--- Page 1 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯПШIЫКIУХЭНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
М 53
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том 
шестнадцатый. Литература - жизнь моя. Статьи, 
выступления, интервью.- Майкоп: Адыг. респ. кн. 
изд-во, 2016.- 544 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэр джэс 
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо пре миехэм, 
дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ пре мие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт 
тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0824-0
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2016

--- Page 8 ---

ЛИТЕРАТУРЭР - 
СИЩЫIЭНЫГЪ
Статьяхэр, зэIукIэхэм
къащиIуагъэхэр, 
зэдэгущыIэгъухэр

--- Page 9 ---

ЦIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэрэ ягумэкIхэмрэ
адэдгощын

--- Page 10 ---

БэшIагъэ мы тхылъыр къызыдэкIын фэягъэр. МэщбэшIэ Исхьакъ творческэ ыкIи общественнэ Iофэу зыпылъым 
дакIоу, тхылъым дэхьагъэхэм ятхыни дигъэцакIэщтыгъ, ау 
джыры ныIэп, тхылъ шъхьаф щызэхэугъоягъэхэу, апэрэу 
къызыхаутырэр. Писатель-художникэу, поэт-философэу, 
куоу гупшысэрэ романист инэу ары МэщбэшIэ Исхьакъ 
тхылъеджэхэм зэрашIэрэр, ау джащ фэдэу писатель-публицист гъэшIэгъонэуи ар зэрэщытыр мы тхылъым нафэ 
къытфешIы. ЦIыф жъугъэхэм ящыIэкIэ-псэукIэрэ ягумэкIхэмрэ адигощызэ щыIэ цIыф хьалэмэтэу, сэнаущыгъэ шхо 
зыхэлъ писателышхоу ар зэрэщытыр тапашъхьэ ащ къырегъэуцо.
Тхылъым дэхьагъэх литературэм ехьылIэгъэ статьяхэр, 
зэлъашIэрэ тхакIохэм, общественнэ IофышIэхэм яхьылIэгъэ очеркхэмрэ эссехэмрэ, писательхэм язэфэсхэм, 
народнэ депутатхэм я Адыгэ хэку, Краснодар край Советхэм ясессиехэм, общественнэ-политическэ форумхэм 
къащишIыгъэ псалъэхэр, темэ зэфэшъхьафхэмкIэ Iахыгъэ 
интервьюхэр - бэ мэхъух яжанрэкIи ямэхьанэкIи МэщбэшIэ Исхьакъ тхылъым къыщиIэтырэ Iофыгъохэр. Ахэр 
блэкIыгъэ уахътэми джырэ тимафэхэми яхъишъэх, илъэс 
пчъэгъабэ хъугъэу творческэ ыкIи общественнэ Iофышхоу 
писателым зэшIуихырэм ишыхьатышIух.
МэщбэшIэ Исхьакъ ищыIэныгъэ анахьэу зыфигъэлажьэрэр зыпылъ литературнэ творчествэр ары, джащ 
къыпкъырыкIэуи, Белинскэм зэриIогъагъэм фэдэу, "Литературэр - сищыIэныгъ" ыIоу еуцолIэжьыныр ащ икъукIэ 

--- Page 11 ---

къылэжьыгъ. Мыщ иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ, итарихъ 
романхэр тхылъеджэхэм лъэшэу ягонэсых, игъэкIотыгъэу 
зэлъашIэх.
Зытет шъыпкъэмкIэ, зэкIэми апэу МэщбэшIэ Исхьакъ - 
ицIыф лъэпкъ гъэпсыкIэкIэ, художественнэ амалхэмкIэ 
дунаир зэрилъэгъурэ, зэрэзэхишIэрэ шIыкIэмкIэ, ежь иунэе 
творческэ идеалэу ылъытэрэмкIэ лъэпкъ писатель шъыпкъ. 
Ащ дакIоу писателым гражданскэ ыкIи еплъыкIэ-екIолIакIэр 
гъэнэфагъэу къыхэщы, щыIэныгъэм къыхэфэрэ зэутэкIныгъэхэр художественнэ шIыкIэ-амалхэмкIэ къызэIуихынхэ 
елъэкIы, ащ ишIуагъэкIэ ыцIэ лъэпкъыбэ зыхэлэжьэрэ 
урысые литературэм ифэшъошэ чIыпIэ щеубыты. Ахэр 
зэкIэ къыдэлъытагъэу къэпIон плъэкIыщтыр, Iо хэмылъэу, 
МэщбэшIэ Исхьакъ зэрэ Урысыеу, ащ нахьи нахь зегъэушъомбгъугъэу - цIыфлъэпкъым икультурэрэ идуховнагъэрэ ялIыкIо-къэгъэлъэгъуакIоу хъугъэ.
Хэтрэ писатель IэпэIасэу щыIэныгъэм куоу хэгупшысыхьэу, ар гум къинэжьэу, уапашъхьэ къизыгъэуцон 
зылъэкIырэм фэдэу МэщбэшIэ Исхьакъ ежь иунэе художественнэ дунаеу ыгъэпсыгъэр уемыхъырэхъышэжьэу 
пшIошъ мэхъу, угукIэ оштэ ыкIи аукъодыеу ебгъукIон 
ымылъэкIэу хэти регъэгупшысэ. Лъэпкъэу зыщыщыми, 
динэу ылэжьырэми ямылъытыгъэу цIыфым ыпсэрэ изэхэшIыкIрэ нахьышIум ылъэныкъокIэ зэзыхъокIыхэрэ литературэу ар щыт. Писателым игупшысэ шъхьаф сыдигъокIи 
гум рихьэу, шIуагъэ пылъэу гъэпсыгъэ - гуманизмагъэр 
ылъапсэу народ зэфэшъхьафхэм ялъэпкъ, духовнэ, этнокультурнэ лъэныкъохэмкIэ зэрэзэтекIхэрэр зэпэблагъэ 
шIыгъэнхэр ары. Джэгъогъуныгъэр щыгъэзыягъэу, цIыф 
лъэпкъ зэфэшъхьафхэм шъхьащэ зэфашIын, зэгурыIонхэ, 
шIу зэрэлъэгъунхэ фае.
Сыд фэдэрэ социальнэ, культурнэ революциехэми, 
заохэми яшIуагъэ къакIорэп, ахэмэ апкъ къикIыкIэ зы сабый 
нэмыIэми ынэпс къэкIуагъэмэ, ащи нахь дэих нэбгырэ 
миллион пчъагъэмэ хьадэгъу къафахьыгъэмэ. Писатель 
ин дэдэу Достоевскэм а игупшысэ-псалъэ тэ тимафэхэми 
ямэхьанэ къыкIичыгъэп, писатель-гуманистэу МэщбашIэми 
ар ыгу пэблагъ. Сыд фэдэрэ телъхьапIи, ушъхьагъуи къызыфагъэфедагъэми, цIыфхэм жъалымыгъэ адызехьэгъэныр МэщбашIэм ихудожественнэ творчествэ пхъашэу 
щегъэзые.
"Инарод, ащ идуховнагъэ хэхъоныгъэ ышIыным 
фэгумэкIырэ писателым зэкIэ иIофэу" МэщбэшIэ Исхьакъ 
сыдигъуи елъытэми, зэкIэми апэу писателыр художник 
нахь, политикэп. ЕплъыкIэ-екIолIакIэу ар зэрыгъуазэрэри 
ащ пыдзагъэу къэтIон: уинарод ищыIэкIэ-псэукIэрэ игумэкIхэмрэ дэбгощыхэзэ ущыIэн фае. Джащ фэдэ гухэлъ 
лъагэхэм, гухэлъ лъапIэхэм атегъэпсыкIыгъэу ары общественнэ IофшIэным ар чанэу зыкIыхэлажьэрэр. Ащ шIошъхъуныгъэ пытэ фызиIэ писателыр иунэ къимыкIэу 
щыIэныр шIомытэрэзэу, республикэми, хэгъэгуми, адыгэ 
хэхэсхэр зыщыпсэурэ хэгъэгухэми къащыхъурэ хъугъэшIагъэхэм лъэшэу ынаIэ атырегъэты. Ащ елъытыгъэу 
къэпIон хъумэ, "поэтыр гражданинэу щытын фаеу" Некрасовым къызэриIощтыгъэр икъукIэ къегъэшъыпкъэжьы. 
Обществэм шIуагъэ къыфэзыхьын зылъэкIыщт Iофыгъо 
горэ зэшIохыгъэн фаеу елъытэмэ, ар къызыдигъэхъуным 
ыкIуачIи, игупытэгъэ-теубытагъи рехьылIэ. БэшIагъэу, 
1962-рэ илъэсым МэщбэшIэ Исхьакъ адыгэ писательхэм 
яорганизацие пащэ зэрэфашIыгъагъэр (джы къызынэсыгъэми а IэнатIэр ащ егъэцакIэ) сыдми хъугъэ Iофэп. А 
уахътэм къыщегъэжьагъэу общественнэ IофшIэным игъогушхо ащ къыкIугъ. А охътэ дэдэр ары писателыр публицистикэм фэщагъэ зыхъугъэр: ащ истатьяхэр, очеркхэр, 
эссехэр, псалъэхэу сессиехэм, пленумхэм къащишIыгъэхэр, 
интервьюхэр гъэзетхэм къыхаутыхэу рагъэжьагъ. Джаущтэу мы тхылъым дэхьагъэхэр зэгъэуIугъэ хъугъэх.
Творчествэмрэ общественнэ IофшIэнымрэ зэрэзэдигъэцэкIэшъурэмкIэ макIэп писателым еупчIыхэу къызэрэхэкIыгъэр. "Зэгопхынхэ умылъэкIынхэу зэпхыжьыгъэхэу згъэцэкIэнхэ фэе Iофхэу ары сэ ахэр зэрэслъытэхэрэр,- ащ джэуап аретыжьы.- ЩыIэныгъэм игузэгупIэм 
хэтынхэр адыгэ литераторхэм япшъэрылъ лъапIэу сэлъытэ". 
Ежь писатель шъыпкъэми ишэн гъэпсыкIэ хэпхын умылъэкIын нэшанэу ар хъугъэ - уахътэм къыгъэуцурэ сыд фэдэрэ 
Iофыгъохэми, республикэм ыкIи зэрэпсэоу хэгъэгум 
яобщественнэ-политическэ щыIэныгъи защидзыерэп, 
инарод сыдигъокIи игъусэ цыхьэшIэгъу.

--- Page 12 ---

Тыгу къэдгъэкIыжьыных блэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 80-рэ 
илъэсхэм якIэух - я 90-рэ илъэсхэм япэублэ яохътэ къибыжъутыкIэу адыгэхэм, нэмыкI цIыф лъэпкъхэу тихэгъэгу 
щыпсэухэрэм ялъэпкъ зэхэшIыкI нэрылъэгъоу зыкъиIэтэу 
зырегъажьэм, ащ дакIоу Адыгеими лъэпкъ культурэмрэ 
шIуагъэ къэзыхьырэ нэшанэхэмрэ зыпкъ ащырагъэуцожьхэу защаублэм, Iофхэм язытет зэрэхъугъагъэр. Демократическэ зэхъокIныгъэхэр къызэрежьагъэхэр зызэхашIэм, нэмыкI народхэм афэдэу, ахэми ятарихъ 
нэшанэхэмрэ лъапсэхэмрэ агу къагъэкIыжьхэу, нахь 
игъэкIотыгъэу атегущыIэхэу аублагъ. А зигугъу къэтшIыхэрэ 
нэшанэхэр къызэрыкIуагъэхэп. Пачъыхьэм пытапIэхэу 
егъашIэми адыгэхэм ячIыгужъхэу алъытэщтыгъэхэм щаригъэшIыгъэхэм яюбилейхэр хагъэунэфыкIыхэу, адыгэ 
минишъэ пчъагъэхэм алъ зыгъэчъэгъэ пачъыхьэ генералхэм 
саугъэтхэр афагъэуцухэу къызырагъажьэм, тэ тиреспублики Iофхэр къыщызэIыхьэгъагъэх. Ау писатель-художникыр зэкIэми апэу гуманист, кIуачIэкIэ Iофым изэшIохын 
ащ дыригъэштэн ылъэкIыщтэп, ащ нахьи нахь дэижь - кIуачIэкIэ а Iофыр зэшIохыгъэнэу къяджэн гухэлъи иIахэп. 
Пушкиным ытхыгъагъэба: "АкъылышIошхом жъалымыгъэ 
къыхэфэнэу щытэп". Аущтэу, я 90-рэ илъэсхэм япэублэ 
Iофхэр къызэIыхьэхэ зэхъум, МэщбэшIэ Исхьакъ тарихъым 
къыхэхыгъэ хъугъэ-шIагъэхэу щыбгъэзыен умылъэкIыщтхэр иIэубытыпIэхэу, тарихъым ишъыпкъагъэ зэрашIоигъоу 
зэрэдэзекIохэрэм пэшIуекIоу, а чIыпIэмкIэ ищыкIэгъэ ыкIи 
ифэшъошэ шъыпкъэу щыт гущыIэ пхъашэхэу, ау, зэрэписателым ыкIи зэрэгражданиным ялъытыгъэу, тынчыгъэ 
зыхэлъхэр къыхаригъэутыгъэх. Iо хэмылъэу ащ фэдэ 
гущыIэм Адыгеими, зэрэпсэоу регионми яобщественнэ-политическэ Iофхэм язытет зыпкъы щигъэуцожьыгъэнымкIэ ишIогъэшхо къыгъэкIуагъ. Статьяу "БлэкIыгъэ 
уахътэм тэрэзэу уасэ фашIа?" зыфиIоу тхылъым къыдэхьагъэм политическэ еплъыкIэхэр дэгъоу щызэтефыгъэх.
МэщбэшIэ Исхьакъ хэгъэгум щызэлъашIэрэ народнэ 
писатель, илъэс зэфэшъхьафхэм КПСС-м и Адыгэ хэку 
комитет ыкIи Краснодарскэ крайкомым ячленыгъ, народнэ 
депутатхэм яхэку, якрай Советхэм ядепутатыгъ, СССР-м 
и Апшъэрэ Совет хэтыгъ, Урысые Федерацием и Общественнэ палатэ хэт, толерантностымрэ шIоигъоныгъэм 
ишъхьафитныгъэрэ яIофыгъохэмкIэ комиссием итхьаматэ 
игуадзэу Iоф ышIагъ. Урысыем иписательхэм я Союз 
итхьамэтэ гуадз, писательхэм я Союзхэм (СНГ) я Дунэе 
сообществэ и Исполком тхьаматэ игуадз - сыд фэдэрэ 
зэIукIэгъуи мэхьанэ купкIышхо иIэу ар къащэгущыIэ. Сыдигъуи зэришэнэу, къызэкIакIо ымышIэу Адыгеим икъэралыгъо гъэпсын Iоф, ащ истатус зыкъегъэIэтыгъэным 
МэщбэшIэ Исхьакъ хэлэжьагъ. Джы тарихъым щыщ 
хъужьыгъэхэ хъугъэ-шIагъэхэм агупчэ зэритыгъэм елъытыгъэу, ар Мыекъуапи, Краснодари, Москви, СССР-м и 
Апшъэрэ Совети къащыгущыIэзэ, обществэм, народым 
шIуагъэ къафэзыхьыщт Iофыгъохэм ишъыпкъэу афэбэнагъ. 
Писателым Iофышхоу зэшIуихырэм икIэлъэныкъо нэм 
къыкIэуцоу ыкIи лъэныкъуабэ къызэлъиубытэу мы ипублицистикэ тхылъ нэIуасэ зыщыфэпшIын плъэкIыщт.
Шъыпкъэгъэ-зэфагъэр къэухъумэгъэным Iофыр 
зыфэкIожькIэ, зэкIэ ыкIуачIэ ащ зэрэрихьылIэрэм, лIыгъэрэ 
принципиальнагъэрэ къызэрэзыхигъафэрэм апае урысые 
писательхэм МэщбэшIэ Исхьакъ лъэшэу агъэлъапIэ, лъытэныгъэшхуи къыфашIы. Урысыем иписательхэм агу 
къинэжьыгъагъэу зы щысэ шъугу къэзгъэкIыжьмэ 
сшIоигъу, ащ ехьылIагъэу Ю.В. Бондаревым мырэущтэу 
ытхынымкIэ ар телъхьапIэ фэхъугъагъ: "Литературнэ-общественнэ IофхэмкIэ, исэнэхьатэгъу-писательхэм якъэухъу мэнкIэ МэщбэшIэ Исхьакъ лIыгъэ зыхэлъ цIыф". Аукъодыеу къэIогъэ гущыIэхэп ахэр, мэхьэнэ гъэнэфагъэ акIоцIылъэу гъэпсыгъэх нахь. Ащымыгъупшэжьыщтхэ а 
мафэхэу бырсыр къапагъэтэджагъэу демократическэ 
зэхъокIныгъэхэр рагъэкIокIыхэу аIозэ уасэ зыфашIыщтыгъэ идейнэ-нравственнэ шIуагъэхэр зэрахъокIыхэу къызырагъажьэм, хэгъэгум литературэм ыкIуачIэхэри щызэхагъэушъхьафыкIыщтыгъэх. ЯсэнэхьаткIэ зэIофшIэгъу 
литераторхэр пхъашэу зэпэуцужьыщтыгъэх, зэпэIапчъи 
хъущтыгъэх. Ащ фэгъэхьыгъэу нэужым Валентин Распутиным мырэущтэу ыIогъагъ: "ЗэкIэри зэхэгъэушъхьафыкIыгъэ хъугъэ, нэгурыхъохэр зышъхьащахыжьыгъэх…"
МэщбэшIэ Исхьакъ хэгъэгу литературэм ыкупкIэу щыт 
купым гохьагъ ыкIи С. Михалковым, Ю. Бондаревым, 

--- Page 13 ---

В. Беловым, В. Распутиным, Е. Исаевым, В. Сорокиным, 
С. Куняевым, Р. Гамзатовым, А. КIышъэкъом, Къ. Кулиевым, М. Карим, Д. Кугультиновым, нэмыкIхэми ясатыр 
хэуцо.
Писателым ипублицистикэ тхылъ Iофыгъохэу къыщиIэтыхэрэр бэ. ЯмэхьанэкIи куух статьяхэу, очеркхэу, эссехэу, 
интервьюхэу цIыф цIэрыIохэм яхьылIагъэхэр, ахэр - партийнэ-къэралыгъо IофышIэу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые, 
ашугэу Теуцожь Цыгъо, апэрэ адыгэ просветителышхоу 
СултIан Хъан-Джэрые, зэлъашIэрэ урысые шIэныгъэлэжьэу 
Ю.А. Ждановым, адыгэ литературэм изытет, лъэпкъ 
зэфыщытыкIэхэм, лэжьэкIо хьалэлхэм, нэмыкIхэм афэгъэхьыгъэх.
Урысые Федерацием исубъектыкIэу Адыгэ Республикэм икъэхъукIэ ехьылIагъэу игукъэкIыжьхэр МэщбэшIэ 
Исхьакъ тхылъым къыщеIуатэх. "ШIушIэным шъутемыукIытыхь" зыфиIорэ статьям (гъэзетэу "Советская Россия", 
июль, 1989-рэ илъэс) ащ зэкIэми апэу ежь игражданскэ 
еплъыкIэ-екIолIакIэ къыщыриIотыкIыгъ: "Къэралыгъо 
гъэпсыкIэ яIэу джы алъытэхэрэ автоном хэкухэр административнэ-территориальнэ краевой статус зиIэ регионхэм 
ахахьэхэу алъытэхэ хъущтэп - ахэмэ автоном республикхэм 
ястатус ятыгъэным игъо хъугъэ". Ащ ыуж бэ темышIэу 
Адыгэ Республикэр щыIэ хъугъэ. Илъэс мин пчъагъэрэ 
зыкIэхъопсыщтыгъэр адыгэ народым къыдэхъугъ.
Мы тхылъым зынаIэ тезыдзэгъэ тхылъеджэр къыкIэлъыкIощт статьяхэм, псалъэхэм, зэдэгущыIэгъухэм 
ямыджэу блимытIупщынхэу къытшIошIы, ахэр - интервьюхэу "КъытрыкIуагъэмкIэ тызэпхыгъ", "Тызэкъотмэ - 
тылъэш" зыфиIохэрэм писателым теубытэгъэ пытэ зыхэлъ 
еплъыкIэ-екIолIакIэу къащыхэфагъэр, псалъэхэу - "ЯшIошъхъуныгъэрэ ягугъапIэрэ ягъэгъотыжьыгъэн фае" зыфиIоу 
я ХХIII-рэ Краснодарскэ партийнэ конференцием ыкIи 
"Народым шъыпкъэр еIогъэн фае" зыфиIоу СССР-м и 
Апшъэрэ Совет исессие къащишIыгъэхэр арых. Анахьэу 
хэгъэунэфыкIыгъэн фае писатель-художник цIэрыIуитIоу 
Юрий Кузнецовымрэ МэщбэшIэ Исхьакърэ язэдэгущыIэгъу, ахэр ятхэкIэ-къулайкIэ бэ зэрэзэтекIхэрэр, ау 
художественнэ дунаим илIыкIо пшъхьапэхэу алъытэх. "Лъы 

--- Page 14 ---

зымыгъэчъэгъэ къамэр" зыфиIорэ зэдэгущыIэгъум МэщбашIэм мырэущтэу щыхегъэунэфыкIы: "Зинарод илIыкIокIэ 
алъытэрэ хэтрэ писатели зэфагъэ хэлъэу ащ итарихъ 
къыIотэн фае".
Мы тхылъым еджэхэ зыхъукIэ, мырэущтэу зыIон 
къахэкIынкIи мэхъу: "БлэкIыгъэ лъэхъаным ихъугъэ-шIагъэхэр, партием иунашъохэр сыда тыгу къызыкIэдгъэкIыжьынхэ фаер? Хэта ахэр непэ зищыкIагъэхэр?" Ауми 
публицистикэм итхылъэу ыгъэхьазырыгъэм непэрэ мафэм 
блэкIыгъэ мафэри зэрэхигъэхьагъэмкIэ, Iо хэмылъэу, 
писателыр тэрэз шъыпкъэу зекIуагъэ. Зытет шъыпкъэмкIэ, 
уахътэр, ащ игукъытео макъэ, тиблэкIыгъэ уахътэ ыкIи 
тинепэрэ мафэ хъугъэ-шIагъэхэр зэфэмыдэхэу зэращырекIокIыщтыгъэхэр ары мы тхылъ гъэшIэгъоным имэхьанэ 
къэзыгъэнафэрэр.
ЛъэпцIэрышэ Хъалид,
2010-рэ илъэс

--- Page 15 ---

ЦIыф къызэрыкIомэ ищыIэныгъэ япхыгъ

--- Page 16 ---

Джурт писатель ин дэдэу Шолом-Алейхем зэгорэм 
мыщ фэдэ осыет къышIыжьыгъагъ: "Тыдэ сыщылIэми, 
аристократхэмрэ байхэмрэ зыдэлъ къэхалъэм сыщарэмыгъэтIылъ. Джурт рабочэ къызэрыкIохэр зыдэлъ къэхалъэм сыдарэлъхь..."
Мы гущыIэхэм Шолом-Алейхем зыфэдэ цIыфыр, 
писателыр къагъэлъагъо. Дунаим тетыфэкIэ джа цIыф 
къызэрыкIохэр ары писателым ищыIэныгъэ зэпхыгъагъэр. 
Ащ блэкIыгъэ лIэшIэгъум иилъэс 70-80-хэм зифитныгъэ хэр банэкIэ Урысыем щызыубытырэ капитализмэм 
лэжьакIохэр зэрипIытIыхэрэр, джурт унэгъо тхьамыкIэхэр 
зэрэзэрипхъорэр, ахэмэ ящыIэкIэ-псэукIэ зыфэдэр итхылъхэм къащигъэлъэгъуагъ. А лъэхъан хьылъэм писатель 
Iушым "Урысыем ышъхьагъ тыгъэр къызэрэщынэфыщтыр", а тыгъэм инэбзыйхэу къэблэщтхэр капитализмэм 
ыгъэпщылIырэ рабочэ жъугъэмэ яотэ тео макъэ мэшIобзыеу къызэрэхэлъэтыщтыр къыгурыIощтыгъэ.
А уахътэм пачъыхьэ Урысыем игуберниехэм 
шъхьаф-шъхьафэу джурт лъэпкъыр арыдзагъэу, хэгъэгум 
ипромышленнэ гупчэхэм ащыпсэунхэ фимытхэу щытыгъэх. 
А народым изигъонэмыс кIодыкIэ, ащ къиныгъоу, тхьамыкIагъоу пэкIэкIхэрэр Шолом-Алейхем шъыпкъэныгъэшхорэ художественнэ IэпэIэсэныгъэ инрэ хэлъэу иновеллэхэм, рассказхэм, повестхэм, романхэм къащигъэлъэгъуагъ. Джары ар зэфэдэкIэ джурт лъэпкъым имызакъоу 
дунаим тет цIыф къызэрыкIомэ шIу зыкIалъэгъурэр, 
къызыхъугъэр илъэси 100 зыхъурэ мафэр зыкIыхагъэунэфыкIырэр.

--- Page 17 ---

Шолом-Алейхем гъогу хьылъэ къыкIугъ. Джурт унэгъо тхьамыкIэм къихъухьагъ. Ащ гухэлъыбэ иIагъ. Ау ахэмэ 
ауж зихьэкIэ, пачъыхьэ хабзэу щыIагъэм ыпкъ къикIыкIэ, 
игухэлъ-гупшысэ дахэхэр зэхэкъутэщтыгъэх. Писателым 
идунэететыкIэ автобиографическэ повестэу "С ярмарки" 
зыфиIорэм дэгъоу къыщиIотагъ. КIэлэегъэджэ тхьамыкIэу 
Шолом-Алейхем арендатор баеу Лоевым ипшъашъэу 
ригъаджэщтыгъэр шIу зэрилъэгъугъэр амыдэу яунэ къызэрэрагъэкIырэмкIэ повестыр писателым еухы. Ащ ыуж 
Шолом-Алейхем раввин IэнатIэр къыхехышъ, синагогым 
Iоф щешIэ. А лъэхъаным диным джурт тхьамыкIэхэм 
зэрарым нэмыкIэу шIуагъэ къызэрафимыхьыщтыр писатель 
хъущтым дэгъоу зэхишIыкIыщтыгъэ. Синагогхэм ачIыпIэкIэ 
цIыфхэм апае сымэджэщхэр, еджапIэхэр ягъэшIыгъэн 
фаеу ыIощтыгъэ. Ау ащ фэдэ гухэлъхэр зиIэгъэ раввиным 
иIэнатIэ IэкIыб ышIын фаеу мэхъу.
1883-рэ илъэсым Шолом-Алейхем Лоев баим ипшъашъэу Ольга, ятэ ымыдэ нахь мышIэми, къещэ. Мы лъэхъаныр ары ишъыпкъэу писателым тхэныр зыригъажьэрэр. 
Унагъо зиIэр илъэситIу нахь мыхъугъэу писатель тхьамыкIэщтыгъэр ошIэ-дэмышIэу баишхо мэхъу: ишъхьэгъусэ 
ятэ зэлIэм, къыкIэныгъэ мылъкур зэкIэ къыфэнагъ. Мылъкушхор къызIэкIэфэм, игухэлъхэм ащыщхэр ыгъэцэкIэнхэу 
ригъэжьагъ. 1888-рэ илъэсым джуртыбзэкIэ "Джурт 
лъэпкъ библиотек" зыфиIорэ тхылъхэр къыдигъэкIхэу 
ригъэжьагъ. Мыхэмэ джурт писатель ныбжьыкIэхэр къахегъэлажьэх, адрэ тхылъкъыдэгъэкIхэм афэмыдэу, ахэмэ 
ахъщэ дэгъухэр аретых. А лъэхъаным Шолом-Алейхем 
джурт писателэу Менделе-Мойхер-Сфорим ироманхэм 
анахь дэгъумэ ащыщэу "Заветное кольцо" зыфиIорэр 
къыхеуты. "Джурт лъэпкъ библиотекэм" къыхэлэжьэнхэу 
писателым письмабэхэр поэтхэм, писательхэм, джурт 
литературэм пылъхэм афетхы, ахэр къырегъэблагъэх.
Ежь Шолом-Алейхем бэ ытхырэр, романхэу "Стемпен", "Иоселе соловей" зыфиIохэрэр къыхеутых. А зэманым лэжьэкIо тхьамыкIэхэм ящыIэкIэ-псэукIэ тхъагъо фэдэу 
къэзыгъэлъагъощтыгъэ бульварнэ тхылъхэр зытхыщтыгъэ 
писательхэр къежьэгъагъэх. Ахэмэ апэшIуекIоу, цIыф 
къызэрыкIом ищыIакIэ шъыпкъэныгъэ хэлъэу къызэрамыгъэлъагъорэр, ащкIэ зэрарэу ашIырэр зыфэдэр къыриIотыкIэу "Суд над Шомером" зыфиIорэ памфлетыр 
Шолом-Алейхем ытхыгъагъ. Ау илъэситфым къыкIоцI 
Шолом-Алейхем ишъхьэгъусэ ятэ къыкIэныгъэ мылъкушхор еухышъ, чIыфэ къызыIихыгъэхэм зашIуигъэбылъызэ, 
хэгъэгум екIыжьы. Джащ къыщегъэжьагъэу джурт литературэм зыкъегъэIэтыгъэнымкIэ, ащ бгъу пстэумкIи зегъэушъомбгъугъэнымкIэ зишIуагъэ къэкIогъэ "Джурт 
лъэпкъ библиотекэм" икъыдэкIын щеухы.
Шолом-Алейхем издателэу, баеу зыщэт лъэхъаным 
Киев дэс байхэм, щэн-щэфакIохэм нэIуасэ зэрафэхъугъэм 
лъэшэу ишIуагъэ къекIыгъ. Ахэмэ ящыIэкIэ-псэукIэ зыфэдэр, 
лэжьакIохэм япкIэнтIэпсыкIэ ахэр зэрэщыIэхэр къыщигъэлъагъоу, 1894-рэ илъэсым "Якнегоз" зыфиIорэ памфлет-комедиер ытхыгъ. Ау Киев дэс байхэм ащыщхэм ащ 
зыкъыщашIэжьи, пачъыхьэ цензурэм комедиер къыдырагъэгъэкIыгъэп. "Менахем-Мендель" зыфиIорэри Киев 
ибиржэ ехьылIагъ. Мы тхылъым ыуж "Тевье - молочник" 
зыфиIорэри етхы.
Дунаим щызэлъашIэрэ писателыр тхьамыкIэу псэущтыгъэ. Унэгъошхор - сабый быныр - зэриIыгъын мылъку 
иIагъэп: ытхыгъэхэр зэкIэ тхылъ тедзапIэхэм арищагъэти, 
ыпкIэ къыратыжьыщтыгъэп. 1909-рэ илъэсым ШоломАлейхем зытхэрэр илъэс 25-рэ зыхъугъэр зыщыхагъэунэфыкIрэ мафэм ехъулIэу джурт унэгъо мин пчъагъэхэм 
зэхалъхьэзэ, аугъоигъэ ахъщэмкIэ писателым итхылъхэр 
тхылъ тедзапIэхэм къащащэфыжьыгъ. А лъэхъаным жъэгъэузэу къеузырэр ыгъэхъужьэу Шолом-Алейхем Италием 
щыIагъ.
1909-рэ илъэсым "Современные проблемы" зыфиIорэр 
апэрэу урысыбзэкIэ джурт писателым ытхыгъэхэр къыдэкIыхэу ригъэжьагъ. Апэрэ томэу къыхаутыгъэм къыдэхьэгъэ повестэу "Мальчик Мотл" зыфиIорэм Максим 
Горькэр зеджэм, ар ыгу зэрэрихьыгъэр Шолом-Алейхем 
фитхыгъэ письмэм щыхигъэунэфыкIыгъ: "Уитхылъ 
къысIукIагъ, седжагъ, сигъэщхыгъ, сигъэгъыгъ - тхылъ 
гъэшIэгъон!.."
Шолом-Алейхем итворчествэкIэ жанрэу хихыгъэмэ 
анахь мэхьанэ зэритырэмэ ащыщыгъэр новеллэр ары. 

--- Page 18 ---

Анахь тхылъышхохэу иIэхэр зэкIэ новелл-монологхэмкIэ 
тхыгъэх. Писателым къыгъэлъагъорэ цIыфхэм ежь-ежьырэу ящыIэкIэ-псэукIэ, ягукъаохэр, ягухэлъ-гупшысэхэр 
къаIуатэх. Къин зылъэгъурэ лэжьэкIо тхьамыкIэм ыгу илъ 
гухэкIыр зыгорэм риIуатэмэ зэрэшIоигъор, ащкIэ ыгу жьы 
зэрэдигъэкIырэр ащ дэгъоу къегъэлъагъо.
Джурт лэжьэкIо тхьамыкIэхэм ягухэлъ-гупшысэхэр 
"Тевье - молочник" зыфиIорэм шъыпкъэныгъэшхо хэлъэу 
къыщеIуатэ. Тевье - чъыгэе лъэпсэшху. Ар жьыбгъэшхом 
рикIын фэмылъэкIэу щыт. Народым ипытагъэ, икъэбзэныгъэ ащ регъапшэ, фегъадэ.
Капитализмэм джыри ныкъо-тыкъо ымышIыгъэ 
сабыйхэм Шолом-Алейхем игухэлъ-гупшысэ дахэхэр 
ахилъагъозэ, ахэмэ афэгъэхьыгъэу "Часы", "Мафусаил", 
"Скрипка", "Юла", "Трапеза", нэмыкI рассказхэр, повестхэр, новеллэхэр етхых.
Шолом-Алейхем ытхыгъэ романхэм, повестхэм, 
рассказхэм, новеллэхэм ащыщхэм дунэе литературэр 
къа гъэбаигъ. Джуртмэ ямызакъоу, дунаим щыпсэурэ 
цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм Шолом-Алейхем ытхыгъэхэр 
зэлъашIэх, ашIогъэшIэгъонэу аджых. Зишъхьафитыныгъэ 
фэбэнэрэ лэжьэкIо тхьамыкIэхэр ахэмэ ауIэшы, шIугъэм 
къыфаIэты.
1957-рэ илъэс

--- Page 19 ---


Зыр зыгъэгърэр, адрэр зыгъэчэфыщтыгъэр
ащ зэхишIыкIыщтыгъэ

--- Page 20 ---

1824-рэ илъэсым маим и 19-м шъхьафитныгъэм 
фэбэнэрэ Грецием къэбар гомыIу къышъхьащытэджагъ - 
шъхьафитныгъэм иорэд къыхэдзакIоу Инджылызым ипоэтэу Джордж Гордон Байрон къалэу Миссолунгэм щылIагъ. 
Поэтыр лIэным ыпэкIэ, Грецием пае мырэущтэу ыIогъагъ: 
"Ащ сиуахътэ, сибайныгъэ, сипсауныгъэ естыгъ,- нахьыбэ 
сфэшIэныя? Джы сищыIэныгъэ ащ есэты!".

--- Page 21 ---

Байрон зэлIэм, Грециер зэкIэ зы мафэкIэ шъыгъуагъэ, 
хьадэм лъытэныгъэшхо фишIыгъ: пхъэмбаеу плащ шIуцIэ 
къызэхъухыгъэм тандж, сэшхо, лавровэ венок тыралъхьэгъагъ. Грек патриотхэр къызэрэкIэлъэIугъэхэу поэтым 
ытхьабылхэр Грецием щагъэтIылъыгъэх, хьадэр Инджылызым ащэжьыгъ.
Ау Инджылызыр зыгъэIорышIэщтыгъэ купхэр поэтым 
къызэрепыищтыгъэм фэдэу ихьади къепыигъэх. Ащ ицIыф 
цIэрыIохэр зыщагъэтIылъыщтыгъэм дунаим зэлъишIэгъэ 
поэтым чIыгу залэ щыфагъэшъошагъэп. Байрон щытхъу 
чIыпIэ рамыгъэгъотыгъэми, ащ икIэнэкIэлъэ пхъашэ, иорэд 
жъынч макъэ ахэмэ атхьакIумэ нэIусхэр Iуаутыгъэх.
Джордж Гордон Байрон 1788-рэ илъэсым январым и 
22-м Лондон къыщыхъугъ. Яти яни лорд унэгъо байхэм 
къахэкIыгъагъэх. Байрон ятэ ишъуз имылъку зешхыхэ 
нэуж, сабыир къызыхъугъэм бэ темышIэу, Францием 
щыпсэунэу кIожьыгъэ, шIэхэуи ащ щылIагъ. Янэрэ ежьырырэ тхьамыкIэхэу Шотландием щыпсэущтыгъэх. Шотландиеу Бернс иусэ шIагъохэр зыщитхыгъэхэр Байрон шIу 
ылъэгъугъ, патриархальнэ зэфыщытыкIэу мэкъумэщышIэхэм зэфыряIагъэр поэт ныбжьыкIэм ыгу шIукIэ 
къинагъ, ар сыдигъокIи шъхьафитныгъэм ригъапшэщтыгъэ.
Байрон ицIыкIугъом бэ ынэгу кIэкIыгъэр; инджылыз, 
дунэе тарихъым изэхъокIыгъом ащ игулъытэ щыхахъощтыгъэ, француз буржуазнэ революцием игын-гъозымэ 
поэт ныбжьыкIэм кIэуагъ. Инджылызым щашIыгъэ промышленнэ зэхъокIныгъэр, буржуазиер, етIанэ ар бэным 
дэзылъхьажьыщт пролетариатым икъэхъукIэ ынитIукIэ 
ылъэгъугъэх. Ирландием зыкъыщызыIэтыгъэ лэжьакIохэм 
амакъэ Байрон-кIэлэеджакIом зэхихыгъэ, ахэр лъым зэрэрагъэтхьэлагъэр гущыIэ лые имыщыкIагъэу къыгурыIуагъ. 
Я ХVIII-рэ лIэшIэгъум ихьадэгъу щэIу макъэрэ я ХIХ-рэ 
лIэшIэгъум иныбжьыкIэ жъынч макъэрэ зэрэзэфэмыдэр, 
зым ыгъаерэр, адрэр зыгъэчэфрэр ащ зэхишIыкIыгъ.
Дунаим тетыфэкIэ революционнэ хъугъэ-шIэгъэшхом 
икъежьапIэхэм къахэхъухьагъэу ежь Байрон ылъытэщтыгъэ. Ар ытхыгъэхэм нэрылъэгъоу къахэщыщтыгъэ.

--- Page 22 ---

Зеджэщтыгъэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу общественнэ 
IофышIэкIошхоу хъумэ Байрон шIоигъуагъ. Пчэгум къиуцоу IупкIэу къызэрэгущыIэщтым ащ зыфигъасэщтыгъэ. 
ШIогъэшIэгъонэу я ХVII-ХVIII-рэ лIэшIэгъухэм парламентхэм къащашIыгъэгъэ псалъэхэр зэригъашIэщтыгъэх. 
Тхылъэу ыджыгъэхэм ясатырхэм апэ тарихълэжьхэм 
атхыгъэ IофшIэнхэр рагъэуцощтыгъэх.
1805-1808-рэ илъэсхэм Байрон Кембридж университетым щеджэ. Ау университетым еджэныр зэрэщызэхэщагъэр ыгу рихьырэп. Ежь-ежьырэу тхылъыбэмэ яджэ.
Байрон иапэрэ тхылъэу "Часы досуга" зыфиIорэр 
1807-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. Мыщ усабэ къыдэхьагъ. 
Ахэм ипоэтическэ макъэ зыпкъ иуцуагъэу къахэщыщтыгъэп. Ау усэ зырызхэм поэт шъыпкъэ зэрэхъущтыр къаушыхьатыщтыгъэ. Поэт ныбжьыкIэм итхылъэу къыдэкIыгъэм либеральнэ буржуазиер пчыпыджынкIэ къыпэгъокIыгъ - "Эдинбургское обозрение" гъэзетым тхылъыр 
критикэ пхъашэм кIигъэкIыгъ.
Аущтэу иапэрэ тхылъ къыпэгъокIыгъэх нахь мышIэми, 
поэт ныбжьыкIэм ипоэтическэ Iашэ ыгъэтIылъыгъэп - Iаби, 
игъэтырэ къыщагъ, икъэлэмыпэ ипыйхэм атырищэягъ. 
1809-рэ илъэсым "Английские барды и шотландские обозреватели" зыфиIорэ поэмэр къыхиутыгъ. Ащ сатирическэ 
плъырыгъэу хэлъым ипыйхэр зэхижъыхьагъэх.
Поэмэм Байрон ищытхъу зы лъэоянэкIэ зэрэдиIэтыягъэм имызакъоу, идейнэ-политическэ бэнэныгъэм ылъэныкъокIэ инджылыз литературэм мэхьанэшхо щыриIагъ. 
Ар инджылыз прогрессивнэ литературэм иапэрэ топыщэу 
къызыбгырыугъ, зы чIыпIэ итыгъэ литературэми ипсышъхьэшъо уцуагъэ зэлъигъэолъагъ.
Илитературнэ пыйхэм мафэ къэс ацэхэр Байрон къыфалъыхэ хъугъэ. Поэтым ихэгъэгу чIыпIэ щимыгъотыжьы 
зэхъум, ишъэогъухэр къызэрэкIэлъэIугъэхэм ипэгъокIэу, 
нэмыкI къэралхэр къыплъыхьанэу гъогу техьэ.
Ар зыхъугъэр 1809-рэ илъэсыр ары.
Байрон сыдигъокIи зэфэныгъэм исэшхо ижъынч макъэ 
зэхихыщтыгъэ. Ежь ипоэтическэ сэшхо хьаулыеу исэшхуалъэ ригъэулъыихьэщтыгъэп. Ар зыщигъэфедэщтым 
лIыхъужъныгъэ хэлъэу къыщытэджыщтыгъэ. Испаниеу 

--- Page 23 ---

Наполеон пэуцужьыгъэм Байрон ишъхьафит орэд зыкъыщеIэты. Поэтыр Испанием къекIышъ, Албанием къэкIо. 
Тыркуем пэшIуекIорэ албан народ лIыхъужъыр Байрон 
шIу ылъэгъугъ. Мыщ щытхъур Байрон къыфэзыхьыщт 
поэмэу "Паломничество Чайльд-Гарольда" ыгу къыщехьэ, 
ар 1809-рэ илъэсым иоктябрэ мазэ етхы, 1812-рэ илъэсым 
Инджылызым къыщыдэкIы. А илъэс дэдэм цIыфхэм ар 
зэкIэ псынкIэу зэращэфыгъэм пае джыри тфэ къыдэкIыжьын 
фаеу мэхъу.
Сыда ащ фэдэу а поэмэр цIыфхэм агу зыкIырихьыгъэр? 
Ащ джэуап етыжьыгъошIу. Поэмэм Байрон тарихъ хъугъэ-шIагъэхэу ылъэгъугъэхэр, ежь ышъхьэкIэ зыхэлэжьагъэхэр шъыпкъэныгъэшхорэ романтическэ плъыр-стырыгъэрэ хэлъэу къыщигъэлъэгъуагъэхэшъ ары. В. Г. Белинскэм мы поэмэшхом пае мырэущтэу ытхыгъагъ: "Байрон 
Европэм ехьылIагъэу Европэм фитхыжьыгъ..."
Джащ фэдэу поэмэр цIыфхэм апкъырыхьагъэ нахь 
мышIэми, консервативнэ журналэу "Квартальное обозрение" зыфиIорэм Байрон къемыпIэскIун фэлъэкIыгъэп. Ау 
къушъхьэм лъапэкIэ уеокIэ, сыд пфешIэшъуна?!
"Паломничество Чайльд-Гарольда" зыфиIорэр ежь 
Байрон политическэ поэмэкIэ ылъытэщтыгъэ. Ар къэозгъашIэрэр, поэмэр Меррейрэ Даласрэ къыдагъэкIы зэхъум, 
поэтым иполитическэ гупшысэхэу къыхэщыпэхэрэр нахь 
хигъэкIокIэнхэу зыраIом мыщ фэдэ джэуап гущыIэхэр 
къафитхыжьыгъагъ: "Усэр зэрэтхыгъэм фэгъэхьыгъэмэ, 
шъузыфаер шъуфэсшIэщт; рифмэхэм, сатырхэм сяIэзэжьыщт, ау политикэмрэ метафизикэмрэ алъэныкъокIэ 
поэмэм зи сфешIэшъущтэп..."
1812-1815-рэ илъэсхэм поэмэхэу "Гяур", "Корсар", 
"Лара", "Абидосская невеста" Байрон ытхыгъэх. Ахэмэ 
Байрон дунэе щытхъур къыфахьыгъ.
Илитературнэ пыйхэм щыIакIэ къызэрэрамытырэм 
пае Байрон 1816-рэ илъэсым Инджылызыр къебгынапэшъ, 
шъхьафитыныгъэм фэбэнэрэ хэгъэгухэр псэупIэу къыхехых.
Поэмэу "Дон Жуан" зыфиIорэм илъэс заулэ Италием 
Iоф щыдишIагъ. Апэрэ, ятIонэрэ орэдхэр 1819-рэ илъэсым, 
ящэнэрэ, ятфэнэрэ орэдхэр 1821-рэ илъэсым къыдэкIыгъэх. Революционнэ плъырыгъэу ахэлъым щыщыни, адрэ 

--- Page 24 ---

орэдхэр Меррей къыдигъэкIыжьыгъэхэп - ахэр Джон 
Гентом къыфыхиутыгъэх.
ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэхэм анэмыкIэу романтическэ поэмэ, трагедие пчъагъэхэр Байрон ытхыгъэх.
1823-рэ илъэсым Байрон Грецием къэкIо. А лъэхъаным 
грек лъэпкъым тыркуе гъэпщылIакIом пэшIуекIорэ банэ 
къыIэтыгъагъ. ЗыкъэзыIэтыгъэ цIыфхэм ясатырхэм Байрон 
ахэуцо, иорэд шIагъохэр Грецием шъхьэщэтаджэх. Ащ 
бэ темышIэу техьагъум къыхэкIыкIэ, поэтышхом ыгу къэуцу. 
Ау "ЗыкъэIэт, Эллада!" зыфиIорэ орэдыр джыри ылъэ 
итэу Грецием ичIыгу щэлъатэ!
Байрон ытхыгъэ усэхэм, поэмэхэм, трагедиехэм къащигъэлъэгъогъэ цIыфхэм шъхьафитныгъэр шIу алъэгъу, 
ащ кIэхъопсэу ахэр щысхэп - бэнэныгъэкIэ ар къыдахы. 
Ежь имыпкIэнтIэпсыкIэ мылъкушхом лъытхъорэ цIыфымрэ 
ежь Байронрэ машIомрэ псымрэ зэрэзэпыйхэрэм фэдэу 
егъашIэми зэпыигъэх. Загъорэ Байрон иромантическэ 
герой гъогу пхэндж техьэу къыхэкIы, ау сыдигъуи зэрихабзэу, лъыхъорэм лъакъо зытемыуцогъэ лъагъо къыхегъэщы.
Ащ фэдэ лирическэ герой лъэшыр тисоветскэ цIыфхэм 
къапэблагъ. Джары Байрон ытхыгъэхэр тилэжьакIохэм 
зыкIагъэлъапIэхэрэр. "Байрон" зыпIокIэ зышъхьэ къэзымыIэтын ахэмэ къахэкIыщтэп.
Непэ дунаим тет цIыф зафэхэм Джордж Гордон Байрон къызыхъугъэр илъэси 170-рэ зыщыхъурэ мафэр 
хагъэунэфыкIы.
1958-рэ илъэс

--- Page 25 ---


Мусса Джалиль

--- Page 26 ---

Илъэсих фэдиз хъугъэ татар поэтэу Мусса Джалиль 
иусэхэр зыдэт тхылъэу "Моабитская тетрадь" зыфиIорэр 
къызыдэкIыгъэр. Илъэсихыр - охътэ инэп, ау а илъэсхэм 
къакIоцI тихэгъэгу ис цIыф лъэпкъ пстэуми поэтыр псынкIэу 

--- Page 27 ---

зэлъашIагъ, ащ иусэ лъэшхэр лэжьакIомэ шIу алъэгъугъ. 
ТатарыбзэкIэ тхыгъэ усэ сатырхэр тикъэралыгъо ицIыфлъэпкъ зэфэшъхьафхэм абзэкIэ зэрадзэкIыгъэх; ымэкъэ 
лъэш бзэ зэмылIэужыгъохэмкIэ зэлъыIугъ.
Мусса Джалиль иусэхэр апэ къызыхаутхэм, поэтым 
рыкIуагъэр икъу дэдэу тшIэщтыгъэп, зыдэхъугъэр амышIэу 
кIодыгъэ зэолIыкIэ ар алъытэщтыгъэ. Фашист техакIохэм 
ябэныщтыгъэу Берлин зыштэгъэ тидзэкIолIхэм Моабит 
хьапсым къыщагъотыгъэгъэ нэмыц тхылъым иаужырэ 
тхьапэ тетхэгъагъэм къыIощтыгъэр лъэшэу мэкIагъэ. Мары 
ащ итыгъэр: "Сэ, Татарым щызэлъашIэрэ поэтэу Мусса 
Джалиль, политическэ IофкIэ Моабит хьапсым сычIадзагъ, 
укI къыстыралъхьагъ... СышъолъэIу А. Фадеевым, 
П. Тычинэм, сиIахьылхэм сисэлам сфяшъухыжьынэу".
Поэтым политическэ Iофэу зэрихьагъэр зыфэдэр 
къэшIэгъоягъ - ар зылъэгъугъэу къэзыушыхьатырэ цIыфхэр 
а лъэхъаным щыIагъэхэп. Ау, сыдигъуи зэрэхабзэу, цIыфым ишIушIагъэ кIодырэп, цIыфым инасып зыгъэушIункIырэ 
мэзахэм нэфынэ пэзыгъохырэм имэшIобзый ныбжьи 
кIосэщтэп, нахьыри зэкIанэзэ, щыIэкIэшIум игъогу къыгъэнэфызэ, ар егъашIэм блэщт.
Пыим иунэ шъыпкъэ татар поэтым бэнэныгъэу щызэрихьагъэр къыушыхьатэу цIыф къыкъокIыгъ: бельгийскэ 
антифашистэу Андре Тиммерманс поэтым хьапсым дычIэсыгъ, ащ тхылъыпIэ зэкIоцIыщыхьагъэ цIыкIу тихэгъэгу 
къыгъэхьыгъ. Ащ Мусса Джалиль аукIыным ыпэкIэ хьапсым 
щитхыгъэ усэхэр къыкIоцIыкIыгъэх. Мыр зыхъугъэм бэ 
темышIэу иятIонэрэ тхылъ цIыкIоу нэмыкI усэхэр зыдэтыр 
фашист гъэрым къикIыжьыгъэ горэм къыздихьыжьыгъ. 
Джаущтэу зы лъагъор адрэ лъагъом ращалIэзэ, е икIэрыкIэу къыхагъэщызэ, Мусса Джалиль иIахьылхэм, ащ пэблэгъэ цIыфхэм поэтым ищыIэныгъэ рыкIуагъэр зэфахьысыжьыгъ. ЛIыхъужъныгъэшхо хэлъэу поэтым пыим ичIыгу 
гупчэ щызэрихьэгъэ поэтическэ бэнэныгъэм тихэгъэгу 
ыгъэгушхуагъ, зэрифэшъуашэм тетэу пэгъокIыгъ, ыгъэлъэпIагъ, осэ ин фишIыгъ. ЛIыгъэ инэу зэрихьагъэм пае 
Советскэ Союзым и ЛIыхъужъыцIэр фагъэшъошагъ, 
Ленинскэ премиер "Моабитскэ тетрадым" рапэсыгъ.

--- Page 28 ---

Мусса Джалиль ныбжьыкIэ дэдэзэ бэнэныгъэм игъогу 
теуцо. Илъэс 13 нахь зымыныбжь кIэлакIэм истиххэр граждан заом лIыхъужъныгъэ щызезыхьэзэ зэорэ цIыфхэу 
совет щыIакIэм фэбанэхэрэм яхьылIагъэх. Граждан заом 
ианахь илъэс хьылъэхэм ялъэхъан комсомолым ар хахьэ, 
ащ щегъэжьагъэу иполитическэ бэнэныгъэ зэпыурэп. А 
илъэсхэм мыхъо-мышIагъэхэр зышIэщтыгъэ контрреволюционнэ купхэм язэхэкъутэн ащ иIахьышIу хешIыхьэ, 
комсомолым иинструкторэу мэлажьэ, етIанэ ВЛКСМ-м и 
ЦК Iоф щешIэ, ныбжьыкIэмэ апае къыдэкIрэ журналхэр 
редактировать ешIы, лъэпкъ оперэр Казань щызэхэзыщэрэмэ ар зыкIэ ащыщ. Татарым иписательхэм япащ - 
джары кIэкIэу къэпIон хъумэ, Отечественнэ зэошхом ыпэкIэ 
Мусса Джалиль литературнэ, щыIэныгъэ гъогоу къыкIугъэр.
Народым ищыIэкIэ-псэукIэ, ар нахьышIу зэрэхъурэр, 
ыпэкIэ теубытэгъэ ин хэлъэу зэрэлъыкIуатэрэр ары Мусса 
Джалиль иусэхэм анахь мэхьанэ купкIэу аритырэр. Ежь 
къызыхэхъухьэгъэ цIыф лъэпкъыр кIочIэшхо хэлъэу шъхьафитныгъэм зэрэфакIорэр, ежь инасып къызэрэдихырэм 
ехьылIагъэу поэтым усэхэр, поэмэхэр етхых. Поэмэхэу 
"Золотоволосая", "Письмоносец", "Директор и солнце", 
"Джиган", нэмыкIхэри ащ ианахь тхыгъэ дэгъухэм ащыщых. 
Ахэмэ татар литературэм хэхъоныгъэ инхэр фашIыгъэх. 
Лирическэ усэ пчъагъэу Мусса Джалиль ытхыгъэхэр Татарым цIыфыбэмэ щызэлъашIэх, якIасэу яджэх.
Поэтым илитературнэ творчествэ зыхэхъорэ лъэхъаным ошIэ-дэмышIэу фашист техакIохэр тихэгъэгу къытебэнагъэх, творческэ гухэлъхэу, ытхынкIэ ыгъашIохэзэ къыздырихьакIыщтыгъэхэр щигъэзыен фаеу хъугъэ - шхончыр 
ыIыгъэу зэошхом иапэрэ мафэхэм пыим ар пэуцугъ. А 
лъэхъан къинхэм Iашэу ыIыгъым фэдэкъабзэу ащ икъэлэми 
ыгъэIорышIэщтыгъэ. Фашист хъункIакIохэм ягухэлъхэр 
зыфэдэхэр сатыр IупкIэхэмкIэ зэолIхэм ариIуатэщтыгъэ, 
пыим нэмыплъэу ратырэм зыкъыригъэIэтыщтыгъэ, текIоныгъэр къызэрэдахыным агухэр къыфиIэтыщтыгъэх.
Ау Мусса Джалиль тхьамыкIагъо къехъулIэ: Волховскэ 
зэуапIэм, ыбгъэгу уIэгъэ хьылъэ къытефэшъ, пыим гъэрэу 
IэкIэфэ. УIэгъэ хьылъэ зытелъ поэтыр Холмскэ лагерым 
дадзэ. Ащ ыуж Демблин ащэ, етIанэ Берлин пэмычыжьэу 

--- Page 29 ---

щыт лагерэу Вустрау дагъэтIысхьэ. 1943-рэ илъэсым 
игъатхэ Польшэм икъалэу Радом зыфиIорэм икIэрыкIэу 
къащэжьы. Поэтэу, политрукэу Мусса Джалиль гъэрыпIэм 
ифагъ нахь мышIэми, пыим зыритырэп, шъэфэу мэзао.
1942-рэ илъэсым ибжыхьэ Восточнэ зэуапIэм къыщыхъурэ Iофхэм фашистхэр къагъэгумэкIы зэхъум, гухэлъ 
шIойхэр рахъухьэхэу фежьагъэх. Гъэры хъугъэ советскэ 
цIыфхэр яхэгъэгу рагъэзэожьынхэ ямурадэу "легионхэр" 
зэхащэхэу аублагъ. Татар, башкир цIыфхэу "легионкIэ" 
зэхащагъэхэм шъэфкIэ Iоф адишIэу ыублагъ. Ащ Мусса 
Джалиль ипэщагъ. Подпольнэ организацием иIофшIагъэхэр 
хьаулые зэрэмыхъугъэр шIэх дэдэу къэнэфагъ; апэрэ 
батальонэу заом ращэжьагъэр гъогум зыкъыщиIэти, партизанхэм ахэхьажьыгъ. ЯтIонэрэ батальонэу зэрагъэуIугъэми зэрэзэощт Iашэр зыратым, яшхончыпэхэр къязытыгъэхэ фашист хъункIакIохэм афагъэзэжьыгъ. Ау къумалыгъэ зезыхьагъэ горэм ыпкъ къикIыкIэ, Мусса Джалиль 
зипэщэ подпольнэ организацием хэтхэр 1943-рэ илъэсым 
иавгуст мазэ аубытых. Джар ичIэфакIэу Моабит хьапсым 
Мусса Джалиль чIэфэ, укI тыралъхьэ.
ГъэрыпIэм ифэгъэ цIыфхэм азыфагу политическэ Iофэу 
щызэрихьэщтыгъэм къыщымыуцоу, Мусса Джалиль пыим 
гур фигъэблэу, хьэкIэ-къокIагъэу зэрихьэрэр къыриIотыкIэу усабэ ытхыгъ. Зишъхьафит фэбэнэжьырэ народым 
итекIоныгъэ къызэрэдихыщтым ишIошъхъуныгъэ IупкIэу 
ахэм къахэщыщтыгъэ. Советскэ народым текIоныгъэ 
къызэрэдихыщтыр поэтым дэгъоу ышIэщтыгъэ. Ар къэзыушыхьатырэр гъучI дзыом исызэ, укIакIом иобзэгъу 
шъхьарыт пэтзэ, текIоныгъэ ужым ихэгъэгушхо коммунизмэм факIоу лъэбэкъушхохэр зэридзыщтхэр къэзгъэлъэгъорэ усэхэр зэритхыщтыгъэхэр ары.
Моабит хьапсым Мусса Джалиль щитхыгъэ усэхэр 
Iофыгъо зэфэшъхьафхэм яхьылIагъэх, ау ахэр зэкIэ 
зэкIужьыхэрэр зы - сыд фэдэ хьэкIэ-къокIэгъэ зекIуакIэ 
тырашIыхьэми, зихэгъэгу шIу зылъэгъурэр лъэгонджэмышъхьэкIэ пыим зэрэфэмытIысыщтыр ары. Моабит 
хьапсым Мусса Джалиль усабэ щитхыгъ, ау ахэм ащыщэу 
зэкIэмкIи 89-рэ джырэкIэ поэтым къыкIэныжьыгъэу тшIэрэр. 
Мусса Джалиль коммунист шъыпкъэу ищыIэныгъэ къызэрихьыгъэр усэ щэрыохэу къыкIэныгъэмэ дэгъоу къаIуатэ. 
ЛIэныгъэм ибэн лъэкъо лъэныкъокIэ дэтыгъ нахь мышIэми, 
зы мафэ горэми тхьаусыхагъэп, ипоэтическэ мэшIобзый 
нэф иаужырэ жьыр къещэфэкIэ ыбгъэ щыблагъ, фашист 
укIакIом иобзэгъу поэтым ыгушхо ыгъэуцугъ. Ау ащ ыбгъэ 
щыблэщтыгъэ мэшIобзыир ыгъэкIосагъэп.
1959-рэ илъэс

--- Page 30 ---


ЗэкIэми зэдытилъапI

--- Page 31 ---

Зыфэдэ къэмыхъугъэ урыс поэт ин дэдэу А. С. Пушкиным советскэ народыр рэгушхо, ащ итхыгъэ шIагъохэр 
егъэлъапIэх.
А. С. Пушкиныр щэIэфэ лэжьэкIо къызэрыкIохэр 
гъэпщылIыпIэм ищыжьыгъэнхэм, ахэр шъхьафитныгъэ 
гушIуагъом хэщэгъэнхэм ежь иIэшэ кIэлъыкIыгъэкIэ - поэзиемкIэ фэбэнагъ. Джары А. С. Пушкиныр тэ, народ 
зэкъошхэм, зыкIытилъапIэр, осэшхо зыкIыфэтшIырэр.
А. С. Пушкиным итворчествэ пае А. М. Горькэм 
мырэущтэу ыIогъагъ: "...Зидэхагъэрэ зиакъылышIуагъэрэкIэ гур дэзыхьыхырэ пшысэхэр зытхыгъэхэу, апэрэ 
реалистическэ романэу "Евгений Онегиным" иавторэу, 
историческэ драмэ анахь дэгъоу "Борис Годуновыр" зытхыгъэу, урыс народнэ поэтышхом стихым идэхагъэкIи, 
гухэлъ-гупшысэхэр къэгъэлъэгъогъэнхэмкIэ кIуачIэу иIэмкIи зи зыпшъэ мыкIогъэ поэтым щыIакIэм илъэныкъо гори 
италанткIэ къымыгъэнафэу къыгъэнагъэп. Ащ игухэлъхэм 
яинагъэрэ ишIэныгъэхэм ялъэгагъэрэ джы нэси зи апшъэ 
кIуагъэп".
Тихэгъэгушхо ицIыф лъэпкъ пстэухэм зэдырякIэсэ, 
зэдырялъэпIэ поэтыр историческэ хъугъэ-шIэгъэ инхэм 
ялъэхъан къыхэхъухьагъ. Пачъыхьагъумрэ пщылIыгъэмрэ 
лъэпсэ гъэкIодэу зэрэгъэкIодыгъэнхэ фаер апэрэу къэзыIогъэ Радищевым итхылъэу "Петербург сикIи, Москва 
сызэрэкIогъагъэр" зыфиIорэр къызыдэкIыгъэм бэ темышIэу 

--- Page 32 ---

поэтыр дунаим къытехъуагъ. ИакъылкIэ гупшысэн зыщилъэ кIыщт уахътэм щегъэжьагъэу а тхылъыр къызтегущыIэрэ зэфэнчъагъэр ынитIукIэ ылъэгъугъ, ар къызхэкIырэр, ылъапсэхэр пачъыхьэм зэрекIужьхэрэр дэгъоу 
къыгурыIуагъ. Декабристхэу зыкъэзыIэтыгъагъэхэм 
игупшысэхэр теубытагъэ хэлъэу адигощыгъ. Наполеон 
идзэ техакIохэм Отечественнэ зэошхокIэ урыс народыр 
зыч-зыпчэгъоу зэрапэуцужьыгъэм поэтым итворчествэ 
чIыпIэ гъэнэфагъэ щиубытыгъ.
Александр Сергеевич Пушкиныр 1799-рэ илъэсым 
июным и 6-м Москва къыщыхъугъ. Къызэрыхъухьагъэр 
унэгъо гъэсэгъагъ. 1811-рэ илъэсым поэтыр еджэнэу 
Царскэ Селом дэт лицеим чIэхьагъ. А. С. Пушкиным италант, ар поэтышхо зэрэхъущтыр мыщ къыщылъэгъуагъ. 
Лицеир къызеухым, тхэным нахь зыреты, литературэм 
ехьылIэгъэ зэIукIэхэм ахэлажьэ, иусэхэр журналхэм къыхаутых, литературэм иIофышIэ пэрытхэм нэIуасэ афэхъу. 
Поэт ныбжьыкIэм иусэхэм литературэм пылъ цIыфхэм 
ямызакъоу, тхылъеджэ къызэрыкIохэр атегущыIэх, ашIогъэшIэгъонэу яджэх.
Мы лъэхъаным пачъыхьагъу хэгъэгур лъэшэу зэтезыгъагъ. Ихэгъэгу ишъхьафитныгъэ Наполеон идзэ хъункIакIо 
къыщызыухъумэгъэ цIыфхэр къинэу ателъым, егъэзыпIэу 
зыхэтым езэгъыжьыщтыгъэхэп. Пачъыхьэм, ащ "иIумэтхэм" афэмырэзэ цIыфхэр илъэс къэс нахьыбэ хъущтыгъэх. 
Ахэмэ тетыгъом пэшIуекIорэ обществэ шъэфхэр зэхащэщтыгъэх. Ащ фэдэ обществэхэр ары пачъыхьагъур тезыдзынэу, пщылIыныгъэр зыгъэкIодынэу гухэлъ зиIэгъэ 
декабристхэр къызыхэкIыгъэхэр. Ахэмэ ягухэлъхэр, 
ягупшысэхэр, ядунэееплъыкIэхэр поэт ныбжьыкIэм иусэхэм нахьыбэрэ къахафэ хъугъэ. Ар нэрылъэгъу шъыпкъэу 
зэрэщытым пае, пачъыхьагъум ащ гу лъетэшъ, къылъыплъэу фежьэ. Ау ащ пае къызэкIэмыкIоу ащ политическэ 
усэ пхъашэхэр етхых, хэгъэгур шъхьафит шIыгъэным 
фэбэнэнхэу цIыфхэм яджэ.
Пачъыхьагъум шъэфкIэ ебэныщтыгъэ цIыфхэм 
язэIукIэхэм поэтым ытхыгъэ политическэ усэхэм ащеджэщтыгъэх, ахэр тыратхыкIыхэти, езбырэу зэрагъашIэщтыгъэх. "Шъхьафитныгъ", "Къуадж", нэмыкI усэхэм пачъыхьагъум ижъалымыгъэ, изэфэнчъагъэ къащегъэлъагъо, 
ащ ебэныгъэным цIыфхэр фегъэблых. Джащ фэдэ усэхэр 
А. С. Пушкиным зэритхыгъэхэм пае мызэу-мытIоу агъэтIысы, дзэм арагъащэ. Ау поэтыр зыкIи къызэкIакIорэп, 
гъогоу хихыгъэм афытекIырэп. Ар мыщ фэдэ щысэкIэ 
къэуушыхьатын плъэкIыщт: 1825-рэ илъэсым декабрэм и 
14-м декабристхэм зыкъаIэтыгъагъ шъхьае, пачъыхьэр 
тырадзын гухэлъэу яIэр къадэхъугъэп. Пушкиныр а уахътэм Петербург дэсыгъэп, пачъыхьэм Михайловскэм аригъэщагъэу псэущтыгъэ. Декабристхэм яIоф къыземыкI 
нэужым, пачъыхьэм ар ыдэжь къаригъащи, мырэущтэу 
еупчIыгъагъ: "Петербург удэсыгъэмэ, зыкъэзыIэтыгъэмэ 
уахэтыныгъа, Пушкин?". "Ащ Iо хэлъэп, синыбджэгъухэр 
зыхэтыгъэ Iофым сэри сыхэмытын слъэкIыщтыгъагъэп",- 
емыгупшысэу Пушкиным пачъыхьэм джэуап ритыжьыгъагъ.
1828-рэ илъэсым А. С. Пушкиныр Кавказым къэкIогъагъ. Кавказым поэтыр зыщэIэм адыгэхэми ахэмэ анэмыкI 
цIыф лъэпкъхэми нэIуасэ зафишIыгъ. Ар къэзыушыхьатырэр ытхыгъэхэм адыгэ жэрыIо творчествэм щыщ темэхэри, 
образхэри къызэрэхигъэфагъэхэр ары. Мы лъэхъаным - 
1827-1830-рэ илъэсхэм - А. С. Пушкиным усэ дэгъухэр, 
поэмэхэр етхых. Поэмэхэу "Братья разбойники", "Граф 
Нулин", усэкIэ тхыгъэ романэу "Евгений Онегин" зыфиIорэм 
щыщ пычыгъохэр къыхарегъэутых. Ащ ыуж къыкIэлъыкIорэ илъэсхэм рассказхэр, повестхэр етхых, ахэри къыдегъэкIых.
Поэтым исыд фэдэрэ тхыгъи народым ищыIакIэ, ащ 
игухэлъхэр, игупшысэхэр шъыпкъэныгъэшхо хэлъэу къыщигъэлъэгъуагъэх. ЛэжьакIохэу зыкъэзыIэтыгъэхэр гъэпщылIэкIо классым зэребэныщтыгъэхэр итхылъхэм къызэращигъэлъэгъуагъэм къыушыхьатырэр А. С. Пушкиныр 
ыгукIэ лэжьэкIо-псэуакIомэ зэрапэблэгъагъэр ары. Поэтыр 
щэIэфэ урыс народыр шъхьафит хъуным, урыс литературэр, бзэр, культурэр къэIэтыгъэнхэм, ахэр ыпэкIэ лъыгъэкIотэгъэнхэм афэбэнагъ.
Иусэ лъэшхэмкIэ зэбэныщтыгъэ пачъыхьэм къыдеушъэкIыхэрэм А. С. Пушкиныр алъэгъу хъущтыгъэп, ахэр 
ащ шъэфэу ебэныщтыгъэх. Джахэм ащыщ къумалэу 

--- Page 33 ---

Дантес 1837-рэ илъэсым февралым и 8-м дуэлькIэ А. С. 
Пушкиным къезаошъ, уIэгъэ хьылъэу къытефагъэм игъонэмысэу елIыкIы. Народым шIу дэдэ ылъэгъурэ поэтыр 
ипыймэ аукIымэ ар щымыIэжьыхэнэу ары ахэр зэрэгугъэщтыгъэхэр. Ау ахэр зэрэгугъагъэхэу Iофыр къычIэкIыгъэп. Тихэгъэгу щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэкъошхэм ар тэ 
зэдытилъапI, зэдытикIас. Ащ ытхыгъэ шIагъохэм урысыбзэкIи тэ тыбзэкIи тяджэ, тисабыйхэр арытэпIух. Зэманыжъым лэжьэкIо-псэуакIохэм ателъыгъэ тхьамыкIагъор 
зэхэугуфыкIыгъэу тынэгу къыкIигъэуцозэ, тищыIэкIэ 
насыпышIо зыфэдэр, ащ шIуагъэу хэлъыр къыдгурегъаIо, 
гъэпщылIакIомэ нэмыплъ арытегъэхы, гухэлъышIухэм 
такъыфеIэты, тыпфэраз тегъаIо.
1959-рэ илъэс

--- Page 34 ---


ЯтIокIэнэрэ лIэшIэгъум и Гомер

--- Page 35 ---

Советскэ писательхэм я Апэрэ Всесоюзнэ съездэу 
1934-рэ илъэсым Москва щыIагъэм тикъэралыгъо ицIыф 
 лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ялитературэхэм ялIыкIохэу 
хэлэжьагъэхэм апашъхьэ Алексей Максимович Горькэр 
къыщыгущыIэ зэхъум, президиумым хэсхэм ащыщ лезгин 
лIыжъ насыпышIоу мэкIэ-макIэу Iупчъапчъэзэ, усакIэ зэхэзылъхьэщтыгъэм зыфигъази, "Сулейман Стальскэр 
ятIокIэнэрэ лIэшIэгъум щызэлъашIэ хъугъэ Гомер" ыIуагъ. 
Джары дунэе литературэм щызэлъашIэрэ Горькэм Сулейман Стальскэм зэреджагъэр, зэрифэшъуашэу осэшхо 
зэрэфишIыгъэр. А щытхъуцIэ лъапIэр Стальскэ лIыжъым 
ытхыгъэ усэ шIагъохэмкIэ къыгъэшъыпкъэжьыгъ.
Сулейман Стальскэр (ылъэкъоцIэ шъыпкъэр Гасанбеков) 1869-рэ илъэсым, маим и 17-м Дагъыстан щыщ къуаджэу Ашагэ-Сталь зыфиIорэм къыщыхъугъ. Къызэрыхъухьагъэр къушъхьэчIэс мэкъумэщышIэ унэгъо тхьамыкIагъ. Илъэс 13 нахь ымыныбжьэу Сулейман ибэ хъураеу 
къэнагъ. А уахътэм щегъэжьагъэу кIэлэцIыкIум къиныбэ 

--- Page 36 ---

пэкIэкIыгъ, къушъхьэчIэс байхэм Iоф афишIэщтыгъэ, къалэу 
Дербент пэмычыжьэу щыIэ сэнэшъхьэ лэжьыпIэхэм, Среднэ 
Азием щагъэпсыщтыгъэ мэшIоку гъогум, бакинскэ къыкIэщыпIэхэм лэжьэкIо къызэрыкIоу ащылэжьагъ. Сыд 
фэдэрэ чIыпIэ ар кIуагъэми, щыIэкIэшIу щилъэгъугъэп, 
зэфэмыдэныгъэм ылъапсэ къыздикIырэр, урыс пачъыхьэр 
апэ зэритэу, гъэпщылIакIохэр зыфэдэхэр ащ дэгъоу къыгурыIуагъ.
ЩыIэкIэ къиным зэридзэу къыкIухьэ зэхъу лъэхъаным 
Сулейман Стальскэр нэмыкI цIыф лъэпкъхэм яусакIохэм 
аIокIэ, ахэмэ атхырэмэ нэIуасэ зафешIы, къаIэтырэ Iофыгъохэр, усэ зэхэлъхьакIэ шIыкIэхэр зыфэдэхэр зэрегъашIэх. 
Ахэр къызфигъэфедэхэзэ, лезгин Саид Кочохурскэмрэ 
Етим Эминрэ атхыгъэ усэхэм атекIышъ, лезгин усэм лъэпкъ 
гъэпсыкIэу иIэр, мэхьанэу хэлъыр нахь егъэбаи, гурыIогъошIоу егъэпсых. ЕджакIэрэ тхакIэрэ зымышIэщтыгъэм 
жэрыIокIэ зэхилъхьэщтыгъэ усэхэр щыгъупшэжьыщтыгъэхэп, узфэе уахътэм ахэр ыгу къэкIыжьыщтыгъэх. Сыд 
фэдэрэ чIыпIэ ифагъэми, ахэр лэжьакIомэ езбырэу къафиIуатэщтыгъэ. Аущтэу гурыIогъошIоу зэрэтхыгъэхэм 
ишIуагъэкIэ, ахэр псынкIэу цIыф къызэрыкIохэм зэхашIыкIыщтыгъэ, зым адрэм фиIотэжьызэ, езбырэу зэрагъашIэщтыгъэх, гъэпщылIакIомэ рябэнынхэу ахэмкIэ зауIэшыщтыгъэ.
Социальнэ зэфэмыдэныгъэу гъэпщылIакIохэмрэ 
лэжьэкIо тхьамыкIэхэмрэ азыфагу илъыр усэхэу, орэдхэу 
"Соловей", "Старшина", "Самовар", "Судьи", "Купцы-чиновники" зыфиIохэрэмкIэ шъыпкъэныгъэшхо хэлъэу къыгъэлъэгъуагъ.
Октябрьскэ социалистическэ революциешхом Сулейман Стальскэр фэчэфэу пэгъокIы, зыкIэхъопсыщтыгъэ 
насыпышIо щыIакIэр ащ къызэрихьыщтыр лэжьэкIо тхьамыкIэхэм ахихьэщтыгъэ, революцием гоуцонхэу, яIашэхэр 
гъэпщылIакIохэм афагъэзэнэу яджэщтыгъэ. Ахэр дэгъу 
шъыпкъэу "Россия", "Жди, Сулейман, большевиков" 
зыфиIорэ усэхэм къащигъэлъэгъуагъ. Дагъыстан щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм Совет хабзэм пэшIуекIоу 
бырсырыгъэ къахэзылъхьэ зышIоигъо националист купхэм 
ямыхъо-мышIагъэ, ахэмэ язекIокIэ-гъэпсыкIэ тэрэзыджэхэр 

--- Page 37 ---

къащыриIотыкIэу "В Кюре диковинок не счесть" зыфиIорэ 
усэр ытхыгъ. А лъэхъаным - 1919-рэ илъэсым - сатирическэ усэхэр, баснэм ехьщырэу гъэпсыгъэ эпилогхэр 
ытхыщтыгъэх. Урыс культурэм шIуагъэу хэлъыр зыфэдэр 
къыгурыIозэ, ар зэрагъэшIэнэу, куоу нэIуасэ зыфашIынэу 
зыщыщ лезгинхэм яджэ, ежьми ар къызэрэдэхъущтым 
иамалхэр зэрехьэх: Пушкиным, Лермонтовым, нэмыкIхэми 
атхыгъэхэр зыфэдэхэр къызфарегъэIуатэх, Маяковскэм 
иусэхэм зафегъэнэIуасэ.
Социалистическэ гъэпсынхэу Дагъыстан щыкIорэмэ 
Сулейман Стальскэр агъэгушIо, щыIэкIэ шIагъоу ыгъотыгъэр зыпкъ игъэуцогъэным ар зэрэхэлажьэрэр къыщигъэлъагъоу усэ IупкIэхэр етхых. Ежь ышъхьэкIэ автономнэ 
республикэм щызэрахьэрэ IофшIэнхэм ишъыпкъэу ахэлажьэ. Ашуг цIэрыIор Дагъыстан ЦИК-м ипрезидиум 
хэтыгъ, Советхэм ясъездэу Темыр Кавказым щыIагъэм 
илIыкIуагъ. Советскэ Конституцием ипроект зыщытегущыIэгъэ Советхэм я ХI-рэ зэрэ Дагъыстанэу ясъезди 
хэлэжьагъ. 1934-рэ илъэсым Сулейман Стальскэм Дагъыстан инароднэ поэт щытхъуцIэ лъапIэр къыфагъэшъошагъ. Дагестанскэ советскэ литературэм хэхъоныгъэ инхэр 
зэрэфишIыгъэхэм пае, Советскэ правительствэм Лениным 
иорден ащ къыфагъэшъошагъ.
Совет хабзэм шъхьафитныгъэу, щыIэкIэ гушIуагъоу 
къыфихьыгъэм рыгушхозэ, мырэущтэу ащ ыIогъагъ: "Сэ 
къэмэ улъыигъэу чIычIэгъым чIэлъым сыфэдагъ, ау Коммунистическэ партиемрэ Советскэ правительствэмрэ 
сыкъычIатIыкIыжьи, сагъэлыдыжьыгъ, чанэуи сыкIалъыкIыгъ".
Сулейман Стальскэр зыщыщ лезгин лъэпкъым имызакъоу, тикъэралыгъо щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм зэлъашIэ хъугъэ. Ащ иусэхэр урысыбзэкIи, 
грузиныбзэкIи, украиныбзэкIи, адыгабзэкIи, нэмыкIыбзэхэмкIи зэрадзэкIыгъэх. Теуцожь Цыгъуи иныбджэгъу 
фэгъэхьыгъэу "Сулейман" зыфиIорэ усэр фызэхилъхьагъ.
Ащ иусэхэу "Наша власть", "Что к чему", "Старый 
враг не может быть другом", "Молодым поэтам", "Урожай" зыфиIохэрэр, нэмыкIхэри советскэ лъэпкъ литературэр къэзгъэбаирэмэ зыкIэ ащыщых. Джащ фэдэу "Поэма 

--- Page 38 ---

о Серго Орджоникидзе", "Думы о Родине" зыфиIохэрэ 
поэмэхэри ытхыгъэх, урысыбзэкIи къыхаутыгъэх.
1959-рэ илъэс

--- Page 39 ---


Урыс мэзым иорэдыIу

--- Page 40 ---

Илъэс пчъагъэ хъугъэ урыс писатель цIэрыIоу Леонид 
Максимович Леоновыр советскэ литературэм зыщылажьэрэр. А уахътэм къыкIоцI писателышхом романихырэ 
повесть, пьесэ, рассказ пчъагъэхэмрэ ытхыгъэх.
Леонид Максимович Леоновыр 1899-рэ илъэсым маим 
и 31-м Москва къыщыхъугъ. Къызэрыхъухьагъэр унэгъо 
гъэсэгъагъ. Ятэ усэкIуагъ, тхылъхэр къыдигъэкIыщтыгъэх. 
1910-рэ илъэсым марксистскэ брошюрэ горэ къызэрэдигъэкIыгъагъэм пае ар хьапсым чIадзи, Архангельскэ арагъэщэгъагъ. Л. М. Леоновыр Москва къыдани, ятэжъ 
ыпIужьыгъ, гимназиеми щеджагъ.
Октябрьскэ социалистическэ революциешхом иапэрэ 
илъэсхэм адэжь Л. Леоновым тхэн зыригъэжьэгъагъэр. 
Дзэ Плъыжьым къулыкъу щишIэу илъэс пчъагъэрэ хэтыгъ. 
Дивизионнэ гъэзетым Iоф щишIагъ. 1922-рэ илъэсым 
писатель ныбжьыкIэм ирассказхэр зыдэт апэрэ тхылъыр 
къыдэкIыгъ. А лъэхъаным Леоновым Москва дэт слесарнэ 
мастерской горэм Iоф щишIэщтыгъ, красноармейскэ 
гъэзетэу "Красный воин" зыфиIорэм ытхыхэрэм ащыщхэр 
къыхыригъэутыщтыгъэх. А илъэс дэдэм писатель ныбжьыкIэр Д. Фурмановым нэIуасэ фэхъу.
Апэрэ тхылъэу "Барсуки" зыфиIорэ романыр Л. Леоновым 1924-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъ. А лъэхъаным 
щыIэгъэ щыIакIэм ар ехьылIэгъагъ. Романыр къызтегущыIэрэр зэпый лагеритIумэ ахэфэгъэ зын къылъфыгъэ 
зэшитIур ары. АнахьыкIэу Семен Совет хабзэм пэшIуекIоу 
зыкъэзыIэтыгъэ мэкъумэщышIэхэм япащ, Павел - Дзэ 
Плъыжьым хэт, зыкъэзыIэтыгъэхэр зэхэзыкъутэхэрэм 
якомандир. Зын къылъфыгъэ зэшитIур гъогу зэфэшъхьафкIэ къиныгъохэм апэшIуекIохэзэ, Совет хабзэм къызэрекIугъэхэр IупкIэу романым къыщигъэлъэгъуагъ.
Апэрэ илъэситф планым икъэгъэлъэгъон ехьылIагъэу 
1929-рэ илъэсым ыкIэхэм "Соть" зыфиIорэ романым итхын 
еухы. Буржуазнэ интеллигенцием ииндивидуализмэ 
лэжьакIохэм яхабзэ иягъэ къызэрекIырэр, ащ цIыф къызэрыкIохэр зэребэнхэрэр Леоновым дэгъоу къегъэлъагъо. 
Мы романым къыщиIэтыгъэ Iофыгъор 1932-рэ илъэсым 
къыдигъэкIыгъэ романэу "Скутаревский" зыфиIорэм ыпэкIэ 
нахь лъегъэкIуатэ, тиобществэ интеллигенцием чIыпIэу 
щиубытырэм бгъу пстэумкIи къытегущыIэ. Мы тхылъыр 
къызхиутыгъэм илъэсищ фэдиз тешIагъэу, джыри зы 
романыкIэ етхы; лъэхъаныкIэм хэлэжьэрэ, ащ ыпIурэ 
коммунистым иобраз романэу "Дорога на океан" 
зыфиIорэм къыщытегущыIэ. Горькэм Леоновым итворчествэ ехьылIагъэу гущыIэ дэгъухэр къыIуагъэх, ар писатель 
ныбжьыкIэзэ, писатель ин дэдэ зэрэхъущтыр "Соть" 
зыфиIорэ романым зеджэм хигъэунэфыкIыгъагъ.
Романхэм, повестхэм, рассказхэм анэмыкIэу пьесэхэр 
Л. Леоновым ытхыгъэх. Ахэмэ "Обыкновенный человек", 
"Половчанские", "Волк", "Нашествие", анэмыкIхэри.
Отечественнэ зэошхом ыуж Леонид Леоновым "Русский лес" зыфиIорэ романым Iоф дишIагъ, 1953-рэ илъэсым ар къыхиутыгъ. Мы аужырэ уахътэм атхыгъэ тхылъ 
дэгъухэм мы романыр апшъ. Ар къэзыушыхьатырэр 
Ленинскэ премиер ащ зэрэфагъэшъошагъэр ары.
Советскэ писателышхоу, общественнэ IофышIэу Леонид Максимович Леоновыр къызыхъугъэр илъэс 60 зэрэхъугъэр советскэ цIыфхэм ягуапэу непэ хагъэунэфыкIы.
1959-рэ илъэс

--- Page 41 ---


Ахъщэ фунтипшIым ишIуагъэ къекIыжьыгъ

--- Page 42 ---

Роберт Бернс Шотландием щагъэлъапIэ: тыдэрэ чIыпIэ 
укIуагъэми, ащ саугъэтэу фашIыгъэхэм уащыIокIэ. ЛэжьэкIо 

--- Page 43 ---

къызэрыкIохэм лъэпкъ поэт ин дэдэм шIулъэгъуныгъэу, 
шъхьэкIэфэныгъэу фыряIэр дэгъу дэдэу къэзгъэлъагъорэр 
саугъэт лъапсэхэм мафэ къэс къэгъэгъэ Iэрамхэр къызэрягъэтIылъэкIыгъэхэр ары. Мыжъо, джэрз гъэчъыгъэм 
изакъоп лэжьэкIо тхьамыкIэхэм къахэтэджэгъэ поэтыр 
зыщыпсэурэр, ар шотландцэ къызэрыкIомэ ящыIэныгъэ 
щыщ шъыпкъэ джы хъугъэ, ягушIуагъуи, къиныгъуи адегощы. ТхьамыкIэхэм ягукъаохэр, ягухэлъхэр IупкIэу къизыIотыкIыщтыгъэ поэтыр къызщыхъугъэ мафэу январым 
и 25-р лъэпкъ мэфэкIэу алъытэ. Мы мафэм Шотландием 
щымэфэкIышху. Поэтым иусэмэ ащыщ горэ езбырэу 
зымышIэрэ цIыф шотландцэмэ ахэтэп. Ащ фэдэ горэ 
къызыхэкIыкIэ, хэти емыкIу зыфелъэгъужьы.
Лъэпкъым шIу дэдэ ылъэгъурэ поэтым ищыIэныгъэкIэ 
къиныбэхэр пэкIэкIыгъэх, непэ иунагъо ышхыщтыр къыздырихыщтым егупшысэзэ ар псэугъэ. Илъэс 37-рэ нахь 
зымыныбжь Роберт Бернс сымэджэ хьылъэу, зылIэщт 
мафэр къэсынкIэ мэфипшI иIэжьэу иIахьылмэ ащыщ горэм 
мырэущтэу фитхыгъагъ: "ЗгъэлъапIэу Джеймс, ахъщэкIэ 
IэпыIэгъу укъысфэхъунэу пIогъагъэ, сэ ащ фэдэу псынкIэ 
дэдэу ар сищыкIагъэ хъунэу сшIагъэп. Лавочник мэхъаджэу 
зичIыфэ стелъым (поэтым иятIонэрэ тхылъ къыдэзгъэкIыгъэ Вильям Крич ары) сэлIэ шIошIышъ, ичIыфэ зэрэсIихыжьыным пае, судым сыритыгъ. Сэ къысхэнэжьыгъэ закъоу 
сшъорэ скъупшъхьэхэмрэ хьапсым зэрэчIадзэщтым 
сехъырэхъышэжьырэп. УишIуагъэ ахъщэ фунтипшI горэмкIэ къысэбгъэкIын плъэкIына?.. Джыри зэ сыолъэIу хьапсым 
итхьамыкIагъохэм сащыуухъумэнэу!.."
1796-рэ илъэсым июлым и 21-м Роберт Бернс лIагъэ. 
Ахъщэ фунтипшIэу Джеймс къаригъэхьыгъэр ятIонэрэ 
мафэм поэтым ыцIэкIэ къэкIуагъ, ау ар джы сыдкIэ ищыкIэгъэжьыныя! А мафэр ежь фэдэ тхьамыкIэхэм Шотландием щагъэшъыгъуагъ. ШIу алъэгъурэ поэтым ихьадэ 
атамэ телъэу къэм ахьыгъ. Ахэмэ ашIэн алъэкIыщтыр 
агъэцэкIагъ. Зэхалъхьэзэ, къаугъоигъэ ахъщэмкIэ Бернс 
икъашъхьэ мыжъосын тырашIыхьагъ.
Шотландием илъэпкъ поэтышхоу Роберт Бернс 1759-рэ 
илъэсым, январым и 25-м къалэу Эра пэмычыжьэу къыщыхъугъ. Къызэрыхъухьагъэр мэкъумэщышIэ унэгъо 
33
2 Заказ 041

--- Page 44 ---

тхьамыкIагъ. Роберт Бернс илъэс 15 нахь ымыныбжьэу ятэ 
жъэгъэузым илIыкIыгъ. Ащ щегъэжьагъэу унэгъошхор 
поэт хъущт ныбжьыкIэм къылъэхэнэ. Ятэ псаузэ, фермэу 
зыщыпсэурэм дэсыгъэ кIэлэегъаджэр иIэпыIэгъоу Бернс 
еджакIи тхакIи зэригъэшIагъ. Ащ ыуж ишIэныгъи игъэсэныгъи зэрахигъэхъощтым ежь-ежьырэу пылъыгъ. ПхъэIэшэкIыр ыIыгъэу жъо пэтми, тхылъыр ыIэдакъэ чIэкIыщтыгъэп. Зигъэпсэфынэу зыщетIысэхырэм, ащ итым еджэщтыгъэ.
Поэтыр къызэрыхъухьэгъэ унагъом шотландскэ фольклорыр дэгъоу щашIэщтыгъэ. IофшIэгъу уж уахътэхэм 
загъэпсэфынэу зытIысыжьхэкIэ, балладэхэр, тхыдэхэр, 
орэдхэр унагъом къыщаIощтыгъэх. ШIогъэшIэгъонэу ахэмэ 
Бернс ядэIущтыгъэ. ЗэрэзэригъэшIагъэри ымышIэу Iоф 
ышIэ зыхъукIэ, балладэхэм ащыщхэр Бернс езбырэу 
къыIощтыгъэх. Ащ фэдэхэри ежь зэхилъхьэмэ шIоигъощтыгъэ. Апэрэ усэр ащ илъэс 15 ыныбжьэу ытхыгъ. Ащ 
ыуж зы усэм адырэр къыкIэлъыкIозэ, ыусэу ригъэжьагъ. 
Ахэр анахьэу зыфэгъэхьыгъагъэхэр IофшIэныр, шIулъэгъуныгъэр, природэр, ныбджэгъухэр ары. Ау ыныбжь 
хэкIуатэ къэс ежь фэдэ мэкъумэщышIэ тхьамыкIэхэм 
къинэу ателъыр, ахэмэ япкIэнтIэпсыкIэ байхэр, диным 
иIумэтхэр зэрэщыIэхэр дэгъоу къыгурыIоу ригъэжьагъ. 
Байхэмрэ мэкъумэщышIэхэмрэ азыфагу зэфэмыдэныгъэу 
илъыр къызыхэкIырэр, ащкIэ мысэр дэгъоу къызгурэIор 
ары поэт ныбжьыкIэм гъэпщылIакIомэ афэгъэхьыгъэу усэ 
нэиутхэр ытхынэу зыригъэжьагъэр.
Къалэу Килмарнок 1786-рэ илъэсым игъэмафэ Роберт 
Бернс иусэхэр зыдэт тхылъыр къыщыдэкIыгъ. Ащ ыуж бэ 
темышIэу поэтыр Шотландием псынкIэ дэдэу щызэлъашIагъ. 
Поэтым итхылъ иапэрэ нэкIубгъо "Две собаки" зыфиIорэ 
поэмэмкIэ къызэIуихыгъ. Роберт Бернс гъэпщылIакIохэмрэ 
агъэпщылIыхэмрэ зэфэмыдэныгъэу азыфагу илъым игугъу 
апэрэу мы поэмэм къыщишIыгъ, тхьамыкIэмэ уасэ 
зэрафэпшIын фаем, ащ иакъыли, игухэлъи зэрэкъабзэм 
псэлъэ IупкIэхэмкIэ къатегущыIагъ. Шотландием ипоэт 
зэфэшъхьафхэр зынэмысыгъэ Iофыгъохэм Бернс алъыIэсыгъ, апэрэу ахэр шотланд поэзием цIыфхэм щаджыгъ. 
ЦIыф тхьамыкIэхэм ягушIуагъо, ягукъао, яфэныкъоныгъэ 

--- Page 45 ---

бгъу пстэумкIи дэгъоу къагъэлъагъоу мы тхылъым усэ 
зэмылIэужыгъохэр къыдэхьагъэх. Ахэмэ "Полевая мышь", 
"Горная маргаритка", "Элегия на смерть овцы Мэйли", 
"Новогодний привет старого фермера его старой лошади", 
нэмыкIхэри. Экземпляр шъих хъурэ тхылъыр мэфэ зытIущыкIэ цIыфхэм ящыIэныгъэ щыщ хъугъэ. А лъэхъаным 
щыIэгъэ лэжьакIо горэм мырэущтэу ыгу къэкIыжьы: 
"Климарнок дэт шэкIышIыпIэм щылажьэхэрэмэ ахъщэ 
зэхалъхьи, ерэгъэ дэдэу тхылъыр къагъоти, къызащэфым 
ар тхьэпэ зырызэу зэдатхъи, зэфагощыгъагъэ, тхьапэм ит 
усэхэр езбырэу зэрагъашIэти, емыджагъэм ар ратыжьыщтыгъэ..."
Шотландием щызэлъашIэрэ поэтыр къалэу Эдинбург 
1786-рэ илъэсым къызэкIом, къыфэчэфхэу ащ дэсхэр 
къыпэгъокIыгъэх. Апэрэ тхылъыр къыздэкIыгъэм зы илъэс 
зытешIэм, тхылъхэр зыщэрэ тучаныр зыIэ илъ Вильем Крич 
поэтым иусэхэр мы къалэм къыщыдигъэкIыгъэх. Апэрэм 
фэдэу мыри цIыфхэм зэрапхъуагъэ. Охътабэ темышIэу 
ар дэдэр Лондон, Белфаст, Дублин, нэмыкI къалэхэми 
икIэрыкIэу къащыдагъэкIыжьыгъ. Инджылызым Роберт 
Бернс щызэлъашIэу, щагъэлъапIэ хъугъэ.
Тхылъэу къыдигъэкIыгъэм къыкIэкIогъэ ахъщэ тIэкIум 
щыщкIэ Роберт Бернс топищ къещэфышъ, революциер 
къызэрытэджэгъэ Францием и Конвент ыцIэкIэ афырегъащэ. А лъэхъаным Францием пруссакхэмрэ австрийцэхэмрэ апэшIуекIорэ шъхьафитныгъэ банэ щыкIощтыгъэ. 
Поэтым изекIуакIэ зэхэзыхыгъэ гъэпщылIакIомэ Роберт 
Бернс нэмыплъ къырахыгъ. Ащ зыщадзыеу рагъэжьагъ.
Эдинбург къыщыдэкIыгъэ тхылъ минищым сатирическэ, сэмэркъэу пхъашэ зыхэлъ усэ пчъагъэ къыдэхьагъ. 
Анахь усэ дэгъу дэдэхэу Бернс иIэмэ ащыщхэу "Джон - 
Ячменное Зерно", "Эрейские мосты", "Обращение к 
хаггису", "Смерть и доктор Харнбук" зыфиIохэрэр, 
нэмыкIхэри ащ дэтыгъэх. Поэтым шIошъхъуныгъэу, теубытэныгъэу зыщыщ шотландцэ лэжьэкIо тхьамыкIэхэм 
афыриIэр, ахэмэ акIуачIэ зэрэлъэшыр, ащ ицыхьэ зэрэтелъыр джа усэ шIагъом Iушыгъэ хэлъэу чIэгъчIэлъыбзэкIэ 
Роберт Бернс къыщеIо.
35
2*

--- Page 46 ---

Шотландием илъэпкъ поэт ин дэдэ ытхыгъэ усэ шIагъохэр дунэе литературэм хэхьагъэх, ар къэзгъэбаигъэмэ, 
лъапсэ фэзышIыгъэмэ ащыщых. Роберт Бернс ымэкъэ 
зафэ лIэшIэгъумэ къапхырэIукIышъ, непэ тхыгъэм фэдэу 
къытлъэIэсы, тыгу агъэшIу, шIугъэм тыфалэжьы.
1959-рэ илъэс

--- Page 47 ---


Сурэтмэ къаIуатэ

--- Page 48 ---

Бжыхьэ ошIу дахэхэми, ощх чъыIэ жъгъэйхэр къызыщыхидзырэ уахътэми къалэу Москва изы пчэгу дэхэшхохэм 
ащыщэу АрбаткIэ заджэхэрэм пэмычыжьэу щыт унэшхом 
ипчъэIупэ цIыфхэр Iут зэпытых: ячэзыу къэсымэ а унэм 
зэрихьащтхэм ахэр ежэхэшъ, зыцыпэ умылъэгъурэ сатырэ 
ищыгъэхэу щытых. Мыщ зэу къыушыхьатырэр, IэкIыб 
къэрал цIыфхэм язэкъошныгъэ и Унэ джырэблагъэ къыщызэIуахыгъэ Дунэе сурэт выставкэр лэжьакIохэм лъэшэу 
зэрашIогъэшIэгъоныр, агу зэрэрихьырэр ары.
Мы къэгъэлъэгъон гъэшIэгъоным сурэт шъитфырэ 
шъэныкъорэ къыщагъэлъагъо. Къэрал 55-рэ Дунэе сурэт 
къэгъэлъэгъоным хэлажьэ. Зы дэпкъэу сурэтхэр зыпылъагъэм укIэрыкIэу адырэм узыкIэрыхьэкIэ, зы хэгъэгум уикIи, 
адырэ хэгъэгум уихьагъэ фэдэу зыщыоплъыхьэ, ащ 
щыпсэурэ цIыф зэфэшъхьафхэм ящыIэкIэ-псэукIэ, ягухэлъ-гупшысэхэм нэIуасэ уафэхъу, хэтырэ цIыфи, сыдырэ 
хэгъэгуи непэ Iофэу зыпылъыр, ишIоигъоныгъэхэр унэгу 
кIэкIых.
БлэкIыгъэ мазэм советскэ цIыфэу, космонавтэу Герман 
Титовым, ныбжьи зыми ебгъэпшэн умылъэкIын, къэмыхъугъэ лIыхъужъныгъэшхо зезыхьагъэм, космосым 
щытырихыгъэ сурэтхэу апэрэ унэм къыщагъэлъагъорэмэ 
лъэшэу ашIогъэшIэгъонэу цIыфхэр яплъых. Мафэмрэ 
чэщымрэ зэрэзэзэкIафэрэр зэрыплъэгъорэ сурэтри, 
ЧIыгур зэрэхъураер нафэ къыпфэзышIырэри, ахэмэ анэмыкIхэри дэхэ дэдэх. Ахэмэ уяплъы зыхъукIэ, космос 

--- Page 49 ---

шъэфыр зэгъэшIэгъэнымкIэ, нэмыкI гъэхъэгъэшхохэу 
тихэгъэгу ышIыгъэхэм уарэгушхо, ащ узэрицIыфыр насыпыгъэу, гушIуагъоу пшъхьэ фэолъэгъужьы, пкIуачIэ къызэрихьыщтымкIэ тыдэрэ IофшIапIи гъэхъэгъэшхохэр 
къызэрэщыдэпхыным гур къыфеIэты.
Мы илъэсэу тызхэтым и Дунэе сурэт къэгъэлъэгъонэу 
Москва щызэхащагъэм узеплъыхэрэм пщымыгъупшэжьхэу нэгум кIэмыкIыхэрэр, заом, мамырныгъэм, IофшIэным, 
псэолъэшIыным, гушIуагъом, тхьамыкIагъом, IофшIэнынчъэм, нэмыкI Iофыгъохэм яхьылIэгъэ сурэтхэр арых. 
БлэкIыгъэ зэошхом кIэух фэшIыгъэным фэгъэхьыгъэ 
Iофыгъоу Советскэ правительствэм къыIэтыгъэм США-р 
зипэщэ капиталистическэ хэгъэгухэр IашэкIэ къызыщыпэгъокIыхэрэ лъэхъаным заом тхьамыкIагъоу къыхьын ылъэкIыщтхэр зыфэдэхэр Дунэе сурэт къэгъэлъэгъоным 
хэлэжьэрэ къэрал зэфэшъхьафхэм ялIыкIохэм дэгъоу 
зэхыуагъашIэ.
Германскэ Демократическэ Республикэм щыщ Фенселау исурэтэу "Бухенвальд зыщышъумыгъэгъупш!.." 
зыфиIорэм узеплъыкIэ, ятIонэрэ дунэе зэошхом ибэлахь 
джыри зэ угу къегъэкIыжьы. ГъучIыч панэкIэ къэшIыхьэгъэ 
унэм ищагу цIыфынчъэ, ащ зы нэбгырэ гори Iуплъагъорэп. 
Ау ихьаку трубэшхохэу Iугъо шIуцIабзэ къызэрыутысыкIыхэрэм къыуагъашIэрэр а унэ кIоцIым зыцIэ къепIошъун 
умылъэкIыщт бзэджэгъэшхор фашистхэм зэрэрашIыхьэрэр ары. Авторыр а сурэтымкIэ сакъынхэу, ныбжьи заор 
къырамыгъэжьэнэу цIыфхэм къяджэ. Мы сурэт дэдэм 
иджэрпэджэжьыба мыр пIонэу, ау нэмыкI шIыкIэкIэ гъэпсыгъэ Австрием щыщ Ф. Лихенгауэр "Шыблэгъуагъу" 
зыфиIорэ сурэтэу ышIыгъэр. Къэлэпчъэжъый. Ащ ыбгъуитIукIэ гъучIыч панэкIэ зэхэщыхьэгъэ чэур IокIы. Чэур чIыпIэ-чIыпIэу пхырытхъыгъ. Пкъэумэ алъапсэхэр уахътэм 
кIигъэшъукIыгъэх, ыгъэкъонщагъэх, цIыраужъыкIэ 
зэхэкIыхьажьыгъэх. Ар фашистхэм гъэры ашIыгъэ цIыф 
мин пчъагъэхэр зыдагъэлIыхьагъэхэр ары. Мыщ фэдэ 
чIыпIэхэр тичIылъэ дахэ къытерэмыхъожьых ыIорэм фэдэу 
ащ ышъхьагъ шыблэ гъогъошхор шъхьащыт. "ЦIыфхэр, 
мыщ шъуеплъ!.." - еIо пIонэу пчыкIэм гъучIыч панэхэр, 

--- Page 50 ---

къэлэпчъэжъыер, пкъэухэр, уцыжъхэр чIыпIэ хэпIэжъ 
шIункIым къыхегъэунэфыкIых...
Советскэ Союзым исурэттех цIэрыIоу Д. Бальтерманци 
заор нэмыкI сурэтэу "Чайковскэр. 1945-рэ илъэс. Германиер" зыфиIорэмкIэ къегъэлъагъо. Фашизмэм итыгъужъ 
гъолъыпIэщтыгъэу Берлин Советскэ Армием идзэхэр екIух. 
ТекIоныгъэр чыжьэжьэп. Унэр къутагъэ. Чырбыщ къутафэхэр, пкъэухэр модыкIи-мыдыкIи итэкъухьагъэх. Тыгъэр 
Iугъо-сапэм къыхэпсышъ, инэфыпс унэм къыредзэ. МэшIошхом къыхэкIыгъэ дзакIохэм автоматхэр аIыгъых, ашIохэлъагъэх. Псаоу къэнэгъэ пианинэм ахэр хъураеу кIэрытых, ежьхэм ащыщ дзакIом урыс орэдыусэу П. И. Чайковскэм иорэдмэ ащыщ горэ къызэрэригъаIорэм едэIух. Мы 
сурэтым советскэ цIыфхэм ямызакъоу дунаир зэкIэ зэжэрэ 
текIоныгъэр зэрэмычыжьэжьыр, фашизмэу чIылъэм 
тхьамыкIагъор къыфэзыхьыгъэр зэрэзэхакъутэщтым бэ 
зэримыIэжьым шыхьат уфешIы. А сурэтым пэчIынатIэу 
пылъэгъэ сурэтэу В. Халдей тырихыгъэм Рейхстагым 
текIоныгъэ быракъыр советскэ дзакIом зэрэпилъэрэр, ащ 
щыкIэдзагъэу фашизмэр зэрэщымыIэжьыр дэгъоу къегъэлъагъо. "Илъэс пшIыкIутф зытешIэгъэ уж" зыфиIорэ 
М. Ганкиным исурэтэу Брест къэлэ пытапIэм щызэогъэ 
лIыхъужъхэр Москва зэрэщызэIукIэжьыгъэхэр, IаплI зэрэзэращэкIырэр къэзгъэлъагъорэм угу мыузэу, унэпс къымыгъачъэу уеплъын плъэкIырэп.
Мыщ дэжьым хэмыгъэунэфыкIыгъэмэ мыхъущтыр, 
тихэгъэгу исурэтхэр сыд фэдэрэ IофкIи - мамырныгъэм 
фэбэнэгъэнымкIи, псэолъэшIынымкIи, IофшIэнымкIи, нэмыкI 
IофхэмкIи - дунэе сурэтхэм явыставкэ хэпшIыкIэу къызэрэхэщхэрэр ары. ИсурэтхэмкIи, къыгъэлъэгъорэ Iофыгъо бгъу пстэумкIи тихэгъэгу выставкэм чIыпIэ ин щеубыты. 
Тикъэрал илIышъхьэу Никита Сергеевич Хрущевым космонавтхэу Ю. А. Гагаринымрэ Г. С. Титовымрэ Мавзолей 
кIыIум IаплI зэращырищэкIырэр, туркмен лIыжъыр иунэ 
къыращагъэ псым зэрэщыгушIукIырэр, абхъаз пшъашъэм 
игушIуагъо, медицинэм, гъэсэныгъэм, литературэм, 
искусствэм афэгъэхьыгъэу хэгъэгум щашIэхэрэр 
зыфэдэхэр, промышленностым, мэкъу-мэщым яхьылIэгъэ 
сурэтхэм пшIогъэшIэгъонэу уяплъы.

--- Page 51 ---

Китаим, Чехословакием, Польшэм, Албанием, Болгарием, Румынием, Венгрием, Монголием, Кореим 
ящыIакIэ, ахэмэ ялэжьакIохэм щыIэкIакIэр яхэгъэгухэм 
зэрэщагъэпсырэр сыдырэ IофшIэни насыпрэ щытхъурэ 
зэрэхагъуатэрэр сурэтыбэмэ ахэолъагъо. Китайскэ Народнэ 
Республикэр зэрэкIочIэшхом, ащ илэжьакIохэр зэрэIофшIакIохэм ишыхьат сурэттехэу Жуо Суй-чу "Къушъхьэ 
чIыгухэр рагъэшъокIынэу псыхъоу Таохэ агъэфедэщт" 
зыфиIорэр, нэмыкIхэри.
Джащ фэдэу ОАР-м, Ганэ, Гвиней, нэмыкIхэми мамырныгъэм, ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу зэрашIыщтым зэрэфэбанэхэрэм сурэтыбэхэм нэIуасэ уафашIы. Тихэгъэгу 
гъусэныгъэшIу къызэрэдыряIэм, Iофыгъо IаджхэмкIи 
IэпыIэгъу зэрзэфэхъужьыхэрэм уащагъэгъуазэ.
Кубэ исурэттеххэм къагъэхьыгъэ сурэтхэми узяплъыкIэ, илъэситIукIэ узэкIэIэбэжьымэ, Батистэ ибжьыжъ зытезыдзыжьи, шъхьафитныгъэр къыдэзыхыгъэ Кубэм насыпышIо щыIакIэр зэригъэпсырэм, сыд фэдэу колонизаторхэм зашIыгъэми, гъогу шIагъоу къыхихыгъэм къытырагъэкIышъун зэрафэмылъэкIыщтым, ащ ицIыфхэр IофшIэнымкIи, хэгъэгур къэухъумэгъэнымкIи зэрэлIыхъужъхэм, 
пыйхэр къызтебанэхэрэм "Родинэр е лIэныгъэр!" аIозэ 
зэрапэуцужьыгъэхэм, текIоныгъэр къызэрэдахыгъэм 
нэIуасэ уафэхъу. ШъоущыгъушI Кубэ, ау нибжьи шъоущыгъум иIэшIу зымышIагъэм, насыпыр ихъоеу зэрэхъугъэр 
къэозгъашIэрэмэ Новал Либорло исурэтэу "Апэрэ лэжьыгъэ Iухыжьыгъу" зыфиIорэр ащыщ. Кубинскэ революцием 
изэхэщакIоу, ащ ипащэу Фидель Кастро апэрэу къыгъэкIыгъэ шъоущыгъу зыхашIыкIырэ анджырэфыр реупкIы.
Колониализмэм цIыф жъугъэхэр зэребэнхэрэр, ащ 
зэрэфэмыехэр, ар тхьамыкIагъом икъежьапIэу зэрэщытыр 
Японием, Южнэ Кореим, нэмыкI къэралыгъохэм ясурэттеххэм къагъэхьыгъэ сурэтхэм дэгъоу къащагъэлъэгъуагъ. 
ЦIыф жъугъэм ыкIуачIэ зы зишIыкIэ, ар зэрэлъэшыр, ар 
зыгубжыкIэ, игухьэ-гужъ къызыптырикъутэкIэ, Ли Чын 
Ман фэдэхэм ашъхьэ раригъэхьыжьэжьын зэрилъэкIыщтым 
а сурэтхэм урагъэхъырэхъышэжьырэп. Ким Чжон Чюн 
исурэтэу "Американскэ империалистхэр, Кореим ичIыгу 
шъуикI!" зыфиIорэм, Японием исурэттехэу Коити Утида 

--- Page 52 ---

исурэтэу "Мырэущтэу Хегерты пэгъокIыгъэх" зыфиIорэм, 
нэмыкIхэм колониализмэм ипшъэхъу ренэу чIыпIэ Iаджми 
къащызэрэзэпыутырэр къыуагъашIэ.
Дунэе сурэт къэгъэлъэгъоным ежь капиталистическэ 
хэгъэгу шъыпкъэхэм ясурэттеххэм къарагъэхьыгъэ сурэтхэу IофшIэнынчъэм яхьылIагъэхэм чIыпIэ ин щаубыты. Джа 
хэгъэгухэм Iоф зымыгъотырэ цIыфыбэхэр зэращыпсэухэрэр, щыIакIэм ныкъо-тыкъо цIыфыр зэришIырэр, зэригъэцIыкIурэр къагъэлъагъо. Мы тхьамыкIагъор дэгъоу 
къэзгъэлъагъохэрэр Трутт Николас (Австралиер) исурэтэу 
"Изэкъо дэд", Салам Насер (Иран) исурэтэу "Хьылъэзехьэхэр", Монтер Робер (Бельгиер) исурэтэу "Нэфынэхэр 
зымылъэгъужьырэм ыгу жьы дэжъугъахь", Бодин Обри 
(США) исурэтэу "Хьылъэзехьэхэр", Дель Перро Серджо 
(Италиер) исурэтэу "Экс-чемпион", Фюренвергер Гюнтер 
(Австриер) исурэтэу "Iофынчъэхэр", нэмыкIхэри ащыщых.
Сурэттехыным фэIэзабэ Дунэе сурэт къэгъэлъэгъоным 
хэлажьэх. Ахэмэ хэтрэ цIыфи мамырныгъэ щыIакIэм зэрэфаер, заор ылъэгъу зэрэмыхъурэр, тичIылъэ дахэ насып 
тыригъуатэмэ зэрэшIоигъор сурэт шIагъохэмкIэ къытаIотагъ.
1961-рэ илъэс

--- Page 53 ---


Ащ дунаир иIэмыр

--- Page 54 ---

БлэкIыгъэ лIэшIэгъум иилъэс щэкIхэр ары Инджылыз 
писателэу Чарльз Диккенс тхэн зыригъэжьагъэр. Апэрэ 
рассказыр зетхым, ащ илъэс тIокIырэ тIурэ ыныбжьыгъэр. 
А лъэхъаным ар стенограф цIэрыIоу инджылыз парламентым щашIэщтыгъ, репортер чанэуи гъэзетхэми закъыщигъэлъэгъогъагъ. Арэущтэу щытми, иапэрэ рассказ икъыхэутын къинышхо тырилъэгъуагъ. "Поплар-Уок щыIэгъэ 
щэджэгъуашхэр" зыфиIорэ рассказыр журналым къытыраригъэдзэнэу зехьым, ащ итхылъеджэхэр къызэрэпэгъокIыщтым рытещыныхьэхэу, къыхаутыщтми къыхамыутыщтми амышIэу бэрэ пылъыгъэх. Ау къызхаутым, рыкIэгъожьыгъэхэп. Ар зэкIэми агу рихьыгъ. Ащ ыуж а рассказым ехьщырхэу, "Боз" акIэтхагъэу зы заулэ къыхаутыгъ. 
Джы а рассказ шIагъохэу "Боз иочеркхэр" зыфиIорэр 
зэкIэ дунаим щызэлъашIэх.
Чарльз Диккенс къулыкъушIэ унэгъо тхьамыкIэм къихъухьагъ. ИкIэлэцIыкIугъо Лондон ихьаблэ шъой-цыеу 
IофшIэн тэрэз зымыгъотыхэрэ цIыфхэр зыхэсхэм ащыкIуагъ. Лъэшэу еджэмэ зышIоигъогъэ кIэлэцIыкIур еджапIэм чIэмыхьэу, сабый дэдэу кIуачIэкIэ IофшIэныр регъажьэ. 
Къиныгъоми тхьамыкIагъоми ахэтми, ар шIэныгъэм 
зыфещэ, игъэсэныгъэ фэбанэ. Ащ тхэн зырегъэжьэ лъэхъаным Инджылызыр анахь къэралыгъо фэшIыгъагъ, ау 
илэжьэкIо къызэрыкIохэр ипщылIыпIэ хьылъэ ибжь чIэтыгъ. 
Ащ фэдэуи мэкъумэщышIэ, къулыкъушIэ тхьамыкIэ жъугъэми ящыIэкIэ-псэукIэ дэй дэдагъ. ЦIыфмэ ящыIакIэкIэ 
зэфэмыдэныгъэу хэгъэгум илъыр, кIуачIэкIэ псэурэмэ 
ящыIэкIэ тхьамыкIагъо къызыхэкIырэр, ар зыфэдэр, гъакъбафэу парламентым къыщыгущыIэхэрэр зыхэтхэр писателым дэгъоу ышIэщтыгъэх. Ахэр зэкIэ шъыпкъэныгъэшхо 
хэлъэу "ЕшъуакIом илIакI", "НэкIурыхъо шIуцI", "Нью-гетскэ хьапсым зэрэчIэхьагъэхэр" зыфиIохэрэм, нэмыкI 
рассказхэми къащигъэлъэгъуагъ. Парламентым стенографэу Iоф щызышIэщтыгъэ Чарльз Диккенс ымышIэ 
хъуныя парламентскэ хэдзынхэр зэрэкIохэрэр!Ащ тхьагъэпцIыгъэу, мыхъо-мышIагъэу, нэпэнчъагъэу щызэрахьэрэр "Пиквикскэ клубым къыкIэныжьыгъэ тхыгъэхэр" 
зыфиIорэ тхылъышхом къыщигъэлъэгъуагъ.
Писателым ирассказхэу, иочеркхэу 1833-1835-рэ 
илъэсхэм ытхыгъэхэм янахьыбэм Лондон дэс цIыф 
зэмылIэужыгъомэ ящыIэкIэ-псэукIэ сэмэркъэу-щхэныр 
нахь къябэкIэу къащегъэлъагъо. Ау зыгъэпщылIыхэрэр 
зилIэужыгъор джыри ащ къыгурыIорэп. Ахэр зэкIэ къыбгурыIоным пае щыIакIэу узыхэтыр куоу пшIэн зэрэфаер 
ащ зэхешIыкIы. Тхэным хэкIуатэ къэсми а зэфэмыдэныгъэр 
ынэгу къетаджэ, нахь кууIоу еIэбэхы къэсми капитализмэм 
цIыфхэм къафихьырэ хьазабыр къычIегъэщы.
Социальнэ щыIакIэр зэхэугуфыкIыгъэу къэзыгъэлъэгъорэ романхэм ятхын Чарльз Диккенс апэхьэ. Зэфэмыдэныгъэ щыIакIэр къызхэкIырэм ар егъапэ. Ащ джэуап 
тэрэз ритыжьыным пае щыIакIэр зэрегъашIэ, етIанэ шъыпкъэныгъэ-зэфэныгъэр иIэубытыпIэу тхылъ шIагъохэр етхых. 
"Оливер Твист къехъулIагъэхэр" зыфиIорэ романэу Лондон ихьэблэ шIойхэу цIыф тхьамыкIэхэр зыщыпсэухэрэр 
къэзыгъэлъагъорэр етхы, ащ ыуж "Никола Никльби 
ищыIакIэрэ къехъулIагъэхэмрэ" зыфиIорэри къыдегъэкIы. 
Мы тхылъым парламентым щыщ Грессбюри иобраз IэпэIэсэныгъэ ин хэлъэу бгъу пстэумкIи къыщегъэлъагъо. Джащ 
фэдэу кIэлэцIыкIоу Флорсисэу зятэ къычIидзыжьыгъэм 
итхьамыкIэгъо щыIакIэ гур ыгъэузэу къытегущыIэрэ 
романэу "Домбирэ икIалэрэ" зыфиIорэр етхы. Мы тхылъыр 
Белинскэм лъэшэу ыгу рихьыгъ, Чарльз Диккенс ытхыгъэ 
пстэуми анахьышIоу ар ылъытагъ. Ары Iофыри зытетыр, 
адырэ ытхыгъэхэм афэмыдэу буржуазнэ щыIакIэр зыфэдэр, 
ар кIуачIэкIэ Iоф зышIэрэ цIыф жъугъэмэ бжьы хьылъэу 
апшъэ зэрэдэлъыр коммерсантэу, нэпэнчъэ Домби иобразкIэ къегъэлъагъо. Ащ пэмыкIэуи мы тхылъым идэгъугъэр къыозыгъашIэрэр бзэу, IэпэIэсэныгъэу зэрэтхыгъэр 
ары.
"Сэ сытхэ зэхъум, сихэгъэгу сыфэлажьэ зэхъум,- 
зэгорэм Чарльз Диккенс ытхыгъагъ,- социальнэ зэфэмыдэныгъэу, мызэфэныгъэу щыIэр зэхэсшIэнэу ары сызыпылъыгъэр, общественнэ упчIэхэр тэрэзэу зэхэсфыныр 
симурадыгъ". Мыхэр арых ежь писателым итхылъхэри 
къызтегущыIэхэрэр. Джа упчIэ-Iофыгъоу щыIэкIэ мытхъагъом къыхэтэджыкIыщтым иджэуап тэрэз ежь изэхэшIыкI къызэрихьырэм фэшъуашэу икъэлэмкIэ банэщтыгъэ 
писателыр. Итхылъхэми ар дэгъу дэдэу къаушыхьаты.
1842-рэ илъэсыр къызщихьагъэм дэжь Чарльз Диккенс 
США-м кIонэу рихъухьагъ. Ащ ыпэкIэ зытIо-зыщэ писатель 
цIэрыIор Америкэм рагъэблэгъагъ, ау кIонэу афидэгъагъэп. Джы ошIэ-дэмышIэу Америкэм кIонэу ихьисап. 
США-м кIонэу зыкIырихъухьагъэр ежь писателымкIи 
нэмыкIхэмкIи нэфагъэ: "демократическэ къэралыгъокIэ" 
заджэщтыгъэхэ Америкэр зэригъэлъэгъумэ шIоигъуагъ. 
Ау "шъхьафит къэралыгъор" зыфэдэр, ащ ишъхьафитыгъи идемократие зилIэужыгъори писатель Iушым шIэхэу 
къыгурэIо. Ар къыозыгъашIэрэр Америкэм къыритхыкIыхэу 

--- Page 55 ---

ишъэогъухэм къафигъэхьыщтыгъэ письмэхэр арых. Ахэр 
дэгъу дэдэу, шъыпкъэныгъэ-зэфэгъэшхо хэлъэу къызщигъэлъэгъуагъэхэр "Американскэ заметкэхэр" зыфиIоу 
ихэгъэгу къызэкIожь уж къыдигъэкIыгъэхэр арых.
Америкэм ехьылIагъэу ежь дыщыIэ буржуазнэ 
тхакIохэм атхыщтыгъэ статьяхэу Диккенс заджэщтыгъэхэм 
а къэралыгъом идемократие, ишъхьафитыныгъэ фэгъэхьыгъэу къарихыщтыгъэхэу, ышIошъи хъущтыгъэхэр 
зэрэпцIыхэр писателым ынитIукIэ ылъэгъугъэх, защигъэгъозагъэ фэд. Диккенс Америкэм къызекIыжь нэужыми, 
а хэгъэгум ехьылIагъэу зэтхэ нэужыми, Америкэм ищыIакIэ 
фэгъэхьыгъэ романэу "Мартин Чезлвит" зыфиIорэри етхы. 
Буржуазием инэйпсыягъэ нэпэнчъагъэу ащ илIыкIохэм 
ахэлъхэм а романым къащытегущыIэ. Зызэрагъэбаищтым 
фэшI ахэмэ Iоф шIоигъэхэу зэрахьэхэрэр зыфэдэхэр нэ 
чанкIэ къычIегъэщых, IупкIэу къыщеIуатэх. Баимрэ тхьамыкIэмрэ азыфагу илъ зэфэмыдэныгъэр къыздикIырэр 
къегъэлъагъо.
БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 50-рэ илъэсхэм Инджылызым 
имызакъоу Западнэ Европэм икъэрал зэфэшъхьафхэми 
критическэ реализмэм ибэлэрэгъыныгъэ къазщежьэ 
лъэхъаными Диккенс итворчествэ джа зытетым тетэу 
къэнэ, критическэ реализмэм ифэшъыпкъэныгъэ щыIакIэм 
теубытагъэ хэлъэу пхырещы, щысэтехыпIэу бэми ар 
афэхъу. Ежь ыпэкIи лъэкIуатэ. Шъыпкъэныгъэшхо зыхэлъ 
тхылъхэу "Унэ чъыI", "Лъэхъэнэ хьылъэхэр" зыфиIохэрэр 
къыдегъэкIых. Англием ирабочэ класс ышъхьэ къыIэтэу 
гъэпщылIакIохэм бэнэныгъэ зэраришIылIэрэр мы тхылъхэм 
къащегъэлъагъо. Анахьэу ар къызщитхырэр "Лъэхъэнэ 
хьылъэхэр" зыфиIорэ тхылъыр ары.
Инджылызым иписатель анахь цIэрыIоу Чарльз Диккенс 
егъашIэм дунэе прогрессивнэ литературэм щыщ шъыпкъэ 
хъугъэ. Ащ итхылъхэр джы къызнэсыгъэм ашIогъэшIэгъонэу дунаим щызэлъаджы, ахэмэ цIыфхэр нахьышIум 
фапIух, буржуазнэ обществэм изэфэнчъагъэ къафаIуатэ. 
Диккенс итхылъхэр къэралыгъо пстэумэ ащызэрадзэкIых. 
Ащ итворчествэ Урысыем нэIуасэ зызщыфашIыгъэр бэшIагъэ, адрэ хэгъэгумэ афэмыдэу писателыр лъэшэу мыщ 
щашIэщтыгъэ. "Пиквикскэ клубым къыкIэныжьыгъэ тхыгъэхэр" зыфиIорэ тхылъым Диккенс щытхъушхо къыфехьы, 
джащ щегъэжьагъэу ащ итхылъхэр Урысыем щызэрадзэкIы. Урыс критикхэу Белинскэм, Чернышевскэм, Писаревым, писателышхоу Салтыков-Щедрин Чарльз Диккенс 
ытхыгъэ тхылъхэм осэшхо афашIыщтыгъ, щытхъушхо 
фаIуагъ. Ахэмэ ягухэлъ-гупшысэхэри ежь писателышхом 
игупшысэхэри а зым екIужьыщтыгъэх - щыIакIэу зыхэтхэм 
еплъыкIэу фыряIэр зэтефэщтыгъэ, ащ хэкIыпIэ фэхъущтыми 
лъыхъущтыгъэх.
Анахь мэхьанэшхо зыщыратэу, Диккенс зыщалъытэу, 
зыщагъэлъапIэрэр социалистическэ хэгъэгухэр ары. Тэ 
тихэгъэгу писателым ытхыгъэр зэкIэ зэхэубытагъэу том 
30 хъоу къыщыдагъэкIы. Унэгъуабэмэ ащ итхылъхэр 
арыолъагъо. Арэущтэу зыкIыфыщытхэр зыщыпсэугъэ 
лъэхъаныр шъыпкъэныгъэшхо хэлъэу къыгъэлъэгъу агъэшъ, 
цIыфым инасып пае тхагъэшъ, буржуазнэ обществэм 
утынышхо рихыгъэшъ ары. ЦIыфлъэпкъым насыпышIо-щыIэкIэ шIагъо ыгъэпсынымкIэ зэрихьэрэ бэнэныгъэр 
ыпэкIэ лъыгъэкIотэгъэным шIошъхъуныгъэ зэрэфыуигъэшIыщтым цIыф жъугъэхэр итхылъхэмкIэ фепIу. ЗикIуачIэкIэ 
мыпсэурэ байхэм бэнэныгъэ арыуигъэшIылIэным укъыфаIэты, шъыпкъэныгъэр пцIым зэрэтекIощтыр нафэ къыпфашIы.
1962-рэ илъэс

--- Page 56 ---


МэкъакI

--- Page 57 ---

Тхьаркъохъо Мэджыдэ тхэн зыригъэжьагъэр бэшIагъэ, 
ау апэрэ тхылъыр къыздигъэкIыгъэр мы илъэсыр ары ныIэп. 
Ащ хэкум илэжьакIохэм шIу алъэгъугъэ орэд заулэхэми 
ахэлъ гущыIэхэри ытхыгъэх, джащ фэдэуи урыс, нэмыкI 
цIыф лъэпкъхэми яорэд анахьышIумэ ащыщхэри зэридзэкIыгъэх, къыдэкIыгъэ тхылъхэми къадигъэхьагъэх. Ар 
ишъыпкъэу тилитературэ хэлажьэрэмэ зыкIэ ащыщ, ежь 
фэукIочIырэ IахьышIур хишIыхьаныр имурад.

--- Page 58 ---

Мы зигугъу къэтшIырэ тхылъэу "Лениным тырикIал" 
зыфиIорэр кIэлэцIыкIумэ апае тхыгъэ.
Тхылъэу Тхьаркъохъо Мэджыдэ къыдигъэкIыгъэм 
нэIуасэ зызфэтшIыкIэ, анахьэу узщыгъуазэрэр кIэлэцIыкIумэ апае тхэн зэрилъэкIыщтыр ары. Ар къэзыушыхьатырэ 
усэ заулэхэр тхылъым дэтых. ГущыIэм пае, "Октябрятмэ 
яорэд" зыфиIорэ орэдым щыщ сатырхэм тяплъын:
ЕлъэкIон,
ТэкIо тэ,
Быракъ плъыжьыр зыдэтIыгъ.
ЕлъэкIон,
Октябрят,
ОрэдыкIэр тэ къэтэIо.
Зы, тIу!
ТэкIо тэ.
Зы, тIу
Октябрят,
Зы, тIу,
Тэ къэтэIо
Жъынчэу тиорэд.
Орэд мэкъамэм илъэу мы усэр тхыгъэ, джары тикIэлэцIыкIумэ яорэд кIасэ ар зыкIэхъугъэр, еджэкIо цIыкIу хэми 
шIу зыкIалъэгъурэр. Джащ фэдэх "Пщынэ цIыкIу", "Тэ 
пхъэшIакIэ зэтэгъашIэ", "Насып", нэмыкI усэхэри.
Тхьаркъохъо Мэджыдэ иусэхэм уихэгъэгу шIу плъэгъун 
зэрэфаер, IофшIэным насып зэрэхэбгъуатэрэр, шъэогъугъэр зыфэдэр, еджэным гъэсэныгъэр зэрэхэпхырэр къыраIотыкIых. ГущыIэм пае, "Насып" зыфиIорэ усэм "насыпыр сыда, тыди къипхыщта?.." аIуи, кIэлэегъаджэм 
еджакIохэр зеупчIым, мыщ фэдэ къариIожьыгъ: "Iофым 
уфаблэу, бланэу зыбгъасэмэ, насып уиIэщтышъ, шъо 
зэхэшъушIыкI, щыIэкIэ дахэр, цIыфэу узхэтхэр ренэу бгъэлъапIэу, тхылъыр ныбджэгъоу гъусэ зыфэпшIымэ, насып 
бгъотыщт, дэгъоу о уеджэу, игъом уджэгоу, уянэр шIу 
дэдэ плъэгъоу, Iэдэби пхэлъмэ, насып уиIэщт". Джащ фэдэ 
гущыIэ щэрыохэмкIэ усэр зэгъэкIугъэу тхыгъэ, уегъэгупшысэ, гурыIогъошIоуи зэхэлъ.

--- Page 59 ---

КIэлэцIыкIум идунэееплъыкIэ, игъэпсыкIэ-шIыкIэхэр 
Тхьаркъохъо Мэджыдэ ешIэ. Джары ыпшъэкIэ зигугъу 
къэтшIыгъэ усэхэм афэдэхэр ытхын зыкIилъэкIырэр. Джыри 
зэ хэгъэунэфыкIыгъэн фаер поэтым темэу къыIэтхэрэр 
зэрэзэфэшъхьафхэр ары. Iофыгъуабэмэ анэсы, ягугъу 
къешIы, ежь еплъыкIэ нэмыкI афыриIэу усэхэр егъэпсых.
Апэрэ тхылъыр къызыдэкIыкIэ, ар зытхыгъэм кIэу, 
ежь иешъыпкъэу литературэм къыхихьэрэм тхылъеджэмэ 
анахьэу анаIэ атырадзэмэ ашIоигъоу еджэх. АнахьыбэмкIэ 
апэрэ тхылъым тхэрэм талантэу иIэр зыфэдэр къыщэлъагъо, ищыкIагъэхэри къыщэнафэх. Арэу зыхъурэм 
Тхьаркъохъо Мэджыдэ мы тхылъым икъоу зыкъыщигъэлъэгъон ылъэкIыгъа пIоу узыупчIэкIэ, джэуапыр етыжьыгъуае къыпфэхъу. Сыда зыпIокIэ тхылъым дэт усэмэ 
ащыщэу IупкIэу, ежь ымакъэкIэ, игупшысэкIэ, ыгу ихъухьэхэрэр зыми хэмыкIуакIэу тхыгъэ хъугъэр бэпышъ ары.
Усэхэм анахьыбэхэр ныкъотхы фэдэу къыпшIошIых. 
ГущыIэм пае, "НекIох мэркIохьэ" зыфиIорэ усэр сатыр 
пшIыкIутIу нахь хъурэп. КIэлэцIыкIухэр мэркIохьэ макIохэшъ, 
ятэ-янэхэм ар къафахьы. Мырэущтэу усэр еухыжьы:
Тянэ-тятэхэм маркIом иIашIур
Тэ рытхьэкIэнхэу бэу къафэтхьын.
Непэрэ мафэми федэ дгъэхъагъэу
Пчыхьэ рэхьатым тыпэгъокIын.
МэркIохьэ зэрэщыIагъэхэм пае "непэрэ мафэми федэ 
агъэхъагъэу пчыхьэ рэхьатым пэгъокIынхэу" ары мы усэм 
кIэухэуи гупшысэуи хэлъыр. ЕтIани "федэ дгъэхъагъэ" 
зыфиIорэ гущыIэр ичIыпIэ итэп, кIэлэцIыкIухэри ащ фэдэу 
мыгущыIэнхэу къысшIошIы. Мы усэ дэдэм иятIонэрэ сатыриплI фэдэу дахэу, образнагъэ хэлъэу адыритIури гъэпсыгъэу, гупшысэ Iуш хэлъыгъэмэ, усэр нахьышIу хъущтыгъэ. 
Джащ фэдэхэр арых усэхэм ныкъотхэу уязгъэплъырэр.
А зы мэхьанэр къыкIаIотыкIыжьэу усэхэр дэтых. "Чъыгым тет унэр", "Пчэндэхъум орэд къеIо", "Пчэдыжь" 
зыфиIорэ усэхэр ямэхьанэкIэ зэпэблагъэх, зэтефэх - бзыу, 
пчэндэхъумэ яхьылIагъ. Мищым язэу зыр къыдагъэхьани, 
тIур дахын фэягъэ.

--- Page 60 ---

Тхылъым дэт усэхэр зэкIэ ежь кIэлэцIыкIумэ ацIэкIэ, 
ахэмэ къаIуатэрэм фэдэу тхыгъэх. Арэущтэу щытми, иягъэ 
къэкIонэп, ау ежь авторым иIо хэлъэу, игупшысэ къыриIотыкIэу, идунэееплъыкIэ фигъасэхэу, фипIухэу усэхэри 
дэтыгъэхэмэ, тхылъыр къагъэкIэракIэщтыгъэ. Армырмэ 
кIэлэцIыкIумэ якъэIотэн урегъэзэщы. ЕтIани дэи къэзышIырэр, а зы мэкъамэм итэу нахьыбэр зэрэтхыгъэр ары. 
Теплъэ-плъышъом ылъэныкъокIэ кIагъэу ахэлъыр макIэ. 
ГурыIогъошIоу тхыгъэ къодыер арэп Iофыр зэлъытыгъэр, 
укъызтегущыIэрэм екIоу формэри къыдебгъэкIумэ, птхырэр нахьышIу зэрэхъущтыр нафэ.
Мы тхылъыр къыдэзгъэкIыгъэ Адыгэ тхылъ тедзапIэм 
щыкIагъэу фэплъэгъун фаер ащ къыдахьэрэ усэхэр кIэлэцIыкIумэ апае зэрэтхыгъэхэр зызэрэщигъэгъупшагъэр 
ары. Усэхэу дэтхэм якIоу сурэт щэрыо цIыкIухэр акIыгъужьыгъэмэ, тхылъыр нахь IупкIэ, нахь дахэ къашIыщтыгъэ, 
зы теплъэ гори иIэу хъущтыгъэ. ЕтIани экземпляр 400 нахь 
мыхъурэ тхъылъым усэхэр зэкIэдзагъэхэу, тхьапэ зырызхэм атемытхэу къызэрэдагъэкIыгъэр дэхаIо хъугъэп.
Тхьаркъохъо Мэджыдэ итхылъэу "Лениным тырикIал" 
зыфиIорэр тикIэлэцIыкIу литературэкIэ зы тхылъыкI, зы 
мэкъакIэу ар къыхахьэ. Арэу зыхъурэм, ащ ымакъэ ренэу 
чанынэу, нэмыкIхэм ахэмыкIокIэнэу, ежь хищырэ лъэгъо 
шъхьафым тет зэпытынэу тыщэгугъы. Ар тэзгъаIорэр мы 
тхылъым къыдэхьэгъэ анахь усэ дэгъухэр ары.
1962-рэ илъэс

--- Page 61 ---


Тын лъапI

--- Page 62 ---

Мэфэ заулэ нахь мышIэми ащ ыныбжьыр цIыф жъугъэмэ зэлъашIэ. Ар мыгъэрэ гъэтхэ май мазэм итын лъапIэмэ зыкIэ ащыщ. Москва иурам дахэхэм ащыщэу Марксрэ Энгельсрэ ацIэкIэ щытым тет унэшхом цIыфыбэ дахьэу 
къыдэкIыжьэу олъэгъу. Ахэр къэлэдэсхэм, мафэ къэс 
тикъэлэ шъхьаIэ хьакIэу нэмыкI къалэхэм, чылэхэм, къэрал 

--- Page 63 ---

зэфэшъхьафхэм къарыкIыхэу къакIохэрэм ащыщых. 
Мыжъо фыжь дахэм хэшIыкIыгъэ дэкIояпIэмэ унэм уращэ. 
А унэшхор научнэ коммунизмэм лъапсэ фэзышIыгъэхэ 
Карл Марксрэ Фридрих Энгельсрэ я Музей. Карл Маркс 
къызыхъугъэ мафэр илъэси 144-рэ зыщыхъурэ мафэу 
маим и 7-м ехъулIэу ар къызэIуахыгъ.
Апэрэ коммунист шъхьаIэхэу Карл Марксрэ Фридрих 
Энгельсрэ дунаимкIэ яапэрэ Музееу Москва къыщызэIуахыгъэр унибгъоу зэхэт. Мы унэхэм ащыплъэгъурэр зэкIэ 
агъэхьазырынэу зырагъэжьагъэр бэшIагъэ. В. И. Лениным 
иунашъокIэ Карл Марксрэ Фридрих Энгельсрэ атхыгъэ 
тхылъхэр, ахэмэ ящыIэныгъэ, ящыIэкIэ-псэукIэ яхьылIагъэхэр къаугъоигъэх, архив зэфэшъхьафхэу къэралыгъуабэмэ ащыIэхэм къахахыжьыгъэх. Джыдэдэм Марксрэ 
Ленинрэ я Институт иархив ахэмэ яхьылIагъэу документ 
минихым къехъу чIэлъ.
Къэрал пстэуми ащыпсэурэ коммунистхэм къаугъоигъэ ахъщэмкIэ арагъэшIыгъэ саугъэтэу Лондон и Хайгейтскэ къэхалъэм Карл Маркс икъэу дэлъым тырагъэуцуагъэм 
итеплъэ апэрэ унэм узыщихьащтым ущыIокIэ. Мыщ 
Маркс рэ Энгельсрэ якIэлэцIыкIугъо нэIуасэ уащыфэхъу. 
Ахэмэ ясурэт зэфэшъхьафхэр щыолъэгъух. Къызэрыхъухьэгъэ ыкIи ясабыигъо илъэсхэр зыщыкIуагъэ унэхэу 
къалэхэу Трирэ Барминрэ адэтхэм ямакетхэр мы унэм 
итых. Ащ фэшъхьафэу еджапIэхэм зыщеджэхэ лъэхъаныр 
къэз гъэлъэгъорэ витринхэми, ахэр заджэщтыгъэ тхылъхэми уащыфэнэIуасэ.
1845-рэ илъэс. "Святое семейство" зыфиIорэ тхылъэу 
Карл Марксрэ Фридрих Энгельсрэ зэдатхыгъэр мы илъэсыр ары къызыхаутыгъэр. Ащ щегъэжьагъэу егъэшIэрэ 
зэкъошныгъэ-ныбджэгъуныгъэ пытэр мы нэбгыритIум 
къыщызэдахьы. ГъэпщылIакIохэм арашIылIэрэ бэнэныгъэм 
ахэмэ яныбджэгъуныгъэ щэпытэ, щэпсыхьэ. Мы унэм 
экспозицие зэмылIэужыгъуабэхэр къыщагъэлъагъо. 
Марксрэ Энгельсрэ коммунистхэм я Союз зэхэщэгъэнымкIэ Iофыгъохэу зэрахьагъэхэм нэIуасэ уащыфэхъу. Пшъэхъур зэпызыутырэ рабочхэм ябарельефэу гъучIым хэшIыкIыгъэм узеплъыкIэ, Карл Марксрэ Фридрих Энгельсрэ 
зипэщэ рабочэ классым бэнэныгъэу а лъэхъаным ышIыщтыгъэхэр унэгу къыкIегъэтаджэх. ЧырэкIо цIыфым кIуачIэу 
хэлъыр зэрэгъунэнчъэр къегъэлъагъо, шъхьафитныгъэм 
пае бэнэныгъэу ышIыгъэр сыдырэ къиныгъомэ апэшIуекIозэ, 
къызэрэдихыщтым уицыхьэ тырегъэлъы, ар агъэпщылIырэ 
цIыф жъугъэу зишъхьафитныгъэ кIэдэурэм пэщэ пытэ 
зэрэфэхъущтым урегъэгупшысы. Ащ пэмычыжьэу апч 
чIэгъмэ ачIэлъ тхылъыпIэхэу лъэхъэнэ блэкIыгъэм гъожьышэ 
ышIыгъэхэм ашIогъэшIэгъонэу цIыфыбэ яплъы. А тхылъыпIэ тхьапэхэр "Коммунистическэ партием и Манифест" 
иапэрэ Iэпэрытхых. Карл Маркс ипшъашъэу Элеонора 
Г. В. Плехановым къыритыгъэ тхылъыри мычыжьэу щылъ. 
"Манифестым" щыщ тхьапэу урыс цIыф гъэсагъэу Кибальчич иунэ къызалъыхъум къырахыгъэри къыщагъэлъагъо. 
Мы унэ дэдэм нэмыц, француз, венгр ыкIи чех быракъхэр 
иолъагъох. "Новая Рейнская газета" зыфиIоу Карл Маркс 
къыдигъэкIыщтыгъэми иапэрэ нэкIубгъуи чIэлъ.
Тхылъ нэмыкI мы унэм иплъагъорэп. ДэпкъиплIыри 
тхылъкIэ къэгъэтIылъыхьагъ. Мыр "Капитал" зыфаIорэ 
тхылъ цIэрыIом иун. Тхылъыр Карл Маркс ытхынэу зыщыригъэжьагъэмрэ зыщиухыгъэмрэ къарыкIуагъэм нэрылъэгъу уащыфэхъу. Бзэ зэфэшъхьафыбэкIэ а тхылъхэм 
акIышъохэм гущыIэу "Капиталыр" атетхагъ. 1867-рэ 
илъэсым къалэу Гамбург къыщыдэкIыгъэ "Капиталым" 
изы тхылъхэм ащыщ гори мыщ чIэлъ. Ащ нэмыкIэу зызэрадзэкIым къыдэкIыгъэ тхылъри мыщ чIэолъагъо. Адырэ 
унэми Карл Марксрэ Фридрих Энгельсрэ атхыгъэ тхылъхэу бзэ зэфэшъхьафыбэкIэ къыдэкIыгъэхэми уащыIокIэ. 
Совет хабзэр тихэгъэгу зыщагъэуцугъэ уахътэм щегъэжьагъэу гъэрекIо нэс Марксрэ Энгельсрэ ятхылъхэр 
экземпляр миллион 75-м ехъу къыщыдэкIыгъ. Ащ джыри 
зэу къыушыхьатырэр Марксрэ Энгельсрэ яIофышIэгъэшхохэр тищыIакIэ щыщ зэрэхъугъэр ары. Коммунизмэ 
щыIакIэр дгъэпсынымкIэ, ащкIэ пэрыохъу къытфэхъурэ 
пстэуми бэнэныгъэ ятшIылIэнымкIэ ахэр IэпыIэгъушIух. А 
IофшIэгъэшхохэр зишъхьафит фэбэнэрэ цIыфхэм Iэшэ 
пхъашэу аIэкIэлъых.
Музеим нэIуасэ зыфэпшIы къэси чырэкIо-лэжьэкIо 
пстэуми япащэхэу Карл Марксрэ Фридрих Энгельсрэ 
тетыгъор зыIыгъ гъэпщылIакIохэм псэемыблэжь банэр 

--- Page 64 ---

закIырашIылIагъэр нахь къыбгурэIо. Ар зэрэIоф къиным 
щыгъуазэ уфэхъу.
1871-рэ илъэс. Париж ипролетариат зыкъиIэтыгъ. 
Хабзэр рабочхэм аштагъ. Парижскэ Коммунэм фэгъэхьыгъэ тхылъхэу Карл Марксрэ Фридрих Энгельсрэ атхыгъэхэр 
Музеим къыщагъэлъагъох. Мары Карл Маркс ытхыгъэ 
тхылъэу "Гражданская война во Франции" зыфиIорэр 
Э. Эпикко ытхыгъэ сурэтышхоу "Расстрел коммунаров 
на кладбище Пер-Лашеза" зыфиIорэм дэпкъыр зэлъеубыты. Ащ уеплъы зыхъукIэ, игъонэмысэу аукIыгъэ коммунар жъугъэр уапашъхьэ къырегъэуцо, ар зэрэтхьамыкIэгъошхуагъэм угу егъэузы, гъэпщылIэкIо купхэу джыри 
а коммунархэм афэдэ рабочхэм алъ изышъухэрэм пый 
шъыхьахьы уафешIы.
Карл Марксрэ Фридрих Энгельсрэ Урысыем фэгъэхьыгъэу атхыгъэхэм, къаIуагъэхэм Музеим чIыпIэ ин щаубыты. Марксрэ Энгельсрэ рабочэ ыкIи мэкъумэщышIэ 
Урысыер шIу алъэгъущтыгъэ. Ащ итарихъ, икультурэ, 
иэкономикэ зэрагъашIэщтыгъэ. Ащ пае тхылъ Iаджи ахэмэ 
аджыгъ, ауплъэкIугъ. Фридрих Энгельс урысыбзэр зэригъашIэщтыгъэ. Карл Маркс урысыбзэм мэхьанэшхо ритыщтыгъэ. Урыс тхылъхэу зэджэн фаехэр иблокнот дитхэщтыгъэх.
ЦIыф жъугъэу Музеим къычIахьэрэ пстэури научнэ 
коммунизмэм лъапсэ фэзышIыгъэхэ Карл Марксрэ Фридрих Энгельсрэ ящыгъынхэм, яунэгъо мылъкухэм ащыщхэм 
ашIогъэшIэгъонэу яплъых. Маркс иныбджэгъоу ыкIи ишъузэу Женни исурэт дэпкъым пылъагъ. "Капиталыр" ытхы 
зэхъум зытесыгъэ креслэри щыт. Зэрышхэщтыгъэ хьакъу шыкъухэри шкафым дэтых. Щыгъынхэм ащыщхэри 
нэ мыкI пкъыгъохэу Музеим къыщагъэлъагъохэрэм ащыщхэри Карл Маркс иIахьылхэм тихэгъэгу тын лъапIэу къыратыгъэх.
Мыхэмэ анэмыкIэу Карл Марксрэ Фридрих Энгельсрэ 
ясурэт зэмылIэужыгъохэу охътэ зэфэшъхьафхэм атырахыгъагъэмэ ащыщхэри Музеим чIэлъых. Ащ анахьыбэхэр 
цIыфхэу мыщ къычIахьэхэрэм апэрэу къарагъэлъэгъух. 
Дунэе рабочэ пролетариатым ипащэщтыгъэ цIыфышхуитIум гъэпщылIакIомэ бэнэныгъэу арашIылIэщтыгъэм а 

--- Page 65 ---

сурэтхэм джыри зэу уащагъэгъуазэ. ЯкIэлэцIыкIугъо 
зэрэкIуагъэр уапашъхьэ къырагъэуцо.
Тэ тихэгъэгу цIыф зэфэшъхьафыбэмэ зэкъошныгъэ 
пытэ зыщызэдыряIэр ары Карл Марксрэ Фридрих Энгельс рэ ягухэлъ-гупшысэхэр апэрэу щыIакIэм зыщыпхыращыгъэр, цIыф къызэрыкIо пстэуми ахэмэ яидее зэрарищэлIагъэр, насыпышIо щыIэкIэ дахэр къафэзыхьыщтыр, 
зэфэдэныгъэр азыфагу изгъэлъыщтыр къызщынэфагъэр. 
Тэ тихэгъэгушхоу джыдэдэм хэтрэ цIыф къызэрыкIоу 
шъхьафитныгъэм фэбанэрэмэ гъуазэ язытэу щытыр ары 
В. И. Лениныр япащэу Карл Марксрэ Фридрих Энгельсрэ 
ягупшысэ шIагъохэр тыдэрэ къуапи зыщыщалъэгъурэ 
быракъышхоу зыщаIэтыгъэр. Зишъхьафитныгъэ кIэдэурэ 
цIыф пстэури ащ джы чIэуцо, ар егъашIи мыуцэкужьын 
Iашэу зыдештэ.
1962-рэ илъэс

--- Page 66 ---


ТапэкIэ тэкIо, ткIуачIи зеIэты

--- Page 67 ---

Сятэ, сятэжъ, сятэм ятэжъ фэдэу, тхакIи еджакIи 
ымышIэу, тхьамыкIэ дэдэу лIагъэ. Ынапэ зыфэдагъэри, 
икIуакIи, ищхыкIи, игущыIакIи къэсшIэжьырэп. Ащыгъум 
сыныбжьыгъэр илъэситIурэ ныкъорэ ныIэп. Сятэ ишъэогъущтыгъэхэу тичылэ колхозыр щызэхэщэгъэнымкIэ, 
зыпкъ игъэуцогъэнымкIэ, зыкъегъэIэтыгъэнымкIэ зиIахьышIу 
хэзышIыхьагъэхэу непэ лIыжъ мафэу дэсхэм лIэ зэхъум 
зыгъэгумэкIыщтыгъэр къаIожьэу зэхэсхыгъэ. Ахэмэ къызэраIотэжьырэмкIэ, ар анахьэу зыфэгумэкIыщтыгъэр 
тэры - сабыитф ибэу къыгъанэхэрэр арыгъэ. Ибэу тыкъызынэрэм, тянэ тыфэмыпIушъунэу, ежь зэхыжьырэ 
дунаим тытекIодэнэу къышIошIыщтыгъэ.
Дунэежъымрэ дунэякIэмрэ зыщызэIуупIэхи, дунэякIэр 
зытекIуи, ащ ишыпэ мафэ зыдигъэзэщтыр тэрэз дэдэу 
къагурымыIоу а лъэхъаным лIагъэхэм непэ сыкъызэхахыгъэмэ дэгъугъэ! Ау непэ псаухэу, тищыIэкIэ-псэукIэ дахэ 

--- Page 68 ---

зинэрылъэгъухэм, ар зыIэшъхьитIукIэ зыгъэпсыгъэмэ, 
ахэмэ ясабыйхэу къакIэтаджэрэмэ хэти щыIакIэу къыкIугъэр 
зыфэдэр арэшI. Ащ джыри тэ гъогоу къэткIугъэм уригъэгупшысэщт. Уасэ зыфэпшIын фаем уасэ фыуигъэшIыщт. 
Зидахэ ренэу пIонэу зищыкIагъэм идахэ уигъэIощт. Арэу 
зыхъурэм сшынахьыжъхэу зятэ зимыIэжьхэу а лъэхъаным 
къэтэджыгъэхэм, сэри сызэрахэтэу, ягугъу къэсшIыщт, 
ягъогупэ сыкъытегущыIэщт.
Тэ, зэшиплI тыхъоу, тянэ закъом щэхъу Iахьыл шIагъо 
тимыIэжьэу тыкъэнэгъагъэми, ибэ тхьамыкIэу дунаим 
тыкъытенагъэп, тытекIодагъэп. Совет хабзэр къытшъхьащыуцуагъ, зэхатшIэу шъэбэ-шъабэу тшъхьашъо Iэ къыщифагъ, ащ гъогушхо тытырищагъ, типIугъ, тилэжьыгъ. 
ЕджэпIэ нэфэу тичылэ къыдигъэуцуагъэм апэрэ хьарыфыр 
щытигъэшIагъ. Тхылъ гъэшIэгъоныбэмэ тыбзэкIэ нэIуасэ 
тафишIыгъ. Тэ тфэдэкъабзэу тяни апэрэу ылъэкъуацIэ 
кIидзэжьын ылъэкIынэу, колхоз чэмыщхэу иIофшIэгъухэм 
яхьылIагъэу гъэзетым къызихьэрэм къеджэшъунэу тхакIи 
еджакIи рагъэшIагъ. Хэти инэрылъэгъоу зыпкъ итэу хэгъэгур къэтэджыщтыгъэ. Тэри адрэ кIэлэцIыкIу пстэуми 
тафэдэу, ащ тыкъыдэтэджыщтыгъэ, цIыкIу-цIыкIоу зыпкъ 
тиуцощтыгъэ. Шъуигъогупэ къыхэшъух заIоми, ари къыхэтхыгъ. Хэти зэрэшIошIэу, ыгу зэрэлъэшэу тищыIакIэ чIыпIэ 
щыхихыгъ, щигъотыгъ - кIэлэегъадж, комбайнер, былымахъу, тхакIо. Джары зэгорэм тятэ зыфэгумэкIыщтыгъэ 
зэшиплI цIыкIумэ янасып зыфэдэр.
Совет хабзэр армырыгъэмэ, сыда тэ, писательхэу 
сэри сызщыщхэми, ахэр къызхэкIыгъэ адыгэ народыми 
ящыIэкIэщтыгъэр? Адыгэ хэкум имызакъоу хэгъэгум, 
хэгъэгум имызакъоу IэкIыб къэралыбэмэ КIэрэщэ Тембот 
ащашIэ. Ар культурэ ин зыхэлъ цIыф гъэсагъ, еджэгъэшху, 
художник, Къэралыгъо премием илауреат, шъхьэкIэфэныгъэрэ лъытэныгъэрэ зыфашIырэ цIыф. КъызхэкIыгъэ 
адыгэ цIыфхэм къакIугъэ гъогур шъыпкъэныгъэ хэлъэу 
тхылъыбэхэмкIэ къегъэлъагъо. Адэ Совет хабзэр армырыгъэмэ, шапсыгъэ къоджэ цIыкIум къыдэхъухьэгъэ Жэнэ 
Къырымызэ хэкум имызакъоу ытхыгъэ усэхэр ермэлыбзэкIэ Армением исэнэшъхьэшIхэм, ибгырысхэм, казахыбзэкIэ - казах шъофрысхэм, шIомыкIчIэххэм ашIэныя! 
Адыгэмэ ныбжьи поэт, писатель шIагъохэр, орэдыIо 
цIэрыIохэр, ученэхэр, артистхэр, художникхэр, журналистхэр, кIэлэегъаджэхэр, инженерхэр, врачхэр яIэныгъэхэп.
Адыгэ культурэм къыкIугъэ гъогум, илитературэрэ 
иискусствэрэ узягупшысэкIэ, Адэмые пшъэшъищымэ 
якъэбар гум къэкIы. Ар зыхъугъэр Адыгэ автономиер 
зыщызэхащэгъэ илъэсхэр ары. Адэмые хъугъэ-шIэгъэ 
гумэкIыгъо къыдэхъухьагъ: пшъэшъищ щыкIодыгъ. Ахэр, 
пшъэшъищыр, мэшIоку гъогум тетхэу кIохэзэ, зылъэгъугъэхэри чылэм къыдэкIыгъ. ЛIы горэ алъырагъэжьэнэу 
заIом, пшъэшъищым язы горэм ышынахьыжъ къариIуагъ:
- Ауж шъуикI... Ахэр кIэлэегъаджэ хъухэмэ ашIоигъу. 
Къалэм ащ фэдэ курсхэр къыщызэIуахыгъэх, адыгэ пшъашъэхэри чIагъахьэх, ерэджэх.
Адэмые пшъэшъищым ягъогупэ шъуIуа, хэкум иныбжьыкIэ жъугъэмэ афэдэу, а чылэ цIыкIум икIалэ, ипшъэшъабэмэ гъэсэныгъэ IофымкIэ хахыгъэр. Джы непэ а адыгэ 
чылэм узеплъыкIэ, къыдэкIыгъэ гъэсагъэмэ узягупшысэкIэ, 
уагъэгушIо. Адэмые дэс цIыфхэр хэкум иколхоз дэгъумэ 
анахь дэгъужьэу "Родина" зыфиIорэм щыщых. Мы колхозым адыгэхэри, урысхэри, украинцэхэри, нэгъойхэри, 
ермэлхэри зы ны къылъфыгъэхэм фэдэу щызэдэпсэух, 
щызэдэлажьэх. Мы колхозым специалист дэгъубэхэр иIэх. 
Школым кIэлэегъаджэу чIэтхэр зэкIэ колхозникхэм акъох, 
апхъух. Джащ фэдэу врачхэри нэмыкI сэнэхьат зиIэу дэсхэри 
бэ. Мы адыгэ чылэ цIыкIум щыщ цIыф гъэсагъэхэу философ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу ЯкIэкъо Александрэ, 
педагогикэ шIэныгъэхэмкIэ кандидатхэу Даур Хьазрэт, 
Тамбый Джантыгъэ, медицинэ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу 
Гъомылэшх Тулэ, РСФСР-м изаслуженнэ кIэлэегъаджэхэу 
ХьатIэнэ Айщэт, ЛIышэ Алый, Набэкъо Нинэ, нэмыкIхэми 
хэкур арэгушхо.
Хэкум ицIыф чанмэ яIофшIакIэ осэшхо зэриIэр щысабэкIэ къэбгъэлъэгъон плъэкIыщт. КПСС-м и ЦК и Апэрэ 
секретарэу, СССР-м и Министрэхэм я Совет и Тхьаматэу 
товарищ Н. С. Хрущевым фэдз колхозэу Лениным ыцIэкIэ 

--- Page 69 ---

щытым иIофышIэхэм щытхъоу къариIолIагъэр зэкIэми 
зэлъашIэ. Ар Фэдз иIофышIэхэм язакъоу афэгъэхьыгъэп. 
Ар колхоз тхьамэтэ цIэрыIоу СССР-м и Верховнэ Совет 
идепутатэу Беданыкъо Аскэрбый, натрыфлэжь дэгъухэу 
Хьамыкъо Мусэ, Болэкъо Рае язакъоу афэгъэхьыгъэп. 
Хэкум илэжьэкIо шIагъохэу Уайкъокъо Мариет, Янэкъо 
Исхьакъ, Кущтанэкъо Джамбэч, Валентина Тырлытам, 
Анна Гончаровам, нэмыкIыбэхэми афэгъэхьыгъ. Хэкум 
ис цIыф пстэуми - адыги, урыси, нэгъои, ермэли - зэкIэми 
афэгъэхьыгъ. Адыгэ хэку цIыкIоу, ау хэгъэгум джы щызэлъашIэрэм ар фэгъэхьыгъ.
Джащ фэдэу пцIэ дахэкIэ хагъэунэфыкIэу, хабзэм 
иапшъэрэ органхэм уицIыф лIыкIохэр ахэлажьэхэу, исыдрэ 
Iоф къехьыжьагъи - орэцIыкIу, орэины фаеми - уахэтэу, 
ащи уиIахьышIу хэпшIыхьэу, щыIэкIакIэр зыгъэпсырэ лIэкъошхом ухэтыныр сыдым ымыуаса! Ащ нахь насып сыд 
щыIэна! Джарыба адыгэ цIыфым дунэежъым щызэхилъхьэгъэ пшысэмэ мы щыIакIэу джы тызхэтыр пкIыхьэм фэдэу 
дахэу зыкIахилъхьэгъагъэр. Джарыщтын, Максим Горькэм 
зэриIуагъэу, а пшысэхэм узяджэкIэ, адыгэ лъэпкъым 
ыпкъышъол зэрэузынчъэр къыозыгъашIэщтыгъэр. Зэгорэм 
адыгэ цIыфыр пшысэкIэ зыкIэхъопсыщтыгъэ щыIакIэу 
лъыIабэмэ зылъымыIэсыщтыгъэр джы хэти инэрылъэгъу.
Джахэм уягупшысэ зыхъурэм, плъэгъугъэхэр, зэхэпхыгъэхэр гум къызыбгъэкIыжьырэм, узэрэцIыфыр 
зызыхэпшIэжьырэм, ныбджэгъуби гъунэгъу дэгъуби 
зыщыуиIэм, ахэмэ яIэ фабэ пIэ къызагъэфабэрэм пфэмыщыIэу бгъэгум мыщ фэдэ псалъэр къыдэкIы: сыдэу дэгъуа 
тидунай ущыпсэуныр. Дунэе закъор арэп, зэкIэри зы ны 
къылъфыгъэм зыщыфэдэ хэгъэгушхом ущыпсэуныр, ащ 
ипчъэ зэфэшъхьафхэр - IофшIэнми, гъэпсэфынми, шъхьафитныгъэми, гъэсэныгъэми - шъуадэжь узыкIожьырэм 
шъуипчъэ хъуаоу зэрэзэIухыгъэм фэдэу къыпфызэIухыгъэнхэр ары. ТэркIэ ар ренэу джащ фэд.
1963-рэ илъэс

--- Page 70 ---

Щамбул

--- Page 71 ---

ИлъэсыкIэ уахътэм узкIэдэIукIырэм хэт ылъэмакъа 
тилIэшIэгъу къышъхьащыIукIырэр? Ар пшысэмэ ахэлъ 
щыIакIэу зихъишъэ цIыфлъэпкъым къыугупшысыгъэр нафэ 
зыщытфэхъущтыр зыгъэпсырэ хэгъэгум илъэбэкъу. Зигъупчъэ-уатэ мазэм изыдзагъэм, зилIыгъэ тыгъэм дэзгъэшэсыгъэм, зилIыкIохэр плIэ зэкIэлъыкIоу ошъогу жъогъуабэм хэзытIупщыхьагъэм ар ылъэмакъ. ЦIыф лъэпкъ 
зэфэшъхьафхэр зэдэзыпIурэ, зэдэзгъэгупшысэрэ тихэгъэгушхоу зишъхьафитныгъэ фэфэхыгъэмэ алъкIэ зибыракъ 
иIагъэм ар иджэмакъ.
Сыда тыгъуасэ IэкIыб тшIыгъэ илъэсым шIуагъэу, 
хэхъоныгъэу къытфихьыгъэр пIоу узыкIэупчIэрэм, апэ гум 
къихьэрэмэ ащыщ псалъэр - насып. Ар тиилъэсибли зы 
илъэс гъэбэжъоу тихъишъэ щыщ тшIыгъэ. Непэ тшIэрэ 
Iофым неущ зедгъэгупсэфылIэжьырэпти, тигъэхъагъэмэ 
такъыщыуцужьырэпти, ар нэшэнэ дахэ тицIыфмэ афэхъугъэти, гъэрекIуи дэгъоу Iоф тшIагъэ, тпкъышъолкIи тызэлъипсыхьагъ, тигушIуи нахь шъуашIо ышIыгъ. Тичэф макъи 
нахь къыгъэжъынчыгъ. НэIуаси, благъи, Iахьыл-лыщыщи 
бэ къытфишIыгъэр. Мамырныгъэр ичIыпIэ ригъэпытыхьагъ, 
зэокIэгъэстмэ пхъэцэкIэ ныкъостэу гын пхъэчаим рахьылIэщтыгъэр ашIуигъэкIосагъ.
МэкъумэщышIэм ианахь илъэс гъэбэжъумэ афэдэу 
тикъэрал иилъэс блэкIыгъэ гъэбэжъушхуагъ. ИкъокIыпIи, 
икъохьапIи, итемыри, икъыбли зэфэдэу зэдэкIэракIэ, ичIыкIэ Iэтыгъэмэ лэжьыгъэ дышъэр къызэдаты, икъушъхьэ 
тIуакIэхэр, ичIычIэгъхэр дышъэ пхъуантэшъ, дэIабэмэ 
зыфаер къыдахы. ИмэзтеупкIхэр нахьыри лъэкIуатэх - 
ахэмэ ауж псэолъакIэмэ чIым зыщаIэты, лъэмыдж лъагэхэр 
псыхъохэм ашъхьапырэчъых, пкъэу сатырхэр ичIы 
щызэблэкIых - нэфынэр чылэмэ къафэкIо, яфэтагын остыгъэхэр кIашъом къырахьыхыжьыхэшъ, гъучIыжъхэр зыугъоирэ еджэкIо цIыкIумэ араты. Жьыбгъэр агъэIасэ. 
ИмэшIокухэм ячъэ рагъэхъу. Итучанхэшъ, гъомлапхъэкIэ 
ушъагъэх, щыгъын дахэхэр непэрэ уахътэм декIухэу 

--- Page 72 ---

атеIэкIагъэх. Тыдэ укIуагъэми, тыдэ зыщыуплъыхьагъэми, 
цIыфым игушIуагъо орэд тэмабгъо зэрэхъурэм ишыхьат 
ущыфэхъу. ЩыIэкIэшIум гур къызэриIэтырэм ущегъэгъуазэ. IофшIэныр нахьыпэм фэдэу хьылъэжьэп. Фэдз 
къуаджэм итеплъэ къэлэ цIыкIушъо тео. Губгъом узыдэкIырэм лэжьакIохэр ипхъагъэх. Зитрактор къэзгъэуцуи, 
къехыгъэм зы пшъыгъэ-уцуагъи ынэгу кIэплъагъорэп. Ар 
зипэщэ механизированнэ звенэм натрыф гектар 300-м Iоф 
дешIэ, еулъэшъоу. Iэхъомбапэм фэдизэу къыхэкIыгъэ 
натрыф шхъуантIэм лIыр агъэгушIо,- иIофшIагъэ хьаулые 
хъугъэп. Джы мы илъэсыкIэу тызхэхьагъэм Хьамыкъо 
Мусэ извенэ натрыф гектар 600 къыгъэкIынэу имурад. 
Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, ащ фэдиз натрыф гектар 
пчъагъэр колхоз зытIущымэ къагъэкIыщтыгъэ ныIэп. Ар 
мурад дэгъу, мурад шIагъу.
Джары тицIыфмэ яIофшIакIэ. Гур зылъыIэсырэм Iэри 
лъэIэсы. ЕгъашIэм адыгэ цIыфэу пIытIыгъэ-фызыгъэу 
зищыIэныгъэ къэзыхьыгъэм IофшIэным ащ фэдэ еплъыкIэ 
фыриIагъэп. ФызэшIокIыщт закъор пшысэти, ар къыугупшысыщтыгъэ, етIанэ унэрыхьэ-унэрыкIэу, чылэдэхьэчылэдэкIэу ипшысэ къыкIухьэщтыгъэ. Пчэдыжьым къызыущыжьырэм ихатэ дэлъ лэжьыгъэ тIэкIумрэ ипщ ихьэсэ 
жъугъэрэ пкIантIэр къызэрикIыхэу Iоф адишIэщтыгъэ. 
ИгухэкI гъыбзэкIэ бгъэм къыдиIотыкIыщтыгъэ. Джы Уайкъокъо Мариет ипшъэшъэгъухэр игъусэхэу пчыхьалIыкъое 
чIыгухэр зэлъагъэкIэракIэх, ичылэ, ихэку ыцIэ чыжьэу 
агъэIу, Мариет хэгъэгум илIышъхьэ ыIапэ къеубыты, 
гущыIэгъу къыфэхъу. Адыгэ лIыжъэу Бэгъэдыр Джамболэт 
IофшIэнми тхъагъо хегъуатэ, матхэ, иуси къыфыхауты: 
"Натрыфыр - лэжьыгъэшIу, лIыжъ жъугъэмэ аукъэбзи, 
бзыум фэдэу агъэбыби, ешIушIапэхэу Iоф дашIагъ..." Мы 
усэ сатырхэр зытхыгъэ лIыжъым IофшIэным насып хигъуатэрэп пIон плъэкIына! Джарэу тиуахътэ лIыжъыгури къегъэкIэжьы. Инасыпи зырегъэIэты. ЗыцIэ игугъу шIукIэ пшIы 
зэпытымэ узэмызэщын лэжьэкIуабэхэр тичылэхэм адэсых. 
Ахэр, нэмыкI  лэжьэкIо чанхэри арых хэгъэгум ихьамбархэм 
лэжьыгъэ хэшыпыкIыгъэ пуд миллиони 7-м ехъу рязгъэтэкъуагъэхэр, адыгэ цIыфым идахэ хэгъэгум щызэлъязгъэшIагъэр! Тибылымахъохэми тичэтахъохэми яIофшIагъэ 
ины, дахэ.
Илъэсыжъэу къызэтынэкIыгъэм ихъугъэ-шIагъэхэм 
уазыхаплъэкIэ тицIыфмэ ялIыхъужъыгъэ, ягъэхъагъэ 
зыфэдэр хэолъагъо. Типартие ия ХХII-рэ съезд щырихъухьэгъэ Программэшхор зэшIохыгъэнымкIэ зэмыблэжьхэу лэжьакIомэ Iоф зэрашIэрэр тыдэрэ чIыпIи къыщэнафэ - 
тичылэхэр нахь дахэ зэрэхъущтым, тигубгъохэр зэрэдгъэбэгъощтым, хэгъэгур нахь фэшIыгъэ зэрэтшIыщтым 
хэтрэ цIыфи ыгу къыдеIэу а илъэсым зигъэчаныгъ. Ау 
тигухэлъ тыпэблагъэ, текIуалIэ зыщыхъурэ лъэхъаным 
капитализмэм ихэгъэгухэм залIэжьы. Зы миллиардым 
къехъурэ цIыфхэу социализмэм икъэралхэм ащыпсэухэрэм 
яIофшIагъэ анэ къыкIэо, пэрыохъу зэрафэхъущтым 
иамалхэр зэрахьэх. Зэо кIэгъэстхэм ашъхьэ къаIэты. ИкIыгъэ илъэсым ибжыхьэ Карибскэ хым къыщыхъугъэр дунаим 
щыгъупшэжьыгъэгоп, щыгъупшэжьыщтэп. Социализмэр 
зыгъэпсырэ Кубэ рашIылIэгъэ банэмкIэ империалистхэм 
зыкъагъэлъэгъуагъ. Мыщ дэжьми тихэгъэгу заом еплъыкIэу фыриIэр зыфэдэр джыри зэ нафэ къэхъугъ. Тихэ гъэгу 
зэрихьэгъэ Iофыгъомэ яшIуагъэкIэ зэо мэхъаджэр къырагъэжьагъэп. Тикъэралыгъо зэшIуихыгъэ Iофыгъо иныр 
джы къызнэсыгъэми зэрэдунаеу агъэшIагъо. Ар мамырныгъэ Iофыр гъэпытэгъэнымкIэ тихэгъэгу итекIоныгъэшхомэ 
ащыщ.
ИлъэсыкIэу тызхэхьагъэм иапэрэ мафэ щегъэжьагъэу 
бгъу пстэумкIи къызэдиубытэу игъэкIотыгъэу тихэгъэгу 
IофшIэным пыхьагъ. Теубытагъэ иIэу мэлъэбакъо, икIо 
макъэ иджэрпэджэжь илъэсыкIэ къихьэгъум зэхехы. 
Мафэрэ лыдэу, чэщырэ шIэтэу, зыкIи мыущэкужьэу - 
гушIор ынэгоу дунэе жъуагъоу тижъогъо дышъэ хэгъэгум 
ышъхьагъ. Шъхьэр къэзыIэтэу, бгъэр къэзытIатэрэр IэкIыб 
къэралхэм ар афэнэфы, шъхьафит псэукIэр арегъэлъэгъу. 
Зытх уфагъэм ыIэ фещэи, къуанчэу зекIуагъэм егыи. 
КъызэкIэмыкIоу ыпэ регъэхъу. Идунэежъы щамбулыр 
редзышъ, идунэякIэ егъэкIэракIэ.
1963-рэ илъэс

--- Page 73 ---

Заом иапэрэ мафэхэр

--- Page 74 ---

Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьымэ, советскэ писатель 
цIэрыIоу Константин Симоновым "Псаухэмрэ лIагъэхэмрэ" 
зыфиIорэ романыр къыдигъэкIыгъ. А тхылъыр тхы лъеджэмэ лъэшэу агу зэрэрихьыгъэр къэзыушыхьатырэр 
пчъагъэрэ тхылъ тедзэпIэ зэфэшъхьафмэ къызэрэдагъэкIыжьыгъэр ары. Джы а тхылъым техыгъэу кинорежиссерэу А. Столперым сценарие ытхи, кинофильмэр 
ыгъэуцугъ.
Отечественнэ зэошхом иапэрэ мафэхэр арых кинофильмэр къызытегущыIэрэр. Фашист техакIохэу тихэгъэгу 
зао къезышIылIагъэмэ апэ дэдэу апэуцужьыгъэ зэолIхэр 
арых серитIу хъурэ художественнэ фильмэр зэхьылIагъэр. 
Заом фэмыхьазыр, ащ темыгъэпсыхьэгъэ зэолIхэм анэгу 
къинэу кIэкIыгъэр, лIыхъужъныгъэу зэрахьагъэр, заом 
иапэрэ мафэхэр, мазэхэр зыфэдагъэхэр къагъэлъагъо. 
Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу тидзэ къызэкIэкIон фаеу 
зыкIэхъугъэм, ар къызхэкIыгъэм, ащкIэ зиягъэ къэкIуагъэхэм художественнэ фильмэр зыгъэуцугъэмэ уарагъэгупшысэ, шъыпкъэныгъэшхо хэлъэу къагъэлъагъо.
Тидзэ заом зэрэфэмыхьазырыгъэр кинофильмэм 
иапэрэ кадрэхэм къаушыхьаты. Ар зыщыплъэгъурэр, 
чIылъэр имыкъоу, ошъогури ары. Нэмыцмэ ясамолет 
псынкIэхэм тэ тисамолет онтэгъухэр афырикъухэрэп. 
Зэрэфаеу жьым зыщагъэзэн алъэкIырэп. ЦIыфхэр зэощтых, пыим ебэныщтых шъхьакIэ, зэрэзэон Iашэ аIэкIэлъэп. 
Зыми тидзэхэр зэрэфэмыхьазырхэр икъызэкIэкIуакIэкIэ 
къэошIэ. Хэта ар зилажьэр, сыда ащ фэдэу ар зыкIэхъурэр? 
Ащ джэуап фильмэм икадрэ зэфэшъхьафмэ къараты, 
ахэмэ афэдэ мыхъуныгъэхэр къызыхэкIыхэрэр шъыпкъэныгъэшхо хэлъэу нэрылъэгъу къыпфашIы.
Къыраутэхыгъэ советскэ летчик горэ уIагъэу мэзым 
хэлъ. А летчикым фильмэм зы гущыIэ закъуи къыщиIорэп, 
ау зэолIым ыгу ихъыкIырэр зэкIэ игупшысэ-гумэкI, итхьамыкIагъо, ищылъыкIэ, икъэплъакIэ къытегъашIэ, къытеIуа тэ. Хэта а летчик кIэлакIэр? Дикторым къызэриIуатэрэмкIэ, 

--- Page 75 ---

Козыревыр летчик пхъэшагъ. Ащ Испанием, Халгин-Голл 
самолет пчъагъэ къыщыриутэхыгъ. БэмышIэу Сталиным 
ишIэ хэлъэу старшэ лейтенантщтыгъэр генерал-лейтенантэу 
ашIы. Мы образымкIэ Сталиным икульт личность зыфэдагъэр фильмэр зыгъэуцугъэмэ къыдгурагъаIо. Старшэ 
лейтенант кIалэм фызэшIомыхыщт Iофхэр ыпшъэ ралъхьэ, 
игъэсэныгъэкIи иеджагъэкIи заом зэрэфэмыхьазырыр 
генерал-лейтенантэу КозыревымкIэ къагъэлъагъо. Мыщ 
нэмыкIэуи къэIогъэн фаер заом ыпэкIэ личностым икульт 
иягъэкIэ военачальник пчъагъэхэр хьапсым зэрэчIагъэтIысхьагъэхэр арых. Ахэмэ ащыщ комбригэу Серпилиныри. 
Личностым икульт мыхъунэу зэрихьагъэр зыфэдэр Краснэ 
Армием икомандиритIукIэ пшIошъ мэхъу. Козыревым 
темыфапхъэу генерал-лейтенант зыщашIырэ уахътэм 
комиссар шIагъоу Серпилиныр (артистыр - А. Папанов) 
агъэтIысы. Джы Серпилиныр хьапсым къычIагъэкIыжьыгъ, 
лIыхъужъыгъэшхо зэрихьэзэ, нэмыц техакIомэ язао. Ар 
зэрэцIыф зафэр къызэрэпшIэщтыр изэуакI: "...Танкхэр, 
танкхэр оIо зэпыты... Тэ ахэр зэхэтэкъутэх ыкIи зэхэткъутэщтых".- Серпилиныр зипэщэ полкыр къызэкIакIорэп, 
ащ икомиссар мырэущтэу реIо: "...Сэ зыми сыщыщынэрэп, 
ау сыздэхъугъэр амышIэу сыкIодын сыфитэп..."
Хэгъэгур лъэныкъо пстэухэмкIи заом икъукIэ фэмыхьазырыми, ащ изэолIмэ уицыхьэ зэратебгъэлъыщтым фэгъэхьыгъэу кинофильмэм чIыпIабэмэ уащыIокIэ. Серпилиным идзэ окружением къекIыжьы. ТхьамыкIагъом 
хафэхи, мэзым хэхьажьыгъэ дзакIохэр гъусэ къыфэхъух. 
Дзэр мэз лъагъохэмкIэ, орыжъ шъугъэ гъогужъхэмкIэ 
окружением къырещыжьы. Джы чIыпIэ къиным цIыф 
зэфэшъхьафхэр щызэIокIэх. "ЦIыфыр зыфэдэр пшIэным 
пае гъогу удытехьан, къин дэпщэчын фае" цIыфмэ аIо. 
Серпилиныр зипэщэ цIыфхэм ушэтыпIэ къинхэр къафыкъокIыгъэх. ДжахэмкIэ ахэр заом зэреплъыхэрэр, ащ 
фыщытыкIэу фыряIэр, лIыгъэу ахэлъыр зыфэдэр къэтэшIэ. 
Артиллерист нэбгырэ заулэмэ ятоп закъо километрэ 
шъиплI фэдизкIэ къащэ. Пшъыгъэх, гъаблэм егъалIэх, ау 
агу кIодырэп. "Топыр мыщ къынэжъугъэсыфэ пыймэ 
шъуащыщынагъэба?" - Серпилиныр зяупчIыкIэ, къыраIожьы: "...Тыщынэныр тыуджэгъугъэ, джы тэ къытщэрэщынэх!.." Мы гущыIэ лъэшмэ тизэолIмэ язэрэщыт, ахэмэ 
уатекIон зэрэмылъэкIыщтыр къаушыхьаты. Полкым ибыракъ плъыжь ехьылIэгъэ кадрэр! Ар гум хэтIысхьэ, рэхьатэу 
уеплъын плъэкIырэп. Быракъыр къэзыухъумэгъэ зэолI 
кIалэр зэрэгъырэм шъыпкъэныгъэшхо хэлъ. КъызэкIакIохэ 
нахь мышIэми, танкист пхъашэу Ивановыр итанккIэ Берлин 
дэхьащтэу зиIокIэ, пшIошъы егъэхъу.
Серпилиным пыщытэу мы фильмэм джыри зы образ 
хэт. Ар полковникэу Барановым иобраз ары. Личностым 
икульт илъэхъанэ военнэ командир зырызхэр зыфэдагъэхэр мыщкIэ къагъэлъагъо. Серпилинымрэ Барановымрэ 
зы военнэ академие щызэдеджагъэх. Серпилиныр загъэтIысым пыубыхьагъэмэ ари ащыщыгъ. Джы тIури заом 
щызэIукIагъэх, чIыпIэ къин зэдифагъэх. Серпилиным иполк 
окружением къырещыжьы. Барановым ышъхьэ хехьажьы. 
Серпилиным полкым пэщэныгъэ дызэрехьэ. Барановым 
идокументхэр къычIинагъэх. Серпилиным дивизиер ыIэ 
къыралъхьэ. Барановым ишофер иджэнэжъ щыгъэу зегъэбылъыжьы. ДжахэмкIэ а нэбгыритIумэ яцIыфыгъэ, 
анапэ, ядунэееплъыкIэ зыфэдэр зэхэтэшIыкIы.
Заом илъэхъан особэ отдел зыфаIоу щыIагъэмэ кинофильмэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щаубыты. Особэ отделым 
иIофшIакIэ дэгъоу къызыщылъагъорэр Серпилиным иполк 
окружением къызекIыжьым цыхьэ фимышIэу, Iашэу ыIыгъыр зэрэIахыгъагъэр, нэмыц танкхэр Iэшэнчъэ зэолIмэ 
къапэгъокIыхи зэрэзэхаукIагъэхэр, военнэ корреспондентэу Синцовым (артистыр К. Лавров) ипартбилет зышIокIодым къиныбэу рагъэлъэгъугъэр, ахэмэ анэмыкIхэри ары.
"Псаухэмрэ лIагъэхэмрэкIэ" заом цIыфыбэ зэхиутыгъэ 
нахь мышIэми, кинофильмэм узеплъыкIэ, псаухэри лIагъэхэри зыфэдэхэр зэхэугуфыкIыгъэу унэгу къыкIэуцох, 
хэти ицIыфыгъэ къэошIэ. Зихэгъэгу къэзыухъумэжьызэ, 
лIыгъэшхо зезыхьэзэ, фэхыгъэ зэолIхэр IэкIыб пфэшIыхэрэп, 
пщыгъупшэхэрэп. Ау полковникыщтыгъэу Барановым, 
журналист цIыф дэеу Люсиным, офицер кIэлакIэу Синцовыр особэ отделым языгъэщэнэу пылъыгъэ Крутиковым 
афэдэхэм нэмыплъ ямыхын плъэкIырэп. Ахэмэ ащыщхэр 
псаухэми, лIагъэхэкIэ олъытэх.

--- Page 76 ---

Москва дэжь пыир щызэхэзыкъутэрэ зэолIмэ Серпилиныри, Синцовыри, ахэмэ анэмыкI лIыхъужъхэу зиобраз 
шIагъохэр мы фильмэм къыщатыгъэхэри ахэтхэу тэлъэгъух. 
Нэмыц техакIохэр зэкIэкIох, тидзи ыпэ регъэхъу. ТекIоныгъэу тихэгъэгу къыдихыщтым ар ылъапс, икъежьапI.
Тхылъ зэфэшъхьафыби художественнэ фильмэ 
зэмылIэужыгъуаби Отечественнэ зэошхом ехьылIагъэу 
атхыгъ ыкIи къыдагъэкIыгъ. "Псаухэмрэ лIагъэхэмрэ" 
зыфиIорэ кинофильмэу киностудиеу "Мосфильмэм" 
къыдигъэкIыгъэр ахэмэ зыкIэ ащыщ. Ау мыр заом ехьылIэгъэ художественнэ фильмэу тиIэмэ анахь дэгъоу плъытэ 
хъущт. Ащ заом иапэрэ мафэхэр шъыпкъэныгъэ хэлъэу 
къегъэлъагъох. Заом иапэрэ мафэхэм охътэ къинэу тихэгъэгу пэкIэкIыгъэмэ, ахэр зыпкъ къикIыгъэмэ нэмыкIынэкIэ 
тарегъэплъы. Джы нэс тымышIэгъэ Iаджми тафигъэнэIосагъ. Шъыпкъэри пцIыри тигъэлъэгъугъэ. Заор ныбжьи 
къэмыхъужьынэу, зы нэбгырэ ыпкъ къикIыкIэ мыхъо-мышIагъэу щыIагъэхэри зэкIэ дэкIодыжьынхэу, псаухэмрэ 
фэхыгъэхэмрэ ацIэкIэ ащ нэлат рыуегъэхы.
1964-рэ илъэс

--- Page 77 ---


ТимэфэкI тыдэкIэракIэ

--- Page 78 ---

Хэта, зэ шъудаIолъ, чIылъэм зылъэмакъэ къытеIукIырэр? Тихэгъэгушхоу цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зы ны 
къылъфыгъэм фэдэхэу зыщызэдэпсэухэрэм итыгъэкъокIыпIи, икъохьапIи, итемыри, икъыбли зэфэдэу зэдиIыгъэу 
май мэфэкIэу ащыкIэракIэрэм ылъэмакъэхэр къыхэIукIых. 
Орэд чэф макъэкIэ, цIыф нэгушIокIэ мы мафэр тицIыфмэ 
къахахьэ, къэгъэгъэ зэмылIэужыгъохэмкIэ, уц тхьэпэ 
шхъуантIэхэмкIэ чIыгум ынапэ егъэкIэракIэ. ТикIэлэ ищыгъэхэмрэ пшъэшъэ дахэхэмрэ яIофшIагъэ губгъохэм 
арыуегъэлъагъо, былымэхъо фермэхэм атырыуегъэлъагъо. Бгъу пстэури зэдиIыгъэу май мэфэкIым икIэрэкIагъэ 
хэгъэгум непэ шъхьащыт. Ащ ымакъэ тамэ къыгокIэшъ 

--- Page 79 ---

зеIэты, зинэфыпс чIылъэм къытезыкIутэрэ тыгъэр егъэгушIо пIонэу дышъэ нэбзыйкIэ егъатэ.
МэфэкI мафэхэр къызщысхэрэ уахътэхэм яIофшIагъэхэр, ягъэхъагъэхэр, ятекIоныгъакIэхэр зэфахьысыжьынхэр тицIыфхэм шэн дэгъу афэхъугъ. Адэ сыда мы илъэс 
мафэу непэ тызхэтым хэхъоныгъэу, нэхъоигъэу къытфихьыгъэр пIоу узыкIэупчIэрэм, апэрэу гум щызэтеIэкIагъэу къилъадэрэмэ ащыщ псалъэр - насып. Мы гущыIэм 
къикIырэр кIэкIэу къипIотыкIынэу узыфежьэрэм, бэмэ 
уарегъэгупшысэ. Мы илъэсыр тиилъэсибл шIагъо ияхэнэрэ 
илъэс. Имэзэ заулэ тэрыкIэ адрэ илъэсхэм ямэзэ блэкIыгъэхэм афэдэу насып къэкIопIагъ. Тибаиныгъэрэ тифэшIыныгъэрэ якъэкIопIагъ. ЦIыфхэмкIэ ахэр гушIогъуагъэх. 
Тиилъэсибл иохътэ гъэбэжъумэ ахэри ащыщ шъыпкъэ 
тшIыгъэх, тихъишъэ игъэхъагъэхэм дышъэ хьарыфкIэ 
ахэттхагъэх. Непэ тшIэрэ Iофым неущ зедгъэгупсэфылIэжьырэпти, ар нэшэнэ дахэ тфэхъугъэти, тыгу къыддеIэу дэгъоу Iоф тшIагъэ. ГушIокIэ тыгуи зэу къыIэтыгъ, 
тпкъышъолыкIи тызэлъипсыхьагъ, тимэфэкIи тигушIуи нахь 
шъуашIо ышIыгъ. Тичэф макъи тиорэди нахь къыгъэжъынчыгъ. НэIуаси, благъи, Iахьыл-лыщыщи нахьыбэ 
къытфишIыгъ.
МэкъумэщышIэмэ яилъэс гъэбэжъу лъэпсэ пытэ 
зыщыфэхъурэр джырэ фэдэ гъэтхэ лъэхъаныр ары. Джар 
зэхашIыкIызэ, тихэку илэжьакIохэм Iофышхохэр ашIагъэх, 
джыри зэпымыоу ашIэ. Тыдэ укIуагъэми, тыдэ зыщыуплъыхьагъэми лэжьакIомэ яIофшIагъэ гушIуагъоу къыхэкIырэр орэд тэмабгъо, насып мыгощ зэрэхъурэм шыхьат 
ущыфэхъу. ЩыIэкIэшIум гур къызэриIэтырэм ущегъэгъуазэ.
Мэфэ заулэкIэ узэкIэIэбэжьымэ, тэ - литературэмрэ 
искусствэмрэ яIофышIэхэр - адыгэ чылэу Фэдз тыщыIагъ. 
Пчыхьэзэхэхьэшхоу щыIагъэм тыхэлэжьагъ. Илъэсым 
иадрэ уахътэмэ афэмыдэу джыдэдэм къуаджэм итеплъэ 
дэхэ дэд. ЛэжьакIоу дэсхэм яIуплъи ащ нахьи нахь дэхэжь. 
Мэфэ реным Фэдз щытлъэгъугъэр тэ тщыгъупшэщтэп. 
Ягубгъо хэми тарыхьагъ, япщыпIэхэми таIухьагъ, ятхышъхьи тыдэкIоягъ. ЯпсынэкIэчъ шIагъуи псы тыщешъуагъ - 
тыдэ тыкIуагъэми, тыдэ тыщетIысэхыгъэми тынэгу кIэмыкIыщтыгъэхэр, ренэу къыкIэтаджэщтыгъэхэр Фэдз 
илэжьэкIо чанхэр арых. Гектар мин пчъагъэ хъурэ колхоз 
губгъор унэ зэIыхыгъэм фэд. ЦIыфым ымыгъэдэхагъэ 
чIыгу тэ тыIукIагъэп. Натрыфлэжь чанхэу Хьамыкъо Муси, 
Тхьабысымэ Исмахьили, Болэкъо Райи, колхоз тхьаматэу 
Беданэкъо Аскэрбыйи, нэмыкIыбэхэми анэгумэ чэфыр 
къакIехы - IофшIэным насып зэрэхагъуатэрэм ар ишыхьатышIу. Пшъэрылъэу зыфашIыжьыгъэр зэрагъэцэкIэщтым 
чылэр зэкIэ - яини яцIыкIуи - фэбанэ. Джары тицIыфмэ 
джы яIофшIакIэр, непэ ашIагъэм неущ къыщыуцухэрэп. 
Уайкъокъо Мариети, Веревкин Василий, Iэшъынэ Якъуби 
колхоз губгъохэр зэлъагъэкIэракIэх, ячылэ, яхэку ыцIэ 
чыжьэу агъэIу. ЯIофшIагъэ ежьхэри егъэдахэх. Мыхэмэ 
афэдэу зыцIэ дахэкIэ ягугъу пшIы зэпытымэ, узэмызэщын 
лэжьэкIуабэхэр тичылэхэм адэсых. Джахэр, ахэмэ анэмыкI 
лэжьэкIо мин пчъагъэхэр арых хэгъэгум ихьамбархэм 
гъэрекIо лэжьыгъэ хэшыпыкIыгъэ пуд миллион 12-м ехъу 
рязгъэтэкъуагъэхэр, адыгэ цIыфым идахэ, иIофшIагъэ, 
игъэхъагъэ хэгъэгум щызэлъязгъэшIагъэхэр. Джыри нахь 
лэжьыгъабэ хэгъэгум зэрэращэщтым ахэр яшъыпкъэу 
фэлажьэх, текIоныгъакIэхэр къызэрэдахыщтхэм иамалхэр 
зэрахьэх.
Мыщ фэдэ мэфэкI мафэхэм тихэгъэгу зэкъошныгъэ 
дахэу цIыфмэ азыфагу дэлъыр нахь къыщэлъагъо. Демонстрацием хэтхэм ар къахэщы - зэкъошныгъэр шъошэ 
зэфэшъхьафхэмкIэ щагъэкIэракIэ, иорэд дахэ къыщаIо. 
Тирабочэ класси, тимэкъумэщышIи, тиинтеллигенции аIэ 
зэкIэдзагъэ, анаIэ зэтет. Зы лъэбэкъу зэдадзы, ахэмэ 
алъэмакъ чIылъэм къытеIукIэу, лIэшIэгъум къыхэIукIэу 
зэхэшъухырэр. Ахэр ары щыIэкIэшIум тезыщалIэхэрэр, 
ахэр арых зиорэд гушIуагъо непэ дунаир зыгъаджэрэр. 
Зэмыблэжьхэу лэжьакIомэ Iоф зэрашIэрэр тыдэрэ чIыпIи 
къыщэнафэ - тичылэхэр нахь дахэ зэрэхъущтхэм, тигубгъо хьасэхэр нахь зэрэдгъэбэгъощтхэм, хэгъэгур нахь 
фэшIыгъэ зэрэтшIыщтым тэ тишъыпкъэу тыфэгумэкIы.
Урамхэм якIэрэкIагъэ, чылэмэ ятеплъэ, цIыфмэ янэгушIуагъо тапэкIэ тызэрэлъыкIуатэрэм, тикIо зэредгъэхъурэм гъэхъэгъэшIухэр зэрэтшIырэмэ яшыхьат. Хэкум ицIыф 
чанмэ яIофшIакIэ осэшхо зэриIэр, ар зэрэмыкIодырэр 

--- Page 80 ---

щысабэхэмкIэ къэбгъэлъэгъон плъэкIыщт. Гъэзетхэм, 
журналхэм тилэжьакIомэ яхьылIагъэу къарыхьэрэмэ ар 
дэгъоу къаушыхьаты. Ау ар анахь дэгъу дэдэу къэзыушыхьатырэр тилэжьэкIо шIагъомэ яIофшIагъэхэр къэралыгъо Iоф зэрэхъурэр ары. Тэ зэкIэми зэдэтэшIэ КПСС-м 
и ЦК и Апэрэ секретарэу, СССР-м и Министрэхэм я Совет 
и Тхьаматэу Н.С. Хрущевым фэдз колхозэу Лениным 
ыцIэкIэ щытым илэжьакIохэм дахэкIэ ацIэ къызэрэриIуагъэр. Ар колхозым изакъоп зыфэгъэхьыгъэр, ар зэкIэ 
хэкум илэжьакIохэм афэгъэхьыгъ. Джащ фэдэу пцIэ дахэкIэ 
хэгъэгум щыраIоныр насыпыгъэшху. Адрэ гъатхэмэ афэдэу 
мы илъэсым игъатхи текIоныгъакIэмэ тафещэ. Бгъу пстэумкIи игъэкIотыгъэу зэмыблэжьэу хэгъэгум Iоф ешIэ, теубытэгъэшхо хэлъэу гъэхъэгъакIэмэ апэгъокIы. Мамырныгъэр гъэпытэгъэнымкIэ, илэжьакIохэр рэхьатэу псэунхэу, 
яхъяр-гушIуагъуи тапэкIи хэхъоным пае, IофыгъуакIэхэр 
хэгъэгум зэрехьэх. Ахэмэ атом Iашэхэр зыхашIыкIырэ 
пкъыгъохэр нахь макIэ шIыгъэнымкIэ тихэгъэгу щызэрахьэрэ 
Iофыгъохэр зыкIэ ащыщ. Ащ тэ заом тызэрэфэмыер, 
щыIэкIакIэр дгъэпсымэ зэрэтшIоигъор джыри зэу къеушыхьаты. ТапэкIи гугъэ дахэхэр къытеты, IофыгъуакIэхэм 
такъыфеIэты.
Хэгъэгум илэжьакIохэм афэдэу хэкум илэжьакIохэми 
яIофхэр дэгъух, ягухэлъхэри дахэх. Непэрэ мэфэкIым а 
гухэлъ дахэхэм IофшIэгъэшIухэр адэкIэракIэх. Иорэд чэфмэ 
адэжъынчы. Чылэм ынапэ дэкъэгъагъэх. Май мэфэкIэу 
къихьагъэм сэлам дахэ етхызэ, тиIофшIагъэ пэтэгъохы, 
гъэхъэгъакIэхэр джыри зэрэтшIыщтым игухэлъышIухэр 
къытхелъхьэ.
1964-рэ илъэс

--- Page 81 ---


Игупшысэ лъагэ, ижабзэ дахэ

--- Page 82 ---

Апэ дэдэ КIышъэкъо Алим нэIуасэ сызыфэхъугъагъэр 
зэоуж апэрэ илъэсхэр арых. А лъэхъаным къалэу Черкесскэ дэт педагогическэ училищым сыщеджэщтыгъэ. Дунаир 
мамыр. Хэти еджэ, зегъасэ, шIэныгъэ къызIэкIигъахьэ 
шIоигъу. Училищым адыгэ, урыс, абэдзэ, нэгъой, нэмыкI 
чылэхэм къарыкIыгъэ пшъэшъаби кIэлаби чIэсых. Еджэгъу 
ужым, пчыхьашъхьэрэ общежитием тыкъызщызэрэугъоижьыкIэ, тхылъ гъэшIэгъонхэу тызэджагъэхэр зэфэтэIуатэх, тызэнэкъокъу, тызэфэгубжы, тызэрэгъэщхы. 
Джаущтэу теджэзэ зы тхьаумафэ горэм къуаджэу ПсэукIэ 
Дахэ щыщ синыбджэгъу кIалэр унэм къелъэдэжьышъ, 
тхылъыр къытегъэлъэгъу, къеджэн регъажьэ:
Хыр си шакъалъэу
Къалэм хуэфащэ сиIатэм,
Ди текIуэныгъэ и усэр
ДыщэпскIэ уафэм истхэнт.
СатыриплIым къызытфеджэ нэуж къытфегъазэшъ, 
къытеIо: "Джары шъутхэ шъушIоигъомэ шъузэрэтхэн 
фаер". Тхылъым ыцIэр "ШIум и гъуэгу", зытхыгъэр КIышъэкъо Алим.
Джащ къыщегъэжьагъэу КIышъэкъо Алим иусэмэ 
нэIуасэ сафэхъу, ахэм сшIогъэшIэгъонэу сяджэ, нэшIукIэ 
щыIакIэм сырагъэплъы. Джащ щыкIэдзагъэу КIышъэкъо 
Алим итхылъ зэфэшъхьафхэр анахь шIу слъэгъурэ писательхэм атхыгъэхэм афэдэу, ахэмэ апэслъытэу тадэжь 
илъых. Джащ щыублагъэу адыгэ-къэбэртэе поэтым игъэхъагъэмэ сагъэгушIо, илъэс къэс хэхъоныгъэхэр ышIызэ 
ыпэкIэ зэрэлъыкIуатэрэм, иIэпэIэсэныгъэ зэрэхигъахъорэм, 
идунэееплъыкIэ зызэриушъомбгъурэм сылъэплъэ, иIофшIакIэ сыкIырэплъы.
Адыгэ-къэбэртэе усэкIошхоу КIышъэкъо Алим Шэджэм районым щыщ къуаджэу Шъхьалыхъо июлым и 22-м 
1914-рэ илъэсым мэкъумэщышIэ унагъом къихъухьагъ. 
Бэхъсан къыщызэIуахыгъэ мэкъумэщ школым щеджагъ, 
ащ ыуж къалэу Орджоникидзе педагогическэ институтыр 
къыщиухыгъ. Зэоуж илъэсхэм КПСС-м и ЦК Общественнэ 
наукэхэмкIэ и Академие щеджагъ, историческэ наукэхэмкIэ кандидат. Общественнэ-политическэ Iофыгъуабэ 
Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм щызэрихьагъ. Бзэм, 
65
3 Заказ 041

--- Page 83 ---

литературэм, тарихъым апылъ Къэбэртэе-Бэлъкъар научнэ 
институтым идиректорыщтыгъ, просвещениемкIэ министрэу Iоф ышIагъ, партием и Къэбэртэе-Бэлъкъар хэку 
комитет исекретарыгъ, Къэбэртэе-Бэлъкъар автономнэ 
республикэм иминистрэхэм я Совет итхьаматэ игодзагъ. 
Джыдэдэм Къэбэртэе-Бэлъкъарым иписательхэм я Союз 
иправление итхьамат, РСФСР-м иписательхэм я Союз 
исекретарэу Iоф ешIэ.
КIышъэкъо Алим тхэн зыригъэжьагъэр бэшIагъэ. 
Бэхъсан дэт мэкъумэщ школым чIэсзэ апэрэ усэхэр ытхыгъагъэх. 1931-рэ илъэсым къыдэкIыгъэ тхылъым иусэмэ 
ащыщхэр къыдэхьагъэх. Ащ ыуж литературнэ-художественнэ альманахэу къыдэкIыгъэми иусэ заулэ къыхиутыгъ.
Джащ щегъэжьагъэу КIышъэкъо Алим пстэуми зэлъашIэ. Поэтыр тхылъеджэмэ анахьэу шIу языгъэлъэгъугъэр "Насып" зыфиIорэ усэр ары. Ар зэхьылIэгъагъэр 
бзылъфыгъэр пшъэшъэжъыезэ дунэежъым хьазабым 
зэрэхигъэтыгъэр, къинэу ригъэлъэгъугъэр, хэбзакIэм 
адыгэ бзылъфыгъэм фитыныгъэу къыфихьыгъэр, ынэ 
къызэригъэплъэжьыгъэр, зэрэригъэджагъэр, зэрипIугъэр, 
ыбгъэ дизэу хъуаоу жьы къызэрэригъэщэжьыгъэр IупкIэу 
поэтым а зы усэ цIыкIум къыщыриIотыкIыгъ.
Социализмэм игъэпсын, щыIэкIэ насыпышIоу совет 
хабзэм адыгэ чылэмэ къафихьырэр зыфэдэм, ар ежь-ежьырэу Iэрылъхьэ къызэрэмыхъурэм, ар бгъэпсыным пае 
умышъхьахэу Iоф зэрэпшIэщтым, уинасып узэрэфэбэнэщтым, къыопыирэмэ узэрябэныжьыщтым, цIыфыкIэм шэн 
дахэу къыхафэхэрэм, коммунистическэ нэшанэхэу 
тищыIакIэ мафэ къэс къыхахьэхэрэм, пэмыкIыбэмэ а 
лъэхъаным КIышъэкъо Алим иусэхэр яхьылIэгъагъэх. Ахэр 
ытхырэ пстэуми зэряфэшъуашэу бгъу пстэумкIи игъэкIотыгъэу къызэрахигъэщыщтхэм ынаIэ тыригъэтыщтыгъ, 
IупкIэу къызэригъэлъэгъощтым фэгумэкIыщтыгъ.
Поэтым иусэхэр зыдэт апэрэ тхылъыр къызэрэдигъэкIыщтым ишъыпкъэу зыфегъэхьазыры. Ар Iоф цIыкIушъокIоу зэрэщымытыр зэхешIыкIышъ, тхылъым дигъэхьащт 
усэхэм ахэплъэжьы. Ахэр зэхедзых, шъхьаф-шъхьафэу 
зэтыреутых, икIэрыкIэу кIешIыкIыжьых. Апэрэ тхылъыри 
къыдэкIы, ау къыздэкIыгъэр мэфэ заулэ нахь мыхъоу 

--- Page 84 ---

Отечественнэ зэошхор къежьэ. Ардэдэми КIышъэкъо 
Алим заом макIо, майорыцIэр иIэу заор заухыкIэ ядэжь 
къегъэзэжьы.
Отечественнэ зэошхом КIышъэкъо Алим адрэ цIыф 
пстэуми афэдэу къиныбэ щелъэгъу, ау икъэлэмыпэ нахь 
къыщэчаны, иусэхэр нахь псыхьагъэ къыщэхъу. Анахь 
чIыпIэ къин ифагъэми, поэтыр къызэкIэкIуагъэп. Ишхончи 
икъэлэми зэдиIыгъыгъэх. Зэфэдэу Iоф аригъэшIагъ. ТекIоныгъэшхор къызыдах ужым ядэжь къызегъэзэжьым 1946-рэ 
илъэсым "ШIум и гъуэгу" зыфиIорэ тхылъ шIагъор къыдегъэкIы. Апэрэ тхылъэу "Бгы лъапэхэм деж" зыцIэу 
къыдэкIыгъагъэм мы тхылъыр зебгъапшэкIэ, поэтым 
иIэпэIэсэныгъэ, идунэееплъыкIэ, игупшысакIэ хэпшIыкIыпэу 
зэрахэхъуагъэр нафэ къыпфэхъу. Тхылъым къыдэхьэгъэ 
усэхэм янахьыбэр зэхьылIагъэр заор ары. Исатырхэр нахь 
кIэкIэу, нахьышIухэу зэхэгъэуцуагъэх, ямэхьанэкIэ гупшысабэмэ анэсы. Бэ зэрилъэгъугъэм, бэ ынэ зэрэкIэкIыгъэм 
фэшI иусэхэр нахь Iуш хъугъэх, ижабзи зыпкъ иуцуагъ.
Мамыр щыIакIэм ишъыпкъэу поэтыр хэлажьэ. Общественнэ-политическэ Iофыгъошхохэу республикэм щызэрихьэхэрэм яшIуагъэкIэ, щыIакIэм нахь куоу хэплъэ, усэ 
зэфэшъхьафхэр етхых. "ШIалэгъуи шIыналъэ", "Партыр 
ди пашэу" зыфиIорэ тхылъхэр КIышъэкъо Алим къыдегъэкIых. Джы поэтым иусэхэр анахьэу зыфэгъэхьыгъэхэр 
текIоныгъэшхохэр къыдэзыхыгъэ лэжьакIохэу заом иныкъо-тыкъохэр зыгъэцэкIэжьыхэрэр, колхоз губгъом 
лэжьыгъэ бэгъуагъэ къыщызыгъэкIыхэрэр, адыгэ чылэм 
Ильич иостыгъэ нэф къыщызыгъаблэхэрэр, былымахъохэр, 
нэмыкIхэр арых. Ахэмэ ятекIоныгъэ, ягъэхъагъэ ищытхъу, 
ыгу лъэшэу къыдеIэу, поэтым къыреIотыкIы. IофшIэным 
насыпыр къызэрэхэкIырэр шъыпкъэныгъэ хэлъэу, игъэкIотыгъэу иусэхэм къащеIо.
Джащ фэдэу кIуатэ къэси ихудожественнэ IэпэIэсэныгъэ хигъахъозэ, КIышъэкъо Алим адыгабзэкIи урысыбзэкIи 
тхылъ пчъагъэ къыдигъэкIыгъ.
Усэ тхыным имызакъоу КIышъэкъо Алим поэмэ заули 
ытхыгъ. "Бгы лъапэхэм деж" зыфиIорэ поэмэр Октябрэшхом ыпэкIэ къэбэртэе къуаджэхэм классовэ бэнэныгъэу 
адэлъыгъэм, граждан заор хэкум зэрэщыкIуагъэм, Совет 
3*

--- Page 85 ---

хабзэр къызэрэдахыгъэм къатегущыIэ. Панскэ Польшэм 
ыгъэпщылIыщтыгъэ Западнэ Белоруссиер шъхьафит 
зэрэхъужьыгъэр, ар тихэгъэгу къызэрэхэхьажьыгъэр 
"Бдзэжьеяшэм и пхъу" поэтым къыщеIуатэ. "Адэ", "ШIалэгъур шIыналъэ" зыфиусыгъэ поэмэхэр Отечественнэ 
зэошхом ехьылIагъэх.
Мы аужырэ илъэсхэм поэтым "Хъуапсэгъуэ нур" 
зыфиIорэ романыр ытхыгъ. Ар къэбэртэе литературэм 
ианахь тхылъышIумэ зыкIэ ащыщ. Романыр Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм Совет хабзэр зэрэщагъэуцугъэм, 
классовэ банэу ащ щыIагъэм къытегущыIэ. А лъэхъаным 
ехьылIагъэу КIышъэкъо Алим "Лавина с гор" зыфиIорэ 
художественнэ фильмэми исценарие ытхыгъ.
КIышъэкъо Алим итхылъхэр Къэбэртэе-Бэлъкъар 
республикэм имызакъоу тихэгъэгуи щызэлъашIэх. Иусэхэр, 
ироманэу "Хъуапсэгъуэ нур" зыфиIорэр урысыбзэкIи 
нэмыкIыбзэхэмкIи зэрадзэкIыгъ, IэкIыб хэгъэгухэм къащыдэкIыгъ. Поэтым иусэ пчъагъэ Адыгэ хэкум къыщыхаутыгъ.
Къэбэртэе народнэ поэтэу КIышъэкъо Алим къызыхъугъэр илъэс 50, общественнэ-литературнэ Iофыгъохэр 
зызэрихьэхэрэр илъэс 30 непэ мэхъу. Ар Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм игъэкIотыгъэу зэрэщыхагъэунэфыкIырэм фэдэу Адыгэ хэкум щыриIэ тхылъеджэхэми хагъэунэфыкIы. Джыри гъэхъэгъэ инхэр адыгэ-къэбэртэе 
литературэм щишIынхэу, тхылъыкIэхэмкIэ цIыфыбэхэр 
ыгъэгушIонхэу щэгугъых.
1964-рэ илъэс

--- Page 86 ---


Ащ фэдэр ащыгъупшэрэп

--- Page 87 ---

Ащ фэдэр ащыгъупшэжьырэп, пщыгъупшэни плъэкIыщтэп.
Фашизмэм нэмыц хэгъэгум зыкъыщеIэты. Хабзэр 
щеубыты, тыди ар нэсы. Рейхстагым машIо кIедзэ. Коммунистхэр егъэмысэх. Лъыгъэчъэ банэ арешIылIэ. ЛIэныгъэр, тхьамыкIагъор Европэм икъэрал зэфэшъхьафхэм 
къафехьы. Дунаир гъэры ымышIымэ мыхъунэу уцугъэшъ, 
шъэф-шъэфэу хэгъэгу цIыкIухэм атебанэ, зырызхэу ештэх, 
пщылIыпIэм регъэуцох. Зышъхьэ къэзыIэтырэ цIыфым 
Iашэр пегъохы, шъхьэпылъапIэхэр фешIых, концлагерхэр 
тыди щыфегъэпсых. Фашизмэм ипэщэ Гитлер ипIурхэм 
ящазымэ чIэгъ Европэр зэрэпсэоу чIэкIуадэ, ар фимыкъоуи 
Африкэми нэсы. Тыдэрэ чIыпIи тыдэрэ къуапи зымакъэ 
щыIурэр фашизм.
Джары художественнэ-документальнэ фильмэу 
"Великая Отечественная..." зыфиIоу Ленинскэ премием 
илауреатхэу Р. Л. Карменрэ С. С. Смирновымрэ зэхагъэуцуагъэр къызэрэригъажьэрэр. Мы фильмэр киностудием 
япавильонхэм ащытырахыгъэп. БлэкIыгъэ зэошхор ары 
фильмэм икадрэхэр зэкIэ зыщытырахыгъэхэр. Кинооператор 236-мэ (ахэмэ ащыщ нэбгырэ 40-р фэхыгъэ) тырахыгъэмэ сыхьатитIум ехъу къэбгъэлъэгъон документальнэ 
фильмэр къахахыгъ, тикъэрал, IэкIыб хэгъэгухэм яархивхэм 
кинолентэ метрэ миллионрэ мин шъитIурэ авторхэм ащауплъэкIугъ, ящыкIагъэр агъэфедагъ.
Фашизмэм ихьэкIэ-къокIагъэ, ишъэфрытхъо зекIуакIэ 
къыкIэлъыкIорэ кадрэхэмкIэ фильмэм къыщаты. Зао 
зэрамышIылIэнэу зэзэгъыгъэ Советскэ Союзым ихэгъэгу 
гъунапкъэхэм уIэшыгъэ кIуачIэхэр шъэфэу къыратэкъулIэх. 
"Барбаросс" зыфиIорэ мурадым тетэу тихэгъэгу ошIэ-дэмышIэу зао къырашIылIэ. Чатэр зыфаIэтыгъэ апэрэ социалистическэ къэралыгъом инарод зыч-зыпчэгъоу пыим 
пэтэджы. Партиер хэгъэгум къеджэ. Иджэрпэджэжь 
цIыфхэр къеIэтых. Хэти зэрилъэкIэу фашизмэм пэуцу. 
ТопыщэкIэ зэхэулыIухьэгъэ, лъыкIэ шъокIыгъэ заом иапэрэ 
илъэс итхьамыкIагъэ рымыукIытэхэу шъыпкъэныгъэ хэлъэу 
фильмэр зыгъэуцугъэхэм къагъэлъагъо. Апэрэ илъэсхэм 
пыир афэмыIажэу язаозэ тидзэхэр къызэрэзэкIакIохэрэр, 
чылэхэр, къалэхэр, джыри Iухыжьыгъо зыфимыфэгъэ 
губгъохэр тынэгу щызэблэкIых. Ахэр ежь нэмыцхэу а 
лъэхъанымкIэ текIоныгъэр зиегощтыгъэхэм тырахыгъэгъэ 
кадрэх.

--- Page 88 ---

А уахътэр хьылъагъэ, тхьамыкIэгъуагъ. Къалэхэр 
мэстых, чылэхэм ашъхьагъ мэшIо стафэм зыщызэрехьэ. 
Хымэ техакIохэм тичIыгу аулъэгу. Ау текIоныгъэм игугъэ 
цIыфмэ IэкIыб ашIырэп. Зихэгъэгу къэзыухъумэрэ 
лэжьакIохэм акIуачIэ зэрэиныр, ягугъэ зэрэпытэр заом 
иапэрэ мафэхэм ащыолъэгъу. Хэгъэгу гъунэпкъэ къалэу 
Брест изэкъо шъыпкъэу зызаорэр мазэм къехъугъ, ащ 
къыдэнэгъэ зэолI пхъашэхэу джыдэдэм зыми ымышIэгохэу, 
ау заор заухыкIэ дунаим зэлъишIэщтхэм къалэр пыим 
ратырэп. "Спсэ хэкIы, ау зыстырэп" - ар дэпкъым тетхагъ. 
Джащ фэдэхэри Севастополь щыолъэгъух. Пыир зэрэзэтыраIэжэщтым хэгъэгур фэбанэ.
МыдыкIэ фашизмэр тикъэрал ыгоу Москва къебэны. 
Ар ыштэнышъ, и Краснэ площадь текIоныгъэм ипарад 
щишIынэу пыим шъхьэихыгъэ гухэлъхэр зэрехьэх. УIэшыгъэ кIочIэшхор къыретэкъулIэ. Москва блэгъэ дэд. Пыир 
плъэмэ, елъэгъу. Къалэм зыдахьэхэкIэ, дзэр зэрэдагощэщтым фюрери генералхэри егъэгумэкIых. Ау ащ пае 
къэмынэу ноябрэм и 6-м Октябрьскэ социалистическэ 
революциешхом ехьылIэгъэ мэфэкI зэIукIэр макIо. Ащ 
къекIолIагъэмэ апашъхьэ Советскэ Союзым и УIэшыгъэ 
КIуачIэхэм я Главнокомандующэу, тикъэралыгъо илIышъхьэу И. В. Сталиным доклад къыщешIы. ТекIоныгъэр къызэрэдахыщтымкIэ амалэу зехьэгъэн фаехэр зыфэдэхэр 
къеIуатэх. ПшъэрылъыкIэхэр партием ыцIэкIэ къегъэуцух.
Пыим ыубытыгъэ чIыгухэм партизан отрядхэр щызэхащэх. Алъ ашIэжьынэу лэжьакIохэр ащ ахахьэх. Тыдэми 
фашистхэм алъапэ зынэсырэр лагъымэу къызэбгырэу, 
хьадэгъур щагъоты. Разведчик лIыхъужъхэу Зорге фэдэхэм 
апсэ емыблэжьэу Iоф ашIэ. Пыим игухэлъхэр, имурадхэр 
зэрагъашIэх, ти Ставкэ щагъэгъуазэ. Кузнецов лIыбланэм 
фэдэхэм фашист генералхэр яунэмэ араукIыхьэ.
Фильмэм ианахь чIыпIэ лъэшхэм ащыщ Москва дэжь 
фашист техакIохэр зэрэщызэхакъутагъэхэр. Москва икъэухъумэн зэрэкъэралэу зэрэпылъыгъэр фильмэм икадрэ 
пчъагъэмэ къагъэлъагъо. Советскэ дзэм ныбжьи мыуцэкун 
кIочIэшхо зэриIэр къыщынэфагъ. Зихэгъэгу, зикъэлашъхьэ, 
зыпсэ зыухъумэрэ советскэ цIыфхэм япытагъэ, язэфагъэ 
зыфэдэхэр игъэкIотыгъэу бгъу пстэумкIи къыщатыгъ. 

--- Page 89 ---

Москва къекIурэ танкхэр зэхэзыкъутэгъэ панфиловцэхэу 
зыпсэ зытыгъэмэ ягушхуагъэ, Зоя Космодемьянскэм 
илIыхъужъныгъэ, летчикхэу Гастелло, Талалихиным ялIыблэнагъэ, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ зы ны къылъфыгъэм фэдэу зыщыпсэурэ къэралыгъом ипытагъэ, коммунизмэм ищылычыгъэ дунаим нафэ фэхъугъ.
Мэфэ шъибгъо хьалыгъуи, пси, гъэстыныпхъи зыфаем 
фэдиз ымыгъотэу пыеу къэзыухъурэигъэм зезымытыгъэ 
къалэм фэдэ джы нэс лIэшIэгъу тарихъмэ ашIагъэп. Ау ащ 
фэдэ къалэ зэрэщыIэр, ащ Ленинград зэрицIэр гъэшIэрэ 
шIагъоу тилIэшIэгъу итарихъ къыхэнагъ. ЛэжьакIоу дэсмэ 
ягугъэ зэпыугъэп. Ахэр текIоныгъэм фэлэжьагъэх. ЯщыIэныгъэ, революциер къызщыхъугъэ ыкIи зыщапIугъэ къалэр 
пыим щаухъумагъ, ратыгъэп. Академикэу Никольскэм 
"ТекIоныгъэм и Аркэхэм" яэскизхэр, композиторэу 
Шостакович Яблэнэрэ героическэ симфоние атхы. Мы 
кадрэхэм уяплъы зыхъукIэ, фашизмэм икъежьакIэ, изэрэщыт угу къэмыкIын плъэкIырэп.
Фашизмэм шъхьакIо иIэп. Москва дэжь щырашIагъэр 
щыгъупшэжьыгъо имыфэзэ, джыри иблашъхьэ къеIэты. 
Зэфэмыдэ зэдашъорэп, зэмышъогъу зэдэуджырэп. 
Фашист Испанием, ятIонэрэ итальянец фашист шъыпкъэу 
Муссолини, нэмыкIхэми Гитлер IэпыIэгъу раты. Сталинград 
фашизмэр кIодыпIэ зэрэщыхъущтыр Гитлер ымышIэми, 
ар дэгъоу зинасып зыухъумэрэ дзэкIолIмэ ашIэ. Сталинград 
ащ зыщыфагъэхьазыры. Утын гъушъэр фашизмэм ыкIышъо 
щытыращэ. ЗыкIэмыIэжь щашIы. А утын дэдэхэри Курскэ, 
Къырым, Ленинград адэжьхэм джыри фашизмэм щырахы.
Концлагерхэр. Гъэрхэр. Дышъэцэ Iуутыгъэхэр. Бзылъфыгъэ шъхьацхэр. Сабый цуакъэхэр. ЦIыфхэр зэрагъэстыхьэщтыгъэ хьакухэу зыIу IугъэзыкIыжьыгъэхэр... 
Джахэр, джахэр арых фашизм зыфаIорэр. Ахэмэ ящэIу-гурым макъэ лIэшIэгъум щыгъупшэ хъущтэп. Ар къемыжьэжьыным пае, цIыфхэр, шъусакъых! Фэхыгъэмэ 
ацIэкIэ фашизмэм нэлат ешъух!
Ар зэхахырэм фэдэу фильмэм икадрэхэр зым нахьи 
зыр нахь лъэшыжьэу джыри къежьэх. Блэгъожъ уIэгъэ 
мэхъаджэу игъурб Iупшыхьажьырэм кIэлъыохэзэ, тидзэхэр 
зэрэлъыкIуатэрэм яхьылIагъэу бэ экраным къитаджэрэр. 

--- Page 90 ---

Заом иапэрэ илъэсхэм зэрэщытыгъэхэм афэдэжьхэп джы 
фашист техакIохэр. Ахэмэ ашъхьэ зыдахьыжьыщтыр 
ашIэрэп. Шъхьэчъэ-псачъэу зэкIэчъэх. Алъэгупчэ машIор 
кIэнагъ. Фашист гъэрхэр, ашъхьэ еуфэхыгъэ-епэгъогъохэу, 
Краснэ площадым рагъакIох. Ахэр арых 1941-рэ илъэсым 
ибжыхьэ текIоныгъэм ипарад Краснэ площадым щызгъэкIонхэ зихьисапыгъэхэр. Шъолъэгъуха, цIыфхэр, фашист 
генерал нэIуагъэхэм джы ашъхьэ зэрэрауфэхырэр? 
Шъэожъыехэр, пшъэшъэжъыехэр, шъуяплъых ахэмэ, 
шъугу ишъуубыт ахэр! Джахэр арых тихэгъэгу ишъхьафитныгъэ, тибыракъ гъэры зышIынхэу пылъыгъэхэр. Ахэр 
арых шъуиIахьылхэу непэ щымыIэжьхэр зыIэкIэкIодагъэхэр. 
Ибэу щыIэхэр непэ къэзгъэнагъэхэр. Шъуяплъ ахэмэ. 
Шъугу ишъуубыт. Нэлат яшъух!
Тидзэ - шъхьафитныгъэм илIыкIу. Фашизмэм игъэрыпIэ итыгъэхэм, ибжь чIэтыгъэ къэралыгъохэу Польшэр, 
Болгариер, Венгриер, Румыниер, Албаниер, Югославиер, 
Чехословакиер, Австриер нэмыкIхэри шъхьафит ашIыжьых. 
Францием гу къызIэпырагъэшIыхьажьы. ТекIоныгъэм 
ежэхэу щысыгъэ США-м, Инджылызым ятIонэрэ зэуапIэр 
къызэIуахы. Фашист Италиери лъэгонджэмышъхьэу къызэхэтIысхьэ. Фашизмэр дэкъацэм даубытэ. Икъэлашъхьэ, 
Берлин шъыпкъэм зыкъыщырагъэты. ТыдэкIи зэщылъылъагъоу Быракъ Плъыжь шъхьафитыр Рейхстаг щагъаIэ. Джы 
ащ идэпкъхэм "Елец сыкъикIи, сыкъэкIуагъ", "Кавказым 
сыкъикIыгъ", нэмыкIхэри атетхагъэхэу олъэгъух.
Заор аухыгъ. Фашизмэр щыIэжьэп. Дунаим щыпсэурэ 
цIыф зэфэшъхьафхэм ягушIуагъо гъунэ иIэп. Ар тыдэрэ 
чыли тыдэрэ къали адэолъагъо. ТекIоныгъэм и Парад 
ымакъэ чIылъэм теIукIы. Сатырэ зэикIэу лIыхъужъхэр 
Лениным и Мавзолей ыпашъхьэ блэкIых. Ищыгъэх. Дахэх. 
Пытэх. Пхъашэх. Фашизмэм ибыракъхэр СССР-м и Быракъ 
Плъыжь ыпашъхьэ къыIуатакъо.
Мы фильмэр тихэгъэгу щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэу 
текIоныгъэр дунаим ыпашъхьэ къыщыдэзыхыгъэхэм ятарихъ, янэпэеплъ. Фэхыгъэхэмрэ псаоу къэнагъэхэмрэ ар 
янэпэлъэгъу. Ары шъхьакIэ, фашизмэм ишъхьакIо кIэкIы. 
Зэошхор, цIыфхэмкIэ а бэлахьышхор заухыгъэр илъэс 20 
нахь темышIагъэми, реваншистхэм ашъхьэ джыри къаIэтынэу рагъажьэ. Ахэмэ ашъхьэ рыбгъэутэбжьэнэу мы 
фильмэр гъэпсыгъэ. Тятэхэм, ткъошхэм, тшыпхъухэм 
алъкIэ текIоныгъэри мамырныгъэри къыдахыгъ. Ащ фэдэ 
ащыгъупшэжьырэп. Ар тхыдэ къин, тхыдэ маф.
1965-рэ илъэс

--- Page 91 ---


Адыгэ литературэм ихэхъоныгъакIэхэр

--- Page 92 ---

Мы аужырэ илъэс зытIущым тилитературэ хэхъоныгъэ 
шIукIаехэр ышIыгъэх. Непэрэ щыIакIэу тызыхэтым икъэгъэлъэгъон фэгъэхьыгъэ тхылъхэр къыдэкIыгъэх. Тхэн 
езыгъэжьэгъэкIэ ныбжьыкIэмэ хэпшIыкIэу къахэхъуагъ. 
Хэгъэгум иписатель пстэумэ афэдэу адыгэ писательхэри, 
поэтхэри, драматургхэри непэрэ цIыфыр пIугъэнымкIэ, 
ащ инэшэнэшIухэр цIыф жъугъэмэ жэбзэ къабзэкIэ ахахьанымкIэ алъэкI къамыгъанэу, яIэпэIэсэныгъэ къызэрихьэу 
Iоф ашIэ. Бгъу пстэумкIи тилитературэ зызэрэрагъэушъомбгъущтым, джыри нахь лъэпсэ пытэ зэрэфашIыщтым 
фэгумэкIых.
Сыд фэдэха зигугъу къэпшIымэ хъунэу къыдэкIыгъэ 
тхылъхэр? Апэ Къэралыгъо премием илауреатэу КIэрэщэ 
Тембот итхылъкIэ къедгъэжьэн. Илъэс заулэкIэ 
узэкIэIэбэжьымэ, непэрэ щыIакIэм ехьылIагъэу "Ны Iушым 
ыпхъу" зыфиIорэ повестыр писателым ытхыгъагъ. Ащ 
ыуж къыкIэлъыкIогъэ илъэсхэм ытхыгъэ нахьышIухэр зыдэт 
тхылъитIум икъыдэгъэкIын писателым Iоф дишIагъ, печатым 
фигъэхьазырыгъ, тхылъеджэ жъугъэмэ аIэкIэхьагъ. КIэрэщэ 
Тембот ытхыгъэхэр зэфэхьысыжьыгъэхэу зыдэт тхылъитIур 
къызэрэдэкIыгъэр ежь писателым имызакъоу адыгэ литературэмкIэ апэрэ. Писателэу Лъэустэн Юсыф иповестэу 
"Гъогур Iухыгъ" зыфиIорэмрэ "Къушъхьэр къэнэфы" 
зыфиIорэ романымрэ адыгабзэкIэ икIэрыкIэу къыдагъэкIыжьыгъэх. А тхылъхэм адыгэ тхылъеджэ жъугъэхэр 
ягуапэу зэреджэщтхэм щэч хэлъэп. "Къушъхьэр къэнэфы" 
зыфиIорэ романым кIэу чIыпIэ гъэшIэгъоныбэ хитхэжьыгъ, 

--- Page 93 ---

ятIонэрэ тхылъым ычIыпIэкIэ апэрэм нахь зыригъэушъомбгъужьыгъ. Хэмытыгъэ чIыпIаби хигъэуцожьыгъ. Нухьэ 
иобрази, ащ нэмыкIхэм яобразхэри нахь куоу къыгъэлъэгъуагъэх. Джыдэдэм Лъэустэн Юсыф ироманыкIэу "Ожъубаныкъохэр" зыфиIорэр урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэу Краснодар тхылъ тедзапIэм къыдегъэкIы. Тхылъым урысыбзэкIэ 
"Все началось весной" ыцIэщт.
"Псыхъохэр зэхэлъадэх" зыфиIорэ романыр урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэу Кэстэнэ Дмитрие Мыекъуапэ къыщыдигъэкIыгъ. Джы а роман дэдэр икIэрыкIэу тхылъ 
тедзапIэу "Советский писателым" къыдегъэкIыжьы. Ащ 
дакIоу Кэстэнэ Дмитрие "ПсыгуIан" зыфиIорэ романыр 
джы етхы. Ар непэрэ щыIакIэм ехьылIэгъэщт. ТицIыфыкIэмэ 
якъэгъэлъэгъон фэгъэхьыгъ. Еутых Аскэр "Тыгъэр ташъхьагъ" зыфиIорэ тхылъым ыуж рассказхэмрэ повестхэмрэ 
зыдэт тхылъэу "Зы бзылъфыгъэ итхыд", пьесэхэу "Ася", 
"Бзылъфыгъэ цIыкIу" зыфиIохэрэр ытхыгъэх. Мы илъэсхэм 
писателым "Хъурышъо пшIыкIутIу" зыфиIорэ романым 
итхын ыухыгъ, ар адыгабзэкIэ къыдагъэкIынэу тхылъ тедзапIэм щагъэхьазыры. А тхылъыр урысыбзэкIи Москва 
къыщыдэкIыщт. Джы писателым ятIонэрэ тхылъым Iоф 
дешIэ. Iэшъынэ Хьазрэт "ХьаситIу" зыфиIорэ тхылъыр 
къызыдегъэкIым, а тхылъ дэдэр урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэу 
тхылъ тедзапIэу "Молодая гвардия" зыфиIорэм "Сердечный перекресток" ыцIэу къыщыхиутыгъ. Джы писателым 
адыгабзэкIэ "Шыур псы чъэрым зэпырэкIы" зыфиIорэ 
тхылъыр къэкIорэгъэм къыдигъэкIынэу тхылъ тедзапIэм 
ритыгъ. "Деревья на ветру" зыфиIорэ тхылъыр "Советский 
писателым" къыщыдагъэкIы.
Джащ фэдэу типоэтхэу Пэрэныкъо Мурат, Жэнэ Къырымызэ, ЯхъулIэ Сэфэр, ХьадэгъэлIэ Аскэр, Бэрэтэрэ 
Хьамидэ яусэхэр зыдэт тхылъхэр адыгабзэкIи урысыбзэкIи 
къыдагъэкIыгъэх, джыри къэкIорэгъэм къыдагъэкIынэу 
тхылъхэм Iоф адашIэ. Джырэблагъэ Темыр Кавказым 
щыпсэурэ поэт зэфэшъхьафхэм яусэхэр зыдэт тхылъэу 
"Салам" зыфиIорэр Ростов-на-Дону дэт тхылъ тедзапIэм 
къыщыдэкIыгъ. А тхылъым зэкъош литературэхэу Темыр 
Кавказым щыIэхэм ялIыкIохэм чIыпIэ щагъотыгъ. Ахэмэ 

--- Page 94 ---

афэдэу адыгэ поэтхэм атхыгъэ усэхэри а тхылъым къыдагъэхьагъэх.
1965-рэ илъэс

--- Page 95 ---


Тхылъыр кIочIэшху, лъэкIышхо иI

--- Page 96 ---

Совет хабзэр загъэпсыгъэр илъэс шъэныкъо зыщыхъурэ мафэр тихэгъэгу ис цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ 
зэдырямэфэкIышху. А лIэшIэгъуныкъом къыкIоцI щыIакIэм 
исыдрэ лъэныкъуи гъэхъагъэхэу щашIыгъэхэр щызэфахьысыжьыщтых. Хэти ихэхъоныгъэ нэрылъэгъу къыщыхъущт. 
Зи зимыIагъэм иIэ хъугъэр, зиIагъэм ихэхъоныгъэ зыфэдэр 
къыщынэфэщт.
ЦIыфлъэпкъым гъогоу къыкIугъэр, ащ къини гушIуагъуи щытрилъэгъуагъэр, дэгъу шъыпкъэу бгъу пстэумкIи 
ищыIэныгъэ зыхэплъэгъон плъэкIыщтмэ художественнэ 
литературэр зыкIэ ащыщ.
Адыгэ художественнэ литературэр щыIэ зыхъугъэр 
Совет хабзэр къыздах нэуж ары ныIэп. Ащ ылъэпсэ пытэ 
щырегъажьэ. Октябрьскэ социалистическэ революциешхом ыпэкIэ адыгэмэ тхакIи еджакIи ашIэщтыгъэп, абзэкIэ 
тхылъи, гъэзети къыдэкIыщтыгъэп. ЕджакIи тхакIи зышIэу 
къуаджэмэ адэсыгъэр зырыз дэдагъ. ЛэжьакIомэ 
ягупшысэ-гухэлъхэр къызыщыраIотыкIыщтыгъэхэр ежьымэ 
жэрыIокIэ зэхалъхьэрэ IорIотэжьхэр, тхыдэхэр, пшысэхэр, 
орэдхэр арыгъэх. Ахэр цIыфмэ ягупчэ куупIэмэ къахэкIыщтыгъэх, ямэхьанэкIи ягъэпсыкIэкIи гъэшIэгъоныгъэх. 
ЛIэшIэгъу пчъагъэм адыгэмэ къарыкIуагъэр, ягухэлъышIухэр жанрэ зэфэшъхьафхэмкIэ - прозаическэ, эпическэ 
произведениехэу пэсэрэ уахътэм лIыхъужъ цIэрыIоу 
щыIэгъэ нартхэм яхьылIагъэхэм, пшысэхэм ащегъэжьагъэу 
IофшIэным ехьылIэгъэ орэдхэм анэсыжьэу къариIотыкIыщтыгъ.
ЛIэшIэгъу пчъагъэм народым иидеологическэ Iэшэ 
закъоу жэрыIо творчествэр иIагъ.

--- Page 97 ---

Совет хабзэм иилъэсхэм къакIоцI тхылъыбзэ адыгэмэ 
яIэ хъугъэ, народым ипшысэжъхэмрэ орэдхэмрэ къащегъэжьагъэу романым нэсэу ихэхъоныгъэкIэ гъогушхо 
къэзыкIугъэ художественнэ литературэр иIэ хъугъэ. 
Тхылъеджэмэ осэшхо зыфашIыгъэ прозаическэ ыкIи поэтическэ тхылъыбэ адыгэ писательмэ атхыгъэх. АщкIэ 
лъэшэу зишIуагъэ къэкIуагъэмэ апэрэ адыгэ гъэзетэу 
"Адыгэ макъ" зыфиIоу 1923-рэ илъэсым къыдэкIыгъагъэр 
ащыщ. Мы гъэзетым апэ дэдэ адыгэмэ абзэкIэ тхыгъэ 
усэхэмрэ рассказхэмрэ къыхиутхэу ригъэжьагъ.
КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо Ахьмэдрэ атхыгъэхэр адыгэ 
советскэ литературэм лъапсэ фэхъугъэх. Апэрэ мафэм 
къыщегъэжьагъэу ахэмэ партием иIофышхо литературэр 
фагъэлажьэу рагъэжьагъ, социалистическэ реализмэм 
игъогу тетэу, партийнэгъэ ин ахэлъэу литературакIэу 
къэхъурэр гъогу тэрэз тегъэуцогъэным ехьылIэгъэ Iофыгъуабэ зэшIуахыгъэ, писатель ныбжьыкIэхэм щысэ дэгъу 
арагъэлъэгъугъ. Адыгэ советскэ литературэр зыпкъ 
зыщиуцощтыгъэ лъэхъаным ар гъогу пхэндж тезыщэнэу 
пылъыгъэ нэбгырэ зэе-тIуаехэм пытагъэ ахэлъэу апэуцужьыщтыгъэх, хэукъоныгъэхэм тилитературэ ныбжьыкIэ 
ащаухъумагъ. ПисателитIуми лъэпкъым игухэлъхэр 
щыIакIэм щыпхырыщыгъэнхэм, шъыпкъэныгъэ хэлъэу 
щыIэкIакIэр къэгъэлъэгъогъэным тилитературэ тырагъэуцуагъ.
"Литературнэ-художественнэ организациехэр икIэрыкIэу гъэпсыгъэнхэм яхьылIагъ" зыфиIорэ унашъоу 1932-рэ 
илъэсым ВКП(б)-м и Центральнэ Комитет къыдигъэкIыгъэм 
мэхьанэшхо иIагъ. Ащ адыгэ литературэ ныбжьыкIэм 
ихэхъоныгъэ лъэпсэ пытэ фишIыгъ. А унашъом елъытыгъэу 
партием и Адыгэ хэку комитет адыгэ писательмэ яорганизацие иоргкомитет зэхищэгъагъ. А оргкомитетым советскэ писательхэм я Апэрэ Всесоюзнэ съезд зыфагъэхьазырынымкIэ, адыгэ писатель ныбжьыкIэхэр зы писательскэ 
организацие хэщэгъэнхэмкIэ Iофышхо зэшIуихыгъ. СССР-м 
иписательхэм я Апэрэ съезд КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо 
Ахьмэдрэ хэлэжьагъэх. А илъэс дэдэм советскэ писательхэм я Адыгэ хэку къутамэ зэхащагъэ. Ащ ыуж адыгэ 
писательхэм яхэку съезд къыкIэлъыкIуагъ. 1936-рэ илъэсым 

--- Page 98 ---

декабрэм ар щыIагъ. ПрозэмкIэ КIэрэщэ Тембот, поэзиемкIэ Хьаткъо Ахьмэд докладхэр съездым къыщашIыгъэх. 
Адыгэ советскэ литературэ ныбжьыкIэм ихэхъоныгъэхэр 
зыфэдэхэм, ащ ыпашъхьэ пшъэрылъыкIэхэу къыщытэджыхэрэм щатегущыIагъэх, хэукъоныгъэхэу писатель 
зырызхэм ятворчествэмэ афэхъухэрэм ягугъу къыщашIыгъ, адыгэ советскэ литературэм гъогу тэрэз къызэрэхихыгъэм ылъапсэ зэригъэпытэрэр джыри зэу къыщаушыхьатыжьыгъ.
А лъэхъаным адыгэ писательхэу, поэтхэу КIэрэщэ 
Тембот, Хьаткъо Ахьмэд, Цэй Ибрахьим, Пэрэныкъо 
Мурат, Еутых Аскэр, Лъэустэн Юсыф, Кэстэнэ Дмитрий, 
нэмыкIхэр яшъыпкъэу тилитературэ игъэпсын хэлажьэх. 
Теуцожь Цыгъо ымакъэ тыдэкIи щэIу. Народнэ поэтым 
ыусыгъэ орэдхэр, поэмэхэр тихэгъэгу щызэлъашIэх. Ихэгъэгу, ащ щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ язэкъошныгъэ, щыIэкIакIэм идахэ цIыф жъугъэмэ ахехьэ. Теуцожь 
Цыгъо гъэхъагъэу ышIыгъэм ифэшъуашэу 1939-рэ илъэсым 
орденэу "IофшIэным и Быракъ Плъыжь" къыратыгъ. Теуцожь Цыгъо имызакъоу мыр адыгэ литературэ ныбжьыкIэмкIэ гушIогъошхуагъ.
Адыгэ советскэ литературэ ныбжьыкIэм лъэпсэ пытэ 
ышIынымкIэ зишIогъэшхо къэкIуагъэмэ "Тихахъо" зыфиIорэ 
литературнэ-художественнэ альманахыр ащыщыгъ. Мыщ 
инэкIубгъохэм поэт, писатель, критик ныбжьыкIэхэм атхыгъэхэр къарыхьэщтыгъэх, художественнэ IэпэIэсэныгъэр 
къаIэкIагъэхьанымкIэ Iофыгъуабэхэр зэрихьагъэх.
Нэмыц-фашист техакIохэм тихэгъэгу зэошхо къызырашIылIэм, адрэ советскэ писательхэм афэдэкъабзэу, 
адыгэ писательхэм къэлэмым шхончыр даштэшъ, тихэ гъэгу 
ишъхьафитныгъэ къаухъумэ. Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн 
Юсыф, Кэстэнэ Дмитрий, Еутых Аскэр, Жэнэ Къырымызэ 
заом иапэрэ илъэс щегъэжьагъэу текIоныгъэр къыдахыфэ 
нэс лIыхъужъныгъэ зэрахьэзэ, пыим езэуагъэх. Поэт ныбжьыкIэу Андырхъое Хъусен лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэр 
тихэгъэгу хъишъэ щыхъугъ. Ащ нэмыкI писатель ныбжьыкIэхэу заом щыIагъэхэм ащыщхэм къамыгъэзэжьыгъэми, 
атхыгъэхэр цIыфмэ ащыгъупшэхэрэп. Андырхъое Хъусенэ, 
Уджыхъу Адылджэрые, Уджыхъу Хъалидэ, Тыгъужъ 

--- Page 99 ---

ДышъэкI, Гощэкъо Сэфэрбый, зэо ужым уIагъэу ателъыгъэхэм арылIыкIыгъэхэ Джэнчэтэ Мурат, Шэуджэн Мыхьамод, нэмыкIхэми атхыгъэхэр зыдэтхэ тхылъэу "Ахэмэ 
ягущыIи яIаши чаныгъэ" зыфиIорэр блэкIыгъэ илъэсым 
къыдэкIыгъ.
Тиадыгэ советскэ литературэ зэо ужым бгъу пстэумкIи хэпшIыкIэу зиушъомбгъугъ, ижанрэ пстэуми ахэхъуагъ. 
Адыгэ советскэ прозэм лъапсэ фэзышIыгъэ КIэрэщэ Тембот ироманэу "Насыпым игъогу" зыфиIорэм Къэралыгъо 
премиер 1948-рэ илъэсым къыфагъэшъошагъ. Романэу 
"Типшъашъэхэр", повестхэу "Шапсыгъэ пшъашъ", "Хьаджрэт", "Ны Iушым ыпхъу" зыфиIохэрэр, нэмыкI новеллэу 
писателым ытхыгъэхэр къыдэкIых. Ахэмэ адыгэ къуаджэм 
социалистическэ зэхъокIыныгъэхэу къыдэхъухьэхэрэр, 
социалистическэ щыIакIэр гъэпсыгъэнымкIэ лэжьакIомэ 
гуетныгъэ инэу ахэлъыр къагъэлъагъо, коммунизмэ 
гъэпсыным фэгъэхьыгъэх. Джыдэдэм писателым "Куко" 
зыфиIорэ романыкIэм итхын ыухыгъ. Ар непэрэ цIыфыкIэм 
игукъэбзагъэ, инэшэнэ дахэхэм къатегущыIэ.
Лъэустэн Юсыф адыгэ литературэм лъапсэ фэзышIыгъэмэ зыкIэ ащыщ. "Гъогур Iухыгъ" зыфиIорэ тхылъым 
чIыпIэ гъэнэфагъэ тилитературэ щиубытыгъ. Ащ ыужкIэ 
писателым Отечественнэ зэошхом ехьылIагъэу, адыгэмэ 
лIыхъужъныгъэу зэрахьагъэр къыгъэлъагъоу "Къушъхьэр 
къэнэфы" зыфиIорэ романыр ытхыгъ. Илъэс заулэкIэ 
узэкIэIэбэжьымэ, нэмыкI романыкIэу "Ожъубаныкъохэр" 
зыфиIори къыдэкIыгъ, ар урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэу джырэблагъэ Краснодар тхылъ тедзапIэм къыхиутыгъ, непэрэ 
щыIакIэр къэзгъэлъэгъорэ тхылъ дэгъоу тиадыгэ советскэ 
литературэ мы аужырэ илъэсхэм иIэмэ мы романыр ащыщ. 
"ШъузышIум илъагъу" зыфиIорэ тхылъэу повестыкIэрэ 
рассказхэмрэ зыдэтыщтым джыдэдэм Iоф дешIэ.
Писателэу Кэстэнэ Дмитрие итхылъхэр цIыф жъугъэхэм 
зэлъашIэх. "Псыхъохэр зэхэлъадэх" зыфиIорэ романым 
ар дэгъоу къеушыхьаты. Мы тхылъыр щэгъогогъо, зэ 
адыгабзэкIэ, тIо урысыбзэкIэ къыдэкIыгъ. Ирассказхэр 
зыдэтхэ тхылъэу "ЦIыфым ишIушIагъ" зыфиIоу къыхиутыгъагъэми чIыпIэ гъэнэфагъэ тилитературэ щиубытыгъ. 
БэмышIэу писателым романыкIэу "ПсыгуIан" зыфиIори 

--- Page 100 ---

адыгабзэкIэ ытхыгъ, ари бэрэ пэмытэу къыдэкIыщт. Джыдэдэм Кэстэнэ Дмитрие Шэуджэн Мосэ ехьылIэгъэ романыр етхы.
Тхылъеджэмэ зэлъашIэрэ тхылъыбэ Еутых Аскэр 
ытхыгъ. Ахэмэ "Сшынахьыжъ", "IэнэтIэ дэгъу", "Къуаджэу 
Псыбэ", "Тыгъэр ташъхьагъ", "Насып", "ТищыIакI", "Зы 
бзылъфыгъэ итхыд" зыфиIорэ повестхэр ыкIи усэхэр 
зыдэтхэ тхылъ пчъагъэхэр ащыщых.
Мы аужырэ илъэсхэм Iэшъынэ Хьазрэт непэрэ щыIакIэм 
ехьылIэгъэ тхылъ заулэ къыдигъэкIыгъ. "ХьаситIу", 
"Нэфын", "КIымафэми шыблэр мао", "Зэрджаехэр" 
зыфиIохэрэм, нэмыкIхэм непэрэ цIыфыкIэм изэрэщыт 
къагъэлъагъо. "Аштрам" зыфиусыгъэ романыкIэм итхын 
ыухыгъ, ар мы илъэсым тхылъ тедзапIэм къыдигъэкIыщт. 
Мы зигугъу къэтшIыгъэхэм ащыщхэр урысыбзэкIи къыдэкIыгъэх.
Шэуджэн Аюбэ цIыф жъугъэмэ зэлъашIэрэ повестэу 
"Не забудьте" зыфиIорэр ытхыгъ. Ар тIогъогогъо урысыбзэкIэ къыдагъэкIыгъ. "Псекупсское подполье" зыфиIорэ 
тхылъыкIэу ытхыгъэр мы илъэсым Краснодар тхылъ тедзапIэм къыдигъэкIыщт.
Прозэм фэдэкъабзэу адыгэ поэзиеми гъогушхо къыкIугъ, мафэ къэс джыри нахь зеушъомбгъу, итхылъыкIэмэ 
къахэхъо, иныбжьыкIэ макъэхэр мэпытэх. Тиадыгэ поэзие 
лъапсэ фэзышIыгъэмэ ащыщэу Пэрэныкъо Мурати тихэку 
ис цIыфыбэмэ зэлъашIэ. "НэкIмаз", "Сакъ" зыфиIорэ 
поэмэхэм Пэрэныкъом щытхъушхо къыфахьыгъ. Мыхэмэ 
аужкIэ къыдэкIыгъэ тхылъ пчъагъэмэ, кIэлэцIыкIумэ афэгъэхьыгъэ пшысэхэм типоэзие хагъэхъуагъ, ыпэ лъагъэкIотагъ. Джащ фэдэу типоэтхэу ЯхъулIэ Сэфэр, Жэнэ 
Къырымызэ, ХьадэгъэлIэ Аскэр, Бэрэтэрэ Хьамидэ атхыгъэхэм цIыф жъугъэхэр ягуапэу яджэх, ятхылъхэм тиадыгэ 
литературэ хагъахъо, ылъапсэ агъэпытэ.
Мы аужырэ илъэсхэм тидраматургие зэрэхахъори, 
лъапсэ зэригъотыри хэткIи нафэ. Адыгэ советскэ писательхэм япьесэ пчъагъэхэр адыгабзэкIи урысыбзэкIи хэку 
драматическэ театрэм щагъэуцугъэх, ашIогъэшIэгъонэу 
цIыф жъугъэхэр яплъыгъэх. Писательхэу КIэрэщэ Тембот, 
Лъэустэн Юсыф, Еутых Аскэр, Джэгъупэ Джамболэт, 

--- Page 101 ---

драматургхэу Мамый Ерэджыбэ, ХьакIэкIо Аслъан, Шъхьаплъэкъо Хьисэ, нэмыкIхэми япьесэхэр агъэуцугъэх.
НыбжьыкIэхэр - литературэм икъэкIуапIэх. Ащ фэдэу 
зыцIэ къепIон плъэкIыщт ныбжьыкIабэ тилитературэ къыхэлажьэ. Ахэмэ ащыщых Тхьаркъохъо Мэджыдэ, КъумпIыл 
Къадырбэч, Кощбэе Пщымафэ. Ахэмэ яапэрэ тхылъхэр 
къыдэкIыгъэх. Къуекъо Налбый, Теуцожь Хьабибэ, Нэхэе 
Руслъан, Цуамыкъо Тыркубый, ЛъэпцIэрышэ Исмахьилэ, 
нэмыкIхэми яусэхэр, рассказхэр альманахэу "Зэкъошныгъэм", хэку гъэзетым къыхаутых, хэку радиом къетых.
Зигугъу къэтшIыгъэ пстэуми къатхыхэрэр анахьэу 
зыфэгъэхьыгъэхэр тинепэрэ щыIакIэ зыгъэпсырэ цIыфмэ 
яIофшIагъ, яхъишъ. ЦIыфыкIэм икъэгъэлъэгъон, 
нэшэнакIэхэр къызэрэхагъэщынхэм, цIыфыкIэм идэхагъэ 
тапашъхьэ къызэрэрагъэуцоным анаIэ нахь тырагъэты. 
Мэхьанэ куу хэлъэу IэпэIэсэныгъэм ылъэныкъокIэ дэгъоу 
гъэпсыгъэу тхылъыкIэхэр атхынхэ зэрэфаер адыгэ писательхэм япшъэрылъ инэу зэрэщытыр икъукIэ къагурыIозэ, 
яшъыпкъэу Iоф ашIэ.
Зэрэтхэхэрэм дакIоу хэкум иписательхэм Iофыгъо 
зэфэшъхьафхэр зэрахьэх. Хэкум ищыIэкIэ-псэукIэ яшъыпкъэу хэлажьэх. Тхылъеджэхэм заIуагъакIэ, атхыгъэхэм 
къафяджэх, къыдагъэкIыгъэ тхылъхэр агу рехьыхэмэ-ремыхьыхэмэ зэрагъашIэ, атхынэу ягухэлъхэр араIуатэ, 
пшъэрылъыкIэхэу къэуцухэрэр цIыф жъугъэхэм алъыгъэIэсыгъэнхэмкIэ хэкум яшIогъэшхо рагъэкIы. Тхылъэу 
атхыгъэхэр къыдагъэкIынхэм ыпэкIэ писательхэм яIофшIапIэ игъэкIотыгъэу щытегущыIэх. ЩыкIагъэхэр зэфагъэлъэгъожьых, еплъыкIэ тэрэз фыряIэу сыдрэ Iофми дэзекIох. 
Тхэн езгъэжьэгъэ ныбжьыкIэхэм акIуачIэ къызэрихьэу 
IэпыIэгъу араты. Литературнэ кружокхэу Адыгэ педагогическэ институтым, хэкум иеджапIэмэ ачIэтхэм ахэлэжьэрэ 
ныбжьыкIэхэм заIуагъакIэ, тхэным икъулайныгъэ араIуатэ, 
атхыгъэхэр ауплъэкIух, хъунэу къахахыхэрэр "Зэкъошныгъэм" къыхырагъэутых.
РСФСР-м иписательхэм я Адыгэ хэку къутамэ илитературнэ-художественнэ альманахэу "Зэкъошныгъ" 
зыфиIорэр илъэсым плIэ къыдегъэкIы. Джыдэдэм альманахым нэбгырэ миниплIым ехъу кIэтхэ. Ащ къыушыхьатырэр "Зэкъошныгъэр" цIыф жъугъэмэ шIу зэралъэгъурэр, 
ащ инэкIубгъомэ къарыхьэрэ усэхэм, поэмэхэм, рассказхэм, повестхэм, очеркхэм ягуапэу зэряджэхэрэр ары. 
"Зэкъошныгъэм" анахьэу ипшъэрылъ иныр тиадыгэ литературэ ихэхъоныгъэ, игъэхъагъэхэм, щыкIагъэу фэхъухэрэр 
нафэ ышIынхэр, тхэн езгъэжьэгъэкIэ ныбжьыкIэхэм къатефэрэ IэпыIэгъур аритыныр, атхыхэрэмэ тхылъеджэхэр 
ащигъэгъозэнхэр ары.
"Зэкъошныгъэм" икъыдэгъэкIын щыкIагъэхэр фэмыхъухэу щытэп. Ащ фэхъурэ щыкIагъэхэр еджэхэрэмкIэ 
нафэ. Ахэр дэгъэзыжьыгъэ хъунхэмкIэ писательхэм я 
Адыгэ хэку къутамэ мызэу-мытIоу щытегущыIагъэх, ащ 
ишIуагъи къэкIуагъ.
Гъэхъэгъэ шIукIаехэр тиадыгэ литературэ иIэх нахь 
мышIэми, щыкIагъэхэри фэмыхъухэу щытэп. Типисательхэм, поэтхэм, драматургхэм атхыхэрэм художественнэ 
IэпэIэсэныгъэу ахэлъыр джыри макIэ. Анахь щыкIагъэу 
тфэхъухэрэм зыкIэ ащыщыр джырэ щыIакIэм, цIыфыкIэм 
икъэгъэлъэгъон ифэшъошэ чIыпIэ тилитературэ зэрэщимыубытырэр ары. Тилъэхъанэ ицIыфыкIэ игухэлъ-гупшысэхэр, идунэееплъыкIэ тхылъ зырызхэм къызэрэщатырэм 
уигъэразэрэп.
РСФСР-м иписательхэм я Адыгэ хэку къутамэ Iофыгъуабэ зэрихьанэу ипшъэрылъ. Октябрьскэ социалистическэ революциешхор зыщыIагъэр илъэс шъэныкъо 
зыщыхъущтыр къэблагъэ, ар игъэкIотыгъэу тихэгъэгу, шIу 
зыгу илъ пстэоу дунаим тетхэм хагъэунэфыкIыщт.
Адыгэ литературэмрэ искусствэмрэ ятхьэмафэ 1957-рэ 
илъэсым Москва, 1965-рэ илъэсым къалэу Краснодар 
зэращыIагъэм адыгэ цIыф лъэпкъэу зинасып Совет хабзэм 
ыгъэбэгъуагъэм илитературэ гъэхъагъэу ышIыгъэхэр 
къыщынэфагъэх. Тихэгъэгу ицIыф лъэпкъхэм азыфагу 
зэкъошныгъэу илъыр зэрэдахэр, зэрэпытэр ащ джыри зэу 
къыушыхьатыгъ.
Адыгэ лъэпкъым иписательхэм, поэтхэм, драматургхэм 
атхыгъэхэр ежь адыгэмэ ямызакъоу нэмыкI цIыф лъэпкъы мэ абзэкIэ зэдзэкIыгъэу къыдэкIых. Тихэгъэгу къыщымыуцоу нэмыкI хэгъэгухэми къащыхаутых. Типисательхэм 
атхыгъэ тхылъхэм абзэкIэ урысхэр, украинцэхэр, ермэлхэр, 

--- Page 102 ---

казаххэр, молдаванхэр, литовцэхэр, латышхэр, китайцэхэр, 
полякхэр, арабхэр, чеххэр, болгархэр, нэмыкI цIыф лъэпкъхэр яджэх.
Адыгэ литературэм игъэхъагъэмэ къаушыхьатырэр 
тапэкIэ ащ нахь хэхъоныгъэ инхэр зэришIыщтхэр, илъэ хъанэ 
епэсыгъэ тхылъыкIэхэр къызэритыщтхэр арых. Мэхьанэ 
куу ахэлъэу, художественнэ IэпэIэсэныгъэмкIи дэгъухэу, 
цIыф жъугъэхэр агъэразэхэу тхылъыкIэхэр къыдэгъэкIыгъэнхэр япшъэрылъ лъапIэу зэрэщытыр къагурыIозэ, адыгэ 
писательхэм Iоф ашIэ, гъэхъэгъакIэхэмкIэ тхылъеджэхэр 
тапэкIи агъэгушIощтых.
1967-рэ илъэс

--- Page 103 ---


Гъогу шIагъу

--- Page 104 ---

ШIугъэ къызтекIырэ гъогу пстэури гъогушIукIэ цIыфмэ 
алъытэ. Совет хэбзакIэм къыздихьыгъэ гъогу шIагъомэ 
ащыщ советскэ литературэм къыкIугъэри. Апэрэ мафэм 
къыщыублагъэу партием ащ писательхэр фипIугъэх, 
филэжьыгъэх. Социалистическэ реализмэр зитворчествэ 
лъапсэ фэхъугъэ А.М. Горькэр япащэу, В.В. Маяковскэм, 
А.С. Серафимович атхыгъэхэр иIэпыIэгъухэу, тхэн езгъэжьэгъэкIэ ныбжьыкIэхэу охътакIэм къыхэтэджагъэхэм 
ишIуагъэ аригъэкIыгъ, гъэхъэгъэ дэгъухэр ашIынхэмкIэ 
зыкIырыплъын щысабэ аригъэлъэгъугъ. ЦIыфыкIэм ипIун, 
илэжьын, ащ икъэгъэлъэгъон анаIэ тыраригъэдзагъ. 
Дунаижъым къыхэтэджыкIи, дунаикIэм икуупIэ хэуцогъэ 
цIыфым ищыIэкIэ-псэукIэ шъыпкъагъэ хэлъэу тхыгъэмэ 
къащыгъэлъэгъоным писатель нахьыжъхэри, тхэн езгъэжьэгъакIэхэри коммунистическэ еплъыкIэм къыфиIэтыгъэх, 
фиуIэшыгъэх, зылъапсэ кIодыщтыгъэ гъэпщылIэкIо классым 
кIодыкIэу фэхъугъэр зыфэдэр, ащ къызэримыгъэзэжьыщтым рабочэ-мэкъумэщышIэ цIыфыкIэр фытыригъэпсыхьагъ, а цIыфыкIэр пIугъэнымкIэ шIэгъэн фаер тхэрэмэ 
агуригъэIуагъ.

--- Page 105 ---

Совет хэбзэр къызыдахым, ащ ыужи литературнэ 
организацие зэфэшъхьафхэр мызэу-мытIоу тихэгъэгу 
итыгъэх. Ахэмэ писатель зэфэшъхьафхэр ахэтыгъэх. 
ЗишIуагъэ къакIорэри багъэ, зиягъэ къякIырэри мэкIагъэп. 
Партием "Литературнэ-художественнэ организациехэр 
нэмыкIэу гъэпсыгъэнхэр" зыфиIорэ унашъоу къыдигъэкIыгъэм теткIэ РАПП-ри пэмыкI организацие жъгъэй зэфэшъхьафхэри зэхагъэкIыжьын фаеу хъугъэ. Ащ ыуж, 
августым и 17-м 1934-рэ илъэсым советскэ писательхэм 
я Апэрэ съезд къызэIуахыгъ. Съездым урыс писательмэ 
адакIоу хэгъэгум ис цIыф лъэпкъмэ яписательхэри хэлэжьагъэх. А. М. Горькэм къышIыгъэ докладым едэIугъэх, 
Леонид Соболевыр, Всеволод Ивановыр, Леонид Леоновыр, Сулейман Стальскэр, Валентин Катаевыр, нэмыкIхэри 
съездым къыщыгущыIагъэх. Джы къызнэсыгъэм Л. Соболевым къыIогъэгъэ гущыIэхэм ащыщхэу "партиемрэ 
правительствэмрэ советскэ писательмэ зэкIэ къаратыгъ. 
Дэеу тхэн закъор ахэмэ атырахыгъ" зыфиIорэ гущыIэ 
лъэшхэр литературэм къыхэнэжьыгъэхэу джы къызнэсыгъэм щагъэфедэх.
Адрэ цIыф лъэпкъмэ афэдэу тиадыгэ литературэ 
ныбжьыкIэ илIыкIохэр Апэрэ съездым хэлэжьагъэх. Ахэр 
КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо Ахьмэдрэ арыгъэх. ТIуми 
аныбжь багъэп, тIури адыгэ литературэ ныбжьыкIэм икIэщэкIуагъэх.
Советскэ писательхэм я Апэрэ съезд хэлэжьагъэмэ 
Коммунистическэ партиемрэ Советскэ правительствэмрэ 
зэрахьэрэ Iофыгъохэм зэрагоуцохэрэр, ахэмэ яунашъохэр 
щыIакIэм пхыращынэу къызэратефэрэр, зэряпшъэрылъыр, ащкIэ шIэгъэн фаехэр зыкIыныгъэ хэлъэу къызэдагъэлъэгъуагъ, СССР-м иписательхэм я Союз и Устав ащ 
щаштагъ.
Непэ зыныбжь илъэс 50 хъурэ СССР-м иписательхэм 
я Союз гъогушхо гъогу шIагъо къыкIугъ. Джа уахътэм 
къыкIоцI тисоветскэ щыIакIэ къизыIотыкIырэ, мэхьанэ зиIэ 
тхылъ дэгъухэр къыдэкIыгъэх, ящытхъуи, тихэгъэгу имызакъоу, IэкIыб хэгъэгубэми ащыIугъ, дунаим илитературэ 
инмэ ахалъытэу хъугъэ. ЗыцIэ къепIонэу тхылъишъэ пчъаг ъэ тихэгъэгу къыщыдэкIыгъ.

--- Page 106 ---

СССР-м иписательхэм я Союз зызэхащэ нэуж хэпшIыкIэу нэмыкI цIыф лъэпкъэу тихэгъэгу щыпсэурэмэ ялитературэмэ зыкъаIэтыгъ, ахэмэ советскэ зэкъошныгъэ 
щыIакIэр къагъэбаигъ, къагъэкIэрэкIагъ. Апэрэ съездым 
ыуж бэ темышIэу Адыгэ писательскэ организациери зэхащагъ, апэрэ тхьаматэхэу КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо 
Ахьмэдрэ ащ иIагъэх. Адыгэ писательскэ организациер 
зэрэзэхащагъэм ишIуагъэ къызэрэкIуагъэр хэткIи нэрылъэгъугъ. Адыгэ литературэ ныбжьыкIэр ленинскэ национальнэ еплъыкIэу щыIэм къыдэтэджыгъ, ыпIугъ, ылэжьыгъ.
Тилитературэ къыкIугъэ гъогум иапэрэ илъэсипшI 
анахьэу сыд фэдэ Iофыгъуа зытегущыIагъэр, къыгъэлъэгъуагъэр? КIэкIэу уакъытегущыIэн хъумэ, ахэр мыщ фэдэх: 
революцие ужым дунэякIэм къыхэтэджэгъэ цIыфыкIэм 
икъэгъэлъэгъон, ащ инэшан, жъым зэребэнырэр, кIэр 
зэрэтекIорэр. Ахэр КIэрэщэ Тембот ирассказхэм, истатьяхэм, Хьаткъо Ахьмэд иусэхэм, Цэй Ибрахьимэ итхыгъэмэ къагъэлъэгъуагъ. Ащ ыуж къыкIэлъыкIогъэ илъэсхэм 
колхозыр зэхэщэгъэнымкIэ, цIыфмэ якультурэ зыкъегъэIэтыгъэнымкIэ, еджэныр, гъэсэныгъэр лэжьэкIо жъугъэмэ ахэлъхьэгъэнхэмкIэ, апэрэ пятилеткэм игъэцэкIэнкIэ 
шIэгъэн фэе Iофыгъомэ якъэгъэлъэгъон, язэшIохын ынаIэ 
тыригъэтыгъ, цIыфыкIэм инэшэнэ-зэхъокIыныгъэхэр образ 
гъэшIэгъонхэмкIэ къытэу ригъэжьагъ. ЯщэкIэнэрэ илъэсхэм 
КIэращэм, Хьаткъом, Цэим анэмыкIхэу талант зыхэлъ 
ныбжьыкIэхэр адыгэ литературэм къыхэхьэх. Ахэр Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Еутых Аскэр, Кэстэнэ 
Дмитрий, нэмыкIхэри. КIэрэщэ Тембот ироманэу "Щамбул", Хьаткъо Ахьмэд иусэхэр зыдэт тхылъэу "Пщыналъ", 
Цэй Ибрахьимэ иусэ-пшысэу "ТхьакIумкIыхьэм ихьадэIус", 
Пэрэныкъо Мурат ипоэмэхэу "НэкIмаз", "Сакъ", Лъэустэн 
Юсыф иповестэу "Гъогур Iухыгъ", Еутых Аскэр ипоэмэу 
"Зулиф", иповестэу "Сшынахьыжъ", нэмыкIхэм яусэ 
пчъагъэхэр гъэзетым, альманахым къехьэх, тхылъ 
шъхьафэу къыдэкIых. ХэпшIыкIэу адыгэ литературэм 
лъэбэкъукIэхэр ешIых.
1936-рэ илъэсыр адыгэ литературэ ныбжьыкIэмкIэ 
мэхьанэшхо зиIэ илъэсэу хъугъэ. Адыгэ писательхэм я 
Апэрэ съезд зэхащэ. Мыщ КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо 

--- Page 107 ---

Ахьмэдрэ адыгэ литературэм ипшъэрылъхэм, ихэхъоныгъэ, щыкIагъэу фэхъурэм афэгъэхьыгъэу докладхэр 
къыщашIыгъэх. Литературэм къыхэхьэгъэ ныбжьыкIэхэр 
пIугъэнхэмкIэ, талант зыхэлъхэр къыхэгъэщыгъэнхэмкIэ, 
ахэр партием фэпIугъэнхэмкIэ, хэгъэгум фэлажьэхэу 
шIыгъэнхэмкIэ съездым мэхьанэшхо иIагъ.
Октябрь революцием ыпэкIэ адыгэмэ жэрыIо творчествэ ин зэряIагъэр япшысэхэм, ятхыдэхэм, яорэдхэм, 
япщыналъэхэм, зэрэпсэоу нарт эпосыр зыпштэкIэ къеушыхьаты. Совет хабзэм иилъэсыкIэхэм адыгэ жэрыIо 
творчествэм лъэшэу зыкъыригъэIэтыгъ, орэдус зэфэшъхьафэу чылэмэ адэсмэ амакъэ зэриугъоилIагъэ. Ахэмэ 
Теуцожь Цыгъуи ащыщыгъ. Адыгэ писательхэм ясъезд 
нэуж Теуцожь Цыгъо анахьэу ымакъэ чанэу Iугъэ. "Пщыоркъ зау", "Мафэкъо Урысбый" зыфиIорэ поэмэ шIагъохэу 
ыусыгъэхэм адыгэ литературэ ныбжьыкIэр къагъэбаигъ, 
IофшIэным и Быракъ Плъыжь "Трудовое Красное Знамя" 
зыфиIорэ орденыр усэкIо лIыжъым къызэрэфагъэшъошагъэм адыгэ литературэ ныбжьыкIэр ыгъэгушхуагъ, 
лъэбэкъукIэ ыдзыным къыфиIэтыгъ. Ащ ыуж къыкIэлъыкIуагъэ илъэсхэм типисательхэм атхырэм фэшъхьафэу 
зэдзэкIынымкIи Iофышхо ашIагъ. КIэращэм, Хьаткъом, 
Лъэустэным, Пэрэныкъом, Еутыхым, Кэстанэм, Джэнчатэм, Жанэм, нэмыкIхэми зэрадзэкIыгъэхэу Пушкиным, 
Лермонтовым, Некрасовым, Островскэм, Гоголым, 
Маяковскэм, Блок, нэмыкIхэри адыгабзэкIэ къыхаутыгъэх, 
зэдзэкIыным иIоф тызхэт лъэхъанми щылъагъэкIуатэ.
Фашист Германиер тихэгъэгу къызытебанэм адыгэ 
писатель пчъагъэ заом кIуагъэ. Лъэустэн Юсыф, Пэрэныкъо Мурат, Кэстэнэ Дмитрие, Еутых Аскэр, Шъхьаплъэкъо 
Хьисэ, Жэнэ Къырымызэ, Джэнчэтэ Мурат, ХьадэгъэлIэ 
Аскэр, нэмыкIхэр чаныгъэ къызхагъафэу заом хэлэжьагъэх, лIыхъужъыгъэу щызэрахьагъэм пае орденхэр 
къафагъэшъошагъэх. ЗэлъашIэрэ поэт ныбжьыкIэу Андырхъое Хъусен лIыгъэу зэрихьагъэм ифэшъуашэу Советскэ 
Союзым и ЛIыхъужъ цIэр къыфаусыгъ, зыщыщ хэкум 
икIэу ищытхъу чыжьэу Iугъэ. Уджыхъу Адылджэрыйи, 
Уджыхъу Хъалиди, Тыгъужъ ДышъэкIи, Гощэкъо Сэфэрбыйи, Салиев Ахьмэди, Къадэ Хьиси заом щыфэхыгъэх, 

--- Page 108 ---

Меркицкэ Рэщыди игъонэмысэу нэмыц фашистмэ ичылэ 
Нэтыхъуае щаукIыгъ.
ТекIоныгъэр Отечественнэ зэошхом къыщыдэзыхыгъэ 
хэгъэгур мамыр лъэхъанэ зеуцожьым, типисательхэм 
къагъэзэжьи, а щыIакIэм фэусэхэу рагъэжьэжьыгъ. Зэоуж 
илъэсхэм адыгэ литературэм зиушъомбгъугъ, хэхъоныгъэ 
дэгъухэр ышIынэу чIыпIэ иуцуагъ. Ар къэзыушыхьатырэмэ 
ащыщ КIэрэщэ Тембот итхылъэу "Насыпым игъогу" 
зыфиIорэмкIэ Сталинскэ премие 1948-рэ илъэсым къызэрэфагъэшъошагъэр. Ари тилитературэ итекIоныгъэ 
щыщыгъ.
Уахътэр лъыкIуатэ къэсми зызыушъомбгъурэ адыгэ 
литературэм талант зиIэ писательхэр къыхэхьэх. Ахэмэ 
ЯхъулIэ Сэфэр, Жэнэ Къырымызэ, ХьадэгъэлIэ Аскэр, 
Iэшъынэ Хьазрэт, Бэрэтэрэ Хьамид, нэмыкIхэри ащыщых. 
Мыхэмэ атхыгъэ тхылъхэм, нахьыжъмэ афэдэу адыгэ 
литературэм зырагъэушъомбгъугъ, темакIэхэр къыхагъэхьагъэх, типисательмэ яIэпэIэсэныгъэ нахь зыкъиIэтыгъ, 
атхыгъэхэр урысыбзэкIэ къызэрэдэкIырэм ишIуагъэкIэ 
тхы лъеджэу яIэр нахьыбэ хъугъэ.
Мы аужырэ илъэс пшIыкIутфым адыгэ писательскэ 
организацием хэтмэ къахэхъуагъ. Кощбэе Пщымаф, 
КъумпIыл Къадырбэч, Къуекъо Налбый, Нэхэе Руслъан, 
Пэнэшъу Сэфэр, Цуекъо Юныс, ЩэшIэ Казбек СССР-м 
иписательхэм я Союз аштагъэх, чанэуи литературэм 
щэлажьэх, непэрэ щыIакIэм ехьылIэгъэ тхылъыкIэхэр къыдагъэкIых.
КIочIакIэхэр къызхэмытаджэрэ литературэ щыIэп. 
Илъэс къэс адыгэ литературэм къыхэхъорэ тхэн езыгъэжьэгъэ ныбжьыкIэхэм тарэгушхо, атхыгъэхэр къыдэкIых. 
Ащ фэдэу зыцIэ къепIощтмэ Теуцожь Хьабибэ, КIэсэбэжъ 
Къэплъан, ЛъэпцIэрышэ Исмахьилэ, Бэгъ Нурбый ыкIи 
нэмыкIхэри ащыщых.
Адыгэ советскэ литературэм зиIахьышIу хэзышIыхьэрэмэ 
ащыщых Шэуджэн Аюби, Мамый Ерэджыби, Цуекъо 
Джэхьфари, Бахъукъо Ерэджыби. Мыхэмэ ятхылъхэу 
къыдэкIыгъэхэр тхылъеджэ жъугъэмэ ахэхьагъэх, шIу 
алъэгъугъ.

--- Page 109 ---

Аужырэ илъэсипшIым литературнэ критикэм хэхъоныгъэ шIукIаехэр ышIыгъэх, адыгэ писательхэм атхыгъэмэ 
афэгъэхьыгъэу тхылъ заулэ къыдэкIыгъ. АщкIэ литературнэ-художественнэ критикэм фэгъэхьыгъэу партием ышIыгъэ унашъом ишIуагъэ къэкIуагъ. Къуныжъ Мыхьамэт, 
Шъхьэлэхъо Абу, ЩэшIэ Казбек, Мамый Руслъан, Цуамыкъо Тыркубый, Пэнэшъу Уцужьыкъо, нэмыкIхэр адыгэ 
литературнэ критикэм дэгъоу хэлажьэх.
СССР-м иписательхэм я Союз зызэхащагъэр илъэс 50 
зыщыхъурэ лъэхъаным, нахьыпэрэм фэдэу, джыри тапэкIэ 
пшъэрылъышхохэр къэтэджых. Ахэр сыд фэдэх? КПСС-м 
ия ХХVI-рэ съезд, партием и Центральнэ Комитет и Пленумхэу къыкIэлъыкIуагъэхэм идеологическэ IофшIэныр 
джыри нахь гъэлъэшыгъэнымкIэ ашIыгъэ унашъохэр тиIэубытыпIэхэу адыгэ литературэм ижанрэхэр - прозэр, 
поэзиер, драматургиер, кIэлэцIыкIу литературэр, очеркыр, 
литературнэ критикэр - зэрэлъыдгъэкIотэщтхэм тынаIэ 
тедгъэтыщт.
1967-рэ илъэс

--- Page 110 ---


Адыгэ литературэр лIэшIэгъу чыжьэхэм 
къащежьагъ

--- Page 111 ---

Адыгэ лъэпкъым иижъырэ культурэ блэкIыгъэ лIэшIэгъу чыжьэхэр ары къызыщежьагъэр. Ащ ижэрыIо 
творчествэ бай, жанраби къызэлъыхеубытэ. Таурыхъхэр, 
тхыдэжъхэр, лIыхъужъ орэдхэр, гущыIэжъхэр, гущыIэ 
щэрыохэр, аужыпкъэм, народым зэхилъхьэгъэ пщынэлъэ 
ин дэдэу нарт эпосэу зифэмэ-бжьымэшхо адыгэ лъэпкъ 
литературэм къытезыгъэхьагъэр дунэе культурэм ихъарзынэщ Iахь хъугъэх.
Нахьыпэм адыгэхэм ежь ятхылъыбзэрэ литературэрэ 
яIагъэхэп, еджэкIэ-тхакIэ зышIэрэр нэбгырэ зырызыгъ 
ныIэп. ЗыкIэхъопсыхэрэмрэ зыщыгугъыхэрэмрэ народым 
къызыщиIуатэщтыгъэр жэрыIо творчествэр ары. Ахэмэ 

--- Page 112 ---

къащыгъэлъэгъуагъэ хъугъэ лъэпкъым итарихъэу лIэ шIэгъу 
пчъагъэ хъурэр, игупшысэхэр, игугъапIэхэр. Зэфэшъхьаф 
жанрэхэм арылъхэу аусыгъэх.
Джырэ тилъэхъан пштэмэ, адыгэ народым икультурэ 
хэхъоныгъэшхохэр иIэх. Совет хабзэм иилъэсхэм къакIоцI 
тхыбзэ, народнэ пшысэхэм къащежьи, орэдымрэ романымрэ анэсыжьэу хэхъоныгъэм игъогу мыпсынкIэ къэзыкIугъэ художественнэ литературэ тиIэ хъугъэ. Хэутыгъэ 
гущыIэр къэхъугъ. Ащ къыкIэлъыкIуагъэх апэрэ букварыр, 
гъэзетыр, журналыр.
КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо Ахьмэдрэ яапэрэ тхыгъэхэр 
адыгэ советскэ литературэу къэхъурэм лъапсэ фэхъугъэх.
Джа илъэсхэм адыгэ литературэм амал дэгъухэр иIэхэ 
зэрэхъугъагъэм ишIуагъэкIэ псынкIэу хахъоу ригъэжьагъ. 
Цэй Ибрахьимэ, Кобл Билъэустэн, Ащкъэнэ Исмахьилэ, 
Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Еутых Аскэр, Уджыхъу 
Адылджэрые, Меркицкэ Рэщыдэ, Кэстэнэ Дмитрие, ЯхъулIэ Сэфэр, Андырхъое Хъусенэ, Жэнэ Къырымызэ, ХьадэгъэлIэ Аскэр, нэмыкIхэми атхыгъэхэр къыхаутыгъэх.
Социализмэ гъэпсыным игъэхъагъэхэм, советскэ 
писательхэм я Апэрэ Всесоюзнэ зэфэс яфэмэ-бжьымэшхо 
лъэпкъ литературэхэм яхэхъоныгъэ тырагъэхьагъ. СССР-м 
иписательхэм язэфэс иделегатхэу хадзыгъагъэх КIэрэщэ 
Темботрэ Хьаткъо Ахьмэдрэ. Ахэр зэфэсым къызекIыжьхэм, 1934-рэ илъэсым Адыгеим иписательскэ организацие 
щызэхащэ. ИлъэситIу тешIагъэу, 1936-рэ илъэсым идекабрэ мазэ, Адыгеим иписательхэмрэ ашугхэмрэ яапэрэ 
зэфэс щыIагъ. КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо Ахьмэдрэ ащ 
докладхэр къыщашIыгъэх.
Адыгэ писательхэмрэ поэтхэмрэ яшъыпкъэу Iоф ашIэ, 
ахэмэ атхыгъэхэр къыдэкIых, литературнэ-художественнэ 
альманахэу "Тихахъо" зыфиIорэм инэкIубгъохэм къащыхаутых. КIэрэщэ Тембот ироманэу "Насыпым игъогу" 
зыфиIорэм иапэрэ пычыгъо 1932-рэ илъэсым къыхаутыгъ. 
Гражданскэ гушхуагъэ къахэщы Хьаткъо Ахьмэд иусэхэм. 
Цэй Ибрахьимэ ирассказэу "Фатмэ игушIуагъу", усэпшысэу "ТхьакIумкIыхьэм ихьадэIус" зыфиIохэрэр, Пэрэныкъо Мурат ипоэмэхэу "НэкIмаз", "Сакъ", Лъэустэн 

--- Page 113 ---

Юсыф иповестэу "Гъогур Iухыгъ", Еутых Аскэр иповестэу 
"Сшынахьыжъ" зыфиIохэрэр, нэмыкIхэри къыхаутых.
Народым къыхэкIыгъэ Теуцожь Цыгъо ыцIэ игъэкIотыгъэу хэгъэгум щызэлъашIэ хъугъэ, ащ ипоэмэхэу "Пщыоркъ зау", "Мафэкъо Урысбый" зыфиIохэрэр къыхаутых. 
Ащ иусэхэм зищытхъу аIуатэрэр Совет хэгъэгур, колхоз 
щыIэкIэ-псэукIэр, народхэм язэкъош-зэблэгъэныгъ ары.
Фольклорым иугъоин адыгэ писателыбэхэр хэлажьэх. 
КIэрэщэ Тембот 1934-рэ илъэсым фольклор экспедицием 
пэщэныгъэ дызэрехьэ, жэрыIо творчествэм ехьылIагъэу 
статьяхэр гъэзетхэм, альманахым, журналхэм къаре гъахьэ. 
Цэй Ибрахьимэ адыгэ лъэпкъхэм яжэрыIо поэтическэ 
творчествэ итекстхэр къаригъэIуатэхэзэ етхых. Лъэустэн 
Юсыф ишъыпкъэу фольклорыр еугъои, пшысэхэмрэ 
таурыхъхэмрэ зыдэт тхылъыр хэутыным фегъэхьазыры, 
народнэ новеллэхэр зыдэхьащт тхылъыри зэхе гъэуцо, 
Меркицкэ Рэщыдэ народым ыусыгъэ орэдхэмрэ пшысэхэмрэ ыугъоигъэх.
Адыгэ писательхэмрэ поэтхэмрэ яшIогъэшхо къагъакIозэ ашIэщтыгъэ Iофыр хэгъэгу зэошхом зэпигъэугъ. 
Адыгеим иписательхэм зэкI пIоми хъунэу Iашэр аIыгъэу ти 
Родинэ ынапэрэ ишъхьафитныгъэрэ къаухъумагъ. Гитлер 
итехакIохэр зызэхакъутэхэ нэужым адыгэ литературэм 
тхэкIуабэ зэрэчIинагъэр нафэ хъугъэ. ТихэгъэгукIэ апэрэ 
писателэу Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ щытхъуцIэр 
къыфагъэшъошагъ Андырхъое Хъусенэ. Поэт ныбжьыкIэхэу Уджыхъу Адылджэрые, ДышъэкI Тыгъужъ, Уджыхъу 
Хъалидэ, Шъоджэ Исмахьилэ, Цухъо Сэфэр, нэмыкIхэри 
заом щыфэхыгъэх. Заом хэкIодагъэ тхэкIо ныбжьыкIэхэм 
ятворчествэ зэрифэшъуашэу "Ахэмэ япсалъи яIаши чаныгъэх" зыфиIорэ тхылъым къыщыгъэлъэгъуагъ.
Зэоуж илъэсхэм адыгэ литературэм ицыхьэ зытелъыжьэу ыкIуачIэ хегъахъо, прозэм, поэзием, драматургием, кIэлэцIыкIу литературэм, литературнэ критикэм, 
сатирэмрэ юморымрэ, орэд жанрэм заушъомбгъу.
Адыгэ литературэр зэригъэбаищтым Сталинскэ премием илауреатэу КIэрэщэ Тембот мыпшъыжьэу Iоф дешIэ, 
ащ икъэлэмыпэ къычIэкIыгъэх тхылъеджэхэм зэлъашIэ 
хъугъэ романхэу "Насыпым игъогу", "Типшъашъэхэр", 

--- Page 114 ---

повестхэу "Хьаджрэт", "Шапсыгъэ пшъашъ", "Шахъомрэ 
пшъэшъэ пагэмрэ", "Ны Iушым ыпхъу", рассказхэр, очеркхэр. Ахэмэ адыгэ народым ишэн-зекIуакIэ, ищыIэкIэ-псэукIэ тхылъеджэхэр нэIуасэ афашIых, къуаджэм зэхъокIныгъэшIухэу фэхъухэрэр къагъэлъагъох. Адыгэ цIыф лъэпкъым шIогъэ инхэр зэрэхэлъхэр, ицIыфыгъэ напэ зэрэпшъхьапэр - джары КIэрэщэ Тембот итворчествэ итемэ 
шъхьаIэр.
Лъэустэн Юсыф итхылъхэм анахьышIухэр зыфэгъэхьыгъэхэр джырэ лъэхъаныр, щыIэкIакIэр зыгъэпсыхэрэм 
ялIыхъужъныгъ, яшIулъэгъуныгъ, язэныбджэгъуныгъ. 
Джахэм афэдэх ащ иповестэу"Гъогур Iухыгъ", ироманхэу 
"Къушъхьэр къэнэфы", "Ожъубаныкъохэр" зыфиIохэрэр, 
нэмыкIхэри.
Еутых Аскэр ипроизведениехэр къыдэмылъытагъэхэу 
адыгэ литературэр къызышIогъэшIыгъуай. Поэтическэ 
тхылъ, повесть заулэхэм, "Сшынахьыжъ", "IэнэтIэ дэгъу", 
"Тыгъэр ташъхьагъ", рассказ, очерк, статьябэмэ ар ятхакIу. Ахэмэ Еутыхым къащигъэлъэгъуагъ Адыгеим общественнэ зэфыщытыкIэхэр зыпкъ зэрэщиуцохэрэр, цIыфхэм 
ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэным зэрэфэбанэхэрэр.
ЦIыфыр дунаим зыкIытетыр шIу ышIэныр ары - джары 
писателэу Кэстэнэ Дмитрие итхылъхэм ащыпхырыщыгъэ 
мэхьэнэ шъхьаIэр. Ар критическэ, литературоведческэ 
статья ыкIи тхылъыбэхэм яавтор. Кэстанэм ирассказхэу, 
повестхэу "IошъхьитIу", "ШIум илъагъу", ироманхэу 
"Псыхъохэр зэхэлъадэх", "ПсыгуIан" зыфиIохэрэм яфэшъошэ уасэ тхылъеджэхэм къафашIыгъ.
Iэшъынэ Хьазрэт тызыхэт лъэхъаным итемэ фэгъэхьыгъэу тхэрэ тхакIу. Мы аужырэ илъэсхэм ащ рассказхэр 
зыдэт сборникхэу, повестхэу, заулэ къыдигъэкIыгъ, ахэмэ 
ащыщых: "Зэрджаехэр", "ХьаситIу", "Шыур псым зэпырэкIы", "Аштрам". Ащ ытхыгъэмэ лиризмагъэ фабэрэ 
сэмэркъэу шъабэрэ акIэлъ.
Илъэсым илъэсыр кIэлъыкIоу адыгэ поэзием хэхъоныгъэ ешIы. Типоэтхэм ястиххэмрэ япоэмэхэмрэ зыдэт 
тхылъхэр тучанхэмрэ библиотекэхэмрэ ямэкIаехэм нахьыбэрэ къатыралъхьэхэ хъугъэ.

--- Page 115 ---

Адыгэ поэзием лъапсэ фэзышIыгъэхэм зыкIэ ащыщ 
Пэрэныкъо Мурат. Ащ истиххэмрэ ипоэмэхэмрэ гушхоныгъэрэ патриотизмагъэрэ къахэщы, ипоэмэу "НэкIмаз" 
зыфиIорэр народнэ шъыпкъэу хъугъэ. Колхоз къуаджэм 
ицIыфмэ яхьылIэгъэ поэмэхэу "Сакъ", "НасыпышIомэ 
яорэд" зыфиIохэрэр поэтым итворчествэкIэ зэхъокIныгъэ 
гъэнэфагъэу, мэхьанэшхо зиIэ хэхъоныгъэу хъугъэх.
Адыгэ поэзием щылажьэхэрэ, лъызгъэкIуатэхэрэ 
поэтхэу ЯхъулIэ Сэфэр, Жэнэ Къырымызэ, ХьадэгъэлIэ 
Аскэр, Бэрэтэрэ Хьамидэ ятворчествэ цIыфыбэмэ зэлъашIэ, осэшхо фашIы.
ЯхъулIэ Сэфэр иусэхэр зыдэтхэ тхылъхэу "Родина", 
"С тобою, товарищ", "Твоими устами", "Стиххэр" (урысыбзэкIэ), "Орэд къэсIощт" (адыгабзэкIэ)зыфиIохэрэр 
адыгэ поэзиемкIэ гъэнэфагъэх.
Зыныбжь икъугъэхэм, кIэлэцIыкIухэм апаеми зыфатхэрэм емылъытыгъэу, Жэнэ Къырымызэ игупшысэхэри 
игузэхашIэхэри иусэхэм къащыреIотыкIы, щыIэныгъэм 
игушIуагъо тхылъеджэхэм агу къыщегъэущы. Ащ иусэхэр 
зыдэтхэ тхылъхэу "Тимафэхэр", "Жъогъо плъыжь", 
"ТичIыгу", "Джэуап", "О унитIу" зыфиIохэрэр къыдагъэкIыгъэх. УсакIом иусэ пэпчъ ежь иеплъыкIэ-екIолIакIэ 
сыдигъокIи хэолъагъо. КIэлэцIыкIухэм апае ащ ытхыгъэ 
усэхэу "Есть у всех свои дела", "Нарисованное письмо", 
"Первый цветок", "Как Хазрет уходил на скачки", "Звездочка" зыфиIохэрэр, нэмыкIхэри тхылъеджэ цIыкIухэм 
агу рихьыгъэх.
ХьадэгъэлIэ Аскэр ипоэмэу "Адыгэм ыпхъу" зыфиIорэр 
адыгэ поэзием иIахь гъэнэфагъэ хъугъэ. Усэхэмрэ поэмэхэмрэ зыдэт тхылъхэу "Гум иорэд", "Гугъэ нэфхэр", 
"Сикъуадж", "Лабэ иорэд", "Адыгэм ыгу", "Сихэгъэгу 
игъатх" зыфиIохэрэм усакIор тхылъеджэ жъугъэхэм зэлъарагъэшIагъэ.
Бэрэтэрэ Хьамидэ иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ зыдэхьагъэхэ "Нэфылъ", "Гъэтхэ псалъ", "Тыгъэнэбзый", "Ислъамый", "Шъыхьэкъотх" зыфиIохэрэ тхылъхэм заом, мамыр 
щыIакIэм цIыфым фыщытыкIэу щыIэныгъэм фыриIэм 
яхьылIэгъэ Iофыгъохэр къащеIэтых. Ащ ытхыхэрэр шIулъэгъуныгъэм, зэкъошныгъэм, колхоз къуаджэм ицIыфхэм 

--- Page 116 ---

яхьылIагъэх. Бэрэтарым иусэхэм гуфэбагъэ ахэлъ, хьалэлыгъэр къахэщы.
Я 30-рэ илъэсхэр ары адыгэ драматургием апэрэ 
лъэбэкъухэр зыщашIыгъэхэр. Ау а жанрэм хэпшIыкIэу 
хэхъоныгъэ зишIыгъэр джырэ лъэхъан ары. Мы аужырэ 
илъэсхэм адыгэ драматургием гъэхъэгъэ гъэнэфагъэхэр 
щашIыгъэх. Тимафэхэм яхьылIэгъэ пьесакIэхэр атхыгъэх. 
Идейнэ-художественнэ лъэныкъомкIэ мэхьэнэ куу зыхэлъ 
пьесэхэр джырэкIэ щымыIэхэми, хэбгъэунэфыкIынымкIэ 
гушIуагъор тидраматургие советскэ щыIэкIэ-псэукIэм 
икъэгъэлъэгъон зэрифэшъуашэу ынаIэ зэрэтыригъэтырэр 
ары. Ахэмэ афэдэ пьесэхэу зигугъу къэпшIынхэ плъэкIыщтхэр КIэрэщэ Тембот иеу "Ны Iушым ыпхъу", Еутых Аскэр 
ытхыгъэхэу "Ася", "Бзылъфыгъэ цIыкIу", Лъэустэн Юсыф 
и "Ожъубаныкъохэр", Мамый Ерэджыбэ иехэу "Псэлъыхъохэр", "Мыхьамчэрыекъор, привет!", Шъхьаплъэкъо 
Хьисэ ытхыгъэхэу "Даут", "ЧIыгум иорэд", Дж. Джагупэм 
иеу "ЛъышIэжь", "Сюзана", ХьакIэко Аслъан ипьесэхэу 
"Зауркъанрэ Заурхъанрэ", "Ным ыцIэкIэ", нэмыкIхэри.
Художественнэ очеркыр зэрифэшъуашэу литературэм 
иплъышъохэм ащыщэу алъытэ. Литературэм ижанрэхэм 
афэдэхэу ари атхы, еджэх, ифэмэ-бжьымэ тхылъеджэм 
тырегъахьэ. Очеркым ежь иунэе нэшанэхэр хэлъых, ар 
нахь IэшIэх. "Очеркистым щыIакIэм псэ зыпыт щысэтехыпIэ къыхигъотэным лъыхъун фае…" - джары М. Горькэм 
очеркым къыриIуалIэщтыгъэр.
Мы аужырэ уахътэм очерк жанрэм адыгэ литературэм 
гъэхъэгъэ гъэнэфагъэхэр щишIыгъэх. ЛэжьэкIо цIыфхэм 
яхьылIагъэу писательхэм очерк заулэ атхыгъ, тхылъ 
шъхьафхэу къыдагъэкIыгъэх. Кэстэнэ Дмитрие, Лъэустэн 
Юсыф, Павел Резниковым, Бэрэтэрэ Хьамидэ яочеркхэр 
гъэзетхэмрэ журналхэм янэкIубгъохэм къащыхаутыгъэх, 
тхылъхэу къыдэкIыгъэх.
Адыгэ литературэм ижанрэхэм ащыщ кIэлэцIыкIу 
литературэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щыфагъэшъуашэ. Ащ 
тапэкIэ хэхъоныгъэ ышIыным Пэрэныкъо Мурат, Жэнэ 
Къырымыз, ХьадэгъэлIэ Аскэр, Тхьаркъохъо Мэджыдэ, 
Цуекъо Джэхьфар нэмыкIхэри яшъыпкъэу дэлажьэх. Ауми, 
кIэлэцIыкIумэ апае литературэм зэрифэшъуашэм лъыкIагъахьэу хэхъоныгъэ ышIыным пае зэкIэ ищыкIагъэр ашIагъ 
пIон плъэкIыщтэп, кIэлэцIыкIумэ апае макIэ тхылъ дэгъоу 
атхыгъэр.
КIочIэ ныбжьыкIэхэр къыхэмыхьэу, литературэр сыд 
фэдизэу лъэшыми, хэхъоныгъэ ышIын, ыпэкIэ лъыкIотэн 
ылъэкIыщтэп. Литератор ныбжьыкIэхэр зэряфэшъуашэу 
пIугъэнхэм, анаIэ атырагъэтыным, фэгумэкIыгъэным 
къикIырэр ежь литературэм тапэкIэ къырыкIощтым уфэгумэкIыныр ары.
Мы аужырэ илъэсхэм адыгэ литературэм зитворчествэкIэ гъэшIэгъон прозаикхэмрэ поэтхэмрэ къыхэхьагъэх, 
яапэрэ тхылъхэр къыдагъэкIыгъэх КъумпIыл Къадырбэч, 
Кощбэе Пщымафэ, Къуекъо Налбый, Цуекъо Джэхьфар, 
Пэнэшъу Сэфэр, Емыж Мулиат, Теуцожь Хьабибэ, Хъалыщэ Сэфэрбый, Нэхэе Руслъан, Бэгъ Нурбый, КIэсэбэжъ 
Къэплъан, Пэрэныкъо Розэ, Шъхьаплъэкъо Хьисэ, ЛъэпцIэрышэ Исмахьилэ, Ергъукъо Щамсэт, нэмыкIыбэхэми 
атхыхэри къыхаутых, тхылъ шъхьафэу къыдэкIых.
Автор ныбжьыкIэхэм ярассказхэмрэ яусэхэмрэ уяджэ 
зыхъукIэ, кIочIакIэхэр тилитературэ къызэрэхахьэхэрэр 
зэхэошIэ, нахьыжъхэм ачIыпIэ иуцощтхэ, талант зыхэлъ 
ныбжьыкIэхэмкIэ умыгушIон плъэкIырэп. Ахэмэ яамалхэр 
зэрэнахь инхэр къэзыушыхьатырэр, зыр адырэм зэрэфэмыдэр, шъхьадж ежь илъагъо литературэм щыпхырищыным зэрэпылъыр, ащкIэ тилитературэ ихэхъоныгъэ ежь 
иIахь зэрэхишIыхьэрэр ары. НыбжьыкIэхэм атхыхэрэм 
щыкIэгъэ зырызэу фэхъухэрэр, тишIошIыкIэ, къызыпкъырыкIыхэрэр щыбгъэзыен умылъэкIыщтэу арэп. НыбжьыкIэхэм ятIомэ тшIоигъуагъэр темэм икъыхэхын нахь 
егугъунхэу, пхыращырэ мэхьанэр нахь гъэнэфагъэу, 
гурыIогъошIоу агъэпсыным Iоф дашIэнэу, лъэпкъым 
ифольклоррэ нэмыкI народхэм ялитературэрэ нахь куоу 
зэрагъэшIэнхэу ары. Тилъэхъан нахь игъэкIотыгъэу, IупкIэу, 
фэшъошэ жэбзэ къабзэкIэ къагъэлъэгъонэу тяжэ.
Адыгэ литературэр къызэрэтIуагъэу ыпэкIэ лъэкIуатэ, 
гъэхъэгъэ гъэнэфагъэхэри ешIых. Ау щыкIагъэхэр тфэмыхъухэу ащ къикIырэп, щыIэныгъэмрэ литературэмрэ 
язэфыщытыкIэ ылъэныкъокIэ укъикIэу ахэмэ яхудожественнэ тхыгъэмэ уахаплъэмэ, хэгъэунэфыкIыгъэн фаер 

--- Page 117 ---

литературэр щыIэныгъэм ыуж къызэринэрэр, тилэжьакIохэм 
ящыIэкIэ-псэукIэ тилитературэ къызэрэщыгъэлъэгъуагъэм 
нахьи нахь гъэшIэгъонэу, нахь баеу зэрэгъэпсыгъэр ары.
ПрозэкIэ, поэзиекIэ, драматургиекIэ тхыгъэхэм щыIэныгъэм ихъугъэ-шIагъэхэр куоу ащызэхэфыгъэп, икъоу 
къащызыгурагъэIуагъэп, нэм къыкIидзэу, гум къинэжьэу 
щыIэныгъэр къащыгъэлъэгъуагъэп, IэпэIэсэныгъэм ишэпхъэ 
инхэм алъыкIагъахьэрэп. Поэтхэм яусэхэр нахьыбэрэмкIэ 
декларативнэх, куо-хьау риторикэм дехьыхых, загъори 
нэмыкIхэм атхыгъэм ехьщырхэу, амалынчъэхэу уарехьылIэ.
Титхыгъэхэм щыкIагъэу афэхъухэрэм ащыщыр Iофыгъоу къащаIэтырэр зэрэзэжъур, щыIэныгъэм къыхэхыгъэ 
хъугъэ-шIагъэхэр зэрэзэхьщырхэр ары. Ар къызыпкъырыкIырэр щыIэкIэ-псэукIэр икъукIэ зэрэтымышIэрэр, 
щыIэныгъэм къыхэхыгъэу къэдгъэлъагъохэрэр гум 
къинэжьэу хъуным иамалхэр зэрэтымыгъэфедэшъухэрэр 
ары. Бзэм идэхагъэ, ар IупкIэу, зэгъэкIугъэу гъэпсыгъэныр, 
мэхьанэр икъоу къиIотыкIыгъэныр, ащкIэ зишIуагъэ къакIорэ 
шIыкIэ-амалхэр фэкъулаеу къызыфэдгъэфедэхэзэ, лъэпкъым ыбзэ ибайныгъэхэр, зэкIэ ащ гущыIэ щэрыохэу 
хэтхэр, лъэпкъым иакъылышIуагъэ тIэ къидгъэхьанхэ фае. 
ГурыIогъошIоу, IупкIэу псыхьэгъэ жабзэкIэ мытхыгъэмэ, 
художественнэ тхылъыр гъэшIэгъон-еджэгъошIу хъущтэп.
Зэрэпсэоу штагъэмэ, адыгэ литературэм зэрэхахъорэм 
ыуж къенэх литературнэ критикхэмрэ литературоведениемрэ. Адыгэ литературэм ихэхъоныгъэ осэ тэрэз къыфашIызэ тхыгъэ критическэ IофшIэгъэ куухэр джырэкIэ 
тиIэхэп.
Юморымрэ сатирэмрэ джырэкIэ кIочIаджэх. Сэмэркъэу щамышIэу щыIэкIэ-псэукIэр къызышIобгъэшIын плъэкIыщтэп, джащ фэшI литературэм ар къыщыгъэлъэгъогъэн 
фае.
Титворческэ зэIукIэхэм нахьыбэрэ тащыхэплъэн фае 
адыгэ литературэм тапэкIэ хэхъоныгъэ ышIынымкIэ зишIуагъэ къэзыгъэкIощт Iофыгъохэм. ТапэкIэ литературэм 
хэхъоныгъэ ышIынымкIэ ахэмэ яшIуагъэ къэкIощт, тиадыгэ 
литературэ хагъэхъощт, лъагъэкIотэщт.
1968-рэ илъэс

--- Page 118 ---

Уиорэд тамэ зерэIэт

--- Page 119 ---

ЗыIабэкIэ, бэрэчэт IэбакIэкIэ Iабэу, ымэкъэ Iэтыгъэ 
гущыIакIэ зэхэзыхырэр къыгъаплъэу, зыгорэм ыгъэгумэкI 
зэпытэу, исэмэркъэу къэбархэм ядэIухэрэр ыгъэщхыхэу 
сэ къызысшIэжьыным сыд фэдиз цIыф куп ахэпщагъэми, 
ахэмыкIокIэнэу ежь изакъоу къекIурэ шэн гъэпсыкIэ-шIыкIэхэмкIэ Павел Ефимович Резниковыр къахэщы.
БэшIагъэ, зэоуж илъэсхэр ары, джащ фэдэу Адыгэ 
хэкум поэтэу Павел Резниковыр зыщашIэрэр. Зиусэхэр 
гъэзетхэм къыхаутхэу, радиом къыIоу, тхылъ шъхьаф 
шIыгъэу къыдэкIырэ поэтым ыныбжь илъэс 60 хъугъэ.
Илъэс тIокIищэу къыгъэшIагъэм щыщэу Павел Резниковым илъэс тIокIитIум гъэзетмэ Iоф ащишIэу, литературэм 
пылъэу къыхьыгъ. Адыгэ хэкум поэтыр къэкIонэу зэрэхъугъэр мырэущтэу ежь къеIотэжьы: "Хэгъэгу зэошхор тыухи, 
текIоныгъэр къыдэтхыгъэу къызытэгъэзэжьым, Новочеркасскэ къэлэ гъэзетым Iоф щысшIэу сыублагъэ. Бэ темышIэу 
хэку гъэзетэу "Адыгейская правда" зыфиIорэр 
къысIэкIэхьагъ. Мыры Iоу джыдэдэм къэсшIэжьырэп гъэзет нэкIубгъом стихотворениеу итыгъэр зытхыгъагъэр. 
Дэгъоу къэсшIэжьырэр "Голубая долина" зэрицIагъэр 
ары. Сызеджэм, лъэшэу сыгу рихьыгъ. Ащ ыпэкIи адыгэмэ 
яхьылIагъэу Пушкинми Лермонтовми атхыгъэхэр сшIэщтыгъэ, КIэрэщэ Темботи, Теуцожь Цыгъуи, Хьаткъо Ахьмэди 
яIофшIагъэхэм сырянэIуасэу щытыгъэти, сыкъэмыкIо 
мыхъунэу сыгу хъугъэ, джа сидунэететыкIэ зэрихабзэу 
зыкъызэкIэсыуIапIи, сыкъежьагъ. СыкъызэрэкIуагъэми 
сырыкIэгъожьыгъэп. Зы чIыпIэ горэ мафэ сфэхъущтмэ, 
Адыгэ хэкур мафэ сфэхъугъ. Илъэс тIокIырэ тIурэ хъугъэшъ, Iоф щысэшIэ, тыдэ сыкIуагъэми, нэгушIоу къыщыспэгъокIых, сыд стхыгъэми, сэзгъэтхырэри зыфэстхырэри ащ илэжьакIохэр арых".
Павел Резниковыр 1910-рэ илъэсым Донбасс къыщыхъугъ. ИлъэсипшI ыныбжьэу лъыплъэн зимыIэ кIэлэцIыкIоу къани, Буда дэт колониеу Короленкэм ыцIэкIэ 
щытым, ащ ыуж Харьков пэмычыжьэу Горькэм ыцIэ 

--- Page 120 ---

зыфаусыгъэ колониеу Кряж щызэхащагъэм щапIугъ. 
Яблэнэрэ классыр мыщ къыщиухыгъ. Ащ ыуж Донбассрэ 
Лисичанскэрэ заводской, районнэ гъэзетхэм Iоф ащишIэу 
регъажьэ. Джа лъэхъаныр ары литературэ Iофыгъохэми 
ахэлажьэу, кIэлэ ибэ цIыкIур гъогу тэрэз тезыщэгъэ Совет 
хабзэу нымрэ тымрэ ачIыпIэ иуцуагъэм ишIушIагъэ ымыгъэкIодэу, ыгу илъыр усэхэмкIэ къыриIотыкIынэу зыригъэжьагъэр. Сыдэущтэу усэ ымытхына урам къогъу 
пакIэмэ, чIыунэ шIункIымэ къачIащи, гъэсэныгъэм инэфынэ 
хащи, дэхагъэм зынэ къыфагъэплъэжьыгъэ ныбжьыкIэм! 
Джы къызнэсыгъэми ар поэтым щыгъупшэрэп, ныбжьи 
щыгъупшэщтэп. А лъэхъаным игугъу къызебгъэшIыжьрэм, 
Павел Ефимович ынэгу кIэкIыгъэу къыIотэжьырэр бэ. Ау 
ахэмэ ягугъу дэгъоу къэзышIырэр "Вчера и сегодня" 
зыфиIорэ тхылъэу мыгъэ къыдэкIыгъэр ары.
Мы тхылъым тарихъ гъэшIэгъон пылъ. Тхылъым икъыдэгъэкIын апэ дэдэ зыгу къэкIыгъэр тыгъуасэ "тыгъокIо 
лъэпцIэ цIыкIухэу" урамым тетыгъэхэу непэ Совет хабзэм 
зыIапэ къыубыти, лъэгъо нэф тезыщэхи, щыIэкIакIэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щызгъотыгъэхэр арых. "Вчера и сегодня" 
зыцIэ тхылъыр 1931-рэ илъэсым тхылъ тедзапIэу "Молодая 
гвардия" зыфиIорэм апэрэу къыщыдэкIы, пэублэ псалъэр 
Максим Горькэм къыщетхы. Аужырэ тхылъэу мыгъэ 
къыдэкIыгъэри Павел Резниковым истол телъ. Хэта Павел 
Ефимович нэмыкIэу мыщ зитхыгъэхэр къыдэхьагъэхэр? 
Ахэмэ ащыщмэ ацIэрэ ясэнэхьатрэ къетIомэ, Совет хабзэм 
"тыгъосэрэ лъэпцIэ цIыкIумэ" афишIагъэр хэткIи нафэ 
хъущт. Ахэр - Ленинскэ премием илауреатэу, академикэу 
Н. П. Дубининыр, Къэралыгъо премием илауреатэу, писателэу В. Ф. Авдеевыр, РСФСР-м изаслуженнэ художникэу, 
профессорэу С. И. Дудник, зэлъашIэрэ поэтэу Павел 
Железневыр, нэмыкIыбэхэри. Павел Резниковым иусэхэу 
"Начало начал", "Матери", "В ответе за все" зыфиIохэрэр 
а тхылъым къыдэхьагъэх.
1931-рэ илъэсыр ары Павел Ефимович Резниковым 
иапэрэ тхылъ Москва дэт тхылъ тедзапIэу "Молодая гвардия" зыфиIорэм къыздигъэкIыгъэр. "Шахта" ащ ыцIагъэр - 
поэмэ шъхьафэу щытыгъ. Поэмэр поэтыр къызщыхъугъэ 
Донбасс илэжьакIоу шIомыкIыр чIычIэгъым къычIэзыхыхэрэм къатегущыIэ. Мы поэмэм апэ еджагъэри 
къыхязгъэутыгъэри урыс советскэ поэт цIэрыIоу Эдуард 
Багрицкэр ары. Советскэ поэтышхом ишIуагъэ къызэригъэкIуагъэр Павел Резниковым къыIотэжьэу игукъэкIыжьхэр мызэу-мытIоу гъэзетмэ къарыхьагъэх. Ащ ыуж 
тхылъхэу "Голос дальних дорог", "Гвардия мира" 
зыфиIохэрэр къыдэкIыгъэх, усэ пчъагъэхэр гъэзетмэ 
къыхаутыгъ. УрысыбзэкIэ къыдэкIыщтыгъэ литературнэ-художественнэ альманахэу "Зэкъошныгъэм" ответственнэ секретарэу Iоф зыщишIэщтыгъэми лирическэ 
репортажхэр бэрэ къыхиутыгъэх. Ащ ыужи поэмэ-репортажхэу "Шовгеновцам", "Край родной и любимый", 
"Лирический репортаж из аула Ходзь" зыфиIохэрэр поэтым ытхыгъэх.
Хэгъэгу зэошхоу блэкIыгъэм иапэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу иаужырэ мафэхэм анэс поэтыр хэлэжьагъ, 
Коммунистическэ партиеми заом щыхэхьагъ. А лъэхъан 
хьылъэм ехьылIагъэу пый мэхъаджэм цIыф жъугъэр 
къыфэзыIэтырэ усэхэри Павел Резниковым ытхыгъэх.
ЦIыф лъэпкъмэ язэкъошныгъэ щыIакIэ фэгъэхьыгъэу, 
языкIыныгъэ, япсэукIэ къыриIотыкIэу Павел Резниковым 
усабэхэр ытхыгъэх. Ар дэгъоу къэзыушыхьатырэр украинэ советскэ поэт цIэрыIоу, Павло Тычина поэтым пае 
къытхыгъэхэр ары: "ЦIыф лъэпкъмэ язэкъошныгъэ о 
уряорэдыIу, Павел Ефимович. Джырэблагъэ гъэзетэу 
"Адыгейская правдам" уиусэу къыхиутыгъэм сигуапэу 
седжагъ. ШIу слъэгъурэ адыгэхэм сисэламышхо 
сфяхыжь..."
Павел Резниковым тихэку Iофышхо щишIагъ. Мыекъопэ, Гиагинскэ район гъэзетхэм редакторэу, гъэзетэу 
"Адыгейская правдам" ответственнэ секретарэу 
ащылэжьагъ. Адыгэ поэтхэм атхыгъэ произведениехэр 
урысыбзэкIэ зэридзэкIынхэшъ, нэмыкI цIыф лъэпкъмэ 
алъигъэIэсынхэмкIэ ащ Iофыбэ зэрихьагъ. Хьаткъо Ахьмэд 
иусэмэ ащыщхэр, Пэрэныкъо Мурат ипоэмэхэу "Сакъ", 
"НасыпышIомэ яорэд", ХьадэгъэлIэ Аскэр ипоэмэхэу 
"Сичыл", "Адыгэм ыпхъу", Жэнэ Къырымызэ ипоэмэу 
"Адыгея", Бэрэтэрэ Хьамидэ ипоэмэхэу "Сикъэщэн", 
"Брест имыжъохэр", Iэшъынэ Хьазрэт ипоэмэу "Синыб97
4 Заказ 041

--- Page 121 ---

джэгъу икъашъхь", сэ сипоэмэу "Нысэ" зыфиIохэрэр 
урысыбзэкIэ зэридзэкIыхи, тхылъеджэ жъугъэмэ алъигъэIэсыгъэх. Джащ фэдэ Iофыгъошхо зэришIагъэм фэшI 
зэкIэ типоэтмэ, поэзиер шIу зылъэгъурэмэ ацIэкIэ Павел 
Ефимович Резниковым тхьауегъэпсэу етэIо, джыри тапэкIэ 
тхэнымрэ зэдзэкIын Iофымрэ гъэхъэгъэ дэгъухэр ащишIынхэу тыфэ лъаIо, поэтыр къызыхъугъэр илъэс 60 зыхъугъэ 
мафэм тыфэгушIо.
1970-рэ илъэс

--- Page 122 ---


ЦIыфым ишIушIагъэ щыIэщт

--- Page 123 ---

ЦIыф лъэпкъэу къызхэкIыгъэм ыгукIи ышъхьэкIи нахь 
пэблагъэу, игухэлъхэр къизыIотыкIыщтыгъэхэу дунэе 
литературэм къыхэнэгъэ поэтышхомэ Николай Алексеевич 
Некрасовыр ащыщ. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм 
къащегъэжьагъэу илъэс 30-м къехъу шъыпкъэныгъэ зафэ 
хэлъэу ащ урыс щыIакIэр итхылъхэм къащигъэлъэгъуагъ. 
МэкъумэщышIэ тхьамыкIэхэр пщылIыгъом етыфэхэ, ащ 
хэкIыжьыфэхэкIэ бэнэныгъэу зэрахьагъэм, рабочэ классым 
иреволюционнэ еплъыкIи дыкIыгъужьэу темэ зэфэшъхьафхэр иусэ пчъагъэмэ къащиIэтыгъ, цIыф жъугъэхэр 
рипIугъэх. Урыс мэкъумэщышIэ тхьамыкIэм игугъэхэмрэ 
игухэлъхэмрэ ипоэзие къыхэщыщтыгъэ, гъэпщылIакIомэ 
нэмыплъ афыригъэшIыщтыгъэ, лэжьакIохэмкIэ ахэмэ 
мысэныгъэу зэрахьэхэрэр аригъэлъэгъужьыщтыгъэ.
Н. А. Некрасовым фэшъхьафэу урыс литературэм бэ 
а лъэхъаным писательхэу, поэтхэу хэлажьэщтыгъэхэр, ау 
ахэмэ яакъыл зынэмысыщтыгъэмэ поэтым игулъыти иакъы ли анэсыгъ, къамыIэтыщтыгъэ Iофыгъохэр къыIэтыгъэх, 
цIыф жъугъэмэ ахихьагъ. Пушкинымрэ Лермонтовымрэ 
къакIэлъыкIогъэ поэтым урыс поэзием изы нэкIубгъуакIэ 
къызэIуихыгъ - зигугъу къэтшIырэ поэтхэм апшъэкIэ щыIагъэмэ япоэзиеу зыми емыпхыгъагъэр лэжьэкIо къызэрыкIомэ ящыIэныгъэ рипхыгъ, щыщ ышIыгъ. Белинскэм, 

--- Page 124 ---

Чернышевскэм, Добролюбовым, Салтыков-Щедрин 
игъусэу урыс революционнэ демократием ибыракъ пытэу 
ыIыгъыгъ. Шъхьафитныгъэм лэжьакIохэр зэрэфипIурэм, 
зэрэфиIэтырэм пае поэтыр ащымыгъупшэжьэу егъашIэм 
зэрэщыIэщтыр Чернышевскэм хигъэунэфыкIыгъ, ащкIи 
хэукъуагъэп. Зихэгъэгу фэшъыпкъэу фэлэжьэгъэ поэтыр, 
шъхьафитныгъэм иусакIо егъашIэм щыIэщт, ащ ипоэзие 
лIэшIэгъу къэс кIэ дэхъущт, ыцIэ щыраIощт.
Апэрэ коммунистическэ обществэр дунаим щызгъэпсырэ советскэ цIыфхэм Николай Алексеевич Некрасовыр 
якIас, поэт-гражданинэу, демократэу народнэ поэзием 
икIэщакIоу алъытэ. Джы къызынэсыгъэм шIулъэгъуныгъэу 
фыряIэм гъунэ иIэп, мамырныгъэм, щыIэкIэшIум цIыфхэр 
фещэх, фепIух.
Урыс поэтышхоу Николай Алексеевич Некрасовыр 
1821-рэ илъэсым декабрэм и 10-м Каменец-Подольскэ 
губернием щыщ чылэу Немиров зыфиIорэм къыщыхъугъ. 
А лъэхъаным яти капитанэу дзэм хэтыгъ. КIэлэцIыкIум 
ыныбжь илъэсищ мыхъоу ятэ дзэм къыхэкIыжьи, Волгэ 
Iушъо Iус чылэу Грешнево зыфиIорэм къэкIожьыгъ. Поэтым ятэ помещик мыбай дэдэу, цIыф жъалымэу щытыгъ.
Ярославскэ губернием, адырэ урыс чIыпIэхэм афэдэхэу, 
цIыфхэр тхьамыкIэхэу щыпсэущтыгъэх. ПщылIмэ ятхьамыкIагъо тыди щызэфэдагъ. Ячылэ пэмычыжьэу Сыбыр 
кIорэ гъогур блэкIыщтыгъэ. Ащ ренэу ашъхьэ фимытхэу, 
пшъэхъухэр алъакъомэ ателъхэу цIыфхэр ращэщтыгъэх. 
Волгэ нэпкъ кIэлэцIыкIур зыIулъадэрэм, къухьэм цум фэдэу 
цIыфхэр кIэшIагъэхэу, хьазабым хэтхэу псыхъом ращэу 
ылъэгъущтыгъэ. Джахэр зэкIэ поэт хъущт шъэожъыем 
ыгу екIугъэх. ЦIыфмэ ятхьамыкIагъуи яшъхьафитныгъи 
шIэх дэдэу Некрасовым гурыIоу ригъэжьагъ. Поэт цIэрыIо 
хъущтым мыщ фэдэ усэ етхы:
...Тыгу зыхэтIэгъэ псыхъоу
А пчэдыжьым сызIутыгъэм
Боу нэпсы стырыр хэскIагъ.
Гъэрым, гугъум япсыхъоу
Апэрэу сэ ащ седжагъ.

--- Page 125 ---

4*

--- Page 126 ---

Мы усэм фэдэу бэ джыри Некрасовым ытхырэр, 
тхьамыкIэмэ ягукIаехэр ежьми игукIаех. Поэтым ищыIэныгъэ шъхьафитныгъэм икъыдэхын репхы. Къухьэхэр 
зезыщэхэрэ бурлакмэ яхьылIагъэу мыщ фэдэ сатырхэри 
етхых:
...Ытам, ыкIыб - мощ бгъэкIэ
Зэрещэ баржыр...
Щэджагъом тIэкIу дэхыгъэу
Мощ тыгъэр шъхьащыуцуагъэу
Зэхежъэ, пкIантIэр псыхъоу
Къечъэхы. Зэхафэмэ, етIани
Тэджыжьызэ, "хъы-хъыхъ" макъэр
ПыIукIызэ, щэIумэ, хэщэтыкIызэ,
"Дубинушкэр" ащ къеIо...
Гъогум, псыхъом ащилъэгъурэм пэмыкIэу ятэ мэкъумэщышIэ тхьамыкIэмэ зэрадэзекIорэр ынитIукIэ шъэожъыем ылъэгъущтыгъэ. Непэрэзымафэм Iофым кIэшIагъэхэ мэкъумэщышIэхэм жъалымыгъэкIэ зэрадэзекIорэр 
шIоигъоджагъ. Ау амал фигъотынэу джыри чIыпIэ итыгъэп. 
АщкIэ ян ары кIэлэцIыкIум гужьыдэгъэкIэу иIагъэр. Елена 
Андреевнар бзылъфыгъэ шъэбагъ, гъэсэгъагъэ. Ишъэожъые дэхагъэм фипIущтыгъэ. ЛIым мэкъумэщышIэмэ 
жъалымыгъэ арихы зыхъукIэ, фидэщтыгъэп, пэуцужьыщтыгъэ. Ар лIыми ыдэщтыгъэп, цIыфхэр зэрэзэхэтхэу 
икIэлэцIыкIу ыпашъхьэ янэ къыриукIыхьэу къыхэкIыщтыгъэ. 
Джащыгъур ары Некрасовыр ятэ ыгу зыфэплъыщтыгъэр, 
нэмыплъ зыщыритыщтыгъэр. Джахэр зэкIэ поэт зэхъум, 
Некрасовым къытхыжьыгъэх. Янэ фэгъэхьыгъэу, мэкъумэщышIэмэ яхьылIагъэу усэ шIагъохэр ытхыгъэх. Елена 
Андреевнам ишъэбагъэ, ихьалэлыгъэ, ицIыфыгъэ, ащ 
игухэкIхэр "Родина", "Ны", "Рыцарь на час", "Баюшки-баю", "Затворница" зыфиIорэ усэхэм, нэмыкIхэми 
къащигъэлъэгъуагъ. Джащ фэдэ усэмэ къащежьэ дэхагъэу 
урыс бзылъфыгъэмэ Н. А. Некрасовым афиIощтыр. Ятэ 
ижъалымыгъи, ищыIэкIэ-псэукIи, игулъыти зынэсырэм 
поэтыр къатегущыIэ.
Н. А. Некрасовыр ины зэхъум, еджакIо ятэ Петербург 
ыгъэкIуагъ шъхьакIэ, дзэм хэтыщтхэр зыщагъасэрэм 

--- Page 127 ---

чIэхьагъэп. Ащ ычIыпIэкIэ университетыр къыхехы. Ау ащи 
чIэфагъэп. Ятэ шIоигъуагъэр зэримыгъэцэкIагъэм пае, 
ыкъо ахъщэ къыфимыгъэхьыжьынэу еIо, ар егъэцакIэ. 
Поэт ныбжьыкIэр зыми щымыщэу къэнэ. Ышхыщти зэрылъыщт уни иIэп, ядэжьи къэкIожьрэп. Джаущтэу щыIэзэ, 
университетым кIозэ, щеджэнэу Iизын къыдехы. 1838-рэ 
илъэсым щегъэжьагъэу 1840-рэ илъэсым нэс университетым щеджэ, усэхэри етхых, ау зыми ахэр къыхиутыхэрэп. 
Илъэсищэ гъаблэмрэ чъыIэмрэ агъалIэу поэтым къехьы, 
ащ къыхэкIыкIэ сымаджэ мэхъу. 1843-рэ илъэсым "Мечты 
и звуки" зыфиIорэ иапэрэ тхылъ къыдэкIы. Мы тхылъым 
къыдэхьэгъэ усэхэр поэтхэу Жуковскэм, Бенедиктовым, 
Державиным, нэмыкIхэм яфэмэ-бжьымэ къатехьэх, ежь 
иеу ахэлъыгъэр макIэ. Белинскэми критикэ пхъашэм кIегъэкIы. Ащ ыуж Некрасовымрэ Белинскэмрэ блэгъэшхо 
зэфэхъух. Критик цIэрыIом поэтым ишIуагъэ къекIы. НэмыкI 
шъыпкъэу усэмэ Iоф адишIэнэу еублэ. ЦIыфмэ ятхьамыкIагъо къащегъэлъагъо, шъхьафитныгъэ банэм фепIух. 
Ытхыгъэхэр цIыф жъугъэмэ зэлъашIэ, езбырэу зэрагъашIэх.
1846-рэ илъэсым Н. А. Некрасовым, И. И. Панаевыр 
гъусэ зыфешIышъ, журналэу "Современник" зыфиIоу 
зэгорэм А. С. Пушкиным къыдигъэкIыщтыгъэр икIэрыкIэу 
къыдигъэкIынэу регъажьэ. Мы журналым икъыдэкIын 
урыс писатель цIэрыIохэр хэлажьэх. Белинскэми Iоф щешIэ. 
Критикышхор зэлIэ нэужми Чернышевскэмрэ Добролюбовымрэ агу етыгъэу Iоф щашIэ, поэтым пэблагъэ мэхъух. 
Ахэр революцие шIыгъэным фэбэнэрэ цIыф гъэсэгъэ 
пэрытыгъэх. Белинскэм фэдэу ахэри поэтым къыпэблэгъагъэх, иреволюционнэ бэнэныгъэкIэ къыдэIэпыIагъэх, 
игулъытэ лъагъэкIотагъ.
Илъэс тIокIым къехъоу журналэу "Современник" 
зыфиIорэр Н. А. Некрасовым къыдигъэкIыгъ, пачъыхьагъум журналыр зызэфешIыжь нэужым нэмыкI журнал 
поэтым къыдигъэкIэу еублэ. "Отечественные записки" 
зыфиIорэ журналри "Современникым" фэдэу революционнэ-демократическэ нэшанэхэр хэлъхэу егъэпсых. Ау 
ащи пачъыхьагъум гу щыригъэфагъэп, цензурэм кIуапIэ 
къыритыщтыгъэп, ренэу лэныстэр къыдиIыгъэу анахь 

--- Page 128 ---

гущыIэ щэрыохэу народым фэгъэхьыгъэхэр хиупкIыщтыгъэх, тхыгъэ псэухэр дихыщтыгъэх.
Сыд фэдиз къин Некрасовым телъыгъэми, къызэкIакIощтыгъэп, игухэлъхэр лъигъэкIуатэщтыгъэх, зы тхылъым 
ыуж тхылъхэр итхэу къыдигъэкIыщтыгъэх. ЛIэныгъэр 
къышъхьащыхьагъэу пIэм хэлъызэ, аужырэ жьыщэгъум 
хэтзэ, лэжьакIомэ яорэдыIоу дунаим ехыжьыгъ.
"Хэта Русым зишIугъоу исыр?" зыфиIорэ поэмэшхор 
Н. А. Некрасовым ытхыгъ. Мы поэмэр урыс мэкъумэщышIэ 
тхьамыкIэхэм афэгъэхьыгъ. Ахэмэ агу къыщегущыIыкIы:
...О хэты гущэри Русым
Щычэфэу фэигъоу ис?
Роман ыIуагъ: помещикыр,
Демьян ыIуагъ: попыр.
Купчинэ ныбэхъужъыр -
Губин зэшитIоу Иванрэ
Митродонырэ къаIуагъ.
Пахом лIыжъыр теIункIи,
ЧIыгум теплъызэзэ къыIуагъ:
Вельможы бояринэу
Государым иминистр.
Пров - пачъыхьэр, ыIуагъ.
Мыщ фэдэ сатырэхэр птхынхи къыхэуутынхэр пачъыхьагъум илъэхъан цIыкIу-шъокIугъэп. Гупытэ пкIоцIылъын фэягъэ. Ар Николай Алексеевич Некрасовым 
иIагъ, зыфыщыIагъэр инарод арыгъэ. Джары тинепэрэ 
мафэхэм поэтышхом итворчествэ цIыф жъугъэмэ шIу 
зыкIалъэгъурэр, агу зыкIилъыр, осэшхо зыкIыфашIырэр. 
Урыс народэу къызхэкIыгъэм изакъоп поэтым уасэ 
фэзышIырэр. Тихэгъэгу ис цIыф лъэпкъ пстэуми ар зэдыряпоэтышху. Ащ ытхыгъэхэр бзэ зэфэшъхьафхэмкIэ 
тихэгъэгу щызэрадзэкIыгъ.
Адыгэ поэтхэми урыс усэкIошхом иусэхэр адыгабзэм 
ралъхьагъэх. ГущыIэм пае "Хэта Русым зишIугъоу исыр?" 
зыфиIорэ поэмэр Пэрэныкъо Муратрэ Еутых Аскэррэ 
зэрадзэкIыгъэу адыгабзэкIэ къыдэкIыгъ.
ЦIыфым шIу фапшIэмэ, егъашIэм ущыIэщт. Николай 
Алексеевич Некрасовыр цIыф къызэрыкIом фэлэжьагъ, 

--- Page 129 ---

фэпIуагъ, идахэ ыIотагъ, игухэлъхэр лъигъэкIотагъэх. 
Зидахэ ыIощтыгъэ лэжьакIомэ джы агъашIо, агъэлъапIэ, 
ипоэзие лъагэу аIэты.
1971-рэ илъэс

--- Page 130 ---


ТипIугъ, тилэжьыгъ

--- Page 131 ---

Илъэс шъэныкъо фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, егъашIэм 
ежь ыбзэкIэ реджэнэу гъэзети тхылъи зимыIэгъэ адыгэмэ 
яапэрэ гъэзетэу "Адыгэ макъ" зыфиIорэр къыдэкIыгъ. Ащ 
фэдиз илъэс пчъагъэм адыгэмэ ягухэлъ-гупшысэхэр, 
социализмэ гъэпсынымкIэ гъэхъагъэу ашIыхэрэр къыриIотыкIыгъэх, цIыф жъугъэмэ гъэсэныгъэр, дэхагъэр ахилъхьэу, къызэкIэмыкIоу Iоф ышIагъ, джыри ыпэкIэ ригъэ хъузэ 
лъэкIуатэ.
Тэри, писательхэм, тигъэзет игушIуагъо тигушIуагъо. 
Ащ гъогу шIагъоу къыкIугъэр тэри къыдэткIугъ. Непэрэ 
гъэзетэу тиIэм лъапсэ фэхъугъэ апэрэ гъэзетэу "Адыгэ 
макъ" зыфиIорэр зыIэшъхьитIукIэ зышIи, къыдэзгъэкIи, 
лэжьэкIо жъугъэмэ алъызгъэIэсыгъэр джыдэдэм зэкIэми 
зэлъашIэрэ писатель цIэрыIоу, Къэралыгъо премием илауреатэу, адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхорэ КIэрэщэ Тембот 
ары. А гъэзетым иномер дэди коммунистмэ ягимнэу 
"Интернационалыр" адыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэу къызэрихьагъэм фэдэу, ятIонэрэ номерым адыгэ поэт цIэрыIоу Хьаткъо Ахьмэд иусэу "ЛIыхъужъ плъыжь" зыфиIорэр къыхиутыгъ, ежьыми Iоф щишIагъ.
Ащ ыуж къыкIэлъыкIогъэ илъэсхэм тиадыгэ литературэ 
ианахь тхыгъэ дэгъухэр цIыф жъугъэмэ алъыгъэIэсыгъэнхэмкIэ, ахэмэ яфэшъошэ уасэ афэшIыгъэнымкIэ лъэшэу 
ишIогъэшхо къыгъэкIуагъ. ИнэкIубгъохэм писательхэм 
атхыгъэхэу очеркхэр, рецензиехэр, публицистическэ 
статьяхэр къарыхьагъэх.
ЗэкIэри пIомэ хъунэу, адыгэ писательхэм илъэс зэфэшъхьафхэм тигъэзет Iоф щашIагъ, ащ къыдэтэджыгъэх. 

--- Page 132 ---

КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо Ахьмэдрэ анэмыкIхэу Лъэустэн 
Юсыфи, Еутых Аскэри, Кэстэнэ Дмитрии, Андырхъое 
Хъусени, Жэнэ Къырымызи, Iэшъынэ Хьазрэти, Бэрэтэрэ 
Хьамиди, нэмыкIхэми адыгэ гъэзетым Iоф щашIагъ, литературэм игъогу ащ щытеуцуагъэх. Тилитературэ къыхэтэджэрэ писатель ныбжьыкIабэми джыдэдэми ащ Iоф 
щашIэ. Андырхъое Хъусенэ гъэзетым иредакцие чIэкIи, 
Советскэ Армием кIуагъэ, фашист техакIохэр тихэгъэгу 
къызтебанэхэм, лIыхъужъныгъэ зэрихьэу зэуагъэ. ХэгъэгумкIэ апэрэ писателэу Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу 
хъугъэ.
Непэ тигъэзет ияминипшIырэ номер къызщыдэкIырэ 
мафэм тэ, писательхэр, тигъэзет иIофышIэмэ, ащ къыфэтхэрэ цIыфмэ тафэгушIо, тэри тинасып ащ етэлъэгъулIэжьы. ТызэрипIугъэмкIэ, тызэрилэжьыгъэмкIэ опсэу етэIо. 
Джыри типисательхэм атхырэ анахь дэгъухэр нахьыбэрэ 
къыхиутыхэзэ, ахэмэ яфэшъошэ уасэ афишIынэу тыщэгугъы. Тэри ащкIэ къыттефэрэр тшIэщт, тапэкIэ тигъэзет 
ипшъэрылъхэр зэригъэцэкIэнхэм тымышъхьахэу тыхэлэжьэщт. Зэрифэшъуашэу адыгэмэ ягъэзет нахь дэгъу 
зэрэхъущтым тиIахьышIу хэтшIыхьащт.
1973-рэ илъэс

--- Page 133 ---


ЛэжьакIом ыIэ лыргъужъхэр

--- Page 134 ---

НэIуасэ сызэрэфэхъугъэм лъыпытэу сэ ащ ыIэхэр ары 
синэплъэгъу зытесыдзагъэр - Iэм-лъэмых, кIочIэшхо 
зэрахэлъыр гъуащэрэп, Iэгу шъуамбгъохэр лыргъужъ 
зэкIагъэх. Сэлам къысихызэ, ар зыIощхыпцIыкIым, ащ 
ынэгоу тыгъэнэстырымрэ жьыбгъэмрэ гъучIышъо ашIыгъэр 
гущыIэгъу уишIыным ыгукIэ фаблэу гушIопсым къызэлъигъэнэфыгъ. Джащыгъум сэри ар бэшIагъэу синэIуасэу 
къысшIошIыгъ.
- Гъэбэжъу огъот, Байкъулэр,- есIуагъ ащ.
- Тхьэм аущтэу хъунэу ерэIу, ори ащ хэны ухъунэп,- 
къысиIожьыгъ.

--- Page 135 ---

Ары, синэIуас сэ а бэрэчэт нэгукIэ къысIуплъэрэ, мытхъытхъэу къыздэгущыIэрэр. Ау сыхьаткIэ узэкIэIэбэжьмэ 
партием ирайком сычIахьэ зэхъум, ащ ыцIи сшIэщтыгъэп, 
ежьыри синэIосагъэп. СшIэщтыгъэп сэ ащ фэдэ цIыф 
дунаим тетыми, мэщхыми, иунагъокIэ насыпышIуагъэми. 
Лэжьыгъэ Iухыжьыным щыпэрытхэу зыцIэ къысаIогъэ 
нэбгырэ заулэмэ ащыщэу Байкъулэ Амэрбый къызыкIыхэсхыгъэр мыры сIонэу сшIэрэп.
- Байкъулэр тикомбайнер анахь дэгъу,- еIо райкомым 
исекретарэу Дыбэгъо Кимэ.- ГъэрекIо лэжьыгъэм 
иIухыжьын ащ ятIонэрэ чIыпIэр щиубытыгъ. ШIу елъэгъу 
чIыгур, ащ хэплъхьан фаери, узэрэдэлэжьэн фэе шIыкIэри 
дэгъоу ешIэх. Мыгъэ лэжьыгъэм иIухыжьын едгъэжьэным 
ыпэкIэ партием тштагъэ.
Губгъом Амэрбый дэжь сыкIозэ, ащ фэгъэхьыгъэу 
Дыбагъом икабинет щызэхэсхыгъэ нэмыкI гущыIэхэри 
сыгу къэкIыжьыгъэх: "Iофэу ышIэрэм Байкъулэр фэкIэщыгъу…".
Дэгъоу къэIуагъэ хъугъэба - Iофэу ышIэрэм фэкIэщыгъу. Лэжьыгъэр къэзыгъэкIырэ, ежьым ыIэ лъэшхэмкIэ 
Iузыхыжьырэ цIыфым фэшъхьаф фыщытыкIэ IофшIэным 
фыриIэн ылъэкIыщтэп. СикIэлэцIыкIугъоу илъэс чыжьэхэм 
спэкIэкIыгъэм игъом къысэхъулIэгъагъэ горэ сыгу 
къэкIыжьыгъ. Сятэжъ мэкъуао сыдэкIоныр сикIэсагъэти, 
бэрэ къыIоу зэхэсхыщтыгъ: "ШIу ылъэгъурэ Iофым пылъы мэ, цIыфым ащ гухахъо хегъуатэ". Тэтэжъ мэкъу ео 
зыхъукIэ, ищэмэдж къызэрихьакIызэ, лъагэу ыIэтыщтыгъ, 
ащ дакIоуи мэкъамэу щэмэджым къыпыIукIыщтыгъэр 
осэпсым ыгъэшъокIыгъэ хашъом щыжъынчыщтыгъ. 
Зэгорэм, шIукIаеу сыпшъыгъэу, мэкъуупкIэгъакIэу гъонлэнэу езыгъэжьагъэм зыхэзгъэкIагъ. МэлакIэ сыкъызэрэлIэрэр зэхэсшIагъэми, сыкъэмытэджэу, Iэнтэгъум 
сытегъэкIагъэу хьалыгъухьакушэу зыдэтхьыгъэм къыгосчэу 
езгъэжьагъ. Сятэжъ къысэплъ-къысэплъи, "хьалыгъур 
цIыфым анахь ыгъэлъэпIэрэ шхыныгъу, ащ елъытыгъэу 
фэшъошэ шъхьэкIафэ фэшIыгъэнэу тефэ. Мыдэ тэрэзэу 
къэтIысыри, иIэшIугъэ икъукIэ зэхатшIэу, шъхьэкIафэ фэтшIызэ, тэгъэшхы",- сятэжъ къысиIуагъ, а гущыIэхэр сщымыгъупшэжьынхэу сыгу къинагъэх.

--- Page 136 ---

Зэуж итхэу комбайнэхэр коц хьасэм щэкIох. Ахэмэ 
ащыщэу тара Байкъулэ Амэрбый иер? ЗэкIэри зэфэдэх. 
ЗэкIэми зэныбжьэу коцэу аратэкъуагъэм зэхигъэтIысхьэхэзэ, хьылъэзещэ машинэхэр комбайнэхэм 
акIэрэкIыхэшъ, ягъогу техьэх. Орзэ Iатэхэр лэжьэкIупIэм 
къетаджэх, тыгъэм пэшIэтэу "Жигули" кIэпсыбзэ нэм 
къыкIэджагоу къэлъагъо. Орзэ Iатэм сыкIэрытIысхьэзэ, 
Байкъулэ Амэрбый игущыIэхэр джыри сыгу къэкIыжьыгъэх: 
"Ежь гъомылэ иIэмэ, нэмыкIхэм адэгощэныр арыба цIыфым ипшъэрылъ шъхьаIэр?"
"Мары сигъомылэ, ори ар уие" - зыфиIорэ гущыIэ 
щэрыом арыба лъапсэ фэхъугъэр?
Такъикъ пэпчъ зыщагъэлъэпIэрэ губгъом титыми, 
игущыIэ пэпчъ имэхьанэ зэпищэчырэм фэдэу Байкъулэр 
зыкIи мытхъытхъэу къыздэгущыIэ. УзэреплъынымкIэ 
рэхьатэу къыпшIошIыми, гумэкI шъэф горэ ынэгу кIэолъагъо. ЫIэхъомбэ кIыхьэхэмкIэ ышъхьац Iужъухэу фыжь 
зыхидзагъэхэр дижьыехэзэ, сиупчIэхэм зэхэугуфыкIыгъэу 
джэуапхэр къаретыжьых. Ау щытми, зыдэгущыIэрэм 
блэплъызэ, комбайнэхэм Iоф зыщашIэрэм маплъэ. Ахэмэ 
ащыщ къызэтеуцуагъ, ау такъикъ горэ нахь темышIэу 
ежьэжьыгъ. Амэрбый ынэгу гумэкIыгъоу къыщылъэгъогъагъэр текIодыкIыжьыгъ, ежьыри рэхьатыжьыгъэ.
- Ора ар зикомбайныр?
- Хьау, Лазаренко Володе ары.
- Сыдэущтэу ар къэпшIагъа?
- Илъэс пчъагъэрэ Iоф пшIагъэ зыхъукIэ ар зи арыхэп… 
Илъэс тIокI хъугъэба сэ синэхьаткIэ сызылажьэрэр. Комбайнэм Iоф ышIэ хъумэ, ащ къыпыIукIырэ макъэр зыфэдэмкIэ зиер къэсэшIэ,- ыцэ фыжьхэр къыIущыхэу Амэрбый мэщхыпцIы,- сясагъ сэ сиIофшIэгъухэу Лазаренко 
Володе, Хьаткъо Руслъан. КIэлэ шIагъох, механизатор 
пшъхьапэуи хъугъэх. ИлъэситIурэ ахэмэ штурвальнэхэу 
Iоф къыздашIагъ, джы ежь-ежьырэу комбайнэхэм Iоф 
арагъашIэми, сафэмыгумэкIын слъэкIырэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ, унаставник о?
Амэрбый ыIэхэр зэкIищыхи, ытамэхэр зэфищэхэзэ, 
джыри IущхыпцIыкIыгъ. А упчIэм джэуап къезытыжьыгъэр 

--- Page 137 ---

колхозым имеханизатор анахьыжъэу, бригадэм имашинэ 
щагу ипащэу Мамсыр Салджэрый:
- Володерэ Руслъанрэ язакъоп Байкъулэ Амэрбый 
IэпыIэгъу зыфэхъугъэр - бэ ар зыдэIэпыIагъэр. ИцIыкIугъом 
къыщегъэжьагъ сэ ар зысшIэрэр, илъэсыбэрэ Iоф дэсшIагъ, 
сыдигъуи ар гумэкIыл. Ышнахьыжъ Хьаджэбэчыри бэмэ 
IэпыIэгъу афэхъугъ. Джары Байкъулэ механизаторхэм 
кIэщакIо афэхъугъэр, ащ щысэ тырахызэ зэшыхэм а 
сэнэхьатыр къыхахыгъ.
Байкъулэ зэшыхэм ятэу Талъэустэн колхозыр зэхэзыщагъэхэм зыкIэ ащыщыгъ. ЧIыгум зыIэ хэлъ цIыфэу, 
лэжьэкIо шъыпкъагъ, ыкъохэри а сэнэхьат мыпсынкIэу, ау 
цIыфым гушIуагъо къыфэзыхьырэм фигъэсагъэх. 
Анахьыжъэу Хьаджэбэчыр трактористэуи, трактор бригадэм ипащэуи, колхоз тхьаматэуи Iоф ышIагъ, Аскэрбыий 
джащ фэдэу трактористыгъ, МТС-м итехникыгъ, ащ 
нэужым Таганрог щеджагъ, Херсон Iоф щишIагъ, джы 
исэнэхьаткIэ Мыекъуапэ щэлажьэ. Нурбыий, ышнахьыжъхэм афэдэу, трактористэу ригъэжьэгъагъ. Джы район 
объединениеу "Мэкъумэщтехникэм" водителэу Iоф щешIэ.
Байкъулэ Талъэустэн ыкъомэ анахьыкIэу Амэрбый дзэ 
къулыкъум ащэным ыпэкIэ прицепщикэу колхозым 
щылэжьагъ, къулыкъум ыуж механизаторхэр къызыщагъэхьазырхэрэ училищым чIэхьагъ, ар къызеухым, комбайнэм тырагъэтIысхьагъ. Ау лэжьыгъэр зыIуахыжьырэ 
нэужым зыIэхэр зэтезылъхьэу тIысыжьыхэрэм ащыщэп 
Амэрбый. Коцым къыкIэлъэкIох натрыфыр, тыгъэгъазэр, 
пынджыр. ТыдэкIи ящыкIагъэх ащ ыIэ пытэхэу IофшIэным 
есагъэхэр.
Имотовилэхэм атамэхэм заухьэзэ, комбайнэр дблэкIы, 
ащ лъыпытэуи Байкъулэр къэгумэкIыгъ. Мафэр щэджэгъоужым факIоу ригъэжьагъэми, лэжьыгъэр зэраупкIыгъэ 
хыпкъым шIукIаеу зиушъомбгъугъэ нахь мышIэми, шIэгъэн 
фаеу апэ илъыр джыри бэ. Комбайнэхэм ауж итхэу губгъом ехьэх уарзэр изыщырэ тракторхэр, ахэмэ къакIэлъэкIох цуабзэхэр зыпышIэгъэ тракторхэр. Сыхьат тешIагъ 
ныIэп мыщ зигъо хъугъэ коцыр зыщыуалъэщтыгъэм, джы 
а чIыгур ажъогъакIэу, фэбамэр къыхэоу, тыгъэнэстырым 
ыгъэ плъэу олъэгъу.

--- Page 138 ---

Икомбайнэ тызыдэщыт чIыпIэм къэсы зэхъум, Амэрбый IэутIэкIэ штурвальнэм ригъэлъэгъугъ коцыр нахь 
лъхъанчэу риупкIылIэнэу. Адрэм шъхьэуфэкIэ джэуап 
къетыжьы: къызгурыIуагъ! Ащ ыуж комбайнэм къызэринэкIырэ коцыпкъыр шысэку укIэрэпхъухьагъэр ары 
зыфэдагъэр.
- НэмыкI шIыкIэуи хъущтэп,- еIо Амэрбый.- Армырмэ, ревизие комиссием итхьаматэу Iэпшъэ Аминэ 
къыпшIокIыщтэп.- Комбайнэу ыпэкIэ езыгъэхъурэм кIэлъыплъэзэ, игущыIэ лъегъэкIуатэ: - Фыркъори колхозым 
ищыкIагъ. Мыгъэ тонн мин тыугъоинэу типшъэрылъ, ащ 
фэшъхьафэу коцыр аутхындзын хъуми, тонн 700 пыдзафэу 
къыхэкIынэу тыщэгугъы. Орзэ тонным сомэ 18 ыуас, 
къэлъыт джы федэу къытIэкIэхьан тлъэкIыщтыр.
Штурвальнэу игъусэм фэгъэхьыгъэу Амэрбый сеупчIы. 
Ар ишъао Къамболэтэу къычIэкIы. Ятэ фэдэу Къамболэти 
пытэу зэхэлъ. Мыгузажъоу мэзекIо, инэплъэгъу къеушыхьаты ицыхьэ зэрэзытелъыжьыр, ябгъонэрэ классыр 
къыухыгъ. Каникулхэр зэрэрагъажьэхэу ятэ игъусэу комбайнэм ешэсышъ, лэжьыгъэIухыжьыныр аухыфэ губгъом 
къикIырэп.
- Бэмэ къысаIорэр ошIа? - къысфеIуатэ Амэрбый.- 
Уиунагъо зыми щымыкIэу щыI, ори, уишъхьэгъуси Iоф 
шъошIэ. Сыда ар имыкъужьэу шъэожъыери губгъом 
зыкIитыр? Зигъэпсэфыныгъэба адрэ илэгъухэм афэдэу… 
Сэ ащ екIолIакIэу фысиIэр фэшъхьаф. Зыми ущымыкIэу 
ущыIэн закъор ара Iофыр зыфэгъэхьыгъэр? Сигуапэ, 
сэгушIо сикIалэ губгъом итэу къызэрэхъурэр, чIыгур 
зыфэдэр къыгурыIоу, ащ уасэ фишIэу къызэрэтэджырэр. 
Къамболэт техникэр шIу елъэгъу, сэщ нахь мыдэеу комбайнэм Iоф решIэ.
ШъхьэкIафэ зэрафишIырэр къыхэщэу Амэрбый бэмэ 
къатегущыIэ, анахьэу игуапэу къытфиIуатэрэр комбайнерэу 
Мэкъулэ Аслъанчэрые ехьылIагъэу ары.
- Аслъанчэрые ихьасэ ущыIагъэба? Тызэнэкъокъу тэ. 
Мы илъэсми ар къыстекIонэу къысшIошIы, аущтэу зыхъукIэ 
сэ зэкIэми апэу ащ сыфэгушIощт. Ау сызэрэтекIоным 
сыфэбэнэщт. Ащ фэдэ лэжьэкIо мыпшъыжь сэ сырихьылIагъэп. ГъэрекIуи ащ ыпэ сишъын слъэкIыгъэп, центнер 
600-кIэ ыуж сыкъинагъ.
- Мыгъ адэ?
- Мыгъи ар сапэ ит, бэп ыуж сыкъызэринэрэр. КъыткIэхьэх Миндыур, Iапшъэр, тлъэдакъэ къеуцох пIоми хъущт 
Хьаткъомрэ Лазаренкэмрэ. ГъэрекIорэм нахьи нахьыбэу 
къэсIожьынэу ары джы скIуачIэ зэсхьылIагъэр, ащыгъум 
къэсIожьыгъагъэр зернэ центнер 13400-рэ.
Сеплъы Амэрбый, ащ ыIэхэм. СыгукIэ къисэдзэ - ащ 
ыIэ лыргъужъхэу, пытэхэу, кIочIэшхохэмкIэ сыд фэдиз 
шIушIагъа цIыфхэм афишIэнэу зигъо ифагъэр. Амэрбый 
нэIуасэ сызэрэфэхъугъэм сищыIэныгъэ зэхэшIэныгъакIэ 
горэ къыхилъхьагъ.
Байкъулэ Амэрбый ыIэгу шъомбгъо пытэкIэ сIапэ 
къыубытыжьи, къысIугушIозэ, сэри джащ фэдэу сыгукIэ 
сыфэразэу, тызэбгъодэкIыжьыгъ. Зэришэнэу зэсэжьыгъэ 
лъэбэкъу рэхьатхэмкIэ икомбайнэ ылъэныкъокIэ макIо. 
Ащ ыIэпшъэ пытэхэу лыргъужъ хъужьыгъэхэр тыгъэм 
ылыцIагъэх. А Iэхэр хьалэлэу чIыгум дэлажьэх, ащ къыщагъэкIыгъэ лэжьыгъэр Iуахыжьы. А IэхэмкIэ анахь гъомылэ 
агъэжъэгъэкIэ хьалыгъу фабэм гуабзыкIы. А IэхэмкIэ 
сабыим ышъхьэ Iэ щефэ.
1975-рэ илъэс

--- Page 139 ---


"Чъыгыр пытэми, гъэсысыгъошIу"
- Исхьакъ, нахь кIасэу птхыгъэ усэмэ ащыщ горэм 
мыщ фэдэ сатырэхэр хэтых: "Сыд фэдизрэ сегупшысагъа сэ зыфэдэ сыхъущтыр сымышIэу…" Сыд фэдэ мэхьанэ 
купкIа а гущыIэмэ яIэр?
- ШъыпкъэмкIэ, а упчIэм джэуап къептыным пае анахь 
IэшIэхыр уахътэр телъхьапIэ пшIыныр ары. ОшIэба тиилъэсхэр зыфэдагъэхэр!.. Ау Iофыр мыщ дэжьым нэмыкI 
зыфэгъэхьыгъэр. Нэбгырэ пэпчъ зыщыпсэурэ уахътэм 
зыкIи емыпхыгъахэу емыгупшысэн, упчIэ зыфимыгъэуцужьын ылъэкIырэп. "Зэрифэшъуашэм тетэу сыщыIа, 

--- Page 140 ---

зэрищыкIагъэм фэдэу сэпсэуа? Джащ къыхэкIэу о уиунэе 
гущыIэ къэгъотыгъэным, о пшъхьэкIэ кIэу зыгорэ къэпIоным 
пае (ныбжьыкIэгъум зэкIэри пкIуачIэ къыхьынэу къыпшIошIыба!) загъорэ охътабэ ыкъудыин фаеу мэхъу. Ауми ащ 
фэдэ лъыхъонхэр шIыгъэнхэ зэрэфаер о шIокI имыIэу 
къыбгурыIоныр, Блок игущыIэхэмкIэ къэпIон хъумэ, гъогоу 
узытетыр зэхэпшIэныр, ащ уицыхьэ телъыныр фэшъхьаф 
Iоф. Арышъ, ежь талантэу хэлъым елъытыгъэу ащ 
игупшыси, изэхашIи гущыIэкIэ къыреIотыкIы.
Сэ синасып къыхьыгъ къызэрыкIоу щымыт къуаджэу, 
моущтэу къасIомэ сшIоигъуагъ музей къуаджэу Шъхьащэфыжь сыкъызэрэщыхъугъэр. Джы къызынэсыгъэми 
ащ щыпсэухэрэм яжабзэ къыхэфэх адыгэ лъэпкъ къэIокIэ 
зэфэшъхьафхэр, жъы хъугъэ гущыIэхэр. Ар зыпкъ къикIыгъэу алъытэрэр къуаджэр хэку гупчэм зэрэпэчыжьэр, ащ 
щыпсэухэрэм ижъкIэ къыщегъэжьагъэу зэсэгъэ щыIэкIэпсэукIэр къазэрэхэнагъэр, чIыпIэу зыщыпсэухэрэми ныбжь 
шIукIае зэриIэр ары. А лъэныкъомкIэ тикъуаджэ ябгъэпшэн 
плъэкIыщт тихэгъэгу итемыр ит къуаджэхэу джы къызнэсыгъэми ежь яунэе шэн-хабзэхэр зыхэлъхэм, зыми 
ямыхьыщыр бзэкIэ зыщыгущыIэхэрэм. КIэкIэу къэпIон 
зыхъукIэ, сицIыкIугъом къыщыкIэдзагъэу цIыф жъугъэ 
къызэрыкIохэм яжабзэ зэхэсхыщтыгъ, усэкIэ зэхалъхьэгъэ 
тхыдэжъхэу зэхэсхыхэрэр сыгу исыубытагъэх, пшысэхэм 
сядэIуныр сикIэсагъ. Арышъ, тикъуадж ары, тиджэныкъо 
машIо ыпашъхь ары сищыIэныгъэ игъогупэ къызыщыхэсхыгъэр.
Ащыгъуми сэ зэхасшIэу езгъэжьэгъагъ адыгэ жабзэм 
(гущыIэм, псалъэм) къарыушхо зэрэхэлъыр. Джащ фэшI 
гумэкI-гупшысэм сызыIэкIиубытагъэу сяджэщтыгъ КIэрэщэ 
Тембот ипрозэ, Хьаткъо Ахьмэд иусэхэм - нарт къэбарыжъхэр, фольклорыр арых ахэмэ лъапсэ афэхъугъэр.
КIэращэм, ШэуджэнцIыкIум, Хьаткъом къакIэлъыкIуагъэх Пэрэныкъо Мурат, Еутых Аскэр, КIышъэкъо Алим, 
Охътэ Абдулахь, Лъэустэн Юсыф, ахэмэ ауж - Жэнэ 
Къырымызэ, ХьадэгъэлIэ Аскэр. Арышъ, чIыпIэ нэкIыгъэп 
сэ сызэрыуцогъагъэр. А илъэсхэми адыгэ поэзием ежь 
ипоэтхэр иIагъэх. Ауми, сэ сиунэе чIыпIэр зыфыхэсхыжьынымкIэ, ситеубытэныгъэкIэ зыпкъы сиуцонымкIэ сэ зишIогъэшхо къысэкIыгъэр Литературнэ институтым сызэрэщеджагъэр ары. Ащыгъум сэ садеджагъ Рождественскэм, 
Цыбиным, Фирсовым, Гордейчевым, Евтушенкэм, Ахмадулинам, Джусоевым, Дамдиновым… Ситворчествэ зыпкъ 
иуцонымкIэ джащ фэдэу IэпыIэгъушхо къысфэхъугъ урыс 
литературэр - классическэри, джырэ литературэри. 
Сызэреджагъэр тхылъ закъоп - сэ сшъхьэкIэ усэкIошхохэм 
сызэраIукIэщтыгъэр, упчIэжьэгъу зэрэсшIыщтыгъэхэри 
ары. А илъэсхэм псэугъэхэба, Iоф ашIэщтыгъэба Сельвинскэм ыкIи Михалковым, Твардовскэм, Смеляковым, 
Луговскоим, Исаковскэм, Пастернак, Асеевым, Светловым, Тихоновым.
Мыщ дэжьым къасIомэ сшIоигъуагъэр тичIыпIэгъу 
писательхэм япублицистикэ, якритикэ-ушэтын тхылъхэм 
сяджэ зыхъукIэ, а поэтхэу тэ типкъэгъулэгъухэу, яIэпэIэсэныгъэ зэдгъашIэзэ тэ щысэ зытетхыщтыгъэхэм, джы 
къызнэсыгъэми щысэ зытетхыхэрэм, ягугъу къызэрамышIырэр ары. 1953-рэ илъэсым сиапэрэ тхылъ къыдэкIыгъ. 
УблапIэр гъэнэфагъэ хъугъэхагъэ, къэнэжьыгъагъэр ащ 
бгъу пстэумкIи нахь куоу хэгупшысыхьэгъэнэу ары. Ау ар 
фэшъхьафырэ Iофыгъу.
- Арэу оIуа?
- ХэзгъэунэфыкIыщт закъор сэщ нахьыжъ сисэнэхьатэгъухэм яIэпэIэсэныгъэ щыщэу сIэ къизгъэхьагъэр ары. 
Хьаткъо Ахьмэд итхакIэ сэ сыгукIэ нахь къасштэщтыгъ, 
КIышъэкъо Алим иусэхэр сыгу рихьыщтыгъэх. Ау еджэрэмэ 
егъэлыегъащэу гъэсэпэтхыдэ къафишIыным инэшанэ а 
лъэхъаным поэзием зэрэхэлъыгъэм, гупшысэр мэкъэ 
IэтыгъэкIэ къызэрэриIотыкIыщтыгъэм гур зыщагъэкIыщтыгъ. Гум щыхъу-щышIэрэр, сигушIуагъорэ сигуузырэ 
къызэрисIотыкIынхэ слъэкIыщт гущыIэхэм салъыхъумэ 
сшIоигъуагъ.
Зигугъу къысфэпшIыгъэ усэр зыстхыгъэм илъэсыбэ 
тешIагъ. Зытет шъыпкъэмкIэ, сикIэлэегъаджэхэм сафэрэзагъ: сэ сыгукIэ спэблагъэу, анахь сищыкIагъэхэр ахэмэ 
язгъотылIэщтыгъ. Ары шъхьам, шIушIагъэу уилъфыгъэхэм 
апэбгъохырэм фэдиз уянэ-уятэхэм афэбгъэшъошэн плъэкIыщтэп ныIа.

--- Page 141 ---

- Ахэмэ, Исхьакъ, а ныбжьыкIэхэм хэпшIыкIэу адыгэ 
литературэм хэхъоныгъэ щашIыгъ. Я 60-рэ илъэсхэм 
якIэуххэм ныбжьыкIабэмэ ацIэхэр зэлъашIэ хъугъэх: 
КъумпIыл Къадырбэч, Къуекъо Налбый, Нэхэе Руслъан, 
Бэгъ Нурбый. Нахь кIэсаIоу - Емыж МулиIат, Унэрэкъо 
Рай… Сыда ахэр зэфэзыгъадэхэу ятворчествэ къыхафэрэр? Сыда ахэр зэратекIыхэрэр о уилIэуж къыхиубытэщтыгъэ поэтхэм?
- Сэ сыфаеп шъхьэихыгъэу "тэрырэ" "ахэмрэ" сIозэ, 
зэзгъэпшэнхэу. ТиныбжьыкIэхэри (ахэмэ ащыщыбэхэм 
илъэс 30-р къызэранэкIыгъэми), зэоуж поэзием щылажьэу 
езыгъэжьагъэхэри зэкъош зэблагъэх, ежь ашъхьэкIи къызыгурагъэIоным пылъых. Сэри, поэт ныбжьыкIэхэм ятворчествэ сылъыплъэзэ, тхылъеджэм IэкIэхьанхэм ыпэкIэ, 
ахэмэ яусэхэм сяджэзэ, сыфай сыфэмыеми, зэсэгъапшэх 
ахэмэ ятхакIэ, амакъэ игъэпсыкIэ, аужым, яIэпэIэсэныгъэ 
тэ типоэтикэ зыфэдагъэм, дунаим еплъыкIэу фытиIагъэм. 
Ежьхэр зыщыщыIэ-зыщыпсэухэрэ уахътэм ехьылIагъэу 
нахьыбэу, нахь игъэкIотыгъэу ахэмэ къаIуатэмэ зэрашIоигъор дэгъу дэд. Ау сыдэущтэу ар агъэцакIэра? НахьыбэрэмкIэ ежь поэтикэр ары къэIокIэ-къэгъэлъэгъокIэ 
шIыкIэ-амалыкIэхэр ыгъэфедэхэзэ, зэхъокIыгъэ хъурэр. 
НыбжьыкIэхэм япоэзие зэкIэ цIыфлъэпкъым ыгъэлъэпIэрэ 
шIуагъэхэм щалъэхъух, ау ащ дакIоуи ежь ягупсэу, агу 
пэблагъэри, нахь къагурыIорэри зыщагъэгъупшэрэп, дэдзыхи ашIырэп.
- Темыгушхухьапэхэрэми, джары зэкIэ тиурысые 
поэзии зэрэщыхъурэр.
- Ары шъыпкъ, сичIыпIэгъоу Къуекъо Налбыйрэ 
бурятэу Лопсон Тапхаевымрэ, къэрэщаеу Кубанов Махьмудрэ Москва щыщ Лида Одинцовамрэ зэхьщырхэу 
къыпщызыгъэхъурэ нэшанэхэр яолъэгъулIэх. Ахэмэ ятворчествэ ехьылIагъэу бэ гъэшIэгъонэу къэпIотэн плъэкIыщтыр. 
Сэ сишIошIыкIэ, апэрэ уахътэм Къуекъор зыпылъыгъэр 
тхэнымкIэ ушэтын горэхэр ышIынхэр, формальнэ лъыхъоныр ары. Ау ахэр ащ иапэрэ лъэбэкъугъэх ныIэп. Охътэ 
гъэнэфагъэ зытешIэм, ар сатырэмкIэ мэгупшысэ зыфаIорэм 
фэдэу тхэу ригъэжьагъ, ащ лъыпытэу ипоэзии нахь шъхьафитэу, нахь къабзэу, нахь жъынчэу хъугъэ.

--- Page 142 ---

- Адыгэ поэт ныбжьыкIэхэм яусэхэу апэу зэрадзэкIыгъэхэм къаушыхьатырэр непэрэ поэзием инэмыкIырэ 
нэшани - ащ иэстетикэ ыпкъ зэриуцуагъэми утегущыIэн 
зэрэплъэкIыщтыр ары. Е. Баратынскэр мыразэу зэрягыищтыгъэр угу къэмыгъэкIыжьын плъэкIырэп: "ГухэкI нахь 
мышIэми, литературэр искусствэу, хьалэмэт дэдэ рыбгъэпсын плъэкIынэу зэрэщытыр бэп къызыгурыIорэр"… 
ТинасыпкIэ, а гущыIэхэр непэ тIэкIу жъыIо хъугъэхэу 
плъытэнхэ плъэкIыщт.
- Ары шъыпкъ, джырэ лъэхъаным къушъхьэчIэс 
по этмэ ялирикэ IэкIоцI цIыфыгъэшхор, гуфэбагъэр, зыкIи 
мыукъогъэ зэхашIэр щыпхырыщыгъэхэу зэгъэкIугъэх. Ащ 
фэгъэхьыгъэу къэпIон плъэкIыщт типоэзие урыс лирикэм 
зэрэпэблагъэр. Урыс поэзиемкIэ Чабэм фэдэу Кавказыр 
зэралъытэщтыгъэр сыдми хъугъэ Iофэу щытэп. Ядэха гъэкIэ 
узыушхъухьэхэрэ къушъхьэхэм, ахэмэ ащыпсэухэрэм 
ящыIэкIэ-гъэпсыкIэ, агукIэ шъхьафитныгъэм зэрэфэщагъэхэм, яорэдхэмрэ ятхыдэхэмрэ Бестужев-Марлинскэм, 
Пушкиным, Лермонтовым, Лев Толстоим, агу къыIэтыщтыгъ, ямузэ къыгъэущыщтыгъ, ахэмэ акIырыплъызэ, 
урыс литературэм Кавказым ынаIэ къытыридзэгъагъ. Сэ 
къызэрэсшIошIырэмкIэ, а нэшанэхэр лъыгъэкIотагъэ 
зэрэхъурэр зэхэтэшIэ, ау мэхьанэ купкIэу иIэм нэмыкI 
нэшан иIэр, ар итхылъеджэхэм шIулъэгъоу Кавказым 
ипрофессиональнэ поэзие, ащ илирикэ, народыр ыгукIэ 
поэзие шъыпкъэм зэрэфэщагъэм фыряIэр ары. Тилитературэ эстетическэ шIуагъэу хэлъхэр романтизмэкIэ 
плъытэнхэ плъэкIыщт, нахь тэрэзэу къэпIон хъумэ, тикъушъхьэхэм ялъэгагъэрэ лIэшIэгъу шэн-хабзэхэмрэ 
къапкъырыкIыгъэ кIуачIэ зыхэлъ духовнэ реализмэу ары.
- Ащыгъум уигущыIэхэр къызэрэдгурыIон фаер 
ныбжьыкIэхэм япоэзие нэплъэгъум къыубытын ымылъэкIырэ фольклор лъапсэр, традициеу щыт поэтикэр ахэлъэу ара? ГущыIэм пае, Къуекъо Налбый штагъэмэ?
- Ары ыкIи арэп! Нахь енэгуягъоу щытыр а нэшанэр 
псышъхьашъом къытемыхьэрэ псычъэрэу ары. ЧIыгучIэгъ 
псылъакъохэр анахь псэпытэх, шъофнэкIыми ахэр къыщыбгъотынхэ плъэкIыщт.
- Ащыгъум, сыда "хьаур" зыфэгъэхьыгъэр?

--- Page 143 ---

- Джа Къуекъо Налбый дэдэр пштэн. Джы къызынэсыгъэми ащ иобразхэр зэхэшIэгъуаехэу егъэпсых, ары 
пакIошъ, ащыщхэри къыбгурыIохэрэп. Ащ ипоэзие джыри 
мэхьанэр икъукIэ упкIэпкIыгъэу, гурыIогъошIоу щыщытэп, 
а нэшанэхэр пIэ къимыгъахьэхэу, гупшысэр куоу, псалъэр 
кIэкIэу усэхэр бгъэпсынхэ плъэкIыщтхэп.
- Адэ ары шъуIуа критикэу Нафи Джусойты моущтэу 
зыкIитхырэр: "Фольклорым къыхэфэрэ образхэр фэшъхьаф эстетикэ нэшанэхэм адиштэу гъэпсыгъэх, блэкIыгъэ 
зэманым иидеалхэр ащыпхырыщыгъэх, народым изэхэшIыкIырэ ащ ежь итарихъ зэрэзэхишIэрэмрэ зыфэдэхэм, 
ащ исоциальнэ щыIэкIэ-псэукIэ къырыкIогъэ гъогур 
зыфэдэхэм атегъэпсыкIыгъэх".
- Сэ сишIошIыкIэ, мыщ мэхьэнэ зэфэшъхьафхэр 
щызэхэгъэкIокIагъэх. Эстетикэ шэн-хабзэхэр - зы Iофыгъу, 
социальнэ щыIэкIэ-псэукIэр фэшъхьаф. Апэрэхэр зытырагъэпсыкIыхэрэр дэхагъэмрэ зэкIужьымрэ яшэпхъэ 
гъэуцугъэхэу егъэшIэрэу алъытэхэрэр ары (народнэ 
искусствэр арыба Iофыр зыфэгъэхьыгъэр), социальнэ 
хэбзэ ихъухьагъэхэр пштэхэмэ, обществэм итарихъ ыпэкIэ 
зэрэлъыкIуатэрэм епхыгъэу ахэр зэхъокIыгъэ мэхъух. 
Джащ къыхэкIэу мыщ фэдэ щысэ къэдгъэлъэгъон: фольклорым зыкIи къекIухэрэп стилизаторствэр, ащ ехьщырэу 
нэпцIыкIэ зыгорэ зэхэплъхьаныр. Щымыщ пкъынэ фэдэу 
ахэр ащ къызыхедзых. Ежь пэблагъэр, щыщыр ары ныIэп 
ащ ыштэрэр. Ащ къыхэкIэу ищыкIэгъэ шъыпкъэу щытыр 
эстетикэ традицием ишэпхъэ ухэбзыгъэхэр куоу зэгъэшIэгъэнхэр ары.
ЩысэкIэ къэдгъэлъэгъоных КъумпIылым, Нэхаим 
яусэхэр… Зыпкъ иуцогъэ поэтых ахэр. Ар къызэрэпшIэрэр 
яусэхэм мэкъэмэ гохьыр къазэрахэIукIырэри, гуфэбагъэ 
зыхэлъ лиризмагъэр къызэрябэкIырэри, сатырэхэр 
зэрэуфэ-упцIэхэри ары. Загъорэ щыкIагъэу афэхъоу гу 
зылъыптэрэр зыми темыщыныхьэхэу поэзиемкIэ чаныгъэ 
къызыхагъэфэным зэрэтемыгушхухьэхэрэр ары, ащ пае 
шIэгъэн фаер, зэгорэм атхыгъэхэр щагъэзыехэзэ, тхэкIэ 
амалыкIэхэм, къэгъэлъэгъуакIэхэм зыраушэтыныр, орэд 
къэIуакIэ кIэу къагъотыныр ары. Ар сэIо шъхьам зэдзэкIыгъэ текстым зэхыуигъашIэрэп, урыгъуазэзэ, зэрифэшъуашэм тетэу поэзием утегущыIэн плъэкIыщтэп. Сыдэу 
хъугъэми, зыгорэ "чIамынэнэу" пшIын плъэкIырэп. ЩысэкIэ къэдгъэлъэгъон Пушкиным игущыIэхэу "светлая печаль" 
зыфиIохэрэр. Сыд фэдэу IупкIэ шъыпкъэу гум изытет 
къыраIотыкIыра а гущыIищым: "печаль моя светла". Джаущтэу ыIон ылъэкIыщтыгъ поэтышхом иIахьыл блэгъэ 
цIыфым. Джары лIэуж пчъагъэхэм а гущыIэхэр къызыкIыкIаIотыкIыжьхэрэр. Ахэр агу къинэгъэ тамыгъэхэу, народым ыгу изытет къизыIотыкIыхэрэ гущыIэхэу цIыфхэм 
къахэнагъэх. Ау кавказ поэзие зэдзэкIыгъэм уеджэ зыхъукIэ, текститIуми уащырихьылIэу къыхэкIы а гущыIэ дэдэхэм 
("светлая печаль"). Бзэр пшIэным имызакъоу, мыщ дэжьым 
джыри ищыкIагъэх поэт-авторыр къыбгурыIоныр, ащ ыгу 
щызэпищэчырэ гупшысэхэр ори дызэхэпшIэнхэр, ащ 
игупшысэхэмрэ изэхашIэхэмрэ куоу уахэгупшысыхьаныр.
- "Апэрэу хым сызэкIом" зыфиIоу птхыгъэ усэм 
джыдэдэм укъысфеджагъ. О зигугъу къэпшIыгъэ шIуагъэхэр ар зызэрадзэкIым къыхэнагъэха адэ?
- СэркIэ зэгъэпшэгъуае ар. Оригиналым хым игугъу 
къыщишIырэп пIоми хъущт, ау зы кIочIэ шъхьасынчъэ горэ 
зэрэмычыжьэр, дыджышагъэр къызыхихырэ хыор щыугъэм игъуаткIохэр къызэрэптеутхэхэрэр щызэхапшIэщтыгъ. 
ЗэдзэкIыгъэ текстым ахэр нахь гъэнэфагъэхэу, ацIэ къеIуагъэу щыхъугъэх. УрысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэным ащ фэдэ 
шIыкIэ щыгъэфедэгъэн фаеу щытынкIи мэхъу, ау, сэ 
къызэрэсшIошIырэмкIэ, урысыбзэкIэ зызэрадзэкIым, 
гузэхашIэр къэзыгъэущырэ пыушъэфыкIыгъэр хэкIодыкIыгъ. Джащ фэд къясIолIэн слъэкIыщтыр адырэ сиусэхэу 
зэрадзэкIыгъэхэми. Ахэр зэрэзэрадзэкIыгъэхэр сэ сыгукIэ 
сэштэх, ауми сштэхэрэп осIони слъэкIыщт. Ау щытми, 
адырэ лъэныкъомкIэ - зэдзэкIакIор фитныгъэу иIэхэмкIэ 
авторым гоуцоу алъытэба, джащ пае сэри сафэраз сизэдзэкIакIохэу, урыс поэтхэу Вероника Тушновам, Валентина 
Твороговам, Людмила Бахаревам.
- Адыгеим иписательхэм я Союз журналэу "Зэкъошныгъэр" къыдегъэкIы. ЗэкI пIоми хъунэу тхэн езыгъэжьагъэхэм атхыхэрэр ащ къыхеутых…
- Ары, етIани тхэн езыгъэжьагъэхэми язакъоп. АдыгеимкIэ ар литературнэ тедзэгъэ закъоу щыт. Арышъ ащ 

--- Page 144 ---

инэкIубгъохэр зэпырыбгъазэу арытым нэIуасэ зыфэпшIымэ, 
зэрэпсэоу адыгэ литературэм ихэхъоныгъэ уасэ фэпшIын 
плъэкIыщт. Зытет шъыпкъэмкIэ, тилитературэ зэхъокIныгъэ гъэшIэгъонхэр фэхъух. Поэзием имызакъоу, прозэри 
ары. Мы илъэсымкIэ журналым иапэрэ номер зэрэпсэоу 
зыфэгъэхьыгъэщтыр литератор ныбжьыкIэхэм ятворчеств 
ары. Адыгэ писательскэ организациер, зэкIэ писатель 
анахьыжъхэр ныбжьыкIэхэм афэгумэкIых, ежьхэм ачIыпIэ 
къиуцощтхэм яхэхъоныгъэ анаIэ тырагъэты. ТкIуачIэ къызэрихькIэ цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахь благъэу зэрядгъэшIэным тыфэгумэкIы; зэIукIэгъухэр афызэхэтэщэх, 
лэжьыгъэ Iухыжьыгъом хэку, район гъэзетхэм Iоф ащятэгъашIэ, колхозхэм, фэшъхьаф IофшIапIэхэм ащызэхащэрэ 
радио пчыхьэзэхахьэхэм ахэтэгъэлажьэх. ЗэрэныбжьыкIэхэм пае къэтымыгъанэу къатефэрэ пшъэрылъхэр 
зэрифэшъуашэу агъэцэкIэн зэрэфаер агурытэгъаIо. 
Шъыпкъэ, зыгорэм къыдэмыхъугъэм, фэмыгъэхъугъэм 
нахь тегущыIэгъошIу. Ау, адырэ лъэныкъор пштэмэ, чъыгым зэрэпытыр ошIэмэ, нахь гъэсысыгъошIу.
ДэгущыIагъэр Дементьев В.,
1977-рэ илъэс

--- Page 145 ---


Адыгэмэ акъо шIагъу

--- Page 146 ---

ЦIыфмэ урящыкIагъэмэ, яшъыпкъагъи якъэрари пхэлъмэ, нахь насыпыгъэ щыIэп. Ащ изакъоп, укъызыхэкIыгъэ 
лъэпкъым уишIушIагъэ ымыгъэкIодэу, ыпэкIэ лъыкIуатэ 
къэси уигугъу ышIэу, гъэхъагъэу иIэмэ уадырипхы зыхъукIэ, 
узэхъопсэщт насыпэу пшIэрэмэ ар апшъэжь. Джащ фэдагъ, джыри фэд адыгэмэ акъо шъыпкъэу, Ленинышхом 
ипартие ыпсыхьагъэу, илIыкIоу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые. 
Ащ ищыIэныгъэрэ идунэететыкIэрэ зэрэпсэоу пштэмэ, 
"шIу шIи, псым хадз" язгъэIуагъэмэ ащыщ. ЦIыфым 
шъхьэкIафэрэ лъытэныгъэ дахэрэ фэзышIыщтыгъэм 
ипсыIубэ игъукIыгъэп. Сыдрэ тиIофшIагъи - блэкIыгъэхэми 
къэхъущтхэми - ар ахэтэлъагъо.

--- Page 147 ---

Хьахъурэтэ Шыхьанчэрый зыпIокIэ, цIыкIуи ини ар 
зымышIэрэ цIыф хэкум къикIыщтэп. АшIэ къодыеп, ишIушIагъэ уасэ фашIы, инамыс агъэлъапIэ, ыцIэ чылэмэ, къалэмэ 
яурамхэм ахьы, Хьахъуратэм ыцIэ зыфагъэшъошэгъэ 
колхозым хэт цIыфмэ илъэс къэс гъэхъэгъэ дэгъухэр 
зэрашIыщтхэм ыуж итых, пынджыр зылэжьырэ кIэщэкIо 
дэгъумэ ащыщых, поэтхэм, композиторхэм усэхэмрэ 
орэдхэмрэ фатхых, ищыIэныгъэ ехьылIагъэу тигъэсагъэхэм 
тхылъхэр къыдагъэкIых, чылэмэ адэт еджэпIэ зэфэшъхьафмэ игугъу дахэ къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэмэ ащызэхахы, тинахьыжъхэу Iоф дэзышIагъэхэми, дэзымышIагъэхэу джау Iофыгъо дырекIокIыкIэ зишIогъэ цыпэ къызынэсыгъэхэми, къызнэмысыгъэхэу иIофшIагъэ зинэрылъэгъухэми, щытхъур фаIо. УичIыгу, уилъэпкъ, уихэгъэгу шIу 
зэрэплъэгъущтым, узэрэфэшIушIэщтым ащ ищысэкIэ 
фапIух.
Октябрэшхом иреволюцие игъэхьазырын ежь фэшIэщтымкIэ иIахьышIу хишIыхьагъ, пачъыхьагъур тырадзы 
зэхъуми, Совет хабзэм икъыдэхын цIыф жъугъэр къыфиIэтыгъ, граждан заом ипчэгу итыгъ, социализмэм ылъапсэ щыIэкIакIэм щызыдзыгъэмэ ащыщыгъ, коллективизацием игъэпсын илIыкIуагъ, класс банэ къытэзышIылIагъэмэ 
пхъашэу апэуцужьыгъэмэ ащыщыгъ, революцием къыдэхъугъэ адыгэ цIыфыкIэм имышыхьат къодыеу, ар зыпIугъэмэ, лъэгъошIу язгъэлъэгъугъэмэ апэ итыгъ.
ЦIыфым къырыкIуагъэм ущымыгъуазэу ищыIэныгъэ 
уасэ фэпшIын плъэкIыщтэп. Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые 
илъэс 53-рэ нахь къымыгъэшIагъэми, къэбар дахэхэр 
зыпылъ гъогу къыкIугъ. ИгъашIэ макIэми, ышIагъэр бэ. 
Мыщ дэжьым "Октябрэшхор - цIыфлъэпкъым ихэхъоныгъ" 
зыфиIорэ докладэу Л. И. Брежневым Октябрьскэ социалистическэ революциешхор илъэс 60 зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэ торжественнэ зэIукIэм къыщишIыгъэм хэт гущыIэ 
шIагъохэр угу къэмыкIынхэ плъэкIырэп: "Анахь гуфэбэныгъэ ин зыхэлъ гущыIэ лъэшхэр, тызэрафэразэр, шIу 
зэрэтлъэгъухэрэр революцием икIэщакIомэ ятэIо. 1917-рэ 
илъэсым октябрэм ленинскэ партием ибыракъ чIэтхэу 
дунэежъыр зэхэгъэтэкъогъэным зыкъыфэзыIэтыгъэхэм 
ащыщэу тэ къытхэнэжьыгъэхэм япчъагъэ нахь макIэ мэхъу 

--- Page 148 ---

зэпыт. Ау ахэмэ ятекIоныгъэ имэхьанэ нахь икъоу къызэIухыгъэ мэхъу. Октябрэр текIоным апэу тыфэзыщагъэхэм 
щытхъур адэжь!"
Джащ фэдэу большевик-ленинцэ шIагъохэу, 
шъхьакIэфэныгъэ зыфашIэу зигугъу шIукIэ ашIырэмэ 
Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые ащыщ. Коммунистичесэ партиемрэ Советскэ къэралыгъомрэ яIофышIэ инхэу А. А. 
Андреевым, А. И. Микоян, С. М. Буденнэм зэрэхагъэунэфыкIырэмкIэ "...революцием илIыкIо лэжьакIохэу Адыгеим 
имызакъоу, Темыр Кавказым, къушъхьэчIэсмэ ащыщыгъ 
Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые".
Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые апрелым и 28-м 1883-рэ 
илъэсым Хьащтыку къыщыхъугъ, мэкъумэщышIэ унагъом 
къихъухьагъ. Пэнэхэс класс зэхэпхъэгъэ училищым урыс 
кIэлэегъаджэу М. Р. Дичко шIэныгъэм иапэрэ лъэбэкъухэм 
щащигъэгъозагъ. Ащ ыуж 1901-рэ илъэсым щегъэжьагъэу 
Екатеринодар дэт военнэ-фельдшерскэ школым щеджагъ. 
1905-рэ илъэсым ар къыухи, апэрэ адыгэ фельдшер хъугъэ. Сэнэхьатэу иIэмкIэ Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые лэжьэкIо 
жъугъэмэ ящыIэкIэ-псэукIэ къин зыфэдэр нахь нэрылъэгъу 
фэхъугъ, ышъхьэкIэ зэхишIагъ, а лъэхъаным рабочхэмрэ 
мэкъумэщышIэхэмрэ пачъыхьагъум банэу рашIылIэрэм 
нахь пэблэгъагъ. Марксизмэр зыфыщыIэри ащ идао 
зыфэдэри къыгурыIоу ригъежьагъ. Апэрэ урыс революциеу 1905-1907-рэ илъэсхэм щыIагъэм илъэхъан демонстрацие, забастовкэ зэфэшъхьафхэу щыIагъэхэм ахэлэжьагъ. Пшызэ шъолъыр ибольшевикмэ пшъэрылъ 
къызэрэфашIыгъэмкIэ, адыгэ лэжьэкIо тхьамыкIэхэр 
пачъыхьагъум пэшIуекIорэ бэнэныгъэм къыфэIэтыгъэнхэмкIэ Iофышхо ышIагъ. ЯтIонэрэ Уруп къэзэкъ полкым 
хэтхэу зыкъэзыIэтыгъэхэр аусуды зэхъум, ащ пэшIуекIорэ 
демонстрацие Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые къалэу Екатеринодар щызэхищэгъагъ. ЗэлъашIэрэ революционеркэу 
П. И. Вишняковам игукъэкIыжьхэм ар дэгъоу къаушыхьаты. 
Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые социал-демократыщтыгъэу 
къыщеIо. 1908-рэ илъэсым маим и 7-м Шыхьанчэрые 
къызалъыхъум, тхылъ 15 къыпкъырахыгъэу жандармэмэ 
ядонесение ит. Ахэмэ "Манифест Коммунистической 
партии", "К вопросу о развитии монистического взгляда 

--- Page 149 ---

на истории" зыфиIорэ марксистскэ тхылъхэр, М. Горькэм 
ирассказхэу "Бывшие люди", "Скуки ради" ащыщыгъэх.
1905-1907-рэ илъэсхэм щыIэгъэ революцием пачъыхьагъур зытекIом, Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые аубытышъ, 
Пшызэ шъолъыр къыгъэзэжьын фимытэу ращы. А лъэхъаным Темыр Осетием Хьахъуратэм Iоф щешIэ, етIанэ 1909-рэ 
илъэсым гъэбылъыгъэкIэ къалэу Новороссийскэ къэкIошъ, 
цементышI заводэу "Орел" зыфиIорэм фельдшерэу Iохьэ, 
ащ страховой кассэм итхьаматэу рабочмэ щыхадзы, гъэбылъыгъэкIэ зэхэщэгъэ рабочэ кружокым ипащ. Пшызэ 
шъолъыр ибольшевикмэ пшъэрылъэу къыфашIыгъэр 
ыгъэцакIэзэ, адыгэ чылэмэ къахахьэ. Апэрэ империалистическэ заоу кIорэр зыфэдэр цIыфмэ агурегъаIо. Пачъыхьэм, адыгэ баймэ мэкъумэщышIэ тхьамыкIэхэр а 
лъэхъаным къуаджэхэу Адэмые, Къунчыкъохьаблэ, 
Хьащтыку, Пэнэхэс, Псэйтыку, Афыпсыпэ ащапэуцужьых, 
бырсырхэр къащаIэтых. Февральскэ буржуаз нэдемократическэ революциер зытекIом, 1917-рэ илъэсым 
имарт мазэ Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые къалэу Екатеринодар къегъэзэжьы, большевикмэ ягъусэу Совет хабзэм 
фэбэнэнхэу цIыф жъугъэхэр фегъэхьазырых. ГъэпцIагъэкIэ 
"Дикэ дивизием" хащэгъэ адыгэхэм адэгущыIэ, ащ ишIуагъэкIэ шыубэмэ ячылэмэ агъэзэжьы. Ащ ыуж Новороссийскэ Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые къэкIожьы. Маим и 
28-31-м 1918-рэ илъэсым Кубано-Черномор Республикэм 
я III-рэ Чрезвычайнэ съездэу Серго Орджоникидзе зитхьаматэу щыIагъэм Новороссийскэ округым илIыкIоу хэлажьэ. 
Деникинцэхэр Пшызэ шъолъыр къызехьэхэм, Хьахъурэтэ 
Шыхьанчэрые станицэу Крымскэм дэжь белогвардейцэмэ 
пхъашэу щязэуагъэмэ ащыщыгъ. 1918-1919-рэ илъэсхэм 
Деникиным илъэхъан, подпольем макIошъ, Абрау-Дюрсо 
фельдшерэу Iоф щешIэ. Апрелым щегъэжьагъэу май 
мазэм нэс 1920-рэ илъэсым Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые 
С. М. Буденнэм и Апэрэ Шыудзэ хэтыгъ, мыщ иполк горэм 
икоммунистическэ ячейкэ ибюро итхьамэтагъ. Генералэу 
Слащовымрэ Махнорэ Украинэм щязэуагъ. 1920-рэ илъэсым июнь мазэм РКП(б)-м и Кубано-Черномор хэку комитет Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые дзэм къырарегъэщыжьы. 
1921-рэ илъэсым июль мазэм нэс Абрау-Дюрсо Iоф щешIэ, 

--- Page 150 ---

ащ коммунистическэ ячейкэу щыIагъэм исекретарыгъ. 
Ащ ыуж партием и Кубано-Черномор хэку Горскэ исполкомым Iоф щишIэнэу егъакIо. Июлым и 20-м 1921-рэ 
илъэсым Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые Горскэ исполкомым 
тхьаматэ фэхъу. Адыгэ автоном хэку щыIэ зыщыхъугъэ 
1922-рэ илъэсым июлым и 27-м ыуж а гъэ дэдэм августым 
и 4-м Адыгэ хэку исполкомым ипрезидиум тхьаматэ фашIы. 
1932-рэ илъэсым нэс а IэнатIэр зэрехьэ. А илъэс дэдэм 
июным и 18-м партием и Адыгэ хэку комитет иапэрэ 
секретарэу хадзы. Ащ къыщыублагъэу, ыгу къэуцуфэ, 
октябрэм и 9-м 1935-рэ илъэсым нэс, щытхъу хэлъэу хэкум 
пэщэныгъэ дызэрехьэ.
Партием сыд фэдэ пшъэрылъ Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые фишIыгъэми, къызэкIэмыкIоу, псэемыблэжьэу, 
щытхъу хэлъэу ыгъэцэкIагъ. ИндустриализациемкIэ, коллективизациемкIэ, культурнэ революциемкIэ анахь пшъэрылъышхоу партием къыгъэуцугъэхэм ахэлэжьагъ, ахэр 
щыIэныгъэм зэрэпхырищыщтымкIэ зи къытенагъэп. 
Лениным ипартиешхорэ тикъэралыгъорэ апашъхьэкIэ 
IофшIэгъэ инхэу щыриIэмэ апае СССР-м и ЦК иунашъокIэ 
1924-рэ илъэсым июным и 20-м Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые 
Умарэ ыкъом Быракъ Плъыжьым иорден къыфагъэшъошагъ. Советхэм я Всесоюзнэ, Всероссийскэ съезд пчъагъэхэм яделегатыгъ, ЗэIукIэгъу заулэкIэ СССР-м и ЦИК 
ичленыгъ, РСФСР-м и ВЦИК ичленэу игъашIэ ыухыгъ. 
ВКП(б)-м ия ХVI-рэ, ХVII-рэ съездхэм ахэлэжьагъ. Партием 
и Темыркавказ, Азово-Черномор крайком хэтыгъ, илъэс 
зэфэшъхьафхэм ахэмэ Iоф ащызышIэгъэ А. А. Андреевым, 
А. И. Микоян, Р. С. Землячкэм, Серго Орджоникидзе, 
Б. П. Шеболдаевым Iоф адишIагъ. Граждан заом илIыхъужъ цIэрыIохэу К. Е. Ворошиловым, С. М. Буденнэм, 
Д. П. Жлоба, Е. И. Ковтюх яныбджэгъу шъыпкъэу алъытэщтыгъ.
Сыда джы къызнэсыгъэм Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые 
цIыфмэ закIыщымыгъупшэрэр? Сыда игъашIэ бэгъашIэ 
зышIырэр?
Адыгэмэ дунаим къыщахьыгъэм лIыгъэр зыпшъэ 
ифэныбэ къахэкIыгъ, ау ахэмэ ацIэхэр нафэх нахь мышIэми, 
хьакIэщ, джэныкъопэшъхьэ пшысэхэм, нарт IорIуатэмэ 

--- Page 151 ---

ащагъэшIуагъэх ныIэп, афэшIэшъущт закъор арыти, лъэпкъым къепыирэ иныжъхэм арагъэбэныгъэх, арагъэзэуагъэх. Джы непэ тызхэт щыIэкIэшIум ахэр кIэхъопсыщтыгъэх, 
фэшIыгъэмрэ тхьамыкIэмрэ азыфагу дэлъ зэфэмыдэныгъэм рымыразэщтыгъэхэми, ащ хэзыщын акъылрэ лIыгъэ рэ зыхэлъ цIыф Октябрэшхор къэсыфэкIэ къахэкIыгъэп. 
Сыдрэ гухэлъи гухэлъ закъоу, пшысэ дахэу къанэщтыгъэ 
нахь, имэзэхэ щыIакIэ хэзыщын щыIагъэп. Ау пшысэкIэ, 
IорIуатэкIэ егъашIэм лъэпкъыр зыкIэхъопсыщтыгъэ лIыхэри 
джы нэрылъэгъоу адыгэмэ къахэкIыгъэх. Джащ фэдэу 
народым шIу фэзышIэу, насып хъуапсэр къыфэзыхьы 
зышIоигъуагъэу зигухэлъ къыздэхъугъэмэ Хьахъурэтэ 
Шыхьанчэрые ащыщ. Джыдэдэм илъэс къэс гъэхъэгъэшIухэр зышIыхэзэ, щыIэкIакIэм игъогу тет Адыгэ автоном 
хэкум изэхэщэн Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые икIэщэкIуагъ, 
ащ лIышъхьэ фэхъугъэ тхьамэтагъ. Совет хэбзакIэу 
лэжьакIомэ къыдахыгъэр ыгъэпытагъ, пыймэ къащиухъумагъ, цIыф жъугъэмэ уасэ фаригъэшIыгъ, шIу аригъэлъэгъугъ, лъапсэ фаригъэшIызэ, лъаригъэгъэкIотагъ. Апэрэ 
мафэм къыщегъэжьагъэу ыгу къэуцуфэ къызхэкIыгъэ 
адыгэ лъэпкъыр зэрэфэлъэкIэу, иIахь хишIыхьэзэ, иакъылэгъу ныбджэгъу революционерхэм ягъусэу Октябрэшхом 
рищэлIагъ, хигъэлэжьагъ, хэбзакIэм изыпчэгъоу кIигъэуцуагъ, сыд фэдэрэ Iофыгъоу партием къырихьыжьагъэр 
щыIэныгъакIэм ежь ышъхьэкIэ щадыпхырищыгъ, иакъыли 
ыкIуачIи адыхилъхьагъ. Адыгэмэ егъашIэм ямыIэгъэ еджапIэхэу, сымэджэщхэу, изба-читальнэхэу чылэхэм апэ 
къащызэIуахыгъэхэм, колхозэу ащызэхэщагъэхэм, апэрэ 
адыгэ рабочым икъежьапIэ фэхъугъэм, гъэсэныгъэ зэфэшъхьафмэ языкъегъэIэтын, кIэлэегъаджэхэр, врачхэр, 
агрономхэр гъэхьазырыгъэнхэм, адыгэ литературэмрэ 
искусствэмрэ лъапсэ афэхъугъэмэ, нэмыкI IофыгъуакIэхэм 
Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые ипартийнэ щыIэныгъэрэ ицIыфыгъэрэ япхыгъагъ.
ЗылI къыгъэшIэнэу къытефэрэр Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые къымыгъэшIагъэми, къызхэкIыгъэ адыгэ пашъхьэм, 
партиеу зыпIугъэм, зылэжьыгъэм ыпашъхьэ, революциер 
къыдэзыхызэ, хьапсымэ ачIэлIыхьагъэмэ апашъхьэ, пцэшIуащэм риутыгъэмэ апашъхьэ, зэкIэ псаоу къэнагъэмэ 

--- Page 152 ---

апашъхьэ, коммунизмэ гъэпсыным ыпашъхьэ Iофэу щызэшIуихыгъэм лIэшIэгъу псэу ыуас цIыфмэ зыфаIорэм фэд. 
ШIу зышIэрэм шIу фашIэжьэу хабзэшъ, джары Хьахъурэтэ 
Шыхьанчэрые Умарэ ыкъор цIыфмэ закIыщымыгъупшэрэр. 
Инамыс зыкIагъэлъапIэрэр, илъэсхэр текI къэсми ишIушIагъэ уасэ зыкIыфашIырэр, тихэку ис цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ зэдаштэу ащыщ шъыпкъэу зыкIалъытэрэр.
1978-рэ илъэс

--- Page 153 ---


Уахътэр, щыIакIэр, цIыфыкIэр

--- Page 154 ---

Хъишъэ зыпылъ илъэсыр тфэмафэу, сыдрэ IофкIи 
тыфэразэу тэгъэкIотэжьы. ГъашIэм иилъэс дэгъумэ ари 
зэу ащыщ. ЛIэшIэгъу къинэу, лIэшIэгъу дахэу тызхэкIырэм 
изы тарихъэу мэхъужьы. Тщымыгъупшэнэу, игугъу тшIы 
зэпытынэу тищыIэныгъэ изы маф, изы маз, изы илъэс. 
Мыщ фэдиз гущыIэ дахэ етIолIэнэу сыд ащ шIушIагъэу 
хэлъыр? ЦIыфыр зыгъэдахэрэр, зыгъэлъэшырэр, тамэ 
къыгозгъакIэрэр ишIушIагъ, идунэететыкI. ЛэжьакIомэ - 
иIэбакI, илэжьакI, тхакIомэ - итхылъ тхыкI, орэдыIомэ - 
иорэд къэIуакI. ЦIыфмэ афэдэх илъэсхэри. Джа илъэсмэ 
анапэ зыгъэдахэрэри гъашIэм щызыIэтхэрэри джа цIыфыгъэ зезыхьэрэ цIыф дэдэхэр арых.
Чыжьэу сымыIэбэжьыным фэшI адыгэ лъэпкъэу сызщыщым ищысэ зэкIэми ауас. Дунэе къопиплIымкIэ къарыкIэу хымэ хъункIакIомэ зэпкъыратхъыщтыгъэ адыгэчIым 
джы ихэгъэгу автономие хэткIи инэрылъэгъу. Иуашъо 
къаргъо, игъатхэ мэфэкI, ицIыфхэр кIэракIэх. Игубгъо 
гъэбэжъумэ лэжьыгъэр арыз, изаводмэ цIыфым ищыкIэгъэ пстэури къыщагъэчъы, игъогухэр мыжъо джанэкIэ 
зэблэчъых, ихыорхэр нэпкъ речъэкIых. Тыдрэ лъэныкъо 
уплъагъэми, техникэ лъэшыр къоджэдэсмэ яIэрылъхь.
Сыд фэдиз баиныгъэр уичI къолъми, ар зыгъэлъапIэрэр, 
нэхъой фэзышIырэр, зием фэзгъэшIушIэрэр ицIыф 
лэжьакIу. Ащ фэдэ цIыф лэжьэкIо гъэшIуагъэхэри сихэку 

--- Page 155 ---

ихъоих. Ахэмэ щытхъу дахэу афаIорэр яIофшIагъэкIэ 
къызфахьыжьыгъ, яшIушIагъэ орэдмэ ахалъхьагъ, щысэтехыпIэу хэти фаIуатэ. Хэкум, хэгъэгум ицIыф гъэшIуагъэхэшъ, лэжьэкIо бгъэгур агъэдахэу дышъэ жъуагъохэр, 
орден лъапIэхэр къахэлыдыкIых. Янэкъо Исхьакъ, Сихъу 
Аслъан, ТхьайцIыф Юр, Гениевская Тамара, Мэрэтыкъо 
Аслъан, Марочкин Александр, ХъутIыжъ Гощнагъу, 
Бзэджэжъыкъо Руслъан, Елфимов Петр, Лъэцэр Махьмуд, 
Селезнева Елизавета, ЩэшIэ Мухьдин, Сэмэгу Заурхъан, 
Нажьэ Цуц, Ешэкъо Мир, Щэрдж Аслъан, Тыгъужъ Щамсэт, Щагудж Къадырбэч... Мыхэмэ анэмыкIэу дышъэр 
зыIэ къыпызырэ лэжьэкIо тхьапш зетымыгъэукIыхьаным 
фэшI зыцIэ къетIон тымылъэкIыгъэр! Ащ фэдэ лэжьакIомэ 
анахь гущыIэ дахэу щыIэр япIуалIэми атефэ, сыд фэдэрэ 
тхылъ къыщыбгъэлъэгъуагъэхэми шъуашэ, сыдрэ Iофыгъо 
фэбгъэзагъэхэми укъамыгъэукIытэжьынэу лэжьэкIо 
шъыпкъэх.
IофшIагъэу яIэр орденхэмкIэ зэрэхагъэунэфыкIырэм 
имызакъоу зылъэкъуацIэ къетIуагъэмэ ащыщхэр народнэ 
депутатых, правительствэм щыщых. Москва щызэхэтIысхьэхэшъ, хэгъэгум иIоф зэрэлъагъэкIотэщтым, цIыфмэ 
ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу зэрэхъущтым, ащкIэ зехьэгъэн 
фэе Iофтхьабзэхэм щатегущыIэх, унашъохэр щашIых, 
щаштэх. Дунаим мамырныгъэр щыгъэпытэгъэным фэшI 
цIыф жъугъэр зэкIодылIэщт Iашэр къямыгъэшIыгъэным, 
къытемытэджэным апае зэрахьэрэ Iофыгъохэм ахэлажьэх. 
Хэгъэгум ыпашъхьэ къеуцохэшъ, Кремлым хэт Унэшхом 
къыщэгущыIэх. Угу къэмыкIыжьыни урымыгушхони пфэлъэкIырэп ти КонституциякIэ аштэ зэхъум, СССР-м и Верховнэ Совет идепутатэу, Социалистическэ IофшIэным и 
ЛIыхъужъэу ТхьайцIыф Юрэ Iушыгъэ хэлъэу къызэрэгущыIагъэр. Адрэ цIыф лъэпкъэу тихэгъэгу исхэм афэдэу 
КонституциякIэр штэгъэныр адыгэ лъэпкъым игъоу зэрилъэгъурэр, ащ шIуагъэу хэлъыр, зилIыкIомэ ар зэрягуапэр, 
зэкъошныгъэ щыIакIэр ащ зэрэщыпытэрэр, тидунэететыкIэкIэ тикъэралыгъо ипащэхэм тазэрэфэразэр къызеIом, 
щысхэр зэкIэ Iэгушхо къызэрэтфытыригъэуагъэхэр джыри 
тынэгу кIэт.

--- Page 156 ---

Тишъхьафитныгъэ иилъэс 60 зыщыхэдгъэунэфыкIыгъэм 
"Сэрмафэ" орэдыр тыгу къэдгъэкIыжьын. Мы гугъэуз 
сатырмэ джыри зэ дэгъоу къаушыхьаты адыгэ лэжьакIомэ 
япсэукIагъэр, тетыгъор зыIыгъыгъэмэ яжъалымыгъагъэр. 
Орэд макъэмрэ гущыIэу хэлъхэмрэ зышъхьэ фимыт 
лэжьакIом ыбгъэ къыдэщэIукIы, игууз макъэ лIэшIэгъу 
блэкIыгъэ щыIакIэр еумысы. Илъэс 200 фэдизкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ, адыгэ чIым зыкъыщызыIэтыгъэгъэ Бзыикъо 
заори зищыIэкIэжъ текIыгъэм изы нэлат. ГъэпщылIэкIо 
пщы-оркъхэмрэ лIэкъолъэшхэмрэ ябжь чIэмыты зышIоигъогъэ фэкъолIхэм анапэу щытыгъ а лъыгъэчъэ заор. Мыщ 
ыужи бжъэдыгъу Пщы-оркъ заори къежьагъ. А лъэхъаным 
хэтрэ лэжьакIуи зыфэягъэр цIыфитIу азыфагу зэфагъэ 
дэлъыныр, гъэпщылIакIор щымыIэнэу, шъхьафит щыIакIэр 
иIэнэу ары. Джа гухэлъышIумэ акIэхъопсыхэзэ, лэжьэкIо 
кIочIэрыпсэумэ шIугъэм фэбэнэрэ пащэхэр пшысэмэ, 
таурыхъмэ, тхыдэмэ къащаугупшысыщтыгъэх. Ау мыхэмэ 
сыд фэдиз шъхьэзэкъо лIыхъужъныгъэ ахэлъыгъэми, 
лэжьэкIо жъугъэр зы зышIын, зэзыпхын кIуачIэ ахэлъыгъэп.
Совет хабзэр къыдахы зэхъуми, ылъапсэ агъэпытэ 
зэхъуми, зиIахьышIу хэзышIыхьагъэхэр непэ тщыгъупшэхэрэп, ядахэ тэIо. Шэуджэн Мосэ, Шэуджэн Гощэунае, 
Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые, ГъукIэкъулэ Даут, Мамыжъ 
Мусэ, нэмыкIыбэхэми яшIушIагъэ тэIуатэ. Хэти тщыгъупшэрэп, хэти фэшъуашэр фэтэIо. Джащ фэдэу колхоз 
зэхэщэным икIэщакIохэми, Совет хабзэр зыгъэпытагъэхэми 
шъхьафит щыIакIэр ттырихынэу къыттебэнэгъэ нэмыц-фашист хъункIакIохэм апэуцужьхи, ТекIоныгъэм и Быракъ 
Рейхстагым щызгъэIагъэхэм - псаоу орэхъу, фэхыгъэуи 
орэхъу - ягугъу дахэ тэшIы. Ахэр тижъогъо нэфхэу тихъярыгъо къыддыхэтых.
Октябрэшхом июбилееу дгъэмэфэкIыгъэм, колхоз 
гъэпсыным ягугъу тшIы зыхъукIэ, КIэрэщэ Тембот, Хьаткъо 
Ахьмэд, Теуцожь Цыгъо, Пэрэныкъо Мурат атхыгъэхэр 
гум къэмыгъэкIын фэлъэкIырэп.
Октябрэшхом иилъэс 60 къыкIоцI плъэпкъ къыкIугъэ 
гъогум укъырыкIон зыхъурэм, бэ зигугъу къэпшIынэу 
щыIэр. Адыгэ литературэр ахэмэ зыкIэ ащыщ. Тхылъыбзэ 
зимыIэгъэ адыгэмэ джы илъэс къэс хэхъоныгъэ зышIырэ 

--- Page 157 ---

литературэ яI. Ащ зэлъашIэрэ поэтхэр, писательхэр, драматургхэр хэлажьэх. Артист IэпэIэсэ шIагъохэри тиIэхэ 
хъугъэ. Тикомпозиторхэм лэжьакIомэ афэгъэхьыгъэу орэд 
дахэхэр аусых. ТишIэныгъэлэжьхэм наукэм яIахьышIу 
хашIыхьэ, къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр щыIэкIакIэм 
фапIух.
Колхоз чылэм зыбгъазэмэ, хъишъэ зыпылъ Iаджи 
дэплъэгъощт. Ар бгъэшIэгъожьынэу щытэп. Джыдэдэм 
сэнэхьат зэфэшъхьафхэр зиIэ цIыф еджагъэхэмкIэ чылэр 
зэтегъэпсыхьагъ. Промышленностым яIахь хашIыхьэми, 
мэкъу-мэщым игупчэ итхэми, шъхьах амышIэу Iоф ашIэ. 
Хэгъэгур зэрагъэбаищтым, ащ ылъапсэ зэрагъэпытэщтым 
хэти ыкIуачIэ рехьылIэ, ихэгъэгу баймэ, пытэмэ, ежь 
ищыIакIи зэрэнахьышIущтым хэшIыкI фыриI, дунаир зэрэмамырыщтым ицыхьэ телъ. Рабочхэм, мэкъумэщышIэхэм, 
интеллигенцием аIэ зэкIэдзагъэу илъэс мэфэкIэу дгъэкIотагъэм Iоф ашIагъ. Пшъэрылъэу зыфашIыжьыгъэхэр 
къырагъэхъоу агъэцэкIагъ.
Дахэ тидунай, тищыIакIэ илъэс блэкIыгъэхэм апэкIэракIэ. 
Гум зеIэты, нахьышIум лъэIабэ. ИлъэсыкIэм бэ узэгупшысэнэу, гущыIэ дэхабэ зыфэпIонэу шъхьэм къихьэрэр. Апэу 
ахэр зыфэгъэхьыгъэр хэгъэгу кIасэу ным фэдэу дгъэлъапIэрэр, ащ ицIыфхэу щыIэкIакIэм игъэпсакIохэр арых. 
Джахэр арых тыгу къыддеIэу илъэсыкIэ мафэ къафихьанэу, 
насыпыр къябэкIынэу, яунагъокIэ гушIуагъом хэмыкIынхэу 
ятIуалIэзэ, тиапэрэ хъохъубжъэ зыфэтIэтырэр.
Тыпфэраз, илъэсыжъэу жъышъхьэмаф, тызпэгъокIырэ 
1978-рэ илъэсыкIэр лъэпэ мафэ тфэрэхъу.
1978-рэ илъэс

--- Page 158 ---


Тхылъыр шIу алъэгъу

--- Page 159 ---

Мы илъэсым иоктябрэ мазэ тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм я Всесоюзнэ обществэ зызэхащагъэр илъэситф мэхъу. 
Уахътэу тешIагъэр ащ фэдизэу бэп. Ау партийнэ органхэм 

--- Page 160 ---

къазэрэдырагъаштэрэм, IэпыIэгъу къазэрэфэхъухэрэм 
ишIуагъэкIэ тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм япервичнэ организациехэр жъугъэу зэрэхэгъэгоу щызэхащагъэх.
Тхылъым ишIуагъэ зыIуатэрэмэ зэу ащыщ Тхылъыр 
шIу зылъэгъухэрэм я Адыгэ хэку къутамэ. Ащ нэбгырэ 
мин 45-рэ фэдиз хэт. Предприятие, колхоз, совхоз, 
учреждение 260-рэ коллективнэ членых. Апэрэхэм ащыщхэу обществэм хэхьагъэх хэкум ипредприятие, ихозяйствэ 
пэрытхэу ПМДО "Зэкъошныгъэр", гъомлэпхъэшI предприятиехэм яобъединение, заводхэу Фрунзэм ыцIэ зыхьрэр, 
"Станконормалыр", машинэшI, редукторышI заводхэр, 
Теуцожь районымкIэ колхозхэу Лениным ыцIэ зыфаусыгъэр, "Октябрь" зыфиIорэр, Джэджэ районымкIэ "Россия" 
зыфиIорэр, Кировым ыцIэкIэ зэджагъэхэр, Шэуджэн 
районымкIэ Шэуджэным ыцIэкIэ щытыр, "Родина" 
зыфиIорэр, Мыекъопэ районымкIэ Абдзэхэ пхъэшъхьэ-мышъхьэлэжь совхозыр, нэмыкIыбэхэри. Тхылъым 
ишIуагъэ шIэгъэнымкIэ, ар цIыф жъугъэхэм аIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ ахэмэ Iофышхо ащызэшIуахы, тхылъеджэхэр 
писательхэм аIуагъакIэх, тхылъеджэхэм яконференциехэр, 
тхылъ къэгъэлъэгъонхэр ащызэхащэх.
Тхылъыр тихэку сыдигъокIи щагъэлъапIэ. Тхылъыщэ 
тучанхэм язакъоу нэбгырэ мин 400 зыщыпсэурэ хэкум 
сомэ миллионрэ ныкъорэ аосэ тхылъ аращэ, ведомствэ 
пстэуми ябиблиотекэ 290-мэ тхылъ миллиони 4,5-рэ фэдиз 
ачIэлъ. Библиотекэ мин 300-м къехъумэ тхылъеджэу къякIуалIэхэрэм илъэсым гурытымкIэ тхылъ 20 ащараты.
Тхылъыр шIу зылъэгъухэрэр кIэщакIо фэхъухи зэхащэгъэ Iофтхьабзэхэм тихэку культурэм тапэкIэ хэхъоныгъэ 
щегъэшIыгъэнымкIэ, тхылъыр агъэфедэным лэжьакIохэр 
нахь игъэкIотыгъэу къыхэгъэлэжьэгъэнымкIэ яшIогъэшхо 
къэкIо. Тхылъыр шIу зылъэгъухэу Пшызэ шъолъырым 
исхэр кIэщакIо зыфэхъугъэхэ Iофтхьэбзэ шIагъоу ежь 
яунэе тхылъхэм ащыщхэр краим ибиблиотекхэм ятыгъэнхэм фэгъэхьыгъэм тхылъыр шIу зылъэгъоу тихэку исхэм 
игъэкIотыгъэу дырагъэштагъ.
Тхылъыр шIу ягъэлъэгъугъэнымкIэ тихэку къутамэ Iоф 
зэфэшъхьафыбэу зэшIуихыхэрэмкIэ игъэкIотыгъэу къызыфегъэфедэ. АщкIэ анахь зишIуагъэ къытэзыгъэкIыхэрэр 

--- Page 161 ---

библиотекэхэр, комсомолыр, писательхэм яорганизацие 
арых. Тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм яобществэ иустав 
пшъэрылъ шъхьаIэу къыщагъэуцугъэр лэжьакIохэм, анахьэу 
ныбжьыкIэхэм тхылъеджэнымкIэ якультурэ зыкъегъэIэтыгъэныр, тхылъым уасэ фашIыным фэгъэсэгъэнхэр ары. 
А гухэлъым тегъэпсыкIыгъэу тхылъеджэхэм язэфэсхэр 
зэрафызэхатщэхэрэмрэ къыдагъэкIырэ литературэм 
итегущыIэн къызэрэхэдгъэлажьэхэрэмрэ афэшъхьафэу 
тиобществэ, кIэлэцIыкIу библиотекэхэм, зэхэлъэу Мыекъо пэ, Кощхьэблэ, Теуцожь районхэм я 5-8-рэ классхэм 
якIэлэеджакIохэр къыхиубытэхэу тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм клубхэр ащызэхэтщагъэх. Ахэмэ япрограммэхэр 
илъэсым тегъэпсыкIыгъэу зэхэгъэуцуагъэх, лъэпкъыбэхэм 
ятхакIохэр зыхэлэжьэхэрэ советскэ литературэм ианахьышIу 
тхыгъэхэм кIэлэеджакIохэр нэIуасэ афэшIыгъэнымкIэ 
ишIуа гъэ къэкIо.
Тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм яклубхэм яIофшIакIэ щысэ 
зырызыкIэ хэдгъэунэфыкIын. Ащ фэдэ клуб Мыекъуапэ 
дэт тхылъыщэ тучанэу "Факел" зыфиIорэм 1979-рэ илъэсым февраль мазэм щызэхащагъ. Мыекъопэ дэпIэ 
фабрикэмрэ редукторышI заводымрэ ащызэхащагъэхэм 
яIофшIэн гъэшIэгъонэу агъэпсы. Мыхэмэ тхылъеджэхэр 
писательхэм зэраIуагъакIэхэрэм, лекциехэр, литературнэ 
концертхэр, тхылъхэм яобзорхэр зэрафызэхащэхэрэм, 
тхылъ тедзапIэхэм ятематическэ планхэр зэрэзэрагъашIэхэрэм, ахэмэ Iоф зэрадашIэрэм, тхылъыкIэу къыдэкIыгъэхэм яхьылIэгъэ къэбар тхьапэхэр зэрагъэхьазырхэрэм 
афэшъхьафэу, коллективым ирабочхэр зыфэе тхылъхэр, 
ахэмэ ащыщэу художественнэ литературэр зэрагъотынхэм 
анаIэ тырагъэты. Общественнэ ублапIэхэм атегъэ псыкIыгъэу литературэр цIыф жъугъэхэм аIэкIагъахьэу зэхащагъэ. 
Обществэм ипервичнэ организациехэу а IофшIапIэхэм, 
нэмыкIхэми ащызэхащагъэхэм яIофшIэн зэрифэшъуашэу 
зэрагъэпсырэм ишIуагъэкIэ рабочхэмрэ къулыкъушIэхэмрэ 
ясэнэхьат нахьышIоу аIэ къырагъэхьанымкIэ, япшIэнэрэ 
пятилеткэмкIэ планхэмрэ социалистическэ пшъэрылъхэмрэ 
гъэхъагъэ хэлъэу гъэцэкIэгъэнхэм фэбэнэгъэнымкIэ 
тхылъыр IэпыIэгъушIу афэхъу. Тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм 
яобществэ ихэку къутамэ иправление ипрезидиум Мыекъопэ дэпIэ фабрикэм ипервичнэ организацие иIофшIакIэ 
зызэрегъэшIэ нэужым, ащ илэжьакIо хэм тхылъыр пропагандэ зэрэщашIырэм иопыт игъоу ылъэгъугъ.
Джа первичнэ организациехэм яIофшIакIэ зэрэзэхащэрэм къегъэлъагъо тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм яфэныкъоныгъэхэр нахь икъоу афэгъэцэкIэгъэнхэм пае шIыкIэамалхэу къызыфэгъэфедэгъэнхэ фаехэр зыфэдэхэр. 
Обществэм ипервичнэ организациехэм яIофшIэнкIэ анаIэ 
зытырагъэтын фаер лэжьакIохэм ежь яунаеу яIэ тхылъхэр 
нэмыкIхэри егъэджэгъэнхэм пае гъэфедэгъэнхэр ары. Ащ 
фэдэ IофшIэным Iэдэбыгъэ гъэнэфагъэ ищыкIагъ, ежь 
цIыфым ышъхьэкIэ ишIоигъоныгъэхэмрэ обществэм ишIоигъоныгъэхэмрэ уфэкъулаеу къыдэплъытэнхэ плъэкIын 
фае. Обществэм икъутамэхэм ащызэлъашIэх яунаеу тхылъ 
миным къыщегъэжьагъэу минитфым нэсэу зиIэхэр. 
ГущыIэм пае, тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм я II-рэ хэку 
отчет-хэдзын зэIукIэм иделегат нэбгыри 140-м ежь яунаеу 
тхылъ мин 40 фэдиз яIэу агъэунэфыгъ. Хэкум икIэлэегъэджабэхэм тхылъ зэIугъэкIагъэу яIэхэр тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм аратышъ арагъаджэх. Тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм яфэныкъоныгъэхэр нахь икъоу афэгъэцэкIэгъэнхэмкIэ тхылъхэр цIыфхэм ащыщэфыгъэнхэр зишIуагъэ 
къакIорэ амалхэм зыкIэ ащыщ. Обществэм иактивистхэмрэ 
тхылъыщэ тучанхэмрэ апашъхьэ пшъэрылъэу къиуцорэр 
букинистическэ сатыушIыным изэхэщакIохэу, ипропагандистхэу зыкъагъэлъэгъоныр ары.
Ащ дакIоу къэIогъэн фае первичнэ организациехэм 
яIофшIэн щыкIагъэхэр зэрафэхъухэрэр. Предприятиехэмрэ 
хозяйствэхэмрэ янахьыбэхэм яорганизациехэм нэбгырэ 
пчъагъэу ахэтыр 30-м къехъурэп, ар макIэ. Обществэм 
иколлективнэ членхэу зэрэщытхэзэ, предприятиехэм 
ащыщхэм джы къызынэсыгъэми первичнэ организациехэр 
ащызэхащагъэхэп. Краногвардейскэ, Шэуджэн район 
къутамэхэм язэхэщэн джы къызынэсыгъэми аухыгъэп. 
Тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм яIофшIакIэ район гъэзетхэм 
къызэрагъэлъагъорэм уигъэразэрэп. Тхылъ кооперативхэр 
ащызэхэщэгъэнхэмкIэ хэкум ишколыбэхэм амал дэгъухэр 
яIэх. Ащ ехьылIагъэу тызэгъусэу унашъохэр мызэу-мытIоу 

--- Page 162 ---

зэдэтштагъэхэми, методическэ рекомендациехэр аIэкIэдгъэхьагъэхэ нахь мышIэми, Iофхэм язытет чIыпIэ икощыкIыгъэп. Ар дэдэр къяпIолIэн плъэкIыщт хэкум ипромышленнэ предприятиехэм, колхозхэм, совхозхэм тхылъыщэ 
тучанхэмрэ киоскхэмрэ ащыгъэпсыгъэнхэм иIофи. Ахэр 
зыдэмыт цIыф псэупIэхэр тихэку мымакIэу итых.
Тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм яобществэ и Всероссийскэ, Всесоюзнэ зэфэсхэр зызэIуагъэкIэщтхэм ыпэкIэ Iофэу 
ашIагъэр зэфахьысыжьызэ, тхылъыр шIу зылъэгъоу тихэку 
исхэм акIуачIэ зэрахьылIэрэр лэжьакIохэр пIугъэнхэмкIэ 
амалышIоу щыт, тхылъым зэхэщэн кIочIэ ин дэдэу иIэр нахь 
икъоу къызыфэгъэфедэным пае гухэлъ гъэнэфагъэм 
тегъэпсыкIыгъэ тиIофшIэнымэ зядгъэушъомбгъуныр ары.
1979-рэ илъэс

--- Page 163 ---


Тхылъ нэкIубгъохэм къаIотагъэр

--- Page 164 ---

ИлъэсиплI заом имашIо пхырыкIыхи, ТекIоныгъэм и 
Быракъ чIылъэм щызгъэIагъэмэ ящытхъу гъунэ иIэп, лIыгъэр 
яшапхъэу, мамыр гъатхэр анапэу уахътэр зэранэкIы, тарихъ 
гупчэм къыхэнагъэх.
ТекIоныгъэр къызыдэхыгъэр илъэс 35-рэ зыщыхъурэ 
мафэр къэблагъэ зэхъум, блэкIыгъэ Хэгъэгу зэошхом 
хэлэжьагъэмэ ащыщэу, тIогъогогъу Советскэ Союзым и 
ЛIыхъужъэу, армием игенералэу Исса Плиевым итхылъэу 
"Разгром "армии мстителей" зыфиIоу сызэджэгъагъэр 
сыгу къэкIыжьыгъ. Сыда генерал цIэрыIор джаущтэу 
тхылъым зыкIеджагъэр? Ащ фэгъэхьыгъэу гущыIэ заул. 
Фельдмаршалэу Паулюс зипэщэгъэ дзэу Сталинград дэжь 
щызэхакъутэгъагъэм зэреджэщтыгъэхэр "егъашIэм 
мыкIодыжьыщт я 6-рэ армием ыцIэ Гитлер къыгъэнэжьыгъагъ, ар щыIэщт, зэощт" ыIогъагъ. Джа дзэу икIэрыкIэу 
зэхащэжьыгъагъэм генерал-полковникэу Холлидт пащэу 
фашIыгъагъ. "ЛъышIэжь армиекIи" еджэгъагъэх. Исса 
Плиевыр зипэщэ Коннэ-механизированнэ купым Холлидт 
129
5 Заказ 041

--- Page 165 ---

идзэ Днепрэ, Южнэ Буг, Днестрэ, къалэхэу Новый Буг, 
Раздельная, Одессэ дэжь зэращызэхикъутагъэм тхылъыр 
фэгъэхьыгъ. А тхылъым инэкIубгъомэ ащыщ горэм нэIуа сэ шъуфэсшIын. "...Советскэ чIыгъунапкъэм пэмычыжьэу 
мэшIокугъогу станциеу Раздельнаяр щыт, тыгъэкъохьапIэмкIэ зэкIафэрэ гитлеровскэ эшелонхэу тихэгъэгу щызэрапхъуагъэхэр зэрылъхэр къызэтезыгъэуцощт аужырэ 
семафорыр ащ тет. Джа мэшIокугъогу станцием уекIолIэным ыпэкIэ нэпкъ зандэхэр зиIэ Большой Куяльник псыхъор 
къытпыщыт. Ащ чылэхэмрэ къутырхэмрэ кIэрысых. КилометрипшI заулэкIэ узыкIорэм, джыри Малый Куяльник 
речъэкIы. Джары Хаджибийскэ лиманэу одесскэ Пересыпыр къалэм пэIузыщырэр. Пчэдыжьым, апрелым и 1-м 
ощх чъыIэм осыр хэтыжьэу къещхэу-къесэу ыублагъ. 
УахэкIын умылъэкIынэу гъогухэр хъугъэх. Шыхэр, пулеметнэ тачанкэхэр ерагъэу пхырэкIых. Автомашинэхэр, 
артиллерийскэ тягачхэр, нэмыкI Iашэхэр заом итоп омакъэхэр къызщыIухэрэ лъэныкъомкIэ макIох, псынжъымэ 
аханэхэрэр дзэкIолIмэ хащыжьых. Пчыхьэ факIоу дунаир 
къызэлъыучъыIыгъ. Жьыбгъэ чъыIэр тапэкIэ къекIы, ос 
цIынэм тигъаплъэрэп. Ащ пае къэмынэу шыудзэм ыпэ 
регъэхъу. Темыр къокIыпIэмкIэ Раздельнаям шъоф зэIухыгъэр къекIуалIэ. Темыр лъэныкъомкIэ мэшIокугъогум 
кIэрыпхъагъэу я 4-рэ гвардейскэ Сталинградскэ мехкорпусым исоединение къыIохьэ.
- Атакэм тызэрэкIощтымкIэ макъэ жъугъэIу!
Ракет плъыжь заулэ чэщ ошъогум дязэрэгъэфыягъэх. 
Ардэдэм артиллерийскэ-миномет омакъэмэ жьыр зэбгыраутыгъ. ШхомлакIэр сэгъэланлэшъ, сиш ичъэ сэтIупщы. 
Раздельнэ къэлэ гъунэм тыдэлъадэ, сэмэгумкIэ сыдэхышъ, 
урамым сытелъадэ, шым сепкIэхышъ, апэрэ унэм сыIохьэ. 
Сауж итхэу оперативнэ купым изабытхэмрэ радистхэмрэ 
къэчъэх. Штаб эскадроным икъэзэкъхэр щагум дэзэрэгъэтэкъуагъэх, хатэмэ адэлъэтых, гъунэгъу унэмэ арэлъадэх. Старшэ лейтенантэу Къуй Нурбый иэскадрон блэ лъэты, 
я 36-рэ полкым игвардейцэхэр блэчъых. Тичэщ атакэ 
Раздельнэ гарнизонымкIэ ошIэ-дэмышIэу хъугъэ.
Къуй Нурбый иэскадрон апэу станцием телъэдагъ, 
нэмыц нэбгырэ 35-рэ, топхэр, машинэхэр, Iашэхэр бэу 

--- Page 166 ---

станцием тыриубытагъэх, къалэхэу Барановичрэ Минскэрэ 
ярайонхэм арыт пыидзэхэр зэIукIэжьынхэ амылъэкIынэу 
ышIыгъэх.
Нэужым Къуй Нурбый иэскадрон темэныр зэпичи, 
километри 6-кIэ Одессэ пэблэгъэ Татаркиным пыеу дэсхэм 
зэошхо аришIылIагъ, рифыжьагъэх, Одессэ къыдэкIырэ 
гъогур пибзыкIыгъ. Ащ пае зэкIэ эскадроным хэтхэм 
орденхэр, медальхэр къафагъэшъошагъэх. Нурбый иэскадрон Польшэм икъалэхэу Отводскэ, Карачев шъхьафит 
зышIыжьыгъэхэм ахэтыгъ, апэ итмэ ренэу ащыщыгъ…"
Хэт щыща генерал цIэрыIом итхылъ зигугъу къыщишIырэ, лIыгъабэ зезыхьэгъэ "товарищ Къуир?" Ар Къуй 
Нурбый, чылэкIэ Хьатыгъужъыкъуае щыщ. 1939-рэ илъэсым Адыгэ кIэлэегъэджэ техникумыр къыухыгъ. А илъэс 
дэдэм дзэм къулыкъу щишIэнэу ащагъ. Новочеркасскэ 
кавалерийскэ училищым щеджэзэ, заор къежьагъ, Матвеев 
Курган дэжь апэу заом щыIухьагъ, ащ ыуж И.А. Плиевым 
и Шы-механизированнэ корпус хэтэу сталинград заом 
хэлэжьагъ, къыщауIагъ, иуIагъэ зэкIыжьым, джа шыудзэм 
хэтэу Украинэм, Белоруссым, Польшэм, Венгрэм, Чехословакым текIоныгъэр къыдахыфэ лIыхъужъныгъэр зэрихьэу 
ащызэуагъ. ЛIыгъэу щызэрихьагъэмэ апае Къуй Нурбый 
тIогъогогъо Быракъ Плъыжьым иорден къыфагъэшъошагъ, 
Жъогъо Плъыжьым иорден, медаль пчъагъэ къыратыгъэх. 
Зэо ужым илъэсыбэрэ гурыт еджапIэм идиректорэу Iоф 
ышIагъ. Нэужым Краснодар кооперативнэ училищым 
ифилиалэу Мыекъуапэ дэтым иIэшъхьэтетыгъ.
Джары зэлъашIэрэ генералым итхылъ нэкIубгъомэ 
лIыгъэ напэкIэ ахэт адыгэ дзэкIолIэу Къуй Нурбый икъэбар.
1980-рэ илъэс

--- Page 167 ---

АмыгъэхъокIыгъэ гущыIэм лъэхъу

--- Page 168 ---

ИлъэсыкIэр къихьаным ыпэкIэ Адыгэ тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ РСФСР-м и Къэралыгъо премие къызэрэ5*

--- Page 169 ---

фагъэшъошагъэм икъэбар ащ итворчествэ хьалэмэт шIу 
зылъэгъухэрэр ыгъэгушIуагъэх. Сыд фэдизэу журналистхэм шъхьэкIафэ афешIыми (ежьыр шъыпкъэм итворческэ гъогу гъэзетыр ары зыщыригъэжьагъэр), тизэдэгущыIэгъу пае ищыкIэгъэ уахътэ къыхигъэкIын ылъэкIыщтыгъэп. Ащ икабинет зэпыу имыIэу къихьэщтыгъэх 
писательхэр, журналистхэр, тхылъхэр тезыдзэхэрэр, 
шIэныгъэлэжьхэр, композиторхэр, артистхэр, рабочхэр, 
колхозникхэр. Агу къадеIэу ахэр ащ къыфэгушIощтыгъэх, 
илъэсыбэрэ итворчествэ лъигъэкIуатэмэ, шIоу щыIэр 
зэкIэ къыдэхъумэ зэрашIоигъор къыраIощтыгъ. Джащ 
фэдэу къыфэгушIонхэу ыдэжь къызэрэчIахьэхэрэмрэ 
телефонкIэ къызэрэдэгущыIэщтыгъэхэмрэ азыфагу 
зэпыугъо кIэкIэу къыдафэхэрэр къызыфэдгъэфедэзэ, 
творчествэм, писателым анахь пшъэрылъ шъхьаIэу иIэм, 
цIыфхэм анахь агъэлъэпIэрэ шIуагъэхэм татегущыIэ.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, о гуфэбэныгъэ хэлъэу 
къыпфэгушIуагъэхэм, шIоу щыIэр къыбдэхъумэ ашIоигъоу 
къыпфэхъохъугъэхэм сэри адезгъаштэзэ, сыпфэгушIо. 
СшIэнкIэ сшIогъэшIэгъон - Къэралыгъо премиер къызэрэпфагъэшъошагъэр зызэхэохым, сыда анахьэу о 
зэхэпшIагъэр?
- ЗэкIэми апэу сшъхьэ къихьагъэр джыдэдэм сигупсэ 
Адыгэ хэкум ыцIэ дахэкIэ Советскэ Союзышхом зэрэщызгъэIущтыр ары. Ащ изакъу нэмыIэми джыри Iоф сшIэным 
сыфэхьазырыгъ. Ащ нэужым, шъыпкъэ, гушIуагъо сщыхъу гъэр цIыф лъэпкъыбэмэ ялIыкIохэр зыхэлэжьэрэ 
советскэ литературэм ыпашъхьэ ащ фэдэ уасэ къызэрэщысфашIыгъэр ары.
Тынэу къысфагъэшъошагъэр сэ къызэрэзгурыIорэр 
адыгэ литературэм хэхъоныгъэшхо зэришIыгъэм ишыхьатэу 
ары. Советскэ илъэс 60-м къыкIоцI тилитературэ къыкIугъэ 
гъогум гушхуагъэ къыпхелъхьэ. Заом ыужырэ илъэсхэм, 
Литературнэ институтым сыщеджэ зэхъум, адыгэ писательхэм атхыгъэ горэ, иными цIыкIуми, къыдэкIыгъэмэ, 
ар автоном хэкум икультурнэ щыIэныгъэкIэ хъугъэ-шIагъэу 
слъытэщтыгъэ. Джы сиIофшIэгъу-сисэнэхьатэгъухэм адыгабзэкIи урысыбзэкIи илъэс къэс романхэр, повестхэр, 

--- Page 170 ---

поэтическэ тхылъхэр къыдагъэкIых. Ар джы хэти ыгъэшIэгъожьырэп, арэущтэу хъун фаеу алъытэ.
Урысые литературэр дунэе литературэм игъэхъэгъэшхохэм зыкIэ ащыщ. ЦIэрыIо хъугъэ писательхэм япчъа гъэ 
къэлъытэгъуай. Ар къыдэлъытагъэу къэпIон зыхъукIэ, 
РСФСР-м и Къэралыгъо премие къызэрэсфагъэшъошагъэр 
сэрыкIэ зымыуасэ щыIэп, пшъэдэкIыжьышхо къысфишIыгъэуи сэлъытэ. ЗэкIэми апэу сызыщыщ адыгэ лъэпкъыр 
ары а къасIорэр зыфэгъэхьыгъэр. СищыIэныгъэкIэ сэ 
синасып къыхьыгъ сызыгъэсэн, щысэ зытесхын цIыф шIагъохэм сызэрарихьылIэгъагъэр. Ахэмэ сыфагъэсагъ нэ 
чанкIэ щыIэныгъэм сыхэплъэнэу, ижъырэ адыгэ IэпэIасэхэм 
афэдэу щыIагъэ схэлъэу, сыдэмышъхьахэу, гущыIэ пэпчъ 
псыхьэгъэным Iоф дэсшIэнэу, сызэрэщыIэм пае сыгушIонэу, 
тыгъэр къызэрэкъокIырэри, ое-ощхыри, къушъхьэ шыгум 
егъэшIэрэ осэу телъыри, анахь хьалэмэтэу мы дунаим 
къытехъуагъэр - цIыфыр згъэшIэгъонхэу. Ахэмэ сыфагъэсагъ цIыфхэм ягушIуагъуи ягукIаий адэсIэтынэу. Аущтэу 
сызыпIугъэ-сызылэжьыгъэхэр шъхьэкIэфэшхо зыфэсшIыхэрэр, адыгэ советскэ литературэм ылъапсэ зыгъэтIылъыгъэхэ Хьаткъо Ахьмэдрэ КIэрэщэ Темботрэ. Ахэмэ 
пхыращыгъэ литераурэм сипIугъ, силэжьыгъ.
Уфэшъыпкъэу хэгъэгум уфэлэжьэным ищысэтехыпIэу 
слъытэхэрэм ащыщэу сыдигъокIи зыцIэ къесIорэр 
"Сшынахьыжъ" поэмэр зыфэстхыгъэу Советскэ Союзым 
и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусен ары. ЛIыхъужъныгъэмрэ 
патриотизмагъэмрэ яорэдхэу зикъэIон ащ ымыухыгъэр 
сэ лъызгъэкIотэныр сипшъэрылъэу сэлъытэ. Зытет шъыпкъэмкIэ, ти ТекIоныгъэ къыдэзыхыгъэ пстэуми сэ шъхьэкIафэ 
афэсэшIы. Гу пытагъэрэ хьалэлыгъэрэ ахэмэ тэ къытхалъхьагъ. А нэшанэхэр нахьыбэу тиныбжьыкIэхэм ахэлъ 
хъунхэу ары сызыфаер.
КъэзгъэшIагъэмкIэ анахь насыпышIоу зызыслъытэжьырэ 
непэрэ мафэм щысэ зытесхыщтыгъэ урыс писателышхори 
шIукIэ сыгу къэсымыгъэкIыжьын слъэкIыщтэп. Ахэмэ 
сафэраз. СизэдзэкIакIохэу В. Твороговам, Л. Бахаревам, 
Р. Рождественскэм, В. Тушновам, нэмыкIхэм сыгу къыздеIэу сызыкIафэразэр сиусэхэм лъэпкъ нэшанэу ахэлъхэр 
фэIэпэIасэхэу урысыбзэм иамалхэмкIэ къатын, урыс 

--- Page 171 ---

тхылъеджэм зэхырагъэшIэн зэралъэкIыгъэр ары. Евгений 
Карповым фэIэпэIасэу зэрэзэридзэкIыгъэхэм ишIуагъэкIэ 
урыс тхылъеджэр сироманхэм нэIуасэ афэхъун ылъэкIыгъ. 
Москва къыщыдэкIыгъэх "Сто первый перевал", "Тропы 
из ночи", "Метельные годы" зыфиIохэрэр. "Советский 
писатель" зыфиIорэ тхылъ тедзапIэм "Раскаты далекого 
грома" зыфиIорэ ситарихъ роман къыщыдэкIыгъ.
Джыри зы Iофыгъо игугъу къэсшIымэ сшIоигъуагъ. 
Шъыпкъэ, поэзиер - талант зыхэлъыр ары къызыIэкIэкIын 
зылъэкIыщтыр. Ауми искусствэм ихъарзынэщ уиIахь 
хэпшIыхьаным пае сэнаущыгъэ закъор икъущтэп. Ащ пае 
джыри ищыкIагъ узышъхьамысыжьэу Iоф пшIэныр. Мафэ 
къэси ары. Сэ, гущыIэм пае, мафэ гори сымытхэу блэзгъэкIырэп. Ащи фэшъхьафэу ищыкIэгъэ шъыпкъэр анахь 
гъэсэкIошхоу щыIэныгъэм ищысэ нэрылъэгъухэм зафэбгъэсэн, угу иуубытэнхэ, уарыгъозэныр ары. Ащ пае 
цIыфхэм уахэхьэ къодыекIэ икъущтэп, ахэмэ ягушIуагъохэмрэ ягукIаехэмрэ адызэхапшIэу, адэбгощэу уадыщыIэн фае.
- Мыщ дэжьым къыщысIомэ сшIоигъуагъ - сэ сишIошIыкIэ, уипоэзие шIушIэным итемэ ары анахь чIыпIэшхо 
щызыубытырэр, "Щедрое солнце полдня" зыфиIорэ 
уитхылъэу Къэралыгъо премие къызыфыуатыгъэм изакъоу 
пштэми, цIыфышIугъэм ищытхъу аIуатэу усабэ дэт. Стихотворениехэм ацIэхэми ар къаушыхьаты: "Доброта", 
"Добрый голос твой", "Добрые слова", "Живи, добро 
верши", "Стихи, сказанные еще раз о добром слове…" 
УироманыкIи шъхьэу фэпшIыгъэр "Сотвори добро"…
- Шъыпкъэ, сэ сицыхьэ пытэ зытелъыр - шIушIэныр 
анахь агъэлъэпIэрэ цIыф нэшанэу зэрэщытыр ары. ШIэныгъэ зэфэшъхьафыби уиIэу, таланти пхэлъэу, учанэу, ау а 
охътэ дэдэм цIыфхэм шIуагъэ гори къафэзымыхьырэ 
цIыфэу ущытын плъэкIыщт. УицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу ужъалымэу, упагэу укъэхъугъэмэ, сэнаущыгъэу о 
пхэлъхэм цIыфлъэпкъым, мамыргъэпсым, IофшIэным 
зэрар щэхъу къыфахьыщтэп. ШIу зыгу илъ цIыфыр ары 
лъэгъупхъэн, насыпышIон зылъэкIыщтыр.
МэщбэшIэ Исхьакъ итхылъхэм бэрэ къащытегущыIэ 
игупсэ хэку, къызыщыхъугъэ къуаджэм, зыщыщ лъэпкъыр 
ахэзымыгъэкIокIэрэ нэшэнэ унаехэм. Ау мары умыгъэшIэгъон умылъэкIырэр: лэжьыгъэр хэзылъхьэрэ адыгэ 
мэкъумэщышIэм игушIуагъоу е шъузабэм игукIаеу поэтыр къызытегущыIэрэр фэшъхьаф цIыф лъэпкъхэм ащыщхэм агу пэблагъэх, агурэIох. Ащ къеушыхьаты талантышхо зыхэлъ писателэу, коммунистэу, хэгъэгу зэфэшъхьафхэм ащыпсэурэ цIыфхэм къарыкIощтым фэгумэкIырэм итворчествэ лъэпкъым иIофрэ интернациональнэмрэ зэгопхынхэ умылъэкIынхэу зэрэщызэпхыгъэхэр. 
Писателым итхыгъэхэр интернациональнэхэу зэрэгъэпсыгъэхэр хэзыгъэунэфыкIыхэрэр критикхэм ямызакъоу, 
тхылъеджэхэри ары. Дунаим ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм 
къаратхыкIышъ, МэщбэшIэ Исхьакъ рэзэ письмэхэр къыфатхых. Яныбджэгъу хьалэл папкIэу мэлахъохэм, заом 
хэлэжьагъэхэм, кIэлэеджакIохэм ар ядэжь къырагъэблагъэ. Тхылъеджэхэм къыфагъэхьырэм щыщэу заулэмэ 
нэIуасэ шъуафэтшIын.
"Ноябрэм седэIунэу хъугъагъэ Всесоюзнэ радиомкIэ 
къатыгъэ "Поэтическэ тетрадым". Адыгэ поэтэу МэщбэшIэ Исхьакъ истихотворениеу "Шъузабэхэр" сыгу 
итIысхьагъ - джащ фэдизэу шъыпкъагъэ хэлъэу, гум 
къиIотыкIыгъэу тхыгъэ, зытет шъыпкъэм фэдэу шъузабэхэм 
ящыIакIэ къегъэлъагъо. Сэры шъыпкъэм сышъузаб - заом 
щыфэхыгъэ забытым сыришъхьэгъусагъ. СыгучIэ нэсэу 
сэ згъэшIагъорэр о уныбжьыкIэми, шъузабэхэм агу 
щышIэрэр, насыпынчъагъэу ахэмэ къяхъулIагъэр къипIотыкIын зэрэплъэкIыгъэр ары. А стихотворением пае лъэшэу 
сызэрэпфэразэр къыпфэсэтхы. Л. Ершова, заомрэ IофшIэнымрэ яветеран, къ. Клайпедэ щэпсэу".
Украинэм щыщ къалэу Черновцы щыпсэоу, урыс 
литературэмкIэ езыгъаджэхэрэ Ю.М. Чухненкэм мары 
къытхырэр: "Уиусэхэр зыдэт тхылъэу "Висячий мост" 
зыфиIорэр къызэрэдэкIыгъэр гопэшхо сщыхъугъ. Украинэм щыщ Буковинэмрэ Адыгэ автоном хэкумрэ ащ нахь 
зэпэблагъэ ышIыгъэхэм фэд. Илъэс 25-м къехъугъэу сэ 
урыс литературэмкIэ школым щесэгъаджэх, илитературнэ 
клубэу С. Есениным ыцIэкIэ зэджагъэхэм пэщэныгъэ 
дызесэхьэ. ЦIыф лъэпкъыбэмэ ялIыкIохэр зыхэлэжьэрэ 
тилитературэ ибаиныгъэ къафисIотыкIызэ урокхэми, 
внекласснэ Iофтхьабзэхэми ныбжьыкIэхэм ащагурысэгъаIо лъэпкъ пэпчъ илитературэ, ащ ипоэтическэ хъишъэу 
зэрэщытыр зэхясэгъэшIыкIы. Сэ сшъхьэкIэ зэхэсэшIэ, 
кIэлэеджакIохэу уиусэхэр зыдэт тхылъым еджагъэхэри а 
зэфэхьысыжьым къыфэкIуагъэх - уитворчествэ намысым, 
шъыпкъэныгъэм, шIугъэм фегъасэх. УигущыIэ шIагъо, 
уитхыгъэхэу гъогогъу къысфэхъугъэхэм апае сызэрэпфэразэр къыпфэсэтхы".
- Мыщ фэдэ письмэхэу къыпфатхыхэрэр сыдэущтэу 
къыпщыхъухэра?
- Ахэр сэрыкIэ зынахь лъапIэ щымыIэ шIухьафтыных.
- Адэ Пшызэ шъолъыр икомсомол икраевой премиеу 
Н. Островскэм ыцIэкIэ зэджагъэхэм, литературнэ премиеу А. Фадеевым ыцIэкIэ щытым, аужыпкъэм, РСФСР-м 
и Къэралыгъо премие ялауреатэу узыхъугъэм, джа 
птхыгъагъэхэм сыдэущтэу непэ уяплъыжьыра?
- НэмыкIхэм ахэмэ фыщытыкIэу фыряIэм сыщыгъуазэп, ау сэ тыгъуасэ стхыгъэхэми, ар хэгъэкIи, непэ стхыгъэми сигъэразэрэп. Джы тын лъапIэу къысфагъэшъошагъэм пшъэрылъэу къысфигъэуцурэр джыри къэсымыгъотыгъэ гущыIэм нахь сишъыпкъэу сылъыхъунэу, анахь 
къушъхьэ лъагэм сызэрэдэкIоеным сыдэмышъхьахэу 
сыфэбэнэнэу ары.
- Общественнэ Iофыбэ зэрэбгъэцакIэрэр бэмэ зэлъа шIэ. О КПСС-м и Адыгэ хэку комитет, Краснодарскэ 
крайкомым уахэт, РСФСР-мкIэ Тхылъыр шIу зылъэгъухэрэм яобществэ ихэку организацие уритхьамат, 
РСФСР-м иписательхэм я Союз иправление ухэт.
- Обществэм иIофхэм язэшIохын писателыр чанэу 
хэлэжьэнэу ипшъэрылъэу сэлъытэ. АщкIэ пшъэрылъ 
горэхэр бгъэцэкIэнхэ къодыер арымырэу, зэкIэми зэдыряфедэ IофымкIэ гъэнэфагъэу уишIуагъэ къэбгъакIоу 
щытын фае. Сэ зызэрэслъытэжьырэр сыписатель къодыеу 
арэп, советскэ щыIэкIэ-псэукIэм сыримэкъэгъэIу чанэуи 
ары. Икабинет имыкIэу псэурэ писателым джырэ лъэхъаным итарихъ ытхыныр ыкIуачIэ къыхьыщтэп.
- ЦIыфым ищыIэныгъэ къыхэфэрэ хъугъэ-шIэгъэ 
гъэнэфагъэхэм афэгъэхьыгъэ усэхэр птхынхэр уикIас. 
Ахэмэ ащ диштэрэ шъхьэхэри афэпшIыгъэх: "Стихи, 
сказанные в день окончания войны во Вьетнаме", "Стихи, 

--- Page 172 ---

сказанные в час восхода солнца", "Стихи, написанные 
в самолете над Турцией". Адыгэ илъэсыкIэр къызыщихьэрэ чэщым сыд фэдэ гущыIэха о къапIомэ пшIоигъор?
- ИкIырэ 1981-рэ илъэсыр сыфэразэу сэгъэкIотэжьы. 
А илъэсым тынитIу - Народхэм язэблэгъэныгъэ иорденрэ 
РСФСР-м и Къэралыгъо премиерэ къысфихьыгъэх. ИлъэсыкIэмкIэ къасIомэ сшIоигъор исхъухьагъэр зэкIэ къыщыздэхъунэу ары. ЦIыфхэмэ унэгъо щыIакIэм инасып 
зэхашIэмэ сигопэщт. Унэгъо лъэчIэ пытэр ахэмэ янамысыгъэ хэлъыным сыфай. Сэ шIоу схэлъыр зэкIэ къызыщысхалъхьагъэр сыкъызыщыхъугъэ, сызыщапIугъэ унагъор 
ары. Тиунэгъо зэдэIужьэу зэшиплI зыщапIущтыгъэм 
зэфэхьалэлхэу, зэфэгумэкIыжьхэу зэрэщызэфыщытыгъэхэм ишIуагъэкIэ цIыфхэм сафэгумэкIыныр шэны сфэхъугъ. 
А унэгъо зэдэIужьым инэфынэ сыщэIэфэкIэ сэри, силъфыгъэхэри, ахэмэ къафэхъугъэхэри, нэужым къэхъущтхэри къыгъэфэбэщтых. ЗэкIэми псауныгъэ пытэ яIэнэу, 
акъылышIуагъэр, цIыфышIугъэр, намысыр сыдигъокIи 
ягъогогъухэу, гъэхъагъэ дэгъухэр ашIыхэмэ зэрэсигопэщтыр ясэIо. НасыпышIонхэу, яхэгъэгу гупсэ фэпсэунхэу, 
фэшъыпкъэнхэу сафэхъохъущт.
ДэгущыIагъэр Иванюк С.,
1981-рэ илъэс

--- Page 173 ---

Тиджэныкъо машIо инэфын

--- Page 174 ---

Укъызыщыхъугъэ унэм иджэныкъо машIо уигъашIэ 
къегъэнэфы зэпыт. СиIахьыл цIыфхэр арых сэ сызытегущыIэщтхэр. ЗыгорэкIэ ахэр адырэхэм атекIыхэкIэ арэп. 
СазыкIытегущыIэщтыр, сиIахьылмэ къарыкIуагъэр силъэпкъ 
къырыкIуагъэм хэсэлъагъошъ ары. Непэ, къэзгъэшIагъэр 
сыгу къэзгъэкIыжьызэ, сигуетныгъэ икъэкIуапIэ хъугъэхэм 
сягупшысэ. ТиIанэ ренэу хьалыгъу телъыгъ сIон слъэкIыщтэп. Арэу щытыгъэми, исыр зэрымыфэжьыщтыгъэ тиунэ 
къихьэрэ хьакIэ пэпчъ гущыIэ фабэ пагъохыщтыгъ. Сятэ 

--- Page 175 ---

мыщ фэдагъ сIонэу сыгу къэкIыжьырэп. Ау ащ исурэтэу 
тиунэ дэпкъ пылъагъэм сикIэлэцIыкIу гушIуагъохэмрэ 
гукъаохэмрэ гурышэкIэ къыфэсIуатэхэу бэрэ къыхэкIыщтыгъэ.
Пчыхьэрэ тадэжь сятэжъ Дэунэжъ Бакъэ ихьакIэщ 
къыщызэрэугъоищтыгъэхэ лIыжъхэм сятэу Шумафэ 
игугъу шIукIэ къамышIэу макIэ къызэрэхэкIыщтыгъэр. 
Сы шъэожъые нахь мышIэми, ахэмэ сятэ ехьылIагъэу 
къаIуатэщтыгъэхэмэ жьы къэсымыщэжьэу сядэIущтыгъ. 
Зыгорэм щытхъунхэр адыгэ лIыжъхэм ямыкIасэми, ахэмэ 
къызэраIуатэщтыгъэмкIэ, сятэ апэрэ лэжьакIоу, ылъэкъуацIэ МэщбашIэр къыгъэшъыпкъэжьэу Шъхьэщэфыжь 
дэсыгъэмэ ащыщыгъ, IофшIэным зыIэ екIурэ лIы Iушыгъ, 
лIыгъэ хэлъыгъ, хьалэлыгъ, чIыгур шIу ылъэгъущтыгъ, цIыф 
намысыр ыгъэлъапIэщтыгъ.
ЗэкIэ тиунагъо зытегъэкIагъэу зыIыгъыгъэр сятэжъэу 
Дэунэжъ Бакъ Хьаджумарэ ыкъор ары. Тятэ ташъхьагъ 
имытыжьэу тыкъызэнэм, ыпхъу закъоу шъузабэу къэнагъэмрэ ащ исабыитфрэ зэрищэлIэжьыхи, тиIыгъыгъ, тигъэсагъ, цIыфы тишIыгъ. Ар коммунист партием хэтыгъэп, 
ау Совет хабзэм ишIуагъэ къыгурыIуагъэу псэущтыгъэ, 
къоджэдэсхэр ащ "большевиккIэ" къеджэщтыгъэх.
Фэшъхьаф къушъхьэчIэс лъэпкъхэми афэдэу, адыгэхэм 
ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу шэн ахэлъ: сыд фэдэрэ Iофи 
апэрэу рагъэжьэн зыхъукIэ, лIыжъ Iушхэр упчIэжьэгъу 
ашIых. Анахьыжъэу къуаджэм дэсхэм Iофыр игъоу алъэгъугъэмэ, ар пхырыгъэкIыгъэным акIуачIэ рахьылIэщтыгъ. 
Ар къызыдэплъытэкIэ, сыдми хъугъэ Iофэу щытэп къоджэ 
Советым иисполком итхьаматэ е колхоз тхьаматэм, партием ирайком иIофышIэхэм, къуаджэм ищыIэныгъэкIэ 
мэхьанэшхо зиIэ Iофыгъохэр зэшIуахыхэ зыхъукIэ, сятэжъ 
ренэу упчIэжьэгъу зэрашIыщтыгъэр. Ар къоджэ Советым 
идепутатыгъ, колхозым иправление хэтыгъ, цIыф нэутхагъ, 
Iушыгъ, зэфагъэ.
ЯщэкIэнэрэ илъэсхэу ащымыгъупшэжьыхэрэм къуаджэр зэрэпсэоу зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iофыгъохэм зыщатегущыIэщтыгъэхэ чIыпIэу тиунэ хъугъагъэ. СицIыкIугъом 
къыщегъэжьагъэу сизэхэшIыкI къыубытыхэу ригъэжьэгъагъ революцием, партием, Совет хабзэм, колхоззэхэщэным, еджэкIэ-тхакIэр цIыф жъугъэмэ ягъэшIэным 
ямэхьанэ зыфэдэр.
АщкIэ анахьэу зишIуагъэ къэкIуагъэр апэрэ адыгэ 
революционерэу Шэуджэн Мосэ Шъхьэщэфыжь къызэрэщыхъугъэр ары. Густырыгъэ зыхэлъ партийнэ псалъэу 
ащ къышIыщтыгъэхэм мэкъумэщышIэ унагъо пэпчъ къащыдырагъаштэщтыгъэ, ежь ышъхьэкIэ Советхэм яхабзэ, 
народым ихабзэ агъэпытэным тырагъэгушхухьэщтыгъ.
Джащ фэдэу сэрыкIэ щысэтехыпIэу хъугъагъэр сятэжъ 
ышнахьыжъэу Махьмуд - Совет хабзэр Шъхьэщэфыжьым щыгъэпсыгъэным чанэу хэлэжьагъэхэм зыкIэ ащыщыгъэр ары. Жъалымыгъэ шIыкIэкIэ пыйхэм аукIыгъэ 
сятэшым зэкIэ щыIэныгъэм игъогоу къыкIугъэмкIэ партиемрэ народымрэ яIоф гъунэнчъэу зэрэфэшъыпкъэр къыгъэлъэгъуагъ. Джащыгъур ары "Революционерхэр 
мэфэхыхэ нахьыкIэ затырэп!" - зыфиIорэ гущыIэхэр 
сщымыгъупшэжьынхэу сыгу зыхэпкIэгъагъэхэр.
Хэгъэгу зэошхор къызежьэм, ащ иилъэс анахь къинхэм, тикъуаджэ, зэкIэ Советскэ хэгъэгум исхэм афэдэу, 
тиунагъо ыкIуачIэ зэрихьылIэгъагъэр "ЗэкIэ фронтым пай, 
зэкIэ текIоныгъэм пай!" зыфиIорэ джэпсалъэр гъэцэкIагъэ 
зэрэхъущтыр арыгъэ. Сянэрэ сятэжърэ пчэдыжьым щегъэжьагъэу пчыхьэ мэзахэм нэс колхозым Iоф щашIэщтыгъ, 
сшынахьыжъхэу Мыхьамэтрэ Махьмудрэ зэуапIэм Iутыгъэх. 
Къуаджэм къызагъэзэжьыгъэр ТекIоныгъэр къызыфахьым 
ыуж ары, лIыхъужъ теплъэ-Iуплъэ яIэу, орденхэмрэ 
медальхэмрэ абгъэхэм къахэжъыукIыхэу къытфэкIожьыгъэх.
Заом ыужкIэ апэрэ илъэсыр ары тятэжъ идунай зихъожьыгъэр. Джащыгъум тэ ипIэ дэжь тыщиугъоий, тыгу 
итыубытэнэу къытиIуагъ: "Мылъкур арэп цIыфыр баи 
зышIырэр, IофышIоу цIыфхэм афишIэрэр ары нахь. НасыпышIо ухъу пшIоигъомэ, цIыфхэм уагурыIон, ахэмэ ягушIуагъохэмрэ ягукIаехэмрэ адэбгощын, адэпщэчын фае". Ащ 
фэшъхьафэуи къызэрэтэлъэIугъэр щыIэкIакIэу агъэпсэу 
рагъэжьагъэм ищытхъу тIотэнэу, тырилэжьэкIонэу ары.
Тятэжъ осыетэу къытфишIыжьыгъэр ткIуачIэ къызэрихькIэ дгъэцэкIагъэ. Сшыхэу Махьмудэрэ Мыхъутарэрэ 
механизаторэу колхозым щэлажьэх. Мыхьамэт кIэлэегъаджэу къуаджэм Iоф щешIэ, коммунист, народнэ просвещением иотличник, кIэлэеджакIохэр патриотхэу, интернационалистхэу епIух. Сэ тхэн IофымкIэ цIыфмэ сафэшIушIэ, 
хэгъэгуми ищытхъу сэIуатэ.
Тыгъэу къыкъокIырэм шIуагъэ горэ къызыдихьыным 
цIыфыр кIэлъэIуным зэрэдэмышъхьахырэм фэдэу сянэу 
Минатэ еджэкIэ-тхакIэ зымышIэщтыгъэ бзылъфыгъэ къызэрыкIом, Совет хабзэм, къуаджэм къыдыдэс цIыфхэу 
исабыйхэр пIугъэнхэмкIэ, ригъэджэнхэмкIэ IэпыIэгъу 
къыфэхъущтыгъэхэм зэрафэразэр къыриIотыкIыным пае, 
гущыIэ мылъэшыхэми, гум къинэжьырэ къэIуакIэхэр сыдигъуи къыгъотыщтыгъэх. А гущыIэхэр сэри сыгу итIысхьэщтыгъэх. Пэсэ дэдэу сэ сшIошъ хъугъагъэ: Совет хабзэм 
ишIушIагъэ: ар ным, псым, хьалыгъум фэдагъ. Ащ нэмыкIи къызгурыIогъагъ: о пшъхьэ щэхъу уфэмыгумэкIыныр 
зыфэбгъэдэн плъэкIыщтыр хьалыгъур бгъэшъоу ущыIэныр 
ары, джащыгъум зыми уимыгъэгумэкIэу, зыми уримыщыкIагъэу ущыIагъэу хъущт.
ТиунагъокIэ апэрэ коммунистэу хъугъагъэр Мыхьамэт 
ары. Къоджэдэсхэм лъытэныгъэ ащ зыкIыфашIыщтыгъэр 
гъэнэфагъэ: заом игъогу къиныбэ Мыхьамэт зэпичыгъагъ, 
пыир Кенигсберг дэжь, ащ нэужым япон милитаристхэр 
Маньчжурием ащызэхэзыкъутагъэхэм ахэтыгъ. Орден, 
медаль пчъагъэхэр къызыфагъэшъошэгъэ сшынахьыжъ 
илъэс 25-рэ нахь ымыныбжьэу Шъхьэщэфыжь къоджэ 
Советым итхьаматэу хадзыгъагъ. Ащ ыпэкIи, ыужкIи кIэлэегъаджэу Iоф ышIагъ.
Сэри сыдигъокIи сызыпылъыгъэр сыдырэмкIи 
сшынахьыжъ фэдэу сыхъуныр ары. Комсомол пшъэрылъ 
горэ згъэцэкIэнэу укъысэлъэIунэу ищыкIэгъагъэп, общественнэ Iоф горэм сыхэмылажьэу сищыIэныгъэ къызышIозгъэшIын слъэкIыщтыгъэп. Зыгорэхэм сишIуагъэ язгъэкIэу, 
шIу горэ зафасшIэкIэ, насыпышIоу зыслъытэжьыщтыгъ. 
Школым сырикомсоргыгъ, Адыгэ педучилищым икомсомольскэ организацие исекретарь сыригодзагъ, Литературнэ 
институтэу М. Горькэм ыцIэкIэ щытым ипартком сыхэтыгъ, 
истудент комитет сыритхьамэтагъ. Хэку гъэзетым иредакции, партием ихэку комитети Iоф ащысшIэ зэхъуми, 
КПСС-м и ЦК щыIэ Апшъэрэ партийнэ школым ижурфак 
сыщеджэ зэхъуми, сыдигъуи общественнэ IофшIэным 

--- Page 176 ---

сыпылъыгъ, сытхэнымкIи, щыIэныгъэм чанэу сызэрэщызекIорэр къэсыушыхьатынымкIэ ащ фэдэ щыIакIэм ишIуагъэ къысэкIыщтыгъ.
Джыдэдэми сэ общественнэ пшъэрылъыбэ сэгъэцакIэ. 
КПСС-м и Краснодар крайкомым, КПСС-м и Адыгэ хэку 
комитет сахэт, РСФСР-м иписательхэм яправление сырисекретарь, РСФСР-м тхылъыр шIу зылъэгъоу исхэм яобществэ ихэку организацие сыритхьамат. Сицыхьэ пытэ 
зытелъыр писателыр обществэм иIофхэм язэшIохын чанэу 
хэлэжьэн зэрэфаер ары. Общественнэ пшъэрылъ горэхэр 
гъэцэкIэгъэнхэ къодыер арэп ащ къизгъэкIырэр, зэкIэми 
зэдыряфэдэ Iофым уишъыпкъэу ухэлэжьэныр, 
тищыIэкIэ-псэукIэм чанэу ущытыныр ары нахь. Иунэ исэу 
тхэрэ писателым джырэ тилъэхъан итарихъ ытхын ылъэкIышъущтэп.
Илъэс 30-м къехъукIэ узэкIэIэбэжьмэ, Адыгэ кIэлэегъэджэ училищым сыщеджэзэ, партием сыхэхьэгъагъ, 
сыгукIэ ащ имэхьанэхэр сштэгъагъэх, ахэр сиIэпыIэгъухэу, 
акъылышIуагъэм ихъарзынэщэ тхылъхэм сищыкIэгъэ шIэныгъэхэр къахэсхызэ, щыIэныгъэм зыфэзгъасэщтыгъ.
Сэ сицыхьэ зытелъыр Адыгеим инасып джы зэрэщытым фэдэу зэпыфэн ылъэкIыныеп зэкъош народхэм яунэгъо зэдэIужь щымыщыгъэмэ. Адыгэ культурэмрэ литературэмрэ хэхъоныгъэшхо ашIыгъ. Лъэпкъ литературэ 
пэпчъ ежь инэшанэхэр, икъежьапIэхэр, иунэе лъапсэхэр 
иIэх. Ау а къежьапIэр сыд фэдизэу пшъхьапэми, лъапсэхэри 
сыд фэдизэу куоу чIыгум пкъырыхьагъэхэми, сыд фэдэрэ 
чъыги тыгъэр къытемыпсэмэ къэкIын ылъэкIыщтэп. Тилъэпкъ культурэхэмкIэ ащ фэдэ тыгъэнэбзый хьалэлэу 
тфэхъу гъэр Совет хабзэр ары, а зэманым ифэшъошэ 
тхылъхэр лэжьэкIо цIыфым фэгъэхьыгъэхэр тхыгъэнхэм 
джары тэ, литературэм иIофышIэхэр, тытезгъэгушхухьэрэр.
РСФСР-м и Къэралыгъо премие къысатыжь зэхъум, 
Москва къыщысIуагъэх: "Лъэпкъыбэ хъурэ хэгъэгу хьалэмэт 
тэ тызыщыпсэурэр,- нэбгырэ пэпчъ мыщ шъхьафитэу, 
насыпышIоу зыщелъытэжьы. Тизэкъош зэблэгъэныгъэ 
Октябрэшхом инэфынэ къызэлъегъэшIэты, Хэгъэгу зэошхом ар щаушэтыгъ. Непи тихэгъэгу щыпсэурэ лъэпкъ 
пстэухэм ялэжьакIохэм а зэблэгъэныгъэр агъэпытэ. Сэ 
сымэкъумэщышI, шъузабэу къэнэгъэ сянэ сипIужьыгъ, 

--- Page 177 ---

джы цIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ хэгъэгум ищытхъу 
сэIуатэ".
Ахэр аукъодыеу къэIогъэ гущыIэхэп, ахэр сэ сидунэееплъыкIэх. Ахэр зэпхыгъэхэр сятэ-сянэхэм, сятэжъ-сянэжъхэм яунэжъ яджэныкъо машIо хьалэл.
1982-рэ илъэс

--- Page 178 ---


Уиуахътэ зыфэдэр къэгъэлъагъу

--- Page 179 ---

Пшызэ шъолъыр итхылъеджэхэм язакъоп МэщбэшIэ 
Исхьакъ ыцIэ дэгъоу зышIэрэр. Поэт, философ лирикэм 
фэIэпэIас, ежь инэшэнэ унэе куухэр зыхэлъ писатель - 
лъэпкъыбэмэ ялIыкIохэр зыхэлэжьэрэ тисоветскэ литературэ ианахь IэпэIасэхэм ар зыкIэ ащыщ. IэпкIэ-лъапкIэу 
зэгъэкIугъэхэу письмэхэр IэпIэ-IапIэу столым телъых. 
Писателым бэ къыфатхэрэр - рабочых, шIэныгъэлэжьых, 
мэкъумэщышIэх, студентых, ахэмэ писателым итхылъхэр 
агу рехьы, ахэмэ ащыщыбэхэри иныбджэгъух.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, "Советскэ Кубань" 
еджэхэрэм ягуапэу а письмэхэм къащатхырэмэ адырагъаштэ ыкIи о, тигъэзет бэшIагъэу иныбджэгъум, творческэ гъэхъэгъакIэхэр пшIыхэмэ, гъогукIэхэм уатехьэмэ, 
нахь цIыфыбэмэ нэIуасэ уафэхъумэ, шъыпкъэмкIэ, 
тхылъы кIэхэр птхыхэмэ зэрашIоигъор къыуаIо.
- Тхьауегъэпсэу. ПисателымкIэ анахь мэхьанэ зиIэр 
шъыпкъэм игъогу техьаныр ары. Нахь зэхэугуфыкIыгъэу 
къэпIон хъумэ, гъогу узэрэтетыр зэхэпшIэныр, щыIэныгъэр 
зэрэзэхъокIырэм ори уиIахь зэрэхэлъыр зэхэпшIэныр, 
лъэгэпIакIэхэм уалъыIэсыным ренэу упылъыныр ары. Мы 
аужырэ илъэсхэм сыздэкIон фаеу хъугъагъэр бэ: Прибалтикэр, Тыркуер, Сириер, Сыбыр, Темыр Чыжьэр, Кавказыр, Поволжьер, Гурыт Азиер. Зэрэзэхэпхыгъэу гъогу 
макIэп къызэпэскIухьагъэр. Ащ елъытыгъэуи сызыдэщыIагъэ пэпчъ зэIукIэгъу гъэшIэгъонхэр ащысиIагъэх. ТизэдэгущыIэгъу къызыфэзгъэфедэзэ, гуфэбэныгъэ хэлъэу 

--- Page 180 ---

къысфэгушIогъэ пстэуми сызэрафэразэр шъуигъэзеткIэ 
язгъашIэмэ сшIоигъуагъ.
Лъэпкъыбэ зыхэлэжьэрэ зэкъош-зэблэгъэныгъэм 
кIочIакIэ къызэрэтхилъхьэрэр тащыщ пэпчъ мызэу-мытIоу 
зэхишIагъ. Сэ къысфэгъэхьыгъэу къэсIон: сэ адыгэ литературэм сыщылажьэу зесэгъажьэм, игъэкIотыгъэу зэлъашIэгъэхагъэх Хьаткъо Ахьмэд, КIэрэщэ Тембот, Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Еутых Аскэр, нэмыкI писатель 
IэпэIасэхэри. Ахэмэ адакIоу Константин Паустовскэм, 
Александр Твардовскэм, Сергей Михалковым, Николай 
Заболоцкэм, Илья Сельвинскэм, Леонид Соболевым - 
Литературнэ институтым сыщезгъэджагъэхэмэ ацIэхэр 
къесIохэмэ сшIоигъуагъ. Урыс культурэм ахэмэ сыфапIугъ, 
лъэпкъ зэкъошныгъэр зыфэдэр, узэрэтхэщт шIыкIэр, 
гущыIэм уасэ зэрэфэпшIын фаер къызгурагъэ Iуагъ, тхэным 
ишъэфхэмкIэ къыздэгощагъэх.
- Усэхэмрэ поэмэхэмрэ зыдэт уитхылъэу, Краснодар 
тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIыгъэ "Щедрое солнце полдня" зыфиIорэм пае РСФСР-м и Къэралыгъо премие 
къыпфагъэшъошагъ. Нахь игъэкIотыгъаIоу ащ укъытегущыIэмэ сшIоигъуагъ.
- ЗэIукIэгъоу тхылъеджэхэм адысиIэхэрэм бэрэ къащысэупчIых: "Уитхылъхэм ащыщэу тара о нахь бгъэлъапIэрэр?" Ащ фэдэ упчIэм иджэуап етыжьыгъошIоп. Тхылъ 
пэпчъэу пкIуачIэ зытебгъэкIуадэрэр IофшIэгъэшхоу щыт, 
щыIэныгъэр куоу къызыгурыбгъэIонымкIэ охътэ гъэнэфагъэу мэхъу. Арэу щытми, "Щедрое солнце полдня" 
зыфиIорэ тхылъыр ахэмэ хэгъэушъхьафыкIыгъэ чIыпIэ 
ащеубыты. АпэрэмкIэ, илъэс щэкIым къехъугъэу литературэм сызэрэщылажьэрэм изэфэхьысыжьэу ар плъытэн 
плъэкIыщт. ЯтIонэрэмкIэ, анахь сызыгъэгумэкIыщтыгъэ 
темэхэр ащ нахь игъэкIотыгъэу къыщытыгъэ хъугъэ. ЗэкIэми 
апэу ар зыфэгъэхьыгъэр цIыфыр тидунэе мырэхьатэу бэрэ 
зэхъокIыгъэ хъурэм зэрэщыщыIэ шIыкIэр, силъэхъан щыIэ 
цIыфхэм намысым ылъэныкъокIэ зылъыхъухэрэ зекIуакIэхэр, аужым, цIыфхэм шIу афэшIэгъэныр ары. Адыгэмэ 
аIо хабзэ: "ШIу шIи, псым хадз". НэмыкIэу къэпIон хъумэ, 
цIыфхэм шIу афашI, ащ пае зыгорэ о къыпфашIэжьыным 
ущымыгугъ. УмыгъэшIэгъон умылъэкIынэу, акъылышIуагъэ хэлъэу, щэрыо шъыпкъэу ар къэIогъэ гупшыс. ШIушIэныр, хьалэлыгъэр, гулъытэныгъэр, шъхьэкIэфэныгъэр 
сыдигъуи цIыфым анахь нэшэнэ шIагъохэу хэлъынхэ фаехэр ары.
- ПрозэмкIэ узэрэтхэрэри тхылъеджэхэм о дэгъоу 
узэлъашIэ. Сыда утезыгъэгушхухьагъэр поэзием прозэри 
гъусэ фэпшIыным?
- КIэкIэу къэпIон зыхъукIэ, нахь икъоу, нахь игъэкIотыгъэу сиамалхэр къэзгъэлъэгъонхэ слъэкIыным пай. Зытет 
шъыпкъэмкIэ, поэзиер сыдигъуи метафор. Прозэр 
зыпштэкIэ, къэгъэлъэгъокIэ шIыкIэ-амалхэу ащ IэкIэлъхэр 
фэшъхьафых. Социальнэ щыIэныгъэм ихъугъэ-шIагъэхэр 
нахь икъоу, нахь зегъэушъомбгъугъэу къэгъэлъэгъогъэнхэмкIэ прозэм нахь амал инхэр къетых. Сиапэрэ романэу 
"Агъаерэм ежэжьыхэрэп" зыфиIорэм Iоф дасшIэ зэхъум, 
сэ ар зэхэсшIагъ.
Непэ симэкIай щызэготых прозэкIэ тхыгъэ тхылъих. 
ЗыцIэ къесIуагъэм фэшъхьафэу - "Нэфшъэгъо лъагъохэр", 
"Илъэс фыртынэхэр", "Щагу хъурай", "ШIу шIи, псым 
хадз" зыфиIорэ романхэр, "Бзыикъо зау" зыфиIорэ тарихъ 
романыр "Раскаты далекого грома" фэусыгъэу урысыбзэкIэ мы илъэсым Москва къыщыдэкIыщт.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, творчествэм упылъынымрэ 
общественнэ Iофтхьабзэхэм уахэлэжьэнымрэ сыдэущтэу 
зэдэбгъэцакIэхэра?
- ЗэкIэрыпхынхэ умылъэкIынхэу зэпхыгъэхэу ары. 
ЩыIэныгъэм чанэу хэлэжьэгъэныр, обществэм иIофхэр 
ори уиIофхэу лъытэгъэнхэр ткъош урыс писательхэм 
акIырыплъыхэзэ, адыгэ литераторхэм бэшIагъэу нэшэнэ 
шIагъоу афэхъугъ. СкIуачIэ къызэрихькIэ общественнэ 
Iофыгъомэ сапылъ. Народнэ депутатхэм я Адыгэ хэку 
Совет сыридепутат. Партием и Краснодар крайком, 
КПСС-м и Адыгэ хэку комитет сахэт, Адыгеим иписательхэм я Союз сыритхьамат. Общественнэ IофшIэным ухэлажьэ хъумэ, щыIэныгъэр зыфэдэ шъыпкъэр нахь куоу 
зэхэошIэ. Ащ фэшъхьафэуи, общественнэ IофшIэным 
ишIуагъэкIэ цIыфхэм нахьыбэрэ уахэхьан, ягумэкIыгъохэм 
защыбгъэгъозэн олъэкIы. Обществэр зыгъэгумэкIырэ 
Iофыгъохэм Iоф адасшIэзэ, нэбгырэ пчъэгъабэхэм саIукIагъ, 

--- Page 181 ---

зыгъэгумэкIырэ Iофыгъуабэхэр афызэшIосхыгъ. Зым 
IофшIэн къыфэзгъотыгъ, ятIонэрэм пенсие къыратэу шIыгъэным пае итхылъхэр фызэзгъэфагъэх, ящэнэрэм хъызмэт 
Iофым изэшIохынкIэ IэпыIэгъу сыфэхъугъ. ШIу шIэгъэн фае 
оIокIэ, икъущтэп, ар о пшъхьэкIэ мафэ къэс, цIыфмэ уафэшIушIэмэ, уишIушIагъэ къыпфегъэзэжьы.
- Аужырэ упчIэу писатель пэпчъ раты хабзэр: "Сыд 
фэдэ творческэ пшъэрылъха тапэкIэ зыфэбгъэуцужьыгъэхэр"?
- Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапIэ усэхэмрэ поэмэхэмрэ зыдэт ситхылъэу "Жъогъо лъагэм инэфыпс" къыщыхаутынэу агъэхьазыры. Мы аужырэ илъэсхэм лирическэ усэу стхыгъэхэр ащ дэхьагъэх. Джыдэдэм Iоф зыдасшIэу систол телъыр Шэуджэн Гощэунае, адыгэ бзылъфыгъэ революционерым ехьылIэгъэ тхылъым ипэубл ары. 
Темэр къызэрэзэIусхымэ сшIоигъор ащ ибиографие 
къэIотэгъэным имызакъоу, нахь игъэкIотыгъэу, щыIэныгъэм 
игъогоу къыкIугъэм икъэгъэлъэгъон дакIоу адыгэ бзылъфыгъэр революцием хэщагъэ хъуныр къызыхэкIыгъэр 
къызэIухыгъэныр ары. Сыдэущтэу ащ изэхэшIыкI нэсынэу 
хъугъа? Бэнэныгъэм ежь ышъхьэкIэ чанэу хэлэжьэным 
сыда фэзыщагъэр? Революцием ибэнакIо гулъытэ къыхэфэным сыда лъапсэу фэхъугъэр? Темэм нахьыпэкIэ Iоф 
дашIагъэу щытэп, Iужъоуи зэхэлъ, джащ пай зыкIэгъэшIэгъоныри.
- Уигухэлъхэр къыбдэгъунхэу сыпфэлъаIо.
- Тхьауегъэпсэу.
ДэгущыIагъэр Красников А.,
1982-рэ илъэс

--- Page 182 ---

Сыпфэраз, Хэгъэгур!

--- Page 183 ---

Непэ тэ гуетныгъэшхом тызэлъиштагъэу Советскэ 
Социалистическэ Республикхэм я Союз имэфэкI хэзыгъэунэфыкIырэмэ гъунэнчъэу тазэрэфэразэр ятэIо.

--- Page 184 ---

Лъэпсэнчъэу чъыгым хэхъон, зиIэтын зэримылъэкIыщтым фэдэу, Советскэ Союзышхор ашъхьагъ имытыгъэмэ, 
къош народ пстэухэм яIэпыIэгъу къыIэкIэмыхьэщтыгъэмэ, 
адыгэхэм хэхъоныгъи ашIыныеп, насыпи агъотыныеп. А 
зэкъошныгъэр тэрыкIэ ткIуачIэ зыгъэпытэрэ мыукъожьын 
къэкIуапI.
Сыд фэдэрэ народи итарихъ зэрэзэхэтыр гушIогъо е 
нэшхъэигъо нэпсыхэр, къыдэхъугъэ е къыдэмыхъугъэ 
гугъапIэхэр ары. А зэман чыжьэхэм гумэкIыгъошхом 
зэлъиштэгъэ адыгэхэр, зытыраубытэщтыр амышIэу, зыдащэщтхэр амышIэрэ гъогу зэхэкIыпIэм Iутыгъэх, ахэмэ 
ащыщэу зы гъогу закъу ныIэп дунаим текIодыкIынхэм 
щызыухъумэнхэ зылъэкIыщтыгъэр. Ар - Урысыем гъусэгъу фэхъунхэм фэзыщэщтыгъэ гъогур ары. Непи, лIэшIэгъуиплIым къыкIоцI тызэгъусэу тызэрэзэдыщыIэм иопыт 
тиIэубытыпIэу, къатIорэр 1557-рэ илъэс чыжьэм игъэмафэ 
адыгэхэр хымэ гъэпщылIакIохэм ащаухъумэнхэу ялъэIунхэм пае лIыкIохэр Москва зыгъэкIогъагъэхэм зэрадедгъаштэрэр ары.
Лъэпкъ пэпчъ ихэхъоныгъэкIэ къыхэфэх хъугъэ-шIагъэхэу нэужым тарихъ мэхьанэ зиIэ хъухэрэр. Адыгэ лъэпкъ 
пстэухэмкIэ ащ фэдэ хъугъэ-шIагъэу хъугъэр ахэр урыс 
къэралыгъом зэрэгохьагъэхэр ары. Урыс, нэмыкI лъэпкъхэу тихэгъэгу щыпсэухэрэм тырягъусэу тэ Октябрэшхом 
тыкъыфэкIуагъ.
Совет хабзэм иапэрэ илъэсхэм Кавказым икоммунистхэм закъыфигъазэзэ, В.И. Лениным ицыхьэ телъэу 
хигъэунэфыкIыгъагъэр лъэпкъ зэфэшъхьафхэр мамырэу 
зыщызэдыщыIэхэ дунаеу буржуазием хабзэр IэкIэлъ хъумэ 
зыщыгугъынхэ амылъэкIыщтыр джы къызыдагъэхъун 
зэралъэкIыщтыр ары. Интернациональнэ зэдегъэштэныгъэм идунаеу дунэе пролетариатым ипэщэшхо зыкIэхъопсыщтыгъэр тихэгъэгу щагъэпсыгъ. Арэущтэу тихэгъэгу 
зэрэщыхъугъэзэ, ащ щыпсэурэ цIыф лъэпкъ пстэуми 
демократическэ фитныгъэхэмрэ шъхьафитныгъэхэмрэ 
икъоу ямыIэхэ, ауж зэрафэрэ фэдэу аIозэ, КъохьапIэм 
хьадагъэ къыщаIэтыгъэмэ, ар шъхьаихыгъэ нэпцIэу зэрэщытыр хэтыкIи нафэ.

--- Page 185 ---

Ащ фэдэ къэугупшысыгъэ пцIым ифэшъошэ джэуап 
аритыжьыгъ Урысыем иписательхэм яя V-рэ зэфэс къыщыгущыIэзэ, С.В. Михалковым: "Адыгэ автоном хэкум 
адыгэу нэбгырэ мини 100 фэдиз щэпсэу. Тарихъым ихъугъэ-шIагъэхэм апкъ къикIыкIэ адыгэ мин пчъагъэхэр фэшъхьаф хэгъэгухэм ащэпсэух - ау ахэмэ яныдэлъфыбзэкIэ 
тхылъхэр атхынхэу, къыдагъэкIынхэу фитныгъэ гори яIэп. 
Тикъэралыгъо кIыб щыпсэурэ адыгэхэм тхакIэрэ еджакIэрэ 
зэрэзэрагъашIэрэр советскэ учебникхэу яIахьылхэмрэ 
яныбджэгъухэмрэ афагъахьыхэрэмкIэ джа хэгъэгухэм 
ащыпсэурэ адыгэхэм ялъэпкъэгъумэ яписательхэр дэгъоу 
зэлъашIэх. Талант зыхэлъ писателым ытхыгъэ тхылъ дэгъур 
ныдэлъфыбзэр зымыгъэкIосэрэ джэныкъо машIу ар".
Тиавтоном хэку ибыракъ Лениным иорден къыбгъодэтэу народхэм язэблэгъэныгъэ иорден тешIыхьагъ. Адыгэхэм 
сыдигъокIи зэблэгъэныгъэ-зэкъошныгъэр агъэлъапIэ. 
Ахэмэ ренэу аIоу зэхэпхыщт: "ЕгъашIэми Урысыем тыригъусэщт". А гущыIэ къызэрыкIо Iушыхэр зэблэгъэныгъэм 
исаугъэтэу Мыекъуапэ игупчэ итым хэупкIыгъэх. Фэшъхьаф 
щысэ гъэшIэгъони къэзгъэлъэгъон: Л.Н. Толстоим блэгъэныгъэ шIухьафтын фэдэу библиотекэ цIыкIу адыгэ 
къуаджэу Тэхъутэмыкъуае щыпсэухэрэм къаритыгъагъ. 
Писателышхом къафигъэхьыгъэ тхылъхэр къуаджэм иапэрэ 
народнэ библиотекэу хъугъагъэ. Октябрэшхом ыуж урыс 
народым ыдэжь къикIыгъэхэу тикъуаджэ къыIэкIэхьэгъагъэх апэрэ букварыр, тракторыр, ахэмэ къакIэлъыкIуагъэх 
кIэлэегъаджэхэр, врачхэр, промышленостымрэ мэкъу-мэщ 
хъызмэтымрэ ясэнэхьат зыIэкIэлъ цIыфхэр. ЫгукIэ зэрэхьалэлым, къошныгъэу къыддыриIэмкIэ зэрэгупцIанэм пае 
урыс народым тэ лъэшэу тыфэраз.
Ти Къэралыгъо гимн ямэхьанэ IупкIэу гум къинэжьырэ 
гущыIэ шIагъохэр хэтых: "Ти Хэгъэгу шъхьафитэу народхэм 
язэкъошныгъэ ицыхьэшIэгъу пытапI". Адыгэхэр зэрэразэхэмкIэ яапэрэ гущыIэхэр зыфагъэшъуашэхэрэр партиешхор, Урысыер, тихэгъэгу дэхэшху арых. Ахэр къэIогъэ гущыIэ къодыехэп: ахэр тидунэееплъыкIэх, титеубытэгъэшхо ямэхьанэ купкIых.
IэкIыб хэгъэгухэми адыгэхэр ащызэлъашIэх. Советскэ 
Адыгеим ехьылIэгъэ къэбар шъыпкъэр хэгъэгу зэфэшъхьафхэм ялэжьакIохэм алъызыгъэIэсыхэрэр адыгэ писательхэм ятхылъхэу инджылызыбзэкIэ, нэмыцыбзэкIэ, 
китаибзэкIэ, французыбзэкIэ, болгарыбзэкIэ, польскабзэкIэ, тыркубзэкIэ, арабыбзэкIэ, нэмыкIыбзэхэмкIэ зэдзэкIыгъэхэу джы къыдагъэкIыхэрэр ары. Сыд фэдэу гуапэ 
тщыхъура Адыгеим и Къэралыгъо къэшъокIо ансамблэ 
иартистхэм яIэпэIэсэныгъэ ыумэхъыгъэхэу IэгутеошхокIэ 
Болгарием, Чехословакием, Японием къащыпэгъокIыхэ 
зыхъукIэ.
Непэрэ тищыIэкIэ-псэукIэ итхыгъэ нэкIубгъо шIагъохэр 
бэ хъухэу къызэпырыбгъэзэнхэ плъэкIыщт. Ау зэкIэми 
анахь къэбар гушIуагъом игугъу къэмышIын плъэкIыщтэп. 
А къэбарыр май мафэу зэрэдунаеу зэлъашIагъ. Космосым 
быбырэ кораблыкIэу "Союз Т-5"-р орбитэм тезыщагъэр 
кораблым икомандирэу Адыгэ автоном хэкум къыщыхъугъэ Анатолий Березовоир ары. Джаущтэу такъикъ заулэм 
къыкIоцI Адыгеир, ащ ыкъо анахьышIухэм зыкIэ ащыщыр 
дунаим щызэлъашIагъ. Зытет шъыпкъэмкIэ, а мафэр 
Адыгеим, зэкIэ ащ ицIыфхэмкIэ анахь гушIогъошхохэм 
ащыщыгъ. ЕтIани а гушIогъо хъугъэ-шIагъэр тихэку иавтономие ия 60-рэ илъэс хагъэунэфыкIынэу зызыщыфагъэхьазырыщтыгъэ уахътэм тефэгъагъэти ары.
Адыгэ нэбгырэ мин пчъагъэхэм Лениным иидеехэр 
агукIэ аштагъэх, ахэр къаухъумэзэ, Буденнэм ишыудзэ, 
Кочубей идзэ, Жлобэ ищылыч дивизие, Балахоновым идзэ 
бригадэ лIыхъужъ дзэ къулыкъу ащашIэнэу адыгэхэр 
зэлъыхэхьэгъагъэх, Совет хабзэр къаухъумагъ, зэрэфэшъыпкъэхэр къагъэлъэгъуагъ.
Адыгеим иапэрэ революционер-ленинцэхэу Шэуджэн 
Мосэрэ Гощэунаерэ, Иосиф Погибельнэр, Хьахъурэтэ 
Шыхьанчэрые, ГъукIэкъулэ Даут, Дмитрий Швец, Мамыжъ 
Мусэ, Павел Мачулиныр, ахэмэ анэмыкIыбэхэри ащымыгъупшэжьхэу цIыфхэм агу илъыщтых, класс зэо-бэнэ 
пхъашэу рекIокIыгъэхэм апсэ емыблэжьхэу ахэлажьэхэзэ, 
ахэмэ цIыф лъэпкъ пстэухэм язэкъошныгъэрэ янасып 
щыIакIэрэ къаухъумагъэх.
Тэ щыIэкIакIэр гъэпсыгъэным къыщыдахыгъэ текIоныгъэхэр Лениным ыцIэ етэпхых. "Зэкъошныгъ" - джары 
зэреджагъэр. Зэкъошныгъэ цIэр Мыекъопэ мебелышI-деревообрабатывающэ объединением ехьы. ЦIыф лъэпкъ 
зэфэшъхьаф 37-мэ ялIыкIохэр мыщ щэлажьэх, ахэмэ 
зэфэдэ шъхьэкIафэ коллективым щафашIы: уащытхъуныр 
атефэ урыс бзылъфыгъэу, СССР-м и Апшъэрэ Совет 
идепутатэу, полировщицэу Екатерина Романенкэм, адыгэу 
ЛэжьэкIо Быракъ Плъыжьым иорден къызыфагъэшъошагъэу, СССР-м и Къэралыгъо премие илауреатэу шлифовщицэу Лъэустэнджэл Джанщыр.
Партием иIоф зэрэфэшъыпкъэр адыгэ лъэпкъым анахь 
нэрылъэгъоу къызыщигъэлъэгъуагъэр Хэгъэгу зэошхом 
иилъэсхэр ары. Поэтэу Андырхъое Хъусен Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ щытхъуцIэр къыфагъэшъошагъ. Уихэ гъэгу 
уфэшъыпкъэу къулыкъу фэшIэгъэнымкIэ Хъусен щысэтехыпI. Хъусенэ иснайпер винтовкэу джы агъэлъэпIэрэ 
экспонатэу СССР-м и УIэшыгъэ КIуачIэхэм я Гупчэ имузей 
чIэлъ. Ащ къеушыхьаты тинародхэм язэкъошныгъэ зэо 
пхъашэхэм зэрэщыушыхьатыгъэр. Аущтэу зыкIатIорэр 
адыгэу Андырхъое Хъусенэ зэфэхым, ащ ишхонч урысэу 
Николай Ильиным, ащ ыуж украинцэу Афанасий Гордиенкэм зэрэратыгъагъэр ары. Яныбджэгъу Андырхъое 
Хъусенэ фэдэу ахэми Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ 
щытхъуцIэр къафагъэшъошагъ.
Тихэгъэгу ицIыфлъэпкъхэм язэкъошныгъэ нэкум фэдэу 
тэ къэтэухъумэ, тэгъэпытэ. Адыгеим хэхъоныгъэшхоу 
ышIыгъэм икъэкIуапIэр Советскэ Союзым ицIыф лъэпкъ 
пстэухэр IэпыIэгъу зэрэзэфэхъужьхэрэр ары. Зэкъошныгъэр зыщыпытэ тихэгъэгу тызэрэщыпсэурэмкIэ тэ тынасыпышIу!
1982-рэ илъэс

--- Page 186 ---


Гухэлъхэр къызэкIэлъэкIох

--- Page 187 ---

ЗэлъашIэрэ адыгэ прозаикэу, поэтэу РСФСР-м и 
Къэралыгъо премие илауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ 
итворчествэ цIыф бэ дэдэмэ агу рехьы. Тихэгъэгу имызакъоу IэкIыб къэралмэ ащыщхэми ащ ытхыгъэхэр къащыхаутыгъэх. Амал зэриIэкIэ Исхьакъ ти Родинэ ичIыпIэ 
зэфэшъхьафхэр дэгъоу зэригъэшIэным пылъ, бэрэ хэку 
чыжьэхэм ащэIэ, джащ фэдэу IэкIыб хэгъэгухэми анэсы. 
Къылъэгъурэм, кIэу зэхихырэм, къышIэрэм яджэрпэджэжь усэ шIагъохэр Исхьакъ етхых. Джырэблагъэ ар 
ГДР-м щыIагъ.
- Исхьакъ, бэмышIэу Германскэ Демократическэ 
Республикэм укъикIыжьыгъ. Сыда ащ укIонэу къызхэкIыгъэр?
- ГДР-м итхылъ тедзапIэу "Фольк унд Вельт" ("Народыр ыкIи дунаир") зыфиIорэм тызэрэригъэблэгъагъэм 
теткIэ СССР-м иписательхэм я Союз тырилIыкIоу къош 
хэгъэгум тыщыIагъ. Тиделегацие сэщ нэмыкIэу "Советская 
литература" зыфиIорэ журналым иредактор шъхьаIэ 
иапэрэ гуадзэу В. Михайловымрэ а журналым имеждународнэ отдел иIэшъхьэтетэу И. Поповымрэ хэтыгъэх. КъэIуагъэмэ хъущт а журналыр нэмыцыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ, 
французыбзэкIэ, нэмыкIырэ европейскабзэхэмкIэ къызэрэдэкIырэр. Ситхыгъэмэ ащыщхэр а бзэхэмкIэ журналым 
къыхиутыгъагъэх. Тхылъ тедзапIэу тезгъэблэгъагъэмрэ 
журналымрэ зэныбджэгъуныгъэшхо азыфагу илъ.
- Нэмыц хэгъэгум апэрэу ущыIагъ, сыдэу къыпщыхъугъа? Сыд фэдэ Iофыгъоха узхэлэжьэнэу хъугъэхэр?
- Социализмэм шIуагъэу хэлъхэр ГДР-м лъэбэкъоу 
щыбдзырэ пэпчъ щызэхэошIэ. ЦIыфхэр нэгушIох, лъэгъупхъэх, ящыIэкIэ-псэукIэ хъопсагъо. Нэмыц чIыгум ихъишъэкIэ апэрэу щагъэпсыгъэ социалистическэ хэгъэгум ихэхъоныгъэхэм уарыгушхо хъущт. Международнэ лейпцигскэ 
ермэлыкъым иIофшIэн тыхэлэжьагъ. Советскэ международнэ тхылъым имафэ къызэрэзэIуахырэм фэгъэхьыгъэ 
пресс-конференциеу IэкIыб къэрал журналистхэм апае 
зэхащагъэм сыкъыщыгущыIагъ. Тисоветскэ литературэ, 
анахьэу тиадыгэ литературэ ихэхъоныгъэхэм журналистхэр нэIуасэ афэсшIыгъэх. Литературэмрэ тарихъымрэкIэ 
институтэу шIэныгъэхэмкIэ Академием хэтым пчыхьэзэхэхьэ 
щытфызэхащэгъагъ. Урыс советскэ литературэм изэгъэшIэн пылъ IофышIэхэм апашъхьэ сыкъыщыгущыIагъ, 
тихэгъэгу лъэпкъ цIыкIоу исхэм ялитературэхэм яхэхъоныгъэ зыфэдэм ахэр щызгъэгъозагъэх. Темыр Кавказым, 
Поволжьем, Темырым ащыпсэурэ цIыф лъэпкъхэм ялитераторхэм ятворчествэ кIэкIэу сакъытегущыIагъ, 
ящыIэкIэ-псэукIэу сызщыгъуазэм фэзгъэнэIосагъэх.
- Исхьакъ, нэмыц ныбджэгъухэм советскэ литературэр сыдэущтэу къащыхъоу къыпшIошIыгъа?
- Лъэшэу сигуапэ хъугъэр нэмыц тхылъеджэхэм типисательхэм атхыхэрэр гунэс зэращыхъурэр ары. АщкIэ 
шыхьатышIу къысфэхъугъэх зэIукIэгъу гъэшIэгъонхэу 
Берлин, Лейпциг, Дрезден, нэмыкI къалэхэми ащытиIагъэхэр, нэмыц ныбджэгъухэм гуфэбэныгъэ хэлъэу тилитературэ фаIуагъэхэр. Зигугъу къэсшIыгъэ тхылъ тедзапIэм 
къыщыдэкIыгъэх советскэ писательхэу А. Фадеевым, 
Р. Гамзатовым, К. Кулиевым, С. Дангуловым, Ю. Бондаревым, ахэмэ анэмыкIыбэхэм атхыгъэхэм ащыщхэр. 
Ч. Айтматовыр шIу дэдэ а хэгъэгум щалъэгъу. Ащ итхылъхэр яплIэнэрэу къыдэкIых.
Тхылъ тедзапIэм изэдзэкIакIохэмрэ иредакторхэмрэ 
яIофшIакIэ тыщагъэгъозагъ. Ныбджэгъубэ ткъош хэгъэгум 
къыщытфэхъугъ. Ахэмэ ащыщых советскэ литературэм 
ипропагандист шIагъохэу советскэ литературэмкIэ редакцием изаведующэу Лео Кошта, редакторхэу, зэдзэкIакIохэу 
Вильнер Родде, Альфред Франк. Тиальманахэу "Зэкъошныгъэм" къыкIэупчIагъэх. ТапэкIэ тилитературнэ зэблэгъэныгъэхэр, зэфыщытыкIэхэр нахь дгъэпытэныр игъоу 
зэдэтлъэгъугъ. Сэ къысэлъэIухи, адыгабзэкIи урысыбзэкIи 
сиусэхэм ащыщхэм сакъыфеджагъ. Джыдэдэм а тхылъ 
тедзапIэм нэIуасэ зыщыфашIы сироманэу "Бзыикъо зау" 
зыфиIорэм.
Общественнэ, литературнэ Iофыгъохэу зетхьагъэхэм 
адакIоу ткъош хэгъэгум инарод ищыIэкIэ-псэукIэ, икультурэ, иискусствэ нахь куоу зафэдгъэнэIосэным тыпылъыгъ, 
экскурсиекIэ къалэхэр къытагъэплъыхьагъэх. Дрезден 
дунаим щыцIэрыIо сурэт галерееу дэтыр зэдгъэлъэгъугъэ, 
непэрэ нэмыц художникхэм яIэшIагъэхэми тащагъэгъозагъ. 
Трептов-паркым тыдэхьагъ, советскэ дзэкIолIым исаугъэтэу ащ дэтым къэгъагъэхэр кIэрытлъхьагъэх.
- Хэгъэгубэмэ уащыIагъ, уздэкIогъэ къэрал пэпчъ 
усэ дахэхэр фэптхыжьы хабзэ. Нэмыц чIыгум къыщыплъэгъугъэм, къыщызэхэпхыгъэм "уитворческэ машIо" 
къызэкIамыгъэблэнэу оIуа?
- "Бэ зыгъэшIагъэ нахьи бэ зылъэгъугъ" аIуагъ тижъыхэм. Ар шъыпкъэ дэд. Хэтрэ цIыфи нахьыбэ зэрилъэгъуным, 
ихэгъэгу апэ зэритэу амал зэриIэкIэ къызэриплъыхьащтым 
пылъын фае. Пстэумэ анахьэу поэтым ищыкIагъ ар. Сэ 
Болгарием, Румынием, Венгрием, Югославием, Польшэм, 
Сирием, Турцием сащыIагъ, ахэмэ сызэращыIагъэр хьаулыягъэп. Нэмыц чIыналъэм къыщыслъэгъугъэхэми, Iо 
хэлъэп, сыгу усэ сатырыбэ къыщагъэущыгъ. Джы ахэмэ 
шъошэ гъэнэфагъэ ястыжьын симурад.
- Гъогум утетми уипшъэрылъ узэрэфэшъыпкъэм 
тхылъеджэхэр дэгъоу щыгъуазэх. Джы непэ Iоф 
зыдапшIэрэмэ уакъытегущыIагъэмэ дэгъугъэ.
- Аужырэ лъэхъаным стхыгъэ усэхэр зыдэт тхылъэу 
"Жъогъо лъагэм инэфыпс" зыфиIорэр бэшIагъэп къызыдэкIыгъэр. РСФСР-м и Къэралыгъо премие къызэрэсатыгъэ тхылъэу "Щедрое солнце полдня" зыфиIорэр Москва 
къыщыдэкIыжьыгъ. Джыдэдэм "Гощэунай" зыфиIорэ 
романым Iоф дэсэшIэ. Адыгэ бзылъфыгъэр Октябрэ 
революцием зэрэхэлэжьагъэр, ар къызэриухъумагъэр 
тхылъым темэ шъхьаIэу иI. Ащ ыужи гухэлъыкIэхэр щыIэх...
ДэгущыIагъэр ЛъэпцIэрышэ Хъалид,
1983-рэ илъэс

--- Page 188 ---


Зы шы пае шишъэ псы ешъо

--- Page 189 ---

Тидунай щыпсэурэ цIыф лъэпкъ пэпчъ къырыкIуагъэм 
фэдэ къабзэу цIыф лъэпкъым итарихъ ямышIыкIэу, къатыбэу зэтелъэу гъэпсыгъэ.
Советскэ литературэм и Мафэхэр Казахстан щыкIощтыгъэх. ЗэIукIэгъу пчъэгъабэхэр тпэкIэкIыгъэхэу, писательхэмкIэ Алма-Ата тыкъекIолIэжьыгъагъ, кIэух мэфэкIым 
тыхэлэжьэным пае. Пчыхьэм республикэ пшIыкIутфымэ 
къарыкIыгъэ хьэкIэ лъапIэхэр мэфэкI Iанэм рагъэблэгъагъэх, мыщ дэжьым союзнэ къэралыгъомрэ литературэмрэ 
чIыпIэу ащаубытырэм елъытыгъэу хьакIэхэр Iанэм пагъэтIысхьэгъагъэх. ЯцIыфышъхьэ пчъагъэкIэ зэгорэм лъэпкъышхо хъущтыгъэхэми, джы ячIыгужъ къинэгъэ лъэпкъ 
макIэм сызэрилIыкIор зэхасшIэзэ, сэри IэнакIэм сыпысыгъ.
Казахстан иIэшъхьэтетэу Динмухамед Кунаевыр, ар 
дэдэр ары мэфэкI Iанэр зезыщэщтыгъэри, хьакIэ пэпчъ 
гущыIэ езытыщтыгъэри. Нэбгырэ шъэныкъом къыщымыкIэу зыпэсыгъэ Iанэм шхын хэшыпыкIыгъэхэр темыфэжьэу 
тизыгъ. Хэти сэ гу къыслъитэщтыгъэп, сигупшысэхэми 
зыгори агъэгумэкIыщтыгъэп. Сэ хъохъу къэзыIорэмэ 
сядэIущтыгъ.
Пчыхьэзэхахьэр ыкIэм факIощтыгъ. Писательхэм зэкI 
пIоми хъунэу яхъохъу гущыIэхэр къаIуагъэх. Къырагъэблэгъагъэхэм ащыщэу аужырэми гущыIэр рати, къэгущыIагъ. 
Сэрэп, фэшъхьаф къызэратыгъэр. Мыщ дэжьым семыгупшысэн слъэкIыгъэп: "Джары умакIэмэ, утхьамыкI" 
зыкIаIорэр.
Ау мары Кунаевыр джыри къэтэджы, хьакIэхэр къызэпеплъыхьэх. "Енэгуягъо, кIэух псалъэ къышIынэу къэтэджыгъэкIэ",- сегупшысагъ сэ. Ау ащ къыIуагъэм сшъхьэ 
къысигъэпхъотагъ.
- ТихьакIэмэ ащыщ сэ джыри гущыIэ естымэ сшIоигъуагъ,- Кунаевым ыпашъхьэ ралъхьэгъэ тхылъыпIэ цIыкIур 
къештэшъ, шъабэу IущхыпцIыкIызэ къытхэплъэ.- Шъыпкъэ, ежьыр арэп къыкIэлъэIурэр, иныбджэгъухэр ары ар 
къэгущыIэмэ зышIоигъор. ГущыIэр зэстынэу сызыфаер 
тихэгъэгушхо щыпсэурэ лъэпкъ цIыкIухэм ащыщым илIыкIоу МэщбэшIэ Исхьакъ ары. Сыхэмыукъорэмэ, ар къызыдикIыгъэр Краснодар краим ит Адыгэ автоном хэкур 
ары.
- ЗэкIэ Кавказым къикIыгъэхэм къэтэджынхэу сялъэIу,- ермэл писателэу Серго Хазандян мэкъэ IэтыгъэкIэ 
къэджагъ. Игъуи сифагъэп сэ, зэраIо хабзэу, зыкъэсшIэжьынэу, мыдкIэ Грузием, Азербайджан, Армением 
яписатель цIэрыIохэр къызэхэтэджагъэх.- КъышъосIощт 
сэ сичIыпIэгъу-кавказцэхэм къэтэджынхэу сызыкIяджагъэр,- къариIуагъ Хазандян.- ЗэкIэми шъо джыдэдэм 
зэхэшъухыщт Кавказ лIыхъужъым итарихъ ымакъэ. ЦIыф 

--- Page 190 ---

лъэпкъ цIыкIукIэ заджэхэрэм илIыкIоу МэщбэшIэ Исхьакъ - 
адыгэ-черкес, зыкъори лъэпкъ цIыкIоп - зэгорэм цIыф 
 лъэпкъ иныгъ, дунаим ицIыф лъэпкъ анахьыжъмэ ащыщ. 
Шъхьафитыныгъэр шIу зэралъэгъурэм, ялIыхъужъныгъэ, 
ягупытагъэ апае адыгэ-черкесхэр Кавказым ынапэкIэ, 
ирыцарьхэкIэ алъытэх. Джары сыкъызытегущыIэгъэ цIыф 
 лъэпкъым тиблэкIыгъэ тарихъ шъхьэкIафэу щыфашIырэм 
ишыхьатэу сичIыпIэгъу-кавказцэхэр къэтэджынхэу сызыкIяджагъэр.
Адыгэхэм шъыпкъэу аIуагъ: "Зы шы пае шишъэ псы 
ешъо". Сыушъэфырэп зэхэсхыгъэр гуапэ зэрэсщыхъугъэр, сызыщыщ адыгэ-черкес лъэпкъым ащ фэдэ 
шъхьэкIафэ къызэрэфашIыгъэм сигъэгушхуагъ. ШъыпкъэмкIэ, сыгу къэкIыжьырэп хъохъу гущыIэу къэсIуагъэхэри. Ау тадэжь гъогум сыкъызытехьажьым, сыкъэкIо жьыфэкIэ сшъхьэ имыкIэу сызэгупшысэщтыгъэр адыгэчеркес лъэпкъым къиныбэ зыщилъэгъугъэ итарихъ тхьамыкIэгъо гъогу ары...
1984-рэ илъэс

--- Page 191 ---

Тибаиныгъ
РСФСР-м иписательхэм яя VI-рэ зэфэс
къыщиIуагъэ псалъэр

--- Page 192 ---

Совет хабзэр агъэуцугъакIэу В.И. Лениным ыIогъагъ: 
"Лъэпкъ пэпчъ зыми емыпхыгъэу, шъхьафитэу хэхъоныгъэ 
ышIынымкIэ, ахэмэ ащыщ пэпчъ ежь иныдэлъфыбзэкIэ 
илитературэ иIэнымкIэ, ащ зиушъомбгъунымкIэ амалэу 
тиIэм елъытыгъэу IэпыIэгъу тыфэхъу". Тежъугъэгупшыс 
джыри зэ: ахэмэ ащыщ пэпчъ ежь иныдэлъфыбзэкIэ. А 
гущыIэхэр Iоф зэшIохыгъэ гъэнэфагъэу хъугъэх, лъэпсэ 
пытэ афашIыгъ, неущырэ мафэ зэряIэщтыми тицыхьэ телъ. 
А гупшысэр лъигъэкIуатэрэм фэдэу Максим Горькэм 
письмэу Ромен Роллан фитхыгъэм къыщиушыхьатыщтыгъ: 

--- Page 193 ---

"Кавказым инародхэм, черкесхэм, осетинхэм, литературэ 
ныбжьыкIэ яIэ мэхъу. Сицыхьэ зытелъыр писатель, прозаик, 
поэт шъэ пчъагъэу джы тхэхэу езыгъэжьагъэхэр илъэситф-пшIыкIэ стилист пшъхьапэ зэрэхъущтхэр ары".
Писателышхом игущыIэхэр къэшъыпкъэжьыгъэх: 
шъуяплъ тхьапш хъухэра "стилист пшъхьапэу" - поэтхэу, 
писательхэу, драматургхэу народхэм яIэ хъугъэхэр. Ахэр 
аварцэу Расул Гамзатовыр, бэлъкъарэу Къайсын Кулиевыр, 
адыгэхэу КIышъэкъо Алим, КIэрэщэ Тембот, Охътэ Абдулахь, къалмыкъэу Давид Кугультиновыр, осетинэу Максим 
Цагараевыр, зэлъашIэ хъугъэ фэшъхьаф писательхэу 
лъэпкъ художественнэ гущыIэм фэIэпэIасэхэу лIэуж пстэуми 
ащыщхэр. Непэ тэ, лъэпкъ макIэхэм ялIыкIохэм, къэтIон 
тлъэкIыщтыр тиискусствэ, тихудожественнэ псалъэ къызэрэкIэжьыгъэхэр ары.
Адыгэ лъэпкъым илитературэ непэ иIэр зыпкъ иуцогъэ 
идейнэ-художественнэ организмэу щыт, ащ къегъэлъагъо 
тилъэхъан ицIыфхэм ядуховнэ щыIэныгъэ, ащ инамыс дунай 
зыфэдэр.
Пшызэ шъолъырым иписательхэмрэ тэрырэ мы чIыгу 
гъэбэжъулъэу тызыщыпсэурэм тIэ зэкIэдзагъэу, зэныбджэгъу, зэкъош шъыпкъэхэм афэдэу тыщэпсэу. Виктор 
Лихоносовым, Иван Вараввэ, Анатолий Знаменскэм, 
Виталий Бакалдиным, Виктор Логиновым, Борис Тумасовым, фэшъхьафхэми ятворчествэ тырэгушхо. Лъэпкъ 
культурэхэм хэхъоныгъэ ашIыным, нахь зэпэблагъэ зэрэхъунхэм, ахэмэ зэпхыныгъэхэу зэдыряIэхэр нахь зэрэпытэхэрэм яшIуагъэкIэ ахэр нахь зэрэгъэбаижьых.
КъокIыпIэ Благъэм ихэгъэгухэм ащыпсэурэ адыгэхэм 
заулэрэ саIукIэнэу хъугъэ. Фэшъхьаф социальнэ, политическэ, анахьэу сэ ар хэзгъэунэфыкIымэ сшIоигъуагъ,- 
духовнэ щыIэкIэ-псэукI ахэр зыхэтхэр. Хэхэсхэу ахэр 
зыщыпсэурэ хымэ хэгъэгухэм лъэпкъ культурэ зэрэщырямыIэм имызакъоу, къызэрэхъугъэхэр къэзыушыхьатырэ 
тхылъэу къаратырэм зыщыщ цIыф лъэпкъыр рарагъэтхэн 
фитхэп. Ащ елъытыгъэу ары тихэгъэгу щыпсэурэ лъэпкъ 
макIэхэм афэгъэхьыгъэ зэхъокIныгъэшхоу ашIыгъэхэм 
шIогъэшхоу апылъыр анахьэу къызыбгурыIорэр. Тэ, Урысыем илитературэ ныбжьыкIэхэм ялIыкIохэу мы зэфэсым 

--- Page 194 ---

хэлажьэхэрэм, зэкIэми типшъэрылъэу къэуцурэр художественнэ псалъэм ишэпхъэ лъагэу тызылъыIэсыгъэм 
тыкъыщымыуцуныр, тызыщытхъужьэу зытымыгъэбэлэрэгъыныр, зэкIэри тэ къыддэхъугъахэу, ткIуачIи изэу къызышIотымыгъэшIыныр ары, сыда пIомэ бэ джыри Iоф 
зыдэтшIэн фаеу тапэ илъыр. Сэ сыкъызытегущыIэмэ 
сшIоигъуагъэр, сишIошIыкIэ мэхьанэшхо зиIэ, зизэшIохыгъо хъугъэ Iофыгъо заулэхэу, анахьэу литературэ ныбжьыкIэхэм афэгъэхьыгъэхэр ары. А Iофыгъохэр зэшIохыгъошIухэп, игъэкIотыгъэу, куоу ахэмэ атегущыIэгъэн фае. 
КъызгурэIо мы зэфэсым ахэр щызэшIопхынхэ зэрэмылъэкIыщтыр, ау бэшIагъэ ахэмэ язэшIохыгъо зыхъугъэр.
Хъугъэ-шIагъэхэм, ахэмэ ахэлэжьэгъэ цIыфхэм яхьылIагъэу тызэрэтхэщтым тэ зыфэдгъэсагъ. ЕтIанэ, лъэпкъ 
тарихъым изэман щыщ е къыхэхъухьэгъэ хъугъэ-шIагъэ 
горэм ехьылIагъэу амытхыгъэу гу зылъыттэрэм, ащ лъыпытэу тыпэтIысхьэшъ, ахэмэ ахэлэжьэгъэ цIыфхэр къэтэтхыхьэх, ары шъхьаем, а тхыгъэхэм ахэбгъуатэрэп тарихъым 
идрамэрэ ащ хэлэжьэгъэ цIыфхэм къяхъулIэгъэ шъыпкъэмрэ. Титхылъхэмэ къащыгъэлъэгъуагъэ хъурэп художественнэ гупшысэ куур. Ар къэбгъэлъэгъон зыплъэкIыщтыр ежь цIыфым ышъхьэкIэ къехъулIэгъэ тхьамыкIэгъошхор, щыIэныгъэм къыхэхъухьэрэ социальнэ, психологическэ, нравственнэ хъугъэ-шIагъэхэр къызэIупхыхэ 
зыхъукIэ ары.
Классикхэм яIофшIакIэ зыфэтэгъасэу тэ тэIо. Классикэр 
пштэмэ, къагъэлъагъорэр зэкIэ зэпхыжьыгъэр драмэр 
ары - шъуяплъ Достоевскэм, Толстоим, Шевченкэм, 
Горькэм, Шолоховым, Фадеевым, Табидзе, Исаакян, 
Вургун ятхыгъэхэм. Драмэ зыхэлъ ублапIэ щымыIэмэ, 
тхылъыр къадэхъугъэп, сыда пIомэ драматизмэр иIэубытыпIэу писателым щыIэныгъэр, цIыфхэм къарыкIуагъэр 
анализ ешIых, политическэ, социальнэ, духовнэ щыIэныгъэр 
къегъэлъагъо.
ЛIэшIэгъу пчъагъэм зэIуагъэкIэгъэ духовнэ, нравственнэ 
байныгъэ зэрэтиIэр къеушыхьаты урыс, украинскэ, среднеазиатскэ, прибалтийскэ, кавказ, кIэкIэу къэпIон хъумэ, 
советскэ прозэм. Адэ непэрэ прозэм а игъэхъэгъэшхохэр 
литературэ ныбжьыкIэ пстэуми къызыфагъэфедэха? 

--- Page 195 ---

Сыдигъуи къызыфагъэфедэх пIон плъэкIыщтэп. ЕтIани тэ 
классикхэм яIофшIакIэ щысэ тетэхэу тэIо. Сыда ащ ыуж 
хъурэр? А зы Iофыгъо дэдэм ехьылIагъэу а зы тхэкIэ 
дэдэмкIэ тызэрэтхэрэр лъытэгъэкIуатэ. Мары тыкъызыфакIорэри: сигъунэгъу Ахьмэд ехьылIагъэу роман сэтхы, 
сыда пIомэ адырэ сигъунэгъу Ибрахьимэ ехьылIагъэу 
стхыгъахэ. ТIэкIу есэгъэхъункIи мэхъу, ау писатель зырызхэм атхыгъэхэм загъорэ ащ фэдэхэр ахэплъэгъон плъэкIыщт.
Тилитературэхэм дэеу къахафэрэм щысэ тетхэу макIэп 
къызэрэхэкIырэр. Анахьэу ар къызыхэщырэр поэзиер 
ары. Усэхэм уяджэ зыхъукIэ, ятеплъэ-плъышъокIэ мэхьанэшхо зэратызэ атхыгъэ поэзием фэдэх, дэхэкIаеу зэгъэкIугъэ, Iофыгъо инхэм къатегущыIэхэуи къыпщэхъу, ау, зытет 
шъыпкъэмкIэ, ар поэзиеп. Джа мыпоэтическэ поэзием 
фэдэр ары джы жъугъэу къыхаутырэр. Джа усэхэм гуфаплъэу узахаплъэрэм, къин къыпщымыхъоу уапхырыплъын 
олъэкIы. Критикэм ащ фэдэ поэзиер философскэу, интеллектуальнэу елъытэ. Арэу къычIэкIын а усэхэр тхылъеджэмэ 
къагурыIонхэр хэгъэкIи, компьютер Iушыми а усэм игупшысэ 
зыдаорэр къыгъотын ылъэкIынэп. Поэтым мэхьанэ гъэнэфагъэ хэлъэу зыгорэ къыIон ыгу хэлъымэ, ар зэкIэми 
къагурыIон алъэкIэу, купкIи иIэу къэIогъэн фае. Ау къаIон 
зэрамыгъотылIэжьы зыхъукIэ, къаIомэ ашIоигъор телъэшъуагъэу, "интеллектуальнэу" къызэхатхыхьэ, къагурымыIомэ - талант хэлъэу тхыгъэ аIоным пае. Пушкиным, 
Лермонтовым, Тютчевым, Маяковскэм, Есениным, Твардовскэм, сэ силъэпкъэгъу цIэрыIохэу Хьаткъом, ШэуджэнцIыкIум, Теуцожьым, ПакIэм мэхьанэ куу иIэу, ащ дакIоуи 
шъыпкъагъэ хэлъэу зэрэтхэщтыгъэхэм ишIуагъэкIэ 
къаIэкIэкIыгъэхэр гурыIогъошIу, джары ахэр кIытилъапIэхэр.
Писателымрэ тхылъеджэмрэ япшъэдэкIыжьи сыкъытегущыIэмэ сшIоигъуагъ. Сэ сишIошIыкIэ, тилитературэ 
ныбжьыкIэхэм хэгъэгум итхылъеджэхэм нахь псынкIэу 
зарагъашIэмэ ашIоигъоу ятхыгъэхэр урысыбзэкIэ зэрарагъэдзэкIых. Арэущтэу зэрашIоигъом пае уащытхъун фае, 
ащ зыпари мыхъун хэлъэп. Ау аущтэу пIон зыплъэкIыщтыр 
ныдэлъфыбзэкIэ тхыгъэхэр ежь ятхылъеджэхэм агу рихьыгъэмэ ары. Джащыгъур ары ныIэп талант шъыпкъэ зыхэлъ 
тхылъ дэгъухэм гъогур афызэIухыгъэ зыхъущтыр.
Сипсалъэ къэсыухызэ къасIомэ сшIоигъор сыдигъуи 
уисэнэхьат удэмышъхьахэу, нахьышIоу, нахь куоу пIэ 
къызэрибгъэхьаным зыфэбгъэсэныр ары. Драматическэ 
хъугъэ-шIагъэу щыIэныгъэм къыхэхъухьэхэрэр къызыгурыгъэIогъэнхэм, ахэр къэгъэлъэгъогъэнхэм зафэбгъэсэн, 
о уапэкIэ атхыгъэ, агъэпсыгъэ духовнэ кIэныр пIэ къибгъэхьаным пае тхэкIо инхэм зышъхьамысыжьыхэу Iоф зэрашIэщтыгъэм щысэ тепхын фае. Арымырмэ, литератор горэм 
ыIощтыгъэр ары къыохъулIэщтыр: "ЯмышIыкIэу сытхэу 
сыхъуным пае сэ хэти ытхырэм седжэрэп".
1985-рэ илъэс

--- Page 196 ---


БлэкIыгъэ лъэхъаныр шъыпкъагъэ хэлъэу 
къагъэлъагъуа?

--- Page 197 ---

Сызэрэписателым елъытыгъэу сиадыгэ лъэпкъ фэгъэхьыгъэ гупшысэхэм, лъэхъанэу къызэринэкIыгъэм, 
ыпэкIэ къыпыщылъым, итарихъ фэхъугъэ къэгъэзапIэхэм 
самыгъэгумэкIын слъэкIырэп. Адыгэхэр гъогу мыпсынкIэкIэ 
Урысыем зэрэфэкIуагъэхэр зэп сэ къэсIонэу зэрэхъугъэр. 
Кубанскэ къэралыгъо университетым идоцентхэу Г. Шевченкэмрэ В. Громовымрэ ястатьяу "Объективно оценивать 
прошлое" зыфиIорэр джырэблагъэ гъэзетэу "Советская 
Кубань" къырагъэхьагъэм сишIошI гущыIэ къесIуалIэ сшIоигъу: "Дунэе хэгъэушъхьафыкIыгъэп тэ тызыщыпсэурэр, 
тызэгъусэу щыIэныгъэ гъогоу къэткIугъэмкIэ зэкIэми тэ 
тызэпхыгъ,- ахэмэ къатхы.- Тэрырэ Урысыемрэ тапэкIэ 
къытэрыкIощтыр зэгопхын плъэкIыщтэп". ШъыпкъэмкIэ, 
Октябрэшхом ыуж зы адыгэ горэми къырыкIощтыр Урысыем емыпхыгъэу, ащ зэкъош-зэблэгъэныгъэу дыриIэм 
кIэрычыгъэу къызышIуигъэшIын ылъэкIыщтэп…"
Ау непэрэ Урысыем фэшъхьафэу нэмыкI пачъыхьэ 
Урысыий щыIагъ. Лениным зэриIощтыгъэу, "народхэм 

--- Page 198 ---

яхьапсыгъэр" Урысыер ары. А пачъыхьагъу Урысыем бэ 
тхьамыкIагъоу цIыфхэм къафихьыгъэр. Ащ илъэбэкъу 
пэпчъ зыфэгъэхьыгъагъэр цIыфлъэпкъхэм ашъхьащыкIонымрэ ыгъэпщылIынхэмрэ ары. Ащ тхьамыкIагъо къызыфихьыгъэхэм адыгэ лъэпкъри ащыщ. Тарихъ гъогоу ащ 
къыкIугъэм анахь пычыгъо тхьамыкIагъоу къыхэфагъэр я 
ХIХ-рэ лIэшIэгъум щыIэгъэ Урыс-Кавказ заор ары зэпхыгъэр. Сэ сишIошIыкIэ, шIэныгъэлэжьмэ пшъэрылъэу зыфагъэуцужьыгъэр а лъэхъанэу Урыс-Кавказ заом ехьылIэгъэ 
Iофыгъом диалектическэу хэплъэгъэн фаеу ары. Дэгъу, 
тыкъезэгъы. Ау диалектикэм къыдилъытэрэр сыд фэдэрэ 
хъугъэ-шIагъэми анахь мэхьанэ зиIэр къыхэгъэушъхьафыкIыгъэнэу ары. Пачъыхьагъум иполитикэкIэ анахь мэхьанэ 
зэратыщтыгъэр колониальнэ зао къегъэжьэгъэнэу ары. 
Пачъыхьагъум ылъэныкъокIэ ар техэкIо, зэфэнчъэгъэ 
зэуагъ. Адыгэмэ алъэныкъокIэ ар яшъхьафитныгъэ, ячIыгу, 
яунэ къэухъумэгъэнхэм фэбэнэрэ зэо тхьамыкIэгъуагъ. 
Узыфызэнэкъокъун умылъэкIыщт шъыпкъэу ар щытыми, 
зыфэшIыри къыбгурымыIонэу, рецензентхэм ащ "гу 
лъатэрэп", зыхэдэн алъэкIын гори адыгэхэм къафагъанэрэп, 
"Тыркуер арымырэу", "Урысые пэрытым" гъусэ фэхъунхэ 
фэягъэу аIо. Черкесием щыхъу-щышIэщтыгъэхэм К. Маркс 
къалъыплъэщтыгъэ. Мары ащ ытхыгъагъэр: "ЗэрэхъурэмкIэ, Черкесиер Тыркуем къыIихынэу Урысыем фитныгъэ 
иIагъэп. АдырэмкIэ, Тыркуеми ежь иIэрылъхьэу щымытыгъэр Урысыем ритын ылъэкIынэу фитыгъэп".
А лъэхъаным дунаим ихэгъэгу зэфэшъхьафхэм ащыщ 
цIыф пэрытыбэхэм пачъыхьагъум техэкIо-цунтхъэкIо заоу 
Черкесием щишIырэр емыкIоу алъэгъущтыгъ, зишъхьафитныгъэ фэбэнэрэ адыгэхэм агу къафэгъущтыгъ, ау 
рецензентхэм ащи игугъу къашIыгъэп, ащкIэ гъэзетым 
еджэхэрэр гъэнэфагъэу агъэшэхъугъэх. ГущыIэм пае, 
рецензие зэрашIылIэгъэ тхылъым дэтмэ ащыщ шъхьэм 
иавторэу КIэрэщэ Аслъан адыгэхэм яшъхьафитныгъэ къаухъумэжьыным ычIыпIэкIэ пачъыхьагъум пхъэшащэу 
пэуцужьыгъэхэу ары ыIорэр. Сэ зи хэсымыгъэзэу а шъхьэм 
седжагъ, ау ащ фэдэ "шIошI" хэслъэгъуагъэп. Iофыр 
зытетыр фэшъхьаф шъыпкъ - а шъхьэр зытхыгъэ А. КIэращэм заулэрэ зэрэкIигъэтхъыгъэмкIэ, "пачъыхьагъум 

--- Page 199 ---

пэшIуекIорэ бэнэныгъэм яшъхьафитныгъэ къыщаухъумэзэ, 
адыгэхэм фэшъхьаф гъэпщылIакIохэми афэIорышIэн агу 
хэлъыгъэп".
Сыдми, сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, рецензентхэм 
пшъэрылъ зыфагъэуцужьыгъ пачъыхьагъум техэкIо политикэу Черкесием щызэрихьагъэр аухыинэу. Ар ягухэлъэу 
ахэмэ агу римыхьырэ фактхэр хаушъафэзэ, ежь яшIошIыкIэ нахь анаIэ зытырагъэтын фаехэр къыхагъэпIыикIых. 
ЗэкIэ къызэлъызыубытырэ Iофыгъор Iоф цIыкIу-шъокIухэмкIэ зэблахъу. ГущыIэм пае, пачъыхьагъу Урысыем 
экономикэм ылъэныкъокIэ адыгэхэр амалынчъэу къызэридзыхьэгъагъэм къытегущыIэзэ, ахэмэ ащкIэ телъхьапIэу 
алъытэрэр адыгэхэмкIэ шъхьакIо: а блокадэр цIыфхэмкIэ 
сатыу зэрашIыщтыгъэм пэрыохъу фэхъущтыгъ, ащ адыгэхэм шIуагъэ къафихьыщтыгъэу аIо. А лъэхъаным цIыфхэмкIэ сатыу зэрашIыщтыгъэр хэти щигъэзыерэп, адыгэхэм 
язакъоп цIыфхэр зыщэщтыгъэхэр, Урысыем имэкъумэщышIэ шъхьафитынчъэхэри ахэмэ ащыщыгъэх (тыгу 
къэдгъэкIыжьын Гоголым ытхыгъэ "Мертвые души" 
зыфиIорэр). Ауми, цIыфхэмкIэ сатыу зэрашIыщтыгъэм 
кIэух фишIыным пае пачъыхьагъум Черноморскэ линиер 
аригъэгъэпсыгъагъэ фэдэу непэ шIэныгъэлэжь-историкхэм 
зэратхырэр нэхъоинчъагъ. Шъыпкъэр фэшъхьаф - тхылъыми ар къыщеIуатэ - егъашIэми а чIыгум щыпсэущтыгъэхэр игъэкIодыкIыгъэнхэми къыщымыуцухэу, ахэр 
зыщыпсэухэрэр дзэ кIуачIэкIэ зыIэкIэубытэныр арыгъэ. А 
блокадэмрэ заомрэ апкъ къикIыкIэ Тыркуемрэ фэшъхьаф 
хэгъэгухэмрэ сатыу адашIын зымылъэкIыщтыгъэ къэлэдэс 
феодалхэм язакъоп зэрар зыхьыщтыгъэхэр,- зэкIэ адыгэ 
лъэпкъыр къин хэфэгъагъ. УпчIэ къэуцу - хэта а лъэхъаным 
пачъыхьагъу Урысыем IэкIыб хэгъэгухэм сатыу адэзышIэу 
исыгъэр? МэкъумэщышIэхэр ара? ЦIыф къызэрыкIо жъугъэхэр ара? Хьау, тыдэкIи зэрэщыщытым фэдэу, тетыгъор 
зыIэ илъ классхэр ары. ГъэшIэгъоныр тарихъым анахь 
къызэрыкIоу тызыфигъасэрэр шIэныгъэлэжьхэм зэращыгъупшагъэр ары.
"Абстрактнэ шъхьафитныгъэм" зэрэфэбанэщтыгъэхэм 
пае адыгэхэр аумысыхэзэ, "тарихъымкIэ ищыкIагъэу ар 
зэрэщытыгъэм" рецензентхэм зырагъэукIыхьэзэ къытегущыIэх, къырагъэкIузэ ахэр даушыгъэкIэ зыфалъэгъужьых. 
Ау а еплъыкIэм урыгъозэн зыхъукIэ, хымэ техакIохэм 
защиухъумэным ифитныгъэ цIыфлъэпкъ пэпчъ Iыхыгъэн 
фаеу хъущт. ЕтIани, гъунэнчъэу зицIыфышъхьэ чIэзынагъэм 
ащ фэдэ гущыIэхэр епIуалIэхэ хъуна? ШIэныгъэлэжьхэм 
гъэзетым еджэхэрэм ашIошъ агъэхъумэ ашIоигъоу атхырэр 
зыпарэкIи пэмыуцужьхэу адыгэхэм пачъыхьагъу Урысыем 
зыратынхэ фэягъэу, насыпэу къапыщылъыр щагъэзыенкIэ 
къэнэгъагъэр макIэу ары. КъызэрэпшIошIырэр лIэшIэгъуныкъокIэ Октябрэшхор Урысыем къызэрэфэсыщтыр 
зыгорэм ышIэщтыгъэм фэд. Урыс дзэкIолIхэу пачъыхьэм 
Кавказым къыгъэкIуагъэхэу заом щыфэхыгъэхэм сыд 
фэдиз шъхьэкIафэ афэтэшIыми, ахэмэ тхьамыкIагъоу 
къяхъулIагъэмрэ адыгэ лъэпкъым лъэпсэкIодышхоу къыфахьыгъэмрэ зэфэбгъадэхэ-зэпэпщэчыхэзэ уакъытегущыIэ 
хъуна? Аужыхэрэм ятхьамыкIагъо кIэухэу фэхъугъэр 
Тыркуем егъэзыгъэкIэ икIынхэ фаеу зэрэхъугъагъэр ары. 
Джа тарихъ хъугъэ-шIагъэр адыгэхэм якъаигъагъэрэ оркъдин Iэшъхьэтетхэм ячыжьэмыплъэрэ атыралъхьэ. Я II-рэ 
Александр пачъыхьэм адыгэхэм закъыфигъазэзэ, мары 
къариIогъагъэр: "…Мэзэ пIалъэ шъосэты: Пшызэ шъолъыр 
шъокощы е Тыркуем шъуекIы…"
Джары адыгэхэм ятарихъкIэ къяхъулIэгъэ шъыпкъэр 
зыфэдэр, лъэшэу ящыкIагъ ар адыгэхэми, урысхэми, 
нэмыкI цIыф лъэпкъхэу краим щыпсэухэрэми. А шъыпкъэм 
жъы хъугъэ шапхъэхэмрэ екIолIакIэхэмрэ щигъэзыехэзэ, 
шIэныгъэлэжьхэм гъэзетым щыпхыращы. Джырэблагъэ 
Грознэм пачъыхьэм игенералэу Ермоловым исаугъэтэу 
дэтыгъэр дахыжьыгъ. Темыр Кавказым икъушъхьэчIэсхэм 
яшъхьафитныгъэ фэгъэхьыгъэ бэнэныгъэу ашIыщтыгъэм 
иIофыгъохэм афэгъэхьыгъэ Всесоюзнэ конференцие 
Дагестан щырагъэкIокIыгъ. Тарихъым пылъ шIэныгъэлэжь 
инхэм а Iофыгъом еплъыкIэу фыряIэр нахьыбэрэмкIэ 
зэтефэ: пачъыхьагъум техэкIо политикэу Темыр Кавказым 
щызэрихьэщтыгъэр ары яшъхьафитныгъэ фэгъэхьыгъэ 
бэнэныгъэ адыгэхэм ашIыныр анахьэу зыпкъ къикIыгъэр.
ГухэкI нахь мышIэми, краснодар тарихълэжьхэм яIофшIэгъабэхэр зэрагъэпсыгъэм къызэригъэлъагъорэмкIэ, 
ахэмэ яеплъыкIэхэр макIэ зэрэзэблахъугъэхэр, тарихъым 
161
6 Заказ 041

--- Page 200 ---

иобъективнэ фактхэм яуцолIэнкIэ фаехэп. Перестройкэм 
илъэхъан а екIолIакIэр сэ лъэшэу щынагъоу къысщэхъу. 
Лъэпкъ зэфыщытыкIэхэм зэгурымыIоныгъэхэр, зэпэуцужьынхэр къащежьэнхэм ар къэкIуапIэ фэхъун ылъэкIыщт. 
Ащи къыщымыуцухэу, фэшъхьаф еплъыкIэ-екIолIакIэ 
горэм гу зэрэлъатагъэм лъыпытэу, кIагъэгъожьынхэм 
пылъхэу Iэдэбынчъэу къажэхэхьэх. Джары зэрэхъугъагъэр 
хы ШIуцIэ Iушъом Iут къалэхэм яюбилей цыхьэшIэгъуджэхэр 
хагъэунэфыкIыхэу къызырагъажьэм, Адыгеим иобщественность ахэр ыгу зыкIыримыхьыгъэхэр. Тарихъым 
изэгъэшIэн пылъ шIэныгъэлэжь купым истатьяу гъэзетэу 
"Советская Кубань" къыхиутыгъэр, зытет шъыпкъэмкIэ, 
партийнэ, советскэ орган заулэхэм а лъэбэкъу пхэнджыр 
игъоу алъэгъугъ. Нахьыпэми фэдэу, пачъыхьэм итехакIохэм 
ацIэхэр цIыф псэупIэхэм зэрафаусыгъагъэу къэнэжьых, 
саугъэтхэр ахэмэ афагъэуцух, ахэмэ зэрахьэгъэ лIыхъужъыгъэхэр экскурсоводхэм къаIуатэх. Зишъхьафитныгъэ къэзыухъумэщтыгъэхэр арымэ, ахэмэ ягугъу 
къашIыхэрэп е, "Сочи - курорт" зыфиIорэ тхылъым 
зэритхагъэу, ахэр къызытекIыгъэхэр укIыным, цIыфылыр 
ашхыным афэщагъэ цIыфыгъэх. Шъыпкъэр арэущтэу 
нэхъоинчъэу къызэрагъэлъагъорэм Краснодар щыщ 
тарихълэжь гори пэуцужьыгъэп. Шытхьалэ къыщыдэкIырэ 
гъэзетым, ащи къыщымыуцоу, пачъыхьэм изэолIхэм - 
"Кавказыр шъхьафит зышIыжьыгъэ лIыхъужъхэм" якъэунэ 
дэжь щыт пионерхэм ясурэт къихьагъ.
Тарихъым ишъыпкъагъэ унагъо пэпчъ щарамыгъашIэмэ, цIыфлъэпкъхэм язэблэгъэныгъэ-зэкъошныгъэ 
зэщызыгъакъорэ зекIуакIэхэм тащыухъумагъэ хъущтэп. 
ТызыгъэгумэкIырэр гомыIу зекIуакIэхэм игъом политическэ уасэ афамышIэу къызэрэхэкIырэр ары. Сэ сшIогъэшIэгъоныр лъэпкъ зэфыщытыкIэхэм къахэфэрэ зэшIонэныгъэхэм хэкIыпIэ къафагъотыным яшъыпкъэу зыщылъыхъухэрэ уахътэм тефэу тхылъым ехьылIэгъэ рецензиер 
къызэрэхаутыгъэр ары. А политическэ дискуссиер 
зэрэкIорэм епхыгъэу къэIогъэн фаер лъэпкъхэр зэфэнчъэу 
зыщызэфыщытыгъэхэ, зы лъэпкъым адырэ лъэпкъыр 
ыщыIэн ымылъэкIэу, ятарихърэ якультурэрэ куп горэм 

--- Page 201 ---

ифедэ "шапхъэхэм" арагъэуцонхэм зыщыпылъыгъэхэ 
лъэхъаныр зэрикIыгъэр ары.
ЦIыф лъэпкъыбэхэм ятарихъ ехьылIэгъэ къэбар шъыпкъэр перестройкэм цIыф жъугъэхэм, хэгъэгум аригъэшIагъ. 
Сэ сишIошIыкIэ, адыгэхэм ятарихъ ехьылIагъэу щыIэ шъыпкъэм тапэкIэ ышъхьэ къырахыныр тефэ. Джары объективнагъэр зыфэдэр, ар къыдэмылъытэу тикрай щыпсэурэ 
цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм язэкъош-зэблэгъэныгъэ 
бгъэпытэн плъэкIыщтэп.
1985-рэ илъэс

--- Page 202 ---

Тишъхьафитыныгъэ ищыIэныгъ

--- Page 203 ---

Уахътэм ичъэ псынкIэ дэд. МэщбэшIэ Исхьакъ ироманыкIэу "Бзыикъо заом" иIэпэрытх инэкIубгъохэр 
зэпырыдгъазэу тызыщысыгъэр бэшIагъэп. Джыри мары 
IэпэрытхыкIэ ыпашъхьэ илъ. Ащ ыцIэр "Гощэунай". А 
IофшIэгъэшхуитIур зэрэзэпхыгъэхэм нахь кIэсаIоу тыкъытегущыIэщт. Джы апэрэ упчIэр тхакIом есэты.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, сыда писателым игузэхашIэхэр мыщ фэдэ такъикъхэм зыфэдэхэр: IофшIэгъэшхор ухыгъэ хъугъэ, Iэпэрытх хьазырыр уистол телъ, ау 
ар авторым джыри бгъодэкIынэу игъо ифагъэп, ежь 
иунэе щыIэныгъэ ригъэжьагъэп, тхылъ пэпчъ къызэрехъулIэрэм фэдэу, ежь къырыкIощтыр къыхихыгъэп…
- Къин зытырилъэгъогъэ IофшIэгъэшхор зыухыгъэ 
цIыфым зэхишIэрэр ары сэри зэхасшIэрэр. Ау щытми, 
стхыгъэм сыфэмыгумэкIын слъэкIырэп. Тхылъыр къыдэкIымэ, сыдэущтэу ар тхылъеджэм зэхишIэщта, къыгурыIощта? Мыщ дэжьым а зэхашIэр анахь нэфэ шъыпкъэу 
гъэпсыгъэу сэ къысщэхъу. СиIофшIэгъакIэ документальнэ-художественнэ романэу ары сызэреджагъэр. Ащ 
къыхэфэгъэ цIыфхэр щыIэгъэ цIыфых. Ары пакIошъ, Пшызэ 
шъолъырым щызэлъашIэрэ цIыфых. Ащ пае авторым 
ипшъэдэкIыжь нахь ины мэхъу. МыщкIэ анахь мэхьанэ зиIэр 
6*

--- Page 204 ---

сюжетым къыдилъытэрэ шапхъэм имыкIэу ахэмэ яобразхэр 
зыпкъ игъэуцожьыгъэнхэм, дэгъоу ышIэщтыгъэ цIыфхэм 
тхылъеджэр игуапэу джыри аIугъэкIэгъэным имызакъоу, 
ахэмэ шъыпкъэ романым игерой шъхьаIэу Шэуджэн 
Гощэунае ехьылIагъэу нахьыбэу ягъэшIэгъэныр ары.
- Сыда Шэуджэн Гощэунае къэбгъэлъэгъонэу къызыкIыхэпхыгъэр?
- А упчIэм иджэуап къетыжьыгъошIоп. Гощэунае 
адыгэхэмкIэ апэрэ адыгэ бзылъфыгъэ-революционер. 
Зэфагъэм, шъыпкъагъэм, нэфынэм зэрафаблэрэр а 
бзылъфыгъэм ишэн-зекIуакIэхэм къахэщыщтыгъ. Революциер ары ащ ищыIэныгъэ зыфигъэшIушIагъэр. Ащ 
лIыхъужъ щыIэныгъэ гъогу зэпичыгъ, арэущтэу зыкIасIорэр 
идее шэпхъэ ин ащ игъэгъусэжьыгъэу щытыгъэшъ ары. 
Инарод къырыкIощтымкIэ ежь пшъэдэкIыжь зэрихьырэр 
зэхишIагъэти, Гощэунае ежь ыкIуачIэ къыхьыщтым шъхьасыгъэп, ащ насып гъогу иIэу ышIыным пае щэIэфэкIи, 
идунай зехъожь ужыми ар къушъхьэчIэс бзылъфыгъэ 
пстэухэм ялIэужыбэхэмкIэ гушхуагъэ къахэзылъхьэрэ 
щысэтехыпIэу къэнэжьы.
- ГухэкI нахь мышIэми, Гощэунае ищыIэныгъэ ехьылIагъэу мэкIэ дэд документэу къэнагъэр. Романым пае 
материалхэр уугъоихэ зэхъум, моущтэу къапIомэ хъущтмэ, сыдэущтэу ахэр "ибгъэкъужьынхэ" плъэкIыщтыгъа?
- ЗэкIэми апэу IэпыIэгъу къызыфэсшIыгъэхэр а лъыгъэчъэ хъугъэ-шIагъэхэр къэзылъэгъужьыгъэхэм, ахэмэ 
ахэлэжьагъэхэм къысфаIотагъэхэр ары. Гъэзетым Iоф 
щысшIэзэ, ахэр сиблокнот дастхэхэу езгъэжьэгъагъ. 
Нэужым архивхэм ащ ехьылIагъэу ачIэлъхэм защызгъэгъозагъ. Джы мары илъэс пчъагъэм сыугъоигъэр зыфэдиз 
хъугъэр (папкэ IужъушхуиплI писателым къештэшъ къысегъэлъэгъу). ЕтIани мыщ фэдэ факт ахэмэ ахэгъэхъожь. 
Къуаджэу Шъхьащэфыжь ары сэ сыкъызыщыхъугъэр, 
Шэуджэн Моси тикъуаджэ щыщыгъ. Арышъ, Гощэунае 
тикъоджэ нысагъ. СикIэлэцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу 
сятэжъ, сянэ, тигъунэгъухэм Гощэунае ехьылIагъэу бэ 
къаIуатэу зэхэсхыгъагъэр. А къэбархэр кIэлэцIыкIум ишIэжь 
егъэшIэрэу къыхэнэх, нэрымылъэгъу псынэкIэчъыхэу ахэмэ 
гушхуагъэ къысхалъхьэщтыгъ, сигерой бзылъфыгъэ щыIэныгъэ гъогоу къыкIугъэр художественнэ шIыкIэ-амалхэмкIэ, тарихъ хъугъэ-шIагъэхэм япхыжьыгъэу къэзгъэлъэгъонхэ слъэкIынымкIэ ахэр IэпыIэгъу къысфэхъугъэх.
- Аужырэ упчIэр. Сыдигъуа тхылъеджэхэм романым 
нэIуасэ зыфашIын залъэкIыщтыр?
- Романыр къэкIорэгъэм къыдэкIыщт.
ДэгущыIагъэр Красников А.,
1985-рэ илъэс

--- Page 205 ---

Осэпсыцэм тыгъэр зэрэпсэоу къещы

--- Page 206 ---

МэфэкIхэр зэкIэ зэфэдэу нэфынэх, гушIуагъох. Ау тэ 
тиунагъокIэ Октябрэшхор зыми пэтымышIырэ мэфэкIэу 
тэлъытэ. Сянэ а мэфэкIыр ренэу игушIогъошхуагъ, щыIэныгъэм имэхьанэшхо ащ хилъагъощтыгъ, шъузабэу къэнэгъагъэми, ыкъуиплI ыгъэшхэнхэмкIэ, ыфэпэнхэмкIэ, 
ригъэджэнхэмкIэ зэкIэ цIыфышIухэу IэпыIэгъу къыфэхъугъэхэм гъунэнчъэу зэрафэразэр ариIонымкIэ гущыIэ 
мылъэшхэу, ау гъэшIэгъонэу гум къинэжьхэрэр сыдигъуи 
къыгъотыщтыгъ. ШъыпкъэмкIэ, ным игущыIэхэр сыкъагъэфабэу сыгучIэ къинагъэх. Сэри пэсэ дэдэу къызгурыIуагъ: Октябрэр къытфэмыкIогъагъэмэ, Совет хабзэр 
тимыIагъэмэ, тищыIэкIэ-псэукIэ зыфэдэщтыгъэр къэшIэгъоягъ. Мы мафэм узэгупшысэрэр мафэ къэс тызыхэт 
щыIэкIэшIу нэфыр ары: мамырныгъэрэ зэкъошныгъэрэ 
зыщагъэпсыгъэ хэгъэгум ущыщыIэныр, шIу плъэгъурэ 
Iофым упылъыныр, о пIэхэмкIэ насып зыфэбгъэпсыжьыныр 
зэрэнасыпыгъэр ары. Ащи фэшъхьафэу гушIуагъо пщыхъоу 
узэгупшысэрэр зэкIэ дунаим гуфэбагъэр, кIуачIэр, гуетныгъэр, гугъапIэр языгъэгъотырэр уигупсэ хэгъэгу ары. 
Тигупсэ хэгъэгу инурэ зэкIэ тищыIэныгъэ къызэлъегъэнэфы.
КъокIыпIэ Благъэм ихэгъэгухэм ащыпсэурэ адыгэхэм 
заулэрэ саIукIагъ. Сирием икъэлэ шъхьаIэу Дамаск щызэхащэгъэ адыгэ обществэм зэIукIэгъоу щыIагъэр сыгу 
къэкIыжьы. Залым цIыфыр чIизыгъ. ТищыIэкIэ-псэукIэ, 

--- Page 207 ---

тилитературэ яхьылIагъэу сэ ахэмэ къафэсIотагъ, сиусэхэм 
сыкъяджагъ. Мыщ дэжьым бзылъфыгъэ горэ ынэпсхэр 
къызэречъагъэм гу лъыстагъ. ЗыфэгъырэмкIэ сызеупчIым, 
мыщ фэдэ джэуап зэхэсхыгъэр: "Адыгэ унэгъо бай сызыщыщыр. Унэхэри, тучанхэри тиIэх, джы непэ апэрэу зэхэсэхы синыдэлъфыбзэкIэ усэхэр…"
Ащ къыIорэм седэIузэ, сэ джыри сызэгупшысагъэр 
тихэгъэгу щыпсэурэ лъэпкъ ини, лъэпкъ макIи ящыIэныгъэ 
гушIогъошхо ащыхъоу къыщяхъулIагъэр ары. Ащ урымыгушIон, урымыгушхон плъэкIыщтэп!
ШIушIэным, жъалымыгъэм, цIыфыгъэм идэхагъэ, 
духовнэ шIуагъэ горэ цIыфым хэмылъыным, чIыгу гупсэм 
ихьалэлыгъэ, зэкIэ дунаим къырыкIощтым афэгъэхьыгъэ 
сигупшысэхэр алъапсэкIэ къызыщежьагъэхэр сикIэлэцIыкIугъо илъэсхэр, пчыхьэ кIыхьэхэу тиунэгъошхоу джэныкъомашIом ыпашъхьэ къыщызэрэугъоищтыгъэр ары. 
ТхьамыкIэ псэукI тызэрэщыIагъэр, тиIанэ ренэу хьалыгъу 
телъыгъэуи сфэIощтэп, ау тыгу зыгъэфабэрэ гущыI ащ 
щызэхэтхыщтыгъэр. Сятэ мыщ фэдагъ сIонэу сыгу 
къэкIыжьырэп, ау сщыгъупшэрэп пчыхьэрэ тадэжь къихьэщтыгъэ тикъоджэдэс лIыжъхэм ар шIукIэ агу къызэрэкIыжьыщтыгъэр. Ахэмэ сшIошъ агъэхъугъ сятэ тикъуаджэкIэ колхозым апэу хэхьагъэхэм зэращыщыгъэр, 
IофшIэным ыIэ зэрекIущтыгъэр, зэрэIушыгъэр, лIыгъэрэ 
зэфагъэрэ зэрэхэлъыгъэр, чIыгур шIу зэрилъэгъущтыгъэр, 
цIыф намысым шъхьэкIафэ зэрэфишIыщтыгъэр. Тиунагъо 
пкъэоу къыкIэуцогъагъэр сянэкIэ сятэжъэу Дэунэжъ Бакъ 
ары. Тятэ тимыIэжьэу тыкъызэнэм, ащ тызэрищэлIэжьи 
типIужьыгъ, тилэжьыгъ.
Хэгъэгу зэошхом имэфэ къинхэм зэкIэ тикъуаджэ, 
зэкIэ тихэгъэгу афэдэу тиунагъо зыгъэгумэкIэу, зыфэлажьэщтыгъэ закъор: "ЗэкIэри фронтым пае, зэкIэри 
текIоныгъэм пае" зыфиIорэ марджыр ары. Тэ, унагъом 
къинагъэхэмкIэ, пчэдыжьым щегъэжьагъэу пчыхьэм нэс 
колхоз губгъом тыщылажьэщтыгъ, тшынахьыжъитIу тихэгъэгу фашист техакIохэм къащаухъумэнэу заом кIогъагъэх.
Тиунагъо щыIэныгъэ гъогоу къыкIугъэр зэкIэ тихэгъэгу 
инэмыкIырэ унагъохэм къакIугъэ гъогум фэдагъ.

--- Page 208 ---

Адыгэмэ ягъэхъагъэхэм Совет хабзэм, Лениным 
илъэпкъ политикэ амалышхохэу къатыгъэхэр, осэпсыцэм 
тыгъэр къызэрищырэм фэдэу, ахэолъагъо. Лъапсэ 
имыIэмэ, чъыгыр къэкIын зэримылъэкIыщтым фэдэу, 
текIоныгъэ къыдэзыхыгъэ Октябрэр щымыIагъэмэ, зэкъош 
цIыф лъэпкъ пстэухэр IэпыIэгъу къыфэмыхъущтыгъэхэмэ, 
адыгэхэм хэхъоныгъэ ашIын, насып щыIакIэм къыфэкIонхэ 
алъэкIыщтыгъэп.
Колхоз губгъом лэжьыгъэр щэбагъо. ЗэкIэми анахьэу 
цIыфмэ агъэлъапIэрэр хьалыгъур ары. Ау щытми, тичIыгу 
ианахь байныгъэшхор ащ щылэжьэрэ цIыфхэр арых. 
ЛэжьэкIо нахьышIухэм анахьышIужьхэм ацIэхэр сарыгушхоу къесэIох - ахэмэ яIофшIакIэ уичIыгу, уилъэпкъ уафэшъыпкъэу уафэлэжьэным ищысэтехыпIэу сэлъытэ. Ахэр 
Социалистическэ IофшIакIэм и ЛIыхъужъхэу Сихъу Аслъан, 
Янэкъо Исхьакъ, Жарэкъо Нюс, нэмыкIыбэхэри арых.
Мы бжыхьэ мафэхэм сыгу къэкIыжьых синыбджэгъу 
чIыгулэжьхэу трактористэу Дэгумыкъо Рэмэзанэрэ пынджлэжьэу Лъэцэр Махьмудэрэ… Бэ мэхъух ахэр, ауми зэфэдэ 
нэшанэу къахафэрэр чIыгум зэрибысымхэр зэрэзэхашIэрэр, IофшIэным фыщытыкIэу фыряIэр ары. Зым 
ищытхъу автоном хэкумрэ краимрэ ягъунапкъэмэ азэпырыкIыгъэу бэшIагъэу зэлъашIэ, ятIонэрэр зыщашIэрэр 
ирайон ныIэп, ящэнэрэм джырэкIэ макIэ къызэрэтегущыIэхэрэр, ау щытми, егугъузэ иIоф дэгъоу егъэцакIэ. 
Зэп, тIоп ахэмэ яIофшIакIэ зэрэслъэгъугъэр - атхыцIэ 
пкIантIэм ыгъэушынагъэу, аIэгушъохэр лыргъужъым 
зэлъикIугъэхэу слъэгъугъэх. Ахэмэ афэдэ лэжьэкIо хьалэлхэу чIыгумрэ ащ къытырэ гъомылэмрэ агукIэ етыгъэхэу 
тихэку исхэр бэ мэхъух. Ахэр арых щыIэныгъэр ыпэкIэ 
лъызыгъэкIуатэхэрэр, щыIэныгъэм шIу щызышIэхэрэр.
Дэгумыкъо Рэмэзанэ сызыIукIэкIэ, бэ тызытегущыIэрэр. Синыбджэгъу игъэкIотыгъэу Iофыгъуабэмэ 
хэшIыкI афыриI, гупшысэ гъэшIэгъонхэри къыIохэу зэхэпхыщт. Зэгорэм мары ащ къысиIуагъэр. "ОшIа, сэ сшъхьэкIэ 
къызэрэсшIошIырэр, тхылъхэр птхынымрэ, ужъонымрэ, 
чылапхъэ хэплъхьанымрэ бэкIэ зэтекIыхэрэп. Шъыпкъэ, 
зэфэшъхьаф шIыкIэу утхэни, ужъони плъэкIыщт. Шъо, 

--- Page 209 ---

писательхэми, мымакIэу шъужъохъоуи къыхэкIы, арыба? 
Ахэр щыIэныгъэм ишъыпкъагъэ пэчыжьэу тхыгъэ нэкIубгъох, сэри сызыпылъыр нахь псынкIаIоу ахэр зэрэзэпырызгъэзэнхэр ары. О пцIэ джыдэдэм къесIорэп, ау ори 
ахэмэ узэращыщыр зыщымыгъэгъупш".
Натрыф щэпкъ цIыкIу гори ымыгъэфыкъоу ихьасэ 
ылэжьын зэрилъэкIырэр згъэшIагъоу зэгорэм Сихъу Аслъан 
сеупчIынэу хъугъагъэ. "Арымырэу хъущтэпи,- къысиIуагъ 
ащ,- тызэсэжьыгъэ IофшIэн ар, зи гъэшIэгъон хэлъэп. 
Хьалэлэу улажьэмэ, птхыцIэ пкIантIэ къызэрехыщтым 
ущымыщынэмэ, узыфэбанэу къыбдэмыхъун щыIэп…"
Пынджым иIухыжьыгъу,бжыхьэ оелэ мафэу Лъэцэр 
Махьмудэрэ сэрырэ тызэрэгъэгущыIэзэ, цIыфмэ зэхалъхьагъэу мыщ фэдэ гъэсэпэтхыдэ къысфиIотагъ: "Мафэ 
горэм Iупсыр къыIучъэу цур жъоу губгъом итыгъ. Ащ 
ыбжъакъо бадзэр тесыгъ. Фэшъхьаф бадзэу блэбыбыкIырэр ащ къеупчIы: "Сыда уищыIакIэр, сиблагъэр?", 
"Тэжъо, сиблагъэ, тэжъо!" - къыритыжьыгъ джэуап 
цубжъэм тесыгъэ бадзэм.
Непэ хэгъэгум игъогу чыжьэхэми благъэхэми, икъогъупэ зэфэшъхьафхэми къытпэшIуекIоу къепщэрэ жьыбгъэр тынэгушъокIэ зэхэтэшIэ. Ау ащ пае къэтымыгъанэу, 
тапэкIэ тылъэкIуатэ, сыда пIомэ, тэ мамырныгъэмрэ 
IофшIэнымрэ тыряхэгъэгу. ЦIыф зэфэ пстэури тэры зигъусэр.
1986-рэ илъэс

--- Page 210 ---


Оры зищытхъу сIуатэрэр

--- Page 211 ---

Адыгэмэ къарыкIуагъэм сегупшысэзэ, сятэжъэу 
Дэунэжъ Бакъэ бэрэ сыгу къэкIыжьы. Тхьэм къыхилъхьагъэу ар цIыф Iушыгъ, инамыскIэ къэбзэ-лъэбзагъ, адыгэмэ 
яжэрыIо творчествэ дэгъоу ышIэщтыгъ, ар къыIотэныр 
икIэсагъ. ГущыIэжъхэмрэ акъылышIо гущыIэ щэрыохэмрэ 
ипсалъэ хизыхэу, мытхъытхъыхэу гущыIэщтыгъ. СицIыкIугъом къыщыкIэдзагъэу сятэжъ игущыIэ щэрыохэр сыгу 
исыубытэнхэм сыкIэхъопсэу сыкIэдэIукIыщтыгъ. Сянэжъи 
хэщэтыкIызэ къыIощтыгъэ: "Ей-ей, дунэежъ мыгъу, 
дунэежъ жъалым…" Сянэ къуаджэм щызэхащагъэ ликбезым щызэригъэшIэгъэ хьарыфхэм ышъхьэ къатыриIэтыкIыти, ятэрэ янэрэ аIорэм къыхэгущыIэщтыгъ: "Непэ тэ 
тинасып къыхьыгъэр шъо шъуищыIэкIагъэм зыкIи ебгъэпшэн 
плъэкIыщтэп… Сыд фэдэ насыпышIо дунай тэ непэ къытфызэIухыгъэр!.."
Джащ ехьыщыр гущыIэх нахьыжъхэми урамым, гъунэгъухэм адэжь къыщаIоу сэ зэхэсхыщтыгъэхэр: "дунаижъ", 
"дунаикI", "хэбзакI". Зыхэм Совет хабзэр игъо алъэгъоу 
дырагъаштэщтыгъ, ахэр нахьыбэ хъущтыгъэх. Ау ар зыгу 
римыхьыхэри щыIагъэх. "Олахьэ большевик хабзэм тлъапсэ кIиупкIыгъапэм… Мылъкоу егъашIэми тыугъоигъэр 
мыпсэу-мылажьэхэм алъэханагъ…" Ащ фэдэ гущыIэмэ 
ямэхьанэ купкI сэ къэсыубытын слъэкIыщтыгъэп, ау ахэмэ 
сятэжъ зэрянэкъокъужьыщтыгъэр сыгу къэкIыжьы. Сыда 
дунаижъымрэ дунаикIэмрэ зэтырахыщтыгъэр, зэрэлъэгъу 
зыкIэмыхъущтыгъэхэр? Сыда язэрэмыгъэгощыщтыгъэр? 
Охътэ гъэнэфагъэ тешIагъэу тиунагъо исхэм хэбзакIэр агу 
зыкIырихьырэр къызгурыIо хъугъагъэ - сянэ-шъузабэ 
исабыйхэр ыпIунхэмкIэ Совет хабзэр IэпыIэгъу къыфэхъущтыгъ. Къин къыщыхъущтыгъэми, сянэ еджэкIэ-тхакIэ 
зэригъэшIагъэу букварым еджэн ылъэкIы хъугъагъэ.
Джы тызыкIэхъопсыщтыгъэ мафэр тищыIакIэ хъугъэ, 
тхыдэкIэ тлъытэщтыгъэр джы тинэрылъэгъу. Тыгъэри джы 
нахь къытфэнэгушIоу къытфепсы, дунаими умышIэжьынэу 
зызэблихъугъ. Тэри тIашъхьэкIэ тинасып зыфэтэшIыжьы, 
ау тиблэкIыгъэ зэманри зыщыдгъэгъупшэрэп.
ТимэфэкIхэр сыдигъокIи гушIуагъох. Ау Октябрэшхор 
сэрыкIэ, зэкIэ тиунагъо зэрилъытэрэм фэдэу, мэфэкI 
пстэуми анахь лъапI. Ащ епхыгъэ мэфэкIхэм гупшысэ 
нэфхэр гум къырагъэтаджэх, зэхэшIэ нэфхэр къагъэущых, 
IофыгъуакIэхэм язэшIохын уакъыфаIэты. Тэ бэмэ тясэжьыгъэшъ, гу лъыттэрэп - сыд фэдэ насыпа ар - о пшъхьэкIэ 
уинасып бгъэпсыныр, неущырэ мафэм уицыхьэ зэрэтелъыр 
зэхэпшIэныр.

--- Page 212 ---

Хэгъэгубэхэм сащыIэнэу, ящыIэкIэ-псэукIэ нэIуасэ 
зыфэсшIынэу зэп сызэрэрихьылIагъэр. КъокIыпIэ Благъэм 
ихэгъэгухэм тхьамыкIэгъо IофкIэ ащыпсэун фаеу хъугъэ 
адыгэхэми саIукIагъ, ящыIэкIэ-псэукIи зыщызгъэгъозагъ. 
Ахэмэ ящыIакIэ тэ тищыIакIэ фэбгъэдэни, ебгъэпшэни 
плъэкIыщтэп. Тэрэз зэраIорэр: шъыпкъэр зыфэдэр 
зыпшIэрэр зыгорэм ебгъапшэмэ ары.
Тыркуем тызэрэкIогъагъэр сыгу къэкIыжьы. Тэ, советскэ писатель купым, бензин игъэхъуапIэм тыIутыгъ. Тызэрэсоветскэ цIыфхэр зашIэм, ташIогъэшIэгъонэу тызэпаплъыхьэу рагъэжьагъ. "Адыгэ шъухэтына?" - ыIозэ, зыныбжь 
хэкIотэгъэ хъулъфыгъэ горэ къыткIэрэхьэ. Тижъыхэм ахэлъ 
шэным фэшъыпкъэу, сэри сигъогогъухэри ядэжь тырегъэблагъэ, гумэкI-гушIуагъом зэлъиштагъэу, игущыIэхэри 
дэгъу дэдэуи фызэпымыгъафэхэу тыжъхэм ячIыналъэ, 
Союзым тэ щыIакIэу щытиIэм къакIэупчIэ, ыушъэфырэп 
ищыIэкIэ-псэукIэ зэрэмыхъатэр. Ситхылъхэм ащыщ зесэтым, ыгъэлъапIэу ащ Iэ щифэзэ, къысеIо: "Илъэс тIокIиплIырэ блырэ мы дунаим къыщызгъэшIагъэми, адыгэм 
ытхыгъэу апэрэ тхылъ слъэгъурэр. Сэ сшъхьэкIэ мы 
тхылъым седжэщт сIомэ усэгъапцIэ, ау гущыIэ осэты 
сипхъорэлъфыхэм мы хьарыфмэ къарыкIырэр язгъэшIэнэу. 
Тхьэуегъэпсэу уитхылъ пае. Ткъошхэм адыгэ сэлам 
сфяхыжь. Непэ шъузыдэщыIэ Тыркуем ицIыфхэу хабзэр 
зыIэкIэлъхэр тэ ащ фэдизэу къытфэчэфхэп…"
Илъэсибл зыныбжь шъэожъые цIыкIухэу Ливан щыслъэ гъугъэхэр сыгу къэсымыгъэкIыжьынхэ слъэкIырэп. 
Алырэгъухэр зыщашъэрэ фабрикэхэм аIутхэу, абг къэзыуфэрэ хьылъэхэр щызэрахьэх, урамым рыкIохэрэм 
щырыкъухэр афалъэкIых, сыд фэдэрэ Iоф цIыкIу-шъокIу 
нэмыIэми алъыхъухэу бэдзэрхэр къызэпачъыхьэхэу, 
сэдакъэ кIэлъэIухэу уарихьылIэщт.
IэкIыб хэгъэгу кIохэрэм моднэкIэ алъытэрэ щыгъынхэр, 
машинэ псынкIэхэр, зэпэлыдыжьырэ рекламэхэр алъэгъух. 
Ау ахэр зэкIэ капиталистическэ щыIэкIэ-псэукIэм "ыгупэ" 
гъэкIэрэкIагъэу нэм къыкIидзэрэр ары ныIэп. Джа сурэт 
нэпIэхъым итехъо тепхэу, нахь гуфаплъэу ухаплъэмэ, 
джащыгъум щытхъум дырагъэхьыерэ "дунэе шъхьафитым" инэшэнэ гоштэгъуаджэхэр уапашъхьэ къеуцох. 
КъохьапIэм ипропагандистхэр "къызэрэфежъыухэрэм" 

--- Page 213 ---

фэдэу, а дунаир ащ фэдизэуи шъхьафитэп, лэжьэкIо къызэрыкIом гъомылэ фэхъурэ хьалыгъу такъырыри псынкIэу 
къылэжьырэп. "Зэфэдэ амалхэр" зыщыряIэхэ обществэкIэ 
ахэмэ уяджэн плъэкIыщтэп. Ащ фэдэ "джэнэт" щыIакIэр 
тэ тисоветскэ щыIэкIэ-псэукIэ сфегъэпшэщтэп. Анахь 
мэхьанэ зиIэр - социальнэ зэфэныгъэмрэ цIыфым фэгумэкIыгъэнымрэ - ары ащ щымыIэхэр. Тэ тихэгъэгу гущыIэ 
къодыекIэ арымырэу, зытет шъыпкъэмкIэ, ежь зэрэфаем 
тегъэпсыкIыгъэу цIыфым ищыIакIэ щегъэпсы. Тидуховнэ 
культурэ непэ зиунае хъугъэр адыгэхэм язакъоп. ГущыIэм 
пае, адыгэ писательхэм ятхылъхэр зэдзэкIыгъэхэу тихэгъэгуи, IэкIыб къэралхэми къащыдэкIыгъэх. КъэIогъэ гущыIэ 
къодыехэу мыхъуным пае Тыркуем къысфыритхыкIыгъэ 
ситхылъеджэ горэм исатырэхэр щысэкIэ къэзгъэлъэгъоных: "Тызэрыс хэгъэгум укъызэкIом, ори плъэгъугъэ 
тищыIакIэ зэрэмыхъатэр… СыкъэкIогъагъ сэ Хэкужъым, 
шъуищыIакIэ зэзгъэлъэгъугъэ. Уитхылъхэм къащыптхырэр 
нахьыпэм сшIошъ мыхъущтыгъэмэ, ар зэрэшъыпкъэр джы 
сынитIукIэ слъэгъугъэ… Джырэблагъэ тиунагъокIэ шъэо 
цIыкIу къытфэхъугъ. Ащ Нэсыжь тызэреджагъэр. Тэ тхьэм 
тызэрелъэIурэр тикъорылъф зэгорэм ти Хэкужъ-ЧIыгужъ 
ыгъэзэжьынэу ары. Тхьэм ерэIу аущтэу хъунэуи!.."
Тыгу къэдгъэкIыжьыных хэгъэгур индустриализацие 
зэрашIыгъагъэр, тиапэрэ пятилеткэхэр. Ахэмэ къакIэлъыкIуагъ граждан заор, колхоз зэхэщэныр, мамыр щыIакIэр 
зыпкъ идгъэуцожьыгъо тимыфэзэ, фашист техакIохэр 
тичIыгу къибэнагъэх. ЗэкIэ советскэ народым пытэу готхэу 
Адыгеим ыкъохэмрэ ыпхъухэмрэ зышъхьамысыжьхэу 
яхэгъэгу къаухъумагъ, тичIыпIэгъу мин пчъагъэхэм заом 
лIыхъужъныгъэу къызыщыхагъэфагъэм пае орденхэмрэ 
медальхэмрэ къафагъэшъошагъ, ахэмэ ащыщэу нэбгырэ 
25-рэ Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ хъугъэх, нэбгыриблыр 
адыгэх. Ахэр Андырхъое Хъусен, Къош Алый, Ацумыжъ 
Айдэмыр, Бжыхьэкъо Къымчэрый, Нэхэе Даут, ШIуцIэ 
Абубэчыр, Тхьагъушъэ Исмахьил. Фашист техакIохэм 
апэшIуекIорэ заом хэкIодагъэхэр тинарод лъэшэу егъэлъапIэх. Зэо машIор зэпачи, псаоу къэнагъэхэм ящытхъуи 
зыщагъэгъупшэрэп. Народым илIыхъужъхэм саугъэтхэр 
афагъэуцугъэх, ахэмэ ацIэхэр урамхэм, еджапIэхэм афаусыгъэх, ахэмэ яхьылIагъэу орэдхэмрэ усэхэмрэ зэхалъхьэх.

--- Page 214 ---

Ау заом илIыхъужъхэм язакъоп тихэгъэгу щагъэлъапIэхэрэр, зищытхъу щаIуатэхэрэр. IофшIэным щылIыхъужъхэри ащ нахь мымакIэу щагъашIох. ЩысэтехыпIэу 
Iоф зэрашIагъэм пае адыгэ нэбгырэ пшIыкIущмэ Социалистическэ IофшIакIэм и ЛIыхъужъ щытхъуцIэр къафагъэшъошагъ. Ахэр - Делэкъо Алый, Гание Исмахьил, 
Бирам Мос, Iэшъынэ Якъуб, Сихъу Аслъан, Янэкъо Исхьакъ, 
Жарэкъо Нюс, Пщыжъ Пщымаф, Енэмыкъо Кунац, ЩэшIэ 
Сафыет, ТхьайцIыф Юр, Мэрэтыкъо Аслъан. IофшIэным 
и ЛIыхъужъ хъугъэх Адыгеим къыщыхъугъэхэу Елена 
Астапеевар, Любовь Якшинар, Николай Остапенкэр, 
Любовь Лысенкэр, Татьяна Иваевар, нэмыкIхэри.
Тиавтоном хэку игъэхъагъэхэм дэгъоу къаушыхьаты 
тищыIэкIэ-псэукIэ гъэнэфагъэу, нэрылъэгъоу хэлъ шIуагъэхэр. ТхьамыкIагъо зыпэкIэмыкIыгъэм гушIуагъор 
зэхишIэщтэп цIыфмэ аIо. Непэрэ тигъэхъагъэхэм зэряфэшъуашэу уасэ афэшIыгъэным пае ищыкIагъэр непэ тищыIакIэ 
зыфэдэм тятэжъхэмрэ ахэмэ ятэжъхэмрэ ящыIэкIагъэм 
удеплъынэу ары. Джащыгъум къыбгурыIощт мылъку зиIэм 
къулайцызым икIапсэ зэрихъокIырэр, зэрэзэпичрэр. Тихэгъэгушхо ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм сащыIагъ - Украинэми, 
Белоруссиеми, Молдавиеми, Гурыт Азиеми, Прибалтикэми, 
Закавказьеми, Сыбыри, Темырыми, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ялIыкIохэми саIукIэуи хъугъэ. Тыдэ сыщыIагъэми, къысфэнэгуихыгъэхэу, къош шIыкIэу къыспэгъокIыщтыгъэх, тизэкъошныгъэ илъэпIагъэ зыфэдэр сыгукIэ 
ащызэхэсшIагъ. Ащ фэдэ щыIэкIэ-псэукI сэ сызыщапIугъэр, 
ащ фэдэ хэгъэгу сэ сиунаер!
Ащ епхыгъэу джыри зы гукъэкIыжь: Дунэе тхылъ 
ермэлыкъэу Лейпциг щыIагъэм ипресс-конференцие 
сыкъызыщэгущыIэм, тищыIэкIэ-псэукIэ, тихэгъэгу ис цIыф 
лъэпкъ макIэмэ ящыIакIэ ехьылIагъэу къэзэрэугъоигъэхэм 
къафэсIотэгъагъ. Джащыгъум инджылыз журналист горэм 
къысфидзыгъагъ: "Ощ фэдэу Совет хэгъэгум щыпсэухэрэр 
зэкIэ шъуихабзэ яцыхьэ телъыгъэмэ, агукIэ фэшъыпкъагъэхэмэ, а шъузыкIэхъопсырэ коммунизмэр бэшIагъэу 
ащ щагъэпсыныгъи!" "Советскэ цIыф миллион пчъагъэхэм 
сэ зыкIи сатекIырэп,- естыжьыгъ ащ джэуап.- Совет 
хабзэм сицыхьэ пытэ телъ, щыIэкIэшIу тихэгъэгу зэрэщагъэпсыщтым шIошъхъуныгъэ фысиI".

--- Page 215 ---

1987-рэ илъэс

--- Page 216 ---

Ахэр егъэшIэрэ псынэкIэчъых

--- Page 217 ---

Гухэлъыр - чIыфэ. Къыбдэхъумэ, улъыкIахьэмэ - 
зытыжьыгъэм уфэд, аущтэу мыхъумэ, зыпщимыгъэгъупшэу къыздеохьакIы. Тхэн Iофыр сищыIэныгъэ щыщ хъугъэми, зэгорэм, илъэс щэкI фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, 
зэдзэкIын гухэлъэу сшIыгъагъэр сфэмыгъэхъоу, къысэхьылъэкIэу, гум къызыкIрэми сигъэщтэуIоу къыздесхьакIыгъ. Мыр пшIэн фае, мырэущтэу упсэуныр къыптефэ ыIоу, сишIоигъоныгъэ гухэлъ фэшъхьаф, зыми 
сыригъэзыгъэп.
СицIыкIугъом щегъэжьагъэу гухэлъ хэхыгъэ зиIэ 
цIыфмэ сафэдэу, тхэным сыфэщагъэу сыкъэтэджыгъ. 
АщкIэ бэмэ яшIуагъэ къысагъэкIыгъ. Щысэ зытесхын, 
сызкIырыплъын, гъуазэ сфэхъун сиIагъ: адыгэ пшысэхэр, 
таурыхъхэр, тхыдэхэр, етIанэ сыбзэкIэ тхыгъэ тхылъхэр, 
ахэр зыIэдакъэ къычIэкIыгъэ Хьаткъор, КIэращэр, ахэмэ 
къакIэлъыкIуагъэхэр. Мыхэмэ къысфызэIуахыгъэ, сызтыращэгъэ гъогум яIушыгъэрэ яIэшIугъэрэ зэхасшIэу Пушкиныр, Лермонтовыр, Некрасовыр, Блок, Маяковскэр, 
Есениныр къысфытетэджагъэх, ятхыгъэхэр нэмыкI цIыф 
лъэпкъыбзэкIэ зэхэлъхьагъэ нахь мышIэми, адыгэ дунаим 
сыхащи, нэмыкIынэкIэ урыс дунэе зэхэтыкIэм сыхагъэплъагъ, ахэмэ къысфатIэтэгъэ бзэм ихьатыркIэ тикъэрал 
щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ ядунай сыхащагъ, 
сихэгъэгу игъунапкъи сызэпыращыгъ, ным къыситыгъэ 
дунаир сфагъэбаигъ, бгъу пстэумкIи игъэкIотыгъэу сагъэлъэгъугъэ, имэфэ тыгъи къысхагъэпсагъ, ичэщ мэзагъуи, 
ижьыбгъи, иошIуи, игукъауи, игушIуагъуи зэхэсагъэшIагъ, 
сыныбжь IукIот къэсми, къэзгъэшIагъэм елъытыгъэу, 
нэмыкIынэкIэ сыкъэзыуцухьэрэ дунаим сыхагъаплъэу, 
тыгъуасэ сымышIэщтыгъэр непэ сшIэу, синеущ нахь гъэшIэгъонэу къызэрэкIощтым сицыхьэ телъэу сищыIэныгъэ 
щытIупщыгъэ гъашIэр къысагъэхьы.
ЗыцIэ къесIогъэ тхакIуи, къесымыIуагъи ишIушIагъэ 
рыгущыIэжьэу, иIэшIагъэ ынапшIэ тырилъхьажьэу, ар 
щытхъугъэкIэ зыфилъэгъужьэу сыIукIагъэп. ШIушIэным 
фэгъэхьыгъэу "шIу шIи, псым хадз" сыдигъуи адыгэмэ 

--- Page 218 ---

зэраIоу, ахэмэ яшIушIагъэ кIодыгъэп, осэнчъэ дунаим 
щыхъугъэп. Хэтрэ цIыфкIи ахэр псы гъуаткIох, зыIуфэрэм 
кIуачIэ фэхъухэу егъэшIэрэ псынэкIэчъых.
"Игорь идзэ фэгъэхьыгъэ псалъэм", "Гъоплъэ шыум", 
"Къэрабгъэм", "МэшIоку гъогум", "ПшIыкIутIум", "Гъончэдж зыщыгъ ошъуапщэм", "Анна Снегинам", нэмыкIхэм 
сыда анахьэу унаIэ атеозыгъэдзагъэр ыIони, тхылъеджэр 
къэупчIэнкIи мэхъу. Ащ фэдэ упчIэм джэуап етыжьыгъошIу, етыжьыгъуай. Сыда пIомэ, узфыщыIэр сыда пIони, 
цIыфым уеупчIыныр къекIышъ ары. Гум рихьрэр сыдигъокIи псэм рехьы, ащ тегущыIэгъуай. Аущтэу щытми, къэсIон: 
мыхэр сыгу рехьти, спэблагъэти, сафэщагъэти, сынаIэ 
атесыдзагъ, сшIогъэшIэгъонэу, тыбзэ нахь къызэрекIущтым, адыгэ къэIуакIэм, щыIакIэм щыщ зэрэсшIыщтым 
сыпылъэу Iоф адэсшIагъ. Мы тхыгъэшхо заулэмэ дунэе 
тхыгъэ ин дэдэмэ азыфагу чIыпIэу щаубытырэм 
укIэупчIэжьынэу щытэп. Мыхэмэ гъогубэ къакIугъ, уахътэм уасэ афишIыгъ, зыми фимыгъадэу, зыфатхыгъэ лъэпкъым фэшъуашэу къызхиушъхьафыкIыгъ. "Игорь идзэ 
фэгъэхьыгъэ псалъэр" - урысмэ янэпэеплъ саугъэтышху, 
урыс тхыгъэмэ анахь псэлъэ дышъ, зыфэгъэхьыгъэ цIыф 
лъэпкъым инамыс, идунэететыкIэ, ихэбзэ зэхэтыкIэ, ицIыфыгъэрэ илIыгъэрэ, ичIырэ ихэгъэгурэ анапэ къыухъумэзэ 
лIэшIэгъубэмэ къапкъырыкIи, непэ къынэсыгъ. Илъэс 800 
зытешIэгъэ саугъэт ин дэдэр дунаим ыбзэ пстэумкIи зэрадзэкIыгъ пIоми хъущт. Мы "Псэлъэшхом" мыдрэ зэдзэкIыгъэ тхыгъэшхохэри къыпкъырыкIыгъэх, ахэмэ язакъоп, 
тэри, нэмыкI цIыф лъэпкъхэм ятхакIохэми гъуазэ афэхъугъ.
ЗэдзэкIын Iофыр IэшIэхэп. СшъхьэкIэ сызеутэкIыр ары 
ныIэп къызысшIагъэр. НэмыкIыбзэкIэ тхыгъэр хьазыр, 
зэгъэфэгъахэ, Iофы зебгъэшIэу итыр убзэкIэ къипIотыкIымэ 
зыуи арэп зыIонхэр щыIэнхэкIи мэхъу, ау ащ фэдэ еплъыкIэ зэдзэкIын Iофым фызиIэр хэукъо.
НэмыкIыбзэкIэ тхыгъэ сатырэ пчъагъэр убзэкIэ зэтебгъэфэжьыныр армэ Iофыр зэлъытыгъэр, ащ фэдиз къин 
хэлъэп. Ау тхэным къыбгурымыIорэ шъэф зэрэхэлъым 
фэдэу зэдзэкIын Iофми джа шъэф дэдэр хэлъ. Ащ уфэмыгъуазэмэ къин къыпфэхъущт, умышIахэу гущыIэ зэпырыгъэзэгъэ гъогу пхэнджым утырищэщт. НэмыкIыбзэкIэ 

--- Page 219 ---

тхыгъэр убзэкIэ джыри зэ бгъэпсэуным узыпыхьэкIэ, ар 
зэрэтхыгъэ бзэр, щыIакIэу зыхатхыхьагъэр, зыкIатхыгъэр, 
зытхыгъэм идунэееплъыкIэ дэгъоу ущыгъозэн фае. Ащ 
имызакъоу зэрэзэбдзэкIырэ бзэм, зыфызэбдзэкIырэ цIыф 
лъэпкъым идунэететыкIэ, ицIыф зэхэтыкIэ пэблагъэу, 
игупшысакIэ, икъэIуакIэ дебгъаштэу, загъори ежь зыхилъэгъожьэу, зэригъэгупшысэжьэу пшIымэ, уиIофшIагъэ нахь 
уасэ иIэщт.
ЗэдзэкIын Iофым, анахьэу усэкIэ тхыгъэхэр, ахэми 
язакъоп, сатыр зэгъэпшэнкIэ, зэтегъэфэжьынкIэ, зэтелъытэжьынкIэ удэзекIо хъущтэп. Мы тхыгъэшхохэр сэри 
зэрэсфэлъэкIэу адыгабзэкIэ зэзгъэфагъэх, тыбзэкIэ еджэщтмэ нахь гурыIогъошIу, зэхэфыгъошIу зэрафэхъущтым 
сыпылъыгъ. Адыгабзэм икъулайныгъи, ибайныгъи, икъэIокIэ 
шъхьафи нэмыкIыбзэмэ ятхыгъэшхохэр къыубытын, 
ыукIочIын, ыIэ къыригъэхьан зэрилъэкIыщтри къыдэслъытэ 
сшIоигъуагъ. ЛъыкIэзгъэхьагъэмэ къэзыIощтыр тхылъеджэхэр арышъ, илъэс пчъагъэм сызпылъыгъэ Iофым 
сыкIэгушIужьми, сыгумэкIызэ, ащ апашъхьэ исэлъхьэ.
1987-рэ илъэс

--- Page 220 ---

Зэфэдэ фитныгъэхэр зыщытиIэ хэгъэгум тэ 
тыщэпсэу
КПСС-м и Краснодар крайкомым ия ХХIII-рэ край 
партийнэ конференцием къыщиIуагъэр

--- Page 221 ---

Лъэпкъ литературабэхэр мы уахътэм зэрагъэкIэжьыхэрэм гу лъымытэн плъэкIырэп. Тарихъ зэряIэр адыгэхэми, нэмыкI цIыф лъэпкъхэми гъэнэфагъэу зэхашIэ 
хъугъэ. ШIукIаеу къадэхъугъэ тхылъхэри атхыгъэх. Зыхэр 
гъэсэпэтхыдэм фэдэх зэрэтхыгъэхэр: блэкIыгъэ зэманым 
бэ тхьамыкIагъоу къыхэфагъэр, ау щытми, непэ тэ зэкIэми 
тызэкъот, арышъ, Iоф зедгъэшIэу блэкIыгъэ уахътэм бырсыр къидгъэкIэу тырыгущыIэщтэп, тизэкъош-зэблэгъэныгъэ тиягъэ едгъэкIыщтэп. Сыда пIомэ, ар зытегъэпсыкIыгъэр 
факт гъэнэфагъэхэр, хъугъэ-шIагъэхэр, гупшысэхэр, анахь 
мэхьанэ зиIэ цIыф зэфыщытыкIэхэр арых.
УицIыф лъэпкъ ипсихологиерэ илъэпкъ зэхашIэрэ 
къыбгурыIохэу зыфэбгъэсэным мэхьанэшхо иI. ГухэкI нахь 
мышIэми, ащ фэдэ шIыкIэ-зекIуакIэр хэкуми, крайми джыри 
хэбзэ шапхъэ зыфэмыхъугъэхэр арысых. Тэ тырэгушхо 
адыгэмэ къыддэхъугъэм, тапэкIэ къырыкIощтыми тегъэгумэкIы. Партием политикэу пхыригъэкIырэм, Совет 
хабзэм, народ пстэухэм, анахьэу урыс народым, IэпыIэгъоу 
къытатырэм яшIуагъэкIэ ары экономикэмкIэ, культурэмкIэ гъэхъагъэу тиIэхэр зыкIэинхэр. Адэ сыдэущтэу къыбгурыIон фая автоном хэкум адыгабзэр, лъэпкъым итарихъ, 
икультурэ язэгъэшIэн имэхьанэ къыщырагъэIыхыгъэмэ? 
АщкIэ мысэхэм джы уалъыхъуныр лъэныкъорыгъэзэ 
шIыкIэу, зекIокIэ мытэрэзэу щытынкIи мэхъу. Ар къызыпкъырыкIыгъэр нахь чыжьэу къыщежьэ - ащыгъум зэкIэ 
ашIэщтыри, аIощтыри шэпхъэ гъэнэфагъэхэм арытынхэ 
фэягъэ, къэралыгъо IофышIабэхэмкIэ Адыгэ автоном 
хэкум ехьылIэгъэ законыр щымыIэм фэдагъ.
Я 20-30-рэ илъэсхэм, ары пакIошъ, я 40-50-рэ илъэсхэу 
къинышхохэм зыщахэтыгъэхэми Адыгэ тхылъ тедзапIэм 
Iоф ышIэщтыгъ, Iоф дызиIэ хъухэрэр ыгъэразэщтыгъэх. 
Тхэхэрэм - писательхэм, шIэныгъэлэжьхэм, егъэджэным 
иIофышIэхэм япчъагъэ нахьыбэ зэхъум, автоном хэкум 
тхылъ тедзапIэр щызэфашIыжьи, край къутамэ ашIыгъагъ, 
мыщ дэжьым къытыридзэхэрэр нахь макIэ хъугъагъэ. Ащ 
фэдэ IофыгъохэмкIэ хэукъоныгъэхэр пшIыхэ хъущтэп, 
сыда пIомэ, нэужым тэ ахэр лъапIэу къытфыдэкIыжьых.
Социализмэр - зэфэдэ фитныгъэхэр зиIэ цIыфхэм 
яобществэу ары зэралъытэрэр. Арышъ, ащ ишэпхъэ гъэуцугъэхэм тIэкIукIэ нэмыIэми уадэхымэ, лъэпкъ зэфыщытыкIэхэм ар къахэщы.
Тихэгъэгу ичIынэлъэ зэфэшъхьафхэм къащыхъурэ 
хъугъэ-шIагъэхэм амыгъэгумэкIырэ цIыф щыIэн фаеп. 
Тэри агъэгумэкIыхэрэм тащыщ. Зыпкъ къикIыгъэм зыкIи 
емылъытыгъэу, лъэпкъ зэкIэгъэблакIохэмрэ зэджэгъогъунхэмрэ сэ сшъхьэкIэ сиджагъох. Перестройкэм къырыкIощтымкIэ интеллигенцием имэхьанэ зэрэиным, ащкIэ 

--- Page 222 ---

ащ пшъэдэкIыжь зэрихьырэм икъу шъыпкъэу адесэгъаштэ. 
Тэ типшъэрылъыр тибайныгъэрэ тизыкIыныгъэрэ тапэкIэ 
гъэпытэгъэнхэм фэзыщэхэрэ гъогур цIыфхэм къафэгъэнэфыгъэныр ары нахь, гузэхашIэхэмрэ къиныгъохэмрэ 
къызыфэгъэфедэгъэнхэр арэп.
Интеллигенцием илIыкIохэм ащыщхэм нэфэIонымрэ 
демократизациемрэ къазэрэщыхъурэр сыд ашIэми хъунэу 
ары. Мыщ дэжьым ахэмэ афэдэхэр зэрыгъуазэхэрэр ежь 
яеплъыкI, яшIошI, яунэе гупшысэхэр арых. Ау щытми, 
хъугъэ-шIэгъэ зырызхэм, ахэмэ ащыщэу лъэпкъ зэфыщытыкIэхэм афэгъэхьыгъэхэми, загъорэ бырсыр бащэ 
къапыдгъэкIэу къыхэкIы. А Iофыгъохэр къызыпкъырыкIыгъэхэр Лениным илъэпкъ политикэу партиемрэ Совет 
хабзэмрэ пхырагъэкIырэм щыкIагъэ горэ иIэкIэ арэп, тэ 
зэкIэми пIуныгъэ Iофэу тшIэрэмкIэ тфэмыгъэхъугъэхэр, 
тIэкIэкIыгъэхэр ары нахь. Мыщ дэжьым ищыкIагъэу сэ 
слъытэрэр щыIэныгъэм къыщытэджыгъэ Iофыгъохэм 
рэхьатэу, ткIуачIэрэ тиакъылрэ зэхэлъхэу, тахэгупшысыхьэзэ, тыдэмыгузажъоу, бырсыр Iофи къыхэтымыгъахьэу тизэкъош-зэблэгъэныгъэ тегъэпсыкIыгъэу зэшIотхынхэу ары.
КПСС-м икрайком, ащ идеологиемкIэ иотдел культурэм, искусствэм, зэкIэ интеллигенцием ямэхьанэ перестройкэм зыкъыщегъэIэтыгъэнымкIэ отчетым къыхиубытэрэ уахътэм Iофыбэ ашIагъэу сэлъытэ. Ащ дакIоу 
хэгъэунэфыкIыгъэн фае цIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ 
тикрай икультурэрэ илитературэрэ язытет щыIэныгъэм 
къыгъэуцурэ Iофыгъохэм ауж къызэринэрэр.
Охътэ къызэрыкIоп джыдэдэм зэпытчырэр. Ащ къыхэщырэ нэшанэу иIэр народым гъэпсын Iофышхо зэрэзэшIуихырэм дакIоу, къиныгъохэри къызэрэхафэхэрэр, цIыфыбэхэр зэрехъырэхъышэхэри ары. Непэ тымыушъэфэу 
шъыпкъэр шъхьэихыгъэу цIыфхэм ятIон фае: сыд фэдэрэ 
Iофи ащ лъыпытэу гъэхъагъэ щыпшIын плъэкIыщтэп, 
цIыфхэри ащ щыбгъэгугъыхэ хъущтэп. ГухэкI нахь мышIэми, 
хэкум, краим япартийнэ комитетыбэхэм, тэри, писательхэм, публицистхэм лэжьакIохэр Iоф къинышхом изэшIохын 
фызэхэтщэнхэ тлъэкIырэп. КъахэкIых цIыфхэм лъапсэ 
зимыIэ гугъапIэхэр язытыхэрэр, гъэхъагъэу тиIэхэр нахь 

--- Page 223 ---

инхэу къашIозыгъэшIыхэрэр. СыкъытегущыIэнкIэ къин 
къысщэхъу, ау джащ ехьыщыр къехъулIагъэр КПСС-м и 
Мыекъопэ къэлэ комитет иапэрэ секретарэу Л. Г. Симатовым. Партийнэ IофшIэным ишIыкIэхэм, пропагандистскэ 
Iофтхьабзэхэм зыдаригъэхьыхызэ, къэлэ комитетым Iофэу 
ышIэн, анахьэу ащ ынаIэ зытыригъэтын фаем ямэхьанэ ащ 
зыIэкIегъэкIы, ащ ыпкъ къикIыкIэ экономикэр, социальнэ 
сферэр ауж къенэх, кадрэхэм Iофэу адашIэрэм щыкIэгъэшхохэр фэхъух. ГухэкI нахь мышIэми, къэлэ партконференцием ехьылIэгъэ отчетэу лъытэныгъэ зыфэсшIырэ 
гъэзетэу "Советская Кубань" къыхиутыгъэм а щыкIагъэхэм 
ягугъу къыщишIыгъэп, Мыекъуапэ Iофхэр дэгъоу щыщытхэ 
фэдэу ары игъэзетеджэхэм къафиIотагъэр. О зэрэпшIоигъом фэдэу Iофхэм язытет хъугъэу къэбгъэлъагъо хъущтэп.
1988-рэ илъэс

--- Page 224 ---


ШIу афэшъушIэным шъутемыукIытыхь

--- Page 225 ---

Лъэхъанэ пэпчъ щыIэныгъэм игубгъо гъэнэфагъ 
ылэжьырэр. Адэ арымэ зэрэщытыр, сыд фэдэ хьалыгъуа 
тэ гъомылэ тфэхъурэр - дыджа хьаумэ IэшIуа? ЕтIани, сыда 
тилъэхъан илэжьэкIупIэмэ машIом бэрэ зыкъызыкIащиштэрэр? Карабах, Сумгаит, Тбилиси, Фергана. Джы - 
Сыхъум…
Сэ сыгуи къэкIыгъагъэп СССР-м инароднэ депутатэу 
сыхъунэу, СССР-м и Апшъэрэ Совет сыхэтынэу, лъэпкъ 
Iофхэм сафэлэжьэнэу… Политикэ Iофыгъохэр цIыфым 
Iулъ бзэмкIэ къезгъэжьэн. Ным ибыдзыщэ игъусэу сабыим 
Iулъ бзэр ямыщыкIэгъэжь зыщыхъурэ, ныдэлъфыбзэр 
къэралыгъом ищыIэныгъэ зыщамыгъэфедэрэ обществэм 
сыд фэдэ уаса иIэр? Бзэр джырэ уахътэм анахь узыфэсакъын фэе Iофыгъу. Сыд фэдэрэ цIыф лъэпкъи щыщ 
кIэлэцIыкIухэм зэфэдэ амалхэр яIэнхэ фае. Мыщ фэдэ 
щысэ къэзгъэлъэгъон. Сипхъорэлъф шъэожъыем илъэсищ 
ыныбжь зэхъум, иныдэлъфыбзэ дэхэкIаеу ышIэщтыгъ, ау 

--- Page 226 ---

садикым зыратым ыуж тхьамэфитIу горэ нахь темышIагъэу, 
адыгабзэкIэ мыгущыIэжьэу ыублагъ. Шъыпкъэ, тэ тыдэмышъхьахэу тыпылъыгъ иныдэлъфыбзэ ащ щытымыгъэгъупшэным пае. КъыдгурыIощтыгъ фэшъхьафыбзи пшIэн 
зэрэфаер, ау сабыим иныдэлъфыбзэ ымышIэныр губгъэным шIокIы. Амыгъэфедэрэ бзэм псэ пымытыжь мэхъу, 
ар дунаим текIодыкIыжьы, ащ игъусэу лъэпкъыри дэкIоды.
А IофыгъомкIэ принципиальнэу щыт лъэныкъо гори 
къыхэзгъэщымэ сшIоигъуагъ: адэ уиныдэлъфыбзэ шIу 
плъэгъуным къекIа фэшъхьаф бзэхэр, гущыIэм пае, урысыбзэр уиджэгъонэу? Сэ сишIошIыкIэ, а упчIэм гъэнэфагъэу 
адыгэми, белорусыми, аварцэми, таджикыми, бэлъкъарыми, узбекыми, чукчэми, осетиными зы джэуап къыратыжьыщтыр. ЦIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ хэгъэгум 
урицIыфэу зыплъытэжьын плъэкIыщта урысыбзэр, лъэпкъхэр зэрэзэхахьэхэрэ, зэрэзэдэгущыIэхэрэ бзэм урыгущыIэн умылъэкIэу? Ар зыфэбгъэдэн плъэкIыщтыр бзэмыIуныкъоу, IэутIэ фэшъхьафкIэ узыфаер зэхябгъэшIыкIын 
умылъэкIэу укъэнэныр ары.
БэшIагъэу сэ литературэм сыщэлажьэ, тхэным сызыпылъыр илъэс тIокIитIум къехъужьыгъ. Урыс гущыIэм, 
урысыбзэм яшIуагъэкIэ ткъош республикэхэм, IэкIыб 
къэралхэм ситхылъхэм ащяджэх. Ныбжь шIукIае сиIэ хъугъахэу сэри зэдзэкIакIо сыхъугъ. Зы лъэныкъомкIэ, урыс 
поэзием иналмэс-налкъутэ силъэпкъэгъухэр нэIуасэ афэсшIынхэу сыфэягъ, ащ дакIоуи зэдзэкIыным сыпылъэу 
тхэным фэIэпэIэсэ цIэрыIохэм агъэфедэрэ шIыкIэ-амалхэм 
зафэзгъасэщтыгъ, етIани сыушэтымэ сшIоигъуагъ урыс 
литературэм итхыгъэхэр сыбзэ иамалхэм афэукIочIынхэ 
алъэкIыщтхэмэ.
Джаущтэу апэрэу адыгабзэкIэ яджэнхэ алъэкIы хъугъэх 
"Слово о полку Игореве", Пушкиным и "Медный всадник", 
Лермонтовым и "Беглец", Некрасовым и "Железная 
дорога", Блок и "Двенадцать", Маяковскэм и "Облако в 
штанах", Есениным и "Анна Снегина". Ахэр зэкIэ "Псалъ" 
зыфиIорэ шъхьэр зыфэсыусыгъэ тхылъым щызэгъэуIугъэх. 
СлъэкъуацIэ зытетхагъэ тхылъ пчъагъэу къыдэкIыгъэр 
шъэныкъом къехъу, ау а тхылъыр анахь шIу слъэгъурэмэ 
ащыщ.

--- Page 227 ---

НэмыкIи къэсIон - адыгэ щэхъу хэмытэу е сыкъытегущыIэу зы тхылъ гори сиIэп, стхыхэрэр зэкIэ ямэхьанэ 
купкIыкIэ интернациональнэх, арымырэуи хъун ылъэкIыщтэп. ХэгъэушъхьафыкIыгъэ дунай горэп тэ тызыщыпсэурэр, зы щыIэкIэ-псэукIэкIэ тэ зэкIэми тызэпхыгъ. Тэри 
Урысыеми къыдрыкIощтыр арымэ, тызэкIэрыпщын умылъэкIынэу тызэпхыгъ. Тэ зэкIэми Урысыем тыщыщ. Ар 
аукъодыеу къэIогъэ гущыIэу щытэп. Ар тпкъышъол, тлъы 
щыщ шъыпкъэ хъугъэхэу сэри, силъэпкъэгъухэми тхэлъ. 
Джащ къыпкъырыкIэу сыгучIэ нэсэу сызыгъэгумэкIырэр 
мыщ фэдэ Iофыгъу: сыда мы аужырэ уахътэм тигимн хэт 
гущыIэ пшъхьапэхэу анахь идеал лъапIэу щыIэхэр къизыIотыкIыхэрэм бэхэмэ зызыкIыщадзыерэр? Агу къадеIэу, 
гуетныгъэшхом зэлъиштэу мы гущыIэ шIагъохэр къызыкIамыIорэр: "Союз нерушимый республик свободных 
навеки сплотила великая Русь…"? Хэт непэ арыгушхоу 
ынэпсхэр фэмыубытхэу джа узыумэхъырэ гущыIэ лъапIэхэр 
къыкIэзыIотыкIыжьхэрэр? КъатIорэр зэу, тызэгупшысэрэр 
фэшъхьафэу тызекIозэ, тэр-тэрэу зытэгъэпцIэжьы. Iофыгъо ин фэдэхэм язэшIохын зэрэрагъажьэрэр идеал ин 
дэдэхэм арыгъуазэхэзэ ары, ау шIушIэными, гущыIэ 
фабэхэми татеукIытыхьэу къедгъэжьагъ. Ащ фэдэ "укIытэпхэныр" щынагъоба адэ? Уихэгъэгу шIу лъэгъугъэныр, 
уичIыгу гупсэ узэрилъфыгъэр зэхэшIэгъэныр арыба къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр патриот шъыпкъэхэу пIугъэнхэр 
зыщырагъажьэрэр. Джащыгъур ары ныIэп социалистическэ республикэхэм языкIыныгъэ тэ тщыщ пэпчъ ежь ышъхьэкIэ фэгумэкIэу зыхъущтыр.
Народнэ депутатхэм язэфэс синыбджэгъу поэтэу 
Евгений Евтушенкэр къызыщэгущыIэм, тигимн ыгу римыхьэу 
къыриIолIагъэхэм адезгъаштэрэп - гущыIэхэр зэблэхъугъэнхэу ищыкIагъэп, уиусэхэм укъызэряджэрэм фэдэу 
гузэхэшIэшхо хэлъэу, мэхьанэ купкIыр къыхэбгъэщызэ 
орэдышъом илъэу ар къэIогъэн фае нахь. Джащыгъум о 
къэпIогъэ гущыIэхэу "чучмек", "кацап" зыфэпIощтхэр 
метром, троллейбусым, бэдзэрым ащызэхэпхыщтхэп. 
Зэфагъэ хэлъэу тыжъугъэгущыI, Урысыер арымырымэ, 
хэта республикэ шъхьафитхэр мыукъожьынэу зэкъозыгъэуцуагъэхэр? Тарихъ илъэсхэу къэткIугъэхэм яхьылъэшхо 
хэта зыплIэIу илъэу къезыхьакIырэр?

--- Page 228 ---

Джары сэ непэ сызэгупшысэрэр. Сицыхьэ зытелъыр 
зэкIэ хэгъэгушхомрэ укъызыщыхъугъэ чIыналъэмрэ ялыузи, ягумэкIыгъохэри зэфэдэу угукIэ зэхэпшIэнхэ фае. 
Сыда пIомэ, зэкIэрыпчынхэ умылъэкIынхэу ахэр зэпхыгъэх. 
Лъэпкъ политикэмкIэ Адыгеими хэукъоныгъэхэм ащикIухьагъэп. Экономикэми, культурэми, социальнэ Iофыгъохэми ар къяпIолIэн плъэкIыщт. Мыщ дэжьым къэIогъэн 
фаер сыд фэдэрэ автоном хэкуми Iофыгъуабэхэр зэращызэшIуахыхэрэ шIыкIэхэр зэрэзэфэдэхэр ары.
Тихэку апэрапшIэу краим, етIанэ союзнэ республикэм 
афэIорышIэу зэрэгъэпсыгъэм Iоф горэм чIыпIэм кIэщакIо 
щыфэхъунхэр, народнэ хозяйствэм пэщэныгъэу дызэрахьэрэр демократизацие шIыгъэныр къызэрэзэтыриIажэрэмкIэ къезгъэжьэн. Краимрэ хэкумрэ зэфыщытыкIэу зэдыряIэхэр зэфэдэ фитныгъэхэм атегъэпсыкIыгъэхэп. Хэкум пшъэрылъхэм анэмыкI фитныгъэ гори иIэп.
РСФСР-м и Законэу "Адыгэ автоном хэкум ехьылIагъ" 
зыфиIоу декабрэм и 3-м 1981-рэ илъэсым аштагъэр, 
республикэ, край шапхъэм тегъэпсыкIыгъэу къэпIон хъумэ, 
зытет шъыпкъэмкIэ, агъэцакIэрэп. СССР-мрэ РСФСР-мэ 
яминистерствэхэм, яведомствэхэм янахьыбэмэ хэкум ит 
предприятиехэм яхэхъоныгъэкIэ унашъохэр аштэхэ зыхъукIэ, Адыгеим ихэку исполком, ары пакIошъ, ащ щагъэгъозэныр ищыкIагъэу алъытэрэп. Джаущтэу, тапшъэкIэ щыIэ 
органитIум зэфэдэу тафэIорышIэу зэрэгъэпсыгъэм, 
мэхьанэшхо зиIэ Iофыгъохэм язэшIохынкIэ фитныгъэ гори 
хэкум зэримыIэм апкъ къикIыкIэ мы аужырэ уахътэм 
духовнэ, социальнэ лъэныкъохэмкIэ ауж тыкъинэ хъугъэ. 
Хэкум щыпсэухэрэр икъоу щыгъуазэхэп продукциеу 
къыдагъэкIыгъэр, къэралыгъом IэкIагъэхьагъэр, къэралыгъом ыдэжь къикIэу къаIэкIахьэрэр зыфэдизым. Мары ар 
зыфэдэ хъурэр: унагъом къихъухьэгъэ кIалэм бэшIагъэу 
ыныбжь икъугъ, зиIыгъыжьын ылъэкIэуи къелэжьы, сабыим 
фагъадэу ащ дэзекIох.
Автоном шIыкIэу зэхэщагъэхэу РСФСР-м икрайхэм 
ахахьэхэрэм яэкономикэ, якультурэ закъырагъэIэтынымкIэ, кадрэхэм ягъэхьазырынкIэ апэрэ уахътэм, шъыпкъэ, 
IэпыIэгъу ящыкIэгъагъ. Ау непэ ащ фэдэу автоном шIыкIэу 
зэхэщагъэхэр бэшIагъэу апкъ иуцуагъэх, политикэ, экономикэ, культурэ щыIэныгъэм изэхэщэн шIукIаеу зыфагъэсагъ, ежь якадрэхэр агъэхьазырыгъэх.
Сэ сызэреплъырэмкIэ, къэралыгъо гъэпсыкIэкIэ зэхэщагъэхэу непэ алъытэрэ автоном хэкухэр административнэ-территориальнэ край статус зиIэ регионхэм ахэхьанхэ 
фаеп. Автоном хэкум ехьылIэгъэ Законри, сэ сишIошIыкIэ, 
зыштэн фитыр СССР-м и Апшъэрэ Совет ары ныIэп. Автоном республикэм истатус автоном хэкухэм ятыгъэным 
игъо къэсыгъ. Автоном республикэм политическэ автономие иI, автоном хэкум административнэ ныIэп иIэр. Адэ 
ар зэфэгъэ шIыкIа? Зытет шъыпкъэмкIэ, административнэ 
хэкумрэ автоном хэкумрэ зыкIи зэтекIыхэрэп. СичIыпIэгъухэр бэрэ къысэупчIых: сыда зэрыгъуазэхэрэр, сыд фэдэ 
нэшанэхэр къыдалъытэхэра ежь иреспубликэ зэхищэнэу 
зы народым фитныгъэ ратэу, адырэ народым хэку нахь 
зэхимыщэнэу унашъо зыкIыщыIэр? ЗэкIэми тэ зэфэдэ 
фитныгъэхэба тиIэхэр? ЦIыф лъэпкъ пстэуми тихэгъэгу 
зэфэдэ фитныгъэхэр зэрэщыряIэхэр СССР-м и Конституцие итхагъэба? Ащ фэдэ упчIэхэм джэуап ятыжьыгъошIоп.
Бэрэ къин къысщыхъоу, а Iофыгъом сызегупшысэ 
нэуж сэри мыщ фэдэ зэфэхьэсыжь сыкъызыфэкIуагъэр: 
зы народ гори адырэ народым унашъомкIэ ышъхьагъ итын 
фитэп. ЗызэрэзахигъэушъхьафыкIын фэе шIыкIэм икъыхэхын ежь народыр ары зиIофыр. Джащ фэдэу сэрыкIэ 
гъэнэфагъэ хъугъэр лъэпкъ Iофыгъомэ яIизын лъэныкъохэр 
зэхэфыгъахэхэп пIоми зэрэхъущтыр ары. Зыхэгупшысыхьагъэхэ хэбзэ лъапсэ зэрэщымыIэм ыпкъ къикIыкIэ 
ащкIэ Iофхэм язытет нахь ымыгъэразэхэу мэхъух, ащ 
зыфищэхэрэр гъэнэфагъэ - лъэпкъ зэутэкIыныгъэхэмрэ 
зэгурымыIонхэмрэ нахьыбэ зэрэхъухэрэр ары.
Лъэпкъ зэфыщытыкIэхэмкIэ СССР-м и Апшъэрэ Совет 
и Комиссие изэхэсыгъоу джырэблагъэ тиIагъэм Поволжьем 
щыпсэущтыгъэ нэмыцхэм, тырку-месхетинцэхэм, Къырым 
исыгъэ къэндзалхэм къарыкIощтым тыхэплъагъ. Ащ нахь 
зэшIохыгъое Iофыгъо джы щымыIэнкIи енэгуягъо, ау 
щытми, ар зэфагъэ хэлъэу зэшIохыгъэным пае ежьхэм 
къатефэрэр зэкIэ ашIэнэу депутатхэм рахъухьагъ. Зэхэсыгъоу тиIэщтхэм ащыщ горэм, сэ сишIошIыкIэ, адыгэмэ 
ямызакъоу зыгъэгумэкIыхэрэ Iофыгъоу "Лъэпкъ политикэмрэ советскэ социалистическэ федерациемрэ хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэныр" иIофыгъо тыщытегущыIэнэу сэ 
къахэслъхьагъ. Сыда мыщкIэ анахь мэхьанэ зэтыгъэн фаеу 
слъытэрэр? Автоном республикэхэм, автоном хэкухэм 
ыкIи автоном округхэм яполитическэ статус зыфэдэр IупкIэ шъыпкъэу гъэунэфыгъэн, а формированиехэмрэ 
зэрэпсэоу СССР-мрэ я Конституциехэм ястатья гъэнэфагъэхэр кIэу зэхэгъэуцогъэнхэ фае. Ащ дакIоу къэралыгъочIыпIэ гъэпсыкIэ зимыIэ лъэпкъ макIэхэм яполитическэ 
статуси гъэунэфыгъэн, аужыпкъэм, автоном республикэхэм, автоном хэкухэм, автоном округхэм апае 
хозрасчетым имодельхэр зыфэдэнхэр ихъухьэгъэнхэ фае. 
НэмыкIэу къэпIон хъумэ, зэфэс анахь благъэу зэIуагъэкIэщтым щаштэным пае ащ фэгъэ хьыгъэ проектыр гъэхьазырыгъэн фае. Гуапэ сщыхъугъ сэ игъо слъэгъоу къахэслъхьагъэр икъукIэ къазэрэгурыIуа гъэр, тилъэпкъ комиссие иIофыгъомэ ар зэрахагъэуцуагъэр.
Лъэпкъ Iофыгъом лъэшэу уфэсакъын фае, ар апчым 
фэд, зи арыхэп зэрэпкъутэщтыр. ЦIыф лъэпкъыбэ зэрыс 
хэгъэгушхом тыщызэдэпсэумэ, тызэгурыIон, шъхьэкIафэ 
зэфэтшIызэ, тыщызэдыщыIэн фае. Зыгори пыдзы мышIыгъэу, цIыф лъэпкъ пстэухэм ялIыкIохэми ар афэгъэхьыгъ. 
УзэрэшIэнымрэ узэгурыIонымрэ мэхьанэшхо яI. Зэщыхьагъу хъунхэр, агу хэзэрэгъэкIыныр нахьыбэрэмкIэ зыпкъ 
къикIыхэрэр цIыфхэм ялъэпкъ зэхашIэхэр, народым итарихъ 
администраторхэм ащыщхэм къагурыIонкIэ зэрэфэмыехэр ары. Адыгэхэр щысэкIэ тэжъугъаштэх. Пачъыхьагъум 
техэкIо заоу я ХIХ-рэ лIэшIэгъум КъохьэпIэ Кавказым 
щыригъэкIокIыгъэм епхыгъэу адыгэхэм ятарихъ нэкIубгъо 
нэшхъэйхэр мымакIэу къыхэфагъэх. НародитIуми ащыщэу 
Урыс-Кавказ заом бэ хэкIодагъэр. А охътэ къинхэм ячIыгужъ рафыгъэгъэ нэбгырэ миллионитф фэдиз непэ Тыркуем, Сирием, Иорданием, Израиль, Югославием, фэшъхьаф хэгъэгухэми ащэпсэух. Арэу зэрэщытзэ, 1988-рэ 
илъэсым Шъачэ икъэлэ исполком, ащ кIэлъыкIохэу ТIуапсэрэ 
Новороссийскэрэ яхэбзэ пащэхэм якъалэхэр загъэпсыгъэхэр илъэси 150-рэ зэрэхъугъэр хагъэунэфыкIыгъ. 
Къалэхэм аныбжь къызэралъытагъэр пачъыхьэм идзэхэр 
а чIыпIэхэм къазыщырагъэтIысыкIыгъагъэхэр, техэкIо заор 

--- Page 229 ---

лъыгъэкIотэгъэным пае пытапIэу ашIыщтхэм алъапсэ загъэтIылъыгъэр ары.
Краим ипартийнэ, советскэ органхэм, гъэзетхэм яредакциехэм письмэхэр, телеграммэхэр афарагъэхьыгъэх. 
Ахэмэ къащагъэуцущтыгъэр зы упчI: сыда а охътэ-датэр 
аштэнэу къызыхэкIыгъэр? Джащыгъум ищыкIэгъагъэр 
краим иорганхэр а Iофыгъом джыри зэ егупшысэжьынхэу, 
еплъыкIэ зэфэшъхьафхэмрэ тарихъ документхэмрэ къыдалъытэхэзэ, ыпэкIэ аштэгъэ унашъом къафагъэзэжьынышъ, тегущыIэнхэу арыгъэ. Адыгэхэр ячIыгугъэхэм 
акIэдэожьынхэкIэ арыгъэп Iофыр зыфэгъэхьыгъагъэр, 
ятарихъ шIэжь шъхьэкIафэ къыфашIыныр ары зыфэягъэхэр. 
ШъыпкъэмкIэ, тарихъым имэхьанэ купкI къызыгурыбгъэIоным, народым изэхашIэ шъхьэкIафэ фэпшIыным 
уапылъыным нахьи националист тамыгъэр нахь атедзэгъошIу. ЗэкIэми тэ, лъэпкъышхохэми лъэпкъ макIэхэми 
ялIыкIохэм, зэпытымыгъэоу зызыфэдгъэсэн фаер интернационализмэр, лъэпкъыбэ хъурэ обществэм тыщызэдыщыIэныр ары. ТкIуачIэ зэхэлъэу, тынаIэ зэтетыжьэу, 
шъхьэкIафэ зэфэтшIэу тызэдыщыIэ хъумэ, тихэгъэгушхо 
имамырныгъэрэ зэкъошныгъэрэ нахь лъыдгъэкIотэн тлъэкIыщт.
1989-рэ илъэс

--- Page 230 ---


ТизыкIыныгъэ ткIуачIэ хэлъ

--- Page 231 ---

Хэгъэгум къыщырагъэжьэгъэ перестройкэм мэхьанэшхо зиIэ Iофыгъуабэхэр къыгъэуцугъэх. Ахэмэ ащыщ 
РСФСР-м иписательхэм я Союз исекретариат изэхэсыгъоу 
мы илъэсым июным и 1-м къыщегъэжьагъэу и 5-м нэс 
Мыекъуапэ щырагъэкIокIыщтыр. Ар лъэпкъ зэфыщытыкIэхэмрэ литературэмрэ афэгъэхьыгъэщт.
Тихэку хьакIэу къыфэкIощтых Урысыем инародхэм 
ялъэпкъыбэ литературэ илIыкIохэу Москва, Ленинград, 
Татарстан, Дагъыстан, Вологдэ, Башкирием, Челябинскэ, 

--- Page 232 ---

Чувашием, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Ярославль, Воронеж, 
Удмуртием, Бурятием, Рязань, Новосибирскэ, Мордовием, 
Темыр Осетием, Хакасием, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Коми 
АССР-м, Чэчэн-Ингушетием, Марийскэ АССР-м, Къалмыкъым, Къушъхьэлъэ Алтаим, Якутием, Темырым, 
нэмыкI чIыпIэхэми къарыкIыщтхэр.
РСФСР-м иписательхэм я Союз исекретариат изэхэсыгъохэр Мыекъуапэ зыщырагъэкIокIыщт мафэхэм писательхэр тхылъеджэхэм щаIукIэщтых предприятиехэм, 
еджэпIэ заведениехэм, библиотекэхэм, хэкум иколхозхэм, 
совхозхэм. Программэм къыделъытэх Мыекъуапэ урысые 
литературэм и Мафэхэр къыщызэIухыгъэнхэу, Пушкинскэ 
еджэнхэр щызэхэщэгъэнхэу.
Зэблэгъэныгъэр, зэкъошныгъэр, гъунэгъу зэфыщытыкIэ дэгъухэр… А гущыIэхэм ямэхьанэ, цIыфхэм лIэ шIэгъу 
пчъагъэм зэIуагъэкIэгъэ акъылышIуагъэмэ сянэ афэшъыпкъагъ. Ахэмэ атегъэпсыкIыгъэу ары ежь илъфыгъэхэри, ахэмэ къакIэхъуагъэхэри зэрипIугъэхэр, зэрилэжьыгъэхэр. Ащ игущыIэхэр егъашIэм сщымыгъупшэжьынхэу 
сыгу къинагъэх: "Лъэхъанэ пэпчъ ежь иеу щыIэныгъэм 
игубгъо елэжьы. Иакъыл, ыкIуачIэ шIуагъэуи щыкIагъэуи 
ахэлъхэр, игушIуагъо, игукIае шIоуи ахэлъхэр, игугъапIэхэр, 
икъиныгъохэр зэгъусэхэу ащ щепхъых. Лэжьыгъэцэ псэухэр, пытэхэр, щыIэныгъэм фытегъэпсыхьагъэхэр ащ 
къыщыкIынхэм пае мэхьанэшхо зиIэр губгъом узэрэдэлэжьэрэ шIыкIэр ары". Енэгуягъо, нэбгырэ пэпчъ ар къехъулIэкIэ: ыгъэшIэщтым ызыныкъом къехъу ыгъэшIэгъахэу, 
ащ иIэшIугъи, идыджыгъи ыуплъэкIугъахэ зыхъукIэ, къыгъэшIагъэм ар къыфызэплъэкIыжьы, блэкIыгъэ хъугъэ-шIагъэхэр гурышэкIэ зэпещэчыжьых, ыпэкIэ къэт уахътэм 
егупшысэ. Сэри сянэ игущыIэхэр бэрэ сыгу къэкIыжьых, 
къэзгъэшIагъэ щыIэныгъэр сынэгу кIэкIыжьы, сапэкIэ къэт 
щыIэныгъэм фэгъэхьыгъэ гупшысэхэм сыгу къагъэбырсыры. Сэри сегупшысэ: уахътэ пэпчъ ежь иунаеу губгъо 
елэжьымэ, ащ къыщигъэкIыгъэр еугъоижьмэ, сыд фэдэ 
лэжьыгъа сэ сагъэшхыгъэр - IэшIуа, дыджа? А гъомылэмкIэ силъфыгъэхэр, етIанэ ахэмэ къафэхъугъэхэр агъэшхэнхэ 
алъэкIыщта? БлэкIыгъэ уахътэм ифэмэ-бжьымэ тэ къыттырехьа, къыттырехьэмэ, непэрэ мафэм е тапэкIэ къэт 

--- Page 233 ---

мафэм ишIуагъа, хьаумэ иягъа къаригъэкIырэр? ЗыгорэкIэ 
IэшIум ычIыпIэкIэ дыджыкIэ къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр 
тэгъашхэхэмэ? Сыда ащыгъум тызэрапIущт гъомылэр 
зыкIэтылэжьыщтыр? ЗэшIохыгъэнхэ фаеу, ащ дакIоуи 
зэшIомыхыгъошIухэу упчIэ пчъагъэхэр къэуцух. ЕтIани ащ 
фэдэ упчIэ пэпчъ шIокI имыIэу, шъхьэихыгъэ джэуап 
етыжьыгъэн фае. Джырэ нэфэIонымрэ шъхьэихыгъэнымрэ 
яуахътэ ахэмэ тытемыщыныхьэу татежъугъэгущыI.
Сыушъэфырэп зэкъош-зэблэгъэныгъэм, зэгъунэгъу 
зэфыщытыкIэхэр зэдыряIэнхэм, лъэпкъ зэфыщытыкIэхэм 
афэгъэхьыгъэ Iофыгъохэм сызэрагъэгумэкIырэр. ЦIыфхэм 
язэкъош-зэблэгъэныгъэ сыда къызыщежьэрэр? Хабзэ 
зэрэхъугъэу, кIэлэцIыкIугъор, унагъор, зэгъунэгъухэм 
язэфыщытыкI, къуаджэхэмрэ къутырхэмрэ зэрэзэлъыIэсыхэрэр,- лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яцIыфхэр зэрэзэхахьэхэрэр ары. Ащ фэдэ зэхэхьэ-зэхэкIым цIыфлъэпкъыр 
ащ лъыпытэу къыфэкIуагъэп. Зы къэралыгъохэм дзэ 
кIуачIэкIэ адырэ къэралыгъохэр къызыщызыфагъэIорышIэрэ зэманхэр щыIагъэх. Джы къызнэсыгъэми народхэм ащыщыбэхэр хымэ кIуачIэхэмрэ хабзэмрэ ятетыгъо 
ашъхьащыт. Ау щытми, зэгорэм акъылыгъэмрэ гукIэгъумрэ 
темыкIонхэу хъурэп, цIыф лъэпкъхэр цивилизацием игъогу 
рыкIохэзэ нахь зэпэблагъэ мэхъух. ИщыIакIэ неущ нахьышIу 
хъуным щыгугъызэ цIыфыр щымыIагъэмэ, ащ пае мылажьэщтыгъэмэ, дунаим бэшIагъэу ар текIодыкIыжьыныгъэ. 
НахьышIум зэрэщыгугъыхэрэ мэфакIэхэр, гугъэпIакIэхэр 
ащ къыздехьы.
Зэфэшъхьаф цIыф лъэпкъхэр зэгурыIохэу хэгъэгубэмэ 
ащызэдэпсэух. Тэ тихэгъэгу нахь цIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ хэгъэгу къэгъотыгъуай. ЕтIани а цIыф лъэпкъ пстэухэр 
унэгъо зыкIэу зэкъозыгъэуцуагъэхэр, щыIэкIакIэм яцыхьэ 
пытэ телъэу зышIыгъэр Коммунистическэ партиемрэ Совет 
хабзэмрэ ары. Ар тэркIэ зэкIэми тигупсэ хабзэу хъугъэ.
ЩыIэкIакIэр агъэпсынэу большевикхэр къызэрэджэгъагъэхэм сыд фэдэ узыфэзыкъудыирэ кIуачIа хэлъыгъэр? 
Сыдэущтэу ахэмэ тинародхэр зэкъуагъэуцонхэшъ, зылъащэнхэ алъэкIыгъа? ХэбзакIэм къызэриIорэ къодыер армырэу, гъэнэфагъэу, нэрылъэгъоу цIыф лъэпкъ пстэуми 
ащыщ лэжьэкIо цIыфхэм зэфэдэ фитныгъэхэр аригъэгъотыгъэх, зэкъош-зэблагъэу хъунхэм, шъхьафитэу хэхъоныгъэ ашIыным, ежь якультурэ, абзэ яIэнхэм иамалхэр 
аритыгъэх.
Непэрэ перестройкэр щыIэныгъэр ары къызыпкъырыкIыгъэр, ащ уахътэр пхъашэу къыкIэдаощтыгъэ. Ащ 
фэдэ политикэр зыгу римыхьыхэрэр щыIэх, анахьэу ахэр, 
лэжьакIохэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыфэдэм зыкIи ымыгъэгумэкIыхэу, илъэс пчъагъэм унашъохэр афашIэу щыIэнхэм 
есагъэхэр арых. Сыд фэдэрэ бюрократхэми щыIэны гъэмкIэ 
яфилософие зыфэдэр зэкIэми ашIэ - фэшъхьафхэм сыд 
къярэхъулI фаеми, ежьхэр тхъэжьыхэу, гъэшхэкIыгъэхэу, 
зэрэфаеу щэрэIэхи ары ныIэп. Джаущтэу социализмэм 
изакон шъхьаIэхэм ащыщыр - социальнэ зэфэныгъэр - 
Iэдэбынчъэу щыгъэзыягъэ хъугъагъэ. Диалектикэм ащи 
фегъасэхэба: жъы хъугъэм къыомызэожьэу сыдигъокIи 
зыкъитырэп, кIэм, прогрессивнэм игъогу къинкIэ пхырещы. 
Сыда зыкIэтыушъэфыщтыр, тищыIэкIэ-псэукIэ иIофыгъуабэхэр перестройкэм къычIигъэщыгъэх, зэрэзэмызэгъы хэрэ лъэныкъохэр щыIэхэми, тымышIахэщтыгъэхэр тапашъхьэ къыригъэуцуагъэх.
Ащ фэдэ Iофыгъохэм ащыщ лъэпкъхэм язэфыщытыкIэхэр. Ащ фэдизэуи бэп тешIагъэр народхэм язэблэгъэныгъэ-зэкъошныгъэ ыцIэкIэ хъохъу гущыIэ къызытIокIэ, 
цIыф лъэпкъ пстэуми язэдэпсэуныгъэ ащкIэ дгъэпытагъэу, 
ахэмэ языкIыныгъэрэ язэкъошныгъэрэ яхьылIэгъэ Iофыгъор 
егъэшIэрэу, къытегъазэ имыIэу зэшIохыгъахэ хъугъэу 
къызытшIошIыщтыгъэр. Джа гущыIэ Iэтыгъэхэм зэрар 
щэхъу къытфахьыгъэп. А уахътэм лъэпкъ зэфыщытыкIэхэм 
алъэныкъокIэ, кIэкIэу къэпIон хъумэ, зыкIи къэмыгъэшъыпкъэгъэ гуIэныгъэ къызыхагъэфэгъагъ, лъэпкъ макIэкIэ 
заджэщтыгъэхэм ятарихъ, якультурэ, абзэ зэрэщымытхэу, 
зэхъокIныгъэхэр афэшIыгъэхэу къагъэлъагъощтыгъэх. 
Зэнэкъокъухэрэм фэдэу, гъэнэфагъэу щымыт идее горэм 
рыгъуазэхэзэ, цIыфхэр зыдэгузажъощтыгъэхэр ныдэлъфыбзэр зэрэзэрагъашIэрэм къыкIегъэчыгъэныр е зэрамыгъэшIэхэным техьэгъэныр, арымырми агъэкIэкIыгъэ 
зэрэрагъаджэрэ программэхэр джыри нахь гъэцIыкIугъэнхэр ары.
ЗичIыфэшхо ттелъ тинарод тапэкIэ къырыкIощтымкIэ 
тэ тщыщ пэпчъ сыд фэдэ пшъэдэкIыжьышхуа иIэ хъурэр? 

--- Page 234 ---

Фэшъхьаф Iофыгъуи сэ сегупшысэ: тижъыхэм яшэн-зекIуакIэхэмрэ яхэбзэ-нэшанэхэмрэ тымыукъощтыгъэхэмэ, 
лIэшIэгъу пчъагъэхэм къакIоцI акъылышIуагъэу зэIуагъэкIагъэр тыфэсакъэу кIэтыугъуаезэ хэдгъахъощтыгъэмэ, 
тидуховнэ губгъо лэжьыгъэу къитхыжьыщтыгъэр хэпшIыкIэу нахьыбэныгъэ. ЦIыфхэм ягуузхэмрэ ягумэкIыгъохэмрэ 
нахь куоу зэхэтшIэнхэ фаеу къысшIошIы. Шъэфэп щыкIагъэхэр тихэку ихэхъоныгъэ зэрэфэхъухэрэр. Ар анахьэу 
зыфэгъэхьыгъэхэр экономикэр, культурэр, тарихъыр 
арых. Тиавтономие ехьылIэгъэ Законыр зэрамыгъэцакIэрэми гу лъытэгъуаеп.
Гъэнэфагъэ аущтэу Iофхэр зэрэрекIокIыхэрэм кIэух 
фэшIыгъэн зэрэфаер. ХэкIыпIэ къэгъотыгъэным пае хэкум 
щыпсэурэ цIыф лъэпкъ пстэухэм акIуачIэ зэгъэуIугъэу, 
тызыщыпсэурэ унагъом шэпхъэ хэбзэ гъэнэфагъэ щыгъэуцугъэн, бысым шъыпкъэу ащ тыщыщытын фае. ШIыгъэн фае тIомэ, ащ къикIырэр тыгъуасэ нахьи нахьышIоу 
непэ Iоф шIэгъэныр, зыгорэм къылэжьырэмкIэ щыIэн зыгу 
хэлъхэм ягъогу пыбзыгъэныр, шъхьэкIафэ нэмыкIхэм 
афэшIыгъэныр, ащ фэдэу ори къыпфыщытынхэр ары. Адэ 
непэ Iофхэр сыдэущтэу гъэпсыгъэха? Хэкум щыпсэухэрэм 
тэрэзэу ашIэрэп продукциеу къахьыжьыгъэр, къэралыгъом 
IэкIагъэхьагъэр, ежь къэралыгъоми тэ къытитырэр зыфэдизыр. Джары шъуIуа гупчэ, край ведомствэхэр пхъашэу 
хэкум къызыкIыжэхахьэхэрэр? Автоном хэкухэу РСФСР-м 
икрайхэмрэ нэмыкI республикэхэмрэ ахахьэхэрэм яэкономикэ, якультурэ, ежь якадрэхэм якъэгъэхьазырынкIэ, 
шъыпкъэ, апэрэ уахътэм IэпыIэгъу ящыкIэгъагъ. Ау ахэр 
непэ алъэ теуцуагъэх, народнэ хозяйствэм илъэныкъо 
пстэуми Iоф ащышIэгъэнымкIэ мымакIэу опыт аIэкIэлъ 
хъугъэ, ежь якадрэхэри къагъэхьазырыгъэх. Ащ къыхэкIэу 
автономием иIофыгъо пстэуми зыгорэхэр ахэгущыIэхэ 
зыхъукIэ, фай-фэмыехэми хэкум тапэкIэ хэхъоныгъэ 
ышIыныр къызэтыраIажэ.
Густырыгъэм зыдетымыгъэхьыхэу, рэхьатэу а Iофыгъохэм ахэплъэгъэн фае. Ахэр ежь щыIэныгъэм, перестройкэм, народ пстэухэм язэхэшIыкI зэрэхэхъуагъэм 
къазэрэпкъырыкIыгъэхэр къызыгурыгъэIогъэным игъо 
хъугъэ. Зэдытигухэлъым пытэу тызэгъусэу, акъылыгъэмрэ 

--- Page 235 ---

тыгу шIу зэфилъынымрэ тарыгъуазэзэ, зэкъошмэ зэрашIы 
хабзэу Iофыгъохэм язэшIохын ыуж тихьэмэ, Iофым хэкIыпIэ къыфэгъотыгъэным тызэдылъыхъумэ, сицыхьэ телъ 
лъэпкъ зэфыщытыкIэхэр къызэкIэзыгъэблэнхэ телъхьапIэ 
зэрэщымыIэщтыр.
ТызэрэшIэным, тызэгурыIоным мэхьанэшхо иI. Ау 
къэIогъэни фае а тызэрэшIэнымрэ тызэгурыIонымрэ лъэныкъорыгъазэу зэрэгъэпсыгъэр. ГущыIэм пае, адыгэхэм 
ятарихъ блэкIыгъэ тыхэплъэн. Пачъыхьагъум техэкIо заоу 
а ХIХ-рэ лIэшIэгъум КъохьэпIэ Кавказым щыригъэкIокIыгъэм 
ыпкъ къикIыгъэ гомыхь нэкIубгъохэр ащ хэтхагъэх. А заом 
лъэныкъуитIуми чIэнэгъэшхохэр щашIыгъэх. Къызыщыхъугъэ ячIыгужъ ямыIэжьэу къэнагъэхэу адыгэ минишъэ 
пчъагъэхэр мы лъэхъаным Тыркуем, Сирием, Иорданием, 
США-м, Израиль, Югославием, Германием, фэшъхьаф 
хэгъэгухэми ащэпсэух.
ЗэкIэ ащ ущымыгъуазэу тизэкъош-зэблэгъэныгъэ 
бгъэпытэн, зэкъош пIуныгъэм Iоф дэпшIэн плъэкIыщтэп. 
Арэу зэрэщытызэ, адыгэхэм тхьамыкIагъоу къяхъулIэгъагъэм джы къызнэсыгъэми игугъу ашIэу зызэхихыкIэ, ар 
зыгу римыхьырэмэ джыри уарехьылIэ. Хы ШIуцIэ Iушъом 
Iут къэлэ заулэхэм "яюбилей цыхьэшIэгъуджэхэр" хагъэунэфыкIыхэу, адыгэхэм анапэрэ янамысрэ зыгъэцIыкIурэ 
статьяхэр гъэзетхэм къыхаутхэу къызаублэм, бырсырхэр 
къызэрежьэгъагъэхэр, цыхьэ зэфэмышIыныгъэр ащ фэд 
зыпкъ къикIыгъагъэхэр.
Мыщ фэдэ зэфэхьысыжьым укъыфэмыкIон плъэкIырэп: лъэпкъыбэ хъурэ народхэми, лъэпкъ макIэхэми 
ялIыкIохэм ренэу интернационализмэм, лъэпкъыбэ хъурэ 
обществэм тыщыщыIэным зафэдгъэсэн фае. Джыри зы 
Iофыгъу: узэдыщыIэнымкIэ акъылышIуагъэр, ащ уфэIэпэIэсэныр, нахьыпэм зэрашIыщтыгъэм фэдэу, ащкIэ зэгурымыIоныгъэу къахафэщтыгъэр зэраушъэфыщтыгъэр 
армырэу, ахэр хэмыужъыныхьэхэу, охътэ лые тырамыгъашIэу зэшIуахынхэр ары. Гуапэ тщыхъоу непэ хэтэгъэунэфыкIы адыгабзэм изэгъэшIэн нахьышIум ылъэныкъокIэ 
зэхъокIыныгъэхэр зэрэфэхъугъэхэр. Мыекъуапэ дэт 
школхэм адыгабзэр зыщызэрагъашIэрэ классхэр къащызэIуахыгъ, ныдэлъфыбзэм имэфэкIхэр хэкум щызэхащэх, 

--- Page 236 ---

Адыгеим итарихъ-культурэ очерк пIэлэ кIэкIыкIэ къыдагъэкIыгъ, краим ителевидение адыгабзэкIэ къэтынхэр 
ригъэжьагъ. Тирадиокъэтынхэм IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ адыгэ мин пчъагъэхэр ядэIух. Ныдэлъфыбзэр пропагандэ шIыгъэнымкIэ "Жъогъобын" журналым ишIуагъэ 
къегъакIо.
КIэкIэу къэпIон хъумэ, перестройкэу тихэгъэгу 
щырекIокIырэм гушIогъо зэхъокIныгъэхэр тищыIэкIэ-псэукIэ фешIых. Ау ахэр апэрэ лъэбэкъух ныIэп, народым 
идуховнэ гъэкIэжьын, ащ иэкономикэрэ икультурэрэ тапэкIэ 
хэхъоныгъэ ашIыным иублапIэх.
ЗэкIэ рахъухьагъэр гъэцэкIагъэ хъуным пае Iофышхо 
зэшIуахын фае. Зы нэбгырэ закъом ар ыкIуачIэ къыхьыщтэп. Перестройкэр игъоу зылъэгъурэ пэпчъ ащ ыкIуачIэ 
рихьылIэн фае. Ащ ыпкъ къикIыкIэ Адыгэ хасэр зэхэщэгъэн 
фаеу унашъо ашIыгъ. Ащ игухэлъхэм адемыгъэштэн 
плъэкIыщтэп, гъэнэфагъэу ащ лъэпкъым ишIуагъэ екIыщт: 
ахэр народнэ хэбзэ-нэшанэхэмрэ шэн-зекIуакIэхэмрэ 
къэухъумэгъэнхэр, адыгэхэм ящыIэкIэ-псэукIэ ахэр хэмыгъэкIодыкIыгъэнхэр, ныдэлъфыбзэм, тарихъым, культурэм 
анаIэ зэратырагъэтырэм зыкъегъэIэтыгъэныр, къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр патриот шъыпкъэхэу пIугъэнхэмкIэ 
Адыгэ хасэр IэпыIэгъушIу хъущт. Ау ащ хэтхэм ащыщхэр 
ежь ашъхьэкIэ общественностым, анахьэу ныбжьыкIэхэм, 
азыфагу "цIэрыIо" щыхъунхэм пае ар къызыфагъэфедэнэу 
ары зыпыхьэгъагъэхэр. Духовнэ хэхъоныгъэ ышIыным, 
тапэкIэ лъыкIотэным апае народым ищыкIагъэхэм ахэр 
агъэгумэкIыхэрэп. КъэIогъэн фаер Адыгэ хасэм исовет 
хэтхэм дэгъоу къыдгурэIо Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, къуаджэхэу краим и Лазаревскэ, ТIопсэ, Успенскэ районхэм арытхэм, хэгъэгу 
кIоцIым, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ адыгэхэр нахьыбэрэ 
зэхахьэхэ шIыгъэн зэрэфаер. Зы лъапсэ зиIэ адыгэ лъэпкъ 
культурэхэр нахь зэрэгъэбаижьынхэмкIэ, яфэмэ-бжьымэ 
зэтырагъэхьажьынымкIэ ащ ишIуагъэ къэкIощт.
Лъэпкъ зэфыщытыкIэхэм яIофыгъохэм хэгъэгум зэрэщигъэгумэкIыхэрэр, СССР-м инароднэ депутатхэр хадзыхэ 
зэхъум, ащ фэдэ упчIэу сихэдзакIохэм бэ къысатыщтыгъэр. 
СицIыфыгъэ намыс къызэрэсиIорэм тетэу джэуап ястыжьыщтыгъ. УпчIэхэм янахьыбэ зыфэгъэхьыгъагъэхэр 
Прибалтикэм, Азербайджан, Армением Iофхэр зэращыщытхэр, регион зэфэшъхьафхэм ащызэхащэрэ митингхэр 
арых. Урысыбзэм зэрэфыщытхэм ыгъэгумэкIыхэу макIэп 
къыкIэупчIэщтыгъэр. Бэмэ къагурыIощтыгъэп гущыIэу 
"двуязычием" имэхьанэ.
Урысыбзэр зилIэужыгъор зыгорэм ебгъэшIэжьынэу 
щытэп. Урыс народ закъор арэп ар зыбзэр, цIыф лъэпкъ 
зэфэшъхьафхэр зэрэзэгурыIохэрэ, зэрэзэхахьэхэрэ бзэу 
щыт нахь. Ар тиятIонэрэ тызэрыгущыIэрэ тызэрытхэрэ 
бзэу тэлъытэ. Адыгэхэм зэкъош-зэблэгъэныгъэу урысхэм 
адыряIэхэм алъапсэхэр лIэшIэгъу чыжьэ дэдэхэр ары къызыщежьэхэрэр. Анахь зэман хьылъэ хэтэу къызыщыхэкIырэми, ахэмэ сыдигъуи агу къэкIыщтыгъэр апэкIэ илъ гъогу 
пчъэгъабэхэм ащыщэу Урысыем фэзыщэхэрэ гъогур 
арыгъэ. Тихэгъэгушхо тыщызэкъотмэ, цIыфлъэпкъхэм 
язэкъош-зэблэгъэныгъэ тыфэшъыпкъэмэ ары ткIуачIи, 
тигупытагъи къэкIуапIэу яIэщтыр. Ар сыдигъуи зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп.
1989-рэ илъэс

--- Page 237 ---


Сихэку, силъэпкъ, сихэгъэгу

--- Page 238 ---

"...Саусэрыкъоу тикъан, Саусэрыкъоу тинэф, пчымэIуфэр зиашъу, ашъор зиджэнэкокI..." - сятэжъ Бакъэ 
къыIоу бэрэ зэхэсэхы. Къужъ чъыгым сыкIэрытэу гум 
еIугъэ, сшIогъэшIэгъон гущыIэхэр сэри къыкIэсэIотыкIыжьы. 
Мыр нарт Саусэрыкъо фэгъэхьыгъ. Джа лъэхъаным илъэсибл сыныбжьыгъ. Бжыхьэм тиеджапIэ сычIэхьанэу щыт. 
ГъэшIэгъоныр сицIыкIугъом зэхэсхыгъэ гущыIэхэр джы 
къызнэсыгъэм сшъхьэ икIыхэрэп. "Саусэрыкъо тикъан, 
Саусэрыкъо тинэф",- тыдэ сыщыIэми, гум щыщ хъугъэ 
мэкъамэр къыкIэсэIотыкIыжьы, сыкъызхэкIыгъэ адыгэмэ 
нэшIукIэ сарегъэплъы, синэплъэгъуи нахь чыжьэу лъегъэкIуатэ.

--- Page 239 ---

Хэгъэгу цIыкIу, хэгъэгушху, цIыф лъэпкъыб, цIыф 
лъэпкъ макI зыфэпIощтыр сыгу еIурэп. Хэгъэгур хэткIи зы, 
ар нэмыкI горэм ебгъэпшэныр, фэбгъэдэныр къезгъэкIурэп. Ар уятэ ипчъэIуп, ипшыс, иун, икушъэ орэд. Анахь 
Iоф макIэхэмкIэ къежьэми, гупшысэр зыщызэрахьэгъэ 
лIэшIэгъумэ имыщыкIагъэр пагъэтэкъумэ, цIыф Iушыгъэрэ 
цIыф намысрэкIэ аушъэзэ, непэ къытфынагъэсыгъ. Ежь 
къымылэжьыгъэ, зыкIимыугъоегъэ шэн-хэбзэ зэхэтыкIэ 
зимыIэ цIыф лъэпкъ щыIэп.
Миллион заулэ хъущтыгъэ адыгэхэр дунаим щитэкъухьагъэх. Зы утыгу ипщэнхэ, зы шIыхьаф хэпщэнхэ ахэр 
плъэкIынэп, ау егъашIэм тызэзыпхырэ адыгэ гупшысэр 
тазфагу щызэпычырэп, тиадыгэ хабзэ тыкъеубыты, тыкъыкъуанэ. ЗэкIэми анахьэу тызэзыпхырэр тыбзэ. Модэ Тыркуе чыжьэм ичылагъо горэм адыгабзэкIэ мыщ фэдэ усэ 
сыкъы щеджэ: "Щэпсэух дунаим адыгэ лъэпкъхэр, дахэшъы 
дахэ ягугъэ нэпкъхэр..."
Сыкъызэджагъэр, къасIо сшIоигъуагъэр къагурыIуагъ. 
Ау мыщ, Мыекъуапэ, хэкум икъэлашъхьэ синэIосэ адыгэ 
шъэожъые горэм сыщеупчIы: "Уятэрэ уянэрэ сыдэу щытых, 
псэуха, узынчъэха?" Къысэплъы, къапIорэр къызгурыIорэп 
къыригъэкIэу, ытамэхэр зэфещэ.
Сипхъорэлъф цIыкIоу Алим илъэсищым нэсыфэ адыгабзэкIэ дэгъоу гущыIэщтыгъэ, кIэлэцIыкIу садым зытэгъакIом, ышIэрэр зэкIэ щыгъупшэжьыгъ. Тэ хэкумкIэ кIэлэцIыкIу журнал тиIэп, кIэлэцIыкIу тхылъэу къыдэкIырэр макIэ, 
ныбжьыкIэмэ яадыгэ гъэзет къыхаутырэп. Тиадыгэ шэнзэ хэтыкIэхэр, пшахъор Iэхъомбэ нэзмэ зэрадэлъэлъырэм 
фэдэу, тIэкIэкIых. ТызщыгушхукIэу къытхэнэжьырэ закъор 
унагъор, ащ щызетхьэрэ адыгэ шхыныр ары. Ащ дакIоу 
сызэгупшысэри мыщ фэд: адыгабзэкIэ тхылъхэр зытхэу 
тиIэр Iэхъомбэ чIащэкIэ къэплъытэн плъэкIыщт. Джа 
гупшысэхэри, нэмыкI гупшысэ фэныкъогъэ-шIоигъоныгъэхэри къызщытэджыхэрэр Адыгэ хэкур ары.
Тэ тичIыгу тыращэу Казахстан шъофхэм тарадзагъэп, 
Сыбыр тарагъэфыгъэп, Урал кIыби тыкъуатэкъуагъэп 
(шъыпкъэр пIон хъумэ, ащ фэдэ гухэлъи щыIагъ, НКВД-м 
идзэхэр къытащалIэщтыгъэх, ау тхьэм ынэшIу къытщифагъ, 
нэмыкIэу пIон хъумэ, щэщэнмэ, бэлъкъармэ, ингушмэ, 

--- Page 240 ---

къэрэщаймэ, къалмыкъмэ арашIагъэр къыташIагъэп). 
Тинасып къыхьыгъ. Ау адыгэ лъэпкъымкIэ тырамыщыгъэми, тамыукIыгъэми, илъэс пчъагъэрэ унэшъошI дэкъацэм тыбзэкIи, тиадыгэ хэбзэ зэхэтыкIэкIи, тиижъырэ 
тарихъкIи пытэу тыдэлъыгъ, тигупшысэ нэмыкI гупшысэ 
лъагъо зэрэтырищэщтым пылъыгъ. Ежь ыIорэр зэкIэми 
апшъэу, тэ тIорэр зэкIэми акIахэу тигъэпсэугъ. Титыгъи 
къепсы фэдагъ, къемыпси фэдагъ. Тышъхьафитыгъ, ау 
тыбгъэ дизэу тIощтым тыфитыгъэп.
Джы лъэхъанэу тызыхэтым елъытыгъэу тищыIакIэ 
зызэблехъу: край телевидением икъэтынмэ адыгэбзэ 
къэтынри хэхьэ (макIэ, сыхьатныкъо нахь хъурэп, ау ащ 
пае тхьаегъэпсэу тIонри къыттефэ). "Зэкъошныгъэ" журналыр тхьэпэ заулэкIэ дгъэкIэкIи, кIэлэцIыкIумэ апае "Жъогъобын" тхылъ гуадзэр къыдэдгъэкIэу тыублагъэ. (Тызыщыщ краим, тызыхэт республикэм ишIуагъэ къытигъэкIыгъа-къытимыгъэкIыгъа?.. Дэгъу тшIагъэр зэрэщытамыгъэгъэтыгъэр). Къалэхэм, чылэхэм еджапIэхэр къащызэIуахы, адыгабзэм, культурэм, тарихъым мэхьанэ нахь 
раты хъугъэ. Мыекъуапэ еджэпIэ-интернатым адыги, 
урыси, нэмыкI цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщхэри 
щырагъаджэх, шIу алъэгъурэ, зыпыщэгъэ сэнэхьатхэм 
афапIух. Мыщ фэдэ Iофыгъо къехьыжьагъэхэр адыгэ 
лъэпкъым джыри нахь зиужьынымкIэ, идунэе тетыкIэ-зэхэшIыкIыныр нахь лъыгъэкIотэгъэнымкIэ, закъегъэIэтыгъэнымкIэ ишIуагъэ къызэрэкIощтым щэч хэлъэп. Ау тапэкIэ 
тшIэнэу къытпыщылъым елъытыгъэмэ, ар джыри мэкIаIо.
Тызыхэт Урысыем елъытыгъэмэ, Адыгэ хэкур инэп - 
ащ зэкIэмкIи цIыф миллионныкъо фэдиз щэпсэу. Ау хэкум 
ицIыфмэ Iофэу ашIэрэм сомэ миллиардрэ ныкъорэ къеты. 
Коцми, натрыфми, тыгъэгъазэми зэхэтэу тонн миллионныкъо къелэжьы, лы тонн мин 40 къеты, щэ тонн мини 
125-рэ къыкIещы. Ахэр хэгъэгум иIанэ техьэх, цIыфмэ 
аIэкIэхьэх. Хэкум къыщашIырэ мебелыр, станок зэфэшъхьафхэр, радиоприборхэр, редукторхэр, робототехникэр, 
нэмыкIыбэхэр зэрэхэгъэгоу щызэлъашIэ, IэкIыб къэралыбэхэми анэсых.
Ау ыпшъэкIэ зигугъу къыщысшIыгъэхэм япроцент 80-р, 
къытфэнэрэ шIагъо щымыIэу, хэкум екIы. Тадэжь щыты193
7 Заказ 041

--- Page 241 ---

мыгъотырэ лыр, шъоущыгъур, хэтэрыкIхэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр, гъэшIоIугъэхэр, IэшIу-IушIум хэшIыкIыгъэхэр, нэмыкI гъомлапхъэхэр, щыгъын зэфэшъхьафхэр 
хэгъэгум инэмыкI чIыпIэхэм къащытщэфыжьын фаеу тэхъу, 
джа дэдэхэми IэкIыб хэгъэгухэм тащыIокIэжьы.
Загъорэ сегупшысэ: сыдэу тищыIакIэ ныбжьи угу къэмыкIынэу, бгъэшIэгъон хьалэмэтыеу зэхэлъа! Шъхьи 
тшIотба, Iэхэри дготба тэр-тэрэу зытфэмыфэпэжьынэу, 
зытфэмыгъэшхэжьынэуи! КъэпIон хъумэ, тфэлъэкIы, ау... 
Адыгэ автоном хэкум къылэжьыгъэм щыщэу процент 19-р 
союзнэ бюджетым, процент 40-р республиканскэ бюджетым, проценти 7-р край бюджетым гъэрекIо ритыгъ. Ащ 
ипэгъокIэу хэгъэгум къытыжьырэр зы процент ныIэп. 
Процент 36-рэр ары хэкум иIанэ къытенэжьыгъэр! КIэдэу 
етIанэ зэфэныгъэм! Мыры социальнэ, экономическэ, 
политическэ Iофыгъохэр къэзгъэпIэжъгъэйхэрэр. 
ШъхьэкIэфэ зэфэшIищ зэтетым - апэ краим, етIанэ республикэм, аужым республикэхэм я Союз - хэкум идемократическэ Iофыгъохэр сыдрэ IофкIи къызэтыреIажэ, 
ыIощтымкIэ, ышIэщтымкIэ, ежь ышъхьэ пае, илэжьакIомэ 
афэшIушIэным пае нэутхагъэ къызхигъэфэнымкIэ елъахъэ, 
пIытыгъэ-фызыгъэу еIыгъы.
Краимрэ хэкумрэ азыфагу дэлъ зэфыщытыкIэм 
зэфэдэныгъэ хэлъэп. Краим хэкур къыумысын, къытешхыхьан фит. Хэкум раIорэр ышIэн фае нахь,фитныгъэ 
зыфэпIощт закъуи иIэп. 1981-рэ илъэсым къыдэкIыгъэ 
"Законэу Адыгэ автоном хэкум фэгъэхьыгъэр" краими, 
республикэми агъэцакIэрэп пIоми хъущт. СССР-м, 
РСФСР-м, краим иведомствэ зэфэшъхьафмэ хэкум къырашIыхьащт предприятиехэмкIэ, нэмыкI псэолъэ зэфэшъхьафхэмкIэ къеупчIыжьыхэрэп, ащкIэ унашъоу ашIыгъэр 
къырагъэлъэ гъуныри зэрапэсыжьырэп.
Мыщ дэжь угу къэбгъэкIыжьы хъущт Iэгу теошхокIэ, 
сыдигъуи зэрэтихабзэу, пэшIорыгъэшъэу, цIыфхэр къызэрэкIэлъэIугъэхэм теткIэ зыфаIогъэ мафэм ехъулIэу, 
Краснодарскэ хыр зашIым къызэрэзэIуахыгъагъэр. Зыфэдэ 
щымыIэ чIыгу дэгъу гектар миныбэ, мэкъупIэхэр, мэз 
кIыр-шIагъохэр, чылэгъо 22-у агъэкощыгъэмэ якъэхалъэхэр, ятарихъ чIыпIэхэр, щыIэкIэ къинми, гушIуагъоми 

--- Page 242 ---

къыхэтэджыкIыгъэ псэупIэхэр къэгъазэ имыIэжьэу IэрышI 
хы чIэгъым чIихьагъэх. Адыгэм ипроцент 12-р ятэжъмэ 
алэжьыгъэ, къаухъумэгъэ чIыр ямыIэжьэу къэнагъ. Джы 
къызнэсыгъэми унэгъо шъэ пчъагъэхэм зычIэсын, 
зыщыпсэун унэ тэрэз яIэп, зыщылэжьэн IофшIапIи агъотырэп. ЦIыфмэ афашIыгъэ унэхэр кIэтхъэфэ-пытхъафэх, 
чIыгоу адэлъыри макIэ. Теуцожь къалэу зыдагъэтIысхьагъэхэми джы къызнэсыгъэм зы предприятие горэ щашIыгъэп. Пчэдыжь къэс цIыфыбэ дэкIышъ, Краснодар, нэмыкI 
чIыпIэхэм IофшIапIэ макIох. Мафэ къэс хым иягъэ агъэкощыгъэ цIыфмэ къякIы: унэ чIэгъхэм псыр ачIэт, псынэмэ 
арыз, хым пэгъунэгъу колхозхэм, совхозхэм ячIыгухэр 
егъэкIоды. Илъэс къэс хыр мэсэи, игъэкъэбзэн пэIуагъэхьэрэ мылъкур нахьыбэ мэхъу, зыфаIогъэ пцэжъыери 
щымакI. Хым иягъэ къызэрэкIорэм ыпкъ къикIэу Кубань 
шъолъырым, анахьэу адыгэ чIыгум, идунай зызэблехъу. 
Агъэкощыгъэ цIыфхэу илъэс пчъагъэм гупсэфыпIэ имыфагъэхэм ягукъао Пшызэ джабгъу нэпкъ къыщылъэгъорэ 
Гидрострой къэлэ цIыкIоу мыжъофым хэшIыкIыгъэр зыкIэ 
ащыщ. ЦIыф гухэкIым къыхэпыджэжьырэм фэдэу, Гидростроир мыжъо зэщымыщкIэ пкIагъэу, къаIущхыпцIэрэм 
фэдэу къашъхьащыт.
ГъэшIэгъонба хъурэр, цIыфмэ афэшIушIэ аIозэ, яIоф 
нахь дэи ашIыгъ. Мыщ фэдэ Iоф ныкъуашIэхэр ары тызымыгъэхъурэр, лъэпкъ зэфыщытыкIэхэри къэзгъэбырсырыхэрэр. Хыр ашIын зэхъум, зытырашIыхьэгъэ чIыгур зые 
адыгэ лэжьэкIо жъугъэмэ къяупчIыжьыгъэхэп. Мыщ 
дэжьым джырэблагъэ СССР-м и Апшъэрэ Совет чIыгум 
фэгъэхьыгъэ Законэу щытштагъэр сыгу къэкIыжьы. 
Зэмыжэгъэхэ Iофыби къыпыкIыгъ. Мы Законыр анахьэу 
зэхьылIэгъагъэр, зыфэлажьэщтыгъэр союзнэ республикэхэр ары. Тэ, цIыф лъэпкъ макIэмэ ялIыкIохэм, депутатхэм, чIыгум еплъыкIэу фытиIэр къэтIэтыгъ. ЧIыгур ным 
фэдгъэдагъ, ны цIыкIуи, ны ини щыIэп. Хэтырэ цIыф лъэпкъи - орэбэ, орэмакIэ! - егъашIэм ылэжьыгъэ, ипкIантIэ 
зыхилъхьэгъэ, къыухъумэзэ лъыкIэ ыгъэшъокIыгъэ чIыгур 
ий, ащ иIизын хэмылъэу зи епшIэн уфитэп. ТIуагъэми 
СССР-м и Апшъэрэ Совет щыщ депутатмэ къыдырагъэштагъ, джа еплъыкIэ зафэр Законым къыдырагъэлъытагъ. 
7*

--- Page 243 ---

ТапэкIэ чIыгум фэгъэхьыгъэ джащ фэдэ Закон щыIагъэмэ, 
Краснодар хымкIэ (джы къызнэсыгъэми бгъэшIэгъонэу 
щытыр Адыгэ хы аIоу ыцIэ зыкIырамыIуагъэр ары!) адыгэмэ 
къяхъулIагъэр къяхъулIэщтыгъэп. Мыщ фэдэ шъхьэлъэшыгъэ IофыгъуитIу горэ адыгэ чIым къибгъэтаджэмэ, 
ащыгъум Адыгэ хэкур егъашIэм бгъотыжьынэп. Арымырми, лIэшIэгъу блэкIыгъэм щыублагъэу макIэп адыгэмэ 
акIэхэкIыгъэр - къямызэуагъэха, ячIыгу атырамыхыгъа, 
зэбгырамыфыгъэха, тыркуикIыжь хыпсым рамыгъэтхьэлагъэха, дунаим ичIы къопабэмэ акъуамытэкъуагъэха?!
РСФСР-м икрайхэм ахэхьэрэ автоном хэкухэм зэгорэм, 
апэрэ лъэбэкъухэр зыщадзыгъэ лъэхъаным, экономикэм, 
культурэм зыкъегъэIэтыгъэнымкIэ, ежьмэ ащыщ цIыф 
IофышIэхэр къыхэхыгъэнхэмкIэ, пIугъэнхэмкIэ IэпыIэгъу 
ящыкIэгъагъ. Ау непэ ахэмэ ящыкIагъэр зэкIэ яIэ хъугъэ, 
умышIэжьынэу бэкIэ ыпэкIэ лъыкIотагъэх. ЛъэхъаныкIэу 
тызыхэтым елъытыгъэу фитныгъэу яIэн фаер къэIэтыгъэнэу 
кIэдэух.
КъызэрэсшIошIырэмкIэ, автоном хэкухэр административнэ-чIыпIэ краевой статус зиIэмэ ахэтыныр непэ къекIужьырэп. Ахэмэ яхьылIэгъэ Законыр СССР-м и Апшъэрэ 
Совет ыштэнэу сэлъытэ. Нахь чыжьаIоу уплъэмэ, сыда 
автоном хэкумэ ащыщхэм автоном республикэ Iизын 
зыкIямытыгъэн фаер? ПIопэнэу хъумэ, автоном хэку унэшъошIхэмрэ автоном республикэхэм яунэшъошIхэмрэ 
зэрэзэтекIырэ шIагъо щыIэп. Сыда зы цIыф лъэпкъым 
республикэ, адырэм автоном хэку зыкIиIэн фаер аIошъ, 
къысэупчIых. ЦIыф лъэпкъ пстэухэм тызэфэдэба, СССР-м 
и Конституцие тиIизын къыухъумэрэба? Джащ фэдэ упчIэмэ 
джэуап ятыжьыгъуай.
ЕтIани Iофым узегупшысэкIэ, сыда зы лъэпкъыр нэмыкI 
лъэпкъым зыкIышъхьэщытын, ыIорэр зэкIэ зыкIыригъэшIэн 
фаер? Хэтырэ лъэпкъи ежь идунэететыкIэ шъхьаф иI, 
шэн-хабзэ хэлъ. Ахэр нэмыкI лъэпкъым идунэететыкIэ, 
еплъыкIэ, ицIыфгъэпсыкIэ хэбгъэзыхьанхэр, зэрэщымытэу 
пшIыныр, нэмыкI гупшысэ хэплъхьаныр къекIурэп. Хэтырэ 
лъэпкъи ежь идунэететыкIэ гупшысэ диштэу бгъэпсэун 
фае нахь, утеIункIэныр, бгъэсэжьыныр, бгъэщынэныр 
фэшъуашэп, ар лъэхъаныкIэу тызыхэтым ыштэщтэп. Джащ 

--- Page 244 ---

фэдэ шъхьэлъэшыгъэ шIыкIэм цIыф лъэпкъ зэфыщытыкIэхэр къеукъо, къегъэбырсыры нахь, лъигъэкIуатэрэп.
Хэтрэ цIыф лъэпкъи итарихъ нэпс дыдж-гушIуагъохэмкIэ зэхэты, къадэхъугъэ-къадэмыхъугъэ гухэлъхэмкIэ 
зэхэлъы. Ижъырэ лъэхъан къяхъулIэщтыр амышIэу, 
зытехьащтыр амышIэу гъогу зэхэкIым адыгэхэр Iутыгъэх. 
Анахь гъогу тэрэзэу яIагъэр Москва екIолIэрэ гъогур ары. 
Я ХVI-рэ лIэшIэгъум тырку султIаным Оттоман империем 
шъукъыхахь адыгэмэ къазыреIом, Къэзанэкъо Джэбэгъ, 
адыгэ лIы Iушым, мырэущтэу ыIогъагъ: "Сэ чылагъомэ 
садэхьагъ, къыспэкIафэрэ пэпчъ, кIакIор зыплIэIу изымыдзэжьышъурэ лIыжъмэ, чыжъыемэ атес шъэожъыемэ, 
зэогъукIэ шы лъабжъэм налыр къыкIэзыутыхэрэ джыгытмэ 
сызяупчIым, тэ къош лъэшрэ къош хьалэлрэ тпэгъунэгъоу 
сыда хымэ хэгъэгу етшIэщтыр аIуи, джэуап къысатыжьыгъ". 
Мы гущыIэхэр заIогъэ уж адыгэмэ бэ атехъыкIыгъэр, бэ 
къарыкIуагъэр. Ари нэкIубгъуабэу зэхэт тарихъ псэу мэхъу. 
БлэкIыгъэ лъэхъан чыжьэм сегупшысэ зыхъукIэ, мыщ фэди 
сыгу къехьэ: илъэс шъиплIым къехъукIэ узэкIэIэбэжьымэ 
адыгэхэр ежьмэ яшIоигъоныгъэкIэ Урысыем гохьэгъагъэх 
нахь, егъэзыгъэ Iоф хэлъыгъэп. Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум адыгэмэ къащяхъулIэгъэ тхьамыкIагъори шъхьэм икIырэп. 
1918-рэ илъэсым иреволюцие лъэхъан Бжъэдыгъу лъэныкъомкIи Кощхьэблэ чылэми лIы хэшыпыкIыгъэ куп пчъагъэ 
зэрэщаукIыгъагъэр тиадыгэ тарихъкIи щыгъупшэжьыгъуай. 
Ахэмэ аужи гушIогъуабэ Совет хабзэм адыгэмэ къафимыхьыгъэу щытэп, ащ ыужьыжьыгъэмэ, икIэрыкIэу насып 
къызфихьыжьыгъэмэ ахэри ащыщых...
...Хэгъэгум икарт сеплъы, Урысыем икъыблэ лъэныкъу, Краснодар край, чIыр зыщышIу Пшызэ шъолъыр. 
Мыщ, зэгорэм адыгэ чIыгугъэм, Адыгэ хэкур къогъу пэкIэ 
къосэу хэкIутагъ. ИшъыпкъапIэ пIотэн хъумэ, картым 
къыщэлъэгъо къодый ныIэп, ащ изакъоп, хэгъэгум итхылъыпIэхэми джары ныIэп зэритыри. Тишъхьафитыныгъэ 
чыжьэу нэмысэу, крайисполкомым ынатIэ еолIэжьы, ащ 
иплановэ-гощын зэриIоу тэпсэу. Партием икрайком игугъу 
сшIыжьырэп, мыщкIэ тиIоф зэрэщытыр нафэ. Ащ иапэрэ 
секретарэу И.К. Полозковым адыгэмэ афэгъэхьыгъэу 
ыIуагъэр къыкIэпIотыкIыжьыми хъущт: "...Щыпсэурэ 

--- Page 245 ---

цIыфмэ ащыщмэ язэхэшIыкI националистическэ элементхэр ахэкIыгъэп, ахэр анахьэу загъорэ интеллигенциемрэ 
студентхэмрэ къахэщы. Ахэмэ ащыщхэм гъэблыным федэ 
къыхахын яхьисап". Сыдэу къэтшIэжьырэ гущыIэх мыхэр? 
"Ахэмэ ащыщхэм", "зыгорэхэм", "загъорэ"... Джарэущтэу гущыIэхэр зыIэкIэбгъэзыхэмэ шIошъмыхъуныгъэр, 
нэмыплъыр лъэпкъ зэфэшъхьафмэ азыфагу къыдэхьащт. 
Мы гущыIэхэр къызыщаIуагъэр джау сыдми чIыпIэ горэу 
щытэп, перестройкэм иятфэнэрэ илъэс краим щашIыгъэ 
идеологическэ зэIукIэр ары.
Джар ишIыкIэу лъэпкъ зэфыщытыкIэхэм яIофыгъо 
гумэкIхэр аубытыхэшъ, къикIыщтым пымылъхэу, зэрэфаехэу зэпырагъазэ. МыщкIэ национализмэр шъэфэу къытпашIэн яхьисап. Ау къэIогъэн фае национализмэр утыгу 
нэкIым къызэримытаджэрэр, шовинизмэ еплъыкIэми ар 
къыздимыхьэу щытэп.
Краим иIэшъхьэтетхэм мыщ фэдэхэр аIохэу зэхэпхыщт: 
"...адыгэмэ Iэшъхьэтет бащэ къахэкIы", "...адыгэ ныбжьыкIэхэр бзэджашIэх, зэуакIох". Крайсоветым иисполком 
итхьаматэу Н. И. Кондратенкэм народнэ депутатхэм ясессие адыгэмэ национализмэр къащыфидзыгъ, ау зэригъэмысагъэхэр къызэригъэшъыпкъэжьырэ щысэ къыхьыгъэп. 
Къыхьыни ылъэкIыщтыгъэп - щыIэп ащ фэдэ щысэ! Ащыгъум сыда къыIуагъэм къикIырэр? Политическэ гущыIэ 
мышъо-мыла? Хьауми непэ зэрэфаеу гущыIэмэ арыджэгугъа? Адыгэ лъэпкъым цыхьэ фишIырэба? КъызэрэсшIошIырэмкIэ, апэрэри, ятIонэрэри, ящэнэрэри ары - шъхьэлъэшыгъэ-унэшъотын IофшIакIэу автоном хэкум къыдаIыгъыгъэр ыгу пыкIырэп. Сыдэущтэу мыщ дэжьым Лениныр 
угу къэмыкIына, ащ зэриIощтыгъэу "лъэпкъ зэфыщытыкIэм 
уфэсакъын фае, пщыущэн нахьи, умыщыупэмэ, нахьышIу".
Джа "щыугъэщэныр" джырэ Iофыгъомэ, емыкIу нахь 
мышIэми, бэрэ ахэолъагъо. Ар апэ зыхэплъагъорэр краим, 
хэкум фитныгъэ къыримытэу идэкъацэ зэрэдигъэлъырэр 
ары. Краим иIоф хэмылъэу экономическэ-социальнэ 
Iофыгъо инхэр хэкум зэрихьан фитэп.
Сыд фэдэрэ автоном хэкуи занкIэу РСФСР-м епхыгъэн 
фаеу сэлъытэ. Джащ фэдэх ненцэхэри, хантхэри, мансхэри, 
чукчэхэри, нивххэри, нэнайцэхэри, ульчхэри, эвенкхэри, 

--- Page 246 ---

удыгейцэхэри... МэшIокум тисэу нэIуасэ сызыфэхъугъэ 
лIыр угу къэкIыжьымэ, джы мыр шъыпкъэ дэд: аущтэу 
Iофыр зыщытыкIэ, Къыблэри Темырри зэпэгъунэгъубз!..
Лъэпкъ зэфыщытыкIэр уIэгъошIу, апчым фэдэу къутэгъошIу. Тэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зэрыс хэгъэгушхо 
тыщэпсэу. Арэущтэу зыхъурэм, тизэфыщытыкIэхэм 
щэIэныгъэ, зэфэсакъыжьыныгъэ, гуфэбэныгъэ ахэлъын 
фае. Анахьэу ар зыхэлъын фаеу къызтефэрэр цIыфмэ 
апэ рагъэуцогъэ пащэхэр ары. Къэптхын хъумэ, ар джары 
зэрэхъурэр, щысэкIэ къэбгъэлъэгъон хъумэ, мыры Iофыр 
зытетыр: 1988-рэ илъэсым Шъачэ, ТIуапсэ, Новороссийскэ 
къалэхэм аныбжь илъэси 150-рэ зэрэхъугъэр хагъэунэфыкIыгъ. Урыс пачъыхьадзэр къызщякIугъэ илъэсым 
щыублагъэу къалэмэ аныбжь тыралъытагъ, адыгэхэр 
дунаим ипхъыхьэ-итэкъу зышIыгъэ Урыс-Кавказ заом 
икъежьапIэ тырагъэфагъ. Краим ипартийнэ-советскэ унэшъошIмэ, гъэзетмэ афэтхагъэх, телеграммэхэр афагъэхьыгъэх. Адыгэхэм якIодын икъежьапIэ сыда къалэмэ 
ямэфэкIхэр зыкIытежъугъэфагъэр араIуагъ. Краим иунэшъошIыхэр цIыф жъугъэмэ яшIошI къедэIугъэхэп, зыфаер 
ашIагъ. Зэгорэм ячIыгъэр атырахыжьын гухэлъ адыгэмэ 
яIагъэп, титарихъ лыуз, титарихъ напэ шъукъыфэсакъ 
араIуагъ нахь. Адэ джары, национализмэр зыгорэм пыпшIэныр нахь псынкI, цIыф лъэпкъым итарихъ блэкIыгъэм 
ухэгупшысыхьаным, илыуз уеIэсэкIыным нахьи!
Ферганэрэ Тбилисрэ, Сумгаитрэ Кишиневрэ, Степанакертрэ Узенрэ цIыфыбэмэ тхьамыкIагъохэр къащяхъулIагъ. Ахэмэ ятхьамыкIагъо сызегупшысэкIэ, мыщ фэдэ 
упчIэхэр гум къехьэх: сыда партийнэ-советскэ IофышIэхэр 
цIыфмэ закIыхэмыхьагъэхэр? АраIуагъэр къызыкIырамыдзагъэр? Милицейскэ хьэшъо бэщхэмрэ дзэ уIэшыгъэхэмрэ 
нахь кIочIэ лъэш яIэу къычIэкIыгъ. Мыхэм ягугъу СССР-м 
инароднэ депутатмэ я Съезд, СССР-м и Апшъэрэ Совет 
исессиехэм ащашIыгъ, къыкIэсIотыкIыжьыщтэп. Ау зэкIэми 
мыр анахь сшIогъэшIэгъон: сыда писательхэр, культурэм 
иIофышIэхэр - цIыф лъэпкъым ынапэхэр тхьамыкIагъом 
хэфэгъэ цIыфхэм апашъхьэ зыкIимыхьагъэхэр, яIорэ яшIэрэ 
закIыхамылъхьагъэр? Узэшъугъужьын, узэфычIэтIэн, 
зыгорэм итхылъ нахьыбэрэ, нахь макIэрэ къыдагъэкIы пIон 

--- Page 247 ---

нахьи, гущыIэ дахэ, гущыIэ къотэгъу укъызхэкIыгъэ цIыф 
лъэпкъым фэпшIымэ, укъоуцомэ, имыщыкIэгъэ лъэбэкъу 
емыгъэшIымэ зэкIэми анахьышIу.
Мыекъуапэ иурам горэм къыщысэхъулIэгъагъэр 
сщыгъупшэрэп. НыбжьыкIэ купым блэкIыгъэ лIэшIэгъум 
иадыгэ быракъ аIыгъэу рыкIохэ зэхъум, сакIэрыхьагъэп, 
садэгущыIагъэп, зытехьэгъэхэ гъогум зыдищэхэрэмкIэ 
сяупчIыгъэп. Гур пиIонтIыкIэу сяплъэу ыбгъукIэ сыщытыгъ. 
Сыд фэдэ гъогуа мыхэр неущ зэрыкIощтхэр?..
Адыгэ быракъым игугъу къызыщысшIыгъэм, ащ еплъы кIэу фысиIэм гущыIэ заулэ къесIолIэн. Адыгэмэ ялIэшIэгъу хьылъэ блэкIыгъэм къыIэтыгъэ быракъ щыIагъа-щымыIагъа? Ащ фэдэ быракъ щыIагъ, нэмыкIхэм ягугъуи 
къэпшIын плъэкIыщт. Быракъэу сыкъызтегущыIэрэр 
Урыс-Кавказ заоу адыгэ шъолъырым итыгъэм къыхэтэджыкIыгъ. Адыгэ чIыгур, адыгэ намысыр, адыгэ шъхьафитныгъэр къэухъумэгъэнхэмкIэ быракъым ишIуагъэ 
къэкIуагъ, адыгэ гу лъэшыби ычIэгъ къычIэтэджагъ, адыгаби 
чIэунэхъуагъ. Мыр щэрихьат, быслъымэн быракъ къодыягъ пIоныр тэрэзэп. Адыгэ лIыгъэ шъхьафит быракъэу 
зэгорэм щыIагъ, ар адыгэ тхьамыкIэгъо тарихъым 
уфай-уфэмыеми хэбдзын плъэкIыщтэп. Ау сыгу къеорэр 
нэмыкI, сыушъэфынэп. Илъэс тIокIищырэ пшIырэм къехъугъэшъ, адыгэхэр Совет хабзэм ибыракъ чIэтых. Джа 
быракъыр янэплъэгъоу гъэхъэгъэ макIэп адыгэмэ яхэку, 
яхэгъэгу щашIыгъэр, ау нэмыкIи тыушъэфынэп - тхьамыкIэгъо макIэп къыщяхъулIагъэр. Ау узегупшысэкIэ, адыгэ 
тIэкIоу ичIы къинэжьыгъэм Октябрэшхом ыуж янасып 
зиIэтыгъ нахь, еохыгъэп, ар хэти инэрылъэгъу, ишыхьат 
заф. Адыгэ быракъыр ныбжьыкIэ купымэ къызырахьыжьэм, Совет быракъыр зэращыгъупшагъэр сыгу къеуагъ, 
зыфэсхьын сшIагъэп. Ащыгъум сыд къэзгъэуцухэу ар 
зыкIясымыIуагъэр? Ащи джэуап ищыкIагъ, ари Iоф шъхьаф.
Къэтэджыгъэ упчIэм джэуап къестыным ыпэкIэ тинепэрэ адыгэ зэхэтыкIэ фэгъэхьыгъэу гущыIэ заул. Адыгэмэ 
къакIугъэ гъогум къыхиушъхьафыкIыгъэу шэн дэхабэ 
тхэлъ. Ахэмэ шъхьэкIэфэныгъэр зыкIэ ащыщ. Нахьыжъмэ 
Iаджыри тицIыкIугъом тшъхьашъо раутыгъэу къэсэшIэжьы. 
Ащ пае шъхьакIо тшIэу къыташIагъэр тятэ-тянэмэ ятIожьыгъэп. ТимыIорышIагъэ къытфихьыгъэм Iушы тишIыгъ нахь, 
зыми тедэожьыгъэп. Адэ джырэ ныбжьыкIэмэ мышIапхъэу 
ашIэрэм пае зыгорэ яIолъ. ШъхьэкIафэр хэсэгъэкIышъ, 
укIытэжьыгъо чIыпIэ урагъэфэщт, аIэ къызэрэптыращэещтыри зэуи арэп. Шъыпкъэр пIощтмэ, щынапхэмэ сащымыщми, джары ныбжьыкIэ купмэ сапэгъокIынкIэ, зыкъязгъэшIэжьынкIэ сыкъэзыубытыгъэр.
Адыгэ быракъымкIэ джыри упчIэхэр къэтэджых. Сыда 
къызэтынэкIыгъэ лъэхъанхэм быракъым игугъу зыкIыщытымышIыгъэр? Сыда шIуагъэу, дэеу ащ адыгэмэ къафихьыгъэр? Адыгэ гупшысэм сыд ащ джыдэдэм чIыпIэу щиубытырэр? Тинепэрэ щыIакIэрэ титыгъосэрэ щыIакIэрэ, тызхэт 
тарихъымрэ блэкIыгъэ тарихъымрэ сыд фэдэха? УпчIэм 
ыуж упчIэр къыкIэлъэкIо. Джа упчIэмэ тэры - писательхэр, 
шIэныгъэлэжьхэр, культурэм иIофышIэхэр, мыхэмэ партием, Советым икъулыкъушIэхэр ахэсхырэп,- джэуап 
язытыжьынэу къызытефэхэрэр. Джа псэукIэр тищыIакIэ 
дэтIыгъыгъэмэ, быракъым, нэмыкI адыгэ Iофыгъохэм 
фэшъошэ еплъыкIэ афытиIэщтыгъэ, тинахьыкIэхэри рытпIун, рыдгъэсэн тлъэкIыщтыгъэ. Ау тэ загъорэ ахэмэ 
таблэIэбыкIышъ, ныбжьи тыгу къэмыкIыгъэр адыгэ 
гупшысэм къыхэтэхьэ, уатэр дэтIыгъэу хэтэгъэзыхьэ...
Сэ сихэку, сихэгъэгу, силъэпкъ шIу сэлъэгъу. Джары 
къырым нэгъоймэ, тырку-месхетинцэмэ, курдмэ, нэмыкI 
лъэпкъымэ яхьазаб щыIакIэ сыгу зыкIигъэузырэр. Зигугъу 
къэсшIырэмэ ащыщхэр, мэшIокумэ аратакъуи, ращыгъагъэх, нэмыкIмэ ялъэгучIэгъ ячI чIатхъы. Джы къызнэсыгъэм 
СССР-м инароднэ депутатэу Гаер Евдокие съездым къыщиIуагъэхэр сщыгъупшэжьырэп, икуо макъэ сынэгу кIэт, 
стхьакIумэ ит. Лъэпкъ макIэмэ ящыIэкIэ купкI чIыгур, 
лэжьэкIупIэхэр, зыщышэкIорэ чIыпIэхэр, псыхъохэр, 
мэзхэр - хэгъэгу Iофыгъомэ апай аIошъ, (тэри тыгу джыри 
къэдгъэкIыжьын Краснодар хым ишIыкIэ) министерствэ 
зэфэшъхьафмэ атырахы.
Джырэблагъэ курд лIыжъ горэ садэжь къэкIогъагъ:
- Тыдэрэ чIыпIи тыкъырафы, Армениеми, Азербайджани тырящыкIагъэп... СССР-м инароднэ депутатхэм я 
Съезд урыс писатель горэм, ыцIэ къэсшIэжьрэп, Урысыери псэупIэ шъуфэхъущтэп къыщиIуагъ. Тыдэ тыщыпсэущта, сикIал? Сыдэущтэу тисабыйхэр, типхъорэлъф цIыкIухэр тпIущтха, едгъэджэщтха?..
Курд лIыжъым сыдэущтэу джэуап естыжьын слъэкIыщт? 
Хэгъэгум щыратэкъухьэгъэ цIыф лъэпкъым хапIэ иIэ, унэ 
щишIы шIоигъу. Ащ ыбзэ, ишэн-зэхэтыкIэ, икультурэ къыухъумагъ. Ары шъхьакIэ, орэдым къызэрэщаIоу, "тихэгъэгу шIагъо" щыпсэунэу чIы къуапэ щигъотырэп. Джа 
тхьамыкIагъор зытелъыр курдмэ язакъоп. Сэ СССР-м и 
Апшъэрэ Совет цIыф лъэпкъ зэфыщытыкIэмэ апылъым и 
Комиссие сыхэт, ау джа Iофыгъом джэуапэу естыщтыр 
къин къысфэхъу. АщкIэ сшIэрэ закъор мары: уиунэ зытет 
чIым, укъызэрыхъухьэгъэ бгъагъэм, узыщапIугъэ кушъэм 
яIэшIугъэ умышIэу, дунаишхор шIу плъэгъун плъэкIыщтэп!
Зы цIыф лъэпкъ зытшIызэ, коммунизмэм тызэрекIущтыр ары тэ джы нэс тызыпылъыгъэр, тыздакIори кIодыри 
зыфэдэр къыдгурыIощтыгъэп, тегупшысэнэуи тыфэягъэп. 
Тыбгъэ тытеожьымэ, шъонтырпаом дедгъаштэзэ, къыщытынэрэм тыфыремыплъэкIыжьэу, тапэкIэ тызэрэкIощтым тыпылъыгъ нахь, къытэхъулIэщтым тигъапэщтыгъэп.
Адыгэ автоном хэкур занкIэу РСФСР-м епхыгъэ 
зэрэхъущтым иIофыгъохэр къэзыIэтырэмэ, зезыфэрэмэ 
сащыщ. Ау мы IофымкIэ хэку шъыпкъэми зэкIэми къызэрэщыздырамыгъаштэрэри сэшIэ. "Националистыр" 
къызэрэспашIэщтыри сымышIэу щытэп. Сыда чыжьэу 
узкIэIэбэжьыщтыр, унэм къысфытеох, сагъэщынэ: зыфэсакъыжь, ори уиунагъуи тхьамыкIагъо къяхъулIэщт. Мыщ 
фэдэ орэдми, щхыпцIыхэзэ, сырагъэдэIу: "Русские дети 
играли в индейцев... Долго горели дома адыгейцев..." 
Мыр нэмыплъа, гухьэ-гужъ гупшысакIа? Ары, нэмыкI 
еплъыкIэ ащ иIэп! Ау мы гущыIэ дыджхэу ижъырэ лъэхъаным къыпызыжьхи, куоу чIэтымыухъумэжьыгъэхэр ары 
непэ къычIэужьыгъэхэр!
Диныр сылэжьырэп, ау етIани "а си Тхь, сыд тшIэщтыр, 
сыдым тыфэамал" загъорэ сэIо. Сыд фэдизырэ Тхьэм 
уелъэIугъэкIи, къыпфишIэщтым ущыгугъыгъэкIи, ежь-ежьырэу цIыфым иакъыл къыхьэу зыфимышIэжьымэ, зыми 
къыпфишIэщтэп. Ор-орэу, цIыфыр, убгъэгу шъэбагъи, 
жъалымыгъи, шъугъони дэлъмэ, зэушъыижь, зэгыижь, 
зыумысыжь! Непэ, адыгэмэ ямызакъоу, хэтырэ лъэпкъи 

--- Page 248 ---

зыщыгупшысэн, ыгу шIу зыщилъын уахът тызхэтыр. ПIэ 
дагъэмэ, пшъхьэ щыпфэжьынэу арэп, дагъэ зыхэмылъым 
дагъэ щыпфэжьынэу ары.
ЦIыфхэр къэлэ пчэгум итых. Ахэмэ къызэдаIо: тэртэрэу республикэу тыпсэущт, тыпсэущт, краим тепхыгъэщтэп.
Ор-орэу упсэуныр, сымышIэу щытэп, хьылъэ. ЗэкIэми 
анахьышIуба зыгорэм урикIыбэгъэу ущыIэныр, шъхьэуз 
уимыIэу унашъо пфишIыныр, уигъэшхэныр, уифэпэныр... 
Ары шъхьакIэ, зыгорэм къыпфишIэрэм пае уиIэ тIэкIумкIэ 
зыптыжьын, зыпщэжьын фае. Сыдэущтэу? УбзэкIэ, уихэбзэ-шэнкIэ, уитарихъ чыжьэкIэ, уитарихъ благъэкIэ, цIыфыгъэу лIэшIэгъубэмэ къыпхалъхьагъэм нэс - джары зыгорэм 
ыкIыбэгъ гупсэф удэтыным ыуасэр. Ар джыры ныIэп, илъэс 
зытIущ ныIэп адыгэхэми, нэмыкI лъэпкъхэми къагурыIоу 
заублагъэр.
Щэпсэух дунаим адыгэ лъэпкъхэр, дахэшъы дахэ ягугъэ нэпкъхэр, ау а гугъэ инхэр къызэрэшъыпкъэжьынхэм 
хэкуми, краими, хэгъэгуми арыс цIыфхэм агуи, али фэузы 
сшIоигъу. Партийнэ, советскэ, хозяйственнэ IофышIэхэри, 
къулыкъушIэхэри, рабочхэри, мэкъумэщышIэхэри зэфэгъэ щыIакIэ, зэфэдэныгъэ псэукIэ лъэпкъ пэпчъ ыгъотыным 
фэлэжьэнэу къытефэ. ЗэхъокIныгъэр лъыкIуатэ къэс 
тигупшысэмэ къахэхъо, зэхъокIныгъэу тищыIакIэ фэхъурэмэ адыгэ намысыр, адыгэ хабзэр, адыгагъ зыфатIорэ 
гущыIэ псэум къыубытырэр зэкIэ къызхэдгъэнэн, къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэмэ ащыдгъэгъупшэнэп. Тпыщылъ 
лIэшIэгъухэми анэдгъэсын, апхырытхын.
1990-рэ илъэс

--- Page 249 ---


Адыгеир зэкIэми зэдытиун

--- Page 250 ---

Народнэ депутатхэм яхэку Совет изимычэзыу сессие 
Адыгэ автоном хэкум икъэралыгъо-правовой статус 
зыкъегъэIэтыгъэным фэгъэхьыгъэу тарихъымкIэ мэхьанэшхо зиIэ унашъо ыштагъ, ащ къыпкъырыкIэу автоном 
республикэ тызэрэхъугъэри къыщаIуагъ. Шъыпкъэр 
пIощтмэ, густырыгъэр зэрэлъэшыгъэмкIэ, депутатхэм а 
Iофыгъом мэхьанэшхоу ратыгъэмкIэ ащ ыпэкIэ щыIэгъэ 
сессие горэми ар ебгъэпшэн плъэкIынэп. КъыбгурыIонэуи 
щыт ар: хэкум инародхэм къарыкIощтымкIэ мэхьанэ ин 
дэдэ зиIэ Iофыгъу зытегущыIэхэрэр. Лъэпкъ зэфыщытыкIэхэм алъэныкъокIэ, тихэку хабзэ зэрэщыхъугъэу, 
сыдигъуи щырэхьатыми, къэралыгъо-правовой статусым 
зыкъегъэIэтыгъэным иIофыгъо зэфэшъхьаф еплъыкIэхэр 
къыгъэтэджыгъэх. ШъыпкъэмкIэ, арэущтэу зэрэхъущтыр 
къэшIэгъоягъэп. КъашIошIыхэрэмрэ тэрэзэу къагурымыIохэрэмрэ атегъэпсыкIыгъэ еплъыкIэхэри щыIэх. Ахэмэ 
цIыфхэр амыгъэгумэкIынхэ алъэкIырэп. Адэ сыда ар 
къызыпкъырыкIырэр? Ащ фэгъэхьыгъагъ СССР-м и 
Апшъэ рэ Совет ичленэу, лъэпкъ политикэмкIэ, лъэпкъ 
зэфыщытыкIэхэмкIэ Комиссием хэтэу МэщбэшIэ Исхьакъ 
дытиIэгъэ зэдэгущыIэгъур.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, тизэдэгущыIэгъу къызэрезгъажьэмэ сшIоигъуагъэр лъэпкъ Iофыгъом о еплъыкIэ-екIолIакIэу фыуиIэр зэгъэшIэгъэныр ары. ЗэкIэми 
ашIэ лъэпкъ зэфыщытыкIэхэм афэгъэхьыгъэ Iофыгъор 
къызэрыкIоу зэрэщымытыр, мыщкIэ унашъом иштэн 
гузэжъогъу е шъхьэшъорыкIо Iоф къыхахьэ хъухэщтэп.
- Iо хэмылъэу, мыщкIэ екIолIэкIэ-еплъыкIитIу щыIэн 
алъэкIыщтэп. Нахьыпэм фэдэу джы тыщыIэн тлъэкIыжьыщтэп. Тэ тызынэсыгъэ гъунапкъэмкIэ къэпшIэнэу щытыгъ 
къэгъэзапIэ горэм тапэкIэ тызэрэIукIэщтыр. Джары зэрэхъугъэри: Перестройкэр къырагъэжьагъ, етIанэ ащ къыкIэлъыкIуагъэх нэфэIоныр, демократизациер. Сыгу къыздеIэу 
сэ а зэхъокIныгъэхэм адесэгъаштэ.
Нахьыпэми сэ, партийнэ пленумхэм, хэкум, краим 
яактивхэм язэIукIэхэм, цIыфхэм апашъхьэ сакъыщыгущыIэзэ, тиобществэ ищыIэныгъэ къыщытэджыгъэ Iофыгъохэм, ахэмэ ащыщэу лъэпкъ зэфыщытыкIэхэми сишIошIхэр бэрэ къясIолIагъ. Адыгэхэм яфедэхэр анахьэу 
къыхэзгъэщынхэм паеп - Iофхэм язытет зэрэхъугъэм ыпкъ 
къикIыкIэ ахэр къэмыIэтыгъэхэмэ мыхъунэу щытыгъ.
Тштэн, гущыIэм пае, илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ хы 
ШIуцIэ Iушъом Iут къалэхэм яюбилейхэр ашIокIэщыгъоу 

--- Page 251 ---

хагъэунэфыкIыхэу къырагъэжьэгъагъ. Нэфагъэ цIыф 
къызэрыкIохэр а Iофтхьабзэм кIэщакIо зэрэфэмыхъугъэхэр - ар "зиIэшIагъэр" гукIэгъунчъэ чиновникхэр ары. А 
Iофтхьабзэм имэхьанэ купкI нахь кууIоу хэгупшысыхь: 
зэман горэм Пшызэ шъолъырыр шъоф нэкIыгъ, арыти, 
ащ цIыфхэр щыпсэунхэу игъэтIысхьэгъэнхэ, чIыпIэр, чIыгур 
алэжьызэ, аIэ къырагъэхьан фаеу хъугъагъэ. Ары шъхьаем, 
адыгэхэр ащ щыпсэущтыгъэхэба? Сыда а народым тхьамыкIагъоу къехъулIагъэр, илъэсипшI пчъагъэхэм къакIоцI 
пачъыхьагъум техэкIо-лъыгъэчъэ заоу щыригъэкIокIыгъэр 
шъхьэихыгъэу къызыкIамыIуатэрэр? Джащ къыхэкIэу, 
адыгэхэм ятарихъ зэрэщымытэу къызэрагъэлъагъорэм 
сыпэуцужьэу сымакъэ къэсIэтыгъ. Хъугъэ-шIагъэхэр лъэныкъорыгъазэу агурагъаIохэ зыхъукIэ, ар зэрэзэфэнчъагъэр гъэнэфагъэ. Сипсалъэхэми урыс народым пэшIуекIоу 
зы гущыIэ гори ахэбгъотэщтэп. Тарихъым ишъыпкъагъэ 
къизыдзэнкIэ фэмые чиновникхэр ары сэ зигугъу къэсшIыгъэхэр. БгъуитIумкIи нэбгырэ мин пчъэгъабэхэр Урыс-Кавказ заом щыфэхыгъэх. Ежь яшIоигъоныгъэкIэ заощтыгъэхэп урыс дзэкIолIхэр - пачъыхьэм иунашъу ахэмэ агъэцакIэщтыгъэр. Джаущтэу тарихъыр зэхэлъхьагъэ хъугъэ, 
джы а чIыгум япхъорэлъфхэм якIалэхэр щэпсэух. Орырэ 
сэрырэ тызэдэгущыIэфэ, хэкум ичIыпIэ горэм сабыйхэр 
къыщыхъугъэнхэкIи хъун. Урысха, адыгэха, къэндзалха, 
ермэлха, урымха, адэ тэ сыда ахэмэ кIэнэу къафыщытынэщтыр? Зэдэоныр, зэшIонэнхэр, бзэгу зэрэхьыжьынхэр 
ара? Бзэджагъэхи ахэр. ЗэгурыIоныгъэ ахэлъэу, зэкъош 
унэгъо зыкIэу лъэпкъхэр щыIэнхэ алъэкIыным пае ткIуачIэ 
къыхьыщтыр афэтшIэнэу ары тэ типшъэрылъыр.
ЕтIани ащ епхыгъэу гомыIу зекIуакIэхэу гур зыгъэузыхэрэм, гухэлъышIухэм апэшIуекIохэрэм уакъытемыгущыIэн плъэкIына? Мазэм зэ къыдэкIырэ журналэу "Кубань" 
зыфиIорэм ыкIышъо тешIыхьэгъэ къэзэкъым исурэт: 
лъэкъолъэныкъокIэ ар къушъхьэшыгум тет (зилIэужыгъо 
къушъхьэр нафэ, Кавказ къушъхьэхэм афэшъхьаф тэ 
тиIэп). ДжабгъумкIэ быракъыр ыIыгъ, сэмэгумкIэ - сэшхор 
пытэу ыIыгъ. Ар сыд фэдэ быракъа? Къэзэкъ тамыгъ. Хэта 
зищыкIагъэр ащ фэдэ сурэт-тамыгъэр, сыд фэдэ гузэхашIэха ащ къыгъэущыхэрэри? Ащ фэдэ шIыкIэ-зекIуакIэхэм 
тызэкъуагъэуцон алъэкIыщта?

--- Page 252 ---

Джыри мыщ фэдэ щысэ горэм игугъу къэсшIын. Журналэу "Зэкъошныгъэм" иредакторщтыгъэм ащ ыцIэ ыгу 
рихьыщтыгъэпти, зэблихъун ыгу хэлъэу ыуж ихьэгъагъ. 
Сэ сишъыпкъэу ащ сыпэуцужьыгъ, писателыбэми къыздырагъэштагъ. Шъуегупшыс а гущыIэм мэхьанэ куоу 
пкъырылъым - писательхэми, тхылъеджэхэми, зэкIэ 
тицIыфхэми тызэкъоуцонэу, ткIуачIэ зэхэтлъхьанэу 
къытэджэрэ гущыI ар. Теубытэгъэ пытэ хэлъэу къэсэIо, 
тизыкIыныгъэ сыд фэдэрэ шIыкIэкIи пэрыохъу фэхъунхэ 
зыгу хэлъэу къежьэхэрэм пхъашэу сапэуцужьыщт.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, тихэгъэгу джы нэфэIоным 
лъапсэ щетIупщы, ашъхьэкIэ яшIошI шъхьэихыгъэу къаIоным джы цIыфхэр щыщынэжьхэрэп. Арышъ, блэкIыгъэ 
лъэхъаным имызакъоу, Октябрэм ыужи гомыхь гущыIэхэр 
къыраIуалIэу зэхэпхыщт. "Совет хабзэм ащ фэдизэу бэп 
шIуагъэу цIыфхэм къафихьыгъэр" зыфэпIоным фэдэхэр.
- Аущтэу зыIон зылъэкIыщтхэр шъыпкъэр зылъэгъун 
зымылъэкIыхэрэр е зылъэгъункIэ фэмыехэр арых. ГухэкI 
къысщэхъу ар зэрэзэхамышIэрэр. Совет хабзэр ары къин 
мыухыжьхэр зыпэкIэкIыгъэ адыгэхэм, адрэ цIыфлъэпкъхэм 
афэдэу, шъхьафитныгъэр къафэзыхьыгъэр. Сыд ящыIэкIагъа адэ тятэхэмрэ тятэжъхэмрэ? Урыс-Кавказ заом ыуж 
тхьамыкIэгъо щыIакIэм хэкIыпIэ къыфамыгъотэу ахэр 
мэзхэмрэ темэнхэмрэ защагъэбылъэу ахэсыгъэх. Совет 
хабзэм зэкIэ дунаим инэрылъэгъоу тилъэпкъ зэкIиугъоягъ, 
псэоу къэнагъ, ар щыI, ащ кIэлъыкIоу автономие хэку 
къыритыгъ, культури, гъэсэныгъи, фитныгъэхэр зэкIэ зиIэн 
фэе цIыфлъэпкъэу ылъытэзэ, ригъэгъотыгъэх.
- Хэкум щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьаф пстэуми 
ялIыкIохэм язэблэгъэныгъэ-зэкъошныгъэу джы щыIэ 
хъугъэм лъэпсэ куухэр иIэхэу пIон плъэкIыщта?
- Джары зэрэщытыри. Сэ къысэхьылIагъэу къэсIощтымкIэ ар къэсыушыхьатыни слъэкIыщт. МакIэп къэзгъэшIагъэри, щыIэныгъэм щыслъэгъугъэри. Илъэс тIокIитIум 
къехъугъ сыкъызыщыхъугъэ къуаджэм сыкъызыдэкIыгъэр. 
Урысхэм, украинцэхэм, къэндзалхэм, ермэлхэм, урымхэм, 
джуртхэм садеджагъ, джы Iоф адэсэшIэ, садыщыI. ЯгушIуагъуи адэзгощыгъ, янэшхъэигъуи адэсщэчыгъ, зыгорэкIэ 
нэмыIэми нэмыплъ къысфадзыгъэп, нэбгъунджыкIэ къысэплъыгъэхэп. Фэшъхьаф цIыф лъэпкъхэми джары зэрафыщытыгъэхэр, цыхьэ зэфамышIыныр къызыпкъырыкIын Iоф 
гори азыфагу къитаджэщтыгъэп.
- КъапIорэр шъыпкъэ, ащ уемызэгъын плъэкIыщтэп. 
Ау щытми, автоном хэкум икъэралыгъо-правовой статус 
зыкъегъэIэтыгъэным иIоф къызаIэтым, цIыфхэм гумэкIыгъо къахэзылъхьэрэ къэбархэр зэрахьэхэу къырагъэжьэгъагъ…
- Сэри, сэ сишIошIыкIэ, бэхэми ащ фэдэ къэбархэр 
гухэкI тщэхъух. Iофыр зытет шъыпкъэр зэрамышIэрэм 
къыхэкIэу ащ фэдэ къэбархэр къежьагъэу сэлъытэ. Зы 
народхэм янасып щыIакIэ фэшъхьаф народхэм ятхьамыкIэгъо щыIакIэ ыкIыIу щыбгъэпсын плъэкIына? Сэ сишIошIыкIэ, ащ фэдэ къэбархэр зытIупщыхэрэр пкIантIэр 
зэрилъэкIэхызэ губгъом щыжъохэрэр, завод цехым чIэт 
станокым Iутэу Iоф зышIэхэрэр арыхэп. ГухэкI нахь мышIэми, 
джыри щыIэх цIыфхэр зэщызыхъохэмэ, зэгурымыIоныгъэ 
азыфагу изылъхьэмэ зышIоигъохэр. Ахэр зыгъэгумэкIыхэрэр тызэгурыIоу тыщыIэныр арэп.
ЗищыIэныгъэ мымакIэу щызылъэгъугъэ цIыфэу, писателэу сызэрэщытым елъытыгъэу, общественнэ организациехэу "Адыгэ хасэм", "Казачий круг", клубэу "Гражданин" зыфиIохэрэм ахэтэу теубытагъэ зыхэлъ политическэу 
узэуцолIэн умылъэкIыщт Iофтхьабзэхэр зехьэгъэнхэ фаеу 
игъо зылъэгъухэрэми адезгъэштэн слъэкIыщтэп. ШъыпкъэмкIэ, ахэр зыпылъхэ Iофым зишIуагъэ къэкIонхэри 
къыхэфэх, ау, джыри къэсэIожьы, сызэзэгъын сымылъэкIыщтхэри ахэтых. ГущыIэм пае, Адыгэ хасэм щыщ нэбгырэ 
зырызхэм игъоу алъэгъущтыгъэр Кэбэртэе-Бэлъкъарым, 
Къэрэщэе-Щэрджэсым, Адыгеим арыс адыгэхэр зэхэугъоягъэхэу зыщыпсэухэрэ республикэ зыкI зэхэщэгъэнэу 
ары. Зытет шъыпкъэмкIэ, тэ тызылъэпкъ, тызэкъош 
шъыпкъ, титарихъи, тикультури зы. Арэу щытми, къыдэмылъытэжьыгъэмэ мыхъущтыр регион зэфэшъхьафхэм 
тызэращыпсэурэр ары. Адэ сыда къарыкIощтыр фэшъхьаф 
цIыф лъэпкъхэу миллион пчъагъэ хъухэрэм? Ахэмэ еплъыкIэу а Iофым фыряIэр дэдзых шIыгъэу, тызэхэхьажьыным 
тыкIэдэощта? Чыжьэу мыплъэрэ, шIум тыфищэнэу гугъапIэ зимыIэ екIолIакI ар. Адыгэ лъэпкъхэм язэпхыныгъэ-зэфыщытыкIэхэм лъэныкъуабэ къызэлъаубыты, ахэмэ джыри 
нахь зягъэушъомбгъугъэн фаеу ищыкIагъ. Ау ахэр зы 
республикэу зэхэгъэхьажьыгъэнхэр зэшIопхын умылъэкIыщт Iофыгъоу щыт. Ащ нэмыкI лъэныкъомкIи тежъугъэплъ. Сыд фэдиз хэгъэгуа арабхэр ащыпсэухэу дунаим 
тетхэр? Зы хэгъэгу щызэрэугъоижьхэмэ ашIоигъоу ахэр 
къыкIэдаохэрэп ныIа? Ашъхьэ фитхэу хэгъэгу зэфэшъхьафхэм ащэпсэух. Ар дэдэр къяпIолIэн плъэкIыщт тырку 
лъэпкъхэу тихэгъэгу щыпсухэрэми.
- IэкIыб хэгъэгухэм ащыпсэурэ адыгэхэр жъугъэу 
хэкум къэкIожьыщтхэ фэдэу къэбархэр зэрахьэх.
- Сыда ащ ехьылIагъэу къэсIон слъэкIыщтыр? Адыгэхэр 
хэхэсэу зыщыпсэухэрэ хэгъэгу пстэумэ пIоми хъунэу 
сащыIагъ. Шъыпкъэр къэпIон хъумэ, ахэмэ ятэжъхэм 
егъэзыгъэкIэ ячIыгу зэрэрагъэбгынэгъагъэр лъэшэу 
ягукъау. Ау зэужэ ахэмэ ячIыгужъ къагъэзэжьыныр къызышIобгъэшIыныр хэукъоныгъ. Ащ фэдэ сизэфэхьысыжь 
зытегъэпсыкIыгъэр зыгорэм ыIуагъэкIэ арэп, сэ сикъошхэу 
IэкIыб хэгъэгухэм ащыпсэухэрэм ащыщыбэхэм саIукIагъ. 
Сицыхьэ телъ адыгэ хэхэсхэр яхэкужъ жъугъэу къызэрэмыкIожьыщтхэм. Шъыпкъэ, ахэмэ ащыщхэр къэкIожьынхэкIи хъун. ЕтIани, адыгэхэм ямызакъоу Iофыгъо зэфэшъхьафхэм апкъ къикIыкIэ, Урысыем икIыжьыгъагъэхэм 
къатекIыгъэхэми ар афэгъэхьыгъ. А Iофыгъор къэралыгъо 
пащэхэр ары зэшIозыхынхэ фаер. Ежьхэм зыщыфаем 
хэгъэгум исынхэу къэкIожьынхэм, джащ фэдэу икIыжьынхэм ифитныгъэ язытырэ Закон ыштэныр зипшъэрылъыр 
СССР-м и Апшъэрэ Совет ары.
- ЗэрэхъурэмкIэ, ащ фэдэ лъэпсэнчъэ къэбархэр 
къежьэнхэу къызыхэкIырэр Iофыр зыфэдэр тэрэзэу 
къызэрамытхырэр, къэбар шъыпкъэ зэрэщымыIэр арыба?
- Ары нахь, фэшъхьафэп. Зэп, тIоп ар къызгурыIоу 
сызырихьылIэгъагъэр СССР-м инароднэ депутатэу сыхадзыным пае кандидатэу сыкъызагъэлъагъом, сызщыха дзын 
фэе округыр зэрытыгъэ Шэуджэн, Красногвардейскэ 
районхэм якъуаджэхэм, станицэхэм, къутырхэм сащыIагъ. 
УрысыбзэкIэ къыдэкIыгъэу тхылъыбэ сиIэти, ащ елъытыгъэу 
сэри сашIэу къысшIошIыгъ. Ау фэшъхьаф сызэрихьылIагъэр: бэхэм ситхылъхэм зыпари ахашIыкIыщтыгъэп. Аущтэу 

--- Page 253 ---

щымытыгъэмэ, сыдэущтэу мыщ фэдэ даохэр къысфыряIэнхэ алъэкIыщтыгъ, мары о уадыгэ писатель, ау урысхэм 
яхьылIагъэу зы гущыIи птхырэп. Ар сэ къысаIо, етIани урыс 
персонажхэр къыхэмыфэу тхылъ гори стхыгъэп. Ащ 
фэдэхэм ситхылъхэм яджэнхэу игъо афэслъэгъуным нэмыкI 
ясIожьын слъэкIыгъэп. Сэ ар къыспэзыIэтыхэрэм къагурымыIорэр тищыIэныгъэ зэкIэ щызэхэблыхьагъэу зэрэхъугъэм ыпкъ къикIыкIэ, урыс е фэшъхьаф цIыф лъэпкъхэм 
ащыщ персонажхэр къыхэмыгъафэу художественнэ тхылъ 
птхын зэрэмылъэкIыщтыр ары, птхыгъэми, щыIэныгъэм 
ишъыпкъагъэ икъоу къэмыгъэлъэгъуагъэ хъущт.
Ащ фэдэ зэIукIэгъухэм мыщ фэдэ упчIи къащысатыгъ - 
адыгабзэр тихэкукIэ къэралыгъуабзэ хъун ылъэкIыщта? 
Ащыгъуми, джыри ащ фэдэ упчIэм джэуапэу естыжьырэр 
мыщ фэд: тэ тызыщыпсэурэр Советскэ Союзыр ары, 
официальнэ бзэу тиIэри урысыбзэр ары. ЗыгорэкIэ адыгабзэм, адыгэ культурэм, тарихъым шъхьэкIафэ афишIэу, 
ахэр зэригъашIэмэ шIоигъоу цIыф къахэкIымэ, ащ уфэрэзэныр ифэшъуаш. Ау егъэзыгъэкIэ ахэр зэгъэшIэгъэнхэм 
фэгъэхьыгъэу Iофтхьэбзэ гъэнэфагъэхэр зехьэгъэнхэр 
щыIагъэп, щыIэщтэп. А IофыгъомкIэ тэ типолитикэ теубытагъэ пытэ хэлъ, арышъ, а Iофыгъор телъхьапIэ ашIызэ, 
цIыфхэм цыхьэзэфэмышIыжьныгъэ ахэзылъхьан зыгу 
хэлъхэм язекIуакIэ емыкIоу сэлъэгъу.
- ШъыпкъэмкIэ, ащ фэдэ къэбархэм мэхьанэ хъатэ 
ятымытэу къыхэкIы, ау щытми, ежьхэм мымакIэу яягъэ 
къагъакIо. Зэфэхьысыжьэуи уагъэшIырэр икъукIэ гъэнэфагъэ: ащ фэдэ зекIуакIэхэм тамыгъэгумэкIэу тызэрябгъукIорэр тапэкIэ къызыхэдгъафэ хъущтэп. Ахэмэ тыдэмышъхьахэу, тымыпшъыжьэу Iофыр зытетыр агурыдгъаIозэ Iоф адэтшIэн фае.
- Фэшъхьаф хэкIыпIэ щыIэп. Ор-орэу егупшыс: чIыгоу 
тызыщыпсэурэр зэдытие. Арэу зыщыткIэ, тилъфыгъэхэмрэ 
типхъорэлъфхэмрэ ар мамыр щыIакIэкIэ къафэдгъэнэным 
пае, хэт ащ фэгумэкIыныр зипшъэрылъыр, тэрымырмэ? 
КъызэрэдгурыIонэуи, гухэлъыр кIэп, ау нэбгырэ пэпчъ ар 
къызыгурерэгъаIу. Джащ фэдэ гъогур ары ныIэп насып 
щыIакIэм тыфэзыщэн зылъэкIыщтыр. ТичIыгуи, ащ ибайныгъи тэры зиунаехэр. Арышъ, кIэтыугъуаезэ, акъылыгъэ 

--- Page 254 ---

хэлъэу ахэр къызыфэдгъэфедэнхэ фае. ТищыIэкIэ-псэукIэ 
фэшIыгъэу дгъэпсыныр тэры зыIэ илъыр. Ар гухэлъ икъукIэ 
къыдгурыIозэ, тишъыпкъэу Iоф тшIэн фае. Тиреспубликэ 
народнэ движение, гущыIэм пае, "ЗэгурыIоныгъ" фэусыгъэу, щызэхэщагъэмэ, ишIуагъэ къэкIоныгъэу къысщэхъу, 
шIу зыгу илъ цIыф пстэури ащ щызэкъорэуцох. Ащ фэдэ 
народнэ движениер гухэлъэу зыдэлэжьэщтыр тизэ къошзэблэгъэныгъэ гъэпытэгъэныр, зэдытиунэу тызыщыпсэурэ 
Адыгеим зэгурыIоныгъэм зыщегъэушъомбгъугъэныр ары. 
А гухэлъышIур гъэцэкIагъэ хъуным пае скIуачIи, сиамалхэми 
сашъхьасыщтэп.
ДэгущыIагъэр Жадько И.,
1990-рэ илъэс

--- Page 255 ---


Шъыпкъэр тIон фае
СССР-м и Апшъэрэ Совет зэхэсыгъо къыщиIуагъэр

--- Page 256 ---

ЗышIошIыжьын-зышIоиныныр щыдгъэзыенышъ, народым шъыпкъэр зеIогъэн фэе уахътэр къэсыгъ: хэгъэгур 
зэбгырызыпэным нэсыгъ. ЗэкIэ хьалбалыкъым, акъылынчъэгъэ бырсырым зэлъаубытыгъ, "измэ" зэфэшъхьафхэм 
ащыщэу анахь шыихъымкIэ демократическэ, коммунистическэ фундаменталистхэм язэнэкъокъоу Iушыгъэ горэ 
зыхэмылъым, цIыфлъэпкъ инхэмрэ цIыкIухэмрэ афэгъэхьыгъэу зишIуагъэ къэмыкIорэ псэлъэ мыухыжьхэм, 
законхэмрэ суверенитетхэмрэ язэзэо-зэбэнэу къырагъэжьагъэм шIуагъэ зыхэлъ кIэух горэм тыфащэщтэп. 
Шъхьэихыгъэу къэтэжъугъаIу - хэгъэгум ис цIыфхэм 
язытет зыфэдэ хъугъэм логическэу такъыфэзыщагъэхэр 
СССР-м идепутатхэм я Зэфэс, гъэцэкIэкIо хабзэм исоюзнэ 
органхэм Iофэу ашIагъэр ары, цыхьэзэфэмышIыжьныгъэмрэ куп гъэнэфагъэхэм яфедэу зэрэзекIохэрэмрэ 
ахэмэ джы къызнэсыгъэм зыхагъэзыжьын алъэкIыгъэп.
Президентыр иIэнатIэ Iутщэу, СССР-м и Апшъэрэ Совет 
зэбгырыттIупщыжьмэ е икIэрыкIэу хэтыдзыжьмэ, ащ 

--- Page 257 ---

лъыпытэу гугъэпIэ хьалэмэтхэр къытфызэIухыгъэ хъущтхэу къызышIодгъэшIынхэр хэукъоныгъэ хъущт. ЗэбгырыттIупщыжьынэу е икIэрыкIэу хэтыдзыжьынэу кIасэ тыфэхъугъ, ар тэ зэшIотхыным игъо тыфимыфэзэ, ащ нахь 
пасэу союзнэ структурэхэр зэхэтэкъонхэ алъэкIыщт. 
Арымырми, цIыф гъэнэфагъэхэм тафэгумэкIыным нахьи, 
Iофэу тшIэрэм политиканствэр нахь къебэкIыщтыгъ. ТапэкIэ 
тызэутэкIын ылъэкIыщт ушэтын къиныгъошхохэм ахэмэ 
тащаухъумэн алъэкIыщтыгъ. Сыгу ыгъэузэу сэ а гущыIэхэр 
къэсэIох: Iофхэм язытет зыфэдэм амал зэриIэкIэ зи хэсымыушъафэу сыкъэмыгущыIэмэ мыхъунэу сешIы.
ШъыпкъэмкIэ, ти СоюзыкIэ зыфэдэщтым итхыпхъэхэм 
гу алъыптэ зэрэхъугъэр умылъэгъун плъэкIырэп. Арэущтэу 
къызыкIатIорэри экономикэмкIэ тызыщызэдэпсэун тлъэкIыщт чIынэлъакIэ зэдытиIэн зэрэфаер хэти щигъэзыерэпышъ ары. Ау къэралыгъо структурэжъхэмрэ кIэхэмрэ 
хэбзэ еплъыкIэхэу яIэхэр зэблэхъугъэнхэм тэ игъо тыфифэщта? Сыд ашIэми, сыд аIоми хъунэу алъытэзэ къызежьэхэкIэ, 
сыд фэдэ хэкIыпIа дгъэфедэн фаер? Арэущтэу хъугъэ-шIагъэхэр къызэкIэлъыкIонхэ зэралъэкIыщтым бэрэ уежэнэу 
къызышIобгъэшIы хъущтэп. Джащ къыхэкIэу анахьэу 
узыгъэгумэкIынэу хъурэр Союзнэ зэзэгъыныгъэм сыдэу 
хъугъэкIи кIэмытхэщтхэу республикэхэм яIэшъхьэтет 
заулэхэм къызэраIуагъэр ары.
Демократием ылъэныкъокIэ гъэхъагъэу тиIэхэм ащ 
нахь мымакIэу къашъхьащыхьэрэ щынагъор цIыфым 
ифитныгъэхэр егъэгъэфедэгъэнхэм хэбзэнчъэгъэ шъыпкъэу щызэрахьэхэрэр ары. Джащ фэдэ уасэ афэпшIын 
плъэкIыщт СССР-м инароднэ депутатэу, Латвием ихэбзэ 
Iэшъхьэтетхэм агъэтIысыгъэ Рубикс зыпылъымрэ иполитическэ еплъыкIэхэмрэ. Аукъодыеу зэрэфаехэкIэ агъэтIысын зэрэфимытхэри къырамыдзэу депутатым зэрэдэзекIуагъэхэр хэбзэнчъэгъэ, нэхъоинчъэгъэ зекIуакIэу ары 
зэрэлъытэгъэн фаер, етIани мыщ дэжьым хэгъэгум и 
Президентрэ СССР-м и Апшъэрэ Советрэ ащ зи къыраIуалIэрэп. Непэ зы нэбгырэм къехъулIагъэр неущ тэ тащыщ 
пэпчъ къехъулIэн ылъэкIыщт.
ГущыIэм пае, мы аужырэ уахътэм РСФСР-м иIэшъхьэтетхэм чIыпIэхэм Iофхэр зэращызэшIуахыхэрэм уасэ 

--- Page 258 ---

афашIы зыхъукIэ, пхъэшагъэу нахьыбэрэ къызыхагъафэу 
къырагъэжьагъэм лъэпкъ регионхэм зи шIуагъэ къафихьыщтэп. ЗэрэхъурэмкIэ, большевикхэм яполитическэ шIыкIэ-зекIуакIэхэр емыкIоу алъэгъугъэхэзэ, а шIыкIэ-зекIокIэ 
дэдэхэр ежьхэми агъэфедэхэу къырагъэжьагъ. ЗэкIэ ахэмэ 
амал къаты великодержавнэ шовинизмэм ышъхьэ къыIэтыжьынымкIэ. Лъэпкъыбэ хъурэ къэралыгъом тыщэпсэумэ, 
тыгу зэфихыгъэн, шъхьэкIафэ зэфэтшIын фае.
Республикэхэмрэ хабзэм ичIыпIэ органхэмрэ яфитныгъэхэм зягъэушъомбгъугъэныр къыдэлъытагъэу зыхэплъэжьыхэрэ нэужым Союзнэ зэзэгъыныгъэм икIэтхэн амал 
зэриIэкIэ нахь псынкIаIоу къыфэгъэзэжьыгъэн фае. Анахьэу 
мэхьанэшхо зиIэр къэралыгъо гъунапкъэхэр аукъохэ зэрэмыхъущтым ипринцип ащ щыгъэпытэгъэныр ары. Сыда 
зыпIокIэ зэрэзэзэгъыгъэхэ гъунапкъэхэр зэрэфаехэу 
аукъохэу къызырагъажьэкIэ, щыбгъэзыен умылъэкIынэу 
цIыфхэр ащ хэкIодэщтых, бырсырышхо къикIыщт, чIэнэгъэшхо ашIыщт.
Къэралыгъо шъхьафитхэу Союзым хахьэхэрэм лъэпкъ 
макIэу ащыпсэухэрэм яшIоигъоныгъэхэмрэ яфитныгъэхэмрэ къэухъумэгъэнхэм фэгъэхьыгъэ зэзэгъыныгъэ 
шъхьаф псынкIэ шъыпкъэу гъэхьазырыгъэн, ардэдэми 
кIэтхэгъэн фае. Джырэ уахътэу IофшIэн зимыIэ цIыфхэр 
жъугъэу зыщыхъухэрэм лъэпкъ Iофыгъохэм игъэкIотыгъэу 
зыкъядгъэIэты хъущтэп. Ар зэтедгъэуцон тымылъэкIэу 
тIэкIэкIымэ, ащыгъум - зытекIуагъэхэ бюрократхэри 
гушIогъошхом зэлъиштэгъэ демократхэри зэхэкъутагъэ 
хъущтых.
Интеллигенцием, анахьэу творческэм, цIыфхэр зэтыриIэжэнхэ, ыгъэсамбырынхэ ылъэкIыщт. Ау, гухэкI нахь 
мышIэми, ащ исатырхэм зэджэгъогъуныгъэу, "заоу" 
къахэтэджагъэр агъэупэбжьэн зэрамылъэкIырэр хэгъэкIыри, джыри нахь лъэшэу къызэкIэплъэным ищынагъо 
ашъхьащыт. Сыда тапэкIэ къытэхъулIэнэу тызажэрэр, 
сыдэущтэу тищыIэкIэ-псэукIэ сыд фэдэ лъэпсакIэхэм атегъэпсыкIыгъэу дгъэпсын тлъэкIыщта? Зэрэлъэгъу зэрэмыхъухэрэм къыхэкIэу лъыгъэчъэнымрэ жъалымыгъэмрэ 
апхырыкIынхэ фаеу хъухэзэ, къиныбэ зыпэкIэкIыгъэ тихэгъэгу тарихъ гъогоу къыкIугъэм зыми фигъэсагъэхэба? 
Творческэ интеллигенциемрэ народнэ депутатхэмрэ 

--- Page 259 ---

народым ифедэкъэкIуапIэхэр ушъхьагъу ашIыхэзэ, ахэмэ 
сыд фэдизрэ закъуагъэбылъыхьащтха? А народыр зыкIи 
ыгъэгумэкIырэп литературнэ фольклор-зэщыгъэкъокIо 
купхэр зыфызэнэкъокъухэрэ мэхьанэнчъэ Iофыгъом. 
Литератор зэщыхъуакIохэр арымэ Iофыр зыфэгъэхьыгъэр, 
политическэ зэо-банэм къызэкIигъэблагъэхэу, хэгъэгуми, 
ащ ицIыфхэми къарыкIощтым ахэр ыгъэгумэкIхэрэп. ПIопэн хъумэ, народым инасып ибэнакIохэм - анахь консерватор шъыпкъэхэми анахь демократхэм ягухэлъ къызыдагъэхъуным пае IэубытыпIэ къызыфашIыхэрэр а зы 
шIыкIэ-амал дэдэхэр ары.
1991-рэ илъэс

--- Page 260 ---

ЦIыфмэ яшIошъхъуныгъэрэ ягугъапIэрэ 
ягъэгъотыжьыгъэнхэ фае
КПСС-м и Краснодар крайкомым ипленум 
къыщиIуагъэр

--- Page 261 ---

Пленумхэмрэ зэIукIэхэмрэ тэ бэрэ тащытегущыIэ 
зыкIыныгъэ тхэлъын, тисатырэхэм ячаныгъэ зыкъегъэIэтыгъэн зэрэфаем. Ары шъхьаем, сыда ар бэмэ ежь ашъхьэ фэмыгъэхьыгъэ Iофыгъо горэм фэдэу къызыкIащыхъурэр? Мыщ фэдэ упчIэ зэтэжъугъэтыжь, хэта ар дгъэцэкIэнымкIэ IэпыIэгъу къытфэхъущтыр? Партием икрайком 
ичленэу, депутатэу, писателэу сызэрэщытым елъытыгъэу, 
цIыфмэ апашъхьэ бэрэ сыкъыщыгущыIэн фаеу мэхъу. 
Сэщ нахь мыдэеу шъори шъущыгъуаз ащ фэдэ зэIукIэгъухэр зэрэмыпсынкIэхэм. Сыда мыщ дэжьым умыгъэшIэгъон 
умылъэкIырэр, узытещыныхьэрэр: мыщ дэжьым гу лъыотэ 
партийцабэхэм ар зэрашIомыгъэшIэгъоным.
Тисатырэхэм язэхэщэн, идейнэу гъэпытэгъэнхэм нахь 
теубытагъэ тхэлъэу Iоф дэтшIэнэу ары тэ типшъэрылъыр. 
Тигъогогъу къодыехэр тхэрэкIыжьых. Нахь пасэу ар ашIэрэм 
къэс нахьышIу. Сэ сишIошIыкIэ, КПСС-м и ЦК, ащ и Генеральнэ секретарэу Горбачевым изэшIохынкIэ иеплъыкIэ-екIолIакIэ тэрэз шъыпкъэу зэрэмыгъэнэфагъэм ыпкъ 
къикIыкIэ типартие бэ чIинагъэр. КъэIогъэн фае тикрайком 
нахь теубытагъэ хэлъэу Iоф ышIэ зэрэхъугъэр. Зэфэшъхьаф IофыгъохэмкIэ ащ иеплъыкIэ-екIолIакIэхэр зыфэдэхэр 
нахьыбэрэ коммунистхэм алъигъэIэсыхэ хъугъэ. Ау ар 
икъунэу щытэп. Краим ипартийнэ организацие - КПСС-м 
изэхэщэгъэ куп пэрытхэм зыкIэ ащыщ, ащ елъытыгъэуи 
ымэкъэ лъэши хэгъэгум щыIун фае.
ЩыIэныгъэр зэфэшъхьафыбэу зэхэлъ, джащ пае краим 
ипартийнэ организацие иIофшIэни лъэныкъуабэ къызэлъиубытэу гъэпсыгъэн фае. Сыда, сэ сишIошIыкIэ, крайкомым анахь къыдэхъурэр? Коммунистхэр фэкъулайхэу 
зыфызэхащэгъэ политическэ Iофтхьэбзэ зырызхэр ары. 
Адэ сыд анахь гумэкIыгъоу лъытэгъэн фаер? Iофэу зэшIуихыщтым ипрограммэу крайкомым зышъхьэ къырихыгъэр 
жъажъэу зэрагъэцакIэрэр, зэкIэлъыкIоу ар зэрэмыгъэпсыгъэр ары. Тштэн купонмэ яхьылIэгъэ Iофыгъор. Хэт 
удэгущыIагъэми зэхэтхырэр, ахэр агъэфедэхэу зырагъажьэм, гъомлапхъэхэм язэгъэгъотын нахь къин зэрэхъугъэр 
ары. КъызэрэтшIошIыщтымкIэ, гъомлапхъэхэм ятегощэн 
шэпхъэ гъэнэфагъэ хэлъхьагъэ хъугъэмэ, ар нахь гъотыгъошIу хъугъэн фэягъэу ары. Мыщ дэжьым зэрэхъугъэр 
фэшъхьаф шъыпкъ. А Iофыгъоми, ащ ехьыщырхэми, сэ 
сишIошIыкIэ, апылъын фаер партием икрайком исоциальнэ-экономическэ отдел ары.
РСФСР-м и Апшъэрэ Советрэ Пшызэ шъолъырым 
иIэшъхьэтетхэмрэ зэрэзэпэуцужьхэрэм тыкъытемыгущыIагъэ хъущтэп. МыщкIэ Iофыр зыфэгъэхьыгъэр законхэр зэрэзэпэуцужьыхэрэ къодыер арэп, Iофыгъор политическэу зэрэгъэпсыгъэр ары нахь. Пшызэ шъолъырым 
щыпсэухэрэм якрайсовет итхьаматэу Н.И. Кондратенкэм 
дырагъэштагъ. КПСС-м икрайком ибюро джащ фэдэу 
иеплъыкIэ-екIолIакIэ теубытагъэ хэлъэу къыриIотыкIыгъ. 
Ау щытми, сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, тэ зыкъэтыухъумэжьырэм, зытыухыижьырэм фэдэу ары зэрэхъугъэр. Сыда 
аущтэу зыкIэхъурэр? КПСС-м икрайком депутат-коммунистхэм дэеу Iоф адешIэ. Тыдэ щыIэха депутатхэм яупчIэхэр? 
ЗыкIэупчIэнхэ фаехэр макIэп. Емыгупшысэжьэу Ельциным 
ареIо: шъузыфаем фэдиз фитныгъэ шъуштэ, ау ежь 
шъыпкъэм народхэм, урысхэри зэрахэтэу, фитныгъэу 

--- Page 262 ---

яIагъэхэр аIехыжьых. Арэу щытми, а цIыфым иягъэ къызэригъакIорэр краим ипарторганизацие цIыфхэм къафиIуатэрэп. Референдум щыIэщт. ЦIыфхэр къыкIэупчIэх: сыда 
тызэрэзекIон фаер? Крайкомыми, коммунистхэми, депутатхэми ащ ехьылIагъэу яеплъыкIэ-екIолIакIэ цIыфхэм 
арагъэшIагъэп. Адэ сыдэущтэу къыбгурыIон фая зэпэуцужьынхэу, хэти сыди фэмыIорышIэнхэу джырэблагъэ 
Ельциныр къызэряджагъэр? Партием иапшъэрэ органхэм 
джырэблагъэ Iоф ащызышIэщтыгъэ цIыфэу президент 
IэнатIэр гугъу зышIыгъэм гъогу щынагъу къыхихырэр. 
ЦIыфхэр урамым къытезэрэгъахьэхэмэ, ахэр зыщыщ 
лъэпкъхэр - уурыса, хьаумэ уадыга, убелоруса, хьаумэ 
указаха, утыркумена хьаумэ учэчэна аIоу яупчIыжьыщтхэп. 
Ащ фэдэ акъылынчъэгъэ, цIыфыгъэнчъэгъэ, Конституцием 
пэшIуекIорэ марджым зедгъэгъэшэхъу хъухэщтэп. 
ТицIыфхэр - разэхэри мыразэхэри - хэбзэнчъагъэ щэхъу 
зыщызэрамыхьэрэ бырсырым щытыухъумэнхэ фае - ар 
тэ типшъэрылъ лъапI.
ЗыкIыныгъэм ехьылIэгъэ IофыгъомкIэ сипсалъэ къэсыухымэ сшIоигъуагъ. Бэ ащ къызэлъиубытырэр: ар 
Iэшъхьэтетхэмрэ коммунист къызэрыкIохэмрэ, партийнэ 
организациехэмрэ Советхэмрэ яидейнэ, яинтернациональнэ 
зыкIыныгъ ары.
А Iофыгъохэр сэ къызыкIэсIэтырэр краими хэкуми 
кадрэхэмкIэ зэкIэ политикэу зэрахьэрэр ахэмэ къащэлъагъошъ ары. Джыри зы Iофыгъу: партием ивертикальнэ 
гъэпсыкIэ тэ тыкIэлъырыкIыгъахэмэ, партийнэ зэныбджэгъуныгъэм изэфыщытыкIэхэр сыд фэдэ лъапса зытедгъэпытыхьанхэ фаехэр? Нравственнэ шапхъэхэр тэ партийнэ 
IофшIэным щыдгъэлъэшынхэ фае. Духовнэ зэблэгъэныгъэм, еплъыкIэхэр, идеалхэр зетхьанхэм анахь пытэ 
хъужьырэп. Непэ тэ тыкъэзыгъэнэжьын зылъэкIыщтыр 
коммунистхэм ежь ашъхьэкIэ Iэдэб пытэ ахэлъыныр, партием хэтэу, зимэхьанэ къыгурыIогъое гъогузэхэкIыпIэм 
зытыриубытэщтыр зымышIэу къыIунагъэм тыдэгущыIэ 
зыхъукIэ, теубытагъэрэ гугъапIэрэ ащ езыгъэгъотыжьын 
зылъэкIыщт гущыIэр еIогъэныр ары. Сэ сиеплъыкIэкIэ, 
джы тызыхэт щыIэныгъэ къинымкIэ джары анахь мэхьанэ 
зиIэр.

--- Page 263 ---

1991-рэ илъэс

--- Page 264 ---

Тиунэ мамыр ерэлъ

--- Page 265 ---


- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, зэрашIы хабзэу, титхылъеджэхэм нэIуасэ уафэсшIы сшIоигъу, тарихъ романэу 
"Бзыикъо зау" зыфиIоу СССР-м и Къэралыгъо премие 
джырэблагъэ къыпфагъэшъошагъ, ащи кIэкIэу укъытегущыIагъэмэ дэгъугъэ.
- Краснодарскэ краим ит Шъхьащэфыжь къуаджэм 
сыкъыщыхъугъ. Урыс-Кавказ заом игъом силъэпкъэгъу 
адыгэхэр е ижъыкIэ къызэрэтаджэщтыгъэхэ черкесхэр 
гъэрэу аубытыхи, Ермэлхьаблэ щыпсэущтыгъэ сатыушIэхэм 
аращэгъагъэх. Джащ къыщыублагъэу 1861-рэ илъэсым, 
крепостной правэр тырахыжьыфэ, адыгэхэу ащ къыхиубытэгъагъэхэр крепостной мэкъумэщышIэхэу алъытэщтыгъэх. Реформэ цIэрыIор заштэ нэужым бэ темышIэу ахэр 
псыхъоу Уруп ипсышъхьэкIэ дэкIуаехи, Ермэлхьаблэ 
километрэ 30 фэдизкIэ пэчыжьэу Шъхьащэфыжь къуаджэр 
щагъэпсыгъ.
ШъыпкъэмкIэ, сэ сыкъызыщыхъугъэ къуаджэр географием зэритхагъэр Урупский. Ащ дэт еджапIэр къызысэухым, Мыекъопэ кIэлэегъэджэ училищым, етIанэ 
1951-рэ илъэсым къыщыублагъэу 1956-рэ илъэсым нэс 
Литературнэ институтым сащеджагъ. Ар къызысэухым, 
хэку гъэзетым иредакцие сыщылэжьагъ, етIанэ КПСС-м 
и Адыгэ хэку комитет пропагандэмрэ агитациемрэкIэ 
иотдел иIэшъхьэтет игуадзэу Iоф сшIагъэ. КПСС-м и ЦК 
щыIэ Апшъэрэ партийнэ школым ижурфак къэсыухыгъ. 
1962-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу джы къызнэсыгъэм 
Адыгэ писательскэ организацием иправление сыритхьамат.
- СССР-м инароднэ депутатэу ухадзыным ыпэкIэ 
депутат IофшIэнымкIэ опыт горэ уиIагъа?
- СиIагъ. 1958-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгэ 
хэку, Краснодарскэ краевой Советхэм сырядепутатыгъ. 
Джащыгъуми депутатым ипшъэрылъхэр гъэцэкIэгъэнхэр 
бэкIэ зэлъытыгъагъэр ежь депутатыр, ащ Iофыгъор къызэрэгурыIорэ шIыкIэр, етIани мыщкIэ анахь мэхьанэ зиIэр 
цIыфым игумэкIыгъохэр къызэрэгурыIохэрэр, ащ игугъапIэхэр къызэриухъумэхэрэр ары. Сыдигъуи сэ сызыпылъыгъэр цIыфхэм IэпыIэгъу сызэрафэхъуныр ары. ШъыпкъэмкIэ, зэкIэри къыздэхъугъэу сIон слъэкIыщтэп, ащ 
фэдэу къызыщыхэкIырэм гухэкI сщыхъущтыгъ, мырэзэныгъэр зэхасшIэщтыгъ. Ащ ыпкъ къикIыкIэ Шэуджэн, 
Красногвардейскэ районхэм ялэжьакIохэм СССР-м инароднэ депутатэу сыхадзынымкIэ кандидатэу сыкъызагъэлъагъом, сишъыпкъэу сегупшысэгъагъ: сыда пIомэ мызыгъогум цыхьэ къысфэзышIэу зыкъысфэзыгъэзагъэр ежь 
цIыфхэр арыгъэ. Ащ фэдэ цыхьэ къыпфашIыным бэ гъэцэкIэгъэн фэе пшъэрылъэу къыдилъытэрэри.
Хэдзынхэр альтернативнэу гъэпсыгъагъэ. Нэкъокъогъоу сиIагъэр кIэлэегъэджэ бзылъфыгъагъ, лъытэныгъэ зыфашIырэ IофышIагъ, урысыгъ. Ауми хэдзынхэм 
сащытекIонэу сэ синасып къыхьыгъ. СССР-м инароднэ 
депутатэу сыхадзыгъ, етIанэ СССР-м и Апшъэрэ Совет 
ичлен сыхъугъ, мы уахътэм лъэпкъ политикэмкIэ, лъэпкъ 
зэфыщытыкIэхэмкIэ Комиссием сыхэт.
- О джащ фэдэу РСФСР-м иписательхэм я Союз 
иправлениеу политическэ зэбэным лъэшэу зыщыдихьыхыгъэхэм урисекретарь.
- ГущыIэу къысфэбдзыгъэм имэхьанэ сэ икъукIэ къызгурэIо. Мары къыосIощтыр: джабгъумкIэ зызыгъэзагъэхэми, сэмэгумкIэ зыкъудыихэрэми сэ сагуахьэрэп. Центристэу ары зызэрэслъытэжьырэр, депутат Iофэу сшIэрэмкIэ джары сызэрыгъуазэрэри. Сэ сызэреплъырэмкIэ, агу 
зэфэплъэу зэхэхэхьанхэр арымырэу, тыдэмышъхьахэу, 
тымыпшъэу Iоф тшIэмэ ары кризис куоу тызыхэфагъэм 
тыхэкIыжьын зытлъэкIыщтыр. Тинэкъокъогъу иеплъыкIэ-екIолIакIэ щэIагъэ къызыхэдгъафэзэ къызыгурыдгъаIо 
хъумэ ары зэзэгъыныгъэ тазыфагу илъ зыхъущтыр, тиобществэ джыдэдэм анахь зыфыщыкIэрэ мамырныгъэ 
тицIыфхэм язэфыщытыкIэхэм ащыдгъэпсын тэзыгъэлъэкIыщтыр.
Сиадыгэ лъэпкъ къырыкIуагъэм фэдэкъабзэу, сэ къызрыкIуагъэри Урысыер ары зэпхыгъэр. А зэпхыныгъэр 
зэпыпчын плъэкIыщтэп. Советхэм я Хэгъэгу щыпсэурэ зы 
адыгэ горэми Урысыем пэIапчъэу псэуныр къызышIуигъэшIын ылъэкIыщтэп. Ар къызыпэкIэкIуагъэр Лениным 
илъэпкъ политикэу зэрихьэщтыгъэр, урыс лъэпкъым 
гъэхъэгъэ инэу ышIыгъэхэр ары. Зэфэ шъыпкъэу тыгущыIэн 
хъумэ, тежъугъэгупшыс: Урысыер арымырымэ, хэта 

--- Page 266 ---

зэкъозыгъэуцуагъэр республикэ шъхьафитхэм я Союз? 
Тарихъ илъэсхэу къэткIугъэхэм якъиныгъохэр хэт зыпшъэ 
дэкIыгъэр? Урысые Федерацием ицIыф пстэумэ афэдэу 
сэри сызыфаер Урысыем тапэкIэ зыми щыфыщымыкIэхэу 
щыщыIэхэ хъуныр, ащ исуверенитет нахь пытэныр ары.
- Адыгэ народым къырыкIуагъэмкIэ Урысыем имэхьанэ укъытегущыIагъ. Ары шъхьаем, щыIагъэба фэшъхьаф 
Урысыий - народхэм яхьапсыкIэ зэджэгъагъэхэр.
- Перестройкэм ыпэкIэ а Iофыгъом темыгущыIэнхэр 
нахь къырагъэкIущтыгъ. Перестройкэр ары народыбэхэм 
ятарихъ ехьылIэгъэ хъугъэ-шIагъэхэр цIыф жъугъэхэм 
языгъэшIагъэр. Тэри а гъогупэр ары тызытетыр - тарихъым 
ишъыпкъагъэ унагъо пэпчъ щашIэфэкIэ, народхэм язэкъош-зэблэгъэныгъэ зиягъэ езыгъэкIын зылъэкIыщт зекIуакIэхэм тащыухъумагъэу тлъытэн тлъэкIыщтэп. ЦIыф 
лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ хэгъэгушхом тыщэпсэумэ, щэIагъэ зэфытиIэн, шъхьэкIафэ зэфэтшIыжьын фае, ар лъэпкъ 
пстэуми ялIыкIохэм зэфэдэу афэгъэхьыгъ. МыщкIэ мэхьанэшхо зиIэр тызэрэшIэныр, тызэгурыIоныр ары. ЗэгурымыIонхэр, агу зэбгъэнхэр къызыпкъырыкIыхэрэр администраторхэм ащыщхэм цIыфхэм ялъэпкъ зэхашIэхэр, итарихъ 
шIэжь къызэрэдамылъытэхэрэр ары.
Тэжъугъаштэ адыгэхэр. Пачъыхьагъум я ХIХ-рэ лIэшIэгъум техэкIо заоу КъохьэпIэ Кавказым щыригъэкIокIыгъэм епхыгъэу тхьамыкIэгъо хъугъэ-шIагъэхэр ахэмэ 
ятарихъ къыхэфагъэх. БгъуитIумкIи а заом бэ цIыфэу 
хэкIодагъэр. А охътэ жъалымым ячIыгужъ рафыгъэхэу 
адыгэхэр джы Тыркуем, Сирием, Иорданием, Балкан 
хэгъэгухэм, Германием, нэмыкIхэм арысых.
- Адэ, адыгэхэу Адыгеим щыпсэухэрэр ежь ялъэпкъэгъухэу IэкIыб къэралхэм арысхэм шIыкIэ-амал горэмкIэ алъыIэсыщтыгъэха?
- Тщыгъупшэжьэу едгъэжьэгъэ перестройкэм ащкIэ 
амал хьалэмэтхэр къытитыгъэх. Джащ къыхэкIэу къыбгурыIонэу щыт адыгэ общественностым СССР-м и Апшъэрэ 
Совет джырэблагъэ ыштэгъэ Законэу СССР-м шъхьафитэу 
къэкIонхэм, икIынхэм фэгъэхьыгъэм лъэшэу ынаIэ зэрэтыридзагъэр. Iо хэмылъэу, а законыр зэраштагъэр бэмэ 
лъэшэу игъоу алъытэщт, советскэ адыгэхэмрэ ахэмэ 
ялъэпкъэгъухэу IэкIыб къэралхэм арысхэмрэ гуманитар, 

--- Page 267 ---

нэмыкI зэфыщытыкIэхэу зэдыряIэхэм зырагъэушъомбгъунымкIэ ащ ишIуагъэ къэкIощт.
- О Адыгэ автоном хэкум урилIыкIоу хабзэм иапшъэ рэ органхэм уахэхьэ. Сэ сызэрэщыгъуазэмкIэ, хэкум 
иобщественность ащ истатус зыкъегъэIэтыгъэным нахь 
ишъыпкъэу къыкIэдэо зэпыт.
- Хэгъэгум ичIыпIэ зэфэшъхьаф заулэхэм лъэпкъ 
зэфыщытыкIэхэмкIэ къащыхъурэмэ ялъытыгъэу уасэ 
фэпшIын зыхъукIэ, Адыгеим Iофхэр щырэхьат. Уащытхъуныр атефэ чIыпIэ партийнэ, советскэ органхэу лъэпкъ 
зэфыщытыкIэхэр къызыщызэIыхьэрэ чIыпIэхэм фэкъулайхэу 
ахэр зыгъэупабжьэщтыгъэхэм. ЦIыф лъэпкъ пстэухэу 
тихэку щыпсэухэрэм ялIыкIохэм зышъхьамысыжьэу ашIэгъэ Iофым ишIуагъэкIэ экономикэмрэ культурэмрэкIэ 
гъэхъэгъэ шIукIае ашIыгъ.
- Мы аужырэ илъэсхэм Адыгеим истатус зэхъокIныгъэ горэхэр фэхъугъэха?
- Фэхъугъэх. 1990-рэ илъэсым иянварь, сыдэу зашIыгъэми, тызыкIэдаощтыгъэр къыддэхъугъ. Краим иплановэ-экономическэ къэгъэлъэгъонхэм сатыр шъхьафэу 
тихэку ибюджет ахагъэуцуагъ. Ащи Iофыр къыщыуцугъэп - гъэрекIо Адыгеир республикэ хъугъэ. Джы тыдэгузажъоу тызажэрэр РСФСР-м и Апшъэрэ Совет типравовой статусыкIэ ифэшъошэ фитныгъэхэр къытитынхэу 
ары. Краснодар краим тэ тыкъыхэкIыжьыгъ, ау ащ 
илэжьакIохэу къэралыгъо гъэпсыкIэ тиIэ хъунымкIэ, игъэпытэнкIэ зишIогъэшхо къытэзыгъэкIыгъэхэм тафэразэу 
тадэпсэу.
- О а Iофыгъом духовнэ, физическэ кIуачIэхэр 
мымакIэу тебгъэкIодэгъэнхэ фае. Фэныкъоныгъэ горэхэми 
уагъэгумэкIэу къысщэхъу.
- СыдигъокIи сэ игъоу слъэгъурэр сыд фэдэрэ лъэпкъ 
движении зыдэлэжьэн фаер зыщыщ лъэпкъым емылъытыгъэу цIыфхэр зэкъуигъэуцонхэр ары нахь, зэпигъэуцунхэр арэп. Джары сэ движениеу "Адыгэ хасэм" иIофшIэн 
сызыкIыхэлажьэрэр.
Зыщыщ лъэпкъым лыящэу рыпэгэнэу, федэ къызыфыхигъэкIынэу хэти фитныгъэ иIэп. НахьыбэрэмкIэ джащ 
пае сэ Всесоюзнэ ассоциациеу "Зэзэгъыныгъэрэ зыкIыныгъэрэ" зыфиIорэм иIофшIэн сызыкIыхэлажьэрэр. Ащ 

--- Page 268 ---

ипрезидентыр писателэу Ю. Бондаревыр ары, сэ пшъэрылъ 
къысфашIыгъ ащ игуадзэу Iоф дэсшIэнэу. Тэ зэкIэми, цIыф 
лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ тихэгъэгу игражданин пэпчъ 
типшъэрылъ лъапIэр национализмэ акъылынчъагъэм тихэгъэгу емыунэхъулIэным пае зэкIэ ткIуачIэ къыхьырэр 
тшIэныр ары. Нафэ къызэрэхъурэмкIэ, хэгъэгум ушэтын 
хьылъэхэр къыпыщылъых.
- Тфэщэчыных шъуIуа тэ ахэр?
- Тфэщэчыщт, джы нэс къиныгъуабэ зытщэчыгъэкIэ. 
Сэри, ощ фэдэу загъорэ сызэупчIыжьы: моралым ылъэныкъокIэ обществэм гукIодыгъо зэрэщыхъугъэм кIэух 
фэтшIынымкIэ типшъэдэкIыжь икъукIэ къыдгурэIуа? Джы 
Iофхэм язытет зыщыхьылъэ дэдэм, къэралыгъом имызакъоу, ащ щыпсэурэ нэбгырэ пэпчъ ушэтын къинхэм 
зыщахэтым, псынкIэ шъыпкъэу ищыкIэгъэ Iофтхьабзэхэр 
зетхьанхэр типшъэрылъ. Джа уиупчIи мыщ фэдэ джэуап 
ищыкIагъ: перестройкэм ишIуагъэкIэ демократическэ 
гъэхъагъэхэу тиIэ хъугъэхэр хабзэм иорган пстэуми шIокI 
имыIэу агъэцэкIэн фэе законкIэ мыгъэпытагъэмэ, ушэтынхэу тызыхэфагъэхэр зэпытчынхэр ткIуачIэ къыхьыщтэп.
- Хэгъэгу Iофхэм язытет тегъэпсыкIыгъэу ара а Iофым 
узэреплъырэр?
- Хьау, сэ сиеплъыкIэ арэп зытегъэпсыкIыгъэр. СихэдзакIохэм зэIукIэгъоу адысиIэхэрэм ащызэхэсхыхэрэм бэ 
къахэсхырэр - зэкIэ пIоми хъунэу ахэр мэкъу-мэщым 
зыщыпылъхэ районых зыщыпсэухэрэр. Лъытэныгъэшхо 
зыфэсшIырэ егъэшIэрэ лэжьакIох ахэр, нахьыбэрэмкIэ 
зэфагъэ зыхэлъ даохэр ахэмэ хабзэм иIэшъхьэтетхэм 
афыряI.
- Адэ хэгъэгум шIуагъэ къыфэзыхьырэ IофшIэным 
рэхьатэу цIыфхэр пылъынхэм пае ящыкIэгъэ амалхэр 
СССР-м и Апшъэрэ Совет, о пшъхьэкIэ, узэрэдепутатым 
елъытыгъэу, къышъутефэрэр шъошIа?
- УиупчIэ къыхэщы а IофыгъомкIэ Апшъэрэ Советым, 
арышъ, сэри укъызэрэтфэмыразэр. БэкIэ узаф. Шъыпкъэ, 
тиIофшIагъэ икъоу тигъэразэрэп. Законэу тштагъэхэр 
зэрагъэцэкIэнхэ алъэкIыщт шIыкIэ-амалхэм икъоу джыри 
зафэдгъэсагъэп. Обществэм ошIэ-дэмышIэу къыщытэджырэ Iофыгъохэм язэшIохыкIэ игъом къытфыхэмыхэу бэрэ къыхэкIы.

--- Page 269 ---

- Узэрэписателым елъытыгъэу о джащ фэдэу уагъэгумэкIын фае лъэпкъ культурэхэм, ныдэлъфыбзэхэм 
алъэныкъокIэ хэкум Iофхэр зэрэщыщытхэм.
- ЧIыпIэ зимыкощыкIыщтыгъэ илъэсхэм щытхъуIотэ 
идеологиеу зэрыгъуазэщтыгъэхэм ар анахь гомыIу кIэнэу 
къытфыщинагъэр арынкIэ енэгуягъо. Хэгъэгум ицIыф 
лъэпкъхэр щыIэныгъэм кIэрычыгъэ идее горэм пае зэнэкъокъухэзэ, ныдэлъфыбзэхэм язэгъэшIэн, лъэпкъ культурэхэм яхэгъэхъон къакIырагъэчын, ары пакIошъ, щагъэзыепэнхэ агу хэлъэу дэгузажъощтыгъэх. Iофыр зынэсыгъагъэр ежь ны-тыхэми, ахэмэ ащыщэу сэ силъэпкъэгъу 
адыгэхэми, якIэлэцIыкIухэм ныдэлъфыбзэр зэрагъэшIэныр 
къырамыдзэжьы хъугъагъэ. Бзэр анахь лыуз Iофыгъоу 
щыт. ЦIыф лъэпкъэу зыщыщхэм емылъытыгъэу зэкIэ 
кIэлэцIыкIухэм зэфэдэ амалхэр яIэнхэ фае. Уятэжъхэм 
ячIыгу уиныдэлъфыбзэ щызэмыгъэшIэныр емыкIушху! 
Бзэр щымыIэжь зыхъукIэ, лъэпкъыри дунаим текIодыкIыжьы. ЭкономикэмкIэ федэ-мыфедэм а Iофыр фэпщэжьы 
хъущтэп. ХэгъэушъхьафыкIыгъэ дунай горэп тэ тызыщыпсэурэр, тищыIэкIэ-псэукIэ къырыкIощтымкIэ тэ зэкIэми 
тызэпхыгъ.
ДэгущыIагъэр Быковский А.,
1991-рэ илъэс

--- Page 270 ---

ТэркIэ мэхьанэшху
Адыгеим иписательхэм я Союз илъэс 60 зыхъугъэ 
мафэм къыщиIогъэ гущыIэр

--- Page 271 ---

Адыгеим иписательхэм я Союз иятIокIищэнэрэ илъэс 
зыхэдгъэунэфыкIырэ мафэхэр зытефагъэхэр хъугъэ-шIэгъабэхэу тинарод тырызыгъэгушхохэрэр, ащ дакIоу ушэтын хьылъэхэу зэпичыгъэхэр тыгу къэзыгъэкIыжьхэрэр 
ары. Тызэрыгушхорэр Адыгэ Республикэм иеджэн-гъэсэныгъэрэ икультурэрэ ахигъэхъонымкIэ кIуачIэхэмрэ 
амалхэмрэ зэриIэхэр, мамырныгъэм зэрэфаблэрэр, народ 

--- Page 272 ---

пстэуми зэкъош-зэблэгъэныгъэ зэрадыриIэр, зэкIэ ахэмэ 
шъхьэкIафэ зэрафишIырэр, а охътэ дэдэм ежь ылъапсэхэм, 
икультурэ, тыжъхэм яшэн-хабзэхэр лъэшэу зэригъэлъапIэхэрэр ицыхьэ нахь зытелъыжьэу къызэриIохэрэр ары.
Тызыгъэнэшхъэирэ Iофыгъохэри мымакIэу щыIэх - 
социальнэ-экономическэ реформэр жъажъэу агъэцакIэ, 
гъунэгъу регионхэм лажьэ зимыIэ цIыфхэм ялъ ащагъачъэ, 
бзэджэшIэным зеушъомбгъу, сыдигъуи уасэ зыфашIыщтыгъэ шIуагъэхэр, идеалхэр агъэлъэпIэжьыхэрэп, мафэ 
къэс цIыфхэм ящыкIэгъэ гъомлапхъэхэм ауасэхэм лъэшэу 
ахэхъо. Тигражданхэм ащыщыбэхэм агу зыгъэцIыкIурэр 
щыIэкIэ-псэукIэр нахь къин зэрэхъугъэм имызакъоу, 
обществэм психологическэ атмосферэу хэлъ хъугъэри 
ары. Хымэ народ горэм ищыIэкIэ-псэукIэ фэдэу бгъэпсынэу 
уфежьэныр ищыкIагъэп, ар бгъэпсын плъэкIыщтэп, сыда 
пIомэ ахэмэ ежь яунаеу шэн-хабзэхэр яIэх, агукIэ ящыкIагъэхэри фэшъхьафых, къэзыуцухьэхэрэ дунаим, природэм, 
чIыгум нэмыкI фыщытыкIэх афыряIэхэр. Тэ тихэгъэгу 
пштэмэ, тарихъ гъогоу къыкIугъэмкIэ, блэкIыгъэ, ыпэкIэ 
къэт уахътэмкIэ, нэбгырэ пэпчъ ыгукIэ ыштэгъэ шIуагъэхэмкIэ, идеалхэмкIэ народыр зэкъогъэуцуагъэ хъугъэ. 
Джащ къыхэкIэу идеалхэм уасэ афамышIыжьэу къызэрэрагъэжьагъэр нэбгырэ миллион пчъагъэхэм лыуз афэхъугъ.
Урысыер хэгъэгу ин дэд, арышъ, тэ тицыхьэ пытэ 
зытелъыр сыд фэдэ къиныгъохэри зэпичынхэ фаеу хъугъэми, ащ ыкIуачIэ ыпкъ ригъэуцожьыщт, нахьыпэми 
фэдэу, къэралыгъо кIочIэшхоу хъужьыщт. Мыщ анахьэу 
яшIуагъэ къыщагъэкIон фае литературэм, искусствэм, 
творческэ интеллигенцием.
Гъогоу къэткIугъэм тыкъыфызэплъэкIызэ къэтIон 
тлъэкIыщтыр Адыгэ Республикэм иписательхэм макIэп 
ашIагъэр народым икультурэ зегъэужьыжьыгъэнымкIэ. 
Нахьыпэм тхыбзэ зимыIэгъэ народым ежь илитературэу 
иIэ хъугъэм ищытхъу Адыгеим пэчыжьэуи щызэлъашIэ, 
хэгъэгум игъунапкъи зэпырыкIыгъ. Художественнэ 
гущыIэмрэ гупшысэмрэ икъукIэ апкъ зэриуцуагъэхэр 
произведениябэмэ къахэщы.
Адыгэ писательхэм жанрэ пстэуми арылъэу тхылъ 
600-м къехъу къыхарагъэутыгъ. А произведениехэм 

--- Page 273 ---

тарихъымкIэ, бзэмкIэ, литературэмкIэ, культурэмкIэ шIогъэшхо апылъ. Тхылъыр - бзэмрэ тхыбзэмрэ ясаугъэтэу 
ары зэралъытэрэр. Произведениер - лъэпкъ тхыбзэмрэ 
тхылъхэутынымрэ яхэхъоныгъэ халъхьэгъэ Iахьышху.
Тиюбилей хэдгъэунэфыкIызэ, лъэшэу тафэразэу тэ 
тыгу къэтэгъэкIыжьых Адыгеим иписательхэм я Союз 
иапэрэ зэхэщакIохэу КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо Ахьмэдрэ.
Адыгэ литературэр непэ зыныбжь икъугъэ идейнэ-художественнэ организмэу щыIэныгъэм ихъугъэ-шIагъэхэр, 
тилъэхъан щыIэ цIыфым идуховнэ дунай зыфэдэр къэзыгъэлъагъохэрэ пкъыгъу. Ащ исатырэхэм къахэхъухьагъэх 
талант зыхэлъ писательхэу ныбжь зэфэшъхьафхэр зиIэхэр. 
Родинэм осэ ин къафишIыгъ типисательхэм ятворческэ 
IофшIагъэ. Ахэмэ ащыщыбэхэм орденхэмрэ медальхэмрэ 
къафагъэшъошагъэх, Урысыемрэ Адыгеимрэ культурэмкIэ язаслуженнэ IофышIэх, республикэм инароднэ писателых.
Писательхэм я Союз непэ литературнэ-художественнэ 
журналиплI: "Зэкъошныгъэр", "Жъогъобыныр" адыгабзэкIэ, "Литературная Адыгея", "Родничок Адыгеи" 
зыфиIохэрэр урысыбзэкIэ къыдегъэкIых. Арышъ, писательхэмрэ творческэ ныбжьыкIэхэмрэ атхыхэрэр къызыщыхаутынхэ, тхылъеджэхэм ахэмэ къараIуалIэхэрэр 
къызэрахынхэ алъэкIыщт журналых.
НамысыгъэмкIэ хъарзынэщых тилъэхъан атхыгъэ 
произведениехэри, бэшIагъэу къыхаутыгъэхэу, ау тилитературэ, цIыфхэм яшIэжь джыри ахэмыкIодыкIыгъэхэр.
Адыгэ прозэм хэхъоныгъакIэхэр ешIых, шъхьэшъофыкIо тхакIэр зыхегъэзыжьы, цIыф нэшанэхэмрэ цIыфхэм 
къарыкIуагъэхэмрэ психологическэу нахь куоу къегъэлъагъох, джыри тищыIэкIэ-псэукIэ инравственнэ лъапсэхэр 
еушэтых. Ахэр анахьэу къызыхэщыхэрэр писательхэм 
япроизведениехэу тарихъым, заом, непэрэ щыIэкIэ-псэукIэм яхьылIагъэхэр ары. Адыгэ прозэр хэпшIыкIэу ыпэкIэ 
лъэкIуатэ, ар урысые тхылъеджэхэм нахь игъэкIотыгъэу 
алъэIэсы, куоу ыкIи зегъэушъомбгъугъэу мэгупшысэ. 
Адыгэ поэзиеми гъэхъэгъэ гъэнэфагъэхэр ышIыгъэх. Ащ 
ихэхъоныгъэкIэ ишIогъэшхо къэкIуагъ народым ижэрыIо 
творчествэ. ПоэтхэмкIэ ар сыдигъуи акъылышIо упчIэжьэгъоу, идеехэмкIэ къыфэхьалэлэу, гупшысэхэмкIэ, 
образхэмкIэ, бзэмкIэ мыпчъэкъожь къэкIуапIэу щытыгъ. 
Фольклорыр - поэзиемкIэ духовнэ, нравственнэ хъарзынэщ 
къэкIуагъэу щыт.
Литератор лIэуж зэфэшъхьафхэм язэпхыныгъэхэр 
сыдигъокIи пытагъэх. Непэрэ литераторхэм я 20-59-рэ 
илъэсхэм адыгэ литературэм лъапсэ фэзышIыгъэхэм 
шъхьэкIэфэшхо афашIызэ произведение шIагъохэр атхых.
ГухэкI нахь мышIэми, кIэлэцIыкIухэм апае литературэм 
зэрифэшъуашэу хэхъоныгъэ ышIыгъ пIон плъэкIыщтэп. 
Ахэмэ апае тхылъ Iуш гъэшIэгъонхэу макIэ атхырэр. Адыгэ 
драматургиемкIи зэшIомыхыгъэ Iофыгъо макIэп щыIэр.
Адыгэ литературэр ылъэ зэрэтеуцощтыгъэм, хэхъоныгъэ зэришIыщтыгъэм адакIоу чIыпIэ литературоведениеми хэхъоныгъэ ышIыщтыгъ. Тхылъэу къыхарагъэутыгъэхэм 
адыгэ литературэм ижанрэхэм, истильхэм, игеройхэм, 
итворческэ метод яIофыгъохэр къащызэхафых. ШIэныгъэлэжьхэмрэ критикхэмрэ литературоведениемкIэ 
ягупшысакIэ икультурэ хэпшIыкIэу хэхъуагъ, литературэм 
щырекIокIырэ процессхэр теоретическэу нахь дэгъоу 
аушэтыхэ хъугъэ.
Я 30-рэ, 40-рэ, 50-рэ илъэсхэм прозэм, поэзием, 
драматургием яреалистическэ жанрэхэр алъэ зытеуцощтыгъэхэ уахътэм анахьэу зишIуагъэ къэкIуагъэхэр адыгэ 
литературэм зэпхыныгъэхэу урыс классикэм дыриIагъэхэр 
ары. Типисательхэм адыгабзэкIэ зэрадзэкIыхэу рагъэжьагъ 
урыс писательхэм япроизведениехэр. Адыгэ литературэм 
лъэпкъ зэпхыныгъэхэм заригъэушъомбгъущтыгъ. Iо 
хэмылъэу, зэкIэ адыгэ тхылъеджэм IэкIахьэщтыгъэу тIорэп, 
ау урыс классикэм щыщэу адыгабзэкIэ зэрадзэкIыщтыгъэм 
ифэмэ-бжьымэ уемыхъырэхъышэжьынэу адыгэ литературэм къытыригъахьэщтыгъ. Урыс писательхэм япроизведениехэр игъэкIотыгъэу адыгэ литературэ ныбжьыкIэм 
къызэрэхахьэщтыгъэхэм хэпшIыкIэу ар къыгъэбаищтыгъ, 
прозэмрэ поэзиемрэ яжанрэхэр апкъ зэриуцохэрэр ыгъэпсынкIагъ. Урыс зэдзэкIакIохэри адыгэ писательхэм IэпыIэгъу къафэхъугъэх, джыри къафэхъух тхылъеджэ жъугъэхэм, урысые тхылъеджэхэм ямызакъоу, IэкIыб къэрал 
тхылъеджэхэм нэIуасэ афэхъунхэмкIэ.

--- Page 274 ---

Писательхэр сыдигъуи янарод, ячIыгу кIэрыпчынхэ 
умылъэкIынхэу епхыгъагъэх. Джыри писатель пэпчъ ежь 
игущыIэ тхыгъэ ыкIуачIэ пае, ащ ифэмэ-бжьымэу цIыфхэм 
атырихьэрэм, цIыфхэм якультурэ зыкъегъэIэтыгъэнымрэ 
ядуховнэ дунай гъэбаигъэнымрэ апае народым ыпашъхьэ 
пшъэдэкIыжьэу щихьырэр икъоу къыгурэIо.
Достоевскэм игущыIэхэу зэлъашIэхэрэм ятефэрабгъоу, 
икъукIэ тицыхьэ телъэу къэтIон тлъэкIыщт: литературэм 
дунаир къыгъэнэжьыщт. ЗыкъэгъэнэжьынымкIэ ар цIыфым 
IэпыIэгъу фэхъунэу ипшъэрылъ. Ащ пае писательхэр янарод ыпашъхьэ зэфэшъыпкъэу щызекIонхэ, агу цIыфхэм 
афызэIухыгъэн фае. Гъэсэпэтхыдэ гъушъэм фэIорышIэрэ 
литературэм зэрар нэмыкI цIыфхэм къафихьыщтэп.
Писателым ытхырэм шъыпкъагъэ хэмылъ зыхъукIэ, 
ытхырэр къыдэхъугъэу плъытэн плъэкIыщтэп. Народым 
икультурэ зебгъэужьыжьын плъэкIыщтэп тарихъ, намыс, 
духовнэ шIэжьым земыгъэужьыжьэу. Джары шъыпкъ 
писатель пэпчъ непэ Iофэу ышIэрэмкIэ ынаIэ зытыригъэтын 
фаер.
Сыд фэдэрэ народнэ культури, сыд фэдэрэ духовнагъи лъэныкъуабэ къызэлъаубыты. Мырэущтэу къапIомэ 
хъущтмэ, ар литературэмрэ искусствэмрэ - музыкальнэм, 
къашъом, псалъэм, прикладноим, художественнэм - 
зэхэгъэчъыхьажьыгъэхэу ары зыфэбгъэдэн плъэкIыщтыр. 
ЗэкIэ ахэмэ афэдэ плъышъохэм къащыгъэлъэгъуагъэх 
лъэпкъ духовнагъэр, намысыгъэр, зекIокIэ-шIыкIэхэр, 
этикэр. Джахэр арых адыгэ культурэм, адыгагъэкIэ тэ 
тызаджэрэм лъапсэ афэхъугъэхэр. Адыгагъэр пштэмэ, 
ар - философие псэу, эстетикэ, духовнэ систем, нравственнэ, этическэ кодекс. ЦIыфыр зэрэзекIон фэе шапхъэхэр - намысыгъэм, хьалэлыгъэм, цIыфыгъэм яшапхъэхэр 
къыдэзылъытэрэ кодекс народым ыгъэпсыгъ, ар ежь 
къыкIэлъыкIощт лIэужхэм къафигъэнагъ. Ар псалъэм, 
шъуашэм, къашъом, мэкъамэхэм къахэщэу ыгъэпсыгъ. 
Гулъытэ зиIэ писателым ахэмэ ащикIухьан ылъэкIыщтэп, 
ащикIухьи хъущтэп. Писателым игражданственнагъэ къызыщылъэгъон фаер социологическэ иидеехэр пропагандэ 
ышIынхэр арэп, инарод духовнэу, нравственнэу дэпсэлъэныр ары нахь.
225
8 Заказ 041

--- Page 275 ---

Сыд фэдэрэ лъэхъани писателым иеплъыкIэ-екIолIакIэ 
зыфэдагъэр, зыфэдэр - народым игъусэныр, ащ пае 
тхэныр ары. Тикъэралыгъо гъэпсыкIэ зэтегъэпсыхьэгъэным, 
ащ щыпсэурэ народхэм язэкъош-зэблэгъэныгъэ гъэпытэгъэным, мамыр щыIакIэрэ зэгурыIоныгъэрэ ахэмэ азыфагу 
илъыным ахэмэ тапэкIэ яIахьышIу хашIыхьащт. Джары 
еплъыкIэ-екIолIэкIэ шъхьаIэу тэ тызэрыгъуазэрэр, Iофэу 
тшIэрэри джары зыфэгъэхьыгъэщтыри.
1994-рэ илъэс

--- Page 276 ---


"…Ау поэтхэр зэщыхьэщтыгъэхэп"

--- Page 277 ---

Урысыем иписательхэм яжурналэу "Наш современник" зыфиIорэм иящэнэрэ номерэу къыдэкIыгъакIэр, 
уемыхъырэхъышэжьынэу, Адыгеим итхылъеджэхэм 
ашIогъэшIэгъоныщт: Темыр Кавказым иреспубликэ 
зэфэшъхьафхэм япоэтхэмрэ ахэмэ язэдзэкIакIохэмрэ 
яусэхэм яподборкэшхо ащ къыхиутыгъ. Аварцэу Расул 
Гамзатовым, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщ поэтхэу - урысхэу Дмитрий Кедриным, Яков Козловскэм, 
Александр Бобровым, абхъазхэу Кумф Ломиа, Мушни 
Ласуриа, даргинцэу Хьабиб Алиевым, къэбэртаехэу 
Торшхоев Ибрахьимэ, Бицуе Анатолий, бэлъкъархэу 
Шъалихь Гуртуевым, Танзиля Зумакуловам, къэрэщаеу 
Назир Хубиевым, осетинэу Музафер Дзасоховым, 
чэчэнэу Мыхьамэт Сулаевым ягъусэхэу яусэхэр къыхаутынхэу янасып къыхьыгъ Адыгеим щыщ поэтхэу Къуекъо 
Налбый, Къуикъо Шыхьамбый, Емыж МулиIат, Унэрэкъо 
Рае…
Усэхэм ащ фэдэ яинтернациональнэ подборкэ журналым къыхиутыныр бэмышIэу зыпарэкIи агъэшIагъощтыгъэп, сыда пIомэ а уахътэм зэфэшъхьаф народхэмрэ 
культурэхэмрэ шъхьакIафэ афашIыщтыгъ. ГухэкI нахь 
мышIэми, непэрэ тищыIэкIэ-псэукIэ лъэпкъ зэщыхьэгъухэм 
ямызакъоу, заохэми къагъэушIункIыгъ.
Темыр Кавказым ипоэтхэм яподборкэ фэгъэхьыгъэ 
пэублэ статьяу ытхыгъэм ыгу ыгъэузэу ащ къыщытегущыIэ 

--- Page 278 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ. ЗэлъашIэрэ писателым непэ хэгъэгум 
къыщыхъурэ хъугъэ-шIагъэхэм акъылышIогъэ шIыкIэкIэ 
зэрахаплъэрэм тигъэзет еджэхэрэр нэIуасэ фэтшIыхэмэ 
тшIоигъоу журналэу "Наш современник" зыфиIорэм ия 
3-рэ номер къыхиутыгъэ статьяр къыхэтэутыжьы.
МашIом зэлъиштэгъэ Грознэм шъхьащыт Iугъо шIуцIэм 
иныбжьыкъу нэшхъэй Кавказым икъушъхьэшыгу фыжьхэм 
ямызакъоу, зэрэпсэоу Урысыеми атехъуагъэ хъугъэ. 
Автоматыр атезэрэгъэщэягъэу зэфычIэплъыхэ зыхъукIэ, 
цIыфым цIыфыр зэриныбджэгъум, шIу зэрилъэгъурэм 
къатегущыIэгъуай. Арэущтэу зэрэзекIохэрэр, яджэгъогъуныгъэ пае телъхьапIэ ашIырэр, яхэгъэгу цIыкIу ыпашъхьэ пшъэрылъэу щыряIэр ары. Мыщ дэжьым уапашъхьэ 
къимыгъэуцон плъэкIырэп чэчэн бзылъфыгъэу "Минутка" 
зыфиIорэ площадым пэмычыжьэу асфальт зэхэцунтхъагъэм ыкъоу, илIэу е ышэу щаукIыгъэм итхьамыкIагъо 
зэлъиштагъэм инэшхъэй теплъэ-Iуплъэ.
Охътэ щынэгъошху. Шъхьэр зэтезычырэ гупшысэх. 
КъызыгурыгъэIогъуай хъурэ-шIэрэр. Губжым зэлъиштагъэх. Зэрэлъэгъу хъухэрэп… ШIушIэным ыкIуачIэ шIошъ 
хъугъуае хъугъэ...- къэхъущтыр къэзышIэщтыгъэм фэдэ 
писателышхоу Николай Некрасовым игущыIэхэмкIэ къэтIон 
хъумэ.
ПкIыхь дахэм фэдэу непэ тыгу къэкIыжьы Расул Гамзатовым иусэу "Къэрэухэр" зыфиIорэр, нэужым ар орэд 
хъужьи, республикэ зыкI пшIыкIутф ащ къызэлъибыбыхьагъ, 
нэбгырэ миллион 300 фэдиз хъущтыгъэ народым ыгу 
зэдыригъаштэу къытыригъаозэ. Советскэ дзэкIолIхэу ти 
Хэгъэгушхо къаухъумэзэ фэхыгъэхэм афагъэуцугъэ саугъэт дэхэшхохэр зыхашIыкIыгъэ джэрзым ыкIи гранитым 
ар ащыщ хъугъэ, урысые къэлэ ыкIи къоджэ пчъэгъабэхэм 
яегъэшIэрэ щытхъум, гущыIэм пае, Саратов дэжь, Соколовэ къушъхьэм тырагъэуцогъэ саугъэтэу хъугъэ. Адэ 
непэ губжым зиакъыл зэщифыгъэ горэ къызэтыригъэуцон 
ылъэкIын шъуIуа Урысыемрэ Кавказымрэ язэфыщытыкIэхэр Пушкиным, Лермонтовым, Толстоим, Бестужев-Марлинскэм ацIэ лъапIэхэм зэряпхыгъэхэм, а гузэхэшIэ дэдэхэм КIышъэкъо Алимрэ Къайсын Кулиевымрэ 
зэрарыгъуазэщтыгъэхэм, а гузэхэшIэ дэдэмкIэ непэ Расул 
Гамзатовым ипоэзие зэрэщыIэм?
8*

--- Page 279 ---

Уахътэм къызэриушыхьатырэмкIэ, тарихъ гукъэкIыжьхэм ежь-ежьырэу народхэм ягъогу тхьамыкIагъохэр 
щытырагъэкIодыкIынхэ, блэкIыгъэ уахътэм лIыхъужъ, 
лъыгъэчъэ хэукъоныгъэхэу ашIыгъагъэхэм ямыгупшысэжьхэу джыри атегушхухьанхэм щиухъумэхэрэп. МыщкIэ 
ищыкIагъэр цIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ хэгъэгушхом 
къырыкIощтымкIэ пшъэдэкIыжь зыхьыхэрэм мафэ къэс 
дэмышъхьахыхэу цIыфхэр зэфэщэгъэнхэм Iоф дашIэнэу 
ары. БлэкIыгъэ уахътэм щыщэу тызылъыхъун фаер тэ 
тызэкъозыгъэуцощтыгъэр ары, нахьыпэм зэрэщытыгъэм 
фэдэу, гъунэгъухэр зэфэнэгуихыгъэхэу зэпэгъокIынхэ 
фае нахь, хьадэгъу къафэзыхьырэ Iашэр къызэфырахызэ 
арэп. Литературэми ащкIэ ишIогъэ гъэнэфагъэ къыгъэкIон 
фае. Журналэу "Наш современник" зыфиIорэм иредакцие 
Кавказым иреспубликхэм ащыщ поэтхэмрэ ахэмэ язэдзэкIакIохэмрэ яусэхэр къыхиутынхэ ыгу хэлъэу ыгъэхьазырыщтыгъэх, ау ар Iофыгъо зэшIохыгъошIугъэп: илъэс 
пчъэгъабэ хъугъэу, зэрэгъэбаижьхэзэ лъэпкъ авторхэмрэ 
урыс зэдзэкIакIохэмрэ азыфагу илъыгъэ зэфыщытыкIэхэр 
лъэшэу зэщыгъэкъуагъэ хъугъэх, бгъуитIуми шIуагъэ 
къафэзыхьыщтыгъэхэ зэпхыныгъэхэр зыпкъы рагъэуцожьынхэм мы охътэ благъэм ущыгугъынэу щытэп. Арэу 
щытми, сэ сишIошIыкIэ, охътэ шIукIае зытешIэгъэ нэужым 
мы поэтическэ подборкэр къызэрэхаутыгъэм къыушыхьатырэр урыс литературэм ежь икъош къушъхьэчIэс поэтхэм 
ятворчествэ уасэ зэрэфишIырэм къызэрэкIимычыгъэр, 
Кавказым инародхэм якультурэ хъырахъишъэу, шъотехьэтекIэу гъэпсыгъэм уфэзыщэрэ гъогур зэфэшIыгъэу зэримылъытэрэр ары.
Мы гумэкIыгъо уахътэм цIыфым цIыфыр шIу зэрилъэгъурэм къытегущыIэгъуай, ау арэущтэу хъуным пае Iоф 
шIэгъэн фае, сыда пIомэ, ащ фэдэ Iоф умышIэу мамыр 
щыIакIэ, цIыфхэм азыфагу зэкъош-зэблэгъэныгъэ илъэу 
пшIыжьынхэ плъэкIыщтэп. Арышъ, тызэжъугъэзэгъ, 
тицыхьэ зэтелъэу тIапэхэр зэфэтэжъугъэщэих. ТекIоныгъэр 
къызыдэтхыгъэ илъэсым Дмитрий Кедриным 1945-рэ 
илъэсым Къайсын Кулиевым ыцIэкIэ ытхыгъэгъэ стихотворениеу "Ночь поземкою частой…" зыфиIорэр тыгу къэтэжъугъэгъэкIыжь, тишъыпкъэуи тежъугъэгупшыс, нахьыпэм зэкъош-зэблэгъэныгъэу зэдытиIагъэм зичэзыу ушэтыныр я ХХ-рэ лIэшIэгъу шIагъоу, ау лъыр зыщагъачъэрэр 
зыщикIырэм, ащ ыужи фэщэчын шъуIуа?
Джыри мэхьанэшхо зиIэ зы Iофыгъо ехьылIагъ. 1995-рэ 
илъэсым поэтэу Сергей Есениныр къызыхъугъэр илъэси 
100 мэхъу. Урыс поэт къодыягъэп ар, зэкIэ цIыф лъэпкъы бэ зыщыпсэурэ Урысыем ипоэтэу щытыгъ нахь. Урысхэр 
зылъэгъу мыхъухэрэм сыд фэдизэу ар бзэгу ахьыщтыгъэ ми, "националистэу ыкIи шовинистэу" адрэхэм къагъэлъэгъоным пылъыгъэхэми, Сергей Есениныр зыгу цIыфхэм 
афызэIухыгъэ урыс цIыф хьалэлыгъ, арэущтэуи къэнэжьы. 
Урысыешхом щыпсэурэ цIыф лъэпкъ пстэуми нахьышIоу 
ахэлъыр зэкIэ зыпкъырыхьэгъэ цIыфыгъ ар. Къэхъущтым 
гу лъызытэщтыгъэм фэдэу ащ истихотворениеу "Грузием 
ипоэтхэм афэсэтхы" зыфиIорэмкIэ мары ащ осыетэу 
къытфыщинагъэр.
1995-рэ илъэс

--- Page 280 ---


Адыгэмэ ягугъэ-гупшысэ сырэгъуазэ

--- Page 281 ---

Адыгэ литературэм иклассикэу, общественнэ 
IофышIэшхоу МэщбэшIэ Исхьакъ Шумафэ ыкъор къызыхъугъэр непэ илъэс 65-рэ мэхъу. ШIошъ гъэхъугъуае, 
ау ар шъыпкъэ. А лIыр ыгукIэ зэрэныбжьыкIэм, щыIэныгъэм зэрэфэ къарыушIум ишIуагъэкIэ, удэгущыIэ зыхъукIэ, 
а къарыур ори къыпхилъхьэрэм фэдэу къыпщэхъу. Адырэ 
лъэны къомкIэ (ахэр зэгъусэу а зы цIыфым зэрэхэлъыр!) - 
ар акъылышIу, зэкIэми гу алъетэ, лIэшIэгъу пчъэгъабэхэм 
инарод опытэу зэIуигъэкIагъэр, игушIуагъуи, игукIайи 
зыхэплъэгъорэ къушъхьэшыгу шъхьацыфым фэд.
МэщбэшIэ Исхьакъ Пшызэ шъолъыр итхылъеджэхэм 
нэIуасэ афэпшIыныр имыщыкIагъэу сэлъытэ. Ащ итхылъхэм ашIогъэшIэгъонэу яджэщтыгъэх Краснодарскэ краимрэ Адыгеимрэ зэхэтыхэ зэхъуми, джыри, Адыгеир 
Урысые Федерацием исубъект шъхьафэу зыхъугъэми. 
Духовнэ зэпхыныгъэхэр зэкIэрыпчынхэ плъэкIыщтэп.

--- Page 282 ---

А цIыф хьалэмэтэу, Адыгеим имызакъоу, зэкIэ хэгъэгур пштагъэми, анахьыбэ заджэхэрэ, анахь шIу алъэгъурэ писательхэм зыкIэ ащыщым джыри нэIуасэ 
фэмыхъу гъэхэм итворчествэ къафэтIотэн. МэщбэшIэ 
Исхьакъ итворчествэ къыхеубытэх усэхэр зыдэт сборник 
пчъэгъабэ, адыгэ народым ищыIэныгъэ я Х-рэ лIэшIэгъум 
щегъэжьагъэу къыхэхыгъэ тарихъ романхэу, ямэхьанэкIи, 
уахътэу къагъэлъагъорэмкIи зыпэпшIын гъотыгъуаехэр. 
А произведениехэм ащыщыбэхэр урысыбзэкIэ, Советскэ Союзщтыгъэм инародхэм абзэкIэ, тыркубзэкIэ, 
арабыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ, французыбзэкIэ, испаныбзэкIэ, польскабзэкIэ зэрадзэкIыгъэх… Ахэмэ ащыщхэм ацIэ къетIон: "Агъаерэм ежэжьыхэрэп", "Бзыикъо 
зау", "ШIу шIи, псым хадз", "Илъэс фыртынэхэр", 
"Нэфшъэгъо лъагъо хэр", "Гощэунай", "Мыжъошъхьал". 
Ащ иаужырэ дилогиеу "ГъэритIу" зыфиIорэм, гум къигущыIыкIырэ жабзэкIэ зэрэтхыгъэм, гъунэнчъэу Родинэр 
шIу лъэгъугъэным, мамырныгъэмрэ шIушIэнымрэ къазэрэфаджэрэм апае, тхылъеджэхэм агу джыри бэрэ ыгъэбырсырыщт.
МэщбэшIэ Исхьакърэ ащ ипроизведениехэмрэ 
яхьылIагъэу гъунэ имыIэу бэрэ къэпIотэн плъэкIыщт. 
Джырэблагъэ Урысыем щагъэлъэпIэрэ литературнэ 
премиеу М. А. Шолоховым ыцIэкIэ зэджагъэхэр ащ 
къызэрэфагъэшъошагъэр сыдми хъугъэ Iофэп. КъэпIотэн 
плъэкIыщт джыри, ау тежъугъэдэIу ежьыр шъыпкъэм 
къыIуатэрэм.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, уистихотворениехэм 
ащыщ горэм хэт мыщ фэдэ сатыр: " 178 стр.кни. (стихи 
в тексте). Енэгуягъо, Iофыр зыфэгъэхьыгъэр тащыщ пэпчъ 
къыгъотымэ шIоигъоу зыпылъ шъыпкъагъэр арыкIэ. 
Сыдэущтэу о къыпшIошIыра, къэбгъотыгъа адэ ар?
- Сэ сишIошIыкIэ, шъыпкъагъэмрэ акъылышIуагъэмрэ 
зэготхэу щыIэныгъэм щырекIокIых. Синарод иакъылышIуагъэ сянэ, сятэжърэ сянэжърэ лъэшэу сафэщагъэу зыщытыгъэ сикIэлэцIыкIугъо уахътэр ары сыгу исыубытэу зезгъэжьэгъагъэр. ЩыIэныгъэм акъылышIуагъэ хэзыхыгъэ 
цIыфыбэ тикъуаджэ дэсыгъ. Арыти, ахэр тадэжь къызихьэхэкIэ (аущтэу бэрэ хъущтыгъ - ныбджэгъухэм апае 
тиунапчъэхэр сыдигъуи зэIухыгъагъэх), сшIогъэшIэгъоныгъ 

--- Page 283 ---

сэ, щыIэкIэ-псэукIэм ахэр зэрэтегущыIэщтыгъэхэр, хъугъэшIэгъэ зэфэшъхьафхэу агу къэкIыжьыщтыгъэхэр блэстIупщыщтыгъэхэп. Нэужым, нахь кIасэу сэ къызгурыIо хъугъагъэ а тарихъхэм ащыщыбэхэр народым зэхилъхьэгъэ 
тхыдэхэу зы лIэужым адрэ лIэужым IэкIигъэхьажьхэу 
зэрэщытхэр. ХьакIэхэр имысхэ зыхъукIэ, сянэ Iэпэпщынэр 
къыштэти, сыгу лъэпэрапэу сызэдэIущтыгъэ орэдхэр къыдиIощтыгъ. Шъыпкъэ, ащыгъум сэ къызгурыIощтыгъэп 
арэущтэу зыкIэхъущтыгъэр. Илъэсыбэ тешIэгъагъ ар 
зызэхэсэшIэм, къызыхэкIыгъэ народым итарихърэ икультурэрэ хэшIыкI афыриIэ хъуным нахь мэхьанэшхо зиIэ 
цIыфымкIэ хъужьырэп. ИкъукIэ сицыхьэ телъэу къэсIон 
слъэкIыщт: сицIыкIугъом сшIагъэмрэ зэхэсшIагъэмрэ 
пштэмэ, адырэ къэзгъэшIагъэм къызгурыIуагъэм нахьи 
нахьыб.
Джащыгъур ары апэрэу сэ къызызгурыIуагъэр: нэбгырэ пэпчъ ежь шъыпкъагъэкIэ ылъытэрэм ежь ышъхьэкIэ 
фэкIон фае. Творчествэм фэдэу, ащи гъунапкъэ иIэп. Зы 
лъэгапIэ узэрэнэсэу, ятIонэрэр къэлъагъоу олъэгъу, ащ 
къыкIэлъэкIо ящэнэрэр… Зы шъыпкъагъэ къыбгурыIуахэмэ, 
зэхэошIэ нахьыбэ опыт уиIэу, нахь акъылышIоу узэрэхъугъэр.
- Тэрэзэу къызгурыIуагъэмэ, орыкIэ апэрэ шъыпкъагъэу пIэ къибгъэхьагъэр уинарод фэгъэхьыгъэ щыIэкIэпсэу кIэм, икультурэ, итарихъ яхьылIэгъэ шIэныгъэхэу 
уикIэлэцIыкIугъом зэбгъэшIагъэхэр ары. Адэ о ахэмэ 
щыIэныгъэмкIэ сыд фэдэ принципых къахэпхыгъэхэр?
- ЩыIэныгъэм ишэпхъэ-бзыпхъэ пхъашэхэу ахэм 
атегъэпсыкIыгъэу ары адыгэхэр зэрэщыIэхэр. Урызэнэкъокъужьынэу щымыт шэн-зекIокIэ шапхъэр, Адыгэ хабзэр, 
ныбжьымкIэ ежь нахьыжъым, орэхъулъфыгъ е орэбзылъфыгъ фаеми, е ежь нахьыжъ шым е шыпхъум шъхьэкIафэ 
афэшIыгъэныр ары. Ащ фэдэ шэн-зекIуакIэр шъхьадж 
иунагъо рехышъ, обществэм хехьэ. А хабзэм фэгъэхьыгъэу бэ гущыIэжъхэуи, гущыIэ щэрыохэуи тэ тиIэхэр. Ау 
ащ зыкIи къикIырэп нахьыкIэхэм пхъэтэпэмыхьэу афыщытыгъэн фаеу. Унагъом анахьыкIэу исым узэрэфыщытым 
фэдэщт ежьыри къызэрэпфыщытыжьыщтыр. ШъхьэкIафэ 
зэфэшIыжьыгъэныр ары зэкIэри зытегъэпсыкIыгъэр. Народ 
пэпчъ ар къызэрэгурыIорэм сицыхьэ телъ.

--- Page 284 ---

- Сыдэущтэу о къыпшIошIыра, ятэжъхэм ежь къагъэшIагъэм зэIуагъэкIэгъэ намыс шIуагъэхэр непэрэ 
ныбжьыкIэхэм ахэзыжьыгъэхэба?
- Аущтэу хъугъэу сэ къысшIошIырэп. Шъыпкъэ, непэрэ 
ныбжьыкIэхэм язекIуакIэ хэплъэгъон плъэкIыщт, заом, 
зэоуж илъэсхэм апэкIэ зиныбжьыкIэгъу тефагъэхэм ялъытыгъэмэ, нахь "гуфит-шъхьафитэу" зекIохэрэр, ау щыIэныгъэмкIэ анахь мэхьанэ зэратырэ зекIокIэ шапхъэхэр 
яцIыкIугъом щегъэжьагъэу ахэмэ ахэлъ хъугъэ.
- Джыдэдэм о къэпIуагъ: "зэоуж илъэсхэм зиныбжьыкIэгъу тефагъэхэр". А илъэс дэдэхэр арыба о литературнэ творчествэр зыуублагъэр?
- Сикъэлэмыпэ сыушэтэу зезгъэжьагъэр заом ыпэкIэ 
ары, ящэнэрэ классым сисыгъ апэрэ усэр зысэтхым. 
Шъыпкъэ, дэгъум ар лъэшэу пэчыжьагъ, ау сикIэлэегъаджэу тхэным сыкIэзыгъэгушIугъагъэр къызэрэсщытхъугъагъэр джы къызнэсыгъэми сыгу къэкIыжьы. Сиапэрэ 
усэ гъэзетым къызыхиутыгъагъэр 1949-рэ илъэсыр ары. 
Ащ къыщыублагъэу стхыхэрэр къыхаутых. Шъыпкъэ, 
еджэныри дэзгъэцакIэщтыгъ - апэ педучилищыр, ащ 
нэужым Москва дэт Литературнэ институтэу Горькэм 
ыцIэкIэ щытыр, КПСС-м и ЦК епхыгъэ Апшъэрэ партийнэ 
школым ижурфак къэсыухыгъэх.
- Прозэм зыфэбгъэзэным ыпэкIэ поэтическэ тхылъы бэ къыдэбгъэкIыгъ. Сыд адэ прозэм утезыгъэгушхухьагъэр?
- Тхылъ шъхьафэу апэу къыхязгъэутыгъагъэр "ЦIыф 
лъэшхэр" зыфиIорэ поэмэр ары, ар къызытегущыIэрэр 
нэмыц фашистхэм тихэку заубытым, сикъоджэгъухэм 
къинэу зэпачын фаеу хъугъагъэр ары, сэри ащыгъум 
къуаджэм сыдэсыгъ. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, эпическэ 
произведениекIэ литературэм сыхэхьагъ. Ащ фэдэ жанрэм 
къыделъытэ хъугъэ-шIагъэхэр игъэкIотыгъэу къэгъэлъэгъогъэнхэу.
Сиапэрэ усэхэм гушхуагъэр къахэщыщтыгъ: пый 
кIочIэшхо жъалымба тызытекIуагъэр! Нэужым сэ къызгурыIо хъугъэ - шъонтырыпэ тео закъокIэ поэзием щыбгъэхъэн щыIэп. ТекIоныгъэм игушIуагъо фэшъхьафэу щыIэх 
цIыф гъэнэфагъэхэм янэшхъэигъорэ ягушIуагъорэ, щыI 

--- Page 285 ---

джащ фэдэу природэр, тыгопчын умылъэкIынэу тызэпхыгъэр. Арыти, сэри лирическэ усэхэр стхыхэу сыублагъэ. 
ШIэхэу ахэр тхылъеджэм ыгу рихьыгъэх, ау къыхэутыгъошIугъэхэп. Ау щытми, ситхылъхэр къыдэкIыщтыгъэх, 
макIэп, къыдэкIыгъэри. Джащыгъум зэхасшIэ хъугъэ 
поэзием ишапхъэхэр сэрыкIэ зэрэбгъузаIохэр. Синарод 
итарихъ нахь куоу зэзгъашIэ, ащ инепэрэ уахътэ, характерхэр нахь игъэкIотыгъэу къэзгъэлъагъохэмэ сшIоигъо 
хъугъэ. Сэ зэрэслъытэрэмкIэ, поэтыр игъом къызэтеуцонышъ, зыкъы кIимыIотыкIыжьыным пае мытхэу охътэ тIэкIу 
тыригъэшIэн фае. Сэ ащ сытещыныхьэщтыгъ. Зыгорэм 
сежэу, сымытхэу сыщысын слъэкIыщтэпти, прозэкIэ сытхэу сыублагъэ.
- Арыти, "Агъаерэм ежэжьыхэрэп" зыфиIорэ романышхомкIэ ебгъэжьагъ.
- Ары, зыпарэкIи сэ стхыгъэхэп новеллэхэр, рассказхэр.
- Роман макIэп птхыгъэр. Ахэмэ ащыщэу тара анахь 
тхыгъуае къыпщыхъугъэр?
- Сыдигъуи сэ къин къысщыхъузэ, ау ащ дакIоу гуетныгъи игъусэу сэтхэ. Сымытхэ зыхъукIэ ары сэ къин зыслъэгъурэр. Джащ пае зэпысымыгъэоу Iоф сэшIэ: жьы зыIузгъэхьанэу къэскIухьэ зыхъукIи, мэшIокум сисэу гъогу 
сытетыми, самолетым сисэу сэбыбыми, ары пакIошъ… 
джыдэдэми, о сыбдэгущыIэ зыхъукIи, Iоф зыдэсшIэрэ 
произведениер сшъхьэ икIэу къыхэкIырэп.
- Мышъэфымэ, къыкIэлъыкIорэ уитхылъ сыда къызытегущыIэщтыр?
- Романым ыцIэщтыр "Хъан-Джэрый". Хъан-Джэрые - 
блэкIыгъэ лIэшIэгъум щыIэгъэ адыгэ просветитель ин дэд, 
Апэрэ Николай пачъыхьэм и Кавказ-Къушъхьэ полуэскадрон 
икомандирыгъ, адыгэ джащ фэдэу урыс народым апае 
бэу зышIэгъэ цIыф, илъэс 34-рэ нахь ымыгъэшIагъэми.
- Писателым итхакIэ "ишъэф" тIэкIу нэмыIэми ышъхьэ къитэгъэхыба: уитарихъ романхэр сыдэущтэу егъэжьагъэ хъухэра, сыдэущтэу птхыхэра?
- Тхыныр зэрэрекIокIырэр къызэрыкIо дэд. Апэм ахэр 
документ шъыпкъэх, архивхэм къащыхэстхыкIыгъэ материалых. Хъугъэ-шIэгъэ шъыпкъэхэмрэ бэшIэгъэ дэдэу 
щыIэгъэ геройхэмрэ арых сироманхэм къащыстхыхьэхэрэр. 

--- Page 286 ---

Стхыным сыфежьэным ыпэкIэ, хъугъэ-шIагъэм пылъ 
хъишъэм иублапIэрэ икIэухрэ тэрэз шъыпкъэу сшIэнхэ, 
произведением лъапсэу фэхъурэр гъэнэфагъэу сапашъхьэ 
къизгъэуцон фае - ахэр хэсымыгъэкIыхэу тхэным 
сыфежьэрэп. Шъыпкъэ, мырэущтэу хъоуи къыхэкIы: 
тхылъыр стхызэ, персонажхэм язекIокIэщтыр ежьхэм 
"къыхахэу", ар сэ игъоу къысфалъэгъоу мэхъу (ары 
пакIошъ, ахэмэ ащыщхэр пкIыхькIэ сэлъэгъух). Адесэгъаштэ охътэ кIэкIыкIэ, ау идее шъхьаIэр тхылъым икIэух нэс 
пхырысэщы.
- Адыгэ литературэм непэ изытет зыфэдэм сыд фэдэ 
уаса къыфэпшIырэр? ГугъапIэ къэзытырэ ныбжьыкIэхэр 
"къэлъэгъуагъэба?".
- Адыгэ литературэм изытет зыфэдэр занкIэу зэлъытыгъэр урысые литературэм изытет ары. Сэ сыдигъуи 
сIощтыгъ джыри сэIо урыс литературэр зэрэсищысэтехыпIэр. Адыгэ литераторхэм янахьыбэми арэущтэу аIонэу 
къысшIошIы. Урыс литературэр анахь цIыфыгъэшхо зы хэлъ 
литератур. Ау джы, ори олъэгъу, уинэплъэгъу тыдэ бгъэзагъэми, плъэгъурэр уасэ зимыIэ (тхылъым ыуасэп 
зыфасIорэр) детективхэу, эротикэ романхэу гуми, акъылми 
шIуагъэ къафэзымыхьыхэрэр ары. Ау сэ сицыхьэ зытелъыр 
Iофхэм язытет джы Iужъоу зэхэлъми, урысые писательхэм 
Iоф зэрашIэрэр, произведение дэгъухэр зэратхыхэрэр 
ары. Ахэр ящыкIагъэхэу зыхъущт уахътэ къэкIощт. "Мыжъошъхьалым" Iоф дасшIэ зэхъум, къызэрэхамыутыщтыр 
сшIэзэ, "столым дэлъынэу" ары зэрэстхыщтыгъэр, а 
лъэхъаным Урыс-Кавказ заом утегущыIэн уфитыгъэп. Ау 
щытми, ори зэрэплъэгъоу, романыр къыхаутыгъ. Сыд 
илIэужыгъуи игъо къэсыщт.
Адыгэ писатель ныбжьыкIэхэр арымэ Iофыр зыфэгъэхьыгъэр, лъэшэу гухэкIыми, гугъэпIэшхо къэзытырэ къэлъагъорэп. Джырэ лъэхъэнэ къиным зы идеалхэр фэшъхьаф 
идеалхэмкIэ зэхъокIыгъэ зыщыхъухэрэм, иягъэ къэкIонкIи 
мэхъу, тэ тихэгъэгу ащ фэдэ хъугъэ-шIагъэхэр къинкIэ 
щырекIокIых. Е творчествэм пылъынхэу уахътэ ямыIэнкIи 
мэхъу - рыщыIэнхэм пае ахъщэ къагъэхъэн фаеба.
- …Е атхырэр къыхарагъэутын амылъэкIырэнкIи 
хъун.

--- Page 287 ---

- Аущтэу сэ къысшIошIырэп. Непэ Адыгеим литературнэ журналиплI къыщыдэкIы, атхыхэрэр урысыбзэкIи, 
адыгабзэкIи къыхарагъэутынхэ алъэкIыщт.
- Краснодар уиIофшIэгъоу дэсхэм бэрэ уаIокIа?
- Ренэу саIокIэ. Ахэмэ ащыщыбэхэр синыбджэгъух. 
Литературнэ институтым сызыщыдеджэгъэ Иван Вараввэ 
ары анахь спэблэгъэ ныбджэгъоу сиIэр. Ежь итхэкIэ унае 
зиIэ поэт ар. Урыс псалъэм итхынкIэ IэпэIэсэныгъэшхо 
зыхэлъэу лъытэныгъэшхо зыфэсшIырэр Виктор Лихоносовыр ары. Фэшъхьаф писательхэми джащ фэдэу лъытэныгъэ афысиIэу сакъытегущыIэн слъэкIыщт. Ахэмэ ащыщ 
пэпчъ ифэшъошэ Iахь урысые литературэм хешIыхьэ.
- Сыдэущтэу уеплъыра о, тэ тиуахътэ писателыр 
политикэм хэмылажьэу ащ ыбгъукIэ щытын ылъэкIыщта?
- Сэ пчъагъэрэ зэсIожьыщтыгъ (илъэсипшIыкIи, илъэс 
тIокIыкIи узэкIэIэбэжьмэ) ухэмыхь политикэм. Хъурэп, 
сыхэмыхьан слъэкIырэп! ШъыпкъэмкIэ, писателыр политикхэм афэIорышIэ хъущтэп, ар зэрыгъозэн фэе закъор 
зы идеологие - народым иидеологие ары ныIэп. Ары 
шъхьаем, тиобществэ гъунэм шъхьадэкIэу политикэм пылъ 
хъугъэ, арышъ, уфай-уфэмыеми, ащ Iоф дыуимыIэнэу 
хъурэп.
- О бэкIаерэ республикэм ирайонхэм уащэIэ, цIыфыбэмэ уаIокIэ. Сыда шъуизэдэгущыIэгъухэр зыфэгъэхьыгъэхэр?
- Непэрэ тищыIэкIэ-псэукIэу мыпсынкIагъор, къэкIощт 
уахътэр ары. Сэ лъэшэу гуапэ сщэхъу цIыфхэр къыздэгущыIэхэмэ, ащкIэ агу жьы дагъэкIымэ, упчIэжьэгъу сашIымэ 
зэрашIоигъор.
Ащ фэдэ уахътэхэм сянэ мы игущыIэхэр сыгу 
къэкIыжьых: "ЦIыфэу къыоупчIырэм джэуап уфэхъун 
умылъэкIыщтыми, къыуиIорэр къеухыфэ едэIу". А осыетыр сэ сэгъэцакIэ ыкIи сыщэIэфэ згъэцэкIэщт.
ДэгущыIагъэр Дубовцева С.,
1996-рэ илъэс

--- Page 288 ---

Зы гухэлъ тэ тиIэр
Адыгеим итворческэ союзхэм язэIукIэ пэублэ
гущыIэу къыщиIуагъэр

--- Page 289 ---

Непэ тыкъызыфызэрэугъоигъэр Iофэу тшIэрэр тапэкIэ 
нахьышIоу зэрэзэдедгъэштэщтыр, нахьышIоу зэрэдгъэпсыщтыр ары. Къедгъэблэгъагъэх композиторхэр, художникхэр, артистхэр, орэдыIохэр, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, 
адыгэ культурэм ылъапсэ гъэпытэгъэным агу етыгъэу 
дэлажьэхэрэр ары. Зы гухэлъ тэ Iоф зыдатшIэрэр: тикультурэ народым фэдгъэлэжьэныр ыкIи духовнэ шIуагъэхэр 
ащ хэтлъхьанхэр. Ащ фэшI сыд фэдэ амалха тIэкIэлъхэр, 
сыд фэдэ пшъэрылъха зэшIотхынхэ фаехэр?
Адыгэ народыр лIэшIэгъу пчъагъэм зыфэбэнэгъэ къэралыгъо гъэпсыкIэр непэ тиIэ хъугъэ. Иамалхэр зэкIэ 
лъэныкъо пстэумкIи ыгъэфедэнхэм иамал зимыIэгъэ автоном хэкоу щытыжьэп.
ЗэкIэми апэу ищыкIагъэр тиуахътэ къыгъэуцурэ Iофыгъохэр къыдэлъытэгъэнхэр ары. Аущтэу тымышIэу тапэкIэ 
тылъыкIотэн тлъэкIыщтэп. Литературэмрэ искусствэмрэ 
яIофышIэшхохэм непэ пшъэрылъэу апашъхьэ къиуцуагъэхэр сыдигъуи фэмыдэу къиных. Урысыем иписательхэм 
япроизведениехэр къыхарагъэутынхэмкIэ амалэу яIэр 
лъэшэу макIэ, Центральнэ телевидением лъэпкъ литературэмрэ искусствэмрэ яхьылIэгъэ къэтынхэр ыгъэхьазырхэрэп пIоми хъущт, народхэм язэкъош-зэблэгъэныгъэ, 
язэгурыIоныгъэ гъэпытэгъэнхэмкIэ, якультурэхэр зэрэгъэбаижьынхэмкIэ ащ фэдэ къэтынхэм яшIуагъэ къэкIоныгъи. 
Демократиер - дэгъу, ау ащ намысым ишапхъэхэр игъэкIотыгъэу укъогъэнхэу къикIырэп. Непэ обществэр къебыжъутыкIы, щызэпэуцужьых, ащ щыщхэр зэрэлъэгъу 
хъухэрэп, бзэджэшIэным зеушъомбгъу. ЗэкIэ ахэмэ 
экономикэмрэ культурэмрэ лъэшэу зэщагъакъо. ЦIыфым 
шъхьафитныгъэр ищыкIагъ, ау ащ къикIырэп къэралыгъом 
ишIоигъоныгъэхэр къырамыдзэхэу, шъхьадж ышъхьэ 
къихьэрэм тегъэпсыкIыгъэу шIоигъор ышIэнэу, ежь ышъхьэ ифедэ Iофхэм ащэхъу апымылъынэу.

--- Page 290 ---

Темыр Кавказым иреспубликэхэм ащыщхэм лъыр 
зыщагъачъэрэ, зэкъош лъэпкъхэр зыщызэрэукIыжьхэрэ 
заор зыщыкIорэ джырэ мафэхэм культурэмрэ искусствэмрэ яIофышIэхэм ясатырхэр джыри нахь пытэу зэкъуагъэуцонхэ фае, тиакъылрэ тигупшысэхэмрэ тарыгъуазэзэ 
Iоф тшIэным, тыщыIэным пае. Арэущтэу тымышIымэ, 
тапэкIэ тылъыкIотэн тлъэкIыщтэп.
Янарод идуховнэ дэхагъэрэ икультурэрэ къагъэлъэгъонхэм пае писательхэм, композиторхэм, артистхэм аIэ 
зэкIэдзагъэхэу Iоф ашIэ. Ахэмэ язэпхыныгъэхэр нахь 
пытэрэм къэс народыр духовнэу нахь бай, ылъапсэхэр 
нахь пытэ мэхъух. Непэ демократием тэ республикэ къытитыгъ.
Ау сэ зыкIи щызгъэзыерэп Совет хабзэм шIоу къытфишIагъэр. Тилъэпкъ ащ къызэтыригъэнагъ, гъэсэныгъэ 
тигъэгъотыгъ, теджэнымкIэ, гъэпсын Iофым тыпылъынымкIэ амал къытитыгъ. Ахэр тэ зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп. 
Ау демократием ишIуагъэкIэ непэ тиIэ хъугъэх композиторхэм я Союз, Адыгэ телевидениер, республикэм щызэхащэх симфоническэ оркестрэ, урыс ыкIи адыгэ музыкальнэ 
инструментхэм яоркестрэ. Титеатри зэхъокIыныгъэхэр 
фэхъугъэх. Республикэм иIэх Лъэпкъ библиотекэ, Лъэпкъ 
музей, культурэм иIофышIэхэм апай бгъоу зэтет унэ агъэпсыгъ. Зыфэдэр, зилIэужыгъор народым къыгъэлъэгъон 
ылъэкIыным пае зэкIэ ахэр амал лъэшых
Янарод зыщыгугъыхэрэмрэ зыкIэхъопсхэрэмрэ гъэцэкIагъэ хъунхэм пае литературэм, искусствэм, культурэм 
яIофышIэхэм зэкIэ амалэу аIэкIэлъхэр нахь икъоу къызыфагъэфедэнхэу япшъэрылъ. Шъыпкъэ, мыщкIи тэ щыкIагъэхэр тиIофшIэн фэхъух. Тэ тшъхьэ ифедэ закъо пае Iоф 
тшIэмэ, непэрэ мафэм ыуж тыкъинэщт.
Тащыщыбэхэр театрэм макIоха, ащ ирепертуар 
зыфэдэм къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр зэрищыкIагъэу 
пIугъэнхэмкIэ бэба елъытыгъэр? Спектаклэ пстэуми художественнэгъэ ин ахэлъ пIон плъэкIыщтэп, Iофыгъо инхэп 
къащаIэтыхэрэр, сценэм къыщагъэлъэгъорэ образхэр 
IэрышIым фэдэх, щыIэныгъэм кIэрычыгъэх. Сценэм къыщагъэлъэгъорэ образхэр щыIэныгъэр ары къызыхахынхэ 
фаер, арымырмэ еплъыхэрэм агу пэблагъэ хъущтхэп, 

--- Page 291 ---

гупшысэ куухэм уахащэщтэп. Арэу зэрэщытызэ, яхэукъоныгъэхэр авторхэм зыдарагъэшIэжьынхэм ычIыпIэкIэ, 
тикритикхэм ащ фэдэ спектаклэхэм афэгъэхьыгъэ щытхъу 
рецензиехэр гъэзет нэкIубгъохэм къащыхарагъэутых.
Театрэмрэ писательхэмрэ анаIэ нахь зытетыжьэу, шIу 
агу зэфилъэу зэдэпсэунхэ фае, джащыгъум пьесэхэр 
художественнэ амалхэмкIэ зэрэгъэкIэрэкIагъэхэм нахь 
мэхьанэ гъэнэфагъэ иIэ хъущт.
Театрэм щагъэуцунхэм пае культурэмкIэ Министерствэм пьесэхэр ыщэфыгъэх, ау ахэр театрэм щегъэзыех. 
Театрэм пае Iоф зышIэрэ авторхэм нахь шъхьэкIафэ афашIэу 
афыщытынхэр режиссерхэм япшъэрылъэу сэлъытэ. Инсценировкэ ашIын алъэкIыщт произведениябэ адыгэ литературэм къыхэпхын плъэкIыщт.
Поэзиер пштэми, режиссерхэм тигугъапIэхэр ащи 
къыщагъэшъыпкъэжьырэп, якIуачIэ рахьылIэу Iоф ашIэрэп, 
яшIэныгъэхэм ахагъахъорэп. ЗэрищыкIагъэм лъыкIагъахьэу 
стихотворение, рассказ къеджэн зылъэкIын икъоу тиIэп. 
Щытхъур афэIогъэным ычIыпIэкIэ зэгъусэхэу хэукъоныгъэхэр къагъотыхэмэ дагъэзыжьыхэзэ ашIымэ нахьышIу. 
IэпыIэгъу тызэфэхъужьын, тизэкъош-зэблэгъэныгъэ, 
тизэгурыIоныгъэ дгъэпытэнхэ фае.
Къэралыгъо ансамблитIумэ - "Налмэсымрэ" "Ислъамыимрэ" республикэм Iоф щашIэ. ТIури цIыфхэм лъэшэу 
агу рехьы, адыгэхэм къашъохэмкIэ, орэдкъэIонымкIэ 
якультурэ фэIэпэIасэхэу пропагандэ ашIы. Ахэмэ ягъэхъагъэхэм тагъэгушIо.
Композитор пэпчъ игъэхъагъэрэ къыдэхъухэрэмрэ 
народым ихъарзынэщрэ икультурэрэ ащыщ мэхъух. ИкъукIэ тэ ахэр къэдгъэлъэгъонхэ тлъэкIын фае. КультурэмкIэ 
Министерствэр ащкIэ IэпыIэгъу къытфэхъун фаеу къысшIошIы. Iо хэмылъэу, композиторымрэ поэтымрэ нахь 
дэгъоу Iоф зэдашIэрэм къэс ягъэхъагъэ нахьышIу мэхъу. 
Шъыпкъэ, мы аужырэ уахътэм ежь композиторхэм орэдым хэлъ гущыIэхэр атхыхэу къырагъэжьагъ, ау, гухэкI 
нахь мышIэми, а текстхэр зэрифэшъуашэм тетэу зэгъэкIугъэу зэрафэмыгъэпсырэм къыхэкIэу мы аужырэ илъэсхэм 
орэдышъомрэ гущыIэхэмрэ зэдаштэхэу орэдыкIэу аусыгъэр макIэ. Орэдхэр зыштэрэ комиссиехэм къарахьылIэрэ 

--- Page 292 ---

орэдхэм уасэ афашIы зыхъукIэ, нахь пшъэрылъ пхъашэхэр 
авторхэм афагъэуцухэзэ ашIын фае, икъоу Iоф зыдамышIэгъэ текстхэр щагъэзыенхэ фае. Джаущтэу ашIы зыхъукIэ, 
уемыхъырэхъышэжьынэу тимузыкальнэ культурэ яшIуагъэ 
къырагъэкIыщт.
ТиорэдыIохэр жъы мэхъух. Хэта неущ ахэмэ ачIыпIэ 
къиуцощтыр? ОрэдыIо ныбжьыкIэхэр пIугъэнхэм, ахэр 
егъэджэгъэнхэм тишъыпкъэу тегупшысэн фае.
Адыгэ Республикэм культурэмкIэ, туризмэмкIэ и 
Министерствэ тихудожникхэм афэгумэкIы: ахэмэ Iоф 
зыщашIэщт мастерской заулэ, квартиракIэхэр аратыгъэх. 
Ащ къеушыхьаты Адыгэ Республикэм иправительствэ 
литературэмрэ искусствэмрэ яIофышIэхэм яфэныкъоныгъэхэм ынаIэ къазэрэтыригъэтырэр. Ар гуапэ тщэхъу. Ау 
щытми, художникхэм джыри зэшIомыхыгъэ Iофыгъо макIэп 
яIэр, мы тапэкIэ ахэмэ явыставкэхэр Москварэ нэмыкI 
къалэхэмрэ къин тырамылъагъоу, ахъщэ хъати тырамыгъэкIуадэу ащызэхащэщтыгъэхэмэ, джы ар акIуачIэ 
къыхьыжьырэп. Урысыем ихудожникхэм я Союз а гухэлъхэм апае ахъщэ къафитIупщыжьырэп, творчествэм и 
Унэ зэрагъакIощтыгъэ путевкэхэр макIэ хъугъэх, творческэ союзхэм ахэтхэм ахэр ащэфышъунхэу щытэп. Фэшъхьаф Iофыгъуабэу зэтырихьагъэхэр псынкIэ шъыпкъэу 
зэшIомыхыгъэхэ хъущтэп.
Республикэм икультурэ зегъэужьыжьыгъэнымкIэ 
телевидениемрэ радиомрэ анахь мэхьанэ зэратырэмэ 
ащыщых. Теле ыкIи радиокъэтынхэр агъэхьазырых, ахэр 
къагъэлъагъох. Творческэ пчыхьэзэхахьэхэр, телевидениемкIэ къагъэлъэгъонэу писательхэмрэ художникхэмрэ 
ятворческэ портретхэр ренэу зэхащэхэрэ Iофтхьабзэхэу 
хъунхэ фае. Писательхэм, художникхэм, композиторхэм 
ятворчествэ къытегущыIэрэ короткометражнэ фильмэхэр 
техыгъэнхэ фае.
Киноискусствэр Адыгеим къыщежьагъ ныIэп. "Сумерки 
надежды" зыфиIорэ художественнэ фильмэр тырахыгъ. 
Ау щытми, гухэкI къыпщэхъу республикэ гъэзетхэм 
янэкIубгъохэм ар куоу анализ зэращамышIыгъэр. Фильмэр 
къызытегущыIэрэр адыгэхэм щыIэныгъэ гъогоу къакIугъэм 
къыхэхъухьэгъэ хъугъэ-шIагъэхэу ащ фэдизэу мэхьанэшхо 

--- Page 293 ---

зэрамытыхэрэр ары, сюжетым икъоу, ыкIэм нагъэсэу Iоф 
дашIагъэп. Фильмэм игъэуцун дэгузэжъуагъэхэу плъытэн 
плъэкIыщт. Сценарием пшъэрылъэу щызыфагъэуцужьыгъагъэр агъэцэкIэным пае творческэ коллективым зэкIэ 
ыкIуачIэ рихьылIэгъагъ, ау литературнэ материалыр икъоу 
зэрэIэкIэмылъым ыпкъ къикIыкIэ тарихъ хъугъэ-шIагъэхэр 
фильмэм гум къинэжьхэу къыщагъэлъэгъонхэ алъэкIыгъэп.
Творческэ IофышIэхэм япроизведениехэм апае гонорарыр зэраратырэ шIыкIэм фэгъэхьыгъэу гущыIэ заулэ 
къасIомэ сшIоигъуагъ. Непэ къызынэсыгъэм тхылъ тедзапIэм мэкIэ дэд гонорарэу къаритырэр, ар фэдитфыкIэ 
нахьыбэ ашIыгъ нахь мышIэми. Аущтэу зашIыгъагъэр 
гъэрекIу ары, ащ фэдэ гонорарым непи тигъэрэзэн ылъэкIыщтэп.
Джы правительствэм щытегущыIэх гонорарыр фэдэ 
30-кIэ нахьыбэ шIыгъэнэу. А охътэ дэдэм товархэм ауасэхэм фэди 150-200-кIэ ахэхъуагъ! Инфляциемрэ уасэхэм 
зэрахахъорэмрэ къызыдэплъытэхэкIэ, гонорарым къыхагъахъорэр бэ пIон плъэкIыщтэп. Мыщ дэжьым узэрыгущыIэн плъэкIыщтыр гонорарым фэди 100-150-кIэ хэгъэхъогъэныр ары. Ары пакIошъ, аущтэу ашIыгъэми, а 
гонорархэр анахь макIэхэу къэнэжьыщтых.
Творческэ IофышIэхэр сыдигъуи зэрыгъуазэхэрэр 
щыIэныгъэр ары. Гъунджэм къызэрищырэм фэдэу, литературэм щыIэныгъэм къыхэхъухьэрэ хъугъэ-шIагъэхэр, 
цIыфхэм ягумэкIыгъохэмрэ ягупшысэхэмрэ къегъэлъагъох. 
Ренэу цIыфыр ары ащ инэплъэгъу итыр. "Дэгъухэр мыхэр 
арых, дэихэр адырэхэр арых" ыIозэ, литературэм цIыфхэр 
зэхидзыхэрэп, ихудожественнэ шIыкIэ-амалхэм къызэрахьэу ахэр къегъэлъагъох нахь.
Общественнэ формациеу хэгъэгум щагъэпсыгъэр 
зыфэдэм емылъытыгъэу, цIыфыр сыдигъуи цIыфэу 
къэнэжьын фае. Тэри джащ пае типшъэрылъ лъапIэу тлъытэрэр цIыфыгъэшхо цIыфхэм ахэлъ шIыгъэныр ары.
1996-рэ илъэс

--- Page 294 ---

Тарихъым имыжъошъхьал тыдэфэжьы хъущтэп

--- Page 295 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ нэIуасэ сыфэхъунэу ыкIи гущыIэгъу сшIынэу синасып къызихьыгъэр писатель цIэрыIор, 
общественнэ IофышIэшхор Адыгэ Республикэм икультурэ 
и Мафэхэм ахэлэжьэнэу гъэрекIо бжыхьэ Урысыем 
икъэлэ шъхьаIэ къызэкIор ары.
МэщбэшIэ Исхьакъ Темыр Кавказым ипоэт, ипрозаик 
анахь цIэрыIохэм зэращыщым имызакъоу, цIыфышIу, 
КъокIыпIэм бэрэ узыщыIукIэхэрэм афэдэу, Iуш, акъылышIу, хьакIэм фэнэгуихыгъ, ащ гущыIэгъу уфэхъункIэ 
гъэшIэгъоны, умышIэщтыгъэ горэхэр кIэрыохых.
Москва щэIэфэ, МэщбэшIэ Исхьакъ Адыгэ Республикэм икультурэ и Мафэхэм афэгъэхьыгъэ зэIукIэгъу 
пстэуми ахэлэжьагъэн фае, слъэгъумэ къэс цIыфыбэхэм 
ахэтыгъ. Москва щыпсэухэрэм, Урысыем инэмыкIырэ 
регионхэм къарыкIыгъэхэм писателым бэ упчIэу ратыщтыгъэр, ящыIэкIэ-псэукIэ къыфаIуатэщтыгъ, итхылъхэм 
нэпэеплъэу афытетхэнэу елъэIущтыгъэх. Министрэхэр, 
творческэ союзхэм яIэшъхьэтетхэр, народнэ артистхэр, 
академикхэр зыхэхьэрэ делегацием щыщэу къэкIогъэ 
писателыр зэкIэ ахэмэ япащэу алъытэщтыгъ.
Писателыр Адыгеим зыкIожьын фэе мафэм хэгъэгум 
икъэлэ шъхьаIэ дэт хьакIэщэу "Россия" зыфиIорэм 
тизэдэгущыIэгъу щыкIуагъ. Урысыем щыпсэурэ нэбгырэ 
пэпчъ ыгу пэблэгъэ а гущыIэм тизэдэгущыIэгъу анахьэу 
зыфэгъэхьыгъэщтыр къыгъэнэфагъ.
- Непэ тикъэралыгъо щыхъу-щышIэхэрэм сэ лъэшэу 
сагъэгумэкIы. Адыгэ Республикэм имэфэкIэу Москва 
щырекIокIыгъэм сиIофшIэгъухэм "къызэIэутын" зылъэкIыщт 
темэхэр къыщаIэтыгъэп, тэрэзынкIи хъун арэущтэу 
зыкIашIыгъэри. МэфэкI, сыд Iо фаеми. Аущтэу щытми, 
чэчэн заом Урысыем ичIыгу зыкIыным щынэгъошхо къышъхьащигъахьэщтыгъ, анахьэу хэта зышIэрэр зэджэгъогъузэпыщытыныгъэм фэшъхьаф кавказ республикэхэр 
хэщагъэ хъугъагъэхэмэ.
- Адэ, Исхьакъ Шумафэ ыкъор, ащ фэдэ зэпыщытыныгъэм Темыр Кавказым лъапсэ щыриIэу олъыта?

--- Page 296 ---

- Лъэпсэ пытэ щыриIэп. Ау моущтэу хъоу къыхэкIыба: 
зы унэм машIом зыкъыщиштэмэ, ащ къыгот унэми ар 
лъыIэсынэу. Сырнычыцэ мыгъэкIосагъэу зыгорэм чIидзыгъэм къыхэкIэу ар чIэзыдзыгъэм иунэ имызакъоу, зэрэпсэоу 
цIыф псэупIэр тестыкIын ылъэкIыщт. Лажьэ зимыIэ цIыфхэр 
бгъагъэ ямыIэжьэу зэрэщыIэнхи аIэкIэмылъэу къэнэх, ары 
пакIошъ, хэкIуадэхэуи мэхъу.
Тэ тимафэхэм лъэпкъ пащэу алъытэн алъэкIыщтыр 
зэхэзыкъутэрэр арэп, зыгъэпсырэр ары нахь. ИIофшIакIэкIэ, 
зэхэщэн къулаеу IэкIэлъымкIэ лъэпкъым гушхуагъэ хэзылъхьэрэр цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу зышIырэр ары 
нахь, ежь щынэгъончъэ чIыпIэ щыIэу, фэшъхьафхэр 
зыхэкIодэщтхэ зэо-банэм зыгъакIохэрэр арэп.
Тштэн щысэкIэ сиреспубликэ. Ащ иIэшъхьэтетхэр 
лъэпкъым фэгумэкIырэ цIыфых. Ау ахэмэ "янационализмагъэ" Адыгеим щыпсэурэ фэшъхьаф цIыф лъэпкъхэм 
апэшIуекIорэп. Адыгеир - ащ щыпсэурэ цIыф лъэпкъ 
пстэухэм зэдыряунэе ун, ащ къыгъэгъунэрэ чIыгум щыпсэухэрэр зэкIэ ащ игражданых. Ащ икъэралыгъо бзэхэм 
ащыщэу зыр - урысыбзэр ары. Еплъ тиреспубликэ игерб - 
дышъэпс буквэхэмкIэ ащ тешIыхьагъ "РФ" ыIоу, арышъ, 
Урысыем, урысхэм тырямыгъусэу тыщыIэныр тэ къызышIодгъэшIын тлъэкIырэп. 1991-рэ илъэсым, Адыгеим 
икъэралыгъо статус зыкъегъэIэтыгъэным иIоф зэшIуахы 
зэхъум, автоном хэку фэдэу ар 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Урысыем икъыблэ итерриторие образование 
зэфэшъхьафхэм, ащ нэужым Урысые Федерацием исубъект шъхьафэу 1991-рэ илъэсым охъуфэ Краснодарскэ 
краим хахьэщтыгъ, зэкIэри тэ - адыгэхэри, урысхэри, 
фэшъхьаф кавказ ыкIи мыкавказ цIыф лъэпкъхэм ялIыкIохэри - тызэгупшысэщтыгъэр ащ шIуагъэ щэхъу къымыхьыныр ары. Непэ тиреспубликэ иIофхэр ежь 
зэрехьажьых. Ау истатус зыкъызэриIэтыгъэм ыпкъ къикIыкIэ иIофхэр ежь зэрихьажьхэу зэрэхъугъэм зыкIи къикIырэп экономикэмкIэ, культурэмкIэ, политикэмкIэ зэпхыныгъэхэу Урысыемрэ фэшъхьаф регионхэмрэ адыриIэхэр 
къэлэнлагъэхэу. Фэшъхьаф шъыпкъ. ЗэфыщытыкIэ-зэпхыныгъэхэр нахь гъэпытагъэхэу, бгъуитIумкIи нахь федэхэу 
хъугъэх. Адыгеим иэкономикэу зэшIомыхыгъэ Iофыгъохэр 
бэу зиIэмкIэ ар нахьышIух.

--- Page 297 ---

Урысыем инэмыкIырэ регионхэм афэдэу, къиныгъо 
макIэп тэри тиIэхэр. Ау Адыгеим щыпсэурэ цIыфхэм яцыхьэ 
пытэ зытелъыр ахэр зэшIохыгъэ зэрэхъущтхэр ары. 
Уемыхъырэхъышэжьынэу, Адыгеир цIыф лъэпкъыбэ 
зыщыпсэурэ Урысыем хахьэрэ республикэ зэтегъэпсыхьагъэу хъущт. Бэ зэшIуахыгъахэр. Республикэ хъугъэ Адыгеим, апэрэ чэзыоу зэшIохыгъэн фаеу ылъытэзэ, анахь 
мэхьанэшхо зэритырэр экономикэр - промышленностымрэ 
мэкъу-мэщ хъызмэтымрэ арых. Апэрэ гъэхъагъэхэри 
тинэрылъэгъух. Мыщ фэдэ щысэ къэсIотэн: мыпроизводственнэ сферэм, ащ щыщэу коммунальнэ гъэпсыным 
мылъкоу пэIуагъахьэрэмкIэ Адыгеим темыркавказ регионым апэрэ чIыпIэр, Урысые Федерацием я 17-рэ чIыпIэр 
ащиубытыгъ. Тиреспубликэ мыинкIэ ар гъэхъэгъэ шIукIаеу 
лъытэгъэн фае. Культурэмрэ гъэсэныгъэмрэ мэхьанэшхо 
араты. Симфоническэ оркестрэ, камернэ театрэ, урыс 
народнэ инструментхэм япрофессиональнэ оркестрэ 
республикэм щызэхащагъэх. Писательхэм, композиторхэм, 
художникхэм осэшхо зыфашIыгъэ произведениякIэхэмкIэ 
лъэпкъ культурэр агъэбаигъ. Ау анахь гъэхъэгъэшхоу тэ 
тшIагъэр, лъэхъэнэ мыпсынкIэ тыхэтыми, тигупсэ чIыгу 
мамырныгъэрэ рэхьатныгъэрэ къыщыдгъэнэжьынхэ зэрэтлъэкIыгъэр, тиреспубликэ щыпсэурэ цIыфхэм мамыр 
щыIакIэ яIэу щыIэнхэ, лэжьэнхэ алъэкIыным иамал зэрагъотыгъэр, лъэпкъ зэджэгъогъуныгъэмрэ зэпыщытыныгъэмрэ 
къапкъырыкIырэ лъыгъэчъэ зао тицIыфхэм зэрамылъэгъугъэр ары. Фэшъхьаф Iофыгъохэр ткIуачIэ зэхэлъэу тэ 
зэшIотхынхэ тлъэкIыщт. Ащ тицыхьэ тезыгъэлъырэр 
тинародхэм IофшIэныр шIу зэралъэгъурэр, зэрэшъырытхэр, зэкъош-зэблэгъэныгъэмрэ мамырныгъэмрэ агу 
зэрафызэIухыгъэр ары.
- ГухэкIыми, тэ, Москва дэсхэм, адыгэхэм яхьылIагъэу тшIэрэр макIэ. КъысфэIуатэба, уинарод ехьылIагъэу, 
Исхьакъ Шумафэ ыкъор.
- Адыгэхэу я ХIII-рэ лIэшIэгъум къыщегъэжьагъэу 
Европэмрэ КъокIыпIэмрэ черкесхэкIэ ащызэлъашIэхэрэр - 
тидунай цIыф лъэпкъ анахьыжъэу щыпсэухэрэм ащыщ. 
Археологхэм зэратхырэмкIэ, адыгэхэр къызытекIыгъэхэр 
Темыр Кавказым къызихьагъэхэр илъэс мин 780-кIэ 

--- Page 298 ---

узэкIэIэбэжьмэ ары. ТарихъымкIэ ахэмэ къарыкIуагъэр 
гопхын умылъэкIынэу зэпхыгъэ хъугъагъэр урым колониехэу а зэманым хы ШIуцIэмрэ Керчь хыдэкIыпIэмрэ янэпкъыхэм аIусыгъэхэм къарыкIуагъэр ары. Я IV-рэ лIэшIэгъум 
чыристан диныр Кавказым щалэжьэу рагъэжьагъ. Шъыпкъэ, чыристан диным нахь игъэкIотыгъэу зызыщиушъомбгъугъагъэр цIыф лъэпкъхэу, купхэу хынэпкъым 
пэмычыжьэу щыпсэущтыгъэхэр ары, адырэхэм, зэресэжьыгъэхэу, алэжьыщтыгъэр тхьабэ ашIошъ хъуныр къыдэзылъытэщтыгъэ диныр ары. Синарод ехьылIагъэу сэ 
бэрэ къэсIотэн слъэкIыщт. Лые бащэ къэсымыIотэным пае 
титарихъ бэкIэ къыбгурызыгъэIон зылъэкIыщт IофыгъуитIу 
унаIэ атеозгъадзэмэ сшIоигъуагъ. АпэрэмкIэ, адыгэхэм 
ячIыгу, ащ ичIыопс бай, хым уекIолIэнымкIэ, Закавказым 
щыIэ хэгъэгухэм уахэхьанымкIэ ар чIыпIэ Iэрыфэгъоу 
зэрэщытым ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу зыфищэщтыгъэх 
IэкIыб къэралхэм къарыкIырэ техакIохэр. Ащ фэдэ джэгъогъур дзэ кIуачIэхэм апэуцужьын ылъэкIыным тегъэпсыхьэгъагъ народым ищыIэкIэ-псэукIэ, тикультурэ инэшанэхэми ар къахэщы.
ЯтIонэрэр. Я ХVIII-рэ лIэшIэгъум ехъулIэу территориальнэ-политическэ образованиитIоу щыIагъэхэм - Черкесиемрэ Къэбэртаемрэ - Осмэн империем ифэмэ-бжьымэшхо къатырихьэу ригъэжьэгъагъ. Ащ къикIырэр быслъымэн 
миссионерхэр адыгэхэм къахахьэщтыгъэх. Ау, чыристан 
динымкIэ зэрэхъугъагъэм фэдэу, адыгэхэм янахьыбэмэ 
алэжьыщтыгъэр тхьабэ ашIошъ хъуныр къыдэзылъытэщтыгъэ диныр ары. Ислъам диныр адыгэ чIыгум зыщыпытагъэр я ХVIII-рэ лIэшIэгъум иятIонэрэ кIэлъэныкъу ары 
ныIэп. Арэу хъугъагъэми, фэшъхьаф дин лъэпкъхэр 
зиджэгъогъу быслъымэнкIэ зызылъытэжьхэу адыгэхэм 
лъэшэу макIэ ахэтыгъэр.
- Апэрэ Iофыгъоу зигугъу къэпшIыгъэм, Исхьакъ 
Шумафэ ыкъор, черкесхэр, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, 
адыгэхэр Кавказ заоу блэкIыгъэ лIэшIэгъум щыIагъэм 
яшъыпкъэу зыкIыхэлэжьагъэхэм иджэуап къыбгурегъаIо. 
Ащ пыдзагъэу - ятIонэрэр - фундаментализмэм иидеехэм непэ заушъомбгъунымкIэ сыда Адыгеим лъапсэ 
зыкIыщырямыIэр?

--- Page 299 ---

- ШъыпкъэмкIэ, тятэхэм ятэжъхэу, зы лъэныкъомкIэ, 
Тыркуем къикIырэ щынагъом пэуцужьынхэ фаеу, адырэ 
лъэныкъомкIэ, зыIэмычIэ изылъхьан зыгу хэлъыгъэ Урысые 
империем езэожьын фаеу хъугъагъэхэр зэуапIэм апсэ 
щеблэжьыщтыгъэхэп. Ары шъхьаем, тарихъым тыгу къегъэкIыжьых фэшъхьаф щысэхэри - адыгэхэр урысыдзэм 
хэтхэу джащ фэдэу зышъхьамысыжьхэу зэрэзэуагъэхэри. 
Тарихъым икъэгъэлъэгъон лъэныкъорыгъазэу уекIуалIэ 
хъущтэп. Ау, зыгорэкIэ гомыIу хъугъэ-шIагъэхэр ащ 
къыхэфагъэхэмэ, ар ныбжьыкъу шIуцIэу непэ щыIэ цIыфхэм 
язэфыщытыкIэхэм къатырихьэ хъущтэп. Зи шIуагъэ ащ 
цIыфхэм къафихьыщтэп, зэкIэми апэу ар зыфэгъэхьыгъэу 
къасIорэр Урысыем къыгъэгъунэрэ чIыгум ащ фэдизэу 
мы бэу къыщинэгъэ адыгэхэр ары.
- Мыщ дэжьым, Исхьакъ Шумафэ ыкъор, хэзгъэунэфыкIымэ сшIоигъуагъэр Адыгэ Республикэм и Мафэхэу 
Москва щыкIуагъэхэми, ащ ыпэкIэ Къэбэртэе-Бэлъкъарым 
икультурэ имэфэкIэу щыIагъэми ахэлэжьэгъэ журналистыбэхэр зы зэфэхьысыжь къызэрэфэкIуагъэхэр ары: 
мы республикхэм яIэшъхьэтетхэм лъэпкъ культурэр 
бэдзэр зэфыщытыкIэхэм аIэ ралъхьэу, шъу зэ рэ хэ кIыжьышъу араIоу IуамыгъэзыкIыхэу, амалэу яIэмкIэ IэпыIэгъу зэрафэхъухэрэр ары. Талант хэлъэу тхыгъэ произведениехэр тхылъ тедзапIэхэм къащыдэкIых, шъыпкъэ, 
ахэр джырэкIэ лъыр зыщагъэчъэрэ детективхэмрэ 
шIулъэгъуныгъэм фэгъэхьыгъэ роман зэщыгъохэмрэ 
янэкъокъунхэ амылъэкI нахь мышIэми.Рынкэм ыгу 
рихьырэ произведениехэр атхынхэу шъуиписательхэр 
фаехэп. Ори къызэрэпIотагъэу, художественнэ выставкэхэр, мыкоммерческэ театральнэ коллективхэр зэхащэх. Сыдэущтэу о къыпшIошIыра, хэкIыпIэ тэрэза ар?
- Арымырэу хъун ымылъэкIыщтыгъэу къысшIошIы: 
"лъэпкъым иIэшъхьэтетхэр" народым ишIэжь ащ фэдэхэу 
къыхэнэжьхэмэ ашIоигъомэ, лъэпкъ культурэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным зэрифэшъуашэу анаIэ тырамыгъэты 
хъущтэп. Охътэ кIэкIым IэнэтIэшхом Iутырэр ащ фэдизэу 
гу лъамытэу цIыфыбэ зыщыпсэурэ регионым щыпсэун 
ылъэкIыщт, ау тэ тиреспубликэ мыинэу зэкI пIоми хъунэу 
зыщызэрэшIэхэрэм ар хэти къыщыдэхъущтэп. Тиурыс 

--- Page 300 ---

IофшIэгъухэм ялъытыгъэмэ, тэ, культурэм иIофышIэхэм, 
ащкIэ тиIофхэр нахьышIоу гъэпсыгъэ.
Ау тэ пшъэрылъэу тиIэхэри нахьыб. Тэ сыдигъуи зыщыдгъэгъупшэ мыхъущтыр ттхыгъэ гущыIэ, тхылъ, театрэм 
щыдгъэуцугъэ спекталэ пэпчъ занкIэу псагъэм фэгъэзагъэ 
Iашэу зэрэщытыр ары. ФэшIушIэщта ар тинародхэм язэгурыIоныгъэ е регионым, зэрэпсэоу Урысыем яIофхэр 
къызэIигъэхьащтха? А упчIэ дэдэхэр арых зиджэуапхэр 
апэрэ чэзыоу къэдгъотын фаехэр. ГущыIэм пае, сэ непэ 
тарихъ проз нахьыбэрэмкIэ стхырэр. Мы аужырэ лъэхъаным произведение инэу стхыгъэхэр зэкIэ къызытегущыIэхэрэр тарихъ темэ зэхэфыгъуаер - икIыгъэ лIэшIэгъум 
Урысые империем адыгэхэм ячIыгужъ щыригъэкIокIыгъэ 
Кавказ заор ары. А заом, шъыпкъэмкIэ, нэмыкI сыд фэдэрэ 
зауи, зэфагъэмрэ цIыфыгъэмрэ апэшIуекIоу бэ къыхэфэгъагъэр. Зыпари хэсымыушъафэу, зэкIэ ахэр сэ къисIотыкIыгъэх. Ау тарихъым ишъыпкъагъэ сызэрэрыгъуазэрэм 
зыдезгъэхьыхэу блэкIыгъэ зэман чыжьэм иIофыгъохэу 
щыIагъэхэр непэрэ мафэхэм къахэслъхьагъэхэп. Сырыгушхозэ, сэ ар къэсэIо. Тарихъым имыжъошъхьал синарод 
иблэкIыгъэ лъэхъан зэхихьэджыхьагъэ, ары шъхьаем, ащ 
джащ фэдэу урысые народым ищыIэныгъи зэрихъокIыгъэба. ЗэкIэми тэ зэхъокIыгъэ тыхъугъ. Арышъ, тарихъым 
имыжъошъхьал ащ щэхъукIэ тыдафэ хъущтэп.
Урысхэу тичIыгу къихьагъэхэм зишIуагъэ къэкIонэу бэ 
тикультурэ къыхалъхьагъэр. Ежьхэри зыгорэкIэ тикультурэ 
ыгъэбаигъэх. Тэ адыгэхэм, ижъырэ культурэ бай тиIэр. 
ЩыIэкIэ-псэукIэм щагъэфедэн алъэкIырэ адыгэ искусствэр, 
лъэпкъым ижъырэ зэманым къыщыублагъэу ищытхъу 
аIуатэ нарт эпоскIэ заджэхэрэм. Ар ижъырэ адыгэ народхэм аусыгъэу тилъэпкъ зэхэшIыкI хэхъоныгъэ ышIынымкIэ 
гъунэнчъэ къэкIуапIэу тфэхъугъ. Ау, бэрэ зэрэхэзгъэунэфыкIэу, сэ сшъхьэкIэ щысэтехыпIэу сфэхъугъэ урыс литературэм ишIуагъэу къысэкIыгъэр егъашIэми сщыгъупшэщтэп. Ащ ишIуагъэкIэ ижъырэ народнэ Iэпэщысэхэм яшIын, 
литературэм профессиональнэу апылъхэ хъугъэ. Совет 
хабзэм иилъэсхэм къакIоцI адыгэ шъолъырым профессиональнэу Iоф зышIэхэрэ писательхэу, артистхэу, композиторхэу, художникхэу пшIы пчъагъэ тиIэ хъугъэ. Адыгеим 

--- Page 301 ---

иписательхэм я Союз - Урысыем апэу щызэхащагъэхэм 
ащыщ. Советскэ писательхэм я Апэрэ зэфэс иIофшIэн 
зэриухыгъэм лъыпытэу 1934-рэ илъэсым ар зэхащэгъагъэ. 
Ащ фэдэ щысэхэу къэпIотэн плъэкIыщтыр бэ. ЗэкIэ ахэмэ 
къаушыхьатырэр урыс культурэм сыдигъуи адыгэ культурэм ихэгъоныгъэ зэрэзэтыримыIажэщтыгъэр, ащ ихэхъоныгъэкIэ IэпыIэгъу зэрэхъущтыгъэр ары. "Лъэпкъ" 
зыфиIорэ гущыIэм мыщ дэжьым джыри фэшъхьаф мэ хьанэ 
къеты.
НахьышIоу тызэрэшIэным ренэу тыпылъын фае. ЗэхэугуфыкIыгъэ шъыпкъэу къызыгурыдгъэIон фае "национализмэм" ишIуагъэ къызыкIорэри, ащ зэрар къызихьырэри. 
ЗэкIэми тэ, адыгэхэм, урысхэм, украинцэхэм, чэчэнхэм - 
тызэкъошых. Зэгорэм урамым щызэхэсхыгъагъэр сыгу 
къэкIыжьы. Зыныбжь хэкIотэгъэ урыс бзылъфыгъэмрэ 
ипхъорэлъф пшъэшъэжъыемрэ Адыгеим и Лъэпкъ библиотекэ блэкIыхэзэ, пшъэшъэжъыер янэжъ еупчIы: сыда 
"национальная" ыIомэ къикIырэр, янэжъ джэуапэу къыритыжьырэр, кIо ар ежь адыгэхэм яеу ары… Джэуап 
тэрэзэп ритыжьырэр! ЗысфэмыщыIэу сякIуалIи ясIуагъ: 
"Джыдэдэм зэшъуIуагъэр зэхэсхыгъэ. Джэуапыр къышъуфэзгъэтэрэзмэ сшIоигъуагъ. Лъэпкъым адыгэхэм язакъоу 
яеу къикIырэп. Лъэпкъ аIомэ, ар шъори шъуиеу ары къызэрэбгурыIощтыр!.."
Тарихъым имыжъошъхьал джыри тыдэфэжьынэу 
афэтыдэ хъущтэп.
ДэгущыIагъэр Королев Д.,
1997-рэ илъэс

--- Page 302 ---


Тызыунагъу

--- Page 303 ---

Непэ тызыдэгущыIэрэр адыгэ писатель цIэрыIоу 
МэщбэшIэ Исхьакъ ары.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, къэблэгъэрэ мэфэкIым - 
Урысыем ишъхьафитныгъэ и Мафэ - тицIыфхэм фыщытыкIэу фыряIэр зэфэдэп. ЗыхэмкIэ - ар шъхьафитныгъэмрэ демократиемрэ ямэфэкI, адрэхэмкIэ - СССР-щтыгъэр нэшхъэеу агу къагъэкIыжьынымкIэ джыри зы телъхьапIэу афэхъу. Адэ о, Адыгэ Республикэм, Урысые 
Федерацием ягражданинэу, Советскэ Социалистическэ 
Республикхэм я Союз щыIэзэ, зэлъашIэрэ писателэу 
узэрэщытыгъэм елъытыгъэу, сыд фэдэ еплъыкIа а мафэм 
фыуиIэр?
- Зэрэдунаеу интеграцием нахь зызэрэщыфакъудыирэр къызыдэплъытэкIэ, зэгорэм къэралыгъо кIочIэшхоу 
щытыгъэр зэрэзэбгырызыгъэм уфэмызэщын плъэкIырэп. 
Ау щытми, джары зэрэхъугъэр - зы къэралыгъошхуагъэр 
къэралыгъокIэ пчъагъэу гощыгъэ хъугъэ. Джы ашIэн фаеу 
къэнэжьырэр СССР-м илъэхъан экономикэмкIэ, культурэмкIэ, фэшъхьаф лъэныкъомкIэ зэпхыныгъэхэу зэдыряIагъэхэр щамыгъэзыехэу, зэблэгъэныгъэ, къош зэфыщытыкIэхэр къызэрагъэнэжьынхэм пылъынхэр ары. Сыд 
фэдэрэ къэралыгъо гъунапкъэхэр а къэралыгъохэм 
азыфагу итыхэ хъугъэми, бэ ахэр зэзыпхыхэрэр, зэгъусэхэу ахэмэ тарихъ гъогу гъэнэфагъэ къызэдакIугъ, Хэгъэгу 
зэошхом икъиныгъохэр зэпачыгъэх, зэоуж илъэс хьылъэхэри апшъэ дэкIыгъэх. Ахэр тарихъым хэбдзынхэ плъэкIыщтхэп, зэкIэ ахэр народым ишIэжь къыхэнагъэх, арышъ, 
сэри сицыхьэ зытелъыр лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщ 
цIыфхэу илъэсипшI пчъагъэм а зы быракъым зэдычIэтхэу 
щыIагъэхэр зэджэгъогъу зэрэмыхъущтхэр, джы къызынэсыгъэми шIукIэ агу зэрэзэфыIухыгъэр, тапэкIи зэкъошхэм 
афэдэу зэрэзэфыщытхэр ары.
ГухэкI нахь мышIэми, СССР-р зызэбгырэз нэужым 
зэфэшъхьаф цIыф лъэпкъхэр зэджэгъогъу ашIынхэм 
пыхьэхэу макIэп къызэрэхэкIыгъэр. Анахьэу ар зыщызэхапшIэрэр автоном шIыкIэу зэхэщэгъагъэхэу, джы Урысые 
Федерацием хэхьэрэ лъэпкъ республикэ хъугъэхэр ары. 
Сыдигъуи фэмыдэу къызыгурагъэIонымкIэ мэхьанэшхо 
зиIэр Урысыер зэдытиунэу, зэрэдытиунэгъошхор, ащ 
тыримыгъусэу тинеущрэ щыIакIэ зэрэмэхьанэнчъэр ары. 
Сыда пIомэ, бэ мэхъу тэ тызэзыпхырэр, къыдрыкIуагъэр 
зэпхыныгъэ пчъэгъабэхэмкIэ гъэпытагъэ, арышъ, илъэс 
пчъэгъабэхэм зэкъош, зэгъунэгъу зэфыщытыкIэу зэдытиIагъэхэр ащ лъыпытэу зэхэпкъутэхэ хъущтэп.
Сэ къэзгъэшIагъэм сырихьылIагъэу сыгу къэкIыжьырэп 
Адыгеим щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм азыфагу 

--- Page 304 ---

зэгурымыIоныгъэ къитэджэгъагъэу, зыщыщ лъэпкъым 
елъытыгъэу зыгорэм ешъхьащыкIуагъэхэу е лъэпкъ горэм 
адрэхэм затыриIэтыкIыгъэу. ШъыпкъэмкIэ, зыгорэм ыгу 
хагъэкIэуи хъугъэ, ау ар нахьыбэрэмкIэ щыIакIэм къыхэфэрэ 
Iофыгъох зыпкъ къикIыщтыгъэр. БзэджашIэр лъэпкъ 
гъэнэфагъэп къызыхэкIырэр, цIыф лъэпкъ пэпчъ къыхэкIы 
законхэмрэ намыс шапхъэхэмрэ ыукъохэу. Ау ар тэ зыкIи 
пэрыохъу къытфэхъущтыгъэп мамырырэ зэгурыIоныгъэрэ 
тазыфагу илъэу тыпсэунымкIэ.
Ситворчествэ сэ егъашIэми цIыф лъэпкъхэр щызэхэсыдзыгъэхэп. СитхылъхэмкIэ сызыпылъыр цIыфыгъэмрэ 
интернациональнэ зэкъошныгъэмрэ пропагандэ сшIынхэр, 
цIыфхэр къызыкIэхъухэрэр зэджэгъонхэр арымырэу, 
мамырырэ зэгурыIоныгъэрэ азфагу илъэу щыIэнхэр арэу 
зэрэщытыр агурызгъэIонэу ары. Адыгеир Урысыем щыщ 
Iахь, арышъ, нэмыкI цIыф лъэпкъхэм щыхьэгъу 
тызакIыфэхъун гори тазыфагу илъэп. Ситарихъ романыкIэу 
"Хъан-Джэрый" зыфиIорэм сигерой мырэущтэу къыщеIо: 
"Адыгэхэр, пкIэнчъэу шъо хыкIыбым шъоплъэ, ащ хымэ 
чIыгу илъыр. Тэри, тятэжъхэри зырыгъуазэщтыгъэхэ 
шэн-зекIуакIэхэп ащ зэрэщызекIохэрэр. Шъори къыжъугурэIоба: къин шъухафэмэ, IэпыIэгъу къышъуфэхъущтыр 
шъуигъунэгъу ары ныIэп… Джары тызыфигъасэрэри 
тигущыIэжъ Iушы: анахь мэхьанэ зиIэр благъэу къыбгос 
гъунэгъум зэкъош-зэблэгъэныгъэ дыуиIэныр ары, ащ 
ныбджэгъуныгъэ дыуиIэу пшIымэ, чыжьэу щыIэ гъунэгъур 
ежь уадэжь къэкIощт…"
Зэкъошныгъэр тымыгъэлъапIэщтыгъэмэ, а гущыIэмкIэ тэ тяджэныгъа тилитературнэ журнал, мебелышI объединением, футбол командэм, колхозхэм?.. Пропагандэм 
паеп ар, народхэм язэкъошныгъэ зэрэдгъэлъапIэрэр, 
лъэпкъэу зыщыщхэм елъытыгъэу цIыфхэр зэрэзэхэтымыдзыхэрэр къэдгъэлъэгъоным паекIэ нахь. Джары зэрэщытыгъэр илъэси 150-кIэ узэкIэIэбэжьми, джары джыри 
зэрэщытыр. "Мыжъошъхьал" зыфиIорэм сэ къыщысэIуа тэ адыгэхэм апэблагъэ хъугъэ Тимофей Некрасовым 
щыIэныгъэ гъогоу къыкIугъэр, "ГъэритIу" зыфиIорэ романым урыс дзэкIолIэу Федор Анаскевичрэ адыгэ пшъэшъэжъые цIыкIоу Нижегородскэ полкым ыпхъукIэ ыштэгъэгъэ 
Афыпсырэ щыIэныгъэм итхьамыкIэгъо гъогоу зэпачыгъэр 

--- Page 305 ---

къыщысэгъэлъагъо. ЗэкIэ а тарихъхэм документальнэ 
лъапсэба яIэхэр.
- Народ пэпчъ ежь ишэн-зекIуакIэхэр, нэшанэхэр, 
намыс пIуныгъэ шапхъэхэр иIэх. О уиеплъыкIэкIэ, лъэпкъ 
зэфэшъхьафхэм язэкъош-зэблэгъэныгъэкIэ ахэмэ сыд 
фэдизкIэ яшIуагъэ е яягъэ къакIора?
- Акъылыгъэ зыхэлъ зекIуакIэм тетэу упсэумэ, зэблэгъэныгъэ зэфыщытыкIэхэмкIэ лъэпкъэу цIыфыр зыщыщыр 
пэрыохъу хъунэу щытэп. Сэ сшъхьэкIэ лъэпкъэу зыщыщхэм 
елъытыгъэу сыдигъуи ныбджэгъухэр къыхэсхыщтыгъэхэп. 
Зэныбджэгъуныгъэ зэфыщытыкIэ дэгъухэр сэ адысиIэх 
станицэу Ханскэм иатаманэу Емельян Канаревым, тарихъымкIэ шIэныгъэлэжьэу, кIэлэегъаджэу Григорий Гарькуша, урыс писательхэу Юрий Бондаревым, Валентин 
Распутиным, Василий Беловым, Виктор Лихоносовым, Иван 
Вараввэ, Юрий Кузнецовым, Евгений Карповым… ЗэкIэми 
ацIэ къепIон плъэкIыщтэп. Сэ лъэшэу сыфэраз Евгений 
Карповым, ащ ишIуагъэкIэ сироманхэр урыс тхылъеджэм 
лъыIэсыгъэх. ПоэзиемкIэ зэкIэ ситхылъхэр пIоми хъунэу 
зэзыдзэкIыгъэ Валентина Твороговам джащ фэдэу сыфэраз. Сэри урысыбзэкIэ тхыгъэ произведениябэ адыгабзэкIэ 
зэсыдзэкIыгъэх, ахэмэ ащыщых "Слово о полку Игореве", 
А. Пушкиным иеу "Медный всадник", М. Лермонтовым 
ытхыгъэу "Беглец", Н. Некрасовым иеу "Железная 
дорога", А. Блок ытхыгъэу "Двенадцать", С. Есениным и 
"Анна Снегина", В. Маяковскэм иеу "Облако в штанах" 
зыфиIохэрэр. ЗэкIэ ахэмэ къаушыхьатырэр зэкIэрычыгъэхэу народхэр щыIэнхэ зэрамылъэкIыщтыр ары. Сипроизведениехэр урысыбзэкIэ зэридзэкIыхэмэ, ащыгъум ахэр 
урыс тхылъеджэм ищыкIагъэх, джащ фэдэу урыс писательхэм япроизведениехэр синыдэлъфыбзэкIэ зэсэдзэкIыхэмэ, ахэр синарод ищыкIагъэх. Уинарод шIу плъэгъуным къыдилъытахэрэп фэшъхьаф народхэр шIу умылъэгъунхэу, якультурэ, яшэн-хабзэхэр пшIомыгъэшIэгъонынхэу. Зэфэшъхьаф народхэр, ахэмэ якультурэхэр, ялъэпкъ 
литературэхэр зэрэзэрэгъэбаижьхэрэр - щыбгъэзыен 
умылъэкIын процессэу щыт, ар зэфэшъхьаф народхэр 
нахь зэпэблагъэ ышIыхэзэ, егъашIэми зэпыущтэп.
Урысхэу Адыгеим исхэм ауж зэрафэ фэдэу, ягражданскэ фитныгъэхэр аукъохэ фэдэу цIыфхэм апашъхьэ 

--- Page 306 ---

къыщызыIохэрэм уарехьылIэ. Ащ фэдэ гущыIэхэр лъэпсэнчъэхэу сэлъытэ. ГущыIэм пае, типисательскэ организацие 
урыс авторхэм яфитныгъэхэр щаукъохэу зэгорэми 
къыхэкIыгъэп. Илъэс зэфэшъхьафхэм ти Союз ыштагъэх 
А. Пономаревыр, А. Кожемякиныр, П. Резниковыр, 
В. Твороговар. Джырэблагъэ ащ джыри къыхэхьагъэх 
Е. Студеникиныр, К. Анкудиновыр, А. Пренкэр, Ю. Крючковыр, Е. Саловыр, О. Селедцовыр. Мы аужырэ илъэсхэм 
титхылъ тедзапIэ Е. Саловым, А. Миськовам, И. Зубенкэм, 
В.Твороговам, Г. Немченкэм, В. Курбатовым ятхылъхэр 
къыщыдэкIыгъэх. ИлъэсипшI заулэхэм къакIоцI титхылъ 
тедзапIэ Краснодарскэм иотделениеу зыщэтым, урысыбзэкIэ тхылъхэр къыдэдгъэкIынхэу амал тиIагъэп. 1991-рэ 
илъэсым къыщегъэжьагъэу титхылъ тедзапIэ иIофхэр ежь 
зэрихьажьхэ зэхъум, ащ фэдэ амал тиIэ хъугъэ. Урысхэм 
яфитныгъэхэр аукъохэу сыдэущтэу пIон плъэкIыщта журналэу "Литературная Адыгея" зыфиIорэр урысыбзэкIэ 
къыдэкIымэ, адыгабзэкIэ къыдэкIырэ журналэу "Зэкъошныгъэм" урыс писательхэмрэ шIэныгъэлэжьхэмрэ ястатьяхэр бэрэ къыхеутыхэмэ. КIэлэцIыкIухэм апае къыдэкIырэ 
журналхэу "Жъогъобынымрэ" "Родничок Адыгеи" 
зыфиIорэмрэ къыхаутых адыгэ, урыс, нэмыкI цIыф лъэпкъхэм якIэлэцIыкIу усэхэр, ясурэтхэр. ЫпшъэкIэ зигугъу 
къэсшIыгъэ къэугупшысыгъэ гущыIэхэм хэти щытхъу 
къыфахьыщтэп. СшIошъ хъумэ сшIоигъу адыгэхэмрэ 
урысхэмрэ язэфыщытыкIэхэр къэукъонхэм фэзыщэнхэ 
зылъэкIыщт телъхьапIэ щыIэ мыхъунэу, тинародхэм яакъылышIуагъэ зэрэтекIощтыр, нахьыпэм фэдэу джыри тапэкIэ 
шъхьэкIафэ зэрэзыфэтшIыжьыщтыр, тиреспубликэ мамыр 
щыIэкIэ-псэукIэ зэрилъыщтыр ары. Аущтэу зыкIэслъытэрэр 
урысхэр дэгъоу сэшIэхэшъ, ахэмэ ситхылъеджэхэр бэу 
ахэтышъ. Сэри сшIошъ мэхъу къысфэразэхэу, ситворчествэ осэшхо къыфашIэу къысфагъэхьырэ письмэхэм. 
Урысыем ичIыпIэ зэфэшъхьаф шъыпкъэх а письмэхэр 
къызыдикIыхэрэр, гуапэ сщэхъу урыс тхылъеджэхэм 
ситхылъхэр зэрашIогъэшIэгъонхэр, ахэмэ яшIуагъэкIэ 
синароди анаIэ къызэрэтырадзэрэр.
ГущыIэм пае, гуфэбэныгъэ зыхэлъ мыщ фэдэ письмэ 
урыс пшъэшъэжъыем къысфитхыгъэу джырэблагъэ 

--- Page 307 ---

къысIукIагъ: "Лъытэныгъэшхо зыфэсшIырэ Исхьакъ 
Шумафэ ыкъор! Сэ сцIэр Ларис, илъэс 14 сыныбжь, 
поселкэу Яблоновскэм сыдэс. Адыгэ поэтым итворчествэ 
ехьылIагъэу къэсIотэнэу сэ школым задание къыщысатыгъ. 
Библиотекэм игъоу къыщысфалъэгъугъ уитхылъэу 
"Щедрое солнце полдня" зыфиIорэм седжэнэу. Зэпызгъэун сымылъэкIэу зэрэпсаоу ар сыджыгъэ. Уиусэхэр сэ 
лъэшэу сыгу рихьыгъэх, ащыщхэр езбырэу зэзгъэшIагъэх. 
Сырэгушхо о узыщыIэ уахътэм сэри сызэрэщыIэм, Адыгеим сызэрэщыпсэурэм. Уитворчествэ упылъэу илъэсыбэрэ 
къэбгъэшIэнэу Тхьэм сыпфелъэIу… Лъытэныгъэшхо зыфэсшIырэ Исхьакъ Шумафэ ыкъор, птхыгъэу къыдэкIыгъэмэ зэкIэми сяджэнэу гухэлъ сшIыгъэ! ПIапэ кIэдзагъэу 
уитхылъ сиIэ хъуным сыкIэхъопсы. Унагъом ыгъэлъэпIэрэ 
тынэу ар сиIэщт, сабыеу къысфэхъущтхэми къафэзгъэнэжьыщт. ШIоу щыIэр зэкIэ къыбдэхъумэ сшIоигъу!
Лъытэныгъэшхо къыпфэзышIырэ Шитикова Лариса, 
Яблоновскэ гурыт школым иеджакIу".
Сэри, цIыф лъэпкъэу зыщыщхэм емылъытыгъэу зэкIэ 
кIэлэцIыкIухэми, зыныбжь икъугъэхэми къадэхъумэ сшIоигъор псауныгъэ пытэ яIэнэу, лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ ти 
Урысыешхорэ тиреспубликэрэ ящыIэкIэшIу пае еджэными 
IофшIэными гъэхъагъэхэр ащашIынхэу ары.
Адыгэ Республикэр адыгэхэм яе закъоп, ащ щыпсэурэ 
народ пстэуми зэдыряе нахь. Непи тэ мамырэу, зэкъошныгъэ тазыфагу илъэу республикэм тыщызэдэпсэу. А 
шIошъхъуныгъэхэм тэ тафэшъыпкъ.
ДэгущыIагъэр Iэшъынэ Р.,
1998-рэ илъэс

--- Page 308 ---


Пэщэ акъылышIу, зэхэщэкIошху

--- Page 309 ---

"ЦIыфыр зыфэдэр пшIэ пшIоигъомэ гъогу дытехь", 
аIо адыгэхэм. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, КъэбэртэеБэлъ къарым исхэмрэ ахэм яапэрэ Президентэу КIокIо 

--- Page 310 ---

Валерэрэ гъогу къин - яреспубликэ къырыкIощтыр зэлъытыгъэгъэ гъогум зэдытехьэгъагъэх.
Джыри ткъошхэм япащэ осэшхо зэрэфашIыгъэр 
бэмышIэу зызэхэсэхым сигъэгушIуагъ. Республикэм 
щыпсэурэ цIыф лъэпкъыбэмэ къахэкIыгъэхэм яшIоигъоныгъэхэр къыдалъытэзэ, хэдзынхэр зэхамыщэхэу КIокIо 
Валерэ IэнатIэу ыIыгъым къыIугъэнэжьыгъэным ехьылIэгъэ 
унашъор ыштэнэу Къэбэртэе-Бэлъкъарым и Парламент 
зигъэхьазырыщтыгъэ. Ау КIокIо Валерэ къафезэгъыгъэп, 
хэдзыныр зыщыкIорэ мафэм хэдзакIо пэпчъ ПрезидентынымкIэ къагъэлъэгъуагъэр ежь зыфаеу хидзынэу фитыныгъэ зэриIэр ариIуагъ.
Илъэсыбэ хъугъэу КIокIо Валерэрэ сэрырэ тызэрэшIэ, 
Москви, Налщыки, Мыекъуапи бэрэ тащызэIокIэ. ЗысшIэрэр 
нахьыбэ хъу къэс ар зэрэполитик чыжьэрыплъэр, зэрэзэхэщэкIо Iушыр, хъугъэ-шIагъэхэу тапэкIэ къэхъун ылъэкIыщтхэм псынкIэу гу зэралъитэрэр, лъэныкъо пстэури 
къыдилъытэзэ, куоу зэгупшысэгъэ унашъохэр игъом ыштэн 
зэрилъэкIырэр, лъэпкъэу къызыхэкIыгъэхэм, аIулъ бзэм, 
алэжьырэ диным емылъытыгъэу цIыфхэм икъоу зэрафэгумэкIырэр нахь лъэшэу сымыгъэшIэгъон слъэкIырэп.
КIокIо Валерэ Къэбэртэе-Бэлъкъарым ис цIыф лъэпкъ 
пстэуми я Президентэу зэрэщытыр теубытагъэ хэлъэу 
къэтIон тлъэкIыщт. ГущыIэ закъокIэ арымырэу, Iоф пстэоу 
зэшIуихыхэрэмкIи мамырныгъэм иухъумэкIо шъыпкъэу 
зэрэщытыр къегъэшъыпкъэжьы. Республикэм ис нэбгырэ 
пэпчъ зэфэдэу ащ илъапI, ахэм яфедэхэр зышъхьамысыжьэу къеухъумэ.
Къэбэртэе-Бэлъкъарым исхэм ямызакъоу, Урысые 
Федерацием щыпсэухэрэми ары КIокIо Валерэ зэралъытэрэр. Бэлъкъарыр республикэм хэкIыжьын фэдэу къэбар 
зызэхэтэхым тызэридзэгъагъ, къэхъун ылъэкIыщтым 
лъэшэу тигъэгумэкIыщтыгъ. ЦIыфхэм азыфагу къитэджэгъэ зэгурымыIоныгъэр Президентэу КIокIо Валерэ иакъылышIуагъэрэ политикэ тэрэзэу ащ зэрихьагъэмрэ яшIуагъэкIэ щыгъэзыягъэ зэрэхъугъэм икъэбар тигъэгушIогъагъ.
Къэбэртэе-Бэлъкъарым мамырныгъэрэ зэгурыIоныгъэрэ зэрилъхэм симыгъэгушIон ылъэкIырэп - цIыфхэмкIэ 
ащ нахь лъапIэ зи щыIэп. Ащ нэмыкIэуи хъун ылъэкIыщтэп, 

--- Page 311 ---

сыда пIомэ, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм къахэкIыгъэхэр 
лэжьэкIошхох, зэчыишхуи ахэлъ. ГущыIэм пае, хэта 
зымышIэрэр къэбэртэе тхэкIо IэпэIасэхэу ШэуджэнцIыкIу 
Алыйрэ КIышъэкъо Алимрэ, дирижер цIэрыIоу Темыркъан 
Юрэ, бэлъкъар усэкIо цIэрыIохэу Кязим Мечиевыр, Кайсын 
Кулиевыр, культурэмрэ искусствэмрэ зиIахьышIу ахэзышIыхьэгъэ нэмыкI IофышIэшхохэр, нэмыкIыбэхэр. 
Зэкъошныгъэм, мамырныгъэм, дэхагъэм афэлажьэхэзэ, 
ахэм ятворчествэ зэрэдунаеу анаIэ къытырарагъэдзэн 
алъэкIыгъ.
Бэ къасIо сшIоигъуагъэр. ГущыIэм пае, бэрэ сыгу 
къэкIыжьы СССР-м и Къэралыгъо премие Москва къызщысатыжьыгъэгъэ мафэр. КIокIо Валер ары апэу сыкъыщызгъотыгъэр, къыщысфэгушIуагъэр. Джащыгъум IаплI 
зэтщэкIыгъагъ. Ащ фэдэр гум икIыжьырэп.
Адыгеимрэ Къэбэртэе-Бэлъкъарымрэ зэкъош республикэх. Бэ тызэзыпхырэр - тигушIуагъуи, тигумэкIи, тызщыпсэурэри зы чIыгу. ЗэкIэми тызфэбанэрэр тицIыфхэм 
азыфагу джэгъогъуныгъэ къимыхьаныр, тикIэлэцIыкIухэр 
Iэшэ омакъэ къыкIимыгъэщтэнхэр, гъаблэр, чъыIэр, нэмыкI 
тхьамыкIагъохэр зыфэдэр амышIэныр ары.
Темыр Кавказым зыпкъитыныгъэу илъыр гъэпытэгъэнымкIэ Къэбэртэе-Бэлъкъарым мэхьанэшхо иI. Пстэуми 
апэу ар зишIушIагъэр республикэм и Президентэу КIокIо 
Валер ары. ЦIыфхэм ягумэкIи, ягукIаи икъоу адэзыгощырэ 
политик Iушэу ар щыт. ИчIыгу гупсэ мамырныгъэрэ щыIэкIэшIурэ илъынхэм нахь лъапIэ зи зэрэщымыIэр иIофшIакIэкIэ ащ къыгъэшъыпкъэжьыгъ - цIыф Iуш, губзыгъ, 
пэщэ акъылышIу, зэхэщэкIошху.
2002-рэ илъэс

--- Page 312 ---


Ти Президент

--- Page 313 ---

ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм адыгэхэр кIэхъопсыгъэх къэралыгъо яIэным, мамырэу, рэхьатэу зэкъотныгъэ пытэ зэрылъ 
хэгъэгум щыпсэунхэм. Ау лъэпкъым итарихъ гъогу къиныбэу зыщырихьылIагъэхэм, тхьамыкIагъоу, фыртынэу, 
лъыгъэчъэ жьы хьарзэу яджэныкъохэм ашъхьарытыгъэм 
амал къыратыщтыгъэп итэкъухьагъэ хъугъэ адыгэм зиугъоижьынэу, икъэралыгъо, ишъхьафитыныгъэ къыухъумэнэу.
Ащ фэдэ къэралыгъо зыгъэпсы зышIоигъогъэ цIыф 
Iушхэр, лIыхъужъныгъэ зыхэлъхэр адыгэхэм къахэкIыгъэх. 
Ахэм ащыщхэм ацIэхэр тарихъым къыхэнагъэх, нэмыкIхэр 
уахътэм зыдихьыжьыгъэх. Ау ахэм ягухэлъышIухэр 
къадэхъугъэп, ялъэпкъэгъухэр зэгурагъэIонхэ, зэдырагъаштэу зэкъуагъэуцонхэ алъэкIыгъэп.
Совет хабзэм ишIуагъэкIэ тэ Автоном хэку тиIэ хъугъэ. 
Миллион заулэм ехъущтыгъэ лъэпкъым щыщэу Кавказ 
заом ыуж къэнэжьыгъэгъэ минипшI заулэм итарихъ, ыбзэ 
къэухъумэгъэнхэм зыкъягъэIэтыгъэным фэшI макIэп хабзэм ышIагъэр. Совет хабзэм гъэсэныгъэм, культурэм, 
наукэм тафищагъ, дунэе цивилизацием тыхищагъ. А зэпстэумэ апае ащ лъэшэу тыфэраз.
Урысыер демократием игъогу зытехьэм, адыгэхэм 
лIэшIэгъу пчъагъэм зыкIэхъопсыгъэхэр щыIэныгъэм илъэныкъо пстэумкIи къадэхъугъ. Республикэ тиIэ хъугъэ, 
къэралыгъо статус къытфагъэшъошагъ. Адыгэхэм, лъэпкъ 
зэфэшъхьафхэм ялIыкIоу тихэку щыпсэухэрэм республикэм 
иапэрэ Президентынэу Джарымэ Аслъан ыцIэ къыраIуагъ, 
зыкIыныгъэ ахэлъэуи ар хадзыгъ. ЯтIонэрэ пIалъэуи Джарымэ Аслъан а IэнатIэр ыгъэцэкIэнэу республикэм щыпсэухэрэм цыхьэ фашIыгъ. Лъэшэу тырэгушхо ти Адыгей ежь 
и Конституцие, и Герб, и Быракъ, и Гимн зэриIэхэм. Лъэшэу 
тегъэгушIо республикэм щыпсэурэ пстэуми тиапэрэ Президентэу Джарымэ Аслъан лъытэныгъэшхо зэрэфашIырэм, 
япащэу зэралъытэрэм, зэрагъэлъапIэрэм. ИцIыфыгъэ, 
иIофшIакIэ, Адыгэ Республикэм, Темыр Кавказым зэрэпсаоу 
мамырныгъэ, зэгурыIоныгъэ арылъыным ищыIэныгъэ 
зэрэфигъэлэжьагъэм ар къыкIэкIуагъ.
ИIушыгъэкIэ, иакъылышIуагъэкIэ, чыжьэу плъэрэ, куоу 
гупшысэрэ политикэу зэрэщытыгъэмкIэ цIыфхэм ялъытэныгъэ, яшIулъэгъу ащ къылэжьыгъ. ЦIыф къызэрыкIу, 
нэбгырэ пэпчъ риIощтыр ешIэ. Лъэпкъ зэхэдз ымышIэу 
зэфэдэу цIыфхэм зэкIэми ар афыщыт, ягушIуагъуи, ягукъауи адегощы. А шэнышIухэу Джарымэ Аслъан хэлъхэм 
цIыфхэм уасэ афашIы, лъэшэу фэразэх.
Мыхэм афэдэ гущыIэхэр къыфэсIонхэм ифитыныгъэ 
къысэзытырэр Джарымэ Аслъан ицIыфыгъэ, иIофшIакIэ, 
игущыIэ, иIофшIэн зэрафэшъыпкъэр, республикэм щыпсэухэрэм шIу афишIэным ренэу зэрэпылъыр дэгъоу сэшIэшъ 
ары. Президент хэдзынхэм ялъэхъан ащ ицыхьэшIэгъоу 
сыщытыгъ, игупшысэхэм, игухэлъхэм адезгъэштагъ. Адыгэ 
Республикэр ылъэ зыщытеуцорэ лъэхъаным джащ фэдэ 
Президент - рэхьатэу, гупшысэ куу хэлъэу Iофыгъо пстэуми 
къякIолIэрэ цIыф тищыкIэгъагъэр. Джарымэ Аслъан типэщагъ республикэ ныбжьыкIэр дгъэпсы зэхъум, типэщагъ 
ащ апэрэ лъэбэкъухэр зыщишIыщтыгъэ илъэс мыпсынкIэхэми. Ренэу згъэшIагъощтыгъэ ар зэрэIофышIэкIошхор, 
чыжьэу зэрэплъэрэр, цIыф зафэу, цIыф къабзэу, къэралыгъо гупшысэ иIэу зэрэщытыр.
Ащ фэдэ цIыфым цыхьэ фэпшIы хъущт. Ар - ти Президент.
2005-рэ илъэс

--- Page 314 ---


Теуцожь Цыгъо фэгъэхьыгъэ гущыI

--- Page 315 ---

Адыгэ лъэпкъым иусакIоу Теуцожь Цыгъо къызыхъугъэр илъэси 150-рэ хъугъэ. Лъэпкъ щыIэныгъэм игупчэ 
къикIыгъэу, зынахь тхьамыкIэ щымыIэгъэ цIыфэу ар 
щытыгъ, тхакIи еджакIи ышIэщтыгъэп, ау жэрыIо творчествэм, анахьэу усэ зэхэлъхьаным, гущыIэ лъэшым ыкIуачIэ 
ышыгу нэсыгъ, адыгэ лъэпкъым игушъхьэлэжьыгъэ лъэш 
зы Iахьэу хэуцуагъ. Адыгэ закъохэр арэп - ащ ыцIэ Темыр 
Кавказ шъолъырым иусэкIо-тхыдэIотэ анахь инхэм ПакIэ 
Бэчмызэ, Сулейман Стальскэм, Кязим Мечиевым ацIэхэм 
ягъусэу къыраIо.
ШIумрэ зэфагъэмрэ яхабзэхэм атетэу псэурэ лъэпкъым усакIохэр къыхэкIых. Адыгэ чIыгур сыдигъуи баигъэ 
зэчыишхо зыхэлъ цIыфхэу лъэпкъым къыхэкIыгъэхэмкIэ, 

--- Page 316 ---

IэпэIэсэныгъэ ин зыхэлъ усэкIо-орэдусхэмкIэ, тхыдэIуатэхэмкIэ чылэ пэпчъ орэдусхэр адэсыгъэх. Гъобэкъуае, 
Хьакурынэхьаблэ, Щынджые, Афыпсыпэ, Хьэтэжъыкъуае, 
ПчыхьалIыкъуае фэдэ къуаджэхэм ащыпсэущтыгъэх. 
Кавказ заом ыпэкIэ Адыгэ шъолъырым чылэу, къуаджэу 
шъэ пчъагъэ зэрисыгъэр къызыдэплъытэкIэ, нафэ къыпфэхъу тятэжъхэм ячIыгу гушъхьэлэжьыгъэ кIочIэшхо 
зэрилъыгъэр. Гукъаоу щытыгъэр зы - тыкъэзыуцухьэрэ 
дунаем талантышхо къызхилъхьэгъэ цIыфхэр еджагъэхэу 
щытыгъэхэп, тхэкIэ-еджакIэ ашIэщтыгъэп, ащ къыхэкIэу 
яусэхэр, орэдхэр, поэмэхэр жэрыIокIэ зэхалъхьэщтыгъэх. 
УсакIор опсауфэ ыусыгъэхэр цIыф зэхахьэхэм, джэгухэм, 
хьэдагъэхэм, хьакIэщхэм къащиIощтыгъэ. ЛIэшIэгъухэр 
зытекIыхэкIэ, усакIо-орэдусым ыцIэ ащыгъупшэжьыти, 
ащ ыусыгъэхэр лъэпкъым ыусыгъэу алъытэу хъущтыгъэ. 
ЖэрыIо народнэ творчествэм джащ фэдэ гъогу къакIущтыгъэр.
Теуцожь Цыгъо, Шъхьэлэхъо Алый, Хъущт Ибрахьимэ, 
Хьакурынэ Рау, Нэпцэкъо Хъалидэ, Мызэгъ Хьаджбирам, 
Трахъо Смел афэдэхэм къапкъырыкIыгъэхэр фольклорым 
хэтхэм сыда атезыгъэкIыхэрэр? КIэкIэу къэпIон хъумэ зы - 
фольклорым щыщ хъугъэхэр адыгэ лъэпкъым ыусыгъэхэу 
алъытэх, жэрыIо унэе творчествэм иусакIохэр зэкIэми 
ашIэх.
Сыда адэ къызыхэкIыгъэр Теуцожь Цыгъо щытхъум 
илъэгапIэ нэсыныр, итворчествэрэ ицIыфышъхьэрэ лъэпкъ 
кIэным зы Iахьэу хэуцонхэр, ащ ыцIэ раIоным, еджапIэм, 
урамым афаусыныр, орденэу "Трудовое Красное Знамя" 
къыфагъэшъошэныр, хэку Советым идепутатэу хадзыныр, 
СССР-м итхакIохэм я Союз аштэныр? НэмыкIэу къэпIон 
хъумэ, сыда Совет хабзэм Теуцожь Цыгъо ынаIэ зыкIытетыгъэр, зыкIыфэгумэкIыщтыгъэр, адрэ нэмыкI усакIохэм 
(гущыIэм пае, джа Гъобэкъое дэдэм Теуцожь Цыгъо 
илъэхъанэ щыпсэущтыгъэхэ Къат Щэбанэ, Уджыхъу 
Нэшъукъуае, Хьэлаштэ ТхьэихьакIэ) ащ иныбжьыкъу къызкIычIанэщтыгъэхэр? Ащ укIэупчIэжьынэу щытэп, Теуцожь 
Цыгъо усэ зэхэлъхьаным ылъэныкъокIэ зыпшъэ умыкIон 
талант зэрэхэлъыгъэр, ипоэзие къэIокIэ-шIыкIэ амалхэмкIэ 
зэфэшъхьафэу зэрэщытыгъэр, ахэр жэрыIокIэ цIыфхэм 
агу лъигъэIэсын зэрилъэкIыщтыгъэр, творческэ амал 
мычъэкъожь зэрэхэлъыгъэр арых.
257
9 Заказ 041

--- Page 317 ---

Шъуяджэжьи икIэрыкIэу ащ ыусыгъэ, зыфэдэ къэмыхъугъэ поэмэхэу "Пщы-оркъ зау", "Мафэкъо Урысбый", 
"Родина" зыфиIохэрэм ар нафэ къышъуфэхъущт. Анахь 
усэкIошхоу тиуахътэ псэухэрэми ащ алъэкъуацIэ кIадзэным 
темыукIытыхьанхэу а поэмэхэр гъэпсыгъэх.
Я ХХ-рэ лIэшIэгъум ия 30-рэ илъэсхэм Теуцожь Цыгъо 
итворчествэу зыкъызэIузыхыгъэм сыда анахьэу уфэзыщэу 
хэлъыгъэр? Социальнэ Iофыгъохэр къызэриIэтыщтыгъэхэр, 
тхьамыкIэмрэ баимрэ зыщызэпыщыт щыIакIэр зытетыгъэм 
тетэу къызэригъэлъагъощтыгъэр, социалистическэ 
щыIэкIакIэм шIуагъэу къыздихьыхэрэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэнхэм, ахэм лъапсэ адзыным зэрэпылъыгъэр ары. 
Ащ фэдэ поэзиер, ащ фэдэ усэхэр социальнэ революцие 
зышIыгъэ цIыфхэм апэблэгъагъэх, агу нэсэу зэхашIэщтыгъэ. Теуцожь Цыгъо ежь мэкъумэщышIэ унэгъо тхьамыкIэ дэдэм къихъухьагъ, илъэсибл нахь ымыныбжьэу зыгорэм 
Iоф фэпшIэным, уфэчырэным икъиныгъо, ибжь кIэуцуагъ, 
ежь ынитIукIэ зэфэмыдэ щыIакIэр зыфэдэр ылъэгъугъ. 
Джары иапэрэ усэхэм къащегъэжьагъэу социальнэ зэфэмыдэныгъэм пэуцужьырэ сатырхэр зыкIызэхилъхьагъэхэр, 
мызэфэныгъэм, къулайцызыгъэм, пцIым якъэгъэлъэгъон 
зыкIыпылъыгъэр. Хэт нахьи нахь дэгъоу Теуцожь Цыгъо 
адыгэ лъэпкъым игупшысэхэмрэ игумэкIхэмрэ икъоу унэгу 
къыкIигъэуцохэу, шъыпкъагъэ хэлъэу зыщыпсэугъэ уахътэмрэ ащ ицIыфрэ зыфэдагъэхэр къыгъэлъэгъуагъэх. Ары 
хэтрэ тхакIокIи анахь мэхьанэ зиIэу, анахь уасэ зиIэу щытыр.
Теуцожь Цыгъо зыпари къыугупшысын ищыкIэгъагъэп: 
ижэрыIо усэхэр ынитIукIэ ылъэгъугъэхэм, ежь ышъхьэ 
къырыкIуагъэхэм афэгъэхьыгъагъэх. ИщыIэныгъэ къинэу, 
хэкIыпIэнчъэ гукIодыгъоу щытыгъ. Адыгэ лъэпкъымкIэ 
анахь охътэ къинэу - IэкIоцI, IэкIыб тхьамыкIэгъошхохэм 
адыгэ дунаир зызэхатхъыщтыгъэ уахътэм ар къэхъугъ. 
Апэрэр - социальнэ-классовэ зэпэуцоу адыгэ щыIакIэм 
хэлъыгъэр арыгъэ. А уахътэр ары зытефэрэр Пщы-оркъ 
заоу щыIагъэри. А заом фэгъэхьыгъэу усакIом нэужым 
усэ зэхилъхьащт, етIанэ ар лиро-эпическэ поэмэ инэу 
зэригъэзэфэжьыщт. ЯтIонэрэ тхьамыкIагъор - ар нахь 
иныгъ ыкIи нахь щынэгъуагъ, ахэр - пачъыхьэм адыгэхэр 
ыштэным телъытэгъэ Iофыгъоу зэрихьэщтыгъэхэр арыгъэх. 

--- Page 318 ---

Ащ кIэух фэхъугъэр хэткIи нафэ - адыгэ лъэпкъыр лъэпсэкIодым нэсэу зэрагъэкIодыгъэр, геноцидэу къырашIылIагъэр, лъэпкъым инахьыбэр егъэзыгъэкIэ Тыркуем 
икIыжьынэу зэрэхъугъэр арыгъэ. А лъыгъэчъэ зэошхор 
заухым Теуцожь Цыгъо илъэси 9 ыныбжьыгъ.
Теуцожь Цыгъо къызэрыхъухьэгъэ унагъор зыфэдэр 
тэ дэгъоу тэшIэ - зынахь тхьамыкIэ Гъобэкъуае дэмысыгъэ 
унагъу. Ятэ идунай зехъожьым илъэситф зыныбжьыгъэ 
Цыгъорэ ащ ышыпхъурэ янэ къылъэхэнагъэх, зыщалъэщтыр хэгъэкIи хьалыгъу Iулъхьи яунэ имылъэуи къыхэкIыгъ. 
Гъомлапхъэ горэ къалэжьыным фэшI унэгъо фэшIыгъэу 
къуаджэм дэсыгъэхэм мэфэ чырэ афакIощтыгъэх.
"Тянэ ины тыхъуным кIэхъопсыщтыгъэ, мафэ къэс 
пчъэблыпкъым тыригъэуцуалIэзэ тишыщтыгъэ,- къыIотэжьыщтыгъэ усакIом.- Мэфэ Iоф тагъэшIэнэу къызытлъыкIохэкIэ гушIозэ таритыщтыгъэ". Лъэпкъым иусэкIо цIэрыIо 
хъущт шъэожъыер чырэщтыгъэ, пхъэщтыгъэ, мэкъу 
еощтыгъэ, Iахъощтыгъэ, цуаощтыгъэ. Ыужым усэ сатырхэм ащ къащиIожьыщт:
Зэман мэзахэм сэ сыкъыщалъф,
Сыкъэзылъфыгъэ сянэм анахьышIу селъэгъу,
Гъунэгъу кIали джэгогъоу симыI.
Ныбгъу джэмакъэмэ сыкъагъэущымэ,
Бжьэу кум чIэлъыр сэ сипIэшъхьагъ,
Гъыны-гъыпсэу, сылъапцIэу гъашIэр къэсэхь.
ЕгъашIэрэу ыгу имыкIыжьынэу а къулыйцыз сабыигъо 
ибэ илъэсхэр Теуцожь Цыгъо ишIэжь къыхэнагъэх. Ащ 
фэдэу зигъашIэ езыгъэжьэгъэ усакIор сыда зыфэусэщтыгъэр щыIэкIэжъым, зэфэмыдэныгъэр зыщыбэм фэгъэхьыгъэу мыусэщтыгъэмэ. Джыри шъэожъые Iэтахъозэ щыIэныгъэм социальнэ мызэфэныгъэу хэлъым егупшысэу ащ 
ригъэжьагъ: сыд пае зы нэбгырэхэр мэфэ реным уцуи-тIыси 
ямыIэу Iоф ашIэми къулыйцызыгъэм къыхэмыкIышъухэра? 
Адрэхэр, пщы-оркъхэр, шэкIонымрэ зекIонымрэ хэтхэми 
яшIугъоу псэухэра? Джа гупшысэхэр арых зэкIэри зышIэ 
зышIоигъо шъэожъые гупкIэр усэным, адыгэхэм сыдигъуи 
анахь Iэшэ лъэшэу алъытэщтыгъэ гущыIэм фэзыщагъэхэр. 
Адыгэхэм гущыIэм мэхьанэ ин зэрэратырэр Теуцожь 
9*

--- Page 319 ---

Цыгъо къыгурыIуагъ, ащ нэрылъэгъу къыфэхъугъ усэхэм 
зыцIэ дэйкIэ къыщыраIорэ байхэр гущыIэм зэрэщыщынэхэрэр, ящытхъу къызыщиIорэ усэ усакIом афызэхилъхьаным пае сыд фэдэ ахъщи мылъкуи зэрэшъхьамысыхэрэр.
УсакIохэм янахьыбэр сыд фэдэ ахъщэкIи мылъкукIи 
пщэфынхэ умылъэкIынэу щытыгъэх. Джахэмэ зэу ащыщ 
хъугъэ Теуцожь Цыгъуи. Иусэхэр ымыщэныр ащ ианахь 
шэпхъэ шъхьаIэу хъугъэ, ыуасэ къэзыIэтыгъэхэм ар зэу 
ащыщ.
Теуцожь Цыгъо щыIэкIэжъым изытет дэгъоу зэришIэрэм 
къыхэкIэу зэхъокIыныгъэшIухэу совет хабзэм къуаджэм 
къыдихьагъэхэр игуапэу ыштагъэх. Ахэр иныдэлъфыбзэкIэ 
тхакIэ амал щыIэ зэрэхъугъэр, еджапIэхэр къызэрэзэIуахыгъэхэр, еджэпIэ-унэхэр щыIэ зэрэхъугъэхэр, аужыпкъэм ныбжь зиIэхэм еджэкIэ-тхакIэр зэрагъэшIэным пае 
ликбезхэр къызэрэзэIуахыгъэхэр арых. Гъобэкъуае кIэлэегъэджэ ныбжьыкIэ къагъэкIуагъ, зэрэныбжьыкIэм 
емылъы тыгъэу Iушэу, шъхьэкIафэ зыхэлъ цIыф Хьаткъо 
Ахьмэд. КIэлэегъэджэ ныбжьыкIэм усэхэр зэрэзэхилъхьэхэрэр ыужым нафэ къэхъугъ. Шъыпкъэ ащ ахэр тхьапэм тыритхэщтыгъэх. ХэбзакIэм усэным пылъхэр фигъэчэфыщтыгъэх, усакIомэ ынаIэ атетыгъ. Ащ къыхэкIэу 
Теуцожь Цыгъо а лъэхъанэм илъэс 67-рэм нэсыгъэу, 
ыныбжь хэкIотагъэ нахь мышIэми, усэным ишъыпкъэу 
зыритыгъ. ЕджэкIэ-тхакIэ зышIэрэ, усэзэхэлъхьаным 
щыгъуазэ Хьаткъо Ахьмэд пэблагъэ зэрэхъугъэми ишIуагъэ къэкIуагъ. Джы ежь ымышIэрэм щызгъэгъозэн, ищыкIагъэр къезыIожьын, джэнджэшэгъу къыфэхъун гъусэ 
иIэу хъугъэ.
Теуцожь Цыгъорэ Хьаткъо Ахьмэдрэ - адыгэ поэзием 
щыIэпэIэсэ усэкIо иных. Зыр - лъэпкъым къыхэкIыгъэ 
усэкIо шъыпкъэу, ижъырэ адыгэ усэ зэхэлъхьакIэм лъапсэ 
щызыдзыгъэу, ищыIэныгъэрэ итворчествэрэкIэ лъэхъанэ 
зэфэшъхьафитIу - щыIэкIэжъымрэ совет щыIакIэмрэ 
зэзыпхыгъэу щыт усакIу, ащ зэхилъхьэрэр жэрыIокIэ 
къыIозэ цIыфхэм анэсыщтыгъэ. Адрэр - ар зищыIэныгъэкIэ 
щыIэкIакIэр зыфэдэр къэзгъэлъагъорэ ныбжьыкIэу, поэзием апэрэ лъэбэкъухэр щызышIэу, адыгэ тхакIэм игъусэу 
творческэ кIочIэ инэу зыкъэзыIэтыщтыгъэ, щыIэкIакIэм 

--- Page 320 ---

къыхэкIыгъэ поэтэу, адыгэм итарихъкIэ апэрэу зиусэхэр 
адыгабзэкIэ къыхэзыутыгъэ усакIу. ТхакIэ зыгъотыгъэ 
лъэпкъым илъэпкъ поэзие икъежьапIэ щытыгъэ усакIу. 
Охътэ зэфэмыдитIумрэ поэтическэ дунай зэфэмыдитIумрэ 
ахэм къызэлъаубытыгъ. А усэкIуитIур зэIукIагъэх, ныбджэгъу зэфэхъугъэх. Поэзием шIулъэгъоу фыряIэмрэ, 
гущыIэм ыкIуачIэ къызэрагурыIорэмрэ ахэм яныбджэгъу ныгъэ лъапсэ фэхъугъэх. ЩыIэныгъэм итамыгъэу ар 
хъугъэ. Адыгэ усэ тхыгъэм икъежьапIэу щытыгъэ Хьаткъо 
Ахьмэд ары Теуцожь Цыгъо зыми фэмыдэу, усэнымкIэ 
зыфэдэ къэмыхъугъэ амал зэрэхэлъыр къыхэзыгъэщыгъэр. 
Хьаткъо Ахьмэдрэ Теуцожь Цыгъорэ кIэу къэхъурэ адыгэ 
поэзием икъежьапIэ джаущтэу уцунхэу хъугъэ. УсэкIо 
IэпэIэситIу - поэзием иамал зэфэшъхьафхэр агъэфедэхэу - 
жэрыIо ыкIи тхыгъэ усэм дэлажьэхэрэр - зэкIэми анахь 
дэгъоу зым адрэр къыригъэкъужьэу тилитературэ 
щылэжьагъэх. Ахэр зым адрэр кIырыплъыжьыгъ, зэрэгъэсэжьыгъэх, зэрэгъэбаижьыгъэх.
Теуцожь Цыгъо ипоэзие жъымрэ кIэмрэ язэнэкъокъу, 
щыIэкIэжъэу усакIом ынитIукIэ ылъэгъугъэмрэ щыIэкIакIэу 
джы инэплъэгъу итымрэ темэ шъхьаIэу щыпхырыщыгъ. 
"Нахьыпэрэ щыIакI" зыфиIорэ поэмэм Теуцожь Цыгъо 
мырэущтэу къыщетхы:
ТхьамыкIэм икIалэ
Къогъум къыкъоплъэу,
Ахъщэ зиджыбэ илъым
ИкIалэ рагъаджэу,
Баим икIалэу еджагъэм
Гъогум тытыримыгъахьэу
ТигъашIэр тагъэхьыгъэ.
Джаущтэу усакIом щыIэкIэжъыр къегъэлъагъо. Къегъэлъагъо зытетыгъэм тетэу, мыгъэдэхагъэу:
Гъэм къэтхьыжьрэр
КъытшIуашхэу,
Пщы-оркъмэ ашхыщтыр
Тэ тпшъэ дэкIэу,
ЕгъэзыгъэкIэ тылэжьагъ.

--- Page 321 ---

ГъупчъэжъыемкIэ къэтхьыжьрэр
КIымэзихым тфимыкъу,
КъинкIэ къэтхьыжьрэр
Баижъмэ тшIуашхыжь…
Тятэжъмэ джар ящыIэкIагъ.
ЩыIэкIакIэр къыгъэлъагъо зыхъукIэ Теуцожь Цыгъо 
иусэ макъэ зызэблехъу, гушхоныгъэр гуIэтныгъэр къыхэхьэ, 
джэпсалъэм нахь фэдэ мэхъу. Теуцожь Цыгъо изэкъуагъэп 
а лъэхъаным аущтэу усэщтыгъэр - джащ фэдэ усэ шIыкIэр 
агъэфедэщтыгъэ усэным илъагъо пытэу теуцогъэ Хьаткъо 
Ахьмэди, усэныр езгъэжьэгъэкIэ Пэрэныкъо Мурати, 
нэмыкIхэми. Уахътэр джащ фэдагъ. ЩыIэкIакIэм партиер 
илъэгъохэщэу, игъуазэу зэрэщытым, ащ ипащэхэм афэгъэхьыгъэ усэхэр атхыщтыгъэх. Джащ фэдэ усабэ Сулейман Стальскэми зэхилъхьагъ. Джащ фэдэ усэу, орэдэу, 
поэмэу ти адыгэ усакIохэми атхыгъэр макIэп. Теуцожь 
Цыгъо тхакIоу фагъэкIогъэ Дмитрий Костановыр А.С. Пуш киным иусэхэм, ипоэмэхэм фяджэщтыгъэ. Гулъытэ ин 
зиIэ, лъэпкъым къыхэкIыгъэ усэкIо IупкIэм джэпсалъэ 
зыхэлъ усэмрэ усэ шъыпкъэмрэ джаущтэу зэхишIыкIын 
ылъэкIыгъ. Зытетыр къэпIон хъуми, Теуцожь Цыгъо иусэхэм гущыIэ пыдзафэу ахэлъыр мэкIэ дэдэу, дышъэ гъэкъэбзагъэм фэдэх.
Теуцожь Цыгъо жэрыIокIэ ыусыгъэхэм зыщыщ лъэпкъым иакъыл, игулъытэ къахэщы, лъэпкъым нравственнэ 
ыкIи эстетическэ амалэу, нэшанэу IэкIэлъхэр щигъэфедагъэх. Ащ жэбзэ чан, жэбзэ къабзэ Iулъыгъ, ежьыри лъэоянэ шэпхъэ иным рыгъуазэщтыгъэ, иусэхэми теурыкIуагъэ 
зэрахэмылъыщтым ренэу пылъыгъ. Теуцожь Цыгъо 
ыIощтыгъэ: "Усэр дэгъоу зэтелъхьэгъэ пхъэм фэд, зы 
пхъэ IупкIэ хэпхымэ - зэкIэри къызэхэощт, зы лые теплъхьэмэ - къуанщэ хъущт".
Талант зыхэлъ цIыфым исэнаущыгъэ лъэныкъо зэфэшъхьафхэм къащэлъагъо. ЗэкIэми тэшIэ Лермонтовыр, 
Маяковскэр, Хетагуровыр сурэтышI дэгъоу зэрэщытыгъэхэр. Теуцожь Цыгъо шъошIэ дэгъугъ, IэпэIасэу шыкIэпщынэм еощтыгъэ. Пчыхьэрэ Гъобэкъуае щыпсэурэ усэкIо-орэдусхэр ащ иунэ щызэрэугъоищтыгъэх, усакIэу 
зэхалъхьагъэхэр къаIощтыгъэх, шыкIэпщынэм ежъыущтыгъэх. КъыхэкIыщтыгъэ темэ хэхыгъэ горэмкIэ анахь дэгъоу 
мыусэрэр аIоу зэнэкъокъухэуи. Теуцожь Цыгъо иакъыл 
чанэу, уфэ-упцIэу, а зы сыхьатым джэуап къыгъотын е 
хъугъэ-шIагъэм фэусэн ылъэкIынэу щытыгъ. ЦIыф Iуш 
пстэуми афэдэу ащ сэмэркъэушхо хэлъыгъ. УсэкIо 
нахьыжъым усэ шъуашэм илъ упчIэхэм тефэрабгъоу, екIоу 
джэуапэу къаритыжьыхэрэр зэхэзыхыхэрэм агъэшIагъощтыгъэ.
Теуцожь Цыгъо ищыIэныгъэ иаужырэ илъэсхэм творчествэм ылъэныкъокIэ бэ къыгурыIо, бэ зэхешIыкIы, 
икIэрыкIэу бэхэр зэригъэфэжьы хъугъагъэ. Джа илъэсхэр 
арых Пушкиным, Стальскэм, Москва афэгъэхьыгъэ усэхэр, 
поэмэхэу "Сижъышъхьэм сыжъудэбэкъон", "Пщы-оркъ 
зау", "Мафэкъо Урысбый" зыфиIохэу лъэпкъ поэзием 
иклассикэ хъугъэхэр зызэхилъхьагъэхэр.
Теуцожь Цыгъо ипоэмэхэр адыгэ лъэпкъым итарихъ 
фэгъэхьыгъэ апэрэ усыгъэхэу адыгэ литературэм къыхэхьагъэх. ХьакIэщхэм къащекIокIырэ усэхэм ахэр афэдагъэхэп, 
лъэпкъ гупшысэрэ, лъэпкъ философие инрэкIэ ушъэгъагъэх. Ащ апэрэу ахэолъагъо ижъырэ усэ зэхэлъхьакIэмрэ 
щыIэкIакIэм къыздихьыгъэ усэ зэхэлъхьакIэмрэ зэрэщызэхэгъэкIухьагъэхэр. Ащ ипоэзие адрэхэм къахэзыгъэщырэр - зы лъэныкъомкIэ фольклорым, адрэ лъэныкъомкIэ 
тхыгъэ усэм инэшанэхэмрэ иамалхэмрэ зэрэзэхэлъхэр 
ары. УсэкIо шъыпкъэм италант зынэсырэр ащ къыщылъэгъуагъ. Гъэсэныгъэ зыгъотыгъэхэу, урыс литературэр 
дэгъоу зышIэрэ усакIохэм аущтэу лъэпкъ жэрыIо творчествэмрэ тхыгъэ литературэмрэ яамалхэр зыгъэфедэн 
зымылъэкIыгъи къахэкIыгъ. Теуцожь Цыгъо усэм ылъэныкъокIэ ижабзэ нахь бай, нахь зэщымыщ хъугъэ, иусэхэми 
ипоэмэхэми эпическэ къэIотакIэм игъусэу лирикэр 
къыхэхьагъ - лирическэ героим игумэкIхэр, игупшысэхэр 
зэмкIэ сэмэркъэу, адрэмкIэ лакъырдыгъэ шъуашэм илъхэу къыщитыхэу хъугъэ:

--- Page 322 ---

Сыгу забгъэрэр тян:
Пэсащэу сыкъилъфыгъ,
ГъэрекIо сыкъилъфыгъэмэ,
ЕджапIэм сычIэхьани,
Акъыл сиIэ хъуни,
Насыпышхом сыхэтыни…

--- Page 323 ---

Мары "Пщы-оркъ зау" зыфиIорэ поэмэм къыхэхыгъэ 
лирическэ сатырхэр:
Пщыщэ псы нэшхъо псы шкуашку,
Псышхо дэдэуи щымыт,
УеплъынкIэ псы Iумаф,
КIалэу икIырэр римыхьыжь,
Ежьагъэм къыримыгъэгъэзэжь.
Къыхахъомэ хъуаоу мэзекIу,
КIэй дахэхэр екIухьэ,
Зыдахьэрэм пэгошхохэр къыденэ.
Напцэу Iутыр пцелыб,
МыжъокIэ жъгъэибэр къыIопс,
Псымэ ялыеу къаргъо.
Псымычъэп,
Псычъэрэп,
ПсынэкIэчъыбэр къеIушъашъ,
Пшъэшъэ дэхабэмэ псы къыдах.
Е мары сэмэркъэу-мыскъарэу къэIогъэ сатырхэр, 
поэмэу "Родина" зыфиIорэр джары къызэрэригъажьэрэр:
А жьыбгъ! Бэрэ угу хэзгъэкIыгъ.
Бгъэнышъхьапэр къэпIэт зэпытыщтыгъэшъ,
ЧIэплъхьагъэ щыIэмэ чIэхыжь,
Унэжъыр осэтыжьыпэ.
Адыгэхэм гъогу хьылъэ гъогу къин къакIугъ. Миллионищым нэсэу къалъытэщтыгъэ лъэпкъым щыщэу Кавказ 
заом ыуж къэнэжьыгъагъэр мин 40 фэдиз, джары Кавказым и ТыгъэкъохьапIэ къинэжьыгъагъэр. Ау анахь гъэшIэгъоныр: сыд фэдиз тхьамыкIагъо тилъэпкъэгъухэм амыщэчыгъэми, сыд фэдизэу хьазархэр, монголхэр, авархэр, 
къырым-нэгъойхэр, пачъыхьэм идзэхэр къатемыуагъэхэми 
лъэпкъым зыкъишIэжьыщтыгъэ, ищыIэкIэ-псэукIэ зэтыригъэуцожьыщтыгъэ, лъэпкъ гъашIэр ыпэкIэ лъыкIуатэщтыгъэ. Лъэпкъыр псэу къодыягъэп, сыд фэдэ IэпэIэсэныгъи 
чIимынэным пылъыгъ. ЕгъашIэм мыкIодыжьыщт пшысэхэр, 
тхыдэхэр, таурыхъхэр, хъишъэхэр, дунэе гушъхьэлэжьыгъэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щызыубытырэ эпос инэу "Нартхэр" 

--- Page 324 ---

лIэшIэгъухэм къазэпырихын ылъэкIыщтыгъэ. Лъэпкъым 
зэхилъхьэгъэ усэхэм акIыгъоу къытэнэсыжьыгъэх зыцIэ 
къэтшIэжьырэ усакIо-орэдусхэм аусыгъэ орэдхэр, поэмэхэр. Ахэм анахь къахэщырэр - Гъобэкъуае дэсыгъэ усэкIо-орэдусэу Теуцожь Цыгъу ары. Ащ итворчествэ тиадыгэ 
лъэпкъ игушъхьэлэжьыгъэ инхэм зэу ащыщ. Ащ тырэпагэ, 
тырэгушхо, гушъхьэлэжьыгъэ инэу адыгэ лъэпкъым 
къыхэкIыгъэ усэкIошхом къытфигъэнагъэр зыпэ умышIын 
щыIэп. Ащ фэдэ усакIом адыгэхэм ямызакъоу, еIолIэнчъэу 
сыд фэдэ лъэпкъи боу рыгушхони. Теуцожь Цыгъо иусэхэр, ипоэмэхэр ар къызхэкIыгъэ адыгэ лъэпкъыр щэIэфэ 
псэущтых.
2005-рэ илъэс

--- Page 325 ---


Гур къэзыгъэбаирэр

--- Page 326 ---

- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, илъэс пчъагъэ хъугъэу 
тигъэзет Iоф къыдэошIэ. Адыгеим иписательхэм я Союз 
Iофэу ышIэрэм, ар зыгъэгумэкIырэ Iофыгъохэм, тхылъхэм ялъэтегъэуцохэм, уитворчествэ ехьылIагъэ зэIукIэгъухэм "СА"-р сыдигъуи игъэкIотыгъэу къатегущыIэ. 
ЗизэшIохыгъо хъугъэ Iофыгъохэм афэгъэхьыгъэ уистатьяхэр къыхеутых. ЗэлъашIэрэ писателэу, общественнэ 
IофышIэшхо мыпшъыжьэу МэщбэшIэ Исхьакъ фэгъэхьыгъэ сыд фэдэрэ щытхъу гущыIэхэри сымыгъэшIэгъонхэу 
къысшIошIыщтыгъ. Ары шъхьаем, укъызыхъугъэм ия 
70-рэ илъэс о узэрэпэгъокIырэм фэдэу пэгъокIынэу 
писатель пэпчъ къыдэхъурэп ныIа: уитхыгъахэхэм ямыгъэгупсэфылIэу, тхэнымкIэ амалэу пIэкIэлъхэм инэу 
заушъомбгъугъэу, уиталант нахь лъэш хъугъэу. Мы аужырэ 
илъэсхэм къыхябгъэутыгъэ уироманхэу "Мыжъошъхьал", 
"Бзыикъо зау", "ГъэритIу", "Хъан-Джэрый", "Рэдэд" 
зыфиIохэрэм зэкIэми - писательхэм, критикхэм, тхылъеджэхэм фэдэ амылъэгъугъэу Урысыем икъопэ пстэуми 
уитворчествэ ашIогъэшIэгъонэу анаIэ къащатырадзагъ. 

--- Page 327 ---

ЛIэшIэгъуныкъо хъугъэу адыгэ литературэм узыщылажьэрэм къыкIоцI зэфэшъхьафыбзэхэмкIэ тхылъ 70-м 
къехъу къыхябгъэутыгъ. Сыда ащ фэдизэу утхэнымкIэ 
гушхуагъэ къыпхэзылъхьэрэр, сыда пкIуачIэ икъэкIуапIэр? 
АщкIэ ишIуагъэ къыуагъэкIэу тамыгъэ хьалэмэт горэ уиIа?
- ГухэкI нахь мышIэми, ащ фэдэ тамыгъэ хьалэмэтэу, 
кIочIэ шъэф къыпхэзылъхьан зылъэкIыщтэу аIорэм фэдэ 
сиIэп. Ау, сыушъэфырэп, сэ схэлъых хъарзынэщхэу гъэрет, 
гуетныгъэ къысхэзылъхьэхэрэр, сыгукIэ сыкъэзыгъэбайхэрэр, спкъышъолыкIи сиIофшIэнкIи кIочIакIэхэр сэзыгъэгъотыхэрэр, анахь къушъхьэ шыгу лъагэхэми садэкIоен 
сэзыгъэлъэкIыхэрэр.
Ахэр сыкъызыщыхъугъэ унагъоу къуаджэу Шъхьащэфыжь дэсыр ары. Непэ, къэзгъэшIагъэр сыгу къэзгъэкIыжьызэ къызгурэIо: писателэу сызэрэщытым елъытыгъэу 
зэкIэ сигупшысэхэу шIум, ем, цIыфым ыгукIэ идэхагъэ, 
шIэныгъэ гори зыIэкIэмылъым игоштэгъоджагъэ, гупсэ 
чIыгур зэрэбэрэчэтым, зэкIэ дунаим къырыкIощтым 
сызэрягупшысэрэм къежьапIэ афэхъугъэхэр лъапцIэу 
къызытчъыхьэщтыгъэ кIэлэцIыкIугъор, пчыхьэ кIыхьэхэм 
тиунэ иджэныкъо машIо ыпашъхьэ тиунэгъошхо имызакъоу, 
тигъунэгъухэри,тинэIуасэхэри, тимынэIуасэхэри къызыщызэрэугъоищтыгъэхэр ары. Тиунэ мыинэу тэри тызэрымыфэжьыщтыгъэм хьакIэ пэпчъ гущыIэ фабэ щызэхихыщтыгъ. Мыры къызыщыхъурэр зихэгъэгу фэгумэкIырэ, 
шIу зылъэгъурэ цIыфыр, джэныкъо мэшIо дэдэр ары 
нэужым цIыфым зэкIэ къыгъашIэрэр къэзыгъэнэфырэр.
ТешIагъэх илъэсхэр. Джы сэри сиI сиунэгъо "джэныкъо" машIо, джары къызыпкъырыкIырэр щыIэныгъэми, 
творчествэми ягушIуагъоу сэ зэхасшIэрэр. Хэтырэ цIыфыкIи осэнчъэ хъарзынэщэу щытыр къызыщыхъугъэ чIыгур 
ары. Джары шъыпкъ ныIэп тпкъышъолкIи тпсэкIи Iэзэгъу 
къытфэхъун зылъэкIыщтыр. А зызакъор ары ныIэп кIуачIи, 
акъыли, гупшысагъи къытхэзылъхьанхэ зылъэкIыщтыр. Сэ 
къэскIухьагъ дунаим ызыныкъу пIоми хъунэу. Хыхэмрэ 
океанымрэ акIыб сэ къыщыслъэгъугъэх цивилизацием 
ыгъэпсыгъэ хьалэмэтхэр, байныгъэшхо, фэшIыгъэ щыIакIэ, 
ашъокIэ зэфэшъхьафхэу, бзэ зэфэшъхьафхэмкIэ гущыIэрэ 
цIыф шIагъохэм нэIуасэ сафэхъугъ. Ау щытми, хыкIыбым 

--- Page 328 ---

щыIэ анахь зэтегъэпсыхьэгъэ, пшысэхэм къазэрэщаIуатэрэм 
фэдэу, анахь баеу зыщыпсэухэрэ хэгъэгу горэми сыщыщыIэн слъэкIыныеп. Сыкъызыщыхъугъэ чIыгур ары ныIэп 
сэ цIыфэу зызыщыслъытэн, синыдэлъфыбзэкIэ сыщыгущыIэн, тянэжъхэм якультурэу, янамысыгъэ шапхъэхэу, 
яшэн-зекIуакIэхэу зэрэдунаеу агъэшIагъощтыгъэхэм 
ящытхъу ситхылъхэм къащысIотэнхэм игушIуагъо зэхэсшIэн 
зыщыслъэкIыщтыр. Ащ фэшъхьафэу, шъыпкъэмкIэ, Тхьэм 
ихьатыркIэ цIыфхэм ахэлъ хъугъэ зэхэшIэшхо хьалэмэтэу 
шIулъэгъуныгъэкIэ зэджагъэхэу, зэфэшъхьафыбэу зэтекIэу 
гъэпсыгъэу, зинэфынэ гъэшIэгъонкIэ зэкIэ тищыIэныгъэ 
къэзыгъэнэфырэм тыгу къыIэтын фае.
- Ары шъыпкъ, а хъарзынэщхэм - укъызыщыхъугъэ 
унэм, уигупсэ чIыгу, шIулъэгъуныгъэм - умэхъ кIуачIэу 
ахэлъыр уипоэтическэ сборник пчъэгъабэхэм ащызэхэошIэ. Уилирикэ ухэгупшысыхьэу уеджэ зыхъукIэ, гъэшIэгъон горэм гу лъыотэ: угукIэ нэшхъэигъэ горэм узыIэкIиубытагъэми, щыIэныгъэм игушIуагъохэу, цIыфым игузэхэшIэ гъэшIэгъонхэу зищытхъу о къэпIуатэхэрэм апкъы 
къикIыкIэ угу лъэшэу зыкъеIэты. Сыгу къыздеIэу къыуасIо 
сшIоигъу о уитхылъхэри сэ хъарзынэщ шъыпкъэкIэ зэрэслъытэхэрэр - сиунэгъо библиотекэ ахэмэ афэшъошэ 
чIыпIэ щаубыты. Сэ сафэгушIо мы аужырэ илъэсхэм 
уитхылъыкIэхэр хьалэлэу зэптыхэрэм - студентхэм, 
кIэлэеджакIохэм, библиотекэхэм ятхылъеджэхэм. АгукIэ, 
апсэкIэ уитхылъхэм алъыIэсыхэрэмкIэ ар зыпэпшIын 
щымыIэ духовнэ байныгъ.
Мы аужырэ илъэсхэм о уитарихъ прозэкIэ тхылъеджэхэр лъэшэу огъэгушIох. Урысыем щызэлъашIэрэ 
писательхэмрэ критикхэмрэ ахэр зэралъытэхэрэр эпопеехэу, классикэу ары. Бэмэ яцыхьэ телъэу хагъэунэфыкIырэр энциклопедие IофшIагъэхэм ачIыпIэкIэ уитхылъхэмкIэ адыгэхэм ятарихърэ яцIыфгъэпсыкIэрэ нахьышIоу 
зэбгъэшIэнхэ зэрэплъэкIыщтыр ары.
- Писатель шъыпкъэр зыщыщ лъэпкъым, ащ ылъапсэхэм апэIапчъэу щыIэн, тхэн ылъэкIыщтэп. Илъэпкъ зэкIэ 
инэшанэхэр, народнэ шъыпкъэхэр ишъыпкъэу ащ пропагандэ ышIынхэр, къыухъумэнхэр ипшъэрылъ. Шолоховым 
ыгу афэузэу Тен Iушъо щыпсэущтыгъэ къэзэкъхэм къинэу 

--- Page 329 ---

зэпачыгъэм ехьылIагъэу ытхыгъ, Ауэзовым къытхыхьагъэр 
казаххэм къинэу алъэгъугъэр, Бальзак пштэмэ, французхэм 
ушэтынхэу апэкIэкIыгъэхэр ары. Сэ, сызэрэадыгэм елъытыгъэу, сищыIэныгъэ иIоф шъхьаIэу слъытэрэр синарод 
итарихъ къэбар хэушъэфагъэ фэмышIыгъэу къэстхыныр 
ары, сыда пIомэ адыгэхэм ягушIуагъохэри ягукIаехэри сэ 
сыгу илъых.
Ау блэкIыгъэ лъэхъаным ихъугъэ-шIагъэхэм сироманхэм сащыхэгупшысыхьэзэ, сэ ренэу сынаIэ зытезгъэтырэр 
непэрэ щыIэкIэ-псэукIэм, тапэкIэ тищыIакIэ зыфэдэ хъущтым 
еплъыкIэу афысиIэр къисIотыкIыныр ары. ТикIалэхэми, 
типхъорэлъфыхэми ашIэн фаеба зыщыщ лъэпкъыр, ар 
къызыдикIыгъэр, тигъогупэ зыдэгъэзагъэр.
- Уироманхэм сяджэ зыхъукIэ, сымыгъэшIэгъон 
слъэкIырэп: сыд фэдизэу хэшIыкIышхо афыуиIэу народ 
зэфэшъхьафхэм якультурэ, ящыIэкIэ-псэукIэ, яшэнзекIуа кIэ къызэрэптхыхэрэр, адыгэхэм ямызакъоу, 
урысхэми, къэзэкъхэми яобразхэр гуфэбэныгъэ хэлъэу 
зэрэбгъэпсыхэрэр. Сыдэущтэу ар къыбдэхъура?
- Ситворчествэ лъэпкъ лъапсэх иIэхэр. Ащ ишIуагъэкIэ 
сэ сыд фэдэрэ народи икультурэ, ишэн-зекIуакIэхэм, динэу 
ылэжьырэм шъхьэкIэфэшхо афэсэшIы. Дунаим щыпсэурэ 
цIыф пстэуми ащ фэдэ нэшанэхэр ежь къагъэшIагъэм 
зэрахэлъхэм тегъэпсыкIыгъэу, тэ тыкъызытекIыгъэхэм ар 
"къытхалъхьагъ", акъылым рыгъозэрэ нэбгырэ пэпчъи ар 
хэлъ.
Адэ инэбзыйхэмкIэ уигъэфэбэным ыпэкIэ тыгъэр 
къыоупчIа узыщыщ цIыф лъэпкъымкIэ? Адэ типсыхъохэу 
Уарп, Лабэ, Псэкъупсэ, Пшызэ зэкIэ псыфалIэм ригъэзыгъэхэм зэфэдэу япсыIуб аIуагъафэрэба? Адэ тэ, дунаим 
щыпсэурэ пстэуми, бзэ зэфэшъхьафхэмкIэ гущыIэхэрэм, 
зыкIышъохэр зэмышъогъухэм, дин зэфэшъхьафхэр 
зылэжьыхэрэм, политикэ шIошъхъуныгъэ зэфэшъхьафхэм 
арыгъуазэхэрэм, ташъхьагъ итыр зы тыгъэба, тызыщыпсэурэр зы чIыгуба? Адэ тятэ пIашъэхэр IэкIыб къэрал къикIыгъэ гъогурыкIоу къарихьылIэрэм зыщыщ лъэпкъымкIэ 
еупчIыщтыгъэха, яхьакIэщ къырагъэблэгъэнышъ, зырагъэгъэпсэфыным, бисымлахь арагъэIоным ыпэкIэ?
Сироман игероеу Хъан-Джэрые ицIыфышхуагъэрэ 
иакъылышIуагъэрэ къызыщылъэгъуагъэр инарод шIу 

--- Page 330 ---

зэрилъэгъурэм фэдэу ыгу етыгъэу Урысыери шIу зэрилъэгъущтыгъэр ары. Урысыеми адыгэхэми ар зэфэдэу зэдырякIал. А гупшысэу джырэ тимафэхэмкIи мэхьанэшхо зиIэр 
зэкIэ романым зэрэщыпхырысщыным сыпылъыгъ.
Ныдэлъфэу, ным ибыдзыщэ дыкIыгъоу, хьакIэм фэнэгуихыгъэным, къошныгъэм янэшанэхэр сэ сишэн-зекIуакIэ 
зыщыпытагъэхэр Литературнэ институтым сыщеджэ 
зэхъур, зэфэшъхьаф республикэхэм культурэмкIэ, литературэмкIэ я Мафэхэр ащызэхэтщэнхэу Советскэ Союзщтыгъэм бэрэ къыщыткIухьэ зэхъур ары. Джыри сэ 
Урысыеми, СНГ-м ихэгъэгухэми тиеплъыкIэ-гупшысакIэхэр 
зэтефэхэу ныбджэгъубэ ащысиI, ахэр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщых, ау тиидейнэ шIошъхъуныгъэкIэ 
тызэкъош, тизэныбджэгъуныгъэ тэгъэпытэ, Урысыем 
иписательхэм я Союз ипленумхэр Урысыешхом ичIыпIэ 
анахь Iудзыгъэхэми ащызэхэтэщэх.
Ори зэрэпшIэу, илъэситIукIэ узэкIэIэбэжьмэ, ащ фэдэ 
пленум Мыекъуапэ щызэхэтщэгъагъ. Тиреспубликэ ищыIэныгъэкIэ ар мэхьанэшхо зиIэ хъугъэ-шIэгъагъ. Адыгеим 
итхылъеджэхэм амал яIэ хъугъагъэ писатель цIэрыIуабэхэм 
аIукIэнхэмкIэ - хэгъэгум щызэлъашIэрэ писатель 80 фэдиз 
хьакIэу къытфэкIогъагъэх. ТизэдэгущыIэгъу цIыфхэр анахь 
зыгъэгумэкIырэ Iофыгъох зыфэгъэхьыгъагъэр: цIыф 
лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ Урысыер, ЦIыфыр, Духовнагъэр 
икъукIэ зыхэмыгупшысыхьэгъэ реформэхэм зэщагъэкъогъэ хэгъэгум къыщыгъэнэжьыгъэнхэм пае сыдэущтэу 
ткIуачIэхэр зэкIэтыугъоенхэ тлъэкIыщта? Сыдэущтэу заохэм 
ащытыухъумэнхэ тлъэкIыщтха Темыр Кавказыр, зэкIэ 
дунаир, мамырныгъэр дунаим телъыным, нэбгырэ пэпчъ 
фэшIыгъэу щыIэ хъуным апае народ зэфэшъхьафхэм 
ялIыкIохэм язэдэпсэуныгъэрэ язэгурыIоныгъэрэ дгъэпытэнхэ 
тлъэкIыщтха?
Джахэмэ афэдэ Iофыгъохэу, гупшысэхэу зэкIэ цIыфлъэпкъыр зыгъэгумэкIыхэрэр ары мы аужырэ илъэсхэм 
сипроизведениехэм ренэу къащысIэтыхэрэр.
- Творчествэм къинэу уигъэщэчыхэрэм рэзэныгъэ 
ахэогъуата? Чэщ-зымафэм щыщэу сыд фэдэ уахътэр ара 
о нахь дэгъоу узытхэрэр?
- Тхьэшхом сыфэраз сытхэн слъэкIынэу сыкъызэригъэхъугъэм пае. Сытхэн, сигущыIэхэмкIэ сигупсэ чIыгу, 

--- Page 331 ---

сигупсэ народ ящытхъу сIотэн, идеалхэкIэ, шIуагъэхэкIэ 
алъытэхэрэр цIыфхэм ахэслъхьаным сыдэлэжьэн слъэкIынэу 
сыкъызэрэхъугъэмкIэ сынасыпышIу. Поэт цIэрыIоу Хьаткъо 
Ахьмэд зэриIощтыгъэмкIэ, уищыкIэгъэ гущыIэм улъыхъуныр зыпэпшIын плъэкIыщтыр мастэкIэ псынэ птIыныр ары.
Писателым ищытхъу зэраIуатэрэм, ар зэрэзэлъашIэрэм 
пае бэ ащ ехъуапсэрэр. Ау макIэ зышIэрэр писателым 
нахь зизэкъо цIыф дунаим зэрэтемытыр. ТхылъыпIэ тхьэпэ 
къабзэу ыпашъхьэ илъыр ары ныIэп ащ сыдигъуи гъусэу 
иIэрэр. Хэти, ары пакIошъ, анахь пэблэгъэ, иIахьыл цIыфхэри 
ащ IэпыIэгъу фэхъунхэу яамалэп ищыкIэгъэ гущыIэм икъэгъотынкIэ, узыIэпызыщэрэ сюжет, образ хьалэмэт ыгъэпсынхэмкIэ. Ахэмэ алъэкIыщт закъор IофшIэным тырагъэгушхухьаныр, ыгу къаIэтыныр арых ныIэп. ТхылъыпIэ тхьэпэ 
къабзэм игупшысэхэр, игузэхашIэхэр езыгъэкIунхэ фаер 
ежьыр закъор ары ныIэп.
IофшIэныр нахь псынкIэ къызысфэхъурэ уахътэр арымэ, 
ар нэфшъагъор ары. АщкIэ сызэрыгъуазэрэр тятэ пIашъэхэм яакъылышIуагъ - нахь пасэу кIэтаджэрэм нахь хьалэлэу Тхьэр къетэ. Мары илъэс шъэныкъом къехъугъэу 
литературэм жъонакIоуи пхъакIоуи сыщэлажьэшъ, тыдэ 
сыщыIэми, шапхъэу зыфэзгъэуцужьыгъэм сепцIыжьырэп - сатыр нэмыIэми сымытхэу мафэ къыхэкIырэп. Мафэ 
къэс гушIом сызэлъиштагъэу сызыщытхэрэ столым сыкIэрэтIысхьэ. Ар природэр къызыщыущыжьырэ, анахь гугъэпIэшхохэр къызыщежьэрэ, кIуачIэхэмрэ гупшысэхэмрэ 
зыщызэрэугъоихэрэ уахът. Джащыгъур ары тыгъуасэ 
къэбгъотын умылъэкIыщтыгъэ гущыIэхэр ежь-ежьырэу, 
зэкIужьхэу тхылъыпIэм "къызытехьэхэрэр".
- Сыда джыдэдэм Iоф зыдапшIэрэр?
- Тарихъ романыкI.
- ЦIыф насыпышIоу зыолъытэжьа?
- Зысэлъытэжьы. СинасыпкIэ, хэгъэгу зэфэшъхьафхэм 
ащыщ цIыф цIэрыIуабэхэм саIукIэнэу, ныбджэгъуныгъэ 
адысиIэн слъэкIынэу хъугъэ. А зэIукIэгъухэу сщыгъупшэжьынхэ сымылъэкIыхэрэм гущыIэгъу сызыфэхъугъэгъэ 
цIыф хьалэмэтхэм яхьылIагъэу гукъэкIыжь стхынэу исхъухьэгъагъ. Ау а гухэлъхэм ягъэцэкIэн сымыухызэ, гухэлъыкIэхэр шъхьэм къихьагъэх. Джары писателым иIофшIакIэ 

--- Page 332 ---

зэрэгъэпсыгъэр: тхылъэу уухыгъэм точкэ щыбгъэуцугъэ 
къодыеу, къыкIэлъыкIорэ тхылъым итхын упэтIысхьэ.
- Тхьэуегъэпсэу, Исхьакъ Шумафэ ыкъор, тизэдэгущыIэгъу пае. Уиюбилей къызыщысыным дэжь ори, 
уиIахьылхэми, къыппэблагъэ цIыфхэми псауныгъэ 
шъуиIэмэ, шIу къыжъудэхъумэ, о пшъхьэкIэ джыри творческэ гуетныгъэ, зэкIэ уигухэлъхэр къыбдэхъухэмэ зэрэсшIоигъор сыгу къыздеIэу къыосэIо.
ДэгущыIагъэр Иванюк С.,
2006-рэ илъэс

--- Page 333 ---


Тхэхэрэ ныбжьыкIэхэм IэпыIэгъу ящыкIагъ

--- Page 334 ---

"Созвездие" зыфиIорэ тхылъэу къыдэкIыгъакIэм 
гущыIэ заулэ къесIуалIэмэ сшIоигъуагъ.
ЗэкIэ Урысыем фэдэу, тэ тиреспублики литературэм 
зыщызыушэтымэ зышIоигъоу талант зыхэлъ ныбжьыкIабэ 
иI. Непэрэ студентхэм е кIэлэеджакIохэм ащыщ горэ тапэкIэ 
поэт цIэрыIо хъунышъ, дунаим щызэлъашIэнкIи пшIэщтэп. 
Хэта зышIэрэр? Ау талантхэм IэпыIэгъу ящыкIагъ. Писатель 
нахьыжъхэу опыт гъэнэфагъэ зыIэкIэлъхэм автор ныбжьыкIэхэм афэгумэкIыхэу анаIэ атырагъэтыныр япшъэрылъ. 
Шъыпкъэ, ащ фэшъхьафэуи ищыкIагъэр автор ныбжьыкIэхэм атхыхэрэр къыхаутынхэ алъэкIыныр ары. Поэт е 
прозаик ныбжьыкIэмкIэ итхыгъэ апэрэу къыхаутыныр 
мэфэкIышху, егъашIэми щымыгъупшэжьэу ар ыгу 
къенэжьы, ыпэкIэ творческэ IофшIэныр лъигъэкIотэным 
кIегъэгушIу. СиныбжьыкIэгъум писательхэу джы классик 
хъугъэхэм сызэраIукIэгъагъэр сыгу къэкIыжьы. АцIэ къеIуагъэми хъущт Сергей Михалковым, Михаил Светловым, 
Корней Чуковскэм, КIышъэкъо Алим, Юрий Бондаревым, 
Еутых Аскэр, Охътэ Абдулахь, Къайсын Кулиевым. Ахэм 
сэ, Адыгеим щыщ поэт ныбжьыкIэм, лъэшэу анаIэ къыстырагъэтыщтыгъ, сищыкIэгъэ IэпыIэгъур язгъотылIэщтыгъ. 
Аущтэу ахэр къысфэнэгуихыгъэхэу къызэрэсфыщытыгъэхэр нэужым сэ къысшъхьапэжьыгъ.

--- Page 335 ---

Адыгеим иписательхэм я Союз иамал къызэрихьыкIэ 
литературэм пыщэгъэ ныбжьыкIэхэм IэпыIэгъу афэхъу. 
Тхэн езыгъэжьэгъэкIэ поэт, прозаик ныбжьыкIэхэм атхыгъэхэр журналхэу "Литературная Адыгея", "Зэкъошныгъ", 
"Родничок Адыгеи", "Жъогъобын" зыфиIохэрэм къащыхаутых. ЯIэпэIэсэныгъэ зэрэхахъорэм елъытыгъэу, а 
авторхэм ятхылъхэр къыхятэгъэутых, Урысыем иписательхэм я Союз тэштэх. Арышъ, литератор ныбжьыкIэхэм 
IэпыIэгъу афэхъугъэным иIоф зэрифэшъуашэу республикэм 
щызэхэщагъ.
Илъэс заулэ хъугъэу Адыгеим иписательхэм я Союзрэ 
къалэу Мыекъуапэ иадминистрацие ныбжьыкIэхэм яIофхэмкIэ и Комитетрэ зэгъусэхэу литератор ныбжьыкIэхэм 
якъэлэ конкурсхэу "Созвездие" зыфиIохэрэр зэхащэх. 
АщкIэ гухэлъэу зыфагъэуцужьыгъэр литературнэ творчествэм пылъ ныбжьыкIэхэм яамалхэр аушэтынхэ алъэкIыным пай. ТхэнымкIэ опытышхо зыIэкIэлъ писательхэр 
зыхэхьэрэ жюрир конкурсым къагъэхьыгъэ материалхэм 
анаIэ атырагъэтэу ахэплъэ, хэти фимыкъудыеу яфэшъошэ 
уасэ афешIы. Конкурсым хэлэжьэгъэ пстэуми Адыгеим 
иписательхэм я Союзрэ къалэм иадминистрациерэ ядипломхэр аратых. Ау анахь мэхьанэ зиIэр конкурсым 
анахьышIоу зыкъыщызыгъэлъэгъуагъэхэм атхыгъэхэр 
республикэ журналхэм къащыхаутынхэу къыхахых. Республикэм итхылъ тедзапIэ ахэмэ ынаIэ атыригъэтынэу игъо 
фалъэгъу. Москва дэт Литературнэ институтым чIэхьанхэм 
пае конкурсым хэлэжьагъэхэм рекомендациехэр аратынхэ 
алъэкIыщт. Илъэс заулэм къыкIоцI тиконкурс иIофшIэн 
хэпшIыкIэу зыригъэушъомбгъугъ. Зызэхэтщэгъэ апэрэ 
илъэсым автор ныбжьыкIэ тIокI фэдиз ащ хэлэжьэгъагъэмэ, 
гъэрекIо ахэмэ япчъагъэ хьазырэу шъэм нэсыгъ.
Литератор ныбжьыкIэхэм яконкурсэу илъэс заулэ 
хъугъэу зэхащэрэм кIэухэу фэхъугъэхэм атегъэпсыкIыгъэу 
мы тхылъыр зэхэгъэуцуагъэ. Шъо ащ дэжъугъотэнхэ 
шъулъэкIыщт лауреат ныбжьыкIэхэу Адыгеим имызакъоу 
ащызэлъашIэрэ хъугъэхэм япроизведениехэр. Джыри ащ 
фэдизэу зэлъамышIэрэ авторхэми яусэхэмрэ ярассказхэмрэ 
нэIуасэ зафэшъушIын шъулъэкIыщт. Сборникыр зэхэзыгъэуцуагъэхэм анаIэ зытырагъэтыгъэр анахь гъэшIэгъонэу 

--- Page 336 ---

тхыгъэхэр зэкIэ ащ дагъэуцонхэр ары. КIэлэеджакIоу е 
студентэу апэрэ лъэбэкъухэр литературэм щызышIырэм 
унаIэ тебдзэныр ифэшъуашэу зы усэ нэмыIэми ытхыгъэмэ, 
ар сборникым дагъахьэ.
ШъунаIэ зытешъозгъадзэмэ сшIоигъуагъэр авторхэм 
темэ зэфэшъхьафхэр, ежь яунэе шIыкIэ-амалхэр, творческэ екIолIэкIэ зэфэмыдэхэр зэрагъэфедэхэрэр ары. 
Сборникым къыдэхьэгъэ произведениехэм зэрифэшъуашэу 
анахь чIыпIэшхо щызыубытырэр патриотическэ темэр, 
Родинэм шIулъэгъоу фыряIэр ары. КъызэрэбгурыIонэуи, 
зэкIэ цIыфлъэпкъым иIофыгъохэу кIэлакIэхэмрэ пшъашъэхэмрэ анахь зыгъэгумэкIыхэрэм - шIулъэгъуныгъэм, 
зэныбджэгъуныгъэм, зэрэзэгурыIощтхэ шIыкIэм цIыфхэр 
зэрэлъыхъухэрэм, духовнагъэм, природэм идэхагъэ 
яхьылIагъэ рассказхэмрэ усэхэмрэ тхылъым чIыпIэшхо 
щаубыты. Дэбгъотэщтых ащ модернизми, литературнэ 
экспериментхэри - ныбжьыкIэхэм янэшанэба шIыкIэ-амалыкIэхэм алъыхъунхэр. ХэбгъэунэфыкIынкIэ гъэшIэгъоныр 
рифмэ зимыIэ усэхэм ятхынкIэ бэмэ зызэраушэтырэр ары.
"Созвездие" зыфиIорэ сборникыр бэмэ агу рихьынэу 
ыкIи ыгъэгушIонхэу къысшIошIы. Мы тхылъым къеушыхьаты 
Адыгэ Республикэр IэпыIэгъу зищыкIэгъэ талант ныбжьыкIэхэмкIэ зэрэбаир.
2006-рэ илъэс

--- Page 337 ---


Урысыем и Илъэсэу Китаим щыкIуагъэр

--- Page 338 ---

Я ХIII-рэ дунэе тхылъ ермэлыкъыр Пекин щыIагъ. Ащ 
фэдэ Iофтхьабзэу рагъэкIокIыхэрэм ар зэратекIыщтыгъэр: 
тхылъхэп щащэфыщтыгъэхэр, IэкIыб къэрал литературэр 
зэдзэкIыгъэным ифитныгъ ары нахь. Урысые делегацием 
хэтыгъ МэщбэшIэ Исхьакъ. Ермэлыкъым икъызэIухын 
ехъулIэу китаибзэкIэ зэдзэкIыгъэу къыдагъэкIыгъ ащ 
иусэхэр зыдэт тхылъ. Тэ МэщбэшIэ Исхьакъ Шумафэ 
ыкъом зыIудгъакIи, хэгъэгу чыжьэм зэкIом къыщилъэгъугъэхэм къытфатегущыIэнэу телъэIугъ.

--- Page 339 ---

- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, Урысыем къэбар жъугъэхэмкIэ иамалхэм мэхьанэшхо зиIэ а хъугъэ-шIагъэр игъэкIотыгъэу къагъэлъэгъуагъ. Арышъ, "СА"-м игъэзетеджэхэм ашIогъэшIэгъоныщт о ащ къыщыплъэгъугъэхэр, 
къыщызэхэпхыгъэхэр, уидуховнэ, интеллектуальнэ 
шIэныгъэхэмкIэ пшIогъэшIэгъоныгъэхэр. КъытфэIуатэба 
ермэлыкъыр къызэрэзэIуахыгъагъэр.
- Ащ лъыпытэу къыбгурыIонэу щытыгъ урысые павильоныр ермэлыкъымкIэ шъхьаIэу зэрэщытыгъэр. Ар идееу 
зытегъэпсыкIыгъагъэр непэрэ Урысыем иинтеллектуальнэ 
кIочIэ ин къэгъэлъэгъогъэныр ары. Китай, урысые лъэныкъохэу ермэлыкъым изэхэщэн пылъыгъэхэм зэрязэгъыгъэм 
тегъэпсыкIыгъэу, дизайнерым пшъэрылъэу зыфигъэуцужьыгъагъэр Пекин щыпсэоу ермэлыкъым а ипавильон 
къычIахьэрэм Урысыем щыIэ фэдэу къыщыхъуныр ары. 
Дизайнерым а гухэлъыр икъукIэ къыдэхъугъэу плъытэ 
хъущт.
Ермэлыкъым иIофшIэн зыщыригъэжьэным УФ-м 
ивице-премьерэу Пекин къэбыбыгъэ Дмитрий Медведевыр 
урысые писательхэм яделегацие IукIагъ. Ащ псэлъэ кIэкIэу 
къышIыгъэм щыхигъэунэфыкIыгъ тхылъ тедзэнымкIэ гъогупакIэхэм зягъэушъомбгъугъэным мэхьанэшхо зэриIэр.
- Сэ къызышIозгъэшIын слъэкIырэп,- хигъэунэфыкIыгъ 
Дмитрий Медведевым,- интернетым сыд фэдизэу псынкIэу 
зеушъомбгъуми, тэрэзэу гупшысэрэ цIыфэу тхылъ горэм 
емыджагъэр.
Ащ нэужым щэй шхъуантIэм тыпэсэу нахь игъэкIотыгъэу къыддэгущыIэным пае вице-премьерым тыригъэблэгъагъ.
Дмитрий Медведевым ыуж КНР-м и Къэралыгъо совет 
итхьамэтэ гуадзэу Чэнь Чжи-Ли къэгущыIагъ. Ащ ыпэрэ 
мафэм Д. Медведевыр игъусэу народым илIыкIохэм я Унэ 
урысые делегациер ригъэблэгъагъ. Ащ къыщыгущыIэзэ, 
Чэнь Чжи-Ли зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, УФ-м ивице-премьерэу Д. Медведевыр я ХIII-рэ Пекинскэ дунэе тхылъ 
выставкэм иIофшIэн агъэлъэпIэрэ хьакIэу зэрэхэлажьэрэр 
Урысыем и Илъэс Китаим зэрэщыкIорэм ианахь хъугъэшIэгъэ шъхьаIэхэм ащыщэу хъугъэ. ЕтIанэ ащ тиделегацие 
щыщ востоковедхэм, къокIыпIэ литературэр къытезыдзэхэрэм "Китаим итхылъ тедзэн Iахьышхоу хишIыхьагъэм 
пае" зыфиIорэ премиер къаритыгъ.
Ермэлыкъыр къызызэIуахыщт мафэм КНР-м и Къэралыгъо совет зычIэт унэм официальнэ щэджэгъуашхэ 
щытагъэшIыгъ. ТэрыкIэ ямышIыкIэу гъэхьазырыгъэ китай 
шхыныгъохэр ащ щытагъэуплъэкIугъэх, ащ нэужым Китаим 
тыкъэтыфэ Европэм зэрэщагъэхьазырырэм фэдэ шхыныгъох тызэрахьакIэщтыгъэр. Апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу Урысыем икIыгъэхэм гуфэбэныгъэ къафыряIэу, 
къафэнэгуихыгъэхэу къапэгъокIыщтыгъэх, тиныбджэгъухэм 
адэжь тызэрэщыIэр тэ зэхатшIэщтыгъ.
- Ащ нэужым, ермэлыкъым шъукъэтыфэ, сыд фэдэ 
Iофтхьабзэха ащ щызэрахьагъэхэр?
- Ермэлыкъым Iоф зишIэгъэ ятIонэрэ мафэм а зы охътэ 
дэдэм зэтефэхэу зэхащэгъагъэх зэIукIэгъухэр, семинархэр, 
"стол хъураихэр", зытегущыIэгъэ Iофыгъохэр: Китаим 
икультурэ фэгъэхьыгъэу сыда тэ тшIэрэр, зэдзэкIын Iофым 
къиныгъоу пылъхэр, нэмыкIхэри. ХьакIэхэм ащыщ куп 
Пекин дэт полиграфическэ комбинатым щыIагъ. Китаим и 
Лъэпкъ библиотекэ "Культурное взаимодействие через 
книгу" зыфиIорэ семинар щызэхащэгъагъ. Урысые информационнэ гупчэм китай, урысые журналистхэр зыщытегущыIагъэхэр къэбар жъугъэхэм яамалхэм пшъэдэкIыжьэу 
обществэм ыпашъхьэкIэ щахьырэр ары.
Джырэ китай литературэм и Унэ тикитай IофшIэгъухэмрэ тэрырэ тызэгъусэу тызыщытегущыIагъэр "тилъэхъан 
илIыхъужъ" ары. Урысыем ылъэныкъокIэ дискуссием 
хэлэжьагъэх Василий Аксеновыр, Александр Кабаковыр, 
Евгений Будимович, Михаил Тарковскэр, сэры, нэмыкIхэри. 
Выставкэм игупчэ иавторскэ площадкэ Римма Казаковар 
иусэхэм къащяджагъ. Ермэлыкъым имафэхэм Iофтхьабзэу щызэрахьагъэхэр зэрэбэдэдэм къыхэкIэу зэкIэми 
къатегущыIэгъуай.
- Адэ шъуишIошIыхэр зызэфэшъоIотэхэ нэужым 
тилъэхъан илIыхъужъ "зэхэугъоягъэу" иобраз сыд фэдэн 
фаеу шъулъытагъэ?
- КъызэрэчIэкIыгъэмкIэ Китаим зэкIэми анахьэу агу 
щырихьырэр Николай Островскэм ироманэу "Щылычыр 
зэрапсыхьажьыгъэр" зыфиIорэм хэт Павел Корчагиным 

--- Page 340 ---

иобраз ары. А романым техыгъэу сериябэ хъурэ фильмэ 
къэралыгъо телевидениемкIэ къагъэлъагъо. Ащ игупытагъэ, ишIошъхъуныгъэхэмрэ иидеалхэмрэ зэрафэшъыпкъэр, 
илIыгъ - джахэр арых китайцэхэм анахьэу агу рихьыхэрэр, 
ащ щысэ тырахымэ ашIоигъо зышIыхэрэр.
- ШъуиIофшIэгъухэу IэкIыб къэралхэм къарыкIыгъэхэу ермэлыкъым хэлэжьагъэхэм зэдзэкIыным иIоф 
къиныгъоу пылъыр урысые зэдзэкIакIохэр зэутэкIыхэрэм 
афэдэха?
- Китай писательхэу урысые писательхэм япроизведениехэр китаибзэкIэ зэзыдзэкIыхэрэм таIукIэгъагъ. Сэрырэ 
джы Лондон щыпсэурэ Равиль Бухараевымрэ зэдзэкIыным 
епхыгъэ къиныгъохэм афэгъэхьыгъэу "стол хъурае" зэхэтщэгъагъэ. А Iофыгъом сэ дэгъоу сыщыгъуаз, сыда пIомэ 
"Игорь идзэ фэгъэхьыгъэ гущыI", Пушкиным иеу "Гъоплъэ 
шыу", Лермонтовым и "Къэрабгъ", Некрасовым и 
"МэшIоку гъогу", поэмэхэу Блок ытхыгъэу "ПшIыкIутIу", 
Есениным и "Анна Снегина", Маяковскэм и "Гъончэдж 
зыщыгъ ошъуапщ" зыфиIохэрэр адыгабзэм ислъхьэхэ 
зэхъум, сэры шъыпкъэм ащ къиныгъохэу къыпкъырыкIыхэрэм сяутэкIыгъ. А зэсыдзэкIыгъэхэр тхылъ шъхьафэу 
адыгабзэкIэ къыдэкIыгъэх. Китай зэдзэкIакIохэм садэгущыIэзэ, сэ сишIошI-еплъыкIэу мары ясIуагъэр: зитхылъхэр 
урысыбзэкIэ игъэкIотыгъэу зэрадзэкIыхэрэ писателэу 
сызэрэщытым елъытыгъэу, сэ синравственнэ-профессиональнэ пшъэрылъэу слъытагъэ урыс литературэм ианахь 
щысэтехыпIэ произведениехэр синыдэлъфыбзэкIэ зэсыдзэкIынхэр.
Джащ фэдэу тытегущыIагъ творческэ зэдзэкIыным 
иIофыгъо: текстыр фэшъхьаф бзэм иплъыхьэ зыхъукIэ, 
зэбдзэкIырэ писателым иобразхэм, шэн-зекIуакIэ, идунэееплъыкIэ къыппкъырымыхьанэу хъурэп, етIани джырэ 
лъэхъан писателэу е бэшIагъэу щыIагъэу щытыми емылъытыгъэу, зэдзэкIыгъэн фэе гущыIэхэр угурэ ппсэрэ апхырыоутIупщых. Сикитай сэнэхьатэгъухэм "Игорь идзэ 
фэгъэхьыгъэ гущыIэм" щыщ пычыгъо урысыбзэкIэ, ащ 
лъыпытэу адыгабзэкIэ сакъыфеджагъэти, ашIогъэшIэгъонэу 
къысэдэIугъэх.
Ащ ыуж, творческэ площадкэхэм зэIукIэгъоу ащытиIэхэрэм къякIуалIэхэрэм Темыр Кавказым къикIыгъэ 

--- Page 341 ---

поэтыр зэрэхэлажьэрэр зашIэкIэ, адыгабзэкIэ усэхэм 
сакъыфяджэнэу къысэлъэIущтыгъэх. Ащи фэшъхьафэу 
Пекин къыщыдэкIырэ гъэзет инхэм ащыщ романхэу 
"Мыжъошъхьалым", "Рэдэд" ащыщ пычыгъохэр къыхиутыгъэх.
- ЗэкIэми зэрашIэу, Советскэ Союзым илъэхъан 
советскэ-китай зэблэгъэныгъэ-зэныбджэгъушхом иуахътэ 
къыхэфэгъагъ, етIанэ ащ ыуж тизэфыщытыкIэхэр зэщыкъуагъэхэу илъэсипшIыхэр тешIагъэх. Джы Урысыемрэ 
Китаимрэ политическэ, дипломатическэ, культурэ лъэныкъохэмкIэ псынкIэ шъыпкъэу нахь зэпэблагъэ мэхъух, 
зэджэгъогъухэу зыIэкIагъэкIыгъэ уахътэр джырэ тарихъ 
пычыгъом зэблэгъэныгъэу зэдыряIэщтымкIэ къырагъэхьакъыжьыным дэгузажъохэрэм фэдэу.
- Урысые делегациер джы Китаим зэрэкIогъагъэр 
мы тапэкIэ зэфыщытыкIэу зэдытиIагъэхэм къафэдгъэзэжьэу ара къызэрэбгурыIон фаер?
- ШъыпкъэмкIэ, непэрэ Китаим сэ сыгу къыгъэкIыжьыгъ 
илъэс 20-кIэ узэкIэIэбэжьмэ тихэгъэгу зэрэщыгъэпсыгъагъэр. Коммунистическэ партием иструктурэу ащ щызэхэщагъэм угу къегъэкIыжьы советскэ лъэхъаным къэлэ 
комитетхэм, хэку комитетхэм, крайкомхэм яIофшIэкIагъэ. 
Идеологие лъэныкъом фэгъэзагъэу, ащкIэ пшъэдэкIыжь 
ыхьэу пропагандэм иотдел зэкIэ ахэмэ яI. Ау адырэ лъэныкъомкIэ - капиталистическэ щыIэкIэ-псэукIэм иамалхэр 
зыIэкIамыгъэкIыхэу къызыфагъэфедэх. Ау а азиат хэгъэгушхоу культурэмкIэ илъэс мин пчъагъэ хъурэ хэбзэ-нэшанэхэр зиIэхэм экономикэм изэтегъэпсыхьанкIэ, культурэм икъэухъумэнкIэ хэукъоныгъэхэм ащикIухьан ылъэкIыгъэп. Китаим щырекIокIыгъэгъэ "культурнэ революциекIэ" зэджэгъагъэхэм илъэхъан ехьылIагъэу бэрэ узэнэкъокъун плъэкIыщт, ау ари къэралыгъо ин дэдэм итарихъ щыщ. 
Мао Цзэдуни тарихъым хауцIэрэпхъыкIыгъэп, исаугъэтхэри 
зэрэщытых, иполитическэ, илитературэ кIэн китайцэхэм 
ренэу агу къагъэкIыжьы.
Джащ фэдэу тэ тащыIагъ Пекин иуниверситетхэм, 
Китай Дэпкъышхом. Ермэлыкъым фэхъугъэ кIэуххэмкIэ 
творческэ зэпхыныгъэхэр зэдытиIэхэ хъугъэ, бэ нэIуасэ 
тызыфэхъугъэхэри. КъызэрэчIэкIыгъэмкIэ, тидунай ащ 

--- Page 342 ---

фэдизэу инэп, тхылъым шIулъэгъоу фыряIэми географие 
гъунапкъэ иIэп. А лъэныкъор пштэмэ, мамырныгъэм 
илIыкIохэм афэдэу бгъэфедэщтхэмэ, писательхэр политикхэмрэ дипломатхэмрэ ауж къинэщтхэп.
ДэгущыIагъэр Лебедева М.,
2006-рэ илъэс

--- Page 343 ---


ТищыIэкIэ-псэукIэкIэ тызэпхыгъ

--- Page 344 ---

"…Сэ сишIошIыкIэ, непэ автоном хэкукIэ заджэхэу 
къэралыгъо гъэпсыкIэкIэ зэхэщагъэхэр административнэ 
территориальнэ край статус зиIэ регионхэм ахэхьанхэ 
фаеп. Автоном республикэм политическэ автономие 
иI, автоном хэкур арымэ - административнэ ныIэп иIэр. 
Адэ ар зэфагъа? Зытет шъыпкъэмкIэ, административнэ 
хэкумрэ автономнэмрэ зыпарэкIи зэтекIыхэрэп. Сыда 
мыщкIэ зэрыгъуазэхэрэр? Сыд фэдэ нэшанэхэр къыдалъытэхэзэ ара зы народым ежь иреспубликэ ыгъэпсыным ифитныгъэ зэрэратырэр, адырэм - хэку щэхъу 
ыгъэпсын зыкIыфимытыр? ЗэкIэми тэ зэфэдэ фитныгъэхэба тиIэхэр? Лъэпкъхэмрэ народностхэмрэ зэфэдэ 
фитныгъэхэр зэряIэхэр СССР-м и Конституцие щыгъэпытагъэхэба? Ахэмэ афэдэ гупцIэгъэ упчIэхэм джэуап 
къятыжьыгъошIоп..." - щитхыгъ МэщбэшIэ Исхьакъ "ШIу 
афэпшIэным утемыукIытыхь" зыфиIоу гъэзетэу "Советская Россия" зыфиIорэм иномерэу июлым и 26-м 1982-рэ 
илъэсым къыдэкIыгъэм.
Тэ МэщбэшIэ Исхьакъ телъэIугъ Адыгэ Республикэр 
къызэрэхъугъэ шIыкIэм, Урысые Федерацием исубъектэу зэрэхъугъэм яхьылIагъэу игукъэкIыжьхэр къытфиIотэнхэу.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, шъыпкъагъэ зыхэлъ 
уистатья шъхьэихыгъэу Советскэ Союзым игъэзет 
шъхьаIэхэм ащыщым къыхиутыгъэр чIыгу гъэхьазырыгъахэм халъхьэгъэ лэжьыгъацэм фэдэу хъугъэ. А тарихъ 
охътэ шъыпкъэм тефэу зэгорэм а IофыгъомкIэ игражданскэ еплъыкIэ-екIолIакIэ зэкIэми апэу шъхьэихыгъэу 
къыриIотыкIын фэягъэ. Адэ нэужым сыд ащ къыкIэлъыкIуагъэр?
- Къэрэщэе-Щэрджэсым, Алтайм, Еврей автоном 
хэкум партием ихэку комитеткIэ ясекретархэр телефонкIэ 
къысфытеуагъэх… СишIошI къызэрэдырагъаштэрэр, 
яавтоном хэкухэм апае республикэм икъэралыгъо статус 
къаратыным фэбэнэнхэмкIэ гугъапIэ къэзытырэ амал щыIэ 
зэрэхъугъэр къысаIуагъ.
Iо хэмылъэу, сэ сизакъоп ащ ыуж итыгъэр, народыр 
зыкIэхъопсырэм екIурэ лъагъор пхырызыщыгъэр. Фэшъхьафхэри сэ гъусэ къысфэхъугъагъэх, ахэмэ яшIоигъоныгъи къыдалъытагъ. Джаущтэу республикэр щыIэ хъугъэ.
Ау ар щыIэ хъуным пае, а лъэхъаным зэрыгъуазэщтыгъэхэ законодательствэм тегъэпсыкIыгъэу, зэкIэ ищыкIэгъэ 
инстанциехэм ащ ехьылIэгъэ унашъор ащыпхырыгъэкIыгъэн 
фэягъэ.
- Народнэ депутатхэм я Адыгэ хэку Совет исессие 
къыщегъэжьагъэу, арыба?
- Ары, республикэм истатус ехьылIэгъэ Iофыгъор, 
апэрапшIэу, хэку Советым исессие зытегущыIэн фаехэм 
ахагъэуцуагъ, етIанэ, ащ фэдэ Iофыгъохэм язэшIохын 
изэкIэлъыкIуакIэ зэрэгъэпсыгъэм диштэу, РСФСР-м и 
Апшъэрэ Совет зыфэдгъэзагъ, СССР-м и Апшъэрэ Совет 
ичленэу сызэрэщытым елъытыгъэу, сэ РСФСР-м и Апшъэ рэ Совет исессиеу Урысыем иавтоном хэкуитфым къарыкIощтым зыщыхэплъагъэхэм сыхэсыгъ. СубъектыкIэм 
фаусыщт цIэ заулэхэм ахэплъагъэх, ахэмэ ащыщыгъ "Адыгэ 
Республикэр" (урысыбзэкIэ - "Адыгейская Республика" 
ыIоу). Апэрэ тегущыIэгъумкIэ ар пхырыкIыгъэп. ЕтIанэ 
къахалъхьагъ "Республика Адыгея" (урысыбзэкIэ) 
зыфиIорэр, джащ фэдэу "Республика Алтай", "Республика 
Хакасия".
- НэмыкIэу къэпIон зыхъукIэ, анахь мэхьанэ зиIагъэр 
пкъыгъуацIэр ары нахь, плъышъуацIэр арэп, ара?
- Ары, джаущтэу РСФСР-м и Апшъэрэ Совет а Iофыгъом ехьылIэгъэ хэбзэ ухэсыгъэ щыштагъэ хъугъэ. Сыгу 
къэкIыжьы народнэ депутатхэм яхэку Совет исессиеу 
лъэпкъымкIэ ащ фэдиз мэхьанэшхо зиIагъэм шIукIаеу 

--- Page 345 ---

щыбырсырыгъ. Общественнэ организациехэм, анахьэу 
ныбжьыкIэхэм азыфагу зэращыгумэкIыгъор зэхашIэщтыгъ. 
Сессием Iоф зишIэщтыгъэ мафэм, ар зыщыкIорэ унэм 
ыпашъхьэ къыпэIулъ урамхэми нэбгырэ мин заулэ къащызэрэугъоигъагъ.
Народнэ депутатхэм яхэку Совет исессие мафэ псэум 
Iоф ышIагъ: кIэух унашъор штэгъэным пае ащ къыдезыгъэштэрэ нэбгырэ пчъагъэр икъущтыгъэп.
- ЗэкIэми зэрашIэу, Исхьакъ Шумафэ ыкъор, орырэ 
Шъхьэлэхъо Абубэчыр Адышэс ыкъомрэ Адыгеим 
щыпсэурэ цIыфхэу къышъуажэхэрэм шъуахахьэщтыгъ, 
шъуадэгущыIэщтыгъ, жъугъэрэхьатыщтыгъэх, арыба?
- Сессием Iоф ешIэфэ, заулэрэ ахэмэ тахэхьан фаеу 
хъугъагъэ. Нахь псынкIаIоу унашъор тштэнэу къыкIэдаохэу 
ахэмэ къырагъэжьэгъагъ. Ары шъхьаем, голос пчъагъэр 
джыри икъущтыгъэп - зы голос ныIэп ищыкIэгъагъэр. А 
уахътэм народнэ депутатхэм яхэку Совет идепутатыгъэ 
генералэу А.А. Дорофеевым къыпиупкIыгъ: республикэм 
ыцIэ "Советскэ Социалистическэ Республикэу Адыгея" 
аIоу аштэнэу къахалъхьэмэ ары ныIэп иголос зыфитыщтыр.
Сессиер зыщыкIогъэ унэм тыпшъыгъаеу тыкъызычIэкIыжьым, тлъэгъурэр - гушIом зэлъиштэгъэ цIыфхэм… 
депутатэу Дорофеевыр дадзые. Нэбгырэ мин пчъагъэу 
къызэрэугъоигъэр гушIогъошхом зэлъиштэгъагъ. Сахаплъи 
ахэмэ, сыIущхыпцIыкIыгъ. Тарихъым бэрэ къызэрэхафэу, 
гузэхашIэмрэ акъылышIуагъэмрэ зэгъунэгъух. Ащ фэдэ 
уахътэм анахь мэхьанэ зиIэр ащ фэдэ гузэхашIэхэмрэ 
акъылыгъэ зыхэлъ зекIуакIэхэмрэ зэпэщэчыгъэхэу уарыгъозэныр ары. Джащ къыхэкIэу игъом тахэхьанышъ, 
къызэрэугъоигъэ цIыфхэр дгъэгупсэфынхэм анахь мэхьанэшхо иIагъ.
Ащ нэужым зэгурымыIоныгъэ-зэдемыгъэштэныгъэ 
Iофым къыхэмыхьагъэу щытэп "40-мэ якомитетэу" Хъунэго 
Рэщыдэ, КIэрэщэ Аслъанбэч, Бэрэтэрэ ТIалий нэмыкIхэри 
зыхэхьагъэхэр зэхащэгъагъ. А общественнэ движением 
хэхьэгъагъэх интеллигенцием, хабзэм иорганхэм ялIыкIохэр.
Адыгэ Республикэм икъэралыгъо статус псынкIэгъуагъэп ылъэ зэрэтеуцуагъэр. Джащ фэд Адыгэ автоном 
хэкур гъэпсыгъэ зэрэхъугъагъэр. Документхэу къэнагъэхэм 

--- Page 346 ---

къызэраушыхьатырэмкIэ, селоу Большой Сидоровым 
щыпсэурэ урысхэм Адыгэ автономиер гъэпсыгъэным 
къыдырагъэштэгъагъ. Автономие тиIэу илъэс 70-у дгъэшIагъэм имэхьанэ гъэнэфагъэ тарихъым къыхэнагъ, етIанэ, 
1991-рэ илъэсым тихэхъоныгъэкIэ гъогупакIэм тытехьагъ. 
Джы къызынэсыгъэми Краснодарскэ краим сызэрэфэразэу 
сыкъэнэжьы. ЗэгъунэгъушIухэу тызэрэзэфыщытыгъэм 
фэдэу тыкъэнэжьы. АщкIэ зишIогъэшхо къэзыгъэкIуагъэхэр 
а уахътэм Iэшъхьэтетыгъэхэу - краимкIэ Николай Кондратенкэмрэ АдыгеимкIэ Джарымэ Аслъанрэ арых, анахьэу 
шIукIэ хэгъэунэфыкIыгъэн фае ахэр тапэкIэ чыжьэу плъэнхэ, 
акъылышIуагъэ къызыхагъэфэн, тизэфыщытыкIэхэмкIэ 
фэкъулаихэу дипломатием рыгъозэнхэ зэралъэкIыгъэр.
Угу къэкIыжьа 1990-рэ илъэсхэм ялозунгэу "ТышъухэкIыжьзэ, тыкъышъухэнэ" зыфиIорэр? ЗишIуагъэ къэзыгъэкIорэ лозунг дэгъугъ ар. Краснодар краир тызэгурыIоу 
тызыдыщыIэ гъунэгъу.
Адыгэ Республикэр агъэпсыгъ, илъэс мин пчъагъэм 
зыкIэхъопсыгъэр лъэпкъым къыдэхъугъ. Къэралыгъо 
гъэпсыкIэм, культурэу фэшъхьаф цIыф лъэпкъхэм яшэн-хабзэхэмкIэ гъэбаигъэм, гъэсэныгъэм хэхъоныгъэ ашIы. Тэ, 
адыгэхэми, АдыгеимкIэ тичIыпIэгъухэу фэшъхьаф цIыф 
лъэпкъхэм ащыщхэми тигупсэ республикэ зэфэдэу шIу 
тэлъэгъу, мамырныгъэмрэ зэгурыIоныгъэмрэ къэтэухъумэх, Урысые Федерацием исубъект шъхьаф джахэр арых 
анахь мэхьанэшхо зиIэ гъэхъагъэхэу ышIыгъэхэри.
ДэгущыIагъэр Лебедева М.,
2006-рэ илъэс

--- Page 347 ---


БлэкIыгъэ уахътэ зимыIэм къэкIощт уахъти иIэп

--- Page 348 ---

- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, писательхэм ясоюзхэм 
(СНГ) я Дунэе сообществэ пчыхьэзэхахьэу щыкIуагъэм 
Сергей Владимыр ыкъо Михалковым моущтэу къыщиIуагъ: "Илъэс 75-рэ - ар лъэгапIэу узытетэу къэбгъэшIагъэмрэ ппэкIэкIыгъэмрэ узыщыхэплъэжьын плъэкIыщтыр 

--- Page 349 ---

ары. А илъэсхэм къакIоцI, поэзиер щимыгъэзыеу, МэщбашIэр романист ин хъугъэ. Урысыемрэ адыгэ народымрэ 
ятарихъ еплъыкIэу афыриIэм тарихъ шъыпкъагъэрэ 
художественнэгъэ инрэ ахэлъэу ащ ыгъэпсынхэ ылъэкIыгъ. 
Ащ игражданскэ еплъыкIэ-екIолIакIэ сыдигъуи къыхэщырэ 
нэшанэхэу щытхэр лIыблэнагъэр, лъэпкъ-интернациональнэ зэфыщытыкIэхэм куоу зэрахэгупшысыхьэрэр 
ары. МэщбашIэм къэралыгъо гупшысакIэр инэшан, 
Урысыемрэ цIыф лъэпкъыбэу ащ щыпсэухэрэмрэ къарыкIощтым ар лъэшэу агъэгумэкIы. ЩыIэныгъэм акъылышIуагъэу хихыгъэм ишIуагъэкIэ къэралыгъо, общественнэ политикэм хэшIыкI куу афыриIэ хъугъэ". Пчыхьэзэхахьэм агу къыщагъэкIыжьыгъэх уисэнэхьатэгъу 
нахьыжъхэу КIышъэкъо Алим, Къайсын Кулиевыр, Расул 
Гамзатовыр, Мустай Карим, Давид Кугультиновыр.
- ГухэкI нахь мышIэми, а писатель цIэрыIохэр дунаим 
ехыжьыгъэх, ахэр ары сэ щысэ зытесхыщтыгъэхэр. Литературнэ произведением ыосэ шъыпкъэ къызылъагъорэр 
уахътэм ар ыушэтыгъэ зыхъукIэ ары ныIэп. Джащыгъур 
ары ахэмэ яфэшъошэ чIыпIэ обществэм идуховнэ щыIэныгъэ зыщаубытырэр. Адыгэ литературэм лъапсэ фэзышIыгъэхэ КIэрэщэ Тембот, ШэуджэнцIыкIу Алый, Хьаткъо 
Ахьмэд, Охътэ Абдулахь мыушэтыгъэ гъогум рыкIохи, 
литературэм фэзыщэхэрэ лъагъо пхыращыгъ. Сэ тIэкIукIэ 
ар нахь шъуамбгъо сшIыгъэ ныIэп. Сэ сауж къикIыщтыр 
джыри нахь лъыкIотэщт.
Сызэрэписателым елъытыгъэу, сэ ренэу моущтэу 
сызэупчIыжьы: сыда сэ сызыфыщыIэр, тыда сызыдакIорэр, 
ситхылъхэмкIэ сыда цIыфхэм апэзгъохырэр? Илъэс щэкIым 
къехъугъ усэхэр зысымытхыжьхэрэр, загъорэ дэд ныIэп, 
ари гужьыдэгъэкIэу, джы, сыныбжь елъытыгъэу, сызыгъэгумэкIыхэрэм усэхэмкIэ арэп къазэрэтегущыIэгъэн фаер.
- 1962-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу о Адыгеим 
иписательхэм я Союз пэщэныгъэ дызеохьэ, мэхьанэшхо 
зиIэ литературнэ хъугъэ-шIагъэхэм пшъхьэкIэ уахэлэжьагъ. 
1991-рэ илъэсым тарихъ зэманыкIэ къихьагъ, гущыIэмкIэ 
шъхьафитныгъэ щыIэ хъугъэ. Адэ сыд фэдэ амалха ащ 
Адыгеим иписательхэм къаритыгъэхэр?
- Зэтефагъэу зэрэхъугъэмкIэ, Адыгеим республикэ 
статус иIэ зэхъум, творческэ IофышIэхэми нахь жьыр 

--- Page 350 ---

"къэщэгъошIу" афэхъугъ. Республикэр зэхащэным ыпэкIэ 
Адыгеим иписательхэм я Союз альманахэу "Зэкъошныгъэр" ары ныIэп къинмыгъуаекIэ къыдигъэкIыщтыгъэр. 
Джы журналхэу адыгабзэкIэ "Зэкъошныгъэмрэ" "Жъогъобынымрэ", урысыбзэкIэ "Литературная Адыгея", 
"Родничок Адыгеи" зыфиIохэрэр къыдегъэкIых. ФинансхэмкIэ иIофхэр зэпымыфэхэу къыхэкIыми, республикэм 
итхылъ тедзапIэ Iоф ешIэ, адыгэ, урыс писательхэм, джащ 
фэдэу цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщ поэтхэмрэ 
прозаикхэмрэ ятхылъхэр къыщытырадзэх. Творческэ 
ныбжьыкIэхэм чанэу зыкъагъэлъагъо - джары мымакIэу 
тызыгъэгушIорэр.
Сицыхьэ пытэ зытелъыр къызыщыхъугъэ чIыпIэм 
щыпсэузэ писателыр тхэн зэрэфаер ары. Къызыщыхъугъэ 
чIыпIэр, ятэжъхэм ячIыгу ыгукIэ зэхишIэныр, ихэгъэгу итарихъ, ащ иблэкIыгъэ, инепэ, иныдэлъфыбзэ илъэпкъ 
ишэн-хабзэхэр - зэкIэ ахэмэ апэIапчъэр лъэпкъ писателын 
ылъэкIыщтэп.
Заулэрэ сэ Москва Iоф щысшIэнэу сырагъэблэгъагъ: 
Урысыем иписательхэм я Союз иправление сырисекретарынэу, писательхэм ясоюзхэм (СНГ) я Дунэе сообществэ 
иисполком итхьаматэ сыригодзэнэу, журналэу "Октябрэм" 
сырыредактор шъхьаIынэу. Хъопсэгъуагъэ, ау сэ сафезэгъыгъэп. Сэ сычиновникэп, сэ сылъэпкъ писатель. Москва 
сыдэсмэ, сыда стхыщтыр зэхьылIэгъэщтыр? Сисэнэхьатэгъухэм сагурыIуагъ, сауж икIыжьыгъэх.
- Уахътэхэм язэпхыныгъэ, блэкIыгъэ зэманым ифэмэбжьымэ непэрэ, неущрэ уахътэхэм зэратырагъахьэрэр 
уитворчествэ итемэ шъхьаIэхэм ащыщ. Адэ ащ епхыгъэу 
уиеплъыкIэхэр зэблэпхъухэу къыхэкIыгъа?
- "Илъэсхэр тешIэщтых, Iофыгъохэм язытети зэхъокIыгъэ хъущт, Щэрджэс хэгъэгуми мэкIэ-макIэзэ рэхьат 
щыхъужьыщт. ПIопэн хъумэ, лIыгъэ зыщызэрамыхьэгъэ, 
лъы зыщамыгъэчъэгъэ чIыпIи хэгъэгум къибгъотэнэп. 
Зэгорэм, уахътэ зиIэ писателым ащкIэ хъугъэ-шIагъэхэм 
апылъ къэбархэр ыугъоинхэшъ, тхыдэхэми ахэдэIонышъ, 
къызэрыкIоу, гъэкIэрэкIагъэ хэмылъэу а заор къытхыхьащт…" мы гущыIэхэу "Мыжъошъхьалым" щыщхэр 
творческэ амалкIэ сэ къэсыугупшысыгъэхэп, ахэр зигущыIэхэр Кавказ заом хэлэжьэгъэ урыс офицерэу К. Сталь. 
Сэри сыдигъуи сызыпылъыгъэр тарихъым ишъыпкъагъэ 
сыдэмыхыныр ары - а лъыгъэчъэ хъугъэ-шIагъэхэм ямыжъошъхьалхэм адэфэгъагъэхэр, зэтыраукIыхьагъэхэм, 
ячIыгу рафыгъагъэхэм ямызакъоу, Iашэр зыIыгъэу а чIыгум 
къэкIогъагъэхэри ары нахь.
Зэгорэм, синыбжьыкIагъэ ыпкъ къикIыкIэ, литературнэ 
IофшIэнымкIэ сисэнэхьатэгъухэу Хъан-Джэрыерэ адырэ 
адыгэ просветительхэмрэ "буржуазнэхэкIэ" зылъытэщтыгъэхэм адезгъаштэщтыгъ. СыукIытэзэ сыгу къэкIыжьы ар. 
Илъэсхэр тешIагъэхэу просветительхэм къытфагъэнэгъэ 
кIэным нэIуасэ зызыфэсэшI нэужыр ары ныIэп, а цIыф 
акъы лышIохэм ялъэпкъ пае Iофышхо дэдэу ашIагъэм ифэшъошэ уасэ фэсшIын зыслъэкIыгъэр. СызэрэкIэгъожьырэм 
счый зэфифырзызэ, сэ "Хъан-Джэрые" стхыгъэ, бэрэ 
къыкIэсIотыкIыжьызэ: "Къысфэгъэгъу, Хъан-Джэрый…"
- Уитворчествэ иилъэсипшI блэкIыгъэхэр - ахэр 
романхэу "Бзыикъо зау", "Мыжъошъхьал", "ХъанДжэрый", "ГъэритIу", "Рэдэд", "Адыгэхэр", "КъокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ", нэмыкIхэри. Адыгэ народым 
итарихъ блэкIыгъэ лъэхъан икъукIэ зэхэубытагъэу ахэмэ 
къащыгъэлъэгъуагъ. Кавказ заом ыуж дунаим щитэкъу хьагъэ хъугъэ адыгэхэм яхьылIэгъэ темэр ащ ыпэкIи 
уитворчествэ къыщыпIэтыгъагъ. Уилъэпкъ тхьамыкIэгъо шхоу пэкIэкIыгъэр о я 50-рэ илъэсхэм дунаим ыгу къэбгъэкIыжьыгъагъ. Зыми, хэти уащымыщынэу ащ утегущыIэн 
плъэкIынэу зыхъугъэм бэкIэ нахь пасэу. Египет зэгорэм 
Iэшъхьэтетэу иIэгъэ адыгэ лъэпкъ мамлюкхэм яхьылIэгъэ 
апэрэ романыр оры зытхыгъэр. Романэу "КъокIыпIэмрэ 
къохьапIэмрэ" хэмыгъэхъожьыгъагъэмэ, адыгэхэм ятарихъ икъоу къэтхыхьагъэ мыхъущтыгъэу къысшIошIы…
- А романым итемэ шъхьаIэр - хъугъэ-шIэгъэ инхэр 
зыщырекIокIыхэрэ лъэхъаным цIыфым ифэмэ-бжьымэу 
тарихъым тыригъахьэрэр ары. Адыгэ лъэпкъ султIанхэм 
ятетыгъо зыщаухыным лъыбэ щагъэчъагъ. ЗэкIэми 
анахьышIоу ар къэзыушыхьатырэр Туманбай иобраз ары - 
мамлюкхэм язэман зэрикIырэр ащкIэ къэушыхьатыгъэ 
хъугъэ. Бибарс, Къэлэунэ, Баркъокъо. Къаншъау султIанхэм щыIэныгъэм игъогоу къакIугъэм сырягъусэу садыщыIагъэм фэдагъ.

--- Page 351 ---

Къамылэжьыгъэ щытхъу лые гори апысымылъхьэу 
сакъытегущыIагъ ятекIоныгъэхэмрэ къазэрэтекIощтыгъэхэмрэ. ГущыIэм пае, мамлюк-пщылIыщтыгъэу Бибарс 
къыдихыгъэгъэ текIоныгъэхэр умыгъэшIэгъонхэ плъэкIыщтэп. Ар ядзэпащэу мамлюкхэм монгол дзэкIолIхэр 
зэхакъутэхэшъ, араб чIыгухэм крестоносцэхэр арафых. 
Адэ Баркъукъу Iолъ? Хэт ащ фэшъхьафэу Тамерлан идзэхэр 
Египет ичIыгу къызыщихьанхэм дэжь зэтезыIэжэнхэ зылъэкIыщтыгъэр? ЕтIани Тамерлан идзэ а уахътэм ищытхъу 
аIуатэщтыгъ, КъохьапIэм ягъэхъагъэхэм защарагъэушъомбгъун агу хэлъыгъ.
Мамлюкхэм тетыгъор зыщаIыгъыгъэ зэманыр ары 
ислъам диныр зыщаIыгъыгъэ Египет анахь хэхъоныгъэшхо 
зишIыгъагъэр: дин зэфэшъхьафхэр зылэжьхэрэр мыщ 
мамырэу щызэдэпсэущтыгъэх, ащ ифэмэ-бжьымэ ислъам 
диныр зыщалэжьырэ хэгъэгу пстэуми яфилософхэр къызыфищэщтыгъэх.
- А щэIагъэ зэфыуиIэным инэшанэ зэкIэ о уипроизведениехэм къахэщы.
- ТиблэкIыгъэ зэман тэ десэу къыхэтхын фаер тхьамыкIагъоу тщэчыгъэмрэ нэпсэу едгъэхыгъэмрэ арэп, 
къызIэкIэдгъэхьажьын тымылъэкIыщт чIэнагъэхэр арэп, 
гукъаорэ хьажъ-гужъыгъэмрэ арэп - зэкIэ ахэр гукъэкIыжьхэм ястафэх ныIэп, ищыкIагъэр тэ тапэкIэ зишIуагъэ 
къытэкIыщтхэр - гупытагъэм, лIыгъэм, шIушIэным, зэфагъэм ящысэхэм тарыгъозэнэу тыгу итыубытэнхэу ары нахь. 
ТыкъызыхэкIыгъэхэр тшIэнхэм, блэкIыгъэ зэманхэм идесэхэр зэгъэшIэгъэнхэм тэ акъылышIуагъэ ахэтэхы, тапэкIэ 
къытпыщылъ щыIэныгъэм игъогу къытфагъэнэфы.
- Урыс классикэм ипроизведениябэ - "Игорь идзэ 
фэгъэхьыгъэ гущыI", Пушкиным ытхыгъэхэу "Гъоплъэ 
шыу", "Моцартрэ Сальерирэ", "Рыцарь тхьац", Лермонтовым и "Къэрабгъэ", Некрасовым и "МэшIоку 
гъогу", Блок и "ПшIыкIутIу", Есениным и "Анна Снегина", 
Маяковскэм и "Гъончэдж зыщыгъ ошъуапщ" адыгабзэм 
о иплъхьагъэх. Сыд пае а авторхэр о къызыкIыхэпхыгъэхэр?
- Урыс литературэшхоу сыдигъуи сэ щысэтехыпIэкIэ 
зыфэслъытэжьырэм "ичIыфэ естыжьыныр" сипшъэрылъэу 

--- Page 352 ---

щытыгъэти, ар згъэцэкIэжьымэ сшIоигъуагъ. Зипроизведение зэсыдзэкIыгъэ поэт пэпчъ сэрыкIэ мэхьанэ гъэнэфагъэ иIагъ. ЗэдзэкIыным Iоф дапшIэ зыхъукIэ, фэшъхьаф 
писателым иобразхэм, ишэн-зекIуакIэ, идунэезэхашIэ 
яфэмэ-бжьымэ къыптырехьэ, уахътэу, зэманэу ар зыщыIагъэр, зытхэщтыгъэр угукIэ зэхэошIэх. ЯгущыIэхэр ппсэрэ 
угурэ аппхырытIупщыхэрэм фэд. Джаущтэу литературэм 
иамалкIи народхэр зэгурыIоныгъэм къыфэкIох.
- Сыда джы Iоф зыдапшIэрэр?
- Францием, зэрэпсэоу зэкIэ Европэми щызэлъашIэщтыгъ а адыгэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэр, нэужым, охътэ 
шIукIае тешIагъэу ары ныIэп къызыхэкIыгъэ лъэпкъым ащ 
икъэбар къызылъыIэсыгъагъэр. ЫцIагъэр Айщэт, е Аиссе, 
зыщыпсэунэу хъугъэ хэгъэгум идин ылэжьын фаеу заумэхъым, фаусыгъагъэр Шарлотта-Элизабет Аиссе. Францием 
илIыкIоу Тыркуем щыIэгъэ Шарль де Ферриоль пщылIхэр 
зыщащэрэ бэдзэрэу Стамбул дэтыгъэм пшъэшъэжъыер 
цIыкIоу щищэфыгъагъ, ежь ыпхъу фэдэу иунагъо харигъэтхэгъагъ, джаущтэу ар аристократ унагъом щапIугъагъ. 
Адыгэ француз народхэм а апхъу цIэрыIо къырыкIуагъэр 
ары джы Iоф зыдэсшIэрэ тхылъыр зэхьылIагъэр.
Ар зыщыIагъэр я ХIV - я ХV-рэ Людовикхэм тетыгъор 
заIыгъыгъэ лъэхъанэу обществэм шэн-зекIокIэ гомыхьхэр 
нахьыбэу къазыщыхафэщтыгъэр ары. Ау щытми, Аиссе 
къызэрэтегущыIэщтыгъэхэмкIэ, цIыф зэхашIэхэм ар къабзэу афыщытыгъ, зекIокIэ дэйкIэ игугъу аригъэшIыгъэп. 
"Письма к госпоже Каландрини" зыфиIоу ащ ытхыгъэхэр 
француз литературэм иклассикэу алъытагъэх. Айщэт бэп 
ыгъэшIагъэр. Ащ идэхагъэ, иIушыгъэ, итхакIэ бэмэ агъэшIагъощтыгъ, ахэмэ ащыщыгъ иныбджэгъу благъэу Вольтери. Адыгэ лъэпкъым щыщ Iахь цIыкIоу ар хэгъэгу чыжьэм 
щыIагъ. А бзылъфыгъэм къырыкIуагъэр ары тхылъеджэхэм 
къафэсIуатэмэ сшIоигъор.
ДэгущыIагъэр Переяслова М.,
2006-рэ илъэс

--- Page 353 ---

Диныр еджапIэм щызэгъэшIэгъэныр
зэгурыIоныгъэм иамал

--- Page 354 ---


"Православнэ культурэм ылъапсэхэр" зыфиIорэ 
предметыр еджапIэм щызэрагъашIэхэрэм ахагъэкIыгъ. 
"Религиоведение" зыфиIорэ предметыкIэр щыIэ зэрэхъугъэм хъишъэу пылъым, а Iофыгъом ехьылIагъэу УФ-м 
и Общественнэ палатэ къыгъэхьазырыгъэ проектым 
"СА"-м къыритыгъэ интервьюм къыщытегущыIагъ УФ-м 
и Общественнэ палатэ икомиссие итхьамэтэ гуадзэу 
писателэу МэщбэшIэ Исхьакъ.
Iофыгъоу къаIэтыгъэм ыпэрапшIэу щызгъэгъуазэхэмэ 
сшIоигъуагъ. Православием ылъапсэхэр зэгъэшIэгъэнхэм 
зэмызэгъыныгъэ къикIыным пэублэ фэхъугъэр Белгородскэ хэкум иеджапIэхэм, чIыпIэ хабзэм иунашъокIэ, 
шIокI имыIэу зэрагъэшIэн фаеу "Православнэ культурэм 
ылъапсэхэр" зыфиIорэ предметыкIэр сентябрэм къыщегъэжьагъэу программэм зыхагъэуцор ары. Ащ фэдэ 
предметыкIэ кIэлэеджакIохэм еджапIэм щызэрагъэшIэн 
фаеу унашъо зэрашIыгъэр фэшъхьаф дин лъэпкъхэм 
ялIыкIохэм аштагъэп, сыда пIомэ ащ фэдэ шIыкIэм сыд 
фэдэрэ дин культури изэгъэшIэнкIэ принцип шъхьаIэхэр 
ыукъощтыгъэх - егъэзыгъэ Iоф къыхэмыхьэу, шъхьадж 
ежь зэрэфаеу ар къыхихын зэрэфитыр ары. Еврей 
общинэхэм я Конгресс иудейхэм яджагъ ащ фэдэу егъэзыгъэу православиер якIалэхэм зэрагъэшIэн фаеу къараIомэ къэс ащкIэ макъэ къарагъэIунэу, УФ-м имуфтийхэм 
я Совет къыкIэдэугъ "Ислъам диным ылъапсэхэр" 
зыфиIорэ курс арагъэшIэнэу.
Зэмызэгъыныгъэр зэшIохыгъэным пае УФ-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ иминистрэу Андрей Фурсенкэр 
УФ-м и Общественнэ палатэ къелъэIугъ православием 
изэгъэшIэнкIэ игъо ылъэгъухэрэмкIэ унэшъо шъхьаф 
ышIынэу. Министрэм иписьмэ къыхэщыщтыгъ урыс православнэ чылысым иIэшъхьэтетхэм адыриIэ зэфыщытыкIэхэр зэщыкъонхэм ведомствэр зэрэтещыныхьэрэр, 
Общественнэ палатэм иIэпыIэгъу зэрищыкIагъэр.
- "Православнэ культурэм ылъапсэхэр" зэрагъэшIэн 
фаехэм ахэгъэкIыгъэным а Iофыгъом изэшIохын зэрэфимыщэщтхэр къыгурыIозэ, Общественнэ палатэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ Министерствэм игъо филъэ гъугъ 
акъылыгъэ зыхэлъ зэзэгъыныгъэ зэдашIынэу - предмет 
шъхьаIэхэмкIэ учебникхэм "дин дунэееплъыкIэ шъхьаIэхэм 
ащыщхэр" ахэгъэхьэгъэнхэу; биологиемкIэ учебникым, 
Дарвиным итеориеу дунаир щыIэ зэрэхъугъэм ехьылIагъэм 
зэрэхаплъэхэрэм дакIоу, а Iофыгъом диныр зэреплъырэри 
хэгъэхъогъэнэу. Палатэм игъоу афилъэгъугъ православием 
ылъапсэхэм ямызакъоу, дин шъхьаIэхэм ятарихъхэр 
зэфэдэу зэрагъэшIэнхэу.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, ащыгъум диныр 
зылэжьыхэрэм ащ фэдиз гузэгъабгъэ къафэзыхьырэ 
предметхэр программэм хэгъэкIыгъапэхэмэ нахьышIуба?
- АщкIэ къыбдезгъэштэхэщтэп! Сыд Iо фаеми, диныр 
зэгъэшIэгъэныр общэ гурыт гъэсэныгъэм намыс лъэныкъомкIэ ищыкIэгъэ Iахьэу щыт, цIыфым ишIэныгъэ хэхъонымкIэ, инамыс тэрэзэу зыпкъ иуцонымкIэ, хэбзэ-шэпхъэ 
гъэуцугъэхэм нэIуасэ афэхъунымкIэ, кIэлэеджакIохэм 
яшэн-зекIуакIэкIэ пшъэдэкIыжь зэрахьырэр агурыгъэIонымкIэ, ежьхэри щынэгъончъэу зекIонхэмкIэ гъэнэфагъэу 
диным ишIуагъэ къегъакIо. Джащ пае Урысые Федерацием 
ирегион зэфэшъхьафхэм якъэралыгъо, муниципальнэ 
гурыт еджапIэхэм тихэгъэгукIэ анахь игъэкIотыгъэу 
щалэжьырэ дин лъэпкъ шъхьаIэхэм - православнэ христианствэм, ислъам диным, буддизмэм, иудаизмэм, фэшъхьаф дин лъэпкъхэм ятарихърэ якультурэкIэ зэрэрагъэджэщтхэ предметхэмрэ курсхэмрэ игъэкIотыгъэу ачIалъхьагъэх,- ахэр урысые обществэм итарихъ, икультурэ 
кIэных.
Шъыпкъэ, мыщ дэжьым шIокI имыIэу анаIэ тырагъэтын 
фае Урысые къэралыгъор светскэу зэрэгъэпсыгъэр, ащ 
къикIырэр, гъэсэныгъэм исистемэ Iофыр фэгъэхьыгъэ 
зыхъукIэ, дунэееплъыкIэ зэфэшъхьафхэр джащ фэдэу 
обществэм щыщ цIыфхэм диныр унагъом, народым ятрадиционнэ культурэ, кIэлэцIыкIум ипIункIэ агъэфедэрэ 
амалхэм алъапсэу зэралъытэрэм шъхьэкIафэ фэшIыгъэныр 
ары. Джащ къыхэкIэу дин лъэпкъ гъэнэфагъэхэм ятарихърэ 
якультурэрэкIэ зэрэрагъэджэщтхэ предметхэмрэ курсхэмрэ ("Православнэ культурэм ылъапсэхэр", "Ислъам 

--- Page 355 ---

диным икультур", "Иудаизмэм ишэн-хабзэхэр", нэмыкIхэри) къэралыгъо, муниципальнэ гурыт еджапIэхэм 
ащакIухэу шIыгъэныр зытырагъапсыкIын фаер ежь яшIоигъоныгъэ тетэу ары, ащ дакIоу обществэм щыщ цIыфхэу 
диныр зымылэжьхэрэм яфитныгъэхэри аукъохэ хъущтэп. 
Ащи къыщымыуцухэу, зыныбжь имыкъугъэ кIэлэеджакIохэмкIэ шIокI имыIэу янэ-ятэхэм, илъэс 14 зыныбжь 
икъугъэхэмкIэ ежь кIэлэеджакIохэм яшIоигъоныгъ ары 
къыдалъытэрэр.
- Зэрэрагъэджэщтхэ предметхэу е спецкурсхэу 
религиоведениер къыхэзыхырэ еджапIэхэм сыд фэдэ 
Iофтхьабза агъэцэкIэнхэ фаер? ЕтIани, а предметхэр 
зэзыгъэшIэнкIэ фэмые кIэлэеджакIохэм янэ-ятэхэм сыда 
ашIэн фаер?
- Зэрэрагъэджэщтхэ ащ фэдэ предметхэр общэ гурыт 
гъэсэныгъэм ирегиональнэ компонент хагъэуцуагъэхэмэ, 
ны-тыхэр (хабзэкIэ лIыкIохэу алъытагъэхэр) къызэрэкIэлъэIугъэхэм теткIэ, а урокхэр ежь къыхахырэ предметхэмкIэ е предмет шъхьаIэхэмкIэ афызэблихъунэу еджапIэм 
ипшъэрылъ. Джащ фэдэу къыдэлъытэгъэн фаер дин 
культурэм икурсхэр зэзыгъэшIэнкIэ фэмыехэм апае, 
зеджэхэрэ уахътэм тефэу, философскэ-этическэ, философскэ-культурологическэ курсхэр (этикэр, этикэм итарихъ, философскэ культурэр, нэмыкIхэри) афызэхэщэгъэнхэу ары,- диным емыпхыгъэ дунэееплъыкIэ екIолIакIэхэмкIэ ахэмэ цIыфым инравственнэ культурэ зыпкъ 
рагъэуцоным пае.
- Мы Iофыгъом фэгъэхьыгъэу гъэсэныгъэмрэ 
наукэмрэкIэ я Министерствэ игъорыгъоу пхыригъэкIыщт 
политикэр сыд фэдэн фая?
- Общественнэ палатэм Урысыем гъэсэныгъэмрэ 
наукэмрэкIэ и Министерствэ игъоу филъэгъугъэр, научнэ 
гупчэхэм яспециалистхэр къыхигъэлажьэхэзэ, гурыт еджапIэхэм дин культурэм икурсхэр, джащ фэдэу дин-философскэ егъэджэн курсхэр (динхэм ятарихъ, дунаим 
щалэжьырэ динхэр, религиоведениер) зэращызэхащагъэм 
яопыт зэфихьысыжьынэу, зэфэшъхьаф дин лъэпкъхэм 
якультурэ икурсхэмрэ диным иIоф къызыхэмыхьэрэ дунэееплъыкIэм тегъэпсыкIыгъэу философскэ религиоведением 
289
10 Заказ 041

--- Page 356 ---

икурсхэр къыхэзыхыхэрэмрэ япчъагъэхэм язэпэщэчыгъэ 
уасэ къыфишIынэу ары. УФ-м и Минобразование испециалистхэм дин-культурологическэ, философскэ-религиоведческэ, фэшъхьаф дунэееплъыкIэ егъэджэн курсхэр 
зэхэщэгъэнхэм иIофыгъохэмкIэ информационнэ-методическэ материалхэр мы охътэ благъэхэм регионхэм афимыгъэхьыхэ хъущтэп.
Ащ фэдэ сборникым игъэхьазырын къыхэгъэлэжьэгъэнхэ фае шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием иинститутхэм, гъэсэныгъэмкIэ Урысые академием, наукэм, гъэсэныгъэм апылъ IофшIапIэхэм япрофессионалхэу тарихъым, 
педагогикэм, правэм, еджэпIэ зэфэшъхьафхэм ялIыкIохэр. 
МыщкIэ анахь мэхьанэшхо зиIэр а методическэ материалхэм кIэлэцIыкIум идуховнэ-нравственнэ пIуныгъэкIэ 
учебнэ курсхэр зэрэзэхэщэгъэнхэ фэе шэпхъэ зыкIыхэр 
къыдалъытэнхэр, этнокультурнэ, этноконфессиональнэ 
Iофыгъо пстэуми зэфэдэу якIуалIэу гъэпсыгъэныр ары.
- Сыд фэдэ мэхьана Общественнэ палатэм дин 
лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ялIыкIохэм аритырэр?
- Гъэсэныгъэм инаучнэ-педагогическэ экспертизэ ашIы 
зыхъукIэ, курсхэм язэхэщэнкIэ учебнэ-методическэ материалхэр аIэкIагъахьэхэ зыхъукIэ, зэкIэ а IофшIэныр динлэжь 
организациехэмрэ пособиехэм яавторхэмрэ зэгъусэхэу, 
зэдеIэжьхэзэ, зэшIуахын фае. Джаущтэу ашIымэ ары дин 
культурэ гъэнэфагъэм изэгъэшIэнрэ урысые еджапIэм 
икIэлэеджакIохэм гражданскэ зэхэшIыкI ягъэгъотыгъэнымрэ 
тэрэзэу зэпэщэчыгъэхэу агъэпсын, цIыф лъэпкъыбэ 
зыщыпсэурэ, дин лэпкъыбэ зыщалэжьырэ Урысыем 
игражданхэу зэрэщытхэр икъукIэ зэхашIэу, яхэгъэгу шIу 
алъэгъоу, диным фыщытыкIэу фыряIэм, цIыф лъэпкъэу 
зыщыщхэм, дин лъэпкъэу алэжьырэм ямылъытыгъэу 
хэгъэгум къащыдэпсэурэ пстэуми хабзэкIэ атефэрэ яфитныгъэхэм шъхьэкIафэ афашIэу ахэр апIунхэ залъэкIыщтыр.
Диным фэгъэхьыгъэ шIэныгъэхэм якурс егъэджэгъэнхэм законодательствэу щыIэм дыригъэштэн фае. Ащ 
къыдилъытэрэр рагъаджэхэ зыхъукIэ, ащкIэ дунэееплъыкIэ зэфэшъхьафхэр къыдалъытэнхэр, еплъыкIэ, шIошъхъу ныгъэ зэфэшъхьафхэм ащыщэу зыфаер къыхахынымкIэ 
кIэлэеджакIохэм яIэ фитныгъэхэр ягъэгъотыгъэнхэр, 

--- Page 357 ---

общеобразовательнэ стандартхэм яфедеральнэ компонентхэр рахъухьэхэ зыхъукIэ, дин дунэееплъыкIэ шъхьаIэу 
щыIэхэм ямэхьанэ купкI кIэкIэу къизыIотыкIырэ элементхэр 
ахагъэуцонхэр ары. А лъапсэм (цIыфыр щыIэ зэрэхъугъэм 
итеорие, тарихъым, цIыфым ямэхьанэ купкI) шIокI имыIэу 
еджапIэм щызэрагъашIэрэ предмет шъхьаIэхэм тарихъым, 
обществознанием, биологием, фэшъхьафхэми,- ягъэджэгъэнхэр лъэныкъорыгъэзэ Iоф къыхамыгъахьэу, вариант 
лъапсэм тегъэпсыкIыгъэу зэхащэн фае.
ДэгущыIагъэр Кадиева К.,
2006-рэ илъэс

--- Page 358 ---

Непэрэ Общественнэ палатэр хэгъэгум
ищыIэныгъэ щыщ

--- Page 359 ---

УФ-м и Общественнэ палатэ зызэхащагъэр илъэс 
хъугъэ. ОрганизациякIэм истатус, илъэсым къыкIоцI Iофэу 
ышIагъэм, палатэм хэтхэр Iофыгъоу зэутэкIынхэ фаеу 
хъугъэхэм къащытегущыIэ "СА"-м къыритыгъэ интервьюм 
УФ-м и Общественнэ палатэ и Комиссие итхьамэтэ 
гуадзэу писателэу МэщбэшIэ Исхьакъ.
- АпэрапшIэу къасIомэ сшIоигъуагъэр Общественнэ 
палатэр зэхэщэгъэным иидее Урысыем щыпсэухэрэм 
янахьыбэми хъатэу агу зэрэримыхьыгъэр ары. НахьыбэрэмкIэ зэдырагъаштэу ащ къыраIолIагъэр: кIо джары 
гухэлъ шIагъохэр зиIэхэм джыри зы организацие зэхащэ, 
зэфагъэм "ибэнакIохэу" джыри зы куп къежьагъ, джыри 
чиновник заулэ къытшъхьащагъэуцуагъ. Арышъ, цIыфхэм 
къыддырагъэштэным ащ фэдизэу тыщымыгугъэу тиIофшIэн 
едгъэжьагъ. Ау щытми, Общественнэ палатэм иIофшIэн 
уасэу фашIырэм нахьышIум ылъэныкъокIэ зэхъокIныгъэ 
зэрэфэхъурэр бэ темышIэу къэнэфагъ. Обществэм ишIошI 
изэгъэшIэн пылъ Всероссийскэ гупчэм (ВЦИОМ) уплъэкIунхэу зэхищэгъагъэхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, апрельиюль мазэхэм Общественнэ палатэм Iофэу ышIэрэм уасэу 
10*

--- Page 360 ---

фашIыгъагъэр - ишIуагъэ къакIоу зылъытагъэр зэупчIыгъэхэм япроцент 23-26-рэ, ишIуагъэ къэмыкIуагъэу зылъытагъэхэр процент 30-31-рэ хъущтыгъэмэ, июлым къыщегъэжьагъэу а процент пчъагъэхэр зэфэдиз хъугъэх пIоми 
хъущт.
Непэ икъукIэ тицыхьэ телъэу къэтIон тлъэкIыщт палатэм 
иIофшIакIэ ишIуагъэкIэ Урысыем щыпсэухэрэм уасэу 
фишIырэм хэпшIыкIэу зэрэхэхъуагъэр. Нэбгырэ, общественнэ организацие мин 30 фэдизмэ Общественнэ палатэм 
иIэпыIэгъу щыгугъыхэу зыкъыфагъэзагъ. Ахэмэ ащыщэу 
мини 4 фэдизым официальнэ сайтымкIэ ялъэIухэр къытIэкIагъэхьагъ. Непэ къэтIон тлъэкIыщтыр IэпыIэгъу тафэхъунэу 
къытфагъэхьыгъэм ипроцент 80-р зыфэгъэхьыгъэр фитныгъэхэр къэзыухъумэрэ органхэмрэ чиновникхэмрэ 
яIофшIакIэ зэримыгъэразэхэрэр ары. Ащ епхыгъэу джыри 
агу къэзгъэкIыжьмэ сшIоигъор унашъоу аштагъэхэр зэрагъэцакIэхэрэр уплъэкIугъэныр ары нахь, фэшъхьаф Iофэп. 
Тэ тыхэбзэгъэуцу, тыгъэцэкIэкIо хэбзэ органэп, унашъо 
горэхэр тштэнхэуи фитныгъэ тиIэп.
Общественнэ палатэм зэшIуихынэу зыфэгъэзагъэр 
тэрэз шъыпкъэу къыIуагъ правоохранительнэ органхэм 
яIофшIэн лъыплъэрэ Комиссием итхьаматэу Анатолий 
Кучерена: "Непэ тэрыкIэ пшъэрылъ шъхьаIэу щытыр 
чиновникхэм зыкъядгъэшIэжьыныр, обществэр, Общественнэ палатэр, цIыфхэр зэрэщыIэхэр агурыдгъэIоныр 
ары. Къалэм имэрыми е губернаторми емылъытыгъэу, 
зэкIэми ятэIо Iофэу зыфагъэзагъэмкIэ япшъэрылъхэр 
къогъанэ амышIэу агъэцэкIэнхэу".
"Тэ Кремлым тыриприемнэп. Тэ типшъэрылъыр ежь 
яIофыгъохэр зэшIуахынхэ алъэкIынхэм цIыфхэр фэдгъэсэнхэу ары",- ахэр зигущыIэхэр Общественнэ палатэм 
исекретарэу академикэу Евгений Велиховыр ары.
ХэзгъэунэфыкIымэ сшIоигъор палатэм зэкIэ хэтхэм 
ыпкIэ хэмылъэу Iоф зэрашIэрэр, фэгъэкIотэныгъэ гори 
зэрямыIэр ары. Тэ бюрократическэ организацие горэу 
тыхъугъэп, обществэр непэ зыгъэгумэкIырэ Iофыгъохэм 
язэшIохынкIэ IэпыIэгъу гъэнэфагъэ ятэгъэгъоты нахь. Ар 
къыбгурыIощт гъэрекIо январым и 22-м къыщегъэжьагъэу 
пленарнэ зэхэсыгъоу тиIагъэхэм ятематикэ нэIуасэ 

--- Page 361 ---

зызыфэпшIырэм: "Урысые обществэм къащыхэфэрэ 
ксенофобиемрэ экстремизмэмрэ ябэныжьыгъэныр", 
"Дзэм иреформэ исоциальнэ лъэныкъохэр", "Псауныгъэм 
икъэухъумэн Урысыем зэрэщыгъэпсыгъэр", "Урысые 
Федерацием чIыпIэ зыгъэIорышIэжьыныр зэрэщыгъэпсыгъэм ехьылIагъ", "Хэгъэгум демографиемкIэ иIофхэм 
язытет", нэмыкIхэри. Ахэмэ афэшъхьафэу Общественнэ 
палатэм илъэсым къыкIоцI законопроект 18 экспертизэ 
ышIыгъ, джы агъэфедэрэ законодательствэм, законхэм 
япроектхэм афэгъэхьыгъэ зэфэхьысыжьхэу, афэшIыгъэн 
фэе зэхъокIныгъэхэу, рекомендациехэу, игъоу афалъэгъоу 
30-м къехъу афаригъэхьыгъ.
- ИкIыгъэ илъэсым Общественнэ палатэм Iофэу 
ышIагъэм сыд фэдэ уасэ къыфэпшIын плъэкIыщта?
- Дэгъоу Iоф ышIагъэу ары зэрэслъытэрэр. ИкIыгъэ 
илъэсым Общественнэ палатэм ишIуагъэ къыгъакIоу Iоф 
зэришIагъэмкIэ игугъу пчъагъэрэ аригъэшIыгъ. ГущыIэм 
пае, Къыблэ Бутовым мылъку унае щызиIэхэр, дзэ къулыкъум ащэгъакIэхэр, губернаторэу Михаил Евдокимовым 
иводителэу ар зэрэхэкIодагъэмкIэ агъэмысэщтыгъэр 
къыухъумагъэх. Законопроектэу "УФ-м изаконодательнэ 
акт зырызхэм зэхъокIныгъэхэр афэшIыгъэнхэм ехьылIагъ" 
зыфиIорэм зэремызэгъырэмкIэ Общественнэ палатэм 
УФ-м и Къэралыгъо думэ макъэ ригъэIугъ. А законопроектым къыдилъытэщтыгъэр общественнэ объе ди нениехэмрэ мыкоммерческэ организациехэмрэ Iоф ашIэнымкIэ амалэу яIэхэм зэхъокIныгъэ шIукIаехэр афэшIыгъэнхэу ары. Ащ ишIуагъэкIэ законопроектым иредакциякIэ аштэ зэхъум, Общественнэ палатэм игъоу афилъэгъугъэхэм ащыщхэр къыдалъытагъэх. "УФ-м ицIыфхэм 
ялъэIухэм зэрахэплъэнхэ фэе шIыкIэр" зыфиIорэ законопроектым тегущыIэхэ зэхъуми, Къэралыгъо думэм идепутатхэм палатэм иэкспертхэм хэгъэхъоныгъэхэу, зэхъокIныгъэхэу ащ фашIыгъэхэр къыдалъытагъэх, Урысыем 
и Президент ахэр игъоу ылъэгъугъэх. Законопроектэу 
"Федеральнэ законхэу "Референдумым хэлэжьэнхэмкIэ 
УФ-м ицIыфхэм хэдзынхэм ифитныгъэхэмкIэ гарантие 
шъхьаIэхэу яIэхэм яхьылIагъ", "УФ-м и Гражданскэ процесс" зыфиIохэрэр экспертизэ зашIыхэ нэужым палатэм 

--- Page 362 ---

игъоу ылъэгъугъэу Къэралыгъо думэр тегущыIэным пае 
фаригъэхьыгъэм къыдилъытэщтыгъэр "кандидатхэм яспискэу заверить ашIыгъэм щыщ горэм изекIуакIэ пае хэдза кIохэм яобъединение пшъэдэкIыжь ыхьынэу щытэп, а 
кандидатыр объединением ишIэ хэмылъэу аущтэу зекIуа гъэмэ". Ащ фэшъхьафэуи, законопроектым иавтор - 
депутатхэм игъоу алъэгъущтыгъэм - ипIалъэ къэмысызэ, 
яголосхэр атынхэ фит шIыгъэнхэм Общественнэ палатэм 
хэтхэр ащ езэгъыгъэхэп. Гъэтэрэзыжьынхэу зигугъу къэтшIыгъэхэр къыдэлъытагъэхэу законыр аштагъ ыкIи УФ-м 
и Президент ащ кIэтхагъ.
ШIушIэн Iофым зегъэушъомбгъугъэным ишIуагъэ 
ригъэкIыным фэгъэхьыгъэу Общественнэ палатэр кIэщакIо 
зыфэхъугъэр федеральнэ законэу "Мыкоммерческэ 
организациехэм якапиталэу гухэлъ гъэнэфагъэм тегъэпсыкIыгъэр зэрэзэрагъэуIурэ ыкIи зэрагъэфедэрэ шIыкIэм 
ехьылIагъ" зыфиIорэ федеральнэ законыр ихъухьэгъэныр 
ары. Законихъухьэхэм игъоу афалъэгъугъэхэм ащыщэу 
анахь мэхьанэ зиIэр гухэлъ гъэнэфагъэм тегъэпсыкIыгъэ 
капиталыр (мылъкур) зыпэIуагъэхьан алъэкIыщтхэм япчъагъэ (экологиер, спортыр) зегъэушъомбгъугъэныр, гухэлъ 
гъэнэфагъэм тегъэпсыкIыгъэ капиталым изэгъэуIун ахъщэм 
имызакъоу, фэшъхьаф мылъкукIи - уасэ зиIэ тхылъыпIэхэмкIэ, мылъкукIэ зэшIуахынэу ары. НКО-м икапиталэу 
гухэлъ гъэнэфагъэм тегъэпсыкIыгъэр зимылъкухэр, общественнэ организациехэу, дин Iофхэм апылъ фондхэу хабзэу щыIэм теткIэ зэхащагъэхэр мыкоммерческэ организациехэм ахалъытэнхэу Общественнэ палатэм игъоу 
афилъэгъугъ. УФ-м и Къэралыгъо думэ идепутатхэм 
законопроектыр аштэ зэхъум, тирекомендациехэм 
янахьыбэ къыдалъытагъ.
Дзэ къулыкъушIэхэмрэ ахэмэ яунагъохэмрэ яфитныгъэхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ Общественнэ палатэм 
Iофышхо дэд зэшIуихыгъэр. Дзэм къулыкъу зэрэщашIэн 
фэе пIалъэр гъэкIэкIыгъэным фэгъэхьыгъэ законопроектымкIэ игъоу афэтлъэгъугъэхэм ащыщхэр агъэцакIэ хъугъэхэмэ, апшъэрэ еджапIэхэм ачIэхьанхэмкIэ дзэм къулыкъу щызышIагъэхэм фэгъэкIотэныгъэхэр афэшIыгъэнхэм, 
дзэм икъулыкъушIэхэу дзэмкIэ унашъоу афашIыгъэр 

--- Page 363 ---

агъэцакIэзэ фэхыгъэхэм, сэкъатныгъэ хэзыхыгъэхэм якIэлэцIыкIухэм ссудэ ятыгъэным фэгъэхьыгъэу экспертхэм 
ярекомендациехэм, джащ фэдэу законопроектхэу "Дзэ 
къулыкъур, хэгъэгу кIоцI органхэм, мэшIогъэкIосэ къулыкъум, наркотик, психотропнэ веществахэр зэраIэкIагъахьэхэрэм лъыплъэрэ органхэм, хьапс системэм иIофышIапIэхэм, иорганхэм Iоф ащызышIагъэхэм, ахэмэ яунагъохэм 
пенсие афэгъэуцугъэным ехьылIагъ" зыфиIорэм тишIошIэу 
етIолIагъэхэм УФ-м и Къэралыгъо думэ ахэплъэ.
Общественнэ палатэм иIофшIэнкIэ хэгъэунэфыкIыгъэн 
фаеу слъытэрэр законопроектэу "Лъэшыщэу зыIэпызыщэхэрэ джэгукIэхэмрэ зэнэкъокъухэмрэ язэхэщэн къэралыгъом зэригъэзекIохэу гъэпсыгъэным ехьылIагъ" 
зыфиIорэм зэремызэгъырэмкIэ ащ иэкспертхэм къаIуагъэр 
ары. Палатэм а Iофыгъом къыриIуалIэхэрэм ащыщыгъ ащ 
фэдэ джэгукIэм пылъ бизнесыр къэлэ кIыбым щызэхэщэгъэнэу. Къэхъу-хъужьи, а законопроектыр зэрэщагъэзыягъэм къыщымыуцухэу, Къэралыгъо думэр зыхэплъэщт 
Iофыгъохэми ахагъэкIыгъ. Общественнэ палатэм а IофыгъомкIэ игъоу афилъэгъугъагъэхэр икъу шъыпкъэу къыщыдалъытагъэх законопроектэу "Лъэшыщэу зыIэпызыщэхэрэ джэгукIэхэм язэхэщэн къэралыгъом зэригъэзекIоу 
гъэпсыгъэным ехьылIагъ" зыфиIоу мазэ тешIагъэу Къэралыгъо думэм къыхалъхьагъэм.
- О уишIошIыкIэ, сыд фэдэ законопроектхэр ара 
ятIонэрэу экспертизэ шIыгъэн ыкIи джыри Iоф зыдэшIэгъэн фаехэр?
- Экологием фэгъэхьыгъэ законопроектхэр ары. 
Законопроектэу "УФ-м имэз кодекс" зыфиIорэм анахь 
щыкIэгъэшхоу фэхъоу алъытагъэр мэзыр мылъку унаеу 
аIэ илъ хъуным ифитныгъэ щыIэ шIыгъэныр ары. Общественнэ палатэр ащ пхъашэу пэуцужьы. Палатэм ишIошIыкIэ, ащ фэдэ Iофтхьабзэм социальнэ лъэныкъомкIэ уезэгъын плъэкIыщтэп, ар экономикэм ылъэныкъокIи икъоу 
къэгъэшъыпкъагъэп. Арэу зэрэщытызэ, Общественнэ 
палатэм игъоу афилъэгъугъэхэм янахьыбэ законым къыщыдалъытагъэп. Джащ фэд зэрэхъугъэр законопроектэу 
"УФ-м ипсы кодекс" зыфиIорэ законопроектымкIи. Аущтэу 
хъугъэми, Общественнэ палатэм иапэрэ IофшIэгъу мафэ 

--- Page 364 ---

зэрэпсэоу зыфэгъэхьыгъэщтыр Урысыем экологиемкIэ 
иIофыгъохэм язытет ары.
- Ау щытми, Общественнэ палатэм игъэкIотыгъэу 
зыкъызэрэфагъазэрэр сыдэущтэу къыдгурыIон фая?
- Тэ хабзэр зыIэкIэлъхэм анаIэ зытырядгъадзэрэр 
обществэм исоциальнэ "уз" шъхьаIэхэр ары, ащ дакIоу 
акъылыгъэ зыхэлъ зэдэгущыIэгъу цIыфхэм адыряIэнэу 
игъоу афэтэлъэгъу, Iофыгъоу къэтэджыгъэхэр зэшIохыгъэнхэмкIэ зэпэщэчыгъэхэу щыт профессиональнэ джэуапхэр ятэгъэгъотых. Мартым 2006-рэ илъэсым Общественнэ 
палатэм цIыфхэм анаIэ тыраригъэдзагъ "нахьыжъхэм 
яжъалымыгъэ" шъобж хэзыхыгъэ рядовоеу Андрей Сычевым къехъулIагъэм. Палатэм а Iофым изэхэфын пылъыщт 
купэу зэхищагъэм дзэм реформэ щышIыгъэным фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэ заулэ рихъухьагъ. Общественнэ 
палатэр кIэщакIо зыфэхъугъэ Iофым дзэ къулыкъум къыдыригъэштагъ. Ноябрэм УФ-м оборонэмкIэ иминистрэу 
Сергей Ивановым иунашъо теткIэ ны-тыхэм якомитетхэр - 
дзэ частхэм, оборонэмкIэ Министерствэм - дзэм гражданскэ контроль щызышIыныр зипшъэрылъ общественнэ 
совет ащызэхащагъэх. Общественнэ палатэм ичленхэм 
ащыщхэр советым хагъэхьагъэх.
ГъэрекIо имарт мазэ правоохранительнэ органхэм 
яIофшIакIэ лъыплъэрэ Комиссием итхьамэтэ гуадзэу 
А. Кучерена Алтайскэ краим игубернаторэу Михаил Евдокимовыр автомашинэзэутэкIым зэрэхэкIодагъэмкIэ агъэмысэщтыгъэ водителэу Олег Щербинскэм иIоф ятIонэрэу 
хэплъэжьыгъэным ежьыр шъыпкъэр хэлэжьагъ. Щербинскэм иочылхэм кассационнэ лъэIу Алтайскэ край судым 
фагъэхьыгъ. ЯтIонэрэу Iофым зыхэплъэжьхэм, очылхэм 
судым а Iофым щыхаплъэхэ зэхъум, О. Щербинскэм лажьэ 
зэримыIэр нафэ къэзышIырэ лъэныкъохэр икъоу зэрэзэримыгъэшIагъэр къыхагъэщыгъ. Ар къыдилъыти, Алтайскэ 
край судым Щербинскэр зэрагъэмысэщтыгъэхэм хэбзэ 
кIуачIэ имыIэжьэу ылъытагъ.
Столицэм имикрорайонэу Къыблэ БутовэкIэ заджэхэрэм 
цIыфхэр егъэзыгъэу къызэрэрагъэкощыкIыщтыгъэхэм 
епхыгъэ Iофым изэшIохын ОП-м хэтхэр чанэу хэлэжьагъэх. 
Москва ихэбзэ органхэм консультацие пчъэгъабэ задашI 

--- Page 365 ---

нэужым Iофым хэплъэжьынхэу къезэгъыгъэх. ОП-м ипшъэрылъ шъхьаIэ гъэцэкIагъэ хъугъагъэ: къэлэ шъхьаIэм иIэшъхьэтетхэмрэ поселкэм щыпсэухэрэмрэ зэзэгъынхэу 
зэфищагъэх. Мы уахътэм зэдэгущыIэнкIэ зэзэгъынхэм 
Iофыр фэщагъэ хъугъэ.
Iахь зэхалъхьэкIэ зычIэсыхэрэ унэм игъэпсын хэлажьэщтыгъэхэр гъэпцIагъэ зэрэхъугъэхэм ОП-р лъэшэу ыгъэгумэкIыгъ. Ащ епхыгъэу палатэм а Iофым фэгъэзэгъэ 
купэу зэхащагъэм "ПсэолъэшI организациехэр реструктуризацие шIыгъэнхэм ехьылIагъ" зыфиIорэ законопроектэу къыгъэхьазырыгъэр агъэпцIэгъэ цIыфхэм яIофыгъохэр афызэшIохыгъэнхэр ары зыфэлэжьэщтыр.
- Непэ анахьэу цIыфхэр зыгъэгумэкIыхэрэр экстремизмэмрэ ксенофобиер къазэрэхафэрэмрэ ары. Анахьэу 
гухэкIыр ныбжьыкIэхэр ащ фэщагъэ зэрэхъухэрэр ары. 
Общественнэ палатэм ащкIэ Iофтхьабзэ горэхэр 
зэрехьэха?
- Тэ заявлениеу къыхядгъэутыгъэмкIэ тыкъызэряджагъэр националистхэм ядвижениехэм ялIыкIохэм митингхэмрэ демонстрациехэмрэ Москва щызэхащэнхэмкIэ 
кIэщакIо афэхъухэрэ урысые политикхэм язекIуакIэ хэбзэ 
шIыкIэкIэ зэхэфыгъэнэу ары. Ащ фэшъхьафэу, мы аужырэ 
уахътэм цIыф лъэпкъ зэджэгъогъуныгъэм ыпкъы къикIыкIэ хъугъэ-шIагъэхэм зэрахахъорэм пае Общественнэ 
палатэр икIэщакIоу фашизмэм пэуцужьыгъэным и Объединение зэхащагъэ. Сентябрэм Кондопогэ щыхъу-щышIагъэр зызэхеф нэужым ОП-м заявлениеу къыхаригъэутыгъэм къызэрэщиIорэмкIэ, хэбзэнчъэ зекIуакIэхэу къалэм 
щызэхащэгъагъэхэм бзэджэшIэгъэ нэшанэ зэрахэлъыр 
гъэнэфагъэ. Ащ пае къамыгъанэу чIыпIэ Iэшъхьэтетхэр 
зыпылъхэр лъэпкъ зэджэгъогъуныгъэм инэшанэ фэдэу ар 
къагъэлъэгъоныр ары. Заявлением щыхэгъэунэфыкIыгъэр 
ащ фэдэ хэбзэнчъэгъэ зекIуакIэхэр тапэкIэ къахэмыфэнхэм 
фэгъэхьыгъэ Iофтхьэбзэ пхъашэхэр регионым иIэшъхьэтетхэм зэрамыхьэхэмэ зэрэмыхъущтыр ары.
Ащ фэшъхьафэу, урысые-грузин зэшIонэныгъэм 
фэгъэхьыгъэ заявлениеу къыхаригъэутыгъэм мырэущтэу 
къыщеIо: "Урысыемрэ Грузиемрэ язэфыщытыкIэхэр 
Тбилиси ирежим Урысыем пэшIуекIорэ политикэу 

--- Page 366 ---

зэрихьэрэми, Грузием пэшIуекIорэ кампаниеу чыжьэу 
мыплъэрэ чиновникхэм зэхащагъэми атегъэпсыкIыгъэнхэ 
фаеу щытэп. Урысыем щыпсэухэрэм, ахэмэ ащыщэу 
урыс, грузин лъэпкъхэми, къэралыгъо кIочIэшхом ицIыфхэм 
зэряфэшъуашэу, щэIагъэ къызыхагъэфэн фае. НародитIуми 
къыдрыкIощтымкIэ зэфэдэу пшъэдэкIыжь тэхьы.
Урысыем икъэралыгъо лъэпкъ политикэ иконцепцие 
зэхъокIныгъэхэр фэшIыгъэнхэм, джащ фэдэу гухэлъ 
гъэнэфагъэм тегъэпсыкIыгъэ федеральнэ программэу 
"2015-рэ илъэсым нэс Урысыем ирегионхэм яэтнокультурэ 
хэхъоныгъэ зыфэдэщтыр" зыфиIорэм иконцепцие ипроект 
атегущыIэхэ зэхъум, Общественнэ палатэм хэтхэр яшIуагъэ къагъакIоу хэлэжьагъэх.
- Нафэ зэрэхъугъэмкIэ, журналистхэм я Хартие 
итекст изэхэгъэуцон Общественнэ палатэр февралым 
фежьагъ. ТхэнымкIэ шъхьафитныгъэмрэ СМИ-м иIофыгъохэмрэ афэгъэхьыгъэу ОП-м сыд фэдэ Iофтхьэбзэ 
гъэнэфагъэха зэрихьагъэхэр?
- Волгоград къыщыдэкIырэ гъэзетэу "Городские вести" 
зыфиIоу къалэм иIэшъхьэтетхэм февралым и 17-м зэфашIыгъэр ухыигъэным фэгъэхьыгъэу Общественнэ палатэм 
хэтхэм заявление къыхарагъэутыгъ. АщкIэ къалэм иIэшъхьэтетхэм телъхьапIэ ашIыгъагъэр гъэзетым иномер горэм 
Христос, Буддэ, Моисей, Мыхьамэдэ пегъымбарым якарикатурэхэр къызэрэхиутыгъагъэхэр ары. Тэ тицыхьэ пытэ 
зэрэтелъыгъэмкIэ, гъэзетым фэгъэхьыгъэ Iофым зэрэхэплъэгъэн фаер журналист этикэм тегъэпсыкIыгъэу ары 
ныIэп. А гъэзетым иIофышIэхэм ауж зефэгъэным фэдэ 
Iотхьабзэхэр афадэ мыхъухэнэу сэлъытэ. Гъэзетыр зэфэшIыгъэнэу унашъо зэрашIыгъэр арымэ, ар суд IофкIэ ары 
ныIэп зэрэзэшIуахырэр, "кампанейщинэрэ" административнэ "теIункIэныгъэрэ" ащ къыхагъахьэ хъущтэп. ОП-м 
илIыкIохэр къэлэ администрацием зыIокIэхэ нэуж гъэзетым 
икъыдэгъэкIын рагъэжьэжьыгъ, шъыпкъэ, ыцIэ "Волгоградскэ правдэкIэ" зэблэхъугъэу.
Гъэзет темэр лъыдгъэкIуатэзэ къасIомэ сшIоигъуагъэр 
Общественнэ палатэм хэтхэм кIэгъэтхэн Iофыр Урысыем 
зэрэщызэхэщагъэр модернизацие шIыгъэнэу пчъагъэрэ 
игъоу зэрафалъэгъугъэр ары. Мы уахътэм ОП-м и Комиссиеу коммуникациехэм, информацие политикэм, къэбар 
жъугъэхэр аIэкIэгъэхьэгъэнхэмкIэ шъхьафитныгъэу щыIэм 
"Почтэ зэпхыныгъэм ехьылIагъ" зыфиIорэ законым иредакциякIэ фэгъэхьыгъэ рекомендациехэм ягъэхьазырын 
Iоф дешIэ. Журналистхэм я Хартиеу о укъызыкIэупчIагъэр 
арымэ, пэшIорыгъэшъэу ар зыфэдэн фаеу итхъухьэрэр 
моральнэ-этическэ шэпхъэ-зекIокIэ зэхэугъоягъэхэу журналистхэми хабзэми язэмызэгъыныгъэхэр зэшIохыгъэнхэмкIэ IэпыIэгъу афэхъунхэ зылъэкIыщтхэр ары.
ТиIофшIагъэу сыкъызытегущыIагъэм изакъоп ОП-р 
Iофэу зыпылъхэр. КъолъхьэIых-къолъхьэтыным зэребэныжьыщтхэ шIыкIэ-амалхэм, тыкъэзыуцухьэрэ природэр 
къэухъумэгъэным иIофыгъохэр, культурнэ кIэныр мыгъэкIодыгъэныр - ахэмэ язэшIохын иIофыгъохэм Общественнэ палатэр ишъыпкъэу ахэлажьэщтыгъ, тапэкIи ахэлэжьэщт. ТкIуачIэ тышъхьамысыжьэу илъэсрэ Iоф зытшIагъэм ыуж икъукIэ сицыхьэ телъэу къэсIон слъэкIыщт: 
Общественнэ палатэр непэ - Урысыем инеущырэ щыIакIэ 
щыщ шъыпкъэу хъущт.
2007-рэ илъэс

--- Page 367 ---


Литературэр - сищыIэныгъ

--- Page 368 ---

Джырэблагъэ Урысыем и Президентэу В. В. Путиным 
народнэ писателэу И. Ш. МэщбашIэм "За заслуги перед 
Отечеством" зыфиIорэ орденэу я II-рэ степень зиIэр 
Кремлым къыщыритыжьыгъ, лъэпкъыбэ зыхэлэжьэрэ 
хэгъэгу литературэм ихэхъоныгъэ иIахьышхо зэрэхишIыхьагъэм, ар илъэсыбэ хъугъэу творческэ Iофым 
зэрэпылъым апае а наградэ лъапIэр Урысыем и Президент ащ къызыкIыфигъэшъошагъэр. Ащ фэгъэхьыгъэу 
писателым зыIуигъакIи, дэгущыIагъ литературнэ критикэу 
ЛъэпцIэрышэ Хъалидэ.
- Исхьакъ, икIыгъэ илъэсыр орыкIэ пщымыгъу пшэжьынэу угу къинэщт. Илъэс 75-рэ уныбжь зэрэхъугъэр 

--- Page 369 ---

Адыгеим, Темыр Кавказым ит ткъош республикэхэм 
игъэкIотыгъэу ащыхагъэунэфыкIыгъ. Гуфэбэныгъэ къыпфыряIэу, къош шIыкIэу Абхъазым къыщыппэгъокIыгъэх. 
Краснодар краим игубернаторэу Александр Ткачевымрэ 
Хэбзэихъухьэ зэIукIэм итхьаматэу Владимир Бекетовымрэ 
ащ пае приемэу зэхащэгъагъэм уитворчествэ осэшхо 
къыщыфашIыгъ. Аужым, Урысыем и Президент "За 
заслуги перед Отечеством" зыфиIорэ орденэу я II-рэ 
степень зиIэр Кремлым къыщыуитыжьыгъ. Сыдэущтэу 
угукIэ зэхапшIэхэра а хъугъэ-шIагъэхэр?
- Творческэ цIыфымкIэ мэхьанэшхо иI моральнэу 
кIэгъэгушIугъэным, иIофшIагъэ уасэ фашIыным. Нахьыпэми 
Iэшъхьэтетхэми тхылъеджэхэми анаIэ къыстырамыгъэтыщтыгъэу сIон слъэкIыщтэп. Мыщ ыпэкIэ тIогъогогъу къысфагъэшъошагъ "За заслуги перед Отечеством" зыфиIорэ 
орденэу я IV-рэ, я III-рэ степень зиIэхэр. Ау ащ фэдэ орденэу 
я II-рэ степень зиIэр къыпфагъэшъошэныр, Iо хэмылъэу, 
гушIогъошху. УиIофшIагъэ ащ фэдэ уасэ къыфашIыным 
гъэхъэгъакIэхэм уакъыфеIэты.
Анахьэу гушIуагъо сщыхъурэр ситхылъеджэхэр Адыгеим, Пшызэ шъолъыр, Темыр Кавказым, цIыф лъэпкъыбэ 
зыщыпсэурэ зэрэ Урысыеу ащыпсэухэрэ лъэпкъхэм 
зэращыщхэр ары. Мафэ къэс пIоми хъунэу ахэмэ яписьмэхэу къысIукIэхэрэм къащаIорэр къызэрэсфэразэхэм 
имызакъоу, сиусэхэмрэ романхэмрэ ягеройхэм агу 
щышIэрэр зэрадагощырэр, къысфэхьалэлхэу упчIэжьэгъу 
къызэрэсфэхъухэрэр ары. Ащ фэдэ зэпхыныгъэр сэ зэрэслъытэрэр, ситхылъхэр зыфэстхыхэрэм занкIэу садэгущыIэу, къыздэгущыIэхэу ары. УиIофшIагъэ уасэу иIэр 
къэзыгъэлъагъорэр тхылъеджэм ащ фыщытыкIэу къыфыриIэр ары.
- Слъэгъугъэх сэ а письмэхэр уитворчествэ ехьылIэгъэ тхыгъэу "ЕгъэшIэрэм ехьылIэгъэ зэдэгущыIэгъу" 
зыфиIорэр стхы зэхъум. УнаIэ зытебгъэтын зифэшъуашэу 
бэ ахэмэ ахэлъыр. Шъыпкъэ, лъэшыщэу къэIогъэ гущыIэхэр 
мымакIэу къахэфэ нахь мышIэми.
- Илъэсыбэхэм къакIоцI, лIэшIэгъуныкъом къехъуба 
сэ литературэм сызыщылажьэрэр, литературэр - сэ 
сищыIэныгъ, сэ зэхэсшIыкIы хъугъэ шъыпкъагъэр - къончагъэм, агу къызэрариIорэм тетэу яшIошI къаIоныр - 
нэпIэхъыгъэм ахэсымыгъэкIокIэныр. АIоба адыгэхэм: 
"ЩытхъукIаерэ убыкIаерэ зэфэдэх". Анахь мэхьанэ 
зэтыгъэн фаер узышъхьамысыжьэу Iоф шIэгъэныр, ори, 
уинароди зыгъэгумэкIырэ Iофыгъохэм яхьылIагъэу утхэныр 
ары. Зэгорэм птхыгъэм урыкъэеу ущымысэу, уапэкIэ 
улъыкIотэн фае. Щытхъур арымэ, зифэшъуашэр ащ къыгъотыщт.
- СэшIэ сэ зэкIэ пкIуачIэ епхьылIагъэу мафэ къэс Iоф 
зэрэпшIэрэр. Мы аужырэ лъэсхэм язакъоу тарихъ роман 
инищ къыхябгъэутыгъ: илъэс минкIэ узэкIэIэбэжьмэ, 
Рэдэд, Мстислав пщыхэм ятетыгъо зэман адыгэхэм 
ящыIэкIэ-псэукIагъэм ехьылIагъэу "Рэдэд" зыфиIорэр, 
Иван Грознэм итетыгъо зэман адыгэхэр Русым пэблагъэ 
хъухэу зырагъэжьэгъагъэм къытегущыIэрэ "Адыгэхэр", 
гурыт лIэшIэгъухэм язэман Египет тетыгъор щызыIы гъыгъэ 
черкес мамлюкхэм, адыгэ султIанхэм къатегущыIэрэ 
"КъокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ". Тарихъым ащ фэдэ изэман 
инхэр художественнэ шIыкIэ-амалхэмкIэ къэбгъэлъэгъонхэ плъэкIынхэм пае сыд фэдиз кIуачIэрэ тхэнымкIэ 
опытрэ пхэлъынхэ фая!..
- Тхылъхэм ятхын сыпылъызэ, писатель опыт шIукIае 
сиIэ хъугъэу сэлъытэ. Ау щытми, тхылъым итхын сыфежьэ 
зыхъукIэ, гумэкIым сызэлъештэ, сыгу лъэшэу зэхешIэ, 
сызытещыныхьажьэу къесэгъажьэ, сиапэрэ романхэу 
"Агъаерэм ежэжьхэрэп", "ЦIыфыр тIо къэхъурэп", "Илъэс 
фыртынэхэр", "Нэфшъэгъо лъагъохэр", "ШIу шIи, псым 
хадз", "Гощэунай" зыфиIохэрэр, нэмыкIхэри стхынхэу 
зезгъажьэхэкIэ къысэхъулIэщтыгъэм фэд.
- Эпическэ произведение инхэу "Бзыикъо заом", 
"Мыжъошъхьалым", "Хъан-Джэрые" афэдэхэр зыптхыгъэхэ нэужыми ара?
- Ары, сызыщытхэрэ столым сызэрэпэтIысхьэу джырэ 
нэс зыпари сымытхыгъэ, а тхылъыр сэрыкIэ апэрэ фэдэу 
ары къызэрэсщыхъурэр. Джащ фэдэуи гумэкIым сызэлъештэ, джащ фэдэуи сехъырэхъышэ, джащ фэдэуи 
къинмыгъуае сэлъэгъу. Мы тапэкIэ сэ къэсIогъагъ тхэныр 
псынкIэ къызыщыхъурэ писательхэм сызэращымыщыр. 
Зытет шъыпкъэмкIэ, тарихъыр лъапсэ зыфэшIыгъэ тхылъыр 

--- Page 370 ---

тхыгъэныр,- джары сэ нахьыбэрэмкIэ стхырэр,- зэилъыгъокIэ зэшIуахырэ Iофэп. АпэрапшIэ ухьазырын Iофышхо 
зэшIохыгъэн, тарихъ литературэр, зэман гъэнэфагъэм 
идокументхэр, дунэе Iофхэм язытет зыфэдагъэр уягугъупэзэ зэгъэшIэгъэнхэ фаеу ищыкIагъ. ПшIошъ гъэхъу 
зэкIэ ахэр зэхэубытагъэу IофшIэн ин дэдэу зэрэщытыр. 
ЩэIэгъуаеу Iоф къин. ГущыIэм пае, пщышхохэу Рэдэдрэ 
Мстиславрэ язэман итарихъ лъэхъан "ашIэжьын" алъэкIынэу 
къэтхыхьэгъэным изакъоми. Тарихъым зыцIэ къыхэнэгъэ 
а цIыфышхохэм яобразхэр шъыпкъагъэ ахэлъэу къэтыгъэнхэм имызакъоу, зэманым ижь зыфэдагъэр къэгъэлъэгъогъэн фэягъэ. Ащи имызакъоу, шъыпкъэмкIэ, произведением исюжет-композицие лъапсэхэр зэкъодзагъэ 
зыщыхъурэ зэшIонэныгъэ-зэутэкIыныгъэхэри къыхэгъэщыгъэнхэр ищыкIэгъэ шъыпкъ. Джащ пае узылъыхъурэ 
пкъыгъор, гущыIэ тэрэзыр къызыбгъотыхэкIэ, бгъэм дизэу 
жьы къэощэ.
- Къосэгъу пщышхоу Рэдэд, а цIэ дэдэр зиIэ романым 
игерой, о игугъу къызэрэпшIыгъэм епхыгъэу тхылъеджэхэм язгъашIэмэ сшIоигъуагъэр аужырэ романищэу 
"Ридад" ("Рэдэд"), "Адыгэхэр", "КъокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ" зыфиIохэрэр адыгэхэмрэ урысхэмрэ язэдэпсэуныгъэ илъэс 450-рэ зэрэхъурэм ипэгъокIэу Налщык дэт 
тхылъ тедзапIэу "Эль-фа" зыфиIорэм къызэрэдигъэкIыгъэхэр ары.
- СитворчествэкIэ ар анахь гушIогъо хъугъэ-шIагъэхэм 
ащыщэу сэлъытэ. Тхылъ тедзапIэм, АМАН-м ивице-президентэу, къэбэртэе республикэ гъэзетэу "Адыгэ псалъэм" 
иредактор шъхьаIэу, а романищым яредакторэу, синыбджэгъоу ХьашIуцIэ Мухьамэд сыфэраз. ШIухьафтын 
шIагъо ахэмэ сэ къысфагъэшъошагъ. Итхылъ къыдэкIырэм 
къэс писателым гуапэ щэхъу.
- Исхьакъ, зэкIэмэ апэу къэIогъэн фаер о уадыгэлъэпкъ писатель шъыпкъ. Уироманхэм, анахьэу тарихъ 
лъапсэ зиIэхэм, адыгэм иобразэу гум къинэжьырэр, ащ 
ианахь нэшэнэ шIагъохэр: лIыгъэр, ышъхьэ, ынапэ зэрилъытэжьырэр, къызыщыхъугъэ хэгъэгур, ичIыгу шIу 
зэрилъэгъухэрэр, ахэмэ хэхъоныгъэ ашIыным пае ищыIэныгъэ шъхьамысыныр пшъхьапэу къащыбгъэлъэгъуагъ. 
Ахэмэ афэдэх Рэдэд ("Рэдэд"), Занэ Сэфэрбый ("Мыжъошъхьал"), Хьагъур Мосэ ("Бзыикъо зау"), ХъанДжэрые ("Хъан-Джэрый"), Къэнащыкъо Сибок ("Адыгэхэр"). Ау щытми, хэти къыIон ылъэкIыщтэп уилъэпкъ 
фэгъэхьыгъэ шэпхъэ зэжъухэм "уашъхьарымыплъэу", о 
умыписатель-интернационалистэу. Идеехэу уигеройхэр 
зыфэбанэхэрэри, писателэу МэщбэшIэ Исхьакъ итворчествэкIэ зэрыгъуазэхэрэри - прогрессивнэх, зэкIэ 
цIыфлъэпкъым инэшэнэ анахьышIухэм афэдэх, Библиемрэ 
КъурIанымрэ ягъэсэпэтхыдэхэм апэблагъэх. Джахэр ары 
шъыпкъ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщ тхылъеджэхэм 
уироманхэр агу зыкIырихьыхэрэр.
- Сыда пIомэ а гухэлъхэр адыгэхэми, урысхэми, къэндзалхэми, абхъазхэми, къалмыкъхэми агу пэблагъэхэшъ 
ары. ИцIыф гъэпсыкIэкIэ, ишэн-зекIуакIэкIэ, динэу ылэжьырэмкIэ, икультурэкIэ лъэпкъ пэпчъ ежь иунэе нэшанэхэр 
хэлъых. Ары шъхьаем, тэ зэкIэми а зы Тхьэм иIэмыркIэ 
тыкъэхъугъэба, тырипIурхэба. ЗэкIэми ялъынтфэхэм 
арычъэрэ лъыри зэфэдэх. ИщыкIагъэр нахьыбэрэ ар агу 
къагъэкIыжьыныр ары. Джащыгъум зэпэуцужьынхэм, 
зэщыхьагъу хъунхэм апае ушъхьагъухэр нахь макIэ хъущтых.
- ЦIыфыгъэшхо зыхэлъ гупшысэх, зытет шъыпкъэмкIэ, зэкIэ о уитворчествэ - поэзиеми, прозэми - цIыфым 
шIу фэшIэгъэным игухэлъхэр щыпхырыщыгъэх. Литературэмрэ искусствэмрэ тэ тапIун фаеу япшъэрылъэп 
зэраIорэр ащ щегъэзыеба.
- Сэри ащ ехьылIагъэу сишIошI ясIон фаеу сырихьылIэу 
къыхэкIыгъ. Сыд фэдэ литература ар, шIушIэным, акъылыгъэм, егъэшIэрэ шIуагъэм афимыгъасэхэрэмэ! Ау 
щытми, литературэм идеологием щэхъу имыгугъумэ, 
шъхьэихыгъэу гъэсэпэтхыдэ къафеджэным нэмыкIырэ 
пшъэрылъ зыфимыгъэуцужьырэмэ - ар Iоф шъхьаф. Сыд 
фэдэрэ художественнэ произведении, сэ сицыхьэ зэрэтелъымкIэ, духовнагъэмрэ намысыгъэмрэ тхылъеджэхэр 
фагъэсэнхэ фае. Шъыпкъэ, джы щыIэ хъугъэ зэщтегъэу 
литературэу, сыдигъуи фэмыдэу джырэ тимафэхэм лъэшэу зызыу шъомбгъугъэр. Ащ фэдэ литературэм зыгорэм 
уригъэгупшысэнэу, шIум уфипIунэу пшъэрылъ зыфигъэуцужьырэп. Ащ фэдэ "тхакIэр" сэ сыгу рихьырэп.
- Итворчествэ фэшъхьаф Iофыгъо горэми писателыр 
ымыгъэгумэкIыным о зэрэдемыгъаштэрэм сэ сыщыгъуаз. 
Сыдигъуи о обществэм иIофыгъохэм язэшIохын чанэу 
ухэлажьэ. Джы о мары Урысые Федерацием и Общественнэ палатэ ухэт, зэгурыIоныгъэм, еплъыкIэу иIэщтымкIэ цIыфым ифитныгъэ иIофыгъохэм афэгъэзэгъэ Комиссием уритхьамэтэ гуадз. Адэ ащ фэдэ IофшIэным сыд 
фэдизкIэ о уфэщагъа, уитворческэ IофшIэнкIэ ар пэрыохъу 
къыпфэхъурэба?
- Сэ сишIошIыкIэ, писателым щыIэныгъэмрэ ащ иIофыгъохэмрэ амыгъэгумэкIын ылъэкIыщтэп, унэм "сишIыхьагъэу" сытхэу сыщысыныр сэ сишэнэп. Народнэ депутатхэм 
я Адыгэ хэку, я Краснодар край Совет, СССР-м и Апшъэрэ 
Совет сырядепутатэу сэ нахьыпэми обществэм иIофшIэн 
сыхэлажьэщтыгъ. Адэ ащ фэдэ IофшIэныр писатель творчествэм иягъэ къыригъэкIырэба оIомэ, джэуапэу къестыжьыщтыр: зымкIэ иягъэ къырегъэкIы, адрэмкIэ къыригъэкIырэп. А сыхьатым чIэунэрэм урыгущыIэн хъумэ - 
ары, сыда пIомэ творческэ "мылъкум" - уиуахътэ щыщ 
ащ пэIубгъэхьан фаеу мэхъуба. Ау ишIуагъэ къызэрэсэкIырэр - нахь куоу щыIэныгъэм хэсшIыкIэу, цIыфхэр 
зыгъэгумэкIырэ Iофыгъохэм нахьышIоу сащыгъуазэ 
зэрэхъурэр ары. "ЩыIэныгъэр зыфэдэр умышIэрэмэ, 
усыд фэдэ писатела", аIоу къыпфадзынкIи пшIэщтэп. Тарихъ 
романхэр зытхырэ писателым непэрэ щыIэкIэ-псэукIэр 
нахь куоу зэригъэшIэныр сыда зэрищыкIагъэр зыIонхэр 
щыIэнхэкIи хъун. Зытет шъыпкъэмкIэ, тарихъым фэдэкъабзэу, непэрэ щыIэкIэ-псэукIэр зыфэдэр пшIэныри 
ищыкIэгъэ шъыпкъ - блэкIыгъэр - непэрэ мафэм, ары 
пакIошъ, неущрэ мафэми ащыщышъ ары! Сыда пIомэ 
тарихъыр зэпымыурэ процессэу щытыба! Арышъ, зэрэхъурэмкIэ, непэрэ щыIакIэм, ар анахь зыгъэгумэкIырэ 
Iофыгъохэм икъукIэ ащымыгъозэ писателым тарихъым 
ихъу гъэ-шIагъэхэм алъэпсэ куухэр объективнэу къызэIуихынхэ ылъэкIыщтхэп. Мыщ дэжьым къыдэлъытэгъэн фаер 

--- Page 371 ---

блэкIыгъэм итарихъ ипычыгъо зырызхэр, нахь лъэшэу е 
нахь макIэу бэрэ ащ къызэрэхэфэжьхэрэр ары.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, лъэпкъ зэгурыIоныгъэмрэ 
алэжьыщт диныр зэрэфаехэу къыхахынымрэ яIофыгъохэм афэгъэзэгъэ Комиссием Iофэу ышIэрэм сыщыбгъэгъуазэмэ сшIоигъуагъ.
- Сицыхьэ пытэ зэрэтелъымкIэ, тэ тызыпылъ Iофыгъохэр анахь къинэу зэхэлъых, псынкIэу зэшIомыхыгъэмэ 
мыхъунэу гъэпсыгъэх, загъори зэшIопхынхэ умылъэкIынхэуи къыпшIошIых. Лъэпкъ зэгурыIоныгъэр (толерантностыр) къызэрэбгурыIон фаер фэшъхьаф лъэпкъым гурыIогъэныр, лъэпкъ зэхашIэхэр ащ фытегъэпсыхьэгъэнхэр ары. 
ЯтIонэрэ Iофыгъор цIыфхэм ядин зэхашIэхэр ары зыфэгъэхьыгъэр. Сыда а Iофыгъохэр нахь зэхэлъхэу гъэпсыгъэхэу зыкIасIорэр? Сыда пIомэ ахэр анахь узыфэсакъын 
фэе гузэхэшIэ IудэнакIэх, зэфагъэ хэлъэу зэшIохыгъэнхэм 
пае акъылышIуагъэ, щэIагъэ, сакъыгъэ къызыхэгъэфэгъэнхэ фаех. Фэмысакъыхэу къаIогъэ гущыIэ закъом цIыф 
жъугъабэ зэщыхьагъу ышIын ылъэкIыщт. Заохэм янахьыбэ, 
къащ зэо-банэхэм къащыкIэдзагъэу, къырагъэжьэныр 
къызыхэкIыщтыгъэр дин е лъэпкъ зэпыщытыныгъэр арыба. 
Джащ пае цIыфхэм шъхьэкIафэ зэфашIыжьын, а щыIагъэу 
зигугъу къэпшIырэр дин е лъэпкъ зэмызэгъныгъэхэм язэшIохын имызакъоу, мафэ къэс зыхэтхэ щыIэкIэ псэукIэм 
къызэращыхэфэными анаIэ тырагъэтын фае. ЦIыфыгъэм, 
гукIэгъум сыд фэдизрэ уатегущыIагъэми, нэмыкI лъэпкъ 
щыщ ыкIи фэшъхьаф дин зылэжьырэ цIыфыр шIу плъэгъун 
плъэкIыщтэп, ащ икультурэ, ишэн-зекIуакIэ, ицIыф гъэпсыкIэ зэогъэшIэфэ. АщкIэ щысэтехыпIэ зэфыщытыкIэхэр 
щыIэхэба: мары лIэшIэгъуитIум къехъугъэу адыгэхэмрэ 
Пшызэ шъолъыр ис къэзэкъхэмрэ лъытэныгъэ зэфашIэу, 
зэгурыIохэу зэдыщыIэх. Ар зымыуасэ щыIэп!
- Уитарихъ романхэу "Мыжъошъхьалым", "ГъэритIум", "Хъан-Джэрые" къызытегущыIэхэрэр Кавказ 
заом кIэух тхьамыкIагъохэу къыпкъырыкIыгъэхэр ары. 
Темыр Кавказым инарод заулэхэм а заом тхьамыкIэгъуабэ къафихьыгъ, адыгэхэм янахьыбэмэ ятарихъ чIыгужъ 
егъэзыгъэкIэ къабгынэн фаеу хъугъагъэ. Сыд фэдиз 
щыIагъэрэ шъырытыгъэрэ о къызыхэбгъэфэн фаеу хъугъагъа гузэхэшIэ лъэшым зыдемыгъэхьыхэу, бэшIагъэу 
щыIэгъэ а хъугъэ-шIагъэхэр шъыпкъагъэ хэлъэу къэбгъэлъэгъонхэм пае?
- Сишъыпкъэу къыосIон: сэ ар къин къысщыхъугъ. А 
тхылъхэм ятхын сыпэтIысхьаным ыпэкIэ тарихъым ехьылIагъэу ащ фэдиз тхыгъэ седжэу егъашIэми къыхэкIыгъэп, а 
романхэр зэрэгъэпсыгъэщт шIыкIэм бэрэ сегупшысэн 
фаеу хъугъагъэ. Тхылъеджэм романхэр ыгукIэ ыштагъэх - 
прессэми, тхылъеджэхэм яписьмэхэми ар икъукIэ къаушыхьатыгъ. А хъугъэ-шIагъэхэм якъэгъэлъэгъонкIэ шIыкIэ-амал тэрэз закъоу щыIэр згъэфедагъэу къысшIошIы, 
цIыфхэу, лIышъхьэ зырызхэу а лъыгъэчъэ зэо-банэм 
хэщагъэ хъугъэхэм ятхьамыкIагъо зытетыгъэ шъыпкъэм 
фэдэу а тхылъхэм къащыгъэлъэгъуагъэ хъугъэ. А охътэ 
дэдэм, критикэми ар хигъэунэфыкIыгъ, а тхьамыкIагъом, 
тэ, народхэм, тызэригъэгупшысэн фаери къисIотыкIыным 
сыпылъыгъ. ШъыпкъэмкIэ, езэгъыгъуай ицIыфышъхьэ 
пчъагъэкIэ миллионыбэ хъущтыгъэ адыгэ лъэпкъ пагэм 
щыщэу ичIыгужъ къинагъэр мин шъитфым нахьыбэ зэрэмыхъурэм. Непэ адыгэхэр дунаим ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм 
арытэкъуагъэу ащэпсэух, тIэкIу-тIэкIузэ ахэмэ абзэ аIумылъыжь мэхъух, яшэн-зекIуакIэ, яцIыф гъэпсыкIэ зыхэс 
цIыф лъэпкъхэм ахэкIокIэжьых. Ар тхьамыкIэгъошхоба? 
Уемыхъырэхъышэжьынэу тхьамыкIэгъошху. Ау акъылышIуагъэм урыгъозэн зыхъукIэ, а гузэхэшIэ лъэшыхэм 
зыдямыгъэхьыхэу, лъэпкъыр ыпэкIэ зэрэлъыкIотэн фаем 
уегупшысэн, икультурэ зыпкъ игъэуцожьыгъэным, адыгэхэу 
IэкIыб хэгъэгухэм арысхэм зэпхыныгъэхэу афытиIэхэм 
нахь зягъэушъомбгъугъэным, лъэпкъ щыIэкIэ-псэукIэм 
иIофыгъохэм язэшIохын тызэгъусэу Iоф дэтшIэным 
тягупшысэн, ащ ишэн-хэбзэ анахьышIухэм ныбжьыкIэхэр 
афэгъэсэгъэнхэм тыдэлэжьэн фае нахь. Зыщыбгъэгъупшэ 
мыхъущтыр иныдэлъфыбзэ, илъэпкъ цIыф гъэпсыкIэ, 
икультурэ къыгъэнэжьхэмэ, народыр чIыгум текIодыкIыщтэп.
- Исхьакъ, непэ уахътэм къыгъэуцурэ Iофыгъохэм 
ащыщэу сыда узыгъэгумэкIырэр?
- О зыфапIорэр гъунэ зимыIэ чIыпIэ зэо-банэхэр, 
терроризмэр, наркоманиер, ешъоныр, къолъхьэIыхыныр, 

--- Page 372 ---

бзэджэшIэным зызэриушъомбгъурэр арынхэ фае. Ахэмэ 
афэдэ ягъэхэу обществэм ыкIышъо къытехъохэрэм амыгъэгумэкIырэ цIыф тэрэз гори щымыIэу сэ къысшIошIы. 
ЦIыфлъэпкъым ихэхъоныгъэкIэ тарихъ гъогоу къыкIурэм 
ахэр щыригъогогъухэу егъашIэми щытыгъ нахь мышIэми. 
Ащ епхыгъэу къэпIон плъэкIыщтыр ежь къыгъэшIагъэм 
цIыфыр тхьамыкIагъохэм ащыушэтыгъэ зэрэхъурэр ары. 
ЕтIани ары къэс ащ текIоныгъэр иеу ахэр зэпичыщтыгъэхэу 
пIон плъэкIыщтэп. Ау ащ пае щыIэныгъэр, цIыфым игъэхъагъэхэр къызэтеуцощтыгъэхэп, а гъэхъагъэхэр охътэ 
гъэнэфагъэкIэ нахь зэтеIэжагъэ хъущтыгъэх нахь мышIэми. 
ЩыIэныгъэр дунаим текIодыкIынэу щытэп - ащ сэ сицыхьэ 
телъ.
- Зытет шъыпкъэмкIэ, а Iофыгъор ары зэкIэ о уитворчествэ зыфэгъэхьыгъэр. ЦIыфыр, зэманыр, уахътэм 
Iофыгъо пхъашэхэу къыгъэуцухэрэр, ахэр зэшIуахынхэм 
зэрэпылъхэр, геройхэу, сыдым къикIыми, ялъэхъанрэ 
ащ иIофыгъохэмрэ апырикъун зымылъэкIыгъэхэр - 
джахэр арых уитворчествэ ыкупкI шъыпкъэхэр.
- Сыонэкъокъущтэп, зытет шъыпкъэмкIэ, а Iофыгъохэр сэ сипроизведениехэм къащысIэтыщтыгъэх, тхылъеджэр ахэмэ ахэзгъэгупшысыхьаным, зэкIэ ахэмэ десэхэр 
ахезгъэхыным фытезгъэгушхухьанхэм сыпылъыгъ. 
Тарихъым идесэхэр ары зыфасIорэр.
ДэгущыIагъэр ЛъэпцIэрышэ Хъ.,
2007-рэ илъэс

--- Page 373 ---

ЕгъашIэми тыригъусэщт

--- Page 374 ---

2007-рэ илъэсым октябрэ мазэм ипэублэ Адыгеим, 
Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым янародхэм Черкесиер Урысые къэралыгъом зыхэхьагъэр илъэс 
450-рэ зэрэхъугъэр хагъэунэфыкIыщт.
Зэкъош республикищмэ игъэкIотыгъэу мэфэкI Iофтхьабзэхэр а зы уахътэм ащызэхащэщтых, ахэмэ къащагъэлъэгъон агу хэлъыр а республикхэм янародхэм 
якультурэ ямышIыкIэу, хьалэмэтэу зэрэгъэпсыгъэр, ар 
къэухъумэгъэным зэрэфэгумэкIыхэрэр, ары. Ащ нэужым 
октябрэм и 5-м щегъэжьагъэу и 7-м нэс адыгэхэм якультурэ и Мафэхэр ти Родинэ икъэлэ шъхьаIэу Москва 
щыкIощтых.
Ащ фэгъэхьыгъэу писателэу МэщбэшIэ Исхьакъ 
тызэрэдэгущыIагъэр къыхэтэуты.
- Исхьакъ, о тарихъым хэшIыкIышхо фызиIэ уписатель, Темыр Кавказми, Урысыеми, IэкIыб къэралхэми 
уитарихъ романхэу "Бзыикъо заор", "Мыжъошъхьалыр", 
"Хъан-Джэрыер", "ГъэритIур", "Рэдэд", "Адыгэхэр", 
"КъохьапIэмрэ къокIыпIэмрэ", нэмыкIхэри игъэкIотыгъэу 
ащызэлъашIэх. КъытфэIуатэба, сыда зэкIэ ахэмэ пэублэ 
афэхъугъэр?
- Адыгэхэмрэ урысхэмрэ язэфыщытыкIэхэм ятарихъ 
лIэшIэгъу чыжьэхэм якуупI ары къызыщежьэрэр. Пщышхохэу Рэдэдрэ Мстиславрэ язэман къытегущыIэрэ сироманэу "Рэдэд" Iоф дасшIэ зэхъум, тарихъ литературэу бэ 
дэдэ зэзгъэшIэн фаеу хъугъагъэ. Я Х-рэ лIэшIэгъум къыщегъэжьагъэу Тмутаракань язэIукIэпIэ-зэхэхьапIэу къохьэпIэ адыгэхэр (урыс летописхэм ахэр къазэрэхафэщтыгъэр 
"къосэгъухэкIэ" ("касоги") ары) русичхэм алъыIэсыщтыгъэх. Черниговэ-тмутаракань пщышхоу Мстислав идзэкIолI 
хэшыпыкIыгъэ куп къосэгъухэм къулыкъу щахьыщтыгъ, 
ахэр я ХI-рэ лIэшIэгъум ащ зэхищэщтыгъэ дзэ зекIохэм 
ахэлажьэщтыгъэх. Адыгэхэр русичхэм зэралъыIэсыщтыгъэхэр ащ изакъоп, культурэмкIэ язэпхыныгъэхэми хэпшIыкIэу заушъомбгъущтыгъ. Сыда ащкIэ зишIуагъэ къакIощтыгъэр? ЗэкIэми апэу, Тмутаракань язэIукIэпIэ-зэхэхьапIэу 
чыристан диным Темыр-КъохьэпIэ Кавказым зыщиушъомбгъоу зэрэригъэжьэгъагъэр ары. А зэманым адыгэхэм яIагъэх ежь яхрамхэр, епископ кафедрэхэр, епархиехэр. Ау , Византиер зызэбгырэзым ыуж, Тыркуемрэ 
ащ фэIорышIэщтыгъэ Къырым хъаныгъомрэ техэкIо 
политикэу зэрахьэщтыгъэм ыпкъ къикIыкIэ чыристан диным 
Темыр-Къо хьэпIэ Кавказым кIуачIэ щыримыIэжьэу хъугъагъэ.
Шъыпкъэ, урыс-адыгэ зэфыщытыкIэхэр ренэу пыIухьанчъэу щытыгъэхэп. Я ХI-рэ лIэшIэгъум ипэублэ а зэфыщытыкIэхэр къызэрэзэIэхьэгъагъэхэм ар къеушыхьаты. 
Тарихъым игъэкIотыгъэу щызэлъашIэ урыс ыкIи къосэгъу 
дзэкIолI хэшыпыкIыгъэ купхэм япэщэ пщыхэу Мстиславрэ 
Рэдэдрэ зэрэзэбэныгъагъэхэр, ащ кIэухэу фэхъугъэм 
теткIэ, адыгэпщым зэкIэ ичIыгухэр, къосэгъу дзэр, ащ 
щыщэу къосэгъу щыудзэ псэемыблэжьэу пшъхьапэу 
гъэсэгъагъэр ыкIи уIэшыгъагъэр, Рэдэд зэкIэ имылъкуи, 
ишъхьэгъуси, ыкъуитIуи Мстислав иIэрылъхьэу хъугъагъэх.
Рэдэд ыкъуитIу православнэ чыристан диныр арагъэштагъ. КъащкIэ заумэхъыхэ нэужым нахьыжъым Юрий, 
нахьыкIэм Роман афаусыгъагъ. Роман Мстислав ыпхъу 
къыщи, имахълъэу хъугъагъэ. Илъэсхэр тешIагъэх. Рэдэд 
ылъ Урысыем иправославнэ пщы, бояр, дворян лIакъохэм 
ащызэбгырычъи ащыбэгъуагъ.
ЛIэшIэгъуиплIымэ ятарихъ тхыгъэ Рэдэд къытекIыгъэхэм 
яхьылIагъэу гущыIэ гори ахэбгъуатэрэп, умышIэмэ, чIыр 
зэгози дэфагъэх пIонэу, ау мары Карамзиным итхылъэу 
"История Государства Российского" зыфиIорэм моущтэу 
щетхы: "Москва щыщ ижъырэ лIэкъуищмэ Рэдэд пщым 
къытекIыгъэхэу залъытэжьыщтыгъэ. Ахэр Добрынскэхэр, 
Белеутовхэр, Сорокоумов - Глебовхэр арых. "Рэдэд 
илIакъу" - джары ахэмэ зэряджэщтыгъэхэри".
КъызэрэчIэкIыгъэмкIэ, я ХVI-рэ лIэшIэгъум ехъулIэу 
Рэдэд илIакъо къутэмэ заулэу гощыгъэ хъугъагъэ: Добрынскэхэр, Белеутовхэр, Сорокоумовхэр, Лопухинхэр. Ахэмэ 
Московскэ пщыгъом хахьэрэ Волоколамскэ, Дмитровскэ, 
Звенигородскэ, Суздальскэ, Тверской уездхэм чIыгу 
хьасэшхохэр ащыряIагъэх. Баигъэх, лъэрыхьыгъэх. Нэужым 
удельнэ пщыгъохэр къэралыгъо зыкIым - Урысыем 
зыхэхьажьхэм, къэралыгъо IэнэтIэшхохэм аIуагъахьэщтыгъэх, пачъыхьэм пэблэгъэ лъэкIышхо зиIэ лIы лъэрыхьхэу 
ягугъу арагъэшIыщтыгъ.
ИкъукIэ лъапсэ иIэу зэлъашIэщтыгъэр Андрей Одинец - Дмитрий Донскоим идзэ къулыкъу зэрэщишIэщтыгъэр, ащ ыкъоу Александр Белеут пачъыхьэу Апэрэ 
Василий епхыгъэу къулыкъу зышIэщтыгъэхэм ащыщыгъ. 
Василий Образец дзэпащэу хъугъагъэ, губернаторым 
иIофхэр зэригъакIощтыгъэх.

--- Page 375 ---

Романов Михаил Федор ыкъор Урысыем ипачъыхьэ 
IэнатIэ егъэубытыгъэнымкIэ Рэдэд къытекIыгъэхэм мымакIэу 
яшIуагъэ къагъэкIуагъ. Нэужым лIэшIэгъуищым къыкIоцI 
Урысыем пачъыхьагъур щызыIыгъыгъэ династиер джары 
къызытекIыгъэр.
Уахътэр кIощтыгъ, Рэдэд къытекIыгъэхэм яунагъохэм 
япчъагъэ хахъощтыгъ . КъахэкIыгъэх ахэмэ православнэ 
священник цIэрыIохэр, гущыIэм пае, апэрэ пачъыхьэу 
Михаил Романовым ятэу, зэлъашIэщтыгъэ патриархэу 
Филарет.
ЯщыIэныгъэкIэ къарыкIуагъэр драматичнэу гъэпсыгъэ 
Рэдэд къытекIыгъэхэм ащыщхэу Лопухинхэм. 1689-рэ 
илъэсым Федор Лопухиным ыпхъоу Евдокие Апэрэ Петр 
шъхьэгъусэ фэхъу, урысые пачъыхьэ шъхьэгъусэ мэхъу. 
Императрицэу Елизаветэ илъэхъан Лопухинхэм ялIакъо 
пачъыхьэм игъэIорышIапIэ пэIапчъэ ашIыгъагъ, вице-адмиралэу Степан емыкIу дэд зэрэдэзекIуагъэхэр - чыкIэ 
ышъо раути, Сыбыр рарагъэщыгъагъ. Я III-рэ Петр Лопухинхэм ащыщхэр къызыгуиубытэгъагъэх. Я II-рэ Екатеринэ 
ипачъыхьагъум Петр Лопухиным губернатор IэнатIэ къыратыгъагъ, пщыцIэ къыфагъэшъошэгъагъ, Апэрэ Александр 
юстициемкIэ министрэу, Къэралыгъо Советым итхьаматэу 
ыгъэнэфэгъагъ. Иван Лопухиным ипшъашъэу Варварэ 
Петербург дэс анахь пшъэшъэ дахэу алъытэщтыгъ, 
М. Ю. Лермонтовым ар шIу ылъэгъущтыгъ, урыс поэзием 
иклассикэу нэужым хъугъэм усэ макIэп ащ фэгъэхьыгъэу 
ытхыгъэр…
Рэдэд пщым къытекIыгъэхэм ащыщыгъ адмиралэу 
Федор Ушаковыр. (ХэбгъэунэфыкIынкIэ гъэшIэгъоны: 
урысые флотым иапэрэ линейнэ къухьэу я ХIХ-рэ лIэшIэгъум агъэпсыгъагъэм зэреджэгъагъэхэр "Рэдэд - князь 
касожский").
Урыс флотоводцэ цIэрыIоу, политик, дипломат IэпэIасэу 
Федор Ушаковым урысые флотым щытхъушхо къыфихьыгъ. Ау дворянин мыбаим иунагъоти къызэрыхъухьагъэр, граф е пщыцIэ гори иIагъэп. Ащ къыхэкIэу Рэдэдыпщым къызэрэтекIыгъэр къыщиушыхьатэу пачъыхьэм лъэIу 
тхылъ фигъэхьын фаеу хъугъагъэ.

--- Page 376 ---

"Федор Федорович Ушаков" зыфиIорэ тхылъым иавторэу В. Овчинниковым зэритхырэмкIэ, адмиралым къыфарагъэхьыжьыгъэ джэуапым мары итхэгъагъэр (къыкIэлъыкIорэ пычыгъор документыр зэрэтхыгъэ урысыбзэкIэ 
къэтэты): "Великий князь Мстислав Владимирович князя 
Редедю убил, сынов Редединых крестил и во крещении 
дал первому имя Юрий, а другому Роман, за Романа 
великий князь отдал свою дочь. А у Романа сын Василий, 
Редеди внук, у Василия сын Юрий… У Григория дети… 
Ушак, ла Лапоть, да Крапошка, да Илья, да Алексей, да 
Иван Большой, да Лев, да Иван меньшой…"
А джэуапымкIэ къэушыхьатыгъэ хъугъэ адмиралэу 
Ушаковыр Рэдэд пщышхо лIакъом зэрэщыщыр.
Рэдэд къытекIыгъэхэм ащыщыгъ джыри зыцIэ къетIомэ 
тшIоигъор. Ар Кокошкин Федор Федор ыкъор ары. Ар 
зэлъашIэрэ юристыгъ, профессорыгъ, Къэралыгъо Думэм 
идепутатыгъ, Учредительнэ зэIукIэм зэрэхадзыщтхэ шIыкIэр къэзыгъэнэфэрэ законыр изыхъухьэщтыгъэхэм ащыщыгъ.
ЗэкIэ ахэр тарихъым щыщ къэбар кIэкIхэу илъэс мин 
фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Пепау къушъхьэлъапэм Iут 
къосэгъу мэз гъэхъунэм къыщежьагъэхэр ары. ЛIэшIэгъухэр тешIэфэ, а лIакъом щыщхэм къатекIыгъэхэм урысые чIыгум игъэкIотыгъэу зыщаушъомбгъугъ. Нэужым я 
ХVI-рэ лIэшIэгъур ары апэрэу адыгэхэм ялIыкIохэр Урысыем, Москва ыцIэкIэ зэджагъэхэ Русым зыкIуагъэхэр. 
Нахь тэрэзэу къэпIон хъумэ, ежь-ежьырэу кIогъагъэхэп 
ахэр - макъэ къафашъыгъагъ лIэшIэгъухэм яшIэжь, 
къяджэгъагъэх ахэмэ ятыжъ пIашъэхэр. А лIэшIэгъу дэдэм 
ия 50-рэ илъэсхэм къохьэпIэ адыгэхэм, черкесхэм, къэбэртаехэм Москва екIурэ лъагъор пхыращыгъ.
- ЗэкIэ ахэмэ яхьылIагъэу художественнэ шIыкIэкъэ гъэлъэгъуакIэхэмкIэ пшъхьапэу къащыпIотагъ уитарихъ 
романхэу "Рэдэд", "Адыгэхэр" зыфиIохэрэм. Москва, 
Русым лъэIукIэ зыфамыгъазэмэ мыхъунэу сыда адыгэхэр 
езыгъэзыгъагъэр?
- ЗэрэзэлъашIэу, адыгэхэм ятарихъ - тхьамыкIэгъо 
пшъэхъунэ зэрышIагъэм фэд. ЛIэшIэгъу пчъагъэм къакIоцI 
тичIыгухэм лъыр агъачъэу щызэзаощтыгъэх. Хэта тэ тызезымыпхъуагъэр - хазархэри, авархэри, аланхэри, 
русичхэри, монголхэри, тыркухэри, къырым татархэри, 
къумыкъу Астрахъан хъаныгъомрэ Нэгъой орда цIыкIумрэ 
ямурзэхэри огъу-огъоу адыгэ къуаджэхэм къатебанэхэти, 
аIэкIахьэрэр ахъункIэщтыгъэх, кIэлэ, пшъэшъэ ныбжьыкIэхэр агъэпщылIынхэу егъэзыгъэкIэ зыдащэщтыгъэх. 
УIагъэу къатыращагъэхэр кIыжьыгъо имыфэхэу, ятIуа ни, 
ящани пыйхэр къатебанэщтыгъэх. Я ХV-рэ лIэшIэгъум 
ыкIэм къыщегъэжьагъэу Осмэн империе кIочIэшхом 
фэIорышIэщтыгъэ Къырым хъаныгъом адыгэхэр нахьыбэрэ 
къыгъэгумэкIыхэу къыублэгъагъ. КъохьэпIэ адыгэхэм, 
нэмыкIэу къэпIон хъумэ, джы адыгэхэр зыщыпсэурэм, 
ячIыгу пэмычыжьэу, псыхъоу Тэн хым зыщыхэлъэдэжьырэм, тырку пытэпIэ пшъхьапэу Азов щагъэпсыгъагъ. 
Адыгэхэм ямызакъоу, УрысыемкIи щынагъом икъэкIуапIэу 
ар хъугъагъэ. Ари рамыгъэкъоу, къохьэпIэ адыгэхэм 
ячIыгоу щытыгъэ Тамань хыгъэхъунэныкъом тыркухэм 
пытапIэхэу Таманьрэ Темрыкъорэ щагъэпсыгъагъэх.
Тырку-къырым дзэхэр илъэс къэс пIоми хъунэу адыгэхэм ячIыгу къытебанэщтыгъэх. Апэрэм ахэр мылъкухэр 
атырахынхэмрэ гъэрхэр аубытынхэмрэ къащыуцущтыгъэхэмэ, уахътэ зытешIэм, ахэр нахь нэй-псый хъугъагъэх, 
адыгэхэм къядаохэу къырагъэжьэгъагъ ренэу тын гъэнэфагъэ аратызэ ашIынэу, ащи къыщымыуцухэу тыраубытагъ 
адыгэхэр дзэ кIуачIэкIэ къызыфагъэIорышIэнхэшъ, ежьхэм 
техэкIо политикэу Кавказым щызэрахьэрэмкIэ яIэшэ 
IорышIэу ахэр агъэфедэнхэу. Адыгэхэм ячIыгухэу Пшызэ 
хым зыщыхэлъэдэжьырэм къыщегъэжьагъэу Терч хэлъэдэжьрэ псыхъоу Суипсэ нэс зызыушъомбгъущтыгъэм 
IэкIыб къэралхэр ащ фэдизэу къызыкIяхъуапсэщтыгъэхэр 
ябайныгъэрэ ядэхагъэрэ ямызакъоу, стратегическэ мэхьанэ 
зиIэ чIыпIэ Темыр Кавказым зэрэщаубытыщтыгъэр ары. 
Тырку султIанхэу I-рэ Сулейман, я II-рэ Селим, къырым 
хъанэу Долэтчэрые зыкIэхъопсыщтыгъэхэр адыгэ чIыгухэр 
зыIэкIалъхьанхэшъ, Темыр Кавказым егъэшIэрэу зыщагъэпытэныр арыгъэ.
- Адэ адыгэхэм, нахь тэрэзэу къэпIон зыхъукIэ, пщыоркъ Iэшъхьэтетхэм зэкIэ ахэмэ сыд еплъыкIа афыряIагъэр?

--- Page 377 ---

- Адыгэхэр - КъохьэпIэ Черкесиемрэ Къэбэртаерэ - 
лIэкъо пшIыкIутIоу зэпэIапчъэхэу псэущтыгъэх, макIэп 
ежьхэми Iашэр къызэрэзэфаIэтыщтыгъэр, джащ къыхэкIэуи 
аIэ зэкIэдзагъэу пыим пэуцужьынхэ алъэкIыщтыгъэп. 
Зэджэгъогъу-зэбэныжьыным лъэпкъым ыкIуачIэ къыкIыригъэчыщтыгъ.
- Ар дэгъоу къащипIотыкIыгъ уитарихъ романхэм…. 
Адыгэ просветителэу Нэгъумэ Шорэ ащ фэгъэхьыгъэу 
мары ытхыщтыгъэр: "Народым ыгу зэрэкIодыгъэмрэ 
пщыхэр зэрэзэзаощтыгъэмрэ пыйхэм къызыфагъэфедэщтыгъ. Яхэгъэгу тхьамыкIагъоу къыфыкъокIыщтыгъэхэр 
цIыфхэм нахь къины къызакIыфэхъущтыгъэр ежь пщыхэр 
зэрэзэзаощтыгъэхэр ары. Зыгорэ зэтырахэу ахэр зэбэнызэпытыщтыгъэх…"
- Ары, шъорышIыгъэмкIэ пщы-оркъхэм хэти янэкъокъун ылъэкIынэу щытыгъэп, ежь ашъхьэ ифедэ фэбанэхэзэ, 
народыри ашIоIофыжьыгъэп. Ау, сыд пае ягунахь пштэн, 
ахэтыгъэх пщы-оркъхэм Тыркуемрэ Къырымрэ апэуцужьыгъэнымкIэ бэшIагъэу хэгъэгу гъусэгъу лъыхъущтыгъэхэр, ащ пае темыр гъунэгъум - Москва ыцIэкIэ зэджагъэхэ Русым - ылъэныкъокIэ реплъэкIыщтыгъэхэр. Джары 
1552-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1557-рэ илъэсым нэс, 
охътэ кIэкI нахь азыфагу къимыфэу, бгъуитIумкIи федэу 
щыт зэзэгъыныгъэ зэдашIынэу игъоу афэзылъэгъурэ адыгэ 
лIыкIо купищ Москва зыкIэкIогъагъэр. Апэрэ адыгэ пщыхэу 
Къанэкъо Мэщыкъо, Елбэздыкъо Алклыч, Танащыкъо 
Москва зыкIогъагъэхэр 1552-рэ илъэсым ибжыхь ары. 
Пачъыхьэу я IV-рэ Иван "черкес чIыгу чыжьэм" къикIыгъэ 
лIыкIохэр Кремлым и Грановитэ палатэ щаIукIагъ. Адыгэхэм 
ялIыкIохэм Иван Грознэм къыфаIотагъ ячIыгухэр тыркухэмрэ къырым хъаным идзэхэмрэ зэрахъункIэхэрэр, 
агъэ пщылIынхэу яныбжьыкIэхэр зэрэзыдыращыхэрэр. 
Пщыхэр урыс пачъыхьэм зэрелъэIугъэхэр техакIохэм 
ащиухъумэнхэу ары. Ащ ипэгъокIэу гущыIэ пытэ ратыгъ 
фэшъыпкъэхэу Русым къулыкъу зэрэфашIэщтымкIэ. Ахэмэ 
ягъусэу урыс дипломатэу, посольскэ приказым идьякэу 
Андрей Щепотьевыр шыудзэ нэбгырэ шъитIу кIыгъоу 
Темыр Кавказым къадэкIуагъэх.

--- Page 378 ---

А. Щепотьевыр илъэситIу фэдизрэ адыгэхэм ахэсыгъ, 
Русым гъусэныгъэ дашIымэ зышIоигъохэми, Тыркуемрэ 
Къырымрэ алъэныкъо зыгъэзэгъэныр нахь зышIотэрэзхэми 
ащ заIуигъэкIагъ. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, пщыхэм ащыщхэр къыфэнэгуихыгъэу ащ къыпэгъокIыщтыгъэх, ащыщхэм зызэкIоцIаушъафэщтыгъэ е агъэджэгъогъущтыгъэ. 
Щепотьевым адыгэхэм яшэн-гъэпсыкIэ, ящыIэкIэ-зэхэтыкIэ, ядунэететыкIэ дэгъоу защигъэгъозагъ. Ары пакIошъ, 
рыгущыIэн ылъэкIэу абзи зэригъэшIагъ. Къызыдищэгъэ 
шыудзэм адыгэхэм акIыгъоу къырым хъаным идзэкIолIхэр 
зэкIадзэжьхэу зэп зэрэхъугъэр.
- ЯтIонэрэ адыгэ лIыкIо купыр сыдигъуа Москва 
зыкIогъагъэр?
- Москва зыгъэзэжьыгъэ дьякэу А. Щепотьевым 
игъусэхэу август мазэм 1555-рэ илъэсым Жанэмэ япщышхоу Къаншъаукъо Шъэбэкъу япащэу пщы лIыкIо куп кIогъагъэ. Грановитэ палатэм адыгэ псалъэр джыри щыIугъ. 
Адыгэ лIыкIохэм къаIорэр ежь Щепотьевыр ары пачъыхьэм 
фызэзыдзэкIыщтыгъэр. Пщыхэм пачъыхьэм раIуагъэр 
ежь къафэIорышIэхэрэр ягъусэхэу егъашIэми Русым къулыкъу фашIэным, ащ ипыйхэм апэуцужьынхэм зэрэфэхьазырхэр ары. Адыгэмэ ялIыкIохэр ядэжь зыкIожьыгъэхэм 
бэ темышIагъэу Москва щызэхахыгъ къохьэпIэ адыгэхэм 
яуIэшыгъэ дзэкIолI купэу Къаншъаукъо Шъэбэкъу зипащэм 
тырку пытапIэхэу Таманьрэ Темрыкъорэ аштэхи зэхакъутагъэхэу. Ау щытми, уахътэ тешIагъэу тыркухэмрэ къырым 
татархэмрэ адыгэхэм а пытапIэхэр атырахыжьхи, зыпкъ 
рагъэуцожьыгъагъэх.
- Адэ сыда ащыгъум урысхэр адыгэхэм IэпыIэгъу 
къазыкIыфэмыхъугъэхэр? А пытапIэхэр къохьэпIэ адыгэхэм 
ячIыгуба зэрытыгъэхэр?
- Ахэр упчIэ къызэрыкIохэп. Iофыр зыфэгъэхьыгъагъэр 
а уахътэм ехъулIэу КъокIыпIэ Византиер, Константинополь, 
Египет, Сириер, нэмыкI къэралыгъохэри ыубытыхи, Тыркуер империеу, ар дунаим икъэралыгъо анахь кIочIэшхохэм 
ащыщ хъугъагъэ. Зытет шъыпкъэмкIэ, Осмэн империем 
хымэ чIыгухэр ыубытынхэмкIэ гухэлъэу иIагъэхэр нахьыбэрэмкIэ гъэцэкIагъэ хъугъагъэх. Московскэ Русыр арымэ, 
ар централизованнэ къэралыгъоу хъугъэкIагъэ, ыкIуачIэ 

--- Page 379 ---

зэкIиугъуаеу ригъэжьэгъагъ ныIэп. Ащ фэшI, къызэрэбгурыIонэуи, Тыркуем занкIэу езэоным фэягъэп. Арымыр ми, Темыр-КъохьэпIэ Кавказыр Осмэн империем "игу хэлъ 
шъхьаIэхэм" джыри ащыщыгъэп - фэшъхьаф стратегическэ гухэлъых ащ иIагъэхэр. Ащ дакIоуи Тыркуер фэягъэп 
Московскэ Русым ыкIуачIэ хэхъонэу, Темыр-КъохьэпIэ 
Кавказымрэ хы ШIуцIэ Iушъомрэ ащ ыIэ илъы хъунхэу. 
Урысыер хы ШIуцIэм Iухьан ылъэкIынэу хъуным Англиери, 
Франциери зэралъэкIыкIэ къыпэуцужьыщтыгъэх. Илъэсыбэхэм, ары пакIошъ, илъэсишъэхэм къакIоцI Кавказым 
имызакъоу, зэкIэ дунаим къырыкIощтыр къэзыгъэнэфэрэ 
политикэшхоу ар щытыгъ. Ау ащ нахь куоу а Iофыгъом 
тырымыгъэгущыI - тэ тыписатель нахь, тытарихъ шIэныгъэлэжьэп.
- Ащ фэдиз уахътэм къыкIоцI Московскэ Русым 
гъусагъэ дыриIэ ышIыным Черкесиер ишъыпкъэу, теубытагъэ фыриIэу ыуж итыгъ, арыба?
- Ары, июнь мазэм 1557-рэ илъэсым адыгэ дзэкIолI 
куп Урысыем дзэ къулыкъу щахьынэу Москва кIогъагъэ. 
Адыгэхэм ялIыкIохэм джыри япэщагъэр Жанэмэ япщышхоу (Темыр-КъохьэпIэ Черкесием щыщыгъ) Къаншъаукъо 
Шъэбэкъу арыгъэ, Къэбэртаем иапшъэрэ пщэу Идарэ 
Темрыкъо пшъэрылъ зэрэфишIыгъэм теткIэ ащ игъусагъ 
къэбэртаемэ ялIыкIоу Къанэкъо пщыр. ЛIыкIо дьякэу 
Андрей Щепотьевым пачъыхьэм фызэридзэкIыгъ Къанэкъом ипсалъэ, ащ имэхьанэ къызэрэбгурыIон фэягъэр 
"Къэбэртаем ипщы шъхьаIэу Идарэ Темрыкъо урыс пачъыхьэм зэрелъэIурэр къэбэртэе чIыгур ыIэмычIэ рилъхьанышъ, 
сыд фэдэрэ джэгъогъуи ар ащиухъумэнэу ары…"
- Ащ ехьылIагъэу О.Л. Опрышко итхылъэу "Тарихъым 
илъагъохэмкIэ" зыфиIорэм мары щитхырэр: "Хэгъэгу 
гъусэ фэдэу Къэбэртае Русым хэхьэгъагъ. Ащ къыщегъэжьагъэу къэбэртаехэм япшъэрылъэу хъугъагъэр, нэмыкI 
цIыф лъэпкъхэу хэгъэгум щыпсэухэрэм афэдэу, зэдыряпыим пэуцужьынхэу заохэм ахэлэжьэнхэу ары…"
- Шъыпкъэ, Балтийскэ хым екIолIэн ылъэкIэу хъуным, 
илъэс шъищкIэ узэкIэIэбэжьмэ нэмыц рыцархэм аубытыгъэгъэ урысые чIыгухэр къатехыжьыгъэным апае 1558-рэ 
илъэсым ипэублэ Русым заоу Ливонием ришIылIэгъагъэм 

--- Page 380 ---

дзэкIолI нэбгырэ мин 40 хъущтыгъэ урысыдзэм, къэзан 
татархэмрэ чувашхэмрэ ягъусэхэу, адыгэхэри хэтыгъэх. 
А заом хэлэжьэгъэ адыгэ шыудзэу пщыхэу Къаншъаукъо 
Шъэбэкъурэ Къанэкъо Мэщыкъорэ зипэщагъэм ищытхъу 
аригъэIогъагъ. Ахэр заумэхъыхэ нэужым, ахэмэ зэряджэхэ 
хъугъагъэр Василий Сибок, Иван Машук.
Джаущтэу, 1558-рэ илъэсым иоктябрэ мазэ къыщегъэжьагъэу, адыгэ пщыхэм якIалэхэм Московскэ Русым 
дзэ къулыкъур щахьэу, пачъыхьэу Иван Грознэм иунэ 
щыпсэухэу рагъэжьагъ. Апэу Къэбэртае икIи къулыкъу 
щашIэнэу Русым кIогъагъэр Идарэ Темрыкъо ыкъоу СултIан ары, заумэхъ нэужым ащ цIэу фаусыгъагъэр Михаил. 
"Пачъыхьэм унашъо афишIыгъагъ ар рагъэджэнэу…" 
Пщэу Михаил Темрыкъо ыкъо Черкасскэр егъэшIэрэу 
Урысыем къинэгъагъ. Москва гъэсэныгъэ щызыгъотыгъэ 
апэрэ адыгэу, Русым идзэпэщэ анахьышIухэм ащыщэу ар 
хъугъагъэ.
- Исхьакъ, зэрэзэлъашIэрэмкIэ, Московскэ Русым 
ныбджэгъу, зэгъусэныгъэ-зэфыщытыкIэ пытэхэр дыряIэ 
хъунхэмкIэ зишIогъэшхо къэкIуагъэр къэбэртэе пщы 
шъхьаIэу Идарэ Темрыкъо иунагъу ары. Уироманэу 
"Адыгэхэр" зыфиIорэм нэкIубгъо макIэп ащ щиубытыгъэр.
- Идар Темрыкъо итеплъэ-IуплъэкIи, ишэн-зекIуакIэкIи 
гум къинэжьырэ цIыфыгъ. Шъэджэшъагъэ, пшысэхэм 
къахэфэрэ кIочIэшхо дэдэхэм афэдагъ, цIыф шъыпкъ 
зыфаIорэр угу къыгъэкIэу ищыIэкIэ-псэукIэ ыгъэпсыгъагъ 
(упкIэ къодыер икIэдзэнэу, кIакIор итехъонэу щагум, жьы 
къабзэм щычъыещтыгъ, анахь шхын къызэрыкIу игъомылагъэр). Рыцарь шъыпкъагъ ар, ежь къыгъэшIагъэм пыим 
ошIэ-дэмышIэу тебанэщтыгъэп, зэфагъэ зыхэлъ шъхьэихыгъэ зэо-банэр ары ныIэп лIыгъэкIэ ылъытэщтыгъэр.
Ащ къуиплIырэ - Доманыкъу, Мамсрыкъу, Былгъэйрыкъу, СултIан, пхъуищрэ - Алтынчач, Малхъурыб, 
Гощэунай иIагъэх. Алтынчач - астрахъан пщым ыкъоу 
Бекбулат, Малхъурыб - нэгъой ордам ихъан ыкъоу Тинехмет шъхьэгъусэкIэ адигъэкIогъагъэх. Джаущтэу Идар 
Астрахъан пщыгъомрэ Нэгъой ордамрэ благъэ зыфишIыгъагъэх. Нэужым Астрахъан пщыгъор Русым зыхэхьэм, 

--- Page 381 ---

я IV-рэ Иван Бекбулатрэ Алтынчачрэ чIыгу пшъхьапэхэу 
псыхъоу Ока голъэшъуагъэхэр аритыгъэх. Ащ ыуж Тинехметрэ Малхъурыбрэ Москва щыпсэунхэу мэкIожьых, пщы 
лIакъоу Урусовхэм лъапсэ фэхъух. Джаущтэу я IV-рэ Иван 
зэблэгъэ-зэфыщытыкIэ амалхэмкIэ иджэгъогъухэм апэуцужьын зылъэкIыщт кIуачIэ зэригъэуIущтыгъ, Идарэ 
Темрыкъуи ежь итетыгъо Къэбэртае щигъэпытэщтыгъ, 
ихэгъэгу ишъхьафитныгъи къыухъумэщтыгъ.
1560-рэ илъэсым иавгуст мазэ Иван Грознэм ишъхьэгъусэу Анастасия Романовам идунай ыхъожьыгъ. Илъэс 
30 нахь ымыныбжьэу пачъыхьэр лIэгъуабэу къэнагъ. Исабый цIыкIуитIу ибэ хъугъагъэх. Ишъхьэгъусэ щэнаут уцыкIэ агъэлIагъэу ылъыти, Иван Грознэм игубж боярхэмрэ 
дворянхэмрэ атырикъутэгъагъ. ЯтIонэрэу къыщэнэу ар 
къезэгъыгъагъ, ау амыгъэцакIэмэ мыхъунэу ащ къыпилъхьэгъагъэр шъхьэгъусэ фэхъущтым Русыр арымырэу, 
фэшъхьаф чIыгухэм ащылъыхъунхэу ары. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, пачъыхьэм ятIонэрэу къыщэныр анахьэу политикэ гухэлъхэр ары зэрипхыщтыгъэр.
ЛIыкIо купищ агъэхьазырыгъагъ зыр Польшэм - ащ 
икорольрэ, Литвам - ащ ипщышхоу я II-рэ Сигизмунд 
Августрэ адэжь, Швецием - ащ икоролэу Густаврэ, 
Жанэим - ащ ипщэу Къаншъаукъо Шъэбэкъурэ адэжь. 
Польшэм икороль ипшъашъэ пае бащэ къызыкIэлъэIугъагъэр - къалэхэу Новгород, Смоленск, Псков, Черниговскэ хэкур. Швециеу, зытет шъыпкъэмкIэ Урысыем 
къезаощтыгъэр Iоф къыдыриIэнкIэ фэягъэп. Жанэим 
агъэкIогъэгъэ Борис Сухиными иIоф къыдэхъугъэп: къохьэпIэ адыгэхэм къарыкIощтым фэгъэхьыгъэу Иван Грознэм 
шъэфэу Тыркуем зэIукIэгъухэр зэрэдыриIэхэр зышIэгъэ 
Къаншъаукъо Шъэбэкъу ыпхъу урыс пачъыхьэм къыритын 
ыдагъэп. Джащыгъум а гухэлъым пае Къэбэртае агъэкIуагъэх лIыкIохэу Петр Вокшеринымрэ подьячэу Семен 
Мякишинымрэ. ЗыдагъэкIуагъэхэм бащэрэ къэтыгъэми, 
Идарэ Темрыкъо ыпхъу анахьыкIэу Гощэунае Москва 
къызыдащагъ, Иван Грознэр гъэшIуабзэкIэ ащ зэреджэщтыгъэр Кученей. Пщым ыпхъу игъусагъэх ышнахьыжъэу 
Доманыкъорэ ышыпхъоу Алтынчачрэ. Шыу минрэ ныкъо рэ фэдиз ащ кIыгъугъэх. Гощэунае аумэхъи, МариекIэ - 

--- Page 382 ---

Мария Темрыкъо ыпхъукIэ еджэгъагъэх. Пачъыхьэм ар 
зыгуатхагъэр августым и 21-м 1561-рэ илъэсыр ары. Джащ 
къыщегъэжьагъэу Урысыемрэ Къэбэртаерэ язэфыщытыкIэхэр джыри нахь пытэ хъугъагъэх.
- Ащ къыщегъэжьагъэу арыба адыгэ пщыхэм 
якIалэхэм Урысыем идзэ къулыкъу щашIэу зырагъэжьагъэр.
- Адыгэ лIэкъолъэшхэм Русым дзэ къулыкъу щашIэу 
зырагъэжьагъэр 1557-рэ илъэсыр ары, джащыгъум пщыхэу 
Шъэбэкъурэ Мэщыкъорэ яшыу дзэкIолIхэр ягъусэхэу 
Москва кIогъагъэх. Къаншъаукъо Шъэбэкъу ядэжь къызегъэзэжьым, ыкъо Къудадэкъ къыгъэнэгъагъ, заумэхъым, 
Александр фаусыгъагъ. Идарэ Темрыкъо ыкъоу СултIан, 
Михаил Черкасскэм, мыщ ыпшъэкIэ игугъу къэсшIыгъах.
Иван Грознэм ишъхьэгъусэ ышнахьыжъэу Черкасский 
Мамсрыкъу Темрыкъо ыкъоу 1565-рэ илъэсым апэрэу 
Москва кIогъагъэр урыс народым щымыгъупшэжьынэу 
ишIэжь къыхэнагъ.
- ИпкъызэхэлъыкIэкIи илIыхъужъыгъэкIи гум 
къинэжьырэ цIыфэу ар щытыгъ. Джащ фэдэу ары Мамсрыкъо "Адыгэхэр" зыфиIорэ уироман къызэрэщыбгъэлъэгъуагъэр. Жьы зыкIэтэу, гум къинэжьырэ образ ар.
- Черкасскэ Мамсрыкъо Урысыем зэрэщыIагъэр урыс 
жэрыIо творчествэми игъэкIотыгъэу къыщыгъэлъэгъуагъэ 
хъугъэ, ащ ехьылIагъэу, зэфэшъхьафэу пчъагъэрэ зэтеIотыкIыгъэу тарихъ орэд зэхалъхьэгъагъ, джа орэдыр ары 
"Песня про царя Ивана Васильевича, молодого опричника 
и удалого купца Калашникова" зыфиIорэ поэмэр ытхыным 
М.Ю. Лермонтовыр тезыгъэгушхухьагъэр.
Орэдхэмрэ таурыхъхэмрэ бэрэ ащ игугъу зэращашIырэр пачъыхьэм ишъхьэгъусэ ыш кIасэу ары. Документхэм 
къызэраушыхьатырэмкIэ, пачъыхьэм ишъхьэгъусэ ыш 
лъэшэу ыгу рихьыщтыгъ, ыгъэшIагъощтыгъ ащ иинагъэ, 
ыкIуачIэ, ипсэемыблэжьыныгъэ. "Ой ты гой еси, черкесский 
князь, велик ростом уродился ты…" Мамсрыкъо фэгъэхьыгъэ а гущыIэхэр "Адыгэ пщыхэм ялIэкъо зэтекIхэр" 
зыфиIорэ тхылъыми къыщегъэшъыпкъэжьы: "Мамсрыкъо 
лIы хьалэлышхуагъ, ащ Къэбэртае щыщыщынэщтыгъэх".

--- Page 383 ---

Идар Мамсрыкъо сентябрэм ыкIэм 1565-рэ илъэсым 
Москва къыбгынагъ. ИшIупщэу Идарэ Темрыкъо илъэIу 
фигъэцакIэзэ, Иван Грознэм стрелецхэмрэ къэзэкъхэмрэ 
зыкIыгъухэ Матвей Ржевскэр Къэбэртае кIорэ Мамсрыкъо 
гъусэ фишIыгъэх. Стрелец дзэкIолI ятIонэрэ купэу дзэпащэу Иван Дашковым игъусагъэр лъэсэу игъогу техьагъ, 
етIанэ Волгэ зынэсыхэм, къухьэкIэ ягъогу лъагъэкIотагъ. 
Нэужым зы дзэкупэу зэхэхьажьыхэшъ, Мамсрыкъо япащэу 
заокIэ Къэбэртэешхом ихьагъэх. Ащ тетыгъор щызыIыгъыгъэхэр Къырым хъаныгъом гъусагъэ фашIыным дезыгъаштэщтыгъэхэ Къайтыкъопщыхэу Идар Темрыкъо 
къыфэIорышIэнкIэ фэмыягъэхэр ары.
Я ХVII-рэ лIэшIэгъум ипэублэ ышнахьыжъ Доманыкъо 
игъусэу Мамсрыкъо Къэбэртае щыщ чIыгоу Къазыйпщыхэм 
тетыгъор зыщаIыгъыгъэм рагъэблэгъагъэх. УшъхьагъукIэ 
къызфагъэфедагъэр Къэбэртае щылъэрыхьэщтыгъэхэ а 
лIэкъолъэшхэр зэрэзэзэгъынхэ амылъэкIырэ IофыгъохэмкIэ хэкIыпIэ къафагъотынэу ары. Документхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, зэшхэр "зэкIоцIыпхагъэхэу чэщ-мэфитIо 
аIыгъыгъэх, ящэнэрэ мафэм аукIыгъэх". Ятэ осыетэу 
къафишIыжьыгъагъэм ахэр епцIыжьыгъэхэп: къумалыгъэм 
ычIыпIэ хьадэгъур къыхахыгъ. Мамсрыкъо икIалэхэми, 
ятэжърэ ятэрэ щысэ атырахызэ, къулыкъу щашIэнэу Урысыем кIогъагъэх.
КъэIогъэн фае зэкIэ Черкасскэхэр сыд фэдэ къулыкъукIи псынкIэу апэкIэ зэрэлъыкIуатэщтыгъэхэр, Урысыем 
къэралыгъо, дзэ IэнэтIэшхохэр зэращафагъэшъуашэщтыгъэхэр. Тыгу къэдгъэкIыжьыных Черкасскэ Михаил Темрыкъо ыкъор, Черкасскэ Василий Къэрданыкъо ыкъор (Москва 
и Полкышхо идзэпэщагъэр, псыхъоу Ока щыIэгъэ Полк 
шъхьаIэм идзэпэщагъэр, Каширэ и Апэрэ дзэпэщагъэр), 
Черкасскэ Борис Къамболэт ыкъор - Новгородрэ Тулэрэ 
дзэпащэу яIагъэр. Къырым хъанэу Къазджэрые дзэкIолI 
минишъэм ипащэу Урысыем къызытебанэм, ащ пэуцужьыгъэ урысыдзэм ипэщагъэу Борис Черкасскэ пщым сэнаущыгъэшхо зыхэлъ дзэпащэу зыкъигъэлъэгъуагъ - ежь 
зипэщэ дзэм нахь дзэшхор зэхикъутагъ, ащ пае бояриныцIэр къыфагъэшъуаши, хэгъэгумкIэ анахь дзэпэщэ цIэрыIоу 
алъытэ хъугъэ.

--- Page 384 ---

Ащ ишъхьэгъусагъэр Никита Романовым ыпхъу ары. 
Борис Годунов пачъыхьэм ар Романовхэм зэрапэблагъэм 
пае ипыеу ылъытэзэ, зыныбжь хэкIотэгъэ дзэпащэр, бояриныр пхъэлъахъэхэр телъэу аригъэIыгъыгъ. Нэужым 
пщыр ишъхьэгъусэу Марфэрэ ыпхъухэмрэ кIыгъухэу 
Белозерье шъхьафитынчъэу арагъэщэгъагъэх. Ахэмэ 
ягъусагъ Романов Федор Никитэ ыкъом ишъаоу, илъэситф 
зыныбжь Михаил. Джаущтэу Черкасскэхэм пачъыхьэ 
хъущтыр, Романовхэм ядинастие лъапсэ фэзышIыгъэр 
апIугъ.
1613-рэ илъэсым я II-рэ Лжедмитриеу Борис Черкасскэм ыкъоу Иваныпщыр пхъашэу зыпэуцужьыщтыгъэр 
зытырадзым, Земскэ соборым Романов Михаил Федор 
ыкъор Урысыем ипачъыхьэу хадзыгъ. Джащыгъум апэрэ 
мафэм къыщегъэжьагъэу Черкасскэ Иван Борис ыкъор 
пачъыхьэ ныбжьыкIэм иIэпыIэгъушIоу хъугъэ. Стрелецкэ, 
Иноземнэ, Казеннэ щагухэм, Казнэшхом IэнэтIэшхохэр 
ащигъэцакIэщтыгъэх, нэужым - Урысые правительствэм 
ипэщагъ.
Урысыем мымакIэу яшIуагъэ рагъэкIыгъ Черкасскэхэу 
Дмитрий Мамсрыкъо ыкъомрэ Яков Къудэнэт ыкъомрэ. 
Апэрэр Дмитрий Пожарскэм игъусэу я II-рэ Лжедмитрий 
езэуагъ. Пачъыхьэм истольникэу Михаил Бутурлиным 
игъусэу Дмитрий Черкасскэм Вязьмэ, Дрогобуж, пытапIэу 
Белэм, Смоленскэ польскэ-литовскэ техакIохэр адэзыфыхи 
шъхьафит зышIыжьыгъэхэм ащыщых. Ащ пае боярин титул 
къыфагъэшъошагъ. Илъэс 32-рэ ыныбжьыгъ Боярскэ 
думэм зыхадзым. Илъэс 20-м къехъурэ Боярскэ думэм 
иIофшIэн хэлэжьагъ Черкасскэ Яков Къудэнэт ыкъори, ар 
къэралыгъо IэнэтIэшхохэм аIутыгъ, нэужым правительствэми ипэщагъ. Зытет шъыпкъэмкIэ, пачъыхьэм ыуж 
къызинэкIэ, Урысыем иятIонэрэ IэнатIэ ыгъэцакIэщтыгъ.
Джащ фэдэу Урысыем итарихъ хэмыкIокIэжьын лъэуж 
щыпхыращыгъ Черкасскэхэу Григорий Сунчалей ыкъомрэ 
Михаил Алэджыкъо ыкъомрэ. Апэрэр илъэс тIокI пIоми 
хъунэу пачъыхьэм анахь пэблэгъэ цIыфхэм ащыщыгъ, 
ятIонэрэр - Новгород полкым идзэпэщагъ, бояриныгъ. 
Тыркуемрэ Къырымрэ апэшIуекIорэ заом дзэпэщэ IэпэIасэу 
зыкъыщигъэлъэгъуагъ. 1682-рэ илъэсым стрелецхэм 

--- Page 385 ---

зыкъаIэтыгъагъ ежьхэм нахь агу рихьырэ Софье, нэужым 
пачъыхьэ хъугъэ I-рэ Петр ышыпхъу, пачъыхьэ IэнатIэр 
рагъэубытынэу ары ахэр зыпылъыгъэхэр. Джащыгъум 
Черкасскэ Михаил Алэджыкъо ыкъом теубытэгъэ пытэ 
хэлъэу пачъыхьэ хъущт Петр гоуцуагъ. А уахътэм Петр 
илъэсипшI ыныбжьыгъэр. Михаил Черкасскэр ары "зэщтегъэу полкхэу" Петр Алексей ыкъо кIэлакIэр зыпкъ иуцонымкIэ зишIогъэшхо къэзыгъэкIуагъэхэр къэзыугупшыси 
зэхэзыщэгъагъэхэр.
- Нафэу зэрэщытымкIэ, I-рэ Петр анахь гумэкI 
шъхьаIэу иIагъэр Урысыем пае военнэ-хы флотрэ дзэ 
кIочIэшхорэ зэхэщэгъэнхэр ары.
- Ары. АхэмкIэ апэрэ генералиссимусэу 1695-рэ 
илъэсым икIэух хъугъагъэри Черкасскэ Михаил Алэджыкъо 
ыкъор ары. Стрелецхэм зыкъызэраIэтыгъагъэм иIоф 
изэхэфын 1695-рэ илъэсым икIэух Михаил Алэджыкъо 
ыкъор чанэу хэлэжьагъ. Художникэу Суриковым ышIыгъэ 
сурэтэу "Утро стрелецкой казни" зыфиIорэм узэреплъэу, 
боярин щыгъынкIэ фэпагъэу, лIы Iэмлъэм жэкIэшхо инэу 
нэм къыкIидзэрэр ары Черкасскэ пщыр.
Тен щыщ къэзэкъэу Ермак ыIэ къыригъэхьагъ Сыбыр. 
ЧIыгу бай хьалэмэтым Iашэ ыIыгъэу ары ар къызэрэкIогъагъэр. Адэ къазгъыррэ пхъэхырэ иIэдэжьхэу хэт ащ 
кIощтыр? Хэт Сыбыр ибайныгъэхэр хабзэм Iэрылъхьэ 
къыфэзышIыщтхэр? Урысыем ичIыгукIэхэр апэрэу зыIэ 
къизыгъэхьагъэхэм ащыщыгъ ыкъохэу Петрэрэ Алексейрэ 
зыкIыгъугъэхэ Черкасскэ Михаил Яков ыкъор. Петр I-м 
хэгъэгумкIэ анахь мэхьанэшхо зиIэ Iофыгъохэр арых ащ 
ыпшъэ рилъхьэщтыгъэхэр. Илъэс щэкIым къыкIоцI Черкасскэ пщыхэм гъучIыр, гъуаплъэр, дышъэр, къухьэ 
зыхашIыкIырэ пхъэ гъэхьазырыгъэр, хъурышъор зэпымыоу 
урысые пачъыхьэм къыIэкIагъэхьагъ.
Мэхьанэшхо зиIэ, шIуагъэ зыпылъ Iофыб Черкасскэ 
адыгэ пщыхэм Урысыем пае ашIагъэр, ау зэкIэми анахьыбэ 
хэгъэгум фэзышIагъэр Михаил Яков ыкъом ыкъоу Алексей. 
Ятэ игъусэу Сыбыр Iоф щишIэзэ, псэолъэшI IэпэIасэу ар 
хъугъагъэ. Апэрэ Петр ащ гу лъетэшъ, Санкт-Петербургэу агъэпсыщтыгъэм иканцелярие пащэ фешIы. Петропавловскэ пытапIэр, гардемаринхэм яучилищ, хынэпкъ къухьэ321
11 Заказ 041

--- Page 386 ---

уцупIэхэр, пхъэзэпыхыпIэ, чырбыщгъэжъэ заводхэу 
нахьыпэм темэнылъэгъэ чIыпIэхэм къарытэджэгъагъэхэр - 
зэкIэ ахэр зиакъылкIэ зиIэпэсэныгъэкIэ языгъэшIыгъэхэр 
Черкасскэ Алексей. Джащ фэдэу ежь иахъщэкIэ ыкIи 
ипроекткIэ адыгэ пщым къухьэшI завод анахь инхэм ащыщ 
зэтыраригъэпсыхьагъ.
А.М. Черкасскэ пщым сыд IэнатIа ымыгъэцэкIагъэр? 
Сыбыр игубернаторыгъ, императрицэу Апэрэ Екатеринэ 
иупчIэжьэгъугъ, императрицэу Анна Иоанн ыпхъум итетыгъом Сенатым ичленхэм ащыщыгъ. 1731-рэ илъэсым 
ибжыхьэ нэбгырищ - Остерман, Головиныр ыкIи Черкасскэ Алексей Михаил ыкъор - хахьэхэу министрэхэм я 
Кабинет Урысыем щызэхащэгъагъ.
ЩыIэныгъэм узыщырихьылIэщтыр къэшIэгъуай. Народым изыкIыныгъэ и Мафэ игъэмэфэкIын фэгъэхьыгъэу 
Кремлэм джырэблагъэ тырагъэблэгъагъэу Черкасскэ 
Алексей Михаил ыкъом ыкъоу, Францием къикIыгъэ 
музыкантэу Черкасскэ Михаил а зы столым сыдыпэсынэу 
хъугъагъэ. Ятэжъ пIэшъэ цIэрыIо икъэбар ешIэмэ сIуи 
сызэреупчIыгъэм иджэуапэу, гушIом зэлъиштагъэу къысиIожьыгъ: "СэшIэ адэ!" ЕтIанэ гущыIэгъу тызэфэхъугъ.
Илъэсыбэу къыгъэшIагъэм къыкIоцI А.М. Черкасскэм 
мылъку шIукIае ыугъоигъагъ. Ыпхъоу Варварэ поэт цIэрыIоу 
Антиох Кантемир къепсэлъыхъощтыгъ. Ау ар зыдэкIогъагъэр Петр Шереметьев генералыр ары. Черкасскэхэм 
зэкIэ мылъкушхоу зэIуагъэкIагъэм инахьыбэ зыпэIухьагъэр 
Шереметьевхэм ящагушхо цIэрыIоу Останкинэм - парки, 
двореци, опернэ театри, фэшъхьаф псэуалъэхэри зыхэтхэм - игъэпсын ары. Останкинэр - Урысыер зэрыгушхорэ 
псэолъэ пшъхьап, урысые къэралыгъом италантхэм, ежь 
Черкасскэ пщыхэм ахэлъыгъэ зэчыишхом ясаугъэт, урыс, 
адыгэ цIыф лъэпкъхэм язэкъош зэфыщытыкIэхэр къэзыушыхьатырэ саугъэт.
ЗэкIэзэужэу илъэсхэр, илъэсипшIыхэр, лIэшIэгъухэр 
тешIэщтых. Адыгэ пщышхохэу Рэдэд, Идар Темрыкъо ятэ 
къатекIыгъэхэм яталант, акIуачIэ, янамыс фагъэшIушIэзэ, 
Урысые къэралыгъом ыкIочIэ цыхьэшIэгъоу, ежь урыс 
тарихъым щыщ шъыпкъэу хъужьыщтых, ау ахэмэ яIофшIагъэрэ ялIыхъужъыгъэрэ тарихъым къыхэнэщтых.

--- Page 387 ---

- Арышъ, илъэс 450-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, урыс народым гуфэбэныгъэ зыхэлъ зэблэгъэныгъэ зэфыщытыкIэхэр 
дытиIэ хъугъагъэх, адыгэхэм хьалэлэу, фэшъыпкъэхэу 
Урысыем къулыкъу фашIыщтыгъ. Адэ ар народхэм язэгъусэныгъэу лIэшIэгъу пчъагъэ зыкъудыигъэр лъэныкъуитIумкIи федэу щытыгъэу пIон плъэкIыщта?
- Iо хэмылъэу, джары зэрэщытыгъэр.
- Ары шъхьаем, щыI фэшъхьаф еплъыкIи, анахьэу 
ащ игугъу зышIыхэрэр тарихъым пылъ ученэхэр ары. 
Iофыр зыфэгъэхьыгъэр ежь яшIоигъоныгъэкIэ адыгэ 
народхэр Урысые къэралыгъом зэрэхэхьагъэхэр ары. 
Ахэмэ зэраIорэмкIэ, IэкIыб къэралыгъо пыйхэм зэгъусэхэу апэуцужьынхэм фэгъэхьыгъэ военнэ-политическэ 
зэгъусэныгъэ 1557-рэ илъэсым Урысыемрэ Черкесиемрэ 
зэдашIыгъагъэу ары.
- Мы тапэкIэ къэсIогъагъ тарихъым сызэримышIэныгъэлэжьыр, джащ къыхэкIэу а темэмкIэ научнэ дискуссие 
адэсшIын сыгу хэлъэп. Сэ сыписатель, ащ дакIоу Адыгеими, 
Урысыеми анахь мэхьанэшхо зэратырэ общественнэ хъугъэ-шIагъэхэм чанэу сахэлажьэ. ЗэкIэ сипроизведениехэм 
къащысэушыхьаты зызэзымыхъокIыжьырэ интернационалистэу сызэрэщытыр.
- Гухэлъ гъэнэфагъэ зыфэбгъэуцужьэу уащылъыхъугъэми, уироман горэми лъэпкъ, интернациональнэ 
Iофыгъохэм, фэшъхьаф цIыф лъэпкъхэм афыряIэ фыщытыкIэхэмкIэ щэIагъэ къызыхэгъэфэгъэным ыкIи шъхьадж 
зыфэе диныр ылэжьын зэрэфитым яIофыгъохэу цIыфым 
игузэхашIэ фэгъэхьыгъэхэмкIэ зэфэнчъагъэ къызыхэбгъэфагъэу хэти ыIон ылъэкIынэп. Урысые Федерацием 
и Общественнэ палатэ узэрэхэтым, ащ и Комиссие узэритхьамэтэ гуадзэм елъытыгъэу а Iофыгъохэм мафэ къэс 
пIоми хъунэу щыIэныгъэм уащеутэкIэу къызэрэхэкIырэр 
сыдми хъугъэ Iофэп. О уинтернационалист ин къодыеп. 
Тхылъеджэхэм агу къэзгъэкIыжьымэ сшIоигъу: уисэнэхьатэгъухэу, уиныбджэгъухэу непэрэ урыс писателышхохэм гъунэнчъэу Адыгеир, уигупсэ народ шIу зэрэплъэгъухэрэр хагъэунэфыкIызэ, о уасэ къызэрэпфашIырэр 
Урысые къэралыгъор зэрэбгъэлъапIэрэр ары.
11*

--- Page 388 ---

- Тхьэуегъэпсэу хэгъэгум сызэрэфыщытыр сыгу къызэрэбгъэкIыжьыгъэм пае. ИщыкIагъэп непэ ушъхьагъу 
горэхэр IэубытыпIэ шIыгъэнхэу. ШъыпкъэмкIэ, тарихъыми, 
щыIэныгъэми Iофыгъохэр зэращырекIокIыхэрэр, тэ къызэрэтшIошIэу, ащ фэдэу къызэрыкIо шIыкIэп. Iо хэмылъэу, 
тятэжъ пIашъэхэм акъылъышIуагъэ къызыхагъафэзэ, 
1557-рэ илъэсым пэублэ зыфашIыгъэгъэ Iоф шIагъор я 
ХIХ-рэ лIэшIэгъум адыгэхэмкIэ тхьамыкIэгъошхокIэ ухыгъэ 
зэрэхъугъэр гукъэошху. "Политикэшхоу" пхыригъэкIырэм 
тегъэпсыкIыгъэу, сыд фэдэ телъхьапIэ гъэфедагъэми, 
адыгэхэм ячIыгухэр ыIэ къыригъэхьанхэм, хы ШIуцIэм 
иIухьапIэхэр иунаехэу зыIэкIиубытэнхэм апае урысые 
пачъыхьагъум адыгэ лъэпкъыр зэтыриукIагъ, псэоу къэнагъэми ичIыгу ригъэбгынагъ. ГухэкI нахь мышIэми, адыгэ 
лIэкъолъэшхэми акъылышIуагъэ къызыхагъэфагъ пIон 
плъэкIыщтэп - урыс пачъыхьагъум жабзэ къыфагъотэу 
лъэпкъыр къызэтырагъэнагъэп. Урысые къэралыгъом 
хэтхэу къэнэгъагъэхэмэ, адыгэхэр зэрысын чIыпIэ ежь 
ичIыгужъи, Пшызэ шъолъырыми ащагъотыныгъи.
Мары тэ "толерантность" тэIо. Сыда а гущыIэм имэхьанэ? ЗэкIэми апэу ар щэIагъэ зэфыуиIэныр, шъхьэкIафэ 
зэфэпшIыныр ары. Фэшъхьаф лъэпкъ щыщ цIыфым 
шъхьэкIафэ фэшIыгъэным о пшъхьи уегъэлъытэжьы. 
ЦIыфхэм шIукIэ ягупшысэрэр ежьыри нахьышIу мэхъу - 
зыкIаIуагъэр сыд пшIошIырэ? Зэрэпсэоу штагъэмэ, лъэпкъыми джар епIолIэн плъэкIыщт. ЗышIошIыжьынрэ пэгагъэрэ къызыхэтымыгъафэхэу, щэIагъэрэ шъхьэкIафэрэ 
зэфэтшIыжьызэ тизэфыщытыкIэхэр дгъэпсыхэ зыхъукIэ, 
мамырныгъэм, зэкъошныгъэм хьалэл зэгъунэгъуныгъэм 
язэпхыныгъэхэр нахь пытэ хъущтых. Лъэпкъхэм язэблэгъэныгъэкIэ мэхьанэшхо иI цыхьэ зэфэшIыгъэным. Ащ 
фэдэ цыхьэ зэфэшIынымрэ шъхьэкIафэ зэфыуиIэнымрэ 
зытырагъэпсыкIыхэрэр зэгурыIонхэр ары. ИцIыф гъэпсыкIэ, ишэн-зекIуакIэ, ятарихъ, абзэ умышIэу фэшъхьаф 
народ фэшъхьаф цIыф угурыIон плъэкIыщтэп. ЗэрэзэрэмышIэхэрэр ары цIыфхэр зэпэIапчъэ зышIыхэрэр.
- Исхьакъ, емызэгъыгъуаеу моущтэу аIо: народхэр 
зэджэгъогъу хъухэу мэкIэ дэд къызэрэхэкIырэр, ахэр 

--- Page 389 ---

зэщызыхъохэрэр, телъхьэпIэ зэфэшъхьафхэр IэубытыпIэ 
ашIызэ, нэхъоинчъэ политикэу ежь ашъхьэ ифедэ щэхъу 
ымыгъэгумэкIыхэрэр ары.
- Тэрэз. Джары народым зэрилъытэрэри, ар зыпарэкIи 
хэукъорэп. Тинарод тштэмэ, фэшъхьаф народхэмкIэ 
сыдигъуи щэIагъэ къыхафэщтыгъ, ахэмэ агурыIощтыгъ.
Джырэ тилъэхъанкIэ анахь мэхьанэшхо зиIэр Урысыем 
ицIыф лъэпкъхэм язэблэгъэныгъэ, ямамыр зэдэпсэукIэ, 
язэгурыIоныгъэ къэухъумэгъэныр, гъэпытэгъэныр, щэIагъэ зэфыряIэу ыкIи шъхьэкIафэ зэфашIэу мамырэу зэдыщыIэнхэр ары. ЗэкIэми тэ зэдытиунэм - Урысые Федерацием тыщэпсэу, я 90-рэ илъэсхэм экономикэмкIи, социальнэ 
лъэныкъомкIи зэхъокIныгъэ къинхэу зыхэфэгъагъэхэр 
къызэринэкIыгъэхэу, джы ащ ицыхьэ зытелъыжьэу ыпэкIэ 
лъэкIуатэ, кIочIэ инэу, щытхъоу иIагъэхэр зыпкъы регъэуцожьых, тэри типшъэрылъыр зэщыхьагъу тызышIынкIэ 
пылъхэм ягухэлъ къадэтымыгъэхъуныр ары. Зэблэгъэныгъэмрэ зэфэхьалэл зэгъунэгъуныгъэмрэ ауасэ тэ икъукIэ 
къыдгурэIо, сыда пIомэ лъэпIэ дэдэу - тятэжъ пIашъэ 
минишъэ пчъагъэхэм алъыкIэ тэ ар къытфыдэкIыгъ.
Мыекъуапэ дэт Зэкъошныгъэм иплощадь. Саугъэт 
дэхэшхо пшъхьапэ ащ рагъэуцуагъ: ижъырэ дзэ шъуашэкIэ 
фэпагъэхэу дзэкIолIитIу - урысрэ адыгэрэ - аплIэIукIэ пытэу 
зэготхэу. Саугъэтыр зытегъэуцуагъэм хэупкIыгъэх 
гущыIэхэу: "ЕгъашIэми Урысыем тыригъусэщт".
Ушэтын хьылъэхэр зытпэкIэкIыхэ нэужым тэ, адыгэхэм, 
Урысыем тыригъусэу тыкъэкIэжьыгъ, тифедерацие инэмыкIырэ субъектхэм афэдэу ащ такъыгоуцуагъ. Тинеущырэ 
мафи зэрэдгъэшIэщтыр Урысые Федерацием тыхэтэу 
ары.
ДэгущыIагъэр ЛъэпцIэрышэ Хъ.,
2007-рэ илъэс

--- Page 390 ---

Урысхэм ядунай зэкъогъэуцогъэныр

--- Page 391 ---

Урысыем и Президентэу Владимир Путиным и УказкIэ зэхащэгъэ Фондэу "Урысхэм ядунай" зыфиIорэм 
илъэтегъэуцо, Урысыем идунай и Ассамблее ишапхъэхэм 
атегъэпсыкIыгъэу, Москва щыкIуагъ. Лъэтегъэуцоми, 
Ассамблеем иIофшIэни МэщбэшIэ Исхьакъ ахэлэжьагъ.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, "Урысхэм ядунай" 
зыфиIорэ Фондыр зэрэзэхащагъэм къытегущыIэзэ, 
Владимир Путиным зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, а организацием ипшъэрылъышхоу щытыр Урысыем икультурэ 
кIэн бай дэдэ зегъэушъомбгъугъэныр, ащ хэхъоныгъэ 
егъэшIыгъэныр ары, анахь мэхьанэшхо зиIэ чIыпIэ ащ 
щаубыты гуманитар шIэныгъэхэм. Гъэнэфагъэу сыдэущтэу 
гъэпсыгъэщта ащ иIофшIэн?
- Урысхэм ядунай изыкIыныгъэ ылъапсэр, Iо хэмылъэу, 
урысыбзэмрэ урыс культурэмрэ. Ахэр тэ тиунаеу зэдытиIэ 
кIэн лъапIэх. Фондым анахь мэхьанэ ритэу зыдэлэжьэн 
фэе пшъэрылъыр ахэмэ хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэныр, зэкIэ 
дунаим зыщягъэушъомбгъугъэныр, ар щызэлъягъэшIэгъэныр ары. Нэбгырэ миллион пчъагъэ хъурэ урыс дунаеу 
ежь Урысыем нахьи нахь чIыпIэ ин зыубытырэм зызэкIиугъоенымкIэ, зэкъоуцонымкIэ Ассамблеем ишIуагъэ къыгъэкIон фае. "Урысхэм ядунай" зыфатIорэм къыхеубытэх 
цIыф лъэпкъыбэу тихэгъэгу щыпсэухэри, тихэгъэгу щыпсэущтыгъэхэу IэкIыб къэралхэм арысхэри, эмиграцием 
илIыкIохэри, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ цIыфхэу агу 
къыфихыгъэу тихэгъэгу зынаIэ къытезыгъэтыхэрэри. 
Урысхэм ядунай зыфиIорэ Фондым илъэтегъэуцо къыщыгущыIэзэ, Президентым зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, а 
дунаим щыщыкIэ плъытэ хъущтых Урысыем шIу къыдэхъу мэ зышIоигъо пстэухэри, ар шIу зылъэгъухэрэри, зицыхьэ 
телъхэри, къарыкIощтыр езыпхыхэрэри, ащ хэхъоныгъэ 
ышIынымкIэ зишIуагъэ къэзыгъакIохэрэри.
Лъэтегъэуцом къекIолIэгъагъэх Урысые правительствэм, тихэгъэгу щыщхэу IэкIыб къэралыгъохэм ащыпсэухэрэм, хэгъэгум илъэпкъ культурэ гупчэхэм ялIыкIохэр. 
Фондым итхьаматэу Вячеслав Никоновымрэ попечительскэ 

--- Page 392 ---

советым итхьаматэу Людмила Вербицкаямрэ зэIукIэгъур 
къызэIуахыгъ. Урысыем IэкIыб къэрал IофхэмкIэ иминистрэу Сергей Лавровым ипсалъэ зэрэщыхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, урысыбзэмрэ культурэмрэ зэлъягъэшIэгъэнхэр 
УрысыемкIэ къэралыгъо мэхьанэшхо зиIэ пшъэрылъ. IэкIыб 
къэралыгъо благъэхэр, зыми фэмыIорышIэрэ къэралыгъохэм я Зэдэпсэуныгъэ хэхьэрэ хэгъэгухэр, Прибалтикэм 
ихэгъэгухэр арымэ Iофыр зыфэгъэхьыгъэр, мыщкIэ апэрэ 
чэзыоу ищыкIагъэр урысыбзэм зэрэфыщытынхэ фаемкIэ 
зэзэгъыныгъэ гъэнэфагъэхэр адэшIыгъэнхэ, тихэгъэгогъухэу ахэмэ ащыпсэухэрэм урысыбзэр къызыфагъэфедэнымкIэ фитныгъэу яIэхэр агъэфедэнхэм иамалхэр ягъэгъотыгъэнхэр ары. ШъыпкъэмкIэ, хэгъэгумкIэ зэшIомыхыгъэ мэ мыхъущт Iофыгъоу ар къэуцу. Урысыбзэм статусэу 
IэкIыб къэралхэм ащыриIэм, Урысыем культурэм хэхъоныгъэ щегъэшIыгъэным анаIэ нахь тырагъэтын зэрэфаем 
джащ фэдэу къатегущыIагъэх патриархэу я II-рэ Алексий, 
Украинэм урысыбзэм иассоциациеу щызэхэщагъэм итхьаматэу Людмила Кудрявцевар, Петр Шереметьев графыр 
(Франциер), Индием, Китаим, США-м, Германием, Израиль ыкIи нэмыкI хэгъэгухэм ялIыкIохэр.
Ассамблеим изэхэсыгъохэм фондым иIофшIэн зэригъэпсын фаеу щырахъухьагъэхэр зэфэшъхьафхэу зэтекIых: 
программэу зэхагъэуцуагъэхэр гъэцэкIэгъэнхэр, урысыбзэм изэгъэшIэнкIэ пособиехэр, урысхэм ядунай, ащ 
икультурэ идуховнагъэ язытет фэгъэхьыгъэ дунэе конгрессхэр зэхэщэгъэнхэр, нэмыкIхэри. Урысыбзэм рыгущыIэрэ организациехэм, тилъэпкъэгъухэу IэкIыб къэралхэм 
ащыпсэухэрэм яобъединениехэм ар IэпыIэгъу афэхъущт, 
урысыбзэр, Урысыем итарихърэ икультурэрэ зэзыгъашIэхэрэм апае грант, премиехэр агъэнэфагъэх. Фондым 
къыдегъэкIы "Урысхэм ядунай" зыфиIорэ журналыр.
- Урысхэм ядунай иассамблее зэхэзыщагъэр а 
фондыр ары. Адэ ащ хэлэжьагъэхэр сыд фэдэ Iофыгъо 
шъхьаIэха зытегущыIагъэхэр?
- Секцие-секциеу зэтеутыгъэхэу зэхэсыгъохэр рагъэкIокIыщтыгъэх. Ахэмэ ащыщэу къэбар жъугъэхэр 
цIыфхэм аIэкIэзыгъахьэрэ амалхэм япхыгъэр ары сэ сызыхэлажьэщтыгъэр. Зэхэсыгъор зэрищэщтыгъ "Литературнэ 

--- Page 393 ---

гъэзетым" иредактор шъхьаIэу Юрий Поляковым. Бэ 
хъущтыгъ къэгущыIэщтыгъэхэр - Санкт-Петербург, Белгород, фэшъхьаф урысые къалэхэм, Латвием, США-м, 
Германием къарыкIыгъэхэу. Сэ сыкъызтегущыIагъэр 
Урысые Федерацием илъэпкъ республикэхэм урысыбзэр 
зэращызэрагъашIэрэр, ащ ифэмэ-бжьымэу лъэпкъыбэ 
зыщыпсэурэ регионхэм якультурэрэ яхэхъоныгъэрэ атырихьэрэр ары. Урысыбзэм ишIуагъэкIэ адыгэхэмрэ Темыр 
Кавказым инародхэмрэ якультурэ кIэн къаухъумэн, ащ 
хэхъоныгъэ рагъэшIын алъэкIыгъ. Ситхылъхэу урысыбзэкIэ 
къыдэкIыгъэхэр Урысыеми, дунаими абзабэхэмкIэ зэрадзэкIыгъэх. Урыс классическэ литературэм ипроизведениехэр адыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэнхэм сэ сшъхьэкIэ мэхьанэшхо естыщтыгъ. Сэ сишIошIыкIэ, ащкIэ Iофэу сшIагъэмкIэ 
урысыбзэмрэ литературэмрэ ячIыфэу стелъыр ястыжьыгъэу ары.
ЗэрэзэлъашIэу, урыс лъэпкъэу IэкIыб къэралхэм 
ащыпсэухэрэм япчъагъэ зэкIэми анахьыб. Ахэмэ ауж 
къызинэкIэ, адыгэхэм ятIонэрэ чIыпIэр аубыты. ЯнасыпынчъагъэкIэ тилъэпкъэгъухэр дунаим ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм 
арытэкъуагъэ хъугъэх, ащ къыхэкIэу ахэмэ тахэхьан-талъыIэсын тлъэкIыным иамал урысыбзэм къытеты. IэкIыб 
къэралыгъохэм ащыпсэурэ адыгэхэм япредставительствэхэм урысыбзэмрэ адыгабзэмрэ язэгъэшIэн ащызэхащэн фаеу сэлъытэ. Джаущтэу тшIымэ, тэ нахь зэпэблагъэ 
тыхъущт. Ныбджэгъубэ иI урысыбзэм. Бзэ зэфэшъхьафхэм 
зыщарагъаджэхэрэ гупчэ пшъхьапэу "Актив" зыфиIорэм 
Адыгеим Iоф щешIэ, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщхэр, IэкIыб къэралхэм къарыкIэу къытфакIохэрэри ащ 
щеджэх. Лъэпкъыбзэ шъхьаIитIумкIэ тиреспубликэ литературнэ журналиплI къыщытырадзэ, культурэхэм яфэмэбжьымэ зэтырагъэхьанымкIэ, тарихъымрэ лъэпкъ традициехэмрэ лъытэныгъэ афэшIыгъэнымкIэ тшIэрэ Iофэу ари 
тлъытэн тлъэкIыщт. ЦIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ Урысыем 
гущыIэм, псалъэм лъэшэу унаIэ щатебгъэтын фае, тызэгурыIонымкIэ, мамырэу тызэдыщыIэнымкIэ ар мэхьанэшхо 
зиIэ амалэу щыт.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, зэIукIэгъу гъэшIэгъонхэр 
Москва щадыуиIагъэха? Народым изыкIыныгъэ и Мафэ 

--- Page 394 ---

зэрагъэмэфэкIырэм фэгъэхьыгъэ торжественнэ приемым 
Урысыем и Президент уригъэблэгъагъа?
- ШъыпкъэмкIэ, фондым илъэтегъэуцо сыкIуагъэу 
Кремлым хэт Дворецышхом и Георгиевскэ зал щызэхащэгъэгъэ торжественнэ приемым В. В. Путиным сыригъэблэгъагъ. Ноябрэм и 4-м ащ фэдэ приемхэр Урысыем 
и Президент зэрэзэхищэхэрэр шэны хъужьыгъэх. Мызыгъогум ятIонэрэу сыхэлэжьагъэ хъугъэ. Мы илъэсыр 
тихэгъэгуи, дунаими урысыбзэм и Илъэсэу зэралъытагъэм 
епхыгъэу ащ къырагъэблэгъагъэх Урысыеми, IэкIыб къэралхэми культурэмкIэ, искусствэмкIэ, спортымкIэ яIофышIэ 
цIэрыIохэр. Урысыбзэр дунаим ихэгъэгухэм зэращарагъашIэрэм пае Президентэу В. В. Путиным IэкIыб хэгъэгухэм 
ялIыкIохэм Пушкиным имедальхэу афагъэшъошагъэхэр 
торжественнэу аритыжьыгъэх. Приемым щыIагъэх Президентым ишъхьэгъусэу Людмила Путинар, Москварэ 
зэрэ Урысыерэ я Патриархэу я II-рэ Алексий. Къыригъэблэгъагъэхэм ацIэкIэ Урысыем и Президент щэджэгъуашхэ аригъэшIыгъ. Хэгъэгуми, IэкIыб къэралхэми урыс 
культурэр нахь игъэкIотыгъэу щарагъэшIэным тегущыIагъэх.
ДэгущыIагъэр Космачева Е.,
2007-рэ илъэс

--- Page 395 ---

ТхакIохэр ащыгъупшагъэха?
Шъхьэихыгъэ тхыгъ

--- Page 396 ---

Мы тхыгъэм итхын ушъхьагъоу фэхъугъэр "Сокровища 
культуры Адыгеи" зыфиIорэ тхылъэу къыдэкIыгъэр ары. 
Ар зытхыгъэ-зэхэзгъэуцуагъэхэм щыгъупшалэ шэнэу 
къахэфагъэр къызыхэкIыгъэр къэшIэгъуае. Мы тхылъым 
пшъэрылъэу иIагъэр - республикэм лъэпкъыбэу щыпсэурэм якультурэ илъэныкъо пстэури зэхэубытагъэу къэгъэлъэгъогъэныр арыгъэ. Ау къызыхэкIырэр къэшIэгъуае, 

--- Page 397 ---

Адыгеим итхакIохэм литературэ-творческэ амалэу аIэкIэлъым, гъэхъагъэу яIэхэм афэгъэхьыгъэ къэбарым ащ 
чIыпIэ щиубытыгъэп. ГущыIэр, тхакIом игущыIэ лъэпкъ 
культурэм икъежьапIэу сыдыгъуи щытыгъ, арэущтэуи 
къэнэжьы. Лъэпкъхэр зэрэзэфэмыдэр, ахэр ямышIыкIэу 
зэрэщытхэр, зыми зэрэхэмыкIуакIэхэрэр, джащ фэдэу 
ахэм яфэмэ-бжьымэ зэрэзэтехьэрэр, зэрэзэрэгъэбаижьхэрэр культурэм къегъэлъагъо.
Гукъао мэхъу, тхылъыр зэхэзыгъэуцуагъэхэм республикэм икультурнэ щыIэныгъэ изыIэхьэгъоу, игъэкIотыгъэу 
Iоф зышIэрэ творческэ организацие анахьыжъэу Адыгеим 
итхакIохэм я Союз - ар зызэхащагъэр джырэблагъэ илъэс 
75 зэрэхъурэр хигъэунэфыкIыгъ - янэплъэгъу къызэрэримыдзагъэр. Ащ фэдэу ахэр зэрэщыгъупшалэхэр умыгъэшIэгъон плъэкIырэп, Президентыр, Парламентыр, АР-м 
и Министрэхэм я Кабинет тхакIохэм анаIэ къазэрэтетыр, 
ятхыгъэхэм осэ ин къазэрэфашIырэр, социальнэ Iофыгъохэу зэрихьылIэхэрэр зэшIохыгъэ хъунхэм ылъэныкъокIэ 
IэпыIэгъу къафэхъунхэм ренэу зэрэпылъхэр къызыдэплъытэхэкIэ. Шъугу къэдгъэкIыжьын, тхакIохэм я Союз 
республикэм итын анахь лъапIэу медалэу "Адыгеим ищытхъузехь" зыфиIорэр къызэрэфагъэшъошагъэр. Адыгеим 
итхакIохэм я Союз хэтых СССР-м, Урысыем, Адыгеим я 
Къэралыгъо премиехэм ялауреатхэр, "АР-м илъэпкъ 
тхакIу" зыфиIорэ цIэ лъапIэр къызыфаусыгъэхэр, къэралыгъо тын зэфэшъхьафхэр къызэратыгъэхэр. Ахэм атхыгъэ тхылъхэр тиреспубликэ игъунапкъэ зэпачыгъ, дунаим 
тет къэралыгъуабэмэ абзэхэмкIэ зэрадзэкIыгъэх, къыхаутыгъэх, ащяджэх. Тилъэпкъ итхыгъэ литературэ игъэхъагъэхэм ар анахь шъхьаI.
АР-м ипрезидентэу ТхьакIущынэ Аслъан, Къэралыгъо 
Совет - Хасэм идепутатхэм, республикэм и Министрэхэм 
я Кабинет яорганизацие ыкIи тхылъ хэутыным ылъэныкъокIэ 
къэралыгъо IэпыIэгъу зэрэрагъэгъотрэм, тхэн IофшIэнэу 
ашIэрэм зэрэлъыплъэхэрэм, хэхъоныгъэ ашIыным зэрэфагъэчэфыхэрэм апае Адыгеим итхакIохэм я Союз хэтхэр 
афэразэх. Ащ ипэгъокIэу уахътэм къыгъэуцурэ пшъэрылъхэр зэшIуахынхэм, тхылъеджэр зыгъэгумэкIырэ темэ 
зэфэшъхьафхэу тарихъым, лъэхъаным афэгъэхьыгъэхэр 

--- Page 398 ---

икъоу ыкIи игъэкIотыгъэу къэтыгъэнхэм, шэн-зекIокIэ 
зэфэшъхьафхэр, дунэееплъыкIэ зэщымыщхэр къэгъэлъэгъогъэнхэм, культурэр къызэтегъэнэгъэным, хахъо 
егъэшIыгъэным, зэкъошныгъэм, зэгурыIоныгъэм, лъэпкъ 
мамыр зэдэпсэуныгъэм якъэгъэлъэгъон тхакIохэр пылъых. 
СурэтхэмкIэ гъэкIэрэкIэгъэ, дахэу гъэпсыгъэ тхылъыр 
зэхэзыгъэуцуагъэхэм ащ инэкIубгъохэм титхакIохэм 
ятворчествэ чIыпIэ зэрэщамыгъотыгъэр джары етIани 
анахьэу гурыIогъуае къэзышIырэр. Тхылъым ыкIэхэм адэжь 
КIэрэщэ Тембот ищыIэныгъэрэ итворчествэрэ афэгъэхьыгъэ тхыгъэ кIэкI, итхылъхэм ащыщхэм ятеплъэ къыщытыгъ. 
ГухэкI нахь мышIэми, джащ фэдэ еплъыкIэ-екIолIакIэ 
"Республика Адыгея" зыфиIорэ фотоальбомыр зэхэзыгъэуцуагъэхэми къахэфагъ.
УзэмыупчIыжьын плъэкIырэп: республикэм икультурэ 
ихэхъоныгъэ Адыгеим итхакIохэм яIахь зэрэхэлъыр сыда 
мы зигугъу къэтшIыгъэ тхылъхэр зэхэзыгъэуцуагъэмэ 
закIыщыгъупшагъэр? Творческэ союзхэр общественнэ куп 
зэхэщагъэмэ зэрахалъытагъэр арымэ шIэ? Ащыгъум сыд 
пай сурэтышI зырызхэм ясурэтшIыгъэхэм атехыгъэ фоторепродукциехэр япчъагъэкIэ боу зэхэугъоягъэхэу "Сокровища культуры Адыгеи" зыфиIорэ тхылъым къыдагъэхьанэу 
хъугъа - сурэтышIхэри творческэ союзэу зэхэщагъэхэба? 
Тхылъым къыдагъэхьагъэхэр къыхахыхэ зэхъум сыда 
зэрыгъозагъэхэр, ахэм анэмыкIэуи унаIэ зытебгъэтыныр 
зытефэрэ нэмыкI сурэтышIхэм ащыщхэр къызкIагъэнагъэхэр сыда?
Сэ згъэшIэгъуагъэр шъхьэихыгъэу къэсIон: АР-м итхакIо 
нэбгырабэу культурэм изыIахьэу литературэм иуцун, 
ихэхъоныгъэ илъэс пчъагъэхэм дэмышъхьахыжьэу дэлэжьагъэхэм ашIагъэ пстэури щымыIахэ фэдэу зэрагъэкIуагъэр ары. Ащ фэдэ фыщытыкIэ тхакIохэм атефэщтыгъэу 
сыгугъэрэп. Тэгугъэ, тапэкIэ ащ фэдэ мэхьанэшхо зиIэ 
хэутын инхэр агъэхьазырыхэ зыхъукIэ, ахэм афэгъэзэгъэщтхэм культурэр лъэныкъуабэу зэрэзэхэлъыр, тхакIохэм 
ягъэхъагъэхэр зыщамыгъэгъупшэнэу, творческэ Союзхэр 
янэплъэгъу рамыгъэзынхэу. Ащ нэмыкIэу, зигугъу къэтшIырэ тхылъхэм афэдэхэр зэхэзыгъэуцорэ купхэм творческэ союзхэм ялIыкIохэр, АР-м итхакIохэм я Союзи 

--- Page 399 ---

зэрахэтыжьэу, ахагъахьэхэмэ ишIуагъэ къэкIощтэу тэ лъы тэ. Джащыгъум къызыхэкIыгъэхэр тхылъеджэхэм къагурымыIогъэ хэукъоныгъэу ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэхэм 
афэдэхэр дэгъэзыжьыгъэу хъущт. Джа гугъэр ары мы 
шъхьэихыгъэ тхыгъэм лъапсэу фэхъугъэр.
2007-рэ илъэс

--- Page 400 ---

ЦIыф Iуш, шIэныгъэлэжь, усакIу

--- Page 401 ---

Усэхэр зыдэт тхылъ мыинэу сапашъхьэ илъыр зытхыгъэр джырэблагъэ дунаим ехыжьыгъэ зэлъашIэрэ урысые 
ученэу, илъэсипшI заулэрэ шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием ичлен-корреспондентыгъэу Ю.А. Ждановыр, 
къызыщыдагъэкIыгъэр Ростовскэ къэралыгъо университетым епхыгъэ Институтэу гуманитар, социальнэ шIэныгъэхэмкIэ кIэлэегъаджэхэм яшIэныгъэхэм зыщыхагъахъорэр ары. Авторым ащ шъхьэу фишIыгъэр "Отдай себя 
духу…" (Из поэтической тетради). Адыгэ къэралыгъо 
университетым иректорэу, Юрий Андрей ыкъо Ждановым 
ныбджэгъуныгъэ дызиIэгъэ профессорэу Р.Д. Хъунагор 
ары а тхылъыр сэ къысэзытыгъэр. ГузэхашIэм лъэшыщэу 
дихьыхырэ цIыфхэм ащыщэу плъытэн умылъэкIыщтыми, 
Хъунэго Рэщыдэ усэхэр лъэшэу ыгу зэрэрихьыгъэхэр 
мыгъуащэу, идуховнэ кIэлэегъаджэ ытхыгъэхэм 
къысфяджэщтыгъ. "Мыдэ къядэIу Юрий Андрей ыкъом 
ытхыгъэ усэ пшъхьапэхэм:
 Раздай все, что знаешь, умеешь и смеешь.
 В себе умираешь - в другом уцелеешь.-
Сыд къяпIуалIэрэ ащ фэдэ усэхэм?" ШъыпкъэмкIэ, 
сатырэ шIагъох, кIэкIэу къэпIон хъумэ, ученэм иусэхэр 
зыдэт тхылъ цIыкIур лъэшэу сыгу рихьыгъ, авторым 
шъхьэкIэфэшхо фысигъэшIыгъ, ау ащ нахь кIэсаIоу сыкъытегущыIэщт. АпэрапшIэу а цIыф гъэшIэгъоным ехьылIагъэу 

--- Page 402 ---

гущыIэ заулэ къасIомэ сшIоигъуагъ. СинэIосагъ сэ Юрий 
Андрей ыкъо Ждановыр, КПСС-м и ЦК и Политбюро ичлен 
цIэрыIоу, ЦК-м идеологиемкIэ исекретарыгъэу А. А. Ждановым ыкъо.
Ю.А. Ждановыр ученэ ин дэдагъ, акъылышIуагъ, 
шIэныгъэ зэфэшъхьафхэм хэшIыкI куу афыриIагъ. Узыфэзыщэрэ кIуачIэ горэхэр зыхэлъ усэхэр ащ къыпкъырыкIыщтыгъэх. Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум икIэух - я ХХ-рэ лIэшIэгъум 
ипэублэ ижъырэ урыс классическэ школэм, В. В. Вернадскэм инаучнэ нэшанэхэмрэ игупшысэхэмрэ, Гегель, Э. В. 
Ильенковым яфилософие яфэмэ-бжьымэ къызэрэтехьагъэм гу лъыптэщтыгъ. Химие шIэныгъэхэмкIэ докторыгъ, 
СССР-м и Къэралыгъо премие илауреатыгъ, органическэ 
химиемкIэ научнэ открытиехэр иIагъэх, гъэсэныгъэмрэ 
наукэмрэкIэ хэгъэгум илIыкIо пшъхьапагъ, научнэ, философие, публицистикэ, художественнэ IофшIэгъэ миным 
къехъумэ яавторыгъ, урыс культурэм итеоретикыгъ, 
итарихъ тхэкIуагъ. ЗэкIэ ахэмэ апкъ къикIыкIэ ащ зимынэIосэ 
цIыфыр дэгущыIэным тещыныхьэщтыгъ. Ау ащ дэгущыIэгъошIугъ. ГущыIэгъу зыфэхъугъэр ащ лъыпытэу зэригъашIэти, ащ хэшIыкI зыфыриIэм, гурыIорэм къытегущыIэщтыгъ. Ащ ишIуагъэкIэ зыми хэмышIыкIэу, дагъо горэ 
зыхэлъ цIыфэу зыплъытэжьыщтыгъэп.
Заулэрэ сэ Ю.А. Ждановым сыдэгущыIэнэу хъугъагъэ. 
ТызэIумыкIагъэми, ситхылъхэмкIэ сишIэу къычIэкIыгъ, 
узыIэпищэу, ежьыри гушIуагъо щыхъоу ар литературэм 
къытегущыIэщтыгъ. ЕтIани урыс, дунэе классикэм изакъоп 
ащ хэшIыкI зыфыриIэр - А.С. Пушкиныр, М.Ю. Лермонтовыр, Ф.М. Достоевскэр, А.П. Чеховыр, М.А. Шолоховыр шIудэдэ елъэгъух,- джащ фэдэу лъэпкъыбэ хъурэ 
темыр-кавказ литературэми - Р. Гамзатовым, А. КIышъэкъом, Къ. Кулиевым ятворчествэ - дэгъоу щыгъуаз. 
Хъунэго Рэщыдэ ситхылъхэу ащ шIухьафтын фэдэу ритыгъэхэм ащыщхэми яджагъ, адыгэхэм ятарихъ бай лъытэныгъэшхо фишIэу къытегущыIэщтыгъ.
Интернационалист шъыпкъэу ар зэрэщытым ащ лъыпытэу гу лъыптэщтыгъ. ИгущыIэхэмкIэ арэп, ицIыф гъэпсыкIэкIэ ары нахь. Ю.А. Ждановыр Урысыем икъыблэ, Тен 
тет къалэу Ростов илъэс пчъагъэрэ дэсыгъ, илъэс щэкIым 

--- Page 403 ---

къехъу РГУ-м иректорыгъ, апшъэрэ школым и Темыр-Кавказ научнэ гупчэ илъэсыбэрэ ипэщагъ, РГУ-м и ИППК 
илъэсипшI заулэ еджэнхэр щызэхищэщтыгъэх, заулэрэ 
Мыекъуапэ къэкIуагъ, АКъУ-м икIэлэегъаджэхэмрэ истудентхэмрэ игуапэу лекциехэм къафяджэщтыгъ. Ары къэс 
урыс ученэ цIэрыIом едэIу зышIоигъохэр университетым 
иактовэ зал чIэзэрэмыгъэфэжьэу чIэсыгъэх.
Р. Д. Хъунагом къызэриушыхьатырэмкIэ, Ю. А. Ждановым инаучнэ IофшIагъэхэр Iофыгъуабэх зыфэгъэхьыгъагъэхэр. Гъэсэныгъэу зэригъэгъотыгъэмкIэ естествоиспытателэу, профессор-химикэу щытыгъэми, ащ тарихъымрэ культурэмрэ хэшIыкI куу афыриIагъ, философыгъ, 
культурологыгъ, игупшысакIэкIэ гуманитариеу щытыгъ. 
Iофыгъо горэмкIэ талант зыхэлъ цIыфым сыд фэдэрэ 
IофыгъомкIи талант хэлъ зэраIорэр ащ къыгъэшъыпкъэжьыщтыгъ. Ащ елъытыгъэу къэпIон хъумэ, Ю. А. 
Ждановыр зэдакIоу "физикыгъ", "лирикыгъ". Ари джащ 
фэдэу къыбгурыIонэу щыт: Iофыгъуабэхэм хэшIыкI ин 
афызиIэ цIыфыр, зэрэхъу хабзэу, дунаим творческэ мэхьанэ 
купкIэу иIэр зэрэпсэоу зэхэубытагъэу къызыгуригъэIоныр 
ары зыпылъыр.
ЗэрэшIэныгъэлэжьышхом елъытыгъэу, сыда Ю. А. 
Ждановыр анахьэу зыгъэгумэкIыщтыгъэр? Тхылъым иредакторэу профессорэу Ю. Волковым мары ар къызэрэриIотыкIыгъэр: обществэм ищыIэныгъэ иинтеллектуальнэ 
лъапсэу зэрэщытым елъытыгъэу, наукэм иIофыгъохэу 
къэуцугъэхэр, непэрэ обществэм культурэм мэхьанэу 
щыриIэр, ар къызыгурыгъэIогъэнымкIэ шIыкIэ-амалэу 
щыIэхэр, "урыс цIыф гъэпсыкIэм" имэхьанэ купкI шъыпкъэ 
зыфэдэр арых. "Наукэм ехьылIэгъэ игупшысэхэу Ю. А. 
Ждановым къыриIотыкIыщтыгъэхэм ренэу ащыхигъэунэфыкIыщтыгъэр,- еIо Ю. Г. Волковым,- фундаментальнэ 
наукэм зэрифэшъуашэу хэхъоныгъэ римыгъэшIымэ, 
Урысыер къэралыгъо кIочIэшхоу зэрэщымытыжьыщтыр 
ары".
Ю. А. Ждановым инаучнэ дунэееплъыкIэ имэхьанэ 
купкIэу щытыгъэр джырэ тилъэхъан культурэм изытет 
зыфэдэ хъугъэм зэригъэгумэкIырэр ары, ученэм къызэриIощтыгъэмкIэ, чIыпIэ щынагъу ар зэрыфагъэр. Ю. А.

--- Page 404 ---

Ждановым зэрилъытэрэмкIэ, культурэм икъэгъэнэжьын, 
икъэухъумэн интеллектуалхэр ары зипшъэрылъ шъыпкъэр. 
Ю. А. Ждановым иIэх культурэм итеориерэ итарихърэ 
афэгъэхьыгъэ научнэ IофшIагъэхэр, ахэмэ ащыщых: "Проблемы теории и истории культуры", В. Е. Давидович игъусэу 
ытхыгъэ монографиеу "Сущность культуры" зыфиIохэрэр. 
Усэхэр зыдэт тхылъэу тыкъызытегущыIэрэм пэублэ гущыIэ 
кIэкIэу фишIыгъэм Ю. А. Ждановым щетхы: "Уахътэхэм 
язэпхыныгъэ зэпыу фэхъурэп: шъори, тэри а зы культурэр 
ары зэдытиIэр - а урыс культурэ ин дэдэу Пушкиныр, 
Достоевскэр, Чеховыр, Шолоховыр дунаим къезытыгъэхэр 
ары… Урыс культурэр цIыфым гушхуагъэ къыхэзылъхьэрэ 
кIуачI. Урыс культурэр къэухъумэгъэныр ныбжьыкIэхэм 
япшъэрылъ лъапI… ЗэдакIоу угукIэ, уиакъылкIэ ары ныIэп 
урыс культурэр зыкIэу зэхэлъэу къызэрэбгурыIон плъэкIыщтыр".
Итхылъеджэхэм зызэрафигъэзагъэм Ю.А. Ждановым 
мыщ фэдэшъхь фишIыгъэр: "Моим молодым друзьям…" 
Зытет шъыпкъэмкIи, тхылъ цIыкIум дэхьэгъэ усэхэр зыфэгъэхьыгъэхэр ныбжьыкIэхэу, ученэр зэрэкIэхъопсырэмкIэ, 
зищыIэныгъэ гухэлъ шIагъохэм афэзыгъэшIушIэн фаехэр 
ары. Фэшъхьаф шIыкIэуи гупшысэн ыкIи зэхишIэн ылъэкIыщтыгъэп, ежьыр шъыпкъэри гухэлъ шIагъохэм афэлажьэщтыгъэ цIыф акъылышIоу, ученэ-энциклопедистэу Ю. А. 
Ждановыр.
"Отдай себя духу" зыфиIорэ тхылъым къыдэхьэгъэ 
усэхэм кIэкIэу уакъытегущыIэн зыхъукIэ, Iо хэмылъэу, 
ахэр философие лирикэу, "гупшысэм ипоэзиеу" щытых. 
Зы гущыIэухыгъэкIэ ученэм ипоэзие имэхьанэ купкI къипIотыкIын хъумэ, ар - щыIэныгъэр философием ишIыкIэамалхэмкIэ къызыгуригъэIоным зэрэпылъыр ары. "Ю. А. 
ЖдановымкIэ щыIэныгъэр зилIэужыгъор зыгорэ къызыгурыбгъэIоныр ары",- етхы философие шIэныгъэхэмкIэ 
докторэу А. В. Лубскэм.

--- Page 405 ---

Ненасытность познаванья,
Боль и радость пониманья
До последнего дыханья
Сбереги.

--- Page 406 ---

Сэ сыкритикэп, сыписатель нахь. Усэхэр е прозэр 
зэхэсфынхэр сисэнэхьатэп, сэ сиIофыр ахэр стхынхэр ары. 
Ау Ю.А. Ждановым иусэхэм уяджэ зыхъукIэ, зэхэмышIэн 
плъэкIырэп: философие шIыкIэу щыIэныгъэр зэхишIэ зыхъукIэ, авторым ащкIэ къыгъэлъагъорэр зэфэхьысыжьыгъэу, зыкIэу щыт еплъыкIэу дунаим фыриIэр. Ащ зэрилъытэрэмкIэ, цIыфым ипшъэрылъыр шIэныгъэхэр ыIэ 
къыригъэхьанхэр, зыфыщыIэр къызыгуригъэIоныр, етIанэ 
шIэныгъэхэу зэригъэгъотыгъэхэр, щыIэныгъэмкIэ опытэу 
иIэ хъугъэр цIыфхэм аIэкIилъхьажьынхэр ары. Ученэ-поэтымкIэ зэкIэми анахь шIужьыр дунаим игъэпсыкIэ дебгъаштэу гущыIэныр ары:
Мир дробится, членится,
Распадаются люди
На объемы и число,
На квадраты и ромбы.
Но гармонию мира
Застилает туманность.
Расплывается четкость,
Нарушается четность,
Сохраняется странность.
ЩыIэныгъэри Iужъоу зэхэлъ, дунаири къызэрыкIоу 
гъэпсыгъэп - дэгъоу ар къыгурыIощтыгъ ученэ-естествоиспытателым. А щыIэныгъэми, ащ къыхэфэрэ зэмызэгъныгъэхэми язакъоп гурыIогъуаехэр, зэхэфыгъуаехэр, 
джахэмэ афэдэх щыIэкIэ-псэукIэм иIофыгъохэу цIыфхэр 
егъашIэми зэутэкIыхэрэр. ЩыIэныгъэр къыбгурыIоным 
иамал къэзытырэр шIэныгъэр ары ныIэп. Хэта адэ а шIэныгъэм пэрыохъу фэхъурэр? Емыджэныгъэ-мыгъэсэныгъэр, чиновник акъылынчъэхэр, шIэныгъэм пэIапчъэ купыр 
арых:
Ипатия, мечта моя!
Растоптана толпой.
Угасла разума заря
На грязной мостовой.

--- Page 407 ---

Ю. А. Ждановыр зэкIэми анахь зыщыщынэщтыгъэр 
мыгъэсэныгъэр ары. А кIочIэ щынэгъончъэм ученэм пигъэуцужьыщтыгъэ культурэр - егъашIэми цIыфым зызыщиухъумэжьырэ хыгъэхъунэр ары. Ащ илирическэ герой 
зэкIэри зышIэу къызышIошIырэ шъхьэщытхъужьэп - ар 
ехъырэхъышэным зезыгъэухырэ цIыф, щыIэныгъэм 
къыхэфэрэ зэмызэгъныгъэхэр, дунэегъэпсыкIэм имэхьанэ 
купкI къызыгурызыгъэIонхэм пылъ цIыф. Поэтым игупшысэ 
мэчэлъао, шъыпкъагъэм лъыхъузэ, гумэкIым зэредзэ:
Надо всем царит сомненье,
Порождая все и вся.
Снова гибель, становленье - Ты и Я.
Все в движенье, нет предела
Порождениям мечты.
В вечном вихре реем смело
Я и Ты.
"Отдай себя духу…" зыфиIорэ тхылъым хэтыкIи 
гурыIогъошIух лирическэ сатырэ къызэрыкIохэри:
Холодком потянуло
И на сердце осталось -
Будто льдинкой кольнуло.
То ли это усталость,
То ли это циклон.
ЩыIэныгъэм ипрозэ къыпкъырыкIырэ а зэхашIэхэу 
цIыфым пэкIэкIыхэрэр: ары, илъэсыбэх къызэсынэкIыгъэхэр, ары, сыпшъыгъ, ары, щыбгъэзыен умылъэкIыщт 
Iофыгъохэу къыкъозэрэхыхэрэр… Сэ, творческэ цIыфэу 
сызэрэщытым елъытыгъэу, гум ащ фэдэ изэхашIэхэм 
сащыгъуаз. Ау ащ фэдэ сатырэхэм апэмычыжьэу,- къыкIэлъыкIорэ нэкIубгъом щыIэныгъэр шIу зылъэгъурэм 
иусэхэу гушхуагъэ зыхэлъхэм тащыIокIэ:
"С праздником!" - сказали мы друг другу.
Но с каким, не сразу догадались.
"С праздником!" - сказали мы невольно,
Просто потому, что повстречались.

--- Page 408 ---

Тэ къыттефэрэр - поэтическэ тхылъ шIагъоу "Отдай 
себя духу…" зыфиIорэм тызэрэIуигъэкIагъэм пае, джы 
дунаим къыддытемытыжьми, Ю. А. Ждановым - ученэ 
иным, философым, культурологым, тарихъым дэлэжьагъэм лъэшэу тызэрэфэразэр къэтIонэу ары.
2008-рэ илъэс

--- Page 409 ---


НыбжьыкIэгъум уегъэнасыпышIо

--- Page 410 ---

КIэлэеджэкIо пстэуми афэдэу, сэри С.В. Михалковым 
итворчествэ нэIуасэ сызэрэфэхъугъэр кIэлэцIыкIухэм апае 
ытхыгъэ усэхэмрэ поэмэхэмрэ ары. Ар зыхъугъагъэм 
ыуж илъэс 70-рэ тешIагъ. Сэ сшъхьэкIэ Сергей Михалковым 
сызыIукIагъэр 1954-рэ илъэсым Москва дэт Литературнэ 
институтэу М. Горькэм ыцIэкIэ зэджагъэхэм сыщеджэ 
зэхъур ары.
Мафэ горэм занятием сычIэсэу ректорыр къысаджэу 
аIуи сыкъычIащыгъ. Хэтырэ студентыкIи сыдигъуи ащ фэдэ 
шIыкIэкIэ къеджэнхэр гуапэ щыхъущтэп. СэкIо къысэджагъэм ыдэжь гугъум сызэлъиштагъэу сегупшысэзэ: сыд 
сIэкIэшIэгъэн шъуIуа? Ректорыр къысэупчIы, Михалковыр 
сэшIэмэ еIошъ. Хъурэр къызгурымыIоу сызэтекъагъ: сыда 
сэ сиIоф Михалковыр къызэрэхэхьагъэр. Ау щытми, тIэкIу 
сырэхьатыжьыгъэу, сэмэркъэугъэ тIэкIуи хэлъэу джэуап 
есэтыжьы, хэтырэ советскэ кIэлэеджакIуи фэдэу, шъыпкъэ, 
ытхыгъэхэм сяджагъ, ау сшъхьэкIэ нэIуасэ сыфэхъунэу 
сырихьылIагъэп. Ректорым телефон номерыр зытетхэгъэ 
тхьэпэ цIыкIур къысфещэишъ, къысеIо: "Ащыгъум фытеу 
ащ". Сэ зыпари къызгурыIорэп: сыда сызыкIыфытеощтыр? 
Ректорым ащ нахь къысимыIоу Сергей Михалковым иунэ 
телефон фытеошъ, къысеты: "ДэгущыI!" Джащыгъум сэ 
зэхэсэхы репродукторхэмрэ радиоприемникхэмрэ къарыIукIэу синэIуасэ хъугъэ макъэр.
- Ора МэщбашIэр? Сэ сы Сергей Михалков. Непэ 
тадэжь укъэкIон плъэкIыщта? Наталья Петровнамрэ сэрырэ 
тыкъыожэ.

--- Page 411 ---

Джаущтэу Михалковхэм яквартирэу Воровскэм иурам 
(джы Поварскэм) тет унэм хэтым ипчъэшъхьаIу сызыщебэкъуагъэм къыщегъэжьагъэу а унэр сэсыем фэдэу 
хъугъагъэ. А охътэ чыжьэм къыщыкIэдзагъэу джы къызынэсыгъэми а унэм ипчъэхэр сэ сфызэIухыгъэ зэпытых. 
Ащыгъум, 1954-рэ илъэс чыжьэм, а унэм ибысымхэм сэ, 
студентыр, поэт ныбжьыкIэр анахь зажэщтыгъэхэ яныбджэгъум фэдэу сырагъэблэгъагъ, сахьэкIагъ. ЕтIанэ ялъэгъун къысаIуагъ:
- СССР-м иписательхэм я Союз аштэщтхэр къыхэзыхырэ комиссием тызэрэхэтым елъытыгъэу, тэ нэIуасэ 
зафэтшIыным пае уиусэхэр къытатыгъэх, ахэр тыгу рихьыгъэхэти, зытхыгъэм нахь благъэу нэIуасэ зыфэтшIымэ 
тшIоигъоу укъедгъэблэгъагъ. СССР-м иписательхэм я 
Союз уаштэныр уифэшъуашэу тэлъытэ.
Ащ нэужым Сергей Михалковым къысфиIотагъэхэм 
сшIошъ къагъэхъугъ адыгэхэм, ахэмэ яшэн-зекIуакIэхэм, 
якультурэ бай яхьылIагъэу бэу зэришIэрэр. Пятигорскэрэ 
Железноводскэрэ зэращеджагъэм сыщигъэгъозагъ. 
Шъыпкъэ, ныбжьыкIэхэр нахь ашIогъэшIэгъонэу зыпылъхэм, Литинститутым сызэрэщеджэрэм, лъэпкъ литературэм 
иIофыгъохэм татегущыIагъ. Егъэлыягъэ хэмылъэу джащ 
къыщегъэжьагъэу Сергей Владимировичыр литературэмкIэ сыгу къэзыIэтырэ сятэу ары зэрэслъытэрэр. Ары 
пакIошъ, ащ фэдиз илъэс тешIэжьыгъэми, Москва сыкIуагъэу Поварскэ урамым тет унэм сымыкIоу зэгорэми 
къыхэкIыгъэп. Ары къэс Сергей Владимировичыр сыригупсэ 
цIыфым фэдэу къыспэгъокIыщтыгъ. Июбилейхэм ренэу 
саригъэблагъэщтыгъ.
Илъэс 70-рэ сыныбжь зыщыхъуным сиусэхэмрэ поэмэхэмрэ зыдэт тхылъэу згъэхьазырыгъэм пае къытхыгъэ 
гущыIапэу "НыбжьыкIэгъум уегъэнасыпышIо" зыфиIорэм 
С. Михалковым моущтэу щетхы: "НыбжьыкIэгъур, а 
лъэхъаным литературэ IофхэмкIэ уиныбджэгъугъэхэр угу 
къэбгъэкIыжьынхэр, а густырыгъо уахътэм ахэми, ори 
гъэхъагъэу пшIыгъэхэр бгъэшIэгъожьынхэр сыдигъокIи 
гуапэ. Синыбджэгъоу, адыгэ-черкес цIэрыIоу МэщбэшIэ 
Исхьакъ ныбжьыкIэгъум а иилъэс насыпышIохэр ары къызыхэкIыгъэр. Я 50-рэ илъэсхэм агузэгу, Литературнэ 

--- Page 412 ---

институтым зыщеджэщтыгъэм щегъэжьагъ сэ ар зысшIэрэр. Сишъхьэгъусэу Наталья Петровнам кIэлэ ныбжьыкIэр поэт IэпэIасэ хъун зэрилъэкIыщтым гу лъитэгъагъ. 
Арыти, сэри МэщбэшIэ Исхьакъ писательхэм я Союз 
аштэнэу игъо афэслъэгъугъ. АщкIэ тызэрэхэмыукъуагъэр 
нэужми къэшъыпкъэжьыгъ. Джы ащ июбилей хэтэгъэунэфыкIы. Илъэс тIокIищырэ пшIырэр къэбгъэшIагъэми, 
зэпыпчын фаеу хъугъэм уахэгупшысыхьажьынымкIэ лъэгэпIэ дэгъу. А илъэсхэм къакIоцI, поэзиери щимыгъэзыеу, 
МэщбэшIэ Исхьакъ романист пшъхьапэ хъугъэ. Урысыемрэ 
ежь инародрэ ятарихъ ащ еплъыкIэу афыриIэм тарихъ 
шъыпкъагъэр, художественнэ IэпэIэсагъэр къахэщы, ахэр 
хъугъэ-шIэгъэ шъыпкъэхэм атегъэпсыкIыгъэх".
Хэтырэ писатела ащ фэдэ гущыIэхэр зимыгопэщтхэр?
СэрыкIэ Сергей Владимировичыр интернационалист 
шъыпкъэм ищыс. А гущыIэм непэ ащ фэдизэу уасэ 
фамышIыжьырэми, нахь макIэу е имэхьанэкIэ гомыхьэу 
агъэфедэ хъугъэ нахь мышIэми. Михалковхэр интеллигент 
унагъу - къызыхэкIыгъэхэ лIакъом имызакъоу, ежьхэм 
яцIыф гъэпсыкIэкIэ, яшэн-зекIуакIэкIэ, талант цIыфым 
хэлъэу гу лъатэмэ, ащ дырагъаштэ, IэпыIэгъу фэхъух. 
Сергей Владимировичымрэ Наталья Петровнамрэ пштэхэмэ, 
шIушIэныр янэшанэу, ар агу къариIоу ары сэ зэрэслъытэрэр. 
КIэлакIэм талант зэрэхэлъым гу лъыптэныр бэми къадэмыхъоу сэ къысшIошIы. Наталья Петровнар унэгъо Iофхэм, 
яшъаохэм япIун нахь афэгъэзэгъагъэмэ, Сергей Владимировичыр общественнэ IофшIэным чанэу хэлажьэщтыгъ. 
Зэпыу имыIэу гъогу тетыгъ, чIыпIэхэм писатель пленумхэр 
ащызэхищэщтыгъ - зэкIэ ахэмэ мымакIэу кIуачIэрэ уахътэрэ атыригъэкIуадэщтыгъ. Ау сыд фэдэу гур къыдищаещтыгъа зэIукIэшхохэм къащыгущыIэ зыхъукIэ, лъэпкъ 
литературэм хэгъэгум ищыIэныгъэкIэ мэхьанэшхо зэриIэр 
анахьэу зэрэхигъэунэфыкIыщтыгъэм. Къызэряджэщтыгъэр 
амал зэриIэкIэ ащ хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнэу, урыс литературэм идунай яфэшъошэ чIыпIэ щаубытынымкIэ ныбжьыкIэхэм IэпыIэгъу афэхъунхэу ары.
Сергей Владимир ыкъор заулэрэ Адыгеим къэкIуагъ. 
Ау сэ анахь сыгу къинэжьыгъэр апэрэу ар Мыекъуапэ 
къызэрэкIогъагъэр ары. КъысэлъэIугъ ар сищыIакIэ езгъэлъэгъунэу. Усэхэмрэ поэмэхэмрэ зыдэт тхылъ заулэ 
къыдэзгъэкIыгъагъэми, а уахътэм сызычIэсын унэ сиIагъэп. 
Тыда зыдэсщэн слъэкIыщтыгъэр? Фэтэрэу сыубытыгъэм 
сщагъэ. Сэсыеу зэрэсимыIэр есIонкIэ къезгъэкIугъэп. 
Зиунэ сычIэсхэм литературэм хэшIыкIышхо фырямыIагъэми, (лIыр нефтяникыгъ, шъузым унэгъо Iофыр зэрихьэщтыгъ) ащ лъыпытэу поэтыр ашIэжьыгъ. Такъикъ заулэ 
нахь тырамыгъашIэу щагум дэт къужъ чъыг бырабэм 
ычIэгъ Iэнэ шыгъэ къыщызэрагъэфагъ.
- Къо шIагъу шъупIугъэр, шъурыгушхон шъулъэкIыщт,- 
ариIуагъ Сергей Владимировичым бысымхэм. Джащыгъур 
ары ныIэп ащ зишIагъэр лIымрэ шъузымрэ сянэ-сятэхэу 
зэрэщымытхэр. Михалковыр бэрэ егупшысагъэп, ыуж 
сыригъэуцуи, партием ихэку комитет сищи, апэрэ секретарэу И.С. Цундэкъом занкIэу риIуагъ: "МэщбэшIэ Исхьакъ 
сэ сикIэлэпIугъ, талант зыхэлъ поэт, ыпкIэ ытызэ, фэтэр 
цIыкIу зэрысыр. ПсынкIэ шъыпкъэу квартирэ емытыгъэ 
хъущтэп". Мэфэ заулэ нахь темышIэу квартирэ къысаты. 
Сэщ фэдэ кIэлэпIугъэ тхьапша ащ иIагъэр? Джыри зы хъугъэ-шIагъэ къэсIотэщт. Адыгеир Урысые къэралыгъом 
зыхэхьагъэр илъэс 400 зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ торжественнэ пчыхьэзэхахьэ Союзхэм я Унэ и Колоннэ зал 
щырагъэкIокIы. Пчыхьэзэхахьэр зезыщэрэр Сергей 
Михалковыр ары. Советскэ, урысые литературэм щытхъу 
къафэзыхьыгъэ писательхэр чIэсых. Наталья Петровнам 
сыгосэу сыщыс. ЗэкIэм ар къэтэджышъ, ымакъэ Iэтыгъэу 
къеIо: "Сыда зэлъашIэрэ поэтэу МэщбэшIэ Исхьакъ гущыIэ 
къызыкIешъумытырэр? Моу сценэм къыдэрэкIуаий, иусэмэ 
къярэдж!" Сэ сIощтыр, сшIэщтыр сымышIэу сыщысызэ, 
Наталья Петровнам сIапэ еубытышъ, сценэм сыдещае. 
Сыдэущтэу ар къыбгурыIон фая? Зыгорэм шIу фэшIэгъэным инэшана, ежь ышъхьэ фэгумэкIыным ычIыпIэкIэ 
зыгорэм ишIуагъэ ригъэкIыныр къыхэхыгъэныр ара, хьаумэ 
ахэмэ анахьи анахь нэшэнэ шIагъо гора?
Сергей Михалковыр - зэман псэу хъурэ цIыф. ИлъэсиплI ащ ыныбжьыгъ революциер зытекIом, СССР-р 
зэрэзэхащэгъагъэр инэрылъэгъугъ, илъэс 78-рэ ыныбжьэу 
ежь къыгъэшIагъэм ищыIэныгъэ зыфигъэшIушIэгъэ къэралыгъор зэрэзэбгырызыгъэр къылъэгъужьыгъ. Зэгорэм 

--- Page 413 ---

ар зэреуцолIэжьыгъагъэмкIэ, "бэ спэкIэкIыгъэр, ау шыхьат 
къодыеу ахэмэ салъыплъэщтыгъэп, сэ сшъхьэкIэ чанэу 
сахэлажьэщтыгъ нахь. Илъэсыбэ хъугъэу сызэрэщыIэмкIэ, 
творчествэм сызэрэпылъымкIэ къысэрэхъуапсэх". Тэрэз. 
Ащ ытхыгъэ "Дядя Степа" - сыд фэдэрэ уахъти кIэлэцIыкIухэм апае атхыгъэ анахь тхылъ дэгъухэм ащыщ. Адэ 
анахь зэлъашIэхэу, цIэрыIохэу алъытэхэрэм ащыщэу хэт 
къызыщытхъужьын ылъэкIыщт хэгъэгум игимнищ ахэлъ 
гущыIэхэм яавторэу? Ыкъохэр пIонышъ, сыд фэдэ цIыф 
шIагъоха! Ахэмэ агъэуцурэ фильмэ пэпчъ хэгъэгуми, 
дунаими якультурэ щыIэныгъэкIэ хъугъэ-шIэгъэ псэу.
Иилъэс 90-рэ хигъэунэфыкIызэ, сыгу къэкIыжьы дунаим 
щызэлъашIэ хъугъэ ыкъохэм сарищалIи, IущхыпцIыкIызэ 
зэрариIуагъэр:
- Зыщышъумыгъэгъупш, шъуянэу Наталья Петровнам 
"сишъау" ыIозэ Исхьакъ еджэщтыгъ. СэрыкIи ар сишъао. 
ШъорыкIэ зэрэхъурэр шъушэу ары.
Сергей Михалковым сызыфигъэсагъэр, щыIэныгъэмкIэ анахь мэхьанэ зиIэр - цIыфхэм IэпыIэгъу афэхъугъэныр, 
шIоу цIыфхэм афэпшIагъэм псапэу хэлъым рэзэныгъэ 
хэбгъотэныр ары. Творчествэм фэгъэхьыгъэмэ, хьа гъушъугъухэм аIорэр ащ фэдизэу угу емыгъэкIоу, шъыпкъагъэ хэлъэу, гъунэнчъэу узафэу утхэныр ары.
2008-рэ илъэс

--- Page 414 ---


Адыгэмэ якIэн лъапI

--- Page 415 ---

- Исхьакъ, тарихъ романхэр птхынхэр о уисэнэхьат 
хъугъэ, адыгэхэм яблэкIыгъэ зэман имызакъоу, Кавказыми, Урысыеми ятарихъ хэшIыкIышхо фыуиI, мызэумытIоу художественнэ шIыкIэ-амалхэмкIэ пшъхьапэу ар 
къипIотыкIыгъ. Уиусэхэми, уипрози заулэрэ уакъыщытегущыIагъ СултIан Хъан-Джэрые зыфэдэ цIыфыгъэм. 
Ащ иобраз шIущэу къыщыбгъэлъэгъуагъ уироманэу 
"Мы жъошъхьалым". Ащ ыуж ихудожественнэ тхыкIэ-гъэпсыкIэкIэ блэхъопсыкIыгъуаеу ащ ехьылIэгъэ романэу 
"Хъан-Джэрые" птхыгъэ кIэкIэу, ау ащ дакIоу икъукIэ 
мэхьанэ купкI кIоцIылъэу къэпIон хъумэ, непэ хэта тэрыкIэ Хъан-Джэрые, сыд фэдэ кIэна ащ къытфыщинагъэр?
- СултIан Хъан-Джэрые сэрыкIэ ыкIи зэкIэ адыгэ лъэпкъхэмкIэ титарихъ къыхэфэгъэ анахь цIыф цIэрыIохэм 
ащыщ. ЗыкIи уемыхъырэхъышэу ар агобгъэуцон плъэкIыщт 
анахь зэлъашIэрэ адыгэхэу къосэгъупщышхо лIыхъужъэу 
Рэдэд, жанэхэм япщышхоу Къаншъаукъо Шъэбэкъу, 
Къэбэртае ипщышхоу Идарэ Темрыкъо. Ахэмэ ящыIэкIагъэмрэ лъэпкъым иIофыгъошхохэу апшъэ ифагъэхэмрэкIэ 
адыгэхэм шIукIэ ацIэ рарагъэIуагъ.
- Тэрэз зэкIэ а къызыфэпIуагъэхэр, Хъан-Джэрые 
общественнэ-политическэ IофышIэшхоу зэрэщытыгъэм 
урыгущыIэн зыхъукIэ. Ау ащи имызакъоу, фэшъхьаф 
лъэныкъохэмкIэ ар цIыфхэм зэлъашIэ хъугъагъэба.
- Ары. ТэркIэ Хъан-Джэрые - апэрэ адыгэ писатель-просветителэу зэкIэ амалэу IэкIэлъымкIэ инарод 
икъэбар шъыпкъэ - ащ тарихъ гъогу къинэу къыкIугъэр, 
иобщественнэ ыкIи исоциальнэ гъэпсыкIэ, духовнэ кIэн 
баеу зэIуигъэкIагъэр - зэкIэ цивилизованнэ дунаим ригъэшIэным пылъыгъэу ары зэрэтшIэрэр. Ащи имызакъоу, 
илъэпкъэгъухэу яныдэлъфыбзэкIэ тхыбзэ зимыIагъэхэр 
урыс, европэ культурэм, гъэсэныгъэм, цивилизацием 
ишIуагъэхэм нэIуасэ афэзышIыным пылъыгъэ апэрэ адыгэхэм ар ащыщыгъ. А лъэныкъомкIэ уасэ фэпшIын зыхъукIэ, тэ, адыгэхэмкIэ, Хъан-Джэрые зыфэдэр урысхэмкIэ 
цIыфышхохэ Пушкинымрэ Карамзинымрэ арых, Iо 
хэмылъэу, адыгэ дунаир пштэмэ, ащ пэпшIын къэгъотыгъуай. Адыгэ дунаим имызакъоуи тэлъытэ.
- УигущыIэхэм пшIошъ къагъэхъурэр писатель-просветителэу зэрэщытыгъэм елъытыгъэу Хъан-Джэрые 
лъэныкъуабэ къызэлъызыубытырэ Iофышхо зэрэзэшIуихыгъэр ары.
- Ары, нэмыкIырэ писатель-просветительхэу Нэгумэ 
Шорэ, СултIан Къазджэрые, Бэрсэй Умарэ, КIэщ 
Адылджэрые, Ахъмэтыкъо Къызбэч афэдэу, Хъан-Джэрые 
Iофышхоу ышIагъэм лъэныкъуабэ къызэлъиубытыщтыгъ. 
Ежьхэм къахэкIыгъэу, ясэнэхьат тегъэпсыкIыгъэ ученэхэу 

--- Page 416 ---

тарихъым изэгъэшIэн пылъхэр, этнографхэр, фольклористхэр, педагогхэр адыгэхэм зэрямыIагъэхэм къыхэкIэу, 
ахэмэ ашIэн фэягъэр ежьхэм зэшIуахын фаеу хъущтыгъ. 
Хъан-Джэрые ежь иуахътэкIэ анахь гъэсэныгъэшхо зиIэхэм 
ащыщыгъ. ИкIэлэгъум Екатеринодар дэтыгъэ гимназиеу 
дзэ къулыкъум епхыгъагъэмрэ Петербург дэтыгъэ кадет 
корпусымрэ къыухыгъагъэх. Адыгабзэм имызакъоу, 
урысыбзэри пшъхьапэу ышIэщтыгъ, арабыбзэкIи, тыркубзэкIи дэгъоу гущыIэн ылъэкIыщтыгъ.
- Исхьакъ, мы Iофым икъукIэ щымыгъозэ цIыфым 
мыщ фэдэ упчIэ зыфигъэуцужьын ылъэкIыщт: сыд пае 
Хъан-Джэрыий, Къазджэрыий, Адылджэрыий, нэмыкIырэ 
адыгэ писатель-просветительхэми мыадыгацIэхэр яIэха?
- Аущтэу хъуныр къызыхэкIыгъэр Гирейхэр (Джэрыехэр) зэман горэм къырым хъан лъэпкъ къызыхэкIыгъэхэр. 
Адыгэхэм ренэу ахэсынхэу къазыхахьэхэм, охътэ гъэнэфагъэ тешIагъэу ящыIэкIэ-псэукIи, абзи аштэхи, 
ахэкIухьажьыгъагъэх, ащыщ шъыпкъэ хъужьыгъагъэх. 
Хъан-Джэрые ятэу Мыхьамэт Къырымджэрыий, ятэжъи, 
ялIакъокIэ шэны афэхъужьыгъэу, агукIэ урысхэм, Урысыем 
афэщэгъагъэх, урыс пачъыхьэм къулыкъу фашIэщтыгъ. 
ЯкIалэхэри Урысыем фэшъыпкъэным тегъэпсыкIыгъэу 
апIущтыгъэх. ЛIакъом хъулъфыгъэу къыхэкIыгъэхэр зэкIэ 
урыс офицер хъугъагъэх.
СултIан Хъан-Джэрые 1808-рэ илъэсым къэхъугъ. 
Зэщыхьагъу горэм ятэ зыхэкIуадэм, ХэушъхьафыкIыгъэ 
Кавказ корпусым икомандующэу А.П. Ермоловым кIэлэцIыкIу ибэр Петербург дэт кадет корпусым аригъэштагъ. 
Дэгъоу ар къызеух нэужым, Черниговскэ къэзэкъ эскадроным къулыкъу щишIагъ, урыс-перс (1826-1828), 
урыс-тырку (1828-1829) заохэм лIыгъэ къащигъэлъагъоу 
ахэлэжьагъ, ащ нэужым поручик званиер къыфаусыгъэу 
I-рэ Николай иухъумэкIо Кавказ-къушъхьэ полуэскадроным 
илейб-гвардие хагъахьэ, Польшэм щыкIогъэ зэпэуцужь 
хъугъэ-шIагъэхэм (1830-1831) ахэлэжьагъ. ЫпшъэкIэ зыцIэ 
къыщетIогъэ зэо Iофтхьабзэхэм Хъан-Джэрые IэпэIэсэныгъэ зыхэлъ зэолI псэемыблэжьэу закъыщигъэлъэгъуагъ, 
заулэрэ къауIагъ, мызэу-мытIоу наградэхэр къыфагъэшъошагъэх. 1837-рэ илъэсым Кавказ-къушъхьэ полуэскадроным командир фашIы. Ар якомандирэу къулыкъур 
ахьыщтыгъ нэужым адыгэ писатель-просветитель хъугъэхэ 
Нэгумэ Шорэрэ СултIан Къазджэрыерэ. А уахътэм ехъулIэу Хъан-Джэрые итарихъ-этнографическэ IофшIэгъэшхоу 
"Записки о Черкесии" зыфиIорэм (1836) итхын ыухыгъэхагъ.
- СултIан Къазджэрые А. С. Пушкиным зэрэIукIэгъагъэр зэкIэми зэлъашIэ. Хъан-Джэрыий урыс поэтышхом инэIосагъэу къызышIошIыхэрэр щыIэх.
- АщкIэ яшIошIхэр зэтеIотыкIыгъэх. ДокументхэмкIэ 
къэмыушыхьатыгъэмэ, Хъан-Джэрыерэ А.С. Пушкинымрэ 
зэнэIосагъэхэу пIон умылъэкIыщтэу зыхэм аIо. Адрэхэм 
къызэрашIошIырэмкIэ, Н.И. Греч дэжь мэфэку пэпчъ 
зэIукIэгъоу щызэхащэщтыгъэм Хъан-Джэрые А.С. Пушкиным щыIукIэн ылъэкIыщтыгъ.
- Ари гъэшIэгъоны, ау Хъан-Джэрые итворческэ, 
духовнэ кIэн къыфэдгъэзэжьын.
- Писатель-просветителэу зэрэщытыгъэм елъытыгъэу, 
Хъан-Джэрые творческэ, научнэ Iофыгъохэу Iоф зыдишIэщтыгъэхэр бэдэдэ хъущтыгъэх, зэфэшъхьафыгъэх. Ытхыгъэх ащ художественнэ произведениехэу повестэу "Черкес тхыдэхэр", рассказхэу "Къамболэтыпщыр", "Къунчыкъо ичэщтеу", ябиографие тегъэпсыкIыгъэу очерк 
жанрэм илъхэ "Абатэ Бэслъынэй", "Ахэджэго Пщыкъуипщыр". Джащ фэдэу зэлъашIэх адыгэхэм ятарихъ, этнографие, мифологие афэгъэхьыгъэ иIофшIагъэхэу: "Черкесием ехьылIагъ", "Черкесхэм ятхьэшIошъхъуныгъэ, 
яшэн-зекIуакIэхэр, ящыIэкIэ-псэукIэ зыфэдэр", фэшъхьафхэри. А зыцIэ къетIуагъэхэм ащыщхэу "Черкесием 
ехьылIагъ", "Черкесхэм ятхьэшIошъхъуныгъэ…" 
зыфиIохэрэр арых ныIэп авторыр щыIэу къыхаутыгъэхэр. 
Ытхыгъэхэм ащыщ заулэ идунай зехъожь нэуж къызыхаутыгъэр. Черкесием ехьылIэгъэ тхыгъэхэр бэшIагъэп 
къызыхаутыгъэхэр.
- Нафэу зэрэщытымкIэ, Хъан-Джэрыий, ащ изэман 
дыщыIагъэхэ Нэгумэ Шори, СултIан Къазджэрыий адыгэ 
писатель-просветительхэм яапэрэ лIэуж зыщыщыгъэхэр 
ыкIи ахэмэ ятворчествэ зифэмэ-бжьымэ къытехьэщтыгъэр 
а лъэхъаным урыс литературэм тетыгъор щызыIыгъыгъэ 

--- Page 417 ---

романтизмэр ары. Адэ Хъан-Джэрые итворчествэ 
пштэмэ, ежь илъэхъан социальнэ, общественнэ 
зэмызэгъыны гъэхэу щыIэныгъэм къыхафэщтыгъэхэм гу 
алъимытэщтыгъэу, къэзыуцухьэрэ дунаир романтическэу 
ипроизведениехэм къащигъэлъэгъоным щэхъу ымыгъэгумэкIыщтыгъэу къызышIодгъэшIын тлъэкIыщта?
- Аущтэу сфэIощтэп, писателэу зэрэщытыгъэм елъытыгъэу, Хъан-Джэрые итворчествэ анахь къыхэщыщтыгъэр 
щыIэныгъэр амал зэриIэкIэ нахь куоу зэхэфыгъэу художественнэ шIыкIэ-амалхэмкIэ къызэригъэлъэгъоныр, ащ фэшI 
романтизмэм иIэхъу-лъэхъухэр зытыридзынхэм ишъы пкъэу 
зэрэпылъыгъэр ары. Сэ сишIошIыкIэ, ар нахь нафэу зыхэплъагъохэрэр ябиографие техыгъэ очеркхэу "Бэслъыные 
Абат", "Ахэджэго Пщыкъуипщыр" арых. Шапсыгъэмэ 
ядзэпащэу Бэслъыные Абат ащ къызэригъэлъагъорэр 
щытхъу зыпылъ романтикэ героеу щытыхэп. Писателым 
тапашъхьэ къыригъэуцорэр узэмыжэгъэ шэн-зекIуакIэхэр 
къызыхэфэрэ цIыф, ар Iушы, тхьагъэпцI, ащ дакIоуи жъалым. Писателым игерой ишэн дэгъухэм адакIоу, зыкIи 
чIимыукъуащэу инэшэнэ гомыхьхэри къыгъэлъэгъуагъэх.
- НэмыкIэу къэпIон зыхъукIэ, тапашъхьэ къырагъэуцуагъэр реалистическэу къэтыгъэ образ нахькIэ, романтическэу гъэпсыгъэу пIон плъэкIыхэщтэп, арыба. Адэ 
арэущтэу щытымэ, Хъан-Джэрые игерой сыда ыгу рихьэу 
хэлъыр?
- Тэ тэшIэба Хъан-Джэрые писатель-просветитель 
IэпэIасэу зэрэщытыгъэм имызакъоу, общественнэ-политическэ IофышIэшхоу зэрэзэлъашIэщтыгъэр, ишъыпкъэу 
ар ыгъэгумэкIыщтыгъ къызыхэкIыгъэ адыгэ лъэпкъым 
къырыкIощтым, ащ ишъхьафитныгъэ, тапэкIэ ищыIакIэ 
зыфэдэ хъущтым. ЫкIуачIэ къызэрихькIэ ар фэбанэщтыгъ 
адыгэхэр Урысыем нахь пэблагъэ зэрэхъунхэм, Черкесием 
зэхъокIныгъэхэр фэшIыгъэнхэм, мамыр, цивилизованнэ 
лъапсэхэм атегъэпсыкIыгъэу ящыIэкIэ-псэукIэ фэшъхьаф 
шъыпкъэу гъэпсыгъэным. А идеехэр ары зэрыгъуазэщтыгъэр "Черкесием фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр" ытхыхэ зэхъум. 
Бэслъынэй Абатэ гомыхь нэшанэхэр мымакIэу хэлъыгъэхэми, писателыр дэзыхьыхыщтыгъэр ихэгъэгу шIу фишIэным адыгэ пащэм ыкIуачIэ фигъэшIушIэным, Черкесием 

--- Page 418 ---

мамыр щыIэкIэ-псэукIэ щыгъэпсыгъэным зэрафэбанэщтыгъэр ары. Нафэу зэрэщытымкIэ, а идеехэр ежь ХъанДжэрыий ыгу пэблэгъагъэх.
- Адыгэ цIэрыIохэм яхьылIагъэу ябиографие тегъэпсыкIыгъэ очерк заулэ Хъан-Джэрые ытхын ыгу 
хэлъы гъэу зыIохэрэр щыIэх.
- Ащ фэдэ тхылъ ытхын ыгу хэлъыгъэ къодыеп, а 
гухэлъым щыщ Iахьи ащ ыгъэцэкIэгъэхагъ. Ар къаушыхьаты 
итарихъ-биографие очеркхэм. Ахэмэ пшIошъ къагъэхъу 
Хъан-Джэрые очеркист-публицист IэпэIасэу зэрэщытыгъэм 
имызакъоу, писатель-художник шъыпкъэуи зыкъызэригъэлъэгъуагъэр. Хъан-Джэрые тхэным зэрэфытегъэпсыхьагъэр джащ фэдэу къызыщылъэгъуагъэхэр ирассказхэу 
"Къамболэтыпщыр", "Къунчыкъо ичэщтеу", анахьэу 
"Черкес тхыдэхэр" зыфиIохэрэр ары. Аужырэ произведениер Хъан-Джэрые ытхыгъэхэм анахь пшъхьапэу ары 
сэ зэрэслъытэрэр. ЫпшъэкIэ зыцIэ къесIогъэ произведениехэм афэдэу, ащ нахь нэм къыкIидзэу къыщылъэгъуагъэх 
авторым иидейнэ-политическэ еплъыкIэхэр зыфэдэхэр, 
цIыфым фэгумэкIыгъэным фэлэжьэгъэныр ащ игухэлъ 
шъхьаIэхэм зэращыщыгъэр. "Адыгэ тхыдэхэм" исюжет 
линие шъхьаIэ - IэкIыб къэралхэм къарыкIыгъэ техакIохэм 
апэуцужьыгъэныр, шIу зэрэлъэгъухэрэ ныбжьыкIитIоу 
Джамболэтрэ пщым ыпхъу пшъэшъэ дахэмрэ къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъор ары.
Писателым ипроизведениехэм ахэтэлъагъо Черкесием 
ишъхьафитныгъэ псэемыблэжьэу фэбэнэрэ адыгэ лIыхъужъэу зэкIэ адыгэ лъэпкъхэм къарыкIощтым фэгумэкIырэр. 
Ащ фэд жанэмэ япщышхоу адыгэ лъэпкъхэр зэкъохьанхэу 
яджэщтыгъэр. Хъан-Джэрые игерой шъхьаIэхэм анахьэу 
къахэщырэ нэшанэхэм ащыщых егъашIэми адыгэхэм осэшхо зыфашIыщтыгъэхэ лIыхъужъыгъэр, уихэгъэгу шIу 
плъэгъуныр, уигущыIэ уфэшъыпкъэныр.
- Сэ сишIошIыкIэ, "Черкес тхыдэхэр" ары романтизмэм инэшанэхэр нахь гъэнэфагъэу къызыхэщыгъэхэр. 
Социальнэ анализыр ахэмэ нахь макI къазэрэхафэрэр. 
Писателым ынаIэ нахь зытыригъэтырэр цIыфым инамыс, 
ипсихологие шэн-зекIуакIэхэм лъапсэу афэхъухэрэм 
якъызэIухын ары.

--- Page 419 ---

- Ари тэрэз, ау сыд фэдизэу егугъупэзэ, зэхэугуфыкIыгъэу этнографием ипкъыгъохэр ащ къытхыхьэхэра, 
анахьэу адыгэхэм яшэн-хабзэхэм афэмынэIосэ тхылъеджэхэм игъэкIотыгъэу къафиIуатэра адыгэхэм зидунай 
зыхъожьыгъэм хьадэIусэу фашIырэр. Мыщ щэчэфых, 
къэзэрэугъоигъэхэм ешхэ-ешъуи афызэхащэ, шхончыкIэ, 
кIэрахъокIэ щэрыохэзэ щызэнэкъокъух, шыухэри къыщызэпэчъэх. Сыд фэдизэу ядэхагъэ ыгъэшIагъозэ ХъанДжэрые адыгэ хъулъфыгъэ, бзылъфыгъэ шъуашэхэм 
къатегущыIэщтыгъа, сыд фэдиз шIулъэгъу афыриIагъа 
игупсэ Черкесие, ащ иприродэ хьалэмэт, цIыф жъугъэхэм 
шэн-хабзэу ахэлъхэм, адыгэ орэдыжъхэм, сыд илIэужыгъоу адыгэхэм егъашIэми ахэлъхэм! ЗэкIэ ахэр ащ ипроизведениехэм ахэбгъотэщтых. Ихэгъэгу ащ ыгучIэ нэсэу 
шIу ылъэгъущтыгъ ыкIи мамыр щыIэкIэ зэпэш ичIыгу 
щыгъэпсыгъэным кIэ хъопсыщтыгъ.
- ШъыпкъэмкIэ, этнограф пшъхьэпагъ ар!
- Ащи изакъоп, талант зыхэлъ фольклористыгъ, адыгэ 
фольклорыр шIущэу ышIэщтыгъ. Хъан-Джэрый ары адыгэ 
лIыхъужъ эпосэу "Нартхэр" зэкIэми апэу цIыфхэм языгъэшIагъэр. "Черкесием ехьылIагъэхэр" ары адыгэ нарт 
зэолIхэм апэу ягугъу къызыщашIыгъэр. Ау урысыбзэкIэ 
еджэхэрэм нартхэм яхьылIэгъэ къэбарыр къызэрахыгъэр 
повестэу "Черкес тхыдэхэр" ары.
- Тэ къытфэнэжьырэр, Хъан-Джэрые итворчествэрэ 
иидейнэ-политическэ, шIушIэн гухэлъхэмрэ куоу 
зэрэпшIэхэрэм пае тыохъопсэнэу ары.
- Романхэу "Мыжъошъхьалым", анахьэу "ХъанДжэрые" Iоф адасшIэ зэхъум, Кавказ заоу я ХIХ-рэ лIэшIэгъум щыIагъэм, Хъан-Джэрые ищыIэныгъэ, итворчествэ, 
иобщественнэ-политическэ IофшIакIэ яхьылIагъэхэр зэкIэ 
зэзгъэшIэн фаеу хъугъагъэ. Тарихъ тхылъ ин горэ птхынэу 
гухэлъ зыпшIыкIэ, илъэс заулэрэ ащ уегупшысэзэ, документхэр, фактхэр оугъоих, тхылъэу птхын угу хэлъым 
ихъугъэ-шIагъэхэр зыщырекIокIыгъэ зэманыр зэогъашIэ - 
джащыгъум а тхылъым игерой шъхьаIэ ппэблэгъэ шъыпкъэу 
зэрэхъурэм ыпкъы къикIыкIэ, уянэ къылъфыгъэ шым фэдэу 
уфыщытэу мэхъу.

--- Page 420 ---

- Исхьакъ, романэу "Хъан-Джэрые" 1998-рэ илъэсыр ары къызыхаутыгъэр. Критикэм къызэриушыхьатырэмкIэ, Хъан-Джэрые иобраз художественнэ лъэныкъомкIэ пшъхьапэу къэгъэлъэгъуагъэ хъугъэ. Нахь игъэкIотыгъэу ащ къытфытегущыIэба.
- Сигуапэу. Литературэм, художественнэ творчествэм 
яхьылIэгъэ сыд фэдэрэ зэдэгущыIэгъуи гъэшIэгъоны, шIогъэ гъэнэфагъэ къехьы. Арэу щытми, зыкIэ тызэгъэзэгъ: 
сыд фэдэ Iоф пылъэу ара Хъан-Джэрые сироман къызэрэщыгъэлъэгъуагъэр? Ащ итворческэ, научнэ IофшIагъэ сэ 
сыкъытегущыIагъэп пIоми хъущт. Сэ ар инахьыбэкIэ къызэрэзгъэлъэгъуагъэр общественнэ, политическэ IофышIэшхоу ары. Арышъ, романым къызэрэщыгъэлъэгъуагъэм 
нахьи Хъан-Джэрые нахь цIыфышхоу, нахь Iофыби зэшIуихыгъэ фэдэу критик зырызхэм зэратхырэр лъэпсэнчъэу 
сэлъытэ, сыда пIомэ а цIыфышхор зэкIэ Iофэу зыпылъыгъэхэр къэзгъэлъэгъонэу сэ пшъэрылъ зыфэсшIыжьыгъагъэп. Ащ фэшъхьафэуи, къызытегущыIэхэрэ цIыфым 
егъэлыегъащэу щытхъу пызылъхьэхэрэм сэ сащыщэп, 
скIуачIэ къызэрихькIэ, цIыфыр зэрэслъэгъумэ сшIоигъор 
хъугъахэу къэзгъэлъэгъон слъэкIыщтэп. Тигерой дзэпащэу, 
гъэхъагъэхэр ышIыгъэхэу стхын зыкIэсымылъэкIыщтыр 
зэгорэми ащ полкхэр заом зэрэIуимыщагъэхэр, офицер 
шъхьаIэу зэгорэм зэрэмызэуагъэр ары. Шъыпкъэ, пачъыхьэмрэ Урысыемрэ афэшъыпкъэу къулыкъу зэришIагъэм 
пае нэужым полковник чин къыфауси, I-рэ Николай ифлигель-адъютант IэнатIэр къыфагъэшъошэгъагъ.
"Инарод къырыкIощтым ипшъэрылъ хьылъэ зэшIуихын 
фаеу ащ къытефэгъагъ" аIозэ зэратхырэр арымэ, зэрэгупцIанэм, Iэдэбышхо зыхэлъ цIыфэу зэрэщытыгъэм апкъы 
къикIыкIэ ащ фэдэ пшъэрылъыр ыкIуачIэ къыхьын ылъэкIыщтэу ары къызэрэшIошIыщтыгъэр. Адыгэхэр нэужым 
къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъом щиухъумэнхэм пае зэкIэ 
ыкIуачIэ къыхьын ылъэкIыщтыр ышIагъ, илъэпкъэгъухэм 
къарыкIощтыр зэо Iоф къыхэмыхьэу, мамыр шIыкIэамалхэмкIэ зэшIохыгъэн фаеу пачъыхьэми, ащ нахь пэблагъэу Iоф дэзышIэщтыгъэхэми ашIошъ зэригъэхъуным 
пылъыгъ. Ау ащ фэдэ мамыр Iофтхьабзэхэр пачъыхьагъум 
игухэлъхэм къыдалъытэщтыгъэп, арэу зыхъукIэ, "инарод 

--- Page 421 ---

къырыкIощтым ипшъэрылъ" зэшIуихын ылъэкIынэу амал 
иIагъэп, сыда пIомэ икъыблэ гъунапкъэ сыд фэдэрэ черкес 
пщыгъуи щыриIэнэу пачъыхьагъур фэегъахэп, Урысыем 
къепхыгъэу, къыфэIорышIэу щэрэт нахь мышIэми. Ар 
зыфэегъэ закъор адыгэхэм ячIыгу гъэбэжъулъэхэр, хы 
ШIуцIэ Iушъор арых нахь, шъхьафитныгъэр шIу зылъэгъурэ 
зэонфэшIу адыгэхэр арыгъэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Iашэр агъэтIылъынэу, пачъыхьэм 
идзэхэм IашэкIэ апэмыуцужьынхэу илъэпкъэгъу адыгэхэр 
ыгъэдэIонхэу Хъан-Джэрые пшъэрылъэу къыфашIыгъагъэр бгъэцэкIэн плъэкIынэу щытыгъэп, арыба?
- Ары. Ащ ехьылIагъэу I-рэ Николай ыкъоу Александр 
риIогъагъ ежь шъыпкъэм а пшъэрылъыр Хъан-Джэрые 
къызэригупшысыгъэр дунэе общественностым ыжэ ыкудэным пае.
- ЕтIани, ащ нахь пасэу, Хъан-Джэрые ышIошъ ыгъэхъуным пылъэу пачъыхьэм къыриIощтыгъэба: "Черкес старшинэхэм яIашэ агъэтIылъэу, Урысыешхом ихабзэхэм 
афэIорышIэрэ мамыр цIыфэу хъугъагъэхэмэ, тэ тигопэныгъи. Черкесхэм ячIыгу гъэбэжъулъэхэри, яижъырэ 
культури, ядини атетхын гухэлъ тэ тиIэпи. Народхэм яунэгъо зэдэIужь ахэр щыщ хъунхэр ары ныIэп тэ тызыфаер".
- Зэрэхъугъэ шъыпкъэмкIэ, адыгэхэмкIи, ежь 
Хъан-ДжэрыекIи тхьамыкIагъокIэ зэкIэ ухыгъэ хъугъэ: 
народым инахьыбэ зэтыраукIагъэ, ащыщыбэхэм егъэзыгъэкIэ ячIыгужъ абгынэн фаеу хъугъагъэ, Черкесием 
къыгъэгъунэщтыгъэ чIыгур зэкIэ Урысые империем иунае 
хъугъэ.
Адыгэхэм къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъор тэшIэ. Адэ ежь 
Хъан-Джэрые ышъхьэкIэ къехъулIэгъэ тхьамыкIагъор сыд 
фэдагъа?
- "ТатархэкIым" ыIорэр адыгэхэм ашIошъ агъэхъункIэ 
фэягъэхэп, ащ дырагъэштагъэп. Ащ къехъулIагъэр тхьамыкIагъокIэ зыкIэслъытэрэр зыкIэхъопсыщтыгъэхэр, 
иидеехэр, иполитическэ, игукIэгъу гухэлъхэр пачъыхьагъуми, адыгэхэми къызэрагурымыIуагъэхэр ары. Изакъоу 
пчэгум къинэгъагъ Хъан-Джэрые: зы лъэныкъомкIэ, ар - 
гъэсэныгъэ пшъхьапэ зэрагъэгъотыгъэ урыс офицер 
лIыблан, фэшъыпкъэу къулыкъу зэрэфишIэрэмкIэ пачъыхьэм цыхьэ къызыфишIырэ дзэ къулыкъушI, ащ иухъумэкIо шъхьаI, ифлигель-адъютант, адыгэхэмрэ урысхэмрэ 
зэгъусэныгъэ пытэ азыфагу илъыным ишъыпкъэу пылъ. 
Адырэ лъэныкъомкIэ - ар адыг, быслъымэн, ицIыкIугъом 
къыщегъэжьагъэу адыгэ хабзэм ишапхъэхэм атегъэпсыкIыгъэу апIугъ, ыгучIэм нэсэу илъэпкъэгъухэм яIоф егъэгумэкIы, тхьамыкIэгъо чIыпIэу зэрыфагъэхэм хэкIыпIэ 
къыфигъотыным, щыбгъэзыен умылъэкIынэу зэрэхэкIодэщтхэм щиухъумэнхэм зэкIэ ыкIуачIэ рихьылIагъэу пылъ.
Ишэн-зекIуакIэкIэ зэфагъэ зыхэлъ цIыфэу ежь зэрэщытым елъытыгъэу, Хъан-Джэрые аужырэ уахътэм нэс 
I-рэ Николайрэ Бенкендорф графымрэ агу шIу илъ фэдэу 
къышIошIыщтыгъ ыкIи ахэр къыухъумэщтыгъэх. Ау пачъыхьэр Черкесием къакIуи, Петербург зегъэзэжьым, афэшъыпкъэ адыгэр ежьхэм зэкъуадзэгъэ политикэшхом 
щагъэфеди, ямыщыкIэгъэжьэу дзэ къулыкъум къызыхагъэкIыжьым, джащыгъум къыгурыIуагъ зыфэIорышIэщтыгъэхэм ятIого-бзэгуагъэ зыфэдэр. Ащыгъуми ащ иехъырэхъышэ ыгукIэ ары ныIэп зэрэзэхишIэщтыгъэр, къызэрэдэзекIуагъэхэм бзэмыIоу зэрэпэуцужьыщтыгъэр ары нахь, 
шъхьэихыгъэу зекIуагъэп, джары лъэшэу къегоуагъэр. 
Пыдзы ашIыгъэм фэдэу зэрэхъугъэр, хэти имыщыкIагъэу, 
къулыкъу зыфишIэщтыгъэхэу зыфэшъыпкъагъэхэми, 
илъэпкъэгъухэм цыхьэ къызэрэфамышIырэми ихьадэгъу 
къагъэблэгъагъ.
- Хъан-Джэрые зэрылIыкIыгъэм ехьылIагъэу зэтеIотыкIыгъэу къаIуатэу урехьылIэ.
- Ары, щыIэх ащ фэдэ къэбархэр. Писателэу В. П. 
Бурнашовым къызэрэшIошIырэмкIэ, мюридистхэм шыщэм 
хэшIыкIыгъэ шъонэу щэнаут уц зыхэлъым рагъашъуи, ар 
агъэлIагъ. Ау ар ащ къызэрэшIошIыщтыгъэр ары ныIэп.
- Сэ сишIошIыкIэ, Хъан-Джэрые илIакIэ о уироманэу 
ащ ехьылIагъэм къызэрэщыптыгъэр психологическэу 
нахь къэгъэшъыпкъагъэ хъугъэ - ышъхьэ лъыр зэреуагъэр 
ары. Ау арэп сэ зигугъу къэсшIымэ сшIоигъор - фэшъхьаф нахь мэхьанэ зиIэр. О уиидейнэ, духовнэ-нравственнэ, цIыфыгъэ лъыхъонхэр а романым нахь игъэкIотыгъэхэу, художественнэу къэгъэшъыпкъагъэхэу къыщипIотыкIыгъэх. ЗэлъашIэрэ урыс критикэу Михаил 

--- Page 422 ---

Числовым мары ытхырэр: "Романэу "Хъан-Джэрые" 
къыщитхыхьэрэ хъугъэ-шIагъэхэм ауж илъэси 150-м 
тешIэжьыгъ. А лъэхъаным щыIагъэх цIыф Iушхэр. МэщбашIэм ащ фэдэ цIыф инарод итарихъ къыхигъотагъ. Сэ 
сишIошIыкIэ, ежь авторым инэшанэхэр герой шъхьаIэм 
ишэн-зекIуакIэхэм къахэщых. ТхьэмкIэ шыкур герой 
Iушэу Хъан-Джэрые зэрэщыIагъэр, тхьэмкIэ шыкур 
писатель Iушэу МэщбэшIэ Исхьакъ зэрэтиIэр. Романым 
щыIэныгъэ кIыхьэ фэухэсыгъэу сэ сэлъытэ. Адыгэ народым ижъ-ижъыкIэ поэтическэ гушхуагъэу хэлъыгъэмкIэ 
ар ушъагъэ".
- Арэущтэу щытынкIи хъун, зэраIо хабзэу, критикэм 
нахь ешIэнкIи хъун. Ау зыгорэкIэ "Хъан-Джэрые" документальнэ тхыгъэу алъытэ шъуIуа?
- Хьау, аущтэу сэ слъытэрэп. ФактхэмкIэ, тарихъ 
хъугъэ-шIагъэхэмкIэ ушъагъэ нахь мышIэми, игъэкIотыгъэ 
художественнэ произведение пшъхьапэу ар хъугъэ, 
тарихъым идэкъацэмэ адэфэгъэ цIыфым къинэу кIэхэкIыгъэр, илъэсипшI заулэм къыкIоцI адыгэхэр пшызэшъолъыр 
къэзэкъхэм, урысхэм ящыIэныгъэ къыхэхъухьэгъэ хъугъэ-шIагъэхэм япхыжьыгъэу етIани ар къэгъэлъэгъуагъ. 
Ау сэ сызэрэоупчIымэ сшIоигъор фэшъхьаф: сыдэущтэу 
о къыпшIошIыра - сыда адыгэхэм Хъан-Джэрые ариIорэр 
ашIошъ зыкIэмыхъугъэр, зыкIыдырамыгъэштагъэр?
- Ор-орэу егупшыс: сыдэущтэу ахэмэ цыхьэ фашIын 
алъэкIыщтыгъа пачъыхьэм иухъумэкIо шъхьаIэ, ащ ифлигель-адъютант? Пачъыхьэм а уахътэм IашэкIэ адыгэхэм 
ячIыгухэр атырихыщтыгъ, унэхэр ыгъэстыщтыгъэх, цIыфхэр 
зэтыриукIэщтыгъэх, етIани ащ фэдэ цIыфым адыгэхэм шIу 
къадэхъумэ шIоигъо фэдэу Хъан-Джэрые ашIошъ ыгъэхъуным пылъыгъ. Ау пачъыхьэм гухэлъышIу къазэрэфыримыIэр адыгэхэм дэгъоу къагурыIощтыгъ.
- Нэгумэ Шорэ, Къазджэрые… Петербург дэсыхэ 
зэхъум, Кавказ-Къушъхьэ полуэскадроным къулыкъу 
зэрэщахьызэ, тхэным ылъэныкъокIи, шIэныгъэзехьанымкIи бэ ашIэнэу зигъо ифагъэхэр, Хъан-Джэрый адэ?..
- Нэгумэ Шорэрэ СултIан Къазджэрыерэ конвойцэ 
къызэрыкIохэу къулыкъур ахьыщтыгъ, ахэмэ якомандир 
елъытыгъэмэ, нахьыбэу уахътэ къафанэщтыгъ. Пачъыхьэм 

--- Page 423 ---

ифлигель-адъютантэу загъэнафэ нэужым, творческэ 
IофшIэным пылъыным пае ащ уахътэ къыфэнэжьыгъагъэп 
пIоми хъущт. Арэу щытми, бэ ащ Петербург щишIэнэу 
игъо зыфифагъэр. Дзэ къулыкъум къызыхэкIыжьым, ятэ 
илIэкъо щагушхоу Лъэустэнхьаблэ дэтым къыгъэзэжьи, 
литературэ, научнэ-просветительскэ IофшIэным зыфигъэзэгъагъ. Шъыпкъэ, джащыгъум рэхьатэу ащ Iоф ышIэщтыгъ пIон плъэкIыщтэп, сыда пIомэ аущтэу пасэу къулыкъум къызэрэхагъэкIыгъэм, урысхэми, адыгэхэми агурымыIоу акIэрычыгъэ зэрэхъугъэм, анахьэу егъашIэми ар 
зыкIэхъопсыщтыгъэ гухэлъыр - Урысыем щыщэу, ар 
къыухъумэзэ, инарод шъхьафитэу хэхъоныгъэ ригъэшIыныр - къызэрэдэмыхъущтыр ышIошъ зэрэхъугъэм ищыIэныгъэ кIуачIэхэм лъэшэу къакIырагъэчыщтыгъ. 1842-рэ 
илъэсым икIэухым, илъэс 34-рэ нахь ымыгъэшIагъэу, 
СултIан Хъан-Джэрые идунай ыхъожьыгъ.
- Урыс литературэм я ХIХ-рэ лIэшIэгъум Пушкинышхор къызэрэхэтэджэгъагъэр Белинскэм къызэрэгурыIощтыгъэр а уахътэм ар ищыкIагъэу щытыгъэу, ащ иунашъокIи зэкIэ зэпыфагъэу ары. А лъэхъаным адыгэ обществэр 
лъэпкъ зэфэшъхьафхэу, зэдырамыгъаштэу, зэмызэгъыныгъэхэм зэкIэрачэу зэрэщытыгъэр зэкIэми ашIэ. Ащ 
фэдэ лъэхъаным Хъан-Джэрые, Нэгумэм, Къазджэрые, 
Бэрсэим афэдэ писатель-просветитель цIэрыIохэр, 
нэмыкIхэри къыхэхъухьанхэм ущыгугъын умылъэкIыщтыгъэу ары къызэрэпшIошIырэр.
- ШъыпкъэмкIэ, я ХIХ-рэ лIэшIэгъум иапэрэ кIэлъэныкъо адыгэ обществэм зигугъу пшIын хэхъоныгъэ ышIыгъагъэу пIон плъэкIыщтэп. Адыгэ лъэпкъхэр къэралыгъо зыкIэу 
зэгъэуIугъэхэу щытыгъэп. ЯныдэлъфыбзэкIэ тхыбзэ хэхыгъэ яIагъэп, Адыгэ шъолъырым еджапIэ итыгъэп. Байхэмрэ 
дин IофышIэ пащэхэмрэ ялIыкIо заулэхэр зыхэбгъэкIыкIэ, 
адырэхэм еджэкIэ-тхакIэ ашIэщтыгъэп. Адыгэхэм ячIыгухэр 
яIэрылъхьэ ашIынхэм кIэхъопсыщтыгъэх Тыркуери, Урысыери, Инджылызыри. А лIэшIэгъур ары адыгэ лъэпкъхэм 
къарыкIощтыр, ижъырэ Черкесием къырыкIощтыр зырахъухьэщтыгъэр. Арышъ, писатель-просветительхэр а 
лъэхъаным къызэрэхэтэджагъэхэр узэжэн плъэкIыщтыгъэ 
хъугъэ-шIагъэу ары сэ зэрэслъытэрэр.
353
12 Заказ 041

--- Page 424 ---

- Лъэпкъ писателыр, анахьэу писатель-просветителыр ихэгъэгу имыпатриотэу щытын ылъэкIыщтэп.
- Сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, къызыщыхъугъэ хэгъэгур, игупсэ чIыгу, иныдэлъфыбзэ ыгукIэ зэхэзымышIэрэ 
писателэу "зэрэдунаеу ицIыфэу" зызылъытэжьырэм уасэ 
зыфэпшIын плъэкIын горэ ытхын ылъэкIыщтэп. ХъанДжэрые Iо хэмылъэу, патриот шъыпкъагъ. Адыгэ 
щыIэкIэ-псэукIэм, культурэм ыкIи цIыф гъэпсыкIэм 
анахьышIоу, прогрессивнэу ахэлъыр зэкIэ ащ шIу ылъэгъущтыгъ, ыгъэлъапIэщтыгъ. Ащ дакIоу Хъан-Джэрые иобщественнэ-политическэ, инауч нэ, идуховнэ дунэееплъыкIэ 
къыхэбгъотэн плъэкIыщтэп КъокIыпIэмрэ КъохьапIэмрэ, 
Кавказымрэ Урысыемрэ, ислъам динымрэ чыристан 
динымрэ зыщызэригъапшэхэ рэр. ЦIыфыгъэшхом рыгъозэрэ писателэу зэрэщытым елъытыгъэу, итворческэ, 
иобщественнэ Iофэу зыпылъыгъэм интернационалист 
шъыпкъэу зыкъыщигъэлъэгъуагъ, ахэр зэригъэшIунхэм, 
нахь зэгуригъэIонхэм, лъэныкъуитIуми яфедэу зэдигъэпсэунхэм апае ежь ылъэкI къыгъэнагъэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ, прогрессивнэ, цIыфыгъэшхо зыхэлъ, зэкIэ цIыфлъэпкъым ыштэгъэ идеехэу зэрыгъуазэщтыгъэхэмкIэ Хъан-Джэрые ежь илъэхъан бэкIэ ыпэ 
ишъыгъагъэба?
- ЦIыф акъылышIохэу апэкIэ чыжьэу плъэхэрэр ары 
ар зинэшанэр. Ахэмэ ащыщыгъ Хъан-Джэрые. Джыри зэ 
къэсэIожьы, уемыхъырэхъышэжьынэу, ар иуахътэ зыфэдагъэр гум къинэжьэу къэзыгъэлъэгъон зылъэкIыгъэ цIыф 
акъылышхуагъ.
- ЦIыфым къырыкIощтыр ихъухьэгъахэу, уапэкIэ 
къэхъущтыр, къыохъулIэщтыр къэзышIэхэкIэ алъытэхэрэм 
аIорэр зышIошъ хъухэрэм сащыщэп. Ары шъхьаем, цIыфыр аукъодыеу дунаим къытехъорэп ныIа, сэ сишIошIыкIэ, шъхьадж зыгорэм фытегъэпсыхьагъэу ары къызэрэхъурэр.
- Ащ фэдэ еплъыкIэ-екIолIакIэр сэ сыгу пэблагъ, 
шIукIаеу сыцIыф прагматичнэу, сымыидеалистэу, нахьыбэмкIэ сызэрэматериалистыр зэгорэм къэсIогъагъ нахь 
мышIэми. КъыгурыIогъуаеу къыпшIошIынкIи хъун, ау 
дунаим къызыфытехъуагъэр цIыфым фаухэсыгъэу, пшъэрылъ горэ фырахъухьагъэу зэраIорэр сэ сшIошъ мэхъу. 
ГущыIэм пае, Хъан-Джэрые фаухэсыгъагъ пшъэрылъ 
гъэнэфагъэ, гъэшIэ кIэкIэу дунаим зыщытетыгъэм ар 
пшъхьапэу ыгъэцэкIагъ. "Мамыр пшъэрылъэу" ежь ыпшъэкIэ щытхэм егъэзыгъэкIэ рагъэштэгъагъэр арэп зыфасIорэр - ыпшъэкIэ сэ зэрэхэзгъэунэфыкIыгъэу, ар бгъэцэкIэн плъэ кIынэуи щытыгъэп. Сэ зигугъу сшIырэр фэшъхьаф пшъэ рылъэу Хъан-Джэрые фэухэсыгъагъэр писатель-просветителэу зэрэщытыгъэм елъытыгъэу Iофышхоу 
зэшIуихыгъэр ары. АщкIэ зишIогъэшхо къэкIогъэ Iофэу 
ащ ышIа гъэмкIэ ыцIэ егъэшIэрэу адыгэ лъэпкъым итарихъ 
хари гъэтхагъ. Хъан-Джэрый ары зэкIэми апэу гъэсэныгъэмрэ хэхъоныгъэмрэ янэфынэ адыгэхэм къалъызыгъэIэсыгъэр, лъэпкъыр зэкъогъэуцогъэнымрэ цIыфхэм яфедэу 
хэхъоныгъэ шIыгъэнымрэ яидее кIэщакIо фэхъугъэр.
- ГущыIэ пшъхьапэх, Исхьакъ, тэрэз шъыпкъэу къэпIуагъ. Мыщ, Адыгеим, къызыщыхъугъэ чIыгум апэрэу 
ащ ифэшъошэ уасэ щыфашIынкIи хъун. Арэу зэрэщытызэ, 
ащ фэдизэу бэп тешIагъэр, ащ ехьылIэгъэ къэбар шъыпкъэм тегущыIэнхи зыфимытыгъэхэр, ары пакIошъ, игугъуи 
арагъэшIыщтыгъэп. Ежь ытхыгъи, ехьылIагъэу атхыгъи 
Адыгеим ибгъотэн плъэкIынэу щытыгъэп. Зитхыгъэ къыхамыутырэ, афамыдэрэ авторхэм ар ащыщыгъ.
- ГухэкI нахь мышIэми, джары зэрэщытыгъэр. Тоталитаризмэм илъэхъан революцием ыпэкIэ тхэщтыгъэ 
авторхэм яхьылIагъэу атхыныр агу рихьыщтыгъэп, официальнэу афэзымыдэрэ унашъо щымыIагъэ нахь мышIэми. 
Ау, мыухэбзыгъэми, шъхьэихъуагъэу афадэщтыгъэп. Сэ 
сыныбжьыкIэ дэдагъ сытхэу зесэгъажьэм, СССР-м иписательхэм я Союз сызаштэм. ЗыгорэкIэ ягугъу шIыгъэн 
фаеу типросветительхэм ацIэ къызыраIокIэ, типисатель 
анахьыжъхэу КIэрэщэ Тембот, Лъэустэн Юсыф, Кэстэнэ 
Дмитрие, ахэмэ афэшъхьафхэми зэхахыгъэр агу темыфэу, 
зызэрашIырэр гурыIогъуаеу "буржуазнэ писателых, 
пщылъэпкъхэкIых" аIозэ, гъумытIымыщтыгъэх. 
Хъан-Джэрыерэ адырэ просветительхэмрэ ятворчествэ 
зыпари зэрэхэсымышIыкIыщтыгъэм къыхэкIэу, сэри ахэмэ 
адезгъаштэщтыгъ. А лъэхъаным блэкIыщэу сакъыщтыгъэ 
идеологхэм ащ фэдэ шIыкIэ-зекIуакIэхэр агу рихьыщтыгъэу 
12*

--- Page 425 ---

къычIэкIын. Сыдэу Iо фаеми, адыгэ писатель-просветительхэм ягугъу арагъэшIыщтыгъэп.
- ГъэшIэгъоныр ткъошхэу Къэбэртэе-Бэлъкъарым 
исхэм ахэмэ фыщытыкIэу афыряIэр фэшъхьаф шъыпкъ. 
Я ХХ-рэ лIэшIэгъум ия 60-рэ илъэсхэм къащыублагъэу 
зэкIэ адыгэ писатель-просветительхэм ящыIэкIагъэмрэ 
ятворчествэрэ афэгъэхьыгъэ IофшIагъэхэр, шъхьафэу 
ахэмэ ащыщ пэпчъ фэгъэхьыгъэу монографиехэр, тхылъхэр щатхыгъэх. Хъан-Джэрыерэ адырэ адыгэ писатель-просветительхэмрэ зэкIэ атхыгъэхэр Налщык къыщыхаутыгъэх. Тэрымэ, я ХIХ-рэ лIэшIэгъум тхэгъэ типросветительхэм яхэшыпыкIыгъэ произведениехэр зыдэт 
тхылъэу "Шаги к рассвету" зыфиIорэр 1988-рэ илъэсыр 
ары къызыдэкIыгъэр, ари Краснодар ары къызыщыхаутыгъэр. Ары пакIошъ, Хъан-Джэрые иIофшIагъэхэр джы 
къызнэсыгъэми Адыгеим къыщыхаутыгъэхэп! Ахэр адыгабзэкIэ джыри къызэрэхамыутыгъэхэр тэрыкIэ емыкIуба?
- ЗэраIо хабзэу, тиIэ охъуфэ, уасэ фэтшIырэп, тимыIэжь 
зыхъукIэ, гухэкIышхо къытщэхъу. Шъыпкъэ, тиунэе духовнэ-культурнэ кIэн тэ уасэ фэтымышIымэ, тилъэпкъ идуховнэ 
байныгъэ къитымыдзэщтмэ, тизекIуакIэ хэти къыгурыIощтэп, тэри тызыщыщи, тыкъызыхэкIыгъи тымышIэжьэу 
тыкъэнэщт. ЖэрыIо народнэ творчествэ бай дэдэ, фэдэ 
къэгъотыгъуаеу лIыхъужъ эпосэу "Нартхэр" тэ тиIэх. Адыгэ 
просветительствэр - тикультурэ щыщ Iахь пшъхьап. Ахэмэ 
уарыгушхоныр яфэшъошэ шъыпкъ. Мары о къэпIуагъ 
Къэбэртэе-Бэлъкъарым адыгэ просветительхэм зэряфэшъуашэу зэрафыщытхэр. Тэрэз зыфапIорэр. Ау арэущтэу 
афыщытых тилъэхъанэ щыIэ писательхэми. Налщык дэтых 
урамхэр, проспектхэр Нэгумэ Шорэ, ШэуджэнцIыкIу 
Алый, Къайсын Кулиевым, КIышъэкъо Алим, ПэкIэ Бекмурзэ, Кязим Мечиевым, нэмыкIхэм ацIэхэр зыфаусыгъэхэр. Тэрымэ, сыхэмыукъорэмэ КIэрэщэ Темботрэ 
Андырхъое Хъусенрэ ацIэкIэ зэджагъэ урамхэр Мыекъуапэ дэтых, ау чIыпIэ Iудзыгъэхэм ащыIэ урамхэшъ, 
цIыфхэм ашIэхэрэп. Хъан-Джэрые ыцIэкIэ еджагъэхэу 
Мыекъуапэ урам дэтэп.
- ЦIыфыр хэукъон ылъэкIыщт. Арышъ, ащ ихэукъоныгъэхэр амал зэриIэкIэ ыгъэтэрэзыжьынхэ, ары пакIошъ, 

--- Page 426 ---

ищыкIагъэ зыхъурэм афыкIэгъожьын фае. Мары о гущыIэм 
пае, уиныбжьыкIэгъум узэрэхэукъогъагъэр бгъэтэрэзыжьыгъэ, узэрэфыкIэгъожьырэри, Хъан-Джэрые ыцIэ 
къепIозэ, уиусэ щыптхыгъ.
- Арэущтэу сымышIыгъэмэ, сыгукIэ рэхьат згъотыщтыгъэп. Адыгэ акъылышIоу Къэзанэкъо Джэбагъ ыIощтыгъ 
Iушыгъэр ныбжьым къыдакIоу. ШъыпкъэмкIэ, илъэсхэм 
язакъоп тэ акъылыр къытфэзыхьырэр, джащ фэдэу щыIэныгъэу тызыхэтымрэ шIэныгъэхэмрэ арых нахь, илъэсхэм 
адакIоу ахэри тищыIэныгъэ къыпкъырэхьэх. Романэу 
"Мыжъошъхьалым" Iоф дасшIэ зэхъум, Хъан-Джэрые 
итворчествэрэ иобщественнэ IофшIэнрэ яхьылIагъэу сэ бэ 
сшIэ хъугъагъэр. Ежь романэу "Хъан-Джэрые" бэ сызыщымыгъозагъэу сигъэшIагъэр: цIыф хьалэмэтэу къычIэкIыгъ 
сапашъхьэ къиуцуагъэр. ЯмышIыкIэу ар гъэпсыгъагъэ. 
ШIэныгъэ куухэмрэ гухэлъ нэфхэмрэ иIагъэх. Ащ дакIоуи 
насыпынчъагъэр ынэтIэгу итхэгъагъ. Ары, хъан лIакъу ар 
къызхэкIыгъагъэр, ау сыдигъуи ащ ежьыри илIакъуи народым, ащ икультурэ, инамыс акIэричыщтыгъэп. МэкъумэщышIэ фэкъолIхэм афэдэкъабзэу, пщы-оркъхэми адыгэ 
хабзэм ишапхъэхэр дэх имыIэу агъэцакIэщтыгъэх. Адыгэхэм 
къяхъулIэщтыр, ахэмэ апэкIэ къапыщылъыр ары ХъанДжэрые ищыIэныгъэкIэ анахьэу зыгъэгумэкIыщтыгъэр. 
Сэри ащ ехьылIэгъэ романэу "Хъан-Джэрые" итхын зысэухым, стхыгъэ усэхэр сшъхьэ къыщыущыгъэх.
- Усэ пшъхьапэх, зи япIолIэнэп. АкъылышIуагъэ ахэлъ, 
зэфэныгъэмрэ намысыгъэмрэ атегъэпсыкIыгъэх, угу 
икъэбзагъэ къахэщы:
БлэкIыгъэр, Хъан-Джэрый, блэкIыгъэр - шъхьакIо,
ПцIым ригъэшIагъэр шъыпкъэм рекIыжьы.
Къысфэгъэгъу, фэгъэгъу кIэлэгъуми пшъхьэкIэ,
Шъыпкъагъэм напэр рысэщэфыжьы.
- Ары, тхэнымкIэ сшынахьыжъ сисэнэхьатэгъу ыпашъхьэ синамыс щыкъабзэ фэдэу непэ сэлъытэ. Ау щытми, 
тилъэпкъ къыхэкIыгъэ цIыфышхом ичIыфэу джыри бэ 
къыттенагъэр.

--- Page 427 ---

- Исхьакъ, писателэу, критикэу, аужыпкъэм ХъанДжэрые сыричIыпIэгъоу сызэрэщытым елъытыгъэу, сэ 
лъэшэу сегъэразэ ащ уасэу къыфэпшIыгъэм. ТизэдэгущыIэгъу зыщытыухыным сыд джыри тIуагъэм къыхэбгъэхъожьымэ пшIоигъуагъэр?
- Наукэм фэдэу къабзэу, сыд фэдэрэ литератури 
зыгъэпсырэр ащ фытегъэпсыхьэгъэ цIыфхэр ары. Джащ 
къыхэкIэу ащ фэдэ цIыф-гъэпсакIор нахь инырэм къэс 
народым идуховнэ-культурнэ хъарзынэщ иIахьэу хилъхьэрэр нахь пшъхьапэу мэхъу. Хъан-Джэрые илитературнэ 
произведениехэмрэ инаучнэ IофшIагъэхэмрэ ахэр зитхыгъэ лъэхъаным бэкIэ ыпэ ишъыгъэх. Непи ахэр ящыкIэгъэ 
шъыпкъэх. Ащ итворческэ, научнэ-просветительскэ 
IофшIагъэ зэгъэуIужьыгъэу уасэ фэпшIын зыхъукIэ, къэпIон 
плъэкIыщтыр ащ иIофшIагъэхэмрэ ахэр къызыIэкIэкIыгъэ 
ежь Хъан-Джэрыерэ тиадыгэ кIэнэу, тилъэпкъ хъарзынэщэу зэрэщытхэр ары. Пушкинымрэ ащ итворчествэрэ - 
урысхэм, Байронрэ ащ ипоэзиерэ - инджылызхэм, Дантерэ 
ащ илирикэрэ - итальянхэм зэрялъапIэхэм фэдэх тэрыкIэ 
Хъан-Джэрые ытхыгъэхэр.
Сицыхьэ тезгъэлъымэ сшIоигъуагъ - адыгэ лъэпкъыр 
щэIэфэкIэ, ащ ыкъоу Хъан-Джэрыий щыIэщт.
ДэгущыIагъэр ЛъэпцIэрышэ Хъ.,
2008-рэ илъэс

--- Page 428 ---

Тыгъэр зэкIэми зэфэдэу къафепсы

--- Page 429 ---

Адыгеим инароднэ писателэу МэщбэшIэ Исхьакъ 
къыгъэшIагъэм хъугъэ-шIэгъэ инхэр пэкIэкIыгъэх. Коллективизациер, индустриализациер, хэгъэгу зэошхор, 
зэоуж ныбжьыкIэгъур, чIыкIэр аIэ къызэрэрагъэхьагъэр, 
цIыфыр апэрэу космосым зэрэбыбыгъэр, гъэпсын Iофым 
зыщыпылъыгъэхэ я 80-рэ илъэсхэр, перестройкэр зыпхырагъэкIыщтыгъэ я 90-рэ илъэсхэр, аужыпкъэм я ХХI-рэ 
лIэшIэгъум инепэрэ маф. Сыд фэдэу ахэр лъэхъэнэ 

--- Page 430 ---

зэфэшъхьафыгъэха! ТарихъымкIэ ахэр илъэсых ныIэп, 
ау цIыфым ищыIэныгъэкIэ зэман псэу мэхъух. Ау зэкIэ 
лъэхъаным къыфихьыгъэ къиныгъохэр ащ зэпичыгъэх, 
зэкIэкIуагъэп, сыда зыпIокIэ, творчествэм кIуачIэу къыхилъхьэщтыгъэм гъэхъэгъакIэхэм къафиIэтыщтыгъ. Ары 
пэпчъ игъэхъагъэ хэгъэгум инаградэ лъапIэкIэ хагъэунэфыкIыщтыгъ. ЗэлъашIэрэ писателышхоу, общественнэ 
IофышIэ инэу МэщбэшIэ Исхьакъ "За заслуги перед 
Отечеством" зыфиIорэ орденым истепенищи къызыфагъэшъошэгъэ мыбэхэм ащыщ.
МэщбэшIэ Исхьакъ Шумафэ ыкъом итхыгъэхэм анахь 
къахэщырэ нэшанэр цIыфхэм гъунэнчъэ шIулъэгъоу 
афыриIэр, зыщыщ лъэпкъым емылъытыгъэу ахэмэ ащыщ 
пэпчъ цIыфыгъэ хилъэгъоныр. Народым изыкIыныгъэ и 
Мафэ ыпэкIэ Исхьакъ Шумафэ ыкъом зыIудгъэкIагъ, 
еттыгъэ упчIэмэ мыщ фэдэ джэуап къаритыжьыгъ:
- Краснодар краим ит Успенскэ районым щыщ къуаджэу Шъхьащэфыжь сэ сыкъыщыхъугъ. Къуаджэр унэгъо 
шъихым къехъу. Къуаджэм бгъу пстэумкIи къегъэтIысэкIыгъагъэх къэзэкъ къутырхэмрэ станицэхэмрэ. 
Iэгъо-блэгъум щыпсэурэ кIэлэцIыкIухэр зэкIэ тиеджапIэ 
къекIуалIэщтыгъэх. Сэ сшъхьэкIэ зэкIэри згъэныбджэгъущтыгъэх. Зыщыщ лъэпкъым елъытыгъэу тызэхагъэушъхьафыкIыныр хэти ышъхьэ къихьэщтыгъэп.
Зы унэгъошхо зэдэIужь фэдэу тызэдыщыIагъ. А 
мафэхэм хагъэунэфыкIыщтыгъ ВЛКСМ-м ия 90-рэ илъэс. 
Непэ фэдэу сыгу къэкIыжьы 1944-рэ илъэсым сэри, классым къыщыздеджэщтыгъэхэри комсомолым тызэраштэгъагъэр. Район гупчэм нэс лъэсэу километрэ 25-рэ ткIугъэ. 
Чэщыр ащ къыщитхи, ятIонэрэ мафэм тыкъэкIожьыгъ. Ащ 
ыуж илъэс тIокIищым къехъу тешIэжьыгъ, ау заом иилъэсхэм шъэожъыягъэхэр, пшъэшъэжъыягъэхэр нахьыпэм 
фэдэу зы стол тызэдыпIэтIысхьэ, адыгэ щэламэр, урыс 
окрошкэр тэшхы, къалмыкъщаир тетэшъухьажьы. Тизэкъошныгъэу, тизэблэгъэныгъэу лIэшIэгъу чыжьэхэм къащежьагъэхэр, джыри псэоу щыIэхэр зэкъозыгъэуцохэрэр, 
тэ хэти тщигъэгъупшэнхэ ылъэкIыщтэп.
Адыгэхэм ятарихъ тхьамыкIэгъо хъугъэ-шIагъэхэу 
зэблыгъэ. Народ пэпчъи, лъэпкъ пэпчъи бэ илъэс гушIуагъохэуи, илъэс къиныгъохэуи зэпачынхэ фаеу хъугъагъэр. 

--- Page 431 ---

ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм къакIоцI тичIыгухэм техакIохэр 
ащызэрэукIыщтыгъэх. ЛIэшIэгъум лIэшIэгъур кIэлъыкIоу 
техакIохэр зэпымыоу тичIыгу къибанэщтыгъэх. "Народым 
ыгу зэрэкIодыщтыгъэмрэ пщыхэр ежь зэрэзэзэожьыщтыгъэхэмрэ,- щитхыщтыгъ Нэгумэ Шорэ итхылъэу "Адыгэ 
народым итарихъ" зыфиIорэм,- типыйхэм акIуачIэхэм 
нахь ахагъахъощтыгъ". ШъыпкъэмкIэ, адыгэ лIэкъолъэшхэм мымакIэу ахэтыгъэх пщыхэу Осмэн империемрэ 
Къырым хъаныгъомрэ апэуцужьын зылъэкIыщт хэгъэгоу 
Урысыер зылъытэщтыгъэхэр. 1552-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1557-рэ илъэсым нэс Москва кIогъагъэх адыгэ 
лIыкIо кIупищ, ахэр зыуж итыгъэ Iофыр ухыгъэ зэрэхъугъэр 
бгъуитIуми яфедэ къыдэзылъытэрэ союз зэрэзэдашIыгъагъэр, Черкесиер Урысыем щыщ зэрэхъугъэр ары. СеуцолIэжьы тарихъым щыщ а пычыгъом сыдигъуи сызэрэзыфикъудыищтыгъэм. Сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, тарихъ 
шъыпкъагъэ хэлъэу а уахътэр къэзгъэлъэгъуагъэу ары.
Анахь пхъэшэ дэдэу зэдезымыгъаштэщтыгъэ хъугъэшIагъэхэр къызыщыхъущтыгъэ советскэ лъэхъаныр ары 
сэ сызыпIугъэр. Адэ сыфита сэ ар згъэмысэнэу? Сыфитэп. 
Сыда пIомэ, Совет хабзэр ары шъузабэу къэнэгъэ сянэ 
ишъэуиплI ыпIунымкIэ IэпыIэгъу къыфэхъугъэр, сэ еджэпIищ къэсыухыгъ, тхылъыбэ стхыгъэ. СэрыкIэ ноябрэм и 
7-р - Октябрэшхом и Мафэ - мэфэкIэу къэнэжьы. Ау 
щытми, ноябрэм и 4-ри - народхэм языкIыныгъэ и Мафи - 
сищыIэныгъэ щыщ шъыпкъэм фэдэу къыхэхьагъ. Сэ ар 
сыгукIэ сштагъэ, сыда пIомэ, тарихъым тызыфигъасэрэр: 
узэкъомыуцоу щыIэныгъэм зи къызэрэщыбдэмыхъущтыр 
ары. Мыщ фэдэ гущыIэжъ щыI: "УапэкIэ укIо зыхъукIэ, 
загъорэ къызэплъэкIызэ шIы".
Народхэм языкIыныгъэ и Мафэ ихэгъэунэфыкIын сыхэлэжьэнэу гъэрекIо Москва сырагъэблэгъэгъагъ. Ащ 
фэшI Кремлым хэт Дворецым къыщызэрэугъоигъэхэм 
ахэтыгъэх тилъэпкъэгъухэу союзнэ республикщтыгъэхэм 
ащыпсэухэрэм ямызакъоу, тарихъым иохътэ зэфэшъхьафхэм Урысыем икIыжьыгъагъэхэри. Непэ уахътэу 
тызыхэтым амал къытеты шъхьадж ежь ишIошI-еплъыкIэ 
иIэн, ар къыриIотыкIын фитэу, хъугъэ-шIэгъэ гъэнэфагъэм 
фыщытыкIэ шъхьаф фыриIэнэу. А уахътэм зэреджэхэрэр 
демократие. Ар зэхэсшIэным сэрыкIэ мэхьанэшхо иI. Сыда 

--- Page 432 ---

зыпIокIэ, мэхьанэ купкIыр къызыбгурыIон фэе уахътэр 
къихьагъэшъ ары. ШIошъхъуныгъэхэм цIыфхэр зэкIэрачыхэ 
хъущтэп. Нэбгырэ пэпчъ фит ежь ишIошъхъуныгъэхэр 
иIэнхэу, демократиер ары ащ фэдэ фитныгъэр цIыфым 
къезытырэр. Ау мыщ дэжьым шъхьадж къыгурыIон фаер 
узыдэхымэ мыхъущт шапхъэхэр зэрэщыIэхэр ары. ЦIыфхэр 
зэщыхьагъу пшIыхэ, ахэр зэщыхьагъу зышIынхэ зылъэкIыщт 
ушъхьагъухэм уалъыхъу хъущтэп. Мыщ дэжьым тыгу 
къэдгъэкIыжьмэ фэIуагъэ щыIэп ишIошъхъуныгъэхэм апае 
тихэгъэгу цIыфым иIоф зэрэщаIощтыгъэр, ары пакIошъ, 
укI зэрэщытыралъхьэщтыгъэр.
Шъыпкъэ, яшIошъхъуныгъэхэр зэрэзэтемыфэхэрэм 
пае макIэп къызэрэхэкIырэр цIыфхэр зэджэгъогъу хъухэу, 
ау шIошъхъуныгъэ зэфэмыдэхэм народхэр зэпагъэуцухэ 
хъущтэп. Сэ сишIошIыкIэ, тэ тиблэкIыгъэ уахътэу бэмышIэу 
къызэтынэкIыгъэм анахь мэхьанэ зиIэ зэфэхьысыжьэу 
фэтшIын фаехэм джар зыкIэ ащыщ.
Зэфэшъхьаф еплъыкIэхэр зэдызэшIотхырэ Iофым - 
демократическэ обществэ зыкIым игъэпсын - пэрыохъу 
къыфэхъухэ хъущтэп. Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщ 
цIыфхэм язэфыщытыкIэхэмкIэ щэIагъэ къызыхагъэфэн 
фае, зэкIэри тэ тызэзыугъоилIагъэр Урысыер ары. Зы 
чIыгу тызыщыпсэурэр, зы тыгъ тэ зэфэдэу къытфепсырэр, 
тызыгъэфабэрэр. Псыхъошхоу Пшызэ Эльбрус лъапэм 
къыщежьэшъ, Азов хым хэлъэдэжьы. ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьафых ащ инэпкъхэм ащыпсэухэрэр. ГущыIэ щэрыокIэ 
къэпIон зыхъукIэ, псыфалIэм ригъэзыгъэу рихьылIэрэм 
"Ухэта о?" ыIоу псыхъор еупчIырэп ныIа. Шъугу къэжъугъэкIыжь: "Тызэкъотымэ ары тызылъэшыр" зытIощтыгъэм 
ыуж бэп тешIагъэр. Непи ащ имэхьанэ къыкIичыгъэп.
Уахътэр зыфэдэ хъурэм - ихэукъоныгъэхэри зэригъусэхэу - езэгъэу, ау шъыпкъагъэм лъыхъурэ, нахьышIум 
зицыхьэ телъ цIыфхэр ары МэщбэшIэ Исхьакъ зыщыщыр. 
Ащ фэдэ еплъыкIэ-екIолIакIэр ащ итворчествэкIэ IэпыIэгъу къыфэхъу. Непэ писателым Iоф зыдишIэрэр "Уахътэм ищэрэхъ" зыфиIорэ тхылъыр ары. Ащ дэхьагъэх 
народым иакъылышIуагъэ къэзыушыхьатырэ сатыриплIыхэр.

--- Page 433 ---

ДэгущыIагъэр Козич З.,
2008-рэ илъэс

--- Page 434 ---

ШIуагъэу схэлъыр къысхэзылъхьагъэр 
комсомолыр ары
Комсомолым ия 90-рэ илъэс фэгъэхьыгъэ зэIукIэм 
псалъэу къыщиIуагъэр

--- Page 435 ---

Непэрэ тищыIэкIэ мыпсынкIэу ямышIыкIэу гъэпсыгъэм 
сегупшысэ зыхъукIэ, сыгу къисымыгъэхьан слъэкIырэп 
лъэпкъымкIэ тыкъызытекIыгъэхэу еджэкIэ-тхакIи, научнэ-техническэ прогрессым непэрэ игъэхъагъэхэри зымышIэщтыгъэхэм, къэбар жъугъэхэр цIыфхэм аIэкIэзыгъэхьэрэ 
амалхэм мафэ къэс къаIэтырэ бырсырыри зэхэзымыхыщтыгъэхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыфэдагъэр къызышIосэгъэшIы. Сэ зэрэслъытэрэмкIэ, ахэр тэщ нахьи нахь акъылышIуагъэх. Джэныкъо машIом къытырэм фэшъхьаф фабэ 
ахэмэ амышIэщтыгъэми, Iоф къинэу мафэ къэс зыпылъыгъэхэм аIэгушъо лIыргъужъ кIишIыкIыщтыгъэми, ахэмэ 
яунэ, яунагъо, ячIыгу, яшъхьафитныгъэ зышъхьамысыжьэу 
къаухъумэщтыгъ, ащ дакIоуи зыпарэкIи зыщагъэгъупшэщтыгъэп зэрифэшъуашэм тетэу, цIыфышIухэу, цIыф нэшэнэ 
дэгъухэр ахэлъхэу якIалэхэр апIунхэ зэрэфаер.
Ахэр тэщ нахьи нахь акъылышIуагъэх, сыда пIомэ, 
зэрифэшъуашэу пIуныгъэ зэрамыгъэгъотыгъэ, нэхъоинчъэу зекIорэ ныбжьыкIэхэу зыщыщ лъэпкъи, къызыхэкIыгъи, ятэхэм янэшэнэ шIагъохэри зымыгъэлъапIэхэрэр - ахэр 
зишIуагъэ къэмыкIощт цIыфых, янамыс лъапсэхэр ахэмэ 
къагъэнэжьынхи, къаухъумэнхи, ялъэпкъ агъэлъапIэу 
щыIэнхи алъэкIыщтэп.
Джы цивилизациеми тылъыIэсыгъэу, лIэшIэгъу пчъагъэм къыкIоцI цIыфлъэпкъым зэIуигъэкIэгъэ шIэныгъэхэмрэ 
шIыкIэ-амалхэмрэ зэкIэ тIэ къидгъэхьагъэу зыщыткIэ, сыда 
тэ непэ къытэхъулIэрэр? Адыгэмэ мыщ фэдэ гущыIэ щэрыо 
ахэлъ: "Еджагъ, ау епщэжьыгъэп". Моральнэу, нравственнэу ныбжьыкIэхэм яшэн-зекIуакIэхэр зэщагъакъохэзэ, 
къэбар жъугъэхэм яамалхэм сыда ахэр зыфагъасэхэрэр? 
Сыд фэдэ шэн-зекIокIэ дэгъухэм атегъэпсыкIыгъэхэу ара 
тикIэлэцIыкIухэмрэ типхъорэлъфхэмрэ зэрэтпIухэрэр? 

--- Page 436 ---

Аужыпкъэм, зэфэхьысыжьыгъэу къэпIон зыхъукIэ, гухэлъ 
гъэнэфагъэм тегъэпсыкIыгъэу хэгъэгум ныбжьыкIэ программэ иIа?
Порнографиер, цIыфхэр зэрэзэрэукIыхэрэр, нэхъоинчъэгъэ зекIокIэ-шIыкIэхэр гъунэ зимыIэ телешоухэмкIэ, 
стадионхэм ащызэхащэрэ зэхэхьэгъу-зэIукIэгъу бырсырхэмкIэ къызэрагъэлъагъохэрэр зифедэ щыIэнкIи мэхъу. 
Ары шъхьакIэ, непэрэ щыIэкIэ-псэукIэ къиным хэт цIыфхэм, 
хэгъэгум тапэкIэ къырыкIощтым ягупшысэрэ цIыфхэм ахэр 
ящыкIагъэха?
СэрыкIэ комсомолыр - сищыIэныгъэ хэпхын умылъэкIынэу щыщ Iахь, синыбжьыкIэгъу, зэкIэ шIуагъэу схэлъыр, 
духовнэ-нравственнэ шапхъэу сызэрыгъуазэрэр джары 
къызыщежьагъэр, джащ фэшI ащ сыфэмырэзэн слъэкIыщтэп. Силэгъу кIэлэ, пшъэшъэжъые минишъэ пчъагъэхэм 
афэдэу сэри ащ сипсыхьагъ. Арышъ, икъукIэ сицыхьэ 
зытелъыжьэу непэ къэсIон слъэкIыщт: зэкIэ шIуагъэу схэлъыр къысхэзылъхьагъэр комсомолыр ары. Ащ исатырхэм 
сахэтыгъ, непи сыгукIи, сыпсэкIи сакъыхэнэжьы.
2008-рэ илъэс

--- Page 437 ---


ГущыIэм идуховнэ кIуачIэ лъэпкъым
изыкIыныгъэ ылъапс

--- Page 438 ---

Джырэблагъэ писательхэм я Союз зызэхащагъэр 
илъэс 50 зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ зэфэс Москва 
щекIокIыгъ. Ащ хэлэжьагъ, къыщыгущыIагъ МэщбэшIэ 
Исхьакъ.
- Пленумым иIофшIэн ригъэжьэгъэ къодыеу гухэкIышхо 
тщыхъугъэ къэбар гомыIу къытлъыIэсыгъагъ - Московскэ 
ыкIи зэрэ Урысые и Патриархэу я II-рэ Алексий идунай 
зэрихъожьыгъэр,- къытфеIуатэ Исхьакъ Шумафэ ыкъом.- 
Сэ заулэрэ сыIукIагъ, сыдэгущыIагъ. Ар цIыф акъылышIуагъ, зэфагъэм рыгъуазэщтыгъ, цIыфхэм афэхьалэлыгъ, 
ыгу афихыгъагъ. Урысыеми, IэкIыб къэралыгъохэми нравственнэ-чыристан диншIошъхъуныгъэр ащыгъэпытэгъэнымкIэ ащ Iофышхо зэшIуихын фаеу хъугъагъэ. Уемыхъырэхъышэжьынэу, ар динлэжь IофышIэшхуагъ, ащ 
игущыIэрэ ишIошIрэ дин лъэпкъ пстэуми япащэхэм осэшхо 
фашIыщтыгъ. Мамырныгъэм дин лъэпкъ зэфэшъхьафхэм 
язэдэпсэуныгъэ гъэпытэгъэным афэгъэхьыгъэу шIогъэшхо 
къэзыхьырэ Iофэу ышIэщтыгъэм пае динлэжь пащэхэм 
ямызакъоу дунаим иполитик цIэрыIохэми ащ шъхьэкIэфэшхо фашIыщтыгъ.
Писательхэм я Союз июбилей фэгъэхьыгъэмэ, апэу 
хэгъэунэфыкIыгъэн фаер ар зэрэзэхащагъэм мэхьанэшхо 
зэриIагъэр ары. Хэгъэгум ыкIуачIэхэр зэкъогъэуцогъэнхэмкIэ, чIыпIэхэм ащыIэ писательскэ организациехэм 
язэпхыныгъэхэм зягъэушъомбгъугъэнымкIэ ащ ишIогъэшхо 
къэкIуагъ. Шъыпкъэ, СССР-м иписательхэм я Союзэу 
1934-рэ илъэсым зэхащэгъагъэм цIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ хэгъэгум ялитературэ зиушъомбгъуным лъэпсэ ин 
фишIыгъ. ГущыIэм пае, адыгэ литературэ ныбжьыкIэм 
илъэс тIокIым къыкIоцI реалистическэ литературэм ижанрэхэр ыIэ къыригъэхьагъэх, IэпэIэсэныгъэ шIукIае зыIэкIэлъ 
хъугъэ писательхэу КIэрэщэ Тембот, Хьаткъо Ахьмэд, 
Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Еутых Аскэр къыхэкIыгъэх.
Темырым, Сыбыр, КъокIыпIэ Чыжьэм лъэпкъ макIэу 
арысхэм ялIыкIохэр зыхэхьэрэ писательскэ организациехэр 
ащызэхэщэгъэнхэмкIэ Урысыем иписательхэм я Союз 
ишIуагъэ къыгъэкIуагъ. Ахэмэ къахэкIыгъэх писатель 
IэпэIасэхэу Юрий Рытхэу, Семен Куриловыр, Владимир 
Санги, Иван Шесталовыр, Григорий Ходжер. Темыр Кавказым илитературэхэм, ахэмэ ягъэхъэгъэ инхэу зэлъашIэхэрэм ягугъу къэсымышIыжьыми - Расул Гамзатовым, 
КIышъэкъо Алим, Къайсын Кулиевым, Давид Кугультиновым, Ахмедхан Абу-Бакар ятворчествэ Урысыем имызакъоу, IэкIыб хэгъэгухэми ащашIэ.
ЯщыкIэгъэ амалхэу арагъэгъотыгъэхэм яшIуагъэкIэ 
ащ фэдэу литературнэ процессым гъэхъэгъэшхоу ашIыгъэм джащ фэдэ духовнэ-нравственнэ шIуагъэхэр къытыгъэх. Сэ зэрэслъытэрэмкIэ, лIэшIэгъуныкъом къыкIоцI ащ 
фэдэ IофшIагъэу зэшIотхын тлъэкIыгъэр, шэн-хэбзэ шIагъоу 

--- Page 439 ---

тиIэ хъугъэхэр зыIэкIэдгъэпытыхьанхэ, Урысые Федерацием иписатель ныбжьыкIэхэу къыткIэлъыкIохэрэм алъэхэтынэнхэ фаеу ары.
ЕгъашIэми зэралъытэ хабзэр гущыIэр сыд фэдэрэ Iофи 
иублапIэу ары. Чыристанхэм ятхылъ лъапIэу Библием сыдми 
хъугъэ Iофэу щытэп мыщ фэдэу зэритхагъэр: "ЗэкIэми 
апэ итыгъ ГущыIэр. А ГущыIэр зыфэдагъэри - Тхьэ". 
Быслъымэнхэм я КъурIан лъапIи ГущыIэр джащ фэдэу 
лъагэу егъэуцу, егъэлъапIэ. Тэ, писательхэм, гущыIэм 
ифэшъошэ уасэ фэтымышIымэ, тэщ пае ар хэти тфишIэщтэп. Тилитературабзэ къэтыухъумэнэу, ащ икъэбзагъэ 
тыфэбэнэнэу, титворчествэкIэ ар дгъэбаинэу тэ типшъэрылъ. Тэ тащыщ пэпчъ ежь иныдэлъфыбзэу зэрэтхэрэр 
шIу елъэгъу, егъэлъапIэ, ныдэлъфыбзэр ары тщыщ адыгэхэу 
IэкIыб къэралхэм арысхэр зэзыпхыхэрэр.
Сицыхьэ зытелъыр лъэпкъ тхакIо ухъу пшIоигъомэ, 
уятэхэм ячIыгу ущыпсэун, убзэкIэ утхэн, ащ ынэхэмкIэ 
щыIэкIэ-псэукIэр плъэгъун, ащ игупшысэхэмрэ игугъапIэхэмрэ уащыгъозэн фае. Джащыгъур ары лъэпкъ нэшанэр 
зыфэдэ шъыпкъэр ипшIыкIын, уитхыгъэхэм ар къащыбгъэлъэгъон зыплъэкIыщтыр. Фэшъхьаф бзэхэр зэбгъэшIэнкIэ, 
ахэм уарыгущыIэнкIэ имыщыкIагъэхэу сIуахэрэп. Фэшъхьаф 
бзэхэм шъхьэкIафэ афэпшIыным къикIырэр ахэр зиныдэлъфыбзэхэм шъхьэкIафэ афэпшIэу ары. ЩэIагъэ зэфыуиIэныр ары цIыфлъэпкъхэм язэгурыIоныгъэ ылъапсэр.
Уилъэпкъ къытегущыIэрэ тхылъхэр Урысыем инэмыкI 
лъэпкъхэм, дунаим илъэпкъхэм аIэкIэхьанхэмкIэ урысыбзэр кIочIэшху. Джа амал пшъхьапэр илъэс пчъэгъабэ 
хъугъэу сэ къызыфэсэгъэфедэ. ЗэкIэ ситхылъхэр адыгабз 
зэрэтхыгъэхэр, ахэр урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэх. МыщкIэ 
сэ IэпыIэгъу къысфэхъугъэх урыс писатель-зэдзэкIакIохэу 
Вероника Тушновар, Роберт Рождественскэр, Евгений 
Карповыр, Павел Резниковыр, Валентина Твороговар, 
Юрий Сбитневыр, Людмила Бахаревар, нэмыкIхэри. ЗэрэзэрадзэкIыгъэхэ урысыбзэр къызыфагъэфедэзэ, нэужым 
ситхылъхэр дунаим щагъэфедэрэ бзэ пчъэгъабэхэм 
аралъхьагъэх.
Сисэнэхьатэгъу урыс тхакIохэм яшIуагъэкIэ къиныгъуа бэ зыпэкIэкIыгъэ адыгэ лъэпкъым нэIуасэ фэхъугъэх.

--- Page 440 ---

ШъхьэкIэфэшхо фэсэшIы урысыбзэм. СиятIонэрэ 
ныдэлъфыбзэу ары ар зэрэслъытэрэр. Пушкиным, Толстоим, Горькэм, Шолоховым, Маяковскэм, Есениным, 
Михалковым, Твардовскэм, Бондаревым, Распутиным, 
Беловым, Лихоносовым абзэ лъэш тэ шIу тэлъэгъу, тымылъэгъуни тлъэкIыщтэп.
"Игорь иполк ехьылIэгъэ гущыIэр", Пушкиным ытхыгъэхэу "Гъоплъэ шыу", "Моцартрэ Сальерирэ", "Рыцарь 
тхьац", Лермонтовым иеу "Къэрабгъ", Некрасовым 
ытхыгъэу "МэшIоку гъогу", Блок иеу "ПшIыкIутIу", Маяковскэм ытхыгъэу "Гъончэдж зыщыгъ ошъуапщ", Есениным и "Анна Снегинар" адыгабзэкIэ зэрэзэсыдзэкIыгъэхэмкIэ сыгу хэлъыгъэр урысыбзэр шIу зэрэслъэгъурэр, 
ащ сызэрэфэразэр къырызгъэлъэгъоныр ары.
Тхылъ ермэлыкъэу Китаим гъэрекIо щыIагъэм сызырагъэблагъэм, "ЗэдзэкIыным икъиныгъохэр" зыфиIорэ 
IофыгъомкIэ сыхэлэжьэнэу, сытхьамэтэгодзэгъунэу хъугъагъэ. Джащыгъум семинарым хэлэжьагъэхэр къысэлъэIугъагъэх синыдэлъфыбзэкIэ усэ сыкъеджэнэу. Iофыр 
ащ щыухыгъэ хъугъэп: сэ джыри сыкъяджэн фаеу хъугъагъэ "Игорь иполк ехьылIэгъэ гущыIэм", Пушкиным, 
Лермонтовым, Блок, Маяковскэм атхыгъэхэу адыгабзэкIэ 
зэсыдзэкIыгъэхэм ащыщ пычыгъохэм. Хъугъэр гъэшIэгъоны - къысэдэIущтыгъэхэм къашIэжьыгъэх урыс классикхэм атхыгъэхэмэ ямэкъамэ, сэри ащ фэшI урысыбзэми, 
синыдэлъф адыгабзэми сарыгушхоу сафэрэзагъ.
"Москва - Гавана, Гавана - Москва" зыфиIорэ тхылъыр 
Москва къыщыдэкIыгъагъ. Ащ къыдэхьэгъагъ сиусэу 
Фидель Кастро фэгъэхьыгъэр. Сыгу къэкIыжьы Кубэ 
сызэрэкIогъагъэр, Фидель Кастро тиделегацие зэрэригъэблэгъэгъагъэр. А усэм сэ адыгабзэкIэ сыкъеджагъ, а 
лъэхъаным СССР-м ипосолоу Кубэ щыIэгъэ Ю.В. Петровыр урысыбзэкIэ, ежь командантыр - испаныбзэкIэ ащ 
къеджагъэх. Джащыгъур ары урысыбзэр лъэпкъхэр 
зэзыпхыхэрэ амал шIагъоу зэрэщытыр нэрылъэгъу сэ 
къызыщысфэхъугъэр.
Хэгъэгу зэошхом иилъэсхэм урыс лъэпкъ гушхуагъэр 
нахь игъэкIотыгъэу къызэрэщылъэгъуагъэм джырэ тилъэхъан бэрэ тегущыIэхэу зэхэтхыщт. Сэ сшъхьэкIэ ащ 

--- Page 441 ---

десэгъаштэ. Советскэ Союзым иапэрэ ЛIыхъужъхэм 
ащыщыгъ адыгэ поэтэу Андырхъое Хъусен. Джащ фэдэхэр 
арых тинарод идуховнэ кIуачIэ гуетыныгъэ-моральнэ 
лъапсэу фэхъущтыгъэхэр.
Адэ джы сыд фэда тиIофхэр зэрэхъугъэхэр? Джы 
шъхьадж зыфаер ары ихэгъэгу, и Родинэ къыриIуалIэрэр. 
Арэущтэуи зыкIэхъурэр хэгъэгум идеологиемкIэ гъозэ 
гъэнэфагъэхэр зэрэщымыIэхэр, ныбжьыкIэхэм япатриотическэ, ядуховнэ-нравственнэ пIуныгъэ къызэрэкIичыгъэр 
е зэрэщымыIахэр, цIыфхэр тхылъым, шIэныгъэ зэрагъэгъотыным зэрапымылъхэр, искусствэм ычIыпIэкIэ шоу-бизнесым, массовэ культурэм нахьыбэу анаIэ зэратырагъэтырэр ары. Джы "тихэгъэгу", "сихэгъэгу" аIоу зэхэпхыщтэп, 
аIорэр "мы хэгъэгум".
Сэ сыкавказ цIыф лъэпкъ. ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм къакIоцI 
дунаим ианахь чIыпIэ хьалэмэтхэм ащыщэу Кавказым хэта 
къемыхъопсагъэр?! Тэри, Темыр-КъохьэпIэ Кавказым 
щыпсэурэ адыгэхэми, тхьамыкIагъохэм тщакIухьагъэп. 
Пый пчъэгъабэхэр техэкIо гухэлъкIэ огъу-огъоу къыттебанэщтыгъэх. Тыркуемрэ Къырым хъаныгъомрэ арых 
нахьыбэрэ тхьамыкIагъорэ гукъаорэ къытфэзыхьыщтыгъэхэр. Джащыгъум, илъэс 450-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, тижъы 
акъылышIохэм IэпыIэгъу кIэлъэIухэу титемыр гъунэгъушхоу Московскэ Русым, Иван Грознэ пачъыхьэм зыфагъэзагъ. Ахэр тэрэз шъыпкъэу зекIуагъэхэу сэлъытэ. Шъыпкъэ, а тарихъ уахътэм тефэу тэ Московскэ Русым военнэ 
союз дытиIагъэу, Черкесиер официальнэу ащ хэмыхьэщтыгъэу зыIохэрэр щыIэх. Сыдэу хъугъэми, адыгэхэм 
гъогу тэрэз къыхахыгъэр, фэшъхьаф гъогу тэ тиIагъэп, 
тиIэп.
ЦIыф лъэпкъыбэ хъурэ Урысые Федерациер зыщагъэгъупшэзэ, къытэпIэскIухэрэ политикхэу "Урысыер - 
урысхэм яй" лозунгым чIэтхэу мыурыс народхэм апэшIуекIорэ Iофтхьабзэхэр зэрахьэх, ахэр агъэцIыкIунхэм, 
аушъхьакIунхэм пылъых. Ащ фэдэу нэхъоинчъэу зекIохэрэм 
мыр шъхьэихыгъэу сэри ясэIо: "Урысыер шъо шъуизакъоп 
зиер, ащ ишъхьафитныгъэ шъо шъуизакъоу къэшъуухъумагъэп!"

--- Page 442 ---

Иван Грознэмрэ Апэрэ Петрэрэ ялъэхъан шъхьэм 
къехьэ. Сыгу къэкIыжьых урысые дзэпащэхэу, алъэ пкъыкIэ 
адыгэхэу Черкасскэхэр, урыс дзэкIолIхэр заом Iузыщэщтыгъэхэу, чIыгур апсэ емыблэжьэу къэзыухъумэщтыгъэхэу Урысыем ахэр ыкъо шъыпкъагъэх. Сэри ахэмэ 
лъэшэу сарэгушхо. Шъыпкъэ, Черкесием итарихъ мымакIэу 
нэкIубгъо гомыхьхэри къыхэфагъэх. Ащ фэдэ анахь тхьамыкIэгъо нэкIубгъохэм ащыщ илъэси 150-кIэ узэкIэIэбэжьмэ 
аухыгъэ Урыс-Кавказ заор. Адыгэ лъэпкъымкIэ тэ уахътэхэр 
тщыгъупшагъэхэп, лъэпкъым щыщхэу ар къэзыгъэнэжьын, 
зыгъэбэгъон зылъэкIыщтхэм янахьыбэ дэдэ лъэпсэкIод 
зэрашIыгъагъэр тыгу къэкIыжьы. А лыузыр джыри тыгу 
зэрэхэлъ.
Ау цIыфым, лъэпкъ псэум тхьамыкIагъоу къехъулIагъэр 
егъашIэми ыгъэен ылъэкIыщтэп. БлэкIыгъэм нахь акъылышIокIэ уеплъызэ ущыIэн, уапэкIэ улъыкIотэн фае. Шъыпкъагъэр, зэфагъэр щыI, ау ар къызэраушыхьатырэр кIочIэ 
закъор арэп, акъылыгъэкIи, зыхэгупшысыхьэгъэ зекIуакIэкIи 
ары нахь.
ИкIэухым зы шIушIэгъэ Iоф игугъу къэсымышIын слъэкIыщтэп, сыда пIомэ, ащ дэгъоу къеушыхьаты тизэкъош 
зэфыщытыкIэхэр зэрэпытэхэрэм. Христос КъэгъэнэжьакIом 
и Храм хьалэмэт дышъэпсыкIэ зэпэшIэтыжьы. Бэмэ 
зэрашIэу, сусальнэ дышъ зыфаIоу Храмыр зэрэгъэлагъэм 
инахьыбэ къязытыгъэр адыгэ хьатырышIэу Шъэумэн Хьазрэт. Москва имызакъоу, Санкт-Петербурги, Краснодари, 
Красноярскэ краими, Адыгеими хьалэлэу ар къятагъ, 
джыри къятэ. Урысыем хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным ащ 
иIахьэу хилъхьагъэм уасэ фэшIыгъуай.
Урысыер тэ зэкIэми зэдытиун, ащ щыпсэурэ цIыфлъэпкъ пстэухэми яун. ТимэфэкI зэфэс джары анахь 
зэфэхьысыжь шъхьаIэу сэ къисхыгъэр.
2008-рэ илъэс

--- Page 443 ---

Урысые зыкIыр зэкIэми тищыкIагъ

--- Page 444 ---

Экономикэ Iофыгъохэм язакъоп тэ гумэкIыгъо къытфэзыхьыхэрэр,- фэшъхьаф Iофыгъохэу егъэшIэхэрэу 
алъытэхэрэм - цIыфхэм азыфагу илъ зэфыщытыкIэхэм, 
обществэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным, пIуныгъэм афэгъэхьыгъэхэм ялъытыгъэмэ, ахэр ямэхьанэкIэ ятIонэрэ 
чIыпIэм гъэуцугъэнхэ фаеу мэхъу. Ахэми, нэмыкIырэ 
Iофыгъуабэми яхьылIагъ тикорреспондент зэдэгущыIэгъоу МэщбэшIэ Исхьакъ дыриIагъэр.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, тизэдэгущыIэгъу къызыщедгъэжьэщтыр Адыгеим иапэрэ Президентэу Джарымэ 
Аслъан ия 70-рэ илъэс хагъэунэфыкIы зэхъум, аужырэ 
зэIукIэгъоу зэдытиIагъэр ары. Ащи фэшъхьафэу бэшIагъэп 
тиреспубликэ илъэс 18 зэрэхъугъэр зыхигъэунэфыкIыгъэр, ар къыдэплъытэзэ къэпIон хъумэ, а хъугъэ-шIэгъитIур 
зыгорэущтэу зэпхыжьыгъэхэу къысщэхъу.
- Адыгэ Республикэр Урысыем иполитикэ картэ иты 
зэрэхъугъэм тиреспубликэ имызакъоу, Урысыем тапэкIэ 
къырыкIощтыми нэкIубгъуакIэ къыщызэIуихыгъ. Шъхьэихыгъэу къэпIон зыхъукIэ, Союзым илъэхъан тэ къытэхьылIагъэу зыпари ашIэщтыгъэп пIоми хъущт. Сыгу къэкIыжьы, 
зэгорэм командировкэ сыкIозэ, офицер горэм мэшIокум 
нэIуасэ сыщыфэхъугъагъ. ТызэдэгущыIэзэ, къысэупчIыгъагъ ар цIыф лъэпкъэу сызыщыщымкIэ, сыадыгеец зесэIом, удыгейцэхэм яхьылIагъэу тIэкIу сэшIэ къысиIожьыгъагъ. Ащ къытыжьыгъэ "удыгеец" джэуапыр умыгъэшIагъо хъущтыгъэ, ау а лъэхъаным политическэу утхьакъугъэхэм ащыщыгъэх Къушъхьэлъэ Алтаир, Къэрэщэе-Щэрджэсыр, Хакасиер, Еврейскэр. Яфэшъошэ 
статусыр ахэмэ афэгъэшъошэгъэн зэрэфаер ежь уахътэм 
къыгъэуцущтыгъ, федерацием инэмыкIырэ субъектхэу 
анахь макIэмэ автоном республикэм истатус зыфагъэшъошагъэхэм тэ зыпарэкIи танахь дэигъэп.
1989-рэ илъэсым ииюль мазэ гъэзетэу "Советская 
Россиям" систатьяу "Не стесняйтесь доброты" зыфиIоу 
къыхиутыгъагъэм, фэшъхьаф народхэм афэдэу, джа 

--- Page 445 ---

народхэм СССР-м щызэлъашIэ хъунхэм ифитныгъэ зэряIэр 
къыщисIотыкIыгъагъ. ГъэшIэгъоныр зэкIэми апэу статьям 
яшIошI къезыIолIагъэхэр, къыздезыгъэштагъэхэр су бъектавтономиехэм яIэшъхьэтетхэр ары. Джащыгъур ары 
сыкъызыфэкIогъэ зэфэхьысыр къызысIуагъэр: щыIэп народ 
цIыкIу. ЯцIыфышъхьэ пчъагъэкIэ - макIэх, ау цIыкIухэп. 
Урысхэм ялъытыгъэмэ, адыгэхэр япчъагъэкIэ макIэх, 
урысхэр, китайцэхэм ялъытыгъэмэ, нахь макIэх.
- А уахътэм рекIокIыгъэ хъугъэ-шIагъэхэм ащыщыбэхэр ащымыгъупшэжьыгъагъэми, бэп гъэнэфагъэу агу 
къинэжьыгъэр. НыбжьыкIэхэр арымэ, а Iофыр зэшIохыгъэ зэрэхъугъэм хашIыкIырэ щыIэп.
- А хъугъэ-шIагъэхэм сэ сшъхьэкIэ сызэрахэлэжьагъэм 
елъытыгъэу, зэкIэ ар зэрэхъугъэ-зэрэзэпыфэгъэ шIыкIэхэр 
егъашIэми сынэгу кIэтыщтых. Iо хэмылъэу, республикэр 
гъэпсыгъэ зэрэхъугъэмрэ ылъэ зэрэтеуцуагъэмрэ зэкIэми 
апэу зыцIэ епхыгъэр Джарымэ Аслъан ары. ЗэраIо хабзэу, 
текIоныгъэм "тышъэ иI", ау а Iофыгъом дезыгъаштэщтыгъэхэм япчъагъэ бэ хъущтыгъэу сфэIощтэп.
Джа уахътэм автономиеу щытыгъэхэм ащыпсэущтыгъэ народхэм апашъхьэкIэ пшъэрылъэу тиIагъэр тэ дгъэцэкIагъэ, Къэбэртэе-Бэлъкъарым лъэпкъ Iофыгъор щынагъоу къызыщызэIахьэм, ар зэшIозыхын фаеу зыпшъэ 
ралъхьэгъагъэхэм, грузин-абхъаз зэутэкIыныгъэр зыгъэрэхьатыгъэхэм тэ тырягъусагъ. Мыщ фэдэ хъугъэ-шIагъэ горэм игугъу къэсшIын. РСФСР-м и Апшъэрэ Совет 
исессие нахьыпэм автономиещтыгъэхэм джы республикэм 
истатус афэгъэшъошэгъэным тегущыIэхэ зэхъум, сэ Джарымэ Аслъан сыгосэу зэIукIэм тыхэсыгъ. "Аущтэу пшIыныр 
тэрэзэп, арэп унашъор зэрэтхыгъэн фаер" ыIуи, парламентым итхьэматэу Руслан Хасбулатовым риIуагъ. Нафэ 
хъугъэр апэрэ вариантым къызэрэщиIощтыгъэ "Адыгэ 
Республикэм" ычIыпIэкIэ Джарымэм "Республикэу Адыгея" 
унашъом ратхэнэу депутатхэм игъо афилъэгъугъагъ. Гу 
лъышъота а гущыIэхэр зэблэгъэуцукIыгъэхэ зыхъукIэ, 
ямэхьанэ бэкIэ зэхъокIыгъэ зэрэхъурэм? Джары къэралыгъо екIолIакI зыфаIорэр - щыпсэурэ народ пстэуми ар 
яреспублик.

--- Page 446 ---

- А хъугъэ-шIагъэхэм яхьылIагъэу тхылъ птхын угу 
хэлъыба?
- Iо хэлъэп, стхыщт! Моу романыкIэу стхырэр зэрэсыухэу сыпэтIысхьащт. Джарымэ Аслъани а хъугъэ-шIагъэхэм яхьылIагъэу игукъэкIыжьхэр джащ фэдэу ытхыгъагъэхэмэ, фэдитIукIэ нахь гъэшIэгъоны хъуныгъи. Сэ сишIошIыкIэ, а IофыгъомкIэ ишIуагъэ ригъэкIэу дезыгъаштэщтыгъэ нэбгырэ заулэмэ ацIэ къыриIоныгъэу къысщэхъу. 
Республикэ тиIэ зэрэхъугъэр зы нэбгырэ закъом ыцIэ 
епхыгъэн ылъэкIыщтэпышъ ары ар зыкIасIорэр.
- Иван Грознэм ыуж урысхэмрэ адыгэхэмрэ язэфыщытыкIэхэр сыд фэдэ хъугъагъэха? Iо хэмылъэу, ар тарихъ 
тхылъ дэгъоу хъуныгъэу къысшIошIы.
- Ащ фэдэ тхылъ стхыгъахэ, "Адыги" ыцIэу Москва 
къыщыдэкIыгъ. ЗэкIэми тэ нахьышIоу тарихъыр тшIэщтыгъэмэ,- ар литературэми бэкIэ елъытыгъ,- къыдгурыIоныгъи Адыгеир зиIофхэр ежь зезыхьажьырэ республикэу 
къин хъатэ тырамылъагъоу зэрэхъугъэр, мамырныгъэмрэ 
зэгурыIоныгъэмрэ ячIыпIэ хэхыгъэу Кавказым къызэрэщынэжьырэр.
Адыгэхэм зэпхыныгъэ зэфыщытыкIэхэу Урысыем 
дыряIэхэр Иван Грознэм къэбэртэе пщышхоу Идар Темрыкъо ыпхъоу Гощэунае шъхьэгъусэ зыфэхъум къыщежьагъэу тэ зэрэтлъытэу тызэсагъэм нахьи бэкIэ нахь пас. 
Шъыпкъэ, илъэс 450-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, Черкесиер Урысыем щыщ хъугъагъэ. Ау адыгэхэм афэдэу Урысые къэралыгъом лъэпсабэ щыриIэу народ гори къызэрэгъотыгъуаер макIэ зышIэрэр. Сыд фэдиз урыс лъэрыхь пчъагъа 
адыгэлъыр зыкIэтыр?! ГущыIэм пае, Ушаковхэр, Лопухинхэр къызытекIыгъэхэр Рэдэд пщым илIакъу ары, Черкасскэхэр тштэхэмэ, ахэр къызытекIыгъэхэм ащыщ Романов 
лIакъом къыхэкIыгъэ апэрэ урыс пачъыхьэу Михаил Федор 
ыкъор зыпIугъэр. Зэгорэм тэ тыкъызытекIыгъэхэр, Иван 
Грознэм ипачъыхьэгъу ыпэкIэ, Русыр ылъэ теуцоным 
зэрэхэлэжьагъэхэр тарихъым къыгъэшъыпкъэжьыгъэ 
хъугъэ-шIагъ, джащ къыхэкIэу адыгэхэмрэ урысхэмрэ 
язэфыщытыкIэхэр сыдигъуи фэшъхьаф шIыкIэу гъэпсыгъэх. 
Ащ елъытыгъэу Урысые къэралыгъом къырыкIощтымкIэ 
пшъэдэкIыжь макIэп ахьырэр. Лъэпкъ зэгурыIоныгъэр 

--- Page 447 ---

зыфэдэр лъэпкъ нэшанэхэм шъхьэкIафэ афэпшIын плъэкIыныр ары.
- Джы лъэпкъхэм зэфыщытыкIэхэу азыфагу илъы 
хъугъэхэр ара толерантносткIэ заджэхэрэр?
- Шъхьэихыгъэу къэсIон: сыгу рихьырэп сэ сшъхьэкIэ 
а хымэ гущыIэр. Сэрымэ, шъхьэкIафэ зэфэшIыгъэныр 
сIоныгъи. Гурыт лIэшIэгъухэм къащегъэжьагъэу адыгэхэмрэ 
урысхэмрэ язэфыщытыкIэхэм нэшанэу ахэлъ хъугъэхэм 
яшIуагъэкIэ ары а зэхашIэр джы къызнэсыгъэми къызыкIытхэнагъэр. Ау а зэфыщытыкIэхэм ренэу анаIэ атырагъэтынэу, арамыгъэукъонэу ищыкIагъ. Сыда пIомэ, сыд 
фэдэрэ народи къыхэкIын ылъэкIыщт ащкIэ язэрар къагъакIомэ, ежь ашъхьэ ифедэ горэ къызыфыхагъэкIын агу 
хэлъэу. ЕтIани ошIа тинародхэр зэфэзыщэхэрэр? Литературэр ары. Кавказым ехьылIагъэу хэта нахьышIоу зытхын 
зылъэкIыгъэр? Урыс классикхэу Бестужев-Марлинскэр, 
Пушкиныр, Лермонтовыр, Толстоир арых ныIэп.
- Ары шъхьаем, сыдэущтэу къыбгурыIощтха Пушкиным исатыр зэлъашIэхэу "…смирись, Кавказ, идет 
Ермолов!" зыфиIохэрэр?
- Ащ ыуж, бэ темышIэу Пушкиным еплъыкIэ-екIолIакIэу 
Кавказым фыриIагъэхэр лъэшэу зэрихъокIыгъагъэх. Гулъытэшхо зиIэ цIыфэу зэрэщытыгъэм къыхэкIэу Пушкиным 
къыгурыIуагъ Урысыем исыд фэдэрэ чIыпIэ горэми фэбгъэдэн умылъэкIынэу Кавказыр гурыIогъуаеу зэрэзэхэлъыр. 
Романэу "Хъан-Джэрые" Пушкинымрэ Хъан-Джэрыерэ 
а Iофыгъом тегущыIэхэу къыщызгъэлъэгъуагъ. О щысэкIэ 
зигугъу къэпшIыгъэ сатырхэм ауж Пушкиным ытхыгъэх 
икъыблэ поэмэ цIэрыIохэр. Ау Пушкиным изакъоп ныIа 
шIулъэгъу фыриIэу, шъхьэкIафэ фишIэу Кавказым ехьылIагъэу тхагъэр. Шъыпкъэр пIощтмэ, урыс литературэр анахь 
демократичнэу ары зэрэдунаеу зэрэщалъытэрэр, джащ 
къыхэкIэу сыд фэдэрэ чIыпIи - Америкэми, Китаими ар 
анахь агу щырехьы - лъэпкъэу зыщыщхэм, динэу алэжьырэм, шэн-хабзэу зэрыгъуазэхэрэм ямылъытыгъэу тхылъеджэ пстэуми. ЕтIани зэкIэми ар агу пэблагъ, сыда пIомэ, 
цIыфлъэпкъым ыгъэлъэпIэрэ шIуагъэхэм ягупшысэхэм ар 
афэшIушIэшъ ары.

--- Page 448 ---

- ЦIыфлъэпкъым ыгъэлъэпIэрэ шIуагъэхэм такъытегущыIэ зыхъукIэ, дин зэфэшъхьафхэр зылэжьырэ цIыфхэм 
язэфыщытыкIэхэм ягугъу къэтымышIын тлъэкIыщтэп.
- Сэ нэмаз сшIырэп, ау быслъымэнэу зысэлъытэжьы. 
Джащ фэдэх урыс цIыфхэу чыристанкIэ зызылъытэжьхэу 
чылысым мыкIохэрэри. Ар шъхьадж ежь иIоф. Нэбгырэ 
пэпчъ Тхьэр ыгукIэ зыдиIыгъын фае. Ащ фэшъхьафэуи, 
быслъымэн тхьэлъэIу заулэмэ афэдэу, чыристан тхьэлъэIу 
шъхьаIэу "Отче наш", гущыIэм пае, къэсIонэу сэшIэ. 
Мэщытым е чылысым макIоми мыкIоми емылъытыгъэу, 
цIыфым Тхьэм зыфигъэзэн фаеу рехьылIэ. Гъусэ сиIэу 
КъурIаныр адыгабзэм ислъхьагъ, ащкIэ сигухэлъыгъэр, 
Библием фэдэкъабзэу а тхылъ лъапIэм лъэпкъхэм шъхьэкIафэ зэфашIыжьыным игупшысэ зэрэщыпхырыщыгъэр 
силъэ пкъэгъухэм ашIошъ згъэхъуным пае. ЦIыфлъэпкъым 
ыгъэлъэпIэрэ шIогъэ пстэури а тхылъхэм адэбгъотэщт.
- Адыгеим ицIыф псэупIэ заулэхэм дин тамыгъэ 
гъэнэфагъэхэр ащыгъэуцугъэнхэм иIофыгъокIэ сыоупчIымэ сшIоигъуагъ. АР-м и Президентэу ТхьакIущынэ 
Аслъан республикэм анахь игъэкIотыгъэу щалэжьырэ 
дин лъэпкъхэм ялIыкIохэм джырэблагъэ заIокIэм, а 
Iофыгъом зэригъэгумэкIырэр къыхигъэщыгъ. А зэIукIэгъум ори ухэлэжьагъ.
- Iофыр зыфэгъэхьыгъагъэр станицэ заулэхэм ядэхьапIэхэм чыристан къащхэр ащыгъэуцугъэнхэр къекIумэ е 
къемыкIумэ ары, а станицэхэм ащыщэу ДаховскэмкIэ 
телъхьапIэу ашIыщтыгъэр ащ щыщ къэзэкъхэу жъугъэу 
аукIыгъэхэр ащкIэ агу къагъэкIыжьынхэм паеу ары. ШIэжь 
Iофым сэ шъхьэкIафэ фэсэшIы, ары шъхьаем джащ фэдэу 
Гъобэкъуаерэ Кощхьаблэрэ ащыщ цIыф жъугъэу аукIыгъэхэр тыгу къэдгъэкIыжьынхэ фаеу мэхъу. Ахэри тхьамыкIэгъо хъугъэ-шIагъэх. ЕтIани, нафэ зэрэхъугъагъэмкIэ, 
а къащхэм ягъэуцун иIоф Мыекъопэ Адыгэ епархиер 
щыгъозагъэп. Дин зэфэшъхьафыбэ зыщалэжьырэ къэралыгъу тызыщыпсэурэр, зэфэшъхьаф народхэмрэ динхэмрэ 
мамырэу щызэдыщыIэх. ШъхьэкIафэ зэфэшIыгъэным 
игугъу къэтшIыгъэмэ, дин лъэпкъэу улэжьырэр фэшъхьафым ылэжьырэм ыпшъэ пшIыныр къемыкIоу къысшIошIы. 
Ар а Iофыгъом идуховнэ кIэлъэныкъу ары. Ащ фэшъхьафэу 

--- Page 449 ---

правовой кIэлъэныкъуи щыI - сыд фэдэрэ Iофтхьабзи 
къэралыгъом щагъэфедэрэ законхэм атегъэпсыкIыгъэу 
ары зэрэзэшIуахырэр.
- Джыри ыпэрэ Iофыгъом къыфэзгъэзэжьыщт: гу хэкI 
нахь мышIэми, цIыфхэр нахь макIэу еджэхэ хъугъэ.
- Ар лъэшэу дэи, тхылъым ишIогъэшхоу къакIорэм 
ычIыпIэ ибгъэуцон плъэкIын щыIэп. Уахътэм къыхэкIы 
цIыфым тхылъыр щыгъупшэу, ау фэмыхъукIэ щыIэныгъэм 
ар къырегъэштэжьы. Шоу зэфэшъхьафхэм цIыфхэр язэщыгъэх, гъэсэныгъэ дэгъу зиIэхэр ямыщыкIэгъэжь мэхъух. 
Джы ар бэмэ къагурыIо хъугъэ, цIыфхэмэ литературэм 
зыкъыфагъэзэжьыщт. Джы къэбархэр цIыфхэм аIэкIэгъэхьэгъэным иIоф зэрэзэхэщагъэм сыгу къыгъэкIырэр 
ешхэ-ешъуапIэу зы нэбгырэм оркестрэм къыригъэIощт 
музыкэм ыпкIэ аритэу, зэкIэ адырэ цIыфэу чIэсхэр фай-фэмыехэми ащ едэIунхэ фаеу зыщыхъурэр ары. Ащ кIэухэу 
фэхъурэри гъэнэфагъэ: ешхэ-ешъуапIэм къычIанэрэр 
музыкэм ыпкIэ зытыгъэр ары ныIэп.
- Джы аIоу зэхэпхыщтыр Урысыем къыдэмыхъухэрэр 
зэкIэ лъэпкъ гупшысэ ихъухьагъэ зэримыIэм ыпкъ къикIыгъэу ары. О ащ деогъашта?
- Дезгъэштахэрэп! Тилъэпкъ гупшысэ зи зыдэхъугъэ 
щыIэп. Iофыр зыфэгъэхьыгъэр "американскэ хъопсагъом" 
фэдэ идеем елъытыгъэмэ, тэ тиидее материальнэу щытэп, 
духовнэу гъэпсыгъэ нахькIэ. Духовнагъэр ары Урысыем 
щыпсэурэ народхэм ящыIэныгъэ имэхьанэ купкI зыхалъагъорэр. Заохэми тэ тазэрэщытекIуагъэр IашэкIэ нахьышIоу 
тызэтегъэпсыхьэгъагъэкIэ арэп, народым гушхуагъэу 
къызыхигъэфагъэм ишIуагъэкIэ ары нахь. Лъэпкъхэри 
пытэу зэрэзэкъоуцогъагъэхэри ащ хэгъэхъожь. Урыс 
зэолIхэри, адыгэ батырхэри цIыфышъхьэ пчъагъэм ишIуагъэкIэ арэп текIоныгъэр къызэрэдахыщтыгъэр, пIуныгъэлэжьыгъэу ахэлъыгъэр ары нахь. Гушхуагъэ зыхэмылъым 
лIыхъужъыгъэ къызыкъуихын ылъэкIыщтэпышъ гъэнэфагъэ. Народхэр зэкIэ зызэкъоуцохэкIэ, узытекIон умылъэкIыщт кIуачIэу мэхъу.
НыбжьыкIэхэм япатриотическэ пIуныгъэмэ Iофыр 
зыфэгъэхьыгъэр, ащкIэ къасIомэ сшIоигъуагъэр советскэ 
лъэхъаным агъэфедэщтыгъэ шIыкIэ-амалхэм ащыщыбэхэм 

--- Page 450 ---

джы яшIуагъэ къагъэкIон зэралъэкIыщтыгъэр ары. Адэ 
пионер, комсомол организациехэм яидее дэигъэу пIон 
плъэкIына? Ащ фэдэ зэхэщагъэхэр лъэпкъ гупшысэм щыщ 
Iахьых. ЕтIани яцIыкIугъом щегъэжьагъэу ащ фэдэ шIыкIэкIэ 
зэхэщагъэу къэхъурэ цIыфхэр нэужым хэт илъэпкъа 
анахьышIур аIоу зэнэкъокъужьыщтхэп. Зэдэджэгухэрэ 
кIэлэцIыкIухэм зыщыщ цIыф лъэпкъыр ашIэрэп, ашIэнэуи 
ящыкIагъэп. Ащ лъыпытэуи зэгурыIохэу, зэдэгущыIэхэу 
рагъажьэ. Нахьыжъхэу шъхьэкIафэ зэфэшIыгъэным тегъэпсыкIыгъэу апIугъэхэри лъэпкъхэр зэщыхьагъу ашIынхэм 
пылъхэп. Ар IэнатIэкIэ къыхэзыхыгъэхэр ащкIэ политикэм 
гъэхъагъэ горэ щишIыным кIэхъопсыхэрэр ары ныIэп. 
Непэрэ ныбжьыкIэхэм IофшIэн зэрамыгъотырэм ыпкъ 
къикIыкIэ, экстремист зэфэшъхьафхэм аIэкIафэхэрэр 
арымэ, патриотическэ идеякIэхэм атегъэпсыкIыгъэу экстремизмэм кIэрыщыгъэнхэ фае.
- Адэ гъэсэныгъэм иIофыгъоу Урысыем щызэбгырызыпэрэм сыда къепIолIэн плъэкIыщтыр? Лъэпкъ зэгурыIоныгъэм игупшысэхэр кIэлэцIыкIухэм зэрахэтлъхьащт 
шIыкIэ-амалхэм талъыхъоу тэ едгъэжьагъ.
- ИщыкIагъэп талъыхъунэу! Урыс тхакIохэу гуфэбэныгъэрэ шъхьэкIэфагъэрэ афыряIэу Кавказым инародхэм 
яхьылIагъэу тхылъхэр зытхыхэрэм анахьышIоу шIыкIэ-амал 
мэхъужьа? Школ программэм къыдилъытэрэ тхыгъэхэм 
ащыщэу сыд фэдэхэр арыха цIыфлъэпкъым уасэ зыфишIырэ 
шIуагъэхэр кIэлэцIыкIухэм ахэзылъхьэхэрэр? Типисателышхохэу Шолоховым, Твардовскэм, Бондаревым атхыгъэхэр 
джа программэм хэмытыхэмэ? Къэугупшысыгъэ шIыкIэкIэ 
народхэр зэгурыбгъэIонхэм къикIын щыIэп, ежь-ежьырэу 
ахэр зэгурыIощтых, къэгъотыгъэн фаер ащ тегъэпсыхьэгъэ амал-шIыкIэхэр. Ахэмэ ащыщ амалэу сыдигъуи щытыгъэр, щытыр литературэр ары.
- О уигупшысэхэм узэрагъэгупшысэрэр умыписатель 
къодыеу узэрэполитикыр ары. ЕтIани Iофхэм язытет 
хэшIыкI дэгъу зэрафыуиIэр ащ готэгъэхъожьы.
- Зэгорэм сэ къысэупчIыгъагъэх "Единэ Россием" 
сызыкIыхэмыхьэрэмкIэ. Сыд пае? Сэ КПСС-м илъэс 42-рэ 
сыхэтыгъ, КПСС-м и Адыгэ хэку комитетрэ и Краснодар 
крайкомрэ ячленэу пчъагъэрэ сыхадзыгъ, СССР-м и Апшъэ рэ Совет сыридепутатыгъ, Общественнэ палатэм иапэрэ 
зэIугъэкIэгъу сыричленыгъ, арышъ, сыныбжькIэ 
сызэрэхэкIотагъэм къыхэкIэу, зэкIэ сиеплъыкIэ-екIолIакIэхэр 
зэблэсхъужьхэу езгъэжьэныр имыщыкIагъэу сэлъытэ. 
Хэгъэгум иIэшъхьэтетхэм къыхахыгъэ гъогоу Адыгэ Республикэм иIэшъхьэтетхэм пхырагъэкIырэм сэ десэгъаштэ, 
ау ащ къикIырэп ныIа сэ партбилет сиIэн фаеу.
Партие нэшанэ хэмылъэу сэ сишъыпкъэу десэгъаштэ 
Урысыер зыкIэу щытыным. ЕтIани сэ сыгу рихьыхэрэп 
партбилет иджыбэ илъыным пае ащ хахьэхэрэр. Партиябэ 
щыIэныри непэ ищыкIагъ. СигущыIэхэр зэпэсщэчыхэзэ 
къэсIонхэм зыфэзгъэсагъ. Единороссхэм, Адыгеим исхэр 
къыхиубытэхэу, къэралыгъом къырыкIощтым ыгъэгумэкIыхэу, лъытэныгъэ зыфашIырэ цIыфыбэ ахэт. Ахэмэ 
IофышIоу рагъэжьагъэр Тхьэм къадегъэхъу, ЦIыфхэр 
арымэ, ахэмэ дэгъоу къагурэIо зэкIэ хэгъэгум щыхъущышIэхэрэр.
- Уитхыгъэхэм ащыщ пэублэ гущыIэу къыфишIыгъэм 
Сергей Михалковым о къыохьылIагъэу "къэралыгъом 
къырыкIощтым фэгумэкIырэ цIыфэу" хитхэгъагъ. Мыщ 
фэдэ гущыIэхэр къыуиIолIагъэх: "Урысыемрэ ащ инародэу лъэпкъыбэ хъурэмрэ къарыкIощтым ыгъэгумэкIырэ 
цIыф гупыт".
- Ары, Сергей Владимирович Михалковыр сидуховнэ 
наставникыгъ. Ащ фэдэ цIыф цIэрыIошхом игущыIэхэр сэ 
сигуапэх, тхьэуегъэпсэу есэIо. Сэ къыздэхъумэ сшIоигъоу 
Iоф зыдасшIэрэр, тиблэкIыгъэрэ тинепэрэ мафэрэ сакъытегущыIэзэ, тапэкIэ къыдрыкIощтым игупшысэхэр ситхылъхэмкIэ цIыфхэм алъызгъэIэсынхэр, щыIэныгъэр сыд 
фэдизэу къинми, гушIуагъоми, ащ изытет цIыфхэм язгъэшIэн, рыспIун-рызлэжьынхэр арых сипшъэрылъхэр.
ДэгущыIагъэр Варавва Д.,
2009-рэ илъэс

--- Page 451 ---

ГугъапIэ къытеты

--- Page 452 ---

Адыгеим иписательхэм я Союз ия 75-рэ илъэс зыхэдгъэунэфыкIырэр зытефагъэр тинарод игъэхъэгъэ гъэнэфагъэхэм тарэгушхоми, ушэтын мыпсынкIэхэу къыфыкъокIыхэрэм тызагъэгумэкIырэ уахътэр ары. Тызыгъэгушхорэр ти Адыгэ Республикэ икультурнэ-научнэ кIуачIэ 
зэрэхахъорэр, мамыр щыIакIэм зэрэфаблэрэр, народ 
пстэури зэригъэныбджэгъухэрэр, шъхьэкIафэ зэрафишIырэр къызэригъэлъагъорэр, а охътэ дэдэм зыщыщ лъэпкъым, ащ икультурэ, ишэн-зекIуакIэхэм, иныдэлъфыбзэ 
лъытэныгъэшхо зэрафишIырэр ары.
Гукъао къытщыхъурэ Iофыгъохэри макIэп: социальнэ-экономическэ реформэр зэрэкIорэм ипсынкIагъэ 
уигъэразэрэп, гъунэгъу регионхэм лажьэ зимыIэ цIыфхэм 
алъ ащагъачъэ, бзэджэшIэным защеушъомбгъу, зэсэжьыгъэхэ шIуагъэхэмрэ идеалхэмрэ уасэ афашIыжьырэп, 
гъомлапхъэхэмрэ мафэ къэс агъэфедэрэ товархэмрэ 
ауасэхэм лъэшэу ахэхъо. ТицIыфхэм ащыщыбэхэм 
ящыIэкIэ-псэукIэ гушIогъончъэу зыкIэхъугъэр материальнэу зыфэныкъохэм анахьи, обществэр психологическэ 
атмосферэу зыхэт хъугъэм ыпкъ къикIыгъэу плъытэн 
плъэкIыщт. Зыгорэм ищыIэкIэ-псэукIэ зыпэпшIыжьын 
зэрэмылъэкIыщтым имызакъоу, ащ упылъыныри ищыкIагъэп. Тэ фэшъхьаф шэн-зекIуакIэх тызэрэпсэурэр, 
тыгу-тыпсэкIэ тызыфыщыкIэхэри фэшъхьафых, тыкъэзыуцухьэрэ дунаими, природэми, чIыгуми тызэрафыщытыр 
нэмыкI шIыкI. ТарихъымкIэ, тиблэкIыгъэ зэманэу тызэгъусэу 
зэпытчыгъэмкIэ, тапэкIэ къыдрыкIощтымкIэ, зэфэдэу 
дгъэлъэпIэрэ шIуагъэхэмкIэ, идеалхэмкIэ народыр зэкъогъэуцуагъэ хъугъэ, нэбгырэ пэпчъ ахэр ежь иунаеу иехэу 
ылъытэщтыгъэ. Джащ къыхэкIэу ахэмэ уасэ афамышIыжьы 
зэрэхъугъэр нэбгырэ миллион пчъагъэхэмкIэ утын хьылъэу 
хъугъэ.
Урысыер къэралыгъошху, тэри тицыхьэ зытелъыр, 
сыд фэдиз къиныгъохэр джы зэпытчынхэ фаеу мэхъуми, 
тикъэралыгъо зиужьыжьыщт ыкIи нахьыпэм зытетыгъэм 
фэдэу кIочIэшхоу хъужьыщт. АщкIэ мымакIэу яшIуагъэ 

--- Page 453 ---

къагъэкIон фае литературэм, искусствэм, творческэ 
интеллигенцием.
Гъогоу къэткIугъэм уасэ фэтшIызэ, тицыхьэ телъэу 
къэтIон тлъэкIыщтыр Адыгэ Республикэм иписательхэм 
тинарод икультурэ зегъэужьыжьыгъэным яIахьышхо зэрэхашIыхьагъэр ары. Нахьыпэм тхыбзэ зэрэтимыIагъэзэ, 
джы литературэу тиIэ хъугъэм ищытхъу Адыгеир хэгъэкIи, 
тихэгъэгу игъунапкъэхэми арыкIыгъ. Типисательхэм ащыщхэм атхыгъэхэм художественнэ IэпэIэсэныгъэшхо къащагъэлъагъо. ТарихъымкIэ, бзэмкIэ, литературэмкIэ, 
культурэмкIэ ахэмэ осэшхо яI.
Тиюбилей хэдгъэунэфыкIызэ, тыгукIэ лъэшэу тафэразэу 
тыгу къэтэгъэкIыжьых Адыгеим иписательхэм я Союз 
изэхэщакIохэу КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо Ахьмэдрэ. 
1932-рэ илъэсым игъатхэ хэкум Iоф щишIэу ригъэжьэгъагъ 
писательхэм яорганизацие зэхэщэгъэным пылъыщт комитетым. Адыгеим итхакIохэр писательхэм я I Всесоюзнэ 
зэфэсрэ ежьхэм ятворческэ союз изэхэщэнрэ гъэхъэгъэ 
гъэнэфагъэхэр яIэхэу къекIолIэгъагъэх. А уахътэм ехъулIэу 
ижанрэхэмкIэ зэфэшъхьафэу лъэпкъ литературэ тиIэ хъугъэхагъэ. Къыхаутыгъагъэх КIэрэщэ Тембот ирассказхэу 
"Аркъ", "Мэщыкъо ишъхьакIу", ироманэу "Насыпым 
игъогу" зыфиIорэм иапэрэ вариант, Хьаткъо Ахьмэд иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ, ащ ирассказэу "Былым фэкIод", Цэй 
Ибрахьимэ ирассказхэу "Фатимэ инасып", "Шъхьэзакъу", 
ащ ипьесэхэу "КъокIас", "Фэмый", фэшъхьафхэри, Кобл 
Билъэустэн иусэхэр, Пэрэныкъо Мурат ипоэмэу "НэкIмаз", 
Ащкъэнэ Исмахьилэ ирассказэу "Иляс", нэмыкIхэри.
Тхэн езыгъэжьэгъакIэхэм ятворческэ IэпэIэсэныгъэ 
зыкъырагъэIэтыным лъэшэу анаIэ тырагъэтыщтыгъ. Ренэу 
ахэмэ консультациехэр афызэхащэщтыгъэх, япроизведениехэр къыхарагъэутынхэмкIэ IэпыIэгъу афэхъущтыгъэх. 
Чанэу тхэным пыщагъэхэу зыкъагъэлъэгъуагъ писатель 
ныбжьыкIэхэу Лъэустэн Юсыф, Еутых Аскэр, Кэстэнэ 
Дмитрий, Алексей Пономаревым, нэмыкIхэми, ахэмэ 
яусэхэмрэ ярассказхэмрэ бэрэ къыхарагъэутыщтыгъэх 
хэку гъэзетхэмрэ журналхэмрэ.
Къуаджэхэм адэс къэбарIуатэхэу, орэдыIохэу, 
усакIохэу зиорэдхэмрэ усэхэмрэ жэрыIоу зэхэзылъхьэщтыгъэхэр творческэ IофшIэным зэрэхащэщтыгъэхэм 
ахэмэ япроизведениехэр къызэрахарагъэутыщтыгъэми 
къытегущыIэгъэн фае. А. Хьаткъомрэ Д. Кэстэнэ ныбжьыкIэмрэ народнэ ашугэу, нэужым хэгъэгум щызэлъашIэ 
хъугъагъэ Теуцожь Цыгъо IэпыIэгъушхо зэрэфэхъугъагъэхэр зэкIэми ашIэ. Ащ фэдэ IофшIэнэу зэхащэгъагъэм 
ишIуагъэкIэ къуаджэхэм къащыхагъэщыгъэх ашугхэу 
Шъхьэлэхъо Алый, Хъущт Ибрахьимэ (Афыпсып), Хьакурынэ Рау (Хьакурынэхьабл), Хьалэщтэ ТхьахакIэ, Уджыхъу 
Нэшъукъуае, Къат Щэбанэ (Гъобэкъуай), Мызэгъ Хьаджэбирам (Тэхъутэмыкъуай), НапцIэкъо Хъалидэ (Лахъщыкъуай), Псэунэкъо Алый (Пэнэжьыкъуай), Бэстэ Мыхьамэт 
(Пэнэхэс), Трахъо Смел (Щынджый), нэмыкIхэри. Ахэмэ 
яусэхэр адыгабзэкIи, урысыбзэкIи къыхаутыщтыгъэх. 
1940-рэ илъэсым адыгэ поэтхэм яусэхэу Алексей Пономаревым зэридзэкIыгъэхэр зыдэт сборник "Адыгнациздатым" къыдигъэкIыгъ. Пэрэныкъо Мурат, Андырхъое 
Хъусенэ, Еутых Аскэр, КIубэ Щэбанэ, НакI Шъалихьэ, 
нэмыкIхэми яусэхэм ягъусэхэу адыгэ ашугхэми атхыгъэхэр 
ащ къыдэхьэгъагъэх.
Темыр Кавказым урыс литераторхэу щыпсэухэрэм 
творческэ зэпхыныгъэхэр адыряIэ ашIыщтыгъэх, ахэр 
зэIукIэщтыгъэх. 1934-рэ илъэсым игъэмафэ КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо Ахьмэдрэ зэлъашIэрэ советскэ писателэу 
Николай Островскэм дэжь кIогъагъэх. Ащ ироманэу 
"Щылычыр зэрапсыхьагъэр" адыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэу 
фахьыгъагъ, Адыгеим икультурэрэ илитературэ ныбжьыкIэрэ яхьылIагъэу къыфаIотагъ.
Шъыпкъэ, сыд фэдэрэ зэхэщэн IофшIэни, зэIукIэ зэхэщэни, зэIукIэгъухэми зэблахъун алъэкIыщтэп Адыгеим 
иписательхэм ежь ашъхьэкIэ, акIуачIэ рахьылIэзэ, творческэ Iофэу ашIэн фаер. Уахътэм къыгъэуцурэ Iофыгъохэм 
арыгъуазэхэзэ, адыгэ писательхэр зыпылъыгъэхэр адыгэхэр 
щыIэкIакIэм зэрэфэбанэхэрэм социальнэ-класс лъапсэу 
иIэхэр къызэIуахынхэр ары, ащ дакIоу дунаижъым, 
щыIэкIэжъым къакIэныгъэ нэшэнэжъхэм, диныр нэрыгъы 
зышIыгъэхэм ябэныжьыгъэным итемэ икъэгъэлъэгъон аIэ 
къырагъахьэщтыгъ.

--- Page 454 ---

Апэрэ уахътэм, гущыIэм пае, ятIокIэнэрэ илъэсхэм, 
адыгэ писательхэм творческэ гъогупэ гъэнэфагъэ къыхахын 
алъэкIынэу щытыгъэп, методологическэ гъозэ IупкIэхэр 
литературэ ныбжьыкIэм IэкIэлъыгъэхэп. Апэрэ лъэпкъ 
писательхэм бэ къиныгъоу зэпачынхэ фаеу хъугъагъэр, 
анахьэу ахэр зыфэгъэхьыгъагъэр художественнэ творчествэм инэшанэхэмрэ ипшъэрылъхэмрэ къызыгурыгъэIогъэнхэр, тхыгъэ литературэр зилIэужыгъор тхылъеджэхэм 
агурыгъэIогъэныр ары - нахьыпэм тхыбзэ зимыIэгъэ 
народым лIэшIэгъу пчъагъэ хъугъэу идуховнэ фэныкъоныгъэхэр зэрэзэригъэгъотыщтыгъэхэр фольклорым 
ишIуагъэкIэ ары ныIэп. Адыгэхэм яжэрыIо-поэтическэ 
творчествэ бай дэд, адыгэ литературэм игъогу пхырызыщыгъэхэм ар игъэкIотыгъэу къызыфагъэфедэщтыгъ. 
Народнэ пшысэхэм, тхыдэхэм, ижъырэ адыгэ орэдхэм, 
лIыхъужъ эпосэу "Нартхэм" ахэмэ къахагъуатэщтыгъэх 
ежьхэм яапэрэ литературнэ произведениехэм апае темэхэр, сюжетхэр, художественнэ къэгъэлъэгъокIэ-шIыкIэ 
амалхэр. Адыгэ фольклорым итемэхэмрэ исюжетхэмрэ 
ямызакъоу, фольклор поэтикэри икъу шъыпкъэу ахэмэ 
ащыгъэфедагъэх.
Ау жэрыIо-поэтическэ творчествэм ишIыкIэ-амалхэм 
егъэлыегъащэу арыгъозэгъэным лъэпкъ литературэм 
ихэхъоныгъэ къызэтыриIажэу ригъэжьагъ. Уахътэм пхъашэу къыгъэуцущтыгъ эпосым, драмэм, лирикэм яреалистическэ жанрэхэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэн фаеу. КIэкIэу 
къэпIон хъумэ, фольклорнэ художественнэ системэм 
лъэшыщэу зыдегъэхьыхыгъэныр лъэпкъ литературэм 
ихэхъоныгъэ пэрыохъу зэрэфэхъурэр нафэ къэхъугъ.
АщкIэ IэпыIэгъушIу къызыфашIыгъ хэхъоныгъэшхо 
зиIэ литературэхэм, зэкIэми апэу урыс классическэ литературэм, яопыт бай. Ясэнэхьатэгъу ашынахьыжъхэм 
тхэнымкIэ IэпэIэсэныгъэу ахэлъыр адыгэ писательхэм аIэ 
къырагъахьэщтыгъэ. Хэхъоныгъэ зышIыгъэ литературэхэм 
янэшанэхэр, реалистическэ жанрэхэр аIэ къырагъэхьанхэмкIэ лъэпкъ писательхэм IэпыIэгъу къафэхъущтыгъэх 
урыс, советскэ прозэмрэ поэзиемрэ япроизведениехэу 
адыгабзэм ралъхьагъэхэр. ЯщэкIэнэрэ илъэсхэм япэублэ 
роман, повесть, рассказ, усэ ыкIи поэмэ зырызхэу адыгабзэкIэ зэрадзэкIыгъэхэм адыгэ писательхэм ятворческэ 
лъэныкъохэмкIэ яшIуагъэ къагъэкIуагъ.
ИкъукIэ зыпкъ иуцогъэ литературэхэм художественнагъэм ылъэныкъокIэ гъэхъагъэу яIэхэр ыIэ къыригъахьэхэзэ ары адыгэ литературэм хэхъоныгъэ зэришIыщтыгъэр. 
Я 30-рэ илъэсхэм, анахьэу ащ иятIонэрэ кIэлъэныкъо ыкIи 
я 40-рэ илъэсхэм япэублэ, писатель ныбжьыкIэ заулэмэ: 
Андырхъое Хъусен, Жэнэ Къырымызэ, Уджыхъу 
Адылджэрые, Уджыхъу Хъалидэ, Меркицкэ Рэщыдэ, 
Цухъо Асфар, Тыгъужъ ДышъэкI, ХьадэгъэлIэ Аскэр, 
нэмыкIхэми адыгэ литературэм щылажьэхэу рагъэжьагъ. 
Ахэмэ ятворчествэкIэ лъэпкъ литературэм иидейнэ-художественнэ шIыкIэ-амалхэр нахь агъэбаигъэх, жанрэ-стиль 
лъыхъокIэ зэфэшъхьафхэр ащ къыхалъхьагъэх. 
ЩыIэкIэ-псэукIэр художественнэ амалхэмкIэ къэгъэлъэгъогъэнымкIэ адыгэ прозэмрэ эпическэ поэмэмрэ анахь 
чIыпIэшхо ащызыубытхэ хъугъэхэр реалистическэ шIыкIэамалхэр ары.
Ау хэгъэгу зэошхор советскэ народым къышъхьарыуагъ. Адыгэ писательхэм янахьыбэ заом кIуагъэ. Ахэмэ 
ащыщыбэхэм - Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, 
Кэстэнэ Дмитрий, Шъхьаплъэкъо Хьисэ, Еутых Аскэр, 
Павел Резниковым, Жэнэ Къырымызэ, Алексей Кожемякиным, ХьадэгъэлIэ Аскэр - орденхэмрэ медальхэмрэ 
къафагъэшъошагъэу къэкIожьыхи, творческэ IофшIэным 
фежьэжьыгъэх. Ау зэкIэми къагъэзэжьынэу янасып 
къыхьыгъэп. ЛIыхъужъ фэхыкIэу заом хэкIодагъэх Андырхъое Хъусенэу Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ хъугъэр, 
Уджыхъу Адылджэрые, Уджыхъу Хъалидэ, Тыгъужъ 
ДышъэкI. 1942-рэ илъэсым фашист техакIохэм къуаджэу 
Нэтыхъуае Меркицкэ Рэщыдэ щаукIыгъ. Ахэр народым 
егъашIэми щыгъупшэщтхэп.
Зэо ужым, зэкIэ советскэ литературэм фэдэу, адыгэ 
литературэми лъэхъаным илIыхъужъ къыгъэлъэгъоныр 
ары Iоф зыдишIэщтыгъэр, щыIэныгъэм зэутэкIыныгъэу 
къыхафэхэрэр къызэрэгъэлъэгъонхэ фэе шIыкIэ-амалхэм 
алъыхъущтыгъ. Произведениехэм яперсонаж шъхьаIэ 
хъущтыгъэр заом илIыхъужъэу, мамыр щыIакIэм къыфэзыгъэзэжьыгъэу, заом зэхикъутэгъэ народнэ хозяйствэр 
ыкIуачIэ рихьылIагъэу зыпкъ изыгъэуцожьыщтыгъэр ары.
Джаущтэу гъогу шIагъо къэзыкIугъэ адыгэ литературэм 
непэ щыIэныгъэм ихъугъэ-шIагъэхэу Iужъоу зэхэлъхэр, 
непэрэ тицIыф идуховнэ щыIакIэ къегъэлъагъо. Ащ 
щылэжьагъэх, джыри щэлажьэх зэфэшъхьаф лIэужхэм 
ащыщ писатель IэпэIасэхэу КIэрэщэ Тембот, Хьаткъо Ахьмэд, Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Еутых Аскэр, 
Кэстэнэ Дмитрий, Павел Резниковыр, Шъхьаплъэкъо Хьисэ, 
Жэнэ Къырымызэ, Алексей Пономаревыр, ЕхъулIэ Сэфэр, 
Алексей Кожемякиныр, ХьадэгъэлIэ Аскэр, Iэшъынэ Хьазрэт, Бэрэтэрэ Хьамидэ, Кощбэе Пщымаф, КъумпIыл 
Къадырбэч, Мамый Ерэджыб, Къуекъо Налбый, Пэнэшъу 
Сэфэр, Нэхэе Руслъан, Цуекъо Джахьфар, Мурэтэ Чэпай, 
Цуекъо Юныс, Валентина Твороговар, Шъхьалэхъо Абу, 
ЩэшIэ Казбек, ЛъэпцIэрышэ Хъалид, Цуамыкъо Тыркубый, 
Мамый Руслъан, Бэгъ Нурбый, Хъурмэ Хъусен, Хъунэго 
Нурыет, Хъунэго Саид, Емыж МулиIат, Къуикъо Шыхьамбый, ГутIэ Саныет, ЛIыхэсэ Мухьдин, Теуцожь Хьабиб, 
Мэхъош Руслъан, Хъалыщ Сэфэрбый, Бахъукъо Ерэджыб, 
Дэрбэ Тимур, Евгений Саловыр, Анатолий Пренкэр, Юрий 
Крючковыр, Евграф Студеникиныр, Кирилл Анкудиновыр, 
Владимир Цапко.
Непэ Адыгэ Республикэм иписательхэм я Союз литературнэ-художественнэ журналиплI: адыгабзэкIэ "Зэкъошныгъэр", "Жъогъобыныр", урысыбзэкIэ "Литературная 
Адыгея", "Родничок Адыгеи" зыфиIохэрэр къыдегъэкIых. 
Арышъ, типисательхэм, творчествэм пылъ ныбжьыкIэхэм 
атхыхэрэр тхылъеджэхэм аIэкIагъэхьанхэмкIэ зэкIэ ящыкIэгъэ амалхэр яIэх.
ШъхьэшъорыкIоу щыIэныгъэр къызэригъэлъагъощтыгъэр зыхигъэзыжьызэ, цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ шъыпкъагъэ хэлъэу къызэригъэлъэгъоным нахь игъэкIотыгъэу 
ынаIэ тыригъэтызэ, непэ адыгэ прозэм гъэхъэгъакIэхэр 
ешIых. Анахьэу ар къызыщылъагъохэрэр произведениехэу 
тарихъым, заом, джырэ щыIэкIэ-псэукIэм яхьылIагъэхэр 
ары. Адыгэ прозэр непэ урысые шэпхъэ хъоу-пщэум 
ихьагъ, ащ куоу, ыкIи игъэкIотыгъэу игупшысэхэр гъэпсыгъэх.

--- Page 455 ---

Поэзиеми гъэхъэгъэ гъэнэфагъэхэр щашIыгъэх. Ащ 
ихэхъоныгъэкIэ зишIогъэшхо къэзыгъэкIуагъэр жэрыIо 
народнэ творчествэр ары - сыдигъуи ар поэтхэмкIэ 
упчIэжьэгъу акъылышIоу щытыгъ, идеехэр, гупшысэхэр, 
образхэр, жабзэр ащ ренэу къыхахыщтыгъ. Фольклорыр, 
зытет шъыпкъэмкIэ, поэзием идуховнэ-нравственнэ хъарзынэщ. Поэтхэм ялIэуж зэфэшъхьафхэм язэпхыныгъэхэр 
сыдигъокIи пытэу, цыхьэшIэгъоу щытыгъэх. Непэрэ литераторхэм шъхьэкIафэ афашIызэ агу къагъэкIыжьых блэкIыгъэ илъэс чыжьэхэм адыгэ поэзиер ылъэ тезыгъэуцуагъэхэр, произведение шIагъохэр къэзыгъэнагъэхэр.
Ащ дакIоу еуцолIэжьыгъэн фае кIэлэцIыкIухэм апае 
литературэм уигъэразэу хэхъоныгъэ зэримышIыгъэм. 
Ахэмэ апае тхылъ гъэшIэгъонэу макIэ къыхаутырэр. Кварталым зэ кIэлэцIыкIухэм апае къыдэкIырэ журналхэу 
"Жъогъобынымрэ" "Родничок Адыгеи" зыфиIохэрэмрэ 
къызэрэдэдгъэкIыхэрэмкIи а щыкIагъэр, ары пакIошъ, 
дэгъэзыжьыгъэ хъурэп.
Адыгэ драматургиемкIи Iофыгъо макIэп зэшIохыгъэн 
фаер. Мамый Ерэджыбэ, Шъхьаплъэкъо Хьисэ, Мурэтэ 
Чэпай ауж а жанрэ мыпсынкIэм зитворчествэ фэзыгъэлэжьэнэу тезыубытэгъэ драматург гори къэлъэгъуагъэп. 
Джы атхырэ пьесэхэр къызыIэкIэкIыхэрэр, хабзэ зэрэхъугъэу, поэтхэмрэ прозаикхэмрэ - Къуекъо Налбый, Кощбэе 
Пщымаф, ЩэшIэ Казбек, Хъурмэ Хъусен, ЛIыхэсэ Мухьдин, Емыж МулиIат арых. Пьесэхэр зытхырэ тилитераторхэм 
театрэм зэпхыныгъэу дыряIэм уигъэразэрэп.
Адыгэ литературэм хэхъоныгъэ зэришIырэм дакIоу 
литературнэ критикэмрэ литературоведениемрэ ахахъощтыгъ. Тилитературнэ критикэ ацIэ епхыгъ А. Шъхьалахъом, М. Къуныжъым, К. ЩашIэм, Т. Цуамыкъом, 
Хъ. ЛъэпцIэрышэм, Р. Мамыим, У. Пэнэшъум, Е. Шибинскаям, Ф. ХъуакIом, Т. Степановам. Адыгэ литературэм 
ижанрэхэм, стильхэм, героим, творческэ методым 
яхьылIэгъэ ушэтынхэу атхыгъэхэр зыдэт тхылъхэр къыхарагъэутыгъэх. Ученэхэмрэ критикхэмрэ литературэм 
изэхэфынкIэ ашIэрэм хэхъуагъ, литературэм щырекIокIырэ 
процессхэр теоретическэу зэраушэтыхэрэр хэпшIыкIэу 
нахьышIу хъугъэ.

--- Page 456 ---

ЫпшъэкIэ зэрэщыхэдгъэунэфыкIыгъэу, прозэм, поэзием, драматургием реалистическэ жанрэхэр апкъ зыщиуцощтыгъэхэ уахътэм гъэнэфагъэу зишIуагъэ къэкIуагъэхэр 
адыгэ литературэм зэпхыныгъэхэу урыс классикэм дыриIагъэхэр ары. Урыс писательхэм япроизведениехэр типисательхэм адыгабзэкIэ зэрадзэкIыхэу рагъэжьагъ. ЛитературэмкIэ лъэпкъ зэпхыныгъэхэм заушъомбгъущтыгъ. 
ШъыпкъэмкIэ, зыфаехэм фэдиз тхылъеджэхэм аIэкIэхьагъэп, ау щытми, урыс классикэм щыщэу зэрадзэкIын 
алъэкIыгъэм ифэмэ-бжьымэ дэгъу тилитературэ къытыригъэхьагъ. ЯщэкIэнэрэ илъэсхэм къащыкIэдзагъэу непэрэ 
тимафэхэм къанэсэу мы къыкIэлъыкIорэ тхылъхэр адыгабзэм ралъхьагъэх: "Игорь иполк ехьылIэгъэ псалъ", Пушкиным ытхыгъэхэу "Капитаным ипшъашъ", "Дубровскэр", 
"Полтавэ", "Гъоплъэ шыу", "Моцартрэ Сальерирэ", 
"Рыцарь тхьац", "Узышхом игъом зэхащэгъэ ешхэ-ешъошху", "Мыжъом хэупкIыгъэ хьакI", М. Лермонтовым 
ипоэмэхэу "Мцыри" ыкIи "Къэрабгъ", Н. Некрасовым 
ытхыгъэу "МэшIоку гъогу", Н. Гоголым иеу "Тарас Бульба", 
А. Чеховым ирассказхэр, А. Блок ипоэмэу "ПшIыкIутIур", 
В. Маяковскэм ытхыгъэ "Гъончэдж зыщыгъ ошъуапщэр", 
"Владимир Илья ыкъо Лениныр", "Дэгъур", С. Есениным 
иеу "Анна Снегинар", романхэу - М. Горькэм ытхыгъэу 
"Ныр", Н. Островскэм иеу "Щылычыр зэрапсыхьагъэр", 
А. Фадеевым ытхыгъэу "Гвардие ныбжьыкIэр" ыкIи фэшъхьаф произведениехэр.
Джащ фэдэу урысыбзэкIэ зэрэзэрадзэкIыгъэхэм 
ишIуагъэкIэ адыгэ писательхэм ятхылъ пчъагъэхэр урыс 
тхылъеджэ жъугъэхэм аIэкIэхьагъэх. Лъэшэу сафэразэу 
ацIэ къесIомэ сшIоигъу тизэдзэкIакIохэу Евгений Чернявскэм, Григорий Кац, Павел Максимовым, Григорий Шолохов-Синявскэм, Юрий Либединскэм, Лидия Либединскаям, 
Семен Липкиным, Роберт Рождественскэм, Наум Гребневым, Яков Козловскэм, Павел Резниковым, Евгений 
Карповым, Вероника Тушновам, Валентина Твороговам, 
Гарий Немченкэм, Людмила Бахаревам - ахэмэ япчъагъэ 
джыри лъыбгъэкIотэн плъэкIыщт. Ахэмэ яIэпэIэсэныгъэ 
ишIуагъэкIэ адыгэ литературэр урысые литературнэ 
IофшIэным хэщагъэ хъугъэ.

--- Page 457 ---

ИгущыIэ илъэшыгъэкIэ, ащ ифэмэ-бжьымэу цIыфхэм 
атырихьэрэмкIэ, культурэм зыкъегъэIэтыжьыгъэнымкIэ, 
цIыфхэм ядуховнэ щыIакIэ гъэбаигъэнымкIэ писатель пэпчъ 
народым ыпашъхьэ пшъэдэкIыжь зэрэщихьырэр къасIомэ, 
сыхэмыукъуагъэу къысшIошIы. ЦIыфым зыкъигъэнэжьынымкIэ литературэр IэпыIэгъу фэхъун фае. Ащ фэшI 
писательхэм янарод ыпашъхьэкIэ зэфэнхэр, шъыпкъагъэ 
ахэлъыныр япшъэрылъ.
Ыгу къызэрэриIорэм тетэу, зэфагъэ хэлъэу мытхэрэмэ, 
писателым духовнагъэмкIэ гъэхъагъэ ышIыным ущымыгугъ. 
Народым икультурэ зыпкъ ибгъэуцожьын плъэкIыщтэп 
ащ итарихъ, инамыс, идуховнэ шIэжь зямыгъэужьыжьэу. 
Литератор пэпчъ Iофэу ышIэрэр джары зыфэгъэзэгъэн 
фаер.
Народ пэпчъ икультурэ, идуховнагъэ лъэныкъуабэ 
къызэлъаубыты. Ар литературэмрэ искусствэмрэ - музыкальнэ, хореографическэ, жэрыIо, прикладной, художественнэ мэхьанэ яIэу - зэхэгъэчъыхьагъэхэмэ ары. Творчествэм а илъэпкъ пстэуми къащыгъэлъэгъуагъэ мэхъу 
лъэпкъ духовнагъэр, намысыгъэр, шэн зекIуакIэр, этикэр. 
Джахэр арых адыгэ культурэм, "адыгагъэкIэ" тызаджэрэм 
лъапсэ фэхъугъэхэр. Ар философие псэу, эстетическэ, 
духовнэ системэ зэкIужьэу, нравственнэ-эстетическэ 
кодексэу гъэпсыгъэ. ЦIыфым ишэн-зекIуакIэ, гущыIэнымкIи, зифэпэнымкIи, къешIэнымкIи, мэкъамэмкIи шапхъэу 
зэрыгъозэн фаехэр зэкIэ ащ къыделъытэх. Гулъытэ зиIэ 
писателым ар къыгурымыIон ылъэкIыщтэп.
Мыщ фэдэ пчъагъэхэм шъунаIэ атешъозгъадзэмэ 
сшIоигъуагъ. Титворческэ организацие зыщыIэ илъэс 75-м 
къакIоцI Адыгеим иписательхэм роман 65-рэ, усэхэмрэ 
поэмэхэмрэ зыдэтхэ тхылъ 293-рэ, драматургическэ произведение 54-рэ, литературнэ-критическэ IофшIагъэхэр 
зыдэтхэ тхылъ 29-рэ, рассказхэмрэ повестхэмрэ зыдэтхэ 
тхылъи 130-рэ къыхарагъэутыгъ.
ЛитературэмкIэ гъэхъэгъэшхоу яIэхэм апае хэгъэгум 
иорден зэфэшъхьафхэр писатель 12-мэ къафагъэшъошагъэх. ПисателитIу СССР-мрэ Урысыемрэ я Къэралыгъо 
премиехэм ялауреат хъугъэх. Республикэм иапшъэрэ 
385
13 Заказ 041

--- Page 458 ---

наградэу медалэу "Адыгеим ищытхъузехьэ" Адыгеим 
иписательхэм я Союз къыфагъэшъошагъ.
Адыгеим республикэм истатус иIэ зыхъугъэм къыщегъэжьагъэу типисатель нэбгыриплIымэ ащ иапшъэрэ 
наградэу медалэу "Адыгеим ищытхъузехьэ" къафагъэшъошагъ, писатели 7-мэ Адыгэ Республикэм инароднэ 
писатель, ипоэт щытхъуцIэр къафаусыгъ, культурэм, 
искусствэм, наукэм, народнэ образованием, журналистикэм язаслуженнэ IофышIэ щытхъуцIэр писатель 16-мэ 
яI, литературэмкIэ, наукэмкIэ Адыгеим Къэралыгъо премие 
писатели 5-мэ къафагъэшъошагъ, Адыгэ Республикэм и 
Парламент-Хасэм и Щытхъу тхылъхэмрэ ирэзэ письмэхэмрэ писатель заулэмэ къаратыгъ. Адыгэ писательхэм 
ацIэхэр республикэм инаучнэ учреждениехэм, цIыф псэупIэхэм адэт школхэм, урамхэм ащыщхэм афаусыгъэх.
Мы аужырэ илъэс 40-м къыкIоцI тэ Iофыгъо зэфэшъхьафхэмкIэ писательхэм IэпыIэгъу тафэхъущтыгъ. Писательхэм я Союз Литфондым иIэпыIэгъу хэлъэу квартирэ 
20 аритыгъ. Мыщ дэжьым зычIэсыгъэ квартирэхэр ялъфыгъэхэу зыныбжь икъугъэхэм къафагъанэщтыгъ. Ары 
пакIошъ, мы аужырэ илъэсхэм зычIэсырэ унэхэм яIоф 
зэшIопхын умылъэкIынэу алъытэщтыгъэми, квартирэхэр 
писателитIу къарядгъэтыгъ.
Шъори зэрэшъушIэу, лъэхъан горэм тэ автомашинэхэр, 
санаториехэмрэ творчествэм и Унэхэмрэ зэрэкIощт путевкэхэр, джащ фэдэу писательхэмрэ ахэмэ яшъузабэхэмрэ 
материальнэ IэпыIэгъу къарядгъэтыщтыгъ. Джы амалэу 
тиIэхэр нахь макIэхэми, зидунай зыхъожьыгъэ писательхэр 
зыщыдгъэгъупшэхэрэп. Т. КIэращэр, А. Хьаткъор, М. Пэрэныкъор, Д. Кэстанэр, Къ. Жанэр, П. Резниковыр, Хь. Шъхьаплъэкъор, С. ЕхъулIэр зыщыпсэущтыгъэ унэхэм шIэжь 
пхъэмбгъухэр къащызэIутхыгъэх. Мы охътэ благъэхэм ащ 
фэдэ пхъэмбгъухэр писательхэу Ю. Лъэустэным, Хь. Iэшъынэм, Хь. Бэрэтарым, Н. Бэгъым къафызэIутхыщтых. Сыд 
фэдэрэ къиныгъохэми апае къэтымыгъанэу а IофшIэыр тэ 
лъыдгъэкIотэщт.
Писательхэм яюбилейхэр ренэу афыхэтэгъэунэфыкIых, 
торжественнэ пчыхьэзэхахьэхэр, тхылъеджэхэм яконференциехэр, "Iэнэ хъураехэр" афызэхэтэщэх, япроизведениехэр гъэзетхэмрэ журналхэмрэ къафыхятэгъэутых, 
ятхылъыкIэхэм ялъэтегъэуцохэр афызэхятэгъащэх.
Литературэм лъэхъэнэ псынкIэ къыщыхафэу хъурэп. 
ГухэкI нахь мышIэми, непэ тэ чIыпIэ къин тызэрытыр. 
Общественнэ организациеу ташIыжьыгъ. Типисательскэ 
организацие зэкIэри дэгъоу щызэпыфэщтыгъ пIон плъэкIыщтэп. Зэмызэгъыныгъэхэр къыхафэщтыгъэх, писатель 
зырызхэр ащ иIофшIэн зэщагъэкъоным пылъыгъэх, ау 
анахьыбэхэр ахэмэ апэуцужьхи, ягухэлъ къадагъэхъугъэп. 
Тэ шъхьэкIафэ зыфэтымышIыжьэу, типисатель IэнатIэ уасэ 
фэтымышIы зыхъукIэ, цIыфхэми джащ фэдэ фыщытыкI 
къытфыряIэщтыри.
ЗэшIохыгъэн фэе Iофыгъоу тиIэри макIэп, охътэ къызэрымыкIоу тызыхэтым сыд фэдэрэ IофшIапIи иIофхэр 
щыкIэгъэнчъэу рекIокIыхэрэп. Непэ обществэм уасэу 
писателым щыфашIырэм симыгъэгумэкIын слъэкIырэп. 
Лъытэныгъэу писателым, творческэ IофшIэным афашIырэр 
къызэрефэхыпэрэм, мы аужырэ илъэс тIокIым тиIофхэм 
язытет дэи зэрэхъугъэм сыгу агъэузы. Аужырэ зэдэгущыIэгъоу дыряIагъэхэм ащыщ горэм Расул Гамзатовым 
къызэрэщиIуагъэу, чылысыр къэралыгъом епхыгъэ ашIи, 
литературэр, писательхэр ащ пэIапчъэ ашIыгъэх. НэмыкIэу 
къэпIон хъумэ, къэралыгъом "шъузэрэщыIэшъу" къытиIуи, 
иIоф тхихыжьыгъ. Джырэ бэдзэр зэфыщытыкIэхэм тетыгъор зыщаубытыгъэ лъэхъаным, коммерциемрэ ахъщэм 
ихабзэ зэкIэ зыщыIэкIэлъымрэ тэри, титхылъхэри, нахь 
шъабэу къэпIон зыхъукIэ, ащ фэдизэу тырящыкIагъэп. 
ШIуагъэкIэ алъытэщтыгъэхэр джы обществэм зэхъокIыгъэ 
щыхъугъэх. Ащ лъыпытэу федэ къэзымыхьырэ сыд фэдэрэ 
Iофи хэти ищыкIагъэп. ШIугъэм, шIулъэгъуныгъэм ягъэпсакIоу, духовнэ-нравственнэ шIуагъэхэу нахь агъэлъапIэхэрэм яухъумакIоу щытыгъэ цIыфыр федэр зыкъозыупкIэрэ, нэхъоинчъэ угъоякIоу мэхъу. Искусствэр зыфаIощтыгъэм имэхьанэ щыIэжьэп, ащ ычIыпIэкIэ зызыушъомбгъугъэр шоу-бизнесыр ары. Непэ щыIэныгъэми, литературэми ягерой шъхьаIэр ахъщэзэIугъэкIэным щэхъурэ 
гугъу зимыIэ бизнесменыр ары, писательхэр, художникхэр, 
композиторхэр, творческэ интеллигенцием инэмыкI лIыкIохэр арымэ, ахэр къырадзэжьыхэрэп.
13*

--- Page 459 ---

Мыщ дэжьым къасIомэ сшIоигъу зэкIэ ахэмэ апае 
тичIыпIэ къэралыгъо органхэр зэрэсымыгъэмысэхэрэр. 
Республикэм и Президент, ипарламент, иправительствэ 
макIэп ашIэрэр писательхэм IэпыIэгъу афэхъунхэм пае. 
Адыгэ республикэ тхылъ тедзапIэу тиIэм бюджет ахъщэкIэ 
социальнэ мэхьанэ зиIэ художественнэ литературэ къыдегъэкIы. Мыбэми, титхылъхэм апае гонорар къытаты. 
Инфляциер къыдэлъытагъэу, фэдитIу нэмыIэми ар нахьыбэ 
шIыгъэмэ дэгъугъэ. Тхылъхэм ятиражи нахьыбэ ашIымэ 
сшIоигъуагъ - сыда зилIэужыгъор прозэмкIэ экземпляр 
500-р, поэзиемкIэ экземпляр 300-р? Япроизведениехэм 
якъыхягъэутын писательхэр илъэс заулэ рамыгъажэу Iофыр 
агъэпсыгъэмэ дэгъугъэ. Джащ фэдэу тэ тигъэрэзэн ылъэкIыщтэп титхылъхэм ящэн, ар тхылъеджэхэм алъыгъэIэсыгъэным зи зэрэпымылъым.
Уахътэу тызыхэтыр романтическэу пIон плъэкIыщтэп. 
УпылъынкIэ материальнэуи, моральнэуи федэу щымыт 
литературнэ творчествэр зышIогъэшIэгъон непэ къэгъотыгъуай. Адыгэ Республикэм иписательхэм я Союз писатель 
ныбжьыкIэхэм апае зэнэкъокъу, семинар илъэс къэс 
зэхещэ. Ащ фэдэ семинархэм кIэухэу афэхъугъэхэр 
сборникхэу адыгабзэкIэ "Нэфшъэгъо макъэхэр", урысыбзэкIэ "Созвездие" зыфиIохэрэр ары. ГухэкI нахь мышIэми, 
семинархэм ахэлэжьэрэ ныбжьыкIэхэм япчъагъэ илъэс 
къэс нахь макIэ мэхъу, а зы автор дэдэхэр ары илъэс къэс 
ахэмэ ахэлажьэхэрэр. Ащ нахьи нахь гумэкIыгъор къырахьылIэрэ произведениехэм яхудожественнагъэ къызэреIых зэпытырэр ары.
Адыгэ ныбжьыкIэхэр ары литературнэ творчествэм 
анахь пыугъэхэр. Сыда ащ къыушыхьатырэр? Щыбгъэзыен 
умылъэкIыщтыр творчествэм пылъынхэр зэрашIомыгъэшIэгъоныр ары. Арэущтэу Iофхэр зэрэхъугъэр зэтхъокIын 
тымылъэкIымэ, хэпшIыхьажьышъун щымыIэу кIэух гомыIу 
ащ фэхъун ылъэкIыщт. Хэти згъэщынэнкIэ сыфаеп, ау 
тызыфэкIон ылъэкIыщтым зыпари гушIуагъо хэслъагъорэп: 
япчъагъэкIэ икъущтым фэдизэу писательхэмрэ журналистхэмрэ республикэм имыIэхэ зыхъукIэ, ныдэлъфыбзэкIэ 
гъэзетхэр, журналхэр, художественнэ, учебнэ литературэр 
къыдэгъэкIыгъэнхэр имыщыкIэгъэжь хъущт. Ежь ныдэлъфыбзэри чIыпIэ къин ифэщт, ащ епхыжьыгъэу Адыгэ 
Республикэм истатус фэгъэхьыгъэ Iофыр къэуцун ылъэкIыщт. Ащ истатус, нафэу зэрэщытымкIэ, къезытыхэрэр 
зэкIэми апэу ныдэлъфыбзэр, зыпкъ иуцогъэ лъэпкъ литературэр, культурэр, тхылъ тедзапIэу адыгабзэкIэ тхылъхэмрэ учебникхэмрэ къыдэзыгъэкIыхэрэр, а ныдэлъфыбзэмкIэ къыхаутырэ гъэзетхэмрэ журналхэмрэ, лъэпкъ 
театрэр, музеир, библиотекэр арыхэба.
ДжырэкIэ Iоф шIукIае зэшIотхыгъ, адыгабзэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ, творчествэм пылъхэм, зэхэубытагъэу культурэм иIофышIэхэм IэпыIэгъу афэхъугъэным 
фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэр зетэхьэх. Ау щытми, Iо 
хэмылъэу, а IофшIэныр гъэлъэшыгъэн фае. ШъыпкъэмкIэ, 
уахътэр зэхъокIыгъэ хъугъэ, анахь мэхьанэ зэратыщтыгъэхэр зэблахъугъэх. Ау ащ зыкIи къикIырэп тызытес куамэр 
чъыгым готыупкIын фаеу. Нахьыпэм нахь макIэп талант 
зыхэлъ ныбжьыкIэу непэ тиIэр. ИщыкIагъэр моральнэу, 
материальнэу ахэр кIэгъэгушIугъэнхэр ары. ЫпшъэкIэ 
къызэрэщытIуагъэу, тэ ныбжьыкIэхэм зэфэшъхьаф творческэ семинархэр, конкурсхэр, консультациехэр, 
мастер-классхэр афызэхэтэщэх, тхэным фэIэпэIасэ хъугъэ 
писательхэм аIутэгъакIэх. Тхэн езыгъэжьэгъакIэхэм япроизведениехэр тижурналхэм къащыхятэгъэутых, литератор 
ныбжьыкIэхэм ятхылъхэр къыхятэгъэутых. Ау зэкIэ а 
IофшIэным системнагъэрэ гухэлъ гъэнэфагъэрэ хэлъхэп. 
Нахьыпэм Адыгеим иписательхэм я Союз штатым хэтэу 
литературэмкIэ консультантэу иIагъэм профессиональнэ 
IэпыIэгъу ныбжьыкIэхэм аригъэгъотыщтыгъ. Подстрочнэ 
зэдзэкIыным, авторскэ произведениехэр рецензие афягъэшIыгъэным пэIуагъэхьащт ахъщэ Союзым иIагъ. Художественнэ советэу тхылъ тедзапIэм щызэхэщэгъагъэм къыхарагъэутынэу къырахьылIэгъэ Iэпэрытхыхэм щахаплъэщтыгъэх. Писатель ныбжьыкIэхэм яIэпэIэсэныгъэ хэгъэхъогъэнымкIэ зэкIэ ахэмэ яшIуагъэ къакIощтыгъ. Амалхэр 
тиIагъэхэмэ, а шIыкIэ-амалхэр къедгъэжьэжьынхэ тлъэкIыщтыгъ.
Тэ, совет зэманым щапIугъэхэм, икъоу тащыгъуаз ащ 
дэгъоуи, дагъоуи хэлъыгъэхэм. Сэ блэкIыгъэ лъэхъаным 
пхъэшэкIаеу уасэ фэсшIыжьыгъ, арышъ моущтэу къэсIон 

--- Page 460 ---

слъэкIыщт: гухэкI нахь мышIэми, творчествэмкIэ идеологическэ, партийнэ унэшъо пхъашэр сэ сшъхьэкIэ мызэумытIоу сщэIэн фаеу хъугъагъэ. Цензурэр, пхъашэу къадэгущыIэнхэм пае партийнэ органхэм якIолIэнхэу къызэряджэщтыгъэхэр - зэкIэ ахэмэ уагъэцIыкIущтыгъ. Ау зэкIэми 
анахь тхьамыкIэгъуагъэр тыгу-тпсэкIэ тызэрэмышъхьафитыгъэр ары, къызэрэбгурыIонэуи ащ ифэмэ-бжьымэ дэй 
титворчествэ къытыримыгъэхьан ылъэкIыщтыгъэп.
Сэ советскэ литературэм фыщытыкIэ дэгъу фысиI, 
творческэ индивидуальностхэмкIи, тэ тызэрапIугъэ произведениехэмкIи гъэхъэгъэ ин дэдэ зиIэ литературэу ар 
сэлъытэ. Зэрэпсэоу зэкIэ литературэр ыпшъэ укIожьын 
умылъэкIынэу, классическэу щытын ылъэкIыщтэп. Къыхафэщтыгъэх советскэ литературэми "конфликтынчъэ" 
конъюнктурнэ произведениехэр, ащ фэдэхэри тэшIэх, ау 
Горькэм, Шолоховым, Маяковскэм, Есениным, Твардовскэм, Шукшиным, Гамзатовым, КIышъэкъом, Кулиевым, 
КIэращэм, Хьаткъом, Бондаревым, Распутиным, Беловым, 
Лихоносовым атхыгъэхэм афэбгъэдэн плъэкIынэу мы 
аужырэ илъэс тIокIым атхыгъэ горэм ыцIэ къепIон плъэкIына? А литературэр тенденциознэу, шъыпкъагъэ хэлъэу 
щыIэныгъэр къымыгъэлъагъоу хэт зыIон зылъэкIыщтыр? 
Джа дэдэр къепIолIэн плъэкIыщт тэ тилитератури. Хэта 
Т. КIэращэм, А. Хьаткъом, М. Пэрэныкъом, Ю. Лъэустэным, А. Еутыхым, Хь. Iэшъынэм, Хь. Бэрэтарым ачIыпIэ 
иуцонхэ алъэкIынэу тиIэ хъугъэхэр?
Джары сэ сигъэгумэкIэу тилитературэ инеущрэ мафэ 
сыкъызыкIытегущыIэрэр. Тэ тачIыпIэ къиуцощтхэр зыфэдэщтхэм, хэбзэ-нэшанэхэу тэ зылъапсэ дгъэтIылъыгъэхэр 
лъызыгъэкIотэщтхэм сэ сямыгупшысэн слъэкIырэп. Хэтыха 
а поэт, прозаик, драматург ныбжьыкIэхэр?
ШъыпкъэмкIэ, литературэмкIэ уасэ гори зимыIэ 
тхылъэу ежь авторхэм яшIоигъоныгъэкIэ къыдагъэкIырэм 
гъунэ иIэп. Непэ нэбгырэ пэпчъ пIоми хъунэу ипшъэрылъэу 
ылъытэрэр ежь икъуаджэ ехьылIэгъэ тхылъ, усэхэр е прозэ 
зыдэт тхылъ цIыкIу къыдигъэкIыныр ары. ХьатыркIэ къаратырэ ахъщэмкIэ шъэныкъо е шъэ горэ къыхарагъэутышъ, 
яныбджэгъухэмрэ янэIуасэхэмрэ араты.

--- Page 461 ---

ТворчествэмкIэ шъхьафитныгъэ щыIэным сэ сыпэшIуекIуахэрэп. Дэгъуба непэ писателым цензурэм щымыщынэу, 
шъхьафитэу ишIоигъоныгъэхэмрэ игузэхашIэхэмрэ къыриIотыкIынхэ ылъэкIэу зэрэхъугъэр. Ау гущыIэнхэмкIэ, 
тхэнымкIэ шъхьафитныгъэу щыIэ хъугъэр пшъэдэкIыжьынчъагъэм хэтэшъумыгъэгъэкIуакI. Писателыр творческэ 
сэнэхьат, бэп писатель хъун зылъэкIырэр. Художественнэ 
творчествэр цIыф жъугъэхэм акIуачIэ къыхьын ылъэкIыщт 
Iофыгъоу пшIыным упыхьэ хъущтэп. Дэгъу дэдэу плъытэн 
плъэкIыщтыгъэр шъхьадж иIоф пылъыгъэмэ - щазымышIэм 
цуакъэхэр афидыхэу, пщэрыхьакIом хьалыжъохэр ыгъажъэ 
хъумэ ары.
Ежь писателыр, ащ изэфагъ ары ныIэп ихудожественнэ 
гущыIэкIэ пшъэдэкIыжьэу ыхьырэр къызыгурыIон фаер. 
КъызэрэбгурыIонэуи, арэущтэу зэрэщытым пшъэдэкIыжьышху ащ къытфишIырэр. ЗыцIэ уасэ фэзымышIыжьырэ авторэу, произведение хъыбэй зэритхыгъэм 
ымыгъэгумэкIырэм писатель шъыпкъэкIэ зилъытэжьыныр 
тефэрэп. Ытхыгъэ, къыхаригъэутыгъэ тхылъ пчъагъэр арэп 
писателым италант зэрагъэунэфырэр. Къыбдэхъугъэу 
ащкIэ сэнаущыгъэ пхэлъыныр, умыпшъыжьэу творческэ 
Iоф зыдэпшIэжьыныр, ащ дакIоу уипшъэдэкIыжь къыбгурыIозэ, уисэнэхьатрэ художественнэ гущыIэмрэ уафыщытыныр ары тхэнымкIэ гъэхъагъэр къызыпэкIэкIон 
зылъэкIыщтыр.
Литераторхэу, ыпшъэкIэ къызэрэщытIуагъэу, непэ 
япчъагъэкIэ бэдэдэ хъугъэхэр сыд ишIыкIэ-амалми яшъыпкъэу зыпылъхэр писатель, цIыф жъугъэхэм ягухэлъхэм 
якъэгъэлъэгъуакIохэу зэрэхъунхэр ары. Ахэр ренэу 
зыпылъхэр цIыфхэм апашъхьэ къызэрихьанхэр, писательхэм язэIукIэгъухэм, форумхэм, зэхэсыгъохэм ахэлэжьэнхэр ары. ХудожественнэкIэ зэджэнхэ алъэкIын тхылъ 
чъэпхъыгъэ гори къаIэкIэмыкIыгъэу, ащ пай къамыгъанэу 
ахэр зыпылъхэр зэлъашIэрэ писатель-профессионалхэм 
ауж къимынэхэу ежьхэри зэралъытэнхэр ары, ау мыщ 
дэжьым ахэмэ зыщагъэгъупшэ анахь мэхьанэшхо зиIэр - 
ащ пае къыбдэхъугъэу сэнаущыгъэ пхэлъын, IэпэIэсэныгъэ 
хэлъэу птхыгъэ тхылъхэу цIыфхэм агу рихьыгъэхэр уиIэнхэ 
зэрэфаер ары.

--- Page 462 ---

Къэуушыхьатыжьынэу ищыкIагъэп шъугъоныр цIыфым 
инэшэнэ анахь дэйхэм зэращыщыр. Зыгорэм талант шъыпкъэ зэрэхэлъыр къыушыхьатыгъ, ытхыхэрэм яджэх, ежьыри 
агъэлъапIэ, наградэхэри, писательхэм афагъэшъуашэхэрэ 
щытхъуцIэхэри мымакIэу къыратыгъэх, адырэм щытхъуцIи иIэп, ыцIи агъэлъапIэрэп. Ары шъхьакIэ, тхэными ар 
фэIэсэмэгу, каторгэм зэрэщагъэпщылIыхэрэм фэдэу 
илъэсипшIы пчъагъэ литературэм щылэжьагъэп, тхылъеджэхэм агу рихьырэ тхылъи ащ къыIэкIэкIыгъэп. Ащыгъум 
сыда угу зыкIыхэбгъэкIын фаер? Тхьэм талант къыпхилъхьагъэу, утхэн плъэкIыщтмэ, тхэ, зэраIо хабзэу, зыгъэчан. 
УмылъэкIырэмэ, ащыгъум нахь къыбдэхъурэ Iоф горэм 
зыфэгъаз. Уписателыныр, художественнэ творчествэр 
фэшъхьаф Iофэу цIыфым зэшIуихырэмэ афэдэп, хэти ар 
ыкIуачIэ къыхьынэу щытэп. ТхылъкIэ заджэхэрэр Тхьэм 
къахилъхьэгъэ сэнаущыгъэкIэ ары зэратхыхэрэр.
Фэшъхьаф Iофыгъо гъэнэфагъэхэм сакъытегущыIэу 
къезгъэжьэнэп, писатель пэпчъ ащ фэдэу иIэхэр зэфэшъхьафых, ау щытми, сыд фэдэрэ лъэхъан пштагъэми, уасэ 
зыфэзышIыжьырэ, гупшысэм рыгъуазэзэ тхэрэ писателыр 
зыпылъыгъэр итхылъеджэхэм агу зэрэлъыIэсыщтыр, янамыс къызэригъэущыщтыр ары. Лъэхъанэхэмрэ шIуагъэкIэ 
алъытэхэрэмрэ зэхъокIыгъэ хъущтыгъэх, цIыфым 
ишэн-зекIуакIэхэмрэ иеплъыкIэ-гъэпсыкIэрэ зэмыхъокIыгъэхэу къанэщтыгъэх. Инамыс зекIокIэ-шIыкIэхэр нахьышIоу 
зэригъэпсынхэм, духовнэу зигъэкъэбзэным цIыфыр сыдигъуи афыщыкIэщтыгъ. Арэу зыщыткIэ, писателым ренэу 
ипшъэрылъэу къэнэжьыщтыгъэр цIыфыгъэм лъыхъугъэныр, цIыфым цIыфыгъэр къыхигъотэныр ары. Ары писателымкIэ анахь мэхьанэ зиIэ пшъэрылъэу сыдигъуи щытыгъэр, ынапэрэ инамысырэ арых ащкIэ зымыгъэгупсэфыщтыгъэхэр. ТарихъымкIэ учебникхэм непэ арытхагъэр 
мышъыпкъэмэ, нравственнагъэмрэ духовнагъэмрэ обществэм хэзыпэхэмэ, хэта, писателыр арымырмэ, шъыпкъэр 
шъхьэихыгъэу къэзыIон, цIыфхэм апсэхэр афэукъэбзыгъэнхэу къэджэн фаер? Джары япроизведениехэмкIэ 
къызыфаджэщтыгъэхэр дунэе урыс, советскэ литературэм 
иклассикхэр, адыгэ литературэм иклассикхэр. ШъыпкъэмкIэ, ар уфэкъулаеу, художественнэу къэгъэшъыпкъагъэу, шъхьэихыгъэ гъэсэпэтхыдэмрэ публицистичнагъэмрэ 
зыдарамыгъэхьыхэу ары зэрэзэшIуахын фаер.
Тэ тилъэхъанэу социальнэ-политическэ Iофхэм язытет, 
цIыфхэм япсихологие лъэшэу зэхъокIыгъэ зыщыхъугъэм 
адыгэ писательхэр зыпылъхэр, Iужъоу зэхэлъэу зэрэгъэпсыгъэри, зэмызэгъныгъэу къыхафэхэри къыхиубытэхэу, щыIэныгъэр зыфэдэ шъыпкъэр художественнэ 
шIыкIэ-амалхэмкIэ къагъэлъэгъоныр, лъэхъаным игерой 
иобраз къызэIухыгъэныр ары.
Писателым иеплъыкIэ-екIолIакIэ зыфэдагъэр ыкIи 
зыфэдэу къэнэжьырэр народым ищыIакIэкIэ дыщыIэныр, 
ащ фэлэжьэныр ары. Сицыхьэ телъ типисательхэм япроизведениехэм республикэм ищыIэкIэ-псэукIэ шъыпкъагъэ 
хэлъэу къызэрагъэлъэгъощтым. Ащ икъэралыгъо гъэпсыкIэ зыпкъ иуцонымкIэ, народхэм азыфагу зэблэгъэныгъэр, 
зэдытиунэ тихэгъэгу мамырныгъэмрэ зэгурыIоныгъэмрэ 
щыгъэпытэгъэнхэмкIэ ахэмэ тапэкIэ джыри яшIуагъэ къагъэкIощт.
2010-рэ илъэс

--- Page 463 ---


Хэутыгъэ псалъэр егъэшIэрэ шIуагъ

--- Page 464 ---

Литературнэ-художественнэ, общественнэ-политическэ журналэу "Литературнэ Адыгеир" къызыхаутырэр 
лIэшIэгъуныкъом къехъугъ. А уахътэм къыкIоцI нахьышIум 
ылъэныкъокIэ макIэп ащ зэхъокIныгъэу фэхъугъэр. Непэ 
"Литературнэ Адыгеир" лъытэныгъэ зыфашIырэ журнал. 
ТигущыIэгъур къэралыгъо учреждениеу "Объединенная 
редакция литературно-художественных и детских журналов РА" зыфиIорэм иредактор шъхьаIэу МэщбэшIэ 
Исхьакъ Шумафэ ыкъор ары.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, "Литературнэ Адыгеир" 
ылъэ зэрэтеуцуагъэм къытфытегущыIэба.
- АпэрапшIэу тарихъым зыфэдгъэзэн. 1938-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1941-рэ илъэсым нэс СССР-м 

--- Page 465 ---

иписательхэм я Союз и Адыгэ отделение Мыекъуапэ 
къыщыдигъэкIыщтыгъ литературнэ-художественнэ сборникэу "Тихахъу" зыфиIорэр. Ащ къыкIэлъыкIуагъ Хэгъэгу 
зэошхом ыуж, 1946-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1963-рэ 
илъэсым нэс, къыдэкIыгъэ альманахэу "Дружбэр". Адыгэ 
тхылъ тедзапIэр Краснодарскэ тхылъ тедзапIэм ихэку 
отделениеу ашIи, урыс редакциеу ащ иIагъэр зызэфашIыжьым, альманахыми икъыдэгъэкIын зэпагъэугъагъ. 
ЕтIанэ, Адыгеим иписательхэм я Союз зэрэкIэлъэIугъэм 
теткIэ, урысыбзэкIэ тхэхэрэм япроизведениехэр къызыщыхаутын яIэным пае, АР-м иминистрэхэм я Кабинет 
унашъо ышIыгъ печатнэ лист 12 хъоу, илъэсым плIэгъогогъо урысыбзэкIэ къыдэкIыщтыгъэ журналыр зыпкъ игъэуцожьыгъэнэу. Тэ къытфагъэцакIэмэ тшIоигъоу ятIуагъэр 
кIэтхагъэхэм журналыр аIэкIагъахьэу гъэпсыгъэнэу ары.
- Сыд пае кIагъатхэхэзэ шIыгъэн фэягъа?
- 1962-рэ илъэсым Адыгеим иписательхэм я Союз 
ипащэу сыхадзыгъагъ. ЗэшIохыгъэн фэе Iофыгъохэр 
мэкIагъэп, анахь сызыгъэгумэкIыщтыгъэхэм ащыщыгъ 
журналым ипчъагъэ зэрэмэкIагъэр - шъищ Iэпэ-цып 
зэрэхъущтыгъэр. А пчъагъэр нахьыбэ шIыгъэным, 
нахьышIум ылъэныкъокIэ ащ зэхъокIныгъэхэр фэшIыгъэнхэм тэ кIочIэ макIэп тедгъэкIодагъэр. Непэ "Литературнэ 
Адыгеим" итираж экземпляр минрэ ныкъорэм нэсыгъ. Сэ 
сишIошIыкIэ, ар макIэп.
- Тхылъеджэхэм журналыр нахь агу рихьэу шIыгъэным пае сыд фэдэ Iофтхьабза зешъухьэхэрэр?
- Гъэхъагъэу тиIэхэм зядгъэгупсэфылIэрэп, тижурнал 
еджэхэрэм япчъагъэ нахьыбэ зэрэхъуным ренэу тыфэбанэ. 
Журналыр нахь зэрэдгъэкIэжьыным тыпылъ, къыхэтыутыхэрэр еджэхэрэм ашIогъэшIэгъонэу, зэшIомыхыгъэ 
Iофэу хэгъэгум щызыгъэгумэкIыхэрэм афэгъэхьыгъэу 
зэрэдгъэпсыным тынаIэ тетэгъэты. ГущыIэм пае, ренэу 
дгъэфедэрэ рубрикэхэу "Проза", "Поэзия" зыфиIохэу 
тхылъеджэхэм бэшIагъэу ашIэхэрэм афэшъхьафэу кIэхэр 
ахэдгъэхьанхэу тэгъэхьазырых. Журналым иномерхэу 
къыкIэлъыкIохэрэм ащыдгъэфедэщтых рубрикакIэхэу 
"Это твои люди, Адыгея", "Забытые имена". "История 
фольклора" зыфиIорэ рубрикэр атетэу къыхэтыутыщт 
материалхэм яшIуагъэкIэ тхылъеджэм нэIуасэ зафишIын 

--- Page 466 ---

ылъэкIыщт адыгэ гущыIэжъхэр къызыхэкIыгъэхэм, ахэмэ 
мэхьанэ куоу яIэр къыгурыIощт.
- Хэт анахьэу шъуижурнал еджэхэрэр?
- Интеллигенциер, гъэсэныгъэ зиIэ цIыфхэу гущыIэм 
уасэ фэзышIыхэрэр, ар шIу зылъэгъухэрэр арых.
- Зэрэлитературнэм имызакъоу, журналыр общественнэ-политическэуи щыт. Ащ редакцием иIофшIэн 
нахь къегъэхьылъэба? Ащ фэдэ IофшIэныр къины къышъущыхъурэба?
- Сэ ар моущтэу къасIомэ сшIоигъуагъ - типшъэдэкIыжь нахь ин къешIы. Журналым инэкIубгъохэр къызыфагъэфедэзэ, Адыгеим иапэрэ Iэшъхьэтетхэм тхылъеджэм зыкъыфагъазэ. Тижурнал еджэхэрэм лъэпкъ проектхэр зэрагъашIэ, культурэм, экономикэм ыкIи мэкъумэщым къатегущыIэрэ аналитическэ очеркхэмрэ статьяхэмрэ нэIуасэ зафашIы.
- Арэу щытми, журналыр нахьыбэу литературнэ-художественнэу арыба зэралъытэрэр?
- Iо хэмылъэу, ары зытегъэпсыкIыгъэр. Тижурнал ары 
Адыгеим илитературэ Iофхэр зэзыгъафэхэрэр.
- Шъуиредакцие IэпэрытхыхэмкIэ ушъагъэкIэ енэгуягъо. Материалэу къыхэшъуутыщтхэр къыхэшъухыхэ 
зыхъукIэ, сыда анахьэу шъузэрыгъуазэрэр?
- ШъыпкъэмкIэ, материалэу бэ тиIэр, ащ ишIуагъэкIэ 
къыхэтыутыныр нахь зифэшъошэ материалхэр къыхэхыгъошIу къытфэхъу, ащ фэшъхьафэуи тхылъеджэм нахь 
шIогъэшIэгъон хъущтыри къыдэтэлъытэ.
- Адыгеим бэшIагъэу щызэлъашIэрэ писатель IэпэIасэхэм япроизведениехэр шъуижурнал къыхеутых. ДжырэкIэ 
амышIэрэ авторхэми зыщаушэты. Ыпэрэ илъэсхэм ялъытыгъэмэ, зищыIэныгъэ литературнэ творчествэм езыпхынэу тезыубытагъэхэм япчъагъэ нахьыбэ хъугъа?
- Писатель хъумэ зышIоигъор бэ, тхэныр зетэгъажьэм, 
тэ тызэрэхъущтыгъэ пчъагъэм гъэнэфагъэу нахьыб. Зитхыгъэ нахь шIуIоу тлъытэхэрэм яехэр къыхятэгъэутых 
тхылъеджэхэм яшIошI къырядгъэIолIэным пае. ГущыIэм 
фэшI, илъэс къэс зэхэтщэрэ литературнэ конкурсэу 
"Созвездие" зыфиIорэм текIоныгъэр къыщыдэзыхыгъэхэм 
ятхыгъэхэр къыхядгъэутынхэр шэны хъугъэ.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, сыд къепIолIэн плъэкIына 
прозэм изытет?

--- Page 467 ---

- Урысыер штагъэмэ, непэ прозэм изытет зыпкъ итэу 
пIон плъэкIыщтэп, нахьышIум ылъэныкъокIэ зэхъокIныгъэхэр ащ фэхъунхэу сэгугъэ. Гу зылъыптагъэр къыуасIомэ 
сшIоигъу: прозэр ары адыгэ писательхэм ятворчествэ нахь 
чIыпIэшхо щызыубытырэр. А нэшанэр зэхъокIыгъэн фаеу 
сIорэп, ау зэуцолIэжьыгъэн фаер Адыгеим иписатель 
ныбжьыкIэхэм узыгъэрэзэрэ тхылъ прозэмкIэ атхыгъэу 
джырэкIэ зэрэтимыIэр ары.
- Гупчэ прессэм еплъыкIэ гъэнэфагъэ щыряIэ хъугъэ, 
гущыIэм пае, журналэу "Журналистым" зэритхырэмкIэ, 
чIыпIэ СМИ-хэм конструктивнэ критикэ ащыIэп. Критическэ статьяхэр къыхиутынхэм шъуижурнал фытешъогъэпсыхьа?
- Ащ фэдэ статьяхэр къыхэутыгъэнхэм пае нэкIубгъо 
макIэп журналым аритырэр. Илъэс пчъагъэу журналыр 
къызыдэкIырэм къыкIоцI критик куп гъэнэфагъэ ащ щызэхэщагъэ хъугъэ: ЩэшIэ Казбек, Къуныжъ Мыхьамэт, Шъхьэлэхъо Абубэчыр, ЛъэпцIэрышэ Хъалид, Кирилл Анкудиновыр, Мамый Руслъан, Цуамыкъо Тыркубый, ХъокIо 
Фатим, Елена Шибинскаяр, Татьяна Степановар, ЕргъукъуЩэшIэ Щамсэт, Шъхьэлэхъо Дарико. Шъыпкъагъэ зыхэлъ, 
объективнэу гъэпсыгъэ критикэ щымыIэу писателыр ыпэкIэ 
лъыкIотэгъуай.
- Уитхыгъэ зэхэугъоягъэхэу томибл хъурэр урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэу къыдэкIыгъ. Iофышхо дэдэу пшIагъэр 
ары ар къызыпэкIэкIуагъэр. Адэ джы сыд Iоф зыдапшIэрэр?
- РоманыкIэм итхын ары. Охътэ бащэ темышIэу сигукъэкIыжьхэм ятхын сыфежьэщт. ДжырэкIэ ащ пае уахътэ 
къысфыхэгъэкIырэп.
- Исхьакъ Шумафэ ыкъор, республиэ гъэзетхэм 
къызэрэхаутыгъэмкIэ, уитарихъ романэу "Айщэт" техыгъэу фильм агъэуцунэу ары. А тхылъыр экранизацие 
шIыгъэным хэта кIэщакIо фэхъугъэр?
- Ащ кIэщакIо фэхъугъэр сидуховнэ гъэсакIоу слъытэрэ 
Михалков Сергей ары. А проектышхом къыдырагъэштэнэу 
ялъэIоу ащ письмэ афигъэхьыгъ зэкъош республикищмэ - 
Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым - япрезидентхэм.
- Тыдэ щытырахынэу ары фильмыр?

--- Page 468 ---

- Сериий хъурэ фильмым къыхэфэрэ хъугъэ-шIагъэхэм 
тэ Францием нэIуасэ тащыфэхъущт, герой шъхьаIэм, 
гъэрэу аубытыгъэгъэ адыгэ пшъэшъэжъыем игукъэкIыжьхэр зэпхыгъэщтхэр къызыщыхъугъэ адыгэ чIыгур ары. 
Арышъ, фильмым ихъугъэ-шIагъэхэр зыщытырахыщтхэр 
Адыгеир, Тыркуер, Швейцариер арых.
- Адэ актерэу ащ хэлэжьэщтхэр хэта къыхэзыхыщтхэр?
- Сэ сшIэрэр зэлъашIэрэ московскэ, адыгэ артистхэр, 
Къэбэртэе-Бэлъкъарымрэ Къэрэщэе-Щэрджэсымрэ ащыщ 
актерхэри фильмым зэрэхэлэжьэщтхэр ары. Фильмэм 
игъэхьазырынрэ итехынрэ зыпшъэ изылъхьажьыгъэр 
московскэ киностудиеу "Добрые дела" (киностудиеу 
"ТРИТЭ" къыдеIэзэ) ары. Джыдэдэм зэхэщэн Iофыгъохэр, 
проектым пэIухьащт ахъщэм иугъоин ары зыуж итхэр. 
ДжырэкIэ къэбарыкIэхэм сяжэ, фильмыр зыгъэуцущтым 
IэпыIэгъу сыфэхъунэу сыхьазыр.
- Джары сыд фэдэрэ чIыпIи лъыIэсыгъэ телевидениеу 
къэбархэр цIыфхэм алъыгъэIэсыгъэным иамал пстэури 
зыIэкIэзыубытагъэр. Ау мыщ дэжьым ащ мымакIэу ишIуагъэ къыгъэкIон ылъэкIыщт цIыф жъугъэхэм алъэгъущт 
роман шIагъом къыхэфэрэ хъугъэ-шIагъэхэр, адыгэхэр 
зилIэужыгъо цIыф лъэпкъхэр нахьышIоу зэрагъэшIэн 
алъэкIыщт. Ау щытми, тытегъэгущыI электрон амалхэм 
ялIэшIэгъу зэрарэу къыхьырэми. Телевидениемрэ интернетымрэ журналхэм, гъэзетхэм ачIыпIэ иуцопэнхэу о 
къыпшIошIа?
- Хьау, арэущтэу хъун ылъэкIыщтэп. Шъыпкъэ, компьютер технологиехэм ялIэшIэгъу тэ тызыщыпсэурэр, ау, 
сэ сицыхьэ зытелъыр джы тызэресагъэм фэдэу, типографие краскэм ымэ къызыпихырэ журналыкIэм еджэмэ, 
тхылъыкIэм нэIуасэ зыфишIымэ гухахъо хэзыгъуатэхэрэр 
мымакIэу къазэрэхэкIыщтыр ары. Джащ фэдэ цIыфхэу 
хэутыгъэ псалъэр зыгъэлъапIэхэрэр арых тэ тызыфэлажьэхэрэр.
ДэгущыIагъэр Кушъуан Д.,
2010-рэ илъэс

--- Page 469 ---

Си Университет

--- Page 470 ---

Мафэмрэ чэщымрэ зэрэзэкIэлъыкIохэрэм фэдэх 
гукъэкIыжьхэри - зэ псынэкIэчъым фэдэу, гухахъо пщыхъоу 
зыблырагъэхы, якъэбзагъэрэ яемышIэ-шIумышIагъэрэкIэ 
ныбжьыкIэгур агъэгушIоу, зэ зэоуж ушэтын мыпсынкIэхэр 
уинэплъэгъу къыкIагъэуцожьызэ. ЗэкIэ ахэр къызыдикIыгъэхэр кIэлэцIыкIугъор ары, а илъэсхэу чыжьэу IукIотыгъэхэм зэпысчынэу хъугъэгъэ гушIуагъохэмрэ нэшхъэигъохэмрэ къыздагощыхэзэ, сигъусэхэу къыздакIухьэ.
Сэ систудентыгъо илъэсхэр блэкIыгъэ лIэшIэгъум 
ыгузэгухэм адэжь ары зытефагъэхэр. Зэо ужым мымакIэу 
къиныгъохэр зэпытчынхэ фаеу хъугъагъэ нахь мышIэми, 
Хэгъэгу зэошхом текIоныгъэу къыщыдахыгъэм тамэ къыдгуигъэкIагъэу, гушIом тызэлъиштагъэу, нахьышIум тыщыгугъэу, тынасыпышIоу зытлъытэжьэу тыщыIагъ. Непэрэ 
ныбжьыкIэхэр кIэщыгъо щыгъын хэшыкIыгъэхэмкIэ зэрэфэпагъэхэм тыфэмыдагъэми, хэти ащкIэ темыхъуапсэу, 
тызыгъэгумэкIи щымыIэу, ныбжьыкIэ шIыкIэу тигъэпсэфыгъо уахътэ чэфэу дгъакIощтыгъ: пшъашъэмэ заIудгъакIэщтыгъ, къэшъуапIэм тыкIощтыгъ, къэзыщагъэ-дэкIуагъэмэ яджэгу тыкIощтыгъ, къэткIухьэщтыгъ. Тыныбэ щизэу 
тымышхэуи къыхэкIыгъ, щыIэкIэ-псэукIэм къыхэфэрэ 
къиныгъохэми тарихьылIагъ, ау сыдэу хъугъэми тынасыпышIуагъ. СилIэуж щыщ хэтырэ цIыфи ар къыушыхьатын 
ылъэкIыщт. Сэ къысфэгъэхьыгъэмэ, семыхъырэхъышэжьэу къэсIон слъэкIыщтыр сищыIэныгъэкIэ ахэр илъэс 
анахьышIухэу зэрэщытыгъэхэр ары!
Сэ сшъхьэкIэ тиуниверситет сыщеджэнэу хъугъэп, ау 
Адыгэ кIэлэегъэджэ училищэу сэ сызыщеджэщтыгъэмрэ 
илъэситIу кIэлэегъэджэ институтымрэ зы урам азыфагоу 
зэпэчIынатIэхэу щытыгъэх.
Тиаудиториехэм яшъхьаныгъупчъэхэм тарыплъымэ, 
кIэлэегъэджэ институтым истудентхэр тлъэгъущтыгъэх. 
Тизанятиехэм зэпыугъоу афэхъухэрэр зэтефэхэти, а уахътэр тызэгъусэу зэдэдгъакIоу бэрэ къыхэкIыщтыгъ.
Занятиехэм ауж тIэкIурэ зыдгъэпсэфыти, тэ, еджэпIэ 
заведениитIумэ ястудентхэр, спорт зэнэкъокъупIэхэм 

--- Page 471 ---

тащызэIукIэщтыгъ. СицIыкIугъом къыщыублагъэу спортым 
сыфэщэгъагъ, сикIэсагъ волейбол, баскетбол, футбол 
сешIэныр. Джы къызнэсыгъэми, амал сиIэу къызыщыхэкIырэм, спортымкIэ анахь зэнэкъокъу инхэм сымыкIоу 
къыхэкIырэп. КIэлэегъэджэ училищымрэ кIэлэегъэджэ 
институтымрэ волейболымкIэ яхэшыпыкIыгъэ командэу 
сэри сызыхэтыгъэр зэп къалэм ичемпион зэрэхъугъагъэр. 
"Ащ фэдэ спорт лъэпкъымкIэ унахь лъэпэлъэгэн фэягъэ" 
зыIонхэри къыхэкIынкIи хъун, ау, сэ сыIэпсынкIэ-лъэпсынкIагъ, сыфэкъулаеу Iэгуаор нападающхэм аIэкIэзгъахьэщтыгъ. Командэм къыздыхэтыгъэхэм ащыщыгъ нэужым 
зэлъашIэрэ журналистэу, гъэзетэу "Адыгейская правдэм" 
иредактор шъхьаIэу хъугъэгъэ Х. Баладжиян. Спортыр шIу 
тэзыгъэлъэгъугъагъэр училищым физкультурэмкIэ икIэлэегъаджэу Б.Е. Дарпинян ары, джары тренерэу тиIагъэри, 
училищым щеджагъэхэм джы къызнэсыгъэми шIукIэ ар 
агу къэкIыжьы.
Ау спортымрэ пчыхьэзэхахьэхэмрэ язакъоп тизэныбджэгъуныгъэ зыгъэпытэщтыгъэр: тиучилищ къэзыухыгъэхэм ащыщыбэхэр кIэлэегъэджэ институтым чIахьэщтыгъэх, арыти, тызэрэзэгъусэу тыкъанэщтыгъ.
Джыри зы Iофыгъу тэ тизэгъусэныгъэ зыгъэпытэщтыгъэр, зэныбджэгъу тызышIыщтыгъэр. Поэтэу, нэужым 
Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ хъугъэгъэ Андырхъое 
Хъусен заом ыпэкIэ зэхищэгъэгъэ Литературнэ кружокым 
тиучилищ чанэу Iоф щишIэщтыгъ. Сэ сшIэзэ, Литературнэ 
кружокыр хьарыф инкIэ къесэгъажьэ: лъэшэу ыгу етыгъэу 
литературнэ творчествэр шIу зылъэгъущтыгъэхэмкIэ, сэщ 
фэдэхэмкIэ литературэм идунаишхо уфэзыщэрэ насып 
лъэгъуагъ ар. Литкружокэу Хьаткъо Ахьмэд цIэрыIом 
итворческэ гухэлъхэм адиштэу зэхащэгъагъэм ифэмэбжьымэу шIуагъэ къыфэзыхьыгъэр тащыщ пэпчъ зэхишIагъэ.
Ти Литкружок изэхэсыгъохэм къякIуалIэщтыгъэх кIэлэегъэджэ институтым истудентхэри. Тизэхэсыгъохэм 
усэхэу, рассказхэу, эссехэу тхыгъэхэми тащытегущыIэрэ 
къодыягъэп - творческэ дискуссиехэри зэхатщэщтыгъэх, 
адыгэ писательхэм ятхылъыкIэхэм татегущыIэщтыгъ, 
чэзыу-чэзыоу тизэхэсыгъохэм къядгъэблагъэщтыгъэх 

--- Page 472 ---

КIэрэщэ Тембот, Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, 
Кэстэнэ Дмитрий, нэмыкIхэри. КъызэрэбгурыIонэуи, зэкIэ 
а Iофтхьабзэмэ тишIэныгъэхэм ахагъахъощтыгъ, литературнэ творчествэм тыкъыфагъэущыщтыгъ. Заом ехьылIэгъэ сиапэрэ усэу ТекIоныгъэм имафэ стхыгъэм, сиапэрэ 
поэмэу "ЦIыф лъэшхэр" зыфиIорэм, джащ фэдэу нэмыкIырэ сиусэхэм Литкружокым изэхэсыгъохэр ары зыщатегущыIагъэхэр. Литкружокым ащ фэдизэу игъэкIотыгъэу 
сыкъызыкIытегущыIэрэр тэ, тхэныр езыгъэжьагъэхэмкIэ, 
апэрэ литературнэ еджапIэу, тхэным итворчествэ игъогушхо тытезыщэрэ лъагъоу хъугъагъэшъ ары. Ащ пае тэ, 
Литкружокым къекIуалIэщтыгъэхэм, тиIэшъхьэтетыгъэу, 
училищым адыгабзэмкIэ, литературэмкIэ икIэлэегъаджэщтыгъэу ХьатIэнэ Айщэт тыфэразэу тигъашIэ къэтэхьы.
ШIулъэгъу фыриIэу зиунагъо зыгъэпсырэм, илIакъо 
ыгъэбаизэ, сабыйхэр къыкIэхъох. Бзыущырхэр ины мэхъухэшъ, атамэхэр пытагъэхэу янабгъохэр къабгынэх. 
Природэм ыухэсыгъэ шапхъэхэм атегъэпсыкIыгъэу, щыIэныгъэм къызэдыхэфэх мафэм инэфыни чэщым имэзахи, 
гъэмафэм ифаби кIымафэм ичъыIи, цIыфым игушIуагъохэри 
игукIаехэри, уахътэр къызэтеуцо хабзэп. Сыд фэдэрэ 
пэрыохъу пае къымыгъанэу ыпэкIэ лъэкIуатэ. Ау щытми, 
унэу, къуаджэу укъызыщыхъугъэхэр, узыщапIугъэхэр, 
щыIэныгъэм игъогу утезыщэгъэ школыр тыдэ ущыIэми, 
щыIэныгъэм сыд фэдэрэ чIыпIэ уихьыгъэми, пщыгъупшэщтхэп, угу илъыхэу егъашIэми къызыдепхьакIыщтых нахь.
КIэлэегъэджэ училищыр къэсыухыгъэу Москва дэт 
Литературнэ институтым сыщеджэ зэхъуми, Мыекъуапэ 
къыщыздеджагъэмэ ящыIэкIэ-псэукIэ, яIофхэр зэрэзэпыфагъэхэм сакъыкIэупчIэщтыгъ. Сигупсэ хъугъэ еджапIэхэу 
Адыгэ кIэлэегъэджэ училищымрэ Адыгэ кIэлэегъэджэ 
институтымрэ сафэразэу егъэшIэрэу сыгу къинагъэх.
ЩыIэныгъэр зэпымыоу ыпэкIэ лъэкIуатэ, ренэу зыкъызэблихъузэ, тапэкIэ нахьышIум тыщигъэгугъызэ. Адыгэ 
кIэлэегъэджэ училищым Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу 
Андырхъое Хъусен ыцIэ фаусыгъ, Адыгэ кIэлэегъэджэ 
институтыр илъэсиплIэ зыщырагъаджэхэрэ кIэлэегъэджэ 
институт ашIыгъ, факультет заули къыщызэIуахыгъ. А 

--- Page 473 ---

илъэсхэм ащ ректор фашIыгъагъ гъэсэныгъэ пшъхьапэ 
зиIэу, Iэдэбышхо зыхэлъыгъэ К.А. Новиковыр.
Литературнэ институтыр къэсыухи, Мыекъуапэ къызысэгъэзэжьым, письмэ-направлениеу къысатыгъэр зыдэсIыгъэу а уахътэм КПСС-м ихэку комитет исекретарщтыгъэу А.Къ. ЯкIыкъом дэжь сыкIуагъ (нэужым ар Адыгэ 
къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым ипроректорэу, етIанэ 
иректорэу хъугъагъэ). ШIу зыгу къысфилъ ныбджэгъу 
нахьыжъэу ары ар сэ зэрэслъытэщтыгъэр. А.Къ. ЯкIыкъом 
хэку гъэзетэу "Социалистическэ Адыгеим" иредакцие Iоф 
щысшIэнэу сегъакIо. Адыгэ кIэлэегъэджэ институтым бэ 
темышIэу къэралыгъо статус иIэ мэхъу, псынкIэу зиушъомбгъоу регъажьэ: кIэу факультетхэр, кафедрэхэр къызэIуахых, зыщырагъэджэщтхэ корпусыкIэхэр агъэпсых. Зэгорэм 
тIоу зэтет унэ мыинэу институтыр зычIэтыгъэм джы квартал псэу еубыты. Зы лъэныкъомкIэ - Гагариным иурамкIэ 
спорт зал хъоо-пщау, адырэ лъэныкъомкIэ - Гоголым 
иурамкIэ джащ фэдэу гохьэу гъэпсыгъэ актовэ зал ащ 
щагъэпсыгъэх. Институтым къыготэу ащи квартал псэу 
аубытэу этажыбэу зэтет студент общежитиехэр агъэуцугъэх, административнэ ыкIи зыщырагъэджэщтхэ корпусыкIэм ишIын аухы. ЗэкIэ ахэр зэхэубытэжьыгъэу уяплъын 
зыхъукIэ, къэлэ гупчэм щыгъэпсыгъэ студент къэлэ цIыкIу 
зэтегъэпсыхьагъэу ары зэрэплъытэн плъэкIыщтыр. А къэлэ 
цIыкIум игъэпсын кIэщакIо фэхъугъэр ректорэу, философие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, Хэгъэгу зэошхом хэлэжьэгъэ А. Къ. ЯкIыкъор ары. Ифэшъошэ шъыпкъэу шъхьэкIэфэшхо зыфашIырэ цIыфыгъ ар, бэрэчэтыгъ, ректор-гъэпсэкIо шъыпкъагъ, гушхуагъэ хэлъыгъ, сэмэркъэур шIу 
ылъэгъущтыгъ, адыгэ къашъохэмрэ шахмат ешIэнымрэ 
икIэсагъэх. Джащ фэдэ цIыфэу, ныбджэгъушIоу ары сэ 
ренэу ар сыгу къызэрэкIыжьыщтыр.
Заом ыпэрэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу бзэм, литературэм, тарихъым язэгъэшIэн пылъ научнэ-ушэтыпIэ 
институтым Адыгеим Iоф щишIэщтыгъ, ау щытми, автоном 
хэкум, нэужым республикэм наукэр ыпэкIэ ащылъызыгъэкIуатэщтыгъэр Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым икIэлэегъэджэ-шIэныгъэлэжьхэр арыгъэ. ИлъэсипшI 
заулэхэм къакIоцI шIэныгъэ зэфэшъхьафхэмкIэ докторхэу, 

--- Page 474 ---

кандидатхэу, наукэм илъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ профессорхэу, академикхэу пчъэгъабэ хъухэрэр институтым 
щылажьэхэ хъугъэ.
Кобл Якъубэ спортым текIоныгъэу къыщыдихыгъэхэр, 
тренер Iофэу ышIагъэр тихэгъэгу имызакъоу, IэкIыб къэралхэми ащызэлъашIэх. Ащ ыгъэсагъэ самбистхэмрэ 
дзюдоистхэмрэ ежь ятренери Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым дунаим щызэлъязыгъэшIэгъэ щытхъу 
къафахьыгъ. Ахэмэ ащыщхэу анахьышIухэм ацIэ сигуапэу 
къесэIо. Ахэр - Невзоровыр, Гостэкъор, Хьапаер, Емыжыр, 
Лъэцэрыр, Хьасанэр арых. Ахэмэ ягъэхъагъэхэр спортымкIэ дунаим къыщыдахыгъэ анахь текIоныгъэшхохэм 
ахалъытагъэх. А гъэхъагъэхэм къысхалъхьэгъэ гушхуагъэм 
ыпкъ къикIыкIэ "Самбэр" зыфиIорэ усэу стхыгъэм мыщ 
фэдэ сатырхэр хэтых: "Бгырыпх шхъуантIэр, бгырыпх 
плъыжьыр, Лъэбгъу едзыныр, батыр Iабэр, Зэндэ уджыр, 
пчэгу ипшыжьыр, ТекIоныгъэр - джары самбэр!"
ШIукIэ сыгу къэсымыгъэкIыжьын слъэкIыщтэп кIэлэегъэджэ институтым инэмыкIырэ ректори - ар а IэнатIэм 
Iутыгъ институтым Адыгэ къэралыгъо университетыцIэр 
зыфаусым, ар - ХъутIыжъ Ким Къаншъао ыкъор ары. Тэ 
нэIуасэ тызызэфэхъугъагъэр ар кIэлэегъэджэ институтым 
истудентэу, сэ гъэзетым иредакцие Iоф щысшIэ зэхъур 
ары. Ащыгъум ащ иапэрэ усэхэр гъэзетым къыхиутыгъэкIагъэх. Нэужым ар университетым иректор IэнатIэм 
хадзыгъэу сырегъэблагъэшъ, лекцие курс студентхэм 
сакъыфеджэнэу, адыгэ литературэмкIэ семинар афызэхэсщэнэу, литературэмкIэ IэпэIэсэныгъэу къысIэкIэхьагъэр 
къафэсIотэнэу игъо къысфелъэгъу. КъызэрэбгурыIонэуи, 
ащ фэдэ даушыгъэу къысапэсыгъэм семызэгъын слъэкIыгъэп - студентхэм гущыIэгъу сафэхъумэ сшIоигъуагъ. 
Ректорым иприказкIэ профессорым ипшъэрылъхэр зэрэзгъэцакIэрэмкIэ ищыкIэгъэ званиер къысфауси, 
семестритIум къыкIоцI студентхэм семинар афызэхэсщагъ. 
НыбжьыкIэхэм сызэрахэтыгъэм, гущыIэгъу сызэрафэхъугъэм духовнэу сызэригъэбаигъэр, бзэмрэ литературэмрэкIэ 
езыгъэджэнхэу зызыгъэхьазырыщтыгъэхэми а зэIукIэгъухэм шIуагъэ къазэрэфихьыгъэр къэсымыIотэжьыми 
хъунэу сэлъытэ.

--- Page 475 ---

ГукъэкIыжь гохьхэм гур къагъэбырсыры, ар къаукъэбзы, щыIэныгъэм щыщ пычыгъохэу зэгорэм узыгъэгушIощтыгъэхэр, цIыфыгъэмрэ зэфагъэмрэ зэрэщыIэхэм 
уицыхьэ пытэ зэрателъыгъэр угу къагъэкIыжьы. Непи сэ 
сырэгушхо Адыгэ къэралыгъо университетым джы иректорэу, социологиемкIэ докторэу, Урысыем и Къыблэ ащ 
фэдэ еджапIэу итхэм анахьышIоу алъытэхэрэм ащыщ 
хъугъэм ипащэу апшъэрэ еджапIэм джыри хэхъоныгъэ 
ышIынымрэ зиушъомбгъунымрэкIэ Iофыбэ зэшIозыхыгъэ, 
университетым ыныбжь илъэс 70-рэ зэрэхъурэм ихэгъэунэфыкIын фэгъэхьыгъэ Iофыгъо мыпсынкIэхэр зыпшъэ 
дэкIыгъэ Хъунэго Рэщыд Думалыч ыкъом, шIэныгъэмкIэ 
доктор щытхъуцIэр къысфиуси, доктор шъуашэр къызэрэсщилъагъэр.
Си Университет (арэущтэу ащ седжэн сыфитэу къысшIошIы), тэрыкIэ апэрэ университетэу о утиI, писатель 
нэбгырэ 20-у о уиаудиториехэм ачIэсэу щеджагъэхэм 
ацIэкIэ, о нахьышIу узылъэгъухэрэм ацIэкIэ, ащ щеджэнхэ 
зыгу хэлъхэм ацIэкIэ, аужыпкъэм, кIэлэегъэджэ пчъэгъабэхэу университетыр къэзыухыгъэхэу Урысыем ичIыпIэ 
зэфэшъхьафхэм, СССР-щтыгъэм ихэгъэгухэм Iоф ащызышIэхэрэм ацIэкIэ тызэрэпфэразэр, тапэкIэ гъэхъагъэхэмрэ хэхъоныгъэрэ пшIыхэмэ зэрэтшIоигъор отэIо.
2010-рэ илъэс

--- Page 476 ---


ИусэхэмкIэ ичIыгу фэусагъ

--- Page 477 ---

БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм адэжь Москва дэт 
Литературнэ институтэу Горькэм ыцIэкIэ зэджагъэхэм 
сычIэсыгъ Иван Федор ыкъо Вараввэ нэIуасэ сызыфэхъум. 
Пшызэ шъолъыр щыщ поэт ныбжьыкIэ нэутхэу, шъхьацышхо дахэ зытелъ кIэлэ зэкIужьыр зэкIэми анахьэу студенткэхэм агу рихьыгъ, ежьыми пшъашъэхэм лъэшэу ынаIэ 
атыригъэтыщтыгъ.
ТызэчIыпIэгъути, тэ бэрэ тызэIукIэщтыгъ, творческэ 
Iофхэм татегущыIэщтыгъ, зэныбджэгъуи тыхъугъагъ.

--- Page 478 ---

Загъорэ Иван IэкIашIэщтыгъэхэм джы ащ фэдизэу 
Iофы зырагъэшIэу пымылъынхэкIи хъун, ау а уахътэм ащ 
фэдэ зекIуакIэхэр нахь пхъашэу емыкIу алъэгъущтыгъэх. 
ШIу IэкIэлъэгъуагъ Иван Вараввэ курсым къыдис пшъашъэхэм анахь дахэу Киргизием къикIыгъэр. Мафэ горэм 
марксизм-ленинизмэм икабинет чIэсхэу, шIу зэрэлъэгъугъэхэм IаплI зэращэкIыгъэу зэбэухэу ошIэ-дэмышIэу ащ 
чIэхьэгъэ кIэлэегъэджэ бзылъфыгъэм ылъэгъугъ. Ылъэгъугъэм кIэлэегъаджэр лъэшэу ыгъэгубжыгъагъ, ащкIэ 
институтым иIэшъхьэтет псынкIэу макъэ ригъэIугъ. ЗэрэхъущтыгъэмкIэ, пшъэдэкIыжь пхъашэ рагъэхьыным ищынагъо 
синыбджэгъу къышъхьащыхьэгъагъ. Сэ институтым 
ипартбюро сыхэтыгъэти, ащ фэдэ зекIуакIэм пае ар амыгъэпщынэнымкIэ IэпыIэгъу сыфэхъугъ. И. Вараввэ талант 
зыхэлъ поэтэу зэрэщытыгъэр зэкIэми къаушыхьатыщтыгъ. 
Литинститутым чIэхьанымкIэ ащ рекомендацие къезытыгъагъэр Вараввэ иусэхэр къызыщыхиутыщтыгъэ журналэу 
"Новый мир" зыфиIорэм иредактор шъхьаIэу Александр 
Твардовскэр ары.
Институтыр къызытэухым, Иван Вараввэрэ сэрырэ 
тизэныбджэгъуныгъэ ащ щытыухыгъэп - джыри нахь пытэ 
хъугъэ нахь, идунай ехъожьыфэ титворческэ, ныбджэгъу 
зэIукIэгъухэр зэпыугъэхэп. Краснодар сызыкIокIэ, Ване 
дэжь сыкъыщыуцущтыгъ, ежь Мыекъуапэ къызыкIокIэ, 
сэ садэжь хьакIэу щыIэщтыгъ. Ащ ипоэтическэ тхылъхэу 
къызысфытетхагъэхэр сибиблиотекэ хэлъых. Анахь тын 
лъапIэхэу слъытэхэрэр ащ ипроизведение пшъхьапэхэу 
"Казачий кобзарь", "Гомон Дикого поля", "Пожары Отечества", "Кольчуга Святослава" арых.
Иван Вараввэ адыгэ усабэ урысыбзэм рилъхьагъ, джащ 
фэдэу адыгэхэм яхьылIагъэу усабэ ытхыгъ. Республикэм 
илитературнэ кIэн иIахьышхоу хилъхьагъэм пае И.Ф. Вараввэ 
"Адыгэ Республикэм инароднэ поэт" щытхъуцIэр фаусыгъ.
Синыбджэгъу поэтым итворчествэ шъхьэкIэфэшхо 
фэсэшIы. Ар ичIыгу, игупсэ Пшызэ шъолъыр япатриот 
шъыпкъ, зэкIэ ищыIэныгъэ ахэр ары зыфигъэлэжьагъэр.
Нэшхъэигъом сызэлъиштэмэ, поэтым итхылъ цIыкIухэм 
ащыщ дэт усэмэ сызяджэкIэ, гупшысэ хьылъэхэр стеух, 
сыгукIи сэрэхьатыжьы.

--- Page 479 ---

ПшIошъ гъэхъугъуай поэтическэ псалъэм фэIэпэIэсэшхоу, поэт-фронтовикэу, тищыIэкIэ-псэукIэ щыщ пычыгъошхо зитворчествэ къыщызыгъэлъэгъуагъэр зэрэтхэмытыжьыр. Лъэшэу фэIазэу ащ иусэхэм къащигъэлъэгъуагъ 
IофшIэныр шIу лъэгъугъэныр, природэм идэхагъэхэу 
нэплъэгъум къыкIэджагохэрэр; философием ишIыкIэамалхэмкIэ непэрэ тищыIэкIэ-псэукIэ гум къинэжьэу иусэхэм къащыриIотыкIыгъ.
Непи Иван Вараввэ ищытхъу зеушъомбгъу, нахь 
мэпытэ. Ащ ипоэзие, иусэхэм атехыгъэу адыгэ, пшызэшъолъыр композиторхэм атхыгъэ орэдипшIы пчъагъэхэр 
цIыф жъугъэхэм лъэшэу агу рехьых. Ащ ыцIэ фаусыгъ 
краим ит библиотекэхэм анахь инхэм ащыщ: Краснодарскэ 
краевой кIэлэцIыкIу-ныбжьыкIэ библиотекэм. Ащ фэдэ 
фитныгъэм фэбанэ поэтыр къызыщыхъугъэ Староминскэ 
районым ит нэмыкI библиотеки. Сицыхьэ телъ ащ ыцIэ 
зыфаусыгъэ урамхэри бэмышIэу щыIэ зэрэхъущтхэм.
Пшызэ шъолъырым щыпсэухэрэр рыгушхонхэ алъэкIыщт поэт цIэрыIоу Вараввэ Иван Федор ыкъор ячIыгу 
зэрэщыпсэущтыгъэм, зэрэщыусэщтыгъэм.
2010-рэ илъэс

--- Page 480 ---

КIэрэщэ Тембот

--- Page 481 ---

КIэрэщэ Тембот адыгэмэ апае псэугъэ, тхагъэ. АщкIэ 
лъэшэу тыфэраз, шIукIэ игугъу тэшIы. ЦIыфмэ нэфынэмрэ 
машIомрэ къафэзыхьыгъэ лIыхъужъэу ар таурыхъым 
къыхэкIыгъэм фэд.
Илъэсишъэрэ пшIырэ тешIагъ КIэрэщэ Тембот ижъуагъо ошъогум къызщынэфыгъэр. Гъэ къэс ар нахь мэшIэты, 
ащ зэкIэми зэлъарегъашIэ адыгэ лъэпкъэу ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу "черкескIэ" заджэхэрэр дунаим зэрэщыпсэурэр, ахэр тыгъэм зэрэпэгушIохэрэр, ощх дахэм зэрэпаплъэхэрэр. Адыгэхэм сыдигъуи гушхуагъэ ахэлъ, лIыгъэр 
агъэлъапIэ, къэрабгъэр агъэмысэ.

--- Page 482 ---

КIэрэщэ Тембот адыгэ лъэпкъым ищыIакIэ, итарихъ, 
гъогу хьылъэу къыкIугъэм чIыпIэшхо щеубыты. Ащ ыцIэ 
адыгагъэм кIэрыпчын плъэкIыщтэп. Непэрэ мафэхэми, 
къэкIощт лъэхъанхэми ар адыгэм икультурэ зынэсыгъэ 
лъэгапIэхэр къэзгъэлъэгъорэ цIыфэу къэнэжьыщт. ТхакIом 
илъэпкъ ыгъэлъэпIагъ, ыцIэ дахэкIэ раригъэIуагъ. Адыгэм 
ицIыфыгъэ, илIыблэнагъэ, игупытагъэ, ихьалэлныгъэ, 
шъхьафитныгъэм шIулъэгъоу фыриIэр ащ итхыгъэхэм 
агупч.
КIэрэщэ Тембот - лъэпкъ тхакIу, ежь художественнэ 
еплъыкIэ куу дунаим фыриIагъ. Адыгэ лъэпкъым иобраз, 
ишэн-зекIуакIэхэр къыгъэлъэгъуагъэх, адыгэм ищыIакIэ 
ытхыгъэхэм лъапсэ афэхъугъ. ТхакIом блэкIыгъэр ау сыдми 
къыIуатэрэп - гум хэмыкIыжьын сурэтхэмкIэ ар уапашъхьэ 
къырегъэуцо. КъыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм япIункIэ 
КIэрэщэ Тембот ытхыгъэхэм мэхьанэшхо яI. Адыгэм итарихъ, идунэезэхашIэ, чIыпIэу дунаим щиубытрэр къизгъэлъэгъукIырэ гъэпсыкIэ гъэнэфагъэ ащ итворчествэ хэлъ. 
Сатырэ шъхьафэу ащ пхырыщыгъэр лъэпкъхэм язэфэдэныгъэрэ яфитыныгъэхэмрэ.
КIэрэщэ Тембот - адыгэ прозэм илъэгъохэщ. Сыдигъуи 
зэрэхъоу, апэрэ лъагъор пхырызыщырэм къин елъэгъу. 
Ащ нахьи нахь къин уигъэхъагъэхэмкIэ, уитхыгъэхэмкIэ 
апэрэигъэр къэуушыхьатыныр. Ар зыфызэшIокIырэр 
зиныдэлъфыбзэкIэ тхэу зыцIэ тарихъым хахьэрэр ары. 
Адыгэу лъэпкъ шIэжь зыхэлъэу, лъэпкъым икъызэтегъэнэн 
фэгумэкIырэр КIэрэщэ Тембот ытхыгъэхэм яджэн фае.
2012-рэ илъэс

--- Page 483 ---

ХэгъэгулIыгъ

--- Page 484 ---

Дунаим гъогубэ щызэблэкIы: бгъузэх, шъуамбгъох, 
занкIэх, IонтIагъэх. Гъогу блэгъэ чыжьэхэри гъогу чыжьэ 
благъэхэри щыIэх. Зым утегъощыхьэ, адрэм ущыхэукъо, 
нэмыкIым зыкъыщыошIэжьы. Ахэм ащыщхэу тэ къыхэтхыхэрэр ара, хьауми ежь такъыхэзыхыхэрэр ара анахь 
гъогу мафэхэр?.. Адыгэ къашъохэри гъогу зэфэшъхьафмэ 
яхьщырых. Ахэри гъогумэ афэдэу кIэкIых, кIыхьэх, 
псынкIэх…
Зигугъу къэсшIыщтыр илъэс шъэныкъом къехъужьыгъэми, джы къызнэсыгъэм сынэгу кIэт. МэфэкI мафэр 
зыфэгъэхьыгъагъэр къэсшIэжьырэп, ау Мыекъопэ кIэлэегъэджэ институтым щычэфыгъошху: адыгэ шъошэ 
дахэхэмкIэ фэпэгъэ студентмэ яансамблэ къэшъо. КIалэхэр 
бжьышIо-ищыгъэх, ахэм анахьи пшъэшъэ пкъы псыгъохэр 
зым нахьи зыр нахь дэхэжьых, шIыкIашIох. Джа къэшъокIо 
ныбжьыкIэ купмэ нэрэ гурэ пIэпызыхырэ пшъашъэрэ шъаорэ къахэлыдыкIы: Уджыхъу Луиз, Ахэджэго Казбек.
Чылэ зэфэшъхьафхэм гъогу зэфэшъхьафхэмкIэ къарыкIыгъэ ныбжьыкIитIоу пединститутым зэрищэлIагъэхэм 
яеджэн пIалъэ къызаухым, къапыщылъ гъогу зэхэчъыбэмэ 
зыдырамыгъэхьыхэу, якIэлэегъэджэ сэнэхьат зэрэфэшъыпкъэщтхэм фэдэу, ежьхэри псэогъу зэфэшъыпкъэ хъугъэх. 
Къафэхъугъэ шъэожъыеми, ямурад къызэригъэшъыпкъэжьыщтыр къыдалъытэщтыгъэ уигъэIонэу, Мурат цIэ чаныр 
фаусыгъ.
Анахь гъогу бгъузэри, кIэкIри, кIыхьэри, занкIэри гъогу 
шъуамбгъом екIужьы. Ащ шIукIи екIи къыщыохъулIэщтхэр 
пщэчыхэзэ, къыбдэхъухэрэм уагъэгушIоу, пщызыкIухьэхэрэм уаухэу урэкIо. Адэ а гъэшIэ гъогур кIыхьэщта, 
кIэкIыщта? Ар, Тхьэм фэшъхьаф, зыми ышIэрэп. Сыдым 
уфит, кушъэ зыфамышIырэ бэн зыфамытIырэ цIыф щыIэпышъ, ащ унатIэ къыритхагъэм уеуцолIэщт, уезэгъыщт.
Адыгэ чылэ цIыкIу-чылэшхом изы урам бгъузэкIэ 
зэгорэм, ыныбжь зекъум, къыдэкIи, хэгъэгум игъогушхо 
техьэгъэ, гъэмафэрэ зыхэсыхьэщтыгъэ псыхъом ыцIэ 
щытхъукIэ зыхьырэ Пшызэ шъолъырым ехъулIэныгъэ-гъэхъэгъэ дэгъухэр къызщыдэхъугъэ Ахэджэго Мурат епхыгъэ, къылэжьыгъэ гущыIэшIу кIэкI къесIолIэным ыпэкIэ, 
лъфыгъэр къэзылъфыгъэм ишапхъ, ынап, инамыс адыгэмэ 
заIокIэ, ар зыпIугъэ-зылэжьыгъэ янэрэ ятэрэ джыри къафэзгъэзэжьын. Щэч хэлъэп, анахь гущыIэ дэгъур тIуми атефэ. 
Ахэр цIыфышIух, цIыф гъэтIылъыгъэх, хьалэлых, ямыер 
аштэщтэп, уищыкIагъэу ашIэмэ, яер къыуатыщт, уигу къауи 

--- Page 485 ---

уигушIуагъуи къыбдагощыщт, ябын-унагъокIэ хьалэлых, 
псэемыблэжьых. КIэлэегъэджитIумэ языгъэпсэфыгъо-тIысыжьыгъо уахътэ къэсыфэ, ясэнэхьат ахэр фэшъыпкъагъэх, 
джыри ащ фэшъыпкъэхэу акъо игъонэмыс къыщинэгъэ 
сабыйхэр ягукIэе-гушIуагъохэу мэпсэух, щыIакIэр зы чIыпIэ зимытыкIэ, къэкIощт мафэм шIукIэ пэплъэх, ягухэлъ 
пагъохы.
Сэ Ахэджэго Мурат зэрэсинэIосагъэр илъэс зыщыплI 
ныIэп. Ащ къикIырэп ыпэкIэ игугъу зэхэсымыхыгъэу. Кавказскэ район лъэныкъом Iоф щишIэ зэхъум, ащ игъэхъагъэхэм якъэбар къызнэсыщтыгъэ, ахэм сагъэгушхощтыгъэ, 
сагъэгушIощтыгъэ. Краснодар краим игубернаторэу 
Александр Ткачевым игодзэгъу IэнатIэр къызыфагъэшъуашэр ары титIо нэIуасэ тызызэфэхъугъэр.
Ахэджэго Мурат телефонкIэ апэ къызэрэздэгущыIэгъагъэм фэгъэхьыгъэ гущыIэ кIэкIхэмкIэ сигукъэкIыжьхэр 
джыри лъызгъэкIотэных: "…Сэ Псэйтыку сыщыщ, слъэкъуацIэр Ахэджагу, сцIэр Мурат, Кавказскэ районым Iоф 
щысэшIэ. СицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу уитхылъмэ 
сяджэ, ахэм сянэ Луизэрэ сятэ Казбекрэ нэIуасэ сафашIыгъ. 
"Бзыикъо заом", "Мыжъошъхьалым", "Хъан-Джэрые", 
"ГъэритIум" сяджагъ. Мы мафэхэм "Адыгэхэр" зыфиIорэ 
тарихъ тхылъым иеджэн сыухыгъэти, тхьауегъэпсэу 
къыосIонэу, уиуахътэ зэрэпIысхырэмкIэ къысфэгъэгъу, 
сыкъыпфытеуагъ". "СищыIэныгъэ уахътэ хэогъахъо нахь, 
бгъэкIэкIырэп. Лъытэныгъэ-шъхьэкIэфэныгъэ къызэрэсфэпшIырэр сигуапэ, тхьауегъэпсэу,- сэри есIожьызэ, 
къысфытеуагъэм янэ Луизэ гъобэкъое Уджыхъумэ зэряпхъур, ащ ятэшэу Хэгъэгу зэошхом хэкIодэгъэ Уджыхъу 
Адылджэрые иусэ горэ сшъхьэ къечъагъ. ГущыIэшIухэр 
къысэзыIуагъэм тхылъыр шIу зыкIилъэгъурэр джы къызгурыIуагъ.
- Уиадыгагъэрэ уишIэжьырэ уазэрэфэшъыпкъэмкIэ, 
узыдэлажьэхэрэ нэмыкI цIыф лъэпкъхэм уазэрэхэзагъэрэмкIэ, уасэ зэрафэпшIэу къызэрэпфашIыжьырэмкIэ 
анахьэу сызэрэпфэразэр къыхэсэгъэщы. УицIыфышIугъэ рэ уигулъытэныгъэрэ къыпхэзылъхьэгъэ, узыпIугъэузылэжьыгъэ уяти уяни сэлам сфяхыжь".

--- Page 486 ---

"Гъогу техьэрэр гъогу тенэрэп" - цIыфмэ аIо, джа 
гущыIэжъ Iушым акъыл дыуиIэжьызэ упсэумэ, сыд фэдэу 
щыIакIэр къинми, гъэхъагъи гушIуагъуи узытет гъогум 
тебгъотэщт, узыщымыгъозэ къыппыщылъхэри къыбдэхъущтых. Гуетыныгъэ-шъыпкъагъэ фыриIэу ыпшъэ къыралъхьэрэ Iоф пстэури, цIыкIу ины ымыIоу зэшIозыхыщтыгъэ Ахэджэго Мурат зэрэIофышIэ дэгъур цIыфмэ къагурыIуагъ, фэшъошэ уаси къыфашIыгъ, ыцIи шIукIэ районым 
иIукIыгъ. Краснодар краим игубернатор Александр Ткачевым игулъытэкIэ Ахэджэго Мурат цыхьэ фишIи, гуадзэ 
зыфишIыгъ, идунэе игъокIэмыхьэ пIалъэ къэсыфэ Iоф 
дишIагъ.
ЦIыфыр гугъэ-гухэлъым щегъаIэмэ, ащ рэпсэумэ, сыд 
пае мышIум зедгъэухыжьын, къытэхьылъэкIыми, ер зыщыдгъэгъупшэзэ, нахьышIум тытегущыIэн, тыгу къэдгъэкIыжьын. Ахэджэго Мурат сиилъэс тIокIищырэ пшIырэ 
тиреспубликэ щыхагъэунэфыкIы зэхъум, чылэкIэ сызыщыщ 
краим къысфикIыгъэ лIыкIо купмэ япащэу "Гъэхъэгъэшхо 
Кубань езыгъэшIырэмэ ядышъэ медалэу апэрэ степень 
зиIэр" зыфиIорэр сыбгъэ къызыхелъхьэм, къыIогъэгъэ 
гущыIэхэр джы къызнэсыгъэм зэхэсэхых, ежьыри сынэгу 
кIэт: "О Адыгэ Республикэм изакъоу уритхакIоп, тикрай 
ит адыгэ чылэшхоу зэлъашIэрэм укъыщыхъугъэшъ, тыогъэгушхо, утэгъэлъапIэ, Кавказми, зэрэ Урысыеуи ущашIэ, 
уитхыгъэхэр дунаим ицIыф лъэпкъыбэмэ абзэхэмкIэ 
зэрадзэкIыгъэх. Уитхылъеджэмэ ацIэкIэ, тикрайрэ тихэгъэгушхорэ ущызышIэхэрэ тхылъеджэ псэокIо-лэжьакIомэ 
ацIэкIэ гъэхъэгъэ дэгъухэр хэгъэгу литературэшхом 
щыпшIынхэу сыпфэлъаIо. УитхыгъэхэмкIэ цIыф лъэпкъ 
зэфэшъхьафхэм зэгурыIоныгъэ-зэдэIужь зэрахаплъхьэрэмкIэ, узэрэсилъэпкъэгъури къыдэслъытэзэ, сыогъэгушхо".
КъыкIэлъыкIогъэ илъэсхэми Ахэджэго Муратрэ сэрырэ 
мызэу, мытIоу тызэфэзыгъ, литературэм, щыIэныгъэм, 
тихэгъэгу щызэрахьэрэ Iофыгъомэ тагъэгушхози, тагъэнэшхъэизи татегущыIагъ. Ау ежь къысфишIэгъэ-сызэригъэгушхуагъэр нахьыбэу, сэ фэсшIэжьыгъэр макIэу, ишIушIэ 
зынэсыгъэхэр игуфэбагъэкIэ къызэлъигъэнэфхи, идунэе 
гъэшIэ кIэкI ыхъожьыгъ. Сыд къыосIон, зижъогъо стхъофэ 

--- Page 487 ---

лъэмыдж нэф ошъогум къытфизыгъэнэгъэ Мурат? ЕгъэшIэрэ сабый Iуш-лыузэу уятэрэ уянэрэ уряIэщт, уибынунагъуи уригукIэе-уригъозэшIущт, уилъфыгъэмэ къэпкIугъэ уигъэшIэ гъогу кIэкI агъэкIыхьэ-агъэбагъозэ, бэрэ 
псэущтых. Тэ, шIукIэ узышIэщтыгъэмэ, тыщыIэфэ тыгу 
уилъыщт, тауж къикIхэрэми уишIушIэгъэ лъэуж шIагъо 
агъэгъощэщтэп.
2012-рэ илъэс

--- Page 488 ---


Гъогу шIэгъо-гъогушху

--- Page 489 ---

Советскэ тхакIохэм я I-рэ Всесоюзнэ зэфэсэу 1934-рэ 
илъэсым Москва щыкIуагъэм ыуж Адыгеим итхакIохэм я 
Союз щыIэ хъугъэ. Темыр Кавказымрэ Урысыемрэ ащызэхэщэгъэ союзхэм ар анахьыжъ. Адыгеим итхакIохэм я 
Союз сыдигъуи чанэу Iоф зышIэу хэгъэгум итхэм ащыщ, 
ащ хэтхэм ягупшысэ, яеплъыкIэ ренэу мэхьанэ ин къыратызэ къырыкIуагъ. Республикэм итхакIохэр якъэлэмкIэ 
хьалэлэу лъэпкъым фэлэжьагъэх, лъэпкъ культурэм хэхъоныгъэ ышIыным яIахьышIу халъхьагъ, шIумрэ гукIэгъумрэ 
алъапсэ пытэным фэIорышIагъэх, тицIыфмэ ящыIэкIэ-псэукIэ шъыпкъагъэ хэлъэу ятхылъхэм къащыгъэлъэгъогъэным 
анаIэ тырагъэт зэпытыгъ.
Гъогоу къэткIугъэм тырыплъэжьызэ, темыхъырэхъышэу къэтIон тлъэкIыщт: титхакIохэм я Союзрэ адыгэ литературэмрэ гъогу ин, гъогу шIагъо къакIугъ. Лъэпкъым 
икультурэрэ игушъхьэлэжьыгъэрэ зыкъаIэтыным, хэхъоныгъэ ашIыным ахэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щаубытыгъ, аущтэу 
джыри къэнэжьы. ЫпэкIэ тхэкIэ амал зимыIэгъэ лъэпкъым 
илитературэ ищытхъу Адыгеим имызакъоу, Урысыеми 
игъунапкъэхэр зэпичыгъэх.
Адыгеим итхакIохэм я Союз зызэхащагъэм къыщегъэжьагъэу тиреспубликэ итхакIохэм тхылъишъэ пчъагъэ 
литературэм ижанрэ зэфэшъхьафхэм арылъэу къыдагъэкIыгъ. Ахэм ахэтых прозэкIэ тхыгъэхэр, усэ шъуашэм 

--- Page 490 ---

илъхэр, драматургием ишапхъэхэр зыщыгъэфедагъэхэр. 
Адыгэ тхакIохэм япроизведениехэм гущыIэмрэ гупшысэмрэ ячаныгъэ ылъэныкъокIэ художественнэ амал чъэпхъыгъэхэр ащыгъэфедагъэх. Ащ къыхэкIэу ахэр лъэпкъ 
культурэм ихъарзынэщ хэхьагъэх, тарихъ, литературнэ, 
бзэ, гушъхьэлэжьыгъэ осэ ин яI.
Тиюбилей зыщыхэдгъэунэфыкIырэ мафэм, непэ тэ 
шIукIэ, дахэкIэ тыгу къэкIыжьых Адыгеим итхакIохэм я 
Союз икIэщакIохэу КIэрэщэ Темботрэ Хьаткъо Ахьмэдрэ. 
Мы нэбгыритIур литературэм ижанрэ зэфэшъхьафхэм: 
зыр - прозэм, адрэр - поэзием ащылэжьагъэх. ТIуми 
зэчыишхо ахэлъыгъ, куоу гупшысэщтыгъэх, акъыл чан, 
акъыл чъэпхъыгъэ яIагъ, чыжьэу ыпэкIэ плъэн зылъэкIырэ 
цIыфхэу, зэхэщэкIо дэгъухэу щытыгъэх. Джа пстэуми 
къахэкIэу Адыгеим итхакIохэм я Союз зэхэщэгъэныр, ащ 
лъапсэ фэшIыгъэныр ахэмэ афызэшIокIыгъ.
Ахэми, нэмыкI тхэкIо нахьыжъэу тиIагъэхэми яулэукIэ 
тхакIохэм я Союз зэхэщэгъэным фэгъэхьыгъэ Iофышхо 
хэкум щызэшIуахыгъ. 1932-рэ илъэсым игъатхэ, ар Советскэ тхакIохэм я I-рэ Всесоюзнэ зэфэс къызэIуахынкIэ джыри 
илъэситIу иIагъ, Адыгэ автоном хэкум тхакIохэм я Союз 
щыгъэпсыгъэным дэлэжьэщт комитет зэхащагъ. Информацие жъугъэм иамалхэм ащ къыфэджэрэ, ар зыфэдэр 
къызэхэзыфырэ тхыгъэхэр бэу къарагъэхьагъэх. Хэку 
гъэзетхэу "Колхоз быракъым", "Адыгэ щыIакIэм", "Гъупчъэмрэ уатэмрэ" янэкIубгъохэм, журналхэм лъэпкъ 
литературэм иIофыгъохэм афэгъэхьыгъэ статьяхэр, очеркхэр къащыхаутыгъэх. Литературабзэм, искусствэм, лъэпкъ 
гъэсэныгъэм, тхылъ тедзэным афэгъэхьыгъэу КIэрэщэ 
Тембот, Хьаткъо Ахьмэд, Цэй Ибрахьимэ, Кобл Билъэустэн, Лъэустэн Юсыф, Кэстэнэ Дмитрий а уахътэм бэ 
къыхаутыгъэр. Адыгэ литературэм зегъэушъомбгъугъэным, жанрэ зэфэшъхьафхэр ащ къыхэхьанхэм, къэIокIэкъэгъэлъэгъокIэ шапхъэхэм алъэныкъокIэ жанрэхэр 
зэрэзэтекIыхэрэм ахэр афэгъэхьыгъагъэх.
ЛитературэмкIэ талант зыхэлъхэм якъыхэгъэщын, 
ахэм яегъэджэн, ятворчествэ икъызэIухын телъытэгъэ 
Iофыбэ а уахътэм зэшIуахыгъ. А ныбжьыкIэхэм апае консультациехэр зэхащэщтыгъэх, тхэныр езыгъэжьэгъакIэхэм 

--- Page 491 ---

литературэм ишъэфхэр зыIэкIагъэхьан алъэкIыным фэшI 
IэпыIэгъу афэхъущтыгъэх. Ахэм атхыгъэхэм яджэщтыгъэх, 
рецензиехэр аратхылIэщтыгъэх, ядэгъугъэ-ядэигъэ ылъэныкъокIэ къызэхафыщтыгъэх, нахь чъэпхъыгъэу якъэлэмыпэ къычIэкIыхэрэр къыхэутыгъэным анаIэ тырагъэтыщтыгъэ. А уахътэм ехъулIэу литературэм ижанрэ зэфэшъхьафхэмкIэ уащыгугъын зэрэплъэкIыщтыр къагъэлъэгъуагъ: усакIохэу Пэрэныкъо Мурат, Еутых Аскэр, Меркицкэ Рэщыдэ, Алексей Пономаревым, Уджыхъу 
Адылджэрые; прозэмкIэ Лъэустэн Юсыф, Ащкъэнэ 
Исмахьилэ апэрэ лъэбэкъухэр ашIыгъэх. Ахэм яусэхэр, 
ярассказхэр, ястатьяхэр хэку гъэзетхэмрэ журналхэмрэ 
къащыхаутыщтыгъэх.
Лъэпкъым щыщ орэдус-тхыдэIуатэхэу зиусэхэмрэ 
зиорэдхэмрэ жэ дэхьэ-дэкIэу къаIощтыгъэхэр къыхэгъэщыгъэнхэм, ахэр литературэ ныбжьыкIэм иуцун хэгъэлэжьэгъэнхэм, аусыгъэхэр тхыгъэнхэм, къыхэутыгъэнхэм 
ылъэныкъокIэ бэ ашIэщтыгъэр. ЗэкIэми тыщыгъуаз Хьаткъо Ахьмэдрэ тхэныр езгъэжьэгъэкIэ Кэстэнэ Дмитрийрэ 
ыужкIэ тикъэралыгъо щыцIэрыIо хъугъэ Теуцожь Цыгъо 
ыусыгъэхэр тхыгъэнхэмкIэ IэпыIэгъу зэрэфэхъугъэхэр. 
Орэдус-тхыдэIуатэхэу нэмыкI къуаджэхэм адэсхэри къыхагъэщыгъэх. Ахэмэ зэкIэмэ ацIэхэр къетIон тлъэкIынэп, 
ау анахь зэлъашIэхэрэм ягугъу къэтшIын. Ахэр - Афыпсыпэ 
щыщхэу Шъхьэлэхъо Алыйрэ Хъущт Ибрахьимэрэ, Хьакурынэхьаблэ щыщэу Хьакурынэ Рау, Нэшъукъуае щыщэу 
Хьэлэщтэ ТхьэйхьакI, Гъобэкъуае щыщхэу Уджыхъумрэ 
Къат Щэбанрэ, Тэхъутэмыкъуае щыщэу Мызэгъ Хьаджбирам, Лахъщыкъуае щыщэу НэпцIэкъо Хъалид, Пэнэжьыкъуае щыщэу Псэунэкъо Алый, Щынджые щыщэу Трахъо 
Смел, нэмыкIхэри.
Урыс тхакIохэмрэ Темыр Кавказым щыпсэурэ 
тхакIохэмрэ заIуагъакIэщтыгъэ, къош, творческэ зэпхыныгъэ адашIыщтыгъэ. ГущыIэм пае, зэкIэми ашIэ КIэрэщэ 
Темботрэ Хьаткъо Ахьмэдрэ 1934-рэ илъэсым игъэмафэ 
зэлъашIэрэ советскэ тхакIоу, романэу "Как закалялась 
сталь" ("Щылычыр зэрапсыхьагъэр") зытхыгъэ Николай 
Островскэм ыдэжь зэрэкIогъагъэхэр. Джащ фэдэу адыгэ 
тхакIохэм адэжь къэкIогъагъэх къэбэртэе литературэ 

--- Page 492 ---

тхыгъэм икъежьапIэ лъапсэ фэзышIыгъэ ШэуджэнцIыкIу 
Алый, усакIоу, зэдзэкIакIоу Ростов-на-Дону щыпсэущтыгъэ Григорий Кац, нэмыкIхэри.
Литературэмрэ культурэмрэ хэхъоныгъэ ашIыным 
адыгэ автоном хэкум ипащэхэм анаIэ тырагъэтыщтыгъэ. 
1934-рэ илъэсым игъатхэ Адыгэ тхакIохэм язэIукIэ щыIагъ. 
Ащ къыщыгущыIагъ партием ихэку комитет иапэрэ секретарэу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые. Адыгеим итхакIохэм 
пшъэрылъ шъхьаIэу яIэн фаехэр ащ игущыIэ къыщигъэнэфагъэх.
Шъыпкъэ, сыд фэдэ зэхэщэн Iофи, зэIукIи, зэхэсыгъуи 
ежь тхакIохэм яIофшIэн - тхылъ тхыныр анахь шъхьаIэу 
щытыгъ. ТхакIохэм я Союз къызыхъугъэм ехъулIэу художественнэ амалхэм, литературнэ жанрэхэм алъэныкъокIэ 
литературэ чъэпхъыгъэ адыгэхэм яIагъ. КIэрэщэ Тембот 
ирассказхэу "Аркъ", "Мэщыкъо ишъхьакIу", ироманэу 
"Щамбулым" иапэрэ едзыгъорэ, Хьаткъо Ахьмэд иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ "ЦIыфыр щэрэI", "Хэта кIодырэр, 
тыда тыздакIорэр?", Пэрэныкъо Мурат ипоэмэхэу "НэкIмаз", "Сакъ", Цэй Ибрахьимэ ирассказэу "Фатимэ инасып", повестэу "Шъхьэзакъу", идрамэхэу "Фэмый", 
"КъокIас", Ащкъэнэ Исмахьилэ ирассказэу "Иляс", Лъэустэн Юсыф ирассказэу "Аминэт", Кобл Билъэустэн иусэхэр, КIубэ Щэбан иорэдхэр, Еутых Аскэр иусэхэмрэ 
икритическэ статьяхэмрэ, нэмыкIхэри тхылъеджэхэм 
ашIэхэу, шIу алъэгъугъэу щытыгъэх.
Адыгэ литературэм имызакъоу зэкIэ советскэ литературэм гъогоу къыкIугъэр дэгъоу тэшIэ. Апэрэ уахътэм 
адыгэ тхакIохэм япроизведениехэм социальнэ-классовэ 
зэфыщытыкIэхэр, щыIэкIакIэм лъэпкъыр зэрэфэбанэрэр 
къащагъэлъагъощтыгъэ, революциешхом ифэмэ-бжьымэ 
атетыгъ. НахьыбэмкIэ къатхыхьэщтыгъэр дунэежъым 
бэнэныгъэу рашIылIагъэр, шэн-хэбзэжъхэм, диныри 
зэрахэтыжьэу, зэрябэныжьхэрэр, къушъхьэчIэс бзылъфыгъэм шъхьафитныгъэу ыгъотыгъэр арыгъэх.
Я 20-30-рэ илъэсхэм яублапIэ адыгэ тхакIохэр зы 
творческэ еплъыкIэ хэхыгъэм рыгъозэнхэ алъэкIынэу 
щытыгъэп. Советскэ тхакIохэм я I-рэ Всесоюзнэ зэфэсэу 
щыIа гъэм соцреализмэр ахэм къащыфыхахыгъагъ. Шъыпкъэ, урыс классикэм дэгъоу зэрэщыгъуазэхэм къыхэкIэу 
КIэращэм, Хьаткъом, Цэим, Пэрэныкъом, Лъэустэным, 
Еутыхым, нэмыкIхэми реализмэм хэшIыкI фыряIагъ. Арэу 
щыт нахь мышIэми, а уахътэм тхакIохэм, тхэныр 
езыгъэжьэгъакIэ хэри зэрахэтэу, адыгэ IорыIуатэм ибайныгъэхэр агъэфедэщтыгъэх. Лъэпкъ пшысэхэм, тхыдэхэм, 
адыгэ орэдыжъхэм, нарт эпосыр, ахэмэ якъэIокIэ-къэгъэлъэгъокIэ амалхэр ежь атхыгъэхэм ащагъэфедэщтыгъэх.
Уахътэ пэпчъ тамыгъэ гъэнэфагъэ иI. ТхакIохэм шIэхэу 
зэхашIагъ фольклорым ихабзэхэр зэрагъэфедэхэрэм 
литературэ ныбжьыкIэм ихэхъоныгъэ къызэрэзэтыриIажэрэр. Лъэпкъ литературэм хэхъоныгъэ ышIыным - 
прозэм, поэзием, драматургием яжанрэ зэфэшъхьафхэр 
къыхэхьанхэм - иуахътэ къэсыгъагъ. ЗанкIэу къэтэIо: 
джащыгъум урыс, советскэ литературэхэу ыпэкIэ лъыкIотагъэхэм амалэу аIэкIэлъ хъугъэхэм зафагъэзагъ, ахэр 
агъэфедагъэх. Ар шъыпкъэ, ау адыгэ тхакIохэм а амалхэм 
зызафагъэзагъэр 1936-рэ илъэсыр арэп, аужыпкъэм 1934-рэ 
илъэсри арэп. Адыгэ литературэм иапэрэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу титхакIохэм литературэ чъэпхъыгъэхэм 
зафагъэзагъ, ахэм щысэ атырахыгъ. Арэу щыт нахь 
мышIэми, апэрэ уахътэм лъэпкъ тхакIохэм нахь ягунэсыгъ, 
нахь апэблэгъагъ фольклорым къытырэ шапхъэхэр, 
къэIокIэ-къэгъэлъэгъуакIэхэр. Джы ахэм реализмэр аIэ 
къырагъахьэщтыгъэ, урыс литературэм щылэжьэгъэ 
тхакIохэм якъэлэмыпэ къычIэкIыгъэ тхыгъэхэм щысэхэр 
атырахыщтыгъэ.
ЕIолIэнчъэу, ащкIэ IэпыIэгъушIу хъугъэх урысыбзэкIэ 
тхыгъэхэм ащыщхэр адыгабзэкIэ зэрэзэрадзэкIыгъэхэр. 
Зигугъу тшIырэ уахътэм ехъулIэу адыгабзэкIэ зэрадзэкIыгъагъэх Пушкиным, Лермонтовым, Некрасовым, Маяковскэм яусэхэмрэ япоэмэхэмрэ ащыщхэр, Лев Толстоим 
иповестэу "Хаджи-Мурат", Максим Горькэм ироманэу 
"Мать", Николай Островскэм ироманэу "Как закалялась 
сталь", Фурмановым иповестэу "Красный десант", Ставскэм иповестэу "Разбег". А уахътэм Хьаткъо Ахьмэд 
Пушкиным итхыгъэхэр адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэхэу зы 
тхылъэу къыдигъэкIыгъэхагъ. Ыужырэ илъэсхэм мы статьяр 
зытхырэм зэридзэкIыгъэх "Слово о полку Игореве", Пушкиным ипоэмэу "Медный всадник", Некрасовым ипоэмэу 
"Железная дорога", Лермонтовым ипоэмэу "Беглец", 
Блок ипоэмэу "Двенадцать", Маяковскэм ипоэмэу "Облако 
в штанах", Есениным ипоэмэу "Анна Снегина". "Псалъ" 
цIэу зыфишIыгъэ тхылъым ахэр зэхэубытагъэу къыдигъэхьагъэх. Бэрэтэрэ Хьамидэ адыгабзэкIэ Шота Руставели 
ипоэмэу "Витязь в тигровой шкуре" къыхиутыгъ.
Я 30-рэ илъэсхэм яятIонэрэ кIэлъэныкъорэ я 40-рэ 
илъэсхэм яублапIэрэ адыгэ литературэм тхэкIо ныбжьыкIэхэр къыхэхьагъэх. Ахэр - Андырхъое Хъусен, Жэнэ 
Къырымыз, Уджыхъу Адылджэрыерэ Хъалидэрэ, Меркицкэ Рэщыд, Цухъо Асфар, Тыгъужъ ДышъэкI, Джэнчэтэ 
Мурат, ЯхъулIэ Сэфэр, ХьадэгъэлIэ Аскэр, нэмыкIхэри. 
Ахэм художественнэ псалъэм ылъэныкъокIэ литературэр 
къагъэбаигъ, яапэрэ лъэбэкъухэр адыгэ прозэмрэ поэзиемрэ реализмэм ишапхъэхэр къыхахьэхэу зыщежьэгъэ 
лъэхъаным тефагъ.
Хэгъэгу зэошхом тиадыгэ литературэ ихэхъоныгъэ 
къызэтыриIэжагъ. ТитхакIохэм янахьыбэр заом кIуагъэх. 
Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Еутых Аскэр, Кэстэнэ 
Дмитрий, Шъхьаплъэкъо Хьисэ, Павел Резниковым, Кобл 
Билъэустэн, Жэнэ Къырымызэ, Джэнчэтэ Мурат, Алексей 
Кожемякиным, Бахъукъо Ерэджыбэ, Евграф Студеникиным 
янасып къыхьи, медальхэмрэ орденхэмрэ абгъэ хэлъэу 
къагъэзэжьыгъ, тилитературэ яIофшIэн щыпадзэжьыгъ. 
Хэгъэгу зэошхом хэкIодагъэх Советскэ Союзым илIыхъужъэу Андырхъое Хъусенэ, Уджыхъу Адылджэрые, 
Уджыхъу Хъалидэ, Тыгъужъ ДышъэкI. Фашист техакIохэм 
1942-рэ илъэсым икъоджэ гупсэ щаукIыгъ усакIоу Меркицкэ Рэщыдэ.
Тилитературэ итарихъ уеплъымэ, нафэ къыпфэхъу 
охътэ зэфэшъхьафхэм екIолIэкIэ зэфэшъхьафхэр титхакIохэм зэрагъэфедэщтыгъэхэр. Зэоуж литературэу, 
тэмэ пытэ зыгъотыгъэу, зызыIэтыным енэцIыщтыгъэм 
щыIэныгъэр къызэригъэлъагъорэм ымыгъэразэхэрэм 
зэпэуцу-зэнэкъокъу зыхэмылъыр нахь тэрэзэу алъытагъ. 
"Теория бесконфликтности" зыфиIорэ шапхъэр адыгэ 
литературэм зыщиушъомбгъуным фэIорышIагъ. Тилитературэ тешъорыкIоу, гъэдэхагъэр къебэкIэу щыIэныгъэр 

--- Page 493 ---

къыгъэлъагъоу, щыIэныгъэм хэлъ Iофыгъо хьылъэхэм 
язэшIохын художественнэ лъапсэ иIэу къэгъэлъэгъогъэным 
зыщидзыеу ригъэжьагъ. Ащ тхакIохэм ямысагъэ зэрэхэмылъыр мыщ дэжьым къыщыIогъэн фае. А лъэхъаным 
щыIэгъэ литературэм лIыгъэкIэ щалъэшъогъэ шъуашэу 
"теория бесконфликтности" щытыгъ. Джащ фэдэ чIыпIэм 
зэритыхэзи титхакIохэр зигутео макъэ уахътэм икIо диштэрэ 
литературнэ цIыфым лъыхъунхэр, щыIэныгъэм зэпэуцу-зэнэкъокъоу хэлъыр къэгъэлъэгъогъэным пылъыгъэх. 
А охътэ дэдэм, я 50-рэ илъэсхэм яятIонэрэ кIэлъэныкъорэ 
я 60-рэ илъэсхэм яублапIэрэ, адыгэ литературэм тхэкIо 
ныбжьыкIэ куп къыхэхьагъ. Ахэм яшIуагъэкIэ хэхъоныгъэ 
ин зышIыгъэ литературэхэм ягъогу адыгэ литературэр 
техьагъ.
Непэ тиадыгэ литературэ идейнэ-художественнэ лъэпсэ 
уцугъэ иI, ащ щыIэныгъэр зытетым тетэу къегъэлъагъо, 
анахь Iофыгъо къинхэми защидзыерэп, тиуахътэ ицIыф 
игумэкIхэр, игушъхьэбайныгъэ, идунэееплъыкIэ, идунэететыкIэ шъхьаихыгъэу къеIуатэ. Адыгеим итхакIохэм я 
Союз зызэхащагъэм къыщегъэжьагъэу лIэуж зэфэшъхьафхэм къахэкIыгъэ тхакIохэр ыпIугъэх. Ахэр - СССР-мрэ 
АР-мрэ я Къэралыгъо премиехэм ялауреатэу КIэрэщэ 
Тембот, Хьаткъо Ахьмэд, Цэй Ибрахьим, Пэрэныкъо 
Мурат, Лъэустэн Юсыф, Еутых Аскэр, Кэстэнэ Дмитрий, 
Павел Резниковыр, Шъхьаплъэкъо Хьис, Жэнэ Къырымыз, 
Алексей Пономаревыр, ЯхъулIэ Сэфэр, Алексей Кожемякиныр, ХьадэгъэлIэ Аскэр, Iэшъынэ Хьазрэт, Кощбэе 
Пщымаф, КъумпIыл Къадырбэч, Мамый Ерэджыб, Къуекъо 
Налбый, Пэнэшъу Сэфэр, Цуекъо Юныс, Нэхэе Руслъан, 
Цуекъо Джэхьфар, Бэгъ Нурбый, Валентина Твороговар, 
Мурэтэ Чэпай, Шъхьэлэхъо Абу, ЩэшIэ Казбек, Цуамыкъо Тыркубый, ЛъэпцIэрышэ Хъалид, Емыж МулиIэт, 
КIэсэбэжъ Къэплъан, ЛIыхэсэ Мухьдин, Хъурмэ Хъусен, 
Къуикъо Шыхьамбый, Крючков Юрий, Хъунэго Нурет, 
Хъунэго Саидэ, Евграф Студеникиныр, Теуцожь Хьабиб, 
Хъалыщ Сэфэрбый, Ергъукъо-ЩэшIэ Щамсэт, Кирилл 
Анкудиновыр, Анатолий Пренкэр, Мэхъош Руслъан, Бахъукъо Ерэджыб, ГутIэ Саниет, Дэрбэ Тимур, Владимир 
Цапко.

--- Page 494 ---

ТитхакIохэм ятворчествэ, яIофшIагъэ тихэгъэгу осэ ин 
къыфишIыгъ. Ахэм ащыщхэм орденхэмрэ медальхэмрэ 
къаратыгъэх, Адыгеим илъэпкъ тхакIох, усакIох, литературэм ылъэныкъокIэ АР-м и Къэралыгъо премие илауреатых, Адыгеимрэ Урысыемрэ культурэмкIэ язаслуженнэ 
IофышIэх. АР-м и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан ынаIэ 
тхакIохэм атет, творческэ гухэлъэу яIэхэр зэшIуахынхэмкIэ IэпыIэгъу къафэхъу. Аужырэ илъэситфым адыгэ 
тхакIохэм ащыщхэм республикэм ищытхъуцIэхэр къафаусыгъэх. ХьадэгъэлIэ Аскэр Адыгеим илъэпкъ усэкIо 
щытхъуцIэр, Кощбэе Пщымаф, Пэнэшъу Сэфэр, Цуекъо 
Юныс Адыгеим илъэпкъ тхакIо щытхъуцIэхэр къафаусыгъэх. Къуикъо Шыхьамбыйрэ Евграф Студеникинымрэ 
культурэмкIэ республикэм изаслуженнэ IофышIэх, Хъунэго 
Саидэ искусствэхэмкIэ республикэм изаслуженнэ IофышI. 
АР-м икъэралыгъо Совет - Хасэм ищытхъу тхылъ Кирилл 
Анкудиновым къыратыгъ.
ИлъэсипшIыкIэ узэкIэIэбэжьмэ, адыгэ тхакIохэм я Союз 
зызэхащагъэр илъэс 70-рэ зэрэхъугъэм ехъулIэу, республикэм итын анахь лъапIэу медалэу "Адыгеим ищытхъузехь" къыфагъэшъошагъ.
Тиреспубликэ итхакIохэм я Союз епхыгъэхэу литературнэ-художественнэ журналиплI Адыгеим къыщыдэкIы: 
"Зэкъошныгъэмрэ" "Жъогъобынымрэ" адыгабзэкIэ, 
"Литературная Адыгея", "Родничок Адыгеи" урысыбзэкIэ. 
Ахэм тиадыгэ тхакIохэм, тхэныр езыгъэжьэгъэкIэ ныбжьыкIэхэм якъэлэмыпэ къычIэкIыхэрэр къащыхаутых. Ари 
тиреспубликэ пащэхэм анаIэ къызэрэттетым ищыс, итамыгъ.
ТхакIохэм ятворческэ амалхэм зыкъызэIуахынымкIэ, 
литературэр ыпэкIэ лъыкIотэнымкIэ непэрэ уахътэр дэгъу 
дэдэп. Гушъхьэ байныгъэхэм ачIыпIэ мылъкур зыщиуцорэ 
уахътэм тхакIом ыуасэ, литературэм ыуасэ къеIыхы. Ау 
литературэ шъыпкъэр сыд фэдэ жьыхьарзи, хыуаи къагъэщынэрэп, къызэтырагъэуцорэп. Пэрыохъухэм апхырыкIызэ, хэхъоныгъэхэр ышIызэ, ыпэкIэ лъэкIуатэ. Тапэрэ 
илъэсхэм зышъхьамысыжьэу, ыкIуачIэ къызэрихьэу тилитературэ щылажьэщтыгъэхэм джыри къыкIырагъэчыгъэп, 
лъэпкъ гушъхьэлэжьыгъэм хэхъоныгъэ рагъэшIы, ыпэкIэ 
417
14 Заказ 041

--- Page 495 ---

лъагъэкIуатэ. ПрозэкIэ тхыгъэ литературэр лъэгэпIэ гъэнэфагъэ нэсыгъ. ТешъорыкIо къэIотэныр щигъэзыягъэу, 
цIыфым ыгу щыхъэрэ-щышIэрэм икъэгъэлъэгъон, адыгэмэ 
ятарихъ блэкIыгъэ къыщегъэжьагъэу философие гупшысэ 
инхэм зафегъазэ, щыIэныгъэм къыхэхыгъэ зекIокIэ-шIыкIэхэр шъыпкъагъэр алъапсэу литературэм къызэхефых. 
БэшIагъэ тилитературэ республикэ гъунапкъэхэр зэпичыхи, 
къэралыгъошхом хъоо-пщаоу зызыщиушъомбгъугъэр.
Адыгэ поэзиеми хэхъоныгъэхэр зэришIыгъэхэм тыщыгъуаз. Литературэ инхэм гъэхъагъэу яIэхэм типоэзие 
акIэхьагъ, ахэр зытет лъэгапIэм теуцуагъ. УсэкIо лIэуж 
зэфэшъхьафхэм язэпхыныгъэ адыгэ литературэм сыдигъуи 
щыпыт. Илъэс пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ адыгэ лъэпкъ 
поэзием икъежьапIэ щытыгъэхэм, лъэгапIэу джы зынэсыгъэм иIахь хэзылъхьагъэхэм атефэрэ уасэр непэ усакIоу 
тиIэхэм афашIы. Адыгэ литературэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным, ащ хабзэ щыхъугъэхэр кIэугъоегъэнхэм тынаIэ 
тет. Ау щытми, усэкIо ныбжьыкIэу непэ тиIэр макIэ. ИтворчествэкIэ къахэщырэ ныбжьыкIэхэм тхакIохэм я Союз ынаIэ 
тет нахь мышIэми, тилитературэ ныбжьыкIэу къыхахьэрэр 
макIэ. Илъэс къэс творческэ семинархэр, тхэкIо ныбжьыкIэхэм язэнэкъокъухэр зэхэтэщэх. ТхэкIо нахьыжъхэр ахэм 
ахэлажьэхэрэм атхыхэрэм яджэх, уасэхэр афашIых, адэгущыIэх, тхэным ишъэфхэр афаIуатэх, атхыгъэхэр тижурналхэм янэкIубгъохэм къарагъэхьаным иамал яI.
Адыгэ тхакIохэм я Союз хэтхэм япчъагъэ илъэс къэс 
хэхъо. ЗызэхащакIэм нэбгыри 5-6 нахь зыхэмытыгъэм 
джы тхэкIо нэбгырэ 27-рэ хэт.
Тыгу къеоу къыхэтэгъэщы кIэлэцIыкIу литературэм 
ифэшъошэ хэхъоныгъэ зэримышIыгъэр. КIэлэцIыкIумэ 
апае тхэщтыгъэх Жэнэ Къырымызэ, Къуекъо Налбый, 
Цуекъо Джахьфар. Джы сабыймэ апае къыдэкIырэр макIэ, 
тхэрэр ащ нахь мэкIэжь.
Адыгэ драматургиеми щызэшIохыгъэн фэе Iофыгъохэр 
щыIэх. Мамый Ерэджыбэ, Шъхьаплъэкъо Хьисэ, Мурэтэ 
Чэпае ауж драматургиер лъызгъэкIотэн, ащ щылэжьэн 
къыкъокIыгъэп. Литературэм ижанрэ анахь къинхэм драматургиер зэращыщым ар ишыхьат. БлэкIыгъэ илъэсхэм 
пьесэхэр зытхыгъэхэр прозэм, поэзием, критикэм апылъхэр арых: Къуекъо Налбый, ЩэшIэ Казбек, Кощбэе Пщымаф, Хъурмэ Хъусен, Емыж МулиIэт, ЛIыхэсэ Мухьдин.
Адыгэ литературэм икритикэрэ литературоведениемрэ хэхъоныгъэ ашIыгъ. А хэхъоныгъэр кIэрыпчын 
умылъэкIынэу Шъхьэлэхъо Абу, ЩэшIэ Казбек, Къуныжъ 
Мыхьамэт, Цуамыкъо Тыркубый, ЛъэпцIэрышэ Хъалидэ, 
Мамый Руслъан, Ергъукъо-ЩэшIэ Щамсэт, нэмыкIхэми 
ацIэхэм япхыгъ. Литературэм илIыхъужъ, итворческэ 
еплъыкIэ зэфэшъхьафхэм яIофыгъохэр къызыщызэхафырэ тхылъхэр ахэм къыдагъэкIыгъэх. Литературоведхэмрэ критикхэмрэ ягупшысакIэ зыкъиIэтыгъ, зиушъомбгъугъ, литературэм щыхъурэ-щышIэрэм изэхэфын 
еплъыкIэ лъапсэ фашIыгъ.
Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ялитературэхэм язэпхыныгъэ, 
урыс литературэм итхылъхэр адыгабзэкIэ, адыгабзэкIэ 
тхыгъэхэр урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэнхэм непэ игугъу къэшIыгъэн фае. Я 30-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу джырэ 
нэс урыс, советскэ литературэм къахэхыгъэ тхылъ пшIы 
пчъагъэ адыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэхэу къыхаутыгъэх. Урыс 
тхакIохэм атхыгъэхэр тилитературэ къызэрэхэхьагъэм 
адыгэ лъэпкъ литературэр къыгъэбаигъ, прозэм, поэзием 
яжанрэхэм ащ лъапсэ щадзыныр къыгъэпсынкIагъ. Джащ 
фэдэу зэдзэкIакIохэм яшIуагъэкIэ адыгэ тхакIохэм атхыгъэхэм нахьыбэ яджэн алъэкIынэу хъугъэ. Урысые къэралыгъошхом имызакъоу, IэкIыбми титхакIохэр ащашIагъэх, 
шIу ащалъэгъугъэх. ТитхакIохэм язэдзэкIакIохэм ацIэ 
къесIон. Ахэр Евгений Чернявскэр, Григорий Кац, Павел 
Максимовыр, Григорий Шолохов-Синявскэр, Юрий ыкIи 
Лидия Лебединскэхэр, Семен Липкиныр, Роберт Рождественскэр, Наум Гребневыр, Яков Козловскэр, Павел 
Резниковыр, Евгений Карповыр, Валентина Твороговар, 
Юрий Кузнецовыр, Кронид Обойщиковыр, Гарий Немченкэр, нэмыкIхэри. Ахэм яшIушIагъэкIэ адыгэ литературэр 
урысые, дунэе литературэм щыщ хъугъэ.
Литературэ шъыпкъэм охътэ къин, охътэ псынкIэ 
зэхифрэп. Непэ мары чIыпIэ къин литературэр зэрытыр. 
ТхакIохэм я Союз адрэ общественнэ организациеу щыIэхэм 
арагъэпшагъ.
14*

--- Page 496 ---

Илъэс 40-м къыриубытэрэ уахътэм тхакIохэм IэпыIэгъу 
зэфэшъхьафхэр ядгъэгъотын зэрэтлъэкIыгъэм шъущыгъуаз. ТхакIохэм я Союз Литфондыр къыздыригъаIэзэ, 
тхакIохэм унэ-зэхэт 20 аритыгъ. КъэIогъэн фаер, ыпэкIэ 
тхакIохэр зычIэсыщтыгъэхэ унэхэр ахэм якIалэхэу ины 
хъугъэхэм къазэрэфанэщтыгъэхэр ары. ТхакIохэм я Союз 
хэтхэм анахьыбэм къэралыгъо тынхэр къаратыгъэх, цIэ 
лъэпIэ зэфэшъхьафхэр къафаусыгъэх. Литературнэ творчествэм гъэхъагъэу щашIыгъэхэм афэшI тхэкIо пшIыкIутIумэ 
хэгъэгум иорден зэфэшъхьафхэр къаратыгъэх. ТхэкIуитIу 
СССР-рэ Урысыемрэ я Къэралыгъо премиехэм ялауреатых, тхэкIо нэбгыриблымэ Урысыем культурэмкIэ изаслуженнэ, шIэныгъэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху зыфиIорэ 
щытхъуцIэхэр къафаусыгъэх.
Адыгеим республикэ статус иIэ зыхъугъэм щегъэжьагъэу титхэкIо нэбгырихмэ республикэм итын анахь лъапIэу 
орденэу "Адыгеим ищытхъузехь" къафагъэшъошагъ, 
нэбгырипшIым АР-м илъэпкъ тхакIу, усакIу зыфиIорэ цIэ 
лъапIэхэр къафаусыгъэх. КультурэмкIэ, искусствэмкIэ, 
шIэныгъэхэмкIэ, народнэ гъэсэныгъэмкIэ, журналистикэмкIэ щытхъуцIэхэр тхэкIо нэбгырэ пшIыкIуим къафаусыгъ. 
АР-м и къэралыгъо премие илауреат литературэмрэ 
шIэныгъэмрэ алъэныкъокIэ нэбгырэ пшIыкIуз хъугъэх. 
Къалэхэу Мыекъуапэ, Адыгэкъалэ, республикэм ирайонхэм яцIыф гъэшIуагъэх тхэкIо нэбгырихыр. ТхакIохэм 
ащыщхэм АР-м икъэралыгъо Совет - Хасэм ищытхъу, 
тхьагъэпсэу тхылъхэр къафагъэшъошагъэх. ШIэныгъэлэжь 
IофшIапIэхэм, гурыт еджапIэхэм, псэупIэхэм яурамхэм 
адыгэ тхакIохэм ацIэхэр афаусыгъэх.
Уахътэ горэм тхакIохэм автомашинэхэр ащэфын, 
санаториехэмрэ творчествэм и Унэхэмрэ зыщагъэпсэфын 
алъэкIыным, тхакIохэм, ахэм къакIэныгъэ унагъохэм ахъщэ 
IэпыIэгъу ятыгъэным алъэныкъокIэ макIэп ти Союз ышIагъэр. Къытхэмытыжь тхакIохэм янэпэеплъ-шIэжь пхъэмбгъухэр ахэр зыщыпсэущтыгъэхэ унэхэм араIулIыгъэх. А 
шIэжь Iофтхьабзэр тапэкIэ джыри лъыдгъэкIотэщт.
ТитхакIохэм яюбилейхэр хэтэгъэунэфыкIых: мэфэкI 
зэхахьэхэр, тхылъеджэ конференциехэр, "Iэнэ хъураехэр" 
афызэхэтэщэх. ТхакIохэм афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр гъэзетхэмрэ журналхэмрэ къарытэгъахьэх, тхылъыкIэхэм 
лъэтегъэуцохэр афэтэшIых.
Адыгэ тхакIохэм яорганизацие ренэу щырэхьат тIомэ, 
тыIохъун. Тэ къытэмылъытыгъэ къинхэм таIукIагъ, общественнэ куп зэхэщагъэхэм тарагъапши, ахъщэу къытатыщтыгъэр зэрэзэкIахьажьыгъэр ахэм ащыщ, анахь шъхьаI. 
Тисоюз хэтхэр зыщызэгурымыIорэ уахъти къытэкIугъ, 
къытхэтыгъэх тхакIохэм я Союз ыкIоцIкIэ къызэIэзытхъ 
зышIоигъуагъэхэри. Ау тхакIохэм янахьыбэм Iушыгъэу 
ахэлъымрэ акъылэу къакъокIыгъэмрэ ти Союз къызэтырагъэнагъ. Зыщыдгъэгъупшэ мыхъущтыр - тэ шъхьэкIафэрэ 
уасэрэ зыфэтымышIыжьмэ, тхэкIо цIэ лъапIэр Iэтыгъэу 
зетымыхьэмэ, тхылъеджэхэм уасэ къызэрэтфамышIыщтыр ары.
ГущыIэр зишъуашэр, зиIашэр республикэмрэ хэгъэгумрэ ящыIэныгъэ игъогубгъу Iутын ылъэкIыщтэп, общественнэ щыIакIэм ипчэгу итынхэ зэрэфаер титхакIохэм 
къагурэIо. Ятхылъеджэхэм зэпхыныгъэу адыряIэр агъэпытэ, 
аIокIэх, яшIошIхэм, яеплъыкIэхэм защагъэгъуазэ.
Сыд фэдэ уахъти тхакIор илъэпкъ ищыIэныгъэ къыдегъашIэ, илъэпкъ пае матхэ. Непи Адыгеим итхакIохэм, 
ыпэрэм фэдэу, ятворческэ амалхэр икъоу агъэфедэнхэм 
пылъых, ятхыгъэхэм зэшIохыгъэн фэе Iофыгъохэу цIыфхэр 
зыгъэгумэкIхэрэм къащытегущыIэх. ЯтхыгъэхэмкIэ зэкъош ныгъэр, зэгурыIоныгъэр агъэпытэ, шIулъэгъум, гукIэгъум, 
шIум, дэхагъэм алъапсэ къаухъумэ. Сицыхьэ телъ тапэкIи 
аущтэу зэрэщытыщтым.
2014-рэ илъэс

--- Page 497 ---

Мамырныгъэр зыдэщыIэм зыкIыныгъэр щыпыт

--- Page 498 ---

"Лъэпкъ щынэгъончъэныр гъэпсыкIэ гъэнэфагъэрэ 
зэфэдэныгъэрэ хэлъэу Урысыем щызэхэщэгъэным 
мэхьанэу иIэр" шъхьэу зиIэгъэ Урысые научнэ-практическэ конференциеу апрелым и 24-25-м 2014-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо университетым щыкIуагъэм 
МэщбэшIэ Исхьакъ къыщиIуагъ.
Тэ, Темыр Кавказым щыпсэурэ цIыфхэр, лъэпкъыбэ 
тэхъу, тыбзэ зэфэшъхьаф, динэу тылэжьырэр зэтекIы. 
Уахътэм иорхэм сыд фэдизэу тызэрадзэу, Урысыешхом 
ичIыгу зэмылIэужыгъохэм тащэпсэуми, мыры тыкъызщыхъугъэр, мыры тикушъэр.
Кавказым идунай зэрэзэмышъогъум фэдэу, тэри 
тызэфэшъхьаф. ЦIыфымрэ обществэмрэ яхэхъоныгъэ 
къэзыуцухьэрэ дунаим иIофыгъохэм къапкъырыкIырэ 
гъэпсыкIэр егъэлыегъащэу къэдгъэлъэгъоным тынэсы 
хъущтэп. Ау а зэпхыныгъэри IэкIыб пшIыныр тэрэзэп. 
ФемыгъэуцуалIэу, нэпкъхэр гозыхызэ чъэрэ псыхъошхохэу 
Тэрч, Пшызэ, Сунжа, Койсу зылъэгъурэ цIыфым ишэн уж 
горэ къыфимыгъэнэн ылъэкIына? "ПсынкIэу чъэщтыгъэ 
псыхъор хым нэсыгъэп" зыфаIорэ гущыIэжъым фэдэхэмкIэ сыд фэдизэу тызэушъыигъэми, егъэлыегъэ гу плъырстырыгъэр зыхэдгъэзын тлъэкIыпэрэп. Гурэхьатыныгъэр 
зыгъэпсырэ нэшанэхэр джыри тфимыкъукIэ енэгуягъо.
Тилъэпкъ шэнхэр тIэкIу зэтекIыхэми, тихэбзэ зекIуакIэхэмкIэ мэхьанэшхо зиIэ кавказ шэн шъхьаIэхэмкIэ, 
нэшанэхэмкIэ зыкIыныгъэ тхэлъ.
ЗэкIэми зэдытие кавказ хъурышъо паIор, цыер зэфэшъхьафэу тщыгъ, мэкъэмэ зэфэшъхьафых тыгу рихьырэ 
орэдхэр къызэрэтIорэр, "Ислъамыер", "Лезгинкэр" 
къызэрытшIырэр зэтекIы, лычэрэгъур зэфэшъхьафэу 
тэгъэхьазыры, бзэ зэфэшъхьафхэмкIэ тэгущыIэ, ау тыдэ 
тыщызэIукIагъэми, гъогогъу шъыпкъэ тфэхъурэр урысыбзэр ары. Ар тIэкIэмылъэу тикультурэхэм хэхъоныгъэ 
ашIыщтэп. Тизэфэмыдэныгъэ - тибаиныгъ! Ошъогум ит 
жъуагъор гъунэнчъ: зыр ины, адырэр нахь цIыкIу, ау зэкIэми 
ахэр зэфэдэу къафепсых.
Нэбгырэ пэпчъ, лъэпкъ пэпчъ анахь дэгъоу зыкъигъэлъэгъонэу, апэ итынэу фай, ар къызыдэхъукIэ, рыгушхон 
фитыныгъэ иI. Ащ къикIырэп цIыфым ежь ышъхьэ къодые 
е илъэпкъ закъо пае закъыхигъэщыным кIэхъопсэу - ихэгъэгу ыцIэ раригъэIоныр, хахъо ригъэшIыныр апэрэ пшъэрылъэу зыфелъэгъужьы. Ар тикавказ щыIэкIэ-псэукIэ 

--- Page 499 ---

ианахь нэшэнэ шъхьаIэу, илъэпкъ гъэпсыкIэу Урысыем 
щыпсэурэ цIыфхэр зэпэблагъэ зышIырэмэ зэу ащыщ.
Адэ шъугъоныр, шхъоныр? А шэн дэйхэр тхэлъба? 
Тхэлъых! "Хэта къахэщыгъэр, анахь дэгъур, сыда тэ зыкIытимыIэр?" тэIо. Ау ар мыхьагъу-шъугъоу орэхъопсагъуи 
ары. Пушкиным ыIощтыгъэ: "Шъугъоныр - зэнэкъокъум 
ышыпхъу".
ГущыIэм пае, литературэр, искусствэр тштэн. Дагъыстанхэм Расул Гамзатовыр яI, бэлъкъархэм - Къайсын 
Кулиевыр, адыгэхэм - КIэрэщэ Тембот, ШэуджэнцIыкIу 
Алый, КIышъэкъо Алим, Темыркъан Юр, осетинхэм - 
Коста Хетагуровыр, Валерий Гергиевыр, чэчэнхэм - Магомет Мамакаевыр, Махмуд Эсамбаевыр, къэрэщаехэм - 
Халимат Байрамуковар, Осман Хубиевыр, къалмыкъхэм - 
Давид Кугультиновыр, нэгъойхэм - Абдужалиловыр, Сюн 
Капаевыр, абадзэхэм - Бекмурза Тхайцуховыр, Микаэл 
Чикатуевыр.
Дунаим зэкIэри щышъхьафитых, узыфэе гъогупэр 
къыхэпхын плъэкIыщт. Ащ цIыфыр фит къодыеп, Урысыем 
ищыIэкIэ-псэукIи ар къегъэнафэ. Ау Iофыгъо дэйхэм 
уапылъыныр, гупшысэ Iаехэр угу къибгъэхьанхэр хэти 
къыпфидэщтэп. Тэ, кавказ лъэпкъхэм, зэкIэ Урысыем 
щыпсэухэрэм лIэшIэгъу пчъагъэхэм къакIоцI тилъэгэпIэ 
инэу тызнэсыгъэр тIэкIэзы хъущтэп.
Кавказ лъэпкъхэр уашъом къефэхыгъэхэп, дунэе 
тарихъым ошIэ-дэмышIэу хэфагъэхэп. Адырэ акъош лъэпкъхэу тихэгъэгу исхэм ягъусэу тарихъыр атхыгъ. Зэкъошныгъэу кавказ лъэпкъхэмрэ урысхэмрэ азыфагу илъыр 
ижъыкIэ къыщежьэ.
Непэрэ мафэм КавказымкIэ ыкIи УрысыемкIэ анахь 
мэхьанэ зиIэ Iофыгъо шъхьаIэр сыд фэда? Ар политикэ ыкIи 
экономикэ шъхьафитыныгъэм епхыгъэ Iофыгъохэр арых. 
Ау зэкIэмэ апэ итыр мамырныгъэ тазыфагу илъыныр ары. 
УапэкIэ къэт нэфынэр нахь дэгъоу плъэгъуным пае загъорэ 
уигъогу укъыщызэплъэкIыжьымэ, ишIуагъэ къыокIыщт.
2014-рэ илъэс

--- Page 500 ---

БлэкIыгъэм сыфэтхэ, къэкIощтым сегупшысэ

--- Page 501 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ лIэшIэгъуныкъокIэ узэкIэIэбэжьмэ 
зэрэщытыгъэм фэдэкъабзэу мафэ къэс зыщытхэрэ Iанэм 
кIэрысэу, илитературнэ творчествэ лъегъэкIуатэ. Ар 
СССР-м, Урысыем, Адыгеим я Къэралыгъо премиехэм 
ялауреат, тарихъ романхэр, усэхэр зыдэт тхылъипшI 
пчъагъэ къыдигъэкIыгъ, ащ дакIоу къэралыгъошхомрэ 
республикэмрэ яобщественнэ щыIэныгъэ чанэу ахэлажьэ. 
1959-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс 
Адыгэ Автоном хэкум, Краснодар краим, СССР-м и 
Апшъэ рэ Совет ядепутатыгъ, илъэс 50-м ехъугъэу Адыгеим итхакIохэм я Союз пэщэныгъэ дызэрехьэ. Джырэблагъэ тхакIохэм зэдырагъаштэу а пшъэрылъыр 
зэрихьанэу къытырагъэнэжьыгъ. ИлъэсыкIэу къихьащтыр 
Урысыем Литературэм иилъэсэу щагъэнэфагъ. Ащ ипэгъокIэу гъэзетэу "Советская Адыгея" ыцIэкIэ МэщбэшIэ 
Исхьакъ гущыIэгъу сыфэхъугъ. Джырэ литературэм 
изытет тызтегущыIагъэр, ау ащ нэмыкI Iофыгъохэми 
танэсыгъ.
- Исхьакъ, тхакIохэр, журналистхэм афэдэу сыдыгъуи яплIэнэрэ хабзэу щыт, обществэу зыщыпсэухэрэм 
щызэшIохыгъэн фэе Iофтхьабзэхэр шъхьэихыгъэу къагъэлъагъо. Литературэмрэ хабзэмрэ непэ сыд фэдэ 
зэфыщытыкIа зэфыряIэр?
- Лъэшыщэу къэIуагъэу умылъытэ, ау литературэ 
щыIэп, щыIэни ылъэкIыщтэп политикэм, цIыф лъэпкъым 
емыпхыгъэу. ТхакIом ищыIэныгъэ зыщыпсэурэ обществэм 
ищыIэныгъэ къегъэунэфы, ар аущтэу сыдыгъуи щыт. 
Общественнэ-политикэ щыIакIэм тхакIом нахь хэшIыкI ин 
афыриIэ къэс, ащ итхылъхэр нахь куух, нахь гъэшIэгъоных. 
СССР-м и Апшъэрэ Совет сыхэтэу АР-м игъэпсын сиIахьышIу 
хэсшIыхьагъ. 1989-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ гъэзетэу 
"Советская Россия" "Не стесняйтесь доброты" зыфиIорэ 
статьяр къизгъэхьэгъагъ. ЦIыф лъэпкъ пэпчъ къэралыгъо 
лъапсэ зиIэ субъект гъэнэфагъэу щытын зэрэфаер ары ар 
зыфэгъэхьыгъагъэр. Статьяр къызыхауты нэуж хэгъэгушхом щызэхэщэгъэ автоном хэку зэфэшъхьафхэм: Къэрэщэе-Щэрджэсым, Горный Алтай, Хакасием, Еврей автоном 
хэкум зигъо шъыпкъэ Iофыгъом игугъу къызэрэсшIыгъэм 
фэшI къызэрэсфэразэхэр къысфыратхыкIыгъэх.
Республикэ тиIэ зэрэхъугъэм тилитературэ ишIуагъэ 
къекIыгъ: охътабэ темышIэу журналиплIым якъыдэгъэкIын 
зэтедгъэуцуагъ. Ахэр адыгабзэкIэ "Зэкъошныгъ", "Жъогъобын", урысыбзэкIэ "Литературная Адыгея", "Родничок 
Адыгеи" зыфиIохэрэр арыгъэх. ТитхакIохэм якъэлэмыпэ 
къычIэкIыхэрэр къызщыхаутын яIэу хъугъэ. Илъэс 20-кIэ 
узэкIэIэбэжьмэ тиIоф зытетыгъэмрэ непэ изытетрэ чIырэ 
огурэ азыфагу. Хабзэм ренэу ынаIэ къыттет, тыгуи ыгъэкIодырэп, мылъкукIи IэпыIэгъу къытфэхъу, титхакIохэм цIэ 
лъапIэхэр къафагъэшъуашэ, титхылъхэм якъыдэгъэкIын 
пэIухьащт ахъщэр къытфатIупщы. КъэпIон хъумэ, Темыр 
Кавказым ит субъектхэм къащаратырэм елъытыгъэмэ 
титхакIохэм ягонорархэр зэкIэми анахь иных. Аужырэ 
илъэсхэм тхылъ пчъагъэу зэхэтхэр къафыдагъэкIыгъэх 
КIэращэм, Теуцожьым, МэщбашIэм, Къуекъом, Цуекъом, 
Шъхьэлахъом, ЩашIэм. Адыгеим итхакIохэм я Союз 
зызэхащагъэр илъэс 80 зыщыхъурэм ехъулIэу Союзым 
хэтхэм, щымыIэжь тхакIохэм яунагъохэм АР-м и Правительствэ ахъщэ IэпыIэгъу къаритыгъ.
Президентэу тиIагъэхэ Джарымэ Аслъанрэ Шъэумэн 
Хьазрэтрэ ягугъу къэсымышIэу, непэ хабзэм Iутхэу АР-м 
и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан, Премьер-министрэу 
КъумпIыл Мурат, Къэралыгъо Совет - Хасэм итхьэматэу 
Владимир Нарожнэм сакъыщыуцун. Ахэм Iофыгъоу тиIэхэр 
алъэгъу къодыерэп, алъапсэ зэрагъашIэ, зэшIохыгъэ 
зэрэхъущтхэм еусэх. АР-м ибюджет непэ сомэ миллиард 
15-м кIахьэ, инвестициеу республикэм къихьэрэр илъэс 
къэс нахьыбэ мэхъу, инфраструктурэм хэхъоныгъэ ешIы, 
тиреспубликэ итеплъэ зехъожьы.
- О УФ-м и Общественнэ палатэ ухэт, сыд фэдэ Iофа 
ащ узщыфэгъэзагъэр?
- Сэ си Адыгее шIу сэлъэгъу, къэралыгъошхоу Урысыеми сыфэшъыпкъ. Экономикэм, культурэм, спортым 
алъэныкъокIэ гъэхъагъэу тиIэхэр зызэхэсхыкIэ сэгушIо, 
ахэм сарэгушхо. Къэралыгъом гушIуагъоми тхьамыкIагъоми къыщыхъурэр зэкIэри сыгу пхырэкIы. ЗэрэсфэлъэкIэу 

--- Page 502 ---

сыфэлажьэ. Тыгъэгъазэм УФ-м и Общественнэ палатэ 
иIэгъэ пленарнэ зэхэсыгъом лъэпкъ Iофыгъор къызэрэзгурыIорэр шъхьэихыгъэ къыщысшIыгъ. Къэралыгъом 
ищынэгъончъагъэрэ лъэпкъхэм языкIыныгъэрэ ахэм зэгурыIоныгъэ азыфагу илъыным епхыгъэу сэлъытэ. Тыкъэзыуцухьэрэ дунаир зэрэзэфэмыдэу тызэфэдэп, ау анахь 
шъхьаIэмкIэ - хъопсапIэу тиIэхэр, тишэн-зекIуакIэхэр, 
тигухэлъхэр зых, Урысыем итыдрэ къуапи щызэфэдэх. 
Тилъэпкъ шъуашэхэр зэфэмыдэу тщыгъых, зэфэмыдэу 
тыкъэшъо, зэфэшъхьафыбзэхэм тарэгущыIэ, ау сыд фэдэ 
лъагъо тытехьэми гъуазэу тиIэр урысыбзэр ары. Ар тымыгъэфедэмэ культурэхэр сыдэущтэу зэнэсыщтха, зэрэгъэбаищтха? Тызэрэзэфэмыдэр ары тибайныгъэр!
Сыд фэдэ къушъхьэ тIуакIэ, селоу, чылэ е къутыр 
укъыдэкIыгъэми, ар тихэгъэгушхо изыIахьышъ, узытехьагъэ гъогум рэхьатэу урыкIощт. Ащ фэдэ фитныгъэ тиIэ 
къодыеп, ар Урысыем илъ щыIэкIэ-псэукIэм ылъапс. Фитныгъэ зыфытимыIэр Iоф дэйхэр зетхьанхэр, гупшысэ дэйхэр 
дгъэшIонхэр, дгъэбэгъонхэр арых. ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм 
гушъхьэлэжьыгъэ лъэгапIэу тызынэсыгъэр тыухъумэн фае.
Тарихъ щыIэкIэ-псэукIэу тиIэм зыгорэм тыкъикIи тыкъыхэхьагъэп, ар тэ тишIоигъоныгъэкIэ зэдэдгъэпсыгъэ 
нахь. Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм Поволжьем, Сыбыр, 
Северым ащыпсэурэ лъэпкъхэм ижъыкIэ къыщежьэгъэ, 
лIэшIэгъухэм ащыпытэгъэ къош зэфыщытыкIэ адыряI. Ар 
зыщызэпытхъи тарихъым къыхэкIыгъ, ау сыдигъуи мамыр 
хэкIыпIэхэм талъыхъугъ, тяусагъ.
Непэ сыда Урысыем анахь мэхьанэ щызиIэр? Лъэпкъ 
пстэури зэгурыIонхэр, зыкIыныгъэ ахэлъыныр ары. АщкIэ 
сэ УФ-м ипрезидентэу, зихэгъэгу шIу зылъэгъоу, ащ 
фэшъыпкъэ Владимир Путиным десэгъаштэ.
Къэралыгъом щынэгъончъагъэмкIэ и Совет къыщыгущыIэзэ, В.В. Путиным джырэблагъэ теубытагъэ хэлъэу 
къыIуагъ: "ЗэIукIэхэр, митингхэр нэмыкI зэхахьэхэр зэхэщэгъэнхэм ифитныгъэ игугъу къэтшIы зыхъукIэ, шъхьаджи 
игущыIэхэмкIэ изекIуакIэхэмкIэ пшъэдэкIыжь зэриIэр 
зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп. ЗэкIэми тшIэн, къыдгурыIон 
фае: лъэпкъ зэфэшъхьафхэм, дин зэфэшъхьафхэр 
зылэжьыхэрэм азыфагу зэгурымыIоныгъэ илъхьэгъэныр, 

--- Page 503 ---

зы лъэпкъыр адрэм нахь дэгъоу лъытэгъэным игупшысэ 
зылъапсэ цIыфыбэ зыхэщэгъэ бзэджэшIагъэхэр, ары 
пакIопышъ къэралыгъо гъэпсыкIэу щыIэр зэблэхъугъэным 
къыфэджэрэ псалъэхэр шIыгъэныр - ар къэралыгъом 
имызакъоу ащ щыпсэурэ лъэпкъ пстэуми апэшIуекIорэ, 
экстремизмэ зекIуакI". Къэралыгъо гъэпсыкIэм пыщыт 
куохьаушIылэхэмрэ ахэм адезгъаштэу ау зызыушъэфыхэрэмрэ джаущтэу президентым джэуап IупкIэ аритыгъ. 
Ары, хэти ежь зэрэфаеу гупшысэнэу фитныгъэ иI, зы 
министрэ, е министерствэ горэм Iоф зэришIэрэм, пэщэныгъэ зезыхьэрэ политическэ партием демыгъэштэныр 
тэрэз. Ау хэгъэгоу узщыпсэурэм, къэралыгъом зэрэпсаоу 
упыщытыныр - ар къумалыгъ. НэмыкI ащ къесIолIэн слъэкIыщтэп.
- БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 80-рэ илъэсхэм, союзнэ 
республикэхэм лъэпкъ зэмызэгъыныгъэхэр къазыщитаджэщтыгъэ лъэхъаным, СССР-м лъэпкъ IофыгъохэмкIэ 
комиссиеу щызэхэщэгъагъэм ухэтыгъ. Непэ Украинэм 
къыщыхъурэм-къыщышIэрэм сыд фэдэ уаса къыфэпшIын 
плъэкIыщтыр?
- Украинэм къыщыхъурэр зыпарэми ебгъэпшэн плъэкIыщтэп, сыда зыпIокIэ, ащ хэхьэрэ шъолъырхэр зыгощыхэрэр лъэпкъхэр арэп, къэралыгъо хабзэр ары нахь 
ихэгъэгу щыпсэурэ цIыф къызэрыкIохэм язаорэр!
Къэралыгъо гъэпсыкIэу ащ илъыгъэр зэрахъокIи националистхэр хабзэм къыфэкIуагъэхэу ары сэ зэрэслъытэрэр. 
Хабзэр зыIэ илъхэр зэрыгъозэнхэ фаер ыпэкIэ узгъэкIотэн 
зылъэкIыщт гупшысэ пэрытхэмрэ цIыфхэм хъопсапIэу 
яIэхэмрэ арых. Сыд фэдэ гупшыса Украинэм инепэрэ 
пащэхэр зэрыгъуазэхэрэр? Уилъэпкъ шIу олъэгъумэ - 
уихэгъэгу шъыпкъэныгъэ фыуиI, упатриот, ау нэмыкI 
лъэпкъым упэшIуекIомэ - ушовинист! Украинэм итхьамыкIагъо тэ дэтэгощы, джары анахь шъхьаIэр. Адыгеим 
изакъоу заом зышъхьэ къыхэзыхыжьыгъэ нэбгырэ шъэ 
пчъагъэмэ шъхьэегъэзыпIэ щагъотыгъ. Хэгъэгу зэошхор 
сэ дэгъоу къэсэшIэжьы, ащыгъум илъэс 11 сыныбжьыгъэр. 
Ащ щегъэжьагъэу сэ дэгъоу сэшIэ хьалыгъу такъырым 
ыуасэ, ащ фэныкъом ар дэбгощыныр гукIэгъуныгъэм 
апшъэу зэрэщытыр. Ащ фэдэ гукIэгъур тэ тлъы хэлъ.

--- Page 504 ---

Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу, адыгэ поэтэу Андырхъое Хъусен Украинэм ит селоу Дьяково дэжь ыпсэ щитыгъ. 
Фашистхэм къадзыхьагъэу, къекуохэу зэхъум, лIэныгъэм 
ыпашъхьэ "урысхэм затырэп" ащ ыIуи, пыйхэм афидзыжьыгъ. Ащ ихэгъэгу къыухъумэщтыгъэ нахь, ежь адыгэ 
лъэпкъым зэрэщыщым, заор украинэ чIыгум зэрэщыкIорэм 
егупшысагъэп.
Уахътэм лъэуж дэгъуи лъэуж дэи къегъанэ. БлэкIыгъэм 
игупшысэ ухэмыкIэу ущыIэнэу щытэп, ау блэкIыгъэри 
зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп. Украинэм щыпсэурэ цIыфхэр 
арэп Урысыем ичIыгъунапкъэ дэпкъ къыщызыгъэуцурэр, 
пэщэныгъэ зезыхьэрэ цIыф зырызхэр ары нахь. А зэкIэ 
зигугъу къэсшIырэм зэшIохыпIэу яIэр зы - мамырныгъэр 
щызэтегъэуцожьыгъэныр ары. Сэщ фэдэ тхакIоу Украинэм 
щыпсэухэрэм зызэраушъэфырэр, хъурэм-шIэрэм еплъыкIэу фыряIэр къызэрэрамыIотыкIырэр сэгъэшIагъо.
- Советскэ Союзым илъэхъан зэрэщытыгъэу, Федеральнэ гупчэм щызекIорэ гупшысэу зэкIэ тхакIохэр зы 
Союзэу зэхэщэгъэным сыдэущтэу о уеплъыра?
- Непэ тхакIохэм ясоюз пчъагъэ щыI, джащ фэд адрэ 
творческэ союзхэри, тэ, творческэ союзхэм, пытэу тызэпхыгъэн фае нахь, шъхьадж чыхIаныр зытырилъэшъонэу 
щытэп. Тэ пшъэрылъ шъхьаIэу тиIэр тэгъэцакIэ - шIу тлъэгъурэ тихэгъэгу IофтхьабзэшIоу къырихьыжьэхэрэм 
адетэгъаштэ, тыдэIэпыIэ. Ау анахь мэхьанэ ин зиIэ гущыIэр, 
гупшысэр джыри тхакIохэм къаIуагъэгоп…
- О утхакIу, тилъэхъан илIыхъужъ сыд фэда? Тинепэрэ 
литературэ къытын ылъэкIыщта тиныбжьыкIэхэр зылъызыщэн зылъэкIыщт ащ фэдэ лIыхъужъ?
- Лъэхъанэ пэпчъ илIыхъужъ шъхьафы. Тэ, Павка 
Корчагиным, Василий Теркиным фэдэ лIыхъужъхэр къызыщыгъэлъэгъогъэ урыс литературэм ибгырыпх кIоцI 
тыкъыкIоцIыкIыгъ. Непэ лIыхъужъыр ыбгъэгу еожьзэ 
лIыгъэу зэрихьагъэхэр утыгум къизылъхьэрэр арэп. Ти 
непэрэ лIыхъужъ щыкIагъэ горэхэри иIэн ылъэкIыщт. Ау 
шъыпкъагъэ хэлъын, зэфэн, иунагъо, лIакъоу къызыхэкIыгъэр, икъуаджэ, икъутыр, иреспубликэ, ихэгъэгу шIу 
ылъэгъун фае. Ихэгъэгу чIыпIэ къин зифэрэм емыгупшысэу 
ар зыухъумэщт цIыфэу щытын фае. Зытэжъугъэплъыхьи, 

--- Page 505 ---

цIыфэу тыкъэзыуцухьэхэрэм ащыщэу заом Iумытхэу, 
мафэ къэс лIыгъэ зезыхьэрэр зэрэбэр нафэ къытфэхъущт. 
Ахэр тинепэрэ мафэ илIыхъужъых тIон тлъэкIыщта? ТлъэкIыщт, сыда пIомэ - ахэр щысэтехыпIэх.
Тинепэрэ ныбжьыкIэхэм зафэдгъазэмэ, ахэр тымыубхэу зэрэдгъэсэщтхэм тыпылъын фае. Сянэ-сятэхэм ауж 
къикIмэ еджапIэм кIэлэегъаджэу щысиIагъэм сипIугъ, 
силэжьыгъ. Ау джы зы сабый горэм ышIэрэр зэрэмытэрэзыр еIуи, еушъыий зэ хъурэм еплъ. Ащ лъыпытэу ятхьаусыхылIэнэу къулыкъу гъэнэфагъэхэм ячъэщтых. Анахь 
шъхьаIэу мылъкур, псэукIэшIур тэгъэуцу - ащкIэ тауж 
къэкIырэ лIэужхэр гъогу пхэндж тетэщэх. Хэта ахэм щысэ 
зытырахырэр? Телевизорым къыгъэлъагъорэр ары, алъэгъурэр лъыгъачъэ, жъалымыгъэ, зэо-банэ. Шъыпкъэ, 
ахэр зэрэдэйхэр ягъэшIэгъэн фае, ау ахэми къэгъэлъэгъуакIэ яI. Сценэм, экраным гущыIэ нэкI, гущыIэ мыщыу 
къащыпIонэу щытэп. ЦIыфыр бгъэсэн зыхъукIэ ыIашъхьэ 
узэреорэм нэмыкIэу, ышъхьашъуи Iэ зыщыщыпфэни 
къыхэкIы. Чыр цIынэзэ ууфэныр нахь тэрэз.
Тикъэралыгъо чIыпIэ къин иуцомэ Андырхъое Хъусенэрэ сэ сшынахьыжъхэмрэ фашистхэм псэемыблэжьэу 
зэрязэуагъэхэм афэдэу, тиныбжьыкIэхэм кIуачIэ къызыфагъотыжьынышъ, ар къызэраухъумэщтым сехъырэхъышэрэп.
- Уитарихъ романхэм блэкIыгъэр ащызэогъафэ, 
къэкIощтым ущягупшысэ. Мы уахътэм сыда Iоф 
зыдапшIэрэр?
- Романэу "Чужие среди чужих" зыфиIорэм Iоф дэсэшIэ. Кавказ заом фэгъэхьыгъэ тхылъхэм ар аужырэ. А 
хъугъэ-шIэгъэ тхьамыкIагъоу адыгэхэм ятарихъ къыхэфагъэм фэгъэхьыгъэу хэта къэзыIотэн фаер? Адыгэ лъэпкъым 
къыхэкIыгъэ тхакIор ары. Ахэм къатегущыIэзэ тхакIом 
тхылъеджэр зэгупшысэщтыр къыфегъэнафэ. Лъэпкъхэр 
зэуутэкIыхэ хъущтэп. Фэсакъзэ тхакIом тарихъыр къызэIуихын фае нахь, токъмакъ бэщ шъхьахъутIымэкIэ итхыгъэ зыщиухьанэу щытэп. Сэ ситхылъхэм лъыр къызыпычъырэ къамэр къащызгъэлъагъорэп, хъугъэмкIэ хэти 
згъэмысэрэп. Тарихъым къыхэнэгъэ тхыгъэхэр сэгъэфедэх, 
ахэр художественнэ шъуашэм исэлъхьэх.

--- Page 506 ---

Хэт ущыщми мамыр дунаим ущыпсэун фае. Лъэпкъ 
пэпчъ тхьамыкIагъохэр апэкIэкIыгъэх. Тэри зэгорэм мы 
чIыгум тыкъэкIуагъ, ар зыгорэм дэдгощыгъ. Мы тыгъэри 
илъэс мин пчъагъэм, хэт ущыщ ымыIоу, зэкIэ цIыф лъэпкъхэм зэфэдэу къафепсы, псыхъохэр мачъэх, псыфалIэм 
псы къабзэ пагъохызэ, чIыгури лэжьыгъэшIукIэ къытэтэ. 
Джары тхылъхэм лъапсэу яIэр. УиблэкIыгъэ пшIэн фае. 
УкъызхэкIыгъэ лъэпкъым, укъызщыхъугъэ хэгъэгум 
игушIуагъо, игукъао умышIэу тхакIо ухъун плъэкIыщтэп. 
Джащ фэдэу ахэр ашIэн фае общественнэ IофышIэхэми, 
политикхэми, цIыф къызэрыкIохэми.
ДэгущыIагъэр Маркова Е.,
2014-рэ илъэс

--- Page 507 ---

Сирием иуашъо мамыр хъужьынэу сэгугъэ

--- Page 508 ---

Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, КъэрэщэеЩэрджэ сым ялъэпкъ тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ хэгъэгум 
и общественнэ щыIэкIэ-псэукIэ ыгупчэ итэу къырэкIо. Ар 
илъэсыбэрэ зэкIэлъыпытэу Адыгэ хэкум, Краснодар край 
Советхэм, СССР-м и Апшъэрэ Совет ядепутатыгъ. Урысыем и Общественнэ палатэ яапэрэ хэдзыгъо хагъэхьагъ, 
мы уахътэми ащ хэт. ГъашIэ зыгъэшIэгъэ, бэ зылъэгъугъэ 
цIыфышхом ихэгъэгу гукIэгъу УрысыемкIи, Адыгэ РеспубликэмкIи зэфэдэ. Мамырныгъэр чIылъэм темыкIодыкIыным МэщбэшIэ тхакIор ибэнэкIо ин, цIыф лъэпкъхэм 
шIу къадэхъуным, зэгурыIоныгъэ яIэным иухъумакIу.
2015-рэ илъэсым, шэкIогъум и 2-4-м, Москва, УФ-м 
и Общественнэ палатэ лъэпкъхэм, дин зэфэшъхьафхэм 
азыфагу илъ зэфыщытыкIэхэр нахь зэгъэкIугъэнхэмкIэ, 
зэдэгъэIорышIэгъэнхэмкIэ и Комиссие зэIукIэгъу игъэкIотыгъэу щыриIагъэр Iоф зэришIэрэм ищысэу хъугъэ. 
Iофтхьабзэм нахь мэхьанэ къезытыгъэр ащ Сирием 
имуфтий шъхьаIэу Ахьмэд Бадреддин Хассун зэрэхэлэжьагъэр ары. Сирием зэо-бэнэ зэутэкIыныгъэ машIоу 

--- Page 509 ---

къитэджагъэм рапэсыщтымкIэ зэхэгущыIэжьынхэу, зэо 
тхьамыкIагъом имашIо гъэкIосэгъэнымкIэ ищыкIагъэм 
еусэнхэу зэхэхьэгъагъэх. Iофтхьабзэр зэрэкIуагъэм, 
Сирие къэралыгъом ищыIакIэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэм 
атегъэуцожьыгъэнымкIэ хэкIыпIэу щыIэхэм защыдгъэгъуазэмэ тшIоигъоу а зэIукIэм хэлэжьэгъэ МэщбэшIэ 
Исхьакъ зыIудгъэкIагъ.
- Исхьакъ, сыд гухэлъ иIэу Сирием имуфтий шъхьаIэ 
Урысыем къэкIогъагъа?
- Джырэ мафэхэм Iофыгъо инэу къэуцугъэм епхыгъэ 
темэу "Ислам и кризис мировой религиозной мысли" 
зыфиIорэм фэгъэхьыгъэ дунэе зэIукIэ Москва щызэхащэгъагъ. Ащ Иран, Тыркуем, Казахстан, Къыргъызым, 
Дагъыстан, Къырым, Москва яшIэныгъэлэжьхэм ащыщхэм 
яшIошIхэр къыщыраIотыкIыгъэх. Зэхэхьагъум урыс чыристан чылысым илIыкIохэр, Сирийскэ Араб Республикэм 
илIыкIо, ащ иIофышIэхэр, Сирием имуфтий шъхьаIэу Ахьмэд Бадреддин Хассун хэлэжьагъэх. УФ-м и Общественнэ 
палатэ хэтхэу Максим Григорьевыр, Альбир Кргановыр, 
Всеволод Чаплиныр, Александр Пелепиныр, Андрей Бальжировыр, Валерий Коровиныр, сэры аIоу мы гумэкIыгъуа бэ зэпхыгъэ Iофыгъом, Сирием дзэ зэутэкIыныгъэу 
къитэджагъэм, тебгъукIошъугъэп. Урысые къэралыгъор 
Сирием дзэ кIочIэ IэпыIэгъу зэрэфэхъурэм УФ-м и Общественнэ палатэ дырегъаштэ. НепэрэмкIэ анахь мэхьанэ 
зиIэр бзэджэшIэ-хъункIэкIо ИГИЛ-ыр зилIэужыгъор ислъам, 
чыристан динхэм язытет укъыпкъырыкIызэ зэгъэшIэгъэныр, 
гъэунэфыгъэныр ары.
ЗэIукIэгъум щызэшIотхыгъэхэ Iофыгъохэм ащыщых 
ныбжьыкIэ пIун-гъэсэным тызэрэтегущыIагъэр; ислъамыр 
ятелъхьапIэу мышIапхъэ зышIэхэрэм узэрапэшIуекIощт 
шIыкIэ-амалхэр зэрэдгъэунэфыгъэхэр, Урысыемрэ Сириемрэ ащыпсэурэ цIыфхэм зэхэугуфыкIыгъэу ар афиIотыкIыгъэн зэрэфаери кIэдгъэтхъыгъ.
- Тыщыгъуаз илъэси 150-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, черкесхэу (адыгэхэу) егъэзыгъэкIэ урысые империер къэзыбгынагъэхэм атекIыгъэхэр ащ зэрисхэм. Мы уахътэм 
сыд фэда ахэм япсэукIэ? Ащ фэдэ упчIэкIэ муфтиим 
зыфэбгъэзэн плъэкIыгъа?

--- Page 510 ---

- Ащ щэч хэлъэп, муфтиим сеупчIыгъ. Сызэрэадыгэр, 
сызэрэчеркесыр, сызэрэтхакIор, УФ-м и Общественнэ 
палатэ сызэрэхэтыр зесэIом, Сирием черкесхэр зэрэщашIэхэрэр къыуигъашIэу къэгушIуагъ. "Сириер арабхэм, 
курдхэм, черкесхэм яхэгъэгу" ыIуи, зэдэгущыIэгъухэм 
ащыщ горэм Башар Асад къызэрэхигъэщыгъагъэри ыгу 
къэзгъэкIыжьыгъ.
Сирием имуфтий шъхьаIэу Ахьмэд Ассун черкесхэр 
лIыхъужъ лъэпкъым къызэрэхэкIыгъэхэр, ахэр зэрэцыхьэшIэгъухэр, зэрэцIыф лъэшхэр, зэрэIушхэр, зэрэдахэхэр, 
цIыфыгъэшхо зэрахэлъыр къыIуагъ. ТхьамыкIагъокIэ ахэр 
КъокIыпIэ Благъэм ифагъэхэми, Сирие араб хэгъэгум илъ 
хабзэм, ищыIэныгъэ хэуцонхэ, чIыпIэ гъэнэфагъэ щаубытын зэралъэкIыгъэр ащ ипсалъэ къыщыхигъэщыгъ. Хэхэс 
щыIакIэр къинми, ушэтыпIабэу апэкIэ къикIыгъэр - бзэр, 
шэн-хабзэхэр амышIэхэу, хымэ хэгъэгум зы хэшIыкI гори 
фырямыIагъэми, джа зэкIэми зарагъэкIун зэралъэкIыгъэр 
щытхъукIэ афилъэгъугъ. Адыгэхэр зэрэцIыф пытэ-лъэшым, 
зэрэпсэемыблэжьхэм ищысэ гъэнэфагъэу ылъытагъ ахэмэ 
дзэпэщэшхохэр, IэнэтIэшхохэр зыгъэцэкIагъэхэр бэу къызэрахэкIыгъэр. Джащ фэдэу, Сирием къихъухьагъэхэу 
адыгэлъыр зыкIэтхэр сыдигъуи, сыд фэдэрэ лъэныкъокIи, 
укъэзымыгъэукIытэжьынхэу, зэрысхэ къэралыгъом лъытэныгъэ, шъыпкъагъэ зэрэфыряIэм кIигъэтхъыгъ. Сирием 
щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэмэ, черкесхэри 
ахэтхэу, Iашэр аштагъэу ИГИЛ-ым пэшIуекIорэ заом зэрэхэлажьэхэрэр, ащкIэ хэгъэгум мамырныгъэ ыгъотыжьыныр ягугъапIэу зэрэбанэхэрэр муфтиим хигъэунэфыкIыгъ.
Джащ фэдэу Ахьмэд Хассун Сириер ИГИЛ-ым пэуцужьынымкIэ Урысыер IэпыIэгъу зэрэфэхъурэм пае 
"тхьашъуегъэпсэу" къариIуагъ. Тхьэм къэралыгъор зэримышIырэр, цIыфыр къызэригъэхъурэр игущыIэ щыкIигъэтхъыгъ. "Арышъ, "Ислъам къэралыгъо" гори щыIэн 
зэримылъэкIыщтыр нафэ",- ыIуагъ. ЗэкIэми тызэдеIэжьэу, 
тызэфэсакъэу тызэхэтэу, диным имэхьанэ купкI зынэсырэр 
зэрифэшъуашэу къиIотыкIыгъэн зэрэфаем, диным "укIы" 
зэримыIорэр, ар цIыф гукъэбзагъэм, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм азыфагу зэфыщытыкIэ лъэмыдж фабэхэр 
ищыгъэнхэм зэрэкIэгуIэрэр кIигъэтхъыгъ.

--- Page 511 ---

КъыIуатэхэрэм ялъытыгъэу, МэщбэшIэ Исхьакъ темыу пчIын тлъэкIыгъэп.
- Сирием о ущыIагъа?
- СыщыIагъ, 1969-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 
пчъагъэрэ Дамаски, Латаки, Пальмири, Алеппи, Хомси 
сыкIоу хъугъэ, Мардж-СултIан адыгэ чылэми сыщахьакIагъ. 
Тыгъэр зэрыз хэгъэгоу Сириер, хыр, дышъэ пшахъор, 
оазисхэр зэрэпфэплъых. Апэу Джолан Iуашъхьэхэр зысэлъэгъухэм, хэкур зыбгынэнхэ фаеу хъугъэхэ адыгэхэм 
мы чIыпIэр псэупIэкIэ къызкIыхахыгъэр къызгурыIуагъ: 
Кавказ къушъхьэхэм ахэр афагъэдагъэх. Мыщ зэхэугъоягъэу адыгэ къоджабэ щыпсэугъ. Ау мы чIыгухэр ежьхэм 
яехэу ыIуи,1967-рэ илъэсым Израиль Сирием къедэуагъ. 
Ащ къыхэкIэу Сирие-Израиль заор къежьагъ, адыгэхэр 
джыри кощыгъэх. Къоджэ бгынэжьыгъэхэр слъэгъугъэх. 
Джы къызнэсыгъэм Джолан лъэгапIэхэм апае хэгъэгуитIур 
зэдао.
Сэ Израиль ит адыгэ къуаджэхэми, Рихьание, КфарКамэ, сащыIагъ. Ахэм ящыIэкIэ теплъэ тэ тинепэрэ 
щыIэкIэ-псэукIэ гум къегъэкIы. Урамхэм уарыкIо зыхъукIэ, 
Афыпсыпэ е Хьакурынэхьаблэ уадэтым фэд. КIэлэцIыкIухэр 
адыгабзэкIэ мэгущыIэх, еджапIэхэм адыгабзэр ачIэлъ, 
тхылъеджапIэхэм титхылъхэр, гъэзетхэр ащызэрахьэх, 
адыгацIэхэр культурэм игупчэхэм, урамхэм ахьых. АщкIэ 
IэкIыбым щыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм щысэ дахэ зэрысхэ 
хэгъэгум къыщагъэлъагъоу, тикультурэ, тишэн-хабзэхэр 
дэгъоу зэрахьэх.
Ау непэ Сирием ыщэчырэ тхьамыкIагъом, щыхъу рэщышIэрэм гур агъэузы. Заор хьазабышху, ар тэ дэгъоу 
тэшIэ. Мо джэнэт чIыпIалъэр зэкIэ зэхакъутагъ. Ауми, 
зэпэуцугъэ лъэныкъо пстэуми акъыл зэпагъохынышъ, 
Сирием иошъогу къэнэфыжьынэу, ащ мамырныгъэр 
ыгъотыжьынэу сэгугъэ. ЩэIагъэрэ зэгурыIо-зэдэIужьырэ 
зыхэмылъ Iофыр екIыкIы. Ау ахэр къызщагъэгъунэхэу, 
къызыщаухъумэхэрэм мамырныгъэр къыщызэтенэ, 
щэпытэ. Ислъам диным ыкъогъу зашIызэ, ИГИЛ-ым хэт 
бзэджашIэхэм зекIокIэ пхэнджхэр зэрахьэх, цIыфыпсэр 
къырадзэрэп. Урысыем ицIыфы шъитIум къехъу зэрысыгъэ къухьэлъатэр Синай хыгъэхъунэныкъом иуашъо къыщагъэуагъ, джащ фэдэу, Париж щашIыгъэ къэгъэоным 
нэбгыришъэм къехъу хэкIодагъ. Зышъэ икIыгъэ бзэджашIэхэм ащ фэдэ жъалымыгъэхэр афэгъущтхэп. Къиным сыдигъокIи цIыфхэр зэкъуегъэуцох, зыфегъэсакъыжьых. Ислъам диным къыIорэп лъы бгъэчъэнэу, цIыф 
хыехэр бгъэкIодынэу. Тхьэр зыгу имылъ укIэкIо-хъункIакIомэ 
лъэпкъи, нэгуи, дини яIэп, зэрэдунаеу тыракIынкIэ уцугъэх, 
ау ар къадэхъущтэп.
- Джыри зы упчIэ: Сирием щыщхэу зышъхьэ къезыхьыжьэжьыгъэхэм Урысыер зэрадеIэрэм сыдэущтэу 
уеплъыра?
- ЧIыпIэ къин ифагъэм, хэтми, деIэхэу хабзэ. Заом 
къыхэкIэу Сирием къикIыжьыгъэхэм тэ тишIуагъэ ятэгъэкIы. 
Мыекъуапэ, Мэфэхьаблэ, Пэнэхэс, нэмыкI чIыпIэхэм адэтIысхьагъэхэмкIэ Адыгеир яхэгъэгоу, ячIыпIалъэу къэ нэ жьы.
Ау бэмэ къызэращыхъоу, IэкIыбым щыIэ адыгэхэр 
зэкIэ къэкIожьынхэу сыгугъэрэп. Зэрэдунаеу пштэмэ, 
адыгэ миллиони 5 фэдиз Тыркуем, Иорданием, Египет, 
Сирием, Ирак, Ливием, Германием, Голландием, Америкэм ащэпсэух. Уегупшысэмэ, егъашIэм зэбгъэуIугъи, 
уиуни-уищагуи, блэжьыгъи, нэмыкIи къычIэптэкъунышъ 
укощыжьыныр, уздэкIожьыщтыр уичIыгужъми, арэу 
псынкIагъоп. IэпыIэгъу фэныкъохэм тадеIэщт. Адрэхэм 
тяжэ, хьакIапIэ къэрэкIох. Тэ тызыщыпсэурэр федеративнэ 
къэралыгъу, хэти ежь иакъыл-амал, ифитыныгъэ, ишIоигъоныгъэ къыпкъырыкIызэ, ышъхьэ Iоф зэрэфаеу зыщигъэпсырэ хэгъэгу.
- Тхьауегъэпсэу, Исхьакъ, хъугъэ-шIэгъэ инымкIэ 
тызэрэбгъэгъозагъэм пае.
- Ори ары.
Мамырыкъо Н.,
2015-рэ илъэс

--- Page 512 ---

"Адыгэхэм Урысые къэралыгъом итарихъ
чIыпIэшхо щаубыты"

--- Page 513 ---

Адыгэ тхэкIо цIэрыIоу, Адыгэ Республикэм, 
Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым янароднэ 
тхакIоу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо шIухьафтынхэр, Урысые шIухьафтынэу М.А. Шолоховым ыцIэкIэ щытыр къызыфагъэшъошагъэхэу МэщбэшIэ 
Исхьакъ Шумафэ ыкъом итхыгъэ зэхэугъоягъэхэр 2015-рэ 
илъэсым шэкIогъу мазэм къыдэкIыщтых. Порталэу "Россия для всех" зыфиIорэм иредактор дыриIэгъэ зэдэгущыIэгъум итворческэ гъогу зэрэзэпыфагъэм, адыгэхэм ятарихъ, 
лъэпкъым тапэкIэ къырыкIощтым зэрагъэгумэкIырэм 
афэгъэхьыгъэу тхакIом къыфиIотагъ.
Творческэ IофшIэгъэшхо зиIэ МэщбэшIэ Исхьакъ илъэс 
70-м къыкIоцI тхылъишъэм ехъу ылъэкъуацIэ тетэу къыдигъэкIыгъ. Мы аужырэ илъэситфым тхылъхэу "КъокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ", "Айщэт", "Джасус", "Рафыгъэхэр", 
"Хэхэсхэр", "ЧIыгу-огу зэнэсым сыда щыIэр?" зыфиIохэрэр 
ыкIи нэмыкIхэр къыхиутыгъэх. Ащ иусэу "Адыгэхэр" 
зыфиIоу орэдышъом ралъхьагъэр лъэпкъым игимнэу 
плъытэмэ хъущт. Илъэс 84-рэ зыныбжь адыгэ тхакIом непи 
итворчествэ зырегъэушъомбгъу, лъэпкъым итарихърэ 
икультурэрэ тхылъеджэхэр ащегъэгъуазэ.
- Исхьакъ, джыдэдэм сыда анахьэу Iоф зыдапшIэрэр?
- УрысыбзэкIэ тхыгъэ, том 20 хъущт тхылъхэм якъыдэгъэкIын ыуж сит. Илъэс 70-м къыкIоцI стхыгъэхэр зэкIэ - 
усэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр, апэрэ усэу 
1945-рэ илъэсым стхыгъэри ахэм къадэхьащтых. ЗэкIэ 
материалхэм джыри сяджэжьын, Iоф адэсшIэжьын фае. 
Ащ Iофышхо къызэрэпыкIыщтыр къыбгурыIоу къысщэхъу.
Зы лIэшIэгъум къыкIоцI хъугъэ-шIагъэу щыIагъэхэм 
язакъоп ситхыгъэхэм къызэлъаубытырэр. Я Х-рэ лIэшIэгъум къыщегъэжьагъэу адыгэ лъэпкъым къырыкIуагъэр, 
адыгэ дзэпащэхэм, къэралыгъо IофышIэшхохэм ящыIэныгъэ щыщ пычыгъохэр, Урысые къэралыгъом ищыIэныгъэ 
ахэр зэрэхэлэжьагъэхэр ситхыгъэхэм къащызгъэлъэгъуагъ.

--- Page 514 ---

Сэ сиеплъыкIэкIэ, адыгэхэм сыдигъуи Урысыем цыхьэ 
фашIыщтыгъ. Урысые къэралыгъор зыгъэпсыгъэхэм ахэри 
ахэтыгъэх. Урысыем ис пстэуми афэдэу, хэгъэгум къырыкIощтымкIэ тэри пшъэдэкIыжь тэхьы.
Къэзэкъ тарихълэжь цIэрыIоу Федор Щербина зэрилъытэрэмкIэ, адыгэхэр ижъ-ижъыжькIэ къыщегъэжьагъэу 
Кавказым исыгъэх, а шъолъырым къыщыхъугъэх ыкIи 
щыпсэугъэх. IэкIыб къэралыгъохэм язекIо, тарихълэжь 
цIэрыIохэм, гущыIэм пае, Францием изекIолIэу Омар де 
Гелль, ягукъэкIыжьхэм къаушыхьаты адыгэлIыр шыу тегъэпсыхьагъэу зэрэщытыгъэр, зэрэлIыблэнагъэр, те плъэшIу зэриIагъэр, ышъхьэ зэрилъытэжьыщтыгъэр, лъэпкъ 
шъхьафитныгъэм зэрэфэшъыпкъагъэр.
- Исхьакъ, уироманхэм къащыптхыхьэгъэ чIыпIэхэм 
уащыIагъа?
- Ахэр стхыхэ зэхъум, чIыпIабэмэ сащыIэн, документыбэмэ нэIуасэ зафэсшIын фаеу хъугъэ. ГущыIэм пае, 
романэу "Айщэт" зыфиIорэм хэт герой шъхьаIэм ищыIэныгъэ къырыкIуагъэр зэзгъэшIагъ. Илъэси 8 фэдиз ыныбжьэу адыгэ пшъэшъэжъыер атыгъуи, Стамбул ибэдзэр 
щащэгъагъ, Францием ипосолэу граф де-Ферриоль ары 
ар зыщэфыгъагъэр. НэмыкI дин зырагъахьэм, ащ цIэу 
Шарлотта-Элизабет фаусыгъагъ.
А бзылъфыгъэм фэгъэхьыгъэу урысыбзэкIи, французыбзэкIи тхылъыбэ тхыгъэу щыIагъ. Ау Айщэт илъэпкъэгъу ащ фэгъэхьыгъэу тхэн фаеу слъытагъэ. Адыгэ 
пшъэшъэжъыеу ыужкIэ католикхэм ядин рагъэхьагъэм 
игъашIэ кIако хъугъэ. Француз хабзэхэм атетэу Айщэт 
зекIощтыгъэми, ичIыгу гупсэ, ащ щигъэкIогъэ икIэлэцIыкIугъо, янэжъэу зыпIугъэр зыкIи щыгъупшагъэхэп. ШъыпкъэмкIэ, романым къэугупшысыгъэ горэхэр хэтхэми, ащ 
лъапсэ фэхъугъэхэр тарихъ хъугъэ-шIагъэхэр ары.
Францием ипачъыхьэ ищагу дэсхэм шIу алъэгъущтыгъэ, Вольтер илитературнэ кружок хэтыгъэ адыгэ пшъашъэм къэбарэу пылъым нэIуасэ фэхъугъэ Сергей Михалковым республикищмэ - Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым - ялIышъхьэхэм ариIогъагъ 
романэу "Айщэт" зыфиIорэр зылъэпсэ фильм ыкъохэм 

--- Page 515 ---

тырахы зэрашIоигъор. Ау, гухэкI нахь мышIэми, ахъщэ 
зэрэщымыIэм къыхэкIэу а гупшысэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэ хъугъэп.
Мы аужырэ лъэхъаным стхыгъэ романхэм ащыщэу 
"Хэхэсхэр" зыфиIорэр мары сапашъхьэ илъ. Урыс-Кавказ 
заом ыуж Тыркуем афыгъэ, етIанэ Балканы агъэкощыгъэ 
адыгэхэм ар афэгъэхьыгъ. Аужырэ урыс-тырку заоу 
1877-1878-рэ илъэсхэм щыIагъэм ыуж ахэр джыри нэмыкI 
чIыпIэ - КъокIыпIэ Благъэм - агъэкощыгъэх. Мы романымкIэ Кавказ заом фэгъэхьыгъэ романхэм (ахэр тфы мэхъух) 
ятхын къэсыухыгъ.
Слъэпкъ тхьамыкIэгъуабэмэ, хьазабышхомэ апхырыкIыгъ, ау ащкIэ зыгорэ згъэмысэу зыкIи къыхэкIыгъэп. Сэ 
сызыфаер тлъэпкъ итарихъ, икультурэ бай къыткIэхъухьэрэ 
лIэужхэм зыIэпамыгъэзыныр ары. Тхылъеджабэ ащкIэ 
къызэрэсфэразэр сигуап.
- IэкIыб къэралыгъомэ ащыпсэурэ адыгэхэм уахэхьа, 
зэпхыныгъэ адыуиIа?
- Ары, адыгэхэр зыщыпсэурэ IэкIыб къэралыгъомэ 
бэрэ сащыIагъ. Ахэр дэгъоу ситворчествэ щыгъуазэх. 
Иорданием, Сирием, Тыркуем, Израиль, Германием, 
Америкэм къырашIыкIышъ, къысфытеох, тхьауегъэпсэу 
къысаIо. ШышъхьэIум и 7-м къыщегъэжьагъэу и 14-м нэс 
Тыркуем, Иорданием, Израиль сарагъэблагъи сащыIагъ, 
тилъэпкъэгъубэмэ саIукIагъ. ТыркубзэкIэ зэрадзэкIыгъэ 
ситхылъэу "Рафыгъэхэр" зыфиIорэм илъэтегъэуцо мы 
илъэсым шэкIогъум и 8-м Стамбул щыкIощт.
Силъэпкъэгъухэр бэу Сириеми щэпсэух. Башар Асад 
мырэущтэу ыIогъагъ: "Сириер арабхэм, курдхэм, адыгэхэм яхэгъэгу". Сэ а къэралыгъом сыщыIагъ ыкIи къэсIон 
слъэкIыщт ащ ис адыгэхэм якультури, абзи дэгъоу къызэраухъумагъэр.
- Лъэпкъэу узыщыщым къызыкIэупчIэхэкIэ, сыда 
япIорэр?
- Сэ черкескIэ зыкIи сызэджэжьыгъэп. Тэ адыгэу 
тыкъэхъугъ. Къэбэртэе-Бэлъкъарым ис силъэпкъэгъухэм 
къэбэртаехэр сIозэ сяджэрэп, Къэбэртэе-Бэлъкъарым 
щыпсэурэ адыгэхэр ясэIо нахь. Джащ фэдэкъабз Къэрэщэе-Щэрджэсым ис силъэпкъэгъухэмкIи. Тэ адыгэкIэ 
тызэджэжьы, нэмыкI лъэпкъхэр ары "черкескIэ" къытаджэщтыгъэхэр.
ДэгущыIагъэр Джамбэч И.,
2015-рэ илъэс

--- Page 516 ---

УсэкIо Iуш, цIыф дэгъу

--- Page 517 ---

Олжас Сулейменовым мафэ къэс сыIукIэщтыгъэу, 
сыхьат пчъагъэрэ тызэдэгущыIэщтыгъэу сIомэ пцIыIо хъун. 
Арэущтэу щытыгъэп, ау тхэкIо хасэхэм, зэфэсхэм тащызэIукIэщтыгъэ, шъхьэкIафэ зэфэтшIэу тыщызэпэгъокIыщтыгъэ, тызэшIогъэшIэгъоныгъ. СэркIэ Олжас Сулейменовыр гъэшIэгъон къодыеп, арырэ сэрырэ гухэлъхэмкIэ, 
гупшысэхэмкIэ тызэдэгощэныр ренэу тишэныгъ. ЦIыф 
лъэпэлъагэу, боксерым фэдэу пытэ-зэхэлъэу цIыф лъэшыгъ, ау, сэ зэрэсшIошIырэмкIэ, спортыр икIасэу щытыгъэп. 
А охътэ дэдэм зэпымыоу сыхьатныкъуи ащ ехъуи усэ 
зэхэлъхьаным къытегущыIэн ылъэкIыщтыгъэ, е зыщыщ 
казах лъэпкъым иусакIо горэм, анахьэу ныбжьыкIэ горэм, 
игугъу къышIыщтыгъэ. УсэкIо ныбжьыкIэхэм IэпыIэгъу 
афэхъуныр ащ шэн шъхьаIэу хэлъыгъ, ренэуи фэхьазырыгъ.
Тарихъыр дэгъу дэдэу Олжас Сулейменовым ешIэ, 
анахь ушэтэкIо Iазэм фэдэу ащ щыгъуаз. ЫужкIэ "Аз и Я" 
зыфиIорэ тхылъэу ытхыгъэр ащ ишыхьат. А тхылъыр 
тарихъым пылъ шIэныгъэлэжьхэмрэ литературоведхэмрэ 
шIэгъодэдэу алъытагъ, осэ ин къыфашIыгъ, ау зыгу 
римыхьынхэри къыкъокIыгъэх.
Олжас Сулейменовыр Кавказ заом фэгъэхьыгъэу бэрэ 
къысэупчIыщтыгъэ. ИгущыIэхэм нафэ къашIыщтыгъэ ащ 
зэрегупшысэрэр. Егупшысэ къодыягъэп, тарихъым хэшIыкI 
ин фыриIагъ, хъугъэ-шIагъэхэр, ахэр зыщыIэгъэ илъэсхэр, 
а хъугъэ-шIагъэхэм ахэлэжьэгъэ цIыфхэм ацIэхэр хэмыукъоу къыIощтыгъэх. Тарихъым ишъыпкъэу пылъыгъ - дунэе 

--- Page 518 ---

псаум итарихъ, Урысыем итарихъ, ежь зыщыщ казах 
лъэпкъым итарихъ. А зэкIэри зэрипхын ылъэкIыщтыгъэ, 
дунаим щызекIорэ Iофыгъо пстэури, ахэр зэрэзэкIэлъыкIохэрэри зы гупшысэ шъолъырым щызэригъафэщтыгъэх.
Олжас Сулейменовыр ишэнкIэ цIыф дыс хьазыр, акъылышIо, псынкIэ, теубытагъэ хэлъ. Зэфагъэм, шъыпкъагъэм, 
ежь ицыхьэ зытелъэу ышIошъ хъурэм пае ышъхьэкIэ зэобанэм зыхидзэн елъэкIы. Джащ фэдэ IэпцIэнэ зэо-банэм 
зэрэхэлэжьагъэм пай Литературнэ институтым къычIагъэкIыгъагъ. Ежь ышIошъ хъурэ горэ, иныбджэгъу, бзылъфыгъэм ишъхьэлъытэныгъэ якъэгъэгъунэн емыгупшысэжьэу афэбэнэн ылъэкIыщтыгъэ. Ар къаушыхьаты иусэхэми, 
тарихъ ушэтын Iофыгъоу зэрихьагъэхэми. ИшэнкIэ, идунэететыкIэкIэ Олжас Сулейменовыр бэнэкIо мыпшъыжь. 
Джары ащ ыгу илэжьыгъэ пстэуми гушъхьэлэжьыгъэ 
мэхьанэшхо къязытырэр. Ащ илэжьыгъэ творчествэм, 
анахьэу усэным, художественнэ псэлъэ лъэшым епхыгъэу 
щыт.
Усэныр - ар зэкIэмэ апэрэ. Олжас Сулейменовыр 
усакIо, ары анахь шъхьаIэу ащ хэлъри. УсэкIо ин, зыщыщ 
лъэпкъым иусакIохэм къахэщэу апэ ит. Ар аущтэу зыкIыщытри нафэ - ащ игушъхьэлэжьыгъэ казах лъэпкъым 
икультурэ хигъэткIухьагъ. Казах лъэпкъым икультурэ ыуж 
икъэлэмыпэ къычIэкIыгъэхэм дунэе псау культурэр лъапсэ 
афэхъугъ. Лъэпкъ зэфэшъхьафхэр - лъэпкъышхохэри 
лъэпкъ цIыкIухэри - гущыIэм зэфищэнхэ, зэрипхынхэ 
зэрилъэкIыщтым Олжас Сулейменовым ипоэзие зыпшъэ 
умыкIожьын ищысэу щыт.
Аужыпкъэм къэсIонэу сызыфаер: Олжас - урысыбзэкIэ тхэрэ усакIу, ау мэхьанэшхо зиIэ тхыгъэхэр икъэлэмыпэ къычIэкIынхэм ащ иурысыбзэ пэрыохъу фэхъугъэп. 
Ау иусэхэр гупшысэкIэ куух, зыми темышIыкIыгъэхэу, 
зыпарэми фэмыдэ къэIуакIэхэр усакIом ащигъэфедагъэх, 
къокIыпIэ поэзием ишэн-хабзэхэм атетэу гъэпсыгъэх. Ар 
дэдэм къэIогъэн фаер, иусэ сатыр пэпчъ европэ усэ зэхэлъхьакIэм илъэгапIэ зэрэтетыр ары. "ЩыI КъохьапIэ, 
щыI КъокIыпIэ,- ыIуагъ Олжас Сулейменовым,- щыIэп 
КъохьапIи, щыIэп КъокIыпIи, щыIэр Дунаем тет лъэпкъ 
пстэури зыхахьэрэ цIыфлъэпкъышхор ары". Сэ ащ 
къыхэзгъэхъо жьынэу сыфай: щыI, къытхэт, къыддэпсэу 

--- Page 519 ---

иакъылрэ ышIэн ылъэкIыгъэмрэкIэ адрэхэм къахэщырэ 
усэкIо, гупшысэкIо ин, Олжас Сулейменовыр казах лъэпкъым ыкъо шъыпкъэ.
2015-илъэс

--- Page 520 ---


Скъош ныбджэгъушIу

--- Page 521 ---

Шъэогъу дэгъу уиIэныр, ар уигъашIэ щыщыныр, 
уигушIуагъуи, уигукъауи епхьылIэмэ, укъызэхишIыкIыныр, 
игукIэгъу фаби, иджэнджэшыгъэ Iуши, иушъый шъаби 
къыпхэлъынхэр зымыуасэ щыIэп. Ащ фэдэ ныбджэ гъушъэогъушIоу сиIэмэ ХьашIуцIэ Мыхьамэт зэу ащыщ. Арырэ 
сэрырэ мазэм зэ тызэIумыкIэу е тхьэмафэм тIо-щэ телефонкIэ тызэфытемыоу къыхэкIырэп. ТызызэIукIэрэм е 
тызызэфытеорэм "сыдэу дэгъуа непэ тызэрэзэрэлъэгъугъэр, умакъэ зэрэзэхэсхыгъэр, скъош нахьыжъышIу" 
къысеIо, сипсауныгъэ, сиIофмэ къакIэупчIэ, сэри скъош 
нахьыкIэ ипсауныгъэрэ иIофхэмрэ зэсэгъашIэ, къыддэ хъурэ 
щыIэмэ, тызэфэгушIо, тызэрэгъэгушхо, тызыщыщ адыгэмэ 
ятарихъ блэкIыгъэ, янепэрэ щыIакIэ, тихэгъэгу иIофыгъо 
зэфэшъхьафмэ татегущыIэ, тIэкIэлъ сэнэхьатым къызэрихьэу ахэр нэмыкI цIыф лъэпкъхэм зэрахэтхьащт-зэрядгъэшIэщт шIыкIэм теусэ.
Тэ тIуми тытхакIу, зы лъэпкъ гурышэ-гупшысэ инхэм 
тызэлъаIыгъ, ау щытми, тэркIэ хэгъэгу гупшысэр зэкIэми 
апшъ. Шъыпкъэ, Мыхьамэт зы лъэныкъокIэ сэ къысэшIушIэкIы: ар непэкIэ зыпшъэ умыкIожьын журналистэу 
адыгэмэ къахэкIыгъ. Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм 
къыщыдэкIырэ гъэзетэу "Адыгэ псалъэм" иредактор 
шъхьаI. Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс 
республикищми, IэкIыб хэгъэгу пчъагъэхэми ащыпсэурэ 
адыгэхэр гухэлъ дэгъухэмкIэ зэзыпхырэ, шIукIэ ялъэпкъ 
шIэжь къэзыIэтырэ, ягупшысэ чыжьэу зыгъаплъэрэ общественнэ IофшIэкIошху, зэтынэкIыгъэ зэманым тщигъэгъупшэгъэгъэ "интернационалист" гущыIэр джыдэдэм 

--- Page 522 ---

иIофшIэнхэмкIэ къэзыгъэшъыпкъэжьырэ интернационалист 
шъыпкъ, адыгагъэм, цIыфыгъэм, зэкъош-зэдэпсэуным, 
ахэмэ азыфагу дэлъ мамырым ылъапсэ зыгъэпытэрэ, ар 
лъызыгъэкIотэрэ цIыфышIу.
ХьашIуцIэ Мыхьамэтрэ сэрырэ тихэгъэгу ичIыпIэ зэфэшъхьафмэ ащыпсэурэ адыгэ унагъомэ такъырыхъухьагъ. 
ЧIыпIэ-чIыгукIэ тызэпэчыжьагъэми, тинахьыжъмэ яегъэшIэрэ 
кIэныжъ адыгэ щыIэкIэ-псэукIэм тянэ-тятэмэ тыфапIугъ, 
IэкIэ мытхыгъэ адыгэгъэ-конституцием тилэжьыгъ, къэдгъэшIэгъэ илъэс пчъагъэхэми ащ тыщигъэIагъ, джыри 
тыщигъэIэнэу тыщэгугъы.
ХьашIуцIэ Мыхьамэт Къэбэртэе-Бэлъкъарым икъуаджэу Зэикъо къыщыхъугъ, сэ Краснодар краим ит Шъхьэщэфыжь къуаджэм сыкъыдэхъухьагъ. ТитIо нэIуасэ тызызэфэхъугъэр 1969-рэ илъэсыр ары. Сэ илъэс 37-рэ сыныбжьыгъ, Мыхьамэт илъэс 15-кIэ сэщ нахьи нахьыкIагъ. 
ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр турист куп тызэдыхэтэу егъэзыгъэ-тхьамыкIагъокIэ зичIыналъэ зэрагъэбгынагъэ адыгэмухьаджырхэр зыщыпсэухэрэ Сирие хэгъэгур ары титIо 
апэрэу тызыщызэIукIагъэр. ПэшIорыгъэшъэу "гъэшIэгъоны" 
сэзыгъэIуагъэм лъапсэ имыIэу щытэп: шъыпкъэр пIонэу 
хъумэ, джа адыгэ тхьамыкIэгъо тарихъ блэкIыгъэу илъэсишъэрэ шъэныкъорэм къехъу зытешIагъэр арэу къычIэкIын 
титIо тызэрэмышIэу тызэфэзыщагъэр, тиадыгэгу гупшысэгумэкI нахь зэпэблагъэ тызэфэзышIыгъэр, ащ итео макъэ 
нахь чыжьэу зыгъэIугъэр.
Джы къызнэсыгъэм, илъэс шъэныкъо фэдиз 
зытешIэжьыгъэ уж Сирием щытлъэгъугъэгъэ адыгэхэр, 
ахэмэ язакъоп, арабхэри, курдхэри, нэмыкI цIыф лъэпкъхэри арых, сынэгу кIэтых, сщыгъупшэжьхэрэп. ЕгъэзыгъэкIэ Сирие хэгъэгу чыжьэм ифэгъэ адыгэхэм ящыIэкIэ-псэукIэ къызэдгъэлъэгъунэу, нэIуасэ тыфэхъунэу ары тызыкIэкIуагъэр, тызыхэфагъэр узиджагъо охъу, тхьамыкIагъу: 
Израиль заокIэ зэлъиубытыгъэ Джолан тхышъхьэ адыгэ 
чылэхэм зышъхьэ къадэзыхыжьыгъэ мухьаджырхэм 
Дамаск, ащ пэгъунэгъу псэупIэ бгынэжьыгъэхэм, псэолъэныкъошI зэфэшъхьафхэм тащыIукIагъ, ятхьамыкIэгъогузэжъогъу тинэрылъэгъу хъугъэ… Джыри гъэшIэгъоныр, 
непэ, 2016-рэ илъэсым, ислъам хэгъэгукIэ зэджэжьырэ 

--- Page 523 ---

ИГИЛ-ыр зэрыхьэгъэ, зыщызаорэ Сирие хэгъэгум джа 
дэдэр къыщэхъу… Ахэмэ ягугъу мы стхырэм къыщысымышIыгъэми хъущтыгъэ шъхьакIэ, сыкъызтегущыIэрэ 
ХьашIуцIэ Мыхьамэт тхакIошъ, журналистышъ, ыгу ихъыкIырэмэ, игумэкI-еплъыкIэмэ, зэрэдунаеу зыгъапэрэ 
Iофыгъохэм ари зэрагъапэрэм сащыгъуазэшъ, икъэлэмыпэ 
къычIэкIырэ лэжьыгъэхэмкIэ Iофышхо зэришIэрэр, зэмыблэжьэу джыри тапэкIэ зэришIэщтыр, гупшысэшIумэ 
уакъыфэзгъэущыщт, тиныбжьыкIэхэр зыпIущт-зылэжьыщт 
тхылъ дэгъухэр зэритхыщтхэр, адыгэ, урыс, араб, тырку 
цIыф лъэпкъхэм, нэмыкIхэм ямамыр зэфыщытыкIэ зэрэзэрипхыщтыр, зэрэлъигъэкIотэщтыр шIошъхъуныгъэ ин 
фысиIэу къэсэIо.
"ШIу зышIэрэм шIу фыщылъ" аIуагъ. ЦIыфым ишIушIагъэ зыфэдэр къызэрэпшIэщтыр изэфагъэрэ исэнаущыгъэ рэ къызфигъэфедэхэзэ, зыщыщ цIыф лъэпкъым е ихэ гъэгу 
фишIэгъэ Iофышхохэр ары. Джарэущтэу зилъэпкъ, зихэгъэгу зышъхьамысыжьэу фэлэжьагъэмэ зэу ащыщ ХьашIуцIэ Мыхьамэт. Арышъ, адыгэ журналистикэм, адыгэ 
литературэм яхъишъэ лъэуж дахэ къыхэзгъэнэщтхэм ар 
сэ ахэсэлъытэ. Аущтэу сэзгъэIон IофшIагъэхэр игугъу 
рыпшIынэу иI Мыхьамэт. ГущыIэм пае, ащ ыIэдакъэ 
къычIэкIыгъэ тхылъхэу "Сигугъэ сикъошъожъый", "Огу 
жъуагъо чIылъэ жъуагъу", "Адыгэ мамлюкхэр", "Щикъуащ адыгэр дунаижъым", "ТекIоныгъэм и Маф", 
"Лъэуж", "ХымэчIым жъуагъохэр щыкIыфых", нэмыкIхэри 
адыгабзэкIэ, "Синие горы Кавказа", "Одна судьба - одна 
дорога", "Юрий Темирканов", "Всадник чести", "День 
Победы", "Черкесы в Израиле", "Точка отсчета" - урысыбзэкIэ къыдэкIыгъэхэр адыгэ литературэм ихъарзынэщ 
хэхьагъэх. Мыхэмэ адакIоу ХьашIуцIэ Мыхьамэт журналэу 
"Черкесский мир", зэхэугъоягъэу тхылъ шъэныкъо хъущт 
"Черкесика" зыфиIорэмэ якъыдэгъэкIын кIэщакIо афэхъугъ.
Къэспчъыгъэ тхылъхэр зикъэлэмыпэ къыпыкIыгъэ, 
гъэзетхэм, журналхэм якъыдэгъэкIын зигупшысэшIумэ 
къахэкIыгъэ ХьашIуцIэ Мыхьамэт общественнэ-политическэ IофшIэнэу непэ ылэжьырэри макIэп. Ар КъэбэртэеБэлъ къар республикэм и Адыгэ Хасэ итхьамат, 

--- Page 524 ---

Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм и Общественнэ палатэ 
щыщ, Дунэе Адыгэ (Черкес) Хасэм и Совет хэт, ХьашIуцIэм 
ыпкъ къикIыкIэ Адыгэм и Мафэ хагъэунэфыкIынэу 
Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм щырахъухьагъ, "Сыбзэ - 
сыпсэ, сидунай" зыфиIорэ фестиваль зэхэщэ купым иунэшъошI, республикэм щекIокIырэ Iофыгъо пстэуми мыпшъы жьэу ахэлажьэ, IэкIыб хэгъэгухэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэми ренэу ынаIэ атет - ягушIуагъо адеIэты, гузэжъогъу хэфагъэхэмэ, IэпыIэгъу афэхъу, ягухэкI-гукIае 
адегощы.
ХьашIуцIэ Мыхьамэт анахь шIушIэгъэ инэу фэслъэгъурэмэ ащыщ хэкужъым исхэр хэхэс адыгэмэ къахэкIыгъэ цIыф цIэрыIохэм: къэралыгъо IофышIэхэм, дзэпэщэшхохэм, шIэныгъэлэжьхэм, тхакIохэм, композиторхэм, 
артистхэм, спортсменхэм, сыд фэдэрэ лъэныкъо гъэзагъэми, нэIуасэ зэрафишIыгъэхэр. Ахэмэ апылъ хъишъэм 
икъэгъотыжьын, изэгъэуIун, икъыхэутын ащ Iофыбэ 
дишIагъ, охътаби тыригъэкIодагъ. Непэ къызнэсыгъэми 
IэкIыбым гъэхъагъэхэр щызышIыгъэ адыгэмэ алъэхъу, 
ахэмэ афэгъэхьыгъэуи къыхеутых.
ХьашIуцIэ Мыхьамэт ехьылIагъэу къэсIуагъэхэр 
сшъхьэкIэ еслъэгъулIэгъэ хъугъэ-шIагъэхэмкIэ джы къэзгъэшъыпкъэжьыных. Мафэ горэм, бэ тешIагъ ар зыхъугъэм, телефонкIэ Мыхьамэт къысфытео: "Иорданием 
щыпсэурэ Хъунэго Надия усэхэр зэритхырэм ущыгъуаза?". 
"Сыщыгъозэ къодыеп, Адыгэ хэкум къызэкIом, нэIуасэ 
тызэфэ хъугъ, иусэхэм сяджагъ, гъэшIэгъоных, адыгэ хэхэс 
гумэкIым зэредзэ". "Ащыгъум Тыркум щыпсэурэ абдзэхэ 
Енэмыкъо Мэулид иусэу "Сыхэт сэ?" зыфиIорэм къэбэртэебзэ IуакIэм илъэу сыкъыпфеджэн, къедэIу: "Тырку 
шIыналъэм сыщыпсэумэ, Си лъэпкъыцIэшъ "тырку", 
ХьарапышIыр лъахэ схуэхъумэ, Сэ къысфIащ "хьарап". 
Щэхуу щыIэм я нахъыкIэр Куэдрэ къызапэс. Псалъэу щыIэм 
я нахъ жъагъуэр Сэ къызадз: "хэхэс". Сыщыпсэуми къэра л Iэджэм, сэ сыхъуащ хэкуншэ. Я дэ ди Тхьэ, Хэку зимыIэр 
сыту насыпыншэ!"
ЕтIанэ, илъэс заулэ тешIагъэу, адыгэ гупшысэмрэ адыгэ 
шIэжьымрэ яIофшIэкIо ХьашIуцIэ Мыхьамэт IэкIыб хэгъэгубэмэ ащыпсэурэ усэкIо шъэныкъорэ тIурэмэ атхыгъэхэр 

--- Page 525 ---

къыхеутых, ахэр дунаим тетэкъуагъэхэми, ятэжъмэ 
яхэкужъ кIэн зэращымыгъупшэрэр, ти Урысые Федерацие 
щызэхэщэгъэ республикищмэ агурэ анэгурэ къазэрэфэгъэзагъэр зымышIэрэмэ арегъашIэ, ащ фэдэ IофшIагъэхэмкIи, нэмыкI зекIокIэ-гъэпсыкIэхэмкIи яадыгагъэ 
зыкъырегъэIэты, зы лъэпкъ гъэнэфагъэкIэ дунаим тызэрэтетыр, сыдрэ IофыгъокIи ащ тиIахьышIу зэрэхэтшIыхьэрэр, 
зэрэдгъэбаирэр агурегъаIо.
Зытет шъыпкъэр къэпIонэу хъумэ, ХьашIуцIэ Мыхьамэт 
адыгэ тарихъым, адыгагъэм, цIыфыгъэ зэхэхьэкIэ-зэхэтыкIэм хэшIыкI дэгъу афыриI. Адыгэмэ язакъоп, ахэр зыщыпсэурэ хэгъэгухэм яхэбзэ-бзыпхъэхэмкIи ухигъэукъощтэп, 
сыдрэ IофкIэ уеупчIыгъэми, джэуап гъуазэ къыуитыжьыщт. 
Ащ иакъылрэ игупшысэрэ, игулъытэрэ инэплъэгъурэ бэмэ 
анэсы. Мысырым султIан щыхъугъэ адыгэ мамлюкхэм, 
Урысыем фэшIушIагъэ адыгэ Черкасскэхэм къащегъэжьагъэу непэрэ адыгэ цIыф пэрытмэ ащыкIэкIыжьэу ясурэтхэр 
еугъоих, ацIэхэмрэ алъэкъуацIэхэмрэ акIэтхэжьыгъэу 
гъэзетмэ къарегъахьэх, тхылъхэм къадегъахьэх. Ясурэтхэр щымыIэхэмэ, ежь къызэрэщыхъу-къызэрэшIошIэу 
художникхэм афиIуатэзэ, арегъэшIы, адыгэ тарихъым 
ахэр нэпэеплъ щытфешIых.
Ары, ХьашIуцIэ Мыхьамэт игулъытэ-сэнаущыгъэ 
гъунэнчъ. IэкIэлъ сэнэхьатым шыхэр пэчыжьэхэми, адыгэ 
шыхэм афэгъэхьыгъэу еупчIи, ацIэмэ, апылъ къэбармэ 
ащыкIэкIыжьэу, сэмэркъэу тIэкIуи кIэпхъагъэу, къыпфиIотэщт. Къэбар кIэкI щхэнхэми, мэкъэ зэблэхъу 
задишIызэ, якъэIотэн фэIаз.
Дунэе Адыгэ (Черкес) Хасэм ипрезидентэу Сэхърэкъо 
Хьаути типащэу мэфиблым къехъу Тыркуем, Иорданием, 
Израиль тазыщэIэм, ХьашIуцIэ Мыхьамэт дэсымышIэщтыгъэу, гъэшIэгъон сщыхъоу щыгъуазэ сызфэхъугъэми джы 
игугъу къэсшIын. Иордание, Израиль хэгъэгу цIыкIухэм 
зэщыгъо тыщимыфэу Тыркуем тыкъэкIуагъ. Тихэсэ Iофыгъохэр Бурсэрэ Анкарарэ защытэухым, Истамбыл кIорэ 
гъогу кIыхьэм, километрэ шъихым къехъурэ гъогум, 
Къушъхьэ Догъан имашинэкIэ тыкъытехьагъ. Къэбар 
зэфэшъхьафмэ нэбгыриплIым татегущыIэзэ, сыхьатым 
къехъу тыкъэкIуагъэу Къушъхьэ Догъан зэрэорэдыIо 

--- Page 526 ---

дэгъур Сэхърэкъо Хьаути ешIэти, риIуагъ: "Уиорэдмэ 
ащыщ горэм, Догъан, тегъэдэIу, Мыхьамэтрэ сэрырэ 
тыкъыбдежъыун, Исхьакъи дгъэзэщынэп". Сыхьатныкъо 
пIалъи къэтымычъыгъэу сызигъусэхэр зэрэорэдыIо Iазэхэр 
къызгурыIуагъ, ау нибжьи есымыпэсыгъэу орэдыIо Iазэм 
нахь Iазэжьэу ХьашIуцIэ Мыхьамэт къычIэкIыгъ. Ащ къыхидзэмэ, мыдритIур дежъыужьызэ, Хьаутийрэ Догъанрэ 
къыхадзэмэ, Мыхьамэт адежъыужьызэ, мэфэ гъогур 
псынкIэу къызэпытчыгъ. ЗгъэшIэгъуагъэр ХьашIуцIэм 
есымыIон слъэкIыгъэп: "УорэдыIо Iаз, Мыхьамэт". "Аущтэу 
оIомэ, сигуапэ, ау, сыгу къео гори къыосIон: къэшъуакIэ 
сшIэрэп". "Зы дагъо горэ уиIэмэ, Iофэп",- сэри скъош 
нахьыкIэ сесэмэркъэужьыгъ.
Джащ фэдэу адыгэ лIы шъыпкъ, цIыф гъэсагъ адыгэ 
лъэпкъым фэлажьэрэ, адыгэ гупшысэр зыIэтырэ, зиилъэс 
70-рэ зыфыхэдгъэунэфыкIырэ ХьашIуцIэ Мыхьамэт Мусэрбый ыкъор. Опсэу, отхъэжь, сикъош, псауныгъэ пытэ 
уерэI, уибэрэчэтыгъэ уиунагъо ерэлъ, уисабыймэ ахэрэлъ, 
джыри адыгэ шIэжьым зиужьыжьынымкIэ гъэхъэгъабэ 
зэшIопхэу узыщыпсэурэ-узыфэшIушIэрэ хэгъэгум ущынасыпышIонэу сыпфэлъаIо.
2016-рэ илъэс

--- Page 527 ---


Владимир Шугля - усэкIо дэгъу

--- Page 528 ---

Владимир Федорович Шугля Тюмень щэпсэу. Тюмень 
"дэс" сIорэп, "щэпсэу" сэIо нахь. Тюмень зэрэкъалэр 
къыдэплъытэмэ "дэс" пIоныр нахь тэрэз. Ар къызыхэкIырэр - Владимир Шугля зэрэ УсакIор ары. УсэкIо ин, УсэкIо 
шъыпкъ. Александр Блок зэриIощтыгъэу, зэкIэми ацIэ 
занкIэу къезыIорэ ЦIыф. Дунаир шъхьафэу зылъэгъурэ, 
тинепэрэ псэукIэ загъорэ къыхэфэрэ шэныжъхэм апэуцужьырэ цIыф. Сыдэущтэуи уапэмыуцужьыщта, щыIэныгъэ-псыхъошхоу чъэрэм уемыжагъэу псычъэпIэ къуладжэр 
ехъожьмэ, а зыпэ укъикIмэ уезыхьыжьэщт орышхом 

--- Page 529 ---

фэдэу лъынтфэхэм лъыр ащыбыжъуатэу регъажьэмэ, 
къушъхьэ цэкIэшхохэу зызыIэтхэрэм азыфагу дифызэгъэ 
псыорэу шъхьафитныгъэ-кIэхъопсэу гур къытеомэ. Владимир Шугля лъэпкъ лъапсэкIэ белорус, ау Урал къыщыхъугъ, ищыIэныгъэ Урысыем рипхыгъ. ИинагъэкIэ, иакъылышIуагъэ нэхъой хьалэлыгъэкIэ Беларуссиер угу къегъэкIы. 
Урал фэдэкъабз цIыфи, псэушъхьи, хъап-щыпи, сыд фэдэ 
нэмыкI дунай байныгъи, гушъхьэлэжьыгъэ зэмыхъокIыжьырэ мылъкури зэрэзэригъэуIурэмкIэ.
Тидунай хэлъ пстэуми Шугля усакIоми идунай къагъэпсы: нэкIэ плъэгъун умылъэкIыщт поэтическэ ыкIи цIыфыгъэ лъэпсэ пытэр зинэшэнэ гушъхьэлэжьыгъ. УсакIом 
идунай нэмыкI шъыпкъэу къэтэлъэгъу, ыцIи ау зэмыхъокIыжьын мэхьанэ зиIэ егъашIэм тшIэрэ гущыIэу зэхэтэхыжьы: атэжъ хэку, хэгъэгу. Джа хэгъэгоу къызэрыкIом 
итемэнрэ жъалымыгъэмрэ тызщябэнырэ, зыгу шъабэ 
цIыфхэр, зыпсэкIэ зихэгъэгу фэшъыпкъэхэр дзэкIолI шыоу, 
зыч-зыпчэгъоу зыщызэкъотхэр ары. Ащ фэдэ шыу пэпчъ 
имэфакIэ шIугъэмрэ зэфагъэмрэкIэ ушъагъэ, анахь лъапIэу 
иIэ и Хэгъэгу къыухъумэным фэхьазыр.
Я каждый день страницы жизни
Пишу, как боль души своей,
Встречая над землёй Отчизны
Рассвет, что соли солоней.
Владимир Шугля зэрэ УсакIом къыхэкIэу дэгъоу ешIэ 
ти Хэгъэгу ишъхьафитныгъэ къызэрэуухъумэн фаер. 
Беларусьри Урысыери урыс дунаим изыIахьэгъух. Ахэм 
азыфагу зыкIыныгъэ илъыным пае непэ тищыIэныгъэ 
тышъхьасырэп. ЛIэныгъэм гушхоу, псэемыблэжьэу тыпэгъокIы: "ПцIымрэ дышъэмрэ чIыгум къыщекIокIых, ПцIыкIэ Дунай нэфыр къаушъэ… Шъыпкъэм исэпацэ жъоныгъокIэ жьыбгъэу, Илъэс минхэм усакIохэм зэпырахы".
ЦIыфэу хьал гъэнэфагъэ Тхьэм къызыхилъхьагъэхэм 
апае, ашъхьэ Iэ къыщифагъ аIо. ЕIолIэнчъэу ахэм ащыщых 
усакIохэри. УсакIохэр арых цIыф нэшанэхэм, хабзэхэм 
яухъумакIохэр: "УсакIор - хэта? Ар хъугъэм е джыри 
мыхъугъэм ишыхьата, ахэр инэрылъэгъуха? Дэгъоу сэшIэ - 

--- Page 530 ---

мы дунаим щыIэныгъэм икIапсэ зыщызэпычыщтыр, Аужырэ 
усакIом идунай зихъожьыкIэ ары…"
Зыми хэмыкIокIэрэ образэу къыгъотыхэрэм, иусэ 
сатырхэм зыми фэмыдэ мэкъамэу ахилъхьэрэм апае 
Владимир Шугля сызэрэфэразэр есIомэ сшIоигъу. Мары, 
гущыIэм пае, мыщ фэдэ усэхэр:
Вновь детством небесным
Весна разлилась без предела…
Е гум мыщ фэдэ поэтическэ образэу къытыгъэм пае:
Как светло в этой росстани!
И поля, и леса, и жнивье…
Уходящими звездами
Здесь начертано имя твое.
Е ихэгъэгу шIулъэгъоу фыриIэр шъхьаихыгъэу мырэущтэу къызэриIорэм пае:
Заря одела сбрую
На облаков стада.
О Русь! О Родина моя,
Моя израненная нежность.
Сэ, адыгэ-щэрджэс усакIоу, я 19-рэ лIэшIэгъум щыIэгъэ Урыс-Кавказ заом илъэхъан, зилъэпкъ кIодыным нэсэу 
тхьамыкIэгъошхохэр зыпэкIэкIыгъэм, ащ емылъытыгъэу 
ижъыкIэ иIэгъэ щыIэкIэ-псэукIэм, лъэпкъ шэн-хабзэхэм 
афэшъыпкъэу къэнагъэм къыхэкIыгъэм, сыгу къыгъэбырсырыгъ Владимир Шугля IэкIыб тфэхъурэ зэманыжъым 
фэгъэхьыгъэ усэу икъэлэмыпэ къычIэкIыгъэм. Сэ слъы 
хэлъ шъыпкъэу, сызгъэгумэкIырэмэ афэзгъадэу а сатырхэм, сяджагъ, тимышэнми, хъулъфыгъэ нэпс макIэри 
сынэхэм къячъагъ:
"Средь городского суесловья. Сумятицы машин и 
гула, Красою лет - забытой, вдовьей - Притих старинный 
переулок. Как будто замер, правя тризну По старине, по 

--- Page 531 ---

русским сёлам - Не осквернённый урбанизмом Веков 
пронзительный осколок. И незаметно стало чисто На 
сердце в благостной минуте… Я видел Русь в молитвах 
истых, В резных узорах русской сути…"
Гу къабзэрэ псэ къабзэрэкIэ "Тхьэм уегъэпсэу" есэIо 
силъапIэу Шугля усакIом. Ау IэкIыб тфэхъурэ дунэе тетыкIэхэм язакъоп усэкIо шъыпкъэм ипсынэкIэчъ зыдэщыIэм 
инэплъэгъу, джащ фэдэу игупшысэхэр тапэкIэ къэхъущтым 
афэгъэзагъ. Зэрэдунаеу къытырэ шIугъэхэри макIэу къыщэхъу, щыIэныгъэм иIэшIугъэ зэхишIэнымкIэ: "Сыдэуи ба 
ыкIи сыдэуи макIа тэ тищыкIагъэр, Сыдэуи щыIэныгъэм тэ 
тыфаблэра".
ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм ащыпсыхьэгъэ ныбджэгъуныгъэм 
ехьылIэгъэ хэбзэ шIагъо Кавказым илъ. Сыд фэдэ лъэпкъ 
щыщхэми, лъыкIэ зэхэмытхэми цIыфхэр зэкъош хъунхэм 
ар фэгъэхьыгъ - апсэкIэ агурэкIэ зын къымылъфыгъэ зэш 
мэхъух. ЕIолIэнчъэу, Владимир Шугля усэм благъэ къысфишIыгъэ сшы. Итворчествэ ренэу хигъэхъон амал иIэу 
илъэсыбэ къыгъэшIэнэу, литературэм ишыгу-лъэгапIэхэу 
Кавказым икъушъхьэ анахь лъагэхэу Эльбрусрэ Ошъутенэрэ язгъапшэрэм иусэ пэпчъ кIуачIэу ахэлъыр афэдэнэу 
сыфэлъаIо.
2016-рэ илъэс

--- Page 532 ---

ЛIЫХЪУЖЪЫМ ИЧАТЭ УЦЭКУРЭП

--- Page 533 ---

Лъэпкъ тхакIу, иIэшэ шъхьаIэр адыгабзэр ары

--- Page 534 ---

Адыгэ лъэпкъ литературэм иклассикэу МэщбэшIэ 
Исхьакъ Адыгэ Республикэм, Темыр Кавказым, Урысые 
Федерацием ялитературэ чIыпIэ ин щызыубытыгъэ тхакIу, 
усакIу. Ащ адыгэм имызакъоу, урысые, дунэе литературэхэми ахилъхьагъэр хэхъоныгъэу афишIыгъэр ины. 
СатыриплI хъурэ усэхэм къащегъэжьагъэу адыгэ хъишъэм 
куоу тыхэзгъэплъэжьыгъэ, тыкъызэзгъэшIэжьыгъэ тарихъ 
романхэм ащыкIэкIыжьэу, бзэ зэфэшъхьафхэмкIэ зэдзэкIыжьыгъэхэу МэщбашIэм ылъэкъуацIэ атетэу тхылъи 
100-м ехъу къыдэкIыгъ. Къызщыхъугъэ лъэныкъомрэ 
къызхэкIыгъэ лъэпкъымрэ афэшъыпкъэу афэтхагъ, творческэ гъэхъагъэу, общественнэ-политическэ IофшIагъэу 
иIэхэм апае хэгъэгум илитературэ премие анахь инхэр, 
орденхэр, медальхэр къыфагъэшъошагъэх. А пстэумэ 
къябэгъокIэу, лъытэныгъэ МэщбэшIэ Исхьакъ къыфязгъэшIырэр, зыгъэлъапIэрэр, игъогу фэзгъэнэфырэр ицIыфыгъ, 
ыгу икъэбзагъ, ыпсэ ихьалэлыгъ. ГъашIэм икъин зыкъыримыгъэщэу, игъэхъагъэхэм ышъхьэ аримыгъэуназэу 
къырыкIуагъ. АщкIэ цIыфмэ, лъэпкъым шъхьэкIафэ къызыфаригъэшIыгъ.
МэщбэшIэ Исхьакъ непэ зынэсыгъэ лъэгапIэм укъеплъыхмэ, гъогуонабэкIэ зэхэкIырэ зы гъашIэ олъэгъу. 
ТхакIом къыIэкIэкIыгъэхэм уащыгъуазэмэ, ежьым игукъэкIыжьхэмрэ ипсэлъэ Iушхэмрэ уядэIугъэмэ, а зигугъу 
къэсшIыгъэ гъашIэм изэхэлъыкIэ еплъыкIэ гъэнэфагъэ 
фиуиIэ мэхъу. Сэ синасып къыхьыгъ МэщбэшIэ Исхьакъ 
итхылъхэмкIэ зэрысшIэрэм имызакъоу, ышъхьэкIи сшIэнэу, 
нэIуасэ сыфэхъунэу, "Адыгэ псэлъэ" гъэзетым иредактор 
шъхьаIэу, Къэбэртэе Адыгэ Хасэм итхьаматэу ХьашIуцIэ 
Мыхьамэтрэ тхэкIо цIэрыIоу МэщбэшIэ Исхьакърэ язэныбджэгъуныгъэ бэрэ сызыкIэхъопсыгъэ зэIукIэгъур 
къэкIуапIэ фэхъугъ. Мыхьамэт тыригъусэу Адыгеим 
тыкIуагъэу Исхьакъ тыIумыкIэу, итхылъыкIэхэмкIэ къыт449
15 Заказ 041

--- Page 535 ---

фэмыусэу, игупшысэ куухэмкIэ къыддэмыгуащэу зыкIи 
къыхэкIыгъэп.
Мары джырэблагъи ХьашIуцIэм ихьатыркIэ сыдигъокIи 
тыгъэпсыр зыдэгукIэгъэ Мыекъуапэ гум къинэжьыгъэ 
мафэ щыдгъэкIуагъ. А мафэм Исхьакъ тиупчIэхэм яджэуапхэр къаритыжьэу, игукъэкIыжьхэмкIэ къыддэгуащэу, 
ищыIэныгъэ щыщ пычыгъохэм тащигъэгъуазэу тыкIэрысыгъ. 
Мы тизэIукIэгъу ушъхьагъу фэхъугъэр МэщбашIэм ыныбжь 
2016-рэ илъэсым, жъоныгъуакIэм и 28-м илъэс 85-рэ 
зэрэхъурэр ары. Ащ ипэгъокIэу Дунэе Адыгэ Хасэм 2016-рэ 
гъэр МэщбэшIэ Исхьакъ иилъэсэу унашъо ышIыгъ. А унашъом къызэрэщиIорэмкIэ, АР-м, КъБР-м, КъЩР-м тхэкIошхом фэгъэхьыгъэу адыгэхэр зыщыпсэухэрэ хэгъэгухэу 
Иорданием, Турцием, Сирием, Израиль зэIукIэхэр, пчыхьэзэхахьэхэр ащызэхащэщтых. Ахэмэ тхакIом итворчествэ, 
гупсэф къезымытырэ лъэпкъ Iофыгъохэм ащатегущыIэщтых.
Тэ МэщбэшIэ Исхьакъ игъашIэ, идунэететыкIэ, 
игупшысэхэм яхьылIагъэу къытиIуагъэхэр шъуапашъхьэ 
къитлъхьаным ыпэкIэ, ащ гъогоу къыкIугъэмрэ иIофшIагъэхэмрэ кIэкIэу нэIуасэ шъуафэтшIын.
МэщбэшIэ Исхьакъ 1931-рэ илъэсым Краснодар 
краим хахьэрэ Шъхьэщэфыжь къуаджэм къыщыхъугъ.
1951-рэ илъэсым Адыгэ кIэлэегъэджэ училищэр, 
1956-рэ илъэсым Литературнэ институтэу Москва дэтыр, 
КПСС-м и ЦК и Апшъэрэ партийнэ еджапIэ журналистикэмкIэ ифакультет гъэхъагъэ хэлъэу къыухыгъ. 1949-рэ 
илъэсым къыщыублагъэу итхыгъэхэр къыхаутых.
Джа уахътэм къыщегъэжьагъэу тхакIом адыгабзэкIэ 
къыдигъэкIыгъэх иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ зэдэт тхылъхэр: 
"ЦIыф лъэшхэр", "Сидунай", "ОрэдыкI", "Жъогъобын", 
"Пщыналъ", "Лъэоян", "Лъэмыджхэр", "Тыгъэгъаз", 
"Мэфэгум итыгъэ фаб", "Гъэтхэ огум иорэд", "Жъогъо 
лъагэм инэфыпс", "Тыжьын ощх", "ШIум илъагъу", 
"Усэ-гупшысэхэр", "Шыу машIу", "Тхылъищ хъурэ 
зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр", "ТхылъитIу хъурэ зэхэугъоегъэ 
усэхэр", "Уахътэм ищэрэхъ", "ПсынэкIэчъ", "СатыриплIхэр", "УсэкIэ тхыгъэ пшысэхэр", нэмыкIхэри. Романхэу: "Агъаерэм ежэжьхэрэп", "ЦIыфыр тIо къэхъурэп", 

--- Page 536 ---

"Илъэс фыртынэхэр", "Нэфшъэгъо лъагъохэр", "Бзыикъо 
зау", "Щагу хъурай", "ШIу шIи, псым хадз", "Гощэунай", 
"Мыжъошъхьал", "ГъэритIу, "Хъан-Джэрый", "Рэдэд", 
"Адыгэхэр", "КъокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ", "Айщэт", 
"Джасус", "ЧIыгу-огу зэнэсым сыда щыIэр?", "Рафыгъэхэр", "Хэхэсхэр", "Тхылъ тIокI хъурэ тхылъ зэхэугъоягъэхэр", нэмыкIхэри.
МэщбашIэм адыгэ лъэпкъ литературэм гъэхъэгъэшхоу хишIыхьагъэмэ апае Адыгэ, Къэбэртэе-Балъкъар, 
Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм ялъэпкъ тхэкIо цIэ 
лъапIэр къыфаусыгъ, СССР-мрэ Урысыемрэ я Къэралыгъо премиехэм, Шолоховым, Островскэм ацIэкIэ щыт 
литературэ премиехэм ялауреат, Дунэе Адыгэ Хасэм 
литературэмкIэ ипремие къыфагъэшъошагъ.
Гъэхъэгъэшхохэу хэгъэгу литературэм щишIыгъэхэм 
апае Урысыем иорденэу "За заслуги перед Отечеством" 
зыфиIохэу я II-рэ, я III-рэ, я IV-рэ степень зэкIэлъыкIо 
зиIэхэр, орденхэу "Дружбы народов", "Честь и Слава 
Абхазии", медальхэу "Адыгеим и Щытхъузехь", "За 
выдающийся вклад в развитие Кубани", Адыгеим и 
Къэралыгъо Совет - Хасэ итамыгъэу "Закон. Долг. 
Честь" зыфиIохэрэр къыратыгъэх. Исхьакъ илъэсыбэрэ 
Адыгэ хэку Советым, СССР-м и Апшъэрэ Совет ядепутатыгъ, джыдэдэм УФ-м и Общественнэ палатэ хэт.
МэщбашIэм Адыгэ Республикэм и Гимн хэт гущыIэхэр 
ытхыгъэх. Урыс тхэкIошхохэм ятхыгъэхэм ащыщхэр, 
КъурIаныр гъусэ иIэу адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх, иусабэхэр композиторхэм агъэфеди, орэд цIэрыIо хъугъэх. 
ТхакIом ытхыгъэхэм ащыщхэр инджылызыбзэкIэ, испаныбзэкIэ, нэмыцыбзэкIэ, китаибзэкIэ, французыбзэкIэ, 
арабыбзэкIэ, тыркубзэкIэ, чеххэм, болгархэм, нэмыкI 
хэгъэгухэм абзэкIэ зэрадзэкIыгъэх.
МэщбэшIэ Исхьакъ Адыгэ Республикэм итхакIохэм 
я Союз илъэс пшIы пчъагъэ хъугъэу итхьамат. Урысыем 
итхакIохэм я Союз итхьамэтэ гуадз, СНГ-м хахьэрэ къэралхэм ятхакIохэм я Союз игъэцэкIэ куп ипащэ игуадз, 
Дунэе Адыгэ Хасэм инахьыжъхэм я Совет итхьамат, 
ШIэныгъэхэмкIэ Дунэе Адыгэ академием, ШIэныгъэхэмкIэ Абхъаз академием яакадемик. Адыгэ къэралыгъо 
15*

--- Page 537 ---

университетымрэ Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ 
университетымрэ ядоктор гъэшIуагъ, Къэбэртэе-Бэлъкъар университетым ипрофессор гъэшIогъацIэр къыфагъэшъошагъ. Мыекъуапэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм и Тэрч къалэ, Адыгеим и Красногвардейскэ 
районрэ Краснодарскэ краим и Успенскэ районрэ яцIыф 
гъэшIуагъ.

--- Page 538 ---


Тым игъогужъ абгынэрэп

--- Page 539 ---

- ЗэшIокI, зэчый ямышIыкIэ цIыфым иIэнхэм къежьапIэ фэхъугъэр, ар къызхэкIыгъэр, зынэсыгъэ лъэгапIэм 
факIорэ гъогум техьанэу зэрэхъугъэр сыдигъокIи гъэшIэгъон. О уигъэшIэ гъогу къежьапIэ фэхъугъэмкIэ, 
Исхьакъ, тизэдэгущыIэгъу къедгъэжьэнэу сыфэягъ.
- ХэткIи къызыщыхъугъэ хапIэр, чылэр лъапIэ. Джа 
чIыгу къуапэр тым игушхуапI, ным игъэшIуапI, апэрэ шIулъэгъум икъежьапI. Укъызщалъфыгъэ чылэм шъхьащыт 
тыгъэр зэкIэми анахь фаб, иуашъо гум зырегъэIэты, огум 
урегъэбыбэ. Апэрэ лъэбэкъур къызыщежьэрэр уиунэ 
джэхашъу, етIанэ ар дунай джэхашъом щыхэощы.
Сэри ащ фэдэу анахь лъапIэу сиIэр сыкъызыщыхъугъэ 
Шъхьэщэфыжь чылэр ары. Мыщ сятэ, Амзанэ ыкъо 
Шумафэ къызхэкIыгъэ МэщбашIэ лIакъом апэрэ чIыгу 
бзыгъэр щижъуагъ, тлъэкъуацIэ лъапсэ фэхъугъэ мэщыр 
щишIагъ, щиIожьыгъ. Мы чIыпIэр ары сянэ, Бакъ ыпхъу 
МыIуминати, зыщыщ Дэунэжъхэр зыщетIысэхыгъэхэр. 
ЛIэкъуитIумэ ясабыйхэр мы чылэм къыщыхъугъэх, лъэ 
щытеуцуагъэх, щыIакIэм иIэшIугъэ-дыджыгъэ щызэхашIагъ, 
ягушIогъо-гукъэо нэпси къыщехыгъ.
Сятэ къэсшIэжьырэп. Ыныбжь илъэс тIокIитIурэ тфырэ 
мыхъугъэу, сабыитф тыкъыкIэни, дунаим ехыжьыгъ. Сэ 
ащыгъум илъэсищ горэ сыныбжьыгъ. Джы къызнэсыгъэми, 
сятэ къыгъэшIагъэм фэдитIу хьазыр къызызгъэшIагъэм, 
сянэ къызэрэтэушъыищтыгъэр сщыгъупшэрэп. СызыбзаджэкIэ: "Уятэ ар ыдэныгъэп", дэгъу горэ сшIэмэ: "Уятэ 

--- Page 540 ---

къыпщыгушIукIыныгъи",- ыIощтыгъ. "Уятэ иIофшIэкIагъ, 
игупцIэнагъ, ихьалэлыгъ, ицIыфыгъ, изекIокIагъ…" ыIозэ, 
сянэ игукъэкIыжьхэм сятэ зыфэдагъэр зэхысагъэшIагъ, 
шIу сагъэлъэгъугъ. Сятэ иныбджэгъугъэхэм къызэраIотэжьыщтыгъэмкIэ, ар лIы пытагъ, лэжьэкIошхуагъ. 
Ащ икIочIэшхуагъэ къоджэдэсхэр рыгущыIэщтыгъэх. 
ГущыIэм пае, хьаджыгъэ дзыор цэкIэ къыIэтэу къаIотэжьыщтыгъэ. ПкIуачIэрэ уипкIэнтIэпсырэкIэ къэблэжьыгъэм 
нахь лъапIэрэ нахь IэшIурэ зэрэщымыIэр ышIэщтыгъэти, 
зышъхьамысыжьэу лажьэщтыгъ. Мафэ горэм губгъом 
щыжъо зэ, пхъэIашэр фэмыкъудыижьышъоу ицуитIу яз 
къызэгъо лъым, сятэ ятIонэрэм дыкIэуцуи, къэнэжьыгъэ 
чIыгу мыжъо тIэкIур зэдажъожьыгъ.
Сянэ къин ылъэгъугъ, сшыпхъу нахьыжъитIу, Аслъанхъанрэ Гощсымэрэ, шъорэкIым илIыкIыгъэх, сшищырэ 
сэрырэ зы шыпхъу нахьыкIэцIыкIу Рэбихьат ыцIэу къытфэнагъэти, ари гъаблэм зыдихьыгъ. Ар сэ къэсшIэжьырэп, 
ау сшынахьыжъ къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, илъэсрэ 
ныкъорэ нахь мыхъугъагъэу ары.
Гъэблэ тхьамыкIагъом тисабыигъо тефагъ. Тянэжърэ 
тятэжърэ мыхъугъэхэмэ, ащ тыкъелыщтыгъэпщтын, ахэр 
лъэшэу къыддэIэпыIагъэх. Шъузабэу, сабый бынэу къэнэгъэ ыпхъу Дэунэжъ Бакъ зэрищэлIэжьи, ипхъорэлъфхэр 
ыпIугъэх, ылэжьыгъэх. Тянэжърэ тятэжърэ ибэу тыкъызэрэнагъэр зэхытагъэшIагъэп, Бакъ тятэ папкIэу тиIагъ. 
Сянэжъ Чэбэхъани, Щэрджэсым ит Бэслъыные чылэм 
щыщыгъ, Хьэтыумэ япхъугъ, типIункIэ ылъэкI къыгъэнагъэп.
Сятэжъ адыгэ тарихъым дэгъоу щыгъозагъ - тхылъхэм 
къариджыкIыгъэкIэ арэп, ащ ежь къыхэтэджагъэти ары. 
ПщылIыпIэм итыгъэ ятэ Хьаджумарэ хьазабэу телъыгъэр 
ежь ышъхьэкIэ ыгъэунэфыгъ, къаIотэжьэуи бэрэ зэхихыгъ. 
Къэбарыжъэу, тхыдэжъэу, гущыIэжъэу, пшысэу бэ ышIэщтыгъэр, ахэр къыIотэжьынхэми фэIэзагъ. Апэ дэдэ нарт 
Саусэрыкъуи, Сэтэнаий, Адыифи, Лъэпшъи ягугъу къысфэзышIыгъэр сятэжъ ары. Сянэжърэ сянэрэ КъурIаныр агъэлъапIэщтыгъэ, ащ дэгъоу къеджэщтыгъэх, нэмаз ашIыщтыгъэ. КъикIырэр къызгурымыIощтыгъэми, ащ сянэ 
къеджэ зыхъукIэ, гухахъо хэзгъуатэщтыгъ. ТызыгъолъыжьыкIэ, сянэжъ къытфиIуатэщтыгъэ къэбархэр джы къызнэсыгъэм сэшIэжьых. УцIыкIузэ зэхэпхырэмрэ плъэгъурэмрэ егъашIи пщыгъупшэхэрэп.
- Адыгэ лъэкъуацIэхэм зи къызэрэмыкI зэрахэмытым 
фэдэу, уикъоджацIэ къыуеIо блэкIыгъэ чыжьэм къыхэнэгъэ тхыдэ горэ зэрэпылъыр.
- Шъхьэщэфыжьыр чылэу зытIысыгъэр 1864-рэ илъэсыр ары, Урысыем пщылIыгъор зыщагъэкIодым ыуж. 
Къуаджэм зышъхьэ зымыщэфыжьыгъэ лIакъо дэсэп пIомэ, 
ухэукъощтэп. ПщылIыгъом иIоф зашIэ уж ашъхьэ ащэфыжьи, Ермэлхьаблэ (Армавир) ыпшъэкIэ километрэ 25-рэ 
фэдизкIэ дэкIуаехи, Уарп псыхъо иджабгъу нэпкъ IутIысхьагъэх. Джы къызнэсыгъэми ашъхьэ зэращэфыжьыгъэм 
ишыхьат тхылъыпIэхэр унэгъо зырызхэм яIэх. Зигугъу 
къэсшIыгъэр блэкIыгъэ адыгэ тарихъым зэу щыщ - изы 
гукъау, изы гухэкI. Лъэпкъым итхьамыкIагъо умышIэу, 
итхъагъо зэхэпшIэщтэп. СыкъызхэкIыгъэ адыгэ лIэкъуитIуми 
а пстэур агъэунэфыгъ. МэщбашIэхэмрэ Дэунэжъхэмрэ 
анэмыкIэу Шъхьэщэфыжьым лIэкъуабэ дэс. Ахэр - абдзахэх, кIэмгуех, бжъэдыгъух, шапсыгъэх, хьатикъуаех, 
еджэркъуаех, мэхъошых, къэбэртаех, бэслъыныех.

--- Page 541 ---


Усэмрэ прозэмрэ зы дунай мэхъух

--- Page 542 ---

- ТхакIом ежь дунай шъхьаф иIэу къысщэхъу. Актерым роль горэ къызишIыкIэ, сценэм щыригъэкIокIыгъэ 
игъашIэрэ дунаим зэрытетымрэ зэрэзэрипхырэм ехьыщыр зигугъу сшIырэр. О нахьыбэрэ узыщыпсэурэ 
"дунаир" сыд фэда? Сыд фэдэ чIыпIа уищыIэныгъэ литературэм щиубытырэр?
- Джа литературэр ары сэ сигъашIэр. Ащ мылъкушхо 
къыкIэмыкIоми, тынчыгъо уримыгъафэми, тхакIом джыдэдэм пкIэу ратырэр мылъэгэ дэдэми, сисэнэхьаткIэ сыраз, 
ар хэгъэкIи, сызэрэтхакIом сырэгушхо. Зыуж сит Iофым 
икIэух къэлъагъоу зыфежьэкIэ, ар сэркIэ зы гухахъу, ситхылъ закъуи сыд фэдэрэ мылъкукIи сфэхъожьыщтэп.
Сызыщыпсэурэ "дунаим" игугъу пшIымэ, ар сызыщытхэрэ ситIысыпIэ дэжь щызгъэкIорэ гъашIэр ары. "Сэ 

--- Page 543 ---

роман сэтхы, ситхыгъэ джыри ыкIэм нэзгъэсыгъэп",- сIоу 
цIыфхэм сахэмыхьанри къезгъэкIурэп. ЦIыф къызэрыкIом 
гурыбгъэIошъущтэп тхакIом ихудожественнэ дунай 
зыфэдэр, ащ къысфихьырэ гурышIугъомрэ гупсэфыгъомрэ 
есIуатэкIэ, сызэхишIыкIыщтэп. Ау уфай-уфэмыеми, а 
щыIэкIитIур зэдэпхьын фае. ЕтIани насыпышIо сызышIырэр 
сиIофшIэн рэзэныгъэ зэрэхэзгъуатэрэр ары. Художественнэ 
гъашIэм зызестыкIэ, мы тызытет дунаир сщэгъупшэжьы. 
Ар къекIокIы: цIыфхэр къыщэхъух, щэлIэжьых, шIу щызэрэлъэгъух е щызэрэлъэгъухэрэп, щызэшIонэх, щызэшIужьых, щэгушIох, щэгумэкIых.
А пстэури сэ зэхэсфын фаеу мэхъу. Зы лъэныкъомкIэ 
зэкIэри зэлъытыгъэр тхакIор ары. Ау адрэ лъэныкъомкIэ 
щыIакIэм изэхэлъыкIэ, цIыфым изытет яшапхъэхэм сэ 
сатекIышъущтэп. Шъыпкъэр пIощтмэ, загъорэ сигерой 
нахь дэгъоу сыфыщыт сшIоигъоу сэхъу, ау художественнэ 
творчествэм ихабзэхэм сашIокI зэрэмыхъущтым сыкъагъэуцу. Ащ фэдэ хабзэхэр щыIэх, утекIмэ, тхыгъэм икупкI 
зэщэкъо, лъэныкъуабэ мэхъу. Мыщ дэжьым, пстэумэ 
афэмыдэу тхыдэм тефэу шъыпкъэр къызиIуатэкIэ, уапашъхьэ къызыригъэуцокIэ, ар тхакIом шIуагъэ фэпшIы хъущт, 
икъэлэмыпэ къыпыкIыгъэр пшIогъэшIэгъоныщт, узIэпищэщт.
- Роман зытхырэ тхакIор гъэрым фэдэмэ, усэр 
гужьыдэгъэкIа? "Усэ мэкъамэм сызылъещэ",- пIогъагъэ. 
Тыда а мэкъамэр къыздикIыгъэр, хэта утезыгъэгушхуагъэр?
- Лъэхъэнэ чыжьэм сызыфызэплъэкIыжьыкIэ, зы 
нэфынэ горэ уиупчIэ сынэгу къыкIегъэуцожьы. Непэ сисэнэхьат хъугъэ тхэн Iофыр джащыгъур ары къызщежьагъэр. 
Апэрэ усэр зыщызэхэсхыгъэр непэ фэдэу къэсэшIэжьы. 
Ар спкъынэ-лынэ щыщ хъугъагъэ. Усэр Хьаткъо Ахьмэд 
зытхыгъагъэр, сшынахьыжъ кIэлэеджакIом ар езбырэу 
зэригъэшIэнэу къыратыгъагъ.
Мафэ горэм сятэжърэ сэрырэ тикъэлэпчъэжъые дэжь 
щыт тетIысхьапIэ тытесэу, шъхьангъупчъэхэр Iухыгъэхэу, 
сшынахьыжъ мэкъэ тIупщыгъэкIэ усэм къеджэщтыгъ. 
ГущыIэхэр кIэкIыгъэх, IупкIагъэх, щэм фэдэу шъхьангъупчъэм къыдэлъэтыщтыгъэх. Сятэжърэ сянэжърэ пшысаби, IорыIуатэм щыщхэри къысфаIуатэщтыгъ, ау мы 
зэхэсхыщтыгъэр ахэмэ афэдагъэп, ащ сиумэхъыгъэу 
седэIущтыгъ. Ащ щегъэжьагъэу усэр шIу слъэгъугъэ. Ащ 
сыфэзыщэигъэ егъэджакIокIэ щыIэныгъэр къысфэусагъэу 
плъытэ хъущт. Ахэр арых сезгъэсагъэр гъашIэм куоу 
сыхэплъэнэу, пасэм щыIэгъэ адыгэ гъукIэхэм афэдэу 
щэIагъэ схэлъэу псалъэр згъэбзэшъунэу, къыкъокIырэ 
тыгъэми, къушъхьэшыгу фыжьхэми сащыгушIукIынэу, 
дунаим тетмэ анахь шъхьаIэу ЦIыфыр слъытэнэу. А цIыфым 
игушIуагъуи икъини псэкIэ зэхэсшIэнэу сызгъэсагъэр ахэр 
ары. Зигугъу къэсшIыхэрэм апэ итых адыгэ советскэ литературэм ылъапсэ зыгъэтIылъыгъэхэ Хьаткъо Ахьмэдрэ 
КIэрэщэ Темботрэ. Ахэмэ пхыращыгъэ лъагъом сырыкIоныр сэркIэ къиныгъэп.
Ихэгъэгу ыпсэ фэзытыгъэ, талант ин зыхэлъыгъэ 
Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусенэ 
шапхъэ зытепхын усэкIуагъ. Ащ "Сшынахьыжъ" зыфиIорэ 
поэмэр фэстхыгъагъ. ЛIыгъэмрэ хэкупсагъэмрэ афэгъэхьыгъэ орэдэу ащ ыкIэм нимыгъэсыгъэр сэ къэсIожьыныр 
сипшъэрылъэу къысщыхъугъ.
Мыщ дэжьым къыщыхэгъэщыпхъэх ситворчествэкIэ 
IэпыIэгъу къысфэхъугъэ урыс кIэлэегъаджэхэри. Советскэ 
Союзым щыцIэрыIо тхэкIо, усэкIуабэ язэчыйкIэ къыздэгощагъэх, ягущыIэ хьалэлкIэ сагъэгушхуагъ. Ахэмэ Литературнэ институтым сащыIукIагъ. Джащ фэдэу сафэраз 
ситхыгъэхэр урысыбзэкIэ зэзыдзэкIыгъэхэ В. Тушновам, 
В. Твороговам, Евг. Карповым, Р. Рождественскэм, И. Курлат, Ю. Сбитневым, Л. Бахаревам, Б. Каспаровым, А. Карлиным, А. Цукор, сыда пIомэ, ахэр арых адыгэ лъэпкъ 
гупшысэр урыс тхылъеджэхэм анэзгъэсыгъэр, сироманхэр 
хэгъэгум щязгъэшIагъэхэр.
Усэтхыныр хэлъэу цIыфыр къэхъу, ар талантышху. Ау 
усэм идунай ухэхьаныр зэчый закъокIэ икъурэп, ащ уемызэщэу удэлэжьэн фае. ГъашIэм, анахь гъэсэкIо лъэшым, 
узыфигъэсагъэхэр зыхэплъхьэшъунхэ, цIыфхэм ягугъэгупшысэхэр зыхэпшIэшъунхэ фаех. Джахэр уизэчый 
зыдебгъэкIухэкIэ, лъэныкъуабэкIэ зызыужьыжьыгъэ, 
поэзие шъыпкъэр къызгурыIорэ джырэ тхылъеджэм узэхишIыкIыщт.

--- Page 544 ---

БлэкIыгъэм идесэ къэкIощтым игъуаз

--- Page 545 ---

- Адыгэм къырыкIуагъэр, ащ итарихъ къызщыбгъэлъэгъогъэ роман пчъагъэ къыпIэкIэкIыгъ. Ахэмэ узяджэкIэ, 
блэкIыгъэмрэ непэрэмрэ зэрэзэппхышъурэр умыгъэшIэгъон плъэкIырэп. Адыгэм итыгъуасэ хэтыгъэ нэпсымрэ 
гузэжъогъумрэ, зэнэкъокъумрэ зэо мэхъаджэмрэ, 
хьазабымрэ гухэкIымрэ унэгу къыкIэзгъэуцорэ сатырхэм 
уяджэу, тхылъыр зызэгоплъхьажьыкIэ, гур мэузми, 
лъэпкъым хэлъыгъэхэ хабзэм, шъыпкъагъэм, лIыгъэм, 
зэфагъэм, щэIагъэм уарымыгушхон плъэкIырэп. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, уироманхэмкIэ къэкIощтым тыфэзыщэрэ гъогур бгъэнафэу къысщэхъу. Джа тхылъхэр 
птхынхэм укъыфэзгъэущыгъэ гузэхашIэр цIыфхэм анэбгъэсыгъэу огугъуа?
- Сэ цIыфхэм анэзгъэсынэу сызыфэягъэр ори уигущыIэ 
къыхэбгъэщыгъ. ТиблэкIыгъэ дгъэе зэпытынэу арэп сэ 
тхылъеджэхэм сызфяджэрэр, лъэпкъым къырыкIуагъэр 
ашIэным, тхьамыкIагъоу къытэхъулIагъэм десэ, акъыл 
хахынэу ары сызыфаер. Плъапсэ икъежьапIэрэ блэкIыгъэм 
къыхэпхыгъэ шIэныгъэмрэ къэкIощтым игъогу зыгъэнэфырэр. Тилъэпкъ тхьамыкIэгъуабэ ынэгу кIэкIыгъ. Ау ащ 
къикIырэп зыгорэм сисэ фэзгъэчанэу, хэти згъэмысэрэп 
адыгэм къыщышIыгъэмкIэ. Архив документхэм къахэсхыжьыгъэ шъыпкъэм художественнэ теплъэ иIэу тхы лъеджэм ыпашъхьэ зэрислъхьагъэр хэти къыгурэIоу къысшIошIы.
Сыд фэдэми, мамырныгъэ тазыфагу дэлъэу тызэдэпсэун фае. Хэтрэ цIыф лъэпкъи хьазаб горэ ышъхьэ къырыкIуагъ. Тэри зэгорэм мы чIыпIэм тыкъызетIысхьэм, 
зыгорэм тизэрар едгъэкIыгъагъэщтын. Ташъхьагъ ит тыгъэм 
ифабэ илъэс мин пчъагъэ хъугъэу лъэпкъ зэхэдз имыIэу 
зэкIэми къыттрегуащэ, джащ фэд цIыфыр псыфалIэ зымыгъалIэрэ псынэкIэчъхэр, лэжьыгъэр къызтрахыжьырэ чIы 
бэрэчэтыр. Джащ фэдэ гупшыс ситарихъ тхылъхэм ащыпхырыщыгъэр. Уилъэпкъ иузхэмрэ игурышIугъохэмрэ 
умышIэхэмэ, уитыгъуасэрэ непэрэ зэмыгъапшэхэмэ, 

--- Page 546 ---

тхэкIо, лэжьэкIо, политик тэрэз къыпхэкIыщта? Сэ сызыфаер зы - адыгэм итарихъ шъыпкъэрэ ишэн-хэбзэ дахэрэ 
къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм ащымыгъупшэныр ары. 
Ащ фэгъэхьыгъэу ситхылъеджэхэм ягупшысэхэр къызыздагощыхэкIэ, сыгу хэхъо.
Тэ зэкIэми тызэкъош - тыадыг. СикIасэп цIэ зэмылIэужыгъокIэ силъэпкъэгъухэм сяджэныр: Къэбэртаем щыпсэухэрэм "къэбэртаехэр", Къэрэщэе-Щэрджэсым ис адыгэхэм "щэрджэсхэр" ясIорэп. ЗэкIэми тыадыгэшъ, шъхьадж 
фызэшIокIырэмкIэ, къыхихыгъэ сэнэхьатымкIэ тилъэпкъ 
ыпэкIэ зэрэлъыдгъэкIотэным, идахэ зэрядгъэIоным ыуж 
тижъугъэт.
- Исхьакъ, уироманхэм ахэт герой шъхьаIэхэм 
ящысэкIэ лъэпкъ псэур рыупIуным уасэ иIэп. Тарихъым 
къыхэхыгъэ ащ фэдэ зекIолIхэм, зэолIхэм, лIы хафэхэм 
непэрэхэр ябгъапшэхэмэ, инэу зэшъхьэщэкIых. Джырэ 
литературэм къыгъэущынхэу оIуа а лIыхъужъхэм яхьыщырхэр, тикIэлэ-гъуалэхэм щысэ афэхъун фэдэхэр?
- Сыд фэдэрэ лъэхъани ежь илIыхъужъ иI. Ыбгъэ 
теожьэу, изэшIокIхэм арыпагэу, ахэмэ инэу атегущыIэу 
щыIэр арэп лIыхъужъыр. Ащ щыкIагъэ гори имыIэнэу арэп, 
ау лIыгъэ, зэфагъэ хэлъыныр, унагъом, лъэпкъым, къуаджэм, хэгъэгум афэшъыпкъэныр амал зимыI. Шъхьадж 
зыIут IэнатIэм елъытыгъэу гъэхъэгъэшхохэр зышIыхэрэр 
мымакIэу щыIэх. Ахэр тиуахътэ илIыхъужъхэу тлъытэхэ 
хъущтба? Хъущт. Сыда пIомэ, ахэмэ ашIэрэр нэмыкIхэмкIэ щысэ. Джырэ ныбжьыкIэхэм ягугъу тшIын хъумэ, ахэмэ 
амышIэрэмкIэ уямынэкъокъоу, бгъэсэнхэ фае. СигъашIэ 
чIыпIэ гъэнэфагъэ щаубытыгъ къоджэ еджапIэм сыщезгъэджэгъэ кIэлэегъаджэхэми, ахэмэ сянэ фэдэкъабзэу 
щыIакIэм сыфагъэсагъ. Джыдэдэм кIэлэегъаджэхэмрэ 
кIэлэеджакIохэмрэ язэфыщыт инэу зэхъокIыгъэ, ау щытми, 
тыгу дгъэкIоды хъущтэп. Хэгъэгур къаухъумэн фаеу хъумэ, 
кIэлэ-гъуалэр зэрэзэкъотыщтым, лIыхъужъ хъунхэр къызэрахэкIыщтым сицыхьэ телъ.

--- Page 547 ---

Лъэпкъ тхакIом ыбзэ щэрыу

--- Page 548 ---

- Исхьакъ, уитхыгъэхэм о уизакъоп цIэрыIо ашIыгъэр, 
ахэмкIэ хэгъэгубэмэ тилъэпкъ ащябгъэшIагъ, адыгэм 
ишэн-хабзэхэр нэмыкIмэ алъыбгъэIэсыгъ. Ащ дыкIыгъоу, 
сэ сишIошIыкIэ, уитхылъхэм къыткIэтэджэрэ ныбжьыкIэхэм ялъэпкъ зэхашIэ агъэлъэшы, хэхэс адыгэхэм шIошъхъуныгъэ ахалъхьажьы, титарихъ къытшъхьапэщт 
десэхэр къыхытагъэхых. А зэкIэмэ анахь шъхьаIэр адыгабзэкIэ узэрэтхэрэр ары. Урысыем итхэкIо анахь дэгъухэм о уахалъытэ, уиныдэлъфыбзэкIэ утхэу уихэгъэгу 
узэрисым къыкIэкIогъэ шIуагъэр сыд фэдэрэ щэчалъэкIи 
пфэщэчышъущтэп.
- ТхакIор зыщыпсэун фаери, зыщылэжьэн фаери 
къызщыхъугъэ чIыпIэр ары. Ихэку ыпсэ хэмылъмэ, ащ 
ихъишъэ щымыгъуазэмэ, иблэкIыгъэ ымышIэмэ, итаурыхъхэмрэ иорэдыжъхэмрэ амыгъэткIумэ, иныдэлъфыбзэ 
ымыгъэбзэрабзэмэ, ар лъэпкъ тхакIо хъун ылъэкIыщтэп. 
Сэ бэрэ Москва сыщылэжьэнэу сырагъэблэгъагъ: Урысыем 
итхакIохэм я Союз иправление исекретарэу, СНГ-м хэхьэрэ 
къэралыгъохэм ятхакIохэм я Союз игъэцэкIэкIо куп 
итхьамэтэ гуадзэу, литературнэ-художественнэ журналэу 
"Октябрь" зыфиIорэм иредактор шъхьаIэу… Сегупшысэпхъагъ, ау сегупшысыгъэп: сэ сыкъулыкъушIэп, сэ сытхакIу, 
сылъэпкъ тхакIу. Сэ сIэкIэлъ Iашэр - сиадыгабз. Сыда 
Москва сыкIокIэ, стхыщтыр? Зысфэхъожьыщтэп. Сэ 
сызэреплъырэмкIэ, тхакIор илъэпкъ хэсын фае, арымырмэ 
купкI зиIэ тхыгъэ гори къыIэкIэкIыщтэп.
- Тарихъ роман птхыныр нахь къин роман къызэрыкIом нахьи. Ащ ежь художественнэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэр 
иIэжьых, документ, тхылъ пчъагъэ кIэбджыкIыжьын, 
шъыпкъэмрэ тхакIом ихудожественнэ гупшысэрэ зэгъэкIугъэу зэхэпфынхэ фаех. О а пстэур дэгъоу къызэрэбдэхъурэр критикхэмрэ тхылъеджэхэмрэ хагъэунэфыкIы. Джа шэпхъэ къинхэр тарихъ романым зэрэщызэшIопхыхэрэм кIэкIэу уакъытегущыIэ сшIоигъуагъ. Сыд 
фэдиз уахъта зы тарихъ романым тебгъэкIуадэрэр?

--- Page 549 ---

- ГурытымкIэ зы романыр зы илъэскIэ сэгъэхьазырышъ, 
илъэс-илъэситIукIэ сэтхыжьы. Ар жанрэм исэгъэуцофэ бэ 
кIэсыджыкIыжьын, зэзгъэфэжьын фаеу хъурэр. Сэ адыгэхэм афэгъэхьыгъэу тишIэныгъэлэжьхэм атхыгъэхэм 
сяджэ. Ащ имызакъоу романхэм къащызгъэлъэгъорэ 
хъугъэ-шIагъэхэм афэгъэхьыгъэ документхэр зычIэлъхэ 
архивхэм, гущыIэм пае, Москва, Санкт-Петербуг, Краснодар, Ставрополь, Тбилиси, Стамбул, Париж, Тегеран, 
Дамаск, Каир адэтхэм сащылэжьагъ. СIэкIэ сIыгъыгъэх 
лIэшIэгъу зэфэшъхьафхэм адыгэхэм ящыIэкIэ-псэукIэ 
фэгъэхьыгъэу дунаим изыплъыхьэкIо цIэрыIохэм атхыгъэхэр, зэман чыжьэм къыщыхъугъэ-щышIагъэхэм яхьылIэгъэ 
документ гъэшIэгъонхэр. Бэ адыгэмэ афэгъэхьыгъэу щыIэр!
ЕтIани лъэшэу къысшъхьапагъэх Кремлэм Iоф зыщысшIэгъэ илъэсхэр. СССР-м и Апшъэрэ Совет сыридепутатыгъэти, зи пэрыохъу къысфэмыхъоу, урыс забытхэм, 
генералхэм ягукъэкIыжьхэр кIэсыджыкIыжьыгъэх, хымэ 
къэралхэм ащыщ авторхэм, дипломатхэм яIофшIагъэхэм 
нэIуасэ зафэсшIыгъ. Ахэр архивнэ документ гъэшIэгъоных. 
Ащ фэдиз уугъоигъэ, узэджэгъэ пстэури пшъхьэ щызэбгъэзэфагъэу тхылъыр птхынэу уетIысылIэ. Тарихъ тхылъ 
пчъагъэ птхыгъэми, къыдэкIыгъэми, кIэм итхын узыпэтIысхьэкIэ, апэрэу упыхьагъэм фэдэу угу мэлъэпэрапэ. 
Тарихъ тхылъым нэмыкI екIолIакIэ фыуиIэшъущтэп. Инэу 
зыфэбгъэхьазырын фае, ар хэгъэкIи, къэптхыхьэрэ хъугъэ-шIагъэм илъэхъан бгъэзэжьынышъ, ухэтынэу мэхъу. 
Ар гъэшIэгъон дэд - гурышIугъо къыозытырэ гугъуехь. 
ГущыIэм пае, пщы цIэрыIохэу Рэдэдрэ Мстиславрэ ялъэхъан 
цIыфым ынэгу къычIэбгъэуцожьышъуныр сыдым ымыуас. 
Ахэмэ яобраз къэбгъэлъэгъоным имызакъоу, а чIыпIэм 
къыщыхъугъэ къумалыгъэри тхылъеджэм лъыбгъэIэсыжьын фае.
Аужырэ стхыгъэ тарихъ тхылъым "Хэхэсхэр" шъхьэу 
фэсшIыгъ. Ар зэхьылIагъэр Урыс-Кавказ заом илъэхъан 
Тыркуем рафхи, ыужкIэ Балканхэм агъэкощыжьыгъагъэхэ 
адыгэхэр арых. 1877-1878-рэ илъэсхэм, аужырэ урыстырку заор заухым, тилъэпкъэгъухэр аргорэу КъокIыпIэ 
Благъэм агъакIох. Мы тарихъ романымкIэ Урыс-Кавказ 
заом фэгъэхьыгъэ тхылъитфыр сыухыгъэ.

--- Page 550 ---

Гугъэр зымыухырэм икъарыуи ыухырэп

--- Page 551 ---

- Тхылъ, сурэт, е орэд орэхъу цIыфым зитхыкIэ, ежь 
ащ творческэ гушIуагъо хигъуатэу аIо. Сэри къэсIон 
слъэкIыщт шIу плъэгъурэ IофшIэным къыуитырэ тхъагъор 
зэрэнахь мымакIэр. КIэкIэу къэпIон хъумэ, уикIэсэ Iофым 
уезэщырэп. Ау щытми, Исхьакъ, о Iоф ин дэд пшIэрэр, 
романышхоу птхыхэрэм атебгъэкIодэрэ творческэ къарыур сыдкIэ ибгъэкъужьыра?
- Сэ тыкъэзгъэхъугъэ Тхьэшхом сыфэраз тхакIом 
изэчый къызэрэсхилъхьагъэм пае. Сызэрытхэрэм сыгу 
хегъахъо, сигущыIэкIэ силъэпкъ, сихэку, цIыфыгъэр зэрэсIэтышъурэм сырэгушхо, ащкIэ сынасыпышIу. Ау, 
шъыпкъэ, творческэ IофшIэныр гушIогъо закIэу зэхэлъэп, 
ар Iоф къин. Хьаткъо Ахьмэд зэриIогъагъэу, а такъикъым 
узыфэе гущыIэр къэбгъотыныр псынкIагъоп - ар мастэкIэ 
псынэ птIыным фэд.
ЦIыфхэр тхакIор цIэрыIомэ, ащ щытхъу къылэжьыгъэмэ ехъуапсэх. Ау ахэмэ ащыщэу мэкIэ дэд ар зэрэшъхьэзакъор зышIэрэр. СыдигъокIи тхакIор изакъоу 
тхылъыпIэ къабзэм къыкIэрэнэ. Ащ ианахь пэблэгъэ цIыфи 
ежь а зыфэныкъо гущыIэр къыгупшысынымкIэ, ынэгу кIэт 
образыр къызэIуихын-къыгъэлъэгъонымкIэ, ыкIэм нигъэсынымкIэ, сюжет гъэшIэгъон ытхынымкIэ IэпыIэгъу 
къыфэхъун ылъэкIыщтэп. Агъэгушхошъущт, упчIэжьэгъу 
фэхъущтых, ау итхылъыпIэ нэкIубгъо из афэшIышъущтэп.
Сэ нахьышIоу Iоф зысшIэрэр, ситворческэ къарыу нахь 
къызысшъхьапэрэр пчэдыжьыпэр, нэфылъэр къызызэкIичырэ уахътэр ары. Жьэу къэтэджырэм Тхьэр 
къыфэусэу зэраIорэр шъыпкъэ. Илъэс 75-рэ мэхъушъ 
литературэ губгъом сызитыр, зы сатыр нахь мыхъуми 
сымытхэу зы мафэ блэзгъэкIыгъэп.
Пчэдыжь къэс стхыщтым сыдэгузажъозэ, сызыщытхэрэ тIысыпIэм сыпэтIысхьэ. Дунаир къызщыущырэ, мурад 
анахь дэгъухэр зашIырэ, гупшысэмрэ къарыумрэ зыщызэIухыгъэ уахът пчэдыжьыпэр. Ащ дэжьым къарыу гори 
бгъэкIодэу къыпщыхъурэп, тыгъуасэ къыпфэмыгъотыгъэ 
гущыIэр непэ ежь-ежьырэу тхылъыпIэм къытехьэ…

--- Page 552 ---

- Адыгэ Iофыгъомэ ямызакъоу лъэпкъ зэмылIэужыгъохэм азыфагу дэлъ зэфыщытыкIэхэр нахьышIу шIыгъэнхэми уиIахьышIу хэолъхьэ. АщкIэ хэгъэгу пащэхэм 
узэраIукIэрэми тыщыгъуаз. Ахэмэ лъэпкъ, хэку Iофыгъохэм афэгъэхьыгъэ упчIэхэмкIэ ехьакI-къехьакI уимыIэу 
зафэбгъазэуи къыхэкIы. Урысыем и Общественнэ палатэ 
умышъхьахыжьэу илъэс пчъагъэ хъугъэу Iоф щыошIэ. 
АщкIэ къасIомэ сшIоигъор тхакIор политикэу, общественнэ IофышIэшхоу зэрэщытын ылъэкIыщтыр о уищысэкIэ къызэрэбгъэлъэгъуагъэр ары. А пстэур уитворческэ 
IофшIэн зэрар фэмыхъоу сыдэущтэу пфызэдэхьыра? Ащ 
нэмыкIэу сшIэмэ сшIоигъу непэрэ общественнэ-политическэ щыIакIэм узэреплъырэр.
- ТхакIор общественнэ щыIакIэм пэIапчъэу щыIэшъущтэп. ЦIыфыр зыгъэгумэкIырэ, дунаим къыщыхъурэщышIэхэрэм дэгу, нэшъу зясшIылIэрэп. Сэ бэшIагъэ хэгъэгум иобщественнэ-политическэ щыIакIэ сызыхэтыр - 
Адыгэ хэкумрэ Краснодар краимрэ янароднэ депутатхэм 
я Советхэм, СССР-м и Апшъэрэ Совети сырядепутатыгъ. 
Ар тхакIом зэрар къыфэхъуна? Зы лъэныкъомкIэ "хьау" 
пIоми хъущт, адрэмкIэ общественнэ IофшIэным охътабэ 
зэрэпIихырэми изэрар къэкIо, арэу сэIоми, ишIуагъэ нахьыбэу сэлъытэ. Сыда пIомэ, дунаим щекIокIырэмрэ гъашIэр 
зэрэзэхэлъымрэ куоу уахегъэгъуазэ. Ахэр умышIэхэмэ, 
сыдыр уитхакIу?
НэмыкI лъэныкъокIэ уеплъымэ, тарихъ тхылъхэр зытхырэм непэрэ дунаир сыдэущтэу ышIэн къысэпIонкIи мэхъу. 
Ау непэрэ дунаир блэкIыгъэм иIахьэу зэрэщытыр къыздэплъытэкIэ, хъишъэр пшIэн зэрэфаем фэдэкъабзэу джырэ 
щыIакIэми ущыгъозэн фае.
СиеплъыкIэхэм, сигупшысэхэм ягугъу пшIын хъумэ, 
зэкIэмэ апэу зыцIэ къесIощтыр сэ сихэку, Адыгеир ары. 
Сихэкуи сихэгъэгуи сафэшъыпкъ, ахэр сыпсэ щыщых. 
Экономикэм, культурэм, шIэныгъэм, егъэджэным, спортым алъэныкъокIэ гъэхъагъэхэр тилъэпкъэгъухэм ашIыгъэхэу зызэхэсхыкIэ, сэгушхо, сшъхьэ лъагэу сагъэIэты. 
Тикъэралыгъо игъэхъагъэхэри икъиныгъохэри гукIэ зэхэсэшIэх, сфызэшIокIырэмкIэ хэгъэгум изегъэужьыжьын 
сыхэлажьэ.

--- Page 553 ---

УФ-м и Общественнэ палатэ лъэпкъ Iофыгъохэр къыщысIэтынхэр сипшъэрылъэу сэлъытэ. Сыда пIомэ, Урысыем 
ищынэгъончъагъэ ащ щыпсэухэрэ цIыф лъэпкъ макIэхэм 
язэкъотныгъэ епхыгъэу къысщэхъу. Дунаир зэрызэмылIэужыгъом фэдэу, тэри инэу тызэтекIы. Лъэпкъ шъошэ 
зэмыхьащырхэр тщыгъых, зэфэмыдэу тыкъэшъо, бзэ 
зэфэшъхьафкIэ тэгущыIэ - а тызэрэзэтекIыхэрэр арых 
тикIочIэ шъхьаIэри. Непэ Урысыем сыда апэ щигъэшъыгъэн 
фаер? Джыри зэ къыкIэсэIотыкIыжьы: цIыфхэм язэкъошныгъ.
- Илъэсыбэ хъугъэу Адыгеим итхакIохэм я Союз 
уритхьамат, республикэм журналиплIэу къыщыдэкIыхэрэм язэхэт редакцие урипащ. Уиуахътэ а пстэумэ 
зэрэтябгощэшъурэр, уикъарыу ащ фэдиз Iофыр къэзэрихьырэр умыгъэшIэгъон плъэкIырэп. Сыдигъуа зызыбгъэпсэфырэр, Исхьакъ?
- Шъыпкъэ, IофшIэныбэ зесэхьэ. ТхакIохэм я Союзи 
скIуачIэ хэсэлъхьэ, адыгабзэкIэ къыдэкIыхэрэ "Зэкъошныгъ", "Жъогъобын", урысыбзэкIэ къыхэтыутыхэрэ 
"Литературная Адыгея", "Родничок Адыгеи" журналхэми 
сыряредактор шъхьаI.
КъыосIон: сызыщытхэрэ уахътэр сигъэпсэфыгъо уахът. 
Птхыгъэр угу зырихьыжьыкIэ, уахъти къарыуи тебгъэкIодагъэу, уигъэпшъыгъэуи къыпщыхъурэп. Угу зыщыкъабзэм, зыщыдахэм бэ пфызэшIокIырэр. СигъашIэ кIэрэкIэ 
закIэу къекIокIыгъэп, сыгу зыщыхэхъуагъи, слъэ зыщыкIаутыгъи къыхэкIыгъ. Ау сыд хъугъэми, зэсIожьыщтыгъ: 
"Нычхьапэ тыгъэр къохьажьыгъэми, пчэдыжь тыгъэр 
джыри къыкъокIыжьыщт!" ЕгъашIи сышъугъуагъэп, пстэумэ 
афэмыдэу ары сшIошIы цIыфым ылъэ кIэзыутырэр, насыпынчъэ зышIырэр. Къарыунчъэ сызыщыхъуи, гукъыдэчъ 
зыщысимыIи къыхэкIы. Ащ фэдэ зыхъурэм, сызэушъыижьышъ, сэр-сэрэу сыгу къэсэIэтыжьы. Бэрэ къысаIо: 
"Уныбжь емылъытыгъэу учан". ГъашIэм ущыгушIукIэу 
упсэун фае, шIу угу имылъмэ, уешхыжьы. Чэщым узыгъолъыжьыкIэ, мэфэшIу зэрипхыгъэмкIэ, узщыгушIукIыжьэу, пчэдыжь мурадхэр ипхъухьагъэхэу, Тхьэм уфэразэу учъыежьын фае.

--- Page 554 ---

Насыпыр блэжьыгъэм къыдэкIо

--- Page 555 ---

- "Сыгу зыщыхагъэхъуагъи, слъэ зыщыкIаутыгъи 
къыхэкIыгъ",- пIуагъэ. Ау, етIани пшIагъэм осэшхо къыратэу, цIыфыбэмэ шIу уалъэгъоу, уизэшIокIырэ уиакъылрэ 
уарыпсэушъоу тынчэу ущыIэу къысщэхъу. Сыхэукъуа?
- Гукъао симыIэу, лъэбгъу къысэзыдзын сыфэмызыгъэу, сыгу хэзгъэкIын сапэ къимыфагъэу джы нэс къэзгъэшIагъэу къыпшIошIымэ, ухэукъо. Сытхьаусхэныр сикIасэп. 
Сшъхьэ сыщыгугъыжьызэ, щыIэныгъэм къыспигъохыгъэ 
къиныгъохэм сызэрапэлъэшын къарыу зыхэзгъотэжьызэ, 
сигъашIэ къэсэхьы. Тыгъэпс зэкIагъэп сищыIэныгъэ, сэр-сэрэу сызыщылъэпауи, нэмыкIхэм сагъэлъэпаоуи хъугъэ. 
Къыздэхъугъэри бэ, къыздэмыхъугъэри макIэп. ЗишIуагъэ 
къысэкIыгъэхэм яшIушIагъэ сщыгъупшэрэп, зиягъэ къысэкIыгъэхэми хьажъ-гужъ афысиIэп. Ащ фэдэ зыхъурэм, 
сянэ къысиIощтыгъ: "Лъэбгъу къыуадзэу хъугъэмэ, лIы 
ухъугъэшъ ары, сикIал, зыми угу емыгъабгъ".
Творчествэм игугъу пшIын хъумэ, силъагъо сэр-сэрэу 
пхырысщыгъ, ащ сырэгушхо. Ау щытми, зи къыздэIэпыIагъэп сфэIошъущтэп. Сыда пIомэ, кIэгъэкъонышхо 
къысфэхъугъэх тхэныр зисэнэхьат сиурыс ныбджэгъухэр: 
сиапэрэ тхылъхэр Москва къыщысфыдэзгъэкIыгъэхэ 
К. Чуковскэр, М. Светловыр, Д. Зэхарченкэр, М. Львовыр, 
Литинститутым сычIэсзэ, гу къыслъити, СССР-м итхакIохэм 
я Союз сыхэзгъэхьэгъэ Сергей Михалковыр, Наталья Кончаловскаяр, сихэкогъухэу КIэрэщэ Тембот, КIышъэкъо 
Алим, Еутых Аскэр, Охътэ Абдулахь, Кайсын Кулиевыр, 
нэмыкIхэри. Непи ситхылъхэр зимылъкукIэ къысфыдэзгъэкIырэ синыбджэгъухэм лъэшэу сафэраз. Ау хэт 
къыбдэIэпыIагъэкIи, ишIуагъэ къэкIощтэп тхакIом зэчый 
хэмылъмэ, Iоф зыдэмышIэжьымэ, ар зэкIэмэ анахь шъхьаI.
Тхэныр Iоф псынкIагъоп, анахьэу ар зыфэгъэхьыгъэр 
прозэр ары. Усэр непэ "къэмыкIомэ", пчэдыжь нэс зэбгъэтIылъэкIмэ хъущт. Романыр ащ фэдэп, мафэ къэс 
умыпшъыжьэу Iоф дэпшIэн фае.
- ГъашIэм гъогуонэ псынкIагъо зэримыIэр гурыIогъуаеп, ау унасыпышIомэ, бэмэ уапэлъэшышъунэу къысщэхъу. КъэпкIугъэ гъогушхом урыраза, непэ унасыпышIоу 
зэолъытэжьа?
- Хэти насыпыр зэфэшъхьафэу къыгурэIо. Азыныкъохэм насыпыр шIулъэгъуныгъэм халъагъо, ау шIулъэгъуныгъэр пшъхьащыкIырэ гузэхашI. Унагъор ара, сабыйхэр 
ара? ОцIыкIуфэхэ сабыйхэм угу хагъэкIырэп, угу къаIэты, 
уащэгушIукIы. Ау ины зыхъухэкIэ, ткIэрычыгъэ мэхъух. 
IофшIэныр ара? Джарын фае, шIу плъэгъурэ сэнэхьатым, 
анахьэу творческэм, гупсэфыгъо къыуеты. Нахь куоу 
ухахьэмэ, насыпыр щыIэныгъэр ары, лъэ пытэкIэ узхэуцогъэ, зэшIокI зыщыуиIэ гъашIэр ары. Унэ пшIыгъэмэ, чъыг 
бгъэтIысыгъэмэ, сабый къыпкIэхъухьагъэмэ, уигъашIэ 
лъэпсэнчъэ мыхъугъэу аIо. Ар философиеу зэрэщытыр 
къызгурыIуагъэу сегупшысэ: тхылъ дэгъу птхыныр, цIыфмэ 
агу нэсын орэд зэхэплъхьаныр, сурэт дахэ пшIыныр ащ 
нахь дэя? Сэ бын хъарзынэ сиI, къорэлъф-пхъорэлъфыхэм 
сагъэгушIо. БэшIагъэ ахэмэ ныбжь яIэ зыхъугъэр. Ахэр 
чъыг лъэпсэ пытэм фэдэх. Лъэпсэнчъэ хъугъэп сигъашIэ. 
Алахьэр зэчыйкIэ къысфэусагъ, узынчъагъэ къыситы гъэти, 
сфызэшIокIырэр сшIагъэ. Арыщтын сэркIэ насыпыр.
- МэкIэдэд насыпышIо хъуным пае цIыфым ищыкIагъэр. Мары сэ непэ уитхылъ пчъагъэхэр зэхэугъоягъэхэу 
къысэптхи, насыпышIо сыпшIыгъ. Уныбжь илъэс 85-рэ 
зыщыхъурэм ипэгъокIэу мы тхылъ зэхэугъоягъэхэр дунаим 
къызэрэтехьагъэхэм узэрагъэгушIуагъэм щэч хэлъэп. 
Сыда мыхэмэ къадэхьагъэхэр?
- КъыдэкIыгъэ тхылъ зэхэугъоягъэхэмэ сиусэхэр, 
поэмэхэр, романхэр, публицистикэр къадэхьагъ. Ахэр бэ 
мэхъух, илъэс 70-м къакIоцI стхыгъэхэр арых. Ситарихъ 
тхылъхэм зы лIэшIэгъоп къызэлъаубытырэр, ахэмэ я Х-рэ 
лIэшIэгъум къыщегъэжьагъэу адыгэмэ ядунай къащызгъэлъэгъуагъ. Тхылъеджэхэм апашъхьэ ислъхьагъэх. Сэ 
сызэреплъырэмкIэ, Урысыем ис лъэпкъхэм ащыщэу цыхьэ 
нахь зэфэшIыпхъэхэм ахэт адыгэхэр. Урысые къэралыгъом 
изэхэщэн, игъэпсын хэлэжьагъэх тилъэпкъэгъухэр.
- "ЧIыгу-огу зэнэсым сыда щыIэр?" зыфиIорэ 
уигукъэ кIыжь тхылъыр зэрэухыгъэр пшъхьэ щычэрэгъугъэ гупшысэр ары. Непэ узынэсыгъэ лъэгапIэм укъеплъыхэу, шъхьангъупчъэмкIэ дунаим ухаплъэзэ, джыри 
кIэ горэм улъыхъоу, джыри зыгорэхэр пшъхьэ щычэрэгъухэу, ахэр тапашъхьэ къиплъхьанэу зэбгъэзафэхэу а 
тхылъым икIэух къысшIуигъэшIыгъ. СыдкIэ джыри тыбгъэгушIощта, сыд уздэлажьэрэр?
- Зигугъу къэпшIыгъэ тхылъым ыуж блэкIыгъэ зэманыр 
къыригъэубытэу романитIу - "Рафыгъэхэр", "Хэхэсхэр" 
къыдэкIыгъэх. Щэч хэмылъэу къыосIон: ащ щысыухырэп 
сиIофи, сиIофшIэни, сикъарыуи. Зыуж сихьащтымкIэ, е 
езгъэжьэгъэ тхылъыр зыфэдэмкIэ апэ силъадэу цIыфхэм 
садэгощэныр къезгъэкIурэп, ау о къыосэIо - хьатхэм 
(хетхэм) афэгъэхьыгъэ тарихъ тхылъ джыдэдэм Iоф зыдасшIэрэр. Сеплъын блэкIыгъэ чыжьэм щыпсэущтыгъэ-тыкъызтекIыгъэу алъытэхэрэ адыгэхэм афэгъэхьыгъэ тарихъ 
тхылъыр (версиер) сфэукIочIышъущтмэ…
- ШъхьэкIэфэшхо къыпфэсэшIы, Исхьакъ. Лъэпкъыми 
хэкуми апашъхьэ пшъэрылъэу зыщыфэпшIыжьыгъэр 
бэшIагъэу бгъэцэкIагъэ, ау джыри уизэчыйрэ уикъарыурэ 
лъэпкъым изыужьыжьын фэогъэIорышIэхэшъ, тхьэм 
тапэкIи пфызэшIокIырэм къыщымыкIэу бэрэ утиIэнэу 
селъэIу. Пшъхьац хэтхъукIэу ригъэжьэгъэ къодый. Арышъ, 
илъэс 15-кIэ джыри зы зэдэгущыIэгъу зэдэтшIынэу тызэгъэзэгъ.
- Слъэ сытетэу илъэсишъэм сынэсмэ...- МэщбэшIэ 
Исхьакъ IущхыпцIыкIыгъ.
ДэгущыIагъэр НэкIэпыджэ Замир,
2016-рэ илъэс

--- Page 556 ---

МэщбашIэр - IофбашI

--- Page 557 ---

ЦIыфыр къызэрэпIотэн псалъэ къыпфэмыгъотэу, сыд 
фэдэрэ гущыIи пфимыкъоу укъызщыуцурэ пIалъэ къыокIу. 
Мары, джы сэри МэщбэшIэ Исхьакъ къызэрэсIотэн псалъэ 
сымыгъотэу къин сэлъэгъу.
МэщбэшIэ Исхьакъ адыгэ лъэпкъым ижъуагъу пIомэ 
хъунэу сэлъытэ. Сыда пIомэ ар джащ фэдизкIэ лъагэшъ, 

--- Page 558 ---

гъуазэшъ, шапхъэшъ ары. Адыгэхэм ащ нахьыбэ тхылъ 
тфэзытхыгъэ тхакIо тиIэп, ткъош кавказ лъэпкъхэми зиIэ 
ахэтэу сыгугъэрэп. Иными цIыкIуми ащ къыIэкIэкIыгъэу, 
ылъэкъуацIэ тетэу къыдэкIыгъэ тхылъмэ япчъагъэ 100-м 
къехъу. Ахэр зэтеплъхьэхэмэ, ежь тхакIом илъэгагъэ 
нэсынкIи мэхъу. Ахэм ащыщэу 20-м нахьыбэр роман, 
Iужъух, пIашъэх. Тхылъи 6-р лъэпсэрых зэожъым, адыгэр 
хэкум зэрэрафыгъэм, хэхэс адыгэхэм афэгъэхьыгъ, шIэныгъэ лъабжъэ зиIэ тхыдэ романых. Тхылъеджэхэм 
зэрашIэу, сыд фэдэрэ романи тхакIом къыгъэшIэгъэ дунэе 
унэе зырыз. Ащ фэдиз дунэе унае къэбгъэшIэныр 
IэшIэхына?!
МэщбэшIэ Исхьакъ тхылъыбэ зэритхыгъэм изакъоп 
зыкIэлъапIэр, зыкIэжъуагъор. Адэ, ащ ироманхэм ащыгъэпсыгъэ дунайхэм яшъыпкъагъэ, къащигъэлъэгъогъэ 
жэбзэ (литературэ) IэшIагъэм икууагъэ, идэхагъэ, иIупкIагъэ фэдэ лъэныкъохэмкIи ар шапхъэ, жъуагъо. Усэ гъэпсыкIэмкIэ Хьаткъо Ахьмэд, прозэмкIэ КIэрэщэ Тембот фэдэу, 
адыгэ жабзэм илъэгъохэщхэр гъуазэ зыфишIыгъэхэми, 
ежьым а лъагъор нахьыбэкIэ гъогубгъушхо ышIыгъэшъ, 
жабзэм иIэшIугъэ, идэхагъэ, илъэгагъэ нахьыбэкIэ диIэтэягъэшъ, джы тхакIо хъуным кIэхъопсырэ ныбжьыкIэхэм 
агу ыгъэкIодэу, ягугъэ ыкъутэу пIоми хъунэу щыт, "МэщбашIэм фэдэу тызымытхэшъущтыкIэ, а Iофым тыпымыхьахэмэ нахьышIу" аригъаIоу.
КъызэрэтIуагъэу, МэщбэшIэ Исхьакъ "жъуагъо" епIо 
хъущт. Ау жъуагъо ухъуныр, жъуагъоу ущытыныр зэрэкъиным фэдэу, жъуагъор къэпIотэнри къин. Жъуагъор 
лъагэ, жъуагъом изакъу, ащ ыгу къэзыфызырэ гуаохэр, 
игу гъэ-гупшысэхэр, игурылъхэр къызэрэпшIэн плъэкIыщтыр 
иIэдэкъэчIэкIхэмкIэ арых. Ау МэщбэшIэ Исхьакъ иIэдэкъэчIэкIхэм пстэуми зэряфэшъуашэу яджэшъугъэ цIыф щыIэн 
шъуIуа? ЩыIэу щытмэ, сыдэу ямафа! А пстэуми уямыджагъэу МэщбэшIэ Исхьакъ икъоу къыпфэIотэнэу сыгугъэрэп. 
Сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, МэщбэшIэ Исхьакъ итхылъ 
пстэуми зэряфэшъуашэу яджагъэм шIэныгъэ куу тхыдэмкIэ, адыгабзэмкIэ, жабзэмкIэ, литературэмкIэ ыкIи хабзэмкIэ зэригъэгъотыгъэу щыт, университет къыухыгъэ 
фэдэу.

--- Page 559 ---

Шъэрэ зэхэпх нахьи зэ плъэгъурэр

--- Page 560 ---

Адыгэ Iофым хэтэу зы адыги щыIэпщтын МэщбэшIэ 
Исхьакъ ыцIэ зэхимыхыгъэу. Сэри сикIэлэгъу дэдэу зэхэсхыщтыгъэ МэщбэшIэ Исхьакъ ыцIэ, иусэхэр радиом 
къыIощтыгъэх, Урысыем ирадиоу "Тирадио" зыфиIорэм 
тедэIоу хъущтыгъэ, Адыгеим ирадиуи загъорэ къэтыубытыщтыгъэ, Амман радиом тыфэзэуи къыхэкIыщтыгъэ. 
Ахэмэ МэщбашIэм иусэхэм ащыщхэр загъорэ къатыщтыгъэ. ГущыIэм пае, сэ апэу сызэдэIугъагъэр иусэмэ ащыщэу 
"СичIыгу" зыфиIорэр ары. Ащ адыгэ лъэпкъыр бэдэдэ 
шIагъэу зэрэмэкъумэщышIэр, чIыгулэжьыныр ышIэу зэрэщытыгъэр къызэрэхигъэщыгъэм имызакъоу, чIыгумрэ ащ 
дэлэжьэрэ цIыфымрэ зэрэзэфигъадэрэр, чIыгу жъогъакIэмрэ хьалыгъу жъэгъакIэмрэ зэрэзэригъапшэрэр сшIогъэшIэгъон дэдэу непэрэ мафэми сыгу илъ. Мыщ фэдэу 
къыщеIо ащ:
СымэкъумэщышI сэ. 
Бэдэдэ шIагъэ
ЧIыгужъогъэ бзыгъэу
сынэкIу зэлъагъ...
...Пахъэр шъхьащехы 
чIыгу жъогъакIэм
Хьалыгъу жъэгъакIэм 
сыдэуи фэд!
Нахь пэсаIоу зэхэтхыгъэхэм ыкIи тыгу къиIукIырэ макъэ 
фэдэу къытщыхъугъэу бэрэ тыкъызэджагъэмэ ащыщ 
нэмыкIрэ изы усэ икъегъэжьапIи:
ГушIопсы нэпсэу 
осэпсэу зыгъэр
Къелъадэ нэкум, 
къелъадэ нэкум,
Тятэжъмэ ячIэу 
зэ тичIыгугъэр
Сэлам алейкум, 
сэлам алейкум! 

--- Page 561 ---

Исхьакъ иусэхэм ащыщэу орэдэу къаIоу, шIу алъэ гъузэ 
зэдэIухэу щыIэри бэдэд, гум еIоу, псэм хапкIэу. Ау а 
пстэуми ягугъу къэтшIын тлъэкIынэп.
МэщбашIэр адыгабзэм ащ фэдизкIэ фэIазэшъ, зыщыфаем ащ иадыгабзэ усабзэу, зыщыфаем убзабзэу, 
зыщыфаем бгыбзэу е цIэцIабзэу къыпщегъэхъу. Сыдым 
зыфигъэзагъэми, шIу дэдэу егъэцакIэ, ащ иадыгабзэ пкъым 
хэхьэ, гум нэсы, псэм лъэIэсы.
Исхьакъ ежьым ытхыгъэхэм ямызакъоу, урыс тхэкIошхо Iазэхэм ятхылъмэ ащыщхэри адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх. АхэмкIи адыгабзэм илъэшыгъэ къыгъэлъэгъуагъ. 
Шъыпкъэ, бэшIагъэу гъашIэм итыдэрэ чIыпIи, къутами 
зэрифэшъуашэу ащызетымыхьажьышъурэ адыгабзэр 
дунаим тет анахь бзэ лъэш дэдэмэ ащыщ, икъу фэдизэу 
зэхэтымышIэжьми, тшIошъ мыхъужьми. СыдыбзэкIэ 
атхыгъэуи щэрэт, адыгабзэкIэ нахь дэхэжьэу пфызэмыдзэкIын, пфэмытхыжьын щыIэп. Мары, МэщбашIэм зэридзэкIыгъэхэмкIи ар къыгъэлъэгъуагъ, къыгъэшъыпкъэжьыгъ. Тызэрыгушхо хъун насыпыгъэшхоба: зэгорэм 
Исхьакъ нэмыкI тхэкIо цIэрыIохэм ятхылъхэр зэридзэкIыщтыгъэмэ, джы ежь итхылъхэр нэмыкIыбзэхэмкIэ зэрадзэкIы.
МэщбэшIэ Исхьакъ синыбжьыкIэгъум къыщегъэжьагъэу ыцIэ зэхэсхэу щытыгъэми, ежьыр ынапэкIэ зыслъэгъугъэр, ышъхьэрэ ыпкъырэкIэ къызысшIагъэр 1978-рэ 
илъэсыр ары. Ащыгъум обществэу "Родинэм" къытфызэIуихыгъэ гъогумкIэ апэрэу Хэкужъым (Къэбэртаем) - 
"Тятэжъмэ ячIэу зэ тичIыгугъэм" тыкъэкIогъагъ зэныбджэгъуиплI тыхъоу (Исмейл Оздэмыр, сэры, МэщфэшIу 
Нэдждэт, Биданыкъо Нихьат) Анкара Кавказ хасэм тырилIыкIоу. Адыгеим тымыкIоу дгъэзэжьыщтэп тIуи, лъэIуми, 
нэйпсыягъэми зэраIоу, ащ зядгъэщэгъагъ. Джащыгъум 
тинасып къыхьыгъ Исхьакъ тлъэгъунэу. Гъэзетэу "Социалистическэ Адыгеим" (джы "Адыгэ макъэм") иунэ 
тыщыIукIэгъагъ. Изэхэлъ (пелыуан) теплъэкIэ, илIыхъужъ 
макъэкIэ, ипсэлъэкIэ IазэкIэ ащ тызэригъэгушIуагъэр, 
тызэригъэгушхуагъэр къыпфэIотэжьынэу щытэп. "ТицIыфышъхьэ сыд фэдизэу агъэмэкIагъэми, дунэе пстэуми 
сыд фэдизкIэ тырапхъагъэми, тятэжъ чIыналъэ кIэпэ зэлъэмыIэс зырызэу зэпатхъыгъэми, Исхьакъ фэдэ цIыф дышъэ, 
жъогъогъуазэ зытиIэкIэ, тыкIодынэп, тыгуи дгъэкIоды 
хъунэп" тигъэIуагъэ ащ. Джащ къыщегъэжьагъэу тырыгушхоу тыдэрэ чIыпIи шIукIэ игугъу щытэшIы, иусэхэм 
тыкъыщяджэ, итхыдэ романхэм ащыщхэр тыркубзэкIэ 
зэтэдзэкIы, зэтыдзэкIынэу тыпылъ. Мары ащ и "Бзыикъо 
зао" ыкIи "Мыжъошъхьалыр" синыбджэгъу Енэмыкъо 
Мэулид зэридзэкIхи, тыркубзэкIэ къыхаутыгъэх, сэри 
"Рафыгъэхэр" 2015-рэ илъэсым зэсыдзэкIи, къыдэзгъэкIыгъ, джыри романэу "Хэхэсхэр" зэсыдзэкIынэу сыпылъ.
Илъэсищым къехъоу (1997-2000) Адыгеим сызыщыпсэугъэ лъэхъаным къыриубытэу Исхьакъ тхьэмафэм 
зэ нахь мымакIэу сыфэзыщтыгъэ. Игъо сызщифэрэм 
ыдэжь сыкIощтыгъэ, къэзгъэгущыIэщтыгъэ, къыIорэмэ 
сигуапэу сядэIущтыгъэ, згъэхьаулыещтыгъэуи къычIэкIын, 
ау зыкIи зэхысигъэшIагъэп ыдэжь сызэрэкIорэр имыгуапэу. 
Ежьыри бэрэ къакIощтыгъэ сэ сызщылэжьэрэ гуманитар 
ушэтынхэмкIэ институтым. Тхьаркъохъо Юныс, Шъхьэлэхъо 
Абу фэдэ нахьыжъхэм абгъодэсэу, сэри сыряшъхьагъырытэу ягущыIэ сигуапэу седэIущтыгъэ. КIэкIэу пIон зыхъукIэ, 
Исхьакъ зэрэсшIагъэм, ныбджэгъу сызэрэфэхъугъэм 
лъэшэу сырэгушхо.
КъызэрэтIуагъэу, жъуагъор къэIотэгъуай нахь мышIэми, 
зэрэхъукIэ къэIотэгъэн фае. Сыда пIомэ цIыфыр къызыхъугъэ мафэр зыкIагъэлъапIэрэм ишъхьэусыгъо шъхьаIэр 
ежьыр гъэлъэпIэгъэныр — ягъэгъэлъэпIэгъэныр арымэ, 
ятIонэрэр кIэлакIэу къыткIэхъухьэхэрэм шапхъэу ягъэлъэгъугъэныр ары. Нахь нэрылъэгъу афэпшIымэ, ныбжьыкIэхэм ар шапхъэ афэхъуным ущыгугъы хъущт.

--- Page 562 ---


Исхьакъ игъашIэ философие псэу

--- Page 563 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ игъашIэ философие псэу. Ащ 
игъашIэ IупкIэу къегъэлъагъо гъашIэр зэрэзэхэтыр, зэрэгъэпсыгъэ шIыкIэр - чэщым мафэр зэрэкIэлъыкIорэм 
фэдэу дэим - дэгъур, насыпынчъагъэм - насыпыр, къинихьагъум - гупсэфыгъор, гуIэгъум - гушIуагъор зэрэкIэлъыкIорэр, гъашIэр ащ фэдэу зэрэгъэпсыгъэр, ар зыкIи 
зыщыбгъэгъупшэ, зыкIи угу бгъэкIоды зэрэмыхъущтыр. 
НэмыкIэу къэпIон хъумэ, МэщбашIэм ищыIэныгъэкIэ 
гъашIэм уфепIу.
Исхьакъ къызхэкIыгъэ унагъор мэкъу-мэщым фэшIоу, 
мэщыбэ ашIэу щытыгъэн фае, ащ "мэщыбэ зышIэрэ" 
мэхьанэ къикIэу МэщбашIэхэр афаусыгъагъ. Мэкъу-мэщым фэIазэу, чIыопсым фэшIоу, ащ гурыIоу, езэгъэу щыт 
МэщбэшIэ унагъор лажьэмэ шхэжьэу, зэрилъэкIыкIэ хэти 
ишIуагъэ ригъэкIэу псэузэ, ятэу Шумафэ (Шыумафэ) 
Амзан ыкъор илъэс 50 мыхъупагъэу дунаим ехыжьи, 
зэкъош-зэшыпхъуитфым яплIэнэрэу, Исхьакъ илъэси 3 
зымыныбжь кIэлэ ибэ цIыкIоу къэнэ. Ау адыгэм "мылIэрэр 
лIы мэхъу" зэраIоу, лIэрэп, ятэжъэу Дэунэжъ Хьэджумар 
ыкъо Бакърэ янэжъэу Хьатыу япхъу Чэбэхъанрэ зэращэлIэжьи, янэ, ятэжъ-янэжъхэм зэдагъашIозэ зэдапIугъ, 
ныдэлъфыбзэм, адыгэ хабзэм, лъэпкъ IорыIуатэм, тхыдэм 
афапIугъ. Арын фае МэщбашIэр МэщбашIэ зышIыгъэ 
апэрэ гушъхьэгъомылэ лъапIэр. Янэ пщынаоу щымытыгъэми, хэтрэ адыгэ пшъашъи фэдэу пщынэ еошъущтыгъэ, 
ау пщынэ иIагъэп, ягъунэгъумэ адэжь Исхьакъ пщынахьэ 
ыIофытэти, къыригъэхьыщтыгъэ. Исхьакъи, пщынэу 
къыхьыгъэм ымакъэ, ащ къиIукIырэ мэкъамэм едэIущтыгъэ шIогъэшIэгъонэу, шIокIэщыгъоу. Янэ пщынэм мэкъамэ 
къыригъэкIырэ къодыещтыгъэп, тIэкIуи дежъыущтыгъэ. 
НахьыбэрэмкIэ къыIощтыгъэр орэдыжъ, лIыхъужъ орэд, 
гъыбзэ. Ахэм нахьыбэу къахэщырэри адыгэ лъэпкъым 
ышъхьэ къырыкIогъэ гуаор, гузэжъогъур арыгъэ. Исхьакъ 
янэжъи, ятэжъи, ахэм яныбджэгъоу хьакIэщым къакIохэрэми 
къаIощтыгъэр а дэдэхэр арыгъэ. Илъэси 5-6 нахь зымыныбжь кIэлэцIыкIум а пстэури ыгу хапкIэщтыгъэ. Ащ фэдиз 
бэлахь зыпэкIэкIыгъэ, гуIэгъу-гузэжъогъур зыбгъэ дэзыгъэфэгъэ адыгэ лъэпкъым фэшIушIэнэу, ыгу лыргъужъ 
дэзышIыхьэгъэ тыркъор фигъэкIыжьынэу, къырашIылIэгъэ 
тхьамыкIагъор зэрэдунаеу щаригъэшIэнэу зытырелъхьажьы, пшъэрылъ зыфешIыжьы ыкIи ар зыкIи зыщигъэгъупшэрэп.
Сабыим ащ фэдэ пшъэрылъ зыфигъэуцужьыным пае 
ащ ылъ Тхьэм къыхилъхьагъэу зы къарыу шъэф, сэнаущыгъэ хэлъын фае, зэхихырэр, ылъэгъурэр ышъхьэ риубытэшъоу, ышъхьэ риубытэрэр къыIотэжьышъоу, къыIуатэрэмкIэ цIыфхэр ыгъэдэIошъоу.
Тхьэм цIыфым сэнаущыгъэ къызэрэхилъхьэрэр Ежьым 
ишIоигъоныгъэ къодыеп къызхэкIырэр, зыфаем хилъхьэу, 
зыфэмыем химылъхьэу щытэп. Хэт, сыд фэдэ сэнаущыгъэ 
хэлъыщтми, ащ зы хабзэ фигъэуцугъэу ары Тхьэм. А 
хэбзэ-бзыпхъэхэр джы генетикэ шIэныгъэм къыушыхьатэу 
ригъэжьагъ. "ГенкIэ" заджэхэрэр илъэс мин пчъагъэхэм 
къариубытэу лъэпкъым зэфихьысыгъэ гушъхьэлэжьыгъэр, 
зэхашIэр, шэныр лъым хэлъэу сабыим къызэрэхахьэрэр 
ары. Адыгэхэм "лIэужыр бжиблэу мао" зэраIорэм къырагъэкIырэр арын фае.
Исхьакъ ащ фэдэ сэнаущыгъэ зэрэхэлъыр ежьым 
ымышIахэу къыхэщыгъэн фае, ау ятэ пасэу дунаим 
зэрехыжьыгъэм къыхэкIыкIэ, зэкъозыгъэ хъугъэ унагъом, 
игъом гу лъитэнэу мыхъугъэми, инасыпти, тэри, адыгэхэм, 
тинасыпти, икIэлэегъаджэ блитIупщыгъэп, гу лъитагъ. Ащ 
ишIуагъэкIэ Исхьакъ апэрэ усэр, илъэси 8 нахь мыхъугъэу, 
ытхыгъ. Тежъугъэгупшысэлъ кIэлэцIыкIум ащ къыритын 
ылъэкIыщт гушIуагъом, гушхуагъэм! Исхьакъ ащ дэжьым 
щытеуцуагъэу плъытэ хъущт тхэн гъогууанэм.
МэщбэшIэ Исхьакъ 1951-рэ илъэсым Мыекъопэ педучилищыр, 1956-м Москва дэт Литературнэ институтыр 
къыухыгъэх. КПСС-м и Апшъэрэ еджапIи щеджагъ. Иапэрэ 
тхылъэу "ЦIыф лъэшхэр" зыфиIорэр ежьыр илъэс 18 нахь 
мыхъоу дунаим къытехьагъ, ащ къыщегъэжьагъэу зэпымыоу тхагъэ. Мары непи итхылъхэм япчъагъэ 100-м ехъугъэми, джыри емызэщэу матхэ. Тхьэм бэрэ узынчъэу 
тфегъэпсэу, лъэпкъым, цIыфыгъэм фэлэжьэнэу ешI.
Сэнаущыгъэ пхэлъ къодыекIэ икъурэп, ар къэбгъэшъыпкъэжьэу Iоф пшIэн фае, зымыгъэбэлэрэгъэу.
Исхьакъ зы мафэ горэм сеупчIыгъагъ: "Тэ еджэгъу 
тифэрэп, мыщ фэдиз тхылъыр о сыдэущтэу птхын плъэкIыра?" "Сэ,- ыIуагъ ащ,- гъэмафи кIымафи кIасэу сэгъолъыжьы, жьэу сыкъэтэджы. Сыхьат зыщы-зыплIырэ 
сымытхэу чэщ блэзгъэкIырэп. А чэщым стхыгъэ тхьэпэ 
пчъагъэм сыгу рихьыжьэу зы е тIу нахьыбэ, ары пакIошъ, 
тхьэпэныкъо нахь къыхэсымыхыжьэуи къыхэкIы, зыгори 

--- Page 564 ---

зэсымыпэсыжьэу пстэури зэхэсцIыцIэжьэу чIэсыдзыжьыпэуи мэхъу. Арэу щыт нахь мышIэми, чэщ къэс сымытхэу 
блэзгъэкIырэп. Арынчъэу тхакIо ухъун плъэкIыщтэп".
МэщбашIэм сыд ытхыми, зэритхырэр адыгабзэ. Сыда 
пIомэ цIыфыр нахьышIу дэдэу зэрыгупшысэрэр, игугъэгупшысэ цIыфмэ агу нэсэу, апсэ лъыIэсэу къызэриIотэшъурэр ежьым иныдэлъфыбз ары.
Ныдэлъфыбзэр быдзыщэ пфэмыхъугъэу, лъэпкъым 
ыбзэкIэ къыIогъэ гъыбзэхэм, орэдыжъхэм, усэхэм, IорыIуатэхэм, лъэпкъым ынэгу кIэкIыгъэм, итхыдэхэм уащымыгъуазэу, ахэр гурэ псэрэкIэ зэхэмышIэу тхакIо ухъуныр, 
ухъугъэми, лъэпкъым, цIыф жъугъэм апсэ улъыIэсыныр 
къин дэд. Зэрэдунаеу щызэлъашIэрэ тхэкIошхо цIэрыIохэм 
якъежьапIи ежьмэ яныдэлъфыбз, ялъэпкъ кIэн ары. Шъхьэзэкъо лъэкъуитIур унагъо хъурэп, унагъо мыхъурэр къуаджэ хъурэп, къуаджэ мыхъурэр лъэпкъ хъурэп, лъэпкъ 
умыхъоу лъэпкъ кIэни уиIэщтэп.
Джыри ащ къыхэзгъэхъожьынэу сыфай. ГъэрекIо 
(2015-м) Тыркуем тыкIуагъэу, Исхьакъ къыIуагъэу аIуи 
зэхэсхыгъэ зы къэбар губзыгъэ: "ТхакIор тхэн фае. Агу 
рихьын шъуIуа? Къыхаутын шъуIуа? Сагъэмысэн шъуIуа?" 
зыфиIорэ упчIэ мыщыухэм, шIогъэнапIэхэм зыкъаримыгъэлъахъэу. Ежьым ыгу къэкIыгъэр, ышъхьэ къихьагъэр, 
ытхын фаеу ылъытэрэр ытхынышъ, къытырадзэн-къытырамыдзэныр ятIонэрэ Iоф.
 МэщбэшIэ Исхьакъ жъогъо къодыеу щымытэу "жъогъогъуаз" епIоныр ифэшъуаш ыкIи ар къылэжьыгъэ 
шъыпкъ. Итхыгъэхэм ахэлъ ушъыйхэми ар къаушыхьаты.
 Исхьакъ тхэкIо къодыеп, зэрэ МэщбашIэм фэдэу, 
IофбашI, лэжьэкIошху, чан, ерыш, емызэщыжь; ыныбжь 
емылъытыгъэу, ыгуи, ыпси, ыIэпкъ-лъэпкъи зэрэкIал. ЛIыку 
зишIугъо улъимыгъэхъунэу, теубытагъэ хэлъэу мэлажьэ. 
Ар зыхэмыт, зылъымыIэс, ащ фызэшIомыкI Iоф щыIэп.
 ЦIэ лъапIэу къырапэсыгъэхэм, тын лъапIэу къыфашIыгъэхэм ягугъу къэсшIыхэрэп, МэщбэшIэ Исхьакъ цIэ анахь 
лъапIэу щыIэр ифэшъуаш. 
МэщбэшIэ Исхьакъ фэдэ цIыф адыгэ лъэпкъым къызэрэтхэкIыгъэмкIэ тэгушхо. Тхьэм джыри псаоу, узынчъэу, 
тшъхьэ инэу тигъэлъэгъужьэу бэрэ тапэ регъэт. 

--- Page 565 ---

"Рафыгъэхэм" Тыркуем лъэтегъэуцо щыфашIыгъ

--- Page 566 ---


ИкIыгъэ илъэсым ишэкIогъу мазэ МэщбэшIэ Исхьакъ 
Тыркуем щыхьэкIагъ. Анкарами Истамбули адыгэхэм 
ащыIукIи, гущыIэгъу афэхъугъ. ИгъашIэ икъекIокIыкIэ, 
илэжьыгъэ, тхэным фэзыщагъэм, тхакIор зыфэдэн фаем, 
адыгэ Iофым еплъыкIэу фыриIэм къатегущыIагъ. КIэкIэу 
къэпIон хъумэ, лъэпкъ зэхашIэм, хэкум нэшIукIэ къеплъынхэ зэрэфаем бэ къыфигъэущыгъэр, къызэтынэкIыгъэ илъэсипшI пчъагъэхэм щыIэгъэ "зэо чъыIэм" ыгъэплъэхъугъэ, ыгъэгъозэджагъэ горэхэр яеплъыкIэ пхэнджхэм ахэплъэжьынхэ фаеу ышIыгъ, зыхэт гуIэгъу-гузэжъогъур хэкIыпIэнчъэ дэдэу къызыщыхъоу, зыгу кIодыпэным нэсыгъэмэ гугъэм икIэпсэ IэкIапэ афищэигъ. 
Истамбул ШIушIэ хасэм тиIоф щыдгъэцэкIагъэ нэуж 
тыкъычIамыгъэкIыжьэу, Анкара зэрэщыщытыгъэу, 
цIыфхэр къытэчъалIэхэзэ, тыкъаухъурэигъ. Ахэр тхэкIошхом къыфэхъуахъощтыгъэх, инэу къызэрэфэразэхэр, 
яшIошIхэр къыраIощтыгъэ. ГущыIэм пае, зыгорэм мырэущтэу къыIуагъ: "Совет лъэхъаным зыми игупшысэхэр, 
игурылъхэр фитэу ымытхышъоу, компартием къафигъэнэфэгъэ лъэгъо зэжъум зи темыкIышъоу, ащ къыхэкIыкIэ 
а лъэхъаным атхыгъэхэм цыхьэ афэпшIы мыхъунэу, 
узыкIяджэни щымыIэу арыгъэ тызэрегупшысэщтыгъэр. 
Ау о, Исхьакъ, ащ фэдэу уегупшысэныр зэрэмытэрэзыр 
къыдгурыбгъэIуагъ, тхьауегъэпсэу, тынэ къэбгъэплъэжьыгъ". Ар дэдэр ыужкIэ КIокIо Дженгизи гъогумэфэ 
Iанэм къыщыкIигъэпытыхьажьыгъ. МэщбэшIэ Исхьакъ 
Тыркуем щыриIэгъэ зэIукIэгъухэм яшIогъэшхо къызэрэкIуагъэм щэч хэлъэп.
МэщбашIэ Исхьакъ къызэрыхъухьэгъэ унагъом мэщыбэ 
ышIэу зэрэщытыгъэм елъытыгъэу МэщбашIэ хъугъэми, 
ежьыр мэщым къыщымыуцоу IофбашIэ хъугъэ. Бэмэ 
зэрашIэу, МэщбэшIэ Исхьакъ нахь тхылъыбэ адыгэм, адыгэ 
тарихъым, адыгагъэм, цIыфыгъэм фэзытхыгъэ тхакIо 
кавказ лъэпкъхэм къытхэкIыгъэу сэ сшIэрэп. Ащ фэдэу 
дунэе псэуми тетыр бащэп, зырыз пIоми хъущт. 
МэщбэшIэ Исхьакъ лIэшIэгъуныкъо нахьыбэ хъугъэу 
Адыгэ тхакIомэ я Союз итхьамат, бэшIагъэу урысые 

--- Page 567 ---

тхакIохэми ятхьамэтэ гуадз. Илъэсыбэрэ зэкIэлъыпытэу 
депутатхэм я Адыгэ хэку Совет, Краснодар край Советым, 
СССР-м и Апшъэрэ Совет ядепутатыгъ, Урысыем и Общественнэ палатэ ихэдзыгъуитIумэ ахэтыгъ. Гъэхъагъэу адыгэ 
литературэм щишIыгъэхэм апае шIухьафтынэу, цIэ лъапIэу 
къыфагъэшъошагъэмэ япчъагъэ къэлъытэгъуай.
КъызэрэтIуагъэу, МэщбашIэр IофбашI, IофышIубашI, 
лэжьэкIошху, емызэщыжь цIыф, зыIэдакъэ тхыгъэ бэдэдэ 
къычIэкIыгъэ тхэкIо шъэджашъ, ыныбжь емылъытыгъэу 
ыгуи, игупшыси, уеблэмэ, иIэпкъ-лъэпкъи зэрэкIал пIоми, 
ухэукъонэу щытэп. Тыркуем зэрэщыIэгъэ тIэкIум икъэбар 
щыгъуазэ шъухъумэ, ар нахь IупкIэу шъори къыжъугурыIощт, зэхэшъушIэщт. Узынчъэу, гукъыдэчъ иIэ зэпытэу 
Тхьэм бэрэ тфегъэпсэу, бэрэ тапэ регъэт. 
МэзитIу фэдизкIэ узэIэбэкIыжьмэ, шышъхьэIу мазэм, 
МэщбэшIэ Исхьакъ ДАХ-м итхьаматэу Сэхъурэкъо Хьэутийрэ гъэзетэу "Адыгэ псалъэм" иредактор шъхьаIэу 
ХьашIуцIэ Мыхьамэтрэ ягъусэу Тыркуем, Иорданием, 
Израиль ащыIагъ. Тыркуем иадыгэ хэсэ федерацие 
(КАФФЕД-м) хэт хасэхэм ятхьаматэхэм язэIукIэгъу Анкара 
щыкIощтыгъэ. ЗэIукIэр ДАХ-м и Зэфэсышхо изыфэгъэхьазырын фэгъэхьыгъагъ. Ащ хэтэу КIокIо Дженгиз МэщбэшIэ Исхьакъ къеупчIыгъ: "ШэкIогъу мазэм иапэрэ мафэхэм 
фазэу укъедгъэблагъэмэ, укъытфэкIошъуна?" Арыти, 
емыгупшысэжьэу "сыкъэкIон" риIожьыгъагъ. ПIалъэр 
къэблагъэ зэхъум, Исхьакъ сеупчIыгъ: "Сыдэу ущыт, 
уиIофхэр сыдэу хъухэра, мо гущыIэ зэптыгъэхэм уахэхьэшъунэу щыта?". ЗыщыIэщт мафэмкIэ къызысэупчIым, 
есIуагъ шэкIогъум и 8-р.
Джы шъуеплъ ащ фызэшIокIыгъэ заулэм: шэкIогъум 
и 2-м Москва мэбыбы, я 3-4-рэ мафэхэм Общественнэ 
палатэм иIофшIэн хэлажьэшъ, и 5-м Мыекъуапэ къегъэзэжьы, иIофшIапIэ зы мафэ Iотышъ, шэкIогъум и 6-м, 
чэщым, Краснодар макIо, я 7-м инэфшъагъо Истамбул 
нэсы, сэ ащ сыкъыщыпэгъокIышъ, занкIэу Анкара тэбыбы. 
Типрограммэ Анкара кIоныр хэмытыгъэ нахь мышIэми, 
ыужкIэ хагъэхьажьыгъэти, тэри "хьау" тIуагъэп. Тыркуем 
икъэлашъхьэ тызэрэнэсэу "Мы лIыр пшъыгъэщтын, улэугъэщтын, тIэкIу зедгъэгъэпсэфын" тэIошъ, хьакIэщым 

--- Page 568 ---

чIэтэгъэтIысхьэ. Ау ежьыр, тIэкIу зиукъудыигъэми, сы чъыен 
ымыIоу, тырку телевидением "сыд фэдэ телекъэтынха 
шъуIуа мыхэмэ къагъэлъагъохэрэр?" еIошъ, еплъы. ЕтIанэ, 
къытеIожьы: "Бзэр къызгурымыIоми, зыкъызэрашIырэмкIэ зэрэкъэтын хъарзынэхэр къызгурыIуагъ". 
Анкара къыщытпэгъокIынэу пшъэрылъ зыфашIыгъэ 
ныбжьыкIэхэр къызыщытпэгъокIын фэе сыхьатымкIэ, 
тызыфае горэ щыIэ-щымыIэмкIэ къытэупчIыгъэх. Ау 
тимахълъэ (убых - Ажъукъумэ якIалэ) ащ апэ зыкъыригъэшъи, тызэгурыIуагъэти, бысым хъожь тшIыгъэп, ар 
къытпэгъокIыгъ, мэфэ реным ащ тихьэкIагъ. Ечэнд фэгъазэу тшIыгъэ щэджэгъуашхэм "ешъо" хэмытыгъэми, 
тызэрыгъэгущыIэзэ, "ешхэмкIэ" тIэкIу едгъэлыегъэн фае, 
МэщбашIэр къыттехъупкIагъ: "СыжъугъэгущыIэзэ, 
сыжъугъэ бэлэрэгъи, бащэ сэжъугъэшхыгъэ, джы 
пчыхьашъхьэ сыдэущтэу Iоф тшIэжьыщта?!". "ШъумыгумэкI, - ыIуагъ тибысым кIалэ, - сэ джы зы чIыпIэ шъусщэщтышъ, зи шъумышхыгъахэ фэдэ шъухъущт". 
Къалэр тIэкIу къытигъэчъыхьи, Анкара пытапIэм тищагъ. 
Ащ машинэ дэкIырэп, лъэсэу дэкIых. МэщбашIэм ипытагъэ, 
иныбжьыкIагъэ тыщытхъоу бэрэ тырыгущыIагъэми, 
семысэмэркъэун слъэкIыгъэп: "Мары джы къэтшIэщт, о 
уикIэлэгъэ-пытагъэ зыфэдэр". ШъушIошъ жъугъэхъу 
зыныбжь илъэс 85-рэ хъурэ МэщбашIэр тауж къимынагъэкIэ. КIо, хэгърэй кIалэр гъуазэу тапэ итыгъ шъхьае, 
Исхьакъ зыкIи къызэтемыуцоу, зимыгъэпсэфэу пытапIэм 
ышъхьэпэ дэдэ нэсынкIэ къэнэжьыгъэ щымыIэу дэкIоягъ. 
Ащ дэжьым тIэкIу тыкъыщыуцуи, етIани къэтымыгъэзэжьэу 
тапэ тишъыгъ. Ежьым изытеткIэ тызеупчIым, "слъэкIапIэхэр 
кIэзэзыхьэ сыхъугъагъ" ыIуагъ. Ау, ащ нэс дэкIоягъэу 
зылъэкIапIэ кIэмыкIэзэзыхьэ бащэ щыIэпщтын. Сыда пIомэ, 
ар лъэшэу бгы занд, Анкара къалэм инахь лъагэпIэ дэдэм 
тет. ЧIылъэгум къыщегъэжьагъэу пытапIэм илъэгагъэ 
метри 110-рэ мэхъу, укъеплъыхмэ, зэрэпсэоу къалэм 
укъы зэрэхаплъэрэм къыщымыуцоу, азэнэджапIэ лъагэхэми 
уакъышъхьэщэплъэ.
Анкара пытапIэр зашIыгъэ илъэсыр IупкIэ дэдэу 
къашIэжьырэп, ау ар хьатхэм ялъэхъан ашIыгъэу зыIохэри 
мымакIэу щыIэх. Тиэрэ и 1-2-рэ лIэшIэгъум иублапIэхэм 

--- Page 569 ---

галатхэр Анкара къызыдахьэхэм, пытапIэр зэрэщыIагъэр 
ушэтыгъэу нафэ. Римхэм, византийхэм, сальджукийхэм, 
осмэнхэм ялъэхъанхэм мызэу-мытIоу еIэзэкIыжьыгъэх. 
ПытапIэм тыкъызехыжьым, пчыхьэ фэгъазэу Анкара 
адыгэ хасэм тыкIуагъ. Мафэми ащ текIолIагъэми хъущтыгъэ, ау тыфэягъэп. Сыда пIомэ, апэрэмкIэ, сэ ащ бэрэ 
тхьаматэу сытетыгъэшъ, дэгъоу сэшIэ мэфэзэкъо-тхьаумэфэ мафэхэм ащ цIыфыбэ дэдэ къызэрекIуалIэрэр. 
КъатиплI хъурэ унэ зэтетышхом ащ фэдэ мафэхэм сэ 
сшъхьэкIэ тIысыпIэ щысымыгъотыжьэу бэрэ къысэкIугъ. 
Къэшъоным зыфэзгъасэрэ сабийхэр зы купэу, ащ янэятэхэр зы купэу, къэшъокIо куп ныбжьыкIэхэр, театрэм 
щылажьэхэрэр, пщынэуакIэ, адыгабзэкIэ тхэкIэ-еджакIэ 
зэзыгъашIэхэрэр, нэмыкI куп зырызэу "тхылъ горэ къэтщэфын" е "адыгэ шхын горэ зыIудгъэфэн" зыIоу къакIорэ 
хьакIэхэр щызэблэкIых. А пстэуми акIыIужьэу, мы мафэхэм 
КАФФЕД-м и Зэфэсышхо зыфагъэхьазырышъ, ащ нэмыкI 
къалэхэм къарыкIыгъэ хэсэ лIыкIохэри хэтэу зэIукIэгъухэр 
щырагъэкIокIых. Арыти, а пстэур къыдэтлъыти, тэри 
"затедгъэонэп, пэрыохъу тафэхъунэп" тIуи, хасэм пасэу 
текIолIагъэп. 
Пчыхьашъхьэм къытажэрэ нахьыжъыIохэмрэ тэрырэ 
кафэм тIэкIу тыщызэдэгущыIи, типрограммэ игъэцэкIэн 
тыфежьагъ. ЫпэрапшIэу, МэщбэшIэ Исхьакъ тыркубзэкIэ 
сыкъытегущыIагъ. Ар зыфэдэ цIыфыр, илэжьакIэр, тилъэпкъ фишIагъэр, фишIэрэр зэрэгъунэнчъэр кIэкIэу 
къафэсIотагъ. ЕтIанэ псалъэр ежьым ести, сэ фызэздзэкIыжьызэ, къэгущыIагъ. ЗэдзэкIыным зэпегъэу псалъэм 
икIуачIэ, къэгущыIэрэм игупшысэ зэщегъакъо. ЗэдзэкIын 
Iоф хэмытэу хъунэу щыт шъуIуа сIуи, залым чIэсмэ 
сызяупчIым, языщанэ фэдизмэ адыгабзэр амышIэу 
къычIэкIыгъ. Ау а тIэкIуми адыгабзэр зэрашIэрэри гу шIуагъо къытщыхъугъ, гушхуагъэ хэтхыгъ. КъызэрэчIэкIыгъэмкIэ, адыгабзэр нахь зышIэхэрэр ары МэщбашIэм 
къедэIунэу къэкIуагъэхэр. 
ЗэIукIэгъур сыхьатищ нахьыбэрэ кIуагъэ. ЕтIанэ Исхьакъ 
упчIэхэм яджэуап аритыжьыгъ. ЗэIукIэр кIыхьаIо хъугъэ 
нахь мышIэми, зи пшъыгъэп, езэщыгъэп, сыхьатыр зынэсыгъэми гу лъатагъэп, пстэури яшъыпкъэу, ягуапэу къедэIугъэх. Тизэхэсыгъо кIыхьаIо зэрэхъугъэм иягъэ закъор 
шхапIэ горэм тащэнышъ, тагъэхьакIэнэу агъэпсыгъэти, ар 
Iуахыжьын фаеу хъугъэ. Армырыми къызэрэтIуагъэу, 
щэджэгъо ужыIоу ыкIи баIоу тышхагъэти, зыгорэ 
хэфэжьынэу щытыгъэп. Ары пэтми, хасэм икафе псыжъохьалыжъу, хьалыо фэдэу ащ щашIырэ адыгэ шхынмэ 
тащыхэIагъ.
Чэщым тIэкIу зыдгъэпсэфи, мызэгъогум тихэгърэй 
кIалэ тыутIупщыжьыгъэ, хэсашъхьэм тыкъагъэкIотэжьынэу 
зыпшъэ ралъхьэгъэхэ Къанкъошъ Лутфийрэ ащ ишъхьэгъусэ Хъураняпхъу Фэрихьэрэ нэфшъагъом дэжь къухьэлъэтапIэм тыкъагъэсыжьи, Истамбул къэдгъэзэжьыгъ.
Истамбул КIокIо Дженгиз къыщытпэгъокIыгъ. ЗанкIэу 
пчэдыжьышхэ кIасэ (бранч) зыщашIыщт ыкIи Исхьакъ 
къызыщыгущыIэщт залым - Шамиль ыцIэ зыхьырэ ШIушIэ 
хасэм (фондым) иунэ тыкIуагъ. Щамиль ыцIэ зыхьырэ 
ШIушIэ хасэр 30.03.1978-рэ илъэсым дагъыстан, чэчэн 
зыфэпIощтхэ лъэпкъхэу КъокIыпIэ Кавказым щыщхэм 
зэхащагъ. ЕтIанэ цIыкIу-цIыкIузэ абадзэхэри, адыгэхэри 
ахэхьагъэх. Илъэс пчъагъэ хъугъэу ар адыгэ-абэдзэ шIушIэ 
хасэ фэдэу хъужьыгъэ. ШIушIэ хасэхэм япшъэрылъ 
шъхьаIэр зымылъэкIыхэрэм, фэныкъохэм адэIэпыIэнэу 
ары, ау Щамиль ыцIэ зыхьрэ ШIушIэ хасэм пшъэрылъэу 
зыфигъэуцужьыгъэр ащ къыщыуцурэп "ныбжьыкIэхэми 
нахьыжъыIохэми яшIэныгъэкIэ, ягупшысэкIэ, яIэпкъ-лъэпкъыкIэ заригъэужьыжьынэу, гъашIэм нахь зэфэхьысыжь 
купкI къыхахыным пае адэIэпыIэнэу", нэмыкIэу къэпIон 
хъумэ, тицIыфхэр нахь гъэсагъэ, яакъыл нахьы чан, язэшIокI 
нахьы ин зэрэхъуным пылъынэу ары. 
Анкарами Истамбули МэщбэшIэ Исхьакъ къащиIогъэ 
пстэури къытфэIотэжьынэп, ау псалъэм икупкI кIэкIэу 
игугъу къэтшIын. ТхэкIошхор лъэпкъ гупшысэм къыфэзыщагъэм, ащ адыгэ лъэпкъ Iофым, адыгабзэм еплъыкIэу 
афыриIэм, зыдэщыIэгъэ хэгъэгубэмэ гупшысэу рагъэшIыгъэм, нэмыкI гукъэкIыжьхэм къэзэрэугъоигъэхэр ащигъэгъозагъэх. Тыдэ щыIэу, сыд фэдэ чIыпIэ итэу щытми, 
цIыфым, адыгэм къехъулIагъэр зыщигъэгъупшэн зэрэфимытыр, лъэпкъым фишIэшъунэу щыIэр емызэщэу, къимыкIотэу, зыгорэм фимыушIушIэу ышIэнэу къызэрэтефэрэр, ащ дыкIыгъоу иадыгэ лъэпкъ нэмыкIхэм шIукIэ 
игугъу аригъэшIэн, ежьыри щысэ афэхъузэ, адыгэ шэн-хабзэхэр аригъэлъэгъунхэр адыгэ пэпчъ ипшъэрылъ. Адыгэр 
тыдэ щыпсэуми, зыхэс лъэпкъхэм, зыщыпсэурэ хэгъэгухэм 
шIоу зэрафыщытыр, Урысыери Тыркуери къэзыгъэнэжьыгъэхэм, зэтезгъэпсыхьагъэхэм, зязыгъэужьыжьыгъэхэм 
зэращыщыр, ар бэмэ зэрамышIэрэр ядгъэшIэн зэрэфаери 
ипсалъэ щыкIигъэтхъыгъ. 
 КъызэрэтIуагъэу, МэщбашIэм тхылъыбэ къыдигъэкIыгъ, 20-р - романышхох. Ахэмэ ащыщ сэ тыркубзэкIэ 
зэсыдзэкIи, къыдэзгъэкIыгъ "Рафыгъэхэр". Тыркуем 
тыкIонэу зыкIэхъугъэм иушъхьагъумэ ари ащыщ. А романым цIыфыбэ еджагъэу къычIэкIыгъ. Бэмэ зыкъытфагъази, 
лъэшэу агу зэрэрихьыгъэр къытаIуагъ, къытфэхъохъугъэх, 
инэу шIушIэ къытфашIыгъ, джыри МэщбашIэм итхылъхэр 
афызэтдзэкIынэу къытэлъэIугъэх, тытырагъэгушхуагъ. 
ЗэIукIэгъухэм а тхылъми лъэтегъэуцо ащыфашIыгъ. Бэмэ 
тафытетхи, тафыкIэтхэжьыгъ.
 Хэтрэ адыгэ тхакIуи щысэ фэхъупхъэу зы хэбзэ гъэшIэгъон дахэ хэлъ МэщбэшIэ Исхьакъ, адыгэбзэ къэбзэ-дахэкIэ еджэгъошIоу, гурыIогъошIоу матхэ. Бзэ чанкIэ, 
бзэ къабзэкIэ тхыгъэ тхылъыр сыдигъокIи зэбдзэкIынкIэ 
нахь Iэрыфэгъу. Арын фае МэщбашIэм итхылъхэр урысыбзэкIи, нэмыкIыбзэхэмкIи къызкIыхаутыхэрэр. Сыдэу 
шIы фаеми, ныдэлъфыбзэкIэ ытхырэм нахь лъэш, нахь 
дэгъу нэмыкIыбзэкIэ зэдзэкIыгъэр хъурэп. МэщбэшIэ 
Исхьакъ зынэсыгъэ лъэгапIэр ащ ишыхьат. 
ТхакIом игущыIэ къыщыхигъэщыгъ ныдэлъфыбзэр, 
лъэпкъ кIэныр быдзыщэм зэрэфэдэр, ащ рапIугъэр сыдигъуи, тыдэ щыIэми, сыд фэдэ чIыпIэ итми, илъэпкъ зэрегупшысэщтыр, фишIэщтымкIэ а лъэхъаным икъиныгъо 
горэхэр шIогъэнапIэ е ушъхьагъу зэримышIыщтыр. Ежьым 
ащкIэ щысэ къыхьыгъ "Мы жъошъхьал" зыфиIорэ романыр. А уахътэм птхы хъунэу щымытыгъэ пэтзэ, зыми 
римыгъашIэу шъэфэу тхылъыр зэритхыгъэр, етIанэ зэманым зызехъожьым, ар тхылъышхоу адыгабзэкIи урысыбзэкIи къызэрэдагъэкIыгъэр къыIотагъ. Гужъ, лъышIэжь 
хэмылъэу, шъыпкъэр шъыпкъэу, дэгъоу, дахэу зыптхырэм, 

--- Page 570 ---

ар гужъуаIоми зэгорэм пхырымыкIын, лъэпкъым, цIыф 
жъугъэмэ агу лъымыIэсын ылъэкIыщтэп. "Куцэр теуцогъу 
теуцогъу" адыгэмэ зэраIоу, зэманым, дунаим зехъожьы,- 
ыIуагъ Исхьакъ.- Урысыемрэ Тыркуемрэ зэрэзэфыщытыгъэхэри джы зэрэзэфыщытхэри ащкIэ шыхьатышIу. 
Ипэм тызэрэмыгъэблагъэщтыгъэмэ, джы тэщ нахь 
зэныбджэгъушIу щымыIэ фэдэу тыхъугъ. Тыфаемэ, типаспорт къэтэштэшъ, пэрыохъу тимыIэу сыхьатитIу имыкъукIэ 
тызэIокIэ". МэщбэшIэ Исхьакъ шIушIэ афишIыгъ Тыркуе 
къэралыгъоми, тыркухэми хэхэс тятэжъхэр гузэжъогъу 
зыхэтыгъэ лъэхъанхэм яхэкупчъэ къазэрэфыIуахыгъэм, 
зэрэрагъэблэгъагъэхэм, къазэрэдэIэпыIагъэхэм, джыри 
тизэпышIэныгъэ зэрэлъагъэкIуа тэрэм афэшI.
МэщбашIэм къызэриIуагъэмкIэ, цIыфыр тхакIо хъуным 
пае Iофыгъуищ ищыкIагъ. Апэрэу, Тхьэм къыхилъхьагъэу, 
къыдалъфыгъэу сэнаущ (талант) хэлъын фае. Ащ фэдэ 
сэнаущыгъэ бэмэ ахэлъынкIи мэхъу, ау ар игъом къапшIэу 
зебгъэужьымэ ары къызыпшъхьапэрэр. АщкIэ пшъэрылъышхо яI пэублэ еджапIэм адыгабзэм щязгъаджэрэ кIэлэегъаджэмэ. Сыда пIомэ, сабыим хэлъ сэнаущыгъэр 
ежьыми иунагъуи гу лъамытэн алъэкIыщт, ар къыхэзгъэщын фаер кIэлэегъаджэр ары. ЯтIонэрэу, уемызэщэу, 
укъимыкIотэу, угу умыгъэкIодэу утхэн, утхэн, зэпымыоу 
утхэн фае. Ежьым еIо: "Сэ сиIэнатIэ тезгъэкIуадэрэ зэманым нэмыкIэу сигъэпсэфыгъо шэмбэт, тхьаумафэ мэфитIум 
сыхьатипшI-пшIыкIутIурэ унэм Iоф щысэшIэ. Стхыгъэ тхьапэ 
зытфыхым сызеджэжьыкIэ, тхьапэ зытIу нахь къыхэкIыжьырэп. Джащ фэдэу Iоф зыдэмышIэжьэу тхакIо ухъун 
плъэкIыщтэп". 
А пстэуми апэ ригъэшъэу зигугъу къышIырэр ыпшъэкIэ 
къыщызэрэхэдгъэщыгъэу, ныдэлъфыбзэмрэ лъэпкъ кIэнымрэ ары. Ахэр угурэ-упсэрэкIэ зэхэмышIэу тхакIо ухъущтэп, лъэпкъым, цIыф жъугъэмэ апсэ улъыIэсын плъэкIыщтэп. Дунаим цIэрыIо щыхъугъэу, щызэлъашIэрэ тхэкIошхохэм якъежьапIэри ежь яныдэлъфыбз, ялъэпкъ кIэн 
арых. Шъхьэзэкъо лъэкъуитIу унагъо хъурэп, мыунагъо 
къуаджэ хъурэп, мыкъоджэ лъэпкъ хъурэп, мылъэпкъри 
ащ блэкIышъурэп. КIэкIэу, националэу къемыжьэрэр 
интернационал хъурэп. ТхакIом фэгъэхьыгъэу МэщбэшIэ 

--- Page 571 ---

Исхьакъ къыхигъэщыгъэмэ зэу ащыщ тхакIор ытхырэмэ 
ахэт лIыхъужъхэм ащыщ зым деIэу, зым пэуцоу зэрэщымытын фаер, пстэури изэфэдэн зэрэфаер, етIани ытхырэ-ыIохэрэмкIэ зыфэсакъыжьыныр, зиуплъэкIужьыныр 
зэрипшъэрылъыр. АщкIэ Исхьакъ щысэу къыхьыгъ Фидель 
Кастро зыIокIэм, бжъэм риIолIэгъагъэр. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, тихэгъэгу ипарламент идепутатхэр, МИД-м иIофышIэхэр, апэрэ бзылъфыгъэу космосым быбыгъэ Валентина Теришковар, журналистхэр, нэмыкI цIыф цIэрыIохэр 
зыхэтыгъэ купым игъусэу Кубэ кIуагъэ. Гаванэ аэропортым 
Рауль Кастро къащыпэгъокIыгъ. Оранжерее хъоо-пщаушхом идзэкIо щыгъын-шъуашэкIэ фэпагъэу Фидель Кастро 
Iэпэубыт зырызкIэ зэкIэми нэIуасэ закъыфишIыгъ. ХьакIэмэ 
ащыщ хъулъфыгъэмэ шъхьафэу Iанэ къафыригъэшIи, 
зэрэтIысхэу Фидель къыжэдэкIэу МэщбэшIэ Исхьакъ 
зэхехы: "Кавказ тхакIор, бжъэм хъохъу къеIуалI". Ары 
шъхьаем купым ипащэ щысэу ежь апэу гущыIэ къыIоныр 
зэрипэсыжьыгъэп. Ау нэкIэ зэлъэIугъэ пащэм къыреIожьы: 
"Хьау, о къаIо, зи фэIуагъэп". Исхьакъ къэпсэлъэн фаеу 
мэхъу, ау фэхьазырэп. Къэтэджышъ, щысхэм "сыда шъуIуа 
къыIощтыр" аIо фэдэу къыжэдаплъэхэзэ, "Товарищ 
Кастро,- еIо,- сэ сисэнэ плъыжь зэрыт бжъэр о уисэнэ 
фыжь къысфегъэутэкIыщтэп". Кастро ыгъэшIагъоу 
къэупчIэ: "Сыд пае, ащ зыгорэ къекIа?". "Зэгорэм, граждан заом илъэхъан, Совет хабзэр къыдахы зэхъум, тикрасногвардейцэмэ къапэуцужьыгъэгъэ белогвардейцэ 
"фыжьмэ" уафэзгъадэ сшIоигъопышъ ары". "Ара? Ар 
Iофа?! - къыдыригъэштагъ Фидель. - Янэ фэдгъэгъынба 
а фыжьым" ыIуи, бжъэм итыр зэу ришъуи, сэнэ плъыжь 
къыраригъэхъуагъ. Чэщым хьакIэщым зекIолIэжьым, 
Исхьакъ зиумысыжьыгъ: "Ащ фэдэу сшIын фэягъэп, 
сызытхакIокIэ, "фыжьы-плъыжьы" сIоу зэхэдз сшIын къыстефэщтыгъэп, хэти сизэфэдэн фэягъэ". 
МэщбэшIэ Исхьакъ игущыIэ къыщыхигъэщыгъэмэ 
ащыщ адыгэм мытхыгъэу лъэпкъ хэбзэ шъхьаIэ гъэшIэгъон 
"Адыгэ Хабз" ыцIэу зэриIэр, адыгэр ащ зэрэрапIурэр, 
адыгэ гъашIэр ащ зэригъэпсырэр, зэрипсыхьэрэр. Ащ 
фэдэу адыгэр зыщыпсэурэ чIыпIэм зэрыфэшIушIэрэр 
хигъэунэфыкIыгъ. ГущыIэм пае, Урысыем ихъишъэ адыгэмэ 
481
16 Заказ 041

--- Page 572 ---

чIыпIэшхо зэрэщаубытырэр, гущыIэм пае, Москва полякхэр 
дафыжьхэ зэхъум, дзэпащэу яIэгъэхэ нэбгырищым язырэр 
зэрэадыгагъэр, ау ар бэмэ зэрамышIэрэр ыкIи урыс дзэпщитIум ясаугъэт Москва зыдашIыхьэм, ахэмэ адыгэ пащэу 
ахэтыгъэр зэрагуамыгъэуцуагъэр, джащ фэдэу тырку 
чIыналъэм пыйхэр зырафыжьми, Тыркуе Республикэм 
игъэпсын, изегъэужьыжьын адыгэр ыпсэ емыблэжьэу 
зэрэхэлэжьагъэр, къогъанэ имыIэу адыгэм ипшъэрылъ 
зэригъэцэкIагъэр зыщагъэгъупшэ. Тилъэпкъ къырыкIуагъэр 
тэр-тэрэу зэтэгъашIэкIэ икъущтэп, ар тызфэзэогъэ, тызфэлэжьэгъэ нэмыкI лъэпкъхэми агу къэдгъэкIыжьын, 
ядгъэшIэн фае. Ащ къикIырэп зэо-банэкIэ тызыфаер къыздэдгъэхъунэу, пIощтыри, зыщыпIощтыри, зэпIощтыри, 
зэрепIощт шIыкIэри пшIэзэ, узекIон зэрэфаер МэщбашIэм 
шIошъхъуныгъэ фыриIэу къыIуагъ.
 Адыгэ тхэкIошхом Iушыгъэр къызэбэкIыщтыгъэ ипсалъэ 
къызеухым, шъхьафитэу упчIэ-джэуапхэм зэIукIэр ахэзэрэгъэхьагъ. Уахътэр зэрэмэкIагъэр умыIощтмэ, зыми 
къымылъахъэхэу, шIомылIыкIхэу, хэти зыфаем къыкIэупчIагъ, хэти зыфаер къыIуагъ. Анкара къыщаIэтыгъэ 
упчIэхэр нахьыбэу зыфэгъэхьыгъагъэр ныдэлъфыбзэр 
арыгъэ. Ахэр ыгъэгумэкIыщтыгъэх адыгабзэр зэрэкIодырэм, хэкуми нахь щаIэкIэзэу зэрежьагъэм, нахь макIэу 
щырагъаджэхэ зэрэхъугъэм, къэралыгъуабзэу зэрэщыземыкIорэм, адыгэ тхэкIитIур зы е зэпэгъунэгъу зэрэтымышIышъурэм, нэмыкIхэми. Истамбул ШIушIэ хасэми 
Истамбул Кавказ хасэми апэ рагъэшъэу къыщаIэтыгъэхэр 
Урысые Федерацием Адыгэ хэкужъыр зэрэхиубытэрэм 
пае ежьхэми Урысыер яхэгъэгоу, ячIыналъэу зылъытэнэу 
фаеу, къэзыгъэзэжьы зышIоигъоу адыгабэ зэрэщыIэр 
къэралыгъо лIышъхьэмэ джыри макIэу зэрэзэхашIэрэр, 
хымэкIэ къызэряплъыхэрэр арых Урысыем имыцIыфхэу 
зэралъытэхэрэр, гукIэгъу къызэрафамышIырэр, хэхэс 
адыгэхэм паспортитIу зэрахьанэу зэрамыдэрэр, ячIыгужъ 
къэзыгъэзэжьынэу фаемэ яIоф зэрамыгъэпсынкIырэр, 
къиныгъуабэ къазэрэпагъохырэр, квотэхэр гъэ къэс нахь 
макIэ зэрашIыхэрэр, нэмыкI гукIэе-гумэкIыхэри къаIуагъэх.
МэщбэшIэ Исхьакъ упчIэ пстэуми яфэшъошэ джэуап 
аритыжьыгъ, ахэр зэшIохыгъэ хъунхэм пае ылъэкI къымыгъэнэнэу, пащэмэ заIуигъэкIэнэу ариIуагъ. Ау ащ фэдэ 
Iофыгъохэр зы нэбгырэкIэ зэшIохыгъэ зэрэмыхъурэр 
гъэнэфагъэ. Адыгэ утыгум ит упчIэ мыухыжьхэм джэуап 
афэхъун хэр зипшъэрылъ шъхьаIэр, ДАХ-р апэ зэритэу, 
тихасэхэр, адыгэ пащэхэр арых. ТхэкIошхом зэриIуагъэу, 
"Iэо-лъао, зэо-банэ, къэIо-Iожьыгъэ" хэмытэу, "аIощтыр, 
зыщаIощтыр, зэраIощтыр, зэраIощт шIыкIэр" ашIэзэ, адыгэ 
Iофыгъохэр гъэцэкIэгъэнхэ фае. Арышъ, Тхьэм къадегъэхъу! 
Хъуажъ Фахьри 

--- Page 573 ---

 Тырэгушхо, тэгъэлъапIэ

--- Page 574 ---

ЦIыфыр зыщыщыр, къызщыхъугъэр къэзыушыхьатырэр ипаспорт. Лъэпкъым уасэ фэозгъэшIырэр, зыфэдэр 
къэзгъэлъагъоу, инэпэеплъэу хъурэр ицIыф Iуш-гъэсагъэхэу, цIэрыIохэу, ищытхъу язгъаIоу иIэхэр ары. 
Джащ фэдэу непэ адыгэхэмкIэ тиI МэщбэшIэ Исхьакъ. 
Адыгэ литературэм иклассикэу МэщбэшIэ Исхьакъ Адыгеим имызакъоу, Темыр Кавказым, Урысыем якультурэ, 
дунэе литературэм чIыпIэшхо ащызыубытыгъэ тхакIу. Ащ 
итхыгъэхэмкIэ адыгэ лъэпкъыр цIэрыIо ышIыгъ, хэгъэгубэмэ 
адыгэхэр зыщыщхэр, ахэмэ яхъишъэ, яшэн-хабзэхэр, 
ялIыгъэ-шъыпкъагъэ, язэфагъэ алъигъэIэсыгъ.
Адыгэм къырыкIуагъэр, ащ итарихъ къызщигъэлъэгъогъэ тхылъ пчъагъэ къыIэкIэкIыгъ. ТхьамыкIагъоу лъэпкъыр зыхэтыгъэр унэгу къыкIэзгъэуцорэ сатырхэм 
узяджэкIэ, гур мыузын ылъэкIырэп, ау етIани адыгэмэ 
тхэлъыгъэ шэн-хабзэхэм, шъыпкъагъэм, лIыгъэм, щэIагъэм 
уарэгушхо. А пстэур, лъэпкъым игушIуагъуи икъини, псэкIэ 
зэхытегъашIэ тхакIом. Ащ дыкIыгъоу, сэ сишIошIыкIэ, 
МэщбашIэм титарихъ икIэрыкIэу тегъэшIэжьы, тилъэпкъ 
зэхашIэ егъэлъэшы, къыткIэхъухьэхэрэм тихъишъэ алъегъэIэсы, хэхэс адыгэхэм шIошъхъуныгъэ ахелъхьажьы. 
Мы зигугъу къэсшIыхэрэр тхылъеджэм гущыIэкIэ лъыб16*

--- Page 575 ---

гъэIэсынхэм, гукIэ псэкIэ ахэр зэхебгъэшIэнхэм пае сыд 
фэдэ зэчый пхэлъын фаер? А упчIэм иджэуап сэркIэ къетыжьыгъуай.
Сэ, тхылъеджэ къызэрыкIом, къэсIон слъэкIыщтыр 
МэщбэшIэ Исхьакъ талантэу хэлъым иинагъэ къэзгъэлъагъорэ лэжьыгъэ зэриIэр ары. Ащ ишыхьат, гупшысэ куурэ 
акъыл инрэкIэ ушъэгъэхэ итхыгъэхэр цIыфхэм агу зэрэнэсрэр.
 МэщбашIэм ытхыхэрэм шъыпкъэр алъапс. Илъэпкъ 
къырыкIуагъэм хэшIыкI куу фыриI. Губзыгъ, Iуш, бзэм 
ибайныгъэ IэкIэлъ, гущыIэр егъэбзэрабзэ, зыщищыкIагъэм 
гущыIэжъхэр дэгъоу егъэфедэх.
МэщбэшIэ Исхьакъ итхылъеджэмэ сащыщ. Итворчествэ шIу сэлъэгъу, гухахъо хэсэгъуатэ. ЕджапIэм иусэхэмкIэ щезгъэжьагъ. Итхылъ пэпчъ адыгабзэкIи урысыбзэкIи 
сяджэ, ау МэщбашIэм иадыгабзэ зыпэсшIын щыIэп, ащ 
сеумэхъы, кIэсэджыкIыжьы, ары къэс тыбзэ ибаиныгъэрэ 
идэхагъэрэ тхакIом зэхэсегъашIэ. ГъэшIэгъоныр - 
гущыIэухыгъэ псэум имэхьанэ зы гущыIэ закъокIэ МэщбашIэм къыIон елъэкIы, етIани а зы гущыIэр тIо къыкIиIотыкIыжьэу ихабзэп. ИгущыIэ пэпчъ IупкIэ, щэрыу, гурыIогъошIу, ар гупшысэ куукIэ гъэбаигъэ. Зэ узэджэгъэ итхылъ 
къыбгурыIуагъэми, итыр ошIэми, ятIонэрэу, ящэнэрэу 
гукIэ зыфэощэи, Iэр лъэIабэ. Арыщтын искусствэ шъыпкъэр 
зыфэдэр.
Бэп адыгэхэм непэ тызэрэхъурэр. Ау зэгорэм тызэрэлъэпкъышхуагъэр, гъогу мыпсынкIэу тилъэпкъ къыкIугъэр, пасэм ищыIэкIэ-псэукIагъэр, хьазабэу зыхэтыгъэр 
итарихъ романмэ къащигъэлъэгъуагъ. Итхыгъэхэм цIыфым 
икъэгъэлъэгъон мэхьанэ ин ащеубыты. Гум къинэхэу, 
пщымыгъупшэхэу гъэпсыгъэх образхэр. Шъхьафитныгъэм, 
зэфагъэм, шъыпкъагъэм ахэр ибэнакIох (Занэ Сэфэрбый, 
Къэрбатыр, Хьагъур Мос, Къэлэкъут, Дзэгъащт, Псэмыт, 
Цэй Хьатырбай, Блэхъо Ибрахьим). Уасэ зыфыуагъэшIэу 
мэзекIох, лIыгъэм ишапхъэх, ем пхъашэу пэуцужьых.
ТхэкIошхом итарихъ тхылъхэм уяджэжьы къэсми, 
гупшысакIэхэр уагъэшIы, лъэпкъэу узщыщым осэ ин фыуагъэшIы, узэрэадыгэмкIэ уагъэгушхо. Лъэхъанэу къыгъэлъагъорэмэ гукIэ ори уахэт, яфэмэ-бжьымэ инэу къыптехьэ, 

--- Page 576 ---

героймэ ягупшысэ-гулъытэхэр нахь зэхэошIэх. Исхьакъ 
итхыгъэхэр, анахьэу итарихъ тхылъхэр, адыгэ лъэпкъым 
игумэкI, икъин, хьазабэу пэкIэкIыгъэм, илIыхъужъныгъэ, 
игушхуагъэ, ицIыфыгъэ, идэхагъэ япхыгъэх. Адыгэхэр 
къызэрыхъухьагъэхэр, зыщыпсэущтыгъэхэ, ау зэрафыгъэхэ ячIыгу IэпэIэсэныгъэшхо хэлъэу писателым къегъэлъагъо. Къушъхьэ гъогу бгъузэ пхырыщыгъэхэм ори 
уатетэу къыпщегъэхъу, бгы тIуакIэмэ адэтэкъогъэ къуаджэмэ о уичыли гукIэ уащылъэхъу. Тихышхо ымакъи 
тхьакIумэм ит, "зитыжьыныпсыхэр зэзытэкъокIрэ псынэкIэчъми, зимыжъуакIэмэ атеджэгукIырэ псыхъохэми" 
такIэдэIукIы, бжыхьэ мэзым идэхагъи нэгум кIэкIырэп, 
тиошъо къуапэ бгъэжъэу щыхьарзэхэрэми тащэгушIукIы.
"Таущтэу тикъушъхьэхэр, тимэзхэр, псыхъохэр тиадыгабзэ, тиорэдхэр, тищхы макъэхэр, тигукIаехэр зэхамыхыжьэу псэущтха?" Ащ егъэгумэкIых геройхэр. Урыс 
пачъыхьэм джэнэт Кавказыр ыгу рихьыгъ, ар зэриштэщтым 
заокIэ илъэсипшI пчъагъэрэ пылъыгъ. Адыгэм ичIыгу къызэриухъумэщтымкIэ ыпсэ еблэжьырэп. Лъыр егъачъэ, 
ышъхьэ хелъхьэ, хымэ пщылIыгъом иуцоным нахьи, лIэныгъэр къештэ.
Тилъэпкъ къырыкIуагъэр непи тилыуз, тигухэкI, зэрафыгъэ чIыгухэр типкIыхьэх, тинэфапIэх, тишIулъэгъух. 
Джащ фэдэ гупшысэхэр уагъэшIэу, адыгэм къешIэкIыгъэу, 
дунаеу къэзыуцухьэрэм идэхагъэ гум хапкIэу, гум екIурэ 
гущыIэхэмкIэ тхэн зылъэкIыщтыр МэщбэшIэ Исхьакъ.
ГъэшIэ гъогу мыпсынкIэ, ау гъэшIэгъонэу зэхэлъэу, 
уехъопсэнэу щыIэныгъэ дахэ къыкIугъ талантышхо зыхэлъ 
писателым.
МэщбэшIэ Исхьакъ зышъхьамысыжьэу, къогъанэ 
имыIэу илъэпкъ фэлэжьагъ, непи фэлажьэ. Лъэпкъ 
быракъыр лъагэу ыIэтын ылъэкIыгъ. Ащ фэдиз зилъэпкъ 
фэзышIэгъэ цIыфым сыд шIулъэгъуа адыгэм фыриIэр, сыд 
таланта хэлъыр? Пстэуми ар къадэхъурэп.
МэщбэшIэ Исхьакъ фэдэр лIэшIэгъум зэ къэхъу. Непэ 
ар тиадыгэ лъэпкъ инэпэеплъ. ЗэлъашIэрэ цIыф Iуш-губзыгъэм тхэным общественнэ Iофышхохэри дегъэцакIэх.
 "Сыда шъуIуа джыри мо чIыгу-огу зэнэс лъэныкъомкIэ щыIэр?" ыIозэ, тхэкIошхор мэпсэушъ, сыфэлъаIо псауныгъэрэ зэшIокIрэ иIэхэу, ыпэкIэ ригъэхъоу, игухэлъхэр 
къыдэхъоу, итхыгъэхэмкIэ цIыфхэр ыгъэгушIохэу джыри 
бэрэ щыIэнэу. МэщбэшIэ Исхьакъ тызэрэгушхорэ, дгъэлъапIэрэ тхэкIошху, ащ ыцIэ егъэшIэрэу адыгэ лъэпкъым 
итарихъ къыхэнэщт. 
Сихъу Мариет

--- Page 577 ---


ИгущыIэ зафэкIэ шIуp афелэжьы

--- Page 578 ---

Апэрэ лъэбэкъужъыер хэтрэ сабыйкIи зэрэмыпсынкIэм 
фэдэ хьазыр, сэ сишIошIкIэ, апэрэ шIуфэIо гущыIэр ар 
зифэшъуашэу, къэзылэжьыгъэу, зипсалъэ псэ пытэу, 
зигугъэ нэфэу, лъагэу, зигъашIэ шIагъэмкIэ баеу, 
шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэкIэ зэлъыпкIагъэу, зигупшысэ 
лъэрыгъ пытэ итым фэпIоныр. Ау ар eтlaни пшъэрылъ 
шIагъу, гушIуагъо. Сыда пIомэ ЦIыфышхом инэфыпс 
къыптепсагъ, зэхэпшIагъ, къабыл пфэхъугъ.
"ШIу зышIэрэм, шIу фыщылъ" - аIуагъ тинахьыжъхэм. 
Щэч хэлъэп. ЦIыфхэм шIукIэ афакIомэ зышIоигъом, гъогурыкIокIэ лъэгъошIу егъоты.
МэщбэшIэ Исхьакъ Шумафэ ыкъор джырэ лъэхъаным 
итхэкIо къодыеп - игупшысэкIошху, иIофшIэкIо ин, ицIыф 
хьалэмэт дэд, IэпэIас.
Джащ фэдэ чIыпIэ хэхыгъэ гупчэм непэ ит зигушъхьэгъомылэ иIэшIупс зыщыщ адыгэм имызакъоу, зэкIэ цIыф 
лъэпкъ зэфэшъхьафхэмкIэ щхэпс ин хъугъэу Адыгэ, 
Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм 
янароднэ тхакIоу, СССР-м, Урысыем, АР-м я Къэралыгъо 
премиехэм ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ.
Италант гъэнэфагъэкIэ, инэфыпс лъэшкIэ, ыгу-кIочIэпкъ 
мыпшъыжькIэ МэщбэшIэ Исхьакъ лъэпкъыбэу дунаим 
тетмэ игущыIэ зафэкIэ шIур афелэжьы, аIуегъакIэ.
МэщбашIэр илъэс 62-рэ хъугъэу гупшысэ хьасэм, 
творчествэм хэт. Ытхыгъэ тхылъ пчъагъэр къэупчъынкIэ 
макIэп - хъарзын, ау сэ къыхэзгъэщымэ сшIоигъор, ипоэтическэ сатыр къодыехэм уакIэдэIукIыми, ахэм купкI куоу 
яIэр, акъыл шъагъэу ащыблэрэр къызэращызэтещыкIырэр 
ары. МэщбэшIэ Исхьакъ лъэпкъ поэзием тэмэ пытэ 
щишIыгъ. Ау ащ къыщыуцугъэп. ШъхьэкуцI акъыл куукIэ 
прозэми зыкъыщызэIуихыгъ. ГупшысэкIэ шIыкIэ-амал инэу 
IэкIэлъым ыкIуачIэ иусэхэми, ипоэмэхэми, игущыIэ щэрыо 
сатыриплIхэми, ироманхэми, итарихъ произведениехэми 
ащызэхэошIэ. Уахътэм ижьыкъащэ кIэдэIукIызэ, щыIэныгъэ гъогухэр рекIукIых, цIыфыгухэм ямызакъоу, лъэпкъ 
шъхьэлъытэжьым, дунэееплъыкIэм, дунэететыкIэм арыгъуазэзэ, ахэм гупшысэ шъуашэ афешIы, ащелъэ, псэ 
къапегъакIэ. Джа "псэр" зыхэлъ пстэум якъэбзэгъэ, 
яшъыпкъагъэ ыухъумэу, дэхагъэр, шIугъэр кIигъэтхъэу, 
чэщи мафи матхэ, мэшэсы, мэгупшысэ тхакIор. МэщбэшIэ 
Исхьакъ ешIэ гъогу кIэкI псынкIэкIэ цIыф минишъэхэм агу 
уихьан зэрэмылъэкIыщтыр. Ары шъыпкъэм ылъэпсэ куу 
етIэзэ, адыгэм итарихъ гъогууанэ акъылыгъэ псалъэкIэ 
къызкIигъэтхъыхьэрэр. Мыщ дэжьым шъхьэм бэ щызэпэкIэкIырэр, гум къитаджэрэри макIэп. Зы ЦIыфышхом 
иакъыл лэжьыгъэ илъэсхэмкIэ упщыжьмэ, шIоу къыпыкIыгъэр, цIыфыбэмэ ашIэгъэ-аIуагъэм бэдэдэкIэ зэрэпэщачэрэр нафэ къыпфэхъу. Уеджэнджэшыжьырэп а 
ЦIыфыр инэф ытынэу, ишIэныгъэ ыпхъынэу, ишIу ыгъэбэгъонэу мы чIым къызэрэтехъуагъэм. Гум къелъадэ: цIыфышхохэр зэрэмыбэр, остыгъэ папкIэхэу ахэр лIэшIэгъу 
пэпчъ зэ е тlo къызэрэхэхъухьэхэрэр.
Джа зырызхэм ацIэхэм япхыгъэу щыIакIэм, уахътэм, 
IофшIагъэм ыкIи гъэхъагъэхэм атегущыIэх, ялъэужышIу 
лIэужыкIэхэр рэплъэх, рэкIох.
ИкъэхъукI, ищыIакI ыкIи творчествэр
Шъхьэщэфыжь... Джары, джары,
Джары сикъуаджэ, сикъуаджэ ыцIэр!
Уарпыпсы мыжъуакIэу хьапкIэрэр ары
КъыIужъыукIэу, лыдэу ащ ыцэр.
Бгы лъэгэ-лъхъанчэу огум кIэшIагъэр
Ары икIакIоу плIэIум ихъуагъэр,
Мафэм - пщэ фыжьыр,

--- Page 579 ---

Чэщым - мэзагъор
Зишъхьэрыхъоныр си Шъхьэщэфыжь!
МэщбэшIэ Исхьакъ къуаджэу Шъхьэщэфыжьым къыщыхъугъ. ЗыщапIугъэ ихапIэ, иунагъо, ны-тыхэр (ыныбжь 
илъэситIум къехъугъэ къодыягъ Исхьакъ ятэ имыIэжьэу 
къызэнэм), янэкIэ янэжъ-ятэжъхэу Дэунэжъ Бакърэ 
Чэбэхъанрэ ягъэшIобзэ дахэ, ягукIэгъу-шIулъэгъу, ятхыдэ, 
япшысэ, янарт къэбар гъэшIэгъонхэр, янэ къылъфыгъэ 
ышхэр, лъэпэрыкIор зыщишIыгъэ икъоджэ гупсэ, зипсыорхэр ыкIышъо щыджэгугъэ псыхъожъыеу Уарп хэлъэдэжьыщтыгъэр, иапэрэ кIэлэегъэджагъэу ПщыунэлI Юсыф, 
ятэ иныбджэгъугъэхэу ащ игугъу дахэкIэ зышIыжьыщтыгъэхэр ныбжьырэу Исхьакъ игукъэкIыжьхэм къахэнагъэх. 
Иакъыл къакIуи, тхэн-усэным зызыретыми, ахэр арых 
исатырхэм ахэтыгъэхэр, ащигъэшIуагъэхэр.
Тэ ущыIа силъэпцIэгъоу,
Къужъы джыбэу
сицIыкIугъор?
Сыгъолъыжьмэ пкIыхькIэ слъэгъоу,
Джэе щырэу псы хэсыгъор?
- къыщеIо усэу "Гум щыщ пшысэхэр" шъхьэу зыфишIыгъэм, етIани нахь кIотагъэу къепчъы:
Пчыхьэшъхьапэр къызэрэсэу
Нэнэжъ пшысэр къырещажьэ,
ШIугъи, бзаджи сырягъусэу
ИкуупIэм сыздыхащэ.
Ащ ягугъэ гъусэ сфэхъоу
Къушъхьи, мэзи сапхырэкIы,
Хьазаб хэтым сыгуи фэгъоу
Ипшъэхъу лъахъэ зэпысэчы. 
Исабыигъом ынэ кIэтыгъэ пстэур - ятэжъ чъыгхэм 
зэрадэлажьэщтыгъэр, гъэсэпэтхыдэу къыриIощтыгъэхэр, 
янэжъэу Чэбэхъан ипщынэо макъэ, янэу МыIуминат иорэд 
мэкъэ шъабэ, ышнахьыжъхэм яIокIэ-шIыкIэ гъэпсыкIэхэр, 

--- Page 580 ---

ялэжьэкIагъэр, егъашIэм МэщбашIэхэр чIыгулэжь чанхэу 
къызэрэрыкIуагъэхэр, къоджэдэс хъупхъэхэр арых Исхьакъ 
иапэрэ усэхэм сурэтыпкъ афэхъугъэхэр.
1951-рэ илъэсым Адыгэ кIэлэегъэджэ училищыр, 1956-рэ 
илъэсым Москва дэт Литературнэ институтэу М. Горькэм 
ыцIэ зыхьырэр дэгъу дэдэкIэ, 1962-рэ илъэсым КПСС-м и 
ЦК и Апшъэрэ партийнэ еджапIэ журналистикэмкIэ ифакультет къыухыгъэх. Литературэр икIасэу, игъогоу зэрэщытыр, творчествэ иным шIэныгъэ куухэр зэрищыкIагъэхэр 
а уахътэм МэщбашIэм зэхишIагъ. Гухэлъ иным зэрилъэкIэу 
зыфигъэхьазырыгъ.
1956-рэ илъэсым Мыекъуапэ къегъэзэжьы ыкIи ащ 
къыщегъэжьагъэу 1959-рэ илъэсым нэс гъэзетэу "Социалистическэ Адыгеим" иотдел ипащэу Iоф ышIагъ. 1959-
1962-рэ илъэсхэм КПСС-м и Адыгэ хэку комитет илектор 
куп иIэшъхьэтетыгъ. 1962-1970-рэ илъэсхэм адыгэ тхакIохэм 
я Союз ипэщагъ, 1970-1983-рэ илъэсхэм журналэу "Зэкъошныгъэм" иредактор шъхьаIыгъ. 1983-рэ илъэсым 
къыщегъэжьагъэу джы къызнэсыгъэм Адыгэ Республикэм 
итхакIохэм я Союз иправление итхьамат.
1949-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу МэщбэшIэ Исхьакъ 
ытхыгъэхэр къыхеутых. Иапэрэ тхылъэу "ЦIыф лъэшхэр" 
1953-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. Ащ поэтическэ тхылъыбэ 
къыкIэлъыкIуагъ: "Сидунай", "ОрэдыкI", "Жъогъобын", 
"Пщыналъ", "Пшысэ-гупшысэхэр", "Лъэоянэхэр", 
"Хыуай", "Лъэмыджхэр", "Тыгъэгъаз", "Тыжьын ощх", 
"Гъэтхэ огум иорэд", "Шыу машIу", "Жъогъо лъагэм 
инэфыпс", "Мэфэгум итыгъэ фаб", "ШIум илъагъу", 
"Уахътэм ищэрэхъ", романхэр - "Агъаерэм ежэжьхэрэп", 
"ЦIыфыр тIо къэхъурэп", "Нэфшъэгъо лъагъохэр", "Илъэс 
фыртынэхэр", "Бзыикъо зау", "Гощэунай", "ШIу шIи, 
псым хадз", "Щагу хъурай", "Мыжъошъхьал", "ГъэритIу", 
"Хъан-Джэрый", "Рэдэд", "Адыгэхэр", "КъокIыпIэмрэ 
КъохьапIэмрэ", "Айщэт", "Джасус", "Рафыгъэхэр", 
"Хэхэсхэр".
МэщбэшIэ Исхьакъ иусэ тхылъхэр урысыбзэкIэ тхылъ 
тедзэпIэ зэфэшъхьафхэм - Мыекъуапэ, Краснодар, Москва 
къащыдэкIыгъэх.
Урысыем щыпсэурэ лъэпкъхэм абзэкIи Исхьакъ ытхыгъэмэ ащыщхэр зэрадзэкIыгъэх. IэкIыб къэралыгъуабзэхэми  - инджылызыбзэм, французыбзэм, испаныбзэм, 
нэмыцыбзэм, нэмыкIхэми арагъэкIугъэх.
"Бзыикъо зау", "Мыжъошъхьал", "Хъан-Джэрый" 
зыцIэ романхэр арабыбзэкIи, тыркубзэкIи зэрадзэкIыгъэх, 
"ХэшыпыкIыгъэ усэхэр" тыркубзэкIэ къыхаутыгъ.
 Ежь МэщбашIэми нэмыкIхэм атхыгъэхэм язэдзэкIынкIэ 
Iофышхо ышIагъ. Урыс лъэпкъ литературэм исаугъэт инэу 
"Игорь иполк фэгъэхьыгъэ гущыI" ("Слово о полку Игореве"), А.С. Пушкиным ытхыгъэу "Гъоплъэ шыу" ("Медный всадник"), "Рыцарь хьарам" ("Скупой рыцарь") 
зыфиIохэрэр, Лермонтовым иусэу "Къэрабгъ" ("Беглец"), 
В. В. Маяковскэм ипоэмэу "Гъончэдж зыщыгъ ошъуапщ" 
("Облако в штанах"), нэмыкIхэри адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх, зы тхылъ шIыгъэхэу къыдэкIыгъэх.
ТхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ чанэу общественнэ щыIакIэм 
хэлажьэрэмэ зэу ащыщ. Илъэсыбэрэ зэкIэлъыкIоу Адыгэ 
хэкумрэ Краснодар краймрэ янароднэ депутатхэм я Советхэм, СССР-м и Апшъэрэ Совет ядепутатыгъ.  Урысыем и 
Общественнэ палатэ ихэдзыгъуитIумэ ахэтыгъ.
Адыгэ Республикэм и Гимн игущыIэхэр МэщбэшIэ 
Исхьакъ ытхыгъэх.
Хэгъэгу ыкIи лъэпкъ литературэм ежь илитературнэ-творческэ лэжьыгъэ Iахь ин дэдэу хилъхьагъэм апае 
орденэу "За заслуги перед Отечеством" зыфиIоу я II-рэ, 
я III-рэ, я IV-рэ степень зэкIэлъыкIо зиIэхэр, орденэу 
"Дружбы народов", медальхэу "Борец за мир", "Общественное признание", "Адыгеим и Щытхъузехь", "За 
выдающийся вклад в развитие Кубани" зыфиIохэрэр, 
нэмыкIыбэхэри къыратыгъэх. 
 МэщбэшIэ Исхьакъ творчествэм илъэгапIэ зыштэгъэ 
тхакIу. ИщыIэныгъэ ыкIи итворческэ гупшысэ зэрэлажьэрэм 
лъыплъэхэу, ипроизведениехэм ахэгощэгъэ мэхьанабэр 
зэхафэу тилитературнэ критикхэм статьяхэу, очеркхэу, 
монографиехэу бэ атхыгъэр, джыри атхырэр. МэщбашIэм 
ищыIэныгъэ, итворческэ гъогу игъэкIотыгъэу гурыт ыкIи 
сэнэхьат зэгъэгъотыпIэ еджапIэхэми, АКъУ-м ифакультет 
гъэнэфагъэхэми, АРИГИ-ми ащызэрагъашIэ, ащызэхафы, 
лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ яшIошIхэр къыраIотыкIых.

--- Page 581 ---

Непэрэ мафэхэми лъэпкъ тхэкIошхоу МэщбэшIэ 
Исхьакъ икъэлэм зэрэчаныр, зэрэгъэшIэгъоныр, зэрэбаир 
хэзгъэунэфыкIызэ, гупшысэкIо иным игущыIэ лъэш пытэкIэ 
цIыф напэр ыгъэдахэу зэриухъумэрэм сегъэгушхо. 
Уахътэм дэIорышIэрэ гупшысэр
ТхэкIо иным ипроизведениякIэ пэпчъ - лъэпкъымкIэ, 
тхылъеджэхэмкIэ мэфэкI. Сыда пIомэ джыри зы гупшысэ 
лъагэкIэ ар къешIэкIыгъэ цIыф акъыллъыхъухэм къятэ.
2010-рэ илъэсыри зэлъашIэрэ тхакIоу МэщбэшIэ 
ИсхьакъкIэ мамырыгъ, тынчыгъ, гъэбэжъулъагъ. Адыгэ 
литературэмкIэ ямышIыкIэ сатыриплI усэ жъынчхэр пшIы 
ыкIи шъэ пчъагъэ хъухэу, зы тхылъ шIыгъэхэу - адыгабзэкIэ 
ыкIи урысыбзэкIэ Адыгэ республикэ тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIыгъэх.
"Уахътэм ищэрэхъ" ащ ежь усакIор зэреджагъэр. 
Ардэдэм шъхьэм къыредзэ: "Уахътэм ищэрэхъ къекIокI 
сыдэущтэу хэти дэIорышIэра?"
 Джэуапми узэригъажэрэп:
- Хэти иакъыл, иамал, игулъытэ, илъэкI къызэрихь.- 
Ауми угупсэфырэп.
- Уахътэм дэIорышIэрэ гупшысэр, ар сыд фэда? - 
уегъаIо.
- Ащ сыд иплъышъуа, ишIыкIа, ынапа, имурада, сыд 
икъэрарыр?
Зигугъу къэтшIыгъэ тхылъым хэгъэхъоныгъэхэр иIэхэу 
джыри къыкIэлъыкIуагъэх сатыриплI усэхэр зэхэубытагъэхэу къыздэхьэгъэхэ тхылъ хъарзынитIу: "ПсынэкIэчъ" 
(2014), ятIонэрэм "СатыриплIхэр" (2015) шъхьэу яIэр. Мы 
сатыриплI усэхэр цIыф пстэури (зэхэдзынчъэу) щыIэныгъэ 
лъэныкъуабэмкIэ зыгъэгупсэфи, зымыгъэгупсэфи, зыгъэгушIуи, зыгъэгумэкIи, сэ сишIошIыкIэ, яджэуап кIэкI  щэрыох. 
Ахэр адыгэ щыIакIэм икуупIэ къыхэхыгъэх, мэхьанэмкIэ 
ушъагъэх. УсакIом IэкIэлъ IэпэIэсэныгъэм епэсыгъэ жэбзэ 
къабзэкIэ тхыгъэх. Губзыгъагъэр зыхэгъэ чъыхьэгъэ поэтическэ сатыр пэпчъ орэд дахэу зэпэжъынчы, гупшысэ 
тэмэ пытэр ащэIорышIэ. ГъэшIэн гущыIэ Iушэу адыгэм 
лIэшIэгъухэм ащипсыхьагъэр усэхэм лъапсэ афэ хъугъ, 

--- Page 582 ---

купкI гъэшIэгъон бай яI. ЕджэгъошIух, гурыIогъошlyx, 
чыжьэу уагъаплъэ, уагъэгупшысэ. СатыриплI усэхэм 
мэхьанэ икъуи, гъэсэпэтхыдэ ини ахэлъ, гъашIэм уфагъасэ, 
щыIакIэм нахь пэблагъэ уашIы, шIум, дэхагъэм уфапIу, 
уицIыфыгъэ шъуашэ уагъэгъотыжьы.
СатыриплI усэхэр литературэшхохэмкIэ мыкIэхэми, 
тиадыгэ литературэ ахэр зэхэубытагъэу зы тхылъ шIыгъэу 
къызэрэхахьэхэрэмкIэ, мыщ фэдэ усэ тхэкIэ шапхъэмкIэ 
МэщбэшIэ Исхьакъ лъэгъохэщ хъугъэ, гъогур къызэIуихыгъ.
"СатыриплIхэр" зыфиIорэр нэмыкI усэ тхылъхэм зэратекIырэр уигъэгъуазэу, узгъэгумэкIырэ щыIэныгъэ джэуапыр къыуитэу, хэбгъуатэу зэрэгъэпсыгъэр ары. СатыриплI усэхэр къызэрыкIохэп - гупшысэ-ушъый зэгъэпэшыгъэх. Адыгэ шэн-хабзэхэм, зекIокIэ-шIыкIэхэм, гупшысэкIэ амалхэм сатырхэр зэратегъэпсыкIыгъэхэм, художественнагъэри идейнагъэу ахэлъыри зэрагъэлъэшри тхылъым 
нафэ къыпфешIы. ТхакIоу МэщбашIэм илъэпкъ, адыгэр 
илъэпIэ къодыер арымырэу, ар ежь ыгурэ ыпсэрэ ащыщ 
шъыпкъэу, ришIыкIыпэу, зэхишIапэу зэрэщытыр усэхэм 
къаIуатэ. НэкIубгъо пэпчъ щыIэныгъэ псэу екъу, акъылыгъэ-Iушыгъэ ин ахэлъ.
СатыриплI усэхэм мызэу-мытIоу уяджэжьы, етIанэ 
тхэкIошхом игупшысэ иIэшIугъэ-шъыпкъагъэ гукIэ пштагъэу, 
пшIокъабылэу, ор дэдэми мыхэр джащ фэдэу къипIотыкIыныгъ къыпщыхъоу, угу къигущыIыкIыгъэ усакIом уигъэрэзагъэу, гукIэ угоуцо. Къыпхэхьагъ тхакIом иушъый, 
игущыIэ зафэ, игупшысэ псыхьагъэ щыщ цыпэ - ухэтми 
зыкъыуигъэгъотыгъ, уахътэм ори удигъэIорышIэу, ащ 
ымакъэ укIигъэдэIугъ. Поэзие лъагэм ыкIуачIэ лъэшыба! 
СатыриплI усэхэр ащ итхыпхъэ IэпкIэ-лъапкIэх.
ГукъэкIыжь лъапIэхэр
ЦIыфыр иакъыл къэкIон зыригъажьэрэм къыщыкIэдзагъэу ымышIэрэм кIэупчIэмэ, лъыкIозэ, къешIэкIыгъэ 
пстэур игъорыгъоу зэрегъашIэ.
Хэти инэжгъурыгъэ, игумэкIылагъэ, игулъытэ, иIупкIагъэ, ичыжьэрыплъагъэ ателъытагъэу гушъхьэкIуачIэ егъоты, 

--- Page 583 ---

ежь фэдэ цIыфыбэмэ агоуцо, щыIэныгъэм щыщ мэхъу. 
Джа гъэшIэ гъогу кIыхьэм апэрэ лъэбэкъухэр зэрэщишIыгъэр, иунэгъо кIоцIэу къызэрыхъухьагъэр, а уахътэр 
зыфэдагъэр, цIыфхэм язэхэтыкIэ-шIыкIагъэхэр, лъэхъаным 
иплъышъуагъэр, а зэкIэмэ ежь тхакIо хъун насып зиIэгъэ 
МэщбэшIэ Исхьакъ зэряхъулIагъэр, зэрахэуцуагъэр къыщыIотагъ игукъэкIыжьхэр зыщызэригъэзэфэгъэ тхылъэу 
"ЧIыгу-огу зэнэсым сыда щыIэр?" зыфиIорэм.
Гу зылъыозгъатэрэр анахьэу апэрэ тхылъ зэгохыпIэ 
нэкIубгъом МэщбашIэхэмрэ Дэунэжъхэмрэ ялIэкъо тамыгъэхэр зэрэтешIыхьагъэхэр ары.
Тыр бэрэ зиIэнэу мыхъугъэ Исхьакъ зыпIугъэу, 
зылэжьыгъэр янэтыщхэр - янэжъ-ятэжъхэр ары. Ятэжъэу 
Дэунэжъ Бакъ ицIыфыгъэ ин Исхьакъ ыпкъынэ-лынэ пэпчъ 
хэткIухьагъ.
ЩыIэныгъэ гъэшIэгъон ушъэгъэ бай творчествэм 
фэгъэзагъэми, щыIакIэм епхыгъэми къыгъэшIагъ зэлъашIэрэ цIыфым, Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм янароднэ тхакIоу, СССР-м, 
Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо премиехэм 
ялауреатэу, хэгъэгу литературэм ежь итворческэ лэжьыгъэ Iахь ин хэзылъхьэгъэ МэщбэшIэ Исхьакъ Шумафэ 
ыкъом. Мы тхылъым тхакIом ищыIэныгъэ игъэзэпIэ гъэнэфагъэ пэпчъ щыгъэунэфыгъ, къыщиIотыкIыгъ. Исабыигъо, 
икIэлэгъу, Адыгэ педучилищым зэрэщеджагъэр, Москва 
дэт Литературнэ институтым щеджэфэ зызэриштагъэр, 
хэпшIыкIэу творчествэмкIэ зыкъызэрэзэIуихыгъэр, илъагъо 
зэрэлъыкIотагъэр.
А зэкIэмэ аготэу, илъэпкъыкIэ гумэкIэу иIэхэм амыгъэгупсэфэу, Исхьакъ непэ къызнэсыгъэм общественнэ 
IофшIэкIошхоу зэрэщытыр тхылъым къыщыIотагъ.
ТхакIом ышъхьэ къырыкIуагъэр аригъэшIэн къодыер 
арэп мурадэу иIэр, шъыпкъагъэ хэлъэу, гъэжъыугъэу 
щымытэу, а уахътэр зыфэдагъэр, игъашIэ зэрэзэкIэлъыкIуагъэр къафыриIотыкIыныр, ащкIэ къышъхьапагъэхэм 
ацIэ къыриIоныр, ахэмэ яцIыфышIугъэ щыIакIэм хигощэныр 
ары пшъэрылъэу зыфигъэуцужьыгъэр.
ЦIыфыр цIыфы хэта е сыда зышIырэр? А упчIэм иджэуап 
зафэу гъэпсыгъэ мы тхылъыр, гукъэкIыжь лъапIэхэмкIэ 

--- Page 584 ---

зэлъыпкIагъ. ЦIыфыр цIыфы хъуным пае удэмышъхьахэу 
ар ппIун-улэжьын зэрэфаер зэфэдэкIэ тхыгъэм хэгощагъ, 
щыгъэунэфыгъ. ПкIэнчъэу адыгэхэм аIуагъэп сабыир 
ппIуным, цIыфы пшIыным пхэлъ кIуачIэр пхехэу. Ау 
узфэулэугъэр цIыф афэдэ зыхъукIэ, уегъэгушIожьы.
Тхылъыр шъхьэ пчъагъэу зэтеутыгъ, ау къыхэгъэщыгъэн фаер ахэр зэкIэ цIыфым икъэхъукIэ-уцукIэ, дунаим 
зэрэхэхъухьэрэр, фэукIочIэу, фызэшIокIырэр къэзыушыхьатхэу зэрэгъэпсыгъэр ары.
ГущыIапэм ычIыпIэкIэ "упчIищымэ ямэхьан" зыфиIорэр 
ыгъэуцугъ, ащкIэ тхакIом икъэIотэн-гупшысэ къырегъажьэ, 
нэкIубгъо 400-м ехъум игукъэкIыжь анахь лъапIэхэр къащеIуатэх, гъэшIэгъоных, бзэр ащыIэрыфэгъу, къабзэ, 
гъэсэпэтхыдэр ахиз. Хэтрэ цIыфи щэIэфэ гугъэр къызэрэготыр, ар зэримыбгынэрэр сыд хъугъэкIи, ныбжьым 
хахъоу, акъылыр чъэпхъыпагъэми, гушIуагъом, гумэкIым, 
шIулъэгъум, гугъэ IэшIум зэфэдэу цIыфыр зэрахэтыр, 
тыгъуасэ фэдэу непи пшIуабэ шIэу къэхъущт-къэшIэщтым 
узэрэпаплъэрэм, ущэIэфэ гугъэ иныр къызэрэбготым, 
ныбжьым емылъытыгъэу, ащ ренэу уапэкIэ узэригъаплъэрэм, узэрищэрэм яхьылIагъ МэщбашIэм игукъэкIыжь 
лъапIэхэр.
Мамырыкъо Нуриет

--- Page 585 ---


"Тыадыгэмэ, титарихъ тшIэн фае"

--- Page 586 ---

А гупшысэр зыдиIыгъэу мэлажьэ лъэпкъ литературэм 
имызакъоу, Урысыем илъэпкъыбэ литературэшхуи чIыпIэ 
ин щызыубытырэ МэщбэшIэ Исхьакъ. Анахьэу а гущыIэхэм 
ямэхьанэ къызыбгурыIорэр ащ итарихъ романхэм узяджэкIэ 
ары.
МэщбэшIэ Исхьакъ игъэхъагъэхэм лъэныкъуабэкIэ 
укъякIолIэн плъэкIыщт. Апэрэу хэзгъэунэфыкIы сшIоигъор 
Исхьакъ тиреспубликэ итхакIохэм я Союз игъэIорышIапIэ 
итхьаматэу бэдэдэ шIагъэу пэщэныгъэр фэIэпэIасэу зэрэдызэрихьэрэр ары. Сыда пIомэ, ащ ыцIэ епхыгъэ шъыпкъ 
тиадыгэ литературэ непэрэ мафэхэм изытети, къихьэгъэ 
лIэшIэгъум щидзыщт лъэбэкъухэри.
Хабзэри, щыIакIэри зэхъокIыгъэ зыщыхъухи, цIыфхэр 
ушэтыпIэ къинхэм защыIукIэгъэ непэрэ мафэхэм литературэри чIыпIэ къин ригъэуцуагъ. ЛIэшIэгъу зэблэкIыгъо 
лъэхъанэу цIыфыгъэр, лъэпкъым ыухэбзыгъэ, лIэшIэгъухэм 
къапхырихзэ ылэжьыгъэ зэхэтыкIэхэр укъуагъэу, щыIэныгъэм уасэ зыфашIыхэрэр нэмыкI шъыпкъэу зыщыхъугъэхэм 
ифэмэ-бжьымэ титхакIохэми къалъыIэсыгъэми, тилитературэ щыIэкIэ ушIоркъыгъэм зэтыриIэжагъэп, хахъохэр 
ышIызэ, ыпэкIэ лъэкIуатэ.
Урымыгушхон плъэкIырэп тихэгъэгу итхакIохэр, литературэм Iоф дэзышIэрэ шIэныгъэлэжьхэр зыщызэрэугъоихэрэм адыгэ литературэм игъэхъагъэхэм ыцIэ къызэрэщыраIорэр, Темыр КавказымкIэ ар щысэшIоу къызэрагъэлъагъорэр. Лъэпкъ литературэр ащ фэдэ гъэхъэгъэшIухэм 
афэзыщэрэмэ МэщбэшIэ Исхьакъ зэу ащыщ. Ар къеушыхьаты Адыгэ Республикэм и Постпредствэ Москва 
иобщественность Исхьакъ зэIукIэгъу зыщыдыреIэм, 
тхакIохэм ясоюзхэм я Дунэе сообществэ исекретарь-координаторэу Тимур Пулатовым тхакIом итворчествэ осэ 
инэу къыщыритыгъэм. Ащ къызэриIогъагъэмкIэ, усэхэмкIэ Темыр Кавказым анахь щыцIэрыIор Расул Гамзатовыр 
арымэ, прозэмкIэ - МэщбэшIэ Исхьакъ ары. Ар узгъэгушIон, узгъэгушхон, узгъэрэзэн уасэу щыт ежь тхэкIошхомкIи, адыгэ литературэмкIи, адыгэ лъэпкъымкIи.
Исхьакъ щытхъукIэ фэмылъэгъун плъэкIыщтэп адыгэ 
тхакIохэм я Союз ипчъагъэкIэ зызэриушъомбгъугъэри. 
ТапэкIэ тилитературэ бжыхьэ теплъэр нахь къытырихьэщтыгъэмэ, МэщбэшIэ Исхьакъ ихьатыркIэ адыгэ литературэм мэкъакIэхэм зызэрэщаушъомбгъурэр шIуагъэу 
филъэгъузэ, псэолъэшIхэм тхакIом адыриIэгъэ зэIукIэгъум 
ригъэшIыгъэгъэ гузэхашIэр иIэубытыпIэу ГъукIэлI Нурбый 
етхы: "…А пчыхьэм сигупшысэ зыгорэ зэпыкIыгъэ щыхъугъагъ. Исхьакъ иусэхэм къяджи, упчIэхэм джэуап къызаретыжь нэужым, адыгабзэм амалэу иIэр нэмыкIыбзэмэ 
анахь мымакIэу, ар гъунэ имыIэу бгъэбэгъон, бгъэдэхэн 
гушъхьэ гупшысэу узыгъэгумэкIыхэрэр къырипIотыкIын 

--- Page 587 ---

зэрэплъэкIыщтыр апэрэу къызгурыIогъагъ. Убзэ урылэжьэныр сигупшысэ щигъэпытэгъагъ". Анахьэу ныбжьыкIэхэр 
художественнэ гупшысакIэм, псэлъакIэм, тхакIэм къыфиIэтынхэм МэщбэшIэ Исхьакъ мыпшъыжьэу дэлажьэ, 
журналхэу "Зэкъошныгъ", "Жъогъобын", "Литературная 
Адыгея" зыфиIохэрэм ахэмэ яусэхэр къыдагъэхьанымкIэ 
IэпыIэгъу афэхъу. Арышъ, Нурбый ицыхьэ зэрэтелъэу, 
"ащ иIэшIэгъэ лъэмыдж зы лIэшIэгъоп зэрипхыщтыр, зы 
ныбжьыкIэ тэджыгъоп рыкIощтыр".
Ежь МэщбэшIэ Исхьакъ ипоэтическэ макъэ адыгэ 
литературэм 1949-рэ илъэсым апэрэу къыщыIугъ. Лъэпкъ 
Iофыгъохэм агъэгумэкIэу, лъэпкъ гупшысэ, лъэпкъ зэхашIэ 
зыхэлъ усэхэр ныбжьыкIэ дэдэзэ ытхэу Исхьакъ ригъэжьэгъагъ. ЩыIэныгъэм хэхъухьэрэ зэхъокIныгъэ пстэуми 
алъыIэсэу, зыщыпсэурэ лъэхъаным игугъэ-гумэкIхэр, 
ижьыкъащэ къызхэщырэ, мыхъуныр, дэир, бзэджагъэр 
зыщиумысырэ, шIум, дэхагъэм, зэфагъэм цIыфыгур 
къафэзгъэущырэ усэхэр, пщыналъэхэр ытхыщтыгъэх. 
Лъэпкъым илIыхъужъныгъэ къизгъэлъэгъукIырэ иапэрэ 
поэмэу "ЦIыф лъэшхэр" зыфиIоу МэщбашIэм ытхыгъагъэм 
къыщегъэжьагъэу джы непэ къызнэсыгъэм исэнэхьат 
фэшъыпкъэу, зэпыу имыIэу илэжьакIэ тхакIом ишIошъхъуныгъэхэр къызщыриIотыкIырэ сатырхэр гум къагъэкIыжьы:
Уцуи, гъэпсэфи, пшъыгъи сымышIэу,
Нэпкъмэ сяутэкIми, чъэм есэгъэхъу.
IитIур зэтелъэу шIугъэми ешэу
Щысми сыфэдэп, сибги сыдэкIы.
УсакIор непэ къыдэхъугъэм ымыгъэгупсэфэу, къэкIощт 
уахътэм нахьышIукIэ щыгугъэу, теубытэгъэ пытэ иIэу иусэ 
щыкIегъэтхъы:
Сыд фэдэ гъогуи, сыд фэдэ лъагъуи
ПсынкIэми къинми зэдэсщэчын.
Сигугъэ къэти ичыжьэ-благъи
Гъэрет къысхилъхьэу чIыр зэпысчын.
Мы сатырхэм яшъыпкъэныгъэ къизгъэлъэгъукIырэ 
творческэ гъогу шIагъу Исхьакъ зытетыр. Ащ "поэзием 

--- Page 588 ---

гупшысэ куум ылъэныкъокIэ кIэзыгъэу фэхъугъэр зыпкъ 
ригъэуцожьыгъ, непэрэ поэзием иамалхэм апэблагъэу 
лъигъэкIотагъ", - етхы ЩэшIэ Казбек.
Къыхэгъэщыгъэн фаер, тхакIом ежь ынэгу кIэкIыгъэу, 
ылъэгъугъэу, зыщыгъозэ закъор арэп зызфигъазэрэр. 
БлэкIыгъэ лъэхъаным адыгэхэм къарыкIогъэ тхьамыкIагъом 
игумэкI зыхэлъ гупшысэ хьылъэхэм лъэпкъыгур агъэгупсэфырэп:
Джы къызнэсыгъэм зэман блэкIыгъэм
Игын гъозымэу тэ тызхэтыгъэм
Ибэлахь гуIи тынэгуи кIэкIырэп,
Игугъуи тэшIы. ТымышIыни тлъэкIырэп.
ТымышIын тлъэкIырэп, сыда пIомэ Адыгэ хэкум а зэман 
хьылъэм ыпкъ къикIэу чIэнэгъэшхохэр ышIыгъ. Пасэм 
чIыналъэу зэлъиубытыщтыгъэм елъытыгъэмэ, джы ар, 
усакIом зэритхэу, "цIыкIушъы цIыкIу, Iабэри къаштэ, 
картэу щыIэ пстэуми арытэу плъэгъурэп; итэу зыплъэгъурэм узытеIабэкIэ, къычIэмыщыжьэу Iапэм зэлъекIу".
МэщбэшIэ Исхьакъ апэрэу шъхьаихыгъэу а темэ 
хьылъэр итворчествэ къыщеIэты. "Щыгъыжъые блэрыр 
зэрэзэпытэкъурэм фэдэу гупшысэхэр къызжэхэтакъо",- 
еIо усакIом. Лъэпкъ тхьамыкIагъом игупшысэ-гумэкIэу 
уахътэм хэмыткIухьэу къытлъыIэсыжьыгъэр зэпымыурэ 
мэкъамэу къахэIукIы усэхэу "Рэдэд", "Къушъхьэхэр", 
"Хашъом къитэджэгъэ орэдхэр", "ЕгъэшIэрэ чъыг", 
"ХьакIуцу тхышъхьэм уахътэр щыдыигъ", "Илъэс къэтмэ 
сыд ятIощтыр?", "Сипсалъ", "Бгъузэми, лъагъор дгъэшIон", 
"Джэрпэджэжь", "Ошъуапщэхэр къехых", "Адыгэхэр", 
поэмэхэу "Хыуай", "Орэд" зыфиIохэрэм.
МэщбашIэм шIуагъэкIэ фэплъэгъун фае адыгэ поэзием 
илъэпкъ гъунапкъэхэм зызэраригъэушъомбгъугъэр. 
УсакIом лъэпкъ гупшысэ, лъэпкъ акъыл иIэу зэрэгупшысэрэм ишыхьат ежь ихэку щыпсэурэ адыгэхэм ямызакъоу, 
нэмыкI къэралыгъохэм арыс адыгэхэми игущыIэкIэ зэралъыIэсырэр. Хэхэс хъугъэ илъэпкъэгъухэм ыгу афэузэу, 
афэгумэкIэу къошныгъэ-зэблэгъэныгъэм иджэмакъэ 
къызхэIукIырэ усэ пчъагъэ тхакIом етхы. Ахэмэ ащыщых 

--- Page 589 ---

лъэпкъым тхьамыкIагъоу къехъулIагъэм илыуз зыпкъырылъ 
усэхэу "Тыркуем слъапэ апэ зисэдзэм", "Шам къалэ 
ибэдзэрышхо", "Тыркуе шъхьагъым самолетым щыстхыгъэ усэр" зыфиIохэрэр, нэмыкIхэр. Мыхэм узыгъэгумэкIырэ, узезыдзэрэ Iофыгъохэр зэшIопхын зэрэплъэкIыщт 
гъогупэхэр зэрэуагъэлъэгъурэр, гу зылъымытэгъэ горэм 
гу зэрэлъыуагъатэрэр, еплъыкIэу уиIэмкIэ нахь теубытагъэ 
зэрэуагъэшIырэр ары апэ IэкIыбым къикIыжьи, хэкужъым 
къэкIожьыгъэу, теубытагъэу щыпсэухэрэм ащыщэу 
МэщфэшIу Нэдждэт шIуагъэу яIэу ылъытэрэр. ГущыIэм 
пае, ащ иеплъыкIэкIэ, усэу "Сэлам алейкум" зыцIэм "адыгабзэм идэхагъэ, иIэшIугъэ зэхэошIэ узеджэкIэ. Тятэжъхэм 
ячIэу зэ тичIыгугъэм лъэпкъ тызэрэщыхъужьыщтым игугъэ-гушхуагъи хэдгъуатэщтыгъ усэм. Тихэкужъ бысым 
шъыпкъэу тыщамылъытэным ищынагъуи къытшъхьаригъэуцощтыгъ".
А лъэпкъ гумэкIэу ипоэтическэ гупшысэ щыщ хъугъэр 
нахь игъэкIотыгъэу, нахь зегъэушъомбгъугъэу тхакIом 
итарихъ тхылъхэм ащылъегъэкIуатэ. "Адыгэ романым,- 
ЩэшIэ Казбек зэритхырэмкIэ,- мы аужырэ илъэсхэм 
гъэхъагъэу ышIыгъэр езгъэшIыгъэхэм МэщбашIэр апэ 
имытмэ, ауж къинэрэп. ЦIыф шэным икъэгъэлъэгъонкIэ, 
хъугъэ-шIагъэм икъызэIухынкIэ, цIыф шэнымрэ хъугъэшIагъэмрэ зы къэбар кIоцIым, сюжетым щызэпхыгъэхэу 
гъэпсыгъэнхэмкIэ МэщбашIэм ироманхэм гъогупакIэхэр 
хащыгъэх". 
Романхэу "Рэдэд", "Адыгэхэр", "Мыжъошъхьал", 
"КъокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ", "Хъан-Джэрый", "Айщэт", 
"ГъэритIу", "Рафыгъэхэр", "Хэхэсхэр" зыфиIохэрэм адыгэ 
литературэм хэхъоныгъэшхохэр рагъэшIыгъэ, гъогукIэ 
тыращагъэ къодыеп, шъыпкъагъэмрэ психологизмэмрэ 
зылъэпсэ тарихъ прозэм иамалхэр лъэпкъ прозэм щагъэпытагъ. МэщбашIэм ыгурэ иакъылрэ аштэгъэ лъэгапIэхэр 
къызхэщырэ итхыгъэхэм лъапсэу афэхъугъэр тинэплъэгъу 
къыримыубытагъэми, гъэшIэным къыщыддекIокIыхэрэ 
анахь хъугъэ-шIэгъэ инхэу титарихъ къыхэхъухьагъэхэр 
ары. Я Х-рэ лIэшIэгъум къыщегъэжьагъэу адыгэ лъэпкъым 
къырыкIуагъэр, адыгэ дзэпащэхэм, къэралыгъо IофышIэшхохэм ящыIэныгъэ щыщ пычыгъохэр, Урысые къэралыгъом ищыIэныгъэ ахэр зэрэхэлэжьагъэхэр итхыгъэхэм 
тхакIом къащегъэлъагъо. Игупшысэ куоу лIэшIэгъу пчъагъэхэм апхырыкIзэ, къиныбэу адыгэмэ зэпачыгъэр, блэкIыгъэ лIэшIэгъухэм яшъобж хьылъэ лъэпкъкIодэу тыкIодыпэным ищынагъо тызэрэхидзэгъагъэр, уахътэм химыгъэкIокIэжьырэ тыркъоу лъэпкъым тхьамыкIагъоу пэкIэкIыгъэхэр ыкIышъо къызэрэтенагъэхэр МэщбашIэм къытлъегъэIэсы, зэхытегъашIэ, лъэпкъым гъэшIэ гъогу хьылъэу 
къыкIугъэм тыкъырищэзэ, лъэпкъ тарихъым ихудожественнэ сурэт тинэплъэгъу къырегъэуцо. "Тылъэпкъмэ,- 
еIо тхакIом, - титарихъ тшIэн фае. Тэ тизакъоп - нэмыкIырэ цIыф лъэпкъхэми ар ядгъэшIэн, адыгэхэр зыфэдэхэр, 
мы чIыгур зэрэтичIыгур, мы уашъор зэрэтиуашъор, мы 
тыгъэр зэрэтитыгъэр агурыдгъэIон фае. Ар тэ, тхакIохэм, 
шIэныгъэлэжьхэм, нэмыкIхэм типшъэрылъ, сыда зыпIокIэ, 
а Iофыгъор зэшIотымыхмэ, зи къакIоу тфишIэщтэп". 
Тарихъ хъугъэ-шIэгъэ "гъушъэхэр", цIыфмэ ящыIакIэ 
рипхызэ, тарихъ художественнэ тхыгъэ ин МэщбашIэм 
ышIын зэрилъэкIыгъэм адыгэ литературэм кIочIакIэ къыритыгъ. ЕтIани ащ къеушыхьаты тхэкIэ IэпэIэсэныгъэм 
илъэгапIэ Исхьакъ зэриштагъэр. ТхакIом тхылъэу къыдигъэкIыгъэ пэпчъ лъэныкъуакIэ горэ къыфегъоты иIэпэIэсэныгъэ зызэриIэтырэм, ихудожественнэ дунай зызэриушъомбгъурэм ищысэхэр ахытигъэлъагъоу. Зэманэу 
къызтегущыIэрэм исурэт хэгъэщагъэу лъэпкъ щыIакIэмрэ 
лъэпкъ характерымрэ шъыпкъагъэ хэлъэу тапашъхьэ 
къырегъэуцох: гум къинэжьэу адыгэхэм ядунэететыкIагъэр, яцIыф зэхэтыкIагъэр, ядуховнэ баиныгъэ, уахътэм 
кIуачIэу щызэутэкIыщтыгъэхэр куоу, IупкIэу къызэIуехых.
МэщбашIэм ироманхэр зэман чыжьэхэм афэгъэхьыгъэхэми, непэрэ мафэхэм языпхыхэрэ гупшысэ куукIэ 
ушъагъэх. ТхакIом Iофыгъо шъхьаIэу къыIэтырэмэ зэу 
ащыщ лIэшIэгъу зэкIэлъыкIохэм адыгэхэм чIэнэгъэшхохэр 
языгъэшIыщтыгъэ лъэпкъ зэмызэгъыныгъэм итемэ. Я Х-рэ 
лIэшIэгъум ыкIэхэм адэжь щыIэгъэ Рэдэд пщышхом къыщыублагъэу адыгэхэм Iушхэу, лIэбланэхэу, лIыгъэрэ теубытэгъэ пытэрэ ахэлъэу тилъэпкъ зэкъуагъэуцон, 
зычы-зыпчэгъоу япыйхэм апагъэуцужьыным фэбэнагъэхэу, 
пэщабэ къахэкIыгъ. Ау сыд фэдизэу гуIагъэхэми, адыгэхэр 

--- Page 590 ---

зы кIуачIэ ашIышъугъэп, ащ къыхэкIэу ялъэпкъ къафэмыгъэгъунэшъоу янахьыбэхэр жъалымыгъэр, хьилагъэр 
зылъэпсэ банэм хэкIодагъэх. Лъэпкъ зэдемыгъэштэныгъэр 
джырэ тилъэхъани тызгъэгумэкIырэ упчIэу щыт. ГухэкI 
нахь мышIэми, бжъэдыгъу, кIэмгуе, шапсыгъэ, абдзахэ, 
къэбэртэе лъэпкъ зэхэгъэушъхьафыкIыным, зэпэгъэуцужьыным икIэгъэстакIохэм непи таIокIэ. ЗэгурымыIоныгъэм илъэс мин пчъагъэхэм лъэпкъым къыфихьыгъэ 
зэрарыр къытигъэлъэгъузэ, лъэпкъ зыкIыныгъэм тхакIор 
къыфэджэ.
Лъэпкъ тхьамыкIагъом ригъэшIыгъэ гупшысэ зэфэхьысыжьхэм къапкъырыкIзэ, зэкIэ цIыфлъэпкъыр зыгъэгумэкIырэ идеехэм МэщбашIэм такъыфещэ. Ар тхьамыкIагъоу 
лъэпкъ зэмызэгъыныгъэм къыхьырэр лъэужынчъэу зэрэмыкIодырэм игупшысэ нэбгырэ пэпчъ зыдиIыгъэу, хьазабэу пэкIэкIыгъэм непэ гуманистическэ гупшысэхэр ригъэшIызэ, мамырныгъэм фэлэжьэныр ары. Джарэущтэу 
блэкIыгъэ лъэхъаным ищысэхэр иIэрылъхьэхэу, тхакIор 
непэрэ мафэм игумэкIхэм язэшIохын фэлажьэ. Джа 
блэкIыгъэ уахътэмрэ джырэ тилъэхъанрэ зэзыпхырэ 
гупшысэ куухэу МэщбашIэм ытхыгъэхэм куцIэу апкъырылъым непэрэ мафэм ахэр фегъэлажьэх.
МэщбэшIэ Исхьакъ итворческэ гъогурэ игъэшIэ гъогурэ 
зэготэу зэдэлъэбакъохэзэ, илъэс 85-м къекIолIагъ. Илъэс 
къызэрыкIохэп ахэр. А илъэсхэм гупшысэм икуугъэ дыкIыгъоу IэпэIэсэныгъэ ин къыфахьыгъ тхакIом. ГъэшIэ гъогу 
баеу къыкIугъэм щыщэу Исхьакъ игупшысэрэ икъэлэмыпэрэ илъэпкъ зыфигъэлажьэрэр илъэс 65-м къехъугъ. 
ТхэкIошхом ыгу щыпхырыкIырэ итхыгъэхэм тишIэныгъэ 
хахъо фашIы, тигулъытэ агъэчаны, тилъэпкъ зэхашIэ къаIэты. 
Ащ елъытыгъэу тIон тлъэкIыщт: "МэщбэшIэ Исхьакъ 
итворчествэ - адыгэ литературэм илъэгапI, адыгэ лъэпкъым 
ипкъэу!". 
Шъхьэлэхъо Дарико

--- Page 591 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ Къэбэртэе-Бэлъкъар 
къэралыгъо университетым ипрофессор гъэшIуагъ

--- Page 592 ---

УФ-м итхакIохэм я Союз итхьаматэ игуадзэу, Адыгэ 
Республикэм итхакIохэм я Союз итхьаматэу, АР-м, КъБР-м, 
КъЩР-м янароднэ тхакIоу, СССР-мрэ УФ-мрэ я Къэралыгъо шIухьафтынхэм ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ 
КъБКъУ-м ихьакIагъ. Ащ "Къэбэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо университетым и профессор гъэшIуагъ" зыфиIорэ цIэ 
лъапIэр къыщыфагъэшъошагъ.
Гъэтхапэм и 25-рэм КъБКъУ-м иректорэу Алътуд Юрэ, 
мы университетым ипрезидентэу Къарэмырзэ Бэрэсбый, 
ДАХ-м итхьаматэу Сэхърэкъо Хьаути, "Адыгэ псалъэм" 
иредактор шъхьаIэу ХьашIуцIэ Мыхьамэт, КъБКъУ-м икIэлэегъаджэхэр, ДАХ-м игъэцэкIэкIо куп илIыкIохэр Иорданием, Турцием, Сирием, Израиль къарыкIыгъэ хьакIэхэр 
ШIэныгъэлэжь советым хэлэжьагъэх.
ШIэныгъэлэжь советыр къызэIузыхыгъэ Алътуд Юрэ 
кIэкIэу адыгэ литературэм итхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ 
ищыIэныгъэ гъогурэ литературэм зэрэфэлэжьагъэмрэ 
нэIуасэ фишIыгъэх, джащ фэдэу къэзэрэугъоигъэхэр 
щигъэгъозагъэх икъэлэмыпэ къычIэкIыгъэ тхыгъэхэмкIэ 
лъэпкъ зэныбджэгъуныгъэм, шэн-хабзэм, къэралыгъо 
Iофхэм фэлъэкIырэмкIэ зэрадэлажьэрэр къызэрэугъоигъэхэр щигъэгъозагъэх.
Темыр Кавказым ис лъэпкъхэм яшэн-хабзэхэм зягъэужьыжьыгъэнымрэ ухъумэгъэнымрэ иIахьышхо зэрахилъхьэрэм фэшI Щытхъу тхылъыр ратыжьыгъ. Ащ ыпкъ 
къикIэу гулъытэ къыфэзышIыгъэхэм иIофшIагъэхэм ахэлъ 
гупшысэмрэ лъэпкъыпсэмрэ ямэхьанэ къыпкъырыкIызэ 
псэлъэ дахэкIэ къекIолIагъэхэм апашъхьэ МэщбэшIэ Исхьакъ 
къыщыгущыIагъ.
ХьакIэм КъБКъУ-м ипащэхэм ШIэныгъэлэжь советым 
хэтхэм, къырагъэблэгъагъэхэм джырэблагъэ къыдэкIыгъэ, 
тарихъ тхылъэу "Рафыгъэхэр" ыкIи "Хэхэсхэр" зыфиIорэ 
романитIур зыдэтыр аритыгъ.

--- Page 593 ---

Адыгэ тхэкIошхор къэбэртэе Джылахъстэныем 
щагъэлъэпIагъ

--- Page 594 ---

Гъэтхапэм и 27-м Тэрч районым иадминистрацие зэIукIэ 
гупсэ щырекIокIыгъ. Адыгэ литературэм иклассик тхэкIошхо ыныбжь мы илъэсым 85-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэ 
зэIукIэм къеблэгъагъэх ДАХ-м итхьаматэу Сэхърэкъо 
Хьаути, гъэзетэу "Адыгэ псалъэм" иредактор шъхьаIэу, 
Къэбэртэе Адыгэ Хасэм итхьаматэу ХьашIуцIэ Мыхьамэт, 
КъБР-м ЛIышъхьэ чIыпIэ политикэмкIэ гъэIорышIапIэм ипащэу Къожей Артем, ШэуджэнцIыкIу Алый ыцIэ зыхьырэ 
фондым итхьаматэу ШэуджэнцIыкIу Леонид, ДАХ-м игъэцэкIэкIо куп хэтхэу Иорданием, Тыркуем, Сирием, Израиль къарыкIыгъэ хьакIэхэр.
КъекIолIагъэхэм шIуфэс гущыIэкIэ Тэрч район администрацием ипащэу Болэтыкъо Владимир закъыфигъази, 
Адыгэ лъэпкъыр зыIэтэу, тилитературэ зезыгъэужьыжьэу, 
адыгэ тхыдэм ишъыпкъагъэ романхэмкIэ къизыIотыкIырэ 
тхакIор зэряхьакIэр лъэшэу зэригуапэр къыIуагъ. 2016-рэ 
илъэсыр МэщбэшIэм и Илъэсэу ДАХ-м зэригъэнэфагъэм, 
ежь тхакIом осэшхо зэрэфашIырэм ишыхьатэу, районым 
ис цIыфхэм саугъэт лъапIэ фагъэхьазырыгъ - "Къалэу Тэрч 
ицIыф гъэшIуагъ" зыфиIорэ цIэр къыфашIыгъ.
МэщбэшIэ Исхьакъ къырахыгъэ гулъытэр зэригуапэр 
къыIуагъ. КIэлэеджакIохэм къашIыгъэ къэгъэлъэгъонхэм 
ягуапэу яплъыгъэх, яхьакIэ лъапIэ иусэхэм къяджагъэх, 
игущыIэхэм арылъ орэдхэр къаIуагъэх, цIыф цIэрыIохэм 
тхэкIошхом фэгъэхьыгъэу атхыгъэхэм ащагъэгъозагъэх.
"Силъынтфэ хэт бгырыс пщыналъэр" зыцIэ пчыхьэзэхахьэр дахэу, купкI хэлъэу рекIокIыгъ.
НэкIэпыджэ Замир,
2016-рэ илъэс

--- Page 595 ---

ЛЪЭОЯНЭХЭР

--- Page 596 ---

О закъор ары сэ къахэсхыгъэр

--- Page 597 ---

Сыдэущтэу хъуна о ущымыIэу?
СыщыIэшъуна о усимыIэу?
Ащыгъум сыда тыгъэм есшIэщтыр?
Огури сашъхьагъы сыд зыкIитыщтыр?
МэщбэшIэ Исхьакъ

--- Page 598 ---

Лъэпкъыбзэ щыIэп шIулъэгъу гущыIэр хэмытэу. Анахь 
гущыIэ хьалэлэу, гущыIэ дахэу бзэ пэпчъ хэтыр зыфаIуагъэр 
шIулъэгъур ары. УсакIо къэгъотыгъуай шІулъэгъум орэд 
фимыIуа гъэу. "Гоу мылым нахь чъыІэу, шIулъэгъур зымышIэрэм къиныр иIахь",- Омар Хайям ыIощтыгъ. Саади, 
Фирдоуси, Хьафиз, Вагиф, Петрарка, Руставели, Овидий, 
Пушкин, Есенин. Сыд фэдиз псэлъэ дах мыхэмэ шIулъэгъум 
фаIуагъэр, ау фэпIон фаеу щыIэр аухыгъэп, аухынэуи 
щытэп. ШIулъэгъур цIыфым къыдэхъугъ, шIулъэгъур ренэу 
цIыфым игъусэщт. ШIуагъэу щыIэ пстэуми ясаугъэтышъ 
ары шIулъэгъу зыкIыраIуагъэр.
ГукIэгъуи, хьалэлыгъи, шъэбагъи, шъыпкъагъи, лIыгъи, 
ныбджэгъугъи, зэфагъи, зэгурыIожьыныгъи - зи шIулъэгъум къымыубытрэ щыIэп, имыамал щыIэп. "УзикIасэм 
ыпсэ уфегъадэ". "ШIу плъэгъурэм машIом удыпэхьащт" - 
джащ фэдэу макIэп тижъхэм шIулъэгъум раIолIагъэр.
ШIулъэгъум фаIуагъэхэр бэдэдэ пэтызэ, МэщбашIэм 
ежь иусэ-псалъи къыфигъотыгъ шIулъэгъум - чъыгым 
илъэс мин егъашIэ, ау гъатхэ къэс дунаим дэныбжьыкIэ. 
ШIулъэгъур жъы мыхъурэ гушIуагъу, цIыф пэпчъ апэрэу 
ар зэхешIэ, усакIо пэпчъ ныбжьи ащ зэрэтемыгущыIагъэхэу 
тегущыIэ шIоигъу.
ШIулъэгъум иорэдыIохэм теубытагъэу МэщбашIэр 
ащыщ шъыпкъ пIон плъэкIыщтэп - ар зыгъэгумэкIыгъэр 
нэмыкI Iоф, зыгъэгумэкIырэр бэ, ытхыгъэхэм ар къахэмыщ 
фэдэуи къыпщыхъущт. Гуфаплъэу уемыплъымэ.

--- Page 599 ---

ЗэлъашIэрэ усакIоу Лариса Васильевам МэщбашIэм 
фэгъэ хьыгъэу очерк "Литературнэ Россием" (1973, № 9) 
къыригъэ хьэгъагъ. Поэтым иусэхэм шъэбэгъэ-хьалэлыгъэу 
апкъырылъым ыумэхъыгъэу, сыда мыщ шІулъэгъум 
ехьылIагъэу усэхэр зыкIимытхыхэрэр ыIуи, упчIэ ыгъэуцугъагъ, Iофыр зытетым тэрэз дэдэу щымыгъозагъэу 
къычIэкІын нахь, МэщбашІэм зы усэп, уситIоп шIулъэгъум 
фитхыгъэр. Тхылъ псэу хъун ылъэкIыщт. ЕтIани зэпэзырызэу зэхэхыгъэу щымытэу, зы произведение фэдэу къэбар 
кІэщыгъэр ылъапсэу, зы усэм адырэр епхыгъэу, гупшысэ 
теубытагъэм фэIорышIэу, гурышэм ихэхъуапIэхэр къыщыхэщхэу. Ащ фэдэу циклэ инитІу къыхиутыгъ. Зым "ШIу 
сэлъэгъу" ыцIэр, адырэм - "Сэлам тхылъ". "Зы шIулъэгъу 
итхыд" ыцIэуи поэмэ ытхыгъ. Арышъ, хэхыгъэу шIулъэгъум 
фатхэ пIонэуи щытэп, фэтхахэрэп пIонри тэрэзэп. ШIулъэгъум зэрэфэтхэрэ шIыкIэм хабзэ хэлъ, зэхъокIыныгъэ 
гъэшIэгъонхэр а шIыкIэм иусэхэм ащыфэхъугъ. Усэ циклэ 
инитIоу зигугъу къэтшIыгъэхэм азыфагу илъэсыбэхэр 
илъых, ащ изакъоми уалъыплъэнкIэ хъопсагъо.
Бзылъфыгъэм шъхьэкIэфэгъэ тэрэз адыгэхэм фамышIэу 
зыIорэмэ загъорэ уаIукIэщт, ау бзылъфыгъэм емыкIу 
чIыпIэ рапэсыгъэу нарт къэбархэми пшысэхэми зызакъо 
ахэбгъотэщтэп - акъылкIи, дэхагъэкIи зи зэмыгъэшапхъэ 
щыIэп Сэтэнай, Адыиф, нэмыкIхэр. Бзылъфыгъэр егъашIэми 
акъылым исаугъэтэу, къэбзагъэм ынапэу, гушIуагъом, 
насыпым язехьакIоу жэрыIо усэным хэт: "Бзылъфыгъэм 
щымыукIытэрэм напэ иIэп" - джащ фэдэу тижъхэм макIэп 
гупшысэу къыщанагъэр.
КъокIыпIэм (Востокым) къихъогъэ усакIохэм - Фирдоуси, Саади, Сабир, Навои, Вагиф, Джами бзылъфыгъэр 
лъэшэу агъэл ъэпIагъ, идэхагъэ шъхьамысхэу къатхы, 
ынэхэр зыфэ дэхэри, ыпкъ зыфэди, ынэгу итеплъи, ышъхьац 
налъэ шъомкIэ зэокIыныгъэу фэхъугъэри. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, бзылъфыгъэм ыпкъышъолкIэ идэхагъэ 
IудэнакIэм фэдэу зэхэхыгъэу къатхыхьэзэ, ыгу къэбзагъэу, 
шIулъэгъоу илъым къытегущыIэщтыгъэх. Ащ лъэхъанымкIэ мэхьанэшхо иIагъ - Возрождением игурышэхэу КъокIыпIэм зыщызыубгъугъэхэм диным егъашIэм ыгъэбылъыщтыгъэ, емыкIоу ылъытэщтыгъэ дэхагъэу цIыф пкъышъолым, анахьэу, бзылъфыгъэ пкъышъолым хэлъыхэр къагъэлъэгъуагъэх.
Бзылъфыгъэм нахь дахэ зи щыIэп - джары къокIыпIэ 
усакIохэм япсэлъэ шъхьаIэщтыгъэр. ЯдунэееплъыкIи джа 
гурышэм епхыгъэу гъэпсыгъэ.
КъокIыпIэ усэным, къокIыпIэ философием яфэмэбжьымэ ин адыгэ лирикэм, адыгэ гупшысэм къытырихьагъ. 
Ау зы теубытагъэу мыщ дэжьым къэIогъэн фаер: къокIыпІэ усакIохэмрэ адыгэ усакIохэмрэ бзылъфыгъэм, шIулъэгъум еплъыкIэу афыряIэхэмкIэ зэрэзэпэблагъэхэм нахьи 
нахь зэпэчыжьэх. КъокIыпIэ лирикэм къыхэхыгъэ шэпхъэ 
заулэу (бзылъфыгъэм итеплъэ зыфэдэр къэзыIотэрэ 
образхэр, "унапцэхэр пцIэшхъуа кIэм фэдэх", нэмыкIхэр) 
адыгэ усэкIо зырызхэм агъэфедэщтыгъэхэр тиусэн Iоф 
щыщ хъугъэхэп, къэгъагъ шъыпкъэхэм сурэт шIыгъэхэр 
къызэрахэщырэм фэдэу ахэр тиусэхэм къахэщых. КъокIыпIэ лирикэм ар дэеу ышIэщтыгъэу сэ сІорэп - джары ащ 
хабзэу хэлъыгъэхэр, джары а цIыф лъэпкъхэр зэрэгупшысэщтыгъэхэр. Адыгэхэм ягупшысэни яусэ тхыни хабзэу 
хэлъхэр нэмыкIых. А хабзэхэр МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэу 
шIулъэгъум фэгъэхьыгъэхэм дэгъоу ащыолъэгъух.
Дунэе псэу зыхэтхэр шIу зэрэлъэгъурэ ныбжьыкIитIур - 
а дунаим тыгъэр щышъхьафит, уашъор щыкъаргъу, уцыр 
щыш хъуантІ, хъярыр щыхъой. Дунаим дэхагъэу хэлъыр 
зэкIэ шIу ылъэгъурэ пшъашъэм тынэу ыпашъхьэ рилъхьаным поэтыр фэхьазыр. Ащ хэлъым шъуеплъ зэ: жъуагъоу 
ошъогум исыр къырихынышъ, тынэу ритынэу тижэрыIо 
усэхэм ахэт шIулъэгъуныгъэ зиIэ кIалэр фэхьазыр. Бгъэкъагъэ ащ хэлъ пшIошІыщт, шъхьащытхъужьыгъэ хэлъкIэ 
уенэгуещт. Уегупшысапэмэ, пшъашъэм тынэу кIалэм 
фигъэшъошагъэр жъуагъоп, тыгъэп, дышъэ такъырэп - 
дэхагъэр ары. Природэм иIэшIагъэмэ мыдахэ зи ахэтэп. 
Сыдым фэмыдэу дахэр жъуагъор ары, МэщбашIэм жъуагъор осэты, синагъу, ыIоуи усэхэр иIэх, мыщ дэжьым 
макъэхэр зэпэджэжьыным нахь дихьыхыгъ усакIор. ШIу 
слъэгъурэ закъор, еIо усакIом, тынэу остынэу "сэ мы 
дунаим тезгъо тэна?". Тетэп зи,- джары джэуапыр. ШIулъэгъум ебгъэпшэн зи щыIэп, дэхагъэм нэмыкІ, природэм 
инэхъоигъэ-бжьышIуагъэ нэмыкI. Тынэп ар, псыхъор 

--- Page 600 ---

къыхьэу зыми пшъашъэм ыпашъхьэ рилъхьагъэп, зыгорэ 
пшъашъэм фахьымэ, адыгэ кIалэм фахьыщтыгъэр мышъэм 
ышъу - ащ мэхьанэу иIэри нафэ. Природэм дэхагъэу, 
гукIэгъоу хэлъыр кIалэм ыгу щыщ хъугъэ, ащ агъэнасыпышIогъэ гур ары тынэу пшъашъэм фихьыгъэр. Усэ псэум 
шIу усэлъэгъу ыIоу гущыIэ хэтэп, ау зыфэдэ мыхъурэ 
шIулъэгъу къабзэр тапашъхьэ къырегъэуцо. Пчыхьэреным 
зытегущыIагъэхэм ащыщэу зы гупшысэ закъуи усакIом 
игугъу къышIырэп: шIу зэрэлъэгъуритIумэ азыфагу 
зэфилъым зыми иIоф хэлъэп.
ШIулъэгъум нахь ухъумагъэрэ нахь гъэбылъыгъэрэ 
адыгэ щыIэныгъэм, гупшысакIэм хэтыхэп. Быракъ шIулъэгъур пшIыныр акъылыгъэмэ ащыщэп - утемыгущыIэныри 
арэп зыфасIорэр, тегущыIакIэр ары, зэхэпхэу "шIу сэлъэгъу" къыIоным усакIори щэщынэ, щэукIытэ - шIулъэгъур 
макъэм хэкIуадэмэ, шIулъэгъур хьарыфым дэучъыIымэ, 
шIулъэгъур гощыгъэ хъукъомэ еIошъ, енэгуе:
Шъхьэих къысфэпшIэу "шIу усэлъэгъу" 
Зэхэсхырэп, къэмыIу, къэмытх!.. 
Мэфишъэ пчъагъэм бгъэм сфыдэлъыгъэр 
Ащ фэдэу псынкIэу къысфыдэмых.
ЕужьырыгъаIо хэлъмэ, узыфыкІэгъожьын хэлъмэ, еІо 
усакIом, угу щыщ мыхъугъапэу щытмэ, шIулъэгъум ыцIэ 
къемыIомэ нахьышIу - пхъожьыщтэп ныIа ар пфэмышIу 
джанэу. Ежь ыгу щытIыргъорэ шІулъэгъум джэнджэш 
кIалэм фыриIэп, ау ащ пае шIу усэлъэгъу ыIорэп, "нэпс 
къыригъэхыными" нэсрэп, дунаим идахэр, ихъярыр шIу 
зэрилъэгъоу ащ пшъашъэр елъэгъу, сыда пIомэ "Гъогунэпцэ уцым осэпс къабзэр, о сыоупчIы, имыкIэсэна? 
Нэфылъ шэплъым ипчэдыжь пасэ сыфаеп ыIон чIым 
фэлъэкIына?"
Джары шIулъэгъум ишапхъэр, ыкIуачIэр. Шъыпкъагъэу 
пшъашъэм фыриIэр Iэуж лъапIэкIи, гущыIэ пытэкIи къыушыхьатынэу поэтыр фаеп, лIыгъэкIэ, бжьышIуагъэкIэ ар 
ыгъэлъагъо шIоигъу, Чэчанэкъо Чэчан фэдэу, Нарыч фэдэу 
игугъу шIугъэкIэ цIыфмэ ашIэу пшъашъэм зэхыригъэхы 
шIоигъу. Нахьыпэм мыр сыдэу кIэлэ шIагъу, ятэм лIэу 

--- Page 601 ---

хэкIыгъ зыфэпIощт гущыIэхэр зэрапэсыщтыгъэ ныбжьыкIэхэм афэд МэщбашIэр зытегущыIэрэ кIэлакIэр. ШIухьафтын, Iэуж ытыпэн фаеу хъугъэми, илъэпIэщтыр дышъэр 
арэп, ыгу ихъыкIырэр къэзыIотэн зылъэкIыщт пкъыгъо гор. 
ЕджапIэр ныбжьыкIэхэм къаухыгъ, къуаджэм дэкIыщтым 
идэкIыгъо къэсыгъ, къыдэнэщтыри джащ фэд, къыдэнэ; 
пшъашъэр зэрэдэкIыщтыр кIалэм къыреIо, платыкур къыреты, кIалэу ащ емыжагъэм гуIэм хэтэу къепчъы: "СшIэщтыр сымышIэу сыIэпIэжъажъэу сиджэнэ чыIуи сIапэ 
зынэсырэм, сеIэшъ, къисэчы... Сапашъхьэ пшъашъэу 
зынитIур гохьэу, гушIоу къысэплъырэм ыIитIу шъаби ар 
фычIэсэлъхьэ".
"СыдкIэ былыма мы къысэптырэр, укъыздэхьащха?",- 
ыIоу пшъашъэр губжыгъэмэ, акъылынчъэу теплъыщтыгъэ. 
Мыщ дэжьым пшъашъэмкIэ анахь тын лъапIэ хъугъэр 
кIалэм игуIакI, ишIулъэгъоу бгъэбылъыжьын умылъэкIыщтыр ары, цIыф шъхьэихыгъэу тхьагъэпцIыри цIэпIагъэри 
зыхэмылъыр ары. ЕгъэшIэрэ тынэу пшъашъэм ар ыгу 
къинэщт. Насыпышхо зыхэлъ шIулъэгъу тапашъхьэ щытлъэгъурэр. Къызэритыгъэ тамыгъэр сыд? ШIу зэрэлъэгъухэрэм гъэшIэгъон Iаджи къяхъу лIэ, нэмыкIхэмкIэ щхэны 
фэдэу, ежьхэмкIэ мэхьанэшхо иІэу. Сэмэркъэу зыкІэлъ 
сурэт цIыкIум, Iупэр дезгъэчъэкIырэ сурэт цIыкIум къэбзагъэр зылъэпсэ шIулъэгъур нафэ къытфешIы.
Мы усэ циклэр поэм пIоми хъущт - къэбарыр щыIэныгъэм зэрэщыхъугъэм шIомыкIэу нахь мэхьанэ зиIэхэм 
ынаIэ атыридзэзэ, къеIуатэ МэщбашIэм. Сюжетым хэхъуапIэу, гъэзапIэу иIэхэм афэсакъы, ащ дыкIыгъоу шIу 
зэрэлъэгъухэрэм яшIулъэ гъуи, ящыIэныгъэ гупшысакIи 
зэрахахъорэр егъэунэфы - зэщымыщ фэдэ усэхэу шIулъэгъум икъэбар къэзыIуатэхэрэр зы усэ лъагъом арэущтэу 
рыпщэныр шIыгъое хьазыр.
Апэрэ усэхэм гушIогъо шъхьафитыр алъапс, дунаир 
зэрэинэу шIу зэрэлъэгъухэрэм агухэр ины, хьалэлых, 
щынагъо щыIэми яшIулъэгъукIэ егупшысэхэрэп:" "Лъэгъун 
джэуапыр къызысатыжьым, дунаир сиеу сигушIогъуагъ", 
"Непэ дунаир дахэшъы дахэ, непэ ошъогур лъагэшъы 
лъагэ" - ыгу ихъыкIырэ гушIуагъор къызэриIощт гущыIэр 
фырикъурэп поэтым.

--- Page 602 ---

ГушIор гушIоми, ащ лIыгъэ-кIэлагъэу, рыцарыгъэу 
хэлъыр чІинэрэп. Пшъашъэр шIу елъэгъу къодыеп, 
шъхьэкIэфэгъэшхо фыриI. Пшъашъэм идэхагъэ, илъэпIагъэ 
уасэ фишIыныр ежь пшъашъэм изакъоу иIэрылъхьэ зэпытэп. 
Уасэу бзылъфыгъэм фэпшIырэр ары укIалэмэ ори уасэу 
уиIэр. О умыухъумагъэмэ къэбзагъэр, ащыгъум лIыгъэм 
упэчыжь, акъылынчъагъэм гъусэгъу дэпшIыгъ. МэщбашIэр 
зытегущыIэрэ ныбжьыкIэхэм яшIулъэгъу аухъумэн алъэкIы, 
агъэлъапIэ. ЩыIагъ джэголъэ -губгъэн орэд цIыкIу горэ, 
бэми къаIоу, радиомкIи загъорэ зэхэпхэу. "ТыгъугъэкIэ 
тызэрэзэбэугъэр аущтэу тшIызэ тыгу къэдгъэкIыжьын",- 
къыщаIощтыгъэ ащ. Ар зытхыгъэм орэд хъарзынэ ытхыгъагъэп. ШIулъэгъум дыкIыгъу гушIогъо насыпыгъэм 
сыпэшIуекIоу арэп. КIэухым уфакIомэ, пкъынэ-лынэм 
шIоигъохэм афэлэжьэрэ хабзэхэри шIулъэгъум къыделъытэх, ахэр усэ-сатырым ищыкIагъэхэп - джары 
зыфасIорэр. МэщбашIэм иусэхэм ахэт ныбжьыкIэхэр агукIэ 
зэпэблагъэх, ау яшIулъэгъу урамым телъэп, рысэмэркъэухэрэп, рыджэгухэрэп.
А лъэныкъори МэщбашIэм ишIэ гъэнэфагъэ хэлъэу 
усэхэм апхырыщыгъ. Джарыба ныбжьыкIэхэм шIулъэгъу 
аушэтын гурышэм ылъэныкъуи гупшысэхэм къахэзыщэрэр. 
Циклэу зигугъу тшIырэм икIэухым дэжь гушIо макъэу 
шIулъэгъу хьалэ лым къыкIэрыкIыщтыгъэр нахь къеIыхыгъ. 
Къиным пхырымыщыгъэ хъярыр хъяр зэпытырэп. Непэ 
шIу елъэгъу фэдэу къыщыхъугъ. Ау ар мышIулъэгъумэ? - 
гумэкIэу къеты упчIэр усакIом.
ЩыIэныгъэр бэу зэхэлъы, еIо усакIом, шIулъэгъум 
ыпсэ макIэу къычIэкIыгъэп, ащ гумэкIышхуи, чэщ мы чъыебэ 
гупшыси къыздихьыгъэх.
Нэужым МэщбашIэм ытхыгъэ шІулъэгъу усэхэм ар 
нафэу къахэщыгъ.
"Сэлам тхылъ" ятIонэрэ усэ циклэм ыцIэр - шIу зэрэлъэгъухэрэр зэпэчыжьэ хъугъэх, зэфэтхэнхэр ары гъогу 
закъоу яIэр, МэщбашIэм а шIыкIэм мэхьанэшхо реты. 
НыбжьыкIэгъу шІулъэгъур кIодыгъэп, зэхъокIыгъэ хъугъэ 
нахь. Нахьыпэм ащ гушIо нэфынэр игъусагъ, джы "Гум 
укъызыкIырэм, бгъэм чIэсфызылIэу, уиIуплъэ лъапIэ 
сыфыкІэхъопсы".

--- Page 603 ---

УсакIом ежь къехъулIагъэп ытхырэ пстэури - ищыIэныгъэ гъогу щыщэу ытхыхэрэм ахахьэрэр бэ, ау ытхырэр 
зэкIэ къехъу лIагъэм фэдэу, къинмэ къин къыфахьэу, 
гушIуагъоми, гушIо къыратэу ыгу пхырэкIых.
МэщбашIэм щыIэныгъэ гъогушхо къыкІугъ. ГушIо 
насып зыщигъотыгъи, гухэкI-гукъаом игупшысэ зыщыхафи 
а гъогум щыпэкIэкIыгъ.
ЩыIэныгъэм гум пэблагъэ щыпфэхъугъэр - плъы 
щэрэщ е щэрэмыщ - IэкIыб шIыгъошIоп. МэщбашIэм 
иусэхэм а гупшысэр бэрэ къахэфэ. ШIу зэрэлъэгъурэ 
нэбгыритIур зы гъогу зэдытехьагъэх. Зэдытетышъущтха, 
зэдытемытышъущтха? ШIу плъэгъурэм уигъогу къыбдикIушъущта? ШIу плъэгъурэм игъогу дэпкIушъущта? 
ЗэгокIхэмэ лъагъохэр?
Бэрэ мэхъу зэгокIхэу.
"Хэшъо шъофышхоу сыпфыщытыныр" - мы сатырымкIэ къыригъажьэу усэ горэ хэт "Сэлам тхылъым". 
Шъхьэ фишIыгъэп - зы гущыIэкIэ, зы гупшысэкIэ къэІогъуаешъ ары мэхьанэу иIэр. Ар гукъэкIыжь, къин зыхэлъ 
гукъэкIыжь, шIулъэгъур тхьалагъэ зыщыхъугъэ щыIэныгъэ 
гъогум фэгъэхьыгъэ орэд хьылъ. Шъэбагъэу, шIулъэгъу 
дэхагъэу хэлъымкIи гум нэсэу тхыгъэ.
"Хэшъо шъофышхоу сыпфыщытыныр мурад дэгъоу 
сэ пфысиIагъ",- джы нэс арэу шъхьэихыгъэу блэкIыгъэ 
уахътэм итэу шIулъэгъум усакIор тегущыIэщтыгъэп - жьыр 
зыщышъхьафитэу, шIулъэгъур зыщынасыпышIогъэ шъоф 
ищыгъэр усакIом ыгу къэкIыжьы. Уфаемэ псы сыпфэхъунэу, уфаемэ жьы сыпфэхъунэу сыхьазырыгъ. Псыхъо 
уIукIагъэу, ащ икIыпIэ имыIэмэ, лъэмыдж зыпфэсшIынэу 
кIуачIэ сиIагъ. Уикъин сштэнэу, сихъяр къыостынэу сыгукIэ 
сыпфэхьалэлыгъ - сыд джы къэхъугъэр, сыд ощха угу 
зыгъэучъыIыгъэр, сыд машІу шIулъэгъур зыщыбгъэстыгъэр, сыд пщагъуа унапэ къизыхъуа гъэр?
Шыблэу къэуагъэм фэд, къушъхьэу къеохыгъэм фэд 
шIулъэ гъур зыщытэкъорэ бгъэгум макъэу къиІукІырэр:
Нибжьи, егъашIэм усымышIагъэу
Усщыгъупшэныр джы сфэлъэкІына? 
А мэфэ нэфым бгъэгум щышІагъэр 
СфэгъэушIункIыни сфызэшIокIына?..

--- Page 604 ---

ШIу зылъэгъурэ кIалэр зэгупсэфылIэжьыщтым лъыхъурэп, шIу ылъэгъурэм губж фишIырэп, нахьыпэм фэдэу 
джыри ар фэшъыпкъ, фэгукIэгъу. Джарыба драмэу усэм 
кIэлъыр джыри нахь лъэш зышIырэр. Напэ зимыIэ шIулъэгъур цIыфым зыщигъэгъупшэн ымылъэкIыми, ыгу 
щифызынэу кIуачIэ зыфигъотыжьын. Зэфэнчъагъэу къызпэгъокIыгъэхэ цIыфым ащ пэшIуе кIорэ гупшыси ышIышъун. 
Ау ахэр ищыкIагъэха-имы щыкIагъэха? ШIулъэгъу тхьапш 
екIодылIэрэ акъыл зыхэмылъ губжым, лъапсэ зимыIэ цыхьэ 
мышІын дыджым. ШIулъэгъум фэбапIэ закъоп ищыкІагъэр, 
дышъэ чысэп иухъумакIор, шIулъэгъум ипщыпIэр зэгурыIожьыныгъ, зэдэщэIэныгъ. ШъхьакIо пштэуи къыхэкIыщт, 
акъыл ащ дэпIыгъын фае шIулъэгъур жьыбгъэ пстэуми 
амыутхыпкIыным фэшI. ШIу зылъэгъурэ кIалэр ишIулъэгъу 
лъэшэу фэсакъы, ыгу хэкІ горэ щыIэми, зыщигъэгъупшэнэу 
хьазыр. Ау таущтэу гум ипчыщт шIулъэгъур? Пшъашъэм 
ар IукIэмэ, емыплъыни ылъэкIын, ау чылэ еджапIэу зыщеджагъэхэр, нысэщэ джэгоу къызщешIагъэхэр "гум щыщы 
хъугъэу къыздырехьакІых".
Мэхэгъэ лъэIу макъа? КIуачIэ зимыIэжь тхьаусыха? 
Хьау. ШIулъэгъум ихъяр зыщыщ хъугъэ цIыфэу, ащ фэIэпэIапчъэ хъугъэм игумэкІ гущыІ. Джары сэ сищыIакIэр, 
джары сэ сишIулъэгъу рыкIуагъэр еIо гупшысэм хэтэу 
кIалэм, тыгъэпс пчэдыжьыр сищагу диз сшIошIызэ, къыздизыгъэри сымышІэу псы шIоркъ чъыIэр сиунэ къиуагъ. О 
сыд уищыIакIэр, о сыд уишIулъэгъур, фэсакъ амал иIэмэ, 
ипхъыхьэ-итэкъу узышIыщт лъэныкъохэм ащыщын, ащыкIухь. ШIу плъэгъуным лIыгъэ ищыкIагъ, сэнаущыгъэ 
ищыкIагъ - усэ птхыным, псынэ пшIы ным зыкIи ар нахь 
псынкІэп, еIо МэщбашIэм. Усэм икIэух сатыриплIым жьыбгъэ чъыIэ пстэуми зыбгъэгу афихыгъэу, шъхьэзэкъо гъогу 
кIыхьэм тет цIыфыр ащытэлъэгъу. Шъофэу зэгорэм къэгъагъэр зэрызыгъэр, тыгъэпсым къыгъэнэфыщтыгъэр, 
мэзэу насыпым ишыхьатыгъэр зыр нэкIэу, адырэр пцIанэу 
олъэгъух.
Къурэныкъогъу хъужьыгъэхэу, тхьэпэ зырыз хъужьыгъэхэу шIулъэгъу нэфынэр зипкIыхьэ чыжьэу тхьапша 
дунаим къытенагъэу тетыр? - къэупчIэ усакIор. ШIулъэгъу 

--- Page 605 ---

пшIыныр псынкIэп - ар уухъумэныр ащ нахь къиныжь, ау 
насыпыгъ.
ШIулъэгъур ушэтын къин хафэми, ужынчъэу кIодырэп. 
УIагъэр мэкIыжьы. УIэгъэ ужыр къыхэщы зэпытыщт. Ощх 
къещхын хъумэ, чъыIэтагъэ ухахьэмэ, уIэгъэжъхэм уагъэгумэкIыщт. Пщыгъупшагъэу пIоми, шIулъэгъур орэд 
чыжьэкIэ къыоджэжьыщт, насыпышIуагъэр зыкІиз ныбжьыкIэу къыпІуплъэщт, уиджанэ къиптхъи, шIухьафтынэу 
птыгъэгъэ чыIум угу къыгъэкIыжьыщт. ГукъэкIыжьхэр 
ренэу мынэфынэхэми, къин ахэлъми, шIулъэгъу лъагъом 
рычъэжьыщтых.
Сыд шъуIуа непэ укъызфэкІуагъэр?.. 
Жьы коренышхуи сызыхэпхьагъэр... 
Къушъхьэпсым гъэзэжь зэримыІахэу, 
Къэбгъэзэжьын Iоу нибжьи сшIэгъахэп.
МэщбашIэм ишIулъэгъу усэхэр дунэе гъэнэфагъ. Гъогу 
хэхыгъэ ахэмэ къакIугъ. А гъогур ежь усакIом къырыкIогъэ шъоф зэикI хъуаохэми, къушъхьэ тIуакIэхэми, псыхъо 
чъэрхэми апхырэкIы. АпэрэмкIэ а гъогур кIэлэ ныбжьыкIэ 
дэдэм ыгу къыщежьагъ - шIулъэгъум мыщ дэжьым насыпыр, гушIуагъор, тыгъэ нэфынэр хизыгъэх, зи гумэкІ 
къыпэмыгъокIыным ар фэдагъ. ЩыIэныгъэри лъэныкъуабэу зэхэт. ЦIыфыр щэIэфэ ар зэрегъашIэ, ымышIапэзэ, 
игъашIэ еухышъ, дунаим ехыжьы. ЩыIэныгъэ шIэныгъэу 
МэщбашIэм иІэр нахь баи хъу къэс, иусэхэри ащ ыгъэбаищтыгъэх - гупшысэкIэ, образхэмкIэ, дунаим иакъыл къызэриубытрэмкIэ. ШIулъэгъум фэгъэхьыгъэ усэхэми а 
гъогур къарыкIуагъ. Ар нафэ зышIырэ нэшанэхэри усэхэм 
ахэтых: нахьыпэрэ шIулъэгъу усэхэм шIулъэгъум фэгъэхьыгъэ гупшыс нахьыбэрэу апкъырылъыгъэр. Аужырэ 
лъэхъа ным ытхыгъэ усэхэм шIулъэгъур щыIэныгъэ шIэныгъэм ащыпхырыщыгъ, усакIом, шIулъэгъум фатхэзэ, 
щыIэныгъэм, лъэхъаным афэгъэхьыгъэ Iофыгъохэри 
егъэуцух. Ар усэн IэпэIэсэныгъэу МэщбашIэм иIэр пытэу 
зэрэуцугъэм ишыхьат.
МэщбашIэм "Шъхьащэ сэ, бзылъфыгъэр, къыпфэсэшIы" еIошъ, бзылъфыгъэм зыфегъазэ:

--- Page 606 ---

Унэфылъэу, улъэпкъ гъашІоу чIылъэ шъхьагъым 
Тыгъэ фабэу ушъхьащытэу укъысфепсы, 
ПсынэкIэчъэу, ушъогъуабзэу уишІушIагъэ 
Мэфэ жъоркъым игопэгъум сэ къысфэсы. 
СанэIу уитми, уIукIотми, усымылъэгъуми, 
Хъулъфыгъэгур гугъэ шъэфым хэогъэты. 
УишIэ хэлъэу е хэмылъэу сыкъыплъыхъуми, 
Сызыфаер о зыр арышъ, къэсэгъоты.
ГъашIэ зэдэулэжьыныр сэмэркъэоп, щыIэныгъэ гъогу 
зэдэпкІуныр псынкIэ дэдэп. ЦIыфым Iоф мин, Iоф хьылъэхэу 
чIылъэм щызэрихьэхэрэм шIулъэгъур адэмыкIодыгъэмэ, 
ащыгъум лъэпсэ пытэ иIагъ. Джащ фэдэ шIулъэгъу мыщ 
дэжьым МэщбашIэр зытегущыIэрэр. КIэлэцIыкIужьэп 
игерой, гъэтхэпэ осэпсэп ишIулъэгъу: шIулъэгъум ихъяр 
зэхэзышIагъэу, бзылъфыгъэм идэхагъэ, ицIыфышIугъэ, 
игукIэгъу къызгурыIогъэ хъулъфыгъ усакIор зытегущыIэрэр. Къини ащ а бзылъфыгъэм дилъэгъоу къыхэкIыгъ - 
ау дунэерэ мылъкукIи къыуитыщтэп.
ШIулъэгъум имэхьанэ зыригъэубгъоу къеIо усакIом: 
бзылъфыгъэр шъхьэгъус (тыбзэ анахь гущыIэ дахэу хэтмэ 
ар ащыщ), бзылъфыгъэр - шыпхъу, бзылъфыгъэр - ны. 
Пшыпхъуи уиунэ ис зэпытыщтэп, уяни уигъашIэ къыбдигъэшIэщтэп. Шъхьэгъу сэр Iушымэ, цIыфышIумэ, шIу 
уелъэгъумэ, акъыл хэлъэу пшыпхъуи зыфигъэдэщт, уяни 
уфигъэнэцIэщтэп. Ахэмэ яшэнкIэ, яакъылкIэ, яшIулъэгъукIэ 
къыппэгъокIыщт ар - шъхьэгъусэр ныбджэгъу шъыпкъэмэ 
ары зыфасIорэр. Джащ фэдэу ишъхьэгъусэ ныбджэгъу 
фэхъун зымылъэкIыгъэ хъулъфыгъэми макIэп щыIэныгъэм 
щычIинагъэр.
Бзылъфыгъэр щыIэныгъэм икъежьапI, иухъумакIу. А 
гупшысэри адырэхэм акIыгъоу пхырищыгъ МэщбашIэм 
илирикэ.
Джары фэразэу, рыгушIоу, икIочIэгъоу, иакъылэгъоу, 
тыгъэм ригъапшэу, псынэкIэчъым фигъадэу, лIыгъи хэлъэу 
МэщбашIэм ащ орэд зыкIыфиIорэр:
ШIу услъэгъоу, сыбгъэгушхоу, узгъэшIагъоу
Шъхьащэ сэ, бзылъфыгъэр, къыпфэсэшIы.

--- Page 607 ---

Лъэмыджхэр

--- Page 608 ---

Сыдэуи дэгъуа, дэгъуа лъэмыджхэр,
ЧIылъэм лъэмыджхэр зэрэтфытетхэр.
МэщбэшIэ Исхьакъ

--- Page 609 ---

"Лъэмыджхэр" ыцIэу МэщбэшIэ Исхьакъ усэ ытхыгъ, 
тхылъ псэуи къыдигъэкIыгъ.
НэпкъитIумэ азыфагу тырадзэрэ гъогум бэкIэ шIокIы 
усакIом лъэмыджэу зигугъу ышIырэр. Лъэмыдж имыщыкIагъэу зи щыIэп: ащ цIыфхэр, лъэхъанхэр, лъэпкъхэр, 
гухэр, чIыгумрэ уашъомрэ, къэхъугъэмрэ къэхъущтымрэ 
зэрепхых. Акъылымрэ гумрэ азыфагу илъыри лъэмыдж. 
Лъэмыдж зыдэщымыIэм къиныр къыщежьэ.
Сыдэуи бэрэ къины мыгъуаер
Тэ апытлъагъоу ахэр дгъэпсыгъэх.
Сыдэуи бэрэ мэшIо лыгъаер
Къапихэу ахэр тэ дгъэстыжьыгъэх.
Лъэмыджхэр ары зыфиIорэр усакIом. Сыдэу пшIын, 
цIыфым иакъылрэ ыгурэ ренэу джыри зэгурыIохэрэп. Гум 
шIоигъор шъхьэм ымышIэ зыхъукIэ, цIыфым имыгъоу 
машIо ышIыщт: шIум изехьакIор цIыфыр ары, къинмыгъуаер зыIэмычIэ чIэлъри цIыфыр ары, еIо МэщбашIэм. 
Щэу "шъхьарытIупщ Iэлэу" "ежь-ежьырэу" емыжьагъэр 
"...зиакъылэу къэзыугупшысыгъэр сшIэмэ сшIоигъошъ, 
къысаIу, ар хэт? КIуачIэ хэзылъхьи, ар зытIупщыгъэр ощ 
фэд. Сэщ фэд. Мыдрэм фэд".
ЦIыфым ицIыфыгъэ хэзгъэхъонэу МэщбашIэр 
зыщыгугъы гъэр лъэмыджхэр ары: лъэмыджэу зы ныбджэгъум дэжь адрэ ныбджэгъур къыфэзыщэрэр, лъэмыджэу 
лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зы гухэлъым хэзгъэлажьэхэрэр, 
лъагъоу тыгъэм ибзыйхэр чIыгум къыфэзыщэхэрэр. ШIогъэ пстэуми ясаугъэт, арышъ, усакIомкIэ лъэмыджыр 
ятамыгъ, яшапхъ.
513
17 Заказ 041

--- Page 610 ---

Лъэмыджым ехьылIэгъэ гупшысэр МэщбашIэр арымырынкIи хъун апэрэу къэзыIуагъэр - лIэшIэгъу тхьапш 
хъугъэн цIыфыр шIум зыкIэдэурэр. Бэ. Ащ щыублагъэу 
зэгурыIоныгъэм иIофхэр мымакIэу апэрэ чIыпIэм цIыфлъэпкъым ригъэуцоу хъугъэ, ары пэпчъ лъэмыдж римыIуагъэми цIыфхэр зэгурызгъэ Iон амалхэм мызэу-мытIоу 
алъыхъоу къыхэкIыгъ. Амалэу Iэрылъхьэ афэхъурэм 
лъэмыдж рамыIуагъэми, ар гъогоу лъэпкъхэр, хэгъэгухэр 
зэзыпхэу, ныбджэгъу зэфэзышIэу хъугъэ. Ащ фэдэ лъэмыдж щымыIагъэмэ, непэ цIыфлъэпкъыр зэрыпэгэрэ 
духовнэ хъарзынэщэу - ар грекхэм яискусствэу орэхъу, 
Достоевскэр е Толстоир арэу щэрэт - лъэпкъ пэпчъ къабылэу щымыIэныгъэнкIи мэхъу.
Гур узэу къеIо МэщбашIэм цIыфым, цIыфыгъэм апае 
ышIыгъэ лъэмыджыр ежь ыIэшъхьитIукIэ ыгъэстыжьын 
фаеу зэрэхъурэр.
Лъэмыджэу усакIом ыгу къикIхэрэр зынэсырэр бэ. 
ЩыIэныгъэм иупчIабэ ащ къеубыты. УсакIом ащ джэуап 
аритыжьын амал зыфегъотыжьы. А лъэмыджхэр апэрэу 
усакIом ичIыгу къыкIэрэкIых, къакIухьэ дунаир, къагъэзэжьы 
ыдэжь, къекIо лIэжьых ичIыгу. Арышъ, лъэмыджхэм атегущыIэзэ,- МэщбашIэм дунэе Iофыгъошхохэри егъэуцух, 
ихэку, ичIыгу итарихъ къини, инепэрэ хъяри къыIотэнхэу 
амал фэхъу.
Непэрэ хъярыр къыбгурыIощтэп, къыбгурыIуагъэкIи, 
усэ фэшIыщтэп тыгъосэрэ мафэр зыфэдэр умышIэу. "ШIум 
илъагъу" ыцIэу МэщбашIэм усэ иI. Адыгэ лъэпкъым итарихъ 
къин, инасып хъяр ар зыфэгъэхьыгъэр. "Тятэм ятэжъмэ 
ятхьамыкIагъо ТIопсэпэ шыблэу сыбгъэ щэгъуагъо",- 
етхы поэтым. Къиныр блэкIыгъ бэшIагъэу, ар зыпэкIэкIыгъэхэр "тятэм ятэжъхэр ары".
Ары шъхьам непэрэ цIыфым игупшысэхэм ар къахэмыхьан ылъэкIыщта? Хьау, блэкIыгъэр зымышIэрэм непэрэр 
гурыIощтэп, неущырэм фыкIэхъопсынымкIэ гъогогъоу 
ары къыбдежьэщтыр.
ЕгъашIэми темыр хэгъэгум щыпсэурэ урысхэр адыгэхэм ягъунэгъугъэх. Псыхъоу азыфагу дэчъыхэрэм лъэмыдж атемылъэу бэрэ къыхэкIыгъэп, машIо зэIамыхэу, 
щыгъу чIыфэ зэрамытэу лъэхъаныбэ къякIугъэп. Ау 

--- Page 611 ---

къыхэкIыгъ уахътэ ячатэ зэфихыгъэуи. Урыс пачъыхьагъумрэ адыгэ пщы-оркъхэмрэ ащкIэ пшъэдэкIыжьэу яIэр 
къэIогъуай. Зэфэмыдэныгъэм ижъалымыгъэ къызтекIырэ 
лъапс ар.
Зэфэмыдэныгъэр къиныбэхэм якъежьапI, зэрэмышIэныгъэри джащ фэд. Диным зэпигъэуцурэ лъэпкъхэм 
азыфагу машIоу къитаджэрэр шIэхэу бгъэкIосэн плъэкIыщтмэ ащыщэп. Тлъэпкъ быслъымэн диным фэлажьэу 
зыхъугъэм лъэхъаныбэ темышIэгъагъэми, ащ цIыф лъэпкъ 
зэфэшъхьафхэр зэфигъэ блыхэу хъугъэ: "Джаур зэраIоу 
къэмапшъэм тетхъоу, нэжъыкIэ зытплъыхьэу гъашIэр 
къэтэхьы. МэшIуаем къушъхьэм тыщызэрепхъо, тичI 
ыгъэпхъапхъэу тызэхестыхьэ".
Къиным лъапсэу иIэр чIиухъумэрэп МэщбашIэм. Сыд 
ишIуагъ тыгъэр зэрэплъэгъурэм фэшI, пэIухъогъэгъэ 
ошъуа пщэхэр умылъэгъугъэ фэдэу зыпшIыным. Лъэпкъым 
ианахь лъэхъэнэ къин фэгъэхьыгъэ поэмэшхоу МэщбашIэм 
ытхыгъэми апэу зэреджэгъагъэр мары: "Пщагъохэр къегъолъэхых" - зэфэнчъагъэм ипщагъохэр. Урыс пачъыхьагъумрэ Тыркуемрэ аIэмычIэ дыдж къычIэкIи, тишъолъыр 
ышъхьагъ зыщызыубгъугъэ ошъуапщэхэр чIым ощхэу 
къытефагъэхэп, коцыкIэу къыхэкIыгъэхэп. Ахэр пцэшIуащэу чIым къытефагъэх, чэтэихыгъэу сабыибгъэм щыбзагъэх, бзылъфыгъэ бгъэгум къэмапэу зыхасагъ: "Илъэс 
шъэныкъом къэхэлъэ макIа тикъушъхьэ чIэгъы къычIэтэджагъэр! Адыгэ шъузи, урыс нысакIи тхьапша шъузабэу 
къызэлъынагъэр!"
ПчъагъэмкIэ къэпIонэу хъугъэми, макIэп. Лэжьыгъэр 
мыгъэ лыгъэм рихыгъэми, къэкIорэгъэм къэкIожьыщт. 
Лыгъэм цIыфыгум, цIыф акъылым щидзыгъэ лъагъор арэу 
шIэхэу хэкIокIэжьрэп, еIо МэщбашIэм, лъэпкъ хьазабым 
лъапсэу иIэм егупшысэзэ.
А лъэхъан хьылъэм зэфэдэу тыгъэр
Зэхэдз ымышIэу къызэдытфепсы,
А зы чIыналъэм игъыбзэ дзыгъэ.
Тыгъэм аукъодыеу игугъу къышIырэп усакIом - тыгъэм 
лъэпкъ зэхэдз иIэп, чIыгу Iум-пэм ышIэрэп, шIуагъэм, 
17*

--- Page 612 ---

цIыфыгъэм ар ятамыгъ. ЦIыфыгъэ шапхъэу дунаим хэлъым 
бэрэ егупшысэ МэщбашIэр (ащ фэгъэхьыгъэу гущыIэ 
шъхьаф мы тхылъым щытшIын тихьисап). Мыщ дэжьым 
зыфасIорэр ары: тыгъэри зэфэдэу цIыфхэм къафепсымэ, 
псыхъори зэфэдэу афачъэмэ, жъуагъохэри зэкIэ цIыфхэм 
язэфэдэу, шIулъэгъу тамыгъэу ошъогум къащыфэлыдымэ, 
сыда ащыгъум зы цIыфыр адырэм фэзгъэпыирэр?
Поэтым зэрищыкIагъэу гупшысэ хэлъэу аретыжьы 
джэуап. Ау мысэ пстэуми анахь мысэу ылъытэрэр ежь 
цIыфыр джыри цIыфыгъэ иным пэчыжьэу къызэрэхэкIырэр 
ары, цIыфыгъэ шапхъэу дунаим хэлъыр ащ фэпэIапчъэу 
мызэу-мытIоу зэрэхъу рэр ары. Шыблэм ымакъэ щэхъу 
джы нэс дунаим омакъэ щымыIугъэмэ, цIыф насыпынчъа бэ чIым ехыжьыныеп. Тыгъэм ищабзэ нэмыкI джы къызнэсыгъэм щэбзащэ чIышъхьашъом щыхамысагъэмэ, 
къиным ылъапсэ чIым хэкIыхьаныеп. Природэр цIыфым 
нахь зафэу къызэрэхэкIырэр макIэп. Маркс истатьяу "Святое семейство" зыфиIорэм щыщэу зы гупшысэ бэрэ сыгу 
къэкIыжьы. Природэм цIыфыгъэ шапхъэу хэлъыр цIыфым 
щыщ зэрэхъугъэм елъытыгъ цIыфым цIыфыгъэ уасэу 
иIэри,- къыщеIо ащ. Сыдмэ къахэкIми, еIо МэщбашIэм, 
Урысыем екIоу адыгэхэм хахыгъэ лъагъом къиныбэрэ 
гумэкIыбэрэ телъыгъэх. Ащ апхырихи, ныбджэгъуныгъэ 
лъэмыджыр тлъэпкъ Урысыем ичIыгу цыпэ тыридзагъ, 
"Гури къауIэу, сыкъаушъхьакIоу, сылъэпэрапэу, сыпи 
къыпагоу, губгъэн къысахми, сигугъэ кIыхьэ джаущтэу, 
Урысыер, о къыпфэсэхьы".
 ТлъэпкъыкIэ тинасып инэу епхыгъэ хъугъэ Урысыем - 
непэрэмкIи, лъэхъэнэ чыжьэхэр пштагъэхэми. Ащ фэгъэхьыгъэ усэр гущыIэ къодыекIэ къэIогъэныр икъурэп. 
МакIэп а Iофыгъом фэгъэхьыгъэуи къаIуагъэр, зэкIэми 
гур ащэфырэп, акъылым щыщ хъухэрэп. МэщбашIэм 
гущыIэм жьы ритын ылъэкIыгъ, псы ригъэгъотыныр иамал 
къыхьыгъ. Тыпфэшъыпкъ, тыпфэраз, Урысыер, оIокIэ, 
рэзэныгъэр, шIулъэгъур гум нэсхэрэп, гущыIэ къодыекIэ 
къэIуагъэхэ мэхъу. Тлъэпкъ итарихъ къин гупшысэр МэщбашIэм пхырищыгъ, тарихъ гупшысэр ежь ышъхьэкIи непэ 
зэхишIэрэ гупшысэ ышIыгъ.
Гъогу хьылъэр бэрэ гъогу убагъэ хъурэп. ШIулъэгъу 
псынкIэри шIулъэгъу кIыхьэ мэхъу пIон плъэкIыщтэп. Лъэпкъыр зэрыкIогъэ лъагъор МэщбашIэм бэрэ ыгу къызкIэкIыжьрэм хабзэ хэлъ - непэ гъогу убгъугъэу тызтеуцуагъэр, ащ гъусэгъу тызыщыфэхъугъэхэм шIулъэгъоу, 
гукIэгъоу къытапэсыгъэр, намысэу ахэмэ апэдгъохынэу 
джы амал тэ тызфэхъугъэхэр блэкIыгъэм имашIохэм 
афытагъ, нэпс гъуаткIомрэ лъыпс гъуаткIомрэ зыщызэфэдэ 
псы чъыIэкIэ апсыхьажьыгъ. "Джы къызнэсыгъэм зэман 
блэкIыгъэм игын гъозымэу тэ тызхэтыгъэм ибэлахь гуIи 
тынэгуи кIэкIырэп, игугъуи тэшIы. ТымышIыни тлъэкIырэп",- мыжъо чъыIэу гум тегъолъхьэгъэ хьылъэу къеIо 
МэщбашIэм. КъыIорэр пшIошъ егъэхъу, угукIэ ар оштэ. 
Шъыпкъэр ылъапсэшъ ары. Къинэу апэкIэкIыгъэр ары джы 
янасып гунэс шъуашэ фязгъэшIырэр, осэ ин рязгъэтырэр 
адыгэ лэжьакIохэм.
Лъэхъэнэ хьылъэхэр адыгэм шыбгыр итIысыпIэу, 
мыжъор икIэлъынэу, Iашэр ипIэшъхьагъэу къыхьыгъэх. 
Нысэщэ джэгуи ащ ышIыщтыгъ. Ау зибэу иIагъэр хьадагъ. 
Адыгэхэм къашъхьэр ары нахь зэIукIапIэу афэхъущтыгъэр. 
Орэди къаIощтыгъ, орэди аусыщтыгъ - аусыщтыгъэри 
нахьыбэу гъыбзэ. Гъыбзэр ягъогу гъомылэу лIэшIэгъубэ 
къахьыгъ, еIо усакIом.
ШIогъэ пстэуми анахь шIогъэ инэу МэщбашIэм иусэхэм 
зы ахэлъ: къиным къытегущыIэ пэтзэ, ащ щыIэныгъэр шIу 
уегъэлъэгъу, зэфэнчъагъэр ащигъэунэфызэ, зэфагъэу 
уахътэм къыздихьыгъэр уегъэлъэгъу. ЧIыпIэ хьазаб лъэпкъыр зэрытыгъэр, ау узэрыкIын умылъэкIыхэнэу ар 
щытыгъэп. Гугъэр чыжьагъэми, зэфагъэр зыдиIыгъэу 
цIыфым фэкIорэ гъогум ар къытехьэгъагъ. "Арэущтэу 
щытми, тыбгъэ дэмыкIэу тэ гугъэ пытэр дгъашIоу тIы гъыгъ: 
шъуисыдж нэгуфхэм акъогъукIэ къикIэу тыгъэу къепсыщтыр тигурышыгъ".
Iофыгъо шъхьаIэхэр гум щыщэу зэрэхъугъэм МэщбашIэм гъэхъэгъэшхохэр ригъэшIыгъэх. Лъэпкъ поэтическэ гущыIэр ащ зы лъэоянэкIэ джыри дыригъэIэтэягъ, иусэн 
IофкIи ар Исхьакъ лъэпсэ пытэ фэхъугъ. Гупшысэу къыIорэр 
къызэриIорэ гущыIэмрэ гум щыхъурэ-щышIэрэмрэ кIуачIэу 
яIэр зы амалым къыщылъэгъуагъэх. Ащ дунаимрэ усакIомрэ 
зэрэзэпхыгъэ лъэмыджыр ыгъэпытагъ, ыубгъугъ.
Загъорэ усэ сатырыбэхэм уяджэ (ащкIэ журнали, 
гъэзети арызэу арыт, тхылъ шъхьафэу къыдэкIыри макIэп,- 

--- Page 613 ---

сшъхьэкIэ усабэ зэрэхаутырэр сигуапэ, бэ хъумэ, макIэми, 
дэгъухэр къахэкIыных), ыкIи уегупшысэ: мыр зытхыгъэм 
зи ылъэгъухэ рэба - сатырхэри дэхэкIаехэ фэдэх, мэкъэ 
жъынч хьазыри акIэлъэу гъэпсыгъэх, ау нахь уегупшысэзэ 
узеджэкIэ, усэр зыми фэмыгъэхьыгъэ фэдэу, етIани бэмэ 
яхьылIагъэ фэдэу къыпщэхъу. Мэхьанэ теубытагъэ имыIэу, 
гущыIэ нэкIхэу къэнэжьых сатырхэр. Пхъэ цIынэр машIом 
пэолъхьэкIэ, уигъэфэбэна, ошъуапщэу огум итым чIыгум 
сыд ишIуагъэу къекIын. Джащ фэдэу, щыIэныгъэм иIоф 
темыгущыIэрэ сатырым пкIэ иIэп, щэ зэрымылъ шхончэу 
къэнэжьы.
ЩыIэныгъэм гъусэныгъэ дэпшIын плъэкIыныр псынкIэп: 
непэ шъофым уехьэу укъекIыжькIи, псэолъэшIхэм 
уахахьэ-уа къыхэкIыжькIи, а гъусэныгъэр IэкIоцI амал арэу 
шIэхэу пфэхъу щтэп - уахътэм ымакъэрэ усакIом игутеорэ 
зэщыщ мыхъумэ, сатырмэ шъыпкъэныгъэ агъотыщтэп.
ЩыIэныгъэм гъусэгъу пытэ дыряIэныр аужыпкъэм 
усэн амалышхо зыIэкIэлъ поэтхэми къадэмыхъоу охътабэхэр къызэпачэу хъугъэ. ЩыIэныгъэм иIофыгъо инхэр 
ыгъэуцуныр Iэрылъхьэ фэмыхъоу А. Блок гъогу зэфэшъхьафхэр зэпичыгъэх, уахътэм ипчэгу, лъэхъаным ипчэгу 
зэриуцуагъэр, исатыр щыIэныгъэ кIочIэшхо иIэ зэрэхъугъэр 
зызэхешIэм, гушIоу ыIогъагъ: "И с миром утвердилась 
связь". Арышъ, дунаим, щыIэныгъэм япхыгъэнхэр къадэмыхъузэ, усэкIо зырызхэм илъэсыбэхэр аIэкIэкIыхэу 
къыхэкIы. ИгъашIэ зышIублэкIыпэхэри къэхъух. Зигъор, 
непэ къэмыIуагъэмэ мыхъущтыр МэщбашIэм иусэмэ апэрэ 
пшъэрылъэуи апэрэ шапхъэуи ащыхъугъ. 
ШIошъ инхэм - хэгъэгум, цIыфыгъэм, лэжьакIом, 
шъыпкъагъэм, лIыгъэм, зэфагъэм - афэлэжьэныр ишэн 
МэщбашIэм иапэрэ тхылъ щыублагъэу. ЛIыгъэм пэмыемэ, 
сэшхор къимы хымэ нахьышIу. Акъыл хэмыхымэ, тхылъыбэ 
уеджэкIи, пкIэ иIэп. Усэлъэгъу шIу оIокIэ, шIулъэгъу 
уимыIэмэ, пIорэр къедэIу рэм зэхихыщтэп. Орэд къэоIокIэ, 
къедэIун щымыIэмэ, мэхьэнэ шIагъо иIэп. УзыфедэIун 
гупшысэ зыкIэмылъ сатырыр зэщыгъо. Хыр апэрэу зелъэгъум, ытхыгъагъэу МэщбашIэм иусэ горэм игугъу къэтшIыгъагъ. Хым идэхагъэ къызетх нэуж МэщбашIэр къэупчIэ:

--- Page 614 ---

Гу закъоу сиIэр, зыгъэсамбырэлъ!..
Мы хышхоу слъэгъурэм сыдэу уехьыщыра!
Адэ ащыгъум сыдэущтэу, къаIолъ,
Сыбгъэ удэлъэу укъесхьакIышъура?
Хым исурэт дахэу тлъэгъугъэм мэхьанэ имыIэмэ, 
къэIогъэ къодыеу щытыгъэмэ, тIощтыгъэ: "ЕтIанэ сыд?" 
КъызэрэчIэкIыгъэр нэмыкI - хым итеплъэ гум игумэкI, 
ихъыякI, игушIу, ыкIуачI, илъэш, игупшыс, аужыпкъэм 
ынэпс. ЩыIэныгъэ Iофыгъо инхэр гущыIэ нэкIыкIэ къэIогъэным МэщбашIэм зыдыригъэхьыхыгъэп, ахэр гум 
пэблагъэу ышIыгъэх. Гум къыщыущыгъэ гурышэхэм 
тхылъеджэм лъагъо псынкIэу фагъо тыгъ. Хэгъэгум, ичIыгу 
зафегъазэшъ: "Сэ сиорэдмэ уахэмылъыщтмэ,- хэта 
ащыгъум ащ ядэIущтыр? Уищытхъу дахэ сымыIотэщтмэ - 
хэта сэ сыбгъэ дизэу дэлъыщтыр? Уипый бзаджэ симыпыищтмэ,- сыда стхьабылы жьы къызкIищапхъэр? Гухэлъэу уиIэр сыгу имылъыщтмэ - тян сэ осэIокIэ, сыда 
сишIуагъэр?"
Къызщыхъугъэ, зыщапIугъэ чIыгур янэ фагъэдэным, 
янэ фэдэу агъэлъэпIэным бэшIагъэу поэтхэр пылъых, пэсэрэ 
грек усакIохэм ащыублагъэу непэрэхэм къанэсыжьэу 
атхыгъэхэм а образыр ахэбгъотэщт. А лъэныкъомкIэ 
МэщбашIэм зи кIэ къымыIуагъэ фэд, ау традиционнэ 
къэIуакIэм ошIэ-дэмышIэу дэхэгъакIэ егъоты, апэрэу зэхэпхырэм фэдэу уегъатхъэ. Гражданскэ Iофыгъохэу зыфэпIощтхэм афэгъэхьыгъэ усэхэр гъэпсыгъошIухэп, гущыIэ 
нэкIым мыщ  дэжьым уфэкIожьыныр псынкIэ дэд. ШIу 
сэлъэгъу сихэгъэгу, сичIыгу, ащ сафэшъыпкъ, игъо хъумэ, 
ахэмэ апае спсэ себлэжьыщтэп зыфэпIощт гупшысэхэр 
шIошъхъуныгъэ, дэхагъэ, мэхьанэ куу зыкIоцIылъ 
гущыIэхэмкIэ къэптыныр IэшIэх дэдэп. "Поэтом можешь 
ты не быть, но гражданином быть обязан" (Некрасов) 
зыIуагъэм ар зэрэмыпсынкIэр ышIэщтыгъ. Непэ къыддыщыIэ усакIоми (Евг. Евтушенко) ар кIегъэтхъы, "гражданственность - талант не легкий" еIошъ. Iофыгъо инхэр гум 
ищыIэныгъэ щыщ шъыпкъэу усэм къыщытыгъэнхэмкIэ 
МэщбашIэм адыгэ поэзием лъэбэкъу кIэ ригъэшIыгъ, хэгъэгум фэгъэхьыгъэми, шIу ылъэгъурэ бзылъфыгъэм 

--- Page 615 ---

фэгъэхьыгъэми зэфэдэу фэбагъэ, гу къэбзагъэ, хьалэлыгъэ гукIэгъу дахэ ахэлъэу ышIыгъ. Хьаткъом игугъу мыщ 
дэжьым къэмышIыщтмэ, шIулъэгъу шъыпкъэр гражданскэ 
гурышэм ащ фэдэу ыкупкIэу усэ бэдэдэ типоэзие хэбгъотэщтэп. "Жъогъобын", "ОрэдыкI" зыцIэ тхылъхэм мы 
лъэныкъомкIэ зыми ебгъэпшэн умылъэкIын усэхэр адэтых. 
Мыхэмэ сыд фэдэрэ литературэ ини агъэдэхэн алъэкIыщт. 
Джащ фэдэу, усэ пчъагъэхэр мы тхылъхэм адэт цIыф 
лъэпкъхэм язэкъошныгъэ, мамырныгъэм, лIыгъэ шIэным 
афэгъэхьыгъэу - ямэхьанкIэ куухэу, ягъэпсыкIэкIэ гугъатхъэхэу, зэкIэупкIагъэхэу.
Уахътэхэм нэрымылъэгъу лъэмыджхэр азыфагу илъых. 
Урыс писателэу Юрий Бондаревым ыIоу зэхэсхыгъагъэ - 
заом хэтыгъэм заор щыгъупшэн ылъэкIыщтэп, зэкIэми 
шэпхъэ шъхьаIэу ар апигъохыщт, ащкIэ шъыпкъэми-мышъыпкъэми, тэрэзми-мытэрэзми риуплъэкIущт; етIани 
заор угу къагъэкIэу тамыгъабэу къыпфыщинэщт, чэщым 
чыжьэкIэ машинэу кIорэм инэфынэ плъэгъугъэми, заор 
угу къэкIыжьыщт, псы зэпырыкIыпIэм паром Iуплъэгъуагъэми, заом исурэт горэ уапашъхьэ къиуцожьыщт. Пшъхьэ 
икIыжьыпэнышъ, пщыгъупшэжьыщтхэм ар ащыщэп.
Заор къызежьэми, заухыми, МэщбашIэр кIэлэ дэдагъ, 
ау заор зыфэдэр ымышIэнми игулъытэкIи иакъылкIи тетыгъэп. Зэо шъыпкъэр къыщигъэлъагъоу тхыгъэ заул ныIэп 
иIэр - "ЦIыфыр тIо къэхъурэп", "Илъэс фыртынэхэр". 
Ахэр романхэм ащыщых. Усэхэм ахэтэп ("ЦIыф лъэшхэр" 
зыфиIорэм нэмыкI) зэо шъыпкъэр щытлъэгъоу,- ащ исурэт 
усакIор зыщыIукIэрэр пкIыхь: "МэшIуащэм шъофхэр 
зэкIиуфытагъэх, унэхэр щылъых - зэхэкъутагъэх, хьалыгъу такъырыр сабый IэмычI, орэд тхьалагъэр жьым 
щымэкъэнчъ" - заом итеплъэ шъыпкъи ар хъурэп, кIэлэцIыкIу нэплъэгъум къыкIэныжьыгъэ сурэтых. "Сыдэгуа 
сэIо, сыкъызэкIащт, нитIур пкIэнтIэпсэу сэ сыкъэлъатэ". 
Заом иныбжьыкъу елъэгъу усакIом. Ау ныбжьыкъуми, 
щынагъо, нэфапIэм фэд, нэкъое шхъуантIэу напэр кIеуты, 
джэныкъо машIоу лъэгур кIестыкIы.
ЩымыIэжь лIыхъужъым иныбжьыкъу непэрэ цIыфым 
дэжь къэкIуагъэр. ЦIыфым елъэгъу: ныбжьыкъум "Жъогъо плъыжьыр жъыутэхэу" ыбгъэ хэлъ, ащ "ныбжьи 

--- Page 616 ---

зэкIэкIоныр амышIагъ", "запхъотэни задзыныр лIыгъэ 
хабзэу ащ яIагъ". ЛIыгъэ зэрихьагъэ ныбжьыкъур зыем, 
ичIыгу фэшъыпкъагъ ар, ным "ибыдзыщэ епцIыжьыгъэп" - 
щытхъу орэд фэд ащ усакIом фиIорэр. Щытхъум нэмыкIи 
хэлъ усэм: "Джэрпэджэжьым имэкъамэу" зигъонэмыс 
заом щыхъугъэр тапашъхьэ ит, ынэхэм гумэкIыр, гухэкIыр 
акIэлъ, акIэлъ ащ щыIэныгъэу пцэшIуащэм ыгъэмэхыгъэр, 
дыигъэу, къызэтеуцуагъэу, гъунэ зимыIэ упчIэу: сыд 
пшIэрэр, мардж хъужьын, бэлахьэу тэ тызыхьыгъэр къэмыхъужьыным фэшI? "Сиджэмакъэ зэхимыхэу ар 
IокIыжьы",- еIо усакIом. Джыри псэ зыпыт ныбжьыкъоу - 
лъэкъончъэ хъулъфыгъэхэу, бзылъфыгъэхэу шъхьэзэкъо 
амалынчъэу зыхэтым ныо ышIыгъэхэу - тхьапш заом 
къыщинагъэр?
Заом къыкIэныгъэ хьазабыр ары МэщбашIэр анахьэу 
зытегущыIэрэр - заор ылъэгъугъэп, пIон хъумэ, ышIэрэп 
зыфэдэр, къыкIэныгъэр ары ылъэгъугъэр, ышIэрэр. 
"Мамырныгъэм игугъу зашIырэм" ыцIэу ытхыгъагъ ащ 
усэ илъэс тIокI фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ: гумэкIэу, гупшысэу, 
гугъэу хэлъымкIэ непэ ытхыгъэм фэд. Жъы хъун зымылъэкIыщт усэхэм ар ащыщ. Дунэе псаур зыгъэгумэкIырэ 
Iофыр ащ зы цIыфым инасып гухэкI къыщитыгъ. "Сэ егъашIэм сщымыгъупшэщтыр,- еIо усакIом,- ныбджэгъу 
кIасэр, уинысэун!.."
ЦIыфым епэсыгъэ хъяр усакIом къыIуатэрэр: нысэщэ 
джэгушху, Iэгум теорэр тео, къашъорэр къэшъо, орэдым 
ежъыурэр ежъыу, пчыхьэ рэхьат, уашъор къабзэ, дахэ, 
цIыфыгухэр хьалэлых, ихыгъэх. Джа гъунэ зимыIэ цIыф 
гушIуагъор Мэщба шIэм IапэкIэ къэптхыным фэдэу къегъэлъагъо, дунэе хъярым имэкъамэ гум къыредзэ.
ЦIыфым къыдэхъун ылъэкIыщт хъярым ихъярыжь 
поэтыр зытегущыIэрэр. Хъярым имэшIуачэ къымыгъэбырысырыгъэу, насып къыримытыгъэу зи щытэп. Къинэу 
апэкIэкIыгъи, джы чIышъхьашъом ичIыпIэ горэм щыхъуи, 
цIыфхэм ащыгъупшагъ - джарыба цIыфыр къызфэхъугъэр, 
еIо усакIом, гушIуагъор, рэхьатыр, орэдыр, шIулъэгъур. 
Ау хъярым имэкъамэу зэлъызыштагъэр IэкIэзышъ, МэщбашIэр шхонч къэуагъэм фэдэу къэупчIэ:

--- Page 617 ---

Слъэгъурэр сыда...
Пхъэлъэкъо псыгъор хъулъфыгъэ лъакъоу
Лъэкъо зэкIужьмэ, къакъопIыикIы...
Фыдемыгъаштэу орэд макъэм
Мэзэхэ къогъум щыхэтыркъыкIы.
Мы сатырхэр, апэу зэрэплъэгъущтхэмкIэ, сурэт къодыем фэдэх. Сурэтым щыIэныгъэ мэхьанэу иIэм тежъугъэплъ. Пхъэлъакъом тетым щыгъупшэжьыгъа къинэу 
ыхъугъэр? Щыгъу пшэжьыгъ пIоныр тэрэз - зэкIэ зэлъызыштэгъэ джэгу мэкъамэм ежьыми насып къыритыгъ. 
Ары, сыд фэдэ къин елъэгъуми, цIыфым щыIэныгъэм уасэ 
реты, къиныр зыщигъэгъупшэныр иамал къехьы,- щыIэныгъэр ары цIыфыр къызфэхъугъэр. ЩыIэныгъэ орэдыр 
ары ылъакъо пхъэлъакъоми цIыфым щызгъэ гъупшагъэр - 
ащкIэ мы усэм гуманизмэкIэ тызаджэрэ гупшысэу зыдиIыгъыр гъунэнчъ.
Джэгум хэт цIыфхэми пхъэлъакъор зикIэгъэIэкъонми 
къинэу дунаим пэкIэкIыгъэр зэращыгъупшагъэр зы такъикъ 
ныIэп - "Пхъэлъэкъо закъом итыркъы макъэ зэпыу имыIэу 
бгъэгум къеIукIы". Гум хапкIэу, шъхьэм имыкIэу заом 
итамыгъэ къинхэр къегъотых МэщбашIэм. "Заоу блэкIыгъэм сэ сыщыIагъэп", еIо ащ, ау "чылэ хьамамэу тэ титэмашъхьэ тырашIыхьагъэм непэ сызехьэм... заом ынэгу 
сычIэфагъ". Пэхъэ Iужъум сыпхырыплъымэ, "тичылэлIымэ 
акIышъо уIэгъэ тыркъохэр атесэлъагъо",- еIо поэтым. 
УIагъэхэр кIыжьыгъэх, дыжьыгъэх. МыкIыжьырэр цIыф 
къиныр ары. Гупшысэм ар ылъапс: "АкIыбхэр ахэм афэсIотыгъ, Iэр зимыIэжьым псыр есхьылIагъ, лъэкъончъэм 
хьафэу слъакъо естыгъ... Непэ заом сэ сыщыIагъ."
"Зао ащ нахьыбэрэ къэдгъэхъунэп, къежьэми, лIыхъужъныгъэ тхэлъэу тызэон" оIокIэ, непэрэ цIыфым ыгу 
ихъыкIрэр сатырым къыщытыгъэ хъущтэп. Непэрэ кIалэм 
ышIэн ылъэкIыщтыр ары поэтым игерой ышIэрэр - Iэ 
зимыIэжьхэм акIыб афиIотыгъ, зылъакъо пымытыжьым 
лэджэныпс къыфихьыгъ. Зи лIыхъужъныгъэ хэлъэп, ау 
зыми фэмыдэу зы гумэкI горэм узэлъештэ, зы гупшысэ 
ин горэм щыщ охъу - цIыфым имыIэр дышъэп, шы Iэхъогъоп, унищы зэтетэп, чIыгу десятинэ минэп, имыIэр - псыр, 

--- Page 618 ---

тыгъэ фабэр зэрищыкIагъэхэу ищыкIагъэхэр ары: Iэ, 
лъакъо, нэ зыкIимыIэр дышъэ къухьэ, былым Iэхъогъу 
пчъагъэ, завод миныр зихъопсапIэу щыIэр макIэпышъ ары.
Заом фэгъэхьыгъэ карикатурэ горэ сыгу къэкIыжьы, 
зышIыгъагъэри мыры сIонэу къэсыугуфырэп: фашист 
техакIом ыжэ зэкIэкъыгъэу, ащ коц эшелонхэр, чэм Iэхъогъухэр дэхьэх, ежь чIыгу хъураем зытыриIубагъэу, ыIэжъхэмкIэ чIыгум ылыцI хэгъэнагъэу ыIыгъ. Нэй-псыягъэм 
ныбжьи шIу къыкIэрыкIыгъэп. Нэмыц солдат пэпчъ пщы 
хъунхэу, нэмыкIырэ лъэпкъхэр агъэпщылIынхэу гухэлъ 
зыфашIыжьыгъагъ. Мынэмыц лъэпкъыр мыцIыфэу ашIошъ 
хъугъэхэу, гъэкIодыгъэпэн фаеу, е пщылI шIыгъэнхэ фаеу 
а шIошIым къикIыщтыгъ. ЗанкIэу ащ фэдэ гупшысэхэм 
ягугъу МэщбашIэм къышIырэп, къыгъэлъагъорэм (Саласпилс ехьылIагъэр, гущыIэм пае) а гупшысэр пкъырылъ.
ЦIыфыгъэм ебэнырэ тетыгъор щынагъо. Фашизмэм 
анахь купкI шъхьаIэу иIэр цIыфыгъэр къызэрэримыдзахэрэр 
ары, цIыф акъылым дэхагъэу иIэр, духовнэ хъарзынэщэу 
ащ щыIэ ышIыгъэм уасэ зэрэримытырэр ары. ЦIыфым 
тхылъэу ытхыгъэр, сурэтэу ышIыгъэр зыгъэстырэм цIыфыри ыгъэстыщт. Джары зэрэхъугъэри: пхъэжъые гъугъэ 
фэдэу къащымыхъоу цIыфыIэм ышIыгъэ хьакухэм нэбгырэ 
минхэр фашистхэм арагъэстыхьагъ. ЦIыф щыIэныгъэр 
чIышъхьашъом щыщымыIэжьыным, сабый къыщымыхъужьыным ищынагъо дунаим ащ къытырахъогъагъ. Заом 
итхьамыкIэгъуабэхэм анахь тхьамыкIагъоу къыкIэнырэр 
шъузэбэ миллионхэр ары. Шъхьэзэкъоныгъэм ихьазаб 
зэхэзымышIагъэм ар гурыIощтэп. Къэгъагъэу ощх зытемыщхэжьырэм, уцэу тыгъэ зытемыпсэжьырэм фэд 
шъхьэгъусэнчъэу дунаим къытенэгъэ бзылъфыгъэхэр, 
шъузабэхэр. Зэп, тIоп шъузабэу чIышъхьашъом къытенагъэр, къуаджэ пэпчъ адизэу адэсыгъ. Аужырэ заом къыкIэныжьыгъэ шъузабэхэм ащыщэу мылIагъэу щыIэр мэкIэ 
дэд - къинэу ашъо дэкIыгъэм ащыщэу, япсауныгъэу 
IофшIэнымрэ сабый пIунымрэ атекIодагъэхэм зи гъонэмыс 
ехъулIагъэх. МэщбэшIэ Исхьакъ шъузэбэ щыIакIэр зыфэдэр ышIэщтыгъ: янэ шъузэбагъ, шъузэбагъэх ятэмашъхьэ 
щыпсэурэ бзылъфыгъэм инахьыбэ. Тэ тиурам ыбгъуитIукIэ 
тетхэр зэкIэ шъузэбэ унэгъуагъэх. Джащ фэд урам пэпчъ, 

--- Page 619 ---

къуаджэ пэпчъ. МэщбашIэм усабэ ытхыгъэшъ, ытхыгъэ 
пстэуми анахь дэгъункIи хъун "Шъузабэхэр" зыцIэ усэр. 
Критикэу Вл. Туркиным ыIогъагъ а усэм фэгъэхьыгъэу: 
"Это просто отличное стихотворение, первоклассное". 
Ащ фэдизэу уасэ фезгъэшIыгъэр гупшысэу усэм кIэлъыр 
ары, гупшысэр къызэрэтыгъэ шIыкIэр ары. "Шъхьэзэкъо 
къурэу ащ язэкъуабз" - джащ фэдэ гущыIэкIэ къеублэ 
поэтым шъузэбэ щыIакIэм къытегущыIэныр. Жьыбгъэ 
насыпыр насып къиныгъ; сабый зыкIэмыс ащ бэ ахэтыгъэп, 
ппIун, улэжьын фэягъ. Колхоз шъоф Iофри зыпшъэ дэкIыщтыгъэхэр ахэр ары, заом къыкIэныжьыгъэу техникэу 
щыIагъэ щыIэп, Iоф пстэури IэкIэ ашIэщтыгъэ. Щыгъын 
рыпэгэнхэу, рыдэхэнхэу амали яIагъэп. А зэпстэуми акIыIу 
шъхьэзэкъоныгъэр, хъулъфыгъэ зыкIыб дэмыт бзылъфыгъэм ищыIэныгъэ хэт зэпыт гущыIэ мызафэхэр, гущыIэ 
къинхэр. МэщбашIэм щыгъупшэрэп а лъэныкъо пстэури: 
"АфэмыIажэу гупшысэ сапэр къажэхэтакъошъ, хегъэщэтыкIых. Чэщ кIыхьэ реными зэзакъуи напIэр рамыгъэфэхэу Iэджыри къыхэкIы".
Къинэу алъэгъурэр ашъуи къыхэщы, агуи щыолъэгъу, 
ау ар зыфэдэр гъунэм нэсэу "умышъузабэу" къыбгурыIощтэп". Къиныр IэкIыб ышIрэп усакIом, щыIэныгъэу къыкIэрылъым иIофыгъо инхэр щигъэзыехэрэп:
Загъори ахэм орэди къаIо,
Загъори плъызхэу, плъызхэу олъэгъух.
Язакъо зыхъурэм анэпси къакIо,
Гопэтегъэоу джа зыр афэхъу.
Орэдэу къаIорэр зыфэдэр къыIорэп МэщбашIэм, 
къыIонэуи ищыкIагъэп: шIулъэгъоу заом ыстыгъэм иорэд, 
ныбжьыкIэгъоу зигъонэмыс хъугъэм иорэд шъузабэм 
къыIорэр. УсакIор зытегущыIэрэ бзылъфыгъэм ынапэ 
зэлъагъэ, ыIэхэр лыргъу жъым ыпкIагъэх, ынэхэр кIосагъэх, 
ыгу имашIо къыщыкIагъ. Ау щыт пэтзэ, ар цIыф шъыпкъэу 
къэнагъ - дэхагъэри щыгъу пшагъэп, цIыфыгъэри чIинагъэп, 
къинми къызэшIуагъэтIысхьагъэп, бзылъфыгъэ пэгэныгъэу 
хэлъри IэкIэзыгъэп: "Яхьэблэ шъузхэу зилI зышъхьащытхэм яхъуапсэх шъхьакIэ, къызхагъэ щыщтэп. Къиныр 

--- Page 620 ---

къябэкIми, бзылъфыгъэ пытэх, зы ощх якIашъуи къыкIагъэщхыщтэп". Нэкъокъон закъор арэп зэгупшысэхэрэр, 
кIэнакIэ ашIынри арэп, щыIэныгъэм зэригъэу цогъэ чIыпIэм 
яцIыфыгъэ-дэхагъэ щащымыгъупшэным фэшI, шIу ылъэгъурэ цIыфэу фэхыгъэм ыцIэ емыкIукIэ зэраримыгъэ Iощтым 
фэшI, ащ зэрэфэшъыпкъэм фэшI: "ПкIэгъосэ стафэу абгъэ 
дэстыкIрэр зыфэдэр ахэм къыуаIотэщтэп".
УсакIор рэхьатэу, къыIорэм дегупшысэжьэу, къызтегущыIэрэ цIыфыр ыпашъхьэ исэу еплъызэ къэгущыIэрэм 
фэдэу мэпсалъэ, гущыIэм жьы кIэтэу, псэ пыты мэхъу. 
Къыугупшысыгъэп къыIорэр - "джары тэ тяни тызэрипIугъэр, шъузабэу джары къызэрихьыгъэр".
Охътэ зэфэшъхьафхэр мы усэми, адрэхэми ащызэрищэлIэныр МэщбашIэм иамал къехьы: шъузабэр къинэу 
зэрэщыIэр нафэ; ар кIэогъэтхъкIи кIэу къэIуагъэ хъущтэп - 
къиным лъапсэ фэхъугъэр, ащ щыIэныгъэм гъогоу щикIугъэр, цIыфым идэхагъэ сыдэу щытми ащ къыгъэцIыкIун 
зэримылъэ кIыгъэр, непэрэ мафэмкIэ ащ мэхьанэу иIэр - 
джахэр зэкIэ зы усэ сатырым щызэщэлIагъэх, зы гурышэм 
щыгъэунэфыгъэх, щыIэныгъэм шIошъхъуныгъэ инэу усакIом 
фыриIэм ахэр гъогу зырызхэмкIэ щызэхэхьажьых.
Дунаим инэпкъхэр лъэмыджыбэхэмкIэ зэпхыгъэх. 
Лъэмы джыбэкIэ усакIом ыгу, иакъыл, ищыIэныгъэ дунаим 
епхыгъэх. Анахь лъэмыдж шъхьаIэр шIум илъэмыдж:
Гъэмэфэ огъум ощх тызэрежэу
ШIугъэм тылъыхъоу лъагъор хэтэхы.
ШIур гъогунапцэм щылъэп. ЦIыфлъэпкъыр зажэрэр 
заоп, банэп,- мамыр, рэхьат. Ежэ къодыеп, гумэкIызэ, 
ежэ, рэхьати, мамыри укъуагъэ хъунхэ зэралъэкIыщтыр 
ашIэзэ ежэх, гъэмэфэ огъум ощхым чIыр зэрежэу. Гугъэр 
ары езыгъажэхэрэр. ЦIыфым иакъыл зыщыгугъыхэрэр. 
Ары шъхьам цIыфым иакъыл, ишIэныгъэ мамырым фэмыIорышIэхэмэ, хьазабэу къэхъущтыр гъэунэфыгъуай. 
ЗанкIэу къеIо усакIом: гугъэр "джыхьынэмым шъхьац 
налъэу телъ лъэмыджым сфыращагъ".
Поэтым дунаир елъэгъу къодыеп, дунэе нэпкъхэм 
азыфагу зэпырыдзыгъэ лъэмыджхэр ыгъэунэфырэ закъоп, 

--- Page 621 ---

ешIэ а лъэмыджхэр псынкIэкIэ зэрамыгъэтIылъыгъэхэр, 
ешIэ а лъэмыджхэм фыкъон зылъэкIыни зэрахэтхэр. 
Омакъэу къэIурэр гъэтхэ псыхъом къырихьыжьэгъэ мылым ичэ макъэмэ Iофэп, уашъор зэгозмэ, пчыкIэ чэфым 
ижъыумэ къыдэзырэр Iофэп, пчэдыжь рэхьатыр зыукъорэр 
къужъ тIыргъуагъэм икъефэхмэ хъяр, еIо МэщбашIэм.
Лъэхъаным джар инэшан. ЦIыфыр зыгъэгумэкIынэу 
иIэр макIэп. Унэ зышIырэм ащ чIэсын, щыпсэун гухэлъыр 
иI, чъыг зыгъэтIысхьэрэми ар зэрэдэхэ закъом фэшIэп 
зыкIигъэтIысхьэрэр, бжыхьэм мэщ езыутыри гъэмэфэ 
лэжьыгъэм щэгугъы - неущырэм цIыфыр емыгупшысэмэ, 
непэ кIуачIэ ыгъотыщтэп чIыгур ригъэдэхэнэу. Неущ къэмыкIожьыным игумэкI чъыIэ чIыгум ышъхьагъ зэритым 
икъин МэщбашIэм иусэхэм ахэт: "Къини гушIуагъуи о 
узыхэтыр хэти зэхихэу сымыIотэщтмэ, сыда уичIылъэ 
сызыфытетыр?" УпчIэп мыр, шIулъэгъоу чIыгум, щыIэныгъэм афыриIэм иджэуап. УсакIом игущыIэ зыфэгъэзагъэр 
чIыгур ары, дунаир ары.
Бэу тешIэгъэна цIыфым ыгъэшIагъоу чIыгум ехьылIагъэу 
зиIощтыгъэр: сыдэу уин, сыдэу удах, угъунэнчъ! Гагариныр 
чIыгум кIэрыкIи, къызеплъым, ыIогъагъ: "Сыдэу дахэ мы 
тичIыгу". Ащ кIыгъоу къыIуагъ: "Сыдэу цIыкIуа мы тичIыгу?!" 
Ащ щыни, гумэкIи къыхэщыгъ. ЦIыфымрэ чIыгумрэ азыфагу илъ зэфыщытыкIэхэр нэмыкI хъугъэх - нахьыпэм 
цIыфыр цIыкIугъэ, чIылъэр гъунэнчъагъ, чIыгум цIыфыр 
къыухъумэщтыгъ. Джы цIыфыр чIыгум нахь кIуачIэ хъугъэ, 
ащ чIыгур къымыухъумэмэ, чIыгур зыщыкIодын лъэхъан 
зэрыуцуагъэр. Ащ ыгъэгумэкIэу поэтыр къэупчIэ: "КъысаIу, силъапIэу сидунай дах, нэшIукIэ сызэплъэу, сиошъо 
лъаг, сшIэмэ сшIоигъу, сыд уищыIакIа? Птамэ телъ Iашэр 
къыохьылъэкIа?"
УсакIор зыдэгущыIэрэр ыкъоп, ыпхъоп, янэп,- чIыгур 
ары. Ауми анахь пэблэгъэ цIыфэу зилыуз ежьыркIи къиным 
зэрэдэгущыIэщтым фэдэу дэгущыIэ, амалынчъэ сабыир 
бгъэгум зэрэщагъэбылъырэм фэдэу ащ чIыгур хьазабым 
шIуигъэбылъы шIоигъу. Ащ дыкIыгъоу усакIор чIыгум 
елъэIу илъэкI пстэури зэригъэуIунэу, цIыфым иакъылышIу 
IэкIимыхынэу, цIыфыр ышъэ икIыным фигъэсакъынэу.
Лирическэ усэ фэд зигугъу тшIырэр, ары шъхьам, 
усакIор зытегущыIэрэ Iофыгъор лирическэм зыкIи пэблагъэп. ШIулъэ гъоп зэхьылIагъэр, мэз дахэп, псыхъо Iушъоп, 
къушъхьэ лъагэп, ау щытми, дунэе Iофыгъо инэу къыIэтыгъэр хэбгъэхъон щымыIэу цIыфыгум ищыIэныгъэ щыщ, 
анахь лирикэ лъагэу тштэрэм фэд.
Джары зэоуж адыгэ усэн Iофым щыхъугъэр, зэплъэгъоу плъэгъунэу щымытэу, зэгупшысэгъукIэ къэуубытынэу 
щымытэу зэхъокIныгъэшхохэр щырекIокIыгъэх - мэкъэ 
гъэлъэшыгъэ, къэIогъэ къодыем кIэрыкIи, шIошъ инхэм, 
дунэе Iофхэм афэ гъэ хьыгъэ усэр гум щыщ шъыпкъэ хъугъэ. Iоф макIэп ащ дэшIэгъэн фаер. Анахь Iофышхо зышIагъэхэм МэщбашIэр ащыщ - гупшысэм псэ пыбгъэкIэныр 
зэшIохыгъошIухэм ащыщэп.
ЧIылъэр нэмыкIырэ чIыпIэ зэриуцуагъэм фэшI, цIыфым 
ыкIуачIэ лъэкIышхокIэ уIэшыгъэ зэрэхъугъэм фэшI чIыгум, 
дунаим егъэшIэрэ пшъэрылъэу яIагъэм къыщыкIагъэп: 
чIыгум къытемыкIэрэ хьалыгъу джыри цIыфым ышхырэп, 
чIым щымычъэрэ псы ешъорэп, чIыгум къытемыпсэгъэ 
тыгъэ джыри цIыфыр ыгъэфэбагъэп, гъогупэ цIыфым 
фэхъугъэп. МэщбашIэр чIыгум, зэкIэ дунаим бэрэ атегущыIэзэ, ядэхагъэрэ яхьалэлыгъэрэ егъэлъапIэх, гъунэнчъэу 
насыпыр зыщыхъой щыIэныгъэм имафэ ухещэ. УсакIор 
мыпшъыхэу, зы усэм адырэр ыужэу, къыкIэсэIотыкIыжьы, 
усэеджэхэр езгъэзэщыгъэх ымыIоу щыIэныгъэу тыгъэр 
зыхизым, пчэдыжьыр зитамыгъэм, мафэр зихъяр лъагъом 
тегущыIэ. Тыгъэр лъэшэу ыгукIэ пэблагъ МэщбашIэм: 
лъэныкъо горэкIэ игугъу къыщимышIэу зы усэ горэ иIэп - 
къиным, гушIуагъом ерэхьылIагъ фаеми. НэмыкI къыIонэу 
ымышIэкIэ, е къэIокIэ амалхэм афэныкъокIэ арэп. Тыгъэр 
щыIэныгъэм исаугъэт, илъэмыдж, игъогогъу хьалэл, цIыфыгъэм ишапхъ, шIулъэгъум, ныбджэгъуныгъэм ялъэгъуапI, яухъумакIу. РСФСР-м и Къэралыгъо премиеу тефэ 
шъыпкъэу къыратыгъэр зыцIэкIэ къэкIогъэ тхылъми усакIор 
зэреджагъэр "Щедрое солнце полдня". ("Щэджэгъонэ 
тыгъэм ихьалэл"). Тыгъэм иобраз мыщ дэжьым мэхьэнэ 
гъэнэфагъэ щегъоты,- щыIэныгъэу зыпкъ иуцуагъэм, 
цIыф акъылэу зичаныгъэ шъхьафит шъыпкъэ хъугъэм, 
шIулъэгъоу зыбгъэгу зэIухыгъа пэм, хьалэлыгъэу гъунапкъэм емынэгуерэм, цIыф гъашIэу зигъогуныкъо зыкIугъэм - а зэпстэуми къащэлъагъо гупшысэу тыгъэм епхыгъэр. Тыгъэр, фабэр иапэрэ гущыI усакIор щыIэныгъэм 
тегущыIэ зыхъукIэ.
Образ гъэнэфагъэхэр МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэм 
(бэрэ ахэмэ къафигъэзэжьызэ) апхырещы - Тыгъэм, 
Мазэм, сэшIа, Чъыгым - бэмэ бэрэ ягугъу къышIыжьмэ, 
къыкIеIотыкIыжьы пшIуигъэшIэу, уригъэзэщын гухэлъ 
ыштагъэ фэдэу - уригъэгумэкIыныр арэп, ежь къабылкIэ 
ыштагъэр ори пщыщы шIоигъошъ, тIэкIу тешIэ къэс 
гупшысэу укъызщигъэуцугъагъэм пыуегъэдзэжьы. ГущыIэм 
фэшI, гъогур - мыухыжь щыIэныгъэ гъус, гъогур уухымэ 
щыIэныгъэр оухы, ауми гъогухэр щыIэх, зым узэрэтехьэу 
утеунахъо, адрэм насып псынкIэу ущыIокIэ, ящэнэрэм 
насып хъарзынэ тебгъотагъэми, ар къинышхохэм апхырыщыгъэ мэхъу - арышъ, МэщбашIэм щыIэныгъэр хъугъэшIэгъэ цIыкIухэм арипхырэп: гущыIэм фэшI, гъогухэм 
яобраз къэIогъэ къодыеп, ащ еплъыкIэ амалэу кIоцIылъыр 
бгъэфедэзэ, усакIом ытхыгъэмэ зэкIэмэ уарыгупшысэнэу 
Iашэ къыуеты. Джащ фэдэх, чъыгым иобраз, урамым 
иобраз. Анахь еплъыкIэ, осэ шIыкIэ гъэнэфагъэу, бгъэфедэмэ узэрыкIэмыгъожьынэу МэщбашIэм ыгъэунэфыгъэмэ ащыщ Лъэмыджым иобраз, иметафорэ.
Лъэмыдж зытыралъхьэрэр псыхъор ары, хы кIоцIым 
риубытэу зыми лъэмыдж ышIырэп, псыхъом инэпкъитIу 
лъэмыджкIэ зэрапхы, къуаджэу нэпкъитIум ащыпсэухэрэр 
ащ зэрепхых. ЩыIэныгъэ къызэрыкIом лъэмыджым 
мэхьанэу щыриIэр ары мыщ дэжьым зигугъу тшIырэр - мы 
псы нэпкъым Iус унагъом непэ машIо имыIэу хъумэ, лъэмыджым икIынышъ, адрэ нэпкъым тес унагъом къыIихынышъ, ежь иджэныкъо машIуи зыщыбгъэфэбэн, ущыпщэрыхьан плъэкIынэу зэкIегъанэ. Лъэмыджым, шъуинэрылъэгъу, ар анахь къызэрыкIо дэдэу гупшысэу кIэрылъыр 
ары. Образым философие куу зыдэзыIыгъ гупшысэ 
къэлъэгъуабэ иIэу МэщбашIэм егъэпсы. Лъэмыдж зимыщыкIагъэ зи щыIэп, лъэмыджыр пкъутэнэу щытэп (ары 
шъхьам, ащ нахьыбэрэ акъутэу, е акъутэнэу фаехэу 
зыфилъхэрэ зи щыIэп), ары ар щыIэныгъэ философие 
зышIырэр, псауныгъэ гъуаткIор зыпкъырылъэу, зыгъэлажьэу щыIэр: коцыцэм шъхьапэ ыгъотыным фэшI къызыщыкIын, зэрыкIон лъэмыдж (чIыгу) ищыкIагъ (къэкIырэ 

--- Page 622 ---

пстэуми ар ящыкIагъ), тыгъэм инэбзыи фабэу хэлъым 
хьалэлыгъэ-щыIэныгъэ къыкIэкIыным фэшI, ар зытепсэн 
чIыгу ищыкIагъ; ошъуапщэм къыIэпызрэ ощхыцэр чIэ 
зимыIэ дунаим хэмыкIодэным фэшI, ар зытещхэнэу Тхьэм 
иIэшIэгъэ чIыгур щымыIэмэ мыхъунэу щыт; хъулъфыгъэм 
бзылъфыгъэр шIу ымылъэгъумэ, сабыир къэхъунэу амал 
иIэп; зы унагъом адрэр езыпхырэ гъогу щымыIэмэ, ар 
чэукIэ зэфэхэгочыкIыгъэу щытмэ, игъом, псынкIэу 
зэхэхьанхэ амал яIэп; тымрэ нымрэ лъэмыдж адыряI 
къалъфыгъэмэ; цIыфымрэ уашъомрэ азыфагу илъ лъэмыдж; цIыфымрэ псэушъхьэхэмрэ, цIыфымрэ природэмрэ 
лъэмыдж ямыIэмэ, унэхъугъэх; лъэпкъхэм язэхэхьапIэу 
лъэмыдж яIэныр япсауныгъэ къэухъумэгъэнымкIэ апэрэ 
амал; сыда джыри лъэмыдж имыщыкIагъэу мы чIышъхьашъоми, дунаишхоми щыхъурэр? Зыпари щымыхъу 
фэдэу сенэгуе. Ар зы лъэныкъу - щыIэныгъэр зыгъэбаирэ 
лъэныкъу; нэмыкIи щыIэба лъэмыджым зэрипхэу - къумалыгъэр, пцIыусыныр, тыгъон-хъункIэныр; ау мыщ 
дэжьым лъэмыдж зэфэшъхьафых ахэр - зым щыIэныгъэр 
егъэбаи, адрэм щыIэныгъэм пэшIуекIорэ кIуачIэм имэхьанэ 
къыгурымыIозэ, екIодылIэжьы ижъалымыгъэ. Лъэмыджыр 
зышIырэмрэ лъэмыджыр зыкъутэрэмрэ яшIоигъоныгъэгухэлъхэр ныбжьи зэфэдэнхэр хэгъэкIи, зэбгъорыхьанхэ 
амылъэкIынэу зэпыщыт кIуачIэмэ къапкъырэкIых.
Арышъ, Лъэмыджым фэгъэхьыгъэ гупшысэ хъарзынэр 
философскэ шIэныгъэ зэкIужьэу, щыIэныгъэм уасэ зэрэфэпшIын амалэу, шIыкIэу усакIом Тхьэм къыритыгъ, ар 
зэригъэ федэшъугъэми, зэрэзэрищэгъэ шIыкIэми уагъэразэу, псауныгъэрэ (зэгъэфэныгъ зыфаIорэр) неущ узыщыгугъын гупшысэрэ хэлъ. Философскэ лирикэ зыфаIорэм 
ахэр иапэрэ нэшанэх, цIыф закъом игупшысэу етIани ахэр 
къэнэжьых. Джары усакIор, цIыф закъом ар илъэгъуапIэу 
пштэмэ, гулъытэм ихэхыгъэ лъэгапIэхэм адэзыщаерэр. 
"Сыдэуи дэгъуа, дэгъуа лъэмыджхэр, чIылъэм лъэмыджхэр зэрэтфытетхэр" - усэм ("Лъэмыджхэр") иапэрэ 
сатырых; псыхъом лъэмыдж телъмэ, дэгъуба зыфэпIон 
гупшысэм мы сатырхэр шъхьарымыкIырэм фэдэх. Ащ 
нахь мылъагэу гупшысэр пштэми, хэлъ щымыIэу, дэгъу. 
Ау а гупшысэр арэп усакIом мыр зыкIитхыгъэр: "ТIуакIэм 

--- Page 623 ---

ашъхьагъхэу, псымэ акIыIухэу"... щыIэныгъэм фэдэу 
лъэмыджхэм къыщытфахьрэм ахэр шIокIыхэрэп, ари 
къыдилъытэ пэтзэ, нэмыкI гупшысэу (гупшысэ шъхьаIэу) 
дунаир зэзыпхырэм зыфегъазэ: "Сыгуи къыхэкIхэу, угуи 
пхырыкIхэу лъэмыджы нэфхэр тыди щыщыIэх" - цIыфым 
анахь ищыкIэгъэ, ылэжьыгъэ философие мыр зэрэхъурэр 
нафэ - узэгурыIоным фэшI узэфэзыщэн гъогу (лъагъо, 
лъэмыдж) уазыфагу илъын фае - ар нэрымылъэгъу лъэмыдж, зэрипхын ылъэкIынэу щыIэр бэ. Ахэр
Мэзахэм хэчъхэшъ, пчэдыжь нэфылъым
Лъэмакъэ фэхъурэр чIылъэм щагъаджэ,
ШIулъэгъуныгъэу зэпэзэIулъым
Гугъэр щаIыгъэу гукIэ хэтаджэх.
Тинепэ хэчъхэшъ, хэчъхэшъ мэшIокухэр
Неущым фачъэх, фыхэбыукIых.
Ащ дырагъаштэу шы лъэбжъэ лъэгухэр
Дунай лъэмыджымэ щахэтыркъыкIых.-
усакIор нахьыбэу зытегущыIэрэр насыпым уфэзыщэрэ 
лъэмыдж: шIоу щыIэр зэкIэри зэзыпхырэ гъогу. Дунаим 
ишъэф зэбгъэшIэн пIомэ, хэт ащ анахь щыгъуазэр? - 
къушъхьэхэр, чъыгаехэр, хышхор, псыхъохэр, ахэр зэкIэ 
усакIомкIэ лъэужых. Лулэр зыIыгъы хабзэр бэу зыгъэшIагъэу, бэу зылъэгъугъэ лIыжъ, а зы лулэр егъашIэм зыIуимыхэу къызыдезыхьакIыгъэ жъыхэр щыIэх ("Хэшъэе лул"). 
УсакIом зыфегъазэ лулэм, шъэфэу убгъэгу дэлъхэр 
"къысфиIотыкIых", еIо, "лIэшIэгъу илъэсхэр синэ плъэ гъу 
гъашIэ щызэблэгъэкIых", дахи, емыни чIышъхьашъом 
щыхъугъэр къысфэIуат, елъэIу ар лулэм. Хэшъаер анахь 
бэгъа шIэмэ ащыщ, ар зыIыгъ лIыжъми ыгъэшIагъэр макIэн 
фаеп, лулэр илъэсыбэхэм лIыжъым ащилэжьыгъэ 
гупшысэмэ ятамыгъ, ялъэмыдж, гупшысэ-гупшысэу, 
илъэс -илъэсэу лIэшIэгъубэхэр, лъэхъэнэ инхэр хэшъэе 
лулэм зэрипхыгъэх ("Щыгъы зэрыблэу къысфызэрышIи", 
"зэкIэ къысаIу") - апэ "джэмышх рышхэныр къезыхьыжьагъи", огум цIыфыр зэрибыбагъэм нэсыжьэу лIэшIэгъумэ 
арыбдзэгъэ лъэмыджхэр къысфызэIухых, тищыIэныгъэ 

--- Page 624 ---

зэрэмыпсынкIэр "зи хэмыгъэзэу къысфызэгъаф". Сыд 
къин къыфыкъокIми, цIыфыр нахьыбэу зажэрэр гукIэгъур, 
шIур, цIыфыгъэр арых, хэкIыпIэ улъымыхъоу, лъэмыджэу 
гугъэр анахь зэпхыгъэр умыгъотэу ахэр Iэрылъхьэ къыпфэзышIын кIуачIэм пэблагъэ ухъуныр къин, ауми мэгугъэ 
цIыфыр - "Гъэмэфэ огъум ощх тызэрежэу, шIугъэм 
тылъы хъоу лъагъор хэтэхы... Бэ къытпэгъокIрэр, къахы 
нэмыплъыр, сыдэуи зашIми, тэлъыхъо, тэкIо" ("Джэуап"). 
Тыгъэм илъэмыдж нэфынэ къытфихьи, джэныкъо машIор 
тиIэ хъугъэ, еIо усакIом, "сыд тиамалыгъ утимыIагъэмэ?" 
А гупшысэр кIигъэтхъызэ, машIом хьазабэу къыхьрэм 
къытегущыIэ, ащ лъэмыджыбэ зэрэтекIуа дэрэм къинэу 
цIыфым къыфихьрэр гупшысэ хэхыгъэу егъэунэфы 
("Сыдэуи бэрэ мэшIо лыгъаер къапихэу ахэр, ахэр дгъэстыгъэх").
Мы усэр машIом изакъоу фэгъэхьыгъэми, хъарзынэу 
гъэпсыгъэ - гупшысэхэмкIи усакIом игутео макъэ гумэкIэу 
къытлъигъэIэсырэмкIи - Тхьэм ыIомэ, машIор, "тIэгучIэ 
чIэгъы учIэкIодэнэп", ар кIодымэ, цIыфым лъагъо иIэжьэп, 
лъэмыджи ищыкIэгъэжьэп. Лъэмыджыр зэ зэпычыгъэ 
зыхъукIэ, ныбжьи зэпыпшIэжьын зыщымылъэкIын лъэхъанхэри щыIэныгъэм къыхэфэх - "Хьадэгъум хэтэу сянэ 
пIэкIорым зэрэтелъыгъэр сщыгъупшэн слъэкIрэп. ЫнитIу 
кIосэжьэу джаущтэу зэгорэм зэрэслъэгъугъэр нэгум 
сфыкIэкIрэп". ("Дунаир мыжъошъхьалэу къекIокIы") - 
сыд пшIагъэкIи, амал узыфэхъун умылъэкIын Iоф ар. Янэ 
зэрэшIокIодыгъэм къытегущыIэ пшIошIзэ, усакIом зафегъазэ тищыIэныгъэ хьазабэу хэлъыгъэхэм, ахэмэ осэ икъу 
афешIы, лъэхъаным ишапхъэхэм ахэгъэщагъэу ным лъфыгъэмэ гукIэгъоу афыриIагъэр зэрэгъунэнчъагъэр къеIо; 
гум къыщыущыжьрэ гукъэкIыжьхэм (нахь тэрэзэу къэпIон 
хъумэ, гум сыдигъуи щымыгъупшэгъэ гумэкIхэм) яшъолъыр бжьыбжьы джыри укъесты, ямэшIо нэф узнэсын 
умылъэкIын джэныкъо машIоу чэщ мыухыжьым ичъыIэ 
дыджы къыхэпсы. Лъэмыджэу амал зимыIэжьыр ары мыщ 
дэжьым усакIор зытегущыIэрэр; философие ин зыкIоцIылъ 
образым ащ нэфэшъхьаф мэхьани зыдиIыгъ - янэ ишIулъэгъу кIодын зымылъэкIын тынхэм ащыщ, ау зыхъукIэ, 
нымрэ лъфыгъэмрэ зэзыпхырэ лъэмыджыр зэпызытхъын 

--- Page 625 ---

зылъэкIын къэхъугъэп, ар зыхэшIыкIыгъэр зы лъы, зы 
пчэгъу, шIулъэгъу, гугъэ, ар зыхэшIыкIыгъэр ным илъфыгъэмэ къинэу адилъэгъугъэр ары. Къиныр птекIэу кIодрэп, 
сэшIэ, зимыхьадагъэм иджэгу аIо, ау джэгу зищагу щашIыгъэу хьадагъи зыдэмыхьэрэ щыIэп, зянэ зышIокIодрэ ри 
гъы зэпытрэп, ау ар гугъэ зыхэлъ трагедиекIэ ухыгъэ 
зыфаIоу хэбзагъэм зэфагъэу хэлъ щыIэп ("оптимистическая 
трагедия", шъоу Iае зэрэмыхъурэм фэд), уухыгъэ зыхъукIэ 
ныр ар уеIэфэ узэрэфэсакъын фаем (фэягъэм...) нахь 
уегупшысэ - ным фэдэу чIышъхьашъом лъэмыдж щишIыгъэу джыри зи къэхъугъэп.
Лъэмыдж ищыкIагъэп гъогу темытым, тыгъосэрэм 
уфэзыщэрэ лъэмыджыр къин, плъакъо зытебгъэуцогъэ 
чIыпIэхэр хэкIокIагъэх, къэгъотыжьыгъуаех, удэуцохмэ, 
хьазабым ипчэгу уифэным ущыухъумагъэп; неущырэ 
(уапэ щылъ) лъэмыджым утехьанри Iоф псынкIэмэ ащыщэп, жъыгъэм ышхыгъэнкIи хъун, ашIыгъакIэу джыри зыми 
ымыуплъэкIугъэнкIи хъун. УсакIом дунаим идэхагъэ къыгурэIоми, инэрылъэгъуми, ащ цыхьэ фишIыпэрэп ("Орэд 
тIокI") - "сыпсэ ижьыбгъэу бгъэр зэIузытхъырэр чэщрэ 
къепщажьэрэр сыды орэда?" - мычъыем къыщыущыгъэ 
гумэкI-гупшысабэмэ ямэкъэмэ чан рэхьат къыратрэп 
усакIом, усэ-сатырхэу, "ощхыцэ цабэр цэрыцэу" къэзытIупщырэ уашъом инэф цIыкIухэу ахэр елъэгъух; уисабый птIупщмэ, гъогу тэрэз ыпэ къикIын шъуIуа, лъэмыдж 
пытаIо техьан шъуIуа зэрэпIоу, усакIом исатырхэр джыри 
шIосабыих, ягъогу-ялъэмыджхэр шъуамбгъоха - бгъузэха, 
пытэха - махэха, ыIомэ кIэупчIэзэ, гумэкI мыухыжькIэ ахэр 
еухъумэх: сиорэдхэр "сэ джыри гъогуонэ чыжьэ сфытетIупщхьащтхэп, шхъонтIэбзэ закIэу жъгъыбэ мыджырыр 
къыпысцунтхъыкIэу матэм сфилъхьащтэп". Цыхьэ дэдэ 
афимышIми, зэгорэм фабэр апихэу, нэфынэр апихэу ахэр 
къэлъэгъонхэу щэгугъы - "Сиорэд мытхмэ анахьы дэгъухэр гъэтхэпэ пасэу ос чIэгъы машIох".
Гупшысэр зэрэчаным дыригъаштэу гущыIэм (образым) 
игъэпсыни хьаламэтэу зэшIохыгъэ: дыджэу щыIэр бэ, уц 
дыджэу былымхэм загъорэ ашхырэри (мысымэджэнхэм 
фэшI) дыджы цIыкIоп, ау жъгъыбэ мыджырым (мыIэрысэ 
мыджыр, къыпцIэ мыджыр ыIорэп) нахь мыджыр къэкIэу 

--- Page 626 ---

щыIэмэ ахэтэу сэ сшIэрэп; джащ фегъадэ усакIом "иорэд 
цIыкIухэр", ауми ешIэ, непэ ахэр ос чIэгъми, ос чIэгъ пэтзэ 
машIох, неущ тыгъэ нэфынэу "гум щигъашIорэм" фэдэу 
амэкъэ чан къырахынэу ицыхьэ ателъ. Жъгъыбэм идыджыгъомрэ ибжыхьэ тIыргъогъумрэ азыфагу охътэ-гъогу 
кIыхьэ илъ, щыIэныгъэм уфэзыщэрэ лъэмыджым ахэр 
зэфещэх, джащ фэд ос чIэгъым зылъапсэ щызыдзыгъахэу 
гъэтхэпэ мэфэ фабэм ежэрэ уцыми ытамэ зэкIещыфэ 
гъогу гъэнэфагъэ екIу. Ахэр узыщыгугъын лъагъох, лъэмыдж хъарзынэх, еIо усакIом.
БлэкIыгъэр гъотыжьыгъуай, "гъуае" къодыеп, бгъотыжьын плъэкIынэу щытэп - орэдэгъу, орэдэи; уисабыигъом (уищыIэкIагъэр мытхъэгъо шIэгъуагъэми, нахьыбэу 
гум къинэжьрэр нэфынэ, хъяр горэ зыхэлъыгъэр ары - ар 
псыхъо цIыкIоу мафэ къэс (гъэмафэм) гъэпскIыпIэу, кIымафэм чынэ гъэбыупIэ мылэу уиIагъэр арэу орэхъу, 
мэркIо чъыгэу зышъхьапэ бзыу цIыкIум фэдэу тIысыпIэкIэ 
хэпхыгъагъэр арэу щэрэт, сыд фэдэми, гум икIыжьрэп 
унэжъэу, щагужъэу, къуаджэу, псыхъоу, мэзэу, шъофэу 
укъызщыхъугъэр. Ахэр гум илъых нахь, щыIэныгъэм 
нахьыбэрэм щыуиIэжьхэрэп - унэжъыр акъути, кIэу ашIыгъ, 
псыхъор рагъэгъукIи, сад къыщагъэкIыгъ, мэзыр тыраупкIи, псы рагъэлъэдагъ - зы гущыIэкIэ къэпIон хъумэ, 
укъызыщыхъу гъэу, узыщапIугъэу, уикIэсэгъэ-уигупсэгъэ 
дунаир щыIэжьэп (ныр уимыIэжьыным анахь пэблагъэр 
джары). Ащ уфэзыщэнэу амал зиIэгъэ лъэмыджхэри 
хэкIокIагъэх, акъутагъэх, о умышIэрэ гъогухэр, лъэмыджхэр (о къыпфэмыкIохэу) щыIэ хъугъэх ("Сигугъэ 
ун").
Мы усэм гур егъэкIоды пIоми, мытэрэз дэдэнкIи хъун. 
Ауми джары зытетыр - мыщи дунаир щымыдэи фэд, еIо 
усакIом, сиунагъо сэщэшъ, "къэгъагъмэ тячъэу, тыIорыжъорэу" тыхэты мэзым. Сабыймэ ащ гухахъо щагъотынкIи хъун (ары ащ ядунаир), усакIом идунай нэмыкIы 
щыI: "Бжыхьэ пкIэшъабэу чIым фетэкъохрэм сапхырэплъыкIышъ, тадэжь сыкъэплъэ" (лъакъо зыкIэмыт лъэмыджым ехьщыр), "сикъушъхьэ нэфэу гум къыспигъохрэм 
сизэщ гуIалэ нахьри щэIалэ". ХэкIыпIэ щыIэп, укууагъэкIи, 
узэгочэу угъыгъэкIи, амал зимыIэм иIэп, блэкIыгъэм къыгъэзэжьы ихабзэп, епхыпIэ закъор, лъэмыджыби мыр 
зыфэпIонэу щыIэ закъор гукъэкIыжь-гугъэ хьылъэр ары:
"Сятэжъ иунэу силъэныкъо гупсэм,
ИлъэскIи, чIыкIи непэ спэчыжьэм..." -
СIони, сиусэ фэсыублэщт,
Сигугъэ тыгъи ащ фэзгъэблэщт.
Гум къызэриIоу, сиIуи хэмыкIэу
Сиусэ ублэ джаущтэу хъужьына?
Хьауми сыфаешъ, сиIоф къимыкIэу
Сигугъэ унэ къэслъэгъужьына?!
Хьауми мо пщэфэу огур зыкIуахьэу
Нэплъэгъум кIэкIрэм гур сшIуекъудыя?
Хьауми джау сыдми сигумэкI Iахьэу
ТадэжькIэ быбрэр пщэ фыжь къодыя? -
ахэмэ язакъу, ящыIэныгъэ нэфэшъхьаф, цIыф гумэкIым 
ахэр пылъхэп, ащ джыри нахь егъэиныжьы усакIом игухэкI, 
гъэшIэрэ кIодэу шIокIодыгъэ гугъэхэр. Усэ-гупшысэм 
лъэпсэ пытэ зэриубытыгъэм ишыхьатых мы зигугъу къэтшIырэ тхыгъэ хэр. Хъяр закъор, еIо усакIом, непэрэ щыIэныгъэми гушIуагъо горэ тфиIыгъ, мафэ къэс тыгъэр 
къытфепсы, ифабэ лъэмыдж хьа лэ лэу къытитэу, лъэмыджыкIэу ныбджэгъукIэмэ адэжь тызыщэхэрэр къытфигъэнэфэу, щыIэныгъэм имэз зэхакIэрэ ихъот-борэнрэ 
ателъхэр къытфыхигъэщэу ("Чэщныкъом гъогум 
сытехьэ") - "Гъогу чэщым сытешъущагъэшъ, шъурэукIыта, 
синыбджэгъухэр? Шъукъысфаеу шъукъэджагъэшъ, 
сырэгушIо, цIыфышIу дэгъухэр", гум зеIэты, мэгушIо, 
еIо усакIом: "Арэу зыхъурэм, къэзгъэшIагъэр пкIэнчъэ 
гъашIэу хьаулыеп". Ащ ыуж зэфэхьысыжь гъэшIэгъон: 
"Сыдэу дэгъуа гъогум, гъогум цIыф къыпфаеу утетыныр, 
урикIасэу бысым нэгум ипчъэIупэ уIухьаныр!"
Дунаир зэзыпхырэр гукIэгъу, еIо усакIом, гукIэгъур 
зыщымакIэм (е зыщымахэм) жъалымыгъэр, зэпэIэпчъэныгъэр щытекIох. Гум къикIэу анахь гурышэ шъэфхэми, 
шIулъэгъур зибгъодэлъ гурышэми философскэ екIолIакIэ 
къыфегъоты усакIом: хьау, къыфигъотрэп, лъыхъурэп, 
щыIэныгъэу лъэныкъуабэу - гупшысабэу, зэкIу-зэмыкIоу 

--- Page 627 ---

зэхэлъым гупшысэ куоу пигъохрэм ыкIуачIэ шIулъэгъум 
фэгъэхьыгъэ усэхэми къащэлъагъо - "Ащ нахьрэ титIо 
тызэкIужьыщтэп",- хъулъфыгъабэ щыIэп ар зыфэгъэхьыгъэм занкIэу риIон ылъэкIынэу, ау хъулъфыгъэм ащ фэдэ 
гущыIэ ыIон фаеу чIыпIэ ифэу къыхэкIы - "шыблэ гъогъошхом фэдэу тынахэ зэхэгъэхьагъэу гъашIэр итэхы", гумэкI 
шъхьам, шъыпкъэ, еIо усакIом ымакъэ, къошъо гъуанэ 
уисын нахьи, нахьышIу, псым утетмэ, тэкъэжъ дэгъу горэм 
утесмэ - "ЧъыгитIоу шъофым зитыубытагъэу тижьыбгъэ 
къилъи бгъэкIэ тыхэт, зэцэзэлашхэм зедгъэуIагъэу мыхъужьыщт узым титIо тыфэд". Ар еIоу щытми, жьыбгъэр 
къепщэу зэрэмыкIодыжьрэр, цIыфэу гум пэблэгъагъэр 
пщагъом хахьэу зызэримыгъэбылърэр усакIом къеIо, сыд 
фэдэ кIуачIэ ар зыщигъэгъупшэнэу лъымыхъуми ("Сэ мы 
дунаим ... сызыIэжэни къытемыкIын"). "Ар сэIо шъхьакIэ, 
тыдэ сэрэкIуи, шым иныбжьыкъоу укъызготыщт, къушъхьэ сыхъунэу сэ есэрэкуи, тIокIэшхо куоу санэIу уитыщт... 
Сыд гущэр адэ гукIэ сфэпытэу сыды амалыр тыдэ къисхын? 
Сижьыкъэщэгъуи узэрэхэтэу, джар сфэшIэщтмэ, бгъэм 
удэсчын". Нахь гущыIэ пыти щыI, "джа зыр сфэшIэн сэ" 
ыIорэп, "сфэшIэщтмэ" еIо нахь, ехъырэхъышэ ин гупшысэм 
зэрэхэлъыр нэрылъэгъу. Лъэмыджэу гум щызэпыкIыгъэр 
зэпыгъэуцожьыгъуай, зэпысщхэжьыгъэ пIоми, уIэгъэ 
ужхэр ащ егъашIэрэу къытенэх.
Узыдэмылэжьагъэм лэжьыгъэ хэпхын пIомэ, ухэукъо. 
Къин зыпымылъым, гушIуагъуи пылъэп. Къини, гушIуагъуи 
джары зэготы зышIхэрэр - псыхъо зыщымычъэрэм лъэмыдж тыралъхьэрэп - "Сидунай чIылъэ щыслъэгъугъэр 
зэкIэ гушIо-гуузэу гу лъынтфэм хечы" ("СичIыгу"), ауми 
анахь гухэлъ хъарзынэр шIур ары - "гупшысэ лъапсэу 
бгъэм дэтIыргъухьэрэм коцыцэ пчъагъэм щахэзгъэхъощт", 
щыIэныгъэр ичIыгу щыбаиным фэшI, кIуачIэ щигъотыным 
фэшI, къин къыфыкъокIми, ухъумэкIо закъоу къыфэнэжьрэр 
ичIыгу: "Щэ мыгъор къэсэу сызыритэкъу хьэрэм сэ сщизы 
бэни ащ хэзгъотэщт". ИчIыгу щыщ, ичIыгу нахь лъапIэ иIэп. 
Гури псэри дунаим езыпхырэр цIыфым ичIыгу щиухэсыгъэ 
лъэмыджэу дунаим факIорэр, шIум, зэфагъэм фэзыщэрэр - джары усакIом игупшысэхэм алъапсэр. Джары 
усакIом зыкIиIорэр.

--- Page 628 ---

Сэ сIэхъомбипшIы чIыгум хэмылъмэ,
СIэгушъо лыжъмэ къысфамыдэщт.
Силэжьыгъацэ цэрыцэу здзымэ,
Сиорэд гупсэ лъапсэ иIэщт.
СымэкъумэщышI сэ. Бэдэдэ шIагъэ.
ЧIым сырилъапсэу сырибэнакIу.
СIэтыщт быракъэу сихьэсэ шIагъэ,
СыжъонакIу. СылэжьакIу. СыусакIу.-
усэхэр сэнэшъхьэ къутамэх, усэхэр чIым игъом хадзэгъэ 
коцыцэх, усэхэр зигъо хъугъэ лэжьыгъэр Iузыхыжьырэ 
цIыфыIэ хьалэлых. А зэпстэумэ сэ сыряусакIу, еIо МэщбэшIэ Исхьакъ. IэнэтIэ шъхьаIэу иIэр гъучI ыгъэткIунэу, е коц 
къыгъэкIынэу арэп, IэнэтIэ пстэуми анахь шъхьаIэр щыIэныгъэр зыгъэщыIэныгъэу, дунаир зыгъэдунаеу, шъыпкъэр 
зыгъэшъыпкъэу, шIулъэгъур зыгъэшIулъэгъоу, мо тызхэт 
дунаим кIуачIэу хэлъыр ыIэмычIэ илъэу зыгъэфедэшъурэ 
усакIор ары. УсакIом истатус МэщбэшIэ Исхьакъ мэхьанышхо реты: о къапIоми, мэхъу; сэ къасIоми, мэхъу; ау 
усакIом къыIуагъэ зыхъукIэ, къыIуагъэмэ мэхьанэу яIэр 
нэфэшъхьаф, ар ежь гупшысэу, ыгукIэ хабзэу ыштагъэм 
теуфагъэу макIо, енэкъокъуми, зыфенэкъокъурэр Iоф 
мыкуу хьазырэу къычIэкIыжьы.
УсакIор шъыпкъэм иухъумакIу; ыусырэм шъыпкъэ 
хэмылъмэ, лэу щымыIэм бжьыныфщыгъу теотакъокIэ, 
зэрэмыхъурэм фэд, узгъэтхъэн хэлъэп. МэщбэшIэ Исхьакъ 
иусэхэм бэу ахэт сатырхэр усакIом ышIэн фаеу, игупшысэн 
фаеу Тхьэм ыпшъэ къырилъхьагъэу зэрихьэхэрэр къаIуатэу. Пушкиным фэгъэхьыгъэуи усэ заулэ ытхыгъ; "Хьагъэудж" ыцIэу усэ ытхыгъ, Андырхъое Хъусен 
("Сшынахьыжъ") фэгъэхьыгъэу поэмэ ытхыгъ, етIанэ 
поэмэшхо "Орэд" ыцIэу Хьагъэудж Мыхьамэт ищыIэныгъэ-насыпыгъэ фэгъэхьыгъэу ытхыгъ. МэщбашIэм поэмабэ 
ытхыгъ, усэм илъэс эпическэ зэхэлъхьан Iофым зэрэфэIазэр 
ащкIэ къыушыхьатыгъ; роман пчъагъэу ытхыгъэм кIэ ар 
зэкIэми зэдытинэрылъэгъоу къыгъэшъыпкъэжьыгъ.
ЗэкIэмэ усэ амытхыми, зэкIэмэ къызщыхъугъэ щагур 
(хэгъэгур) якIэсэныр япшъэрылъ ("Поэтом можешь ты не 
быть, но гражданином быть обязан" - Н. Некрасов; "Поэт 

--- Page 629 ---

в России больше, чем поэт" - Евг. Евтушенко). УсакIом 
ар иапэрэ гупшыс. Тыгу къэкIыжьы - "Сэ сиорэдмэ уахэмылъыщтмэ,.." ащ щыублагъэу бэ псэу Шъхьэгуащэ 
дэчъыгъэр, МэщбэшIэ Исхьакъ игупшысэрэ игущыIэрэ зы 
лъэгапIэм тетхэу, зы шIошI иныр къызэдаIо хъугъэ. Хэлъ 
щыIэп ащ - МэщбашIэр "иIоф" зэрегупшысэрэм ышIагъэм, 
зэришIагъэм кIэух горэ (шIумэ, хъяр, мышIуми, ащ джэуап 
горэ иIэнщтын) фишIыгъэмэ, зыщыфишIыгъэр ылъакъо 
теуцогъахэу, ыкIуачIэ зыфэдэр ышIэу зэхъур ары.
Илъэс пчъагъэм гъогоу усакIом къыкIугъэм лъымыплъэжьэу, ымыукIочIыжьэу къыкIугъэп, ежь усакIомэ, усакIом 
ыпшъэ илъымрэ цIыф къызэрыкIом ыпшъэ рилъхьанэу 
зэзэгъынэу хъурэмрэ зэтефэрэп, усакIом ипшъэдэкIыжь 
нахь игъэкIотыгъ. Усэ зытхырэм ипшъэдэкIыжь МэщбэшIэ 
Исхьакъ емыгупшысэнэу хъурэп. 
КIэух горэ зыфешIыжьым фэдагъ ежь МэщбэшIэ 
Исхьакъ - ахэр мары зэрэщытыгъэхэр,- Пушкиныр, Къайсын Кулиевыр, Андырхъое Хъусен, Хьагъэудж Мыхьамэт 
"Сэ сызыфэдэр хэт?" Усэн Iофым пылъ тхакIохэм щыIэныгъэм щалэжьыгъэм къытепсалъэзэ, МэщбашIэм ахэм 
гупшысэ инхэу дунаим щалэжьыгъэр кIегъэтхъы. Анахьэу 
ынаIэ зытетыр усакIохэр шъыпкъэныгъэм фэлэжьагъэха, 
хьауми нэмыкIа? Ежь зэгупшы сэрэм псэлъэ пытэрэ лъэпсэ 
куурэ фишIынэу есагъэми, джэнджэш гурымыр къытемыкIон ылъэкIрэп: "Псы икIыгъом сызынэсрэм, чъэры 
сэIошъ, сыхэмыхь...". ЦIыфым емыкуныгъэр къытекIоу 
мэхъуба, МэщбашIэр ащ еуцуалIэ пэпчъ ыкIуачIэрэ ыпсэрэ 
икIэрыкIэу (миллион пчъагъэу) ыщэчызэ, щыIэныгъэр 
къызэрыкIоу зэрэмыхъурэр, фаеу, е фэмыеу щытми, 
къеIо:
Шэн сфэхъугъэу непэ сIонти,
КъысщышIыгъэр цIыф ымышI.
МышIэгъуаем сырыкIонти,
Лъэмыдж бгъузэр IэрымышI.
Ахэмэ къапкъырыкIызэ, МэщбашIэм усакIом хихырэ 
гъогум, лъэмыджым ехьылIэгъэ гупшысэхэр зы шъолъыр 
илъэу еугъоих - мары сэ непэ синасыпыр, мары сэщ 

--- Page 630 ---

нахьыжъхэу, сэ гъогоу хэсхыгъэм фэдэ хэзыхыгъэхэм 
къарыкIуагъэр, еIо усакIом. МэщбашIэм поэмэ жанрэм 
илъэу ытхыгъэр макIэп, а зэпстэуми зы лъапсэ яI - щыIэныгъэр къызэрыкIоп (пшысэм итэу ар къерэгъэлъагъу, 
орэсэмэркъэу жанр, гупшысэ шъхьаIэр джащ епхыгъ), о 
зыдапщэрэм ар кIорэп, ежь хэбзэ шъхьаф-гъэнэфагъэхэр 
иIэх. Андырхъое Хъусен фэгъэхьыгъэу атхыгъэр макIэп. 
МэщбашIэм еплъы кIэу хихыгъэр: "сшынахьыжъ, о пшIэнэу 
зигъо узыфимыфагъэр сэ сшIэнэу сыхьазыр, сфашIэмэ, 
хъяр, сфэмышIэми, къэсэгъэшIэфэ уапашъхьэ лъэгонджэмышъхьэкIэ ситынэу сыхьазыр". А гупшысэхэр къызэрыкIохэп, усакIом дэгъу дэдэу зэхешIэ, Хъусен аукIы зэхъум, 
къыдзыгъэ щэбзащэр, къыдзыгъэ лъэмыджыр тэ тымыгъэфедэмэ, ынапэ изакъоп, тлъэпкъ зэрэпсэоу тыушIоигъэу 
къычIэкIы.
Хэгъэгум ыгукIи ыпсэкIи фэшъыпкъэгъэ кIэлэ ныбжьыкI 
Андырхъое Хъусен, пIопэн хъумэ, кIэлэкIэ дэдэу лIыгъэмэ 
анахь лIыгъэр зэрихьэзэ, дунаим ехыжьыгъ. Ар зышIэн 
зылъэкIынэу щыIэри, щыIагъэри бэдэд пIомэ, къыбдезгъэштэнэу сыфаеп. УсакIоу лIыхъужъныгъэмрэ адыгэгъэшхомрэ зыхэлъыр адыгэ щыIэныгъэм ихьыкум фэдэу 
МэщбэшIэ Исхьакъ иусэ творчествэ къыхэхьэ. "Сэ" ыIозэ, 
пстэури ащ епхыгъэу къегъэлъагъо, ащ дыкIигъоу "сэ" 
зыфапIорэм зэрэдунаеу, зэрэщыIэныгъэу зэрепхыгъэр 
усакIом ымыушъэфэу гъусэ къыфешIы. Джары усакIор, 
художникыр герой шъхьаIэу иусэ-поэмэхэм ахэзыгъэуцуагъэр. УсакIор ичIыгу, игъусэхэм афэшъыпкъэу щымытышъумэ, иусэхэм мэхьанэ яIэп. Хьагъэудж Мыхьамэт 
джыри икъу фэдизэу уасэ зыфамышIыгъэ орэдыус, орэд зехь, пщынау. Сыда МэщбэшIэ Исхьакъ ащ ищыIэны гъэнасып гъогу темыгущыIэмэ мыхъунэу къызкIыхихыгъэр? - 
ежьыри, адрэ усакIохэми лъэхъанэу зыхэтым пшъэдэкIыжь 
горэ щыряIэу гъэнэфагъэу щыт. УсакIом зыхэт дунаир 
зыфэдэр ымышIэмэ мыхъунэу амал зимыI, ышIэ пэтзэ, 
ежь зэришIэрэм елъытыгъэу, ыгу къызэрэриIорэм егъэпшагъэу зыхэт дунаир елъэгъушъ, хъяр, ар ымылъэгъумэ, 
къыгъэлъэгъорэ геройхэм алъэгъоу еIоми, алъэгъурэм 
псауныгъэрэ зэгъэфэныгъэрэ хэлъынэу щытэп.
МэщбэшIэ Исхьакъ Хьагъэудж Мыхьамэт ищыIэныгъэ 
гъогу "мары зыфэдагъэр" ыIоу къыгъэлъагъорэп; 

--- Page 631 ---

Мыхьамэт инасып гъогу тегущыIэзэ, адыгэ лъэпкъым 
къырыкIуагъэр къеIуатэ: ар къин, хьазаб, хьапсэрэ нэпсырэкIэ адыгэм итарихъ тхыгъэ хъугъэ. Хьагъэудж Мыхьамэт 
инасып нэфэшъхьафэу хъун ылъэкIынэу щытыгъэп. Ау 
Мыхьамэт художник иныгъ, ипщынэ бзэу Iулъым адыгэм 
итарихъ къыIотэнэу амал иIагъ: "УиIэпэпщынэ седэIу 
зыхъурэм, уиорэд джаущтэу сыбгъэ щэшъхьалъэ. Мэкъамэр бзыоу птIупщэу зыслъэгъурэм, адыгэ лъэпкъым 
ынэгу сыкIэплъэ" ("Орэд").
Къинымрэ хьазабымрэ аутIыIугъэ адыгэмэ ящыкIагъэр 
бэ, анахьэу -
ГущыIэ фабэм адыгэ лъэпкъыр
КIэхъопсы, ежэ - псэу ищыкIагъ.
Чэщы мэзахэшъ зыIуты нэпкъыр
ДэкIыпIи, плъапIи дэу имыIагъ.
ОрэдыIом, пщынаом "ма, шъосэты щыIэныгъэ дахэр" 
ыIон ылъэкIынэу амал иIэп, ау иорэдыкIэ, ыIэпэпщынэ 
макъэу къычIэкIрэмкIэ гухахъуи, гугъэ дахи пщынэ зыфеохэрэм аритын амалыр иIэ зэпыт. Хьагъэудж Мыхьамэт 
ипщынэон IофшIагъэ социальнэ ыкIи духовнэ мэхьанэшхо 
зэрэзыдиIыгъыгъэр МэщбэшIэ Исхьакъ къегъэлъагъо.
МэщбашIэм иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ зэкIэрычыгъэхэп, 
гупшысэу ахэлъымкIи, псалъэу зэрэтхыгъэхэм игъэпсыкIэкIи - зых: цIыфым шIулъэгъоу фыриIэр ары. ЦIыфым 
къыпкъырымыкIэу емыкIолIэжьрэ зи ахэтэп - 
"Сшынахьыжъ", "Орэд" зыфиIохэрэм (нэмыкIхэми) 
цIыфыгъэшхуагъэмрэ акъылэу шIум фэлэжьагъэмрэ 
ащытегущыIэ. Пшысэ-сэмэркъэум илъэу тхыгъэхэми, 
джащ фэдэкъабз, гуманизм зыфаIоу щыIэныгъэм кIэ анахь 
уасэ зыфашIырэр агупчэ шъыпкъэу щыт; псэушъхьэмэ 
афэгъэхьыгъэмэ, природэм ишъэфхэм афэгъэхьыгъэмэ 
("Тары анахь иныр", "ШэкIуищ", "Тэтэркон", нэмыкIхэр) 
сабыим иакъыл аубгъу, агъэпытэ, зыныбжь икъугъэмэ 
яакъыл щыкIагъэ фэхъугъэмэ, агъэпсэужьы. Ащ дыкIыгъоу 
яшIэныгъэ - природэм хашIыкIырэр - нахь игъэкIотыгъэу, 
убгъугъэу къагурегъэIожьы. Ахэр народым ижэрыIо усэ 
къыхэхыгъэ произведениемэ ягъэпшагъэу, тхэн Iофым 
ылъэныкъокIэ шIуагъэу ахэлъым лъыкIэхьагъэу тхыгъэх. 

--- Page 632 ---

ЖэрыIо усэным къыхэхыгъэ сюжетхэри МэщбашIэм хъарзынэу ыгъэфедагъэх - "Адыиф" зыфиIорэр, гущыIэм 
фэшI. Поэмэм дыкIыгъоу МэщбашIэм лирическэ циклэ 
заулэ ытхыгъ - шIулъэгъум фэгъэхьыгъэу, Ливан, Сирием 
афэгъэхьыгъэу, Тыркуем зэкIом къыщитхыгъэу. Лирическэ циклэм гъэпсыкIэ гъэнэфагъэ иI - мыр къэбар, хъугъэшIагъ пIонэу зы ухыгъэ къэIотэн горэ ымыгъэфедэми, 
усакIом ыгу щышIэу-щыхъэу зыгъэгумэкIрэр къэбар IэубытыпIэу ештэшъ, ышъхьэкIэ игумэкI непэрэ дунаим 
пыщылъ Iофыгъо инхэм япхыгъэу, ащыщ шъыпкъэу къащызэIуехы. Зэп-тIоп дунаир кIодыпэн лъэхъаным зэрэхэфагъэр (Баальбек ехьылIэгъэ усэр, Сирием щитхыгъэхэр, 
нэфэшъхьафхэр). КъызытегущыIэрэм бэу тешIэжьыгъэми, 
ар непэ хъурэм епхыгъ (Ливан, заом ехьылIагъэ усэхэмкIэ 
а гупшысэр МэщбашIэм егъэунэфы), тыгъуасэ цIыфлъэпкъым хьазаб иIагъэу щытмэ, уфэмысакъмэ, непэрэ дунаим 
хьазабэу цIыфым къыщежэрэр къэлъытэгъуай, такъикъ 
заулэкIэ ЧIыгур зэузапсэ зышIын зылъэкIын кIуачIэ цIыфым 
ыIэмычIэ илъы хъугъэ. Сыд фэдэ Iоф фэтхагъэми, МэщбашIэм игупшысэ ащ пэблагъэу егъэпсы. Ащ епхыгъ адыгэм инасыпи, итарихъ къини.
Художникыр лъэпкъым фэлэжьэныр иапэрэ пшъэрылъ. 
УсакIом, художникым ылэжьырэм къыкIакIорэр мылъку 
къодыеп, апэрэу мылъкоп: сыда пIомэ усакIом илэжьыгъэ 
къыкIэкIорэ уасэм илъэкI мэкIэ дэд, непэ щыI, неущ щыIэжьэп. Усэ птхымэ, ущэIэфэ санэ узэрешъон мылъку кIэпхын 
пшIошIмэ, лъэшэу ухэукъо. Тхыгъэ инхэм мылъкушхо 
акIэзыхыгъи щыI (Хемингуэй, гущыIэм фэшI), ау ар Iофыгъо зэфэшъхьафхэм ялъытыгъ. ЧапычыкIэ къалъытэрэ 
сатырхэм мылъкушхо ахэпхынэу унашъо пылъэп. МэщбэшIэ Исхьакъ усэн Iофым мылъкушхо хихыгъэу сэ къысщыхъурэп, Iофэу ышIагъэм, къинэу, уахътэу усэным (роман 
тхыным игугъу къэсшIырэп) тыригъэкIодагъэм хихыгъэр 
хьалыгъу уасэп, хихыгъэр илъэпкъ фэлэжьагъ, илъэпкъ 
ыбзэ амалэу иIэр зылъэ гъу шIоигъомэ аригъэлъэгъугъ, 
адыгэ гущыIэм дунэе Iоф инхэмрэ цIыфыр изакъоу пштэмэ 
ащ ыгу щышIэхэрэмрэ зэрэзэпхыгъэр иусэ-сатырхэм 
зэхэпхэу, зэхапшIэу къащигъэлъэгъуагъ.
ЩэшIэ Казбек

--- Page 633 ---

Дэтхэр

--- Page 634 ---


ЦIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэрэ ягумэкIхэмрэ адэдгощын .  .  .  .7
ЦIыф къызэрыкIомэ ищыIэныгъэ япхыгъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 14
Зыр зыгъэгърэр, адрэр зыгъэчэфыщтыгъэр ащ зэхишIыкIыщтыгъэ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 17
Мусса Джалиль .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 21
ЗэкIэми зэдытилъапI   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 25
ЯтIокIэнэрэ лIэшIэгъум и Гомер   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 28
Урыс мэзым иорэдыIу  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 31
Ахъщэ фунтипшIым ишIуагъэ къекIыжьыгъ .  .  .  .  .  .  .  .  . 32
Сурэтмэ къаIуатэ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 36
Ащ дунаир иIэмыр   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 40
МэкъакI  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 44
Тын лъапI   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 47
ТапэкIэ тэкIо, ткIуачIи зеIэты  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 51
Щамбул .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 55
Заом иапэрэ мафэхэр   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 58
ТимэфэкI тыдэкIэракIэ   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 61
Игупшысэ лъагэ, ижабзэ дахэ  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 64
Ащ фэдэр ащыгъупшэрэп  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 68
Адыгэ литературэм ихэхъоныгъакIэхэр  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 73
Тхылъыр кIочIэшху, лъэкIышхо иI .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 75
Гъогу шIагъу   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 82
Адыгэ литературэр лIэшIэгъу чыжьэхэм къащежьагъ   .  .  . 87
Уиорэд тамэ зерэIэт  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 95
ЦIыфым ишIушIагъэ щыIэщт  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 98
ТипIугъ, тилэжьыгъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  103
ЛэжьакIом ыIэ лыргъужъхэр .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  104
"Чъыгыр пытэми, гъэсысыгъошIу" .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  109
Адыгэмэ акъо шIагъу .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  116
Уахътэр, щыIакIэр, цIыфыкIэр  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  122
Тхылъыр шIу алъэгъу .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  125
Тхылъ нэкIубгъохэм къаIотагъэр .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  129
АмыгъэхъокIыгъэ гущыIэм лъэхъу .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  131
Тиджэныкъо машIо инэфын   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  137

--- Page 635 ---

Уиуахътэ зыфэдэр къэгъэлъагъу   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  142
Сыпфэраз, Хэгъэгур! .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  145
Гухэлъхэр къызэкIэлъэкIох .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  149
Зы шы пае шишъэ псы ешъо  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  152
Тибаиныгъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  154
БлэкIыгъэ лъэхъаныр шъыпкъагъэ хэлъэу къагъэлъагъуа?   .  158
Тишъхьафитыныгъэ ищыIэныгъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  163
Осэпсыцэм тыгъэр зэрэпсэоу къещы  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  165
Оры зищытхъу сIуатэрэр .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  168
Ахэр егъэшIэрэ псынэкIэчъых  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  173
Зэфэдэ фитныгъэхэр зыщытиIэ хэгъэгум тэ тыщэпсэу  .  .  175
ШIу афэшъушIэным шъутемыукIытыхь  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  178
ТизыкIыныгъэ ткIуачIэ хэлъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  184
Сихэку, силъэпкъ, сихэгъэгу .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  191
Адыгеир зэкIэми зэдытиун .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  203
Шъыпкъэр тIон фае .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  210
ЦIыфмэ яшIошъхъуныгъэрэ ягугъапIэрэ ягъэгъотыжьыгъэнхэ фае   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  213
Тиунэ мамыр ерэлъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  216
ТэркIэ мэхьанэшху  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  221
"…Ау поэтхэр зэщыхьэщтыгъэхэп" .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  226
Адыгэмэ ягугъэ-гупшысэ сырэгъуазэ  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  229
Зы гухэлъ тэ тиIэр .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  236
Тарихъым имыжъошъхьал тыдэфэжьы хъущтэп  .  .  .  .  .  241
Тызыунагъу .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  247
Пэщэ акъылышIу, зэхэщэкIошху .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  252
Ти Президент  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  254
Теуцожь Цыгъо фэгъэхьыгъэ гущыI .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  256
Гур къэзыгъэбаирэр  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  265
Тхэхэрэ ныбжьыкIэхэм IэпыIэгъу ящыкIагъ   .  .  .  .  .  .  .  .  271
Урысыем и Илъэсэу Китаим щыкIуагъэр   .  .  .  .  .  .  .  .  .  273
ТищыIэкIэ-псэукIэкIэ тызэпхыгъ   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  278
БлэкIыгъэ уахътэ зимыIэм къэкIощт уахъти иIэп .  .  .  .  .  .  281
Диныр еджапIэм щызэгъэшIэгъэныр зэгурыIоныгъэм
иамал  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  287
Непэрэ Общественнэ палатэр хэгъэгум ищыIэныгъэ щыщ  .  291
Литературэр - сищыIэныгъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  299
ЕгъашIэми тыригъусэщт   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  307
Урысхэм ядунай зэкъогъэуцогъэныр  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  326
ТхакIохэр ащыгъупшагъэха?  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  329
ЦIыф Iуш, шIэныгъэлэжь, усакIу .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  332
НыбжьыкIэгъум уегъэнасыпышIо   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  338
Адыгэмэ якIэн лъапI .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  342

--- Page 636 ---

Тыгъэр зэкIэми зэфэдэу къафепсы   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  358
ШIуагъэу схэлъыр къысхэзылъхьагъэр комсомолыр ары .  .  362
ГущыIэм идуховнэ кIуачIэ лъэпкъым изыкIыныгъэ ылъапс .  .  363
Урысые зыкIыр зэкIэми тищыкIагъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  369
ГугъапIэ къытеты  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  377
Хэутыгъэ псалъэр егъэшIэрэ шIуагъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  393
Си Университет .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  398
ИусэхэмкIэ ичIыгу фэусагъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  403
КIэрэщэ Тембот .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  405
ХэгъэгулIыгъ   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  406
Гъогу шIэгъо-гъогушху .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  410
Мамырныгъэр зыдэщыIэм зыкIыныгъэр щыпыт .  .  .  .  .  .  421
БлэкIыгъэм сыфэтхэ, къэкIощтым сегупшысэ .  .  .  .  .  .  .  424
Сирием иуашъо мамыр хъужьынэу сэгугъэ .  .  .  .  .  .  .  .  430
"Адыгэхэм Урысые къэралыгъом итарихъ чIыпIэшхо
щаубыты" .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  435
УсэкIо Iуш, цIыф дэгъу  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  438
Скъош ныбджэгъушIу   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  440
Владимир Шугля - усэкIо дэгъу  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  445
ЛIЫХЪУЖЪЫМ ИЧАТЭ УЦЭКУРЭП
Лъэпкъ тхакIу, иIэшэ шъхьаIэр адыгабзэр ары.  .  .  .  .  .  .  449
Тым игъогужъ абгынэрэп .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  452
Усэмрэ прозэмрэ зы дунай мэхъух  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  454
БлэкIыгъэм идесэ къэкIощтым игъуаз .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  457
Лъэпкъ тхакIом ыбзэ щэрыу .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  459
Гугъэр зымыухырэм икъарыуи ыухырэп   .  .  .  .  .  .  .  .  .  461
Насыпыр блэжьыгъэм къыдэкIо  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  464
МэщбашIэр - IофбашI  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  466
Шъэрэ зэхэпх нахьи зэ плъэгъурэр   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  468
Исхьакъ игъашIэ философие псэу  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  470
"Рафыгъэхэм" Тыркуем лъэтегъэуцо щыфашIыгъ .  .  .  .  474
Тырэгушхо, тэгъэлъапIэ   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  483
ИгущыIэ зафэкIэ шIуp афелэжьы   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  486
"Тыадыгэмэ, титарихъ тшIэн фае" .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  494
МэщбэшIэ Исхьакъ Къэбэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо университетым ипрофессор гъэшIуагъ  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  501
Адыгэ тхэкIошхор къэбэртэе Джылахъстэныем щагъэлъэпIагъ .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  502
Лъэоянэхэр  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  503

--- Page 637 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 638 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том XVI
Литература - жизнь моя
Статьи, выступления, интервью
На адыгейском языке

--- Page 639 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректоры: С. Б. Бжемухова, С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 640 ---

ИБ  № 17
Сдано в набор 29.04.2016. Подписано в печать 19.05.2016. Формат 
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать офсетная. Усл. п. л. 28,98. Уч.-изд. л. 26,1. Тираж 500 экз. Заказ 041.
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское 
республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп, ул. Гоголя, 8.
Тел.: (8772) 52-17-03, 52-12-59.
Отпечатано с готового оригинал-макета в ООО "Полиграф-Юг".
385000, РА, г. Майкоп, ул. Пионерская, 268. 
Телефон для справок (88772) 52-23-92.