIуагъуи къиныгъуи къыщыспэтэджыхэ зэ, джы къызнэсыгъэм сыIут. Ахэми ягугъу, япIалъэ къызысыкIэ, гухэкI тIэкIу къыхэкIыщтми, сыдэу пшIын, мы 
сигукъэкIыжьыхэм къащысшIыщт.
Хэкум итхакIохэм пащэ сызафашIым, ахэр, сэри сызэрахэтэу, нэбгырих зэрэхъущтыгъэр. Писательхэм яIофшIапIэ Первомайскэ, Жуковскэ урам къуапэм дэжь щыт унэу 
зэгорэм щыгъу гъэтIылъыпIэщтыгъэм чIэт. Ар пшъэдэкIыжь 
зыхьырэ секретарымрэ ащ ихэутакIорэ зычIэсхэ унэ цIыкIуитIу мэхъу. ТIуми стол теплъэджэ зырызрэ пхъэнтIэкIу 
заулэмэ ягъусэ диванымрэ креслитIумрэ ачIэтыгъ. Спшъэ 
къыралъхьэгъэ IэнатIэм хэшIыкI фысиIагъэпти, сшIэщтым 
сегупшысэу, упчIэжьэгъу сызыфэхъухэрэми къысаIорэ 
шIагъо щымыIэу мэфэ зытIущ текIыгъ.
Сыда писательхэмкIэ анахь Iоф шъхьаIэу щыIэр? Тхылъ 
тхыныр, ащ икъыдэгъэкIын ары. "Нациздат" зыцIэ тхылъ 
тедзапIи хэкум иI, ау адыгэ писательхэм тхылъ макIэ зэратхырэм къыхэкIэу ар политическэ, художественнэ тхылъ 
зэдзэкIыным пылъ. УрысыбзэкIэ тхыгъэхэр адыгабзэкIэ 
къыдэбгъэкIынхэр дэгъу, ау ежь адыгэ писательхэм атхырэр зэрэмакIэр дэи. Сыда ащкIэ шIэгъэн фаер? Адыгэ 
литературэм иIофыгъохэм - поэзием, прозэм, драматургием, кIэлэцIыкIу литературэм, критикэм, очеркым, 
публицистикэм - сыдигъуа тазытегущыIэгъагъэр? "Зэкъошныгъэр" зыцIэ альманахэу адыгабзэкIи урысыбзэкIи 
илъэсым зэ-тIо къыдэкIхэрэр? Ахэри сэпалъэ хъужьыгъэхэу 
тучанмэ ателъых, япчъагъэкIэ шъищ нахь хъухэрэп, ныбжьыкIэхэм ятхыгъэхэми чIыпIэ щагъотырэп. Сыхэмыукъомэ, 
1957-рэ илъэсыр ары тхэрэ ныбжьыкIэхэм язэIукIэ Мыекъуапэ зыщызэхащэгъагъэр... Тхылъеджэхэм писательхэр 
аIугъэкIэгъэнхэр, тхылъыкIэхэм библиотекэхэм щатегъэгущыIэгъэнхэр, адыгабзэкIэ къыдэкIыгъэхэм ащыщ 
нахь дэгъухэр урысыбзэкIэ зэрягъэдзэкIыгъэнхэр, литературэм ижанрэхэм апылъыщт секциехэр зэхэщэгъэнхэр... 
IофшIэныбэ къыспыщылъ. СапэкIэ Iоф зышIагъэхэр ахэмэ 
амыгъапэщтыгъэхэу, афэмыгумэкIыщтыгъэхэу сIорэп. Ау 
охътакIэм IофыгъуакIэхэр къыздехьых, адемыгъаштэ мэ, 
укъыхэзыщт.
Джахэри нэмыкI гупшысэхэри зыдэсIыгъхэу КПСС-м 
ихэку комитет идеологиемкIэ иотдел сыкIуагъ. СшIэн 
фаехэм Натхъо Чэмал захэсэгъэдаIом, къысиIуагъ:

--- Page 330 ---

- Ахэмэ узэрагъэгумэкIырэр дэгъу, сыд фэдэрэ IофкIи 
тыкъыбдэIэпыIэщт. Сыд джыри?
- Тиальманахмэ якъыдэкIыкIэрэ ящакIэрэ зыгорэ епэсыгъэн фае.
- Еупэсыщтым сыхэгъэдаIуи,- Натхъор щхыпцIыгъэ,- 
тшIэн фаем тызэдегупшысэн. 
- Альманаххэр илъэсым зэ-тIо къыдэкIыми ары, япчъагъэкIи макIэ, яджэхэри нахь мэкIэжь.
- Обкомым ори Iоф щыпшIагъ, мыщ чIэлъ хабзэр ошIэ. 
"Фаем" ычIыпIэкIэ тшIэщтыр къаIо.
- Альманаххэр унагъо пэпчъ арыхьанхэм пае кIэгъэтхэнымкIэ шъукъыздэIэпыIэнэу сыфэягъ. ДжырэкIэ адыгэбзэ 
альманахыр арыгъэмэ дэгъугъэ. Ар лист пшIыкIутIу мэхъушъ, илъэсым тIо гощыгъэу къыдэдгъэкIын тлъэкIыщт. 
Зэрэхъурэм теплъымэ, мэзищ пэпчъ зэ къыдэкIыным амал 
тыфэхъущт.
- Ар Iоф шъхьаф, къызгурыIуагъ. НекIо Аулъэм дэжь.
Хэку комитетым идеологиемкIэ исекретарэу Аулъэ 
Аскэрбый альманахмэ яIоф нахь теубытагъэ фысиIэу 
зыфэсэIуатэм, къыздыригъэштагъ, ащкIэ Натхъо Чэмали 
пшъэрылъ къыфишIыгъ. СигушIо джыри секретарым гушIо 
къыпигъэхъожьыгъ:
- А шъуIыгъ унитIур писательхэмкIэ шъуашэпышъ, тэ 
унакIэу тфашIыгъэм тызыкIожьыкIэ, мыщ униплI къыщышъуатынэу Бэрзэджым унашъо къытфишIыгъ. ШIэхэу 
шъузэрэкощыщтым зыфэжъугъэхьазыр.
Къэнэжьыгъэ илъэсныкъом "Зэкъошныгъэм" икIэгъэтхэн Iофмэ сапылъызэ, тыкъызэрагъэгугъэгъэ униплI 
зэхэтыри къытатыгъ. Нэбгырищ нахь тиIофшIапIэ чIэмысыгъэмэ - сэры, хэутакIор, бухгалтерыр - джы нэбгыритф 
тыхъугъ: альманахым иредакторрэ библиотекарымрэ 
ялэжьапкIэхэр МосквакIэ тызэпхыгъэ Урысыем иписательхэм яIофшIапIэ къытитыгъ. Литературнэ консультант 
лэжьапкIэри ащ къыкIэлъыкIощт.
ЩыIакIэр зы чIыпIэ итрэп, ар лъыкIуатэ къэси Iофыгъо 
зэфэшъхьафхэр къэтэджых. Тилитературэ иIофыгъомэ 
сапылъ сIозэ, Урысыем иписательхэм яправление сыхагъахьэ, СССР-м иписательхэм язэфэси сырилIыкIуагъ, 
КПСС-м и Адыгэ хэку комитет ипленум щыщ сэхъу, сидепутатыгъи зэпыурэп. Джа илъэсхэм азыфагу тызэпхыгъэ 
идеологическэ отделым зэхъокIыныгъэхэр фэхъух: Аулъэ 

--- Page 331 ---

Аскэрбый ычIыпIэкIэ Кушъу Асиет секретарэу агъэнафэ, 
Даур Мурат Натхъо Чэмал зэблехъу. Типисательскэ организацие хэтхэм - КIэращэм, Пэрэныкъом, Лъэустэным, 
Кэстанэм, Жанэм, Ашъынэм, ХьадэгъалIэм - джыри зы 
нэбгырэ, Бэрэтэрэ Хьамидэ, къахэхъуагъ. Адыгэ тхылъхэр 
нахьыбэу къыхаутхэу рагъэжьагъ. "Зэкъошныгъэр" илъэсым тIо къыдэдгъэкIэу, кIэдгъатхэхэу зэрэтшIыгъэм ишIуагъэ къэкIо: усэхэр, рассказхэр, повестхэр, романхэр, 
литературнэ-критическэ тхыгъэхэр къыхеутых, нахьыпэм 
зэрэщымытыгъэу, ныбжьыкIэмэ ынаIэ атырегъэты. 
Тхэхэрэм, зитхылъ къыдэкIхэрэм къахэхъо. Кощбэе Пщымафэ, КъумпIыл Къадырбэч, Къуекъо Налбый, Нэхэе 
Руслъан, Пэнэшъу Сэфэр, Цуекъо Джэхьфар, нэмыкIхэм 
ятхылъхэр къыдэкIых, ахэмэ Цуекъо Юныс, Хъалыщ 
Сэфэрбый, Емыж МулиIэт, Хъунэго Саидэ, Къуикъо 
Шыхьамбый, ЛIыхэсэ Мухьдин, ГутIэ Саныет, нэмыкIхэри 
къакIэлъыкIощтых. Типоэзиерэ типрозэрэ язытет фэгъэхьыгъэ зэIукIэхэр тиIофшIапIэ щызэхэтщагъэх, писательхэмрэ театрэмрэ язэпхыныгъэ ехьылIэгъэ зэIукIэри 
тшIыгъэ. КIэлэцIыкIухэр зыпIурэ тхылъхэр зэрэмакIэм 
тегъэгумэкIы.
Сыда къэбэртаемэ, бэлъкъармэ, щэщэнмэ, ингушмэ, 
абхъазмэ, къалмыкъмэ, дагъыстанмэ кIэлэцIыкIу журнал 
зяIэкIэ, тэ зыкIытимыIэр? СызыкIэупчIэм, краймэ ахахьэрэ 
автоном хэкумэ кIэлэцIыкIу журналхэр къащыдагъэкIырэп. 
ЗэрэхъурэмкIэ, автоном республикэхэмрэ автоном хэкухэмрэ ясабыйхэр зэфэдэхэп. Джа гупшысэм партием ихэку 
комитет сигъэкIуагъ, зэфэдэныгъэ-зэфэмыдэныгъэ политикэ еплъыкIэм сыхэмыхьэу, Кушъу Асе занкIэу есIуагъ:
- Ася Салиховна, кIэлэцIыкIу журнал къыдэдгъэкIы 
тшIоигъу.
- Сыд шъуфэмыгъэхъурэр?
- Край тхылъ тедзапIэм (а лъэхъаным адыгэ тхылъ 
тедзапIэр ащ хатэкъожьыгъэу икъутэмагъ) ти "Зэкъошныгъэ" иинагъи, къызэрэдэдгъэкIырэ пчъагъэри шIуаб, 
ау хэкIыпIэ щыI. Зыми телъэIущтэп, "Зэкъошныгъэр" 
лист-листитIукIэ нахь макIэ тшIынышъ, къыдэдгъэкIыщт. 
КIэлэцIыкIу журналым цIи къыфэтыугупшысыгъ - "Жъогъобын". КIэлэцIыкIухэр патриотхэу, (а гущыIэм сытеIункIэ) 
хэгъэгум, партием фэпIугъэнхэмкIэ ишIогъэшхо къэкIощт.

--- Page 332 ---

- Аущтэу оIомэ, зыми темылъэIущтэу къытэмыдэожьыщтхэмэ, цIэ дэгъуи къыфэшъугупшысыгъ, кIэлэцIыкIу журнали терэI, ишIуагъэ къэкIон, къыдэжъугъэкI,- 
Кушъу Асе илъэпкъшIэжь псынкIэу къыригъэзэгъыгъ.
Джар ишIыкIэ-гъэпсыкIэу "Жъогъобын" кIэлэцIыкIу 
журналым иапэрэ тхылъ 1964-рэ илъэсым къыдэкIыгъ, ащ 
ыуж тхылъитIу къыкIэлъыкIуагъэу тызыщыгушIукIыщтыгъэ 
Iофым ошIэ-дэмышIэ бырсыр къыпыкIыгъ. Апэм партием 
и Краснодар крайком сащи, КПСС-м и ЦК иунашъо 
хэмылъэу журнал къыдэдгъэкIын тызэрэфимытыр къысаIуагъ. КIэлэцIыкIумэ апае журнал сIуагъэ шъхьае, сыкъырадзэгъахэп. Тихэку комитет ишIэ хэлъмэ аIозэ, заулэрэ 
къыскIэкIэупчIыхьэгъагъэхэми, шIу зыгу илъыгъэ секретарым сиягъэ есымыгъэкIэу, сэ зэкIэри зытеслъхьажьыгъ. 
Ау ащ Iофыр къыщыуцугъэп. Ар зыхъугъэм мази темышIэу 
Москва, КПСС-м и ЦК сащагъ, печатым исектор иIофышIэ 
журналым икъыдэгъэкIынкIэ тшIагъэр зэрэмытэрэзыр 
къысиIуагъ, ау кIэлэцIыкIу пIуным сызэрэфэшIушIэрэр 
зыпашъхьэ сисым гурысымыгъэIошъу зэхъум, сыгу 
сеIэжьыгъэу фэсыдзыгъ:
- "Зэкъошныгъэ" альманахым гуадзэу фэтшIыгъэ 
кIэлэцIыкIу тхылъым мыщ фэдиз Iоф къызкIыпыжъугъэкIыгъэр сшIэрэп!..
- Сыд пIуи, мыр альманах гуадза? - Зэхихыгъэр ыгу 
зэрэрихьыгъэр къыхэщэу сызышIомыкIыщтыгъэ, партбилетымкIэ сызыгъэщынэщтыгъэ инструкторыр къысэупчIыгъ, 
нахь мэкъэ шъабэкIи къысфыпигъэхъожьыгъ: - Ащыгъум, 
мыр альманах гуадзэмэ, дэлъэу къыдэжъугъэкIи, зыми 
зи къышъуиIощтэп.
Джа мафэм тызэрэзэгъыгъагъэу, "Жъогъобыныр" 
альманахым дэлъ къодыеу, журнал шъхьаф охъужьыфэ, 
тиреспубликэ къызыщыдэтхыгъэ 1991-рэ илъэсым нэс, 
къыдэкIыгъ.
Ар сиIэнэтIакIэкIэ апэрэ гъэхъэгъагъ, къинкIэ къыдэсхыгъэми, сэркIэ гушIогъуагъэ. Ау джыри къиныгъохэр 
зэпысчынхэу сапэ илъыгъэх. Ахэмэ зэу ащыщыгъ КIэрэщэ 
Темботрэ щымыIэжь Цэй Ибрахьимэрэ азыфагу къыдэтэджэгъэ литературнэ Iофыгъо зэхэлъэшъогъэ-зэхэфы ныр.

--- Page 333 ---

Адыгэ пшысэхэр урысыбзэкIэ
КIэрэщэ Тембот зэримыдзэкIыгъэхэу
Цэй Ибрахьимэ зэридзэкIыгъэхэу
зыIохэрэмэ ядау. Ахэмэ гъэзетэу "Известием" 
краим щыриIэ корреспондентыр агот 

--- Page 334 ---

КIэрэщэ Тембот адыгэ советскэ литературэм икIэщакIу. 
"Насыпым игъогу" зыфиIорэмкIэ СССР-м и Къэралыгъо 
премие къыфагъэшъошагъ. Ирассказхэу "Аркъ", "Мэщыкъо ишъхьакIу", повестхэу "Шапсыгъэ пшъашъ", "Хьаджрэт", "Шахъомрэ пшъэшъэ пагэмрэ", романхэу 
"Типшъашъэхэр", "Ны Iушым ыпхъу" къыдэкIыгъэх, хэкум, 
хэгъэгум щызэлъашIэрэ тхакIу, партием и Адыгэ хэку 
комитет ипленум хэт, депутат, Адыгэ тхэкIо организациер, 
Хьаткъо Ахьмэд игъусэу, зэхищагъ. Цэй Ибрахьимэ 1936-рэ 
илъэсым лIагъэ. Ащи "белогвардейцэ" пылъхьэр пышIагъэу 
итхыгъэхэр къызыдамыгъэкIыжьыхэрэр, ыцIэ къызырамыIожьырэр бэшIагъэ. Цэй Ибрахьимэ иIофмэ, ытхыгъэмэ 
ахэсшIыкIырэ щыIэп. КъэIожь-IожьыкIэ игугъу ашIэу зэхэсхыгъагъэ ныIэп.
СиIэнатIэ ихьатыркIэ тхэкIуитIумэ яIоф зэхэзыфыщт 
купэу партием и Адыгэ комитет зэхищагъэм сэри сыхагъэхьагъ. Хэта а зэхэфыкIо купым хэтхэр? ЯкIэкъо Абдулахь, Адыгэ къэралыгъо педагогическэ институтым иректор; Натхъо Чэмал, партием ихэку комитет идеологиемкIэ 
иотдел ипащ; Аулъэ Малыч, Адыгэ шIэныгъэлэжь-ушэтын 
институтым идиректор; Брыцу Хьаджбэчыр, гъэзетэу 
"Адыгейскэ правдэм" иредактор; Плескачевский Лазарь, 
а гъэзетым культурэмрэ бытымрэкIэ иотдел ипащ, сэры, 
адыгэ писательхэм я Союз пшъэдэкIыжь зыхьырэ исекретарь.
Цэй Ибрахьимэ ыпхъу ары КIэрэщэ Тембот къедаорэр, 
ащ Владимир Дармодехин корреспондентыр гот, ахэмэ 
ХьадэгъэлIэ Аскэр, ЗекIогъу Уцужьыкъо, Мэрэтыкъо 
Мухътар, Къоджэшъэо Эммэ, Аулъэ Малыч ягъус. Тэ 
типисательхэм джырэкIэ зи къаIорэп, ау Iофым зыщыдгъэгъозэфэкIэ, Лъэустэн Юсыф закъор ары КIэрэщэ 
Тембот ылъэныкъокIэ зигъэзэнышъ, ишIуагъэ къэзыгъэкIощтыр.

--- Page 335 ---

КIэращэмрэ Цэимрэ азыфагу къыдэтэджэгъэ Iофым 
кIэкIэу шъущызгъэгъозэн. Адыгэ шIэныгъэлэжь-ушэтын 
институтым КIэрэщэ Тембот Iоф щишIэзэ, адыгэ пшысэхэр 
урысыбзэ-подстрочник (авторскэ правэм къызэриIорэмкIэ, подстрочникыр зышIырэм зэ ныIэп лэжьапкIэ зэрэратырэр) ыпкIэ хэлъэу Цэй Ибрахьимэ ригъэшIыгъагъ. Ахэр 
Ростов-на-Дону щыпсэущтыгъэ урыс писателэу Павел 
Максимовым урысыбзэкIэ зэридзэкIи, заом ыпэкIэ къыхаутыгъагъ. Джа тхылъыр ары М.Горькэми осэшхо къызыфишIыгъагъэр. Зэоужым а тхылъыр пчъагъэрэ къыдагъэкIыжьыгъ, апэрэу литературнэ зэдзэкIакIоу Максимовыр ары иIагъэр, къыкIэлъыкIуагъэхэм ащ КIэрэщэ Тембот 
гъусэ фэхъугъ. 
БгъуитIу Iофым нэIуасэ зыфэзышIыщт комиссием 
иапэрэ зэхэсыгъо рэхьатэу кIуагъэ. ЯтIонэрэ зэIукIэгъум 
ар тIо гощыгъэ зэрэхъугъэр къэнэфагъ: КIэращэм ылъэныкъокIэ ЯкIэкъом, Плескачевскэм, сэры аIоу загъэзагъ, 
адрищыр - Аулъэр, Брыцур, Натхъор - Цэим гоуцуагъэх. 
Iофыр къэзыгъэхьылъэщтыгъэр аужырэмэ Дармодехин 
корреспондентыр зэрягъусагъэр ары.
Сэ Владимир Дармодехиныр синэIосагъэти, мы Iофым 
зыкIыфэкъаигъэр зэзгъэшIэнэу исхъухьагъ, сишъэогъу 
поэтэу Иван Вараввэ зэзгъэгъуси, ыдэжь сыкIуагъ. Дармодехиныр дахэу къытпэгъокIыгъ, ау тызыфэкIогъэ Iофыр 
ежь къызэрэшIомышIэу зэхэфыгъуае зэрэхъущтыр зесэIокIым, ибысымыгъэ щыгъупшэу зыкъызэблихъугъ, "Известием" къыригъэхьащт статья-фельетоныри зэрэтхыгъахэри, КIэращэр зэригъэпщынэщтыри, къыдэкIыгъэхэ 
тхылъхэм къакIэкIогъэ ахъщэм щыщэу Цэим ыпхъу тефэрэр 
зэрэритыжьын, цIыф жъугъэмэ апашъхьэ зызэрэщиукъэбзыжьын фаери къытиIуагъ.
Зипчъагъэ Дармодехиным къыриIогъэ миллионыр 
сшIоахъщэшхуагъэми, сэ сызыгъапэщтыгъэр КIэращэмрэ 
Цэимрэ зыщыщхэ адыгэ литературэ ныбжьыкIэм ыцIэ 
IаекIэ зэрэIущтыр, тызызэмышIукIэ, лъэбэкъукIэхэр зыдзынэу езгъэжьэгъэ тилитературэ иягъэ къызэрекIыщтыр 
ары. Адыгэ тхакIохэм я Союз сырипащэшъ, мы Iофым 
бырсыр лые къыпымыкIэу зэшIосхыныр сипшъэрылъ. Сыда 
шIэгъэн фаер? Тынэ тыупIыцIэу мы Iофыр непэ зытыушъэфыкIэ, неущи неущмыкIи къезгъэжьэжьын лъапсэ иI. Сыд 
екIолIакIа ащ фэтшIын фаер? БгъуитIумкIи шъыпкъэныгъэ 

--- Page 336 ---

екIолIакI! Ау дэоныр къэзыIэтыгъэ лъэныкъом зэкIакIо иIэп. 
Къэнэжьыгъэ закъор Дармодехиным агъэмысэрэм 
зызэрэIуимыгъэкIагъэр IэубытыпIэ сэшIышъ, зэфэныгъэ 
зыхэлъыщт корреспондент "Известием" къырагъэкIынэу 
сыкIэлъэIу - Белла Чайковскаяр къытфагъакIо, мыбэдэдэ ми, талъэныкъокIэ ащ нахь зыкъегъазэ. Ау Дармодехинымрэ игъусэ шIэныгъэлэжь купымрэ нахь пытагъэ къызхагъафэ. Мы IофымкIэ КIэрэщэ Тембот тимыгъашIэу Цэй 
Ибрахьимэ ишъхьэгъусэ сымаджэ жъалымыгъэр къызэбэкIырэ тхылъ, ежь зыкъигъэгъунэжьызэ, фетхы. Зытетыр Iогъэн фае, ащ сызырагъаджэм, сыгу къыпызыгъ, 
жъалымыгъэм жъалымыгъи къытыжьыгъ.
Пчэдыжь горэм КIэрэщэ Тембот ишъхьэгъусэ Зузэ 
къысфытеуи, ыдэжь сыкIуагъ.
- Мыдэ еплъ къытфатхыгъэм,- унэм сызэрехьэу 
"джыри упсауа, мэхъадж!" зэрытхэгъэ тхылъыпIэр къысфищэигъ. 
- Тэ къикIыгъа мыр?.. Почтэм имыхъури конвертым 
тедзагъэп,- къызэпэсплъыхьэзэ, сIуагъэм кIэух фэсэшIыжьы,- зыгу шIу къышъуфимылъ горэм шъуипочтэ 
ящик къышъуфыдидзагъэщтын.
- Ары, къыддэхъухэрэр зыгу темыфэрэ гор...- Диваным тес Тембот къыIуи, кIэух пытэ игъусэхэмкIэ къытфишIыжьыгъ: - ШъукъызэкIэмыкIу!
Ар зыхъугъэм мэфэ заулэ тешIагъэу, Бэрзэдж Нухьэ 
къысфытыригъаохи, ыдэжь саригъэщагъ. Тилитературэ 
къыпытэджэгъэ Iофыр мамырэу тыухынэу фэегъэ апэрэ 
секретарым сызыIоплъэм, мыдэгъу горэ зэрэщыIэр къызгурыIуагъ.
- Iофыр зэрэхъурэмкIэ, Тембот Магометовичыр 
мысэкIэ сенэгуе. Тикомисссие итхьаматэу Александр 
Карохович ЯкIэкъори Москва, "Известием" дгъэкIогъагъэ 
шъхьакIэ, Аджубей редактор шъхьаIэр дэмысэу къычIэкIи, 
IукIагъэп, ащ игуадзэ дэгущыIагъэми, узгъэгушIон гущыIи 
къыкIэрихыгъэп. Ар, моу еплъ, мыщ къеушыхьаты,- 
Бэрзэдж Нухьэ "Адыгейские сказки" зыцIэу апэ Москва 
урысыбзэкIэ къыщыдэкIыгъагъэр сегъэлъэгъу.- Едж 
тхылъым иаужырэ нэкIубгъо. Къыдэхьэгъэ пшысэ 68-рэм 
щыщэу 64-рэр Цэй Ибрахьимэ урысыбзэкIэ зэридзэкIыгъ. 
Мары, "перевод на русский язык" итхагъэр.

--- Page 337 ---

- Ащ фэдэ итхагъ шъхьакIэ, Нух Асланчериевич, мыхэр 
подстрочникых.
- Мыщ подстрочник Iоф итэп, "перевод на русский 
язык" еIо.
- Аущтэу атхыгъэми, подстрочникхэр урысыбзэкIэ 
зэзыдзэкIыгъэхэр Павел Максимовыр ары. Тхылъым иапэрэ 
нэкIубгъо ежь шъыпкъэм аущтэу къыщетхы.
Тхылъым тызеплъыкIэ, зыфэсIогъэ апэрэ нэкIубгъор 
дэслъагъорэп. Умылъэгъунэу дэбзыкIыгъэ тхьапэм гуцафэ 
сегъэшIы, Бэрзэджым сеупчIы:
- Мы тхылъыр тэ къипхыгъа?
- Тыгъуасэ ХьадэгъэлIэ Аскэр къысфихьыгъ, озгъэлъэгъугъэ академическэ документхэм нэIуасэ сафишIыгъ.
- Мы Iофым мыхъун горэ хэхъухьэ, Нух Асланчериевич. Фит сыкъэпшIымэ, мы тхылъ дэдэр сэ джыдэдэм 
къыпфэсхьыщт.- Джа тхылъым фэдэр, Зузэ ылъэгъузэ, 
КIэрэщэ Тембот къыIэсэхышъ, партием ихэку комитет 
къэсэхьы, зэфэдэ тхылъитIур зызэдгъапшэкIэ, Бэрзэджым 
фахьыгъэ тхылъым Максимовым игущыIапэу тхьапэрэ 
ныкъорэ хъурэр зэрэдабзыкIыгъэр къэнафэ. Сэ къэсхьыгъэм игущыIапэ Максимовым къыщетхы: "...сэ подстрочник къызэрыкIор урысыбзэм ислъхьагъ-езгъэкIугъ, зэдзэкIакIом зэридзэкIырэ бзэр зимышIэкIэ, зэзыдзэкIыгъэр 
сымыIоу, урысыбзэм исэлъхьэ зэраIощтыгъэ хабзэу 
сIуагъэ..."
- Павел Максимовыр псэуа? - Бэрзэджыр къысэупчIыгъ.
- Псэу аIуагъ, Ростов щэпсэу.
- Джыдэдэм ащ дэжь кIо, адыгэ пшысэмэ Iоф зэрадишIэгъэ шIыкIэр, зытетым тетэу, къегъэтх.
Джа мэфэ дэдэм мэшIокум ситIысхьи, пчыхьэм, сыхьатыр имэ адэжь, Ростов сынэсыгъ. Максимовым иунэ 
къэзгъотыфэ сыхьатыр пшIы хъугъэ. Бжыхьэ кIасэу, жьыбгъэр зыхэт ощх чъыIэ къещхыти, сызэхэшъухьагъэ-сызэхэпIыкIыхьагъэу, къэлэ гъунапкъэм щыпсэурэ Максимовым иунэжъ цIыкIу сыIухьагъ. Шъхьаныгъупчъэм 
къипсыщтыгъэ нэфынэ нэшъум сыщыгушIукIызэ, сыджагъ. 
Щагу мэзахэмкIэ лIыжъ макъэ къиIукIыгъ:
- Хэт ар, сыда узыфаер?
- Павел Хрисанфович Максимовым сыфэягъ.

--- Page 338 ---

- Сэры Максимовыр,- пхъэ къутагъэхэр зыIаплI щызэтелъ лIыжъ IыгъэкIым къысиIуагъ.
- Сэ слъэкъуацIэр МэщбашI, Мыекъуапэ сыкъекIы.
- Ори адыгэ пшысэмэ узэрафэ ара?.. Ощ фэдэ горэ, 
ХьадэгъалI ылъэкъуацIэу шъуалъэныкъо къикIи, непэ 
къысфэкIогъагъ... Джы шъугу сыкъэкIыжьыгъ ара?..
- ЗылъэкъуацIэ къепIуагъэр синэIуас, Павел Хрисанфович, ар КIэращэмрэ орырэ зыгу къышъуфэмышIумэ 
ягъус. Сэ, Адыгеим итхэкIо организацие сырипащ, КIэращэм сыгот. Адыгэ пшысэхэм язэдзэкIын IофкIэ шъыпкъэр 
озгъотылIэнэу къыпщыгугъызэ, партием ихэку комитет 
уадэжь сыкъигъэкIуагъ.
- КъакIо, унэм къихь... ЗыцIэ къепIогъэ КIэращэри 
шIоп, ишIугъо зэхъум, сыщыгъупшэжьыгъ, зэдзэкIакIоу 
къызэрэзгоуцорэр къысиIонэуи, Iизын сIихынэуи, къыскIэупчIэнэуи зэрипэсыжьыгъэп... Адрэ обкомэу укъэзгъэкIуагъэри сшIэрэп, сшIэнэуи сыфаеп...- цIацIэщтыгъэ 
лIыжъым ыуж ситэу сызэрищагъэр Тхьэр ибгагъ зыфаIорэм 
фэдэу IыгъэкI, унэм чыхIан, шъхьэнтэ шIойхэр зэрылъ пхъэ 
пIэкIорыжъ закъорэ пхъэнтIэкIу шъхьако зэхэIулIэгъитIу рэ ит. 
- Укъысфэзыщэгъэ Iофым сыхэгъэдаIу джы...- 
ЗимашIо кIосэжьыщтыгъэ хьаку етIэ къетэкъохыжьыгъэм 
пхъэхэр ригъэкIузэ, къысеIо: - Адыгэ пшысэхэр урысыбзэкIэ зэзыдзэкIыгъэр шъушIэнэу шъуфаемэ, пчэдыжь 
къысфэкIогъагъэм есIуагъэри къыпфыкIэсIотыкIыжьын: 
джа тхылъым игущыIапэ къызэрэщыстхыгъагъэу, сэры 
"подстрочник къызэрыкIор" урысыбзэм изылъхьагъэр. 
Хэта зышIагъэр шIушIэным емыкIу къыздихьыжьыщтмэ... 
Синасып, къытэхъулIэщтыр сшIэщтыгъэм фэдэу, илъэс 
щэкIым Iэпэрытххэр зэрэсIыгъыгъэхэр... Джыдэд...- Максимовыр джыри гъумытIымызэ, унэм икIи, кIэпсэ гъумышIукIэ зэтепхэгъэ Iэпэрытх зэтелъышхоу сапэр зытизыр 
сапашъхьэ къырилъхьагъ: - Мары яплъ. КъэпIопэн хъумэ, 
адыгэ пшысэхэр зэкIэ зэзыдзэкIыгъэхэр сэры. Заом ыпэкIэ 
тхылъыпIэр зэрэмэкIагъэм пае подстрочник хэутыгъэ 
сатырэ тIуакIэмэ адастхэзэ, пшысэ пэпчъ зэсыдзэкIыгъ. 
Зы пшыси хэсымыгъэзэу къызэтезгъэнагъ... СиIофшIагъэ 
медаль горэкIэ (Максимовым саужыкIэ нэкIубгъо тIокI 
фэдиз партием ихэку комитет къызетхым, джа медаль 
дэдэм игугъу къыщишIыгъагъ) хагъэунэфыкIыным ычIыпIэкIэ, емыпэсыгъэ бырсыр къыпагъэтэджагъ. КIэращэми 
Цэйми адыгэ пшысэхэм язэдзэкIын яIоф хэлъэп. Ау мыры 
ахэмэ Iоф зэрадашIэгъэ шIыкIэр: шъуишIэныгъэлэжь-ушэтын институт фольклорым пылъ отделым КIэращэр ипэщагъэти, отделым ыцIэкIэ Цэим зэзэгъыныгъэ тхылъыпIэ 
дишIи (джа зэзэгъыныгъэ тхылъыпIэр институтым ихъарзынэщ къыхэтхыжьыгъ), подстрочник ригъэшIыгъ, ащ пылъ 
хабзэм узэреджэу, ар къыбгурыIощт.
- Мы къэпIуагъэхэр, Павел Хрисанфович партием 
ихэку комитет зэхищэгъэ комиссием къыфэптхынха?
- Адыгэ пшысэхэр къыдэгъэкIыжьыгъэнхэмкIэ ишIуагъэ къэкIощтмэ, сифедэ хэлъыщтышъ, къэстхын,- Максимовым сыкъигъэгугъагъ, мэфэ заулэкIэ ыIуагъэри 
ыгъэцэкIэжьыгъ.
- Тикомиссие хэтхэм язгъэлъэгъунэу зэбдзэкIыгъэ 
уиIэпэрытхмэ ащыщ пшысэ зыщыплI зыдэсэбгъэхьына?
- Хьау! - иIэпэрытх-IофшIагъэ тесхырэм фэдэу Максимовым къыпиупкIыгъ, тIэкIу зытешIэм, кIэгъожьыгъэу 
къыпигъэхъожьыгъ.- ЗыщыплI горэ хэх, ау ахэр зэ рэпштэрэмкIэ узыкIэтхэжьыгъэ тхылъыпIэ къысфэбгъэнэщт.- 
ЗыфиIуагъэр зыфэсэшIэм, сыгу зэригъэгъоу къысиIуагъ: - 
ЕмыкIу къысфэмылъэгъу, чэщыр зыщыуезгъэхын чIыпIэ 
сиIэп...
Чэщныкъом мэшIокIу уцупIэм сыкъекIолIэжьи, щэджэгъоужмэ адэжь Мыекъуапэ сыкъэсыжьыгъ. КъыкIэлъыкIогъэ мафэм Бэрзэджым езгъэлъэгъугъэ Iэпэрытххэр 
зэхэфэкIо комиссием ыпашъхьэ илъыгъэх. Ащ ыуж Максимовым итхыгъи къытIэкIэхьагъ, пшысэмэ язэдзэкIын Iоф 
изытет комиссием щыщхэм, Аулъэ Малыч фэшъхьаф (ащ 
ишIошъ зэрыт тхылъыпIэ етIанэ къыгуилъхьащт), къагурыIоу 
рагъэжьагъ.
Джаущтэу мэзэ заулэ тызыпылъыгъэ Iоф зэхэлъэшъуагъэр, адыгэ пшысэхэр Цэйми КIэращэми урысыбзэкIэ 
зэрамыдзэкIыгъэу, ар зыгъэцэкIагъэр Павел Максимовыр 
арэу, Iофым кIэух фэхъугъ, "Плевок на могилу" зыфиIогъэ статья-фельетонэу Дармодехиным ытхыгъагъэр 
"Известием" къыхиутыгъэп. Подстрочникым пылъ тхыгъэм 
Цэй Ибрахьимэ щигъэзыягъэмэ, КIэрэщэ Тембот зэдзэкIакIоу Павел Максимовым зэрэгоуцогъэ шIыкIэм 
къыкIэупчIэщтхэр щыIэнхэкIи мэхъушъ, ахэмэ мыр ашIэн 
фае: авторым ехьылIэгъэ тхылъым зэритымкIэ, хэтрэ 
289
10 Заказ 031

--- Page 339 ---

автори зыфэе цIыфыр зыгуигъэуцон, ежь къытефэрэ 
ахъщэмкIэ дэгощэн фит. Ау, лъэкI сиI пIозэ, къэмылэжьыгъэмкIэ зыгорэм удэгощэныр къекIуа - къемыкIуа? Сэ 
къызэрэсщыхъурэмкIэ, ар намысыр зэкIодылIэрэ упчIэ 
джэуап...

--- Page 340 ---

Къайсын Кулиевыр, Леонид Соболевыр,
Юрий Рытхэу

--- Page 341 ---

Литературнэ институтым сызычIэхьэгъагъэ 1951-рэ 
илъэсым ибжыхь ары Къайсын Кулиевым ылъэкъуацIэ апэ 
дэдэ зызэхэсхыгъагъэр - Къыргъызым къикIыгъэу къыздеджэщтыгъэ Сооронбай Джусуевыр ары ащ игугъу 
къысфэзышIыгъагъэр. Къэбэртае щыщхэ Шъэулэкъо Петр, 
Къушъхьэ СултIан, МысэкIэ Петр, сэры аIоу адыгабзэкIэ 
тызэдэгущыIэу, "къэбэртай-адыг" тIоу Джусуевым 
зызэхехым, къысэупчIыгъ:
- Укъэбэртая?
- Хьау, сыадыг. Сыда?
- Къэбэртае щыщхэмрэ орырэ "къэбэртай-адыг" 
шъуIозэ, зыбзэкIэ шъузэджэжьышъ ары.
- "ЧеркескIэ" къытаджэхэу зэхэпхынкIи мэхъу...- 
тызэрэзылъэпкъыр Джусуевым сесэмэркъэуи гурызгъаIо зэ сеупчIыжьыгъ.- Сыда?
- ШъуалъэныкъокIэ,- Джусуевым зиплъыхьи, къысэIушъэшъагъ,- Къэбэртае, къыращыгъэхэ бэлъкъархэм 
ащыщхэр синэIуасэхэшъ ары. Ахэр "ращыгъэх" пIо хъущтэп... Ахэмэ ащыщ поэти сэшIэ, типисательхэм я Союз 
литературнэ консультантэу Iоф щешIэ, урысыбзэм 
фэIазэшъ, подстрочникхэр ешIых, мыщ сыкъызэрэчIэхьэгъэ подстрочникхэри ары зышIыгъэр, цIыфышIу дэд.
- Ащ фэдэ цIыфышIум, поэт дэгъум укъысэIушъашъэзэ, шъэфкIэ игугъу сыда къызыкIысфэпшIырэр?
- Ахэр - бэлъкъархэр, къэрэщаехэр, щэщэнхэр, 
ингушхэр, къалмыкъхэр - Кавказым ращыгъэх пIо хъущтэпышъ ары... Зи къыосIуагъэп, зи зэхэпхыгъэп...- джыри 
Сооронбай къысэIушъэшъэжьыгъ...
...Ар зыхъугъагъэм илъэс пшIыкIубл тешIэжьыгъэу 
Нальчик РСФСР-м иписательхэм язэIукIэу щыкIуагъэм 
сыхэлэжьэнэу сырагъэблэгъагъэу нэIуасэ сызыфэхъугъэ 
Къайсын Кулиевым ичылэ сигъэлъэгъу шIоигъоу сыкъигъэуцугъ, ращыгъэгъэ къалмыкъ поэтэу Давид Кугультиновыми нэIуасэ сыфишIыгъ. Щыми тызэгъусэу ичылэ 
тыкIуагъ.
Тызыдэхьэгъэ Апшъэрэ Чегем бэлъкъар къушъхьэ 
чылэ цIыкIум щыслъэгъугъэм игугъу къэсшIыным ыпэкIэ, 
Къайсын Кулиевым Отечественнэ зэошхом лIыхъужъыныгъэу щызэрихьагъэм дакIоу, зыщыщ бэлъкъар лъэпкъ 
егъэзыгъэмкIэ ащ ышIагъэм пылъ лIыгъэ къэбарэу ыужым 
КIышъэкъо Алим къысфиIотэгъагъэм кIэкIэу шъущызгъэгъозэн: писатель заулэ гъусэ зыфэхъугъэ Николай Тихоновым илъэIукIэ ращыгъэ бэлъкъармэ Къайсын Кулиевыр 
ахамылъытэнэу Москварэ, Ленинградрэ, Киеврэ афэшъхьаф ащыпсэун фитэу Iизын ратыгъагъэми, ащ димыхьыхэу 
зыщыщ лъэпкъыр зыщыратэкъухьэгъэ Къыргъызым 
кIуагъэ...
Джы мары, ежь Къайсын зэриIощтыгъэу, ищагу цIыкIоу 
Чегем псынэпкъым тетым тыдэхьагъ, джэныкъо Iугъом 
ыугъопчыгъэ иунэ лъхъанчи тихьагъ, тыкъызекIыжьым, 
унэ дэпкъым натIэкIэ зырифызылIи, ымакъэ Iоу гъыгъэ, 
тэри тынэпс къэмыкIон ылъэкIыгъэп...
Джы мы зэIукIэм сызыщыIукIэгъэ Леонид Сергеевич 
Соболевым Сыбыррэ Дальнэ Востокымрэ сызыдищэнэу 
зэрэхъугъэм икъэбар къышъуфэсIотэн. РСФСР-м иписательхэм ятхьаматэ нэIуасэ сызыщыфэхъугъэр Нальчик 
арэп, ыпаIу. Литературнэ институтыр къэсыухынкIэ илъэс 
фэдиз къысфэнэжьыгъэу Паустовскэм ычIыпIэкIэ литературнэ IэпэIэсэныгъэм икафедрэ иIэшъхьэтетынэу ар къытфагъэкIогъагъ. 
Джы - 1968-рэ илъэсым игъэмэфэ гузэгу. Ти Союз 
иправление хэтхэ нэбгырэ 60 фэдизыр титхьамэтэ-пэщэ 
Соболевым тыригъусэу типисатель зэIукIэ зыщыкIощт 
Бурятием, Улан-Удэ, самолеткIэ тещэ. Сыхьатищ фэдиз 
хъугъэшъ тызыбыбырэр зэкIэри дэгъу, тычэф, тыздэщымыIэгъэ бурят лъэпкъыр зыщыпсэурэ автономнэ республикэм къыщытлъэгъущтмэ такIэхъопсызэ, ошIэ-дэмышIэ 

--- Page 342 ---

291
10*

--- Page 343 ---

шыблэ гъогъошхом тисамолет хэфэшъ, тызэридзэжьызэ, 
елбэтэу Челябинскэ аэропортым тыщырагъэтIысэхы. Ащ 
нахь гумэкIыгъо къытэмыхъулIэжьэу ятIонэрэ мафэм 
Улан-Удэ тынэсы.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, зэIукIэр етымыгъажьэзэ, куп 
заулэу тагощи, республикэм ичIыпIэ зэфэшъхьафхэр 
тагъэлъэгъугъэ, лэжьакIомэ таIуагъэкIагъ. ЯтIонэрэ пчэдыжьым тизэIукIэ едгъажьи, къэгущыIэрэм пэпчъ республикэм щилъэгъугъэр литературэ Iофыгъомэ арипхыжьы зэ, апэрэ мэфэ зэхэсыгъор гъэшIэгъонэу кIуагъэ. КъэгущыIагъэхэм литературэм фэгъэхьыгъэ гупшысэхэу къыраIотыкIыгъэхэм анахь купкI зыхэлъхэр къыхэзгъэщхэмэ, 
сыгу исыубытэхэзэ, сядэIугъ, сызэгъолъыжьми, ахэр 
сшъхьэ илъхэу сыхэчъыежьыгъ. 
Тыгъосэрэ мафэм нахьи непэ Улан-Удэ щыфаб. СипсыфэлIагъэ зэIукIэм сыкъыхищи, буфетым сищагъ, псы 
къязгъэштэнэу зыщысIуагъэм, сакIыбыкIэ макъэ щызэхэсхыгъ:
- ПсыфалIэ джыри узыгъэлIэжьыщтым уешъокIэ, 
улIыба, къыпфишIэн щыIэп,- сыкъызызэплъэкIым, лIы пытэ 
Соболев нэгушIор сакIыб дэт.- Сэ коньяк шъитIу къысфигъахъу, псы апчыр къызэIузыхыщтыгъэ бзылъфыгъэм 
реIо,- мы сишъэогъу МэщбашIэм - шъэрэ шъэныкъорэ. 
Щэджэгъуашхэр къэсыфэкIэ мыр тфикъун, етIани хъурэм 
теплъын. Ау узэшъогъэ тIэкIум зыкъыребгъэутыкъон. 
Джыдэдэм тэгъэзэжьышъ, зэIукIэм тыхэхьажьы. НекIо, 
моряк, зыгъэпыт, моряк!
Сэ сызыфэсакъыжьызэ, нэмыкIыпчъэмкIэ сыкъызыхэкIыгъагъэмэ сахэхьажьы, адырэпчъэмкIэ Соболевыр 
президиумым хэтIысхьажьы, зы шъон гъуаткIуи зыIумыфэгъахэм фэдэу зэIукIэр зэрещэ, загъори сыздэщысымкIэ 
къэплъэ, сызэшъуагъэм сыкъызэхешIыхьэми, зэсэIажэ, 
псыфалIи сылIэжьырэп. Щэджэгъуашхэр къызысыкIэ, 
зыфиIогъагъэ "теплъыным" зышIозгъэбылъызэ, Соболевымдыхэр зыдэтIысыгъэ лъэныкъомкIэ сымыкIоу, сишъэогъухэр зыкъотIысхьэгъэ къогъумкIэ сэкIо, шъонымэр 
къызыскIаокIэ, сшъхьэ къэуназэ, сафешъорэп, сызыдашхэхэрэм ар зэрэсимыкIасэр ашIэшъ, сырагъэзырэп, "хьау" 
зэсымыIошъугъэ Соболевыр "къызэрэсэшIушIагъэри" 
сэушъэфы.

--- Page 344 ---

Мыщ дэжьым, сыкъызыщытхъужьэуи арэп, насыпыгъэу зыфэслъэгъужьызэ, къэсэIо: илъэс тIокIырэ тфырэ 
сэхъуфэ, пиви, сани, аркъи зыIусымыгъафэу къэсхьыгъ. 
Ар зыщысшIэн чIыпIэ Iаджми сарыфагъ, ары пакIо, зы 
тутыныбжъи згъэстыгъэп. Ау шъоным сыгу пезгъэутыгъэ 
сишъэогъухэ Шъэолэкъо Петр, Къушъхьэ СултIан, МысэкIэ Петр, Елгъар Кащиф тхьэшъуегъэпсэу ясэIо: Литературнэ институтыр къэсыухынкIэ илъэс къысфэнэжьыгъэу, 
гъэтхэ мафэ горэм, ахэмэ апэ дэдэ аркъыбжъэ сызырагъашъом, къысэмыкIоу, сшъхьэ зыдэсхьыжьыщтыр 
сымышIэу, чэщ-мафэ сигъэсымэджэгъагъ. Ащ ыуж, сыд 
фэдэрэ шъоными къысэумэ, сыгу зэIигъахьэу, зыщысыдзыезэ, илъэсипшIэ къэсхьыгъ. Джы къызнэсыгъэм ар 
щыI-щымыIэми сигъапэрэп, ау сыгу зыпэблагъэ куп 
сыхафэмэ, къысэкIущт-къысэзэгъыщтыр зыфэдизыр 
зыдэсшIэжьызэ, адесэгъаштэ. 
Бурят республикэм тилитературнэ зэIукIэ щыдгъакIуи, 
Москва тыкIожьынэу Улан-Удэ самолеткIэ тыкъибыбыкIыжьи, Иркутскэ тыкъыщытIысыгъ. Тащыщ нэбгырэ тIокI 
фэдиз Хабаровскэрэ Владивостокрэ Соболевым зыдищэнхэу къэбар зэхэтхыгъ. Ежь зыфэе писательхэр къыхихызэ, лъэкъоцIэ пшIыкIубгъу къыIуагъ, садэжькIэ къаплъи, 
ятIокIэнэрэ кIэух пчъагъэр сэ къыстыригъэфагъ:
- Ори, МэщбашIэр, укъыддэкIощт.
Хабаровскэ тыкъызыщэуцум, тихэгъэгу гъунапкъэ 
къэзыгъэгъунэрэ дзэкIолIхэм якъухьэкIэ Амур псыхъом 
тыкъыщыращэкIыгъ, Советскэ Союзымрэ Китаимрэ ядзэ 
зыщызэIуупIэгъэгъэ Даманскэ нэпкъыми тыблащыгъ, 
биноклькIи тичIи тырагъэплъыкIыгъ. Щэджэгъоужым тидзэлI ухъумакIомэ таIуагъэкIагъ, пчыхьэехъулIэу Хабаровскэ тыкъащэжьыгъ. КъыкIэлъыкIогъэ мафэм купиплI 
угощыгъэкIэ заводмэ ащылажьэрэ рабочхэм таIуагъэкIагъ, 
сэ пцэжъыяшэмэ афагъэкIогъэ купым сыхэтыгъ. Тилитературнэ мафэ Хабаровскэ культурэмкIэ икъэлэ Унэшхо 
пчыхьэзэхахьэкIэ щытыухыжьыгъ. Джы Комсомольск-наАмуре къалэм тыкIонэу къытпыщылъыгъэти, "МиклухоМаклай" ыцIэ зыхьырэ къухьэмкIэ Амур тытыращагъ. Мы 
къэлэ ныбжьыкIэм зыцIэ къырамыIорэ заводхэр дэтых. 
Къалэм тыкъыщыращэкIызэ, зыщытагъэплъыхьагъ, зыцIэ 
амыушъэфырэ литейнэ заводым тырагъэблэгъагъ, цеххэм 
ярабочхэм таIуагъэкIагъ, поэтхэр яусэхэм къарагъэджагъэх, прозаикхэр, очеркистхэр къэгущыIагъэх. Леонид 
Соболевыми, къызэгущыIэ уж, упчIабэхэр къыратыгъэх, 
сэмэркъэур зикIэсэ тхакIоми джэуап гъэшIэгъонхэр аритыжьыгъэх. Рабочэмэ ащыщ бзылъфыгъэ хэкIотагъэ гори 
"Морская душа" зыфиIорэ тхылъым дэт тхыдэ кIэкIым ыгу 
къыдеIэу къеджагъ. 
Къэлэ телевидением рагъэблэгъагъэхэ усакIохэм сэри 
сахагъэфагъ. Ащ къыщысэхъулIагъэр гъэшIэгъонышъ, 
зэрэщытыгъэ шъыпкъэу къэсэтхыжьы. Эфир къэгъэлъэгъоным занкIэу минут тIокI фэдиз тыхэтыщтышъ, тызыфэсакъыжьызэ, усэ мыкIыхьэ зырыз-тIурытIу тыкъеджэнэу, 
тыкъыздикIыгъэ лъэныкъор ядгъэшIэнэу тызезыщэщтым 
къытиIуагъ. Сызигъусэ усэкIуищым языр, Валентин Сорокиныр, Москва къекIы, адрэр, Павел Халовыр, Хабаровскэ 
щыщ (СССР-м итхэкIо ныбжьыкIэхэм яятIонэрэ зэфэсыгъоу 
1956-рэ илъэсым Москва щекIокIыгъэм къыздыхэтыгъэу 
писательхэм я Союз къыздаштэгъагъэр ары), ящэнэрэр, 
Николай Дандиновыр, бурят поэт, сэ Адыгэ автоном хэкум 
сыкъекIы. Сэ Сорокиным ыуж сиусэ сыкъеджагъэу, Халовым къыIорэм седэIузэ, студием къычIэкIошъэгъэ IофышIэм сапашъхьэ тхылъыпIэ горэ къырилъхьагъ, ащ мыр 
ит: "Комсомольскэ къалэм щыпсэурэ адыгэ унагъо горэ 
убзэкIэ усэ укъеджэнэу къыолъэIу". Силъэпкъэгъумэ 
ялъэIу сигопэ-згъэшIагъозэ афасшIи, телевидением тыкъызычIэкIыжьым, Къэбэртэе-Бэлъкъарым щыщ адыгитIу 
къыщысажэхэу къычIэкIыгъ. НэIуасэ зыкъытфэзышIи, 
Амур нэпкъым тет рестораным тыщызыхьэкIэгъэ кIэлэкIитIум ядзэ къулыкъу гъэрекIо къызаухым, мыщ къыщыуцугъэхэу къухьэшI заводым Iоф щашIэ. 
"Миклухо-Маклай" зыфэсыусыгъэ усэу стхыгъагъэр 
Амур лъэныкъом щызэхэсшIагъэхэм яшыхьат.
Джащ фэдэу тихэгъэгу ичIыпIэ-къопэ зэфэшъхьафхэм - 
Якутием, Таджикистан, Ямал, Эстонием, Грузием, Комием, 
Дагъыстан, Татарстан; IэкIыб къэралхэм - Тыркуем, 
Сирием, Иорданием, Иран, Израиль, Германием, Ирак, 
Болгарием, Америкэм, Югославием - силъэпкъэгъу адыгэмэ сащыIукIэу бэрэ къыхэкIыгъ... Адэ джары, адыгэр 
макIэми, дунаим щыб...
..."Тыгъэ плъыжьыр зыдэщыIэ лъэныкъом щыстхыгъэ 
усэр" зыфиIоу Юрий Рытхэу ыцIэкIэ сыусыгъэми, нэмыкIхэми мыщ фэдэ къэбар апылъыр:

--- Page 345 ---

Бжыхьэм иаужырэ мазэ зыщикIыщтыгъэ мафэ горэм 
Юрий Рытхэу зыщыпсэущтыгъэ Ленинград телефон къысфыришIыкIыгъ:
- Талъэныкъо Темырым укъэкIонэу уфаемэ, шъыхьалъ 
ущешъо пшIоигъомэ, синыбджэгъужъ, уесэгъэблагъэ.
- Сыдигъу?
- Ноябрэм и 20-м ехъулIэу Москва укъэсы, и 23-м 
Салехард тыбыбыщт.
- Сыда щытшIэщтыр, шъыхьылъ тыщешъон къодыеу 
ара? ЩычъыIэба? - сэри Рытхэу сесэмэркъэужьыгъ.
- Сыдэу бэмэ, Михалковым иIуакIэу, учеркесба, 
уакъыкIэупчIэра, некIо къызыуаIокIэ, некIо. Сэмэркъэунчъэу, Темырым итхэкIо ныбжьыкIэхэм язэIукIэ ухэзгъэлэжьэщт. ЕтIанэ орырэ сэрырэ Салехард тикIынышъ, 
зигугъу къыпфэсшIызэ узэзгъэзэщыгъэ си Уэлен усщэщт.
- Ащ фэдэ зекIо-къэкIухьэр блэбгъэкIы хъуна!.. Ау 
хэта, сэщ нэмыкIэу, уигъусэщтхэр?
- Николай Евдокимовыр, оры, сэры, Юван Шесталовыр. КупышIу тэхъуба? ЧъыIэщт-мычъыIэщтым земыгъэгъап, ненцэмэ, чукчэмэ чъыIэ уагъэлIэщтэп. Хьау, хьау, 
ар пшъхьэ къимыгъахь, узэремышъорэр непа зысшIэрэр, 
тэщ нахьыжъ Евдокимовыри, ошIэ, ащ фэкIэщыгъоп, 
Шесталов Юван-шаман закъор армэ, ари зыгорэущтэу 
тIэжэн.
Москва тибыбыкIи, Коми республикэм икъэлэ шъхьаIэу 
Сыктывкар тыкъыщытIысыгъ, нэмыкI самолеткIэ ащ тикIи, 
щэджагъо мыхъупэу Салехард тынэсыгъ. Гъун-нэзи зимыIэ 
ненцэ дунаир фыжьыбз, тыдэкIи рэхьат, удэIэбаемэ, IапэкIэ 
унэсын фэдэу тыгъэ плъыжьышхор тундрэм шъхьащыт. 
Онджэкъмэ къарыкIырэ Iугъохэр зэндабзэхэу уашъом 
екIух. ЩтыргъукI, ау къупшъхьэр зыгъэпIыкIэн чъыIэп. 
Евдокимовым сызыIуплъэкIэ, сыщтагъэу сеупчIы:
- Николай Семенович, къыохъулIагъэр сыда, унэгу 
сэхъ закI...
- Ори усэхъ закI, зэплъыжь,- Евдокимовыр къыздэхьащхы. 
Джы къытэхъулIэрэр къызыхэкIырэр къызгурэIо: жьы 
фабэр къызыIукIырэ пстэухэми анэгухэр, къытIуплъыхьэрэ 
хьэхэри зэрахэтэу, сэхъ закIэх. Аэропортым иунапчъэ 
тызэрэблэкIэу тынэгу тыришIыхьэгъэ сэхъхэр мэжъужьых. 
Къалэр блэгъабзэшъ, чъыIэлIэгъу тырамыгъафэу автобус 

--- Page 346 ---

фабэкIэ хьакIэщым тынагъэсы. Къысатыгъэ унэм сызихьэкIэ, 
сыкъыздикIыгъэ Кавказым игъэмафэ нахьи ар нахь фабэшъ, 
сыплIэIу къыраубгъогъэ джэдыгур зытесэдзы, джэнэ 
пIонэкI зысэшIы. 
ТхэкIо ныбжьыкIэхэм язэIукIэ зыщедгъэкIокIыщтыри, 
тызэрысыщтыри, тызыщагъэшхэщтыри мы хьакIэщыр ары. 
Мэфищэ Iоф тшIэу зэIукIэр зытыухыкIэ, километрэ тIокIырэ 
тфырэ фэдизкIэ Салехард пэчыжьэ шъыхьэ Iэхъо стойбищ 
горэм тызэращэщтыри типрограммэ итхагъэу столым 
телъ. Унэ къэплъыхьагъурэ шъхьаныгъупчъэ иплъыгъорэ 
симыфэзэ, Юван Шесталовым ненцэ поэтэу Лапцуй игъусэу, сэнэ апч уныкъугъи зыдаIыгъэу, мыIэрысэ щтыгъэ 
цIыкIуитIуи Юван ыIэгушъо щызэриутэкIызэ, къихьагъэх.
- СэшIэ, МэщбашIэр, мыр зэрэуимыкIасэр.- Шесталовым ишаманыгъэ къыригъэжьэн хъумэ зэрихабзэу, 
ыIэхъомбэ упэпцIыгъэхэмкIэ кIашъом дэуае фэдэу зишIымэ, 
иджыбэ къырихыгъэ стаканитIумэ санэр аригъахъозэ, 
Лапцуй риIуагъ: - Уихъохъу джы, Ленка, МэщбашIэм 
зэхегъэх.
- Зи езгъэIонэп, Юван, Кавказым тыщымыпсэуми, 
тэри, ненцэхэм, тыхъохъунчъэп, апэрэу къытхэхьэгъэ 
хьэкIэ лъапIэр титундрэ-унэ езгъэблэгъэн. Титундрэ фыжьыбзэ, титыгъэ плъыжьышхо, тихьэмэ, тишъыхьэмэ, 
мыщ къыщычIащырэ газмэ, Лабытнанги кIощтыгъэ мэшIоку 
гъогу бгынэжьыгъэм, джыри ешъокIо шъыпкъэ мыхъугъэ 
ненцэмэ ацIэкIэ, скъош, къеблагъ, мафэкIэ укъытхахь 
къыосэIо.
- Зэ, зэ, Лапцуй, моу тIэкIу зыIаж, умыщын, пIыгъ 
санэр къызэрытхыгъэм тфигъэхъожьыщтэп,- Шесталовыр 
къэгуIагъ,- уемышъощтми, тиадыгэ-черкес шъэогъужъ, 
моу бэшэрэбыр къэпIэтэу къытэбгъэутэкI къодыеми тезэгъыщт. Еу, Лапцуй, ситхьамыкIэ-гупцIэнэжъ, уиненцэхэри, 
симансхэри, хантхэри, чукчэхэри, черкесхэри, урысхэри 
орэпсэух!
Шесталовымрэ Лапцуйрэ псынкIэу унэм къызэрихьагъэхэм фэдэу, бэшэрэбым къинэжьыгъэ тIэкIур зырашъужьым стаканхэр яджыбэмэ арагъэуцожьи, икIыжьынхэу 
ежьагъэх.
- Бэшэрэб нэкIри зыдишъухыжь исшъугъэ къашIомышIынэу...- салъыджагъ.

--- Page 347 ---

- Ары, ары, тэри къытфадэщтэп,- бэшэрэбыр Лапцуй 
ыпхъуати, иджэдыгу бгъэгу чIигъэбылъыхьагъ,- сыхьатныкъокIэ шхапIэм къакIо, щэджэгъуашхэ шъуагъэшIыщт.- 
Иджэдыгубгъэ теуIэжьы: - Мыщ фэдэ хэтыщтэп.
"СихьакIагъэхэр" бэшIагъэти зысшIэщтыгъэхэр, рашъугъэми, аIуагъэми, зызэрашIыгъэми сапымылъэу сыщхыпцIызэ, ненцэ дунаим сыхэплъэнэу шъхьаныгъупчъэм 
сыIухьагъ шъхьакIэ, пынджыр щтыгъэм сыхэплъыкIын 
слъэкIырэп, ар сижь фабэкIэ згъэжъунэу сыIупщэзэ, Евдокимовыр къыслъихьагъ.
- Хьаулыеу земыгъэгъэлIэжь, пфэгъэжъущтэп. 
ТызихьакIэмэ ядунай чъыIэ зыфэдизыр ошIа? Градус 39-рэ,- 
щхызэ, къысиIуагъ.
- Мафэм ар ичъыIэщтмэ, чэщыр? - зэхэсхыгъэм сигъэтIыгурыгузэ, Николай Семеновичым сеупчIы.
- Мыщ тыгъэр мэзищэ щыкъуахьэрэпышъ, ячъыIагъэкIэ ямафи ячэщи зэфэдэщт. Зэхэоха шъэожъыемэ амакъэ, 
урамым щэджэгух. Сэ мыр ятIоу Салехард сыкъэкIо, мы 
чIыпIэр жьыбгъэнчъэшъ чъыIэр къыщыохьылъэкIырэп. 
НекIо щэджэгъуашхэ, шъыхьэ лэпсырэ шъыхьэ бзэгурэ 
къэтшхыщт.
- Шъыхьалъыр?..- сэмэркъэу Iоф зимыIэ сишъэогъу 
нахьыжъ сеупчIы.
- Ари шъыхьал "строгонинэри" тизэIукIэ тыухэу, 
шъыхьэ IыгъыпIэм тызащэкIэ ары.
Темырым щыпсэухэрэ цIыф лъэпкъхэм ащыщхэу 
ненцэхэм, хантхэм, мансхэм, урысхэм, нэмыкIхэм ятхэкIо 
ныбжьыкIэхэм язэIукIэ неущ Салехард къыщызэIутхыщт. 
Ащ тхэкIо нэбгырэ пшIыкIух хэлэжьэщт. ТыкъыздэкIогъэ 
Ямало-Ненецкэ национальнэ округым Салехард икъэлэ 
гупч, нэбгырэ мин щэкI фэдиз дэс. ЗэкIэ национальнэ 
округыр пштэмэ, нэбгырэ мин 62-рэ щэпсэу. Къэлэ гупчэм 
ишколмэ анэмыкIэу педучилищэ, медучилищэ, зооветеринарнэ техникум, культурнэ-просветительскэ школ дэт. 
Политическэ, экономическэ, культурнэ Iофыгъохэм апылъ 
окружкомэу непэ тызэрагъэблагъэри ахэмэ апшъэжь.
Окружкомым иапэрэ секретарь иджэпсалъэкIэ тхэкIо 
ныбжьыкIэмэ язэIукIэ къызэIуахыгъ. Евдокимовыри, Рытхэуи, Шесталоври, сэри гущыIэ кIэкIыкIэ тыкъыщыгущыIагъ, 
зетщэщт семинархэм ахэтыщт ныбжьыкIэхэм нэIуасэ 

--- Page 348 ---

зафэтшIыгъ, мэфитIо нэбгырэ пэпчъ шъхьаф-шъхьафэу 
Iоф адэтшIагъ, къадэхъугъэхэри къадэмыхъугъэхэри хэдгъэунэфыкIыгъ, ящэнэрэ мафэм къыдэкIыгъэ гъэзетым 
тиинтервью кIэкIхэри къихьагъэх. Тыздэлэжьагъэхэри 
разэхэу, тэри тызфэрэзэжьэу, ныбжьыкIэмэ япчыхьэзэхахьэкIэ тизэIукIэ тыухыгъ. Нэужым, тэ, Москва къикIыгъэ 
нэбгыриплIыр, купитIукIэ тызэтыраути, тундрэр къытагъэлъэгъунэу тыращэжьагъ: Рытхэурэ сэрырэ шъыхьэ 
уцупIэ-стойбищэм тыщахьэкIэщт, Евдокимовымрэ Шесталовымрэ Лабытнанги поселкэм ащагъэх. 
Пхъэ къутагъэр зэрыз транспортерым Рытхэурэ сэры рэ тисэу шъыхьэ уцупIэм тащэ. Зы чъыги зы куанди зэрымыт тундрэ гъунэнчъэр фыжьыбз. Транспортерым осыр 
зэритэкъокIызэ, сыхьат фэдиз тыкIуагъэу шъоф гузэгум 
тыкъыщыуцугъ. Тыплъэмэ, чумэ-пщыпIищ тэлъэгъу, ахэр 
зытетхэ тхы хэIэтыкIыгъэм шъыхьэхэр тизых, шъыхьэ 
щырыщ зыкIэшIэгъэ нарт-IэжитIури къытпэгъокIы. Ахэмэ 
тарысэу, жьы чъыIэри къытпыфэфыкIэу, шъыхьэ уцупIэм 
тыIуащэ. ХъулъфыгъитIурэ бзылъфыгъэ заулэрэ 
шъэожъые -пшъэшъэжъые нэкIушъхьаплъхэр къяпхъэкIыгъэхэу къытпэгъокIых. Анахь чумэ-пщыпIэ лъэгэ хъоопщаум тырагъэблагъэ. 
Шъыхьэшъо шъабэхэмкIэ джэхашъор пкIагъэ, чумэ 
"дэпкъхэри" джащ фэдэх. Джэхэшъо гузэгум щыхэIэтыкIыгъэ гъучI хьакум фэбамэр къыпелъэсыкIы. Шъыхьэмэ 
лъабжъэкIэ ос чIэгъым къычIаутызэ ашхырэ ягель-уцыр 
зыхэлъ щай фэбэ дыджышъом тырагъашъо. ТызэхъумпIырэ щаим идыджыгъэ-IэшIугъэ зэхасшIэрэп, щагум 
щыхъурэм сегъапэшъ, Рытхэу Юрэ ар къыгурэIошъ, игъом 
чумэм сыкъырещы: шъэжъые гуфаокIэ шъхьэ къобэбжъабэу хагъэфагъэм нэрэ-Iэрэ азыфагу ышъо техыгъэ 
бгъуитIукIэ раупцIэхышъ, гуIэ-шIуаIхэр ыныбэ къырахы, 
фэбамэр къызыхэурэ шъыхьэ зэгобзыкIыгъэ кIоцIым 
пэхъамэр къызыпихырэ лъыр щызэрэугъоеу регъажьэ. 
Джы слъэгъурэр зэкIэми анахь гъэшIэгъоныжь: Рытхэурэ 
сэрырэ Iэгубжъэ нэкIхэр къытаты, ащ фэдэхэр зыIыгъхэ 
шъэожъые-пшъэшъэжъыехэри шъыхьалъ ешъонхэу тауж 
къеуцох. Уфэмыемэ уемышъу къыригъэкIэу Юрэ къысэплъы, ежь ешъуагъ, сэ сехъумпIы фэдэу сшIи, сауж ит 
шъэожъые нэгуплъ такъырым естыжьыгъ...

--- Page 349 ---

Тибысым ненцэмэ сыхьати рагъэкъудыигъэпщтын 
тиешхэ-ешъо Iанэ тызыпагъэтIысхьэм. Хьакум тет щыуаным лы ныкъуажъор къыхахышъ, къыщытхъухэзэ, тагъэшхы, сызэмысэгъэ гъомылэм сыгу зэрэтемыхьэрэр 
арыщтын, аркъ тIэкIуи тесэкIэжьы. Рытхэу Юрэ аркъ 
зыIуимыгъафэу зыIуилъакIэзэ, Iанэм телъыр зэришхырэр 
зыслъэгъукIэ, сиIумпэмыгъэ сщэгъупшэшъ, ыуж зыкъизгъанэрэп. Ары пакIо, сызэшъогъэ тIэкIум сызэрэхьакIэр 
сщигъэгъупшэжьыгъэу, бысымымэ зэхязгъэхэу, Юрэ 
фэсэдзы:
- Тэ щыIа адэ Евдокимовым зыфиIогъагъэ строгонинэр?
- Джыдэд, шъыхьаком мыщтыгъэ Iоф иIэжьэп,- 
шъыхьэ укIыгъэр зэIызыхыгъэ бысымыр чумым екIышъ, 
сэхъым зэлъиубытыгъэ кор къырехьэ, ылъэгонджитIу 
дэубытагъэу пхъэупсафэр пхъэпсым къызэрэдэкIырэм 
фэдэу, лы пIокIабзэр къытыриупсыкIызэ, лэгъэшхом из 
къешIы.
Тапашъхьэ къырагъэуцогъэ лы упсэфэ щтыгъэм Рытхэу хэIабэшъ, зэрэпшхыщтыр къысегъэлъэгъу, сэри аущтэу 
зысшIыкIэ, лы упсафэр чъыIэ-чъыIэу сыжэ дэткIухьэ, джыри 
ар нахь сшхы сшIоигъоу сэхъу...
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм Сыктывкар тыкъызэбыбыжьым, Москва кIожьыщтхэ Николай Евдокимовымрэ 
Юван Шесталовымрэ сэлам ятхыжьи, Рытхэу Юрэрэ 
сэрырэ джа чэщ дэдэм самолет зэблэхъуищкIэ Магадан 
тыбыбыгъ, ящэнэрэ мафэм самолеткIи, хьэхэр зыкIэшIэгъэ 
нартхэмкIи Чукотскэ тынэсыгъ, Беринг зэпырыкIыпIэм Iутэу 
Америкэм пэблэгъэбзагъэ Уэлени чыжьэжьыгъэп...

--- Page 350 ---


ПсэупIэкIэ Москва сыкIощта сымыкIощта?
Сыда дэсшIыхьащтыр?..

--- Page 351 ---

СшIэрэп мы къэстхыжьыщтыр ситхылъеджэмэ къэзэрагурыIощтыр. УпчIэ пэпчъ джэуап етыжьыгъэн фаемэ, 
сыд фэдэщта ахэр? Джы къызнэсыгъэ сижъышъхьэ илъэс 
тIокIиплIми ахэмэ саухы.

--- Page 352 ---

Уиунагъо нахь лъапIэ зэрэщымыIэр сэшIэ. МэщбэшIэ 
лIэкъо зэгурыIожьымкIэ ар къэбгъэлъэгъон плъэкIыщт, ау 
сэ сызэрэфаеу сиапэрэ унагъо сфэгъэпсышъугъэп. Хэта 
зилажьэр пIомэ, зэхэфыгъуай, унагъом лъапсэ фэхъугъэхэ хъулъфыгъэри бзылъфыгъэри, хэти ыгу къысерэмыгъабгъ, пфэгъэмысэщтхэп. Ар зэхэзыфынэу фежьэрэм 
зы гунахьэп, гунахьитIоп къызфихьыжьыщтыр. 
КъэIо-Iотэжь хьаулые ар мыхъуным пае сиунэгъо зэгурыIожь зэрэзэтезыгъэ шIыкIэм джыри зэ сыгу езгъэгъэузыжьын, ситхылъеджэхэри, аIощтым фитхэу, хэзгъэгупшысыхьаных.
"Къыбдэхъурэ пстэури шIу закIэп, мышIу пстэури 
ощэчы" - сянэ тхьамыкIэм зыфиIощтыгъэ гущыIэмэ бэрэ 
сягупшысэ, къысэхъулIэгъэ Iаджми ахэр алъапсэх, сигъашIэ 
хъугъэ сэнэхьат тхэныр, сицIыфыгъэ еплъыкIэ лъагъэ кIотагъ 
нахь, зэпагъэугъэп. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, гухьэгужъыгъэрэ зышхыжь-зыстыжьырэ къысхалъхьагъэп.
1954-рэ илъэсым, илъэс тIокIырэ щырэ сыхъугъэу, 
Литературнэ институтым сычIэсызэ, сыбгъэ къыдэтэджэгъэ гуфэбэныгъэм Москва унагъо щысигъэшIагъ. Московскэ медицинскэ институтым щеджэщтыгъэ сишъхьэгъусэ 
Тамарэ чылэм, сиIахьылмэ къазыфэсэщэм, сянэ апэ 
зэритэу, цIыфыгъэ хэбзэ дахэкIэ къыпэгъокIыгъэх, илъэс 
пшIыкIутфым тызэкIыгъуфэ, сабыитIу тилIакъо къыхэзыхьэгъэ нысэр агъэшIуагъ, агъэлъэпIагъ, ежьыми захигъэзэгъагъ, джы къызнэсыгъэми ащыгъупшэрэп. Сянэ НэфсэткIэ заджэщтыгъэ Нинэ ыуж Руслъан къытфэхъугъ. Джыдэдэм ахэри илъэс шъэныкъом, тIокIитIум къехъужьыгъэх, 
лъфыгъэ дэгъухэри яIэх, сэры нэмыIэмэ, сызыщыгушIу кIырэ пхъорэлъфым ипхъорэлъфыжь шъэожъые сиI. Ахэр 
спэчыжьэ-сигуузхэми, сыдэу сшIын, кIэхъопс мыухыжьыкIэ сыщызгъаIэрэ непэрэ гушIуагъох. Ау илъэс тIокIитIурэ 
тIурэкIэ узэкIэIэбэжьымэ сызыхэфэгъагъэр ныбжьи 
сшъхьэ къимыхьащтыгъэ-сызэмыгуцафэщтыгъэ мэшIошхуагъ...
Мэфэ гупсэф шъабэм иошIэ-дэмышIэ шыблэ гъуагъом 
укъыкIегъащтэ, зыуегъэутIыIу. Джа дэдэр, сянэ идунай 
зихъожьыгъэм илъэсрэ ныкъорэ фэдиз тешIагъэу, сиунагъо къихъухьагъ. НэIуасэ тызызэфэхъугъэм къыщыублагъэу Iэсэгъэ-шъэбагъэкIэ зэрэгущыIэщтыгъэу, гъэмафэр 

--- Page 353 ---

къызыщыблагъэщтыгъэ мафэ горэм сишъхьэгъусэ къысиIокIыгъ:
- Мыгъэрэ гъэмафэ фэбэщт аIо...
- Фэбэщтмэ, гъэрэ зэрытшIэу, тиотпуск гъэмафэм 
тедгъэфэнышъ, ыпкIэ зыхэмылъ мазэри къыдедгъэубытызэ, Москва тыкIонышъ, уянэ дэжь тыкъэтыщт.
- Илъэс пчъагъэ хъугъэу аущтэу зэрэсшIырэр зыгу 
римыхьырэ сиIофшIэгъу доктормэ ахэт...
- Уиполиклиникэ ипащэ селъэIун...
- Хьау, хьау,- къасIощтыгъэр шъхьэгъусэм къысигъэухыгъэп,- илъэс къэс телъэIу зэпытыщта...
Зытет шъыпкъэр къэсIон, сишъхьэгъусэрэ сэрырэ 
зэтIогъэ гущыIэмэ, зэгурыIоныгъэ гупсэф сиунагъо зэрилъы гъэр арыщтын, Iоф зязгъэшIыгъэп. Сабый пIунми, 
тхэнми, тигъэпсэфыгъо мафэхэр Москва, Переделкинэм, 
зэрэщитхыщтми сапылъызэ, гъэмафэр къэсыгъ. Iоф къыпымыкIэу шъхьэгъусэм игъэпсэфыгъо июль мазэ лэжьэпкIэнчъэ августри дыкIыгъужьэу къыратыгъ. Тызэгъусэу сэ 
сигъэпсэфыгъуи Переделкинэм щызгъэкIуагъ. Августым 
ыкIэхэм адэжь Нинэ ишкол чIэхьажьыгъо ехъулIэу унагъор 
Мыекъуапэ къэсщэжьыгъ. Сыдым фэсшIэныя ар сиаужырэ 
Переделкинэ кIогъу-гъэпсэфыгъо сфэхъунэу... Ау къэсIуатэрэм пэшIорыгъэшъыкIэ сыдэгузэжъонэп.
Бжыхьэр икIи кIымафэр къызехьэм, ыпэкIэ зэрытшIыщтыгъэу, зизакъоу псэущтыгъэ шIугуащэр тадэжь къатщи, 
кIымафэр щыредгъэхыгъ. Ар дгъэкIотэжьызэ, Белореченскэ мэшIоку уцупIэм ащ къысиIогъагъэр, сишъхьэгъусэ 
янэ риIожьыгъагъэри джы, илъэсыбэ тешIэжьыгъэу, сыгу 
къэкIыжьы.
- Уитхылъхэр Москва къыщыдэкIых, писатель нэIосаби 
щыуиI, ащ ущыпсэушъунэу къысшIошIы, сэри сизакъу...
- Сыда, мама, пIохэрэр, илъэсым тIо-щэ тызэрэлъэгъу, 
тызэщыгъупшэрэп, джыри гъэмафэм тыкъыпфэкIощт...- 
гуIэзэ, пхъур ным еушъыигъ.
Ащ ыуж къытфэразэу шIугуащэм письмэ къытфигъэхьыгъэти, зэрэунагъоу тигъэгушIуагъ. Ау къыкIэлъыкIощтыгъэхэр гумэкIыгъуагъэх: "изакъу, зэщыгъом еухы, 
зысымаджэрэм, псы Iэгубжъэ къезытынырэ, хьалыгъу 
такъыр къыфэзыхьынырэ, ынатIэ къытеIэбэнырэ иIэп, 
ыпхъу илэгъухэр зилъэгъукIэ, ынэпс фэIажэрэп, къыкIэупчIэх..." Ахэмэ сишъхьэгъусэ агъэчэфынчъэ, нэку -нэпси 

--- Page 354 ---

мэхъу. ЗиIажэщтыгъэми, хэмылъыгъэхэ гъэпсыкIэхэр 
есэлъэгъулIэ, ау унагъомкIи, гъунэгъухэмкIи, къытхахьэхэрэмкIи иIэдэбыгъэ-шъэбагъэ зыщигъэгъупшэрэп.
Аущтэу тыпсэузэ, гъэмафэр къызихьэгъэ мафэ горэм 
сишъхьэгъусэ ежь зэрилъэгъулIэжьыгъэ къэбар гомыIу 
къысиIуагъ:
- СшIэщтыр сшIэрэп, сыбгъэ такъыр пытэ горэ хэлъ... 
Москва зыщясымыгъэуплъэкIу хъущтэп...
Ар узэжэн Iофэпти, зэрэунагъоу зызэкIэтыуIапIи, 
Москва, Переделкинэм, тыкIуагъ. ЧIыпIэ къин сызифэкIэ 
къыздэIэпыIэн закъоу сиIагъэр Сергей Владимирович 
Михалковыр арыти, Москва къыщызэIуахыгъэкIэ Онкологическэ гупчэм ипэщэ академикэу Блохиным ыцIэкIэ 
тхыгъэ письмэр тIыгъэу ыдэжь тыкIуагъ. Сишъхьэгъусэ 
ыбгъэ хэлъ такъырыр зауплъэкIум, мыщынагъоу, 
хэкIокIэжьыщт къыраIуи, тыкъатIупщыжьыгъ. Ар сибынунагъо зэтечыпIэ-къежьапIэ зэрэфэхъугъэм, сишIугуащи 
иIо ащ къызэрэхэхьажьыгъэм, сэри зыдэзгъэзэщт бгъу 
лъэныкъор зэрэсымышIэщтыгъэм яягъэ къызэрэкIуагъэм 
щэч хэлъэп.
ЗэкIэми анахьэу сиунэгъо Iоф зэхэфыгъуаекIэ сыгу 
къеуагъэр сибын-унагъо зэрэсымыбгынэшъущтымкIэ, 
сызэрэлъыкIощт-сызэрэлъычъэщтымкIэ сишъхьэгъусэ 
ицыхьэ къыстелъэу, къысэмыупчIыжьэу Мыекъуапэ, 
сикIалэмэ яунэ, зызэрэдитхыкIыжьыгъэр ары. Илъэс 
тешIэжьыгъэу ары ныIэп, "зыкъешIэжьыфэ янэ дэжь щэрэI" 
сIозэ, ар зысшIагъэр. Ау етIани арэп псэупIэкIэ Москва 
сызымыгъакIощтыгъэр. Къытфэтэджыгъэ упчIэхэм джэуап 
зафэ яптыжьын фэягъэмэ, тэ зэрэтIо-тызэрэгугъэщтыгъэу 
ахэр хъущтыгъэхэп.
Илъэс щэкIым къехъу, сышъэожъыезэ езгъажьи, слъы 
щыщ хъугъэ тхэн сэнэхьатыр симыIэу, сишъхьэгъусэ фэдэу 
сыдокторыгъэмэ е сыкIэлэегъэджагъэмэ, ахэр хэгъэкIи, 
сыкIочIэрыпсэу къызэрыкIощтыгъэмэ, сыбзэкIэ сымытхэу 
урысыбзэкIэ сытхэщтыгъэмэ, сиунагъо зыми пэсымышIэу 
зыIэкIэсыубытэн зыIэкIэзгъэкIыщтыгъэп! Сыда сшIэщтыр, 
сыд сиамал, сыда зэскущтыр сIомэ, сыджэуапынчъэу, 
сиунэгъо зэтезыгъэ загъорэ сыфыкъокIымэ къызэзгъэлъэгъузэ, илъэсрэ ныкъорэ фэдиз сышъхьэгугъу-шъхьэзакъоу унэм сисыгъ. "Тадэжь, уибынмэ уакъыфэмыкIожьыщтмэ, титепIон-кIэлъынхэр, нэмыкIэу угу пыкIыщтыр 
къытфягъэщэжь" лъэIур къызысаIокIым, ар сиупчIэ зэхэфыгъуаемэ зэрэаужырэ джэуапыр къызгурыIуи, унэм 
ит-илъыр зэкIэ контейнеритIукIэ Переделкинэм язгъэщэжьыгъ.
Джы контейнер ушъэгъитIоу сипчъэIупэ Iуащыгъэм 
къыпыкIыгъэ Iоф шIой горэм, ар зыгу къэкIыгъэм ыцIэ 
къесымыIоу, къышъозгъашIэзэ, игугъу къэсшIын. Тиунэгъо 
хьап-щыпхэмкIэ тызэмыпхыжьыгъагъэми, хэт ышIэра 
зыфэпIощт гугъапIэм джыри тыщигъаIэзэ, суд IофыкIэ 
тызэгуамытхыкIыжьыгъэу, загъорэ тызэфытео-тызэфатхэзэ, мафэ горэм партием ихэку комитет иобщэ отдел 
ипэщэ ЛIупэ Алый ыдэжь сызыфищэрэр сымышIэу, сыригъэблэгъагъ. Столыбгъум хэку комитетым иидеолог 
шъхьаIэу Аулъэ Аскэрбый кIэрыс. СагъэтIыси, тхылъыпIэ 
тхьэпэ уплIэнкIагъэ къысфащэигъ. Сеплъымэ, джырэблагъэ Переделкинэм къысфикIыгъэ письмэм щыщэу дэсымыгъотэжьыгъэр ары.
- Мыр сэ сиписьмэныкъу,- унэмкIэ сашъхьагъ тес 
тхакIом къысишIэгъагъэр сыгу къэкIыжьызэ, сяупчIыгъ,- тэ 
къишъухыгъа?
- Тэри ар тшIэнэу тыфай,- тIум язэу къысэзыIуагъэр 
къэсшIэжьырэп.
- Мыр сиписьмэ зэтезычи еджагъэм къышъуфигъэхьыгъ... Мары сэ сIыгъ тхылъыпIэ уплIэнкIагъэм, шъолъэгъу, екIужьы, зыдэлъ конвертми дэфэжьы.
- Зыгу къыпфэмышIу горэм къыуишIагъ...- Аулъэм 
къыIуагъ.
- Ащ фэдэхэри щыIэх...- Сыгу пыузыкI-пыстыкIызэ, 
сыгъумыгъуи, ясIуагъ: - Мыщ фэшъхьаф Iоф горэ къыздышъуиIэмэ, сыкъэдаIо.
- Хьау, нэмыкI Iоф къыбдытиIэп...
УзыщызэрэшIэжьырэ къэлэ цIыкIум удэсын-ущыпсэуныр зымкIэ дэгъу, зымкIи дэи, сиунагъо зыщызэщыкъощтыгъэ мафэхэм ар къызгурыIоу езгъэжьагъ. Тиунагъо 
ипчъэ зэпахъэ къыдэсымыгъаплъэщтыгъэхэр джы сигъунджэ чагъэ къиплъыхьэхэ ашIоигъу. Ар къазыдэмыхъукIэ, сызэрэкоммунистыр къызфагъэфедэшъ, тхакIохэм 
я СоюзкIэ сиIэнатIэ кIэхъопсыхэрэр шъэфкIэ партием ихэку 
комитет матхэх. Джыри нэмыкI отделым сащэшъ, лъэкъуацIэ зыкIэмыт мыщ фэдэ шъэф тхыгъэм "МэщбашIэр 

--- Page 355 ---

ты дэй, сабыитIу зыфигъотыгъэ шъузыр чIидзыжьыгъ" 
сырагъаджэ, зыкъэсэухъумэжьы, сиунагъо тезгъэгущыIэхэрэп, сыд фэдэ мыхъункIэ къыздэзекIуагъэхэми, ар 
афэсшIэщтэп.
Зыгу къысфэмышIу хьагъу-шъугъухэм псэукIэ къызэрэсамытыжьырэр ымышIэщтыгъэми, ышIэщтыгъэм 
фэдэу илъэсиплIым ихьэгъэ Руслъан игъусэу сишъхьэгъусэ 
Мыекъуапэ къакIо. Ар зыхъугъэм мэфищ тешIагъэу щхызэ, 
къысеIо:
- Сызыдащэгъэ-сызыфащэгъагъэр къыуасIомэ, бгъэшIэгъощт. Обкомыр ары... Дауров зылъэкъуацIэ горэ 
унагъомкIэ удэгъу-умыдэгъумэ зэригъэшIэнэу къыскIэкIэупчIыхьэу зырегъажьэм, "тиунагъо зэбгъэфэнэу 
сыда уиIофэу къытхэлъыр, ори силI фэдэу быныкIэ зыгъэдэгъу" фэсыдзи, сшъхьэрэ сыгурэ зэбгъэжьызэ, сыкъэкIожьыгъ.
Илъэс пчъагъэрэ гушIуагъуи къиныгъуи зыдэзгощыгъэ 
сабый дэхитIу зыфысиIэ шъхьэгъусэм къыIотагъэр сшIощхэныгъэми, ащ фэдэ партийнэ зекIуакIэм, шIыкIэ-гъэпсыкIэм сыгу къыпигъэузыкIыгъ.
Ащ нахь къиныгъо-мызэфэгъэ Iаджхэри джыри къыспыщылъыгъэх. Ахэмэ сыкъызэрялыжьыгъэри джы къызнэсыгъэм сэгъэшIагъо, ситхэнщтын сыщызгъаIэщтыгъэр, 
"Нэфшъэгъо лъагъохэр" зыфиIорэ романым Iоф дасшIэщтыгъэ, шIулъэгъу гугъэпIэ-гукIае усэхэми къысщакIухьэщтыгъэп. Джа чIыпIэ къиныр ары сэркIэ тхэныр, къысфэжъу гъэгъу, зэкIэмэ, сищыIэныгъи дыхэтыжьэу, зэряпшъэр, 
ащ пэсшIын зэрэщымыIэр зызэхэсшIагъэр, ары егъэшIэрэ 
гъэр сызэхъулIагъэр, гушIогъо мыухыжь къысфэзыхьыгъэр...
ЦIыф щыIэныгъэр нэбгыритIумэ зэдашIыгъэ унагъом 
къыщежьэми, унагъомкIэ ухыжьыгъэ хъурэпышъ, 
сиупчIэхэр джэуапынчъэщтыгъэхэми, джырэкIэ сызипэщэ 
адыгэ тхакIохэм я Союз ихэдзын зэIукIэмрэ Москва 
щекIокIыщт зэфэсымрэ ягъэхьазырынкIэ упчIэжьэгъу 
сызыфэхъущт хэку комитетым июль мазэм ыкIэхэм адэжь 
сэкIо, Аулъэ Аскэрбый есэIо:
- Адыгэ писательскэ оранизацием ихэдзын зэIукIэ 
ипIалъэ къэсыгъэшъ, къихьащт мазэм ар тшIын фае. 
РСФСР-м иписательхэм язэфэсэу Москва щекIокIыщтым 

--- Page 356 ---

тилIыкIуитIу дгъэнэфэнэу къэзыушыхьатырэ тхылъыпIи, 
мары, къытфагъэхьыгъ.
- Непэ июлым итхьапша? - естыгъэ тхылъыпIэм хэплъыхьэзэ, Аскэрбый къысэупчIыгъ.
- И 25-рэ,- есIожьыгъ.
- Хэдзын зэIукIэм изыфэгъэхьазырынкIэ мазэр икъун ба? Ащыгъум августым и 25-м тетэубытэ.
КПСС-м ихэку комитет иидеолог шъхьаIэ къызэрэсиIуагъэу зэIукIэм зыфэдгъэхьазырыгъ: типисательскэ организацие илъэситIум ышIэгъэ-ымышIэгъэ Iофыр къыдэслъытэзэ, зэфэхьысыжь докладыр стхыгъэ, бюром хэт нэбгырищыри ащ нэIуасэ фэсшIыгъ, къедгъэблэгъэщт хьакIэхэми - 
Москва, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэс 
хэкум, Краснодар, "Литературнэ гъэзетым", "Литературнэ 
Россием" къарыкIыщтхэм макъэ язгъэIугъ. ЗэIукIэм фэгъэхьыгъэу сшIэрэ Iофмэ мызэу-мытIоу тызэпхыгъэ отделым иIофышIэхэр ащызгъэгъозагъ, ау ар зыщыIэщт пIалъэр 
къэсынкIэ мэфищ къэнэжьыгъэу Аулъэ Аскэрбый дэжь 
сащагъ, къысиIощтыр къызэрехьылъэкIырэр хэслъагъозэ, 
къысэупчIыгъ:
- Сыдэущтэу Iофхэр хъухэра?
- ЗэкIэри дэгъу, зэIукIэм тыфэхьазыр.
- Шъо шъухьазыр шъхьае,- Аулъэм къысиIуагъ,- тэ 
тыхьазырэп... ЗэIукIэр мэзэ пIалъэкIэ зэкIахь, сентябрэм 
ыкIэм теубыт, и 25-р арми хъущт. Апэрэ секретарыр, Нух 
Асланчериевичыр, гъэпсэфакIо макIошъ, къызыкIожьыкIэ, 
шъуизэIукIэ хэлэжьэнэу фай.
- Ары шъхьакIэ, къэкIощт хьакIэхэм макъэ язгъэIугъах...
- Сэ мы Iофым зи хэсшIыхьан слъэкIыщтэп, джыри зэ 
макъэ ягъэIужь...
Партием ихэку комитет къыIорэм, етIани ар апэрэ 
секретарым ыпкъ къызикIыкIэ, утегущыIэжьынэу щытыгъэпти, сезэгъыгъ. Шъыпкъэ, ошIэ-дэмышIэ зэIукIэ пIэлъэ 
зэблэхъум Iаджми агу къэмыкIыщтхэр къыгъэкIыгъэх: 
зыгу къыспэблагъэхэр гумэкIыщтыгъэх, зыфаер къыздэхъугъэхэр гушIощтыгъэх, къизымыдзэгъахэхэри мэкIагъэхэп. Iо-къэIожьым тыхэтызэ, зэкIэтхьэгъэгъэ пIалъэр 
къэсыгъ, ау къытхэхьанэу зыIогъэгъэ Бэрзэдж Нухьэ 
ычIыпIэкIэ Аулъэ Аскэрбый ары тизэIукIэ хэлэжьагъэр. 

--- Page 357 ---

Тизэфэхьысыжь-хэдзын зэIукIэ рэхьатэу кIуагъэ: бюром 
хадзыгъэ нэбгырищым сэри сахагъэхьагъ, ахэмэ - 
Кэстанэмрэ Резниковымрэ - пшъэдэкIыжь секретарэу 
сагъэнэфэжьыгъ. Москва щыкIощт писатель зэфэсым 
Жанэмрэ сэрырэ тырилIыкIонэу тыхахыгъ. ПшъэдэкIыжь 
секретарэу сыкъызагъэлъэгъожьым, партием иобком 
ыцIэкIэ Аулъэм къыIуагъ: 
- МэщбашIэм иIофшIакIэ тегъэразэ, дао фытиIэп, ау 
илъэсым къехъугъэшъ, изакъоу унэм зыфис-зыфэпсэурэр 
къыдгурыIорэп. 
- Сабый-унагъо сиIэу сыда зыкIысизакъор? 
- Уимызакъомэ дэгъу,- естыжьыгъэ джэуапым ежь 
къыпигъэхъожьыгъ,- аущтэу оIомэ, о нахь дэгъоу пшIэн...
Джа упчIэ гукъаори сшъхьэ имыкIэу, нэмыкI къэIо-Iожьхэу къызнэсыжьыхэри къисыдзэ-къисымыдзэу тизэфэс 
Москва кIогъуи къэсыгъ. Ащ титхэкIо ныбжьыкIэ гори 
рагъэблэгъэнэу тхылъыпIэ къырязгъэхыгъ, а гушIуагъоми 
щызгъэгъозэнэу идеологиемкIэ отделым ипащэу, педучилищэм къысщыдеджэгъэ Даур Мурат дэжь сыкIуагъ. 
Силъэгъун зесэIом, къысэупчIыгъ:
- Хэта зэфэсым бгъэкIощтыр?
- НыбжьыкIэмэ ащыщэу анахь зыкъэзгъэлъэгъуагъэр 
Кощбэе Пщымафэшъ, ары сэIо.
- БгъэкIощтыр сэ къыосIощт,- Даурым къыпиупкIыгъ,- 
Кэстанэр ары. НыбжьыкIэ-мыныбжьыкIэ иIэп, мыщ къыщыуаIорэр гъэцакIэ.
Джаущтэу РСФСР-м иписательхэм язэфэсэу Москва, 
Кремлэм щырагъэкIокIыщтым, сэры, Жанэр, Кэстанэр 
аIоу тыкIуагъ. Ау зэфэсыр зыщырагъэжьэщт мафэм ащ 
къыщысашIэгъагъэр, сыхэмылажьэу Мыекъуапэ сыкъызэрэкIожьыгъагъэр джы къызнэсыгъэми сшIошъхьакIоу 
къысшIудэоежьы.
Тизэфэс къызэIуахыным ыпэкIэ писательхэм я Союз 
иправление хэтыщтхэм, президиумым, мандатнэ комиссием, секретариатым ахагъэхьащтхэм атегущыIэщт партгруппэр нэбгырэ шъищ фэдиз тыхъоу Кремлэм таугъоигъ. 
Ахэмэ ахатхэгъэ лъэкъоцIэ пчъагъэмэ, нахьыпэм сцIэ 
къызэрэщаIощтыгъэу, сахагъэфагъэп. Правлением хэтыщтхэм алъэкъуацIэ къызыраIоми, сэ счIыпIэкIэ Кэстэнэ 
Дмитрий ыцIэ къаIуагъ. Ар зымыдэгъэ сызышIэщтыгъэ 

--- Page 358 ---

писатель зырызхэри къыхэкуукIыгъэх. Къалмыкъ писателэу 
Тимофей Бембеевыр къэупчIагъ:
- МэщбашIэм, Адыгеим иписательхэм ятхьамэтэ хадзыжьыгъакIэм ычIыпIэкIэ нэмыкI горэм ыцIэ къызыкIыраIуагъэр сшIэнэу сыфай.
Зи къэзымыIоу, зызыушъэфэу къызгосыгъэ Жэнэ 
Къырымызэ къэтэджэу лIыгъэ къызхимыгъэфагъэми, 
гъумыгъу-зиухыижь фэдэу зишIыгъ: "СшIэрэп, сшIэрэп 
пцIэ къызыкIырамыIуагъэр... Тэрэзэп ар..."
- Кэстанэр къэзыгъэлъэгъуагъэр тэрэп,- партгруппэр 
зезыщэщтыгъэ Франц Тауриным щысхэмэ къариIуагъ.- Тэ 
МэщбашIэр зэрэзэлъашIэрэ поэтри, зэрэIофышIэ дэгъури 
тэшIэти, ылъэкъуацIэ партием и Адыгэ хэку комитет 
зыраIом, ар зэрэхъурэр шъори шъумышIэу арэпщтын, 
Кэстанэм ылъэкъуацIэкIэ къызэблахъугъ.
"ШъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы" зыфаIорэ 
адыгэ гущыIэжъыр сщызгъэгъупшэжьыгъэ шъхьакIом 
сыкъигъэтэджыгъагъэми, сыгу сытеIункIэжьзэ, къыскъоуцуагъэхэри адрэ синэIосэ нахьыбэхэри згъэрэхьатыгъэх:
- Тхьэшъуегъэпсэу, синыбджэгъухэр, Франц Николаевич Тауриным къызэрэтиIокIыгъэу, зэхэшъухыгъэр 
сэркIи къежьагъэп, сэркIи ухыжьыгъэ хъущтэп, типартгруппэ бырсыр къыхэхьанэу сыфаеп.- Хакас автоном 
хэкум иписательхэм япащэ Михаил Кильчичаковым Кэстанэм 
сыригъусэу правлением сыхагъэхьанэу къызэриIуагъэри, 
фэсыдагъэп: - Тхьэуегъэпсэу, Михаил Еремеевич, укъызэрэсфэгумэкIырэмкIэ, типисательскэ организацие цIы кIукIэ нэбгыритIу правлением тыхэтыныр, сэщ нахьи нахь 
писателышхо горэм ичIыпIэ сыубытыныр къезгъэкIурэпышъ, уигущыIэ зэкIэхьажь.
 Зэфэсыр къызыщызэIуахыщт сыхьатым ехъулIэу 
Кремлэм и Залышхо чIэхьащтхэу ежэхэрэ писательхэм 
сахэуцуагъэу сыщытызэ, къыскIэупчIэщтыгъэ КIышъэкъо 
Алим къызысэлъэгъум, сыпэгъокIыгъ.
- Сыда къыохъулIагъэр? УиIэнатIэ пIахыгъа?
- Хьау, Алим, зи къысэхъулIагъэп, сисекретарыгъи 
зэрэсIыгъ, сызыхадзыжьыгъэри мази хъугъэп, сылIыкIоуи 
мыщ сыкъагъэкIуагъ...
- НекIо! - КIышъэкъом сIэблыпкъ ыубыти, писатель, 
партийнэ лIышъхьэ куп зэхэтым сарищэлIагъ, КПСС-м и 

--- Page 359 ---

ЦК культурэмкIэ иотдел ипэщэ Шаурэ зыфигъази, риIуагъ: - МэщбашIэм зи къехъулIагъэп, Ответственнэ 
секретарэуи хадзыжьыгъакI, зэфэсыми илIыкIу.- Михалковыми, Соболевыми, Марковыми КIышъэкъом къыдырагъэштагъ, ау къаIуагъэр сшъхьэ исыубытэжьыным сиIоф 
тетыгъэп.
- Альберт Андреевич,- Шаурэр иIэнэтIэ годзэ Беляевым еупчIыгъ,- сыда мы Iофым хэхъухьэрэр?
Джа шIыкIэ дэдэмкIи Беляевыр инструкторыми 
еупчIыжьыгъ, ащ зыримыгъэукIыхьэу къыIуагъ:
- Зэфэсыр дгъэхьазыры зэхъум, партием и Адыгэ 
хэку комитет правлением хэдгъэхьащт кандидатурэмкIэ 
тызеупчIым, МэщбашIэм иунэгъо Iоф зэхэмыфхэм апкъ 
къикIэу иIэнатIэ къыгъэтIылъыжьыгъэшъ, ащ ычIыпIэкIэ 
нэмыкI кандидатурэ къэтэгъэлъагъо къытаIуагъ.
Зэхэсхыгъэ мызэфагъэм слъэ къыкIиутыгъэу, ащ 
нахьыбэрэ сыщытыжьышъун сымылъэкIэу, укIытэм сишхызэ, Iончъэ-гукъаокIэ къысIуплъыхьэхэу къысщыхъущтыгъэмэ ясIуагъ:
- СышъуимыщыкIагъэмэ, сигъусэмэ сахэхьажьын.
Ардэдэм цырицаур къытеуи, Кремлэм и Залышхо 
ипчъэхэр къызэIукIыгъэх, писательхэр ащ чIэзэрэгъахьэхэу 
ежьагъэх. Ахэр зыдакIохэрэмкIэ сымыгъазэу, къыспалъхьэгъэ пцIым сызэхистыхьэзэ, Кремлэм сыкъыдэкIыжьи, 
чэщ-зымафэкIэ Мыекъуапэ сыкъэкIожьыгъ. Бэрзэдж Нухьэ 
ыпашъхьэ мыщ фэдэ тхыгъэ ислъхьагъ: "Сиунэгъо Iофэу 
хэшIыкI зыфышъуимыIэм ыпкъ къикIкIэ сисекретарь IэнатIэ 
сэжъугъэгъэтIылъыжьыгъэу КПСС-м и ЦК культурэмкIэ 
иотдел зэрэжъугъэпцIагъэмкIэ, сикоммунист намысырэ 
сицIыфыгъэ напэрэ зэрэшъуушъхьакIугъэмкIэ партием и 
ЦК сетхьаусыхылIэнэу джы сыфитышъ, сыхэзыдзыгъэ 
писательхэм сиIэнатIэ ястыжьыщт..."
- Мы къыппалъхьагъэмэ сэ хэшIыкI афысиIэп, апэрэу 
зэхэсэхы. КъызгурэIо ар къыздикIыгъэр, мыхэр арых,- 
Бэрзэдж Нухьэ ышъхьагъ тес идеологическэ отделым Iапэ 
фишIыгъ.- Ащ фэдэ мыхъунхэр, ори ошIэ, обкомым чIэкIхэ 
зэрэмыхъущтхэр.
- СэшIэ, Нух Асланчериевич, уишIэ хэмылъэу сыд 
фэдэрэ къэбари обкомым зэрэчIэмыкIын фаер. Ау къэстхыгъэр узышIомыкIын факт. Сэ илъэс пшIыкIуй сыныбжьыгъ партием сызаштэм. Ащ къыщыублагъэу хэгъэгум, 

--- Page 360 ---

цIыфмэ сафэшIушIэ, обкомым ипленум сыхэт, хэкум 
сыридепутат, а пстэумэ сарэгушхо нахь згъэбыракъыхэрэп. 
Илъэс псэум сызыфырагъэзыгъэ Iофыр къыздикIыщтыгъэр 
джы къызгурыIуагъ. Непэ къыщыублагъэу хэкум симысыжьыкIэ шъулъытэ, ау, тыдэ сыщыIэми, зыкъэсыухъумэжьыщт.
- Зэ, умыгузажъу, тIысыжь.- СыкъызытэджыжьыкIэ, 
джэхэшъогур къизыкIухьакIыщтыгъэ Бэрзэдж Нухьэ сегъэIасэ. ТелефонымкIэ Аулъэм фытео: - МэщбашIэмкIэ, 
шъукъэмыупчIэжьэу, сыда зэхэшъушIыхьагъэр?.. Моу 
тIуми садэжь шъукъех.
Аулъэ Аскэрбыйрэ Даур Муратрэ ажэ псы дэгъэхъогъэ-гущыIэнчъэхэу Апэрэм къыIорэм едэIухэу щысыгъэх. 
Даурым зыгорэ къыIонэу зежьэм, къыримыгъэухэу, 
къызэрищагъэхэм фэдэу, псынкIэуи чIигъэкIыжьыгъэх, 
пчъэкIыб зэрэхъухэу джэхэшъогум Бэрзэджыр къыщызэтеуцуи, къыIуагъ:
- Джары тызыхэтыр, шхъухьэ ашIэшъ, заушъэфыжьы... Сыдэущтэу мыхэмэ Iоф адэпшIэщт...
- Нух Асланчериевич, мы къэпIуатэхэрэр сэ сищыкIагъэхэп...- сыкъэтэджыжьышъ, Бэрзэджыр къыслъыджэзэ, 
икабинет сыкъычIэкIыжьы.

--- Page 361 ---

Сянэ шыпхъу къысфишIыгъэгъэ
КIэрэщэ Зэйнаб хэкум илIышъхьэхэр ехьакIэх
ЯкIэкъор къызгоуцо, Бэрзэджым дэгущыIэ

--- Page 362 ---

"Бэрзэджым тэрэзэу сыдэзекIуагъа?.. "КъысфэпIуатэхэрэр сищыкIагъэхэп... Хэкум симысыжьыкIэ шъулъытэ..." зэрэсIуагъэр тэрэза?.. "Тыдэ сыщыIэми зыкъэсыухъумэжьыщт" зэрэфэсыдзыгъэр?.." Мыхэри, нэмыкI 
упчIэхэри сшъхьэ икIхэрэп, джэуапэу зэстыжьхэрэр нахь 
макI, зэсымытыжьхэри нахьыб.
Ары къэси тIэкIу-тIэкIузэ спэчыжьэ хъурэ сибын-унагъо 
сынэгу къыкIэуцо. Сяти, сяни, сятэжъи, сянэжъи зыдэмысыжь сыкъыздэхъухьэгъэ чылэмкIэ сыплъэмэ, къысфэгумэкIырэ сшынахьыжъхэри, лIакъом щыщ хъужьыгъэ 
нысэхэри, ахэмэ къакIэхъухьэгъэ нахьыкIэхэри, сшIэщтзыдэзгъэзэщтым ыгъапэхэу, къысIоплъыхьэх. Зымафэ 
сшынахьыжъхэр, яшъхьагъусэхэр ягъусэхэу, къысфакIохи, 
мэфэ псэум, мыр шIэ, мыр умышIэ амыIоу, къыскIэрысыгъэх. Чыжьэу сызыкIэратIупщы зэрашIомыигъор къызгурыIощтыгъэми, ащкIэ зи къысфыхагъэпсыгъэп. Ау сиза къоу унэ нэкIым симысыным пае чылэм сыздащэнэу, сынэ 
жьы кIагъэунэу къысэлъэIугъэх шъхьае, етIанэ, сиIофхэр 
тIэкIу зэхэсфыхэмэ, сафыкъокIын ушъхьагъукIэ згъэгугъагъэх.
Бэрзэдж Нухьэрэ сэрырэ тазыфагу къыдэхъухьагъэр, 
есIуагъэ-къысиIожьыгъэхэр цIыф ышIэрэп. Ары пакIо, 
упчIэжьэгъу-джэуапэгъу къысфэхъущт сшынахьыжъ 
Мыхьамэти ахэмэ ащызгъэгъозагъэп. Унагъо сшIэн зэхъум, 
джы сыкъезыфэкIырэ партиеу сызыхэтым щыкIэкIыжьэу, 
зыми сыземыупчIыжьыгъэкIэ, къыспагъэтэджэгъэ Iофыр, 
ащ лIыкIо-IэжакIо ищыкIагъэпышъ, сэр-сэрэу сыд икъиныгъэми, сщэчын-зэхэсфын слъэкIыщт.
Сизакъоуи?.. ЗэрэсфэлъэкIэу зилитературнэ-цIыфыгъэ намыс къэсыухъумэгъэ КIэрэщэ Темботи, нэмыкIхэми 
къэхъущтым паплъэхэу заушъэфыгъэми, ошIэ-дэмышIэу 
спшъэ къыдэфэгъэ хьылъэр зэрэсфэукIочIэу зэрэдэсхыжьыщтым иIоф зесфэщт. Сыдэущтэу? Партием ихэку 
комитет иапэрэ секретарь сызэрэдэзекIогъэ шIыкIэм 
фэдэуи? ТигущыIэжъ горэм къызэриIоу, "унэ къеIэрэм 
ыпсэ уеIэжьынэуи?.." Джа Бэрзэдж Нухьэ дэдэми къысфишIэгъэ пстэури зэ мышIэгъукIэ зыщызгъэгъупшэнэуи?.. 
Ар тэрэзыIо хъунэп, сяни сятэжъи псаугъэхэмэ, ащ фэдэ 
зекIокIэ-псэукIэр къысфадэныеп, ар Мыхьамэти сигъэшIэщтэп. Ары шъхьакIэ, сызыушъхьакIугъэхэр тэрэзэу къыздэзекIуагъэха?.. ЗэрэхъурэмкIэ, сэ зи силажьэп, щэкIэ 
сыгъэпскIыгъ, унагъомрэ сэрырэ тызэпэIапчъэп ара?..
Джа упчIэ-гупшысэ зэпымыфэ-зэфэмышIухэм джэуап 
ястыжь-ясымытыжьышъоу, "Нэфшъэгъо лъагъохэр" 
зыфиIорэ романым итхын сыпэтIысхьэмэ-сыпыужьызэ, 
синэIосэ нэбгыритIумэ зыкъысIуагъакIи, (тIуми алъэкъуацIэ къесIорэп, зым идунай ыхъожьыгъ, адрэр, сэ силэгъу 
хьазырэу, къалэм къыздыдэс) цыхьэшIэгъу-шъхьэихыгъэкIэ 
къысаIуагъ:

--- Page 363 ---

- Уауж къихьэгъэ Бэрзэджым уизакъоу уебэнын плъэкIыщтэп. Ар бэмэ ябэны, тэри тигъэпсэужьырэп. О уписатель, плъэкъуацIэ чыжьэу Iугъэ, шъо, писательхэм, 
хэгъэгум шъуифэшъошэ уасэ къыщышъуфашIы, шъуIорэм 
партиер къедэIу. Мы тхыгъэм нэIуасэ зыфэшI, мышъыпкъэ 
итэп, фактхэр зэкIэ уплъэкIугъэх. Уфаемэ, о мыр нахь 
зэгъэкIужьи, кIэтхэжь. Мыр КПСС-м и ЦК зыIэкIахьэкIэ, а 
къыобэнырэ лIы цIыкIум зы мэфэ закъуи Iоф рагъэшIэжьыщтэп, о уиIофи ухыгъэ хъунышъ, ори уитхылъхэми уасэ 
къафашIэу упсэущт.
- Хьау, ар шъуфэсшIэщтэп! - "Жъугъэбэнэн мэшIозехьэ къэжъугъотыгъ" гукIэ сIомэ, ерагъэу зысIажэзэ, 
аущтэу садэзекIонэу къысэмыжагъэхэм афыпысыупкIи, 
агурызгъэIожьыгъ: - Сэ тхылъхэр сэтхы нахь, сыбанэрэп. 
Сэ къызыфэсымыхьыжьыгъэ Iоф къысэхъулIагъэп. 
- Аущтэу оIомэ, дэгъу...- кIыфыбзэ къысэхъулIагъэм 
яз къысиIуагъ.- Ау ори тэри къэтлъэгъужьын ащ чы цIынэр 
зэрагъэгъоу уигъэгъунышъ, узызэпимыкIыжьыкIэ... Ащыгъум лIыгъэ зыхэбгъэлъыщтымэ, тэ зи къыотIуагъэп, ори 
зи зэхэпхыгъэп.
Ар зыхъугъэм мазэ фэдиз тешIагъэу, чылэм сыкъикIыжьыгъакIэу, пчыхьапэ горэм пчъэм къысфытеуагъэм 
зыфыIосэхым, сигъунэгъу-сшыпхъу КIэрэщэ Зэйнаб унэм 
къихьагъ, къыухь-ухьажь имыIэу къысиIуагъ:
- Сэ лэгъахьэ сыкъэкIуагъ, уипыйхэр пчыхьашъхьэ 
тадэжь къетэгъэблагъэх.
- Хэта сипыйхэр?..- апэм къызгурыIуагъэп, ау укъытхэхьэкъоныр ащ къызэрэригъэкIырэр къызызгурэIом, 
фэсыдзыжьыгъ.- Сэ пый сиIэп, уфаемэ, лэгъэ зытIущ унэм 
къинэжьыгъэшъ, къыосэты.
ЗыцIэ къыримыIогъэ "сипыйхэу" а пчыхьэм Зэйнаб 
иунэ щызэхэсыгъэхэр Бэрзэдж Нухь, КIэрэщэ Тембот, 
ЯкIэкъо Абдулахь, ежь бысымгуащэм ишъхьэгъусэу Даур 
Хьазрэт. Мы купым сигугъу къызэрэхэхьэгъэ шIыкIэр сыдрэ 
IофыкIи зишIуагъэ къысэкIыщтыгъэ, сэпсэуфэ сызыфэрэзэщт ЯкIэкъо Абдулахь мырэущтэу къысфиIотэжьыгъагъ:
"Бэрзэдж Нухьэ нахьи орырэ сэрырэ къэтыухъумэгъэгъэ КIэрэщэ Тембот ары а пчыхьэм сыгу зэбгъагъэр... 
Iэнэ шыгъэм укIэрысымэ, уешъо-уешхэ зэпытыщтэп ныIа, 
бэмэ ягугъу щыошIы. ПрофессорыцIэр Зэйнаб Ибрагимовнам къызэрэфагъэшъошагъэм пае хъохъухэр къатIохи, 

--- Page 364 ---

нэмыкI Iофыгъомэ татегущыIэзэ, сэри сызыгъапэщтыгъэ 
уигугъу къызыщысшIыщтым, Бэрзэдж Нухьэ КIэрэщэ 
Тембот еупчIыгъ:
- Тембот Магометович, зыгорэм сегъапэшъ, къепIолIэщтыр сшIэнэу сыфай. Сыдэущтэу МэщбашIэм 
итхакIэрэ ицIыф псэукIэрэ уяплъыра? - КIэращэм зи къымыIо зэхъум, джыри фыпигъэхъожьыгъ: - Тэщ нахьи ар 
о нахь ошIэу къысщэхъу, зы литературэба шъузщызэдэлажьэрэр... АщкIэ тыхэукъомэ сшIэрэп.
- Ухэукъорэп, хэти фэшъошэ пшъэдэкIыжь ыхьын 
фае...- шъон гъуаткIо зыIузымыгъафэрэ КIэращэм къыIуи, 
къытырилъэшъожьыгъ.- МэщбашIэр талантынчъэп, ау 
етэжъугъэпэсыгъэ IэнатIэм, ныбжьыкIэти, шъхьэуназэ 
ехъулIагъэу къысшIошIы.
- НыбжьыкIэна, илъэс щэкIырэ ирэм итэу, бын-унагъуи 
хъужьыгъэу...- Бэрзэджым игущыIэгъур сэры фэдэу 
къысэплъызэ, къыIуи, къыухыжьыгъ.- Ешъорэп, Iо пылъэп, 
имыIоф хахьэрэп.
- Ары, ары,- зыфаер зэрэзэхихыгъэр арэу къысщыхъузэ, Тембот Магометовичым къыIуагъ,- унагъор 
арба зэкIэми анахь Iофыр... Сэтхэ, къыздэхъу пIокIэ, 
унагъор, сабыйхэр зыщыбгъэгъупшэхэ хъущтэп.
- Джырэблагъэ МэщбашIэм иусэхэми, ироманхэу 
"Агъаерэм ежэжьхэрэп", "ЦIыфыр тIо къэхъурэп" 
зыфиIохэрэм сяджагъэти,- уиунэгъо къэбар зэпязгъэгъэу 
сшIоигъоу къэсIуагъ,- шъуяджагъэмэ е шъуяджэмэ 
къяшъуIолIэщтыр сшIэрэп, сэ лъэшэу сыгу рихьыгъэх.
- Сэрыгъэмэ, Александр Карохович,- Iанэр зэзыгъэзафэзэ, къэдаIощтыгъэ Зэйнаб Ибрагимовнам гущыIэр 
сIэкIихыгъ,- МэщбашIэр къысэупчIыжьыгъэмэ, прозэм 
пызгъахьэщтыгъэп, поэзиер нахь къыдэхъоу сыхэплъэ.
- Шъыпкъэр пшIэнэу уфаемэ, а пчыхьэм ащ нахьыбэрэ 
сэри Бэрзэджыри тыкъыптегущыIэжьынэу тыфэягъэп, ау 
урамым тыкъызытехьажьым, лъэпаорэм, кIэIэнхи къагъэтэджыжьыным ычIыпIэкIэ, зэкIэри тебанэ зысэIом, 
Бэрзэджыр къысэупчIыжьыгъ:
- Аущтэу оIуа?..
КIэрэщэ Зэйнаб иунэ сэщ пае Бэрзэджым, ЯкIэкъом, 
КIэращэм щаIуагъэр арымэ е сэ сызыщымыгъозэ Iоф горэ 
мыщ къыхэхьагъэми сшIэрэп, ар зыхъугъэм мэфэ заулэ 
тешIагъэу, партием ихэку комитет зычIэт унэм пэмычыжьэ 

--- Page 365 ---

урам къуапэм дэжь Бэрзэджым сызыщыIокIэм, сIэблыпкъ 
ыIыгъэу иIофшIапIэ сычIищи, зэгорэм зипчъэ къесыутэкIи, 
сыкъызычIэкIыжьыгъагъэ икабинет сырищагъ, модыкIи 
мыдыкIи ымыIоу къысэупчIыгъ:
- Сыд уикъэбар?
- Джа зэрыпшI...- сыгу зэрэмыжъужьыгъэр къысхэщэу есIожьыгъ.
- Сэ сымышIэрэ Iаджи, пшIошъ хъурэп шъхьакIэ, уиIоф 
хэхъухьагъ.
- Сызыфимыт-сфэмыгъэхъурэ сиунэгъо Iоф ары нахь, 
сэ сызэрэжъугъэмысэн зыдэсшIэжьырэп...- сымакъэ 
зыкъысшIуиIэты зэхъум, псынкIэу зызIэкIэсыубытэжьыгъ, 
зыпашъхьэ сисым ар къыздишIагъэти, зызгъэрэхьатынэу 
къысэлъэIугъ, сызищыкIагъэм ыгу къызэрэсфэшIур джы 
нахь зыдэсшIэжьызэ, есIожьыгъ.- Сэ зызгъэрэхьатын, ау 
лажьэ зимыIэ унагъом изытет зэрамыгъашIэу сыгу зэтыгъэ 
партием иIоф зэрэхилъхьэрэр сыгу къео.
- Ар тэркIэ къежьагъэп, ар оркIи ухыжьыгъэщтэп, ау 
уиунагъокIэ къыохъулIагъэм садэжь укъакIоу сыщыбгъэгъозэгъагъэмэ, къыуашIагъэр къыуязгъэшIэщтыгъэп.
- Сыд къыосIощтыгъэр, сишъхьэгъусэ мыщ зэрэщыфабэр къызэремыкIурэр ара? Ащ сыкIэшъумыгъахьэу, 
шъэфырытхыхэм къышъуфатхыхэрэр шъуиIэубытыпIэзэ, 
иIэнатIэкIэ дгъэпщынагъэ шъуIуи, Москва, зэфэсым ыпашъхьэ сыщышъууцIэпIыгъ. КъызезгъэжьэгъахэкIэ, сыкъыоупчIы: силI дэи, иунагъо ипхъахь-итэкъу ешIы ыIуи, сишъхьэгъусэ дао къышъуихьылIагъа? КъышъуимыхьылIагъэмэ, 
сыда Даурым ар обкомым къызыкIаригъэщэгъагъэр?
- Апэрэу зэхэсэхы, уишъхьэгъусэ къытэтхьаусыхылIагъэп.
- Сыда ащыгъум сызыфэшъуушъхьакIугъэр? - сымакъэ зыкъысIэкIипхъотыгъ.
- Ар джыры ныIэп къызгурыIоу зезгъэжьагъэр... 
Шъыпкъэр пшIэ пшIоигъомэ, уиIоф бырсыр къыпызгъэкIынэу сыфаеп. Ар ори сэри тищыкIагъэп. УиIоф тэ 
тиягъи о уиягъи хэлъэу Центральнэ Комитетым нэсыгъэшъ, 
рыкIорэр зэрагъэшIэнэу зымафэ къысфытеогъагъэх, 
зыфэпIогъэгъэ даори зэрафэмытхыгъэри къызгурыIуагъ. 
КъыосIощтыр пшIошъ хъущтымэ, цыхьэ къысфэошIымэ, 
хыр зэкIэкIожьэуи къэожьэуи къыхэкIышъ, сиIэнатIэ сэIыгъыфэ, къыотшIэгъэ мыхъун-шъхьакIор сэ сшъхьэкIэ 
згъэтэрэзыжьыщт.
- Сыд сэбгъэшIэнэу уфай?
- ДжырэкIэ лъэIу тхылъыпIэ, уиунагъо игугъуи тIэкIу 
къэпшIызэ, къытфэптхынышъ, уиIэнатIэ нахь мыцIыкIу 
IэнатIэ къыотпэсыщт. Ар тымышIэ хъущтэп... Плъэгъун 
илъэситIу хэдзын пIалъэкIэ уиIэнэтIагъэр зыотымыгъэгъотыжьыкIэ. Плъырыгъэ-къаигъагъэм зыдебгъэхьыхэу 
тIуми тимыщыкIэгъэ Iоф къызыфэтэмыгъэхьыжь. ТапэкIи 
сыкъызэрэпфэсакъыщтыгъэри, джыри сыкъызэрэпфэсакъырэри зыщымыгъэгъупш... Андырхъуаем гъэзетым 
къыригъэхьанэу уироманыкIэ щыщ пычыгъо пIихыгъа? 
Къыхиутынэу есIуагъ, ар цIыфмэ залъэгъукIэ, тыкъызэрэпфыщытыр зэрэзэблэтымыхъугъэри узэрэтищыкIагъэри 
ашIэщт...
"Ар тымышIэ хъущтэп..." - мы гущыIэмэ къарыкIырэр 
джырэп, нахьпаIу къызызгурыIуагъэр, сидэо тхыгъэ 
Бэрзэджым ыпашъхьэ зесэлъхьэр ары, къыщэгъагъэхэ 
нэбгыритIумэ ящысыкIэ-мыгущыIакIэ ар къыушыхьатыжьыщтыгъэ. Ау сэ зэкIакIо симыIагъэми, "ар умышIэ, зыIаж, 
плъырыгъэ-къаигъагъэ къызыхэмыгъаф зыIощтыгъэ джэмакъэр чыжьэ-благъэкIэ сэри къысхэIукIыщтыгъэ. Ар сэ 
сымэкъагъа хьауми ситхэн мэкъагъа?.. Джа джэмакъэм 
жьы къысигъащэрэп, сетхьалэ. Сыда сшIэщтыр?.. СшIэщтым иджэуап спэчыжьэ хъущтыгъэ унагъор сщигъэгъупшэзэ, къыстекIощтыгъэ гущыIэжъымкIэ сызэупчIыжьы: адэ псы къызэрыпхырэ псынэм уиужъунтхэжьыщта?.. 
Джыдэдэм сIощт-сшIэщтымкIэ сызафэп, сибын-унагъокIэ 
сызыфимыт къумалыгъэ къызхэсэгъафэ, сэр-сэрэу спшъэ 
исыдзэжьыгъэ тхэн Iофым ситхьалэзэ, джыри Бэрзэджым 
сеупчIы:
- Сыд сэбгъэшIэнэу уфай?
- Сэ сшъхьэкIэ зыми сыфаеп...- Бэрзэджым ымакъэ 
къэушъэбыгъэу къысщыхъугъэми, сидэо тхыгъэу ыпашъхьэ илъыгъэр къысфигъэкIуатэзэ, нахь пытэгъэ-теубытагъэ 
къыхэщэу къысфыпегъэхъожьы.- Мыр джа зыфэтIогъэ 
IэнэтIэ къэгъэтIылъын тхыгъэмкIэ къызэблэохъужьы.
- Джыдэда?..- къысэдао-сызэдэожьыщтыгъэ макъэм 
джы ошIэ-дэмышIэу сыкъегъэупчIэ.
- Джыдэдэми нахьышIу, сыд пае зедгъэукIыхьэу 
цIыфмэ ажэ зыдэдгъэлъын...- Бэрзэдж Нухьэ тхылъыпIэ 

--- Page 366 ---

къабзэр къысфищэизэ, зыфиIогъэ сиIэнэтIэщтым ыцIэ 
къыреIо: - Адыгэ тхылъ тедзапIэм редактор шъхьаIэу 
удгъэкIощт, ащ идиректор Быщтэкъо Масхьаб Исхаковичыр дэгъоу ошIэ, шъузэшIу, ар IофшIэкIо дэгъу, узыкIырыплъын, зишIуагъэ къыокIын Iаджи ащ кIэрыпхыщт. 
Зымафэ ощ пае есIогъагъэти, лъэшэу игопагъ.
- Джы къызгурэIо Масхаб Исхаковичыр а IофымкIэ 
къызыкIыздэгущыIэгъагъэр, ау згъэгугъагъэп.
- Сыда а IэнатIэр пфыземыхьашъунэу утещыныхьа?
- Хьау, сэ тхылъхэр сэтхы, ор-орэу птхырэр къыдэогъэкIыжьы язгъэIонэу сыфаеп.
- Ар IэубытыпIэ хъущтэп, умыписателыгъэмэ, сштэныгъэкIи мэхъу... Аущтэу оIомэ, нэмыкI IэнатIи къыоттын 
тлъэкIыщт. Шъыпкъэм уфаемэ, узэрэзгъэгугъэгъэ IэнатIэм 
къыфэбгъэзэжьыныр нахь къыосэпэсы. Адыгэ писательскэ 
организацием къыдигъэкIырэ альманахэу "Зэкъошныгъэм" 
иредакторэу кIо, Союзым укъычIэкIыщтэп, ответсекретарэу хядгъэдзыщтыми уригодзэщт.
- Ары шъхьакIэ, Нух Асланчериевич,- сымакъэ нахь 
шъабэ къызыкIэхъугъэри зыдэсшIэжь-зыдэсымышIэжьэу 
къэсIуагъ,- альманахым иредакторэу Кощбэе Пщымаф 
зысштагъэр илъэс хъугъэми ары...
- Ащ земыгъэгъэгумэкI, Кощбаир тхылъ тедзапIэм 
дгъакIомэ хъугъэ...- Бэрзэджыр щхыпцIи, зигугъу къышIыгъэр ухыгъахэкIэ ылъытэзэ, джы нахь къызгурыIоу езгъэжьэгъэ шъыпкъагъэ зыхэлъ гущыIэ гыекIэ къыухыжьыгъ: - 
Джы нахь зыфэсакъыжь: шIу зыфапшIэри къыобэныжьыщт, зыфэмышIэри къыуашэу уауж итыщт...
Джа мафэм къыщыублагъэу непэ къызнэсыгъэми 
Адыгэ писательскэ организацием Iоф щысэшIэ. ШIэхэу 
илъэс шъэныкъо хъущтышъ, илъэситф тешIэ пэпчъ егъэзыгъэ хэмылъми, сыхэзыдзыжьыхэри къысэзэщыгъэнхэкIи, 
сэри сязэщыгъэнкIи мэхъу, ау, сыдэу пшIын, цIыфхэм 
урящыкIагъэу, ежьыхэри уищыкIагъэхэу Iоф пшIэным нахь 
тхъагъо щыIэпщтын, тфэшIэщтыр зэкIэми зэдатшIэзэ, 
адыгэ литературэм тыщэлажьэ. Илъэс тIокIитIум къехъукIэ 
узэкIэIэбэжьымэ згъотыгъэ шъхьэгъусэ МэщбэшIэ Сачнэт 
къыскIэтэу, ащ илъфыгъэхэу сэсыехэм фэдэу спIугъэ-сылэжьыгъэхэри, сэ сисабыйхэри зыщытымыгъэгъупшэхэу, тызэфэзыхьыгъэ щыIакIэм тынатIэ къыритхэгъэ 

--- Page 367 ---

гушIуагъуи къини щызэтынэкIызэ, тэпсэу. Ахэри къэстхыжьыщт-къыспыщылъхэмэ ащыщых.

--- Page 368 ---

"ЦIыфыр тIо къэхъурэп" романым
иурысыбзэ къыдэкIыкI
Сиусэ тхылъ РСФСР-м и Къэралыгъо премие
къыфагъэшъошэнэу агъэхьы

--- Page 369 ---

"ЦIыфыр тIо къэхъурэп" зыфиIорэ романым иадыгабзэ къыхэутын нахьи иурысыбзэ къыдэгъэкIын нахь къин 
сигъэлъэгъугъ. Ащ къыпагъэтэджэгъэ къэбарым игугъу 
къэсшIыным ыпэкIэ сэ си Мыекъопэ дэсыкIэ-IофшIакIэ 
фэгъэхьыгъэу гущыIэ заул.
Сиджэгъогъухэр къызыстебанэхэ илъэс къиным, 
шъыпкъэр пIонэу хъумэ, IофшIэгъэ макIэп тилитературэ 
щысшIагъэр, адыгабзэкIи урысыбзэкIи слъэкъуацIэ тетэу 
тхылъ пшIыкIубгъу Мыекъуапи, Краснодари, Москви къащыдэкIыгъагъ: "ЦIыф лъэшхэр", "Сидунай", "ОрэдыкI", 
"Жъогъобын", "Пщыналъ", "Пшысэ-гупшысэхэр", "Лъэоянэхэр", "Хыуай", "Агъаерэм ежэжьхэрэп", "ЦIыфыр тIо 
къэхъурэп", "О тебе я пою", "Три охотника", "Гром в 
горах", "Тепло твоих рук", "Здравствуй, аул!", "Самшитовая трубка", "Избранная лирика", "Сказание", "Добрый 
голос твой".
Сыхэукъоми сшIэрэп, мыщ фэдэ тхылъ зэкIэлъыкIо 
пчъагъэхэр къызэрэдэкIыгъэр арыщтын сызыщылъэпэощтым къешэщтыгъэхэ сиIофшIэгъу шъугъуалэхэр къысфэзгъэблыгъагъэхэр, ари, адрэ къыздэхъухэри зыфэмыщэчыщтыгъэхэ хьагъу-шъугъу шъэфрытхыхэм нэпч сызыкIырафыгъагъэр. ТхэнымкIэ гурышэ-Iушыгъэ зиIэ къыткIэлъыкIорэ ныбжьыкIэхэм литературэм ипчъэ зэпахъэ джы 
дэсымыгъэплъыжьыхэу зэрафыIусхыгъапэр, ежьмэ 
афэмышIагъэ-зыфэмыягъэхэр нэмыкI зэришIэрэр зимыгопагъэхэ шъугъуакIохэри, ацэмэ къамыхьыщтыгъэ-афэмыукIочIыщтыгъэ литературэ хьалыжъом хагъэнхэу 
къызыщыхъущтыгъэхэри щыIагъэх.

--- Page 370 ---

Тхэнымрэ редактор сызфашIыгъэ "Зэкъошныгъэм" 
икъыдэгъэкIынрэ сапылъызэ, гукIэ сыIэсэжьыщтыгъэми, 
сызфезэщырэ сисабыйхэр слъэгъухэ сшIоигъо зэпытыгъ. 
АхэмкIэ гужьыдэкIыгъо сэзгъэгъотыщтыгъэ Фатимэ пшъэшъэжъые шъэбэ цIыкIур, нэужым унагъо ышIэни, шъэожъые гушIуагъо сишъхьэгъусэ Сачнэтрэ сэрырэ къытфэзыхьыщтыр тпIущтыгъэ, длэжьыщтыгъэ. Джа лъэхъанми 
сипшъэшъэжъые нахьыжъ, егъашIэм сыгу имыкIырэ сянэ 
НэфсэткIэ заджэщтыгъэм, иписьмэ тхынкIэ сызыщигъэгъупшэрэп, илъэсиплI зыныбжь Руслъани ыIэгушъо цIыкIу 
тешIыхьагъэу тхьапэхэр къысфегъэхьы. Нинэ гурыт еджапIэр къыухи, медицинскэ институтым зыщычIэхьэгъэ илъэсым апэрэу тадэжь Мыекъуапэ къэкIуагъ.
Ар тапэкIэ къэхъущтыр ары. Джыры? СиуIагъэ хъужьыгъэ фэдэми, къыстыринэгъэ тыркъор къыхэмыузыкIэу 
мафэ къысфыхэкIырэп. Къыстебэнэгъагъэхэ "сишIухэми" 
джы сагъэгумэкIыжьырэп: тызэIумыкIэхэуи мафэ къыхэкIырэп, сэлами зэтэхы, тызэIощхыпцIэ, сишъхьакIуи къызхэзгъэщырэп, зэгорэм ар ясшIэжьынэу сшъхьи къизгъахьэрэп. МыжъокIэ къыуаорэм къуаекIэ сеожьынэуи?.. 
Хьау, мыжъо зыдзырэр имыжъо зэрелъэпэожьырэр, 
машэ зытIырэр имашэ зэрифэжьырэр сэрэп щыIакIэм 
хэзылъхьагъэр. ШIушIэр зэрэнасыпышIощтыр, е зышIэрэр 
ем зэрекIодылIэжьыщтыр щыIэныгъэм зэришэныр зыщызгъэгъупшэрэп.
Аущтэу сыщыIэзэ, илъэсныкъо тешIагъэу Бэрзэдж 
Нухьэ ыдэжь саригъэщагъ. БлэкIыгъэ мазэхэм ежьыррэ 
сэрырэ тыщызэIуупIэгъэгъэ кабинетым зэблэхъугъэ иIэп. 
Адрэ дэпкъымкIэ зызщигъэпсэфыщт унэу фашIыгъэм 
ипчъэ къызэрэлъагъощтыгъэр ары умыIощтымэ, чIэтыгъэхэ стол-пхъэнтIэкIухэр зэрэчIэтых, Лениным исурэтышхуи зэрэпылъагъ, джа шъхьаныгъупчъэ Iухъо дэдэхэри 
зэрэпылъагъэх.
- БэшIагъэ тызэрэзэрэмылъэгъугъэр, тшъхьэ хэгъэнагъ, Исхак Шумафович,- сцIэрэ сятэ ыцIэрэ джы 
Бэрзэджым къыриIозэ, сIапэ къыубыти, сигъэтIысыгъ.
- Бэп, Нух Асланчериевич, обкомым ипленумхэми, 
депутат зэIукIэхэми уащыслъэгъугъ.
- Ары, ары, тызэфэзэнэу хъугъэп, ау сыкъыпкIэупчIэ, 
уиIофмэ сащыгъуаз.
- Тхьэуегъэпсэу.

--- Page 371 ---

- Непэп узысшIэрэр, узэрэIофшIакIом сыщыгъуаз. 
КъыпкIэупчIэрэм джары есIорэр.
- Джыри къыскIэупчIэха?..- зызгъэсэмэркъэу фэдэзэ, 
сеупчIы.
- КъыпкIэмыупчIэхэу, уписательба? - ежьыри къысэсэмэркъэужьызэ, къысфыпегъэхъожьы.- ЗыкIэмыупчIэхэрэ писателыр мыписателькIэ лъытэ. Зымафэ, 
къызхихыгъэри сымышIэу, крайкомым иапэрэ секретарэу 
Золотухиныр къыпкIэупчIэгъагъ, къыпкIэупчIэгъэ къодыеп, 
уиусэ сатырхэм ащыщ горэхэми къысфяджагъ. ЗыгорэкIэ 
уитхылъ горэ ептыгъагъа?
- Хьау, Золотухиныр обкомым къэкIуагъэу слъэгъугъагъэ нахь, синэIуасэп.
- Адэ джары, о къыскIэупчIэха оIо...- Бэрзэджыр 
джыри къысэсэмэркъэугъ.- Ащ фэдэхэр арых нахь къыпкIэупчIэхэрэр, уишъэфрытхыхэм уащыгъупшэжьыгъэкIэ 
сенэгуе. Ахэмэ тизекIокIэ-IушыгъэкIэ мытхэжьыр къафэдгъэкIуагъ. Джы ащ фэдэмэ зямыгъэгъэпэжь. Ащ нахьи 
нахьышIу уиунэгъуакIэкIэ сызфэгъэгушIуи. Уишъхьэгъусэ 
синэIуасэп, ау ышнахьыжъ ХъокIо Мадинэ дэгъоу сэшIэ, 
цIыф шIагъу, лIы гъэтIылъыгъ. Ащ ышыпхъумэ, ухэукъуагъэп. Сашъхьагъ тес идеологмэ сыдэу зыкъыпфашIыра?
- Къысфэсакъых.
- Ащ нахьи нахь къыпфэсакъхэу сэ ахэр сшIыщтых. 
Ау IэнэкIэу укъызэрэсфэкIуагъэмкIэ, Исхак Шумафович, 
сыгу къыобгъэ. Тэ щыIа Москва къыщыдэкIыгъэ уитхылъыкIэ? О ар къысфэмыхьыгъэми, сэ зымафэ тхылъыщэ 
тучаным къырязгъэхыгъ. Мары - "Мой шар земной", 
седжагъ, усэ дэгъухэр дэтых. Мыщ фысихьисапыр ошIа? 
РСФСР-м и Къэралыгъо премие къырыуатынэу хэку комитетым ибюро унашъо езгъэшIынышъ, КIэращэм имызэкъонэу, ощ фэдэ лауреати терэI. Ар оркIи, тэркIи, тилитературэкIи шъошэщт.- ТIэкIу тыригъашIи, Бэрзэджым 
къыIуагъэм кIэух къыфишIыжьыгъ: - АщкIэ типыймэ ажэ 
ткудэщт. Сэщ нахьи о ащ нахь ишIуагъэ къыокIыщт. Шъыпкъэгъэ-пытагъэ зэрэпхэлъымрэ зыми зызэрэдемыгъэхьыхыгъэмрэ апае, зышъхьэ къисымыхэу къызнэсыжьыгъэм 
ихьатыр шIушIагъэкIэ, къыбгурэIомэ, оры мыр зыфасшIэрэр.

--- Page 372 ---

"...Оры мыр зыфасшIэрэр... Типыймэ ажэ ткудэщт..." - хэку комитетым сыкъызычIэкIыжьыми, IофшIапIэм зысэгъэзэжьыми, унэм сыкъызэкIожьыми мы 
гущыIэхэр, сыкъастызэ, сшъхьэ икIыщтыгъэхэп. Зэхэсхыгъагъэхэр апэм сигопагъэхэми, тхэнымрэ сызыхэт партиемрэ азыфагу ситызэ, сэркIэ къэгъэзэжь зимыIэ унагъор 
зэрэсщагъэр къызгурыIуагъ. Сыда кIэсхыгъэр? IэнэтIэ 
цIыкIу, щытхъу гущыIэ заул, лауреатыцIэ... Сыда джыри?.. 
Ар сэщ фэшъхьаф къызыгурымыIон-зэхэзымышIыкIын, 
унагъор зыпэсымышIыгъэ-сщызгъэгъупшэщтыгъэ упчIэ 
макъ: "УичIыгу, уиуашъо, уитыгъэ, упсэ зыхэлъ плъэпкъ 
убгынэнти, тыда уздакIощтыгъэр? Унэгъо зэхэкIыжьыр 
оркIэ къежьагъэп, оркIэ ухыжьыгъэщтэп. Джы щэIагъэ-пытагъэ къызхэгъафэзэ, уисабыйхэр зыщымыгъэгъупшэхэу, уиунэгъуакIи гупсэф илъэу псэу". Ау сиджэуапыщтыр сшIэ пэтзэ, сызэупчIыжьы: "Ахэр зыщыпсэу хэрэр 
чIыгуба, уихэгъэгуба, ашъхьэщытыр уиуашъоба, уитыгъэба?.." "Ары, ары, ау плъэпкъ къыпIуилъхьэгъэ адыгэ 
гущыIэр, адыгэ макъэр ащ щызэхэпхыщтэп. Зэгорэм 
IэнэкI-гунэкIэу уилъэныкъо укъэмыкIожьыным пае, пшIагъэм еуцуалIи, уиунагъо нахьи нахь бгъэлъэпIэгъэ сэнэхьатым фыщыI..."
Сыд сызыфитыр, аущтэу хъунэу Тхьэм сынатIэ къыритхэгъагъэу къычIэкIын, къыздэхъурэмэ сагъэгушIо-сагъэгушхоу, къыздэмыхъурэмэ сагъэнэшхъэими, сафэкъаигъэу, сыгу зыхэтIэгъэ тхэныр лъызгъэкIуатэ сшIоигъоу 
джы къызнэсыгъэми сэпсэу. Ащ фэдэ гушIогъо-къинмэ 
ащыщ мы гущыIэ заулэ къызэсIолIэщт тхылъ къыдэгъэкIынри.
Москва къысфизышIыкIыгъэ бзылъфыгъэ горэ къыздэгущыIэ:
- Уимафэ шIу, Исхак Шумафович. Сэ слъэкъуацIэр 
Тучина, сцIэр Марта Андреевна, сыкъытезгъаорэр титхылъ 
тедзэпIэ "Современникым" иредактор шъхьаIэу Андрей 
Дмитриевич Блиновыр ары. Ащи, тидиректор Юрий Львович Прокушевыми, нэмыкIхэми уашIэ.
- СыкъэдаIо, Марта Андреевна.
- Поэзием дакIоу прозэ отхэу зэхэтхыгъэшъ, къыдэдгъэкIынымкIэ тыхэплъэнэу сыд къытфэбгъэхьын плъэкIыщт?
- Подстрочник ашIыгъэ романыкIэ сиI.

--- Page 373 ---

- Къытфэбгъэхьыгъэмэ,тигуапэщтыгъэ. Джы, Исхак 
Шумафович, РСФСР-м илъэпкъ литературэхэм яредакцие 
иIэшъхьэтет къыбдэгущыIэщт.
- Привет, Исхак,- синэIосэ макъэу зэхэсхырэм, сэлам 
ехыжьыгъо сыригъафэрэп,- Ванцетти Чукреевыр ары, 
сишъэогъужъ. Ары, ары, "Современник" тхылъ тедзапIэм 
Iоф щысэшIэ. Сыд уищыIэкIэ-псэукI, гъэрекIо Москва 
тыщызэрэзэIукIэгъагъ... Уиунэгъо IофкIэ зыгорэхэр зэхэсхыгъэх, ау ахэр телефонкIэ къэсIонхэп, тызызэIукIэрэм, 
тарыгущыIэн. Джа узэрэтшIэу лIыгъэ-щэIэныгъэ зыхэгъэлъ, 
зыфэпIогъэ подстрочникыр къытфэгъэхь, къыдэдгъэкIынэу 
зытетыубытэкIэ, тхылъ тедзапIэми уедгъэблэгъэщт, зэзыдзэкIыщтыри къэдгъотыщт.
Ванцетти Иванович Чукреевыр... Сишъэогъу-ныбджэгъумэ ягугъу мы гукъэкIыжьым къызыщэсэшIым, апэ зыцIэ 
изгъэшъыгъэ Чукреевым ыцIэрэ ятацIэрэ джы зэгъусэу 
къесэIоми, арырэ сэрырэ тызызэрэшIэрэр илъэс тIокIищым 
къехъугъ, Литературнэ институтым къыщегъэжьагъэу 
сызэреджэщтыгъэ "Ванцет" цIэмкIэ джыри седжэ. Москва 
сыкIуагъэу сыIумыкIэу, ишъхьэгъусэ Марьяна Васильевна 
бзылъфыгъэ Iушым иIэнэ хьалэл тыкIэрымысэу, тилитературнэ къэбархэр, нэмыкI Iофыгъохэр зэфэтымыIуатэу 
къыхэкIырэп. Ахэр непэрэ мафэх, ау тпэкIэкIыгъэ мафэхэм 
ащыщэу "ЦIыфыр тIо къэхъурэп" (урысыбзэкIэ "Сто первый перевал") зыфиIорэ романым икъыдэгъэкIын, 
зэныбджэгъуитIум нэ IаекIэ тызэрэзэфычIигъэплъыгъагъэм 
джы сыкъытегущыIэн, утхэн къодыем имызакъоу, тхылъ 
къыхэуутыныр зэрэмыIэшIэхыр ащкIэ къэзгъэлъагъо 
сшIоигъу.
Романым иподстрочник Москва зэсэгъэхьым, къыраIолIэгъэ джэуапми бэрэ сызэригъэжагъэп, урысыбзэкIэ 
зэзыдзэкIыщтым, сезэгъыщтымэ, ыцIи къыраIуагъ - Евгений Карпов. Сызэмыжэгъэ Iофым сигъэгушIуи, зигугъу 
къысфашIыгъэ зэдзэкIакIом тытегущыIагъэп: Евгений 
Васильевич Карповыр сэ дэгъоу сэшIэ, илъэс пшIыкIузкIэ 
сэщ нахьи нахьыжъыгъэми, курситIукIэ сапэ итэу Литературнэ институтым тыщызэдеджагъ, зы общежитии тызэдисыгъ, загъори ыдэжь къакIощтыгъэ ишъхьэгъусэ Райи 
синэIуас. Ащыгъум ахэр Ставрополь щыпсэущтыгъэх. 
Тхылъ тедзапIэм Карповым подстрочникыр фигъэхьыгъахэти, сызэрэдэгущыIэн фаер къысаIозэ, иадреси ителефони къысатыгъ. Ау, сыдигъуи зэрихабзэу, ежэгъутеогъу сыримыгъафэу ежь Карповыр къысфытеуагъ, 
ыдэжь сыригъэблэгъагъ, сироман щыщэу зэридзэкIыгъэ 
тхьапэ щэкIми нэIуасэ сафишIыгъ, сызэригъэразэрэр есIуагъ, тхылъ тедзапIэми афэсIопщыгъ.
ЕтIан, игъо къэсмэ сымыIоу, джыдэдэм сигукъэкIыжь 
тхылъ еджэрэм ышIэнэу сыфай: непэкIэ илъэс 92-рэ 
зыныбжь Евгений Васильевич Карповым, Киев ыпхъу Елена 
Евгеньевнам дэжь щыпсэурэм, сироман пшIыкIутIу "Сто 
первый перевал", "Метельные годы", "Тропы из ночи", 
"Раскаты далекого грома" (СССР-м и Къэралыгъо премие 
къыфагъэшъошагъ), "Жернова", "Два пленника", "ХанГирей", "Из тьмы веков", "Адыги", "Восход и закат", 
"Графиня Аиссе", "Лазутчик" Iофышхо зэдатшIэзэ, урысыбзэкIэ зэридзэкIыгъ. Синыбджэгъу урыс нахьыжъ сэ 
сцIэкIи, ситхылъеджэхэм ацIэкIи тхьэегъэпсэу есэIо, 
шъхьащэ фэсэшIы.
"Угу рихьырэ тхылъым иеджэни, изэдзэкIыни, икъыдэгъэкIыни охътабэ ебгъэхьы хъущтэп",- Евгений Карповым къызэрэсиIуагъэу, "Сто первый перевалым" изэдзэкIын мэзэ зыщыплI нахь тыримыгъашIэу къыухи, тхылъ 
тедзапIэм фэдгъэхьыгъ. Ау ныбжьи сшъхьэ къимыхьэгъэ 
бырсырышхо сишъэогъу Ванцетти Иванович Чукреевым 
къыпигъэтаджи, сэри, сизэдзэкIакIуи Москва тищагъ. 
Iэпэрытх хьазырым Чукреевым ыIапэ кIидзэрэп, Тучина 
редакторыр, редакцием ипащэ дыригъаштэ-дыримыгъаштэу, фэгуитIу. "Мыр адыгабзэкIэ къызэрэдагъэкIыгъэр 
къызгурыIорэп... къэIогъэщэ роман...- "къэрабгъэр 
иныбжьыкъу щэщынэжьы" зэраIоу зэгорэм зиморякыгъэ 
къогушхукIыщтыгъэ сишъэогъу Чукреевым еслъэгъулIэрэр 
зыфэсхьын сымышIэу, къысфедзы, ынитIуи щынэгъо закI: 
"Моущтэу мыр къыдэдгъэкIымэ, къыташIэщтыр къыосIон: 
тызэбгырафыщт!"
Ащ фэдэ чIыпIэ авторыр зифэкIэ, тхылъ тедзапIэм 
идиректоррэ иредактор шъхьаIэрэ зыщыгугъынэу 
къыфэнэжьырэр. Заомрэ хьапсымрэ къялыжьыгъэ Карповым ар ешIэшъ, къысеIо:
- Сыда тишъэогъу щтэгъэ нэгум тыIуплъэкIэ, некIо 
Редакцие шъхьаIэм, джырэкIэ ары тигугъапIэр.
321
11 Заказ 031

--- Page 374 ---

- ШъукIу фаеми,- Чукреевым къыткIэлъеIо,- директорми, редактор шъхьаIэми сишIошI ашIэ, гущыIэ къодыеп, 
тхылъыпIэкIи ясхьылIагъ.
- Ар пшIэн фэягъэп, Ванцетти Иванович, угузэжъогъащ...- сэри ерагъэу зысIажэзэ, сишъэогъу сыфызэплъэкIыжьыгъ. 
Редакцие шъхьаIэм ипащэхэм тазыдэгущыIэм, Чукреевым къызэрэтиIуагъэу, тиIоф щыгъуазэхэти, мэфищыкIэ 
зэхафынэу тыкъагъэгугъагъ, зыфаIогъэ пIалъэм ехъулIэуи 
тырагъэблэгъагъ: Прокушевыр, Блиновыр, Чукреевыр, 
Тучинар кабинетым исых. 
Ситхылъ фэгъэхьыгъэ зэхэсыгъор Прокушевым къызэIуихыгъ, Чукреевыр Iэпэрытхым ишъыпкъэу зэреджагъэр, иредакцие ащ Iоф зэрэдишIагъэр, нэмыкIырэ редакциехэмкIэ ар щысэ дэгъу зэрэхъущтыр хигъэунэфыкIызэ, 
къыухыжьыгъ:
- Сэри мы Iэпэрытхым сыгу зэIугъэ-зэмыIугъэ чIыпIэхэри хэзгъэунэфыкIыгъэх, къыгослъхьэгъэ тхылъыпIэми 
истхагъэх, авторым къыздыригъаштэмэ, сигопэщт. Ау, 
Ванцетти Иванович, тыгъуасэ тызызэдэгущыIэми къыосIуагъ, непи къэсэIожьы: щыкIагъэмэ уалъыхъузэ, цензор 
шIыкIэкIэ Iэпэрытхым уеджагъэу къысщыхъугъ. Тэ анахьэу 
тынаIэ зытедгъэтын фаер, къыдэдгъэкIыщт тхылъым узгъэгупшысэн шIуагъэ хэлъа хэмылъа? Сэ сишIошI шъушIэнэу 
шъуфаемэ, зэрэпсэоу Iэпэрытхыр сыгу рихьыгъ. Джы 
Андрей Дмитриевич Блиновыми мыщ еплъыкIэу фыриIэр 
къерэIу.
- Сэ сишIошIи о уишIошIи, Юрий Львович, зэтефэ. 
Уадэжь тыкъэкIоным ыпэкIэ Чукреевыри, Тучинари, МэщбашIэри, Карповри садэжь тыщызэхэсыгъэх. Iэпэрытхым 
фэтлъэгъугъэ щыкIагъэхэм Iоф адашIэжьынэу авторыри 
зэдзэкIакIори къезэгъыгъэх. Ау Ванцетти Иванович 
тышIокIырэп.
- Аущтэу шъоIомэ,- Чукреевым ицыхьэ зытелъыжьэу 
къыIуагъ,- зэкIэми сышъоупчIы: Iэпэрытхым иперсонаж 
шъхьаIэу КГБ-м иIофышIэ цIыф дэеу Даримэкъом сыдэущтэу шъуеплъыра?
КъысфаIэтынкIэ сызыщыщынэщтыгъэ упчIэм щысхэр 
нэмыз-IумызыкIэ зэригъэплъыжьыгъэх. Заом къыщыублагъэу ахэмэ тIэкIу, ежь къызэриIотэжьыщтыгъэу, ахэзышIыкIыщтыгъэ Карповым къыдзыгъ:

--- Page 375 ---

- КГБ-м иIофышIэхэр зэкIэ пегъэмбарха, щыкIэгъэнчъэха?
- ХэкIыпIэ зимыIэ щыIэп,- имыщыкIагъэ горэ джыри 
Карповым къызэридзыщтыр дасшIэзэ, сыкъэгузэжъуагъ,- 
Даримэкъом исэнэхьат зэрэзэблэсхъущтым сегупшысэгъах.
- Сыд фэдэщт? - Чукреевым ышъхьэ къыкIипхъотыкIыгъ.
- Милиционермэ хъущтба?
- Милиционерми хъущт, ау...- Чукреевыр къэушъэбыгъэ фэдагъ. 
- Уи "ау" имыщыкIэгъэжьыкIэ енэгуягъо, Ванцетти 
Иванович...- Прокушевыр IущхыпцIыкIи, сишъэогъу къаигъэ риIожьыгъ...
Джары "Сто первый перевал" романым иурысыбзэ 
къыдэкIыкIэ къэбарэу пылъыгъэр. Ау етIани зэкIэми анахь 
сызэрэгушхощтыгъэр "Современник" тхылъ тедзапIэ 
къызэIухыгъакIэм прозэмкIэ зиапэрэ тхылъ къыдигъэкIыгъэхэ Шолоховымрэ Симоновымрэ сэ слъэкъуацIи 
къазэрэкIэлъыкIощтыгъэр ары. Джа урыс писателышхомэ 
ацIэкIэ аухэсыщт премиемрэ медалымрэ къызэрэсфагъэшъошэщтыр джыри сапэкIэ къэтыгъ.

--- Page 376 ---

Зы шы пае шишъэ псы ешъо
Сиапэрэ орденрэ си Къэралыгъо премиерэ

--- Page 377 ---

Сызэрэлъэпкъ "макIэр" зыдэсшIэжьэуи, сырагъэцIыкIузэ, зыдысагъэшIэжьэуи бэрэ къыхэкIыгъ. Ау адыгэхэр 
лъэпкъ макIэ зыфэхъугъэхэр зэдгъэшIэнми тагъэшIэнми 
тыфимытэу илъэс пчъэгъабэ къэтхьыгъ. УкъызыхэкIыгъэ 
лIакъор, узыщыщ лъэпкъым къырыкIогъэ тарихъым, 
игушIуагъуи итхьамыкIагъуи умышIэн-ущымыгъозэнри, 
ужэ зэтепхагъэу, убзэко-нэшъоу, зыгорэм уеубзэ-ущытхъоу упсэунри зэфэдэ. Гур къыпызыгъэузыкIырэ упчIэхэр?..
323
11*

--- Page 378 ---

Сыда тарихъым тыщашIэжьынэу
Тэ къытхэнагъэр? Шъхьафит кIэхъопс.
Сыда адыгэм уз мыхъужьынэу
ИгъашIэ хэлъыр? ГукIэе гъопс.
Мы сиусэ упчIэ-джэуапхэр зэгорэм адыгэхэр зэунэхъулIагъэхэ мызыкIыныгъа хьауми лъэпкъшIэжьа? 
ЛIэшIэгъу IукIотыгъэмэ афэдэу дунэе тарихъыр 
къат-къа тэу зызэхэлъыкIэ, гуплъыгъэр къызытетымыгъакIоу, тызэфэсакъыжь-тыкъызэрэухъумэжьызэ, тиблэкIыгъэ уз Iэзэгъу фэхъущтыр, тапэкIэ тылъызыгъэкIотэщтыр 
къызыфычIэдгъэщызэ, тыпсэун фае.
Джыдэдэм зигугъу къэсшIыщтым, ситарихъ тхылъмэ 
лъэпсэ-къежьапIэ афэхъугъэм илъэс шъэныкъо фэдиз 
тешIагъ. Советскэ Союзым илитературэхэм ямафэхэр 
Казахстан щыкIощтыгъэ. Тэ, писательхэм, цIыфхэм 
таIукIэмэ, тидунэееплъыкIэхэр, тигупшысэхэр адэдгощызэ, 
мэфэкIым икIэухым зэкIэми Алма-Ата тыщызэрэугъоижьыгъ.
Литературнэ пчыхьэзэхэхьэшхом ыуж хэтрэ лъэпкъи 
ихьэкIэ гъэшIуакIэ зэрепэсыгъэу, СССР-м илитературэ 
пшIыкIутфымэ яхэшыпыкIыгъэ лIыкIохэр, нэмыкI партийнэ-советскэ IофышIэхэр мэфэкI Iанэм зэдыпэсыгъэх. Сэри, 
блэкIыгъэ лIэшIэгъум хэунэхъогъэ адыгэ лъэпкъым къыкIэныжьыгъэ тIэкIум сызэрэщыщыр зыдысагъэшIэжьызэ, 
сфагъэнэфэгъэ IэнакIэм сыкIэрысыгъ.
МэфэкI Iанэм итхьаматэу Казахстан илIышъхьэу, 
КПСС-м и ЦК и Политбюро хэт Кунаев Динмухамед зи 
къызытыригъанэщтыгъэп: Iанэм пэсхэм лъэпкъым иинагъи, 
илитературэ хэгъэгум чIыпIэу щиубытыри, писатель пэпчъ 
уасэу иIэри къыдипчъыхэзэ, хъохъухэр къаригъаIощтыгъэ. 
Нэбгыришъэ фэдиз зыпэс Iэнэ бэрэчэтым гъомылэхэр 
щызэблахы, хэгъырэйхэр тишъхьагъырытых. АдыкIэ 
щызэхэс оркестрэм лъэпкъ пэпчъ зэлъашIэу иIэ мэкъамэр 
къырегъаIо. Ахэмэ сигуапэу сядэIуми, сэ синэшхъэигъэ 
къызыхэIукIырэ мэкъамэхэр нэмыкIых. Сыгу ихъыкIырэр 
сызыхэсхэми пщынаохэми тэ щашIэн! СыхьакIэми, зыми 
сыримыщыкIагъэ фэдэу, зыхамыIорэ пэIошхоу сыщыс. 
Ешхэ-ешъор ыкIэм фэкIо, аужырэми хъохъу гущыIэр 
раты - сэрэп, нэмыкI... Адэ джары умакIэмэ, утхьамыкI 
зыкIаIуагъэр...

--- Page 379 ---

Кунаевыр джыри къэтэджы, кIэух псалъэ къышIынщтын 
сэIо, ау зэхэсхырэм сыкъегъэлъатэ:
- Джыри тихьакIэмэ ащыщэу зы писатель гущыIэ есты 
сшIоигъу,- ыпашъхьэ ралъхьэгъэ тхылъыпIэр къештэ, 
шъабэу IущхыпцIыкIызэ, къытхэплъэ.- Шъыпкъэ, ежь 
къыкIэлъэIугъэп, ау ымакъэ зэхэзыхы зышIоигъохэр мыщ 
щысых. ГущыIэр зэстырэр МэщбэшIэ Исхьакъ, тихэгъэгушхо щыпсэурэ цIыф лъэпкъ макIэмэ ащыщым илIыкIу. 
Сымыгъуащэмэ, Краснодар краим хэт Адыгэ автоном 
хэкум къекIы.
- Кавказым къикIыгъэхэр, шъукъэтэдж! - ЛIы хэкIотэгъэ пытэу, пэкIэшхо шIуцIэм ыгъэбжьышIорэ ермэл тхакIоу, 
Социалистическэ IофшIэным и ЛIыхъужъэу Серо Ханзадян 
ар зиджэмакъэр. Грузин, азербайджан, ермэл писательхэр къызэрэсфигъэтэджыгъэхэми осэ етыгъо сыримыгъафэу игущыIэ къыпедзэжьы: - Талъэныкъо къикIыгъэхэр 
къызыфэзгъэтэджыгъэхэр къышъосIон: джыдэдэм зэхэшъухыщтыр Кавказым илIыхъужъ макъ. Непэ цIыф лъэпкъ 
макIэмэ ащыщэу шъуапашъхьэ ит МэщбэшIэ Исхьакъ - 
адыгэ-черкес. Адыгэ-черкесхэр дунаим ианахь ижъырэ 
цIыф лъэпкъых. ТэркIэ, Кавказым щыпсэухэрэмкIэ, ахэр 
тианахь цIыф гъэшIуагъэх. Яшъхьафит кIэхъопсыкIэ, яцIыфыгъэ-лIыгъэкIэ, яIэшэ-шъуашэкIэ Кавказым ынапэх, 
инамысых, иегъэшIэрэ рыцарых. Пушкинми, Лермонтовми, 
Толстоими ахэмэ афэгъэхьыгъэу атхыгъэхэр тыгу къэдгъэкIыжьыных. Джары Кавказым илIыкIохэр къызфэзгъэтэджыгъэхэр, шъори ар шъозгъашIэ зыкIысшIоигъор.
"Зы шы пае шишъэ псы ешъо" адыгэмэ зыфаIуагъэм 
нахь шъыпкъэ щыIэпщтын. Щысхэр зэкIэ адыгэ лъэпкъым 
къызэрэфэтэджыгъэхэри, сэри шъхьэкIафэ къызэрэсфашIыгъэри, сщиз схигъахъоу, сигопагъэ. Ау, хъохъур 
къызэсэIо ужи, тадэжь сыкъэкIожьы зэхъуми, силъэныкъо 
лъапIэ сыкъызэсыжьыми, хъопсэгъо-нэшхъэигъокIэ джыри 
зэ адыгэмэ ятарихъ тхьамыкIагъо сыхэмыгупшысыхьажьын 
слъэкIыгъэп.
Арэу къычIэкIын ситарихъ тхылъэу "Рэдэд" зыфиIорэр 
мыщ фэдэ ублэпIэ-гупшысэкIэ къызфезгъэжьагъэр: "999-рэ 
илъэс чыжьэм ипчэдыжьып. ХитIум азыфагу - хы МыутIэмрэ 
Каспиемрэ - дэлъ Темыр Кавказ къушъхьэ-губгъо шъолъырыр егъэшIэрэ чъые Iужъум къыхэпшыжьыгъэ фэдэу, 
апэрэмкIэ гумэкIыгъончъэ-фэмыфэу къыпщэхъу. Ау нахь 

--- Page 380 ---

лъэшым онэгур ыубытэу кIочIэнчъэр ридзыхэу цIыф лъэпкъ 
зэфэшъхьафмэ къокIыпIэмкIи, къохьапIэмкIи, къыблэмкIи, 
темырымкIи ар ащызэтырахы. Бжыхьэ сэпэ нэгъыфымрэ 
пкIэшъэ гъожьыпэмрэ зэратэкъокIызэ, къэзэрэфыщтыгъэ 
шыу мацIэмэ амакъэ пчэдыжьыпэ гупсэфыр къушъхьэ 
тIуакIэм щызэщиутыгъ. Апэ къыпэкIэфэгъэ пчэгъур Рэдэд 
къызепхъуатэм, янэ Рампэс къэгузэжъуагъ:
- А сикIал, сыда къэхъугъэр?
- Хъэзармэ чылэхэр зэрапхъо!.."
Урыс-Кавказ заом естхылIэгъэ "Мыжъошъхьал" 
тхылъыри мырэущтэу арын фае къызыфезгъэжьагъэри 
зыкIэсыухыжьыгъэри: "Ущыгъощэнэу дунаир ины, зыкъыщыпшIэжьынэуи цIыкIу. Тхылъым итхын сыухыгъэу сызыхэIэзыхьэжьын чIыпIэ заулэмэ джыри гъогу сытыращагъ. 
Ары шъхьакIэ, Инджылыз авиакомпанием иIофмэ 
сигупшысэхэр адэхъухэрэп. БлэкIыгъэ адыгэ лIэшIэгъур 
уанэIу къызиуцокIэ, узыхэгупшысыхьан закI. УпчIэм ыуж 
упчIэр къэтэджы. Сыда адыгэ зепхъор, ипхъахь-итэкъур 
къызыхэкIыгъэр? Хэта мысэр? Сыда лIэшIэгъум имыжъошъхьал адыгэхэр зыфыдахьаджыхьагъэхэр?.. Индейцэапачэмэ афэгъэхьыгъэ фильмым самолетым сыщемыплъыгъот!.. Ахэмэ къяхъулIагъэр адыгэмэ ятхьамыкIагъо 
фэсэгъадэ. Сыдэу улъэпкъ цIыкIуныр хьазаб! Ащ нахьи 
нахь хьазабыжь хэти къызэхъопсэрэ-къызыкIэнэцIырэ 
джэнэт чIыгум ущыпсэуныр. Лондон пщэгъо Iужъум зэлъиштагъэшъ, Париж тыщетIысэхын фае хъугъэ. Париж 
ичIыпIэ зэфэшъхьафхэр къытагъэлъэгъунэу къытаIуагъэти, 
сыгушIуагъ. Мыщ иантропологическэ музей сызычIахьэм, 
Засс генералыжъыр сыгу къэкIыжьыгъ: адыгэ шъхьэ шIоупкIыгъэхэр зыпилъэщтыгъэхэ пчэгъу гъэщыналъэхэр нэгум 
къыкIэуцуагъэх, адыгашъхьэхэр IэкIыб хэгъэгу музеймэ 
зэрафигъэхьыщтыгъэм джыри сыгу къыгъэузыжьыгъ. Ау 
сызэрэгугъагъэу къычIэкIыгъэп. Дэпкъым пылъэгъэ дунэе 
картым сызыхэплъыхьэм, хы ШIуцIэр сынэ къыпэшIофагъ, 
"Черкесия" гущыIэр тетхагъ. Адыгэмэ язакъоп, нэмыкI 
лъэпкъыцIэхэр, апачэмэ ащыкIэкIыжьэу, картым тетэкъуагъэх. Непэрэ картмэ адыгэхэр къазэрэхэщырэм 
елъытыгъэмэ, блэкIыгъэ лIэшIэгъу картым чIыпIэшхо 
щытэубыты. "Сылъэпкъ цIыкIу тхьамыкIэу сызыхэфагъэмэ 
къашIорэмышI" джы гукIэ зэсIожьыгъ. Дунаим тет цIыф 
лъэпкъ зэфэшъхьафхэр ящыгъынхэмкIэ фэпагъэхэу яхъулъфыгъи ябзылъфыгъи уащыIукIэщт: нэмыцхэр, урысхэр, 
африканцэхэр, французхэр, китайцэхэр... Адыгэ мыгъор 
джыри ахэзыгъа?.. Сыплъэмэ, ишъуашэкIи, иIашэкIи, иадыгэ 
пчэнэ ищыгъэкIи къэсэшIэжьы, къэнэжьырэ закъор сэлам 
ясхыныр ары! Адыгэмэ афэгъэхьыгъэу кIэтхагъэр къысфызэрадзэкIы: мы хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ 
дунаим изы цIыф лъэпкъ адыгэмэ ащыщых. ЯпчъагъэкIэ 
миллион заулэ хъухэу Темыр Кавказым итыгъэкъохьэпIэ 
лъэныкъокIэ, хы ШIуцIэм итыгъэкъокIыпIэ нэпкъ пэIулъэшъуагъэу псэущтыгъэх. Джыри ахэмэ ащыщхэр а чIыпIэмэ 
ащэпсэух. Ежьмэ "адыг" зэраIожьы, нэмыкIхэр "черкескIэ" 
яджэх. Илъэсишъэ фэдиз зыкъудыигъэ Урыс-Кавказ заом 
яшъхьафитныгъэрэ янамысырэ къаухъумэжьызэ, щызэуагъэх, лъэгонджэмышъхьэкIэ афэтIысыгъэхэп..." 
Ситарихъ тхылъэу "Адыгэхэми" мыры икIэухыр: 
"...ЛIэшIэгъум лIэшIэгъур къыкIэлъыкIозэ, 1763-рэ илъэс 
мыгъор адыгэмэ къафыкъоуи, Урыс-Кавказ заор къафежьагъ. Хэгъэгушхохэр - Урысыемрэ Тыркуемрэ - 
зэзаощтыгъэх, нахьыбэрэ зылъ агъачъэщтыгъэр тэщ фэдэ 
цIыф лъэпкъ макIэхэр ары. ЕгъашIэм шъхьаф-шъхьафэу 
псэущтыгъэ адыгэ лъэпкъхэр илъэс къэси нахь гощыгъэхэ 
мэхъух, ямыIэ хэгъэгу ушъхьафыгъэр яIэу къызышIуагъэшIы. Агу имылъэу IупэкIэ къафэшIушIэ-къафэгумэкIыщтыгъэ хэгъэгуитIуми ахэр зэфагъэблых, зэрагъэзэожьых. 
Адыгэхэм яшъхьафитныгъэ бэнэныгъэ къыдырагъаштэкъадеIэ фэдэзэ, Инджлыз, Францие, Польшэ хэгъэгу 
чыжьэхэми, яфедэ лъыхъухэзэ, яIоф къахалъхьагъ. 
Урыс-Кавказ заор 1864-рэ илъэсым адыгэ чIыгум, Къбаадэ 
гъэхъунэм (Краснэ полянэм) урысыдзэм изэфэс текIоныгъэ-гушIуагъокIэ щаухыгъ, кIэух фэхъугъэр нафэ: алъыкIэ 
агъэшъокIыгъэ ячIыгу адыгэ мин пчъагъэхэр рафыхи, 
хэхэсыцIэр зыхьырэ хэгъэгунчъэу ахэр дунаим тыратэкъуагъэх. Джахэр Тыркуем, Сирием, Египтым, Иорданием, 
Израиль, Ирак, Ливием, Балканым, Болгарием, Америкэм, 
Германием, нэмыкIхэм ащэпсэух. Адыгэмэ къакIэныгъэгъэ тIэкIур ячIыгу къинэжьыгъ - Адыгеим, Щэрджэсым, 
Къэбэртае, хы ШIуцIэ Iушъом ащэпсэух. Ахэр арых тхьамыкIэгъошхо зыпэкIэкIыгъэ адыгэмэ яхъарзынэщи ятарихъи 
иухъумакIохэр. Тиадыгэ чIыгу джыри бэрэ тыщыпсэущта?.. 
ТиблэкIыгъи, тинепи, тапэкIэ къытпыщылъыми сыгу 
фэузы..."

--- Page 381 ---

Шъыпкъэм дэгуи нэшъуи зепшIылIэ хъущтэп, тызыщыпсэурэ хэгъэгури къытфэгумэкIы, ау къытфишIагъэр 
тIихыжьынкIэ тигъэщынэзэ, тыщегъаIэ... Зэгорэм гугъапIэ 
тимыIэжьынэуи?.. ТIэ дагъэмэ, тшъхьэ щытфэжьынэуи?.. 
Ащ фэдэ хэкIыпэнчъэ тимыфэным паещтын мы гумэкI усэ 
сатырхэр сэзгъэтхыгъэхэр:
Имыгъоу чъыгым ылъапсэ къегъумэ,
Ар мэкIэ-макIэу щытзэ, мэгъужьы.
Адыгэм шIэжьыр имыIэ зыхъукIэ,
ЩыIэгъэ папкIэу ятIэ мэхъужьы.
ЗэрэхъурэмкIэ, тэ зыми тырищыкIагъэп,
ТIэгушъо дагъэмэ, тшъхьэ щытфэжьын...
Ау лыгъу-лыстым джыри тигъэпIыкIагъэп,
ЛъэпкъшIэжькIэ адыгэм зедгъэшIэжьын.
Лъэпкъым фэгумэкIырэ писателым игупшысэхэр егъэшIэрэ мыухыжьых. Ахэмэ ар щагъаIэ, агъэсымаджэ, 
агъэхъужьы, хагъэукъо, зыкъырагъэшIэжьы, ыгу илъыр 
зэкIэ къыфэмыIошъоуи, къыIогъащэуи загъорэ къыхэкIы. 
Сэри сэтхэшъ, силъэпкъ ижьыкъащэ сыщегъаIэшъ, 
сигупшысэхэр зыгу римыхьыхэрэм къысфарэгъэгъу, ежьмэ 
яуз зиузэу, нэмыкIхэм яуз зэхэзымышIэхэрэм зэрэфаехэу 
сигупшысэхэр аIапэ ращэкIмэ, зэрэхэукъощтхэр ясэIо.
Дунаим имафэхэр, иохътэ зэблэкIхэр зэрэзэмыхьыщырхэм фэдэх хэтрэ писатели ищыIэкIэ-псэукIэ. Сэри ар 
сищыIакIэу, сыгу пызыгъэузыкIырэр зэхасшIэзэ, сэтхэ, 
сылъэкIуатэ, тIэкIу-тIэкIузэ сымыхъожьыгъэ силъэныкъо 
чIыгу ихьалэлыгъи, къысшъхьэщыт тыгъэм ифэбагъи, 
сызымыбгынэгъэ ситхылъеджэхэм ягуфэбэныгъи зэхэсэшIэ. Чэщым ыуж мафэр къызэрэкIэлъыкIощтыр сигугъапIэу сыпсэузэ, пчэдыжьыпэ горэм къэбар гушIуагъо 
къысэIугъ. Телефоным къысфытеуагъэм ымакъэ къэсымышIэжьыгъагъэми, ылъэкъуацIэкIэ зыкъысигъэшIагъ:
- Уипчэдыжь шIу охъу апщи, Исхьакъ, сэры, Пэнэшъу 
Руслъан ары. Краснодар краим икомсомол ипремиеу 
Островскэм ыцIэкIэ щытыр къызэрэпфагъэшъошагъэмкIэ 
сыпфэгушIо, джыри тхылъ дэгъухэр птхынхэу сыпфэ хъохъу, 
опсэу, отхъэжь.
- Тхьэуегъэпсэу, Руслъан, гушIуапкIэ къэпхьыгъ.

--- Page 382 ---

- ГушIуапкIэр сэштэ, ау тхьэуегъэпсэу зэпIощтыр 
сэрэп, а зылъэкъуацIэ къепIогъэ Салошенкэри арэп.
- Хэта адэ?
- Партием икрайком иапэрэ секретарэу Золотухиныр 
ары. Комсомолым икрайком ар зыхигъэплъэгъэ кандидатурэмэ уакъыхихыгъ.
Ардэдэм зэгорэм Бэрзэдж Нухьэ ЗолотухинымкIэ 
къызэрэсэупчIыгъагъэр шIукIэ сыгу къэкIыжьызэ, Пэнэшъу 
Руслъан есIожьыгъ:
- Золотухиным ишIушIэ ныбжьи сщыгъупшэнэп.
- Аущтэу зэрэпIорэр дэгъу, ау ар шIушIэ Iофэу умыштэ, 
о пшъхьэкIэ къыпфэшъошэ-къэблэжьыгъэу лъытэ.
- Тхьэуегъэпсэу, Руслъан, къызгурыIуагъ. Ау сыдрэ 
Iофи шIумышIэ хэлъын нахьи шIушIагъэ хэлъмэ нахьышIу, 
ащ уигъэцIыкIущтэп, уигъэгушхощт.
Ары, цIыфым ищыIэныгъэ гушIуагъокIи екIи зэхэлъ!.. 
Джа мэфэ дэдэм сызгъэцIыкIуни, сыгу къыпызыIонтIыкIын 
мыщ фэдэ зэрыт тхыгъи сауж имыкIыжьыхэрэ хьагъушъугъумэ ащыщ горэм почтэмкIэ къысфигъэхьыгъ: "Мы 
тхылъыпIэ пытхъафэр къыпфэзгъэшъуашэзэ, РСФСР-м и 
Къэралыгъо премие ныбжьи узэрэтырамыгъэплъэщтыр 
къыосэIо!"
Шъыпкъэ, сишъэфрытх зыфиIогъэ премиемкIэ (партием и Адыгэ хэку комитет, къэшъошIэжьмэ, сыгу ыгъэшIуыгъэушъэбызэ зыкIэлъэIуи, зыкIэмыупчIэжьыгъэгъэ 
премиер къызыфагъэшъошэгъэ нэбгырищмэ сахэмыфагъэу тыгъоснахьыпэ радиомкIэ къатэу ащ зэхихыгъэти ары) 
хэукъуагъэп, ау нахь цIыкIуми, комсомол премиер къызэрэсатыгъэр джыри ащ ышIэщтыгъэп. 
"Зыпымыт чъыгым удэIэбаекIэ, сыд къыпыпчын, 
щыIакIэм зыхэбгъэзэгъэн фае нахь, упэшIуекIон-утечъын 
плъэкIыщтэп" сянэ зэриIощтыгъэу, цIыфмэ ядунэееплъыкIэ зэфэдэп: зыр лъэсы, адрэр шыу, зыр пачъыхь, адрэр 
козынытхъу, зыр губзыгъ, адрэр гулъытэнчъ. "Уитехъон 
еплъи, плъакъо ушху" гущыIэжъыр зышIэн зымышIэрэ 
горэпщтын къызпкъырыкIыгъэр. ЗэкIэри Iушыгъэ-губзыгъагъэмэ, дунаир гъэшIэгъоныщтыгъэп. Ау ежь фэмышIэщтыр озымыгъэшIэщт цIыфхэр зэрэщыIэхэри згъэшIагъорэп. ШытесыкIэр плъы хэмылъмэ, узыфэмыкъулаим 
уфэерышэу шхомлакIэр пIыгъыми, шытхым утезэгъэщтэп, 
плъапэ лъэрыгъым итми, уиуанэ уизэгъэщтэп.

--- Page 383 ---

СымыIэнэкIэу ситхэн хьылъэ ситхышъхьэ дэсхьыезэ, 
илъэс шъэныкъо сызыщыхъугъэ илъэсым сызыфэшIушIэрэ 
хэгъэгум сыкъызэхишIыкIи, "Дружба народов" орденыр 
къысфигъэшъошагъ. Iофыр зэпыфэн зыхъукIэ, ащ фэди 
мэхъу: джа илъэс дэдэми ибжыхьэ "ныбжьи сызытырамыгъэплъэщтэу" сишъэфрытх зыфиIогъэгъэ РСФСР-м и 
Къэралыгъо литературэ премиери къысапэсыгъ. Ау ахэмэ 
якъэхъукIэрэ а тын шъуашэхэр къысфэзышIэгъэ цIыфышIумэ атефэрэ гущыIэ заулэ, шIушIэр зыщагъэгъупшэрэпышъ, къэстхыжьынэу къыстефэ.
Спэчыжьэ лъфыгъэхэмкIэ сызэрэнасыпынчъэр гукъао ми, сыгу зыфэщэгъэ, спсэ зыхэлъ литературэ сэнэхьатымкIэ сынасыпышIу. "Насыпыр къэкIон хъумэ, цы Iуданэми 
къещэ, кIожьын хъумэ, гъучI пшъэхъуми къыфэубытыжьырэп" сятэжъ зэриIощтыгъэу, ар ежь-ежьырэу къакIорэп, 
кIожьырэп. Сиунэгъо Iофхэр къызыщызэIэхьэгъагъэхэ 
лъэхъаным илъэс пшIыкIутIу зэрэтешIэжьыгъэ пэтызэ, 
орден зэратэу зыфэмымафэхэм захэслъытэжьыщтыгъэти, 
(ащ ыпэкIэ сызэрагъэгугъэгъэ орденитIумкIэ кIэгъожьыгъагъэх) къысатми къысатыгъ, къысамытми къысатыгъэп 
сIозэ, ситхыгъэмэ яджэщтыгъэ, зитхылъхэр къысфэзыгъэхьыщтыгъэ КПСС-м Краснодар крайком иапэрэ секретарэу Сергей Федорович Медуновым (ащ иавтограф 
зытетхэгъэ тхылъ заулэ джы къызнэсыгъэми нэпэеплъэу 
сиунэ илъ) сыфытеонэу иприемнэ Iус Алла Федоровнам 
къысиIуагъ.
- ЗгъэлъапIэу Исхьакъ,- Медуновым ымэкъэ Iужъу 
зэхэсхыгъ,- сыпфэгушIо. "Дружба народов" орденыр 
къызэрэпфагъэшъошагъэмкIэ КПСС-м и ЦК и Политбюро 
ыштэгъэ унашъом сигуапэу сыкъыпфеджэ.- Политбюро 
зэхэсыгъом хэлэжьагъэмэ алъэкъуацIэмэ анэсыжьэу 
къыпчъызэ, унашъом сызыфегъэнэIуасэм, къысфигъэпытэжьыгъ: - Мыр къыхамыутыфэ, зыми емыIу. Орденыр 
къызэрагъэхьыжьэу, Мыекъуапэ сыкъэкIонышъ, театрэм 
къыщыостыжьыщт.
Джа тхьэмэфэ дэдэм, тадэжь сыкIожьызэ, гъогубгъум 
къыщыуцугъэ машинэм Бэрзэдж Нухьэ къикIи, къысиIуагъ:
- "Дружба народов" орденыр къызэрэпфагъэшъошагъэмкIэ сыпфэгушIо, ау унашъор гъэзетым къыхимыутыфэ, зыми игугъу фэмышI,- ащи Медуновым фэдэу 

--- Page 384 ---

къысфигъэпытагъ.- Уиилъэс шъэныкъо зыщыхэдгъэунэфыкIыщт мафэм театрэм къыщыостыжьыщт.
- Тхьэуегъэпсэу, лъэшэу сыбгъэгушIуагъ, Нух Асланчериевич,- орденымкIэ Медуновым къысфигъэпытагъэр 
згъэцэкIагъэ,- къызыщышъуIорэм сыхьазырыщт.
Орденыр къызэрэсатыгъэ унашъор гъэзетым къызехьэ 
мафэм Бэрзэдж Нухьэ ыдэжь саригъэщагъ, джы шъхьэихыгъэу къысфэгушIуи, къысиIуагъ:
- Орденыр, Исхак Шумафович, хэгъэгум иправительствэ ыцIэкIэ къыозытыжьыщтыр Сергей Федорович Медуновыр ары. Мафэри къытфигъэнэфагъ, къэкIощт тхьэмафэм ибэрэскэшху ары. Ау уфэкIонышъ, шъхьэкIафэ 
фэпшIызэ, къебгъэблэгъэщт. Ащ хэкумкIи мэхьанэ иI.
Джарэущтэу зыщыфаIогъэ мафэм тефэу Медуновыр 
Мыекъуапэ къакIуи, силитературнэ IофшIагъэкIэ къысфагъэшъошэгъэ апэрэ орденыр гущыIэ фабэхэр къыриIуалIэхэзэ, цIыфыр зычIизыгъэ театрэм къыщыситыжьыгъ. 
Сергей Федоровичыр сэркIэ зэрэхьалэлыгъэр зы щысэ 
цIыкIукIэ къэзгъэлъэгъон. Сиилъэс шъэныкъо ешхэ-ешъокIэ 
зыщысыухыщт рестораным къезгъэблэгъагъэхэ хьакIэхэр, 
сишъэогъу-ныбджэгъухэр, нэбгырэ шъищым къехъу, 
къыщысажэх. МыдыкIэ тиунэ Медуновыр, Бэрзэджыр, 
Къайсын Кулиевыр, Николай Доризо, нэмыкI нэбгырэ заулэ 
зыщызэхэсыр сыхьатитIу хъугъэ. Сэ рестораным къыщысажэхэрэм сыгу афэгъу, сэхъупшIапшIэ, ащ сызэрэщымыIэр 
сшIоемыкIу. Сызыгъапэрэр къышIагъэ фэдэу сиунагъо 
фэгъэхьыгъэ кIэух хъохъукIэ Медуновым игущыIэ къыухыжьи, къэтэджыжьыгъ. Ардэдэм сишъхьэгъусэ Сачнэт 
къэгузэжъуагъ:
- Адэ Сергей Федорович, сыдэу шIэхэу шъутэджыжьыгъа? Сэ джыри сианахь шхын IэшIу Iанэм къытезгъэуцуагъэп.
- Ара, ащыгъум бысымгуащэм ыгу хэдгъэкIынэп. 
Къытегъэуцу, Сачнет Хамидовна, уишхын IэшIу.
Джаущтэу Медуновыр сэмэркъэузэ, Iанэм пэтIысхьажыгъ, ау, тхьэм зэриIонэу, бэрэ щымысыжьэу къэтэджыжьи, игъогу техьажьыгъ.
"Насыпым къымыхьмэ, псы тасри хышхо" зыфаIорэр 
джы сэркIэ мышъыпкъэжьыми, мафэм мафэ къызыкIэлъыкIокIэ, насыпым насып къызэрэкIэлъыкIожьырэр зэрэсфэмафэр зигугъу къышъуфэсшIыщтымкIэ къэсыушыхьатынэу сыфай. Ар сэрми зыфэгъэхьыгъэр Къайсын Кулиевым ишIушIагъэу сэлъытэ.
РСФСР-м и Къэралыгъо премие и Комиссие Къайсын 
хэтыти, къысиIогъагъ:
- Сыгу къео, скъош Исхьакъ, Зумакъул Танзилярэ 
орырэ а зы илъэсым Комиссием шъузэрэзэщызэтефагъэр, 
тIуми премиер шъуифэшъуаш. Ау, угу къысэмыгъабгъ, 
Танзиля слъэпкъ щыщ тхакIошъ, сыфэмыгумэкIын слъэкIыщтэп, орми ар пшIэныгъэу сыоплъы. Мыгъэ ащ зыратыкIэ, къэкIощт илъэсым о къызэрэпфагъэшъошэщтым 
сицыхьэ телъ, ащкIэ сэ зи къызтезгъэнэщтэп. УитхакIэ сыгу 
рехьы, джыри усэ дэгъухэр птхынхэу сыпщэгугъы.
Къайсын Кулиевым къысиIогъагъэр ыгъэцэкIэжьыгъ: 
1981-рэ илъэсым ар щэгъогогъо телефонкIэ къысфытеуагъ. "Щедрое солнце полдня" зыфиIорэ ситхылъ Къэралыгъо премием и Комиссие щытегущыIэнхэу зэриштагъэмкIэ макъэ къысигъэIугъ. Ащ ыуж кандидатурэ пчъагъэмэ сакъызэрэхахыгъэр сигъэшIагъ, къыкIэлъыкIогъэ 
мэкъэгъэIури гугъэпIагъ, ау иящэнэрэ къытеогъу зэкIэми 
анахь гугъэтхъагъ: "СыпфэгушIо, скъош, непэ щегъэжьагъэу улауреат!" Ащ ыуж радиом къыIогъэ къэбарыр 
зэхэзыхыгъэ ситхылъеджэхэми, нэмыкI цIыфышIухэми 
сищыIэныгъэ гукъаохэр сщагъэгъупшэзэ, ятелеграммэ 
гушIогъуабэхэр къысфарагъэхьыгъ, телефонкIэ къысфытеуагъэх, ятIонэрэ, ящэнэрэ мафэхэми ащ нахьрэ Iоф 
сиIагъэп.

--- Page 385 ---

РСФСР-м и Верховнэ Совет
идепутатынхэу къагъэлъэгъощтхэм
сахатхэ, Москва сыпхыригъэкIрэп, ау етIанэ
СССР-м народнэ депутатэу сыхадзы,
и Верховнэ Совети сыхагъахьэ 

--- Page 386 ---

А лъэхъаным КПСС-м и Адыгэ хэку комитет исекретарыгъэр депутатхэм яхэку Совет итхьамэтагъэу Хъут 
Малыч, дэгъоу симынэIосэгъэ Джарымэ Аслъан партием 

--- Page 387 ---

и Краснодар крайком мэкъу-мэщымкIэ исекретарэу Iоф 
ышIэщтыгъ, зы унэ сыздычIэсыгъэ ЛIыхэсэ Мухьдин депутатхэм я Адыгэ хэку Совет итхьамэтагъ.
Зигугъу къэсшIырэ уахътэм ехъулIэу литературнэ, 
общественнэ IофшIэнхэмкIэ гу зылъыптэн гъэхъэгъэ шIукIаехэр сиIагъэх: адыгабзэкIи, урысыбзэкIи, нэмыкIыбзэхэмкIи тхылъ шъэныкъом къехъу къыдэкIыгъэхагъ, сиIофшIагъэмэ афэгъэхьыгъэу тхылъ зытIущи, статья пшIы пчъагъэхэри къыхаутыгъагъэх, Советскэ энциклопедиеми 
ситыгъ,Урысыем иписательхэми яправление сырисекретарыгъ, Николай Островскэм ыцIэкIэ щыт премиери, 
РСФСР-м и Къэралыгъо премии къысфагъэшъошэгъагъ, 
Советскэ Союзым щызэлъашIэрэ журналэу "Огонекым" 
ипремиитIуи къысатыгъагъ. КПСС-м ихэку комитетрэ 
икрайкомрэ япленумхэм сахэтыгъ, крайми сыридепутатыгъ.
ГукIэгъури гушIуагъори зыфыхахыгъэр сэры фэдэу 
сызыкIэхъопсыщтыгъэ-сызыщымыгугъыщтыгъэ къэбарыр 
Хъут Малыч къысиIуагъ:
- РСФСР-м идепутатынымкIэ кандидатурэхэр къыхахыхэ зэхъум, плъэкъуацIэ крайкомым къызыщыраIом, 
сигуапэу адезгъэштагъ, партийнэ отделым, Марущенкэм, 
къыуитыщт тхылъыпIэхэр непэ-неущэу къэгъэхьазырых. 
Тызыфежьэгъэ Iофыр къыддэхъумэ, дэгъу.- Хъут Малыч 
игущыIэ, ежьыри сэри тызэфигъэсакъыжьызэ, сэмэркъэу 
кIэух къыфишIыжьыгъ: - Къыддэмыхъумэ, нахьышIум 
тежэщт.
Ащ мэфэ заулэ тешIагъэу ситхылъхэмкIэ дэгъоу сыкъэзышIэщтыгъэу, КПСС-м и Краснодар крайком ипартийнэ 
отдел ипащэ игуадзэу Бутовым цыхьэ къысфишIызэ, сигъэгушIуагъ:
- Партием икрайком ибюро, Исхак Шумафович, 
уикандидатурэ пхыригъэкIыгъ. Къэнэжьыгъэр ЦК-м ипартийнэ отделышъ, къыIощтым тежэщт.- ТIэкIу тыригъашIи, 
сигъэрэхьатызэ, къысфыпигъэхъожьыгъ: - Шъыпкъэм 
уфаемэ, ахэмэ афэдгъэхьырэр къызэкIагъэкIожьырэп.
Сыдепутатын IофхэмкIэ хьаулыеу гумэкIыгъо сыхэтыгъэп. Москва къикIыжьыгъэ къэбарым икIэух мырэущтэу 
Хъут Малыч къысиIожьыгъагъ:
- ЩыIэныгъэм узэмыжэгъэ Iаджи хэхъухьэ. ДепутатынхэмкIэ писатель кандидатурэ бащэ Темыр Кавказым 

--- Page 388 ---

къыщагъэлъэгъуагъэшъ, уилитературнэ-общественнэ 
IофшIагъэхэмкIэ укъыхагъэщызэ, оркIэ ЦК-м зыщаIэжагъ, 
ятIонэрэ хэдзыгъо пIалъэм узэрэхагъэфэщтыр 
къыосIожьынэу къысфытеуагъэх. 
Къыдэмыхъугъэм зыгу ыгъэкIодырэ-зэхицIыцIэрэ 
цIыфмэ сызэрафэмыдэр джа илъэсхэм стхыгъэ тхылъ 
заулэмэ къаушыхьаты. IофшIэным насыпыр къыдэкIо 
зыфаIорэр шъыпкъэ. Ау Горбачевым иперестройкэ зэкIэм кIи десымыгъаштэщтыгъэми, ишIогъэщтыр къызгурыIозэ, 
сыхэхьагъ. Хъут Малычи сэркIэ зыфиIогъагъэр 1988-рэ 
илъэсым иаужырэ мазэм къыгъэшъыпкъэжьыгъ: СССР-мкIэ 
тынароднэ депутатынэу ежь Шэуджэн-Красногвардейскэ, 
сэ Кощхьэблэ-Джэджэ хэдзын округхэмкIэ тикандидатурэхэр къагъэлъэгъонхэу рахъухьагъэх. Апэ ар къысэзыIуагъэри сызыгъэгушIуагъэри Хъут Малыч ары. Ау 
узыщыгушIукIын IофыгъуакIэхэу, адрэ депутат хэдзынхэм 
афэмыдэу, охътакIэм къыздихьыхэрэм ар зэращымыщыгъэр етIан, къихьащт илъэсыкIэр ары къызызгурыIожьыгъэр. Псычъэрым узыхадзэкIэ земыгъэхьын зэрэфаер 
зыдэсшIэжьызэ, сесын сыублагъэу, къихьэгъэ илъэсыкIэ 
пчэдыжьым хэкумкIэ къэбар гомыIу зэхэтхыгъэ. НэIуасэ 
тызызэфэхъугъэм щегъэжьагъэу ситхылъмэ яджэщтыгъэ, 
зынаIэ ренэу къыстезгъэтыщтыгъэ Хъут Малыч идунай 
ыхъожьыгъ.
Хъут Малыч цIыфышIур дгъэтIылъыжьызэ, КПСС-м и 
Краснодар крайком иапэрэ секретарэу сыкъэзышIэщтыгъэ 
Полозковым джау сыдми къысиIуагъэу къысщыхъугъ:
- Джары, Малич Салиховичыр щыIэжьэп...
- Сыдэу пшIын, Иван Кузьмич, зыр малIэ, адрэр 
къэхъу...
Ащ ыуж, къыкIэлъыкIогъэ тхьамэфитIум, хэукъоныгъитIу сшIыгъэ.
Мафэ горэм Лъэустэн Юсыф гъусэ иIэу садэжь, 
IофшIапIэм, къэкIуагъ. Ялъэгъуни къэухьэ-ухьажь фыримыIэу къысиIуагъ:
- Тэ тыкъызыфэкIогъэ IофымкIэ укъыдгоуцонэу уадэжь 
тыкъэкIуагъ. ЛIыхэсэ Мухьдин зы лIэу хэкум ис, депутатхэм 
яхэку Совет итхьамат, цIыфмэ ашIэ, IофшIакIи ешIэ. Моу 
нэбгырэ заулэ тызэхэгущыIэжьыгъэти, ЛIыхэсэ Мухьдин 
КПСС-м ихэку комитет иапэрэ секретарь дэгъу хъунэу 
ыцIэ къыраIуагъ. Ащ фэдэ еплъыкIэ хэкум зэрилъыр 

--- Page 389 ---

Полозковыр дэгъоу ошIэшъ, гурыбгъэIощт, ищыкIагъэмэ, 
сэри гъусэ сыкъыпфэхъущт. Мыр мэхьанэшхо зиIэ Iоф, 
ар къыотымыIожьыми, ори ошIэ.
Аущтэу шъуIуагъэмэ, шъузэхэгущыIэжьыгъэмэ, дэгъу 
сIоным ычIыпIэкIэ, зэхэсхыгъэри къысапэсыгъэри зыфэсхьын сымышIэу сыгу къыдэчъэегъэ хэшIыкI зыфысимыIэр 
къезгъэкIузэ, ясIуагъ:
- Зыхэшъумыгъэукъу, апэрэ секретарэу къытфагъэкIощт Джарымэ Аслъан крайкомым Iоф щешIэ, тихэку 
комитети исекретарыгъ.
- Ащ фэдэ еплъыкIэ мы Iофым фыуиIэу тымышIагъэ...- 
Лъэустэн Юсыф ымакъэ къыIэпызыгъэу къыIуагъ, псынкIэуи зыкъишIэжьыгъ: - Ащ фэди хъун ылъэкIыщт, кадрэ 
пIуным типартие фэIаз, ЛIыхэсэ Мухьдинэ сэ фэзгъэкIуатэу 
арэп, ау ари тицIыф пIугъэмэ ащыщ. Мы тIуагъэхэр тазфагу 
къыдэнэжьынэу тыфэягъ...
Сыжэ къыдэзыгъэр шъыпкъэм пэблагъэу къысщыхъугъэти, сIуагъэм ащ фэдиз мэхьанэ есымыт-сщыгъупшэжьыгъэу сыхэтызэ, Полозковым къысфытыригъэуагъэх. 
- СыкъэдаIо, Иван Кузьмич,- сIуагъэ.
- ТалъэныкъокIэ сыдигъо укъыкъокIын плъэкIыщт, 
Исхак Шумафович?
- Укъысфаемэ, джыдэдэми сыкъэкIонба.
- Ащыгъум щэджэгъоужмэ адэжь сыкъыожэщт.
Полозковым зыфиIогъэ пIалъэм ехъулIэу Краснодар 
сыкIуагъ, крайкомым иапэрэ секретарь нэгушIоу къыспэгъокIыгъ, тIысыгъо тимыфэзэ, джэхэшъогум тызэрэтетэу, 
хэкум илъ, Мыекъуапэ дэлъ къэбармэ къакIэупчIэу ригъэжьагъ. Хъут Малыч дгъэтIылъы зэхъум къысиIогъа гъэми 
игугъу джыри къышIыжьыгъ, сэри а мафэм есIогъэгъэ 
гущыIэ дэдэхэри къыкIэсIотыкIыжьыгъэх.
- Ары, шъыпкъэ, щыIакIэр зы чIыпIэ зэримытыр марксистскэ диалектикэми хегъэунэфыкIы. Малич Салиховичыр 
интеллект ин зыхэлъ цIыфыгъ, IофышIэ дэгъугъ. Джы Адыгэ 
хэкум иапэрэ секретарь IэнатIэр зыфэдгъэшъошэщтыр 
къыхэхыгъэн фае, тыхэмыукъуагъэмэ дэгъугъэ. Кандидатурэхэри щымыIэхэу арэп...
- Сэ сишIошIыкIэ ащ фэдэ цIыф крайкомым Iоф щешIэ, 
иIэнатIи цIыкIоп. Джарымэ Аслан Алиевичыр ары 
зыфасIорэр.

--- Page 390 ---

- Ори ар оIуа? - Полозковыр къэупчIи, икабинет къыпыт унэм сырищи, бутерброд заулэ зэрылъ лагъэмрэ 
коньяк бэшэрэб зэIумыхыгъэмрэ зытет Iанэм сыкIэригъэтIысхьагъ, шъоныр къысфыригъахъозэ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Сэри джа еплъыкIэр Аслан Алиевичым 
фысиI, цIыф гъэтIылъыгъ, мэкъу-мэщым дэгъоу хешIыкIы, 
политикэми фытегъэпсыхьагъ. Загъори тиIофшIэнмэ апкъ 
къикIэу тызэфелъы, ау ащ тызэфычIигъэплъырэп, ныбджэгъуныгъэ-шъхьэкIэфэныгъэ зэдытиIэу Iоф зэдэтэшIэ. 
Джарымэмрэ орырэ шъузэпэблагъа? - Полозковым игущыIэ ошIэ-дэмышIэ упчIэкIэ къысфиухыжьыгъ.
- Джарымэр сэ зысшIагъэр секретарэу хэку комитетым Iоф щишIэ зэхъур ары. Шъыпкъэр пIощтмэ, партийнэ 
пленумхэм, зэIукIэхэм тащызэIукIэщтыгъэ, сэлам зэтхыщтыгъэ нахь, тызэпэблэгъагъэп.- Сызэшъогъэ тIэкIум гу 
къызыIэпысигъэшIыхьагъэу сыIущхыпцIи, ишъхьэихыгъэ 
упчIэ фыпызгъэхъожьыгъ: - Ары пакIо, тызычылэп, 
тызэIахьылэп. ЗэрэIофышIэ дэгъоу зэраIорэр имыдэгъощтмэ, нэмыкI дагъо дасшIэрэп.
- Сигуапэ, сигуапэ шъэогъугъэ-ныбджэгъуныгъэ 
зыдыуимыIэ Джарымэм аущтэу укъызэрэтегущыIэрэр. 
ЗыгорэкIэ Аслан Алиевичым икандидатурэ ЦК-м щыпхырыкIэу пленумым къыщыдгъэлъагъомэ, мы къэпIуагъэхэр 
къепIолIэжьынхэба?
- Ар сэркIэ, Иван Кузьмич, упчIэ къэIогъащэ хъун...- 
Полозковым сесэмэркъэужьи, Iэпэубыт-зэзэгъыгъэкIэ 
икабинет сыкъычIэкIыжьыгъ.
Сыкъызэрыхьажьыгъэ коридор хъоо-пщаум лъэбэкъу 
зытIущ щысыдзыгъэу сыкъызэтеуцуи, сызэупчIыжьыгъ: 
сыкъызыфащэгъэ Iофыр Джарымэм есэрэIуа? Ардэдэм 
"шIу шIи, псым хадз" адыгэ гущыIэжъыр къыстекIуагъ, 
Джарымэ Аслъан дэжь сымыкIоу, крайкомым сыкъычIэкIыжьи, Мыекъуапэ сыкъэкIожьыгъ.
"ШIушIэри шIумышIэри зэголъ" сянэ зэриIощтыгъэу, 
джа сихэукъоныгъитIумэ яягъэ къыспыщылъ илъэсхэм 
къыщысэкIыжьыщт, ау ахэмэ ягугъу джырэп къызысшIыжьыщтыр етIан.
КПСС-м и Адыгэ хэку комитет иапэрэ секретарэу 
агъэнэфэгъэ Джарымэ Аслъан илъэIукIэ, ежь Кощхьэблэ 
районым къихъухьагъэу, щылэжьагъэу щашIэти, ащкIэ 
гъэзэгъэ округэу сэ сызэрытыгъэмкIэ тызэхъожьыгъ. Тыдэ 

--- Page 391 ---

сыбгъэзагъэми, сэркIэ тIури зыгъэти, Шэуджэн-Красногвардейскэ округым сыкIуагъ, охътакIэм къызэрэдилъытэщтыгъэу, Красногвардейскэм щыщ кIэлэегъэджэ чанэу 
Частухинамрэ сэрырэ а зы округым тызэдиуцуагъ, хэдзын 
Iоф къинхэми тахэхьагъ. 
Мыщ дэжьым къэIогъэн фае Джарымэмрэ сэрырэ 
тихэдзыпIитIу адыгэ-урыс чылагъохэмкIэ зэрэзэхэпхъэгъагъэхэр. Сэ сиIоф Джарымэ Аслъан ием нахьи нахь къин 
зышIыщтыгъэр япчъагъэкIэ урысыр зыщынахьыбэ хэдзын 
округым урыс лъэкъуацIэ къызэрэздитыгъэр ары. Ау 
лъэпкъ зэхэдзыр сигукъэкIыжь еджэхэрэм агу къисымыгъэхьаным пае сидепутатын хэдзын мыщ фэдэ кIэух фэхъугъ: сихэдзэкIо цIыф лъэпкъ зэхэпхъагъэмэ Частухинам 
нахьи процентиплI фэдизкIэ нахьыбэу сэ яголосхэр сфатыгъэх. ЦIыф лъэпкъ зэпэгъэуцуныр зишъхьэузмэ ар 
щысэкIэ язгъэлъэгъузэ, джы къызынэсыгъэми ар IэшIу-IэшIоу сыгу илъ. Джарымэ Аслъан къызэриIожьыгъагъэмкIэ, 
ащ пыщытыгъэр адыгэ бзылъфыгъэ кIэлэегъэджагъэми, 
къин ригъэлъэгъугъагъэу ары.
СССР-м и Народнэ депутатэу сызыхадзыгъэр 1989-рэ 
илъэсым имарт мазэ и 26-р ары. А тхьаумэфэ мэфэ псэуми, пчыхьэми сишъхьэгъусэрэ сэрырэ къэхъущтыр 
тымышIэу, хэдзыгъо мэзищым зы мафэ дэмызэу сихэдзэкIощтмэ сызэраIукIагъэм, агурызгъэIуагъэм фэхъущт 
кIэухым тежэзэ, чэщ кIахэ хъужьыгъэу тителефон макъэ 
апэрэ гушIуагъор къытфихьыгъ: Шэуджэн, Красногвардейскэ районхэм яапэрэ секретархэу Хьамыкъомрэ 
Федоркорэ ситекIоныгъэ икъэбар къысфаIопщыгъ, КраснодаркIэ Полозковри Кондратенкэри къысфэгушIуагъэх, 
Джарымэ Аслъани сызыщигъэгъупшагъэп. Джа чэщ дэдэм 
сшынахьыжъ Мыхьамэти тилIакъо ыцIэкIэ, зыгори зыщимыгъэгъупшэу къыпчъызэ, къысфэгушIуагъ. СыдигъокIи 
зэрихабзэу сыдрэ IофкIи зэфэныгъэ зыхэзгъэлъынэу, 
телъэшъогъэ-шъорышIыгъэкIэ Iоф сымышIэнэу къысфигъэпытагъ.
Хэгъэгушхор щызгъэIэщт, лъапсэ фэхъугъэ депутатмэ 
илъэситфэ уахэтыныр насыпыгъэ къодыеп, цыхьэ къыпфэзышIыгъэ-ухэзыдзыгъэ цIыфхэр къызэрэпщыгугъыхэрэр зыхэмыгъэукъоу, зыми зыдемыгъэхьыхэу къэбгъэшъыпкъэжьынхэ фае. Уихэгъэгушхо урицIыф пэрыт-депутатыныр Iоф къызэрыкIоп. Тызыщыгугъырэ Горбачевым 

--- Page 392 ---

бащэ къыриIуалIэзэ, тызыхищэгъэ перестройкэм шъхьэ 
Iуш дыуимыIэщтмэ, узэрэхэукъощтыр зэуи арэп.
Ахэми, нэмыкIхэми сягупшысэмэ, къысфэтэджырэ 
ошIэ-дэмышIэ упчIэ зэфэшъхьафхэм ястыжьырэ джэуапхэм 
сыщагъаIэмэ, загъори сагъэщынэжьызэ, Краснодар краим 
щыхадзыгъэхэ депутатхэр Краснодар тыщаугъойи, СССР-м 
и Народнэ депутатхэм я Зэфэсэу Москва, Кремлэм и 
Унэшхо къыщызэIуахыщтым тыхэлэжьэнэу тащагъ.
СССР-м и Народнэ депутатхэм язэхэсыгъохэр къэптхыжьынхэу узыфежьэкIэ, екIолIэкIэ-еплъыкIэу афыуиIэм 
уафэмызэфэщтмэ, ухэукъон плъэкIыщт. Ау сэ а мафэхэм 
къызгурыIуагъэр зэфэсым къыщыгущыIэщтыгъэхэ депутатхэр куп-купэу зэрэгощыгъагъэхэр, ахэр зэбгъэзэгъын-зэбгъэшIун зэрэпфэмылъэкIыщтыр ары. Зэфэсым 
иутыгу зыIыгъыгъэхэ, гущыIэным фэIазэ-фытегъэпсыхьэгъагъэхэ Сахаровым, Ельциным, Афанасьевым, Поповым, 
Собчак афэдэхэм къыдаухь-дамыухьажьэу Компартием, 
Совет хабзэм алъапсэ кIэутыгъэнымкIэ алъэкI къагъанэщтыгъэп.
Зэфэсыр зезыщэщтыгъэ зызгъэшъонтIэ-лантIэщтыгъэ, 
зыздигъэзэщт лъэныкъор къыбгурымыIощтыгъэ Горбачеври ахэмэ ащыщыгъ. Ащ президиумым дытесыгъэхэ 
купми ажэ псы дэгъэхъуагъэм фэдагъ. Лъэныкъорыгъазэ 
зимыIэгъэ, зыми ымыгъапэщтыгъэ, шхэн-шъхьаукъэным, 
гъэзет еджэным фэерышыгъэ, унэшъо пстэуми зыIэ афэзыIэтыщтыгъэ депутатхэр къызэрэтхэсыгъэхэри сшIогъэшIэгъоныгъ. Ау зэкIэми анахьэу депутатхэм къаIощтыгъэ 
хъун-мыхъунхэри телевидением къызэригъэлъагъощтыгъэр, ащ политикэм хэшIыкI фызимыIэ-фэмыкъулайхэ 
цIыфхэу неущ-неущмыкIэ урамым къытыращэщтхэр 
зэрэфипIущтыгъэ-зэрэфигъэхьазырыщтыгъэр ары. Джары 
Собчак икупи зыфэягъэр. ЕтIани зэкIэми анахь гъэшIэгъоныжьыгъэр ахэмэ ренэу гущыIэ къазэрэратыщтыгъэр, ар 
къазыдэмыхъукIэ, зэфэсым ичIыпIэ зэфэшъхьафмэ ащытыгъэ микрофонхэр зэрагъэфедэ зэпытыщтыгъэр ары. 
Ахэмэ яцIыфхэу микрофоным Iутыгъэхэм ауж уиуцуагъэкIи, укъыIуагъэкIотызэ, чэзыур къыбнагъэсыщтыгъэп.
Тэ адыгэ депутатитфыр армэ, зэфэсым и Унэшхо 
иаужырэ пхъэнтIэкIу сатырэмэ, тыкъырадзэ-тыкъырамыдзашъоу, татесыгъ.

--- Page 393 ---

Лъэпкъ гъэцIыкIур щэчыгъуай:
Собчакрэ Горбачевымрэ сапеожьы

--- Page 394 ---

СССР-м и Народнэ депутатхэу нэбгырэ миным къехъу 
зыхахьэрэр мэфэ заулэ хъугъэшъ бырсырышхо хэт: пчэдыжьым къыщегъэжьагъэу пчыхьэ нэс зым ыIорэр адрэм 
реутыжьы. Ныбжьи узэмыжэгъэ Iофыгъо еплъыкIэхэр 
мэфакIэм къыздехьых, ахэр зэхэфыгъэ мыхъухэзэ, фэшъхьафхэр къыкъокIых. КъэгущыIэрэ пэпчъ Компартиемрэ 
Советскэ Союзымрэ фэмыухырэр - къеубы, къыщэтхъу, 
IэгутеокIэ щызэнэкъокъух, къыхэкуукI-зэпеожьри макIэп. 
Эстониер, Литвар, Латвиер, ежьмэ къызэраIоу, Советскэ 
Союзым фэмыехэу хагъэзыхьэгъагъэхэшъ, а республикхэр зэрэхэкIыжьынхэ фаехэр ядепутатхэм къаIэты, яIоф 
къимыкIы зыхъукIэ, мэтэджыхэшъ, чIэкIыжьых, етIанэ 
яубзэ-ямыубзашъохэу къычIащэжьых. МодыкIэ Фергана, 
Тбилиси, Душанбе, Баку къащыхъурэ цIыф зэфэмышIу-зэпыщытхэр къызыхэхьажьыкIэ, пIощтри пшIэщтри уагъэшIэжьырэп. Сыбыррэ КъокIыпIэ Чыжьэмрэ ащыпсэурэ 
цIыф лъэпкъ макIэмэ ялIыкIо депутатэу Евдокие Гаер 
нанайкэр гущыIэ къызэрэрамытырэм пае мэкуо-мэгъы. 
Умалатова Сажи щэщэн бзылъфыгъэм цыхьэ Горбачевым 
зэрэфимышIырэр, хэгъэгур зэрэзэхигъэтэкъощтым ыуж 
зэритыр шъхьэихыгъэ-нэиутэу реIо.
Ары къэс хэгъэгум къихъухьэрэ хъугъэ-шIэгъэ зэпыщытхэр зыуплъэкIущт-зэхэзыфыщт комиссиехэр зэхащэх, 
лъэныкъо пэпчъи, зэпеожьыхэзэ, яцыхьэшIэгъухэр хагъахьэх е къэдаохэрэм якомиссиехэр ежьмэ шъхьафэу 
зэхащэ. Зэфэсыр зещэгъуае зыщыхъурэм, ушъхьагъу 
горэхэр къагъотхэшъ, депутатхэр зыгъэсамбырыщт зэпыугъо кIэкI ашIы. Ащ ишIогъэ тIэкIу къэкIоми, IофшIэным 
зыпадзэжьыкIэ, бырсырым зыкъеIэтыжьы.
Зэфэсыр зыщыкIорэ Унэшхом иджабгъу лъэныкъо 
хэIэтыкIыгъэ лоджэм КПСС-м и Политбюро хэтхэр, правительствэм щыщ министрэхэр, нэмыкI мыдепутат-къырагъэблэгъагъэхэр щызэхэсых: Рыжковыр, Шеварднадзе, 
Яковлевыр, Баклановыр, Крючковыр, Пуго, Дэгужъыер... 
Мы аужырэмрэ сэрырэ тызэрэшIэщтыгъэп, етIанэ, мазэ 
зытешIэкIэ ары нэIуасэ тызызэфэхъущтыр. Ахэмэ апэмычыжьэу, къахэщ-къахэмыщэу, Раиса Горбачевари щыс.

--- Page 395 ---

Собчак ин-инэу трибунэм тетэу къэгущыIэ, зынэмысырэ къыгъанэрэп, правовой хэгъэгу зэрэтиIэн, ащ лъапсэ 
фэхъущт конституциякIэ зэрэштэгъэн, Апшъэрэ конституционнэ суд зэрэзэхэщэгъэн фаехэм (СССР-р зыщымыIэжь ужым Собчак ишъхьэгъусэ Нарусовам къызэриIожьырэмкIэ, Урысые Федерацием и Конституцие илI 
ытхыгъэу ары. Ау гъэбылъыгъэкIэ ышъхьэ Францием 
зэрэрихыжьыгъагъэ шIыкIэм игугъу къышIырэп). Компартием ифитныгъэхэр зэрэнахь мэкIэн фаехэр, нэмыкI 
щыкIагъэхэу хэгъэгур зымыгъэхъурэмэ къатегущыIэзэ, 
мыщ фэдэ гущыIэхэр зэхэсэхы: "Воротников-адыгейцэр 
чылэ къогъукъос мыгуIэтыпIэ горэм депутатэу къыщыхадзыгъ..." Тэ тизакъоп, РСФСР-м иминистрэхэм я Совет 
итхьаматэу "Власов-якутми" нэсыгъ...
Сыщымысыжьышъоу сыкъызэтэджым, къызгос Джарымэ Аслъан къысэупчIыгъ:
- Тэ укIора?
- Зэхэпхыгъэба мор къызэрэткIэнакIэрэр...- сыкIуи, 
Собчак зытет трибунэм сыIууцуагъ, саужи якутмэ яхэку 
комитет иапэрэ секретари, нэмыкI нэбгырэ зытIуи къиуцуагъэх.
Собчак къытекIыжьы зэхъум, зэфэсыр зезыщэщтыгъэ 
Горбачевым къысеIо:
- СыолъэIу, зы такъикъ нахьыбэ укъэмыгущыI.
- Собчак депутатым къыIогъэ пстэуми хъун горэ ахэмылъэу сIорэп,- Горбачевым илъэIу сыпымылъэу сауж 
къиуцуагъэмэ яуахътэ сыфэгумэкIызэ, къезгъэжьагъ,- 
ахэмэ ащыщхэмкIи, сыкъагъэгущыIэнэу зязгъэтхыгъэшъ, 
сенэкъокъун, сишIошIи къесIолIэн слъэкIыщт, ау арэп сэ 
джыдэдэм сыкъыдэзгъэкIыгъэр. Собчак "зыфэгумэкIырэ" 
хэгъэгум ицIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ азыфагу джы нэс 
зэкIэнэкIэжь шэн дэлъыгъэп. Шъыпкъэ, Воротниковыр 
урыс, ар адыгагъэмэ, сырыгушхощтыгъ нахь, сытеукIытыхьащтыгъэп. Ти Адыгэ автоном хэку зыхахьэрэ Краснодар краим икрайком зэриапэрэ секретарым, талъэныкъо 
депутатэу зэрэщыхэдзыгъэм пае ежьыри адыгэхэри 
згъэцIыкIущтыгъэп. Ар зигугъу къэпшIыгъэ хэгъэгу Конституциеми тэри къыпфэтыдэнэп. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум 
адыгэмэ къащырашIэгъэ тхьамыкIагъом ущыгъозагъэмэ, 
ащ фэдэ гущыIэ кIэнэкIэлъэ-дыдж къытфэмыдзыныгъэкIи 

--- Page 396 ---

мэхъу, ау, сыдэу пшIын, уимышIэныгъ ар къыпфэзыхьыгъэр.
Джа мэфэ дэдэм телевидением иапэрэ канал иIофышIэ 
Сергей Медведевым сыкъигъоти, къысиIуагъ:
- Собчакрэ орырэ гущыIэ заулэкIэ шъузэсщалIэ сшIоигъу.
- Уигухэлъ Собчак къезэгъымэ, къызыщыпIорэм 
сыхьазыр.
- Собчак сыдэгущыIэгъах. Зэфэсым иIофшIэн зыпидзэжьыкIэ, мы чIыпIэм дэжь щыми тыщызэIокIэ.
Сицыхьэ темылъэу тележурналистым зыфиIогъэ уахътэм сыкъызекIуалIэм, Медведевымрэ Собчакрэ шъхьаныгъупчъэм дэжь щытых. Собчакрэ сэрырэ Iэпэубыт 
нэIуасэ тызэфэхъузэ, камерэм къыддыригъэжьагъ, Медведевыри Собчак еупчIыгъ:
- Сыд Анатолий Александрович, МэщбэшIэ депутатым 
трибунэм къыщыпфидзыжьыгъэм къепIолIэщтыр?
- Укъызэрагъэтэрэзыжьырэм шъыпкъэ хэлъмэ, ащ 
емыкIу фэплъэгъу хъущтэп,- псынкIэу Собчак джэуап 
къетыжьы.- Воротниковымрэ Власовымрэ "адыгейцэякуткIэ" сызэряджагъэм МэщбэшIэ депутатыр къызыпеожьым, къэсIуагъэр къыстемыфэ-мытэрэзэу зыфэслъэгъужьыгъ, ар зэсIолIэгъэ цIыф лъэпкъхэми къысфарэгъэгъу. Джы зытет шъыпкъэр сыушъэфынэп: адыгейцэхэри, 
кабардинцэхэри, черкесхэри зы лъэпкъэу зэрэщытхэр 
сшIэщтыгъэп. Сишъэогъу-ныбджэгъу нахьыжъэу Юрий 
Хамзатович Калмыков черкесыр ары "адыгейцэм" фэгъэхьыгъэу уауж сыкъэзыгъэтэрэзыжьыгъэр.
- Джы къызгурыIуагъ,- сэри тIэкIу зэрезгъэлыерэр 
зэхасшIэу фэсэдзыжьы,- урысмэ зэраIоу, цырицау макъэр 
зэхэтхыгъэ, ау къыздиIукIырэр тшIэрэп. Ау тIуагъэр тIуми 
гъэсэпэтхыдэ тфэхъузэ, лъэпкъышхо-лъэпкъ-цIыкIур 
зэпэтымыIэтыжьэу тызэрэпсэущтым тыфэшIушIэн.
- Ар тиIэпэубытыкIэ джыри шыхьат фэрэхъу,- Собчак 
къыщэигъэ Iэр сэри сэубыты, СССР-м и Апшъэрэ Совет 
тIуми тызыхадзым, тызызэIукIэкIэ тызэIущхыпцIэу, сэлами 
зэтхэу Советскэ Союзыр зэбгырагъэкIыжьыфэ тызэдыхэтыгъ.
Ар зыхъущтыр етIан, мазэ зытешIэкIэ ары. Ау къыкIэлъыкIогъэ мафэм Собчак фэгъэхьыгъэу гущыIэ заулэ 
къесIолIэщт. Джа СССР-м и Апшъэрэ Совет итхьамэтэным 

--- Page 397 ---

пае къагъэлъэгъогъэ кандидатурэмэ ащыщэу Анатолий 
Иванович Лукьяновымрэ Анатолий Александрович Собчакрэ альтернативнэ хэдзынкIэ тхылъыпIэм къызэдинагъэх. 
Собчак фэгъэхьыгъэу апэрэ къэгущыIэныр зэратыгъэхэм 
Джарымэ Аслъан ахэтыгъ: кIэкIэу къэпIон хъумэ, зи къыригъэлыгъэп. Ыуж къэгущыIэгъэхэ депутат заулэми Джарымэм къыдырагъаштагъ, ахэми къапеожьыгъэ депутатхэри мэкIагъэхэп. Сыдми шъэф хэдзыным Iофыр зынэсым, 
чэщныкъом нэс тызыфызэхагъэсыгъэ къэбарыр къытаIожьыгъ: Лукьяновым текIоныгъэр къыдихи, СССР-м и 
Апшъэрэ Совет итхьамэтэнэу хадзыгъ.
Адыгэ автоном хэкум инароднэ депутатэу Виталий 
Иванович Воротниковым игугъу къызысшIыгъэкIэ, къыфэсымыгъэзэжьыным пае, ащ фэгъэхьыгъэ-дэслъэгъугъэ 
хъугъэ-шIэгъитIумэ сакъытегущыIэн. Партием и Красногвардейскэ райком иапэрэ секретарэу Федор Петрович 
Федорко РСФСР-м иминистрэхэм я Совет итхьаматэу 
хадзыгъэкIэ Воротниковым IукIэ зэрэшIоигъор къысиIуагъ. 
Ар В.И. Воротниковым зесэIом, мафэ къытфигъэнафи, 
Федорко, Григорянц, Хижняк, сэры аIоу тызэгъусэхэу 
ыдэжь, "Унэ фыжь" къызэIухыгъакIэм, тыкIуагъ. Тхьаумэфагъэти, цIыфыбэ чIэсыгъэп. Тилъэгъун къыухь-ыухьажьызэ, Федорко ахъщэ миллион пшIыкIутIум ыцIэ къызыреIом, Воротниковым ышъо къыпызыгъ. КъызыкIэлъэIурэр 
доллар къызэрэшIошIыгъэм гу лъысти, есIуагъ:
- Виталий Иванович, районыр къызыкIэлъэIурэр долларэп, тисомэ ахъщ.
- Фидирко,- "е"-м ычIыпIэкIэ "и"-м теIункIэзэ, ымэкъэ 
псыгъокIэ Воротниковыр къыкIэкуукIыгъ,- сыда тисом 
къызыкIэмыIорэр!...- ышъокIи зыкъиштэжьыгъ, тызыфелъэIугъэм иунашъуи тхьэмафэкIэ ыгъэцэкIэжьыгъ. Ау 
сызыфигъэкIогъэгъэ мэкъу-мэщымкIэ Кулик министрэм 
миллионитфэу къыригъэгъусэжьынэу зыфиIогъагъэр, 
Воротниковыр мазэкIэ иIэнатIэ зэрэIукIыщтым щыгъозагъэщтын, неп-неущ ыIомэ тыкъырищэкIызэ, IэнэкIэу тыкъигъэнагъ. 
ЯтIонэрэ хъугъэ-шIагъэу джы зигугъу къэсшIыщтым 
илъэс пшIыкIух тешIэжьыгъэу "За заслуги перед Отечеством" зыфаIорэ орденым ия II-рэ степень Кремлэм къызыщысатыжьыщтыгъэ мафэм, Виталий Иванович Воротниковымрэ сэрырэ тыщызэIукIагъ, тIуми тыгушIуагъ. Ау 

--- Page 398 ---

илъэс 80 хъугъэ Воротниковым ратыгъэ "Зэкъошныгъэм 
иорден" сэсыем елъытыгъэмэ, зэрэцIыкIур сыгу къеуагъ. 
Ежьми ар шIошъхьэкIуагъэщтын, къызыратым, мытIысыжьэу, зэгорэм апэрэ пхъэнтIэкIур зыщичIыпIагъэ Екатерининскэ залым чIэкIыжьыгъ... Сыдэу пшIыщт, сятэжъ 
зэриIощтыгъэу, узэмыжэгъэ Iаджи щыIакIэм хэхъухьэ...
СССР-м и Апшъэрэ Совет сыхэтэу "Москва" хьакIэщым, нэмыкI депутатхэм афэдэу, сыщэпсэу. Шъхьафэу 
сызэрысын унищ зэхэт къысатынэу заIом, сыда сизакъоу 
исэбгъэшIыхьащтыр сIуи, тизэхэсыгъохэр зыщыкIорэ 
Кремлэр нахь спэблагъэ-сфэIэрыфэгъоу, къаIысхыгъэп. 
Депутатхэр тызызэбгыратIупщыжьым, унэхэр къаIызыхыгъагъэхэм къафэнэжьыгъэх, сэ зышъхьэ фэмыулэужьрэмэ 
сащыщыти, зи симыIэу сыкъэнагъ. ИлъэситIум къехъу 
къысэлъэIухэмэ сыкъагъэнэжьызэ, хэгъэгум и Апшъэрэ 
Совет Iоф зэрэщысшIагъэми уасэ къыфашIыгъэп, "ащ 
фэди мэхъу" сшынахьыжъ Мухътар зэриIощтыгъэу, сипенсие сфагъэуцу зэхъуми, къыдалъытагъэп...
Сыда джы ахэмэ зязгъэухыжьыкIэ, адыгэ гущыIэ Iушым 
сызэрэфэмыгъэсагъэу, шышъхьэр блэстIупщыгъэу шыкIэм 
сылъыбэнэжьыкIэ ишIогъэжьыр... Ары шъхьакIэ, сигукъэкIыжьымэ сагъэгупсэфырэп, къэсIотэжь-къэстхыжьыхэмэ, сыгу жьы дагъэкIынкIи мэхъу... Ар къодыя ахэмэ 
икIэрыкIэу сыгу зыфязгъэгъэузыжьырэр? СшIэрэп, сшIэрэп, 
тхылъым итхын зезгъажьэкIэ зэрэхъущтыр сымышIэу 
сызэригъэгумэкIырэм фэдэнкIи, нэмыкIынкIи мэхъу... 
Тызыхадзыгъэ Апшъэрэ Советым депутат шъиплIым 
къехъу тыхэт. Тэ, автоном хэкухэм, лъэпкъ округхэм 
ялIыкIохэр, тызэхаугъоягъэу, автономнэ республикэхэм 
къарыкIыгъэхэм акIыб тыдэс. АдыкIэ трибунэм пэблагъэу 
агъэтIысыгъэхэр Союзнэ республикэхэм ядепутатхэр арых. 
Джыри депутатхэм зэнэIосэгъу тызэфимыфагъэми, сэлам 
зэтэхы, шъхьащэ зэфэтэшIы. Зэфэсышхом къыщыгущыIэщтыгъэхэр е ахэмэ адезгъаштэрэ депутатхэр ары джыри 
мыщ утыгур щызыIыгъыр. Ельцин закъор ары зи къэзымыIоу трибунэм пэблагъэр, ятIонэрэ пхъэнтIэкIу сатырым 
тесыр. А лъэныкъом узыплъэкIэ, ыплIэIушхокIэ, ышъхьац 
фыжьыкIэ зыхэсмэ ар къахэщы. Загъори Кремлэ шхапIэм, 
буфетым тыщызэIокIэ, зы Iанэ тызэдыпафэуи къыхэкIы: 
цIыф къызэрыкIу, хэти изэфэд, КПСС-м и Политбюро 

--- Page 399 ---

хэтыгъэу, партием и Московскэ къэлэ комитет иапэрэ 
секретарыгъэу пшIэнэп.
Апшъэрэ Советым ищэджэгъо гъэпсэфыгъо горэм 
коридорым тыдэтэу тыгущыIэзэ, лIы Iэм-лъэм пытэ зэхэлъыр нэгушIоу къыткIэрыхьи, къысиIуагъ:
- Уитхылъмэ адэт сурэтымкIэ, Исхак Шумафович, 
укъэсшIэжьыгъ. Сэ слъэкъуацIэр - Дэгужъый, сцIэр Виталий Хусенович. Адыгеим узэридепутатыр сятэ гъэзетым 
къырихыгъэти, уитхылъеджэ дэгъумэ ар ащыщ, Донбасс 
къикIырэ исэлам къыосхыжьынэу къысфишIыгъэ пшъэрылъыр сэгъэцакIэ. Сэ сыдепутатэп, СССР-м иминистрэмэ 
сащыщ.- IугушIукIи, къыпигъэхъожьыгъ: - ЗэлъэпкъэгъуитIум Кремлэм нэIуасэ тызэрэщызэфэхъугъэр лъэшэу 
сигуапэ.
Ардэдэм цырицаур къытеуи, джы тызэрэгъэгъощэнэп, 
тапэкIэ тызэIукIэн затIозэ, зэIукIэм тызэдычIэхьажьи, тизэхэсыгъо пытыдзэжьыгъ. Ащ ыужи зэп-тIоп Дэгужъыемрэ 
сэрырэ тызэщыгушIукIызэ, Кремлэ коридорми шхапIэми 
тыщызэрэзэIукIагъэр, имыIэ ситхылъ горэхэми сафытетхагъ. ТызэIукIэ къэс ятэ Хъусен игугъу къымышIэу хъущтыгъэп, бэшIагъэу ыбгынэгъагъэ Адыгэ хэкум, адыгэхэм 
зэракIэхъопсырэр, зэрэгъойщаем пае зэрэмыкIошъури, 
ежьми иIоф мыухыжьымэ ар зэрэрамыгъашIэрэр, нэдэплъыпIэ къыфыхэкIымэ, Мыекъуапэ къызэрыкIощтыр, 
иIахьылхэр зэрэзэригъэлъэгъущтыр къысиIощтыгъэ. 
Мафэ горэм Дэгужъыем пае Горбачевымрэ сэрырэ 
Апшъэрэ Советым тыщызэпеон фаеу хъугъэ.
А мафэм хэгъэгум иправительствакIэ хэтыщтхэр 
Апшъэрэ Советым щыдгъэнафэ-щытштэщтыгъэх: министрэхэм ятхьамэтэщтыр, ащ иапэрэ годзэщтыр, хэгъэгумкIэ анахь мэхьанэ зиIэ министерствэмэ яминистрэхэр. 
Ахэмэ якандидатурэхэм къатегущыIэзэ, къытхэзылъхьащтыгъэр Горбачевыр ары. СССР-м иминистрэхэм я Совет 
итхьамэтэщт Рыжковым икандидатурэ къызэпеу-зэпеожь 
тIэкIу хэлъыгъэми, бырсыр бащэ къыпымыкIэу тштагъэ. 
Ащ иапэрэ годзэщтыр Дэгужъыер арыти, ибиографие 
кIэкI къеджэмэ-къыщытхъузэ, ар зэрэIофшIэкIо дэгъур, 
Златоуст ивоеннэ заводышхо зэридиректорыгъэр, "Бураныр" космосым быбынымкIэ иIахьышIу зэрэхэлъыр, 
Социалистическэ IофшIэным и ЛIыхъужъыцIэ къызэрэфагъэшъошагъэр, промышленность онтэгъум зэриминистрэр, 

--- Page 400 ---

нэмыкIхэри къытфипчъи, мыщ фэдэ кIэух къыфишIыжьыгъ: 
"Правда, он адыгеец".
Автоном хэкухэмкIэ, национальнэ-территориальнэ 
хэгъэунэфыкIыгъэ округхэмкIэ Совет хабзэм тызыщимыгъэгъупшэу СССР-м тыридепутатыгъэми, зэфэсышхоми 
Апшъэрэ Советыми ащ фэдизэу тыкъыщырадзэщтыгъэп ти, зэхэсхыгъэ "правда, он адыгеец" гущыIэм сыкъызыщиIэтыкIи, спэблэгъэ микрофонымкIэ Горбачевым 
сеупчIыгъ:
- Михаил Сергеевич, Дэгужъыем иIофшIагъэмэ уакъытегущыIэзэ, "правда, он адыгеец" зыфэпIуагъэм 
къибгъэкIыгъэр сшIэнэу сыфэягъ?
- Виталий Хусеновичыр зэрэадыгейцэр ары сэ ащ 
къизгъэкIыгъэр.
- "Правда" гущыIэр къыпымышIэжьэу зыщыщ цIыф 
лъэпкъыр "адыгеец" пIогъагъэмэ, сыкъыомыупчIыныгъэнкIи мэхъу. Хэгъэгум илъэпкъ макIэхэмкIи Апшъэрэ 
Советым иаужырэ чIыпIэхэм тызэрэжъугъэтIысыгъэм ар 
къеу шыхьаты...
- Аущтэу сIуагъэмэ,- Горбачевым псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ,- ори, нэмыкIхэми аущтэу къыжъугурыIуагъэмэ, хьарамыгъэ хэмылъэу къызэрэсIуагъэр шъушIошъ 
жъугъэхъу. ШъузэрагъэтIысыгъэ шIыкIэми, зэфэдэныгъэр 
къыдэтлъытэзэ, тегупшысэн.
- ТызэрэцIыкIу лъэпкъыр къызэрэтфыкIагъэтхъырэми, 
Михаил Сергеевич, егупшысэгъэн фае,- сэри джы сыгу 
нахь зыкъиIэтыжьызэ, фыпысэгъэхъожьы.
- АщкIи къыбдетэгъаштэ, Исхак Шумафович,- ыпашъхьэ илъ тхылъыпIэм хаплъэзэ, хэмыукъоу сцIэ къызэрэриIуагъэр гуапэ сщэхъу,- ау "лъэпкъ цIыкIум" ычIыпIэкIэ 
сыд тIощтыр? ЗипчъагъэкIэ "лъэпкъ макIэ" тIомэ хъущтба? 
Гузэгъабгъэ къызыхэмыкIын терминкIэ ар пштэ хъунэу 
къысшIошIы. Аущтэу шъоIомэ, консенсус зызэдэтшIыгъэкIэ, Дэгужъыем икандидатурэ къыфэдгъэзэжьын, 
къэгущыIэн щыIэмэ, гущыIэ есэты.
- Кандидатурэ дэгъу,- сэ зыдэзгъэзэжьыгъэ лъэгэпIэ 
пхъэнтIэкIухэмкIэ зыгорэ къиджыкIыгъ, адыкIэ нэмыкI 
депутатми къыдыригъэштагъ, Собчаки ар хъунэу ылъытагъ.
Дэгужъые Виталий Хъусэнэ ыкъом ылъэкъуацIэ мониторым къызэригъэлъэгъуагъэу, СССР-м иминистрэхэм я 
Тхьамэтэ IэнэтIэ гуадзэр фагъэшъошагъ.

--- Page 401 ---

Адыгэ лъэпкъ "макIэм" къыдэхъугъэ гушIуагъор Горнэ-Алтай автоном хэкум идепутатэу къызгосыгъэ Миронова 
Дагмара Сергеевна урыс бзылъфыгъэм къысIэкIиуIэягъ:
- Сыдэу, Исхак Шумафович, шъо лъэпкъ макIэхэм, 
сышъодэIушъ, шъуилъэпкъ Iофыгъомэ шъуафэкъаигъа?
- ТызэрэмакIэр... макIэ тызэрашIыгъэр арыщтын...- 
Зэхэсхыгъэ упчIэ дыджым сыгу къысщигъэхьажьызэ, 
фэсыдзыжьи, сеупчIыжьыгъ: - О уалтайкэп, уурыс, Горнэ-Алтай автоном хэкум укъихъухьагъа?
- Хьау, сэ Владивосток сыкъыщыхъугъ, ау Алтайскэ 
краим икъэлэ шъхьаIэу Барнаул сыщэпсэу, сыщэлажьэ.
- Адэ сыдэущтэу Горнэ-Алтай автоном хэкум ыцIэкIэ 
СССР-м и Апшъэрэ Совет ухагъэхьанэу хъугъа?
- Горнэ-Алтай автоном хэкур Алтайскэ краим хэтышъ 
ары. Сыда фэIуагъэр ащ сыридепутатыным?
- КъыосIон фэIуагъэр, Дагмара Сергеевна, алтай 
лъэпкъ макIэм щыщ горэм ычIыпIэ уубытыгъэ...
- Мыдэ джы, Исхак Шумафович, узынэсыгъэр...
- Зыми сынэсыгъэп, сыжэ къыдэпщыгъэти, зэхэпхыгъэ... Джыры ныIэп "Широка страна моя" зыфиIорэ орэдыр зыфатхыгъэри, къызыфаIори къызызгурыIуагъэр...

--- Page 402 ---

СССР-м и Апшъэрэ Совет итхьаматэу
А. И. Лукьяновым ситхылъитIу сызфытырегъатхэ, 
ежь иусэ тхылъи къысеты
КГБ-м зэритхьаматэр тымышIэу
Крючковым ыпашъхьэ мыхъун тIэкIухэр щытэIох 
Фидель, Рауль Кастро зэшхэм афэгъэхьыгъэу 
гущыIэ заул

--- Page 403 ---

Горбачевымрэ сэрырэ лъэпкъ IофыгъохэмкIэ тIэкIу 
тызэрэзэIупхъогъагъэр арыщтын, Собчак сызэрэпеожьыгъагъэри, телевидением ар къызэригъэлъэгъожьыгъагъэ ри къыхэхьажьыгъагъэу къычIэкIын, синэIосэ депутат пэпчъ 
"лъэпкъ макIэмэ ядепутат, сэлам" къысаIозэ, илъэс псэум 

--- Page 404 ---

Москва Iоф щысшIагъ, сизэблэхъун-ротации къысэлъэIухи, 
пысагъэдзэжьыгъ.
Илъэсым къыкIоцI Iоф зэфэшъхьафыбэ Апшъэрэ 
Советым щекIокIыгъ, Кремлэм чэщыр щитымыхыщтыгъэми, ар унэ тфэхъужьыгъэм фэдагъ. Зэхэсыгъо IофшIэныр зыщытыухырэ пчыхьэм тизакъоу тыкъагъэнэжьыти, 
зышъхьэ итхы мыхъущт Iоф шъэфмэ татегущыIэщтыгъэ, 
ащ фэдэ зэхэсыгъо зэфэшIыгъэхэми Ельциным фэгъэхьыгъэ Iоф горэ къыщымытэджэу къыхэкIыщтыгъэп, ежь 
депутатхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зэпымыфэхэри зэхэтфыщтыгъэх.
Сэри мазэм зэ-тIо тадэжь, Мыекъуапэ, сыкъэкIожьы, 
сихэдзэкIо районитIумэ цIыфхэм защыIосэгъакIэ, сфэлъэкIыщтыр афэсэшIэ. Адыгэ писательскэ организациери 
зыщызгъэгъупшэрэп. Систатьяхэр, интервьюхэр гъэзет, 
журнал зэфэшъхьафхэм къарэхьэх. Сыд фэдиз IофшIэныбэ 
спшъэ дэлъми, къыхысамыгъэутынкIэ сыщынэзэ, шъэфкIэ 
стхыгъэ Урыс-Кавказ заом фэгъэхьыгъэ тарихъ тхылъэу 
"Мыжъошъхьалым" иадыгэбзэ, урысыбзэ къыхэутын 
фэсэгъэхьазыры, ащ дакIоу усэхэри сэтхы. Адыгэмэ къарыкIогъэ тхьамыкIагъоу ттхынэу тызыфимытыгъэм сыхэгупшысыхьэ, тхылъыпIэ шъэф-гъэбылъыгъэхэу тызытырамыгъаплъэщтыгъэхэри джы сфэIэрыфэгъухэу къэсэугъоих, ащкIэ сызэрэдепутатым ишIуагъэ къэкIо.
Джырэ Хэгъэгу Думэм елъытыгъэмэ, СССР-м и Апшъэрэ Совет иIофшIакIэ Iэдэбныгъэшхо хэлъыгъ: мафэ 
хэтынэ пакIо, ипчэдыжь къызэIухын, ищэджэгъо гъэпсэфын 
уж такъикъ заулэкIэ тыкъэгужъоныр, гъэзет тыщеджэныр, 
тыщызэдэгущыIэныр къедгъэкIущтыгъэп, тызэфэгубжымэ, 
псы зэщытеткIэжьэу, тыщызэзаоу къыхэкIыгъэп, тилэжьапкIэ тфимыкъоу цIыкIугъэми, къыхагъэхъоным тыкIэдэущтыгъэп, тшъхьэ иIофхэм язефэн тыпылъыгъэп. 
Щэджэгъо гъэпсэфыгъо мафэ горэм Апшъэрэ Советым итхьамэтэ Анатолий Иванович Лукьяновым икабинет 
сыригъэблэгъагъ. Сыплъэмэ, ситхылъитIу "Раскаты далекого грома", "Висячий мост" зыфиIохэрэр ыпашъхьэ илъых. 
- ПлъэкъоцIэ шъыпкъэр, Исхак Шумафович, сшIэнэу 
сыфай,- къысфэнэгушIоу къысэупчIыгъ.
- Уапашъхьэ илъ тхылъмэ атетхэгъэ лъэкъуацIэм, 
Анатолий Иванович, урысыбзэ шIыкIэкIэ "ев" кIэухыр пытэп, 

--- Page 405 ---

урысыбзэм къызэрэдилъытэу слъэкъуацIэ сипаспорт дэтхагъ. 
- Джы къызгурыIуагъ "Машбашыр" зэрэмыпсевдонимыр. Ащыгъум сшIогъэшIэгъонэу сызэджэгъэ мы уитхылъитIу зыгорэ нэмыIэми къасфытетх.- IугушIукIызэ, 
къысфыпегъэхъожьы: - Мары сэ сипсевдоним зытет усэ 
тхылъым сыкъыпфытетхагъ.
- Тхьэуегъэпсэу, Анатолий Иванович. Джырэблагъ 
ныIэп уиусэ тхылъкIэ "Осинин" псевдонимыр зэрэпхьырэр 
зысшIагъэр, мы тхылъыр сиI, седжагъ, сыгу рихьыгъ.
- Тэ сыдым тыкъышъукIигъэхьан,- зы шъугъуагъи 
ымакъэ хэсымылъагъоу Лукьяновыр щхыгъэ,- сэ бэшIагъэу усэхэр зэщтегъэоу сшъхьэ пае стхыщтыгъэти, мы 
тхылъ цIыкIур къыдэзгъэкIыгъ, о ащ фэдэ пчъагъэ уиI, 
хэгъэгум уасэ къыпфишIыгъ, РСФСР-м и Къэралыгъо 
премие урилауреат, "Зэкъошныгъэм иордени" къыпфагъэшъошагъ, джыри тхэн IофымкIэ плъэкъуацIэ къыраIонэу 
сэгугъэ. Сигуапэ, сигуапэ зэлъашIэрэ писательхэр СССР-м 
и Апшъэрэ Совет зэрэхэтхэр.
Джаущтэу Анатолий Иванович Лукьяновымрэ сэрырэ 
нэIуасэ тызэфэхъугъ, сигукъэкIыжьмэ ар мызэу-мытIоу 
джыри къахэфэщт.
СССР-м и Апшъэрэ Совет сыхагъахьи, слъэкъуацIэ 
гъэзетым къызехьэм, сшIодаушэу сыгушIогъагъ, сызышIэхэри къысфэгушIогъагъэх шъхьае, унагъом укIэрычыгъэу, шхэпIэ гъомылэр уиIусэу, хьакIэщ унэ цIыкIуми уисэу 
хэгъэгу Iофмэ язехьан-зегъэкIон ухэлэжьэныр, узыхэт 
Комиссием щагъэуцурэ, къыщаIэтырэ Iофыгъо-тхылъыпIэ 
жъугъэмэ уяджэныр, уасэ афэпшIыныр псынкIэгъуагъэп. 
Ащ дыкIыгъоу зифэIо-фашIэхэр афызэшIопхынэу къыпщыгугъырэ депутатэу ухэзыдзыгъэмэ мазэм зэ-тIо 
уафэкIожьызэ уаIукIэныр, ахэр бгъэрэзэнхэр зэрэкъиныр 
сшIэщтыгъэми, хьылъэзещэ цум ибжь удыкIэуцуагъэмэ, 
зэрэпкъудыин фаер къызгурыIозэ, сэр-сэрэу загъори 
сызэцIэцIэжьызэ. Ахэмэ типсауныгъэ фэгумэкI-фэерыш 
поликлиникэр къыхэхьажьыти, ащ усымадж-умысымаджэ 
иIагъэп, къаигъагъэкIэ тагъакIозэ тауплъэкIущтыгъэ, анализхэр тагъэтыщтыгъэ. ЕтIани ащ ущыIэгъэ-укъыщыгужъуагъэр ушъхьагъукIэ пфалъытэщтыгъэп - плъакъо 
утетмэ, сымэджэщым учIамыгъэгъолъхьагъэмэ, игъом 
зэхэсыгъом укъехъулIэжьын фэягъэ.

--- Page 406 ---

Шъыпкъэр пIощтмэ, тэри аущтэу тызекIоныр зэтпэсыжьыщтыгъэп, тпшъэ къыралъхьэгъэ Iофым зыкIэтщэикIыныр къедгъэкIущтыгъэп. ДырекIокI-хьарамыгъэ зишэн 
гори къытхэмытыгъэу арэп, ау депутатмэ янахьыбэмэ 
япшъэрылъ агъэцакIэщтыгъэ. 
ХьакIэщымкIэ сигъунэгъу Дагъыстан щыщ Къахьирэ 
Къурбанмыхьамэтрэ сэрырэ поликлиникэм тиIоф щытыухыгъэу къытлъыкIощт машинэр къэгужъо, тизэхэсыгъо 
темыхъулIэжьы хъущтэпышъ, тэцIацIэ. Лукьяновым къыщырегъажьэшъ, Горбачеври, Ельциныри, Собчаки, официантэу тшхыщтыр игъом къытфэзымыхьхэрэм, тиунэмэ 
арыт телефонмэ ащыкIэкIыжьэу зэкIэри зэпэкIегъэкIы:
- Ей, МэщбашIэ депутатыр, зыбгъэIофшIэкIуащэзэ, 
сIорэм укъедэIурэп... Сыда цIыфыгъэ зыхэмылъ цIыфхэр 
къытэутэкIхэу тяутэкIыжьэу мыщ тызыфыдэсыр?.. О уписательмэ, тхэ, сэ сылэжьакIошъ, чIыгур злэжьын фае... 
Тыгъуасэ тадэжь сытеуагъэти, тихатэ джыри сфажъуагъэп 
ыIуи, шъузым дунаир къыстыригъэхъыкIыгъ... Тихатэ Iофа, 
совхоз чIыгуми нэсыгъэхэп... (Ежь а совхозым ибригадирщтыгъ).Тэ мыкIэ мыр мэхъу, мыр хъурэп тэIошъ, гущыIэ 
мышъо-мыл зэпыгъэщагъэхэр зыщыхъой бэдзэрым 
тыджыбэнэкI-тыбаеу, гъакъ едгъаIоу тыхэт... Мыхэмэ 
ясшIэщтыр сэ сэшIэ...
- Сыд япшIэщтыр, гущыIэ къыуамытэу, трибунэм 
уакъышIудэкIоенышъ, укъяцIэцIэщт ара? - синыбджэгъу 
мэкъумэщышIэм сесэмэркъэу.
- Хьау, мыщ фэдэу тыкъырамыдзэщтымэ, сидепутат 
IэнатIэ ястыжьыщт.
- Ащ фэдэхэр умыIох.
- Сыда зыкIэсымыIощтыр, сынысхъапа?.. О лIыгъэкIэ 
уакъышIудэкIышъ, зыгорэ къэоIо... Мы тпшъэ итлъхьажьыгъэр щыIакIэ хъущтэп...
- Хъугъэ, Къурбанмыхьамэт, силэжьэкIо-скъошыжъ, 
уимыщыкIагъэмэ, зямыгъэгъалI. Тимашинэ икъэгужъуакIэ 
зэкIэми анахь Iоф.
Тпэмычыжьэу къэдаIощтыгъэ лIым имашинэ къэсыгъэти, къытиIуагъ:
- НекIо, шъуздэкIощтым сэри сэкIошъ, шъуздэсщэн.
КъытфэшIушIэрэ лIы лъэкурэ пытэм тхьэуегъэпсэукIэ 
имашинэ титIысхьагъ. Машинэр улэугъэ, итетIысхьапIэхэри 
пытэжьхэп, хъокIыгъэх...

--- Page 407 ---

- Олъэгъуа мыщ къыфагъэкIогъэ машинэр зыфэдэр,- 
джыри Къурбанмыхьамэт мэгъумыгъу, джары тэ тыкъызэрэрадзэрэр...
Тызэрысыр зэрэмыдепутат машинэм, шIу къытфэзышIагъэри тэ зэрэтщымыщым сегуцафи, зи къэмыIор 
къизгъэкIэу къызгосым IэнтэгъукIэ сетIыргугъ. Кремлэ 
пчъэ дэхьагъум тызынэсым, ухъумакIомэ тыкъамыгъэуцоу 
чес къытахызэ, таблэлъэти, Ивановскэ пчэгум тыкъыщыуцугъ. Кремлэм тыкъыдэзыщагъэр зэрэлIы лъэрыхьыр 
къыдгурыIуагъэу титIуи нэмыз-Iумызэу тызэIуплъэжьи, 
есIуагъ:
- ИмыщыкIагъэу тIуагъэхэмкIэ емыкIу къытфэмылъэгъу, тыгу мапэти, гущыIэ лыехэр къытшIудэкIыгъэх...
- Зэхэсхыгъэ тIэкIу-шъокIухэр зэрэхьарамыгъэнчъэхэр 
къызгурыIуагъ, кIалэхэр. НекIох, зэIукIэгъум дэгъоу тыкъехъулIэжьыгъ. 
Зыуж титыгъэ лIыр зыфэдэр зэдгъэшIэныр къетымыгъэкIузэ, унапчъэм тызынэсым, ар джыри ческIэ благъэкIи, 
тэ, апэрэ мафэм щегъэжьэгъэ зэрэхабзэу, тидокументхэр 
ауплъэкIухи, тызщызэхэсрэ залым тычIагъэхьагъ. Правительствэ чIыпIэмкIэ тызэплъэм, ахэмэ пэрыохъунчъэу 
Кремлэм тыкъыдэзгъэлъэдэгъэ лIыр ахэтлъэгъуагъ. ТызыкIэупчIэм, ар КГБ-м итхьаматэ Крючковыр арэу къытаIуагъ.
Джа хъугъэ-шIагъэр къызытэхъулIагъэм ыуж, Къурбанмыхьамэтрэ сэрырэ тызэфэгубжыгъ, тызэшIужьыгъ. 
Ащ нахьыбэрэ тымыIорыжъорыжьынэу Iо зызэдэтшIыгъэм 
мазэ къехъужьыгъэу синыбджэгъу хьалэлыжъ къысиIуагъ:
- Ей, МэщбэшIэ депутатыр, а Крючков КГБ тхьаматэр 
цIыфышIу, тиIотагъэп, иягъэ къытигъэкIыгъэп...
- КГБ-м иIофышIэхэри цIыф дэй закIэхэпщтын... ЛъэхъаныкIэм тызэрэхэтыри зыщымыгъэгъупш...- сэри есIожьи, коньякыбжъэ зэгъэутэкIыкIэ а хъугъэ-шIагъэм кIэух 
фэтшIыжьыгъ.
Парламентскэ лIыкIо нэбгыритфмэ сахэтэу Кубэ 
сызэрэкIогъэ шIыкIэм, ащ къыщыслъэгъугъэ-сызыщыIукIагъэм ягугъу джы къэсшIын. 
Пчэдыжь зэхэсыгъор кIозэ, пчъэ ихьагъум дэжь ситIысыпIагъэти, сакIыбыкIэ лIы горэ къысэкIуалIи, къысиIуагъ:
- Лъытэныгъэ зыфытиIэ МэщбэшIэ депутатыр, Кубэ 
кIощтхэ парламент лIыкIохэм уахэтышъ, уитхылъыпIэхэр 
дгъэхьазырынхэм пае тиканцелярие уетэгъэблагъэ.

--- Page 408 ---

- Зэ мы сэмэркъэу мышъо-мылмэ шъуахэкIыжь! - 
сегъапцIэ сшIошIи, ащ фэдэ сэмэркъэухэр депутатхэм 
зэфашI-зэрэгъэпцIэжьхэу къыхэкIыти, сыфэгубжыгъ.- 
Модэ уичIыпIэ тIысыжьи, къаIорэм едэIу...
- Хьау, хьау, лъытэныгъэ зыфытиIэ МэщбэшIэ депутат, 
сысэмэркъэурэп, джыдэдэм канцелярием укъыздэкIуагъэмэ дэгъугъэ.
А мафэр, илъэс тIокIырэ зырэ зытешIэжьыгъэр, непэ 
фэдэу къэсэшIэжьы: 1990-рэ илъэс, апрелым и 26-рэ. Кубэ 
гъогум маим и 3-м тытехьэ. О. Д. Баклановыр, В. В. Терешковар, В. Ф. Уткиныр, А. И. Сорокиныр, МИД-м иIофышIэхэми, журналистхэми, нэмыкIхэми нэбгырэ пшIыкIутф 
фэдиз тигъусэ.
Пчэдыжьым сыхьатыр 10-м ехъулIэу, правительственнэ 
аэропортэу "Внуково-2-м" зэкIэми тыщызэрэугъоигъ. 
Кубэ илIыкIоу Советскэ Союзым щыIэми тэ типарламент 
депутат лIыкIо купмэ япащэ Баклановми ягущыIэ зэфэIожь 
кIэкI ыуж правительственнэ самолетэу "ИЛ-86-м" тырагъэтIысхьи, ошъогум тибыбагъ. Тэ, депутат-лIыкIохэм, 
столышхор, диванитIур, креслэхэр зэрытхэ салоным тис, 
адрэхэр самолетыкIэмкIэ пыутыгъэ унэм щызэхэсых. 
Самолетым зызеIэтыхэм Олег Дмитриевич Баклановыр 
къогъум къот столышхом кIэрытIысхьэзэ, къытиIуагъ:
- Джы мыщ шъукъыкIэрытIысхьи, нэIуасэ зызэфэтшIын. Гъогу сыкъытехьан зэхъум, зыгорэ сиIалъмэкъ 
къизгъэуцогъагъэкIэ сенэгуе.- Баклановым зигъэсэмэркъэузэ еIэбэхи, щыбжьыишхо къызыхэщырэ, ежь зэриIуагъэу, "горилкэр" столым къытыригъэуцуагъ, къэбаскъи 
картофи зыдэлъ хьалыжъо заули Терешковами къыштагъ. 
Сэ зи къызэрэзыдэсымыштагъэр зэрэсшIоигъуаджэм 
типащэ гу къылъити, ежь зэриIожьырэм фэдэу, къысиIокIыгъ: - Мы самолетым тыщамыгъэмэлэкIэщтми, игъо 
къэмысэу зи къытфаштэщтэпышъ, джы тиIэмкIэ нахь 
нэIуасэ тызэфэхъун. Шъыпкъэ, тэ мы нэбгыриплIым - 
Валентина Владимировна Терешковар, Владимир Федорович Уткиныр, Алексей Иванович Сорокиныр, сэры аIоу 
тызызэрэшIэрэр тIэкIу шIагъэ. Исхак Шумафович МэщбашIэр адыгэ писатель, ытхыгъэмэ, шъыпкъэр пIощтмэ, 
сащыгъуазэп, ау Лукьяновымрэ Дэгужъыемрэ къызэрэсаIуагъэмкIэ, тхылъыбэ къыдигъэкIыгъ, РСФСР-м и Къэралыгъо премиерэ Николай Островскэм ыцIэкIэ щыт 

--- Page 409 ---

премиемрэ ялауреат, кIэкIэу къэпIон хъумэ, "нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас" гущыIэ Iушыр зыIуагъэр ары мыр.
- Ар зыIуагъэр, Олег Дмитриевич, сэрэп,- зэхэсхырэр 
сигуапэми, Баклановыр псынкIэу къэсэгъэтэрэзыжьы,- 
сызыщыщ адыгэ лъэпкъым ар игущыIэжъ.
- Аущтэу оIоми дэгъу дэд, уилъэпкъэгъу сэ сишъэогъу 
Виталий Хусенович Дэгужъыер зэрэIофшIэкIо инымрэ 
зэрэлIы Iушымрэ ар къеушыхьаты. ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зыщыпсэурэ-зыщызэгурыIорэ Советскэ Союзымрэ зишъхьафитыныгъэ фэбэнэгъэ-къыдэзыхыгъэ 
Кубэрэ ацIэкIэ мы гъогубжъэр къэтэжъугъэIэт, хэгъэгуитIум зэкъошныгъэ-зыкIыныгъэр азыфагу дэлъынэу, щыпытэ 
зэпытынэу етэжъугъэIуалI.
Бжъэ Iэтыгъо ужым стюардищмэ тиIанэ къызэрагъэзафэу рагъэжьагъ, "Гъомылэр зыщызэрамыхьэрэ зэха хьэр зэщыгъо" зыфаIорэ гущыIэжъыр тщызыгъэгъупшэгъэ гъомылэм благъэ тызэфишIыгъэу, Шенон къалэм 
тыщетIысэхыгъ. Ащ дэс тиконсул сыхьатитIо зытигъэгъэпсэфи, гъогу тытыригъэхьажьыгъ. Бермундскэ щэнэбзым тызышъхьэрэбыбэм тисамолетышхо тIэкIурэ зэрэзэридзэгъагъэр ары умыIощтмэ, къыкIэлъыкIогъэ мафэм 
гупсэфэу Гаванэ аэропортым тыщетIысэхыгъ, ащ Рауль 
Кастро зигъусэ цIыфхэр къытщыпэгъокIыгъэх. Ахэмэ Кубэ 
щытиIэ лIыкIоу Юрий Владимирович Петроври ахэтыгъ. 
ГущыIэ фэбэ зэпэгъох ужым къалэм тащагъ. ЗызыдгъэпсэфыкIэ, сыхьатыр им ехъулIэу Фидель Кастро 
тыIукIэнэу къытаIуагъ.
Оранжерее хъоо-пщаушхо чъыIэтагъэм идзэкIо щыгъын-шъуашэкIэ фэпагъэу Фидель Кастро нэгушIоу, Iэпэубыт зырызыкIэ зэкIэми нэIуасэ зыкъыщытфишIыгъ, унэм 
къыщыкIхэрэр къытигъэлъэгъумэ, якъэбар къытфиIуатэзэ, 
тIэкIурэ тыкъыщырищэкIи, хъулъфыгъэ пшIыкIутф фэдиз 
Iэнэ хьазырым кIэрытхэу къызыщытажэщтыгъэ къыпыт 
унэм тырищагъ. Фидель Кастро зиплъыхьи, къыIуагъ:
- Тэ мо къуапэмкIэ тызыщызэхэсын, Iанэ къытфэшъушI. Тибзылъфыгъэхэ Терешковамрэ Вильмэрэ (ар 
Рауль Кастро ишъхьэгъус) модрэ къуапэмкIэ шъхьафэу 
щышъухьакIэх.- Хъулъфыгъэ хэгърэй Iэ псынкIэхэм, ежэгъу тырамыгъафэу, тэ тиIани бзылъфыгъитIумэ яIани 
къызэтырагъэпсыхьагъ. Санэр зэрыз бжъэр Фидель Кастро 
къеIэтышъ, ошIэ-дэмышIэу къеIо: - Кавказуе поэтус...- 

--- Page 410 ---

ыкIыб дэс зэдзэкIакIом урысыбзэкIэ къызэредзэкIы,- кавказ поэтыр, бжъэм хъохъу къеIуалI.
ТилIыкIо пащэ щысэу сызэмыжэгъахэ гущыIэмэ сыкъыкIагъащтэ, "ори апэ гущыIэр къызытефэрэр" сIозэ, 
нэкIэ сызэлъэIурэ Баклановым сытыригъэгушIухьэзэ, 
къысеIожьы:
- КъаIо, къаIо, зи фэIуагъэп, къэпIощтыр ошIэ, къафагъэшъошэрэ хъохъу гущыIэр зыми ратыжьырэп.
НэшIошIыгъэ зыхэмылъ Баклановым игущыIэ шъабэмэ 
сагъэгушхуагъэу, сыплъэмэ, Фидель Кастро сэ къысфырагъэхъогъэ сэнэ плъыжьым фэмыдэу ежь сэнэ фыжь 
зэрыт бжъэр ыIыгъ, сыгу къызэрэкIыгъэри сымышIэу 
къэсэIо:
- Товарищ Фидель, сэ сисэнэ плъыжь о уисэнэ фыжь 
къысфегъэутэкIыщтэп.
- Сыда, зыгорэ фэIуагъа? - къысэупчIы.
- Зэгорэм, граждан заом илъэхъан Совет хабзэр 
къыдахы зэхъум, тикрасногвардейцэмэ къапэуцужьыгъагъэхэ белогвардейцэмэ уисэнэ фыжьыкIэ уафэзгъэдэнэу сыфаепышъ ары.
- Аущтэу оIомэ, къыбдесэгъаштэ, тэ джыдэдэм 
белогвардейцэмэ яIоф тшIэщт,- сэнэ фыжьыр Кастро 
решъушъ, сэнэ плъыжьыр къызыфырарегъахъо...
Кубэ илIышъхьэ Фидель Кастро ицIыфыгъэ-Iушыгъэ, 
илIыхъужъыгъэ, Гъэхъунэ шъхьафитым щыпсэурэ кубинцэхэм ямызакъоу, зишъхьафитыныгъэ фэбанэрэ цIыф 
пстэухэм зэряпащэ-зэрягъуазэр, ар тихэгъэгу шIу зэрэщалъэгъурэр, сызыщыщ адыгэ-черкесхэми лъытэныгъэ 
къызэрэфашIырэр, нэмыкI гущыIэ фабэхэри къыфэсIуагъ. 
Сызигъусагъэхэми, зым нахьи адрэр нахь гъэшIэгъоныжьэу, хъохъу дэгъухэр къаIуагъэх. Дунаим щекIокIырэ 
политикэм, щыIакIэм, гъунэгъу хэгъэгумэ афэгъэхьыгъэ 
узгъэгупшысэн гущыIэ Iушыбэхэр хъохъукIэ ежь Фидель 
Кастро къыIуагъэх, Терешковари Вильми къыгъэгущыIагъэх. Ау адрэ Iанэм кIэрытыгъэхэ иIофышIэмэ ащыщ горэми 
гущыIэ ритыгъэп. 
А пчыхьэ дэдэм, Терешковамрэ Вильмарэ тимыгъусэжьыхэу, Фидельрэ Раульрэ нэмыкI чIыпIэ тащэжьи, чэщныкъо охъуфэ тизакъоу тыщызэхагъэсыжьыгъ. Джы, 
сызэрясагъэр арыщтын, хъохъу къызысатыкIэ, сыгумэкIыжьыщтыгъэп, зытегущыIэхэрэм елъытыгъэу сигущыIи 

--- Page 411 ---

353
12 Заказ 031

--- Page 412 ---

згъэпсыщтыгъэ. Ау анахь мэхьанэ зэстыщтыгъэ хъохъур 
зыфэзгъашIощтыгъэр ар нахь къызыщекIущт чIыпIэр ары.
Тхьамафэм къехъу Кубэ тыщыIэфэ Варадерэ къалэм 
чэщ-зымафэ зызэрэщыдгъэпсэфыгъэр, хым зызэрэщыдгъэпскIыгъэр, къухьэ псынкIэкIэ тыкъызэрэщыращэкIыгъэр, пцэжъые тызэрэщырагъэшагъэр, орэдрэ къашъорэ 
зыхэт пчыхьэзэхахьэу къытфашIыгъэр хэмылъытэщтмэ, 
мафэ къэс цIыф зэфэшъхьафыбэмэ таIукIагъ, тадэгущыIагъ. 
Кубэ ипарламент тырагъэблэгъагъ, ежьхэм алъэныкъокIи 
талъэныкъокIи къэгущыIагъэх, тхылъыпIэхэми акIэтхагъэх, 
Iэпэщысэ шIухьафтын цIыкIухэмкIи тызэтагъ. Гаванэ къэлэ 
шъхьаIэм изакъоп Iоф зыщытшIагъэр, самолеткIи машинэкIи нэмыкI чIыпIэхэми такъыщыращэкIыгъ. Сантьяго-де-Куба 
тыбыби, ичIыпIэ гъэшIэгъонхэм яхъишъэхэр къытфаIуатэзэ, 
къытагъэлъэгъугъэх, кубинскэ-советскэ зэкъошныгъэм 
фэгъэхьыгъэ пчыхьэзэхахьэкIэ тизэIукIэгъу ащ щытыухыжьыгъ. Тыдэ тыкIуагъэми, тыкъыздикIыгъэ Советскэ 
Союзым ыцIэ зэрэзэхахэу кубинцэхэр нэгушIохэу къытпэгъокIыщтыгъэх, урысыбзэр зышIэу ахэтыгъэри бэ.
Валентина Терешковамрэ сэрырэ типшъэрылъ зы пIоми 
хъущт: ар бзылъфыгъэмэ, медицинэм иIофышIэмэ, кIэлэегъаджэмэ аIокIэ, сэ культурэм иIофышIэмэ, писательхэм, художникхэм, артистхэм, шIэныгъэлэжьхэм, кIэкIэу 
къэпIон хъумэ, интеллегенцием щыщ лIыкIохэм саIокIэ. 
Чэзыу-чэзыоу Рауль Кастро ишъхьэгъусэ Вильмэ тигъусэ. 
Загъорэ щыми тызэкIыгъоу зэIукIэгъумэ тахэлажьэу 
къыхэкIы. Тихэгъэгу, дунаим щекIокIырэ политикэм, космосым, космонавтхэм, культурэм, писательхэм, художникхэм, композиторхэм, щыIакIэм афэгъэхьыгъэ упчIэхэр 
къатых. Сэри слъэкI къэзгъанэрэп, ау Валентина Терешковам сыдрэ упчIи хэшIыкI фыриIэ-фытегъэпсыхьагъэу 
джэуап IупкIэ зэраритыжьырэр сшIогъэшIэгъонэу сигуапэ. 
Вильмэ зэрэбзылъфыгъэ гъэсэгъэ-Iушыр къыдгурыIуагъэу 
загъорэ упчIэжьэгъу тэшIы. Сыд фэдэрэ зэIукIэгъуи, 
гуфэбэныгъэ бгъуитIумкIи зэфытиIэу, Iэгу теокIэ тэухыжьы.
Советскэ Союзымрэ Кубэрэ язэкъошыныгъэ-мамырныгъэ фэгъэхьыгъэ ЗэIукIэу нэбгырэ мин заулэ зыхэлэжьагъэр ары зэкIэми анахь гъэшIэгъоныгъэр. Ар типарламент лIыкIомэ яIофшIагъэ изэфэхьысыжь хъугъэ. ЗэIукIэшхом Фидель Кастрэрэ Олег Баклановымрэ къыщыгущыIагъэх. СССР-м илIыкIоу Кубэ щыIэ Юрий Владимирович 

--- Page 413 ---

Петроври ащ хэлэжьагъ. ХэгъэгуитIумэ азыфагу дэлъ 
зэкъошныгъэр зыщылъагъэкIотэщт зэIукIэгъур, нэбгыришъэ фэдиз зыхэлэжьэгъэ пчыхьэзэхахьэр фуршеткIэ 
типосольствэ щаухыжьыгъ. Ау мыщ къыщысэхъулIагъэ 
хъугъэ-шIагъэм игугъуи къэсшIын.
Ешхэ-ешъор зыщедгъэжьэщтым, Петровым къысиIуагъ:
- ЛъэIу къыпфысиI, Исхак Шумафович. Фуршетым 
тыхэтызэ, партиемкIэ Фидель Кастро игуадзэ екIуалIи, 
гущыIэ фэбэ заулэкIэ бжъэр егъэIэт, игопэщт. УмыгумэкI,- 
Петровым сыкъишIагъэу къысIугушIуагъ,- епIощтыр 
пфызэзыдзэкIыщтыр тэ тиIофышIэшъ, къышъукIэрыхьащт.
- Зи езгъэIонэп, Юрий Владимирович, сехъохъун, 
аркъ тIэкIуи езгъэшъон, ау Уткинымрэ сэрырэ чэщныкъо 
фиестэм тыкIонэу ары...- мэфэкIым щыслъэгъущтыр нахь 
сшIоIофэу фыпызгъэхъожьыгъ.
- Хьау, Исхак Шумафович, о фиестэ Iоф къыхэмыгъахь. Гъусэ иIэу Уткиныр ащ макIо. Фуршетыр зытыухыкIэ, Фидель Кастро къытхэхьащтышъ, нэбгырэ заулэ тыхъоу 
ащ тыдыщысыщт. Мо зипчъэ къэлъагъорэ унэмкIэ къакIо.
Мэфэ заулэм ныбджэгъуныгъэ зыфэсшIыгъэ Владимир 
Федорович Уткиным фиестэм сызэрэдэмыкIуагъэр ыгу 
къеощтми, сыкъызэхишIыкIын. ГущыIэгъу сызыфэхъугъэм 
испаныбзэкIэ фызэрадзэкIыгъэр къызгурымыIощтыгъэми, 
гущыIэ фэбэхэр хэгъэгуми, Кастри афэгъэхьыгъэу зэрясIуагъэмкIэ сырырэзагъ.
Къысагъэлъэгъугъэ пчъэмкIэ сызежьэм, автоматхэр 
зыIыгъ ухъумэкIо нэбгырэ джэдиплI Iуслъэгъуагъ. СызыдэщыIэр типосольствэ-хэгъэгути, сыдепутатыти, зыми 
сыпымылъэу сякIуалIэ зэхъум, плIыри пчъэ Iухыгъэшхом 
дэжь къыщыспэгъокIыхи, сыкъагъэуцугъ. Ахэмэ язекIокIэгъэпсыкIэ сыгу зэрэтемыфэрэр къысхэщыгъо сыримыгъафэу къыспэгъочъыгъэ Вильмэ сыкъэзыуцухьагъэхэр 
скIэригъэкIотхи, унэм сырищагъ, тIэкIу зытешIэм, силагъэ 
къысфигъэкIуатэзэ, къысэIушъэшъагъ:
-Дэгъоу пшIагъэ рэхьатыгъэ къызэрэзыхэбгъэфагъэр...
Нэфшъагъо нэс посольствэм тыщызэхэси, хьакIэхэр 
зызэбгырэкIыжьхэм, Юрий Петровыри къысщтыхъу-IугушIукIызэ, къысэхъулIагъэм кIэух къыфишIыжьыгъ:
355
12*

--- Page 414 ---

- ЩэIагъэ къызхэбгъэфагъ. Зыбгъэсысыгъэ къодыягъэмэ, ахэр къызэрэоблэнхэ щыIагъэп, тапашъхьэ укъыщыраутыщтыгъэ...
- Ары, Юрий Владимирович, ары,- зыслъэгъугъэ 
мафэм щыкIэдзагъэу нэIосэшIу сызыфэхъугъагъэ Петровым (а зэфыщытыныгъэр джы къызынэсыгъэми зэфытиI) 
сэри сесэмэркъэужьыгъ,- Вильмэ игулъытэ-чаныгъэ ары 
мыхъугъэмэ, советскэ-кубинскэ зэкъошныгъэр джащ 
щытыухыжьыщтыгъэ...
Ащ къыкIэлъыкIогъэ мафэхэми Фидель Кастро иухъумакIохэм мызэу-мытIоу саIукIагъ, тIэкIу сащыщынэщтыгъэ-сафэсакъыщтыгъэми, гуцафэ ясымыгъэшI-сямыплъышъо фэдэу саблэкIыщтыгъэ. 
ТикъэкIожьыгъо фэгъэхьыгъэ аужырэ пчыхьэзэхахьэу 
ежь Петровым иунэ къыщытфишIыгъэм, Кастро зэшхэм 
афэшъхьаф кубинцэхэмкIэ щымыIэу, тыщызэхэсыгъ. 
Iанапшъэм Юрий Петровымрэ Фидель Кастрэрэ щысыгъэх. 
Рауль Кастрэрэ сэрырэ, зыми тимыгъэохъоу, загъори 
урысыбзэкIэ зыгорэхэр затIохэу IанакIэмкIэ тыщызэгосыгъ. 
Гъомыли, шъони, пкIышъхьэ-мышъхьэ псыIэшIу зэфэшъхьафхэри зытизыгъэ Iанэр зэщыгъуагъэп, хъохъур зэпыущтыгъэп.
- Рауль, шъукъэдаIорэп,- Раульрэ сэрырэ тигущыIэ 
шъхьаф едгъэлыекIы зэхъум, тиадыгэ нахьыжъыгъэ-нахьыкIэгъэ зэфыщытыкI сыгу къыгъэкIэу Фидель ышнахьыкIэ 
къызэрегыигъэр, мыдрэми зэрэриIожьыгъэ шIыкIэр згъэшIэгъуагъэ.
-Пшынахьыжъ уедэIун, къыуиIорэр пшIэн фае,- Рауль 
ыIозэ, къэтэджи, зыкъызэригъэтэрэзыжьыгъэр сэ сшъхьи 
фэсхьыжьыгъ.
Чэзыур къызызнэсым, мэфэ заулэм згъашIощтыгъэ 
хъохъур мыщ фэдэ гущыIэхэмкIэ къэсыублагъ:
- Шъыпкъэр шъушIэнэу шъуфаемэ, сэ егъашIэм 
зишъхьафитныгъэрэ зилIыгъэ напэрэ къэзыухъумэжьызэ 
Кавказым, Советскэ Союз хэгъэгушхом щыпсэурэ 
адыгэ-черкес цIыф анахь лъэпкъыжъхэу дунаим тетхэм 
сащыщ. 1960-рэ илъэсыкIэ чэщым Кубэ шъхьафитныгъэр 
зикIасэхэу исхэм пащэкIэ аштэгъэ Фидель Кастро ихэгъэгу 
шъхьафит зэрэхъугъэм икъэбар гушIуагъо зызэхэсэхым, 

--- Page 415 ---

ощ пае, товарищ Фидель, уигъусэ лIыхъужъымэ апае, 
узыщыщ цIыф кубинцэмэ апае стхыгъагъэ усэм щыщ 
сатырэ заулэмэ сыбзэкIэ сыкъяджэнэу сыфай.
 Сикъеджэн зэрэсыухэу, "Москва-Гавана - ГаванаМос ква" зыфиIорэ тхылъэу Кубэ фэгъэхьыгъэ усэхэр 
урысыбзэкIи испаныбзэкIи зыдэтыр Юрий Петровым къе штэшъ, урысыбзэкIэ сиусэ къеджэ, ежь Фидель Кастро 
фэгъэхьыгъэ сиуси испаныбзэкIэ къеджэжьы. Сиусэрэ 
сихъохъурэ IэгутеокIэ, IаплI зэщэкIыкIэ сэухыжьы.
Ари сигукъэкIыжьышIумэ ащыщэу джы къызнэсыгъэ ми къыздесэхьакIы. Ау Кубэ сыкъикIыжьызэ, сызэгупшысэжьыгъагъэ-сщымыгъупшэжьырэм, утхакIомэ, къэIокIэкъилъэтыгъэм зызэрэдемыгъэхьыхыщтым, хэтрэ цIыфкIи 
узэрэзэфэщт-узэрэгукIэгъушIэщтым, птхырэмэ ар лъэпсэ купкI зэрафэхъущтым яхьылIагъэу гущыIэ заулэ къясIуалIэ 
сшIоигъу. Джа лъэхъаныр ары самолетым сисэу Фидель 
Кастро "фыжь-плъыжьмэ" афэгъэхьыгъэу есIогъа гъэм 
сыфэукIытэжьызэ, сызыфегупшысэжьыгъагъэр.
ЦIыф пэпчъ япсауныгъэкIи, яIушыгъэкIи, яцIыфыгъэкIи, 
ялIыгъэкIи, яфыжьыгъэ-плъыжьыгъэкIи, яшIуцIэгъэ-гъожьыгъэкIи, ядин IыгъыкIэкIи зэфэмыдэхэми, яцIыфыгъацIэ 
рыгушхохэзэ, дунаим щахьы. Сэ "убелогвардейцэнэу" 
сыфаеп Фидель Кастро есэIошъ, "сикрасногвардейцэ" 
IэшIугъэ сисэнэ плъыжьыкIэ зэхезгъэшIэнэу есэгъэзы... 
ЦIыф дэгъумрэ цIыф дэимрэ арынкIи мэхъуба а зэпэгъэуцун-зэпыщытыныр къызыщежьагъэр... Ау цIыфым ыгу 
илъ нэфэгъэ-шъэфыгъэр зыфэдэр уитхэн IэпэIэсагъэкIэ 
зэхэмыфымэ, дэгъугъэ-дэигъэм икъэгъэлъэгъонкIэ 
ухэукъон плъэкIыщт. Хэти, укIакIом къыщегъэжьагъэу 
цIыфышIум щыкIэкIыжьэу, шъыпкъэгъэ-зэфагъэм 
фэбанэзэ, бэрэ теунахъо-теунагъоуи къыхэкIы. Ащ 
фэдэхэми нэмыкIхэми язэхэфын-къэгъэлъэгъон ары хэтрэ 
цIыф лъэпкъи итхакIо зыфэпсэун-зыфыщыIэн фаер. Ар 
къызыгурымыIуагъэр, ащ фэмыкъулаир егъэшIэрэ нэшIошIыгъэ-шъорышIыгъэ тхэкIощт. Непэрэ мафэм къыдежьэнышъ, неущырэм дэкIодыжьыщт.

--- Page 416 ---

СССР-м и Апшъэрэ Совет сыхэтыфэ унэ
къаIысхыгъэп. Ельциным бжъэ зэрэдэсIэтыгъэр. 
Социалистическэ IофшIэным и ЛIыхъужъыцIэ
къысфагъэшъошэнэу сыкъызагъэлъагъом,
къыздагъэхъугъэп. Пенсием сызэкIом,
сызэрэдепутатыгъэр къысфыдалъытагъэп

--- Page 417 ---

СССР-м и Апшъэрэ Совет сызэрэхэтыгъэ пIалъэм 
джыри лъэIукIэ пысагъэдзэжьыгъэгъэ илъэсыр ыкIэм фэкIо. 
Мыекъуапэ згъэзэжьынэу зызгъэхьазырыжьызэ, Джары мэ Аслъан къысфытеуагъ:
- УиятIонэрэ пIалъэ зэрэуухыгъэри, нэмыкI депутатыкIэ узэрэзэблэтхъун фаери сэшIэ, ау джыри мэзэ заулэкIэ 
зыпIэжэнэу Лукьяновыр къызэрэлъэIуагъэр къыосэIо.
- Сэри ащкIэ Лукьяновыр къыздэгущыIагъ.
- Сыда епIуалIэрэр адэ? Мыщ егъэзыгъэ Iоф хэлъэп, 
ау, урящыкIагъэшъ, сэри адесэгъаштэ.
- СшIэрэп сшIэщтыр... ХьакIэщ псэукIэми, езэрэмыгъэхь зэIукIэхэми, Москва - Мыекъопэ гъогу кIонкъэкIожьынми, шхэпIэ гъомылэми сязэщыгъ. Гузэгъабгъэ 
къыхэмыхьэу тидепутатмэ ащыщ горэмкIэ сызэблэпхъугъагъэмэ дэгъугъэ.
- Ари сшIэн слъэкIыныгъи, о джыри къыпкIэмылъэIущтыгъэхэмэ... Лукьяновым ыдэжь уригъэблэгъэнэу ыIуагъэшъ, джыри зэ шъузэдэгущыIэжь.- Сыримыгъэз-къысфэсакъызэ, Джарымэм къыIуи, къысфыпигъэхъожьыгъ: -
ЕтIани Социалистическэ IофшIэным и ЛIыхъужъыцIэ къыпфагъэшъошэнэу тызэрэкIэлъэIурэ документхэри ащ 
зэрэщыIэхэри зыщымыгъэгъупш... 
Мыщ дэжьым пэшIорыгъэшъэу къэсIон: Социалистическэ IофшIэнымкIэ силIыхъужъыцIэ Iоф МосквакIэ, урысые писательхэмкIэ С.В. Михалковыр арыти пылъыгъэр, 
ащ къызэрэсиIогъагъэу, сэри сызэрэщыгъозагъэу, ар 
зыщызэхафырэ Комиссием щыпхырыкIыгъэу, къэнэжьыгъагъэр Горбачев президентыр къыкIэтхэжьынэу арыгъэ.
Джарымэр къызыздэгущыIэгъэгъэ мэфэ дэдэм Лукьяновым ыдэжь джыри сырагъэблэгъагъ. Мызэгъэгум 
изэкъуагъэп, Къалмыкъ Юрэ депутатэу Законым пылъ 
Комитетым итхьаматэ икабинет исыгъ. Сызыфащагъэр 

--- Page 418 ---

сэркIи ежьхэмкIи шъэфыжьыгъэпти, Анатолий Ивановичым 
занкIэу къыIуагъ:
- Зымафэ тызэрыгущыIэгъэгъэ ротацие Iофыр ары, 
Исхак Шумафович, джыри укъызыфэтщагъэр. Лъытэныгъэ зыфысиIэ, ори къыпфызиIэ Юрий Хамзатович Калмыковымрэ сэрырэ зы илъэс пIалъэкIэ джыри Апшъэрэ 
Советым укъыхэнэжьынэу тыфай. ХьакIэщым уезэщыгъэмэ, узэрысыщт унищ зэхэтым иордер, ыпэкIи къыосIогъагъ джыри къыосэIо, къыуязгъэтыщт,- унэ чIэгъэхьан 
Iофмэ апылъым Лукьяновыр фытеошъ, реIо.- Машбашевым иунэ ордер къэгъэхьазыр.- ЕтIанэ сэ зыкъысфегъэзэжьы: - Къыпфагъэшъошэщт лIыхъужъыцIэми сыщыгъуаз. Джырэблагъэ къалмыкъ поэтэу Давид Кугультиновым ар ратыгъэшъ, ащ тIэкIу зытешIэкIэ, оуеми Михаил 
Сергеевичыр къыкIэзгъэтхэнэу гущыIэ къыосэты.
- Хэгъэгум, Апшъэрэ Советым узэрэрящыкIагъэмкIэ, 
Исхак Шумафович, уемыхъырэхъышэжь.- Зэмысэгъэимыхабзэ гущыIэхэмкIэ силъэпкъэгъу Къэлмыкъ Юрэ 
урысыбзэкIэ къысиIуи, адыгабзэкIэ къысфыпигъэхъожьыгъ: - Мыщ ыIорэр егъэцэкIэжьы.
- Аущтэу шъоIомэ, Анатолий Иванович, унэ-ордер 
Iофмэ тахэхьанэп, сызэсэгъэ, сфэIэрыфэгъу хьакIэщым 
зыфэшъуIогъэ пIалъэм нэс джыри сисын,-сызажэщтыгъэ 
хэгъэгу шIухьафтынышхом сыкъиуфагъ.
- Ори аущтэу оIомэ,- Лукьяновыр тхьагъэпцIэу къысIугушIуагъ,- унэ шъхьаф уфэмыемэ, хэкIыпIэ щыI: Комитетмэ 
ятхьаматэхэр зыщыпсэухэрэ хьакIэщ пыутыгъэ шъхьафым 
унитIу зэхэт, ущытхэнэуи зыщыбгъэпсэфынэуи, неущ 
щегъэжьагъэу къыщыуязгъэтын.
- Ари дэгъу, ау...
- Ащ иIоф тыухыгъэ, поэт, щэIагъэ къызхэгъаф.- 
Сызыгъапэщтыгъэ хэгъэгу тынымкIэ Лукьяновым сыкъишIи, 
ар къысимыгъаIоу, нэмыкI IофшIэн къысфигъотыгъ: - Джы 
Апшъэрэ Советым щытштэщт Закон горэм Iоф дэодгъэшIэнэу ппшъэ къитлъхьащт. Рафик Нишанович Нишановми 
пцIэ къыриIуагъ.
- Сыд фэдэ Закон ар, сэ сыюристэпи, Анатолий Иванович?
- ГъэшIэгъона умыюристмэ,- Лукьяновыр щхыгъэ,- 
Апшъэрэ Советым хэтхэр, Къалмыкъымрэ Лукьяновымрэ 
фэдэхэу, юрист зэкIагъэхэмэ, зэщыгъоныгъи. Уписательба, 

--- Page 419 ---

сызэрэюрист пэтзэ, сэри усэхэр къысIэкIэкIых. Калмыковым усэхэр ымытхыхэми, тхылъеджэныр шIу елъэгъу. 
Уиписатель сэнэхьат хэгъэгум уасэ зэрэщыриIэр, тхылъеджэхэм зэрагъэлъапIэрэр Юрий Хамзатовичымрэ сэрырэ 
къэтыушыхьатызэ, тызытегущыIыкIыгъэ Iофым къыфэдгъэзэжьын. ЦIыф лъэпкъ макIэхэу Советскэ Союзым 
иреспубликэхэм, инэмыкIырэ автономнэ хэкухэм зэхэугъоягъэу ащыпсэухэрэр зыщыщмэ акIэрымычыгъэнхэу, 
якультурэ лъэныкъо пстэумкIи лъагъэкIотэнэу, абзэкIэ 
зэрэрагъэджэн тхылъхэр, художественнэ, научнэ тхылъхэр, журналхэр, гъэзетхэр, гъэсэныгъэм фэгъэхьыгъэ 
нэмыкI IофшIагъэхэр аIэкIэгъэхьанымкIэ Законыщт ар. 
СССР-м инароднэ депутат шъэныкъо фэдиз Комиссием 
хэтыщт, мыдепутат юрист заули ащ епхыгъэщт. Мы Законыр о къыппэблагъэшъ, зэшIопхынэу тыпщыгугъызэ, а 
Комиссием тхьаматэ уфэтшIыщт. УизэхэщэкIо юридическэ 
IофшIэнкIэ ищыкIагъэ хъумэ, Юрий Хамзатовичи къыбдэIэпыIэщт. Тэри тишIуагъэ къыодгъэкIыщт.
Къалмыкъ Юрэрэ сэрырэ кабинетым тыкъычIэкIыжьызэ, Лукьяновым сыкъигъэуцужьи, къысиIуагъ:
- Тхьамэтэ гуадзэу къыпфэтшIыщтыр Логунов Валентин Андреевич депутат-журналистыр ары. Ельцинымрэ 
Полторанинымрэ яныбджэгъу, Межрегиональнэ депутатскэ купым хэт, фэсакъ. Ар тхьамэтэ гуадзэ къызыкIыпфэтшIырэр зыми тыхагъахьэрэп, тыкъырадзэрэп ятымыгъэIоным пай. 
- КъызгурыIуагъ, Анатолий Иванович,- сэри Лукьяновым ыIапэ сыубытыжьызэ, фыпысыупкIыжьыгъ.
"Узэрэфэе-зэрыпIо закIэу Iофхэр хъущтыгъэхэмэ... 
КъызэкIакIо щыIэп!" гузэжъогъу зифэкIэ, тятэжъ игущыIэхэр Мухътар къызэрэкIиIотыкIыжьыщтыгъэхэу, сэри 
сызыфагъэгугъагъэми кIочIакIэ къысхилъхьэзэ, спшъэ 
къыралъхьэгъэ Iофым ыуж сихьагъ. Комиссием хэт депутатхэри сыугъоигъэх, зэхэдгъэуцощт Законыр зыфэдэщт-имэхьаныщтыр къытапхыгъэ юристхэм къядгъэIотагъ, 
хэти ишIошIхэр къырихьылIэнхэу ятIонэрэ зэхэсыгъори 
дгъэнэфагъэ. Законыр статья щэкI е тIокIырэ тфырэ фэдиз 
зэрэхъущтым тетыубытагъ. Мазэм зэ-тIо тызэIукIэнэу 
итхъухьагъ. Ау комиссием щыщ депутатхэм янахьыбэр 
Апшъэрэ Советым хэтыгъэхэпти, ахэр хэгъэгум ичIыпIэ 
зэфэшъхьафхэм къарытщын, хьакIэщ унэхэр афэтыухьазырын зэрэфаем, юристмэ къытфызэхагъэуцорэ статьяхэр 
зэрамыштэщтыгъэхэм, Iоф зэрадэтшIэжьыщтыгъэхэм, 
къытфагъэуцугъэ мэзищ уахътэр зэрэлъыкIуатэщтыгъэм 
къин тигъэлъэгъущтыгъэми, тпшъэ къыралъхьагъэр Iоф 
гъэшIэгъоныгъ, зэхэугъоягъэхэу республикэхэм ащыпсэурэ лъэпкъ макIэхэмкIэ шIуагъэ къэзыхьын Законыгъ ар. 
Ащ дакIоуи лъэпкъ политикэмрэ лъэпкъ зэфыщытыкIэхэмрэ 
я Комиссиеу сызыхэтыгъэм месхитинцэхэм, курдхэм, 
къырым тэтархэм, нэмыкI къырафэкIырэ лъэпкъхэм яIоф 
мыухыжь зэшIохынхэу къыщытэджыщтыгъэхэм сафэгъэзэгъагъ. Ахэмэ ялIыкIо пчъагъэхэр сиIофшIапIэ Iутыгъэх, 
сителефон тесыгъэх. СихэдзэкIо жъугъэмэ яфэIо-фашIэхэри АдыгеимкIэ къыщысажэх.
Сыд фэдэрэ къин сыхэтыгъэми, сшIагъэм сырыкIэгъожьырэп, цIыфмэ сишIуагъэу язгъэкIыгъэм сыгу къыIэтэу, сыщагъаIэу джы къызнэсыгъэми сэпсэу. "Бэ къэзгъэшIагъэр арэп, бэ къэзылъэгъугъэр, цIыфмэ афэшIушIагъэр ары насыпышIор" сянэ зэриIощтыгъэу, сигукъэкIыжьхэм нэшIукIэ загъорэ сызэрагъэплъыжьы. Силэжьэ-симылэжьэ хэукъоныгъэхэмкIи сызэцIэцIэжь-сызыдэхьащхыжьэу бэрэ къыхэкIы. Сыдэу пшIын, ахэри зызышIобгъэбылъыжьын умылъэкIыщт сищыIэныгъэ щыщых - идэгъух, идэих.
Джы зигугъу къэсшIыщтхэм хэти ежь зэрэфаеу ярэгупшыс, къагурэрэIу. Тхьамэтэ гуадзэу ЗаконымкIэ къысфашIыгъэ Валентин Логуновым сыкIырыплъ-сыфэсакъыщтыгъэми, зэрэмыцIыф дэир, апэрэ мафэми къызгурыIуагъ, ныбджэгъуныгъи зэдэтшIыгъ. Загъори, IофшIэгъу 
ужым, садэжь къакIощтыгъэ, ежь РСФСР-м печатымрэ 
къэбар жъугъэм иамалхэмрэ апылъ Министерствэм 
итхьамэтэ гуадзэти, сэри сыфытеощтыгъэ, ыдэжьи сыкIощтыгъэ.
СССР-м и Апшъэрэ Совет мэфэ зэхэсыгъор тыухи, 
хьакIэщым сыкъэкIожьыгъэ къодыеу Логуновыр телефоным къысфытеуагъ:
- Гъусэ сиIэу уадэжь сыкъакIомэ хъущта?
- Гъусэ уиIэми уимыIэми, Валентин, садэжь укъакIомэ, 
сыдигъокIи сигуапэ, сыкъышъожэ,- игъусэщтымкIэ семыупчIэу есIуагъ, ар зыхъугъэм такъикъ заулэ нахь темышIагъэу сипчъэ къытеуагъэх. ЗыIусэхым, Логуновым Ельциныр 
игъус, слъэгъурэр зэрэсшIогъэшIэгъон-зыфэсхьыщтыр 

--- Page 420 ---

къызыхэсымыгъэщ-сыфэнэгушIоу хьакIэр къезгъэблэгъагъ: - Къеблагъ, Борис Николаевич, къеблагъ. Синыбджэгъу Логуновым узэригъусэщтыр къысиIогъагъэмэ, 
нахь зызгъэхьазырыныгъи... Моу джыдэд, буфетым 
сычъэни, сосискэми нэмыкIми зыгорэхэр къэсхьыных...
- Хьау, хьау,- Ельциным къысфидагъэп,- буфети, 
сосиски, закуски уахэмыхь... Тэ хьакIэщым тыкъычIэхьагъэти, уиныбджэгъу уипчъэ блэкIышъугъэп.
- Адэ, Исхак Шумафович, уихолодильник нэкIа джы? - 
зигъэсэмэркъэузэ, Логуновыр къэупчIи, дэт щыIэмэ къаштэ 
къыригъэкIэу къысэплъыгъ.
- Ти Апшъэрэ Совет ибуфет холодильникмэ афэдэу, 
Валентин Андреевич, сэсиер нэкIэу къыпщэхъумэ, 
ухэукъо,- Iэнэ лъхъанчэр диваным езгъэкIотылIэнэу 
сызежьэм, Ельциным ар сигъэшIагъэп.
- Iэнэпэсыным тыхэмыхьанэу тIуагъи.
Аркъ бэшэрэб чъыIэмрэ нэкулъ, къое тIэкIу зэрылъ 
лагъэмрэ тызышъхьэщыт Iанэм къытезгъэуцуагъ, аркъыр 
рюмкэ цIыкIумэ арызгъэхъонэу зысэублэм, Борис Николаевичыр гъумыгъугъэ:
- Ахэр хъущтхэп, стаканмэ къарыгъахъу,- ыпашъхьэ 
ит стакан пIуакIэм ызыныкъо зынэсэмыгъэсым, къысфидзыгъ,- зымыгъэхьарамэу, депутат, из къэшI.- Аркъыр 
зэрызыбзэ стакан пIуакIэмкIэ къытэмыдаоу кIэкIэу къыIуагъ: - Тыпсэун-тыузынчъэнэу ары, ныбджэгъухэр.- 
Зешъом, зы гъомыли зыIуимыгъафэу къыпигъэхъожьыгъ.- 
Аркъыр чъыIэ, псыр фабэ. Джы, Логуновыр, некIо, Iоф 
тиI...
Джащ фэдэ ошIэ-дэмышIэ Iэнэ шIэхкIэ Борис Николаевич Ельциным бжъэ дэсIэтыгъ. 
Ащ ыуж Борис Николаевичыр РСФСР-м и Апшъэрэ 
Совет итхьаматэу хадзыгъэти, арырэ сэрырэ ащ нахьыбэрэ 
тызэфимызэжьэу тигъэпсэфыгъо уахътэ къэси, сишъхьэгъусэ сигъусэу Кисловодскэ, санаториеу "Красные камни" 
зыфиIорэм тыкIуагъ. СССР-м и Апшъэрэ Совет сызыхэт 
илъэситIурэ ныкъорэм сшъхьэ иIоф зесфэжьыным сызэрэпымылъым илажьэкIэ, джа зыр ары зызгъэпсэфынэу 
къызэрэсфыхэкIыгъагъэр.
1991-рэ илъэсым иавгуст маз. Кисловодскэ мафэхэр 
щышIух. УнитIу зэхэт хъоо-пщаум сишъхьэгъусэрэ сэрырэ 
тис. СССР-м и Апшъэрэ Совет хэт депутат тIокIым къехъу 

--- Page 421 ---

мыщ тыщыI. КъытэIэзэнхэмкIи, тагъэшхэнымкIи, зытагъэгъэпсэфынымкIи санаторием иIофышIэхэм зи къызытрагъанэрэп.
Августым и 19-м ипчэдыжь ситарихъ тхылъэу "Мыжъошъхьалым" Iоф дасшIэу сыщысызэ, нэмыз-Iумызэу 
Сачнэт унэм къихьажьи, къысиIуагъ:
- Зыгорэ къэхъугъэкIэ енэгуягъо...
- Санаториер рэхьат, сыда къэхъущтыр?
- СшIэрэп рэхьатми, депутатхэр зэIушъэшъэжьых...
Пчъэм къытеуагъэм зыфыIусэхым, ти Комиссие щыщ 
Чехоевыр ары:
- Депутатхэр Пивоваровым дэжь тыщызэрэугъоихэшъ, псынкIэу къакIо...- къэхъурэмкIэ упчIэгъу сыримыгъафэу Анатолий Григорьевичыр IокIыжьы.
Санаторие чIэхьапIэм къыщызэрэугъоигъэ депутатхэу 
телевизорым езэрэгъэплъыщтыгъэхэм сазыхахьэкIэ, 
СССР-м и Президент гуадзэу Янаевым Горбачев Президентыр сымаджэшъ, ащ иIэнатIэ IыхыгъэнымкIэ зэхищэгъэ 
Къэралыгъо Комитетым иджэпсалъэ къеты. Хэгъэгум 
къихъухьэгъэ шъыпкъэр тшIэрэпышъ, ар зэригъэшIэнэу 
Апшъэрэ Советым народнэ депутатхэм яIофшIэн изэхэщэнрэ игъэзекIонрэкIэ Комитетым итхьамэтэ Николай 
Дмитриевич Пивоваровыр Лукьяновым фытеонышъ, къэбарым тыщигъэгъозэнэу, ищыкIагъэмэ, СССР-м и Апшъэ рэ Совет елбэтэу зэфигъэсынэу пшъэрылъ фэтэшIы. Ау 
мэфэ псэум Лукьяновым ителефон зыми къыштагъэп. 
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм Волгэ къызыщежьэрэ Валдай 
ичIыпIэ горэм зыщигъэпсэфэу къыщагъотыгъ. Макъэ 
къытагъэIуным тежэфэ, мэфэ зыщыплIым, РСФСР-м и 
Апшъэрэ Совет итхьамэтэ Б.Н.Ельциным гоуцуагъэмэ 
хабзэр аштагъ, Союзнэ республикхэм янахьыбэхэри хэгъэгу шъхьаф хъунхэм кIэнэцIых. Тэ, СССР-м инароднэ 
депутатхэр, зыми тыщыщ-тыщымыщэу, Кисловодскэ 
тыщызэбгырыкIыжьи, тиунэмэ тарытIысхьажьыгъэу, Форос щаIыгъыгъэ Горбачеври къащэжьыгъэу, "гэкэчепистхэри" аусудынхэ-агъэтIысынхэ фэдэу, Москва тащагъ. 
Джы Кремлэр арэп тызыщаугъоигъэр, РСФСР-м и 
Апшъэрэ Совет зыщызэхэсыщтыгъэ Унэ Фыжьыр ары. 
Президиумым Ельцинымрэ Горбачевымрэ тесых. ТизэIукIэ 
къызэIузыхыгъэр Ельциныр ары. Ащ хэгъэгум къихъухьагъэмэ, ГКЧП-м игухэлъыгъэмэ гущыIэ заулэ къариIуалIи, 

--- Page 422 ---

Горбачевым Форос къыщехъулIагъэм, хэгъэгум къихъухьагъэм еплъыкIэу фыриIэм, фишIырэ уасэм тыхигъэдэIонэу 
гущыIэ ритыгъ.
ИлъэситIурэ ныкъорэм, мафэ къэс пIоми хъунэу, 
тлъэгъущтыгъэ-тшIэщтыгъэ Горбачевыр ары Iоу 
умышIэжьынэу зэхэпIытIагъэ-зэхэфызэгъэ гукъыдэмычъкIэ трибунэм къыдэуцуи, сыдигъуи къызэрэгущыIэщтыгъэ 
хабзэу, къыIорэр пшIошъ ыгъэхъу-ымыгъэхъоу, зэхэлъэшъуагъэу заулэрэ къэгущыIагъ, гущыIэ нэиут-чIэгъчIэлъ 
заули щхыпцIызэ, Ельциным фидзыгъ, дезыгъэштэгъэ 
нэбгырэ горэхэри къытхэджыкIыгъэх нахь, хьадагъэм 
тыхэсым фэдэу нахьыбэм тыщысыгъ.
ТхылъыпIэ тхьапэ горэ Ельциным ыIыгъэу Горбачевым 
дэжь къыIухьи, ригъэлъэгъу-ригъаджэзэ, зэхэтхэу риIуагъ:
- Советскэ Союзым и Коммунистическэ партие иIофшIэн РСФСР-м зэрэщытыухырэ Унашъу мыр, зэкIэми 
алъэгъоу сыкIэтхэщт.
Депутат шъибл фэдизмэ къэхъущтым паплъэхэу, 
заушъэфыгъ. ПшIэщтыр тэрэзэп зыIони къытхэкIыгъэп. 
Горбачевыр къэгузажъуи (ащ ыгу илъыгъэр сыдым тигъэшIэныя!), Ельциным елъэIугъ:
- Борис Николаевич, ар умышIэ...
- Зэхэоха,- къызгос Логуновыр къысэIушъэшъагъ,- 
партием хэкIыжь къызыосэIом, укъызэрэсфэгубжыгъагъэр...
- Щыгъэт, Валентин...- сыгу къыпыузыкIызэ, фэсыдзыжьыгъ нахь, нахьыпэм фэдэу сызэрэфэгубжыгъагъэу 
джы сыфэгубжыжьышъугъэп, сфэшIэщт закъор арыти, 
"шъуипартиеп, шъуи Межрегиональнэ депутат купэп 
сызыхэтыр" гукIэ есIожьыгъ. Ау Горбачевым илъэIопщтын 
Ельциныр къэзыубытыгъагъэр, тэ, коммунистхэм, СССР-м 
инароднэ депутатхэм, тызэригъэщынэщтыр арэу къычIэкIын... Коммунистическэ партием илъэс тIокIитIум 
къехъурэ сыхэтыгъэшъ, а уахътэм къыкIоцI сищыIэныгъэ 
Iаджи, дэгъуи дэий, къыхэхъухьагъ, ау джащ нахь чIыпIэ 
хьылъэ сифагъэу къэсшIэжьырэп.
Тэр-тэрэу зэтшIэжьыгъэ-къыташIэгъэ шъхьакIом 
Москва сыдигъэсыжьыгъэп: сихьап-щыпхэр хьакIэщым 
къыщысыугъоижьыхи, джа мэфэ дэдэм тадэжь, Мыекъуа пэ, сыкъэкIожьыгъ. Ащ ыуж ныбжьи тызэмыжэгъэ хъугъэ-шIэгъэ гъэшIэгъонхэр тихэгъэгу къихъухьагъ. СССР 
хэгъэгушхом кIэух фэзышIыгъэ Беловежскэ мэзцунэ 

--- Page 423 ---

зэ хэсыгъор ахэмэ зэу ащыщыгъ. Ау, нэкIыгъэрэ шхэкIыгъэрэ зэрэшIэрэп зэраIоу, тэ, адыгэхэмкIэ, ар мафэу 
къытфычIэкIыгъ: Ельциныр Татарстан щыIэу "шъуфэштэщтым фэдиз шъхьафитныгъэ шъуштэ" зэриIуагъэр 
къызфэд гъэфеди, РСФСР-м хэхьэрэ республикэ тихэку 
хъуным ыуж тихьагъ. АщкIэ зишIогъэшхо къэкIощт "Комитет сорокар" хэкум щызэхащагъ. Ащ хэхьагъэх адыгэ 
кIэлэ гъэсагъэхэу КIэращэр, Хъунагор, Хъуажъыр, 
Абрэджыр, Бэрэтарыр, Шъхьэлахъор, Блэгъожъыр, 
Мэкъулэр, Сихъур, ХъуакIор, Емыжыр, Хэкужъыр, нэмыкIыбэхэр. Ахэмэ Адыгеир республикэ хъунымкIэ комитетым хэмытыгъэ Джарымэ Аслъан, автоном хэкум идепутатхэм ятхьаматэ щагъэгъуазэзэ, Iофышхо ашIагъ.
Адыгэ автоном хэкум идепутатхэм язэIукIэу республикэр зэхэщэгъэным иIоф зыщытегущыIэщтыгъэхэ мафэр, 
илъэс тIокIым къехъу тешIэжьыгъэми, непэ фэдэу сынэгу 
кIэт: дунаир фабэ, жъоркъ, ащ нахьи нахь жъоркъыжь 
зэIукIэр зыщыкIорэ залыр. Уахътэр щэджэгъоужым блэкIи, 
пчыхьэшъхьапэм риублэгъугъ. Депутат езэрэмыгъэхь-зэпеожь къэгущыIэм ирегламент-шапхъэр аухыгъ. Республикэм фэгъэхьыгъэ унашъор штэгъэнымкIэ пчъагъэр 
икъурэп, икIэрыкIэу Iэ къэIэтыным зыфагъэзэжьы. Ары 
къэси урамым тет, къэлэ пчэгум ит цIыф шъэ пчъагъэхэр 
къызэрэгъэбырсырых. Ахэр дгъэIэсэнхэ-тяушъыинэу 
Шъхьэлэхъо Абурэ сэрырэ мызэу-мытIоу такъыфычIэкIы. 
Республикэ Iофыр депутатмэ зыпхырамыгъэкIыкIэ, 
къычIэбэнэнхи, тызэбгырафынэу къытаIо. Джы депутат 
закъу республикэм икъыдэхын изымыгъэкъужьырэр. Ар 
Дорофеев генералыр ары. Автоном Республикэм "Советскэ социалистическэ" пымытхэгъэщтмэ, ыIэ къымыIэтынэу 
еIо. Зыфаер Дорофеевым зыфашIэкIэ, республикэр 
зэхэщэгъэным иунашъо депутатмэ янахьыбэмэ аштэшъ, 
Iэгу теошхокIэ кIэух фашIыжьы.
Адрэ депутатхэм афэдэу сэри сыпшъыгъэу Лениным 
ыцIэкIэ щыт площадым сыкъызихьэкIэ, гушIуагъом 
зэрихьэрэ кIэлэ купмэ Дорофеевыр аIэтыгъэу дадзыезэ, 
мэкуох: "Дорофеев генералыр, уцIыф заф, къытфэпшIагъэр тщыгъупшэщтэп, саугъэт зыфагъэуцурэм уфэд, ари 
пфэтшIыщт..."
ЗэрэхъурэмкIэ, зэуи арэп цIэрыIо узэрэхъущтыр сIозэ, 
сэ сигушIогъо-пшъыгъи унэм схьыжьыгъэ. 

--- Page 424 ---

Ау МосквакIэ джыри Iофышхо тапэ илъыгъ: Республикэ 
тиIэнымкIэ РСФСР-м и Апшъэрэ Совет къыушыхьатыжьын 
фэягъэ. А мафэр къэси, Джарымэ Аслъанрэ сэрырэ ащ 
тыхэлэжьагъ. Адыгеим изэкъуагъэп, Къэрэщэе-Щэрджэсми, Хакасиеми, Горнэ-Алтайми республикэ статус 
яIэнымкIэ Iофхэм а мафэм щатегущыIэщтыгъэх. РСФСР-м 
и Апшъэрэ Совет изэIукIэ-зэхэсыгъо ащ итхьаматэу Руслан 
Имранович Хазбулатовым зэрещэ.
Ащ ыпэкIэ Хазбулатовым адыгэ лъапсэ зэриIэр къысфыхигъэщызэ сигъэгъуащэщтыгъэпти, тиреспубликэ IофкIэ 
тызэдэгущыIагъэу ежь къыддыригъаштэщтыгъэми, ыпшъэкIэ зыцIэ къесIогъэ автоном хэкухэу крайхэм ахэтхэм 
автоном республикэ статус ятыгъэныр зымыдэщтыгъэ 
депутатыбэхэри хъоигъэх. Ащ фэдэ депутатхэм Iоф адэшIэгъэнымкIэ Джарымэ Аслъани, сэри, тидепутатхэу 
ЛIыхэсэ Мухьдини, ХъутIыжъ Аслъани, Нэхэе Аскэри 
тлъэкI къэдгъэнагъэп. МыщкIэ РСФСР-м и Апшъэрэ Совет 
и Президиум хэт тэтар тхэкIо цIэрыIоу, синыбджэгъу Ринат 
Мухамадиевым ишIуагъэ къыгъэкIуагъ: автономнэ хэкухэм 
яIоф Президиумым щытегущыIэхэ зэхъум, къыддыригъэштагъ, Поволжье республикхэм ядепутатхэми, нэмыкIхэми, ар цIыф лъэпкъ макIэхэм зафашIэкIэ, яполитическэ, 
экономическэ, культурнэ IофыгъохэмкIэ инэу зэрэлъыкIотэщтхэр ахэмэ афыкIигъэтхъызэ, иеплъыкIэ-шIошI 
агуригъэIуагъ.
Алфавит зэкIэлъыкIомкIэ Адыгеир апэ итыгъэти, тиIоф 
къазыхалъхьэм, къыддезыгъаштэ-къыддезымыгъэштэгъэ 
нэбгырэ заулэ къызэгущыIэхэ уж, шъэф голосованием 
даублагъ, ау сызыщыщынэщтыгъэ-сызэнэгуещтыгъэр 
къытэхъулIагъ: депутат голос зыхы-зыблыкIэ, пчъагъэмкIэ 
сыхэмыукъомэ, тиIоф пхырыкIыгъэп. Ар зымыдэгъэ депутатхэри чIыпIэ зырызхэм къащыбырсырхи, ушъхьагъу 
зэфэшъхьафхэмкIэ икIэрыкIэ голосованием къазыкIэдэухэм, регламентым къызэриIорэмкIэ, ар хъунэу Хазбулатовым ылъытэзэ, гущыIэ заулэ къыриIолIэжьи, Iофым 
къызытырегъэзэжьым, тызэрэпхырыкIыгъэр, республикэ 
статус зэрэтиIэр мониторым къыгъэлъэгъуагъ. Ау гушIогъу тыримыгъафэу сызыгосыгъэ Джарымэ Аслъан тэджи, 
игухэлъи къымыIоу, Хазбулатовым дэжь кIуагъэ, риIуагъэр 
Руслан Имрановичым къызеIожьыр ары зыфэкIуагъэр 
къызыдгурыIуагъэр.

--- Page 425 ---

- ЗэрэхъурэмкIэ, лъытэныгъэ зыфытиIэ депутатхэр, 
республикэм ыцIэщтымкIэ Джарымэм къыIорэр, тэрэз,- 
Хазбулатовыми Джарымэм къыдырегъаштэ.- "Адыгей ская республика" ыцIэным нахьи, ащ щыпсэурэ цIыф 
лъэпкъхэм ар зэрэзэдыряер "Республика Адыгеим" 
къетышъ, ащкIэ зэблэтхъужьынэу къэлъаIо. Сыд, депутатхэр, ащ шъузэреплъырэр? Тэрэз шъоIомэ, "Республика 
Адыгея" зэрэтIощтымкIэ шъуишIошI шъуиголосхэмкIэ 
къешъуIуалI.- АщкIэ джы зэкIэми къызэдырагъэштагъ, 
джащ фэдэ цIэхэмкIи адрэ республикэхэри пхырыкIыгъэх.
Джары, кIэкIэу къэптхын хъумэ, ащ ыпэкIэ къыфэтэджыгъагъэхэ пстэухэми ягугъу игъэкIотыгъэу къэсымышIыгъэми, "Республикэ Адыгеим" икъэхъукIагъэр. Ау 
ар зыпкъ игъэуцогъэнымкIэ, истатус лъапсэ фэшIыгъэнымкIэ, Президентыр хэдзыгъэнымкIэ, депутатхэр къэгъэлъэгъон-хэдзыгъэнхэмкIэ, Быракъыр, Гербыр къыхэхыгъэнхэмкIэ, Гимныр тхыгъэнымкIэ республикэ зэхэщэгъакIэм джыри Iофыбэ къыпыщылъыгъ.
Джыри сызыщыгъуазэ горэм игугъу къэсшIын. Гъусэ 
дэгъухэр икъотэгъухэу тиреспубликэ зэхэщэгъэнымкIэ, 
ар зыпкъ игъэуцогъэнымкIэ Iофышхо зэшIозыхыгъэ Джарымэ Аслъан, республикэм икъыдэхын депутатмэ яхэку 
Совет зыщытегущыIэщтыгъэхэ мафэм, къызэрэтефэу ыIэ 
къызэримыIэтыгъагъэр джы къызнэсыгъэм имышIухэм 
агъэунэшкIу. Сэ зыми ыжэ спхын-скудэнэу симыгухэлъми, 
онэшыр зымыгъэлъэхъущтым илъэхъу сыдигъуи хьазыр 
зэраIорэр къыдэслъытэзэ, ащ сишIошI-еплъыкIэ къесIуалIэ 
сшIоигъу. РСФСР-м и Апшъэрэ Совет тиреспубликэ иIоф 
щызэхафы зэхъум, ащ ыцIэщтым политическэ екIолIэкIэ 
чъэпхъыгъэ Джарымэм къызэрэфигъотыгъагъэм сыщыгъозагъэшъ, блэкIыгъэ хъугъэ-шIагъэу фамыгъэгъурэр 
джыри зэу сыгу къэкIыжьыгъ. 
Джарымэм Москва щишIэгъэ политическэ гулъытэр 
Мыекъуапэ къызэрэщежьэгъагъэм щэч хэлъэп. ЦIыф 
лъэпкъ пчъагъэ зыщыпсэурэ автоном хэкум урипащэ 
зыхъукIэ, ахэр зыщыбгъэгъупшэзэ, узщыщ лъэпкъ закъом 
уфэгущыIэ-зыфибгъанэ зэрэмыхъущтыр, нэмыкIмэ агу 
ехъырэхъышэ-гуцафэ къызэрэримыгъэхьащтыр арыщтын 
Джарымэ Аслъан ыIощт-ышIэщтымкIэ джа мафэм зызыфиIэжэгъагъэр. Чыжьэу плъэрэм инэплъэгъу зэрэмыбгъузэр ти Республикэ инепэрэ IофхэмкIэ ащ къыушыхьатыжьыгъ. СыхэукъонкIи мэхъу, ау джары сэ ащ еплъыкIэу 
фысиIэр.

--- Page 426 ---

КПСС-м и ЦК исекретарэу Г. П. Разумовскэм
сырегъэблагъэ. Ащ дэжь сыщыIэзэ, зигугъу
бэшIагъэу зэхэсымыхыжьыщтыгъэ
Н. А. Бэрзэджыр телефоным къытео 

--- Page 427 ---

Сергей Федорович Медуновыр зэрэсшIэщтыгъэ-сыкъызэришIэщтыгъэм фэдэу Георгий Петрович Разумовскэр 
Краснодар крайсоветым итхьаматэ зэхъум, зэ-тIо сэлам 
есхэу ыIапэ сымыубытыгъагъэмэ, зэIукIэ горэм сыкъыщыгущыIэу зэхимыхыгъагъэмэ, дэгъоу тызэрэшIэ-тызэнэIосагъ сIон слъэкIыщтэп. Ау КПСС-м и ЦК IэнэтIэшхо 
къызэрэщыфагъэшъошагъэр, тикрай ицIыф пIугъэба, 
сигопагъ. Медуновымрэ ежьыррэ тIэкIу зэрэзэфэмышIугъэр, ыгу Бэрзэджми къызэрэфэмыщэгъагъэ дэдэри, 
шъыпкъэми пцIыми сшIэрэп, IорIотэжькIэ зэхэсхыгъагъэ. 
ГущыIэ хадзэкIэ къэсэIо нахь, сэ ахэмэ язэфыщытыкIагъэ 
зэхэсфынэу къыстефэрэп - политикэр зыфэдэр хэти ешIэ, 
зэIущхыпцIэ-зэфэсакъ нахь, ащ ныбджэгъуныгъэ-шъыпкъэныгъэ уазфагу дигъэлъынэу ущымыгугъ.
Щэджэгъошхэ уахътэ горэм СССР-м и Апшъэрэ Совет 
къыщызгосыгъэ таджик кинорежиссерэу Давлатназор 
Худоназаровыр (ар ащыгъум Межрегиональнэ депутат 
купмэ ахэтыгъ, етIанэ СССР-м икинематографистхэм ятхьаматэу хадзыгъагъ, хэгъэгур зызэхэзым, Таджикистан ыгъэзэжьи, оппозицием ипащэмэ ащыщэу лъыгъэчъэ лъэпкъ 
заом зи къызыщыдэмыхъум, хэхьажьыгъэу къэбар зэхэсхыгъэ, ау кинофильм заулэ зыгъэуцугъэ, джыри зыгъэуцун 
зылъэкIыщтыгъэм ежь-ежьырэу зызэри гъэунэхъужьыгъэр 
сыгу къео) фойем сикIызэ, къыслъы джагъ:
- Щэджэгъуашхэм очъэ, мокIэ Разумовскэм къыплъегъэхъух.
- Тэ щыIа къыслъыхъурэр?

--- Page 428 ---

- СшIэрэп, къыплъезгъэжьэгъагъ... Муары Разумовскэри модэ щыт...
- Укъысфэягъэу аIуагъ, Георгий Петрович,- Разумовскэм сэлам зесэх уж, есIуагъ.
- ТызэIукIэнэу сыфэягъ, Исхак Шумафович. УиIофхэр 
сыдэу хъухэра, ори уиунагъуи сыдэущтэу щытха? УитхэнкIэ 
политикэм изэрар къыокIырэба? Дэгъу, дэгъу, сэгушIо ощ 
пае. Ащыгъум моущтэу тэгъэшIы: неущми неущмыкIэми 
макъэ къыозгъэIунышъ, нахь гупсэфэу тызэдэгущыIэн.
Разумовскэм сыкъызыкIэрэкIыжьым, гумэкIыгъом 
сыхэфагъ. Сыда ащ сызэрэрищыкIагъэр?.. Сыда къысиIощтыри есIожьыщтыри?.. Ар Iоф гузэжъогъугъэмэ, неущнеущмыкI ымыIоу, непэ къысиIоныгъи... Сегупшысэшъ, 
къызэрэсфэещтыр зыфэсхьын сшIэрэп... МакIа ахэмэ 
ашъхьэ къихьащтыр, узэрящыкIэгъэщтыр!.. Сызыфэгубжыжьы, сызэушъыижьы. Зэ, зэ Михалковымрэ Егоровымрэ 
яIоф джыри къысфырахьыжьэжьыгъэмэ шIэ?.. АщкIэ 
сишIошI ясIуи, тыухыгъэба... Хъугъэ ситхылъеджэ нэшъоупIыцIэ сыдешIэнэп, а Iофыр къызэрежьэгъэ-зэрэсыухыжьыгъэ шIыкIэр къыфэсIотэн.
Пчыхьэм сыхьатыр блым дэжь сителефон къытео, 
Джарымэ Аслъан ымакъэ зэхэсэхы:
- УиIофхэр сыдэу хъухэра?
- Телевизорым къытырэ пчыхьэ къэбархэм сядэIу.
- Ащыгъум уителевизор гъэкIуаси, къыосIощтым 
уишъыпкъэу къедэIу. БэмышIэу ЦК-м къыришIыкIи, къыуапэсыщт IэнатIэм укъезэгъынэу, ащкIэ сэри сыкъыбдэгущыIэн-утезгъэгушIухьанэу Егоровыр къысэлъэIугъ.
- Сыд IэнатI?
- Москва къыщыдэкIырэ "Октябрь" журналым уриредактор шъхьаIэнэу ары.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! - зэхэсхыгъэм сыкъыкIигъэкуукIыгъ.- "Октябрэм" иредакторыгъэхэр ошIа?.. 
Горькэр, Панферовыр, Кочетовыр... Сыд адэ епIуагъэр?
- О ащ къепIолIэщтыр сымышIэу сыд есIон?
- Дэгъоу пшIагъэ зэрэмыгъэгугъагъэр. А IэнэтIэшхор 
сэ къысапэсынэу сыхэта?..
- Шъуилитературэ Iофыгъо-зэхэтыкIэмэ сэ сащыгъуазэп, ау къыпфытеощтыхэшъ, о япIощтым егупшыс.
ОшIэ-дэмышIэ къэбарэу къысфыкъоугъэм зэрымыры 
сишIыгъ: телевизорыр хэзгъэнагъ, згъэкIосэжьыгъэ, 

--- Page 429 ---

шъхьаныгъупчъэм сыкIэрыхьагъ, сыкъыкIэрыкIыжьыгъ. 
Унэ зэтешIыхьагъэм сикIыни хьакIэщым зыщысплъыхьанэу 
сэIо шъхьакIэ, къытемыорэ телефоным сеIажэ. Сыхьатыр 
им ехъугъ. Сыкъэзгъэлъэтэгъэ телефоным итрубкэ къэсэпхъуатэ.
- Привет, Исхак,- писательхэм я Союз иправление 
исекретарэу Валерий Поволяевыр ары,- Сергей Владимирович Михалковыр къыпфытеуагъэба? Къыпфытеощтышъ, трубкэр сэгъэтIылъыжьы, ау къыуиIощтым тытегущыIи, зэдедгъэштагъэшъ, къезэгъ, ащ шIу уелъэгъу.
Михалковым ишIэ мы Iофым зэрэхэлъыр къызызгурэIом, тIэкIу сыIэсэжьэу езгъэжьэгъагъэми, зыгу шIу 
къысфилъ нахьыжъым сыдэущтэу хьау есIощта сIозэ, 
икIэрыкIэу сигумэкIмэ зыкъызжэхатэкъожьыгъ. Къысфытеогъэ Михалковым кIэкIэу къысфигъэпытагъ:
- ЦК-м иIофышIэу Егоровым къыуиIощтым къезэгъ. 
ЛъэкъоцIэ заулэу яттыгъэм щыщэу, сицыхьэ зэрэтелъыгъэу, оры зыцIэ къыраIуагъэр.
- Ары шъхьакIэ, Сергей Владимирович, журналым 
иглавнэ редактор Ананьевыр?..
- Журналыр зиер РСФСР-м иписательхэм я Союз, ащ 
ипэщэщтыр тэры зыгъэнафэрэр, тэры тезыщырэри... 
Неущ сыхьатыр пшIым ехъулIэу Союзым къакIо, пIощтпшIэщтмэ нахь татегущыIэщт. Бондареври мы Iофым 
щыгъуаз.
Сыда сшIэщтыр?.. Хэта сызэупчIыжьыщтыр?.. Сыхьатым сызеплъым, им ызыныкъу. Ардэдэм Дэгужъые Виталий сыгу къэкIыгъ. Ащ нахь упчIэжьэгъу дэгъу тыдэ къисхын! 
Сызыфытеуагъэм зыкъесэгъэшIэжьышъ, есэIо:
- Неущ пчэдыжь сыпIумыкIэ хъущтэп.
- Ащ фэдэу огузажъомэ, джыдэдэми тызэIукIэн, 
сикабинет сис.
Фэсхьыгъэ къэбарыр Дэгужъыем зыфэсэIуатэм, 
нэшIукIэ къысэплъызэ, къысиIуагъ:
- Ащ фэдэ IэнатIэр къыуапэсыныр дэгъу, шъуаш, 
сигуапэ, ау узэрэфэмыери къызгурыIуагъ. А къэпIуагъэхэр 
ушъхьагъу хъущтхэп. Къыуапэсрэ IэнатIэмкIэ зызэрэпшIоцIыкIужьыр къыокIурэп. УигъэшIэ сэнэхьаткIэ гъогушхо 
къэпкIугъ: Литературнэ институтымрэ КПСС-м и ЦК и 
Апшъэрэ партийнэ школ ижурналист къутамэрэ Москва 
къыщыуухы гъэх. СССР-мрэ РСФСР-мрэ я Къэралыгъо 

--- Page 430 ---

премиехэм урялауреат, Адыгеим иписательхэм я Союз 
уритхьамат, МосквакIэ РСФСР-м иписательхэм я Союз 
итхьаматэ уригуадз, СССР-м и Апшъэрэ Совет, Краснодар 
краимрэ Адыгэ хэкумрэ япартийнэ комитетхэм япленуммэ 
уахэт. Узэрэгушхон Iоф нэмыкI пшIагъэп. Къыуапэсырэ 
IэнатIэм уфэмыкIэщыгъомэ, ащ узэрэфэмыем ышъхьэ 
Iушыгъэ хэлъэу къыпщыгугъырэмэ афипхымэ, лъэныкъуитIумкIэ рэзагъэ шъуазфагу дэлъэу шъузэбгъодэкIыжьыщт. 
Хьау пIомэ, нэмыкI ушъхьагъушIу горэм тегъэгупшыс.
- "Октябрэр", Виталий Хусенович, урыс журнал 
шъыпкъ...- сызыгъапэщтыгъэ ушъхьагъур къызжэдэлъэтыгъ.
- Ары мыхъухэщтыр,- щхыпцIызэ, Дэгужъыем къыпиупкIыгъ.- ЗэрэхъурэмкIэ, Михаил Сергеевич Горбачевым сэ силъэпкъыгъэ "адыгейцэкIэ" фэбдзыгъагъэр 
ор-орэу иоутыжьы.
- СшIэрэп ащыгъум, "Дружба народов" зыфаIорэ 
журналым фэдэ горэ РСФСР-м къыщыдэтымыгъэкIыщтмэ... Ар сэ нахь къысэкIущтыгъэ...
- Джы уишIоигъоныгъэ нахь благъэу укъекIолIагъ.- 
Ежь Виталий Хусенович къыIуагъэм кIэух къыфишIыжьыгъ: - 
Ау ащ фэдэ журнал къызыщыдагъэкIын уахътэп непэ 
тызхэтыр. Джар IэубытыпIэ дэгъу. Тятэ зэриIоу, уицаци 
мылыцIэу уили жъагъэу узыхэфэгъэ Iофым ухэкIыжьыщт.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, Михалковым дэжь сыкIонэу 
зызгъэхьазырызэ, "Октябрь" журналым ипшъэдэкIыжь 
секретарэу синэIосэгъэ Инна Назаровар къысфытеуи, 
къысэушъыигъ:
- Журналым укъытфагъакIоу къэбар зэхэтхыгъэшъ, 
Исхак Шумафович, зыхэмыгъэукъу. Ананьевыр, ощ фэдэу 
СССР-м инароднэ депутатышъ, иIэнатIэ афыIукIыщтэп.
- Тхьэуегъэпсэу, зыжъугъэрэхьат, сыкъызэрэмыкIощтыр къышъосэIо.
Редактор IэнатIэм икъэбар ащ нахь чыжьэ мыIоу, 
Михалковыри готхэри, ахэмэ Егороври зэрахэтыжьэу, 
дэгъоу къысэгыйхи, джаущтэу ухыгъэ хъугъэ. Разумовскэм 
ыдэжь сызыфырагъэблэгъагъэр, имыщыкIэгъэ гуцэфэ 
Iаджи сшъхьэ къитэджэгъагъэми, армырэу къычIэкIыгъ. 
Ау "Октябрэм" иредактор шъхьаIэу Ананьев-депутатым 
иIэнатIэ къазэрэфимыгъэтIылъыщтыр сшIэзэ, "къысапэсыгъэм" сыземызэгъым, сэ счIыпIэкIэ РСФСР-м иписательхэм я Союз иправление тхылъыпIэкIэ ыгъэнэфэгъагъэ 
Владимир Личутиным сызэресэмэркъэугъагъэмкIэ сикъэбар къэсыухыжьын: "ТхылъыпIэ унашъокIэ "Октябрэм" 
иегъэшIэрэ редактор Личутиныр, сэлам!" "А черкес 
тхьагъэпцI, сэ сызыфагъэделагъэ IофымкIэ о уIушэу укъычIэкIыгъ!.." - ежьыми къысфидзыжьыгъагъ.
Разумовскэм иприемнэ сызехьэм, егъашIэм синэIосагъэм фэдэу, сцIэрэ сятэ ыцIэрэ къыриIозэ, секретарыр 
нэгушIоу къыспэгъокIыгъ:
- КъакIо, Исхак Шумафович, къэтIыс. Михаил Сергеевичым ыдэжь Георгий Петрович ыщагъэшъ, къэкIожьыфэ 
уежэнэу къыолъэIугъ. Узгъэзэщынэп, щай уезгъэшъон...
Сыхьатым къехъугъ Разумовскэр Горбачевым дэжь 
къызытыр. Щаибжъи сешъуагъ, нэмыкIи къысфаригъэхьынэу сызихьакIэм къысеIо. Приемнэм ит телефоным 
ымакъи зэпыурэп, къытеорэмэ секретарым ариIожьырэр 
зэхэсэхы. Хэт къытеуагъэми, шъырытэу дэгущыIэ, ау 
сыхьатныкъом къыкIоцI тIо къыфытеуагъэм къэкIожьыгъэп 
риIозэ зэрэдэгущыIэжьыгъэмкIэ, ащ ыгу зэрэфэмышIур 
къызгурыIуагъ. ТIэкIурэ тыщысыгъэу джыри телефоныр 
къытеуагъ, зыдэгущыIэрэм, ерагъэу зызэрэфиIажэрэр 
дасшIэзэ, мырэущтэу реIо:
- Товарищ Берзегов, укъызэрэфытеорэр Георгий 
Петровичым есIуагъ, плъэкъуацIэ зэрыт тхылъыпIэри истол 
фытеслъхьагъ...- Трубкэр зегъэтIылъыжьым, сэ къысфыпигъэхъожьыгъ: - Мыр шъуиапэрэ секретарыщтыгъэр 
ары. Иконсулыгъэ Болгарием щиухыгъэшъ, Георгий 
Петровичым IукIэ шIоигъу, мафэм тIо-щэ къытео...
Сызыщысыр сыхьатырэ ныкъорэ фэдиз хъугъэу Разумовскэр Горбачевым дэжь къикIыжьи, сызэрэзэригъэжагъэр зэрэшIоемыкIур къысиIозэ, икабинет сырищагъ. 
ШъхьаныгъупчъэмкIэ щыт столышхом тыкIэрытIысхьагъ, 
хьалыжъые гъугъэ цIыкIухэр зигъусэ щай бжъитIури къагъэси, тешъозэ къэупчIагъ:
- Сыдэу ущыта, Исхак Шумафович? СССР-м и Апшъэ рэ Совет чанэу узэрэхэлажьэри сэшIэ. Адыгеим сыд 
щаIорэр, щашIэрэр? Хъут Малич Салиховичыр зэрэщымыIэжьыр сыгу къеуагъ, цIыфышIугъ, IофшIэкIо дэгъугъ.
- Ары, Георгий Петрович, сэри сыгу къео Малич 
Салиховичыр къызэрэтхэмытыжьыр, лэжьэкIуагъ, цIыф 

--- Page 431 ---

гъэсэгъагъ. (А мафэми джы къызнэсыгъэми сшIогъэшIэгъоныгъэр къэсIон: тихэку щыщэу Хъут закъор ары Разумовскэр къызыкIэупчIэгъагъэр). Адыгеим иIофхэми 
уязэгъыщт, тэри, хэгъэгум тыщыщба, перестройкэм 
тызэлъиштагъ, Краснодар крайри ары.
- Партием и Краснодар крайком иапэрэ секретарэу 
Полозковым адыгэмэ ятарихъ зэриукъорэм фэгъэхьыгъэу 
дэуабэ Адыгеим къытфекIы. Шъачэ имэфэкI юбилей ары 
ахэр къэзгъэпIэжъыгъэигъэхэр. О ащ еплъыкIэу фыуиIэр 
сшIэнэу сыфэягъ.- Ардэдэм телефоныр къытеуагъ.- 
Къысфэгъэгъу, къэзышIырэр Михаил Сергеевичыр ары.- 
Кабинетым сыкъикIыжьынэу сызежьэм, сыщысынэу Iэ 
къысфишIыгъ. 
- Бразаускас удэгущыIагъа, Георгий Петрович, исъезд 
щырахъухьащт унашъомкIэ шъыпкъа къыIорэр? - Горбачевым ымакъэ ителефон зэIухыгъэкIэ зэхэсэхы.
 - Ары, Михаил Сергеевич, сыдэгущыIагъ, зэкIэри 
дэгъоу зэшIокIынэу сыкъигъэгугъагъ. 
- Аущтэу еIомэ, дэгъу... Моу садэжь къычIахь... 
- Щысыгу, щай ешъу, Исхак Шумафович, сэ джыдэдэм къэзгъэзэжьыщт,- къысэлъэIугъ Разумовскэр.
Советскэ Союзым икъэралыгъо Iофхэр зыщызэрагъакIорэ партийнэ кабинетым сизакъоу сисына, бысымым 
сыкъыдекIы, ау Разумовскэр бэрэ къэтырэп, тигущыIэ 
икабинет щыпытэдзэжьы:
- Къысфэгъэгъу, Исхак Шумафович, сыкъыодэIу.
- СишIошI пшIэнэу уфаемэ, Георгий Петрович, сыкъызыфебгъэблэгъагъэм фысиIэ еплъыкIэри нэмыкIхэри 
шъхьэихыгъэу къэсIон. Полозковым непэрэ политическэ, 
экономическэ, культурнэ IофшIагъэ краим щыримыIэу 
сIорэп, партийнэ ныбджэгъугъэ нэфэIуагъи ащ фысимыIэу 
щытэп. Ау адыгэ тарихъымкIэ Пшызэ шъолъыр шIэныгъэлэжьмэ аIорэ-атхырэмэ зыдарегъэхьыхы. Адыгэ автоном хэкум къешIэкIыгъэ къалэхэм, станицэхэм къэзэкъ 
гъозэрыплъхэр щагъэуцу, адыгэ чIыпIацIэхэр зэблахъух, 
зыми тыщымыщэу уашъом тыкъизыгъэм фэдэу адыгэхэр 
зэунэхъулIагъэхэ Урыс-Кавказ заор щымыIагъэу, шъхьафит тызэрашIыжьыгъэмкIэ тыгушIонэу къытаIо. Ахэр зэкIэ 
къэзыушыхьатыхэрэр Полозковыр Адыгеим къакIуи, 
тицIыф гъэсагъэмэ, шIэныгъэлэжьмэ заIокIэм, трибунэм 
къызэрэтырафыгъагъэр ары.

--- Page 432 ---

- Ар апэрэу зэхэсэхы...
- Курскэ, Тамбов, Воронеж, Смоленскэ губерниехэм 
къарыкIыгъэ урыс дзэкIолIхэу гын чIыунэр къэзгъэуагъэхэм, 
Архип Осиповым фэдэхэм шъукъаухъумагъ, ахэмэ лъытэныгъэ-шъхьэкIэфэныгъэ афэшъушIынэу къышъутефэ 
Полозковым зеIом, щысхэр къызэрэгъэбырсырхи, фадагъэп.
- Шъыпкъэмрэ пцIымрэ зызэпэбгъэуцукIэ,- зэхихыгъэм хэгупшысыхьэу тIэкIурэ щыси, Разумовскэм къыIуагъ,- ащ фэдэ мыхъун къызыпыкIыщт Iофыгъохэр 
къыгъэтэджыщтых.- ЕтIанэ сызэжагъэ-сызэмыжагъэм 
игугъу къысфишIыгъ: - Уистатьяу "Не стесняйтесь добро ты" зыфиIоу "Советскэ Россием" къыхиутыгъэм седжагъ.
- Угу еIугъэба, Георгий Петрович? - занкIэу сеупчIыгъ.
- Хьау, ащ мыхъун хэслъэгъуагъэп, хэти зыфэшъыпкъэм ишIошI къызыщыриIотыкIырэ уахът тызхэтыр. Краймэ 
ахэт автоном хэкухэм автоном республикэ статус яIэным 
игъо къызэрэсыгъэм политикэм, экономикэм, культурэм 
алъэныкъокIэ лъапсэ къафэошIышъ, тызыдэкIорэ лъэныкъом диштэщтмэ, зэрэхъурэм теплъын...
Джахэми, нэмыкI политическэ Iофыгъо зэфэшъхьафхэми тишIошI ятIуалIи, гуфэбэныгъэ тазыфагу дэлъэу 
Разумовскэмрэ сэрырэ тызызэбгъодэкIыжьыгъэм сыхьати 
темышIагъэу, театрэм щыIэгъэ сишъхьэгъусэ Сэчнэт разэу, 
сызэрэкIымыгъугъэр игукъаоу, унэм къихьажьыгъ.

--- Page 433 ---


Къэралыгъо Совет - Хэсэ зэхэщэныр,
депутат хэдзынхэр. Джарымэм шIу къысфишIэзэ, 
"иягъэ" къысегъэкIы. Президентыщтхэм
зыкъагъэлъагъо, апэрэ президентэу
Джарымэ Аслъан хадзы
Республикэм и Гимн гущыIэхэр сэтхы
Тижурналхэм ястатус
Къэралыгъо унашъокIэ тэгъэпытэ 

--- Page 434 ---

Силитературнэ сэнэхьат чIэздзыжьи, политсэнэхьатым 
зестыжьыгъапэу бэмэ къашIошIы: ар зыгу къеорэмэ занкIэу къысаIо, къыздезгъаштэхэрэри макIэп. Зыхэхьагъэ 
политикэм IэнэтIэшхо горэ къыщыфагъэшъуашэмэ тхылъхэр джыри нахьыбэрэ къыдэкIыщт аIошъ, ар къыздамыгъэхъунымкIэ сыдзырэ лъэбэкъу пэпчъ сызэшIокIырэ 
тхакIомэ къалъытэзэ, къысфычIэплъых, мышъо-мылхэри 
сфагъэIух.
Ащ фэдэ къэбархэр къызысэIужьхэрэм, сищыIэныгъэ 
щыщ хъугъэ тхэн сэнэхьатыр сыдрэ политическэ IэнатIэкIи 
зэрэсымыхъожьыщтыр къызгурымыIорэмэ, политикэ 
Iофмэ сагъэгумэкI-сагъэпшъыми, мэфакIэм сыкъыдыкIэтаджэзэ, тарихъ тхылъэу "Адыгэхэр" зэрэстхырэм, ащ 
къыкIэлъыкIощтхэм сызэрягупшысэрэм щымыгъуазэмэ 
гукIэ садэхьащхы. Ау къысашэхэрэр зэрэмышъхьаукъэхэри, ошIэ-дэмышIэкIэ къызэрэсфыкъоукIыщтхэри къызгурэIо.
Джы тIэкIу сызышъхьэщыкIотыкIыгъэ политическэ 
къэбармэ, ахэмэ сищыIэныгъэ тхэн лъапсэ мафэ къэс 
зэрагъэпытэрэр зыдэсшIэжьызэ, къапысыдзэжьын. 
- Республикэм и Къэралыгъо Совет - Хасэ уридепутатынэу сыда зыкъызыкIэмыгъэлъагъорэр? - депутатмэ 
якъэгъэлъэгъон зыщежьэгъэ мафэ горэм Джарымэ Аслъан 
къысэупчIыгъ.
- Икъунба сызэрэдепутатыгъэр.
- Ар пIоу оркъныкъо зымышIыжь, уидепутат IофшIакIэ 
тищыкIэгъэщт, цIыфмэ уашIэ, уасэ къыпфашIы, узыфэе 
хэдзын къэгъэлъэгъуапIэм иуцу, тэри зэрэтфэлъэкIэу 
тыбдэIэпыIэщт.
Сыда сшIэщтыр? Хабзэм сыриIофышIэщта, хьауми 
илъэс пчъагъэм сызыфатхэрэ цIыфхэм сырятхэкIощта? Ащ 
фэдэ фэгуитIу чIыпIэ сызифэкIэ, сянэ игущыIэхэр сыгу 
къэкIыжьых: "УзыфыщыIэ-узыфэпсэурэр пшъхьэ закъоп. 
УкъызыхэкIыгъэ уилъэпкъырэ уиунагъорэ гъэразэ. ЦIыфым 
урищыкIагъэмэ, къызэрэпщыгугъырэр фашI, пфызэшIомыкIыщтымкIэ гугъапIэ емыт, ар пIэ къызыфимыхьащтыр 
гурыгъаIу, зитхьаусхэ къыозыхьылIэрэм едэIу, зэпымыгъэу, 
илыуз-гукъао угукIи пшъокIи дэгощ". Сятэжъ зыфэшъыпкъагъэ сызыфипIугъэ хэгъэгур щымыIэжьыми, ащ ичIыгуи, 
иуашъуи, итыгъи зыми стырихыгъэп, фысиIэ шъыпкъагъэр 
сыгуи зэрилъ, спси зэрэхэлъ. 
Илъэс щэкIым къехъугъэу сихэдзэкIо цIыфхэм сырялIыкIошъ, сызшъхьамысыжьэу къыстефэрэр, сфэлъэкIырэр 

--- Page 435 ---

афэсшIагъ. А уахътэм къыкIоцI зэшIосхыгъэ Iофыгъохэм 
япчъагъэ къэслъытэжьышъунэп, зыфэсшIагъэхэм яхьалэл, 
сэри ар къабыл сфэхъун сIозэ, зэскущт депутат IофымкIэ 
зыкъэзгъэлъэгъонэу исхъухьагъ. Ау мыщ дэжьым къэIогъэн фае: ащ къыпыкIыщт бырсырым, гузэгъабгъэм, сэ 
зэрысшIэрэм фэдэу, сишъхьэгъуси щыгъуазэти, еплъ, 
узэрэфай къысиIуагъ нахь, нахьыпэрэ шIыкIэу сытыригъэгушIухьагъэп. Загъорэ шъхьэгъусэм узэредэIун фаер 
шIэхэу къызгурыIуагъ: ор-орэу хыуаем зызыхэбдзэжьы кIэ, къыпкIэлъыджэхэрэм яшIуагъэ къызэрэуамыгъэкIыжьыщтыр сэр-сэрэу хэдзын мафэхэм зэхэсшIэжьыгъ. 
Апэрэ уахътэм къызгурыIощтыгъэп, етIан ныIэп джа къысашэщтыгъэхэр зэрэмышъхьаукъэщтыгъэхэри, ошIэдэмышIэ кIэ къызэрэсфыкъоукIыщтхэри къызызгурыIожьыгъэр.
"Комитет сорокам" ишIуагъэкIэ къыдэхыгъэ хъугъэ 
Мыекъопэ лъэпкъ хэдзыпIэм Емыж Руслъанрэ сэрырэ 
тызэдиуцуагъ. Емыжыр Адыгэ хасэм ыцIэкIэ макIо, сэ джа 
тызыщыхадзыщтым щыпсэухэрэм ацIэкIэ сыкъагъэлъэгъуагъ. ЗэкIэри дэгъу фэд, ау сихэдзэкIощтмэ саIукIэ къэси, 
ахэмэ зиIоф ахэмылъ нэбгырэ заулэхэр ахэсэлъагъо, ахэмэ 
ауIушыгъэ хэдзакIомэ ащыщхэм сызэмыжэхэрэ упчIэхэр 
къысарагъэтых, сэри агу къызэрэсфэмышIур къызхэсымыгъэщэу джэуап ясэтыжьы. Ау лIыжъ горэм къыситыгъэ 
упчIэр зыфэсхьын сшIагъэп:
- Адыгэ Республикэм ипарламент уритхьамэтэнэу 
ухадзымэ, пфызехьашъуна?
- Ащ фэдэ гухэлъ сиIэп, ау уиупчIэ лъапсэ, мышъэфмэ, 
сшIэнэу сыфай.
- Шъэф хэлъэп ащ. Зымафэ къыппыщыт Емыжым 
тызыIокIэм, утхьамэтэнэу узэрэфаер игъусагъэмэ ащыщ 
горэм къытиIуагъ.
- Адэ шъыпкъа республикэм щызэхэщэгъэ националистическэ Адыгэ хасэм удепутатынэу укъызэригъэлъэгъуагъэр? - ардэдэм нэмыкI гори къысэупчIыгъ.
- Апэрэ упчIэр згъэшIагъозэ,- къысфадзыгъэ гущыIэ 
гуаор сыгу къызэреуагъэр къызыхэсымыгъэщэу тIэкIу 
сыIущхыпцIыкIыгъ,- джыри нахь гъэшIэгъоныжь зэхэсхыгъэр. Ау узгъэгумэкIырэм изытет шъыпкъэ къэсIон: тиреспубликэ националистическэ Адыгэ хасэ итэп. ЗыцIэ къепIогъэ Адыгэ хасэм ипшъэрылъ нэмыкI шъыпкъ: адыгэмэ 

--- Page 436 ---

якультурэ, абзэ, яшэн-хэбзэ зэхэтыкIэ, яжъ-нахьыкIэ, 
ябзылъфыгъэ-хъулъфыгъэ зэфыщытыкIэхэм, нэмыкIхэм 
ар апылъ. Сыушъэфырэп, шъыпкъэри къышъосIон: джа 
Адыгэ хасэм сэри сыхэт, ау арэп сцIэ къезыIуагъэр, шъуи 
я 10-рэ совхоз ары сыдепутатынымкIэ сыкъэзгъэлъэгъуагъэр. Цыхьэ къысфэшъушIымэ, сидепутат опыт къыдэслъытэзэ, шъуифэIо-фашIэхэм ащыщхэмкIэ сишIуагъэ къышъозгъэкIын слъэкIыщт.
- СССР-м и Апшъэрэ Совет уридепутатыгъэти, хэгъэгушхом изэхэгъэзынкIэ уишIуагъэ дэгъоу къэбгъэкIуагъ! - джа лIыжъ дэдэр джыри сыгу къыхэуIагъ.
- Зэ шъубыяужь! - сыгу зэрэпыузыкIырэр къышIагъэм 
фэдэу бзылъфыгъэ хэкIотагъэ горэ къыдэкIи, хэдзакIомэ 
апашъхьэ къиуцуагъ.- Сыда мы тхэкIо-цIыфышIур зыфежъугъэзыгъэр? О апэ узэритэу, Дмитрич, Ельциным 
дежъугъашти, ащ зэхежъугъэшIыхьагъэр МэщбашIэм 
тешъолъхьажьы ара? Тхьапшрэ тхылъмэ шъуядж къышъуаIуагъа, библиотекэм шъурагъэблэгъагъа!.. ШъукъедэIу мыщ иусэу "ШIугъэ" зыфиIорэм сыкъышъуфеджэщтышъ, ар зыгу къиIукIыгъэм цыхьэ фэтшIымэ, тыкъигъэпцIэщтэп.
Сыдэу шIушIэныр тимакIэу къэтхьыра,
Мыдэ, умышIэмэ, тимыIэм фэд.
ШъушIагъот шIушIэныр гум зэрэрихьрэр,
СигъэшIэрены ар иорэд.
АщкIэ зэгорэм шъупсалъэу шъуежьи,
НэпщэшIукIэ шIугъэм зэгорэм шъуепщи,
ШIугъэр зыфэдэр къыжъугурыIощт,
IэшIугъэу хэлъри псэм къышъуиIощт.
Загъорэ ащкIэ тыхьарамыщэшъ,
ПсыфалIэ тэлIэ пIонэу къэтэхьы.
Зыгорэм ощхыр, ощхышхор щещхы,
ТызкIигъэхъопсэу ыми къытфехьы.
Ау тидунае, мы дунай дахэм,
Тызэрэфаеу тиIоф щыщытэп:
ТэмитIу зыготри кIэхъопсы лъагэм,
Мо тишхончыщи гупсэфэу щылъэп.

--- Page 437 ---

Мэхьэнэ лъапсэу шъуишIушIэ хэлъыр
Ежъугъапш хьалыгъум, тыгъэм фэжъугъад.
Къыжъудигъэхъущтышъ шъушIэм гухэлъыр
ШъуишIушIэ шIушIэр хэшъорэгъуат.
Тыгъэпс нэфыпсыр типчэдыжь мафэ
ЗэритэкъокIэу чIылъэм къыфэкIо.
УишIугъэ сежэ цIыфым къыреIо.
Сыдэу ар ащкIэ, ащкIэ ар зафэ!
Бзылъфыгъэм иусэ къеджэн къызеухым, зэдырагъаштэу щысхэр гугъэпIэ Iэгу къысфытеогъагъэхэми, 
ишIуагъэ къэкIуагъэп. Хэдзыныр зыщыкIорэ мафэр сэркIэ 
зэрэмыгугъапIэр сицыхьэшIэгъу ителефон къытеуакIэкIэ 
къызгурыIуагъ:
- ХэдзыпIэ Iухьагъум къыщызэрэугъоигъэхэ ныбжьыкIэ заулэхэм ощ пае, Исхак Шумафович, шъхьэихыгъэу 
мыхъунхэр хэдзакIомэ ащыраIо, укъакIоу хъурэр зэхэтфыгъэмэ дэгъугъэ. ЕтIани Емыжым фэгъэхьыгъэ щытхъумрэ о къыохьылIэгъэ гущыIэ мышIухэмрэ зэрыт тхылъыпIэ-джэпсалъэри хэдзакIомэ яунэ почтэмэ къадахыгъэх.
- ЕмыкIу къысфэмышI, ащ фэдэ нэпэнчъэгъэ Iоф хэдзыныр зыщыкIорэ мафэм зэхэтфыныр къезгъэкIурэп, 
зэспэсыжьырэп. Ар тихэдзакIомэ афэсэгъазэ, зэрэфаехэу 
титIуи къытпэрэгъокIых. Хэдзыным щашIэрэ мыхъунхэр 
зэхэзыфынхэри тиIэх... Ау джа зыфэпIогъэ тхылъыпIэр 
неущ къысIэкIэбгъэхьэгъагъэмэ дэгъугъэ...
КъысашIагъэр сыгу къеозэ, чэщыр исхи, къыкIэлъыкIогъэ мафэм тIуми - Емыжымрэ сэрырэ - тызэрэпхырымыкIыгъэм икъэбар сшIагъэ. Ау сэ къысфэгъэхьыгъэу джа 
тхылъыпIэ-псалъэ нэкIубгъо лъэныкъом итыр ыуплъэкIунэу 
республикэм ипрокуратурэ естыгъ. Ащ фашIыгъэ кIэухыр 
ары зэкIэми анахь гъэшIэгъоныжьыгъэр: тхылъыпIэм итыр 
зэхэзгъэуцуагъэр, хягъэутыгъэнымкIэ ыпкIэ лъызытыгъэр 
Адыгэ хасэр арэу къычIэкIи, прокуратурэм ышIыгъэ унашъом сыщимыгъэгъуазэу Iофыр Мыекъопэ судым рити, 
ащ сыращэлIагъ. Судым къекIолIагъэмэ сахэплъэшъ, 
хэдзын лъэхъаным къыздекIокIыщтыгъэ нэбгырэ заулэхэри, 
хасэм щыщ нэбгырэ зытIущи ахэсэлъагъо. Сымылъэгъурэр 
Адыгэ хасэм итхьамэтэ Шъхьэлэхъо Абу. Ар игуадзэ 
ышIэгъэ мыхъуным зыщагъэгъуазэм, къызэрэздэзекIуагъэхэр шIошъхьакIоу зэрэгубж-зэрэцIэцIэгъагъэр, иIэнатIи 

--- Page 438 ---

ыгъэтIылъыжьынэу зэрэрихъухьэгъагъэр етIан ныIэп ежьми 
нэмыкIхэми къызысаIожьыгъэр. ЗэрэхъурэмкIэ, "судым 
естыгъэ" купыр сэры къызыфычIэплъырэр. Аущтэу хъунэу 
сшIагъэмэ, сэри сыныбджэгъунчъэ-пкъэулэунчъэп, шъыпкъэныгъэ къыздызиIэ готэгъухэри къыздэсщэныгъэхи. Сэщ 
нахьи сиIофмэ нахь ащыгъозэ сицыхьэшIэгъуи мыщ къырагъэблэгъагъэп.
Судыр тапашъхьэ къызэритIысхьагъэм лъыпытэу 
сыкъэтэджи, сеупчIыгъ:
- Ваша честь, сэ сы МэщбэшIэ Исхьакъ, Шумафэ 
сырикъу, сыкъызэрэшъущэгъэ тхылъыпIэмкIэ - сыдэогъу, 
мыдрэхэм ащыщхэр, къызэрэсщыхъурэмкIэ, сырядэогъу. 
ТиIофмэ зэхэшъуфыщтыр, сэ ситхьаусыхэ зэсхьылIагъэр 
прокуратурэр ары нахь, судыр арэп. СицIыфыгъэ напэ 
къэзыухъумэщт къысшIошIыгъэ органым селъэIугъ нахь, 
сызыхэт Адыгэ хасэм дао зэрэфысимыIэмкIэ теубытагъэ 
хэлъэу къэсэIо. Ащ фыуиIэ еплъыкIэр сшIэнэу сыфай. 
Ситеубытэгъэ гущыIэ лъэIу судым зызэхехым, къытхаплъ-къытхаплъи, сэ къысфэгъэзагъэу къыIуагъ:
- Аущтэу уигущыIэ лъэIу къызэрэбгъэуцурэ шIыкIэмкIэ узафэшъ, джащ тиIоф щытэухы. УиIофкIэ зиунашъо 
ущызымыгъэгъозэгъэ прокуратурэм тишIошI гъэнэфагъэ 
голъэу тэри макъэ едгъэIужьын.
Джар ихъукIэ-шIыкIэу Емыжымрэ сэрырэ ащ ыуж 
прокуратурэми тырамыгъэблэгъэжьэу, шъор-шъорэу 
шъузэрэзэгурыIожь аIуагъэу къычIэкIын, тихэдзын Iофхэр 
тыухыгъэх. ШIуагъэ зыхэмылъ адыгэ зэнэкъокъу-зэпэуцуныр титIуи къызэфэтымыIэтыжьэу, гъэсэпэтхыдэ ар 
тфэхъугъэщтын, тызэфэшIу-тызэныбджэгъоу бэрэ 
тызэIокIэ, хэгъэгум, адыгэмэ яIофыгъомэ татегущыIэ, 
тызгъэгушIори тызгъэнэшхъэири макIэп. Аущтэу джы титIо 
тызэфыщытми, адыгэ зэпео-зэфычIэтIэжьыр тэ къытщыуцугъэу, ар адыгэ щыIакIэм хэзыгъэу сфэIощтэп.
Ситхыгъэ зесымыгъэукIыхьэу къэсIон: Адыгэ Республикэм ипрезиденти, депутатхэри, Къэралыгъо Совет - 
Хасэм итхьамати хадзыгъ, правительствэм итхьамати, 
иминистрэхэм ащыщхэри агъэнэфагъэх. Хэгъэгум иполитическэ щыIэныгъэ диштэзэ, тиреспубликэ тIэкIу-тIэкIузэ 
зыпкъ еуцо. Хэдзыным къыпыкIыгъэ зэнэкъокъу-зэбэнхэр 
IокIотхэми, нэмыкI Iофыгъохэр мафэ къэс къэтэджых: 
республикэм и Быракъ, и Герб, и Гимн ахэмэ ащыщых.

--- Page 439 ---

Депутатэу сыхамыдзыгъэми, президент хэдзынымкIэ 
сызицыхьэшIэгъугъэ Джарымэ Аслъан сызыщигъэгъупшэрэп: наградэмэ апылъыщт общественнэ Советым 
сыритхьамэтэнэу сегъэнафэ. Адыгэ писательскэ организацием сызэрипащэу ситхэн Iофрэ общественнэ пшъэрылъыкIэмрэ дэсхьызэ, тхэрэ пстэухэмкIи IофыгъуакIэ 
къытфыкъокIы: Республикэм и Гимн иорэдышъорэ игущыIэхэмрэ къыхэхыгъэнымкIэ зэнэкъокъу зэхащэ. Ар 
гъэзетым къыхиутыгъэ къодыеу Тхьабысымэ Умар 
къысфэкIошъ, Iупэ макъамэкIэ сызэригъэдэIурэ орэдышъом гущыIэхэр естхылIэнэу къызысэлъэIукIэ, есэIо:
- ТлъэкъуацIэмэ шъэф-тамыгъэ атетэу титхыгъэмэ 
зэнэкъокъум щатегущыIэщтхэмэ, сыкъезэгъы.
- Ей, дейлэ ухъуа, апходэ жаIэрэ! - Тхьабысымэм 
иIупэ орэдышъо аштэгъахэм фэдэу къыкIэкуукIы.- Орарэ 
сэрарэ Гимныр тфэмытхыщтмэ, хэт ар зытхынэу Республикэм исыр?
- Зытхыщтыр хъои...
- Ей, Исхьакъ, лIо жыпIэр, дэ къытпэувын цIыху шъыIа!
- МэщбашIэмрэ Тхьабысымэмрэ, сыдигъуи зэрашI 
хабзэу, тхьагъэпцIыгъэкIэ Гимныр тшIуаштагъ ятымыгъэIоным пае тлъэкъуацIэхэр зэнэкъокъум щыушъэфыгъэн 
фае. Арымырмэ, стхыщтэп.
- Ей, сыт зызхобгъэцIыкIур! О уиунэгъуацIэр - МэщбашI, сэ сиунэгъуацIэр Тхьабысым. А фыгъолэ гупмэ 
амытхыфыр дэра зиIэдэкъэ махуэ къычIэкIыныр, тIысэ, 
умыбэлэрэгъ.
Тхьабысымэмрэ сэрырэ тIорэр зэтемыфэщтыгъэми, 
усэкIо тIокIырэ зырэмэ, сыхэмыукъомэ, яусэхэу зэнэкъокъум къырахьылIагъэмэ тамыгъэ шъэф атырадзи, 
тегущыIагъэх. Сиусэ Комиссием хэтхэм янахьыбэмэ къыдырагъашти, апэрэ чIыпIэр къыдихыгъ. Композитор 
зэнэкъокъум ар зыратым, Тхьабысымэм иорэдышъо 
къыхахи, джаущтэу Тхьабысымэ Умаррэ сэрырэ Адыгэ 
Республикэм и Гимн зэдэттхынэу хъугъэ.
Гимныр Къэралыгъо Совет-Хасэм ыштэн зэхъум, 
сырагъэблагъи, гущыIэхэм адыгабзэкIи урысыбзэкIи (зэзыдзэкIыгъэр Юрий Крючков) депутатмэ апашъхьэ сыкъыщырагъэджагъ. Адыгэ быракъым иштэн къыпыкIыгъэ 
къиным фэдэ Гимным итегущыIэн къыпыкIыгъэп. Депутат 

--- Page 440 ---

шъэныкъорэ плIырэм щыщэу Зыхьэ Аминэ закъу къысэупчIыгъэр:
- "Урысыем зыкIэ тыщыщ" пIозэ, ар къызыфыкIэбгъэтхъырэр сшIэнэу сыфай.
- КъыкIэлъыкIорэ сатырэу "Ащ гукIи тыщышъхьафит" 
зэ еджэжьи, лъытэныгъэ зыфысиIэ депутат, ар къыбгурыIощт. Тэ цIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ Урысые хэгъэгушхом тыщыщ,- Зыхьэ Аминэ джэуап естыжьызэ, 
"синационалистыгъэ" къыкIэупчIэгъэгъэ сихэдзакIуи, а 
цIэр сфэзгъэIугъэ синэкъокъогъу-шъугъуалэхэри сынэгу 
къыкIэуцожьыгъагъэхэми, тиреспубликэ щызэдэпсэурэ 
лъэпкъ зэфэшъхьафхэм языкIыныгъэ-зэгурыIоныгъэ 
зыщыдгъэпытэрэ зэдытые чIыгур шIу зэрэтлъэгъурэр, 
зэрэдгъэлъапIэрэр, Урысыем ар гукIэ зэрэщышъхьафи тыр къызыщаIорэ Гимныр Тхьабысымэ Умаррэ сэрырэ 
зэрэттхыгъэр, депутатмэ зэдырагъаштэзэ, Къэралыгъо 
Совет - Хасэм зэрэщаштагъэр, Урысыем и Гимн ыуж 
ащкIэ изэхэсыгъо зэрэрагъажьэрэр насыпыгъэкIэ зыфэсэлъэхъужьы.
Джы "Зэкъошныгъэм", "Литературная Адыгея", 
"Жъогъобын", "Родничок Адыгеи" журналхэм якъэхъукIэ-зэхэщэн фэгъэхьыгъэу гущыIэ заулэ къэстхыным 
игъу. Адыгэ автоном хэкур Краснодар краим зыхэтым, 
ахэмэ журналкIэ тяджэн тыфимытэу, альманах цIэр ахьэу 
илъэсым зэ къыдэдгъэкIыщтыгъэхэмэ, цIыфхэр акIатхэзэ, 
джы плIырыплI хъухэу мэзищ пэпчъ ахэр къыдэкIых. КIэлэцIыкIу журналэу "Жъогъобыным" икъэхъукIэ сигукъэкIыжь чIыпIэ горэм сыкъыщытегущыIэгъагъэшъ, къыфэзгъэзэжьынэп. Ау ари зэрахэтэу, ахэмэ къэралыгъо 
журнал статус яIэнэу зэрэтшIыгъэ шIыкIэр мыры. 
Зытет шъыпкъэр къэпIон хъумэ, ахэри тызыфэбэнэгъэ 
республикэм къыдэкIуагъэх. Хэтрэ IофышIи зыфэгъэзэгъэ 
Iофыр зэрихьан-лъигъэкIотэн фаешъ, адыгэ литературэм 
хэхъоныгъэхэр ышIынхэм пае журналхэм яшIогъэшхо 
къызэрэкIощтым сегупшыси, Джарымэ Аслъан дэжь 
сыкIуагъ. Къезгъэжьагъэр къэухыгъо президентым сыримыгъафэу сызыфаер къыгурыIуи, культурэмкIэ министрэу 
Хьанэхъу Адам къаригъэщагъ, Iофым изытет кIэкIэу риIуагъ:

--- Page 441 ---

- Адыгэ писательскэ организацием итхьамэтэ Исхак 
Шумафовичым къытфиIэтыгъэ Iофыгъор республикэм 
щызэшIохыгъэн фае, ащ мэхьэнэ куу иI. ЦIыфхэр, къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр пIугъэнхэмкIэ, адыгэ литературэм хэхъоныгъакIэхэр ышIынхэмкIэ журналхэм яшIогъэшхо къэкIощт. Журналхэм ябюджетыщтым къыщежъугъажьи, IофышIэ пчъагъэу ачIэсыщтым, ялэжьэпкIэщтым щыкIэкIыжьэу къэшъуухьазыри, бащэ тешъумыгъашIэу правительствэм къыхашъулъхь. ТхьэмэфитIу 
пIалъэр шъуфикъунба?
ЕгъашIэм узыкIэхъопсыщтыгъэр къыпфашIэщтымэ, 
тхьэмэфитIу ащ тыпылъын-зедгъэукIыхьына! Джа мэфэ 
дэдэм журналхэм ястатусыщтыр, ащ ишIуагъэ зыфэдэщтыр кIэкIэу стхыгъэ. Хьанэхъу Адами ахэмэ ябюджет 
зэхэгъэуцони зыригъэукIыхьыгъэп. ТIуми тызызэдэгущыIэжьым, журнал пэпчъ IофышIэ тфырытф фэгъэзэгъэнэу тетыубытагъ, ашIэщт Iофым къыубытырэм тегъэпсыхьагъэу ялэжьапкIи дгъэнэфагъэ. Джахэри, уставхэри, 
нэмыкI Iофыгъо зэфэхьысыжьхэри голъхэу правительствэм 
ыштэгъэ унашъом тетэу тижурналхэр къыдэкIхэу рагъэжьагъ, къытфатхэхэрэри къыхэтыутыхэрэри нахьыбэ 
хъугъэ. ЗэрэтфэлъэкIэу япчъагъэ-тиражхэми ахэтэгъахъо, 
амал зэряIэу республикэм иIэшъхьэтетхэри къыддэIэпыIэх.

--- Page 442 ---

РСФСР-м иписательхэм язычэзыу пленум
Музыкантскэм иунашъокIэ ОМОН-р
къытфэкIо сэ Кремлэм сэкIо,
Беловыр мэрием макIо СССР-м
иписательхэм ясъезд щызэбэных

--- Page 443 ---

КъэсIотэщтым ыпэкIэ, Iофмэ язытет нахь къыжъугурыIоным пае, тIэкIу сыкъызэкIэкIожьын. ЫпшъэкIэ къызэрэстхыгъагъэу, РСФСР-м иписательхэм я Союз зызэхащэм, Кремлэм пэмычыжьэ унэ дэгъу, Софийскэ набережнэм къыщыратыгъагъ. Илъэс заулэ Союзыр ащ чIэтыгъэу, нахьи нахь унэ зэхэтышхокIэ Комсомольскэ проспектым щызэблахъужьыгъ.

--- Page 444 ---

Леонид Сергеевич Соболевым ыуж Сергей Владимирович Михалковыр титхьаматэу илъэс заулэ ащ Iоф щишIагъ, 
етIанэ Юрий Васильевич Бондаревым джа тхьамэтэ IэнатIэр 
фагъэшъошагъ. Щыри хэгъэгум щыцIэрыIо урыс писателых, РСФСР-м илъэпкъ литературэ пчъагъэхэм хэхъоныгъэхэр ягъэшIыгъэнхэмкIэ Iофышхохэр зэшIуахыгъ. Ахэмэ 
лъэпкъ писательхэм ащыщхэм ятхыгъэхэр урысыбзэкIэ 
зэрэзэрадзэкIыгъэхэм ишIуагъэкIэ дунаим щызэлъашIагъэх: Гамзатовыр, Джалиль, КIышъэкъор, Мустай Карим, 
КIэращэр, Мамакаевыр, Миклай Казаковыр, Хузангай, 
Яндиевыр, Кугультиновыр, Рытхэу, Байрамуковар, Ходжер, Шесталовыр, Санги, Лапцуй, нэмыкIхэри.
Горбачевым хэгъэгум къыригъэтэджэгъэ зэхъокIыныгъэм зы лъэныкъомкIэ ишIуагъэ къэкIо, адрэ лъэныкъомкIэ Iошхом цIыфхэр хидзагъэхэшъ, хэти ежь зэрэфае-къызэрэщыхъоу ишIошI къыреIотыкIы: зэфагъэр 
егъэмысэжьы, мысагъэр егъэшъыпкъэжьы. Дунэе щыIакIэр 
шъыпкъагъэ-мысагъэкIэ зэхэтыми, гухьэ-гужъыгъэр къызызытебгъакIокIэ, къэбгъэшъыпкъэжьырэ мысагъэм 
уреутыжьы. БлэкIыгъэ совет хэбзэ щыIакIэу сыкъызхэхъухьэгъэ-сызыпIугъэр шъыпкъэгъэ закI сIоныри къезгъэкIурэп, ау пфагъэтIысыгъэ-пфагъэкIыгъэ чъыгыр раупкIыжьынэу зыфежьэхэкIэ, ащ ишIуагъэ-иягъэ къыдэплъытэмэ, нэфынэр мэзахэм зэрэтекIорэр зыщымыгъэгъупшэмэ нахьышIу. Урысмэ зэраIоу, "Мэзыр раупкIы, 
пхъэIучIафэр мэлъатэ". Джащ фэдэ илъэс бырсырыгъэх 
тпэкIэкIыгъэ я ХХ-рэ лIэшIэгъум ия 90-рэ илъэсхэр. Шъыпкъэ, мыхэр къызыщыстхыжьырэ непэрэ илъэсхэри нахь 
гупсэфхэп - тыгъон-зэкъодзэным хэбаикIыгъэхэмрэ ахэмэ 
ахъункIэгъэ тхьамыкIэхэмрэ яуахът...
РСФСР-м иписательхэм япленум Комсомольскэ проспектым тет унэшхоу Октябрэ революцием ыпэкIэ Москва 
игубернаторщтыгъэм иягъэм щэкIо, нэбгыришъэ фэдиз 
тыщызэхэс. Тилитературэ Iофыгъомэ афэгъэхьыгъэу 
титхьамэтэ Бондаревым къышIырэ докладым тедэIу, сыкъэгущыIэнэу сэри зысэгъэхьазыры. ОшIэ-дэмышIэу 
коридор лъэныкъомкIэ бырсыр макъэхэр къиIукIыгъэх, 
зэIукIэр зыщыкIорэ залым ипчъитIу къызэIуаубгъукIи, 
автоматхэр зыIыгъыхэ омоновцэ нэбгырэ заулэ къытпэуцугъ, Юрий Бондаревыр зыкIэрыт трибунэм кIэрыхьагъэ 
нэбгыритIум язым Москва имэр итхьамэтэ гуадзэу Музыкантскэр зыкIэтхэгъэ унашъор къытигъэлъэгъузэ, зэгорэм, 
революцием илъэхъан, временнэ правительствэр зэхэзыфыгъэгъэ Железняк матросыр угу къыгъэкIэу, къытфигъэпытагъ:
- ШъуизэIукIэ шъоухы, зы нэбгыри къычIэмынэу 
шъучIэкIышъ, унапчъэр тэгъэпытэ, мы тхылъыпIэм ащ фэдэ 
Iизын къытеты.
- Ар хэбзэнчъ, нэпэнчъагъ!..- писательхэр къызэрэгъэкуох.
- Зыжъугъэрэхьат, имыщыкIэгъэ зекIуакIэ къызхэшъумыгъаф,- плъыр-стырыгъэм къызыщигъэлъэтыгъэхэр 
Бондаревым егъэрэхьатых.
Василий Беловымрэ сэрырэ тидепутатыгъэ такъогушхукIызэ, тхылъыпIэр къытфэзгъэсысырэм текIуалIэ, ащ 
итым зызыфэдгъэнэIуасэкIэ, ар Беловым зэхицIыцIэзэ, 
писательхэм зафегъазэ:
- Шъуздэщысым шъущыс, мы къыташIэрэм хабзэ 
хэлъ-хэмылъмэ МэщбашIэмрэ сэрырэ къызэхэтфыфэ 
шъукъытаж. Сэ мы тхылъыпIэм кIэтхэгъэ Музыкантскэм 
дэжь сэкIо, МэщбашIэр СССР-м и Апшъэрэ Совет макIо.
Кремлэм, СССР-м и Апшъэрэ Совет изэхэсыгъо 
зыщыкIорэм, псынкIэу сыкъэсыгъ. 
- Рафик Нишанович, джыдэдэм Горбачевым тыIумыкIэмэ, РСФСР-м иписательхэм яунэ атырахынэу мэрием 
ОМОН-р къыгъэкIуагъэшъ, лъыр щагъэчъэщт...- Нишановым есэIо.
- НекIо!..
Нишановым къэбарыр Горбачевым зыреIом, телефоным лъыIабэзэ, мэIупчъапчъэ:
- Ар хэбзэнчъэ.- Кабинетым къычIищагъэм реIо: - 
ПсынкIэу Москва ипрокурор къысфытегъау.- Горбачевыр 
къызфысэупчIыгъэ къэбарыр къезгъэжьэгъэ къодыеу, 
къыфытеогъэ прокурорым фигъэпытагъ: - Модэ РСФСР-м 
иписательхэм яунэ техыкIэ Iоф елбэтэу зэхэфи, къэбар 
къысэгъэIужь.
Ащ сыхьат имыкъу тешIэгъагъэми ары писательхэм я 
Союз иунэ къызысэгъэзэжьым. Ау сыкъызчIэхьажьыгъэм 
омоновци чIэтыжьыгъэп, пленумым падзэжьыгъэми ялитературэ Iофыгъохэр ашIомыIофыжьэу къяхъулIагъэр 
ашIошъхьакIоу, хэгъэгум къихъухьэрэ хэбзэнчъагъэмэ 
писательхэр атегущыIэх. 

--- Page 445 ---

- Мы шъуфызэхэмыфыщтмэ зяжъугъэгъэпэн нахьи, 
мохэмэ джыри къыташIэщтыр хэта зышIэрэр, типисатель 
унэ къэтэжъугъэухъумэжьи нахьышIу,- ащыщ горэ щысхэм къахэджыкIыгъ.
- Тэрэз! - зыгорэми къыдыригъэштагъ.
- Сыдэущтэу? - нэмыкI гори къэупчIагъ.
- Сыдэущтэу, сыдэущтэу...- унэ къэухъумэн Iофыр 
къахэзылъхьагъэр къэупчIагъэм къыкIэнэкIэжьи, игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ,- Бондаревым фэдэу Отечественнэ зэошхор зыпэкIэкIыгъэхэр, ащ имэшIуачэ ыстыгъэхэр, дзэм 
къулыкъу щызышIагъэхэр къытхэтыжьхэба!.. КъытэкIугъэхэкIи, къычIэхьанхэ амылъэкIынэу унапчъэхэмрэ шъхьаныгъупчъэхэмрэ дгъэпытэщтых, къытэхъулIагъэр титхылъеджэхэм арэшI, хэгъэгуми зэхерэх.
Куп-купэу писательхэм загощи, зэдеIэжьхэзэ, нэрэ-Iэрэ 
азыфагу унапчъэхэмрэ шъхьаныгъупчъэхэмрэ зэтырагъэпытыхьагъэх - аIуамыгъэуцогъэ шкафрэ, столрэ, 
пхъэнтIэкIурэ, сейфрэ унэшхом къыранагъэп.
Сыхьат заулэ хъугъэу зыми тимыгъэгумэкIыщтыгъэми, 
щэджэгъошхэ-пчыхьэшъхьэшхэ мышIыр къытэгъоу регъажьэ. Зытэплъыхьэми, къытIуфэн гъомылэ Бондаревым 
икабинет итлъагъорэп. Тэ тизакъоп, адрэ кабинетхэм 
ащызэхэс писательхэри тэщ фэдэх. КъыздикIыгъэри къызгурымыIоу тистол аркъ бэшэрэбитIу къытырагъэуцуагъ, 
шъоущыгъу такъыр заулэ зэрылъ лэгъэжъыери ащ гот. 
Синыбджэгъу нахьыжъхэми нахьыкIэхэми аркъ рюмкэмрэ 
шъоущыгъу такъыр зырызрэ заштэм, сэри ахэмэ ауж 
зыкъизгъэнагъэп. КъэзгъэшIэгъэ илъэс тIокIищым шъонмэ 
сафэмыкIэщыгъуагъэми, ащ шъоущыгъу зэрэтесшхыхьажьыгъэр апэрэ.
- Зэо илъэсхэм,- сызэгупшысыгъэр Бондаревым 
къышIагъэ фэдэу къыIуагъ,- атакэм тызыщежьэщтым, 
дунаир орэфабэ орэчъыIэ фаеми, мы тIэкIур къытатыщтыгъэ, ау тызыдецэкъэн тимыIэуи къыхэкIыщтыгъэ...- 
ЯтIонэрэ рюмкэр сэсыем къыригъэутэкIызэ, зигъэтхьагъэпцIышъоу къысиIуагъ: - СызэрэпхаплъэрэмкIэ, Исхьакъ, 
ущынапхэп. Ныбджэгъухэр, Беловымрэ МэщбашIэмрэ 
апае мы бжъэр тэжъугъэIэты, щыIэныгъэм щымыпсэмахэхэм гъэхъэгъэ дэгъухэр джыри литературэм щашIынхэу тафэжъугъэхъохъу.
385
13 Заказ 031

--- Page 446 ---

Бондаревым ихъохъу къыухыгъэ къодыеу, Валентин 
Сорокиным бутерброд хъущэрэ щай термосышхомрэ 
къыхьи, тистол къытыригъэуцуагъ:
- Тиунэ къызэрэтыухъумэрэр радиомкIэ, телевизорымкIэ зэхэзыхыгъэ тхылъеджэмэ, тхьаегъэпсэух, мыщ 
фэдэхэр къытфахьы.
Тащыщ горэм къыIуагъ:
- Титхылъеджэхэр орэпсаух, Музыкантскэм ипщынэ 
шъыгъо орэд къырерэгъаIу!
Щысхэм ар бжъэ хъохъукIэ зэдаштагъ.
ЯтIонэрэ мафэми чэщми тиунэ тыбгынагъэп, къыкIэлъыкIогъэ мафэм щынагъо зэрэщымыIэжьыр къыдгурыIуи, 
тикъэрэгъулэн зэпыдгъэужьыгъ. Аущтэу а илъэсым типисатель унэ къэтыухъумэжьыгъагъэми, ыужкIэ титворческэ 
организацие общественнэ организациекIэ къытфызэблахъугъэшъ, шъуахъщэнчъэу шъуфэIыгъыщтэп къытаIозэ, 
ар зэрэттырахыщтым ыуж джы къызынэсыгъэми зэрафэ...
Музыкантскэм фэдэхэр зикъотэгъугъэхэ къытпыщыт-къытэбэныщтыгъэхэм тиунэ заIэкIэмыхьэм, Евтушенкэр зипэщэ купым СССР-м иписательхэм я Союз иунэ 
ыуж ихьэхи, ащ Iоф щызышIэщтыгъэхэр къычIафыхи, 
ежьхэр чIэтIысхьагъэх. Москва дэс узбек писателэу урысыбзэкIэ тхэрэ Тимур Пулатовыр (Пулатовымрэ сэрырэ 
дэгъоу тызэрэшIэ, ежь ятэ Исхьакъ ыцIэшъ, "сятэ ицIэджэгъу" къысиIозэ, шъхьэкIэфэныгъэ-лъытэныгъэ тазыфагу 
дэлъ) СССР-м иписательхэм я Союз тхьаматэ фашIыгъ. 
Ау зэрэщыгугъыгъэхэу Пулатовыр къызычIэмыкIыжьым, 
ар тыращынэу ыуж ихьагъэх. Ащ дезгъэштагъэхэ Михалковым, Бондаревым, Ниязи, Сорокиным, Исаевым, Ямиль 
Мустафиным, Куняевым, Ларионовым, Каипбергеновым, 
Шестинскэм, нэмыкIхэми сырягъусэу съездым текIолIагъ. 
Къэтэджыгъэ Iофыгъом изэхэфын фэгъэхьыгъэ тхылъхэр 
Арсений Ларионовымрэ сэрырэ дгъэхьазырынхэу тагъэнэфагъэти, пэшIорыгъэшъэу Москва сырагъэблэгъагъ. 
Мыщ дэжьым тхылъыпIэ гъэхьазырын-зэхэгъэуцоным 
Ларионовыр зэрэфэIазэр къэIогъэн фае. Ар радиоми, 
гъэзетхэу "Комосольскэ правдэм", "Советскэ Россием" 
Iоф ащишIэ зэхъум къыщыублагъэу "Советскэ писатель" 
тхылъ тедзапIэм ипащэу зыщэтми синэIуасэщтыгъэу 
ныбджэгъуныгъэшIу зэрэзэдытиIагъэр арыщтын гъусэ 
сызыкIыфашIыгъэр.

--- Page 447 ---

- Арсений, синыбджэгъужъ,- тызэрэзэIукIэу сеупчIыгъ,- тхылъыпIэ зэхэгъэуцоным сызэрэфэмыкъулаир 
пшIэзэ, сыда сыкъызыфябгъэщагъэр?
- КъэмыIу, къэмыIу...- Ларионовыр щхыгъэ.- Пщыгъупшэжьыгъа Бондаревым иаужрэ съезд зэрэзэдэтгъэхьазырыгъагъэр? Уипшъэрылъыщтыр къыосIон: стхыщт 
тхылъыпIэмэ политическэ-редакторыгъэ афыуиIэу уяджэщт. 
Ащ изэкъощтэп, республикэхэм къарыкIыщт писательхэми 
дэгъоу укъашIэшъ, бырсырыбэ къызыпыкIыщт съездым 
рэхьатыгъэ-зэзэгъыныгъэ чIэбгъэлъынэу къыпщыгугъыхэ зэ, мандатнэ комиссием уритхьамэтэнэу тыраубытагъ, 
къыуатыщт упчIэхэмкIэ ухэмыукъонэу тиюристи Iоф къыбдишIэщт.
Ларионовым зыфиIогъэ бырсырыр къызпыкIыщт 
съездыр урамым узэпырыкIымэ щыт киноум и Унэ щэкIо. 
Залышхом, делегатхэри къырагъэблэгъагъэхэри зэрахэтэу, нэбгырэ шъитф фэдиз чIэс. Съездыр гущыIэ пэублэкIэ 
Пулатовым къызэIуихыгъ. Президиумыр, секретариатыр, 
мандатнэ, лъытэн комиссиехэр хадзыгъэх. Президиумым 
тызыдащаекIэ, упчIэжьэгъу Пулатовым тыфэхъунэу Ларионовымрэ сэрырэ ыкIыбыкIэ тэтIысы. Сыплъэмэ, апэрэ 
пхъэнтIэкIу зэготмэ атесхэм КIышъэкъо Алим, Мустай 
Карим, нэмыкI писатель нахьыжъхэри ахэсэлъагъо. Ахэмэ 
ащыщхэр ыпэкIэ зэрэхэбзагъэу президиумым зэрэхэтымыгъэтIысхьагъэхэр сыгу къеощтыгъэми, ушъхьагъу 
гъотыпIэкIэ зычIамыгъэожьэу съездым къызэрэкIуагъэхэр 
сигуапэ.
Съездым иIофшIэн зырагъажьэми, кIо зэхъуми, мандатнэ комиссием сыритхьаматэти, упчIэ зэфэшъхьафхэмкIэ сыкъызагъэтэджыкIэ, джэуап ястыжьэу сызытIысыжьырэм, сызгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ Пулатовым сеIушъэшъагъ:
- Типисатель нахьыжъмэ ащыщ горэ, Тимур Исхакович, 
къэгущыIэнэу къыкIэлъэIугъа?
- Хьау. КIуи, къэгущыIэнэу яIу.
КIышъэкъо Алимрэ Мустай Каримрэ сыкъагъэукIытэжьыгъэп. Ахэми нэмыкIхэми къыддырагъаштэзэ 
къызэгущыIэхэм, съездми иухыпIэ зыреублэгъум, къытпыщытыгъэ купым зи къазэрэдэмыхъущтыр къагурыIуи, 
залым чIэкIыжьхэу рагъэжьагъ. Кворум-пчъагъэр икъущтыгъэти, Iэ Iэтыгъэ зэпеокIэ правлением хэтыщтхэр 
хадзыгъэх. Аущтэу текIоныгъэр съездым къыщыдэтхы387
13*

--- Page 448 ---

гъагъэми, тинэкъокъогъумэ адезгъаштэщтыгъэ "Литературнэ гъэзетым" зи къытимыгъэлэу хьапэ-сапэ тыришIыхьагъ. Сэ къысэхьылIагъэу, мыры гъэзетым къытхыгъэр: 
"...Ежьмэ зэрашIоигъоу съездым иIофхэр МэщбашIэм 
зэрэзэшIуихыгъэм пае джыри ащ СССР-м и Къэралыгъо 
премие (джа илъэсым, съездым ыпаIокIэ, ар къысатыгъагъ) фэбгъэшъуашэ хъущт..."
 РСФСР-м иписательхэм я Союз къыпыкIыгъэ Iофым 
елъытыгъэмэ, СССР-м иписательхэм я Союз нахь Iоф 
бырсыр къыпыкIыгъ. Аущтэу зыкIэхъурэри лъэпсэнчъагъэп. Аужырэм ахъщэшхо зыщызекIорэ Литературнэ 
фондыр, республикэхэм яехэри, РСФСР-м иери зэрахэтыжьэу, ыIыгъыгъ. Мыщ писательхэр зыщыпсэурэ зызщагъэпсэфырэ унэ пчъагъэхэу хэгъэгум ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыIагъэхэ "Переделкинэм", "Галициным", 
"Внуковым", "Мичуринецым", "Комаровэм", "Коктебелым", "Ялтэм" фэдэхэр, писательскэ поликлиникэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр, фэшъхьаф къутэмэ пчъагъэхэри 
хахьэщтыгъэх. БлэкIыгъэ гущыIэкIэ "хахьэщтыгъэх" къызыкIэстхырэр, ахэмэ янахьыбэр джы щыIэжьыхэп, щыIэхэми, 
Союзым иIоф ахэлъыжьэпышъ ары. Ахэр къэугъоижьыгъэнхэмкIэ, зы IэмычIэ егъэкIужьыгъэнхэмкIэ СССР-м 
иписательхэм я Союзыщтыгъэу, ар зыщэмыIэ жьым ыуж 
"Международное сообщество писательских союзов" цIэр 
джы зыфаусыгъэм илъэс тIокIым къехъу гъэшъ, ахэмэ 
якъэугъоижьынрэ зыпкъ игъэуцожьынымрэ хьыкум хьалбалыкъ IофкIэ ыуж ит. 
 ТапэкIэ джыри къэхъущтыр сыдым фэпшIэн, мы 
сигукъэкIыжьхэр зыщыстхырэ мафэхэм ар аухыгъэ фэд, 
ау сызыщыгъозэ-сызыхэлэжьэгъэ зэнэкъокъуныгъэхэм 
ащыщхэм ягугъу къэсшIыжьын. Ахэр джыри зэхьылIэгъэщтхэр Пулатовыр, Михалковыр, Ларионовыр, Бондаревыр, нэмыкIхэри арых.
 Дунаим щызэлъашIэрэ Сергей Владимирович Михалковыр ти Союз иобщественнэ тхьамэтэнэу къызэрезэгъыгъэм тыщыгушIукIызэ, цыхьэ зыфэтшIыгъэ-тызыщыгугъыщтыгъэ Тимур Пулатовым апэрэ илъэсым ипшъэрылъ 
Iофыгъомэ афэкIэщыгъоу, Михалковыр иупчIэжьэгъу-IэпыIэгъоу Iоф ышIагъ. Ащ Ростов графхэм яунэщтыгъэу ти 
Союз зычIэтым ищагу дэт псэолъэ заулэ бэджэндкIэ еты 
зэхэщэжьыгъакIэ организациер риIыгъыным пае. Ащ 

--- Page 449 ---

дыкIыгъоу Ларионовыр зидиректор "Советскэ писатель" 
тхылъ тедзапIэм дэIэпыIэ-къыздигъэIэпыIэжьызэ, писательхэм ятхылъхэр къыдигъэкIыхэу ыублагъ, джа псэуалъэхэмэ 
къащызэIуахыгъэ ресторанхэм, кафэхэм къатырэ ахъщэхэмкIэ лъэпкъ литературэ зэфэшъхьафхэм яIофыгъомэ 
апылъ IофышIэхэм ялэжьапкIэ ареты, ыпкIэ аримыгъэтэу 
щэджэгъуашхэ кафэм щарегъэшIы, республикэхэм командировкэ егъакIох, тхылъыкIэхэм ялъэтегъэуцохэр, писательхэм яюбилейхэр, нэмыкI пчыхьэзэхахьэхэр Союзым 
щызэхещэх, IэкIыб хэгъэгухэм къарыкIыгъэ хьакIэ-лIыкIохэм писательхэр игъусэхэу гущыIэгъу афэхъу, зэзэгъыныгъэ зэфэшъхьафхэр адешIых.
Джащ фэдэ Iофэу зэшIуихыхэрэм, ахъщэу зэрифэрэм 
арынагъэу Пулатовым зышIошIыжьэу регъажьэ. ЯтIонэрэ 
илъэсым удэгущыIэн умылъэкIэу, сыд епIуагъэми, къыримыдзэу мэхъу. Зипшъэрылъхэр зыгъэцакIэхэрэми зымыгъэцакIэхэрэми идысыгъэ фэшъхьаф зэхахырэп, IофшIа пIэм IуегъэкIых, къыштэщтхэмкIэ зыми еупчIыжьырэп. Ау 
сэ Москва сыкIоу ыдэжь сызычIахьэкIэ, нэгушIоу къыспэгъокIыщтыгъэ Пулатовым мыхъун еслъэгъулIэщтыгъэп. 
СызэрэIукIэу "уиаталыкъ Михалков лIыжъым фытеу" ыIоти, 
къысигъащэщтыгъэ, щыми щэджэгъуашхэ зэдэтымышIэу 
къыхэкIыщтыгъэп.
Мызэгъэгум Бондаревымрэ Ларионовымрэ Михалковым ыцIэкIэ Москва сызыфащэрэр зэрэIоф хьылъэщтым 
сезгъэгуцэфагъэр сызыфырагъэблагъэрэр Пулатовым 
есымыгъэшIэнэу къызэрэсфыпагъэхъожьыгъагъэр ары. 
Внуково аэропортым къыщыспагъэгъокIыгъэ машинэмкIэ 
зыфаIогъэ сыхьатым ехъулIэу Ларионовым итхылъ тедзапIэ сыращэлIагъ. Ащ икабинет ти Союз исполком хэтхэ 
нэбгырибгъум щыщхэу Михалковыр, Бондаревыр, Ларионовыр, Ниязи, Сорокиныр, сэ сыряхэнэрэу, щызэхэсыгъэх.
- ЗэрэхъурэмкIэ, джы кворум тиI,- зытегущыIэщтыгъэхэр сэ къызэрэсфыкIиIотыкIыжьырэр Михалковым 
сигъашIэу къыIуагъ,- ащ нахьыбэрэ Пулатовым Iоф дэсшIэжьын слъэкIыщтэп, сиIэнатIи пэшIорыгъэшъэу къызэрэзгъэтIылъыжьыщтыр къышъосэIо. Неущми неущмыкIэми 
исполкомыр зыщыIэщт пIалъэр зыжъугъэнафэкIэ, мы 
Iофыгъом нахь тытегущыIэщт. 
- Ибасмачыгъэ зекIуакIэ адэ пфэщэчыжьынэп,- щысмэ 
ащыщ горэми къыIуагъ.

--- Page 450 ---

- Ащыгъум Iофым зетэшъумыгъэукIыхьэу,- Бондаревым къеIо,- исполкомыр неущ зэхэтэжъугъащ. Сергей 
Владимирович Михалковыр исполкомым итхьамэтэнэу сэ 
къэсIощт.
Щысхэмэ МихалковымкIэ зэдырагъэштагъ.
- Аущтэу шъоIомэ, шъуицыхьэ къыстелъмэ,- Михалковым игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- "Советскэ писателым" 
зэрэдиректорэу къанэзэ, тиисполком иапэрэ секретарынэу 
Ларионовым сыкъыкIэлъэIущт, IофшIакIэми, тхылъыпIэ 
зэгъэфэн-зегъэкIонхэми афэIаз. Писательхэм якъиныгъохэм апэблагъэ зыхъукIэ, ахэмэ ишIуагъэ нахь аригъэкIын 
ылъэкIыщт.- Ащ ыуж зэхэсхыгъэм сшъхьэ къысигъэпхъотагъ.- Лъэпкъ литературэхэм МэщбашIэр афэгъэзэгъэщт.
- Сыдэущтэу, Сергей Владимирович,- къызыIосэпхъоты,- Мыекъуапэ сыдэсэу ахэмэ сафэгъэзэгъэщт?!
- Мазэм тхьэмэфитIу къыхэбгъэкIымэ укъакIозэ, Iоф 
адэпшIэщт, сэ укъысэлъытыгъэмэ, о джыри укIал.
- Хьау, Сергей Владимирович, ори, Юрий Васильевич, 
къыдемыгъашт, ар сфэшIэщтэп, сиунагъуи къысфидэщтэп, 
икъунба сыдепутат сIуи, илъэситIум къехъу Москва сызэрэдэсыгъэр. Лъэпкъ литературэхэм яIофыгъохэм Шовкат 
Ниязи...
- Хьау, хьау,- къезгъэжьагъэр Шовкат Ниязи къысигъэухыгъэп,- ау хэти а IэнатIэр ешъупэсыгъэми, сэ ащ 
сыдэIэпыIэщт.
- Ащыгъум, лъэпкъ литературэхэм афэбгъазэмэ, ар 
зэшIозыхын татар писатель дэгъу горэ Москва дэс.
- Мухамадиев Ринат ары,- зигугъу къэсшIыщтыгъэм 
ылъэкъуацIэ псынкIэу Валентин Сорокиным къызеIом, 
зэкIэмэ язэдегъэштакIэ ар тыщысыфэ къащи, къырагъэшIугъ.
Тимур Пулатовым итхьамэтэ IэнатIэ къэгъэтIылъыжьын, 
тызэрэщымыгугъыгъэу, псынкIэ къытфэхъугъ: кIэкIэу 
къэптхыжьын хъумэ, Iо лые къызпимыгъэтаджэу, шъузэрэфай къытиIуи, тхэкIыжьыгъ.
Сыдми Писательхэм я Международнэ общественнэ 
Союз Iоф зишIэрэ илъэс тIокIым азыфагу усудын Iоф бырсырыбэ къыпыкIыгъ: ар союзитIукIэ гощыгъэу, зым Михалковыр итхьаматэу, адрэм Бондаревыр итхьаматэу, апэрэм 

--- Page 451 ---

судымрэ ОМОН-мрэ готэу ятIонэрэр зычIэс унэм лIыгъэкIэ 
къычIафи, зы Союз цIэр джы яIэу мэпсэу.
Зэгорэм сицыхьэ зытелъыгъэ, синыбджэгъугъэ-зыдезгъаштэщтыгъэ Арсений Ларионовым тимыгъашIэу 
зэкъуидзэгъэ-хьилэгъэ IофкIэ иягъэ къызэригъэкIуагъэр, 
зэхишIыхьэгъэ хъоршэрыгъэмэ апкъ къикIыкIэ аусудыгъэ 
пэтызэ, джы къызнэсыгъэми ар сыгу къео. Сыдэу пшIын, 
ащ фэдэ мыхъо-мышIагъэмэ лъапсэ афэхъугъэ тищыIэкIэпсэукIэ ахэри нэмыкIыбэхэри къыздихьыгъэх. Хэт ышIэра, 
ар зыпкъ еуцожьыфэкIэ, ащ джыри къытфихьыщтыр?..

--- Page 452 ---

ЛIыгъэ зыхэлъыгъэ, акъылышхо
зиIэгъэ КIокIо Валер

--- Page 453 ---

Непи КIокIо Валерэ зэрэсшIэщтыгъэ-зэрэпсэущтыгъэм 
фэдэу пкъы пытэ зэхэлъкIэ, нэгу ихыгъэ IушкIэ сапашъхьэ 
ит, зыми хэмыкIокIэн чыишъхьэ мэкъэ IужъукIэ сигъашIэ 
хэт, ишIушIагъэхэр сыгу илъых, шIушIэр кIодырэпышъ, зы 
чылэ, зы къалэ тызэдыдэмысыгъэми, дунаим сызэрэтетыр, 
сызэрэтхэрэр зыщызымыгъэгъупшэщтыгъэм, непэ къытхэмытыжь сшынахьыкIэ цIыф шIэгъо-хьалэлым фэшъошэ 
гущыIэ фэбэ заулэ къесIуалIэ сшIоигъу.
Апэ дэдэ КIокIо Валерэ нэIуасэ сыфэзышIыгъэр Зумакъулэ Борис. Ар бэлъкъар тхэкIо цIэрыIоу Зумакъулэ 
Танзиля ышнахьыкI. Зумакъулэ Борисрэ сэрырэ тызэмынэIосэгъагъэми, ышыпхъу ихьатыркIэ сиусэхэм ар 
езбырэу къызэряджэрэр къаIоу зэхэсхыщтыгъэ. Бэрзэджым илъэхъан сиIоф зэдэим, зыкъэсшIэжьынымкIэ ащи, 
Къайсын Кулиевыр къызэрэздэIэпыIэгъагъэм фэдэу, 
ишIуагъэ къызэрэсигъэкIыгъагъэр непэ къызнэсыгъэм 
сщыгъупшэрэп.
- Сэ къыосымыIожьыми, шъуилъэпкъэгъу адыгэ-къэбэртаемэ тхэкIошхохэр - ПакIэм, ШэуджэнцIыкIум, 
КIышъэкъом, КIуашъэм фэдэхэр, нэмыкIхэр - зэряIэр 
ошIэ,- Зумакъулэ Борис нэIуасэ сызыфэхъум, къысиIуагъ,- джащ фэдэу къэбэртаемэ партийнэ-советскэ 

--- Page 454 ---

IофышIэшхохэу Къалмыкъыр, Мэлбахъор къызэрахэкIыгъэхэм ущыгъуаз. Джы ти Къэбэртае-Бэлъкъар Республикэ 
иапэрэ президентэу КIокIо Валерэ пчыхьашъхьэ нэIуасэ 
уфэсшIыщт.
Джаущтэу апэрэ теплъэгъу-Iуплъэгъум КIокIо Валерэрэ 
сэрырэ гурэ псэрэкIэ зэпэблагъэ тызэфэхъугъ, опсэуфэ 
тIуми лъытэныгъэ-шъхьэкIэфэныгъэ зэдытиIагъ. Илъэс 
тIокIэу тызызэрэшIэщтыгъэм къыкIоцI Налщыки, Мыекъуапи, Москви, нэмыкI чIыпIэхэми тащызэIукIагъ, ишIыкIэ-гъэпсыкIэхэр слъэгъугъэ, иадыгэбзэ, иурысыбзэ 
гущыIакIэ ренэу сшIогъэшIэгъоныгъ. Тлъэпкъ къыхэкIыгъэ 
лIы губзыгъэм иадыгэгъэ зехьакIэкIи, ихэгъэгу политическэ 
гу лъытэ-гупшысэхэмкIи, иусэ къеджакIэхэмкIи, илитературэ еплъыкIэхэмкIи, ишэн-зекIокIэ къызэрыкIохэм ащыкIэкIыжьэу щысабэ тесхыгъ. Ау ситхыгъэмэ зэряджэрэр, 
"силъэпкъ гупшысэмэ ахэогъахъо, тхьамыкIагъоу тпэкIэкIыгъэр зыщышъумыгъэгъупш, тапэ тылъыкIотэнымкIэ зыхэшъумыгъэукъу пIозэ, зыкъытэогъэшIэжьы" къысиIозэ, 
сигъэгушхощтыгъэми, сэщ нахьи ежь нахь гупшысабэ 
къысхилъхьагъэу къысщэхъу.
...1991-рэ илъэс. СССР-м и Къэралыгъо премие литературэмкIэ къызыщысфагъэшъошэгъэ илъэс, ар Москва 
къызыщысатыжьыгъэ маф. СэркIэ а хъугъэ-шIагъэр гушIогъуагъэми, сиIофшIагъэ хэзгъэунэфыкIыгъэ хэгъэгоу 
Горбачевым иполитическэ Iоржъорыгъэ зэлъиштэгъэ-зэпкъыритхъырэм гушIуагъо илъэп. Сэри СССР-м и Апшъэрэ 
Совет сыридепутатышъ, джа бырсыр зэпео гупчэм итмэ 
сащыщ.
Нахьыпэм игъэкIотыгъэу хэгъэгум зэрэщашIыщтыгъэм 
фэмыдэу силауреатыцIэ къэзыушыхьатыхэрэ дипломымрэ 
медалымрэ уасэ зимыIэжь ахъщэ тIэкIу зыдэлъ конверт 
пIуакIэрэ къэгъагъищрэ игъусэхэу къысатыжьи, зы фыгуцэ 
сIумыфагъэу хьакIэщым сыкъэкIожьыгъ. Пчыхьэшъхьэшхэ 
тIэкIу буфетым къыщысшIыгъэу унэм сыкъызехьажьым, 
къэбар къэтыным иуахътэти, ар къызыщаухыщтым ерэгъэ 
дэдэу лауреат хъугъэхэ писательхэу Астафьевым, Окуджавэ, МэщбашIэм алъэкъуацIэхэр къыраIуагъэх, сэ 
слъэкъуацIэ нэмыIэмэ, дикторым къымыIошъоу зэхицунтхъагъ. СыщхыпцIыгъ нахь, ямылъэпкъэгъумэ алъэкъоцIэ-ацIэ къэзымыIошъурэ дикторым сыгу ебгъагъэп... 
НычхьапэкIэ сызыдэщыIэр зышIэщтыгъэр сишъхьэгъусэ 

--- Page 455 ---

Сачнэтти, къысфэгушIуагъ, неущ унэм, Мыекъуапэ сыкъызэрэкIожьырэри есIуагъ.
"Гур мыплъэмэ, нэр плъэрэп" зыфаIорэр шъыпкъэ. 
Внуково аэропортым сыкъакIуи, депутатхэм, къэралыгъо къулыкъу Iофмэ апылъ лIыкIохэм язал сихьагъ. 
Щэджэгъошхэ тIэкIу сшIынэу рестораным сызычIахьэм, 
къогъупэм щызэхэс нэбгыриплIымэ саблэкIыгъэу чыишъхьэкIэ къысэджэгъэ синэIосэ макъэм сыкъызэригъэплъэкIыгъ. КъыспэгъокIырэр КIокIо Валер:
- Дэнэ ушъыкIода, Исхьакъ, моу тидей къакIо, Виолеттэрэ сэрырэ дыгъуасэ пшъыхьэшъхьэлъандэрэ дыплъыхъуа уигуфIагъо-дигуфIагъо зэдыдгошъын джытIэри, 
аракъэ, Виолетта? - ишъхьэгъусэ шыхьатэу къызытыригъэуцозэ, урысыбзэкIэ Iанэм дыпэсхэм нэIуасэ сафешIы: - 
Мыр тиадыгэ тхэкIошхоу МэщбэшIэ Исхьакъ, СССР-м и 
Къэралыгъо премиеу къыфагъэшъошагъэр тыгъуасэ 
къыратыжьыгъ. Тэ щыIа адэ уилауреат медаль, пхэлъэу 
слъэгъурэп.
- Джыри, Валерий Мухамедович, ащ сесагъэгоп, 
сикIэджыбэ илъ...
- Моу къаштэ, умыгъэбылъ,- медалыр сIехышъ, 
Дагъыстан республикэм илIышъхьэу Магомедовым, 
Къэрэщэе-Щэрджэс республикэм ипрезидентэу Хубиевым 
арегъэлъэгъу, етIанэ сапашъхьэ къырагъэуцогъэ аркъыбжъэм, зэо блэкIыгъэм илъэхъан орденхэр зэрэхагъаощтыгъэу, ар хегъао,- ащ фэшъуашэр мыры. Мыщ нахьи 
нахь медаль инхэр уитхыгъэмэ къафагъэшъуашэзэ, адыгэхэми хэгъэгуми уищытхъу къыраIо зэпытынэу, псауныгъэ пытэ уиIэнэу сыпфэхъохъу, опсэу, отхъэжь, ткъош 
нахьыжъ!
Зисамолетхэр гужъощтыгъэхэ Магомедовыми, Хубиевыми, Виолетти силауреатыгъэ хъохъушIухэр къыраIолIагъэх. Сэ сыкъызэрэбыбыжьыщт самолетым игъо къэсыгъэти, сыгу къэзыIэтыгъэ, сызыгъэгушхуагъэ купышIум 
тхьэшъуегъэпсэу ясIожьи, гъогумафэкIэ сакъыхэкIыжьыгъ. 
Джарэущтэу Къэбэртэе-Бэлъкъар Республикэм ипрезидентэу КIокIо Валерэ игулъытэкIэ силауреатыгъэ Москва 
щыхагъэунэфыкIыгъ. Ау сыкъызыдэкIожьыгъэ Адыгеим 
илIышъхьэмэ ащыщ хэгъэгум къысфигъэшъошэгъэ шIухьафтыныр телеграммэ горэкIэ сфыхагъэунэфыкIы пакIо, 

--- Page 456 ---

ыжэ къысфигъазэу къысфэгушIуагъэп. "УзыщашIэжьырэм 
хьакIапIэ умыкIу" джарыщтын зыфаIуагъэр.
Ащ ыуж бэ темышIэу КIокIо Валерэ мыщ фэдэ телеграммэ гушIуагъо къысфигъэхьыгъ: "Лъытэныгъэшхо 
зыфытиIэ Исхьакъ, "Къэбэртэе-Бэлъкъарым и Народнэ 
писатель" цIэ гъэшIуагъэр къызэрэпфагъэшъошагъэмкIэ 
республикэм щыпсэурэ цIыф лъэпкъыбэмэ ацIэкIэ сыгу 
къыздеIэу сыпфэгушIо, народ пстэуми зэдыряе советскэ 
литературэм джыри гъэхъэгъэ инхэр щыпшIынхэу тыпщыгугъызэ, тыпфэхъохъу. В.М.КIокIо, Къэбэртэе-Бэлъкъар 
Республикэм и Президент".
Ащ ыужи, къыкIэлъыкIогъэ илъэсхэми, КIокIо Валерэ 
опсэуфэ, адыгагъэ нахьыкIагъэ-нахьыжъыгъэ тIуми зэдытиIэу, тызэIукIэмэ тызэIугушIоу, тызэIумыкIэми, гушIу 
зэфытиIэу дунаим тызэдытетыгъ. Налщык сызэрэкIуагъэр 
ащ зызэхихыкIэ, сыд фэдэрэ Iоф къыпыщылъыми, сыкъаримыгъэгъотэу, стхырэмэ, сиобщественнэ Iофмэ 
къакIэмыупчIэу, зэджагъэ тхылъхэм еплъыкIэу афыриIэр 
къысимыIоу, иунэгъо щыгъу-пIастэ сыхимыгъаIэу, ары 
къэс сишъхьэгъуси, спхъуи Iэпэщысэ горэ къаримыпэсыгъэу къэсшIэжьырэп. Ежь Мыекъуапэ къызыкIокIэ, сызэримыгъэлъэгъоу е телефонкIэ сымакъэ зэхимыхэу, 
гущыIэшIукIэ симыгъэгушхоу къыхэкIыщтыгъэп. ЦIыф 
хьалэлыгъ, гупцIэнагъ.
Адрэ советскэ-партийнэ IофышIэхэу сшIэщтыгъэхэм 
афэмыдэу КIокIо Валерэ зэрэцIыф гъэсагъэр, игъэкIотыгъэу литературэм хэшIыкI ин зэрэфыриIэр мыщ фэдэ щысэ 
горэмкIэ къэзгъэлъэгъон. Мафэ горэм адыгэ литературэм 
тытегущыIэзэ, ар къысэупчIыгъ:
- Уитхыгъэмэ афэгъэхьыгъэ монографиехэр, тхылъхэр щыIэха?
- ЩыIэх, Валерий Мухамедович. ЩэшIэ Казбек итхылъхэу "Живое слово", "Ступени" зыфиIохэрэр адыгабзэкIи 
урысыбзэкIи къыдэкIыгъэх. Ситхыгъэмэ афэгъэхьыгъэ 
литературнэ-критическэ статья пчъагъэхэри къыхаутыгъэх. 
Загъори кандидатскэ, докторскэ диссертациехэми слъэкъуацIэ къыхагъафэ.
- А "загъорэ" зыфэпIогъэ гущыIэр хъухэщтэп,- ыгу 
къызэреорэр къыхэщэу КIуакIом къыIуагъ,- тишIэныгъэлэжьхэр, зэкIэри сIорэп, фэмыфых, кIэр анэ къыпэIухьэрэп, 
гъэунэшкIугъахэмкIэ мэпсэух.

--- Page 457 ---

- Аущтэу щытми, Валерий Мухамедович, тилитературнэ критикэу ЛъэпцIэрышэ Хъалидэ сэ сфэгъэхьыгъэу 
"Разговор о вечном. Исхак Машбаш: творчество, личность" 
зыфиIорэ тхылъыр ытхыгъ.
- Тэ щыIа ар? Ари, ЩашIэм ытхыгъэ тхылъхэу зыфэпIуагъэхэри къысIэкIэгъахьэх, къыуатхылIэхэрэр сшIэнэу 
сыфай.
- ЩашIэм иехэр къыпфэзгъэхьыных, ау ЛъэпцIэрышэм 
итхылъ джыри къыдэкIыгъэп, шIэхэу къыдэкIынкIи сыгугъэрэп, "Советскэ писатель" тхылъ тедзапIэм илъэс хъугъэшъ чIэлъ...
- Сыда, зыкъышIуагъана?
- Хьау, ашIогъэшIэгъон, къыддэIэпыIэщт спонсор 
дгъотырэп...
Джарэущтэу ЛъэпцIэрышэ Хъалидэ итхылъэу "Разговор о вечном. Исхак Машбаш: творчество, личность" 
зыфиIорэр КIокIо Валерэ ишIуагъэкIэ Москва къыщыд экIыгъ. Ащ ыуж, КIокIо Валерэ ижэмафэ ихьатырщтын, 
ситхы гъэмэ афэгъэхьыгъэ мыщ фэдэ тхылъ шъхьафхэр 
къыдэкIыгъэх: "В художественном мире Исхака Машбаша" 
(К. Шаззо, Ш. Ергук), "Восхождение к памяти. Размышления о романах Исхака Машбаша", "Мир и любовь вам, 
живущие", "Жестокий век", "Народ и история в прозе 
Исхака Машбаша", "Мамлюки в романе Исхака Машбаша" 
(А. Цукор), нэмыкIыбэхэми литературнэ-критическэ статья пчъагъэхэри атхыгъэх. Ситхыгъэмэ афэгъэхьыгъэ 
кандидатскэ диссертации щыI, докторскэ диссертациехэми 
Iоф адашIэ. ЗэкIэми, зишIушIэ гущыIэ къызнэсыгъэмэ, 
КIокIо Валерэ апэ зэритэу, лъытэныгъэ-шъхьэкIэфэныгъэшхо афэсшIызэ, тхьэшъуегъэпсэу ясэIо.
"КIокIо Валер!" пIоу ар угу къэкIыжьэу, унэгу къызыкIэуцожьыкIэ, дунэе нэфыр пфимыкъужьэу гушIогъо-гушхуагъэм узэлъештэ, ащ фэдэ цIыфышхор имыгъоу къызэрэтхэмытыжьым узегупшысэкIэ, уегъэнэшхъэи. КIокIо 
Валерэ Мыхьамэд ыкъор зылIэу адыгэмэ къахэкIыгъэмэ 
ащыщ. Ащ фэдэу зы нэбгыр ныIэп лIэшIэгъум къэхъурэр 
пIоми, ухэукъощтэп. Сэ сшъхьэкIэ сызэримыгъэгъуащэщтыгъэм, ынаIэ къызэрэстыригъэтыщтыгъэм, сызэринахьыжъыщтыгъэм, ишIушIэгъабэ къызэрэсигъэкIыгъэм 
язакъоп, ащ ихэгъэгу гупшысэкIэ ин, игулъытэшху, илIыгъэ-Iушыгъ ар сэзгъаIорэр. Ар непэ къытхэмытыжьыми, 

--- Page 458 ---

зишIушIэ мыкIодырэ цIыфыр, игугъу шIукIэ ашIызэ, егъашIэм щыIэщт.

--- Page 459 ---

Грузин-Абхъаз заор
Москва аIофтэгъэ лIыкIохэр
Абхъаз хэгъэгукIэр лъэкIуатэ, мэпытэ

--- Page 460 ---

Августым и 14, 1992-рэ илъэс. Зы гумэкIыгъуи гум 
къизымыгъэхьан гъэмафэу IукIотырэм имэфэ шъаб, 
щэджэгъоуж. Адыгэ Республикэм и Президент иадминистрацие ипэщэ Хъунэго Рэщыдэ къытео:
- КъытэIугъэ къэбар дэим къыугъоигъэхэ ныбжьыкIэхэр президентым ипчъэIупэ Iутых...
- Сыд къэбар дэя?
- Грузием зао Абхъазым ришIылIагъ...
Унэ Фыжьыр спэчыжьэпышъ, Лениным ыцIэ зыхьырэ 
пчэгум сикIызэ, ныбжьыкIэ шъищ фэдиз президентым 
ипчъэIупэ дэжь щызэхэтхэу сэлъэгъу, ахэмэ адезгъэштэщт 
нэмыкI купхэри якIух. ИIофышIэ нэбгырэ заулэ зигъусэ 
Джарымэ Аслъан зэрэгъэбыжъотырэмэ апашъхьэ ит, 
иушъый гущыIэхэр къыслъэIэсых:
- Ткъош абхъазхэм ятхьамыкIагъо шъузэригъэгумэкIырэр къызгурэIо, ау яIоф зытет шъыпкъэм тыщыгъуазэпышъ, тIощт-тшIэщтымкIэ зыхэтымыгъэукъоным пае сыхьат 
зытIущ тищыкIагъ, зыжъугъэсамбыр, щэIагъэ къызхэжъугъаф.
- А сыхьат зытIущым Абхъазым щагъэчъэщт лъыр 
зыфэдизыщтыр шъошIа! - ныбжьыкIэмэ ащыщ горэ 
къыхэкуукIы.
- Тэрэз! - щытхэм къызэдырагъаштэ.- Ткъош абхъазмэ тадэIэпыIэн фае, Iашэ тищыкIагъ...
- Абхъаз Iофыр тиреспубликэ щызезыхьащт комитетыр зэхэщэгъэн фае... Джыдэдэми Абхъазым тыкIонэу 
тыхьазыр!
- Тыхьазыр! - зы макъэкIэ ныбжьыкIэмэ къызэдырагъаштэ, зафэмыIэжэжьэу, зыми къымыубытыхэу, "тилъэIу-тидао къызытфэшъумышIэкIэ, мыекъопэ дзэм иIашэ 
къызыIэкIэдгъэхьащт" зыIоу къыхэкуукIхэри ахэтых, ахэмэ 
Джарымэ Аслъан ыуж къэгущыIэгъэ нэбгырэ зытIущымэ 
яушъый зыпкъырымыхьагъэхэр нахь зэкIагъаплъэх.
- Iофым изытет зэригъашIэмэ, рихъухьащтымкIэ 
Джарымэр къызыкIэлъэIугъэ сыхьат зытIущым тежъугъаж, 
мышIапхъэ тэшъумыгъашIэ - сIозэ сэри ныбжьыкIэ купмэ 
сяушъыигъэми, сыкъызэхамыхы зэхъум, афэсыдзыгъ: - 
Сэщ нахьи абхъаз ткъошхэр шIу шъулъэгъоу шъоIомэ, 
шъухэукъо. СыныбжьыкIэ шъощ нахьи бэкIэ сынахьыжъыми, шъуздежьагъэм сэри сыкъыжъудэкIощт!
- Ар лIыгъэ, МэщбашIэр, къыддакIу, тыпфэраз! - 
зыпашъхьэ ситмэ ягуапэу къыздырагъаштэ.
- Аущтэу тызызэзэгъыгъэкIэ, мыр тэжъугъашIэ: щэIагъэ зыхэтэжъугъэгъэлъ, республикэм ипащэ къыIуагъэм 
детэжъугъэгъашт.
Ахэри нэмыкIхэри тэIофэ, Джарымэ Аслъан Абхъазым 
ипрезидент Ардзынбэрэ Грузием ипрезидент Шеварднадзэрэ адэгущыIэфэ, ныбжьыкIэмэ яабхъаз комитетэу 
Шъхьэлэхъо Абу зипащэр зэхащагъэ, ар Адыгэ писательхэм яунэ чIэтынэу агъэнэфагъ, гъогум техьащт добровольцэхэр ащ ипчъэIупэ къыщызэрэугъоихэу рагъэжьагъ, 
зэрыкIощтхэ автобусхэри къыIухьагъэх...
Пчыхьэм унэм сыкъызехьажьым, шъузыр гъыны-гъыпсэу къыспэгъокIыгъ:
- Сыд зауа уздэкIощтыр?..
- Тэ щыпшIэра?..
- Президентым ипчъэIупэ щышъуIуагъэхэр зэкIэ 
радиом, телевидением къатыжьыгъэх... 
Ардэдэм телефоныр къытеуагъ, Джарымэ Аслъан 
къысэупчIы:
- Сыд пшIэрэр?
- Абхъазым сыкIонэу зысэгъэхьазыры.
- Абхъазым укIощтэп, тэ уздэкIощтым тегупшысыгъах, 
Хьаджыбыекъо Руслъан вице-премьерымрэ орырэ джыдэдэм Москва шъукIощт, ащ тидепутатхэу ЛIыхасэмрэ 
ХъутIыжъымрэ гъусэ къыщышъуфэхъущтых, шъузыIукIэщтхэми яшъуIощтхэми татегущыIэщт.
Джа мэфэ дэдэм ичэщ, сыхьатыр пшIым самолеткIэ 
Краснодар тикIи, Москва тыкIуагъ. Апэм РСФСР-м национальностхэмкIэ иминистрэу Тишковым тыIукIагъ. Джа рымэ 

--- Page 461 ---

Аслъан къытфишIыгъэ пшъэрылъым ар зыщэтэгъэгъуазэм, 
тыкъызэхишIыкIи, РСФСР-м и Госсекретарэу Бурбулис 
тыIуигъэкIэнэу тыкъигъэгугъагъ. Ау Бурбулис етхьылIэгъэ, 
тызэрэщыгугъыщтыгъэ абхъаз гумэкIыгъор къыгурыIуагъэп, къыгурыIонэуи зэрэфэмыягъэр, национальнэ зэфыщытыкIэмэ хэшIыкI зэрафыримыIэр, Ельцинми тызэрэIуимыгъэкIэщтыр иупчIэкIэ къыдгурыIуагъ:
- Шъо, адыгэхэм, абхъазмэ яIоф зешъуфэнэу сыда 
шъуиIофэу ахэлъыр?..
А упчIэм ыуж Госсекретарым удэгущыIэжьынэу имыщыкIэгъагъэми, зэрифэшъуашэу тыгу тедгъэпщахи, икабинет тыкъычIэкIыжьыгъэу Тишковым къысиIуагъ:
- Джары мыхэр зыфэдэхэр... Адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ зэрэзэфыщытымкIэ ыдэжь тыкIонэу Бурбулис 
тызезэгъым къысэупчIыгъагъэмэ, шъузэрэзэлъэпкъэгъур 
есIощтыгъэ... Бэ ашIэ фэдэу зашIы, ау ашIэрэр макIэ...
Джа мэфэ дэдэм ЩынэгъончъагъэмкIэ Советым 
итхьаматэу Юрий Владимирович Скоковым тыдэгущыIи, 
неущ сыхьатыр пшIым Кремлэм къыщытIукIэнэу гущыIэ 
къытитыгъ. ТиIоф Скоковыр зыщытэгъэгъуазэм, къытиIуагъ:
- КъэшъуIуагъэр зэкIэ къызгурыIуагъ, абхъазхэмкIэ 
шъуигумэкIи къыжъудэсэгощы, ау тэ тшIэнэу шъузыфаер 
хэгъэунэфыкIыгъэу къэшъуIуагъэмэ дэгъугъэ.
ТишIошIхэр нэбгыриплIыми къэтIуагъ, ау тащыщ горэм 
къыIуагъэм Скоковым ыгу еIугъэти, Джарымэм фытеуагъ:
- Москва къытфэбгъэкIогъэ лIыкIомэ, Аслан Алиевич, 
абхъаз Iофым мыщ фэдэ еплъыкIэ фыряI: Темыр Кавказым 
иреспубликэхэм япэщэ заулэ непэми неущми мы IофымкIэ зэIубгъэкIэнхэ плъэкIына?
Джарымэ Аслъан Iушыгъэ-чаныгъэ къызхигъафи, 
Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс, Щэщэн, Ингуш 
республикэхэм япащэхэу КIуакIор, Хъубыер, Зязиковыр, 
нэмыкIхэр Ермэлхьаблэ щызэфигъэшэсхи, ахэмэ Грузин-Абхъаз заомкIэ зэдаштэгъэ унэшъо зафэр джа мэфэ 
дэдэм факскIэ къытIэкIигъэхьагъ. Ар тIыгъэу Урысые 
Федерацием и Апшъэрэ Совет итхьаматэу Руслан Имранович Хазбулатовым дэжь тыкIуагъ, дэгъоу къытпэгъокIи, 
Тбилисрэ Сыхъумрэ ыгъэкIощт депутат делегациер зэхищагъ. Къэнэжьыгъагъэр Ермэлхьаблэ щаштэгъэ унашъом 
икъыхэутын арыгъэти, есIуагъ:

--- Page 462 ---

- Москва къыщыдэкIырэ гъэзет зытIущмэ мы унашъор 
афэсхьыгъ шъхьакIэ, Руслан Имранович, къысфыхаутырэп.
Апшъэрэ Советым игъэзет иредактор шъхьаIэу къызэджагъэхэр бэшIагъэу зикъэбар зэхэсымыхыжьыщтыгъэ 
Логуновыр арэу къычIэкIыгъ, тIуми гушIогъо IаплI-къорэгъушхокIэ тызэпэгъокIыгъ.
- ШъуитIо шъузэрэшIа? - ылъэгъурэр ыгъэшIагъозэ, 
Хазбулатовыр къытэупчIыгъ.- ШъузэрэшIэмэ, нахьышIужь. 
Валентин Андреевич, мы унашъор неущрэ гъэзетым къигъахь.
Джаущтэу "Грузин техакIохэр, Абхъазым ичIыгу шъуикI!" зышъхьэ Ермэлхьэблэ унашъор "Российскэ гъэзетым" 
иапэрэ нэкIубгъо къихьагъ.
...ИлъэсипшIыр дунэе гъашIэмкIэ зэу арымырми, а охътэ 
кIэкIым къыкIоцI уегупшысагъэкIи, шъхьэм къыфэмыубытын 
зэхъокIыныгъабэхэр ащ техъухьагъэх: Абхъазым ичIыгу, 
ишъхьафитыныгъэ къэухъумэгъэнымкIэ Темыр Кавказым 
икIыгъэ кIалэхэр аготхэу абхъазмэ лIыгъэшхо зэрахьагъ - 
къэралыгъо шъхьафэу дунэе хэгъэгумэ ахэуцуагъ.
Абхъазмэ апэкIэкIыгъэм, ялIыгъэ-зыкIыныгъэ елъытыгъэмэ, тэ, лIыкIохэм, ахэмэ афэтшIагъэр тIэкIу дэдагъэми, шIушIэр кIодырэп зэраIоу, ткъошмэ тащыгъупшагъэп - Джарымэ Аслъани, Хьаджыбыекъо Руслъани, сэри 
яанахь орден тын лъапIэмкIэ тыхагъэунэфыкIыгъ. Узэкъотмэ 
улъэшыр къэзыушыхьатырэ адыгэ-абхъаз зэкъошныгъэр 
лъэкIуатэ, мэпытэ.

--- Page 463 ---

Джыри президент хэдзын-зэбэныр
Адыгеим къетаджэ. Къэралыгъо Совет - Хасэм 
итхьаматэ иелбэт телефон къытеуакI
Президентыгъор Шъэумэн Хьазрэт къыдехы
ащ къешIэкIыгъэмэ ыгу къысагъабгъэ,
тызэшIужьы, нэмыкIхэри

--- Page 464 ---

 Джарымэ Аслъан тIогъогогъо президентыгъэу, ежьыри 
зыщыгугъыжьызэ, тэри ащ тицыхьэ телъэу, ящэнэрэу 

--- Page 465 ---

зыкъигъэлъэгъуагъ. Республикэм илъ мамыр-зэгурыIом, 
экономикэмкIэ, культурэмкIэ Iоф шIукIаеу щызэрихьагъэмэ яхьатыркIэ Джарымэм илъэбэкъуи къыдэхъунэу 
ары бэмэ къазэрэшIошIыщтыгъэр, ау зэкIэри узэрэфаеу 
дунаим щыхъущтыгъэмэ...
Республикэм и Къэралыгъо Совет - Хасэ итхьамэтэ 
Тхьаркъохъо Мухьарбый IофшIапIэм къытеуагъ:
- Талъэныкъо гъэшIэгъонхэр щэхъух, къакIо...- ЗыгъэгумэкIырэмкIэ еупчIыгъо сыримыгъафэу трубкэр 
къыгъэтIылъыжьыгъ, ыдэжь сызэкIом, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Аслан Алиевич икандидатурэ тырихыжьынэу 
еIо... НекIо ыдэжь.
Джарымэм иприемнэ сызихьэкIэ, исекретарь Таразян 
Игорь фэшъхьаф цIыф ислъагъорэп. СыкъызэплъэкIымэ, 
Тхьаркъохъо Мухьарбый сауж итыжьэп. Джарымэ Аслъан 
дэжь сызехьэм, изакъоу ис, итеплъэ сыгу римыхьэу сеупчIы:
- Сыда къэхъугъэр?
- Къэхъугъэр къыосIон: президент къэгъэлъэгъонхэм 
япIалъэ непэ зыщытыухырэ сыхьатырэ ныкъорэм Коноваловам, ТхьакIущынэм нэмыкIхэу нэбгырищмэ зыкъагъэлъэгъуагъ - Демчук, Черниченкэр, Шъэумэныр... Тызэмыжагъэ горэ мы Iофым хэхъухьэ... АшIоигъо дэдэр арэшI 
фаеми, сэ сикандидатурэ зэкIэсхьажьыщт.
- Умыгузэжъуащ, Аслан Алиевич, егупшыс. Ащ сыдигъуи укIэхьажьыщт...- ар сIозэ, Адыгэ телерадиокомпанием итхьамэтэ КIэрэщэ Аслъанбэч къихьи, спэчIынатIэу 
къэтIысыгъ.
- Аслан Алиевич, укъызэкIэмыкIу,- гущыIэ теубытэгъэ 
IэтыгъэкIэ КIэращэм къыриIуагъ,- тэ тыбготыщт, тыбдэIэпыIэщт.
Ардэдэм Джарымэм ителефон къытеуагъ.
- Мары, джыдэдэм сыкъэкIожьыщт...
Къыфытеуагъэр зэришъхьэгъусэр къызгурыIуагъ. 
Сыхьатым сызеплъым, щы хъущтыгъэ, бэрэскэшхуагъ. 
КIэращэмрэ сэрырэ ащ нахьыбэрэ тыщысыжьыныр 
къекIужьыщтыгъэп. Президентым икабинет тыкъызекIыжьым, иприемнэ, Тхьаркъохъо Мухьарбыйи зэрахэтэу, 
нэбгырэ тIокI фэдиз итыгъ. Премьер-министрэм иапэрэ 
гуадзэу Цэй Аслъан ары апэ къысэупчIыгъэр:
- Шефым сыд ыIорэр?

--- Page 466 ---

- Щэджэгъуашхэ мэкIожьы,- есIожьыгъэ къодыеу 
Джарымэр икабинет къикIи, зи къытимыIоу къытблэкIыгъ. 
Тэри тызэплъ-тыкъызэплъыжьи, тызхэгупшысыхьан упчIэхэм 
тагъапэзэ, тызэбгырыкIыжьыгъ.
Шъыпкъэр пIонэу хъумэ, Джарымэ Аслъан зыгъэгумэкIын-езгъэхъырэхъышэн ошIэ-дэмышIэ Iоф къыфыкъокIыгъ. Къыпэуцугъэхэр республикэм щызэлъашIэрэ, 
президентыным еплъыкIэ гъэнэфагъэ-зэфэшъхьафхэр 
фызиIэ цIыфых. Шъэумэн Хьазрэт нэмыIэмэ, хэгъэгум 
щызэлъашIэрэ мылъкушхо зыIэкIэлъ цIыф хьалэл, бэмэ 
ишIуагъэ аригъэкIыгъ, джыри нахь аригъэкIыщт.
Мыщ фэдэ президент хэдзын-зэпео бырсырым узыхахьэкIэ, зыщыбгъэгъупшэ мыхъущтыр тыкъызхэкIыжьыгъэ краим ыгузэгу узэрисыр, ар къызэрэпкIэлъыплъэрэр, 
узэрэзыщимыгъэгъупшэрэр ары. Джэуап Iуш зищыкIэгъэщт упчIэхэр къэтэджых. Ахэмэ ащыщэу тара мэфитIу 
хъугъэу зиунэ итIысхьажьыгъэ Джарымэ Аслъан къыхихыщтыр? "Унэм итIысхьажьыгъ" зысIокIэ, ащ сыщыгъуазасыщымыгъуаза? Джарымэр ащ фэдэ зышIэщт политикэп. 
РихъухьащтымкIэ хэта ащыгъум джы иупчIэжьэгъущтыр? 
"Унэм зыщыгъаси, хасэм кIо" зыфаIорэ адыгэ гущыIэжъыр 
иIэубытыпIэу къызыфигъэфедэзэ, тыгъоснахьыпэ фызэфэсыгъагъэхэ иныбджэгъухэ-акъылэгъухэр арыщтын.
Сызэрегупшысэщтыгъэу, тхьаумэфэ пчэдыжьым 
Iофыр къычIэкIыгъ. Тарихъ тхылъэу "Адыгэхэр" зыфиIорэм 
Iоф дасшIэзэ, сыхьатыр пшIыкIузмэ адэжь Цэй Аслъан 
къысфытеуи, кIэкIэу къысиIуагъ:
- Уадэжь сыкъыIухьагъэшъ, къех.
Цэир рулым кIэрыс, изакъу. Хьаблэ зытIущмэ таблэчъыгъэу къысфедзы:
- Уздащэрэм укъыщаубышъыщтми пшIэрэп, зыкъом 
фэбэгъон, укъыкIэупчIэрэп.
- Уиадыгагъэ ащ щыуухыгъэми, Цэир, сыкъыоупчIынэп.
- Шефым теугъои, моу Пэнэшъу Руслъан къидгъэтIысхьанышъ, ыдэжь тыкIощт.
- Ащыгъум Джарымэм хэдзыным хэлэжьэнэу тыриубытагъ.
- ИкъэгущыIакIэкIэ сэри джары сызэрэхэплъагъэр.
Джарымэ Аслъан иунэкъощ Джарымэ Сыхьатбый 
иофис икъотэгъу-акъылэгъу нэбгырэ тIокIым къехъу щиугъоигъ. Бэрэ тызэримыгъажэ-зыримыгъэукIыхьэу, тыгъоснахьыпэрэ Джарымэр ары Iоу умышIэжьынэу, тызыфиугъоигъэр къыIуагъ:
- Президент хэдзыным сыхэлажьэ, мы щысхэм шъукъызготын-шъукъысфэулэунэу сышъущэгугъы. ЦыхьэшIэгъу-къысфэгущыIэщт нэбгырэ заулэу сиIэщтмэ 
Петроври, МэщбашIэри, Нарожнэри ащыщыщтых. Джы 
сиштаб зезыщэщтхэм ацIи къесIон: Цэир, Хъунагор, Ахъмэтыр. Шъо Iоф шъушIэщтыгъэ къышъуфамыдзыжьынэу 
отпускым шъокIо. Штабыр зычIэтыщт чIыпIэри тэжъугъэгъэнафэ.
Щысхэм ащыщхэм Адыгэ къэралыгъо университетым, 
Мыекъопэ пивзаводым, нэмыкI горэми, къэсшIэжьырэп, 
ацIэ къыраIуагъ. "ПивашъохэкIэ" къытэджэных зэрэсIорэр 
зэхамых-къырамыдзэу сызыфэмыягъэ пивзаводым тыраубытагъ. Джаущтэу хэдзынымкIэ тизэхэщэн Iофыгъомэ, 
нэмыкIхэми кIэкIэу татегущыIи, мэфэ къинхэр къызэрэтпыщылъыщтхэм тягуцафэщтыгъэми, гугъапIэ афытиIэу 
тызэбгырыкIыжьыгъ.
Гугъэм цIыфыр щегъаIэми, мыры сIонэу зэхасшIэ-зэхэсымышIэ горэ сыгу къегъу. Ащ сытегупшысыкIынэу 
сызежьэкIэ, къысэмыгоуапэми, къысхэуIо. Ар сэр-сэрэу 
зызшIозгъэбылъыжьырэ Шъэумэным къысфишIэгъэ шIэжь 
чIыф. Джарымэм фэгъэхьыгъэ джэпсалъэу тицIыф гъэсэгъэ хэшыпыкIыгъэхэр зыкIэзгъэтхэнхэу спшъэ къыралъхьагъэр зэрэстхыщт шIыкIэм сегупшысэ хъумэ, а зишIушIэ 
зэхэсшIэгъэ, зихьалэлыгъэ къысIузгъэфэгъэ-къыкIэмыупчIэжьыгъэ цIыфышIур сынэгу кIэкIырэп. "Хъан-Джэрые" 
тарихъ тхылъыр урысыбзэкIэ къызэрэхязгъэутыщт ахъщэ 
сымыгъотэу зызэхехым, ыосэщтым къыкIэмыупчIэу Красноярскэ къысфыраригъэхи, къыдигъэкIыгъ. Джы Шъэумэн 
Хьазрэт сыпэуцун фаеу хъугъэ. Джарымэ Аслъанрэ 
Шъэумэн Хьазрэтрэ зэрэзэшIухэм сыщыгъуаз, ау политикэ 
лъагъом техьэхэри, лъэмыдж бгъузэм щызэпэуцухэри 
шIукIэ зэрэзэблэмыкIышъущтхэр, азыфагу дафэри 
зэрэдэкIодэщтыр непэп зысшIэрэр.
Ежь зыдишIэжьырэ-зыдимышIэжьырэ шъэф-нэфэ 
IаджыкIэ цIыфыр мэпсэушъ, Шъэумэн Хьазрэт ихэдзын 
IофхэмкIэ къызэрэсэмыджагъэри сыгу къегъурэмэ ащыщ. 
Къысэджэгъагъэмэ?.. Президент хэдзыгъуитIумкIэ сызыготыгъэ, итекIоныгъэ зыдэзгощыгъэ Джарымэ Аслъан 
сыгочъыжьынышъ, къумалыгъэ зесхьанэуи?.. ЦIыфхэр 

--- Page 467 ---

къыздэхьащхыных, ар зыфэсшIагъэри нэмыкIынэкIэ къысэплъын... ЛIыгъэр агъаерэп, лIэныгъэм дэджэгухэрэп.
Джахэми нэмыкIхэми сягупшысэзэ, Шъэумэным 
фэгъэхьыгъэу мыхъун гори зыхэтымытхэгъэ Джарымэм 
еттхылIэгъэ джэпсалъэм Iоф датшIи, егъэзыгъэ хэмылъэу 
республикэм щызэлъашIэрэ цIыф гъэсэгъэ шъэныкъом 
къехъу зыкIэтхагъэр гъэзетым къидгъэхьанэу еттыгъ. Ар 
къыхаутыным ычIыпIэкIэ, ежь зыфаехэр тамыгъэлъэгъужьэу ащ хатхэжьхи, хэдзакIомэ япочтэмэ афыдадзагъ.
ТекIоныгъэр къыдэзыхыгъэхэр, гушIуагъом ыгъэшэсыгъэхэр сыдигъокIи зафэхэшъ, зишIуагъэ къэмыкIогъэ 
джэпсалъэмкIи, нэмыкI мыхъо-мышIагъэ къэугупшысыгъэхэмкIи сэ ахэмэ сагъэмысэжьыгъ. Ау ар зэрэхъугъэ 
шIыкIэм сыдэгузажъоми, сигукъэкIыжьмэ язэкIэлъыкIуакIэ 
сыукъонэп.
Апэрэ мафэхэм, мазэм, адрэ зыкъэзгъэлъэгъуагъэхэм 
ялъытыгъэмэ, Джарымэр ипрезидентыш тесыгъэти, иIофхэр тыдэкIи республикэм щызэпыфэщтыгъэх, джыри 
хадзыжьынэу къагъэгугъэщтыгъэ. 
Шъэумэн Хьазрэти шымыкIо тесыгъэп. Ау хабзэр 
зыIыгъхэм къызхамыгъэщэу, ащ иш зэтыраIажэщтыгъэ. 
Президент IэнатIэм фэбэнэщтхэ нэбгырихым щыщэу тIум 
якандидатурэхэр зытырахыжьым, джы хэдзын утыгум 
къинэжьыгъэр нэбгыриплI. Ахэмэ, цIыфмэ зэраIощтыгъэу, 
хэдзыгъэнымкIэ гугъапIэ зимыIэгъэ (ары иIофи къызэрэчIэкIыжьыгъагъэр - процентитIурэ хырэ ныIэп къыхьыгъагъэр) Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым иректорэу ТхьакIущынэ Аслъан захэпхыкIэ, 
Джарымэр, Шъэумэныр, Коноваловар арых зэнэкъокъу 
утыгум итыгъэр. Ау мыщ дэжьым къэIогъэн фае: цIыф 
миллионныкъуи зыщымыпсэурэ республикэм процент 
25-рэр адыгэ, адрэр урыси, къэндзали, ермэли, урыми, 
нэмыкIхэри зэрэзэхэтэу, процент 75-рэ мэхъу, ахэмэ 
япчъагъэкIэ урысхэр нахьыбэх. Президентыгъэм адыгитIурэ 
зы урысрэ фэбанэх. Тыдрэ лъэныкъор ара электоратым 
зыздигъэзэщтыр?
СССР-м инароднэ депутат хэдзын лъэхъан сызыхэтым, 
урыс электоратым инахьыбэмэ алъэпкъ щыщ Частухинам 
блэIэбыкIхи, сэ сыкъыхахыгъ. Ары шъхьакIэ, а илъэс лъэхъанхэр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зыщызэгурыIощтыгъэхэ Советскэ Союзым илъэхъаныгъ. Джы ар щыIэжьэп, 

--- Page 468 ---

хэти игукъэо-гухьэгужъхэр зыщызэрагъэутэкIыхэрэ хыуаем тызэдыхэт. Электорат нахьыбэ лъэныкъомкIэ укъикIымэ, Коноваловам иIоф нахь къыдэхъунэу зыщэгугъыжьы. Джарымэр? Автоном хэкум, етIанэ республикэм 
ицIыф лъэпкъхэм азыфагу мамыр дэлъынымкIэ ащ Iоф 
макIэп ышIагъэр. Шъэумэнри зыми щымыщэу арэп, ари 
хэкум къыщыхъугъ, щапIугъ, экономикэ шIэныгъэхэмкIэ 
доктор, дышъэм икъэгъотынкIэ, икъычIэхынкIэ сэнаущыгъэшхо зыхэлъ цIыф, ащкIэ тихэгъэгу гъэбаигъэнымкIи, 
гъэпытэгъэнымкIи, имылъкукIэ цIыфмэ афэшIушIэгъэнымкIи зи къызытыригъэнагъэп.
Щыри президент щэчалъэм зебгъэкIухэкIэ, яонтэгъугъэ-псынкIагъэкIэ зэрэзэдэмыхъущтым фэдэщта ахэмэ 
яхэдзакIохэр къазэрэфычIэкIыжьыщтхэр? Ар къызыщынэфэщтыр аужырэ хэдзын мафэр арыми, апэрэр 
иинтернациональнэ IофшIагъэмэ ащэгугъы, ятIонэрэм 
ишIушIэгъэщтыр ишъхьэихыгъ, ящэнэрэм зыщыщ лъэпкъым 
ипчъагъэ зэрэнахьыбэр игугъапI. ТхьакIущынэр, цIыфмэ 
зэраIоу, тэмэнчъэу лъэтагъэшъ, ащ икIэухыгъэр ыпшъэкIэ 
къызэрэстхыгъэу, сыкъытегущыIэжьырэп. Ау къыкIэлъыкIогъэ ящэнэрэ хэдзыгъомкIэ ащ ипрезидент хъукIэрэ 
иIофшIэкIагъэрэ хэти щыгъуазэшъ, зыгорэ къептхылIэнкIэ 
гъэшIэгъоныжьынэу къысщыхъурэп.
Хэдзынхэм ягъогуныкъо ткIугъахэу ары Джарымэмрэ 
Коноваловамрэ ягугъапIэхэр зэрэзэпэблагъэхэр къызгурыIонхэу зезгъэжьагъэр. Джарымэ Аслъан зысшIэщтыгъэр 
бэшIагъэми, тызэрэзэакъылэгъум блэкIэу тызэпэблэгъэ-тызэшъэфэгъугъэп, тиунапчъэхэри зэфыIухыгъагъэп, 
зэ-тIо иунэ симыхьагъэмэ, ежь сипчъаблэ къыдэкIыгъэу 
къэсшIэжьырэп, ау шъхьэкIэфэныгъэ-лъытэныгъэ тазыфагу 
дэлъыгъ, джы къызнэсыгъэми ар зэдытиI. Зыгу псынкIэу 
къыпфызэIузыхын, икъэбар къыпфэзыIотэн цIыфмэ Джарымэр афэмыдэми, Iоф дэпшIэнкIэ, гъогу удытехьанкIэ, 
Iанэ удыпэсынкIэ цIыф къызэрыкIу, ныбджэгъубэ зиIэ-зэблэзыхъурэмэ ащыщэп. Ар ихэдзакIомэ заIукIэкIэ, анахьэу 
урысхэр анахьыбэу зыщыпсэурэ чIыпIэхэм тызыкIокIэ, 
къенэкъокъурэмэ афэгъэхьыгъэу гущыIэ лые къымыIоу, 
зилъэпкъыкIэ нахьыбэм зызэрэригъэштэщтым зэрэпылъыр 
къызгурэIошъ, сэри сыкъыфэгущыIэ хъумэ, ар нахь кIэзгъэтхъэу есэгъажьэ. Ау тэ тызэрэфаеу тиIофхэр адыгэ 
лъэныкъом щызэпыфэхэрэп.

--- Page 469 ---

Ащ лъапсэ имыIагъэу арэп. Джы къызнэсыгъэм 
гъобэкъое, адэмые, аскъэлэе, лэшэпсынэ, джэджэхьаблэ, 
тэхъутэмыкъое, пэнэжьыкъое хэдзакIохэр сынэгу кIэтых: 
къытэдэIухэми, талъымыIэсырэм фэдэх. КъэгущыIэхэрэм 
Джарымэм шъхьэкIэфэныгъэ къыфашIы, къагъэгугъэ, ау 
къэупчIэным тызыхахьэкIэ, тызэмыжэгъэ упчIэ лакъырд 
зырызхэр рэхьатэу къытпыщысыхэм къызхадзы, ахэмэ 
шъхьаусыгъо лъапсэ зимыIэ джэуапхэр аретыжьыми, 
зэIукIэгъу пэпчъ ащ Шъэумэныр къыпэзгъэуцухэрэр джы 
нахьыбэ мэхъу. Адыгэ чылэхэм язакъоп, урыс станицэхэри, 
къутырхэри, Мыекъуапи щыкIэкIыжьэу, арых.
Джарымэ Аслъан иящэнэрэ президент хэдзыныкIэ апэрэ 
джэнджэшыр сыгу къызыщихьагъэр Къэлэрмэз урыс чылэр 
ары. КъызэрэтпэгъокIыгъэ-тызэрэрагъэблэгъэгъэ шIыкIэр 
дэгъугъэ, ау къекIолIагъэм ипчъагъэ къызысэлъытэм, нэбгыришъэм нэзгъэсыгъэп, нахьыбэр нэжъ-Iужъыгъ. Тэри 
тазэрэхэтэу нэбгырэ зытфых нахь къэгущыIагъэп. Узыгъэпэн Iоф зэшIомых чылэм дэмылъ фэдэу, ахэмэ ащыщ горэми 
упчIэ къытыгъэп. ЗэIукIэгъур итеплъэкIэ фэбагъэми, чъыIэлIэ шъэф горэ къысхэтаджэу къысщыхъугъ. СикъэгущыIэн 
ащ къыщысыухыгъэти, Мыекъуапэ згъэзэжьынэу симашинэ 
сыкъитIысхьажьызэ, хэдзын IофымкIэ Джэджэ районым 
Джарымэм щыгот Светлана Владимировна Малаховар 
къысэчъалIи, къыси Iуагъ:
- Аслан Алиевичым ихэдзын IофхэмкIэ анахь цIыфыбэ 
къызыщытажэрэ Джэджэ шъоущыгъушI заводым иклуб 
укъыщыгущыIэнэу щытышъ, тауж къихь.
- Сэ непэкIэ мыщ сыкъыщыгущыIэнэу арба зытетыубытэгъагъэр...
- Мыекъуапэ уежьэжьыгъа сэIо,- сакIыб къыдэджыкIыгъэ Джарымэ Аслъан сигущыIэ ухыгъо ригъэфагъэп,- 
некIо, Джаджэм къыщытэжэх.
Клубым къыщызэрэугъоищтыгъэ цIыфхэм ерагъэу 
тахэкIызэ, зимашинэ къикIыщтыгъэ Джарымэр зылъэгъугъэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIитIум "сыда мыр джыри 
зыуж итыр?" заIом, нэмыз-Iумыз сашIыгъэу сакIэлъыплъэжьыгъ, зыдэтIысыгъэхэ чIыпIэр зэзгъэлъэгъуи, зыгорэ 
къытфадзымэ, ясIожьыщтым сыфэхьазырынэу сфагъэнэфэгъэ чIыпIэр сэри сыубытыгъэ.
Щысыр щысэу, щытыр щытэу, фойем щызэхэтхэри 
ахэплъытэжьымэ, нэбгырэ мин фэдиз клубышхом къыщызэрэугъоигъ. Апэ къэгущыIагъэмэ сэри сахэтыгъ. Ежь 
Джарымэм чэзыур къызнэсым, цыхьэ къыфашIэу джыри 
хадзыжьмэ, нахь игъэкIотыгъэ-фэIазэу экономикэм, политикэм, культурэм алъэныкъокIэ зэшIуихыщтхэ Iофыгъохэм 
къатегущыIагъ, къыIуагъэр къыкIэзыIотыкIыжьыгъэ 
упчIэхэми яджэуап къыритыжьыгъ. Лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ республикэм мамыр-зэгурыIожьыр джыри нахь зэрэщигъэпытэщтыр, къекIолIагъэхэми къэмыкIуагъэхэми 
зэрафэразэр къыхигъэщызэ, игущыIэ къыухыжьыгъ. Iэгу 
къыфытеуагъэх, ау ахэмэ яIэгутеуакIэ, районым иныо 
орэдыIо ансамблэ хэтхэм зэряшъыпкъагъэр хэмылъытэщтмэ, зыкIыныгъэ-зэдегъаштэ зэрямыIагъэм сиджэнджэшыгъэ джыри нахь къыгъэлъэшыгъ. Ащ игугъу Джарымэм 
фэсымышIымэ, сызэрэфэмышъыпкъэщтым сиухызэ, джа 
мэфэ дэдэм, ышнахьыкIэ Джарымэ Сыхьатбый иунагъо 
пчыхьэшъхьашхэ щытшIызэ, есIуагъ:
- Сызыгъапэрэм ышъхьэ къыпфисымыхмэ, Аслан 
Алиевич, къумалыгъэ къыбдызесхьэу хъущтышъ, къыосIон: 
тихэдзын гугъапIэ тIэкIэкIыкIэ енэгуягъо...
- Сыда пIорэр! - Джарымэм къысфидзыгъ.- Плъэгъугъэба непэ клубым чIэсыгъэ хэдзакIохэм япчъагъэ 
зыфэдизыгъэр - миным къехъуныгъи.
- Ахэмэ янахьыбэр къыоплъынэу къэкIогъагъ, шъорышIыгъэ-нэшIошIыгъэр зыщыбэ лъэхъан джы...
- Хьау, хьау, тызыфэшIушIэгъэ цIыфхэм тицыхьэ атемылъыжьыщтымэ, ащыгъум хьаулыеу тафэпсэугъэба...- 
Джарымэм тIэкIу тыригъашIи, икIэсэ гущыIэмкIэ къыIуагъэм 
къыпигъэхъожьыгъ: - Ар тIоу, Исхак Шумафович, тызыфежьэгъэ Iофым оркъныкъо зыфэтшIыжьынэп.
ЗэIукIэгъур Джаджэ зыщыIагъэм мэфэ зытIу тешIагъэу 
Джарымэ Аслъан гурызгъэIон сымылъэкIыгъэ-сызэнэгуещтыгъэр ныбжьи тыщызэмыжагъэм къыщытэхъулIагъ.
ЦIыфыбэ къыщызэрэугъоинэу Пщыжъхьаблэ мычылэшхуагъэми, бзылъфыгъэ хэкIотэгъэ зытIущ зыхэсыгъэ 
лIыжъ хэшыпыкIыгъэ нэбгырэ тIокIищ фэдиз къыщызэрэугъоигъ. Тэри - Джарымэр, Нарожнэр, сэры, чылэм щыщ 
Бэджэнэ Мурат - ахэмэ гугъапIэ афытиIэу апашъхьэ 
титIысхьагъ. ЗэIукIэгъур къызэIуахыгъэ къодыеу, илъэс 
щэкI фэдиз зыныбжь кIалэ лIыжъымэ акIыб къыдэтэджыкIи, къыдзыгъ:

--- Page 470 ---

- ЧылэмкIэ зи къытфэмышIагъэу, Джарымэр, ухэтыдзынкIэ укъытщыгугъэу, сыдэущтэу тадэжь укъэкIуагъа, 
икъунба узэрэпрезидентыгъэр?..
ГущыIэ дысхэр къызыжэдэкIырэм къыIощтыгъэм 
лIыжъхэр щыгъозагъэх е иошIэ-дэмышIэ къилъэтыкIэ ыгъэщтагъэх сIоныри къыстефэрэп. Ау ажэ псы дэгъэхъуагъэм 
фэдэу зыми зи къыIорэп. Ащ фэдэ горэ купым къызыхэхъухьэкIэ IэжэкIо-гъэдаIощтыгъэ Бэджэнэ Мурат зыкъезгъэшIэжьэу сеупчIыгъ:
- Мо къэгущыIэрэр хэта?
- Датхъужъ Руслъан.
- Зэ быяу, Руслъан,- сыкъэтэджышъ, есэIо,- мо 
лIыжъхэми, бзылъфыгъэхэми, хьакIэхэми шъхьакIафэ 
афэмышIыми, о ар зыфэшIыжьызэ, гущыIэ къызыуатыкIэ 
къэгущыI, тизэIукIэ къызэщымыгъакъу.
- Аущтэу оIомэ, МэщбашIэр, сыкъыодэIун, ау сыкъэгущыIэгъахэкIэ шъулъытэ.
Къызыщылъэти, адыгабзэкIэ къытшIуиIогъэ гущыIэ 
дыджхэр къыгурыIогъэ-къыгурымыIуагъэр къызыхимыгъэщэу Нарожнэ цыхьэшIэгъур Джарымэ Аслъан иIофшIагъэмэ, джыри зыфигъэуцужьырэ пшъэрылъ зэфэшъхьафхэм къатегущыIи, къызэтIысыжьым, сыдигъокIи 
щэIагъэ зыхэлъ Джарымэр ары Iоу умышIэжьынэу къэтэджи, Нарожнэм ытамэ теозэ, къыIуагъ:
- Сыхэшъумыдз фаеми, сэ мыхэр ары сыхэзыдзыщтхэр...
Ащ фэдэ ошIэ-дэмышIэ зэIукIэгъу бырсырым сыд 
къыщыпIожьыщтыр, джы бгъуитIумкIи нахь тызэфэсакъызэ, къыттефэрэ Iофым зетымыгъэукIыхьэу тызытегущыIэм, зы такъикъкIи Пщыжъхьаблэ тыкъыщымыуцужьэу, 
щэджэгъо ехъулIэкIэ Къэбыхьаблэ тыкъэкIуагъ. Мыщ 
рэхьатэу тизэIукIэгъу щыкIуагъэми, тызыIукIагъэхэмрэ 
тэрырэ гуфэбэныгъэ тазыфагу дэлъыгъ сфэIощтэп.
ЦIыфыр зычIизыгъэ хьакурынэхьэблэ клубышхом 
типчыхьэ зэIукIэгъу дэгъоу щытыухыгъагъэми, тызыпылъ 
Iофым тэркIэ кIэухышIу фэхъуным сицыхьэ зэрэтемылъым 
хахъощтыгъэ нахь, хэкIыщтыгъэп. Ащ Адыгэкъалэрэ 
Лъэустэнхьаблэрэ шъхьатеIулIэ щыфэхъужьыгъ. Шъэумэн 
Хьазрэт Адыгэкъалэ утыгур зэрэщиубытыгъэр, цIыфхэм 
янахьыбэ ащ зэрэфэягъэр джы хэткIи нэфагъэ. Ащ тикIи, 
Лъэустэнхьаблэ тыкIуагъэу "Советская Адыгея" гъэзетэу 

--- Page 471 ---

къытфагъэсыгъэм Шъэумэным игъусэмэ афэгъэхьыгъэу 
ит гущыIэ нэиутыщэмэ сызяджэм, сыгу агъэкIодыгъ, 
тэр-тэрэу тихэдзакIомэ апашъхьэ машэ зыщыфэттIыжьыгъэу къысщыхъугъ.
Джарымэ Аслъан иаужырэ зэIукIэгъу зыщиухыжьыгъэр, сымыгъуащэмэ, ицыхьэ зытелъыгъэ хэдзэкIо нахьыбэхэр зыщыпсэухэрэ Мыекъопэ районымрэ Мыекъопэ 
къалэрэ арых. Ащ ихэдзын IофкIэ къыддэIэпыIэнэу Адыгеим, 
краим, хэгъэгум щызэлъашIэрэ Николай Игнатович Кондратенкэр къыфэкIуагъ. Уезгъэгупшысэн гущыIэ фэбабэ 
ащ ишъэогъу къыфиIуагъ, хэдзын мафэм хэмыукъонхэу 
къяджагъ, гугъэпIэ къэтыкIэ тызэхэкIыжьыгъ.
ГъэшIэгъоныр, зэIукIэгъу хьылъэхэр зэрэтпэкIэкIыгъахэхэр арыщтын, хэдзын мафэм сыгупсэфыжьыгъагъ. 
Зыми симыгъэгумэкIы фэдэу къэнэжьыгъэ мэфэныкъори 
зыпэкIэзгъэкIи, сыхьатыр пшIым ыуж тиштаб сыкIуагъ. 
ПчъэIупэм цIыфыби машинаби Iуслъагъорэп. Апэ сызыIукIагъэхэр Шъхьэлэхъо Абурэ Бэджэнэ Муратрэ арых.
- Сыд къэбарыр? - сяупчIыгъ.
- Къэбар дэгъу щымыIэкIэ енэгуягъо...- шъхьэихыгъэ 
гущыIэнымкIэ зыфэсакъыжьыщтыгъэ Бэджэнэ Мурат 
къыIуагъ.
- Джыры ныIа къалъытэрэр штабым къычIахьэу заублагъэр...- Бэджанэм ишъхьэихыгъэ Шъхьэлахъом къыгъэтэрэзыжьы фэдэу зишIыгъ, ар зэхэзыхыгъэ Хъунэго 
Рэщыди ащ къыдыригъашти, дблэкIыгъ.
- Штабым цIыф чIэсыхэп...- Сигурышхъуагъэ сигъэгъумыгъузэ, Цэй Аслъанрэ Ахъмэт Эдуардрэ зэрысхэ 
унэм сызехьэм, тIуми ятеплъэкIэ тиIоф зэрэмыхъатэр 
къызгурыIуагъэми, сяупчIыгъ: -ТиIоф сыдэу хъура?
- ТапэкIэ къызэрэчIэкIыжьыщтыр сшIэрэп, ау джырэкIэ 
хъатэп,- Цэим къыIуи, къыфытеогъэ телефоным унэм 
рищыгъ.
Ахъмэтым ыпашъхьэ илъ телефонищым якъытео 
зэпыурэп, ар къэси едэIурэм ышъо къызэрэзэокIырэмкIэ 
къэбарышIу зэрэщымыIэр къэшIэгъуаеп.
- Мыекъуапэрэ Мыекъопэ районымрэ тиIоф зэрэщыхъурэр сэбгъэшIэна? - сыгу кIодыгъэу сеупчIы.
- Ахэми, Тэхъутэмыкъое районми ятIонэрэ-ящэнэрэ 
чIыпIэр щытIыгъ... Шъэумэныр, Джарымэр, Коноваловар, 
ТхьакIущынэм иIоф къикIыхэрэп.

--- Page 472 ---

- Джарымэр тэ щыI?
- Унэм ис, гъой-щай...
Сыхьатрэ ныкъорэ фэдиз штабым тызычIэсым, тиIоф 
къызэримыкIыщтыр къыдгурыIуагъэу Шъхьэлахъор, Бэджанэр, сэры аIоу ащ тыкъычIэкIыжьи, президентыгъор 
Шъэумэн Хьазрэт къызэрэдихыщтым темыхъырэхъышэжьэу тызэбгырыкIыжьыгъ. А чэщ дэдэми ар Адыгэ 
Республикэм ипрезидентэу хадзыгъ.

--- Page 473 ---

Республикэм икъыдэхын-игъэуцун хэсшIыхьагъэр 
зыщагъэгъупшэзэ, шэсыгъакIэхэр къысэбэных
КъыспаIэтхэрэм Шъэумэн Хьазрэт
ащыгъуаза-ащымыгъуаза?

--- Page 474 ---

Политикэм иш утесыгъэу укъызепсыхыжьыкIэ узэрэлъэсыщтыр Шъэумэн Хьазрэт игъусэгъэ шэсыгъакIэхэм 
ятIонэрэ мафэм къыдгурагъаIоу рагъажьэ. Джарымэм 
сыд епшIэшъун? КIокIо Валерэ фэдэ хэгъэгулI шъэогъумэ 
ар шым зыщырагъэпсыхыгъэ утыгум къыранагъэп: Урысые МИД-м иконсулэу ар Болгарием агъэкIуагъ, (а IэнатIэр 
ащ зэрэфагъэшъошэгъэ шIыкIэр ежь КIокIо Валерэ шъыпкъэм къысфиIотагъ), ау Джарымэм готыгъэмэ янахьыбэр 
яIэнатIэмэ къаIукIыжьыгъэх, республикэм икIыжьыгъэхэри 
къахэкIыгъэх.
КъысашIэн алъэкIыщт закъомкIэ къызнэсыгъэх: 
наградэхэмкIэ республикэм иобщественнэ Комиссие 
лэжьэпкIэнчъэу сыритхьаматэти, мыдэ умышIэмэ IэнэтIэшхо фэдэу, ащ сыкъызэрэIуагъэкIыгъэр, зэхэзыхрэмэ 
агъэшIагъоу, зытIо-зыщэ радиоми телевидениеми къарагъэIуагъ, гъэзетхэми къахарагъэутыгъ. Ситхыгъэхэри 
къыхамыутынхэу, слъэкъуацIи зыми къыщамыIонэу журналистхэр заугъоихэм къараIуагъэу къызызнэсыжьым 
сыщхыгъагъэми, шъорышIыгъэ-нэшIошIыгъэ зыхэзгъэлъынэп, сыгу къеуагъ. Ау "МэщбашIэр лъэпкъым Iофышхо 
фэзышIэгъэ тхакIу, ынап, ащ фэдэхэр ешъуIолIэныр 
емыкIу" зыIуи, ахэмэ апэуцужьыгъагъэ, сыкъэзыухъумэгъэгъэ Пэрэныкъо Фатимэ журналисткэм джы къызнэсыгъэми тхьэуегъэпсэу есэIо.
Зыгу къысфэмышIухэр ащ къыщыуцугъэхэп. Адыгэ 
республикэм итворческэ организациехэм - писательхэм, 
композиторхэм, художникхэм - ятхьаматэхэм ялэжьапкIэ 
Джарымэм зэраритыщтыгъэр мытэрэзэу аIуи, ари 
тIахыжьыгъ. Ар згъэшIагъозэ, ащ нахь Iофи къысфыкъокIыгъ: джэпсалъэм кIэтхэгъагъэмэ ащыщхэм тхылъыпIэм итыр зэрзэблэпхъужьыгъэр тэрэзэп, тэ Шъэумэным 
ащ фэдэ зэретымытхылIагъэр, лажьэ зимыIэм имыхьакъ 
зэрэтетэбгъэлъхьагъэр гъэзетым къидгъэхьащт, удгъэпщынэщт къысаIозэ, сагъэмысэу рагъажьэ. Ары шъхьакIэ, 
хэти зыкIэтхэгъэ джэпсэлъэ шъыпкъэр сэры зыIыгъыр, 
почтэ ящикмэ къадахыгъэм итым тиIоф хэлъэп президентыкIэм ыпашъхьэ зынапэ къыщызыухъумэжьы зышIоигъохэм ар зясIокIэ, ашIошъ хъущтыгъэп. Ахэми, нэмыкIхэми 
анапэ къызэрэсыухъумэщтым сегупшыси, Шъэумэным 
дэжь сыкIонэу тесыубытагъ. Ау сэ къызэрэсшIошIыщтыгъэу Iофыр щытыгъэп. 
Шъэумэн Хьазрэт есхьылIэщт IофымкIэ сыкъызэхишIыкIынэу сыщыгугъыщтыгъэ шъхьакIэ, икабинет чIэхьагъу 
Iусхэм сызыдагъэгущыIэщтыгъэп. Республикэм икъыдэхынкIэ, игъэпытэгъэнкIэ Iофыгъо макIа сшIагъэр, лъэпкъым сыритхакIоба, Республикэм и Гимн гущыIэхэр сэрыба 
зиехэр, СССР-м, РСФСР-м, ежь республикэм сырялауреатба, илъэс зэпымыу пчъагъэкIэ сыдепутатыгъэба сIомэ 
сызыщыгугъыжьызэ, Шъэумэн Хьазрэт иIофшIапIэ сыкIуагъ, ау иухъумакIо сапэ къиуцуагъ. СлъэкъуацIэ зесэIом, 
сишIэщтыгъэми, симышIэу зишIыгъ. Дэгъоу сыкъэзышIэщтыгъэ ащ иунэшъошI Тыгъужъыр IущхыпцIыкIызэ зблэкIыгъ нахь, зи риIуагъэп. Армэ шъуицIыфыгъэр, шъушIэщт 
дэдэр шъозгъэшIэн сIуи, ухъумакIор къыскIэлъытхъозэ, 
приемнэм ит диваным сытетIысхьи, Шъэумэным сыкъызэрэфэкIуагъэр рагъэшIэнэу слъэкъуацIэ есIуагъ.
Республикэм ипащэ иприемнэ апэрэп сызэрихьэрэр. 
Джы ар сфэхымэу къысщыхъузэ, сызыфэкIуагъэр къызэрэспэгъокIыщт шIыкIэм сегупшысэщтыгъэми, ыдэжь 
чIэсыгъэр къызэрэчIэкIыжьэу сычIаригъэщагъ:
- Къеблагъ, МещбашIэр, (адыгабзэкIи урысыбзэкIи 
джары Шъэумэным слъэкъуацIэ къызэрэриIорэр), бэшIагъэ тыззэрэмылъэгъугъэр, Джарымэм готыгъэхэм, фэшъы пкъагъэхэм ори уащыщ.
- Республикэм ицIыф пстэуми, Хазрет Меджидович, 
къыпфагъэшъошэгъэ президент IэнатIэмкIэ сыпфэгушIо. 
Джа зыфэпIогъэ сызыфэшъыпкъагъэм иIоф горэ джэпсалъэу пшIэрэм ишъыпкъапIэ ущызгъэгъозэнэу уадэжь 
сыкъэкIуагъ. Сэ уапашъхьэ зыщысыухыижьынэу арэп, ау 
ащ о къыпфэгъэхьыгъэ гущыIэ дэй зэримытыр, ащ кIэтхагъэхэ республикэм щызэлъашIэрэ цIыфхэм нэмыкI еплъыкIэ къызэрэпфырямыIэр, къэлъэIуагъэм, ащ хэлъ щыIэп, 
зэрэгоуцуагъэхэр озгъэшIэнэу, почтэм афыдадзагъэр 
арэп, мы джэпсэлъэ шъыпкъэр къыпфэсхьыгъ.
ТхылъыпIэ тхьапэрэ ныкъорэм итхагъэм Шъэумэн 
Хьазрэт зеджэм, сIапэ къыубытызэ, къыIуагъ: 
- Мыщ сэ къысфэгъэхьыгъэ дэй итэп, адрэм...
- Адрэм, тамыгъашIэу, ежь зыфаехэр хатхэжьыгъэх.
- Хэдзынхэм хьалбалыкърэ гузэгъабгъэрэ къазэрэпыкIырэр джыры ныIэп къызызгурыIуагъэр...- Шъэумэн 
Хьазрэт хэхьапщыкIи, ерагъэу зиIажэзэ, къыухыжьыгъ.- 
Ау щымыIэжь скъо закъо темыфэу Джарымэм къыриIолIагъэр фэзгъэгъущтэп.
- Сэ хэдзын мафэхэм Джарымэм сыготыгъ, бэрэ 
сыкъыфэгущыIагъ, Хазрет Меджидович, ау пшIошъ гъэхъу, 
оркIи пкъокIи ащ мыхъун ыIуагъэу зэхэсхыгъэп.
- Хьау, хьау, о ущыгъуазэп ащ,- ыIуагъ,- Тхьэр фэсэгъазэ... Узыщымыгъуазэм тытегущыIэн нахьи сымышIэу 
къыдэбгъэкIыгъэ тхылъ щыIэмэ е джы птхырэм ягугъу 
къысфэшI.
Шъэумэн Хьазрэт икабинет сызычIэс сыхьатныкъом 
къыкIоцI тигущыIэ зэпигъэузэ, зытIо-зыщэ Тыгъужъыр 
къычIэхьагъ, ЛIыхэсэ Мухьдини пчъэм къыдэплъыгъ, телефонкIэ къыфытеуагъэм президентыр зедэIум, къысиIуагъ:
- НекIо, Березовой космонавтым медалэу "Слава 
Адыгеир" естыжьыщтышъ, къысажэ, ащ ыуж тигущыIэ 
пытыдзэжьын.
- Хьау, Хазрет Меджидович, ащ сыкъэкIонэу къыстефэрэп, сэ наградэхэмкIэ республикэм иобщественнэ 
Комиссие сыритхьамэтэжьэп, сытыращыгъ.
- Хэта зыIуагъэр?..- зэхихыгъэм хэшIыкI зэрэфыримыIэр къыхэщэу Шъэумэныр къысIуплъыхьагъ.

--- Page 475 ---

- Ар радиоми телевидениеми къаIуагъ, гъэзетхэми 
къыхаутыгъ.
- ГъэшIэгъоны хъухэрэр...- Шъэумэн Хьазрэт ежь 
зыфэгъумытIымыжьыгъ.- НекIо, сэ уесэгъэблагъэ! - 
сIэблыпкъ ыIыгъэу икабинет сыкъызычIещым, иприемнэ 
къыщызэрэугъоигъэ купым, Тыгъужъыри ЛIыхасэри 
зэрахэтыжьэу, сакъыхищи, ахэри тауж итхэу, наградэхэр 
зыщаратыжьырэ унэм сичIищагъ, сыпэмычыжьэуи сигъэтIысыгъ.
Наградэр Березовоим зыретыжь ужыми, Шъэумэным 
икабинет сызыдычIищэжьи, ихэдзынкIэ сызэрэгомытыгъэр 
зыщигъэгъупшэжьыгъэу, политикэм, экономикэм, культурэм алъэныкъокIэ республикэм иIофыгъохэм афыриIэ 
еплъыкIэхэр къыIотагъэх, ахэмкIэ сэ сишIошIхэми къядэIугъ, 
джыри нахь тызэIукIэу тшIыщт ыIозэ, тиапэрэ зэIукIэгъу 
тыухыгъэ. ТизэдэгущыIэ зыгу римыхьыгъэ готыгъэхэр 
арыщтын зилажьэр, ащ ыужырэ мэзэ заулэм, ежь зэриIогъагъэу, ар къысэджагъэп, сэри зыIузгъэкIагъэп.
 Ау джы зытет шъыпкъэр къэIогъэн фае: Шъэумэн 
Хьазрэт щымыгъуазэу, зыгу къысфэмышIугъэхэм ашъхьэ 
джыри къысфаIэтыжьыгъ. Республикэм печатымкIэ икомитет тхьаматэ фэхъугъэ Къуекъо Асфар къогушхукIыхэрэ 
Кощбаем, Къуекъом, Цуякъом, Пренкэм, Нэхаем фэдэхэр 
(мыхэми, нэмыкIхэми сишIуагъэ, сыкIэшъугъужьырэп, 
зэсымыгъэкIыгъэ ахэтэп, къысаIолIагъи къысатхылIагъи 
афэсэгъэгъу) лэжьапкIэ къызыфысамытыжьырэ Адыгэ 
тхакIохэм я Союз сызэритхьаматэр афэмыщэчэу къысэбэных, сэ зэхэсщэгъэ, зылъакъо тезгъэуцуагъэхэ журналхэр сызипэщэ Союзым иехэми, ти Устави къыделъытэми, 
(ар Кощбаем икIэрыкIэу кIырагъэтхыкIыжьы) ахэмэ яIофышIэщтхэр къэмыупчIэжьхэ-сыщамыгъэгъуазэу печатым 
икомитет къысфегъакIо. Ти Союз Iоф есымыгъашIэу, 
литературнэ Iофыгъохэм афэгъэхьыгъэ зэIукIэхэр илъэсым 
зэ-тIо, тхэн езыгъэжьэгъэ ныбжьыкIэхэм язэIукIэгъухэр 
илъэс пэпчъ зэрэзэхасщэхэрэр, тхылъитIу-щы къыдэзгъэкIыгъэхэр тиорганизацие хэтынхэу зэрэтштэхэрэр, 
литературнэ пчыхьэзэхахьэхэр республикэм зэрэщытшIыхэрэр анэмэ къапэIумыхьэу, къыздезгъаштэхэрэ-къызготхэри згуащын яхьисапэу къысэтIэх.
Ар анахьэу къызыщылъэгъуагъэр ситхьамэтэ хэдзыжьыгъо зэIукI ары. ЗэIукIэ зэрэтиIэщтыр IофшIапIэм 

--- Page 476 ---

къыздычIэс ситхьамэтэ годзэ Кощбаем зи ымышIэщтыгъэ 
фэдэу гъусэ зыфэхъугъэ купмэ агоуцуагъ, яIоф къызэримыкIыщтыр зашIэм, нэмыкI ушъхьагъу къызыфагъотыгъ: 
Къуекъо Асфар итхылъ лъэтегъэуцоу лъэпкъ библиотекэм 
щыфашIыщтым хэлэжьэнхэ фаеу аIуи тхэкIыжьыгъэх. 
Ахэмэ аIогъэ-ашIагъэр зымыдэгъэ тхэкIо нахьыбэхэу 
зэфагъэм фэшъыпкъэхэм зэдырагъаштэзэ, тхьаматэу 
сыхадзыжьыгъ. Ау къыспыщытыгъэхэм ащыщхэр джыри 
Iэсэжьыщтыгъэхэп. Ар анахьэу къызыщылъэгъуагъэр 
Шъэумэн Хьазрэт интеллигенцием - шIэныгъэлэжьхэм, 
писательхэм, композиторхэм, художникхэм, артистхэм, 
кIэлэегъаджэхэм, врачхэм, нэмыкIхэм - апэрэу защыIукIэгъэ мафэр ары. Ащ сэри сырагъэблэгъагъэти, зэ агу 
сыкъэкIыжьыгъэмэ ары сIозэ, зэIукIэгъур зыдэщыIэщт 
республикэ филармонием сыкIуагъ.
Филармонием цIыфыр чIэфэжьырэп: щысыр щыс, 
щытыр щыт. Синыбджэгъумэ ащыщхэр зытесхэ ящэнэрэ 
пхъэнтIэкIу сатырым сытетIысхьагъ. Шъэумэн Хьазрэт, 
ащ иупчIэжьэгъу ЛIыхасэмрэ иадминистрацие ипэщэ Клещевымрэ сценэм тесых. ЗэIукIэр Шъэумэн Хьазрэт зэрещэ, 
къыгъэгущыIэрэмэ ащыщхэм къаIорэмэ ишIошIхэр къареIолIэжьы. Джаузэ нэбгырэ пшIыкIутIу фэдиз, сыхэмыукъомэ, къыгъэгущыIагъэу, Къуекъо Налбый гущыIэр 
раты, зитхыгъэ гъэхьазырыгъэ къеджэрэм сызэрегуцафэщтыгъэр, слъэкъуацIэ къыримыIоу къегъэшъыпкъэжьы: 
"ПисательхэмкIэ Союз тиIэми, тимыIэу плъытэми хъущт, 
итхьаматэ Iоф ышIэрэп..." - Къуекъом игущыIэ джаущтэу 
къеухышъ, трибунэм къехыжьы. Ар джыри, сыдигъуи 
зэришI хабзэу, зэкIэми зэхаригъэхэу, къысэмыпIэскIун 
ылъэкIыгъэп. Адыгэ писательхэм я Союз къырихыгъэ 
шъхьакIор сыгу къеуагъэми, сыкъэтэджэу мыщ зыпызгъэнэжьынэп сIозэ, слъэкъуацIэ Шъэумэным къыIоу зэхэсэхы:
- ТизэIукIэгъу зэлъашIэрэ писателэу МещбашIэр хэс, 
зыгорэ къыIона шъуIуа? - апэм къызгурымыIогъагъэр 
джыри Шъэумэным къыкIиIотыкIыжьыгъ, щысхэми 
зэIушъэшъэжьыр къахэхьагъэу, къызгосмэ ащыщ гори, 
Пэнэшъу Руслъан е Бэджэнэ Мурат язми къэсшIэжьырэп, 
IэнтэгъукIэ къысэуIи, сыкъигъэтэджыгъ.
- СапэкIэ къэгущыIагъэм фэдэу пэшIорыгъэшъэу 
зысымыгъэхьазырыгъэми, трибунэм сынэсыфэкIэ къэсIощтым сегупшысэн,- сыкъэзгъэтэджыгъэ Шъэумэнми, 
къызгосыгъэхэми зэхязгъэхэу къасIозэ, сыкъыдэкIыгъ.- 
Мы сапэкIэ къэгущыIагъэм Адыгэ писательхэм я Союз 
къыриIолIагъэр ыIупэ Iужъыхьэгъэ узыжъ, емыкIу ар 
фэшъумылъэгъу, сэри ащ сесэжьыгъэшъ, сшIоемыкIужьэп. Джы лъытэныгъэ зыфысиIэ президентэу Шъэумэн 
Хьазрэт, сыкъэбгъэгущыIэнэу сыкъыдэпщыгъэшъ, мыры 
къэсIощтыр. Дэгъоу пшIагъэ тинепэрэ шъозэбэн тхьамыкIэ хэхъухьагъэхэ интеллигенцием щыщхэм уазэрэIукIагъэр, 
ишIуагъэ къэкIощт, бэмэ агу къыIэтыщт. Орырэ сэрырэ 
тызызэрэшIэрэр непэп, бэшIагъэ. УцIыфышIу, уиIорэ 
уишIэрэ зэголъ. ХэгъэгумкIэ IофышIэгъэшхо зэрэпкъолъыри, цIыфхэмкIэ узэрэхьалэлыри, бэмэ уишIуагъэ 
зэрябгъэкIри, уихэдзакIохэр къызэрэпфэразэхэри сэшIэ. 
ЦIыфхэр къыпщыгугъыхэзэ, урягугъапIэу Адыгэ Республикэм урипрезидентынэу ухадзыгъ. Джарымэм сыготыгъ 
нахь мышIэми, сыпфэгушIо, нэмыкIмэ афэмышIэгъэ гъэхъагъэхэр пшIынхэу сыпфэхъуахъозэ, сыгу пфилъ 
шъхьэихыгъэ гущыIэ зытIущ, угу къысэмыгъабгъ, къыуасIо 
сшIоигъу. Апэрэр, Джарымэ президентыгъэмрэ орырэ 
гущыIэшIу зэшъумыIожьэу шъуиадыгагъэ шъукъимыубытэу, шъузэрэзэбгъодэкIыжьыгъэ шIыкIэр, ныбжьыкIэ 
шъуитIуи сынахьыжъышъ, лIыгъэу шъуфэслъэгъурэп. 
ЯтIонэрэр, ащ игъусэгъэ IофшIэкIо чанхэм ащыщ къызэрэзыгомыгъэуцуагъэр къезгъэкIурэп. Ящэнэрэр, Адыгэ 
Республикэр Швейцарием фэдэу зэтезгъэпсыхьащт пIозэ, 
тызэрэбгъэгугъэрэр, ари гухэлъышIу, ау сшIошъ хъурэп. 
Сыд фэдизэу убайми, уиджыбэ закъокIэ, цIыфмэ Iоф 
ямыгъашIэмэ, республикэр зэтегъэпсыхьагъэ-фэшIыгъэ 
пфэшIыщтэп. ЯплIэнэрэр, зигугъу къэсшIыщтыр, стхьакIумэкIэ зэхэсымыхыгъагъэмэ, къэсIощтыгъэп: хэтрэ лъэпкъи 
тыгъуакIо епIо хъущтэп, ар сэри къысфадэщтэп, ори 
къыпфадэщтэп. СикъэгущыIэн зыщысыухыщтым, зи шIуагъэ 
къыокIыгъэ, лъытэныгъэ зыфыуиIэ Шъэумэн Хьазрэт 
ипрезидент хэдзын къызеуцом, сыда узыкIыгомыуцуагъэр 
зыIоу къысэупчIынхэри щыIэхэшъ, а упчIэми, сыушъэфынэп, джэуап къестыжьын: зипрезидент хэдзыгъуитIуи 
сызицыхьэшIэгъугъэр ящэнэрэмкIэ къызысаджэм, джыри 
сыгомыуцоныр къезгъэкIугъэп. Ащ сыкъыгочъыжьэу 
уадэжь сыкъэчъэгъагъэмэ, Хазрет Меджидович, сицIыф 

--- Page 477 ---

гъэпсыкIэ, дунэе тетыкIэ щыгъуазэхэм ар къысапэсыныеп, 
ори нэмыкIынэкIэ укъысэплъыныгъи. IэнэтIэ мафэу, IэнэтIэ 
хьылъэу, цIыфхэр къыпщыгугъыхэзэ, ппшъэ иплъхьажьыгъэм, Хазрет Меджидович, ехъулIэныгъэ-гъэхъэгъэ дэгъу хэр щыпшIынхэу, псауныгъэ пытэрэ теубытэгъэ инрэ 
уиIэнэу сыпфэлъаIо.
СигущыIэ зи къыпамыIухьажьэу зэIукIэр зэфашIыжьи, 
щыгъын пылъапIэм сыкъызекIолIэжьым, цIыфмэ къызэрэсфэразэхэр сагъашIэзэ, сыкъауцухьагъ, ардэдэм "сыдигъокIи шъыпкъаIо, цIыф зэфэ, типисатель цIэрыIом ыIапэ 
сыубытыжьынэу сыфай" ыIозэ, Шъэумэным готыгъэмэ, 
иштаб иIофышIэмэ ащыщыгъэ Ивановым къызыскIэрэхьэм 
есIуагъ:
- О пIэ къэсыубытыщтэп, пщыгъупшэжьыгъа журналистхэр зэшъоугъойхэм сэщ пае ахэмэ яшъуIогъагъэр? 
Сыда джы зыкъыкIызэблэпхъужьыгъэр?..
Ар зыхъугъэм ыуж, Клещевым ычIыпIэ Бэрэтэрэ ТIалый 
ригъэхьагъэу, Шъэумэн Хьазрэт ыдэжь саригъэщагъ, 
сэлам зызэтэхым, щхыпцIызэ, къысэгыигъ:
- Зымафэ, МещбашIэр, пхъашэу укъыздэгущыIагъ...
- ПшIомакIэмэ, Хазрет Меджидович, джыри пытыдзэжьын...- сэри, ежь зыкъызэрэсфишIыгъэ шъэбэ шIыкIэу, фэсыдзыжьыгъ.
- Хьау, мыхъун къысэпIуагъэп, бэмэ сягупшысагъ. 
ЕтIани сшыпхъунахьыжъ Сарэ лъэпкъым иписатель гъэшIуагъэ уебэныныр къыопэсыгъэп къысиIуагъ.
- Пшыпхъу Сарэ тхьэуегъэпсэу сфеIожь. Орэп къысэбэнырэр, къыошIэкIыгъэхэр арых.
- Сыда къыппалъагъорэр?
- Къыспалъэгъон скъолъэп! - сизэфэгъэ псэукIэ фыпысигъэупкIыгъ, етIанэ нахь шъабэу фыпызгъэхъо жьыгъ.- 
СиIэнатIэ сIахэу, сынаIэ зытезгъэтырэ журналхэм сащагъэзыемэ, сэщ нахьи нахь дэгъоу Iоф ашIэнэу, тхэнхэу, 
ятхылъхэм цIыфхэр нахь яджэнхэу, уасэ къафашIынэу 
къащэхъущтын.
- А журналхэм яIофшIакIэ тIэкIу сыщыгъэгъуаз.
- Адыгэ писательхэм я Союз журналиплI къыдегъэкIы. 
ТIур - адыгабзэкIэ, адритIур - урысыбзэкIэ. ПлIыми ялитературнэ-общественнэ пшъэрылъхэри яустави зыми, 
ялэжьапкIэкIи, ябанккIи, яIофшIакIэкIи зэмыпхыгъэхэу, 

--- Page 478 ---

шъхьаф-шъхьафэу мэпсэух. Журналхэм ягъэпсын къыдэгъэкIын сыхэгущыIэ хъумэ, лэжьапкIэ къыуамытыжьэу 
уиIоф къытхэлъэп зыфэпIонхэр къысаIо.
- Iэхъогъуми Iахъо иI...- Шъэумэным фэщыIагъэп.
- Ахэр къэзгъэблыхэрэ "Iахъоми" ыцIэ къесIон: ор 
дэдэм гъэзетэу "Адыгэ макъэм" иредактор IэнатIэ къытепщыгъагъэу, джы зэхэзыхырэм ыгъэшIагъоу IэнэтIэ ин 
зэптыгъэ Къуекъо Асфар ары. КъэжъугъэгущыIэгъэгъэ 
Къуекъо нахьыжъыми ащ ынаIэ къытет, ахэр Тыгъужъэу 
пшIэрэми къеухъумэх. Сыдми, къэбкъулэ зэпылъэшъуагъэх.
Шъэумэн Хьазрэт иадминистрацие ипащэ Бэрэтэрэ 
ТIалый къыщи, риIуагъ:
- МещбашIэм къебэнхэрэм къагурымыIомэ, ар МещбэшIэ закъоу республикэм зэриIэр ахэмэ зэхягъэшIыкIыгъэн 
фае. Журнал зэбгырыдзыгъэмэ МещбашIэм ынаIэ зэратыригъэтырэм, зэрафэгумэкIырэм лъапсэ зэредгъэгъотыщт 
шIыкIэм шъуегупшыс.
- Журналхэм шIыкIэ яI, Хазрет Меджидович,- къызыфащэгъэ Iофым щыгъуазэу Бэрэтарым къыIуагъ,- плIыри 
зэхэуугъоенышъ, зы редактор шъхьаIэ афэпшIыщт. Аущтэу 
тызекIомэ, Устав зэхэгъэуцуагъэмкIэ Исхак Шумафовичыр 
редактор шъхьаIэу правительствэм зигъэнафэкIэ, ар 
республикэм зэрищыкIагъэр, уасэ зэрэфишIырэр, зыми 
зэретымыгъэуцIэпIыщтыр къебэнрэмэ къагурыIощт.
Къэбар мыIу щыIэп. Президентым дэжь щырахъухьагъэр сэ зыми есымыIуагъэми, сиIофшIапIэ чIэсхэм зэхахыгъ, 
ар печатым икомитет лъэныкъо къызэрикIыгъэр нэфагъэ. 
Нахьыбэ зыфапшIэрэр къыопыижьы зэраIоу, къысэбэныжьрэмэ ащыщ горэм "аущтэу хъумэ, МэщбашIэр 
редактор шъхьаIэ къызытфашIыкIэ, зы мэфэ закъуи Iоф 
сшIэжьыщтэп, сэдакъэ хэсыдзыщтми, сыIукIыжьыщт" 
зыIуи, джы къызнэсыгъэм зиIэнатIэ къэзымыгъэтIылъыжьыгъэм шъокIо-лъакIоу Iоф къыздешIэ. Ащ фэдэ цIыф 
лантIэм сыд еппэсыжьын...

--- Page 479 ---

Мыекъопэ технологическэ университетым
иректорэу ТхьакIущынэ Аслъан илъэIу
Илъэс 75-рэ сызэрэхъугъэр республикэм
щыхамыгъэунэфыкIыгъэми, Урысые
Федерацием ианахь тын инэу я II-рэ степень
зиIэ орденэу "За заслуги перед Отечеством"
къысфагъэшъуашэ. Краснодар краим
игубернатор гуадзэу Ахэджэго Мурат
игулъытэкIэ А. Н. Ткачевым
ыдэжь сырегъэблагъэ

--- Page 480 ---

Шъэумэн Хьазрэт лIыгъэ зэрэхэлъыр, адыгэгу шъыпкъэ зэриIэм сэ бэрэ сшъхьэкIэ сырихьылIагъ, ау лIыгъэми, 
адыгэгуми укъамыухъумэжьышъоу къызэрэхэкIырэри 
макIэп. Шъэумэным ипрезидентыгъо илъэситфым къыкIоцI 
афэшъошэ-афэмышъошэ ушъхьагъухэр къафигъотызэ, 
премьер-министрэхэр, министрэхэр бащэрэ зэрэзэблихъущтыгъэхэм, нэмыкI IофышIэхэр яIэнатIэмэ зэраIуигъэкIыщтыгъэхэм, ежь псэупIэкIэ Мыекъуапэ зэрэдэмысыгъэм, республикэм зэримысыщтыгъэм язакъоп иIофшIакIэ къэзгъэтIэсхъэгъагъэр.
КъызэрэсщыхъурэмкIэ, ар къызыхэкIыгъэр Урысые 
Федерацием ипрезидент ЮФО-мкIэ илIыкIо Д.Н.Козак 
жабзэ къызэрэдимыгъотыгъэр, ыужым ащ пэшIуекIорэ 
митинг Мыекъопэ къэлэ гупчэм зэрэщекIокIыгъэр ары. 
Ари, республикэм инэмыкI социальнэ-экономическэ 
щыкIагъэхэри IэубытыпIэ зышIыгъэхэри къыкъокIыгъэх, 
ахэмэ къыфаугупшысырэ-фызэхалъхьэхэрэр нахьыбэу, 
нэмыкIэу къэпIон хъумэ, шIу зыфишIагъэхэм ащыщхэр апэ 
зэритхэу, Шъэумэн Хьазрэт ебэныжьхэу, ыгъэшэсыгъэхэм 
уанэр шIуаштэжьэу рагъажьэ...
Джащ фэдэ лъэхъаным, президентыгъом бэхэр зыщыкIэхъопсыщтыгъэхэ уахътэм, 2006-рэ илъэсым исентябрэ 
иапэрэ мафэхэм зэлъашIэрэ литературнэ критикэу ЩэшIэ 
Казбек къысфытео:
- Сишеф, ТхьакIущынэ Аслъан, къыпIукIэ шIоигъу.
- КъысIукIэ шIоигъомэ, ТхьакIущынэр непа зысшIэрэр, 
сыда лIыкIо укъызыкIысфишIырэр, зыщыфаем сыхьазыр.
Ар зыхъугъэм бэ темышIэу ТхьакIущынэ Аслъан сиIофшIапIэ къэкIуагъ, къыухьэ-ымыухьажьэу, зыфаери къысиIуагъ:
417
14 Заказ 031

--- Page 481 ---

- Узэрэщыгъуазэу, республикэм ипрезидент ипIалъэ 
еухы, Исхак Шумафович. Сэ а IэнатIэм тырагъэхьанэу 
зыцIэ къыраIорэмэ зэу сащыщ. Джы сызэрэолъэIущтыр 
мары: о ЮФО-м инахьыжъ упчIэжьэгъумэ уащыщышъ, 
зыгорэкIэ сэщ пае къыоупчIыхэмэ, адебгъэштэгъагъэмэ 
лъэшэу сигуапэщтыгъэ, егъашIэми сщыгъупшэныеп.
- Шъэумэн Хьазрэт икандидатурэ щытыжьыба?..- 
зэхэсхыгъэр згъэшIагъозэ, сэри сеупчIыжьыгъ.
- Шъэумэным икандидатурэ къымыгъэлъэгъожьыгъэу 
ары сцIэ къыхэзгъэщыгъэмэ къызэрэсаIуагъэр,- ицыхьэ 
зытелъыжьэу ТхьакIущынэм къысиIуагъ.
- Ащ сыщыгъуазэп...- Шъэумэн Хьазрэт цIыф къызэрыкIоу зэрэщымытыр сэшIэти, ащкIэ сыгу къихьэгъэ 
джэнджэшым сытыригъэдыикIыгъэу, зыфаер къысэлъэIугъэм есIожьыгъ: - Аущтэу шъуиIоф щытмэ, сэ зыми 
сиягъэ езгъэкIыгъэп, Аслан Китович, сишIуагъэ къыозгъэкIын.
Путиным IукIэнэу Шъэумэныр Москва кIуагъэ къысаIуагъэти, ащ дэгущыIэгъу сыфимыфэзэ, икъэбари сымышIэу 
ЮФО-м къырашIыкIи, сишIошI ТхьакIущынэмкIэ зэрагъэшIагъэ, президентым иIэнатIэ "зэригъэтIылъыжьырэ" 
къэбарыри къаушыхьатыжьыгъ. Махъушэм утесми хьэр 
къыоцакъэ зэраIоу, Шъэумэн Хьазрэт ипрезидентыгъэ 
джаущтэу ошIэ-дэмышIэ кIэух фашIыгъ. "ФашIыгъэ" 
гущыIэр зыкIэз-гъэфедагъэр апэм къисымыдзэгъагъэ 
щысэ горэмкIэ, ау ащ иягъэ къызэрэкIуагъэмкIэ, къэсыушыхьатыжьыщт.
А мафэм Шъэумэн Хьазрэт президентым нэбгырэ 
заулэ - Пивоваров мэрыр, Нэхэе композиторыр, сэры, 
Бэрэтарыр, нэмыкIхэри - тызыфиугъоигъагъэр мыры 
сIонэу къэсшIэжьырэп, ау тиреспубликэ исоциальнэ-экономическэ Iофыгъохэр къизыIотыкIхэрэ тхьаусхэу ЮФО-м 
къаригъэхьыжьыгъагъэр къызэрэтигъэлъэгъугъагъэри, 
ащ къыриIолIэгъагъэри сщыгъупшэжьырэп:
- Джары, шъуеплъ, республикэмкIэ цIыф фэсымышIагъэр зыфэсшIэгъэ ТхьакIущынэ ректорым къыспитхыхьажьыгъэм.
- Ары шъхьакIэ, мы тхылъыпIэм ТхьакIущынэм ылъэкъуацIэ кIэтхагъэпи, Хазрет Меджидович,- зэфагъэм 
зыфэзгъэшъыпкъэзэ, Шъэумэным есIуагъ.

--- Page 482 ---

- Сызыщымыгъуазэм, МещбашI, сытегущыIэрэп...- 
Шъэумэным къысфидзыжьыгъ. Ау ащ ыуж ныIэп тхьаусхэ 
тхыгъэм кIыгъугъэ тхылъыпIэм ТхьакIущынэм ылъэкъуацIэ 
зэритыгъэм щыгъозэгъэ Бэрэтарым къызысиIожьыгъагъэр.
Хэтрэ президенти ипIэлъэгъу уахътэ ышIагъи ымышIагъи, фызэшIокIыгъи фызэшIомыкIыгъи цIыфхэр щыгъуазэх. 
Адыгэ Республикэм ипрезидентыгъэхэ Джарымэми 
Шъэумэнми ялъытыгъэмэ, ТхьакIущынэ Аслъан насып 
джанэ щыгъэу къэхъугъ зыфаIорэм фэд: апшъэрэ федеральнэ хабзэм тиреспубликэ ахъщэ миллиард шъэ пчъагъэхэр къыфетIупщы нахь мышIэми, цIыфхэм янахьыбэр 
тхьамыкIэу мэпсэух. ПIэ зыхэлъым ыIи хэлъ зэраIоу, 
узэрэфаеу, къыппамыIэтыжьынэу мылъкур зегъакIо, унэ 
зэтетхэри ягъэшIых, чIыгухэри, тучанхэри, нэмыкI псэуалъэхэри щэфых, мафэ къэси телевизорым укъерэхь, 
гъэхъэгъэшхохэр республикэм ебгъэшIыгъэхэу къэIуат...- 
зи къызыщыуамыIощт уахът тызыщыпсэурэр... Ау ахэр 
сэ зэкIэ ТхьакIущынэ Аслъан нэиутэу фисIотыкIыгъ. Ар 
лIыгъа хьауми жэмыIаныгъа? СшIэрэп, ау, хэти серэгъэмыс 
фаеми, есIогъэ гущыIэхэмкIэ сыкIэгъожьырэп!..
Джаущтэу президент зэблэхъухэми, нэмыкI Iофыгъо 
зэпымыфэхэми тахэтызэ, илъэс 75-рэ сызэрэхъугъэр 
сызыфэбэнэгъэ республикэм щыхагъэунэфыкIыгъэп. Ау 
сыкъызщыхъугъэ Краснодар краим сызщигъэгъупшагъэп: 
ар зигулъытагъэри, зыпкъ къикIыгъэри непэ къытхэмытыжь 
лIыгъэрэ Iушыгъэрэ къызэбэкIызэ псэущтыгъэ Ахэджэго 
Мурат ары. Ащ ылъэкъуацIэ зэхэсхыщтыгъэ нахь, ятэ 
Казбекрэ янэ Луизэрэ зэрэсшIэхэу, ежь синэIосагъэп. Ау 
сиилъэс 70-рэ республикэм зыщыхагъэунэфыкIыгъэ мэфэкI 
зэIукIэм I-рэ степень зиIэ дышъэ медалэу "За выдающийся 
вклад в развитие Кубани" зыфиIорэр Мурат къыщыситыжьыгъагъ. Ащ къыщегъэжьагъэу арырэ сэрырэ тызэрэшIэзэ, сыныбжь илъэс 75-рэ зыщыхъугъэ мафэр текIыгъэу 
Краснодар краим игубернаторэу Александр Николаевич 
Ткачевым ыцIэкIэ къытеуи, сызыфащэрэри сымышIэу, 
ыдэжь сыригъэблэгъагъ. СыздэкIуагъэм къыщыслъэгъугъэхэм, къысаIогъэ-ясIожьыгъэхэм, зясымыгъэукIыхьэу, 
зэрэщытыгъэ шъыпкъэу къэстхыжьыных.
Сэ мы унэшхом апэрэп сызэрэчIахьэрэр. Золотухиным, 
Медуновым, Разумовскэм, Воротниковым, Полозковым, 
419
14*

--- Page 483 ---

Кондратенкэм ялъэхъан, партием икрайком сызыхэтым, 
сидепутатыгъо илъэсхэм мыщ щекIокIыщтыгъэхэ зэIукIэхэм 
бэрэ сахэсыгъ, сыкъащыгущыIагъ, ау Краснодар краим 
игубернатор икабинет сызэрэращэрэр апэрэгъ. Ау ащ 
сынэсыфэ, спэкIэкIыгъэ лъэхъаным ныбжьи тшъхьэ къимыхьащтыгъэу гъэшIэгъоныбэ слъэгъугъэ: адыгэ шъуашэкIэ фэпэгъэ, адыгэ теплъэ зиIэ къэзэкъ шыу саугъэтыр, 
тэ щыслъэгъугъа мыр сигъаIоу, унэшхо пчъэIупэ пчэгум 
ит. Ар згъэшIагъозэ, адыгэчIым къызихьагъэхэ лIэшIэгъуитIум къыщегъэжьагъэу, къытэзэуагъэхэ-тызгъэунэхъугъэхэри зэрахэтыжьэу, дэкIоепIэ бгъуитIу дэпкъмэ къэзэкъхэм яатаманхэм ясурэтхэр апысэлъагъох. Ахэмэ 
янахьыбэр ситарихъ романмэ къащызгъэлъэгъуагъэшъ, 
сыкъашIэжьыгъэм фэдэу къысэплъых, къыскIэлъэплъэх. 
Ахэмэ ауж дэдэ, губернаторым иприемнэ пчъэ ихьагъу 
дэжь, синэIосэшIу Николай Игнатович Кондратенкэм исурэт 
зыслъэгъукIэ, Iо къыпимыгъэтаджэу Адыгэ автоном хэкур 
краим къыхэзытIупщыжьыгъэм сыIугушIозэ, гукIэ сэлам 
есэхы.
Губернаторым изакъоп, игуадзэмэ ащыщхэри, нэмыкIхэри икабинет исых. НэгушIохэу къыспэгъокIыгъэхэм 
Александр Николаевич Ткачевым ариIуагъ:
- Исхак Шумафович Машбаш писателыр зымышIэрэмэ 
нэIуасэ шъуфэсэшIы. Адыгэ республикэм изакъоп ар 
зиписателыр, тикрай и Успенскэ район ит Урупскэ адыгэ 
чылэм къыщыхъугъэшъ, тэри ар дгъэлъэпIэрэ писатель.
- УигущыIэ Iэтыгъэхэм сагъэукIытэми, Александр 
Николаевич, тхьэуегъэпсэу ащ фэдэ уасэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ.
- ЦIыфхэм, хэгъэгум къыпфашIыгъэ-къэблэжьыгъэ 
уасэр къыкIэсIотыкIыжьызэ, сэ тхьэуегъэпсэу къыосIуагъ 
ныIэп, Исхак Шумафович.- НэшIукIэ Ткачевыр джыри 
къысэплъи, зэхихынэу шIоигъомкIэ къысэупчIыгъ: - Тикъалэ зэрэзэхъокIыгъэм сыдэущтэу уеплъыра?
- БлэкIыгъэ илъэсхэм ялъытыгъэмэ, къэмышIэжьынэу 
итеплъэ кIэракI, унэ дэхабэ къыдэтэджагъ, иурамхэми 
заушъомбгъу, шхъонтIэгъакIэхэри дизых.
- Тхьэуегъэпсэу. Адэ Екатеринэ пачъыхьашхом етпэсыгъэ саугъэтыр плъэгъугъа, угу рихьыгъа? Краснодар 
ыцIэ ЕкатеринодаркIэ тфэгъэхъоу, къэлэдэсмэ къыддаштэмэ, зэблэтхъужьынэу тыфаешъ, о ащ сыд къепIуалIэрэ?
- Уадэжь сыкъакIо зэхъум, Александр Николаевич, 
укъызфысэупчIыгъэ пачъыхьэм исаугъэт сыкъыблэкIыгъ, 
ау слъэгъугъэп.
- Сыда, гу лъымытагъэу ара?
- Хьау. А зигугъу тшIырэ пачъыхьэр Урысые хэгъэгум 
фэмыпсэугъэ-фэмышIушIагъэу сIорэп, ау имые адыгэ 
чIыгухэр Украинэм къырищыгъэ къэзэкъхэм 1772-рэ илъэсым "зэраритыгъэмкIэ" сыфэразэп.- СезгъэблэгъэгъэсызихьакIэм зэрэфезгъэлыегъащэр зыдэсшIэжьыгъэми, 
сыгу илъымкIэ зысыушъэфыгъэп: - Ау ти Урысые хэгъэгу 
ипоэтышхо Александр Сергеевич Пушкиным исаугъэт, 
ащи "Смирись, Кавказ, идет Ермолов" тфитхыгъэ усэ 
сатырэмкIэ тигъэщынэнэу фэягъэми, секIуалIи, шъхьащэ 
фэсшIыгъ... Адрэ Екатеринодар зыфэпIуагъэм, Александр 
Николаевич, сшIэрэп къесIолIэщтыр, сыбзэгу зэпекIы... 
Икъунба Екатеринбург Урысыем зэритыр... Краснодар! 
Уигъатхъэу мэжъынчы! Ижъырэ урысыбзэ шIагъомкIэ 
къикIырэр - дахэ. КъэIогъошIу!
- Аущтэу оIомэ, Исхак Шумафович, тикъат дэкIоепIэ 
дэпкъымэ апыплъэгъогъэ сурэтхэр угу рихьыгъэхэпщтын? - 
къысфедз-къысеIокIми умышIэнэу, инэгушIуагъэ зэблимыхъоу Ткачевыр къысэупчIыгъ.
- Хьау, Александр Николаевич, аущтэу зыкIапIорэр 
сшIэрэп,- сэри губернаторым сесэмэркъэужьыгъ,- ситарихъ романмэ къащызгъэлъэгъуагъэхэ атаманхэр джыри 
зэ сэжъугъэлъэгъужьыгъэх... Хэтрэ цIыф лъэпкъи шIу 
фэзышIагъэхэр зэрэзыщимыгъэгъупшэхэрэр, зэригъэлъапIэхэрэр дэгъу... Ау ащ фэдэ галерее тиреспубликэ 
ипрезидент дэкIояпIэ идэпкъымэ ащышIыгъуай...
- Сыда? - есIуагъэм ылъапсэ къыубытыгъэу къысщэхъуми, зэхихыгъэр шIогъэшIэгъон фэдэу Ткачевыр 
къэупчIэ.
- Адыгэ лъэпкъым нахьи урыс лъэпкъыр пчъагъэкIэ 
нахьыбэу тиреспубликэ щэпсэушъ ары...- ПсынкIэу джэуап 
естыжьи, фыпызгъэхъожьыгъ: - Джы къызнэсыгъэм шIукIэ 
тиадыгэ лъэпкъ къыхэнэжьыгъэ политическэ пащэхэу 
Занэкъо Сэфэрбый, Тыгъужъыкъо Къызбэч, Бэрзэдж 
Джэрандыкъу фэдэхэми, нэмыкIхэми ацIэхэр мыекъопэ 
урамхэм, гупчэхэм афэтыусын тлъэкIрэп... Ахэр националистхэу алъытэх,- къызэрэкIэупчIэщтым сегуцафэзэ, 
сиджэуап хьазыри пэзгъохыжьыгъ.
Ардэдэм, сыхьатныкъом къехъу зыкъудыигъэ зэдэгущыIэгъум ошIэ-дэмышIэ плъырыгъэ къызэрэхахьэрэр 
къышIагъэ фэдэу иIофышIэмэ ащыщ унэм къихьи, нэмыкI 
чIыпIэ щиугъоигъэ цIыфхэр къызэрэщежэхэрэр губернаторым ыгу къыгъэкIыжьыгъ.
- Мары джыдэд, минут заулэкIэ сахэхьащтышъ, къысфагъэгъунэу сфяIу.- Ткачевым иIофышIэ риIуи, сиаужырэ 
гущыIэхэм атегущыIыкIызэ, зыкъысфигъэзэжьыгъ: - Узэгупшысэн фэдэ Iофыгъомэ, Исхак Шумафович, татегущыIагъ. Хэгъэгум зэзэгъыныгъэ-зыкIыныгъэ илъымэ, 
краимрэ республикэмрэ азыфагу гъунэгъу-зэгурыIоныгъэ 
дэлъымэ, джа тфэмыгъэхъухэрэми амал-хэкIыпIэ къафэдгъотызэ, тызэдэпсэун, тихэгъэгушхуи тыфэшIушIэн тлъэкIыщт. Ау, Исхак Шумафович, арэп тадэжь укъызыфедгъэблэгъагъэр, зытет шъыпкъэри къыотIон: уичIыфэ непэ 
зытетхыжьынэу тыфай.
- Сыд чIыфа?..- зэхэсхыгъэр згъэшIэгъуагъэ.
- Укъызыщыхъугъэ мафэм тыкъебгъэблэгъэнэу тыожагъ шъхьакIэ, тикрай узэрэщыщыри, узэрицIыф лъапIэри, 
укъызхэхъухьэгъэ лIакъор зэрэщыпсэурэри зыщыбгъэгъупшагъ.
- ЖъыпIэм сизгъэфэгъэ илъэс 75-р ара зыфапIорэр, 
Александр Николаевич?..- сесэмэркъэужьыгъ.- Армэ 
зыфапIорэр тиреспубликэ ипрезидент хэдзынмэ тахафи, 
джа кинофильмэ горэм "плъыжьхэр" къакIохэмэ, "фыжьхэр" IокIыжьых, "фыжьхэр" къакIохэмэ, "плъыжьхэр" 
IокIыжьых зэращаIоу, Iоф тыхэтыгъэти, сыд мэфэкI сижъышъхьэм сIуи, сыпылъыгъэп. Ау шъыпкъэм уфаемэ, 
къыосIон: ар зышIэн фаехэми зыщагъэгъупшагъ...
- Джа къызэрэосIуагъэу, Исхак Шумафович, адыгэ 
лъэпкъ закъор арэп о узиписателыр, лъытэныгъэ ин къызыщыпфашIырэ хэгъэгум уриписатель. Ащ ишыхьат уитхылъ 
пчъагъэмэ, уиобщественнэ IофшIагъэмэ къэралыгъом 
уасэу къафишIыгъэр. Тэри шъхьэкIэфэныгъэ къыпфэтшIызэ, 
мы IункIыбзэр зые автомашинэр унэшъо шIыгъэ пылъэу, 
краим ыгу пыкIэу къыуеты. 
Автомашинэм иIункIыбзэ Ткачевым къызысфещэим, 
зыфэсхьыщтыр сымышIэу, сыкъыкIэкуукIыгъ:

--- Page 484 ---

- Александр Николаевич, тхьэуегъэпсэу, автомашинэ 
сиI сэ!..
- Мыр ухыгъэ Iоф...- спэмычыжьэу щыс Ахэджэго 
Мурат адыгабзэкIэ къысиIуагъ.
- Мыщ фэдэ гухэлъышIу къызэрэсфышъуиIэр сшIэгъагъэмэ, сIощтымкIэ нахь сызыфэсакъыжьыныгъи...- 
сызэмыжэгъэхэ тыным сигъэукIытэжьызэ, сызэсэмэркъэужьыгъ.
- Хьау, Исхак Шумафович, тыгу къикIэу зэтIуагъэхэм 
ащ фэдэ кIэух афэозгъэшIыщтэп,- къысIугушIозэ, Ткачевым къысфидагъэп,- узгъэгупшысэн зэдэгущыIэгъу непэ 
зэрэзэдытиIагъэм сэ лъэшэу сырыраз. КъытэдэIугъэхэми 
тыхагъэукъонэп, шъыпкъэба, ныбджэгъухэр?..
Джа мафэм Ахэджэго Мурат ыпкъ къикIыкIэ, Краснодар краим игубернаторэу Александр Николаевич Ткачевымрэ сэрырэ нэIуасэ тызэфэхъугъ, тызэдэгущыIагъ. 
А пчыхьэ дэдэми къысатыгъэ иномаркэ машинэр Мыекъуа пэ къысфафи, сигараж къычIагъэуцуагъ.
Краснодар къызэрэщыспэгъокIыгъэхэр зэхэзыхыгъэ 
цIыфхэр къысфэгушIуагъэх, сызгъэлъэпIагъэхэм тхьэ 
афелъэIугъэх. Ащ ыуж бэ темышIэу "сислужебнэ машинэ 
илъэс тIокI ыныбжь, хьакъ-сакъ дэдэ хъугъэ, укIытэгъу 
чIыпIэ сырегъафэ, сэри ори къытэпэсыгъэп, къысфызэблябгъэхъугъэмэ, сигуапэщтыгъэ" ТхьакIущынэ президентым зесэIом, гъунэгъумэ къысфашIагъэмкIэ къысфэгушIоным ычIыпIэкIэ, щхыпцIызэ, мырэущтэу къысиIожьыгъ:
- Ткачевым иномаркэ дэгъу къыуитыгъ аIуагъэба...

--- Page 485 ---

Шъэумэн Хьазрэт ишIушIэмэ афэгъэхьыгъэ
хъугъэ-шIэгъэ заул

--- Page 486 ---

ЩыIакIэр зы чIыпIэ итырэп. Ащ удэхъумэ, уиIоф къекIы, 
удэмыхъумэ - укъызхедзы. ЩыкIагъэ зимыIэ цIыф 
щымыIэми, зищыIэныгъэ къин хэзылъэгъуагъэ, гушIуагъо 
хэзыхыгъэ Шъэумэн Хьазрэт гукIэгъурэ гугъапIэрэ зыхэлъ 
цIыфышIу хьалэл, ишIушIагъэ къызыпIуигъафэкIэ, къыфызэплъэкIыжьырэп, къыпфидзыжьырэп. Ар зиIорэ зишIэрэ 

--- Page 487 ---

зэголъ, зишъыпкъагъэрэ зизэфагъэрэ зымышхыжьырэ 
цIыф нэфаIоми, уIэгъошIу. 
Мы сигущыIэхэр къэзыушыхьатыжьырэ щысабэ къэсхьынэу сэ сшъхьэкIэ амал сиI. Арышъ цIыфым ишIушIэ 
кIодырэп зыфаIорэр сыгу филъэу Шъэумэн Хьазрэт дэгъубэ къесIолIэныр, шIогъабэ зыфишIагъэмэ джыри 
зыфишIэрэмэ сэри сащыщышъ, шIукIэ дэслъэгъугъэ 
горэхэм сакъытегущыIэныр къыстефэ. Ахэмэ ащыщхэм 
кIэкIэу ягугъу къэсшIын.
Мафэ горэм Шъэумэн Хьазрэт, загъорэ ежь зэришIыщтыгъэу, къысфытеуагъ:
- МещбашIэр, сыд уикъэбар? Дэгъумэ, ащ нахь дэгъуи 
къыосIощт. ЮФО-мкIэ Путиным илIыкIо Яковлевыр апэрэу 
тадэжь къэкIуагъэу непэ фэсыугъойхэрэ нэбгырэ заулэмэ 
ори уахэтышъ, сыхьатыр пшIыкIузым къакIо.
Президентым изэIукIэ зыщигъакIорэ унэ мыиным 
нэбгырэ пшIыкIутф фэдиз ислъэгъуагъ. Тиминистрэ заулэмэ 
анэмыкIэу ахэмэ Хъунэго, ТхьакIущынэ ректорхэр, къэзэкъмэ яатаман Тарасовыр ахэсэлъагъо. Хъодэ премьерминистрэр зыдэщысым дэжь слъэкъуацIэ зытетхэгъэ 
тхылъыпIэр столышъхьэм теслъэгъуагъэти, сыготIысхьагъ.
Шъэумэн Хьазрэт пэублэ кIэкIыкIэ зэIукIэр къызэIуихи, 
республикэм апэрэу къихьэгъэ хьакIэм гущыIэр зыретым, 
пэцыр къыречы зэраIоу, министрэхэм ажэдао, къыгъэгущыIэхэрэп... Хъодэ Хьазрэт ичэзыу къызнэсым, ащи 
къыIощтыгъэм едэIун ымыдэу щыригъэгъэтыжьыгъ. Сыд 
илIэужыгъо цIыфа мы зынэ къытфизгъэкIырэр зыщысIощтым ыпашъхьэ илъ тхылъыпIэм еплъи, къыIуагъ:
- ЗэлъашIэрэ писателэу МэщбашIэм гущыIэр етэты.
Яковлевым, Къыблэ Федеральнэ ШъолъырымкIэ 
Урысые Федерацием и Президент илIыкIо, зыкъызэрэтфишIыщтыгъэр сыгу ыштэщтыгъэпти, зэпыугъо тIэкIу 
тезгъашIи, есIуагъ:
- Джыдэдэм, Владимир Алексеевич, укъызэрэддэгущыIэрэ шIыкIэмкIэ, Пушкиным иусэ сатырэу "Смирись, 
Кавказ, идет Ермолов" зыфиIорэр сыгу къэбгъэкIыжьыгъ. 
"Ащ фэдэ сатырэ гъэщынэр цIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ 
Кавказым ептхылIэныр емыкIу, къыопэсыгъэп" Белинскэмрэ 
Вяземскэмрэ Пушкиным зэрэраIуагъэм ишIуагъэкIэ, адыгэмэ яхьылIэгъэ усэ, поэмэ дэгъухэр етIанэ ытхыгъэх.

--- Page 488 ---

- Пушкиным июжнэ поэмэхэр арыщтын,- Шъэумэн 
Хьазрэти къыздыригъэштагъ.
- Ары, Хазрет Меджидович, ащ фэдэ поэмэхэри 
Пушкиным иIэх,- сэри Шъэумэным дезгъэштэжьи, къасIощтыгъэм къыпысыдзэжьыгъ.- Мы зигугъу къэсшIыгъэм 
фэгъэхьыгъэу ситарихъ романэу "Хъан-Джэрый" 
зыфиIорэм къыщыстхыгъэх.
- А романым игугъу зэхэсхыгъэ, згъотыгъэмэ дэгъугъэ,- Яковлевым ымакъэ джы нахь къэушъэбыгъ.
- Ар къыпIэкIэзгъэхьан, Владимир Алексеевич. Мы 
гущыIэмэ ауж тиреспубликэ щыпсэурэ цIыф лъэпкъымэ 
ацIэкIэ къеблагъ, шIукIэ укъытхахь къыосэIо.
...Джыри Шъэумэн Хьазрэт игулъытэ чыжьэрыплъэ 
къыпкъырыкIыгъэ общественнэ-политическэ мэхьанэ 
тиреспубликэкIэ зиIэ Iофыгъо горэм шъущызгъэгъозэн. 
- Хазрет Меджидовичым дэжь къакIо, къыожэ,- 
щэджэгъоужэу Бэрэтэрэ ТIалый къысфытеуагъ.
- Сызфищэрэ Iофым ущыгъуаза? - ныбжьи симыхэбзагъэр къызыкIысхэфагъэр сымышIэу сызэупчIыгъэм ищхы 
макъэ трубкэм щызэхэсхыгъ нахь, джэуап къыситыжьыгъэп.
Шъэумэн Хьазрэт къысфэнэгушIоу къыспэгъокIыгъ:
- МещбашIэр, сыоплъышъ, щэджэгъошхэ дэгъу къыуагъэшIыгъэн фае. Сэ щэджэгъуашхэ сшIырэп пIоми хъущт, 
ау уищэджэгъуашхэ щай дэгъу, мыIэрысэрэ хъырцэрэ 
зыдэлъ хьалыжъо IэшIу кIыгъоу, теозгъэшъухьажьыщт.- 
Икабинет къыпыт унэ цIыкIум тызихьэкIэ, зыфиIогъэ щаимрэ 
хьалыжъохэмрэ Iанэм тесэлъагъох.- Мыхэр учъыIыжьыгъо ифагъэхэп. Сэ ощ нахьи сынахьыкIэшъ, джа уитхы гъэмэ 
къазэрэщыбгъэлъагъоу, тиадыгагъи къыдэтлъытэзэ, щаир 
къыпфизгъэхъон.
- Тхьэуегъэпсэу, Хьазрэт, ау мы IанэмкIэ узэрэбысымри зэрэзыщымыгъэгъупшэрэр сигуапэ,- адыгэ шIыкIэкIэ ятэ ыцIэ къесымыIоу сэри сесэмэркъэужьы.
- Адэ ары, МещбашIэр, тинахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэ, 
тицIыфыгъэ зэфыщытыкIэхэр зызыщыдгъэгъупшэжьыкIэ, 
ащыгъум къэтлъэгъугъэри къэдгъэшIагъэри хьаулый.- 
Шъэумэн Хьазрэт ыдэжь сызыфищагъэр щай сыригъэшъон, 
хьалыжъо сигъэшхын закъор арэпщтын сыгукIэ зэсIожьызэ, 
политикэ, экономикэ, культурэ Iофыгъомэ заулэрэ тарыгущыIагъэу Шъэумэным къыIуагъ: - НекIо, кабинетым 

--- Page 489 ---

тэгъэгъэзэжь. Укъызыфэсщагъэм укъыкIэмыупчIэу зэрэпфэщыIэрэр сыдигъокIи дэгъугъэкIэ къыпфэсэлъэгъушъ, 
нахь официальнэу,- тIэкIуи зыдэхьащхыжьы фэдэзэ,- ащ 
къыщыосIон. Урысые Федерацием Общественнэ палатэ 
зэрэщызэхащэрэм ущыгъуаза? Ущымыгъозэ дэдэми, 
хэгъэгу политикэм тытегущыIэ зэхъум, сыда ащ укъызыфыкIэмыупчIагъэр? Ащыгъум къыосIон: гражданскэ 
обществэм илIыкIохэр зыхэтыщт Общественнэ палатэ 
Путиным хэгъэгум щызэхещэ. Бэп ащ хэтыщтхэм япчъэгъэщтыр - нэбгыришъи хъурэп: ЮФО-м исубъект пшIыкIущымэ ялIыкIуитф-хы ащ хагъэхьащтыр. ТиреспубликэкIэ 
ащ уахэдгъэфэнэу тыфай, къыптефэ. Адыгеим ицIыф 
лъэпкъымэ урялIыкIощт. УрялIыкIощт къодыеп, Урысые 
Федерацием игражданскэ обществэ ифэIо-фашIэхэр ащ 
зэрэщыпхырыпщыщтымкIэ сэнаущыгъэрэ лIыгъэрэ пхэлъышъ, шъощ фэдэхэу гущыIэ шъхьэихыгъэхэр къызыпкъырыкIыщт, зыми ыжэ дэмыплъыхьащт цIыфхэр арых 
ащ хэтынхэу щытхэр, и Устави къыIорэр. Мыщ хахьэмэ 
зышIоигъо горэхэр зэрэщыIэхэри сыушъэфырэп. Уикандидатурэ тиреспублики, ЮФО-ми щытегущыIэщтых. 
УзэрэхадзыщтымкIэ уицыхьэ къыттегъэлъ, къыттефэрэр 
тшIэщт. МыщкIэ уицыхьэшIэгъущтыр гъэнафэ, укъезэгъыщтмэ, ащ ылъэкъуацIи къыосIон: Тхьагъэпсэу Мэджыд, 
контр-адмиралыр ары. ОшIэба?
- Тхьагъэпсэур сымышIэ мэхъуа! ТиныбжьыкIэгъу, 
ащыгъум ар лейтенантыгъ, къыщегъэжьагъэу, арырэ 
сэрырэ тызэнэIуас, цIыфышIу, патриот, IофшIэкIошху.
Урысые Федерацием и Общественнэ палатэ хагъэхьащтхэр хэзыдзыщтхэу ЮФО-м, Ростов агъэкIощтхэ нэбгырэ 
тIокIым сахэтыгъэти, ахэмэ алъэкъуацIэхэр къапчъы зэхъум, сэ къызызнэсыхэм, Мэджаджэ, Ашхарумов купмэ 
МэщбашIэр писателышху, IофшIэныбэ ыпшъэ дэлъ, нэмыкI 
горэ ащ дгъэкIуагъэмэ хъущтыгъэ зыфэпIоным фэдэхэр 
къаIуагъ шъхьакIэ, щысхэр къызэрэгъэбырсырыхи, ахэмэ 
зарагъэушъэфыжьыгъ. Ау хэдзэкIощт нэбгырэ пчъагъэхэр 
къагъэлъагъохи, адрэхэр зызэбгырэкIыжьхэм, Общественнэ палатэм сызэрэхагъэхьащтымкIэ слъэкъуацIэ 
шъхьаихыгъэу къызыраIом, зэIукIэр зезыщэщтыгъэ ЦуукI 
Налбый къызэрэсфэмыер къышIухэщыщтыгъэми, (ЮФО-м 
изэIукIэ, хэдзэкIощтхэм ар ахэтыгъэми, ушъхьагъу горэ 
зыфишIыжьи, къэкIуагъэп) къыфэмыIошъущтыгъэхэр 

--- Page 490 ---

къырамыгъэкIэу сэ ащ сыкъыщагъэлъэгъонэу рахъухьагъ. 
Ау ащ Iофыр щыухыгъагъэп, аужырэ гущыIэр къызыфэнэжьыгъагъэр Москва, Кремлэр арыгъэ.
ЮФО-м икIыщт кандидатурэ пшIыкIущым квотэкIэ 
къыхахыгъэ нэбгырихмэ Шъэумэн Хьазрэт сахаригъэгъэхьан ыпшъэ ифагъ. Ау а къэбарыр сэ джыри сшIэщтыгъэп, 
ежь апэ ар къысиIуагъ:
- СыпфэгушIо, МещбашIэр, Урысые Федерацием 
иапэрэ Общественнэ палатэ узэрэхагъэхьагъэмкIэ, шъоныр 
сиджагъоми, коньяк бэшэрэб горэ гушIуапкIэкIэ къыптезгъэфагъ. Зэ, зэ, джыри нахьышIужь къэбар: Москва 
шъузщызэрэугъоикIэ Общественнэ палатэм икомиссиемэ 
ащыщэу толерантностымрэ лъэпкъ зэфыщытыкIэхэмрэ 
апылъыщтым итхьамэтэ гуадзэу уашIынэу арышъ, хъущтыр 
охъуфэ ар зыми емыIу.
Общественнэ палатэм хэтхэм Москва тащи, Кремлэм 
тызыщаугъоим, тызытхыщтыгъэм слъэкъуацIэ зесэIом, 
зэIукIапшъэмкIэ В.В. Путиным иджабгъукIэ госыщтмэ 
сызэрящэнэщтыр къысиIуагъ, сфагъэнэфэгъэ чIыпIэми 
сытIысыгъ. Общественнэ палатэм и комиссие пшIыкIубл 
загъэнафэм, Шъэумэн Хьазрэт зыфиIогъэгъэ комиссием 
итхьамэтэ гуадзэу сыхадзыгъ. Дышъэ къычIэхыным, ар 
зэрищэщт шIыкIэм Шъэумэныр фэIаз нахь, политикэм, 
ыпшъэ рилъхьажьыгъэ президент Iофым ахишIыкIырэ 
щыIэп зыIощтыгъэмэ аущтэу зэрэщымытыр, зыщыщ 
лъэпкъым фэгъэхьыгъэмэ ар хэгъэгум, дунаим зэрэщаригъэшIэщтыр, ащкIэ ыпсэ зэремыблэжьыщтыр сэ къысэхьылIэгъэ-къэсIотэгъэ закъор языщыс.
Зыгорэм ичIыфэ зытезгъэлъынэу сызэрэфэмыер 
Шъэумэн Хьазрэт ышIэрэм фэдэу къыстыригъэфэгъэгъэ 
коньякым игугъу зэ-тIо сэмэркъэукIэ къызысфешIыжьым, 
сэри ащкIэ сесэмэркъэужьынэу тесыубыти, IункIыбзитIу 
зыIулъ блэгъожъышъо зытебзэгъэ кейсэу Фидель Кастро 
Кубэ къыщыситыгъагъэм зы кубинскэ ромрэ дагестан 
коньякрэ даслъхьэхи, "Унэ фыжьым" сыкIуагъ, ар иухъумакIомэ къафэзгъани, икабинет сихьагъ.
- Уилъэгъужь шIу, МещбашIэр,- къысэгый фэдэзэ, 
Шъэумэн Хьазрэт нэгушIоу къыспэгъокIыгъ,- зэрэтIуагъэу 
уиIофхэр Общественнэ палатэм къыщызэшIокIыгъэхэшъ, сыпфэгушIо. КъыкIемыгъэч, тиреспубликэ ымакъэ, адыгэмэ амакъэ 
щыгъэIу, ау сичIыфэ къызэрэптенагъэри зыщымыгъэгъупш.

--- Page 491 ---

- Тхьэуегъэпсэу, Хазрет Меджидович, Общественнэ 
палатэмкIэ плъэкIын къэбгъэнагъэп,- сэри къыстефэрэр 
пэзгъохыжьи, сэмэркъэу тIэкIукIи къэсыухыжьыгъ,- а 
зыфэпIогъэ чIыфэри сщыгъупшагъэп, къыпфэсхьыгъ.
- Тэ щыIа адэ? - къыспыплъыхьэ фэдэу зишIызэ, 
Шъэумэныр къысэупчIыгъ.- Сыоплъышъ, уиджыбэхэри 
къыгопшыхэрэп, пIэхэри едзыхыгъэх.
- Тэ щыIэна, уиухъумэкIо пхъашэмэ экспроприировать 
ашIыгъ...- сигые джы нахь сыфытеIункIэ, фыкIэсэгъэтхъы.
- СиухъумакIохэр аущтэу къыппэгъокIыгъэх ара? - 
есIуагъэр ышIошъ хъугъэу Шъэумэныр къысэупчIи, ащытхъужьыгъ.- Аферым, япшъэрылъ агъэцакIэ.- Афытео: - 
МещбашIэм Iышъухыгъэр садэжь къычIашъухь,- къыфахьыгъэр зилъэгъукIэ, егъэшIагъо,- коньяк бэшэрэб 
закъор къызэрэпхьын мыщ фэшъхьаф бгъотыгъэба?
- Коньякым фэшъхьафи мыщ дэлъ...- кейсым къыдэсхыщтым ыгъапэу къыскIэрыт Шъэумэныр къызэсэгъажэ, 
сымыгузажъоу IункIыбзитIур чэзыу-чэзыоу къыIусэхы.- 
Мыр Расул Гамзатовым къысфаригъэхьыгъэ коньяк, мыдрэ 
ромыр Фидель Кастро къыситыгъэмэ ащыщыхэшъ, ахэмэ 
ацIэкIэ къыосэты.
- Мыдэ МещбашIэр зэрэхьалэлыр, къыратыгъэмэ 
сахиныгъэп. Темышъоми, дунаим ицIыф цIэрыIомэ ахэр 
къаIэкIэкIыгъэ тыных. НекIо, щай дэгъу уезгъэшъощт.
...Джыри зы гукъэкIыжь: Расул Гамзатовыр илъэс 80 
зэхъум, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет - Хасэм 
итхьамэтэ Тхьаркъохъо Мухьарбыйрэ сэрырэ Шъэумэн 
Хьазрэт ыдэжь тыригъэблэгъагъ, гущыIэ пэубли къытфимышIэу къытэгыигъ:
- Шъо лIышхуитIум шъумыукIытэу, Адыгеим ыцIэкIэ 
Дагъыстын нэс шъукIоу, Iанэрэ пхъэнтIэкIуищрэ нахь Расул 
Гамзатовым фэшъухьыщтыба?
- ТиIэр ары, Хазрет Меджидович,- Тхьаркъуахъор 
тхьагъэпцIэу къысэплъи, Шъэумэным риIожьыгъ.
- Ары, ары, тIуми шъутхьамыкIэ пыхыжьыгъ...- къытэсэмэркъэуми ишъыпкъэми умышIэнэу президентыр 
къысIущхыпцIи, къыIуагъ: - МещбашIэм иIэр, Тхьаркъуахъор, ори сэри тфикъущт.
- Ащ нахь шъыпкъэ къэпIожьынэп, Хазрет Меджидович, сытхьамыкIэп,- мыщ фэдэ сэмэркъэур апэрэпти 

--- Page 492 ---

Шъэумэным къызэрэздишIыщтыгъэр фыкIэзгъэтхъызэ, 
дезгъэштэжьыгъ,- сиIэр шъори сэри къытэлыжьыщт.
- Зэхэоха, Мухарбий Хаджиретович, МещбашIэм 
ыIохэрэр, итхылъхэмкIэ зэрэбаир ыушъэфырэп. ЗимыIэр 
сыдигъокIи хьалэлышъ, МещбашIэм фэдэу Гамзатов баим 
сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, зыгорэ шъуфеспэсын. Модэ 
"Алмаз" тучаным шъутеуи,- икабинет къычIищагъэм 
пшъэрылъ фишIыгъ,- анахь дышъэ сыхьат лъапIэхэр, 
тахэдэщтышъ, къяжъугъэхь.-ГушIуакIо тызыфэкIощт 
Гамзатовым фэгъэхьыгъэу тэгущыIэфэ, ащ иусэ зытIумэ 
Шъэумэныри езбырэу къяджэфэ, дышъэ сыхьат заулэ 
къагъэсыгъ, тыгу рихьырэр къыхэтхынэу къытиIуагъ. Ары 
шъхьакIэ, сомэ мин шъэныкъом къыщегъэжьагъэу 
минишъэм блэкIыжьэу зым зыр нахь лъэпIэжь. Мухьарбыйрэ сэрырэ анахь сыхьат лъапIэм тенэцIыми, къызэрэтфэмыIошъурэр Шъэумэным къытигъэшIагъ: - Ары, ары, 
джа шъунэ зытедыкъыхьэгъэ, сэри сыгу рихьырэ анахь 
лъапIэр ары, идышъэ Iэпшъэхъуи дахэ, къекIу. Адыгэ 
Республикэм щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ ацIэкIэ 
сыхьатым ыкIыб тешъутх. Расул Гамзатовым гушIуа кIо 
сыфэкIоныр тефэ, ау ар зэрэсфэмышIэшъурэр сыгу къызэреорэр, зэгорэм къытхахьэмэ зэрэтигопэщтыр сфешъуIожьызэ, сэлам гуапэ сфешъухыжь.
ШIури ери щыIэныгъэм зэрэщызэголъыр мыгъэрэ 
2011-рэ илъэсым ипсыкъиугъэ тхьамыкIагъо Шъэумэн 
Хьазрэт ипрезидентыгъо сыгу къыгъэкIыжьыгъ. Сэ 
сизакъоп, зимылъку псыдзэм хэкIодагъэхэ цIыфишъэ 
пчъагъэхэри арых. ЛъапэкIэ узэпэкIаорэр цапэкIэ къызэрэпштэжьырэр хэткIи нафэ тфэхъугъ. ЗигукIэе мыухыжь 
къызэтыричыгъэ цIыфхэу, анахьэу бзылъфыгъэхэм, тиреспубликэ инепэрэ ЛIышъхьэ ТхьакIущынэ Аслъан къыраIуагъэ гущыIэ гоо мылъэпсэнчъэхэм къыраути, мэзэ зы-тIущэ 
агъэсымэджагъ.
УишIушIагъэ мыкIодыныр, шIукIэ цIыфмэ уакъы хэнэжьыныр зыми пэмышIын егъэшIэрэ насыпыгъ. Шъэумэным ипрезидентыгъо зэман къэогъэгъэ псыдзэр мыгъэ 
щыIагъэм нахьи бэкIэ нахь тхьамыкIэгъуагъ. Ау Шъэумэныр игъом псыр зыкIэуагъэмэ акIэуцон-адэIэпыIэн иIушыгъэ-нэутхагъэ къыригъэхьыгъ: Урысые Федерацием 
ипрезидентэу В.В. Путинымрэ ащ иминистрэу С.К. Шойгумрэ тиреспубликэ къыщэхи, ар аригъэлъэгъугъ, къыздигъэIэпыIагъэх. ТхьамыкIэгъо чIыпIэ ифэгъэ цIыфхэм 
хэгъэгум къафитIупщыщт ахъщэм емыжэу ежь имылъку 
аритэкъулIи, ишIуагъэ аригъэкIыгъ, якъин адищэчыгъ. 
Шъэумэным зыгу фэмышIумэ аIогъагъэхэри, джы къызнэсыгъэм аIохэри сыушъэфынэп: "Мылъку иIэти, хилъхьагъ, 
хилъхьагъэм нахь мымакIэуи къыхихыжьыгъ..."
Сыдэу пшIын, "гужъ зиIэр цокъэжъкIэ мао" зыфаIорэмэ 
ажэ убытыгъуаешъ, ахэмэ Шъэумэн Хьазрэт апымылъэу 
ишIушIагъэмэ къащыуцурэп: ахегъахъо, лъэкIуатэ.
...Шъэумэн Хьазрэт ишIушIэ къэбармэ мы зигугъу 
къэсшIыщтри ащыщ. Грузин-Абхъаз заор текIоныгъэкIэ 
абхъазмэ зыщаухыгъэ илъэс къинхэм ялъэхъан ахэмэ 
тиреспубликэ афишIэрэ IэпыIэгъум шIокIэу ежь Шъэумэным имылъку щыщ сомэ миллионипшI афытегъэхьышъ, 
Юрий Петровыр, Хьаджыбыекъо Руслъан, Пэнэшъу Руслъан, сэры аIоу Сыхъум тегъакIо.
Шъэумэн Хьазрэт шIушIэ зыфишIагъэхэ абхъазхэу 
тызыIукIагъэхэм, гущыIэгъу тызыфэхъугъэхэм ягушIогъо 
нэпс, илъэсыбэ тешIэжьыгъэми, сынэгу кIэт, ятхьэ елъэIукIэ 
стхьакIумэ ит. Лъыгъэчъэ заом Ткварчал ибэ щишIыгъэ 
сабыймэ яIыгъыпIэ фищэфыгъэ автобусми Шъэумэным 
ыцIэ тетхагъэу хэгъэгу шъхьафитым щэзекIо. Сыхъум 
имэшIоку станцие зэхэкъутагъэ игъэцэкIэжьыни Рицэ кIорэ 
гъогум изэтегъэпсыхьажьыни имылъку щыщ сомэ миллион 
заулэ ахэлъ. Зыгу зэIухыгъэ цIыфымкIэ ащ нахь насыпыгъэ 
сыд щыIэн!
...Тэ, писательхэми, Шъэумэн Хьазрэт ишIуагъэ къызэрэднэсыгъэм мыр ихъугъэшIагъ: Къэралыгъо Думэм 
идепутатыщтхэм якъэгъэлъэгъон зыщыкIощтыгъэ мафэ 
горэм Джэджэ станицэм иклуб тизэIукIэ щытыухыгъэу 
чIыпIэ художникым исурэт къэгъэлъэгъон Шъэумэн Хьазрэт фойем зырелъагъом, ар зыем щытхъугъ:
- Сурэт дэгъухэр ошIых.
- Угу рихьыгъэр къыосэты, Хазрет Меджидович.
- Мыр сэштэ, къылъыстырэ ахъщэр макIэ къыпщыхъуна?
- МэкIэна!..- исурэт фашIыгъэ уасэу къыфащэигъэ 
ахъщэм художникыр къыкIигъэщтагъ.- ЫпкIэ хэмылъэу, 
Хазрет Меджидович, къыосэты.
- Хьау, хьау, хэтрэ художники адрэ цIыфмэ афэдэп, 
шъузырыз шъо, мыр уилэжьэпкIэ уас, мымакIэмэ, бэп.

--- Page 493 ---

Шъыпкъэр къэсIон, тэ, писательхэм, гущыIэм пае, 
романхэмкIэ титхылъ тедзапIэ къытитрэ гонорарым елъытыгъэмэ, художникым исурэт Шъэумэным фишIыгъэ уасэр 
сшIоиныгъэти, зэхэсхыгъэр сшIошъхьакIоу, сакъыкIэрыкIотыгъ. А мэфэ дэдэм Дондуковскэм Iоф щытшIагъэу, 
пчыхьэшъхьашхэ щытшIызэ, Шъэумэн Хьазрэт къысэупчIыгъ:
- Сыд, МещбашIэр, сурэт дэгъу къэсщэфыгъэба?
- Лъыптыгъэм фэдиз ащ ыуасэп.
- Сыда, Гамзатовымрэ орырэ нахь макIа къышъуатырэр?
- БэкIэ нахь макI.- ФыпысыупкIи, Гамзатовымрэ сэрырэ "тибаигъэкIэ" къызэрэсэмэркъэущтыгъэм фэгъэхьыгъэу титхылъ тедзапIэ идиректори ибухгалтери 
кIэтхэжьыгъэхэу, мыхъурыри зытедзэжьыгъэ тхылъыпIэу 
сиаужырэ романитIукIэ къысатыгъэ сомэ мин щэкIыр 
зэрытыр хьазырыпсэу сикIэджыбэ филъыгъэти, Шъэумэн 
Хьазрэт естыгъ: - Мары, еплъ, сироманитIу къакIэкIогъэ 
гонорарыр зыфэдизым.
- Сыда мыр зилIэужыгъор?.. КъызгурыIуагъэп...- 
Нэмыз-Iумыз гукIэгъукIэ Шъэумэн Хьазрэт къысэплъи, 
ышъхьэ ыгъэсысызэ, къыIуагъэм къыпигъэхъожьыгъ: - 
Мыщ фэдиз лэжьапкIэ сиприемнэ исмэ мазэм араты... 
НэкIыгъэмрэ шхэкIыгъэмрэ зэрэшIэрэп зыфаIорэр джы 
синэрылъэгъу. Беретарыр, Талий Аскерович,- иджабгъукIэ 
къыгосым унашъо фешIы,- неущ щегъэжьагъэу типисательхэм ягонорархэм шъуахаплъ, тыдэ къишъухыми, 
фэдитIу-фэдищ ахэжъугъахъу. ТIэкIу тешIэмэ, республикэм хэхъоныгъэ едгъэшIымэ, джыри ащ тыкъышъуфеплъыжьын. Сыд, МещбашIэр, уикъэплъакIэкIэ пшIомакIа?
- Къытатыщтыгъэ гонорарым елъытыгъэмэ, тхьэуегъэпсэу, макIэп. Сыдэу улъэIорыя къысэмыIощтмэ, джыри 
зы лъэIу. ТитхэкIо Хъурмэ Хъусенэ нэбгыриплI унагъокIэ 
унэ цIыкIуитIум ис, ащ зы унэ горэ къыфыхэбгъэхъожьыгъагъэмэ...
- Ащ тхьапш ыосэнэу пIора?
- Сомэ минишъэрэ шъэныкъорэ фэдизын.
- Дэгъоу Хъурмэр матха?
- Дэгъоу мытхэщтыгъэмэ, сыкъыолъэIущтыгъа! - 
икъэупчIакIэкIэ гугъапIэ зэрэщыIэм сымакъэ зыкъыригъэпхъотагъ.

--- Page 494 ---

- СишIушIэ фонд лъэIу тхылъ фэшъутхи, Чуц Асе 
фэшъухь. АщкIэ типисатель тыдэIэпыIэщт. Сыд Бэрэтарымрэ орырэ шъузэплъэу, джыри шъузыфаер?
- Хазрет Меджидовичым къеIоба, Исхак Шумафович, 
Тыркуем къикIыжьыгъэ МэфэшIукъо Щангюлэ унэ етыгъэнымкIэ къыкIэлъэIурэ куп зыкIэтхэгъэ тхылъыпIэ къызэрэтфэпхьыгъэр.
- А бзылъфыгъэ унэнчъэм икъэбар сыщыгъуаз, 
зымафэ МещбашIэм ащ игугъу къысфишIыгъ сIуагъэба. 
Сыда ащ фэтшIэн тлъэкIыщтыр?
- ХэкIыпIэ щыI, Хазрет Меджидович,- теубытагъэ 
хэлъэу Бэрэтарым къыIуагъ,- республикэм икъэралыгъо 
къулыкъушIэ горэм къытIупщыжьыгъэ унэ тиIэшъ, ар еттын 
тлъэкIыщт.
- Ащ фэдэ щыIэмэ, фашъушI, шъумыгъэнэтIупцIэ.
ГонорархэмкIи унэхэмкIи Шъэумэн Хьазрэт ыIогъагъэхэр ыгъэцэкIэжьыгъэх, тхьэуаегъэпсэу етэIо, имылъкуи 
ишIушIи бэгъо зэпытынэу тыфэлъаIо.
...Джыри Шъэумэн Хьазрэтрэ сэрырэ къытфэгъэхьыгъэу хъугъэ-шIэгъитIу. Апэрэр тиреспубликэ илъэс пшIыкIутф зыщыхъугъэ мэфэкI мафэм филармонием къычIэхъухьагъ. 
Адыгэ Къэралыгъо филармонием цIыфыр чIиз. 
Шъэумэн Хьазрэт игущыIэ ыуж хьакIэхэр къыфэгушIох, 
нэпэеплъ тынхэр къыфашIых. Дышъэ къычIэхыпIэ "Полюсыр" зыдэщыIэ Магадан лъэныкъом къикIыгъэ район 
лIышъхьэм типрезидент гущыIэ дэхабэ къыриIуалIэзэ, 
шъхьэкIафэ къыфэзышIырэ цIыфыбэмэ ацIэкIэ сэлам 
къырехыжьышъ, къеухыжьы:
- Мы дышъэ бзыгъэр, Хазрет Меджидович, уигупсэ 
"Полюс" къыщычIахыгъэу шIу узылъэгъурэ цIыфхэм 
нэпэеплъэу къыпфысагъэхьыгъ. Псауныгъэ пытэ уиIэнэу, 
джыри бэрэ-бэрэ хэгъэгум уфэлэжьэн-уфэшIушIэнэу, 
унасыпышIонэу ахэр къыпфэлъаIох.
Шъэумэн Хьазрэт сценэм къехыжьи, сишъхьэгъусэрэ 
сэрырэ тыздэщыс дэкIыпIэ пхъэнтIэкIум къызынэсым, 
дышъэ бзыгъэ такъырыр къысфищэйзэ, къысиIуагъ:
- Мыр, МещбашIэр, къыосэты.
ОшIэ-дэмышIэкIэ къысфищэигъэ дышъэм сыкъызэкIигъэщтэгъагъэми, джыри къысфыкIиIотыкIыжьыгъэм зыкъысигъэшIэжьи, щысхэм зэхахэу есIуагъ:

--- Page 495 ---

- Тхьэуегъэпсэу, Хазрет Меджидович, къыуатырэр 
атыжьэу хабзэп.
- Ара?..- хьалэлыгъэ нэгукIэ Шъэумэн Хьазрэт къысIугушIуи, ичIыпIэ тIысыжьыгъ.
Джы зигугъу къэсшIыщт ятIонэрэ хъугъэ-шIагъэу 
къысэхъулIагъэр Шъэумэн Хьазрэт ипрезидентыгъэ пIалъэ 
зыщиухыгъэм илъэс тешIагъэу ары. Афыпсыпэ къызыщыкIогъэ мафэ горэм ар къысфытеуи, сипсауныгъэ, сищыIэныгъэ, стхырэмэ къазыкIэупчIэм, къысиIуагъ:
- Гъогур къыомыхьылъэкIыщтмэ, неущ, щэджэгъоехъулIэу, Афыпсыпэ къакIоба, тыщысын, тыгущыIэн.
Шъэумэным зыфиIогъэ пIалъэм чылэм сынэсыгъ, 
ежьыри икъэлэпчъэшхо дэжь IаплIэ-къорэгъушхокIэ къыщыспэгъокIыгъ. СIэблыпкъ ыIыгъэу ищагу сызыдещэм, 
ихьэ фыжь цIыкIу сишхыщтым фэдэу къысэхьакъу, сапэ 
зыкъешIы, сауж зыкъыредзэ.
- Мы хьэ цIыкIур, Хазрет Меджидович, жъугъэбыяу, 
къысэцэкъэщт.
- Хьау, зи къыуишIэщтэп, пIэблыпкъ зэрэсIыгъыр 
къысфидэрэпышъ ары.
Ардэдэм бысымыр зыщытхъущтыгъэ хьэ мыгъо цIыкIур ошIэ-дэмышIэу слъэдэкъэ пчанэ къеуи, скIэры чъыжьыгъ.
- Къыоцэкъагъа?..- зэгуцэфагъэмкIэ Шъэумэныр 
къысэупчIыгъ.
- Ащ джыри тиIоф нэсыгъэгоп...- хьэ фыжь цIыкIур 
къызэрэсэцэкъагъэр зэхэсшIагъэми, бысымым есIуагъэп.
Шъэумэн Хьазрэт иIэнэ шыгъэ тыкIэрысэу сыхьатитIум 
къехъу бэмэ тарыгущыIагъ: сэ есымыIоми, республикэ 
къэбархэм сэщ нахь мымакIэу ежьыри ащыгъозагъ. 
Темыфэу ТхьакIущынэ Аслъан щытхъузэ фишIагъэхэри, 
ащ чIэ зэримыIэр игъом зэрэдимышIагъэри, ямыпэсыгъэу 
Тхьаркъохъо Мухьарбыйрэ Хъунэго Рэщыдэрэ зэрадэзекIуагъэри, ахэмэ кIасэу уасэ зэрафишIыжьыгъэри, 
нэмыкIхэри, макIа илъэситф пIэлъэ президентыгъом ежь 
илажьэ-имылажьэми пэкIэкIыгъэр, сэмэркъэу фэдэуи 
гукъао хэлъэуи къыIожьыгъэх. 
СымышIэщтыгъэ-сшIогъэшIэгъоныгъэр Шъэумэн 
Хьазрэт усэхэр зэритхыхэрэр ары. Ахэмэ ащыщ зытIущи 
къысфеджагъ, сэ сиусэ горэкIи къыухыжьыгъ. СитхыгъэхэмкIэ къысщытхъуи, ыгу къызэрэсабгъэрэр ошIэ-дэмышIэу къысфыпигъэхъожьыгъ:
- Тхылъ дэгъухэр отхыхэми, МещбашIэр, щыIакIэм 
утегъэпсыхьагъэп. КъэошIэжьа дышъэ такъырыр къызыпфэсэщэим, зэрэсIымыхыгъагъэр? Зэ, зэ, сызэрэхэукъогъэ-сшIэн фэягъэри къэсэгъэIожь: шъэфэу ар къыпфэсымыщэеу, сэщ нахьи ар о зэрэпфэшъошэ-зэрэуищыкIагъэр 
цIыфмэ зэхязгъэхызэ, нэфэлъэгъукIэ къыостыгъагъэмэ, 
титIукIи осагъэ. Ары шъхьакIэ,- Шъэумэн Хьазрэт кIэщхыкIыгъ,- адыгэр аужырэ акъыл аIоба... А дышъэмкIэ къысэхъулIагъэри къыосIон: уауж, мэфэ заулэ тешIагъэу, ар 
зыгорэм зыфэсэщэим, сIэкIипхъотыгъ... Ахэмэ, МещбашIэр, уафэдэпышъ, лъытэныгъэ-шъхьэкIэфэныгъэ 
пфэсэшIы.
- Тхьэуегъэпсэу, Хазрет Меджидович, сигуапэ ащ 
фэдэ уасэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ. Ау тIуми тфэмышIагъэмкIэ тыкIэмыгъэгъожь. А дышъэм ыуасэ нахьыб о 
ситхылъмэ якъыдэгъэкIын тебгъэкIодагъэр. АщкIэ сызэрэпфэразэр, ар ныбжьи зэрэсщымыгъупшэщтыри джыри 
къыосэIо, убэгъэшIэн-унасыпышIонэу сыпфэлъаIо.
Зыщыщ, къызхэкIыгъэ адыгэмэ, зыфэшIушIэрэ хэгъэгум япэсыгъэ Шъэумэн Хьазрэт гущыIэ дэхабэ джыри 
къепIолIэн плъэкIыщт. Ау цIыф шIушIэр егъэшIэрэ 
мыухыжьышъ, илъэс тIокIиплI сызыщыхъугъэ мафэм 
Шъэумэн Хьазрэт къысфигъэхьыгъэ телеграммэмкIэ ащ 
ехьылIэгъэ сигукъэкIыжьхэм кIэух къафэсшIыжьын: 
"Лъытэныгъэшхо зыфысиIэ Исхьакъ! ОркIи тэркIи 
мэфэкI лъапIэу, укъызыхъугъэр илъэс 80 зэрэхъугъэм пае 
сыгу къыздеIэу сыпфэгушIо, шIоу щыIэр зэкIэ къыбдэхъунэу пфэсэIо.
О къэблэжьыгъэ шъыпкъэу адыгэ литературэм уриклассик, тихэгъэгушхо итхэкIо цIэрыIомэ уащыщ, уичIыгу 
гупсэрэ уилъэпкърэ афыуиIэ шIулъэгъур зыпхырыщыгъэ 
уитхыгъэхэр дунаим ибзэ пчъагъэхэмкIэ зэрадзэкIыгъэх. 
Темыр Кавказымрэ Урысыемрэ ямызакъоу, IэкIыб хэгъэгу 
пчъагъэмэ цIэрыIо уащыхъугъ. ЦIыф лъэпкъыбэмэ ялитературэ хэхъоныгъэ ин ышIынымкIэ уиIахьышIу зэрэхэплъхьагъэм пае, лъэныкъо зэфэшъхьафыбэхэр зэлъызыубытрэ 
уилитературнэ IофшIэгъэшхохэр, уиобщественнэ пшъэрылъхэр зэрэбгъэцакIэхэрэр Къэралыгъо литературнэ 
премиехэмкIэ пчъагъэрэ хагъэунэфыкIыгъэх, орден тын 

--- Page 496 ---

лъапIэхэр къыпфагъэшъошагъэх. Уитхыгъэмэ ащыщ горэм 
мыщ фэдэ гущыIэ шIагъохэр хэтых:
Сипсыхъо чъэрэу хыр зигуIалэм
Фэдэу сигугъэ сэхьы, сэгъашIо.
СигъэшIэ лъагъоу зы Iэпэ залэм
Нахьи нахь бгъузэм сыкъыщагъашIо.
Синепэ дэгъуми, неущым сежэу
Гъогоу сызтетыр чIылъэм пхырэкIы,
ЗыIитIу зэтелъэу шIугъэми ешэу
Щысым сыфэдэп, сибгы сыдэкIы.
Сыгу къыздеIэу сыфай уинепэрэ мафэ нахьи уинеущырэ мафэ нахь дэгъунэу, литературэм ылъэныкъокIи 
общественнэ Iофхэу бгъэцакIэхэрэмкIи джыри лъэгэпIахэр 
пштэнхэу, псауныгъэ пыти, мыухыжь щыIэныгъэ кIуачIи, 
творческэ лъэгапIи, насыпи, мамыри огъотых, шIоу щыIэр 
зэкIэ ори, уиIахьылхэми, къыппэблагъэхэми къыжъудэхъоу 
шъущыIэнэу шъуфэсэIо. Лъытэныгъэшхо къыпфызиIэ 
Шъэумэн Хьазрэт". 

--- Page 497 ---


ИшIушIэ псым хедзэ, зыIуфэрэм кIэупчIэрэп 

--- Page 498 ---

СищыIэныгъэ гъогу цIыф Iушыбэмэ сащыIукIагъ, щымыIэжьхэм янэфыпс джы къызнэсыгъэми къысхэт, сыщагъаIэ. Джыдэдэми сигъогу къыздытетхэм ягуфэбэ-хьалэлыгъэ схизэу джыри зыфэдизыр сымышIэрэ сигъашIэ 
сфагъэпсынкIэзэ, лъагъэкIуатэ. 
Ахэмэ афэдэ цIыф Iушэу зипс Iубэ шIушIэ непэ 
къысIуфэрэмэ, ситхэн сэнэхьат къинкIэ гъэрет къысхэзылъхьэрэмэ Дамаев Закир зыкIэ ащыщ. Илъэс пчъагъэ 
хъугъэшъ арырэ сэрырэ тызэныбджэгъушIу, тидунэееплъыкIи, тищыIэныгъэ гупшысакIи, тызыхэт лъэхъаным 
фытиIэ гулъытэхэри зэтефэх, ситхылъедж, стхыгъэмэ 
ящыкIэгъэ-дэгъугъэ ащ нахь зэхэзышIэ-къызгуригъаIоу 
цIыф сырихьылIагъэп. Дамаев Закир Хусеновичыр исэнэхьаткIэ спэчыжьэп - шъхьалтес. Ари сэщ фэдэу, ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу, мэхьаджэшъ, ихьаджыгъэ 
хэшIыкIыгъэ хьалыгъу фабэр цIыфмэ яIэнэ темыкI.
Дамаев Закир Хусеновичым СССР-м, Урысыем IэнэтIэ ин зэфэшъхьафхэр ащызэрихьагъэхэми, ишъхьалтес 
сэнэхьат зы мэфэ закъокIи зэблихъугъэп - ыныбжь хэкIотагъэ емылъытыгъэу ар джыри гукIи псэкIи ныбжьыкI. 
ИгукIэгъу-шIушIагъи гъунэнчъ, сэ сизакъоми ситхылъ 
заулэмэ якъыдэгъэкIынкIэ IэпыIэгъу къызэрэсфэхъугъэм 
ар ишыхьат. Ащ ишIушIэ псым хедзэ, зыIуфэрэм кIэупчIэжьырэпышъ, ащ сэ сцIэкIи, ситхылъеджэхэм ацIэкIи 
тхьэегъэпсэу есэIо, игъэшIэ насып кIыхьанэу сыфэлъаIо, а 
цIыф хьалэлым сиилъэс тIокIиплI ехъулIэу къысфигъэхьыгъэ гущыIэшIухэр сигукъэкIыжьхэм яджэрэмэ адэсэгощы: 
"СилъапIэу Исхак Шумафович! Илъэс тIокIиплI узщыхъугъэ 
мафэм лъэшэу сыгу къыздеIэу сыпфэгушIо. А хъугъэ-шIагъэм иIэ мэхьанэшхор о пшъхьэ закъоп, уиIахьылхэми 
къыппэблагъэхэми язакъоп, тхэнымкIэ Тхьэм къыпхилъхьэгъэ талантышхом уасэ къыфэзышIырэ цIыф бэдэдэхэми 
язакъоп зыфэгъэхьыгъэр. О уимэфэкI хэгъэгур зэрэбаин-зыкъогушхукIын мэфэкI, уиIушыгъэ, уихудожественнэ 
тын лъапIэ уасэ афэзышIырэ пэпчъ имэфэкI, о щытхъушхо рэ шъхьэкIэфэныгъэ инрэ къэзылэжьыгъэу тилитературэ 
хэхьагъэм, гум нэсрэ гущыIэ титарихърэ тинепэрэ щыIа кIэрэ афэзытхырэм тшъхьэкIи тыгукIи тыпфэразэу узэхэтэшIэ.
Птхыгъэр зэкIэ цIыфмэ афэлажьэ. Ащ гуIэтыпIэ фэхъурэр ти Кавказ о фэпшIыгъэ шIулъэгъур, ти Урысыешхо 
уасэ къызэрэпщыфашIырэр, талант ин дэдэу пхэлъым пае 
хэгъэгум шIу узэрэщалъэгъурэр арых. Угу зэрэбаир, 
узэрэхьалэлыр, шъхьэлъытэжьи лIыгъи пхэлъэу тхакIомрэ 
цIыфымрэ ашIэн фаеу атефэрэр зэрэбгъэцакIэрэр сэгъэшIагъо.
Орырэ сэрырэ зэдытиIэ къош-зэныбджэгъуныгъэу 
илъэсхэм аушэтыгъэр гузэхэшIэ байкIэ зэрэуушъагъэр 
сэгъэлъапIэ. АкъылышIуагъэр, шIулъэгъу-дэхагъэр уитхылъ 
шIагъохэм гум ыштэу, нэм къыкIэуцоу къазэрэщыбгъэлъагъохэрэм апае сыпфэраз. Псауныгъэ пытэ уиIэу уиталантышхо тичIыгуи, тилъэпкъи, Кавказми, Урысыеми 
афэрэлажь!

--- Page 499 ---

Синыбджэгъу лъапIэу Исхак Шумафович, учанзэ, джа 
узэрэсшIэу, илъэсыбэ бгъэшIэнэу, тхэным уфэчэф зэпытынэу, тхылъыкIэ шIагъохэр джыри къыпIэкIэкIынхэу, 
уиунагъуи уиIахьылхэми, зэкIэ угукIэ уикIасэхэу шIу плъэгъухэрэм, узылъэгъухэрэм уахэтэу, джыри гъэхъэгъэшIухэр тилитературэ щыпшIынэу, цIыфмэ къадэхъурэ анахь 
насыпышхор уигъогогъузэ ущыIэнэу сыпфэлъаIо. Уиныбджэгъоуи уитхылъеджэуи Закир Дамаев". 

--- Page 500 ---

"Махъушэм тесми хьэр ецакъэ"
УиIоф къимыкIмэ, къыбготыгъэхэри
бгочъыжьых…

--- Page 501 ---

Илъэс тIокIиплI сызыщыхъущт мафэр къэсынкIэ джыри 
мэзэ заулэ иIэу, сэ ащ игугъу фэсымышIыгъахэу, Адыгэ 
Республикэм и ЛIышъхьэ ТхьакIущынэ Аслъан къысиIуагъ:
- Уиилъэс тIокIиплI дэгъу дэдэу республикэми Москви 
щыхэдгъэунэфыкIыщт, уихэшыпыкIыгъэ тхылъ заули къыдэдгъэкIыщт, "За заслуги перед Отечеством" зыцIэ орденым истепениплI щыщэу щыр хэгъэгум къыпфигъэшъошагъэшъ, къэнэжьыгъэ апэрэ степеныр къыуатыжьынэу 
Урысые Федерацием и Президентэу Медведевым тыфэтхэщт. Ар оркIи тиреспубликэкIи шъошэ иныщт. Уилитературнэ-общественнэ IофшIэгъэшхохэмкIэ о ар къэблэ жьыгъ.
- Тхьэуегъэпсэу, Аслан Китович, ащ фэдэ уасэ къызэрэсфэшъушIырэмкIэ… - цыхьэмышI горэу къысхэтэджыкIыщтыгъэм зэпыугъо тIэкIу зыфэсшIыгъагъэ сигущыIэ 
къыпысигъэдзэжьыгъ,- ситхылъ хэшыпыкIыгъэ заули 
къыдэжъугъэкIынхэ, къысэхьылIэгъэ хэутынхэри гъэзетхэм, журналхэм къарыжъугъэхьанхэ, радиом, телевидением къежъугъэIонхэ шъулъэкIыщт, ау зыцIэ къепIогъэ 
орденым иIоф зешъумыфэмэ…
- Ащ фэдэ ехъырэхъышагъэ, Исхак Шумафович,- 
сигущыIэ ТхьакIущынэм къысигъэухыгъэп,- пшъхьэ къимыгъахь, республикэми ущыдгъэшIощт, хэгъэгуми осэшхо 
уиIофшIагъэмэ къафедгъэшIыщт.

--- Page 502 ---

Джа зэдэгущыIэгъум ыуж культурэмкIэ министрэу 
Чэмышъо Гъазый республикэм и ЛIышъхьэрэ ипремьерминистрэрэ ацIэкIэ садэжь къакIуи, сиилъэс тIокIиплI игъэкIотыгъэу республикэм, сыкъызэрыхъухьэгъэ Краснодар 
краим и Успенскэ район, сичылэ Шъхьэщэфыжь, Москва 
зэрэщыхагъэунэфыкIыщтхэм афэгъэхьыгъэу итхылъыпIэ 
итхагъэхэм нэIуасэ сафишIыгъ, мэфэкI зэIукIэр июнь мазэм 
и 9-м республикэ филармонием щашIынэу тетыубытагъ.
Шъыпкъэр пIощтмэ, а пстэуми сыгу къаIэт-къамыIэтышъоу, сэ къыстефэрэ Iофмэ ауж сихьагъ: къысфэгъэхьыгъэщт концертым хэлэжьэщтхэ артистхэр къызэджэщт 
усэхэмкIэ, къаIощт орэдхэмкIэ, ситхылъ щыщ пычыгъоу 
къызэджэщтхэмкIэ, нэмыкI IофхэмкIи упчIэжьэгъу-джэуап 
сафэхъугъ; къысфэгъэхьыгъэ статья зэфэшъхьафхэри 
гъэзетхэм къарэхьэх, радиом къеты; сиIофшIагъэмэ ащыгъозэ шIэныгъэлэжьхэр, тхылъеджэхэр къыстырагъэгущыIэхэзэ, фильмэ зэкIэупкIагъэр телевидением къытыгъ, 
федеральнэ телевидением иапэрэ канали сыкъыщагъэгущыIагъ; сыкъызыхъугъэ мафэм Урысые Федерацием и 
Президентэу Д. А. Медведевыр телеграммэкIэ къысфэгушIуагъ; Темыр Кавказым иреспубликэхэм ялIышъхьэмэ 
къащегъэжьагъэу творческэ зэхэщапIэхэм, сыкъэзышIэрэ 
цIыфхэм, ситхылъеджэхэм, IэкIыб къэрал пчъагъэмэ 
ащыпсэурэ адыгэхэм ащыкIэкIыжьэу хъохъу телеграммишъэм ехъу къысфагъэхьыгъ; Дунэе Адыгэ хасэм иунашъоу "МэщбашIэм и Илъэс" зыфиIорэм ыпкъ къикIыкIэ 
Тыркуем сырагъэблагъи, икъалэхэу Истамбули Анкараи 
цIыфыбэ зыхэлэжьэгъэ пчыхьэзэхахьэхэр щысфашIыгъэх; 
егъэблэгъэ тхылъхэри хьазырыгъэх; сихьакIэхэм бисымлахь 
зыщязгъэшIыщт рестораныри сыубытыгъагъ…
Джа пстэуми, нэмыкI Iофыгъохэми сапылъ сIозэ, 
къысэхъулIагъэр гъэшIэгъоны: сиюбилей зытетыубытэгъэ 
мафэр Чэмышъо Гъазый щыгъупши, июным и 9-р и 16-м 
ыхьыжьыгъ. Ау "махъушэм тесми хьэр ецакъэ" зыфаIорэр 
шъыпкъэщтын, джа мэфэ дэдэм Адыгэ Республикэм и 
ЛIышъхьэ къэсымаджи, охъужьыфэ аIозэ, сиилъэс тIо кIиплI 
хэгъэунэфыкIын джыри мэзэ зыщыплIыкIэ зэкIахьагъ. 
Непэ-неущ тIомэ, къэхъущтым тыпаплъэзэ, ТхьакIущынэр ылъакъо къытеуцожьи, ихэбзэ Iофмэ афэкIэщыгъоу 
апиублэжьыгъ. Аущтэу зыхъугъэм мазэрэ ныкъорэ тешIэгъагъэми, зэрэсымэджагъэм иягъэкIэ сиюбилей щэгъогогъо зэрэзэкIахьагъэр ымышIэрэм фэдэу, "къытэхъулIагъэр 
оркIи сэркIи къекIурэп, сызэрэсымэджагъэр тхьэ Iофми, 
сиягъэ къызэрэокIыгъэмкIэ къысфэгъэгъу" къысиIоным 
сежэзэ, джы сиIофхэр лъызгъэкIотэнэу зыпшъэ ралъхьэгъэ Шъхьэлэхъо Аскэр, республикэм лъэпкъ IофхэмкIэ, 
печатымкIэ я Комитет итхьаматэ, сиIофшIапIэ къакIуи, 
укIытапэзэ тхылъыпIэ зэхэлъ заулэ сапашъхьэ къырилъхьагъ:
- Мыхэмэ къарыкIри ясшIэщтыри сшIэрэп, Исхак 
Шумафович, зыфагъэхьыгъэхэми къызфагъэхьыжьыгъэхэми алъэкъуацIэ итэп…
- Мыхэр синаградэ тхылъыпIэхэу Урысые Федерацием 
и Президент наградэхэмкIэ и Комиссие агъэхьыгъэхэр 
арыхэба?.. Мыхэр о сыдэущтэу къыпIэкIэхьагъэха?
- Тикомитет къагъэхьыжьыгъ.
- Шъора мыхэр Урысые Федерацием и Президент 
фэзгъэхьыгъэхэр? Ащ фатхыгъэ лъэIу тхылъэу ТхьакIущынэр зыкIэтхэжьыгъэр мыхэмэ ахэслъагъорэпи…
- Адэ арба… - Шъхьэлэхъо Аскэр джыри къыфашIыгъэ пшъэрылъыр къызэрэсфиIопщыщтым шIолIыкIызэ, 
къыIуагъ.- Тэ тикомитетэп уинаградэ пылъ тхылъхэр 
Урысые Федерацием и Президент фэзгъэхьыгъэхэр… 
СапэкIэ тхьамэтэгъур зыгъэцакIэщтыгъэ Чебурахинами 
мыхэр ыгъэхьыгъэхэп, къэзыгъэхьыжьыгъэхэри наградэхэмкIэ УФ-м и Президент и Комиссиеп, культурэмкIэ 
Урысые Федерацием иминистерств. Къагъэхьыжьыгъэм 
Авдеев министрэри кIэтхэжьыгъэп, культурэмкIэ департаментым ыцIэкIэ бзылъфыгъэ лъэкъуацIэ горэ кIэт…
- Мыщ ТхьакIущынэ Аслъан щыгъуаза?
- Щыгъуазэшъ арба… Уинаградэ къызэрэзэкIагъэкIожьыгъэмкIэ къыосIожьынэу Аслан Китовичым уадэжь 
сыкъигъэкIуагъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, ежь къыздэгущыIэныр зэрипэсыжьыгъэп… - сижъышъхьэм къысашIагъэр зэрэшъхьакIор 
сэр-сэрэу зэсIожьыгъэми, сызэгупшысыгъэр къышIагъэм 
фэдэу Шъхьэлэхъо Аскэр зэрэлIыкIо къодыер къысфыхигъэунэфыкIыгъ:
- УигухэкI къызгурэIо, Исхак Шумафович… Сэри къысфашIыгъэ пшъэрылъыр къысэхьылъэкIызэ, згъэцэкIагъэ…
- IофышIу узэрэхэмыфагъэр къызгурыIуагъ… Сыдэу 
пшIыщт, зыр лъэсы, адрэр шыу…

--- Page 503 ---

Сиилъэс хэгъэунэфыкI лъыгъэкIуатэхэри, наградэмкIэ 
къысашIагъэр зэрэмытэрэзыри шъхьэихыгъэкIэ къызыфэмыIошъущтыгъэ Шъхьэлэхъо Аскэр "къызгурыIуагъ" есIогъагъэми, сэ ар джыри къызэрэзгурымыIуагъэр зыдэ сшIэжьызэ, 
упчIэ мышIухэр къысфэтэджых. Аущтэу къыздэзекIощтыгъэхэмэ, сыда сызыфэмылъэIогъэ мэфэкIыр игъэкIотыгъэу 
хагъэунэфыкIынэу ТхьакIущынэ шъыпкъэм къызыкIысиIуагъэр?.. Адэ ежь республикэм имысэу осымэджэфэ сиIофмэ 
сызэмыгуцафэ горэ ахэхъухьагъэ шъуIуа?.. Хьау, сиусэ 
тхылъищи къыдэкIыгъ, къысфэгъэ хьыгъэ статьяхэри гъэзетмэ 
къарэхьэх… Ау Чэмышъо Гъазый итхылъыпIэ ритхагъэ пчыхьэзэхахьэ зэIукIэгъоу республикэм ирайонхэм ащызэхэщэгъэщтхэм ягугъу, правительствэм унашъо зэримышIыгъэр арыщтын, район лIышъхьэмэ ащыщ къысфишIырэп, уетэгъэблагъэ зыми къысиIорэп… Ар Чэмышъом зесэIом, адыгэ шIыкIэу 
"урагъэблэгъэщт" еIошъ, хэхьажьы… Зэ, зэ, сыда адэ 
синаградэ IофкIэ ащ къысиIогъагъэр?
- Орденэу "За заслуги перед Отечеством" ия II-рэ 
степень къызыуатым ыуж, унашъоу щыIэм къызэриIоу, 
илъэситф пIалъэ тешIэн фае. О уипIалъэ къэсынкIэ джыри 
мэзэ зыщыплI къэнэжьыгъ.
- Синаградэ къысфагъэшъошэнымкIэ шъуиминистерствэ кIэмылъэIугъэу, сиаужырэ орден къызыщысатыгъэ 
илъэсым ущымыгъуазэу, щыIэ пIалъэмкIэ сфимыкъурэ 
мазэхэр о тэ щыпшIэра?..- Чэмышъом сеупчIи, фыпызгъэхъожьыгъ: - Ар ашIэщтыгъэба республикэм и ЛIышъхьэ 
ТхьакIущынэмрэ ЮФО-мкIэ Урысые Федерацием илIыкIо 
Устиновымрэ синаградэ анкетэ зыкIатхэхэм?
- АшIэщтыгъэу къычIэкIын, ау хэгъэгум гъэхъагъэхэр 
фызиIэ илъэс тIокIиплI къэзгъэшIэгъэ цIыфым фыдеплъфэгъэкIуатэ горэ фашIыщтын…
СиIофмэ арыкIорэмэ Чэмышъо Гъазый ащыгъозагъэми, цыхьэ зыфысиIэ-сызыщыгугъыщтыгъэм шъыпкъэгъэ гущыIэ зэресымыгъотылIэщтыр сыгу къеозэ сытIысыжьыгъэу, тапэкIэ къызэрэстхыгъагъэу, ТхьакIущынэ 
Аслъан ихэбзэ Iофмэ запыхьажьыгъэм мазэрэ ныкъорэ 
тешIэжьыгъэу ыдэжь сызэрэригъэблагъэрэр къысиIонэу 
иIэпыIэгъу ПIатIэкъо Аслъан къысфытыригъэуагъ, сыгукIэ 
сыфэмые дэдэуи сыкIуагъ.
- ЗыкъэсшIэжьи, слъакъо сыкъызытеуцожьым, Исхак 
Шумафович, укъызэрэсфэгумэкIыщтыр сшIэщтыгъэти, 

--- Page 504 ---

апэ сыкъызыкIэупчIагъэмэ уащыщ,- ТхьакIущынэ Аслъан 
къысиIуагъ. 
- ШIуфежьэжь, Аслан Китович. Сэ къэзгъэшIэгъэ 
илъэс тIокIиплIым унэсынышъ, о узыфаем фэдиз джыри 
къэбгъэшIэнэу сыпфэлъаIозэ, шIуфежьэжь къыосэIо.
- Тхьэуегъэпсэу, Исхак Шумафович, уилъэIу Тхьэм 
къыздегъэхъу. КъэтIыс, ащ фэдэ гущыIэшIухэмкIэ о уиилъэс 
тIокIиплI зэрэхэдгъэунэфыкIыщтым джы тытегущыIэн.
- А зыфапIорэ Iофым илъэсныкъо тешIэжьыгъэу 
тырыгущыIэжьынэп, Аслан Китович. Ар сэркIэ пыупкIыгъэ-ухыгъэ Iоф.
- Илъэсныкъо тешIэжьыгъэми, Исхак Шумафович, 
"МэщбашIэм и Илъэс" зыфэтIуагъэр джыри макIо.
- Ащ фэдэ унашъо зышIыгъэр шъорэп, Адыгэ дунэе 
хасэр ары.
- Ащ иунашъуи тэ тиIоф хэмылъыгъэу щытэпщтын… 
Ау узитхэкIошхор тиреспубликэшъ, уиюбилей тэры хэзгъэунэфыкIыщтыр. Угу къытэбгъэмэ сшIэрэп, Исхак 
Шумафович?.. Уитхылъхэр къыдэкIыгъэх, игъэкIотыгъэу 
къыпфэгъэхьыгъэ статьяхэр гъэзетмэ къарэхьэх, телевидениеми укъеты… ТлъэкI къэдгъанэрэп…
- Зыми сыгу ебгъэрэп, Аслан Китович… Ау синаградэ 
Iоф рыкIуагъэм ишъыпкъапIэ сшIэнэу сыфай.
- Уинаграда зыфапIорэр?..- ТхьакIущынэм зэхихыгъэм 
ышъо къызэригъэокIыгъ, ау псынкIэу къыпидзэжьыгъ: - 
Ар непэ-неущэу къыуатыщт… 
- Ары шъхьае, Шъхьэлэхъо Аскэр ащкIэ къысфебгъэхьыжьыгъэ къэбарыр сыдэущтэу къыбгурыIощта? УзыкIэтхэн фэягъэ тхылъыпIэр имыгъусэу культурэмкIэ Урысые 
Федерацием иминистерствэ ар мэзиблым къехъу чIэлъи, 
къагъэхьыжьыгъэм икопие сиI.
- Наградной анкетэм сыкIэмытхагъэуи?..
- Анкетэм ори, ЮФО-м илIыкIо Устиноври шъукIэтхагъ, ау Урысые Федерацием и Президент узыфелъэIурэ 
тхылъ ащ кIыгъоп.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп… - ТхьакIущынэм къыIуи, 
кIэкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Сэ синаградэкIи гъэшIэгъон 
къысэхъулIэ… "За заслуги перед Отечеством" зыфиIорэ 
орденым ия IV-рэ степень сиIэти, я III-рэ степеныр къысатынэу сызагъэлъагъом, ар къыуатыгъахэкIэ лъытэ, бэрэ 
уежэщтэп аIуи, къысфытеогъагъэх шъхьае, джы къызнэсыгъэм зи щыIэп… 

--- Page 505 ---

Джы къызгурыIуагъ тэрэзэу амыгъэхьазырыгъэхэ 
синаградэ тхылъыпIэхэр нэмыкI чIыпIэ агъэхьыхи, мэзиблым 
къехъу щагъэлъыгъэу къызыкIагъэхьыжьыгъэр… 
Сиилъэс тIокIиплI ихэгъэунэфыкIын фэгъэхьыгъэу 
къысэхъулIагъэмкIэ зыми сыгу ебгъэрэп, сэ бэмэ къадэмыхъугъэ Iаджи, шыкур, къыздэхъугъ. Ау, сыдэу пшIыщт, 
джащ фэдэ лъэхъан непэ тыкъызхэнагъэр.
Уапэ итымрэ орырэ, хэт ыпкъ къерэкI фаеми, зэмышIуныгъэ горэ уазыфагу къызыдэтаджэкIэ, ныбжьи узэмынэгуягъэ цIыфхэр тхьакIумашIо къыохъулIэхэзэ, къыпщышIыщтым егъапэх: зыр, ыгу илъыр уимыгъашIэу, къыпIогушIо; 
адрэм зыми щымыгъуазэу зыкъыпфешIы; джэгъогъум 
уиIоф ухыгъэу уакIыб щеIо, мэгушIо; зыщыщ умышIэрэм 
ыIэхъомбэшхо къыпфегъэлъагъо; зэгорэм къыбдэхъугъэхэм зышъхьэ рырагъэлъэшъожьыгъагъэхэ пый зырызхэм 
модыкIэ-мыдыкIэ къыкъоукIхэу рагъэжьэжьы…
Адэ ныбджэгъу-къотэгъухэу уиIагъэхэр?.. Сижъышъхьэ 
шъэогъу-ныбджэгъухэм анахьи синыбжьыкIэгъу шъэогъу-ныбджэгъухэр!.. Аущтэу сыгу сеIэжьызэ сыхэ куукIыми, 
шIумрэ емрэ зыщызэголъ щыIэныгъ къэзгъэшIагъэр - шIур 
сисыдрэ узкIи Iэзэгъугъ, ем зыкъесымыгъэуфэным сыфэхьазырыгъ. Сиилъэс тIокIиплI зэрэхэсымыгъэунэфыкIыгъэ 
шIыкIэр сыгу къеозэ, ащ къыкIэлъыкIогъэ хъугъэшIэгъэ 
шъхьакIом игугъуи къэсшIын. Ащ джэуап шъхьэихыгъэ 
зэптыжьын упчIэ заулэ къыхэтэджыкIыгъэшъ, зэрэхъу гъэ 
шъыпкъэр хэзыгъэнчъэу къэсэтхыжьы.
ИлъэситIу пэпчъ шIэныгъэмкIэ, литературэмкIэ, искусствэмкIэ тиреспубликэ и Къэралыгъо премие къыдэхыгъэнымкIэ щызэхащэрэ зэнэкъокъум "Графиня Аиссе" 
зыфиIорэ тарихъ романымкIэ сыхэлэжьагъ. Зэнэкъокъур 
зыщыкIогъэ илъэсым къыкIоцI литературнэ критик зэфэшъхьафмэ, тхылъеджэ пчъагъэхэм ситхылъ осэ дэгъухэр 
къыфашIызэ, гъэзетхэми журналхэми къыхаутыгъ. Романым техыгъэ телевизионнэ художественнэ фильмэ ашIымэ 
шIоигъоу Сергей Михалковыр тхыгъэкIэ къызэрэкIэлъэIугъагъэм ихьатыркIэ ТхьакIущынэ Аслъан ащ Iоф дэзышIэщт 
комиссие зэхищэгъагъ, ар республикэм и ЛIышъхьэ иупчIэжьэгъу Дзыбэ Кимэ ыпшъэ рилъхьи, фильмэм пэIухьащт 
ахъщэм ибанк реквизитхэр гъэзетэу "Советскэ Адыгеим" 
инэкIубгъо къыригъэхьэгъагъэх. 
Къэралыгъо премием изэфэхьысыжь пIалъэ къызэсым, ащ икомиссие хэтхэм зэкIэ пIоми хъунэу, ТхьакIущынэ 

--- Page 506 ---

Аслъанрэ сэрырэ тазфагу къыдэтэджэгъэ гузабгъэр агъэфедэзэ, зэгурыIоныгъэ-зэдегъэштэ шъэфкIэ, романым 
премиер къымылэжьыгъэу алъытагъ… 
Адэ джары, сыдэу пшIыщт, уиIоф къимыкIмэ, къыбготыгъэхэри бгочъыжьых. Ау республикэм и Къэралыгъо 
премиекIэ комиссием хэтхэм яголосхэр зэрэсовещательнэ 
къодыехэр республикэм и ЛIышъхьэ ТхьакIущынэ Аслъан 
къыдилъытэзэ, зэфагъэмрэ шъыпкъагъэмрэ ащ гуигъэуцожьхи, цIыфыбэмэ агу рихьыгъэ тарихъ тхылъым тефэрэ 
республикэ Къэралыгъо премиер къыфигъэшъошагъ. 
ШъузхэзгъэдэIогъэ хъугъэ-шIагъэм тэ тымышIэрэ нэмыкI 
Iаджи хэхъухьэгъэнкIи мэхъу, ау сыд пае джы ахэмэ татегущыIэжьын.

--- Page 507 ---


Джыри Адыгэ Республикам сырилIыкIоу Урысые 
Федерацием и Общественнэ палатэ ятIонэрэу
сыхадзы. Ащ хэтхэм анахьыжъхэм ацIэкIэ апэрэ 
зэхэсыгъор къызэIусэхы. Общественна палатам
иапэрэ хэдзыгъо къыщегъэжьагъэу илъэсыбэрэ 
ипэщэгъэ шIэныгъэлэжь инэу, хэгъэгум иобщественнэ IофышIэшхоу Е. П. Велиховыр тхьамэтэ 
гъэшIуагъэу къэтэгъанэшъ, ащ ычIыпIэкIэ
А. В. Бречаловыр хэтэдзы. Урысые Федерацием 
и Президентэу В. В. Путиным Кремлэм тыщыIокIэ, 
къэгущыIэщтхэм сахэт, сапа къэгущыIагъэхэм 
зызэрагъэукIыхьагъэм иягъэкIэ тфагъэнэфэгъэ 
протокольнэ охътэ-пIалъэр тэухышъ, сэ чэзыур 
къызнэсрэп, ау згъэхьазырыгъагъэ псэлъэ кIэкIыр 
къыкIэлъыкIогъэ зэIукIэгъум къыщысэIо. Хэти,
сыд фэдэ IэнатIэ ыIыгъыми, къыIощтым
фэсакъын, уасэ фишIын фае

--- Page 508 ---

Джы мы шъхьэм къыщысIуагъэмэ язэкIэлъыкIуакIэ 
тетэу сакъытегущыIэн.
Мафэ горэм Адыгэ Республикам и Премьер-министрэу 
КъумпIыл Мурат ыдэжь сырегъэблагъэ. Сэ КъумпIыл 
лIакъор зысшIэрэр бэшIагъэ. Ахэмэ ащыщ адыгэ литературэм зиIахьышIу хэзышIыхьэгъэ КъумпIыл Къадырбэч, 
усэкIо дэгъугъ, цIыфышIу дэдагъ. Илъэс щэкI фэдизкIэ 
узэкIэIэбэжьымэ, блэкIыгъэ ятIокIэнэрэ лIэшIэгъум иятIокIиплIэнэрэ илъэсхэм акIэхэм СССР-м и Апшъэрэ Совет 
сыхадзы зэхъум, нэIосэшIу сызыфэхъугъагъэ, къыздэIэпыIэщтыгъэ КъумпIыл Хьамедэ ыкъо Къэралбыеу Улэпэ 
колхозым итхьамэтагъэри джы къызнэсыгъэм синыбджэгъушIу. Джыдэдэм ыдэжь сезгъэблэгъэгъэ КъумпIыл 
Мурат зыр ятэжъ, адрэр ят. СигукъэкIыжь къыубытырэ 
охътэ чыжьэм ащ илъэсипшI-пшIыкIутIу горэ ыныбжьыгъэн, 
шъэо Iэм-лъэм пытэ зэхэлъэу, нэгушIо-нэутхэу, лIы 
зэрэхэкIыщтым унаIэ тыриугъадзэу къэсэшIэжьы. Джы ар 
ятэжърэ ятэрэ угу къагъэкIэу лIы пкъышIум ит, Адыгэ 
Республикэм и Премьер-министрэ IэнатIэр ятIонэрэу фагъэшъошагъ. Илъэс заулэ хъугъэшъ сызыкIырыплъырэр, 
иэкономист сэнэхьат къыгъэшъыпкъэжьэу ыпшъэ ралъхьэгъэ Iоф къиным хэшIыкI дэгъу зэрэфыриIэр нэрылъэгъу, 
сыд фэдэ IэнатIэ еппэсыгъэми, зэригъэцэкIэщтым щэч 
хэлъэп. Сыушъэфынэп, занкIэу къэсIон: ятэжъ Хьамедэ 
шIукIэ сыгу зэрилъыр арыщтын, КъумпIыл Мурат иIофшIакIэ 
ицIыфыгъэ гукIэгъурэ иадыгэгъэ шъхьэкIэфэныгъэрэ язгъэгъусэжьызэ, сыгу фэщагъ, ежьми нахьыжъыгъэ уасэрэ 
лъытэныгъэрэ къысфешIы.
КъумпIыл Мурат сипсауныгъэ-щыIэныгъэ изытет 
зызэрегъашIэ уж, къыуахь-ымыуахьыжьэу, кIэкIэу къысэупчIыгъ:
- Урысые Федерацием и Общественнэ палатэ, Исхак 
Шумафович, хагъэхьащт, къагъэлъэгъощт-зытегущыIэщтхэм уахатхэмэ, сыдэущтэу уеплъыра?
- Къагъэлъэгъощт-зытегущы Iэщтхэм сахэтынэу 
къысфэшъогъэшъуашэмэ, Мурат Каральбиевич, аущтэу 
шъуицыхьэ къыстелъымэ, альтернатив-шъэф хэдзыныр 
сэркIэ апэрэпышъ, сыкъезэгъы.
Ау сыдрэ шъэф хэдзыни уащытекIоным уицыхьэ тебгъэлъы зэрэмыхъущтыр сэшIэми, ащи, Урысые Федерацием и Общественнэ палатэ фэгъэхьыгъэуи гущыIэ заулэ 
къесIолIэн. Урысые Федерацием и Общественнэ палатэ 
зызэхащэгъэ уахътэм къыкIоцI тиреспубликэ щыщ зэ нахь 
хэтыгъэп, ащ фэдизым тилIыкIо ыцIэ Москва амыгъэхьыщтыгъэу арэп, ау тыщыпхырыкIыщтыгъэп, анахьэу Москва 
дэсхэм ялIыкIохэр арых хагъахьэщтыгъэхэр. Ар зэрэмытэрэзыр, демократие шIыкIэ-гъэпсыкIэр укъуагъэ 
зэрэхъурэр бэрэ къаIуагъ, сэри ахэмэ сащыщыгъ. Джы 
Урысые Федерацием и Президент иунашъокIэ, субъект 
пэпчъ изы лIыкIо УФ-м и Общественнэ палатэ хэтынэу Iизын 
къаратыгъ. Ари тихэгъэгу демократие Iофыр зэрэщылъагъэкIуатэрэм щыщ. Орэальтернатив фаеми, тиреспубликэ 
лIыкIо зэриIэщтыр дэгъу.
- Аущтэу укъезэгъымэ, Исхак Шумафович, дэгъу. 
Мы Iофым тиреспубликэ и ЛIышъхьэ ТхьакIущынэ Аслан 
Китовичри, Къэралыгъо Совет - Хасэм итхьамэтэ Владимир 
Иванович Нарожнэри щыгъуазэх. УиIофшIагъэхэр къыдалъытэзэ, уизитхьамэтэ Адыгэ республикэм и Общественнэ палатэ хэтхэми къыддырагъэштэнэу тэгугъэ.
Сэ сиджэуапи кIэкIыгъэ:
- Аущтэу хъумэ, сихэдзакIохэр згъэрэзэнэу сызыщэгугъыжьы. Ау илъэс тIокIищым къехъугъэ сиобщественнэ 
IофшIэн ащкIэ зэрэсыухыщтыр, шъоры-шIыгъэ хэмылъэу, 
сыныбжь хэкIотагъи къыдэслъытэзэ, къэсэIо.
Джаущтэу Урысые Федерацием и Общественнэ палатэ 
сыхадзы. ЫпшъэкIэ къызэрэсIуагъэу, ятфэнэрэ хэдзыгъом 
иапэрэ зэхэсыгъо нахьыжъхэм ацIэкIэ къызэIусхыгъ. Ащ 
сызыхэтыр илъэсрэ ныкъорэ хъугъэшъ, изы зэхэсыгъуи 
блэзгъэкIыгъэп, сиамал къызэрихьэу сиIо ахэсэлъхьэ, 
сыкъыщэгущыIэ, сызыхэт Лъэпкъ комиссием иIофхэм 
сахэлажьэ, спшъэ къыралъхьэрэр зэрэсфэлъэкIэу сэгъэцакIэ. ГущыIэм пае, джырэблагъэ Кърым республикэм 
агъэкIуагъэмэ сахэтыгъ, ичIыпIэ зэфэшъхьафмэ тащыIагъ, 
цIыфмэ таIукIагъ, тадэгущыIагъ, яIофыгъомэ защыдгъэгъозагъ, тишIошIи ахэтлъхьагъ.
Кремлэм къыщысIон фэягъэ псэлъэ кIэкIым сызэрэлъыкIамыгъэхьагъэм зесымыгъэукIыхьэу джы игугъу 
къысшIын. ЗэлъашIэрэ Николай Николаевич Дроздовым 
ыуж сыкъэгущыIэнэу щытыгъэти, псэушъхьэмэ, экологием 
яIофыгъомэ ягугъу къышIызэ, такъикъитфым ычIыпIэкIэ 
такъикъ пшIыкIутфым къехъоу къызэгущьйэм, сэ къэсIощтми, адрэхэми япIалъэ тшIуихьи, тштэгъэ протокольнэ 
уахътэм тызекIым, тизэIукIэгъу ащ щытыухыгъ. Ау згъэхьазырыгъэ такъикъитфым ифэрэ псалъэр хьаулые хъугъэп: 
мэзэ заулэ тешIагъэу къыкIэлъыкIогъэ зэIукIэгъум ар 
къыщысIуагъ. Тихэгъэгу щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ языкIыныгъэ-зэгурыIоныгъэ гъэпытэгъэным фэгъэхьыгъэ мэхьанэшхо зиIэ Iофэу Урысые Федерацием 
щызэрахьэрэм, щызэрахьан фаем сэ сишIошI къесIолIагъ:
"Тэ, Темыр Кавказым щыпсэурэ цIыфхэм, лъэпкъыбэ 
тэхъу, тыбзэ зэфэ-шъхъаф, динэу тылэжъырэр зэтекIы. 
Уахътэм сыд фэдизэу тызэридзэу, Урысыегихом ичIыгу 
зэмылIэужыгъохэм тащэпсэуми, мыры тыкъызщыхъугъэр, 
мыры тикушъэр.
Кавказым идунае зэрэзэмышъогъум фэдэу, тэри 
тызэфэшъхьаф. ЦIыфымрэ обществэмрэ яхэхъоныгъэ 
къэзыуцухъэрэ дунаим иIофыгъохэм къапкъырыкIырэ 
гъэпсыкIэр егъэлыегъащэу къэдгъэлъэгъоным тынэсы 
хъущтэп. Ау а зэпхыныгъэри IэкIыб пш!ыныр тэрэзэп. 
ФемыгъэуцуалIэу, нэпкъхэр зэхэзыкъутэзэ чъэрэ псыхъоиосохэу Пшызэ, Тэрч, Шъхъагуащ, Лаб, Псэкъупс, 
Сунжа, Койсу зылъэгъурэ цIыфым иьиэн уж горэ къыфимыгъэнэн ылъэкIына? "ПсынкIэу чъэщтыгъэ псыхъор 
хым нэсыгъэп" зыфаIорэ гущыIэжъым фэдэхэмкIэ сыд 
фэдизэу тызэушъыигъэми, егъэлыегъэ плъырстырыгъэр 
зыхэдгъэзын тлъэкIыпэрэп. Гур зыгъэрэхъатырэ нэьианэхэр джыри тфимыкъухэкIэ енэгуягъо.
Тилъэпкъ шэнхэр тIэкIу зэтекIыхэми, тихэбзэ зекIуакIэхэмкIэ мэхъанэшхо зиIэ кавказ шэн шъхъаIэхэмкIэ, 
нэшанэхэмкIэ зыкIыныгъэ тхэлъ.
ЗэкIэми зэдытие кавказ хъурышъо nalop, цыер зэфэшъхъафэу тщыгъ, мэкъэмэ зэфэшъхъафхэу тыгу рихъыхэрэр, орэд мэкъамэхэр къызэрэтIохэрэр, "Ислъамыер", 
"Лезгшкэр" къызэрытшIырэр зэтекIы, бзэ зэфэшъхьафхэмкIэ тэгущыIэ, ау тыдэ тыщызэIукIагъэми, гъогогъу гъозэ шъыпкъэ тфэхъурэр урысыбзэр ары. Ар тIэкIэмылъэу тикулътурэхэм хэхъоныгъэ ашIыщтэп. Тизэфэмыдэныгъэ - тибаиныгъ! Ошъогум ит жъуагъор гъунэнчъ: 
зыр ины, адырэр цIыкIу, ау зэкIэми ахэр зэфэдэу къафепсых.
Нэбгырэ пэпчъ, лъэпкъ пэпчъ анахъ дэгъоу зыкъигъэлъэгъонэу, апэ итынэу фай, ар къызыдэхъукIэ, рыгугихон 
фитыныгъэ ul. Ащ къикIырэп цIыфым ежъ ышъхьэ къодые 
е илъэпкъ закъо пае закъыхигъэщыным кIэхъо псэу - 
ихэгъэгу ыцIэ раригъэIоныр, хахъо ригъэшIыныр апэрэ 
пшъэрылъэу зыфелъэгъужъы. Ар тикавказ щыIэкIэ-псэукIэ ианахъ нэшэнэ шъхьаIэу, илъэпкъгъэпсыкIэу Урысыем 
щыпсэурэ цIыфхэр зэпэблагъэ зышIырэмэ зэу ащыщ.

--- Page 509 ---

Адэ шъугъоныр, шхъоныр? А шэн дэйхэр тхэлъхэба? 
Тхэлъых! "Хэта къахэщыгъэр, анахъ дэгъур, сыда ар тэ 
зыкIытимыIэр?" - тэIо. Ау ар мыхъагъу-шъугъоу орэхъопсагъуи ары. Пушкиным ыIощтыгъэ: "Шъугъоныр - 
зэнэкъокъум ышыпхъу".
ГущыIэм пае, литературэр, искусствэр тштэн. Дагъыстанхэм Расул Гамзатовыр яI, бэлкъархэм - Къайсын 
Кулиевыр, адыгэхэм - КIэрэщэ Тембот, Хъаткъо Ахъмэд, 
ШэуджэнцIыкIу Алый, КIышъэкъо Алим, Охътэ Абдулахъ, 
Темыркъан Юр, осетинхэм - Коста Хетагуровыр, Валерий Гергиевыр, чэчэнхэм - Магомет Мамакаевыр, 
Махмуд Эсамбаевыр, ингушхэм - Индрис Базоркиныр, 
Джумалъдин Яндиевыр, Саид Чахкиевыр, къэрэщаехэм 
- Халимат Байрамуковар, Осман Хубиевыр, къалмыкъхэм - Давид Кугулътиновыр, нэгъойхэм - Суюн Капаевыр, абадзэхэм - Бекмурза Тхайцуховыр.
Дунаим зэкIэри щышъхъафитых, узыфэе гъогупэр 
къыхэпхын плъэкIыщт. Ащ цIыфыр фит къодыеп, Урысыем 
ищыIэкIэ-псэукIи ар къегъэнафэ. Ау Iоф дэйхэм уапылъыныр, гупшысэ Iаехэр угу къибгъэхъанхэр хэти къыпфидэщтэп, лIэшIэгъу пчъагъэхэм къакIоцI цIыфыгъэ 
лъэгапIэу тызнэсыгъэр тIэкIэзы хъущтэп.
Кавказ лъэпкъхэр уашъом къефэхыгъэхэп, ау сыдми 
тарихъым хэфагъэхэп. Адырэ акъош лъэпкъхэу тихэгъэгу 
исхэм ягъусэу тарихъыр атхыгъ. Зэкъошныгъэу кавказ 
лъэпкъхэмрэ урысхэмрэ азыфагу илъыр ижъыкIэ къыщежъэ.
Непэрэ мафэм Урысые Федерациемк! э анахъ мэхъа нэ зиIэ Iофыгъо шъхьаIэр сыд фэда? Ар политиком, 
экономикэм, кулътурэм епхыгъэхэр арых. Ау зэкIэмэ 
апэ итыр мамырныгъэ тазыфагу илъыныр ары. УзыкIызэплъэкIыжьыщт закъор уапэкIэ къэт нэфынэр нахъ дэгъоу 
плъэгъуным пай. Гражданскэ обществэр гъэпсыгъэнымкIэ, къэралыгъо-политикэ Iофыгъохэм еплъыкIэу афыриIэмкIэ десэгъаштэ Урысыем и Президентэу В. В. 
Путиным. Къэралыгъом ипащэ УФ-м щынэгъончъэнымкIэ и Совет бэмышIэу къыщыгущыIэзэ ащ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, "нэбгырэ пэпчъ игущыIэхэм, изекIуакIэхэм 
алъыплъэн фае. Лъэпкъ, дин зэмызэгъыныгъэр хэгъэгум 
къизгъэтаджэ зышIоигъохэр народым пэшIуекIох, ащ 
фэдэ зекIуакIэр экстремизмэкIэ плъытэн плъэкIыщт".

--- Page 510 ---

Тихэгъэгу щыпсэурэ нэбгырэ пэпчъ ежь зэрэфаеу 
гупшысэн амал ul, министрэхэм, партие зырызхэм япащэхэм адемыгъэштэн, оппозицие горэми ухэтын плъэкIыщт. Ау узыщыпсэурэ къэралыгъом упэш!уекIоныр 
къумалыгъ".
Джырэблагъэ Общественнэ палатэм къыщысIуагъэм, 
ар къызыкIэсIон фаеу хъугъэм игугъу къэсшIын.
Общественнэ палатэм хэтхэм шэны зэрэтфэхъугъэу 
Урысые Федерацием и Президент, министерствэ, IофшIэпIэ зэфэшъхьафхэм япащэхэм таIокIэ, яIофшIагъэхэм 
тащагъэгъуазэ, яттырэ упчIэхэм адакIоу яIофыгъохэм 
тишIошI - еплъыкIэ ахэтэлъхьэ, хэгъэгум щагъэпсырэ 
общественнэ-демократическэ зэфыщытыкIэхэр, лъэпкъ 
зэгурыIоныгъэр нахьышIу зэрэхъущтым, нэфагъэ-зэфагъэ 
зэрэхэлъыщтым, ар зэрэлъыдгъэкIотэщтым, фэхъурэ 
щыкIагъэхэр зэрэдэдгъэзыщт шIыкIэ-гъэпсыкIэмэ татегущыIэ.
УФ-м и Общественнэ палатэ иятфэнэрэ зэхэсыгъо 
зыщыIэ илъэсрэ ныкъорэм къыкIоцI пшъэдэкIыжь зыхьырэ 
IофшIэпIэ пащэмэ таIукIагъ. Ахэмэ Урысые Федерацием 
и Совет итхьаматэ В. И. Матвеенкэм, Къэралыгъо Думэм 
идепутатмэ ятхьаматэ С.Е. Нарышкиным, УФ-м и Счетнэ 
палатэ ипащэу Т. А. Голиковам, УФ-м юстициемкIэ министрэу А. В. Коноваловым, УФ-м ипрокурорэу Ю. Я. Чайкэм, хьакъулахь угъоиным иIофшIапIэ ипащэу М. В. Мишустиным, нэмыкIхэм таIуагъэкIагъ.
Джы непэ тихьакIэр УФ-м и Къэралыгъо Думэ итхьамэтэ 
гуадзэу, хэгъэгум иолимпиадэ Iофыгъохэр зыпшъэ илъ 
А.  Д. Жуковыр ары. Сыхьат псэум шъэбагъэ-шъырытыгъэр къебэкIэу Дунэе кIымэфэ Олипиадэ Шъачэ зэрэщекIокIырэр Александр Дмитриевич къытфиIуатэзэ, джау 
сыдми Iоф зыримыгъэшI фэдэу гущыIэ хадзэкIэ "Олимпиадэр Сочи зэрэщедгъэкIокIыщтыр амыдэу черкесхэр 
пэрыохъу къытфэхъунэу ягухэлъыгъ..." къызэриIуагъэм 
сыгу къыпиутыгъ. Сызыгосыгъэ нэбгырэ заулэми ар 
зыхашIагъ, сэри къысхалъэгъуагъ. Щэщэн Республикэм 
илIыкIоу Общественнэ палатэм хэт синыбджэгъу Магомед 
Хаджимурадовыр къэмыупчIэн фэлъэкIыгъэп:
- Зэхэпхыгъа шъуичеркес лъэпкъ фэгъэхьыгъэу 
тихьакIэ къыIуагъэр?

--- Page 511 ---

- Зэхэсхыгъ, тизэIукIэгъу зыщытыухыщтым ащ сишIошI 
къесIолIэщт.
- ИщыкIагъэп,- Магомед къысэIушъэшъагъ,- укъызэхамышIыкIынэу къысщэхъу.
- СыкъэзэхарэмышIыкI фаеми, слъэпкъ имылажьэ 
къырязгъэIолIэщтэп.
ТизэIукIэгъу зыщаухыщтым, микрофоныр къаIысхи, 
тихьакIэ есIуагъ:
- Сэ, Александр Дмитриевич, фит сыкъэпшIымэ, Дунэе 
кIымэфэ Олимпиадэр Шъачэ щарамыгъэшIынэу черкесхэм 
ягухэлъыгъ зыфэпIуагъэм гущыIэ заулэ къесIуалIэ сшIоигъу. Непэ, уиIофхэр къэбгъанэхи, IупкIэу, дахэу укъызэрэддэгущыIагъэмкIэ тхьэуегъэпсэу къыосэIо, ппшъэ 
къыралъхьэгъэ хэгъэгу Iофхэри джыри нахь гъэхъэгъэ 
дэгъукIэ лъыбгъэкIотэнхэу, псауныгъэ пытэ уиIэнэу сыпфэлъаIо. Джы зыкъыозгъэшIэным пае сэ къысфэгъэхьыгъэу гущыIэ заул: Адыгэ Республикэм ыцIэкIэ Общественнэ 
палатам сыхэт, Адыгэ, Къэбэртэе-Балъкъар, Къэ рэщэеЧеркес республикэхэм сырятхэкIо гъэшIуагъ, СССР-мрэ 
Урысыемрэ литературэмкIэ я Къэралыгъо премие сырялауреат, "За заслуги перед Отечеством" зыфиIорэ ордениплIым щыщэу я II-рэ, я III-рэ, я IV-рэ степень зиIэхэр 
къысфагъэшъошагъ. КIэкIэу къэпIон хъумэ, гущыIэ дырекIокI-хадзэкIэ джа зигугъу мышIукIэ къэпшIыгъэ адыгэ-черкес лъэпкъым сыщыщ. ЫпэрапшIэу тIэкIу тарихъ чыжьэм 
зыфэзгъэзэн: Урысые хэгъэгур, Иван Калитам къыщегъэжьагъэу Апэрэ Петр щыкIэкIыжьэу, зэхаугъуае, къаухъумэ зэхъум, адыгэ-черкесхэм яIахьышIу хашIыхьагъ. 
Тыгу къэдгъэкIыжьын черкес воеводэхэр, Иван Грознэм 
ишъхьагъусэгъэ Мария Темрюковнари зыщыдгъэгъупшэнэп. Ахэри, нэмыкIхэри урысые тарихъым шIукIэ 
къыхэ-нагъэх. ЗыцIэ къесIуагъэ республикищым ащыкIорэ 
общественнэ Iофыгъохэм сэ мыдэеу сащыгъуаз, ау о 
зыфэпIогъэ "пэрыохъугъэр" сэ ахэмэ ахэслъэгъуагъэп. 
Ар къызыщежьагъэр тэ тихэгъэгоп, США-м икъалэу Бостон 
ары. ЕтIанэ ар КъокIыпIэ Благъэм къэсыгъ, Европэми 
щагъэу нэшкIугъ. Тихэгъэгу ипыйхэм сыд аIуагъэми, сыдэу 
зашIыгъэми, ягухэлъ къадэхъугъэп. Урыс-Кавказ заом 
илъэхъан зичIыгу зэрагъэбгынэгъэ адыгэмэ ячIыгу Дунэе 
449
15 Заказ 031

--- Page 512 ---

кIымэфэ Олимпиадэр мамырэу щекIокIыгъ,- тиспортсменхэм ягъэхъагъэгъэшхомэ тагъэгушIуагъ, тагъэгушхуагъ.
КъэсIуагъэм Александр Дмитриевич Жуковым кIэух 
кIэкI къыфишIыжьыгъ:
- Узаф, черкес пэрыохъоу зыфэсIуагъэр тэ тихэгъэгоп 
къызыщежьагъэр.
- Тхьэуегъэпсэу, Александр Дмитриевич, джары сэри, 
къыодэIугъэхэми зэхахынэу сызыфэягъэр. Зэфагъэр хэткIи, анахьэу къэралыгъо IэнатIэ зыIыгъымкIэ, шъуаш.

--- Page 513 ---

Сыда шъуIуа джыри мо чIыгу-огу зэнэс 
лъэныкъомкIэ щыIэр?

--- Page 514 ---

Гугъэм цIыфыр щегъаIэми, кушъэ зыфашIырэ бэн 
зыфамытIырэ цIыф зэрэщымыIэр хэти зыщерэмыгъэ гъупш. 
Сыдэу пшIыщт, джары дунаир зэрэгъэпсыгъэр. Ащ хыери 
мысэри, шыури лъэсыри, шхэкIыгъэри нэкIы гъэри, шIу 
зышIи зымышIи, шъыпкъаIуи убакIуи щызэфэд. Ау псэур 
зэрэщыIэщтым егупшысэшъ, сэри ахэмэ сахэ кIыжьына. 
Илъэс тIокIиплIыр сиамалхэм агъунэп: сэтхэ, сэгушIо, 
сэнэшхъэи.
Мы тхылъыр сэтхыфэ сищыIэныгъэ къырыкIогъэ Iаджи 
икIэрыкIэу зэхэсшIэжьыгъ, къысэхъулIэгъэ хъугъэ-шIэгъэ 
пчъагъэхэри сыгу пхырыкIыжьыгъэх. СищыIэныгъэ гъогу 
сызыщагъэлъэпэуагъи, сызыщытырагъэфагъи, сызыщаIэтыжьыгъи къыхэкIыгъ. Джы сызызэплъэкIыжьыкIэ, ащыгъум сызэрыфэгъэгъэ чIыпIэм нэмыкI къикIыжьыкIэ непэ 
къыфэзгъотыгъэнкIи мэхъу… ШIошъхъуныгъэ пытэ зыфысиIэу къысфэнэжьырэр сиадыгэ лъэпкъ, сичIыгу, сихэгъэгу, 
ащ ицIыфхэм шIулъэгъуныгъэу афысиIэр, сисэнэхьат 
сызэрэфэшъыпкъэр, сшIэрэмрэ сIорэмрэ гъунэ зэралъысфыжьырэр, сишIошъ пхырызгъэкIынымкIэ зэфагъэ сыдигъокIи зэрэсхэлъыр ары. Джахэр зэкIэ сищыIэныгъэ ип къэух, 
джахэр сикIэгъэкъонхэу сыпсэущт.

--- Page 515 ---

Илъэс тIокIиплIэу къэзгъэшIагъэм нахьи нахь лъэгэжьэу
Мо синэплъэгъу хэт къушъхьэшхор сыдэу фыжьыбз!..
Сыдым фэсшIэна къыздэхъущтмэ, сигухэлъ къыхэщэу
Джа лъэгэ нэфыр сигугъэ фыжьэу схизыбз.
Аущтэу щытми, сиилъэс тIокIиплI гукъэкIыжь тхылъыр 
зыщысыухыгъэ мафэм сигупшысэмэ сакъыхэкIыжьышъ, 
шъхьаныгъупчъэм сыIохьэ, дунай нэфыпсым сыхэплъыкIызэ, сызэупчIыжьы: "Сыда шъуIуа джыри мо чIыгу-огу 
зэнэс лъэныкъомкIэ щыIэр?.."

--- Page 516 ---

451
15*

--- Page 517 ---

Дэтхэр

--- Page 518 ---

Сыда дунаим укъызыфытехъуагъэр? Тыда уздакIорэр? Сыда къыщыпшIэщтыр? .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
7
Дышъэ сыхьатымрэ тыжьын къамэмрэ .  .  .  .  .  .  .  .  .  
8
МэщбашIэхэр  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
10
Дэунэжъхэр .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
14
Сят .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
17
Гъаблэ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
24
Натрыф къошын .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
28
Сшыпхъу цIыкIу икIэрыкIэу сянэ ыгъэежьыгъ .  .  .  .  .  .  
31
Къэзгъэзэжьыгъэ сыхьатымрэ псычэт закъомрэ .  .  .  .  
33
Тхъужъэутэ стырыр Iэгушъом рапхъотыгъ .  .  .  .  .  .  .  
35
Зым сянэ къыухъумагъ, адырэр сIапшъэ илъ .  .  .  .  .  .  
37
Сятэжърэ сянэжърэ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
39
Усэ мэкъамэм сызэлъештэ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
46
Сянэ нанэ егъэплIэжьы   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
54
Тигъунэгъу шыкуаор агъэтIысы .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
60
ТигугъэпIэ чэм закъор Iэхъогъум щалIы   .  .  .  .  .  .  .  .  
62
Бжьэхэр сипыих .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
64
Сыгъончэджынчъэми, чынэ сешIэ   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
66
Татэ къоджэхь-къоджэшх сыдешIэ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
71
Ер къызэрыкIрэр сыбзэгу, Iоф сыхэфэ .  .  .  .  .  .  .  .  .  
78
"...Уянэ дэдгъэкIожьын нахь, моущтэу щыдгъэсыжьынэп..." .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
84
Сянэ "идэкIожьын" сытещыныхьэзэ, сятэжъ Фэмые хэхьажьы   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
90
Зао   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
94
ТикIэлэегъаджэ тигулъытэхэр лъегъэкIуатэх, шъэогъ ухэр 
зэфэгубжых, зэшIужьых  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
101
Тиапэрэ шIулъэгъу тыкъызэхенэшъ дэкIо .  .  .  .  .  .  .  .  
107
ЗэкIакIорэ дзэпащэм мыIэрысэ щалъэ къыфыпытэчы  .  
111
Оккупацием имафэхэр  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
114

--- Page 519 ---

Тыехэм къагъэзэжьыгъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
124
Зым игушIуагъу, адрэм ихьэдагъ. Слъакъо щэ хэлъ. Цыганмэ тагъапцIэ  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
129
Псыщэ цукур ско къырэкIо. Комсомолым сыхэхьэ   .  .  
139
ТекIоныгъэм и Маф сиапэрэ усэ сэтхы .  .  .  .  .  .  .  .  .  
151
Сятэжъ иосыетхэр   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
157
 ЕджапIэр къэсэухы, педучилищэм сычIэхьэ .  .  .  .  .  .  . 
162
Анцокъом иеджэн чIедзыжьы, сэ Мыекъопэ педучилищэм сыкъащэжьы .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
174
Сиусэхэр къызэрэхамыутырэм сыгу егъэкIоды. Хатэм 
тызэретыгъуагъэм пае саубышъы  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
184
КIэрэщэ Тембот дэжь сэкIо .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
189
Сиапэрэ усэ гъэзетым къыхеуты .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
193
Ар бэмэ джы къырамыдзэжьыми, ащ сызыхэхьэгъэгъэ 
мафэр сэркIэ гушIогъошхуагъ  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
199
Педучилищэр къэсыухыгъ, ау джыри седжэ сшIоигъу .  
202
Гъогу техьэрэр гъогу тенэрэп   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Москва, Кремлэр, Краснэ площадыр, Мавзолеир. СынасыпышIу .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Переделкинэм тыщэпсэу, ащ еджакIо тыращы, тыкъащэжьы .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Сиусэхэр къыстыратэкъожьых. Сипоэмэ Еутых Аскэр еджэ. 
Сэ сишIуагъи Хьаткъо Ахьмэд екIы. Сиапэрэ тхылъи къыдэкIы   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
ЗишIуагъэ къысэкIыгъэ цIыфышIухэр сигъэшIэ лъапсэх 
Гъэзетым сищыIэныгъэ щапсыхьэ   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Зы фэтэрым ыуж нэмыкI фэтэр. Михалковым сызыщигъэгъупшэрэп  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Лъэпкъ литературэ ныбжьыкIэмэ фэгъэкIуатэ ярэмыI .  
Хэкум сыридепутатыныр, партием ихэку комитет Iоф 
щысшIэныр ныбжьи сшъхьэ къихьагъэп   .  .  .  .  .  .  .  .  
Тхэн IофшIэнымкIэ сищысэтехыпIэ заул   .  .  .  .  .  .  .  .  
Джыри еджакIо Москва сагъакIо. Хэку гъэзетым редакторэу сафакIорэп. НэмыкI IэнатIэ къысапэсы .  .  .  .  .  .  
Адыгэ пшысэхэр урысыбзэкIэ. КIэрэщэ Тембот зэримыдзэ кIыгъэхэу Цэй Ибрахьимэ зэридзэкIыгъэхэузыIохэрэмэ ядау. Ахэмэ гъэзетэу "Известием" краим щыриIэ корреспондентыр агот   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Къайсын Кулиевыр, Леонид Соболевыр, Юрий Рытхэу 
ПсэупIэкIэ Москва сыкIощта сымыкIощта? Сыда дэсшIыхьащтыр?.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  

--- Page 520 ---

Сянэ шыпхъу къысфишIыгъэгъэ КIэрэщэ Зэйнаб хэкум 
илIышъхьэхэр ехьакIэх. ЯкIэкъор къызгоуцо, Бэрзэджым 
дэгущыIэ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
"ЦIыфыр тIо къэхъурэп" романым иурысыбзэ къыдэкIыкI. Сиусэ тхылъ РСФСР-м и Къэралыгъо премие къыфагъэшъошэнэу агъэхьы  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Зы шы пае шишъэ псы ешъо. Сиапэрэ орденрэ си Къэралыгъо премиерэ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
РСФСР-м и Верховнэ Совет идепутатынхэу къагъэлъэгъощтхэм сахатхэ, Москва сыпхыригъэкIрэп, ау етIанэ 
СССР-м народнэ депутатэу сыхадзы, и Верховнэ Совети 
сыха гъахьэ   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Лъэпкъ гъэцIыкIур щэчыгъуай: Собчакрэ Горбачевымрэ 
сапеожьы  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
СССР-м и Апшъэрэ Совет итхьаматэу А. И. Лукьяновым 
ситхылъитIу сызфытырегъатхэ, ежь иусэ тхылъи къысеты. КГБ-м зэритхьаматэр тымышIэу Крючковым ыпашъхьэ мы хъун тIэкIухэр щытэIох. Фидель, Рауль Кастро 
зэшхэм афэгъэхьыгъэу гущыIэ заул  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
СССР-м и Апшъэрэ Совет сыхэтыфэ унэ къаIысхыгъэп. 
Ельциным бжъэ зэрэдэсIэтыгъэр. Социалистическэ IофшIэным и ЛIыхъужъыцIэ къысфагъэшъошэнэу сыкъызагъэлъагъом, къыздагъэхъугъэп. Пенсием сызэкIом, 
сызэрэдепутатыгъэр къысфыдалъытагъэп .  .  .  .  .  .  .  
КПСС-м и ЦК исекретарэу Г. П. Разумовскэм сырегъэблагъэ. Ащ дэжь сыщыIэзэ, зигугъу бэшIагъэу зэхэсымыхыжьыщтыгъэ Н. А. Бэрзэджыр телефоным къытео  
Къэралыгъо Совет - Хэсэ зэхэщэныр, депутат хэдзынхэр. Джарымэм шIу къысфишIэзэ, "иягъэ" къысегъэкIы 
Президентыщтхэм зыкъагъэлъагъо, апэрэ президентэу 
Джарымэ Аслъан хадзы. Республикэм и Гимн гущыIэхэр 
сэтхы. Тижурналхэм ястатус Къэралыгъо унашъокIэ тэгъэпытэ  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
РСФСР-м иписательхэм язычэзыу пленум Музыкантскэм 
иунашъокIэ ОМОН-р къытфэкIо. Сэ Кремлэм сэкIо, Беловыр мэрием макIо. СССР-м иписательхэм ясъезд щызэбэных  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
ЛIыгъэ зыхэлъыгъэ, акъылышхо зиIэгъэ КIокIо Валер   .  
Грузин-Абхъаз заор. Москва аIофтэгъэ лIыкIохэр. Абхъаз хэгъэгукIэр лъэкIуатэ, мэпытэ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  

--- Page 521 ---

Джыри президент хэдзын-зэбэныр Адыгеим къетаджэ. 
Къэралыгъо Совет - Хасэм итхьаматэ иелбэт телефон къытеуакI. Президентыгъор Шъэумэн Хьазрэт 
къыдехы. Ащ къешIэкIыгъэмэ ыгу къысагъабгъэ, тызэшIужьы, нэмыкIхэри .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Республикэм икъыдэхын-игъэуцун хэсшIыхьагъэр зыщагъэгъупшэзэ, шэсыгъакIэхэр къысэбэных. КъыспаIэтхэрэм Шъэумэн Хьазрэт ащыгъуаза-ащымыгъуаза?   .  
Мыекъопэ технологическэ университетым иректорэу 
Тхьа кIущынэ Аслъан илъэIу. Илъэс 75-рэ сызэрэхъугъэр 
республикэм щыхамыгъэунэфыкIыгъэми, Урысые Федерацием ианахь тын инэу я II-рэ степень зиIэ орденэу 
"За заслуги перед Отечеством" къысфагъэшъуашэ. 
Краснодар краим игубернатор гуадзэу Ахэджэго Мурат 
игулъытэкIэ А. Н. Ткачевым ыдэжь сырегъэблагъэ   .  .  
Шъэумэн Хьазрэт ишIушIэмэ афэгъэхьыгъэ хъугъэ-шIэгъэ заул  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
ИшIушIэ псым хедзэ, зыIуфэрэм кIэупчIэрэп   .  .  .  .  .  
"Махъушэм тесми хьэр ецакъэ". УиIоф къимыкIмэ, 
къыбготыгъэхэри бгочъыжьых… .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Сыда шъуIуа джыри мо чIыгу-огу зэнэс  лъэныкъомкIэ 
щыIэр? .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Джыри Адыгэ Республикам сырилIыкIоу Урысые Федерацием и Общественнэ палатэ ятIонэрэу сыхадзы. Ащ хэтхэм анахьыжъхэм ацIэкIэ апэрэ зэхэсыгъор къызэIусэхы. Общественна палатам иапэрэ хэдзыгъо къыщегъэжьагъэу илъэсыбэрэ ипэщэгъэ шIэныгъэлэжь инэу, 
хэгъэгум иобщественнэ IофышIэшхоу Е. П. Велиховыр 
тхьамэтэ гъэшIуагъэу къэтэгъанэшъ, ащ ычIыпIэкIэ А. В. 
Бречаловыр хэтэдзы. Урысые Федерацием и Президентэу В. В. Путиным Кремлэм тыщыIокIэ, къэгущыIэщтхэм сахэт, сапа къэгущыIагъэхэм зызэрагъэукIыхьагъэм 
иягъэкIэ тфагъэнэфэгъэ протокольнэ охътэ-пIалъэр 
тэухышъ, сэ чэзыур къызнэсрэп, ау згъэхьазырыгъагъэ 
псэлъэ кIэкIыр къыкIэлъыкIогъэ зэIукIэгъум къыщысэIо. 
Хэти, сыд фэдэ IэнатIэ ыIыгъыми, къыIощтым фэсакъын, 
уасэ фишIын фае  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  
Сыда шъуIуа джыри мо чIыгу-огу зэнэс лъэныкъомкIэ 
щыIэр? .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  

--- Page 522 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 523 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том XV
А что там, за горизонтом?
Книга воспоминаний
На адыгейском языке

--- Page 524 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректоры: С. Б. Бжемухова, С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 525 ---

ИБ  № 13
Сдано в набор 24.02.2016. Подписано в печать 00.00.2016. Формат 
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать офсетная. Усл. п. л. 00,00. Уч.-изд. л. 00,00. Тираж 500 экз. Заказ 031.
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское 
республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп, ул. Гоголя, 8.
Тел.: (8772) 52-17-03, 52-12-59.
Отпечатано с готового оригинал-макета в ООО "Полиграф-Юг".
385000, РА, г. Майкоп, ул. Пионерская, 268. 
Телефон для справок (88772) 52-23-92.