--- Page 1 ---

МэщбэшIэ  Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ  Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ  Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯТIОНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-1
ББК 84(2=602.2)6-5
М 53
Машбаш И. Ш.
М 53
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том второй. Стихотворения, четверостишия, поэмы.- Майкоп:
Адыг. респ. кн. изд-во. 2013.- 704 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ республикэм я Къэралыгъо премиехэм, дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ премие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт тхылъ
пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0733-5
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2013

--- Page 8 ---

У С Э Х Э Р

--- Page 9 ---

ОРЭД ТIОКI
Сыпсэ ижьыбгъэу бгъэр зэIызытхърэр,
Чэщрэ къепщажьэрэр сыды орэда?
Ощхыцэ цабэр цэрыцэу зыпхърэр
О уимэкъамэу жъгъыоу зэрыта?
Хьауми ошъогум игъэтхэ тыгъэ
Инэфыпс стыркIэ укъызжэхэта?
Хьауми гъожьыбзэу сигухэлъ жьыбгъэ
Губгъо къэгъагъмэ сафыхегъада?
Хьауми Iушъашъэу сижьыбгъэ шхъуантIэ
Чъыг тхьэпэ минкIэ зыкъысегъашIа?
Хьауми зыкъедзышъ, мыпшъэу сынатIэ
Лъапэр щычIисэу ислъамый къыщешIа?
Хьауми сашъхьагъы пцIэшхъо нэутхэу
Ущыхьарзэныр ренэу уихабза?
Хьауми орэдхэу жъонэкIо бзыухэу
Сэ къыплъыстIупщхэрэм уамыгъэраза?
Сиемылычхэу къушъхьэпсы чъэрхэр,
Хымэ зафэшъухьмэ - сэри сыздэшъухь,
СищыIэныгъэ зыхэлъ орэдхэр
Тенджыз тэлъкъуным пытэу IэкIашъулъхь.
Гупшысэ хьасэу хэт ыгуи ахэр
Пчэдыжь нэфылъэм къыхэрэтаджэх,
Щэмэдж джэгулэм ымэкъэ дахэ
КIэлъ орэдышъом дырарэгъаштэх.

--- Page 10 ---

Ар сэIо шъхьакIэ, ахэр сэ джыри
Гъогуонэ чыжьэ сфытетIупщхьащтхэп,
Кондэ бырабэм жъгъыбэ мыджырыр
КъыпысцунтхъыкIэу матэм сфилъхьащтэп.
Сиорэд мытхмэ анахьы дэгъухэр
Гъэтхэпэ пасэу ос чIэгъы машIох,
Сиорэд тIокIхэу сипкIыхьэ лъэгухэр
Тыгъэпс нэфыпскIэ гум щысэгъашIох.
Сэ сиорэдхэр сишIулъэгъу пагэ
Ынэбзыц шIуцIэ осэпсэу тесых,
СащыгушIукIэу згъашIозэ ахэр
Спхъу тIокI дэхабэу сынэгуи кIэтых.
Сэ сиорэдхэр чэщыбгы тIокIых,
Сичэщ мычъые тыщызэIокIэх.
СэркIэ ахэр чаныпэ лъыгъакIэх,
Бгъэ плъырым хэлъхэу къыздесэхьакIых.
1968

--- Page 11 ---

ГЪОГУ ЗЭХЭКIИБЛ
Мыгъи дунаир гъэрекIо фэдэу
ЧIылъэ хэгъуашъхьэм щыкIэрэкIагъ,
Ащ нахь хъопсагъуи джыри къыпфэтэу
НысэкIэ теплъэу ухъэрэпкIар.
Гур къэмэкIагъэп, шъхьэр унэзагъэп,
Сыкъыосагъэу сышыу, сылъэс.
УанэIуи пкIыби къысфэбгъэзагъэп,
О зымкIэ, гъашIэр, сымыхэхэс.
Хысыдж къэуагъэм инэпкъ гохыкIи
Джы къызнэсыгъэм сынэгуи кIэт.
КIымэфэ кIуагъэм иосы щхыкIи
Къысхэгъощагъэу джыри къысхэт.
Къушъхьэтхы чыжьэм имылы щтыгъэ
КъыпыткIурэ гъуаткIор псыпэу сэлъэгъу,
ШIулъэгъуныгъэу гъэшIэрэ тыгъэр
Зыхэзгъотэщтым гукIэ сылъэхъу.
Зы лъэхъуи стелъэп, зы Iэхъуи стелъэп,
Сылъэпэрапэу Iаджри къыхэкIы.
ГухэкIи спылъэп, гукъауи схэлъэп,
ЕтIани сшIэрэп - сыкъызэплъэкIы.
СлъэкIапIи сысэу, сыцIыф гумахэу
Ащ фэдэр зыми къыздерэмышI.
Гъогу зэхэкIиблмэ сызэIэпахэу
Ахэсрэр лъагъошъ, сащэрэмыпшъ!
1968

--- Page 12 ---

ОЩХЫР. КЪУШЪХЬЭР. МАФЭР
Джыри къушъхьэ лъэныкъом, джыри
Зэпыу имыIэу ощхыр къыщещхы.
Зэщыщ ышIыгъэу уашъори чIыри
Уимыгъэплъэжьэу цIынэм зэрещхы.
Ащ ылъэмакъэ фэшъхьаф зыгори
Дунэе псышъом тетыжьэу сшIэрэп.
Псыхъом ичъэри, лъагъом икIори,
Унашъхьи чэуи ощхыр ащыпшърэп.
Сыда ошъогум мыщ фэдэ дэдэу
ГухэкIы нэпсыр зыфыригъэхрэр?
Хьауми нэмыкIа, арэу щымытэу
ГушIогъо IофкIэ хэта зыфэщхрэр?
Чэфыгъо гори мы дунай цIынэм
Итеплъэ зэщы хэлъэу къысщыхъурэп.
Ошъогуи чIылъи - ощхыцэр зынэм! -
Ощхы нэмыкIи непэ щыслъэгъурэп.
Бгъэжъмэ атамэ афэмыIэтэу
Мыжъо дыигъэ хъугъэхэу щысых.
Шыжъы уцуагъэм чъыгыжъри фэдэу
Ынэпс къыкIэчъэу щытэу мэсысы.
Ощхым уцу иIэп, щэджагъор нэшъу,
Тыгъэр симафэ щышIуцI щыкъар.
Уцхэр мэпIыкIэх. Мыжъохэр мэшъух,
ХьампIрэшъо цIыкIумэ сыд якъэбар?
1968

--- Page 13 ---

МЫ ОРЭДЫР КЪУШЪХЬЭХЪУМ
КЪЫЩАIО
Мэфэ Iофхэр IэхъолIмэ заухрэм
Мы орэдыр къушъхьэхъум къыщаIо.
Унэм ахэр, яшIулъэгъумэ ахэр
АкIэхъопсхэзэ, уахътэр агъакIо.
Макъэр мыIэтыгъэу, шъэбэ-шъабэу
Орэд тамэм пчыхьэм зыхещае.
Жъогъо стырмэ чIылъэр къагъэфабэу
Сыдэу даха, даха мы дунаер!
Псэр зыфаеу гукIэ зыкIэхъопсрэр
Пшысэм инэфыпсэу чIым шъхьэщэщы,
Чэщым щымэзагъоу жъуагъоу къепсрэр
Зы шIулъэгъу гъощагъэу бгъэм къыдэщы.
Iэхъо бэщ-къамыщхэу абгъукIэ щылъхэм
Ягухэлъ мышъэфмэ загъэпсэфы,
Уцы зэмышъогъухэм, шъогъу зэщымыщхэм
Ягугъэ къэти тыгъэр къыщэнэфы.
ЛIыгур бэмэ, бэмэ акIэхъопсрэп,
ЗыкIэхъопсэу щыIэр шIулъэгъу закъу.
ШIулъэгъу закъор лIымкIэ лэгъупкъопсэп,
КIэлъежьэнти, зылъежьэщтыр блэнэ лъакъу.
1968

--- Page 14 ---

САМБО
А. А. Харлампиевым ыцIэкIэ сэтхы
Бгырыпх шхъуантIэр, бгырыпх плъыжьыр,
Лъэбгъу едзыныр, батыр Iабэр,
Зэндэ уджыр, пчэгу ипшыжьыр,
ТекIоныгъэр! - джары самбэр.
НыбжьыкIитIоу пчэгум итыр,
ШъуитIо язэу хэта сицур?
Насып текIоу гугъэ Iэтыр
Хэта шъуитIоу непэ зишIур?
Жьыкореным фэдэу ахэм
ПкIэнтIэ нэгухэу зэ запхъуатэ.
Къыздырахрэр сшIэрэп ахэм,
Мыух кIуачIэр зыхагъуатэ.
МыкIэ щысхэр, мыкIэ цIыфхэр
Куо-хьаукIэ къызбгырэух.
Ахэтынхэп мыщ гупсэфхэр,
ГушIо нэфхэу Iэгум теох.
ТекIоныгъэр, текIоныгъэр
Джаущтэу сыдми къыуатыщтэп.
ЛIыгъэр, лIыгъэр, батыр лIыгъэр
Мэхьанэнчъэу хэткIи щытэп.

--- Page 15 ---

Щытхъу лъагъор хьылъэ, зандэ,
БатырыцIэр лъапIэ, ины.
Адэ лъагэшъ, дахэшъ адэ
УилъэгапIэ утетыныр!
Бгырыпх шхъуантIэр, бгырыпх плъыжьыр,
Лъэбгъу едзыныр, батыр Iабэр,
Зэндэ уджыр, пчэгу ипшыжьыр,
ТекIоныгъэр! - джары самбэр.
НыбжьыкIитIоу пчэгум итыр,
ШъуитIо язэу хэта сицур?
Насып текIоу гугъэ Iэтыр
Хэта шъуитIоу непэ зишIур?
1968

--- Page 16 ---

БЖЫХЬЭ ОШЪОГУМ ИШЫ-ШЫШ МАКЪ
Нэфшъэгъо кIасэу нэплъэгъу къежьапIэм
Бгъэми шIулъэгъур дизэу зыщыхъурэм,
ГухэкI гукъанэр IэкIыбы чапэм
Къытетынагъэу къызыщыслъэгъурэм,
ОшIэ-дэмышIэу пчэдыжь ошъогум
Ишы-шыш шхъуантIэ нэкIэ къысаджэ,
Джэгумэ чэрэзэу, сысызэ бгъэгум
Ишъэфы гугъэ къысфыдэтаджэ.
Джаущтэу сиуахътэ, сиохътэ тамэ
МэшIокухэр быухэу, быухэу чIэлъэтых.
СшIэмэ сшIоигъошъ, къысашъуIолъ амэ,
Сыдыр яIофэу ахэр гъогу тетых?
Бжыхьэ пкIэшъабэр зэратэкъокIэу,
КIымэфэ фыжьыр ара япIалъэр?
Хьауми ситыгъэ къызэрэкъокIэу
Яорэд хадза бзыумэ япсалъэр?
ГуIэм хэмытхэу модэ къэрэухэр
Огум хэсыкIых, мачъэх мэшIокухэр.
Сыфаеп апэ зыгорэ ахэм
Къафизгъэфэнэу. Мэбыбых дахэу.
Силъэгэрыплъэу сигугъэ къэтмэ
Зыдахьы чыжьэу сигухэлъыбэ.
Сэ сIитIуи ауж тэмитIоу сIэтмэ,
Дунай нэфылъэм сышъхьащэбыбэ.

--- Page 17 ---

Джаущтэу сиуахътэ, сиохътэ тамэ
МэшIокухэр быухэу, быухэу чIэлъэтых.
СшIэмэ сшIоигъошъ, къысашъуIолъ амэ,
Сыдыр яIофэу ахэр гъогу тетых?
Орэд гупсэфэу бжыхьэ къэрэухэр
Огум хэсыкIых. Мачъэх мэшIокухэр.
Сыфаеп ахэр, сыфаеп ахэр
Зэпызгъэунхэу. Агу илъыр дахэ.
1968

--- Page 18 ---

ЗЫ, ТIУ, ЩЫ, ПЛIЫ
Щагум дэтыр
Пчыхьэшъхьап.
Сэ сызхэтыр
ПкIыхьэ пшъхьап.
Зы, тIу, щы, плIы,
Къэсэлъытэ.
Зы, тIу, щы, плIы,
Бгъэм дэлъэты.
Ошъогу жъуагъор
Пфэлъытэна?
Анахь шъуагъом
Ар естына?
Гури дахэм
Хэтэу лъэхъу,
Жъогъо лъагэм
Ар къелъэгъу.
Зы, тIу, щы, плIы,
Къэсэлъытэ.
Зы, тIу, щы, плIы,
Бгъэм дэлъэты.
Гъуни нэзи
Ом иIахэп,
Сиплъэ къэси
Дэхэ нап.

--- Page 19 ---

Жъуагъоу щыIэр
Сыд фэдиза?
Пшъашъэу щыIэр
Ащ фэдиза?
Зы, тIу, щы, плIы,
Къэсэлъытэ.
Зы, тIу, щы, плIы,
Бгъэм дэлъэты.
1968

--- Page 20 ---

СИНЭШХЪЭИГЪЭ КЪЫХЬЫГЪЭ УСЭР
Тыгъэпс-нэфыпсэу гъэтхэ гушIопсым
ЧIылъи ошъогуи зэлъегъэнэфы.
Арэу щыт шъхьакIэ, зэщыгъо ткIопсым
Джыр фэдэ мафэм зегъэшыпэфы.
Пчэдыжьы дахэм иорэд лъагэ
Сыдежъыущтми, гур къысфыдэчърэп.
Чъэп къехыгъакIэу сигугъэ пагэ
ЗэкIегъэдыкъэшъ, зыми къытечърэп.
Мо жьыбгъэ макIэм гъусэ сыфэхъоу
Сыдэуи дэгъуа зыдэспхъотэныр,
Мо пщэм сыфэдэу сызекIо-лъыхъоу
ЧIыр зэпэсплъыхьэу огум ситыныр.
Тыгъэпс-дышъэпсмэ афэдэу ори
Дунаим хъярба, хъярба уетэныр,
Учэфзэпытэу, зы гухэлъ гори
ЩымыIэу дэгъуба ащ утетыныр.
Ар сэIо шъхьакIэ, мы пчэдыжь шIагъом
СшIэрэп нэшхъэир къысфэзыщагъэр,
Хъурэр сымышIэу сигугъэ лъагъо
Тыдэрэ къуапа сызтегъощагъэр?
Адэ ныбджэгъухэр, адэ шъэогъухэр,
Шъори мы чIылъэм шъущычэфынчъа?
Хьауми шъутхъэжьэу шъуипчыхьэ дэгъухэр
Хыор олъабэу шъунэпкъырычъа?

--- Page 21 ---

Шы чъэрым тесэу гъэтхэ гушIопсым
ЧIылъи ошъогуи зэлъегъэнэфы.
Сыкъегъэнэфми, зэщыгъо ткIопсым
Зыкъызгуидзагъэу зегъэшыпэфы.
Пчэдыжьы дахэм иорэд лъагэ
Сыдежъыущтми, гур къысфыдэчърэп.
Чъэп къехыгъакIэу сигугъэ пагэ
ЗэкIэдыкъагъэшъ, зыми къытечърэп.
1968

--- Page 22 ---

ГЪОЗЭРЫПЛЪЫ ЩЫБЖЫХЬАП
Гъозэрыплъ пакIэм ищэджэгъуапэшъ,
Бжыхьэпэ шъабэм титIо тыхэт.
Тыныбжьи мыбэу, тшъхьаци мытхъуагъэу
Тхъагъом игъашIи тапэкIэ къэт.
Тыгъэр мытхъытхъми, хигъэкIрэр шIуабэу
Огум хэсыкIзэ, къытфызэплъэкIы,
МыдыкIэ псыхъор, псыхъор гушIуапэу
Имыжъо нэпкъы дэтэу речъэкIы.
ПкIэшъэ гъожьышэу плъыжьышэ шъабэр
Бжыхьэпэ мэзым итеплъэ дах,
Мыщ фэдэ чIыпIэм гухэлъы фабэр
ШIулъэгъу мэкъамэу орэды лъаг.
Псэлъэ лыягъи бгъэм дэлъ шIулъэгъум
Сыд пае непэ фисIотыкIын.
Сэ сишIулъэгъуи ренэу нэплъэгъум
КIэрэти, чIылъэм сыщытынчын.
1968

--- Page 23 ---

МЫХЪУРIЭЛЪЫН
Гъэтхэ пчыхьэм идэхэгъум
Уадэжь сыкъыпфэсы,
Чэщ мэзагъом илъэгэгъум
Жъуагъоу укъыхэпсы.
Арэу пIомэ, сиIэлъынэу
Модэ мэзэ нэфыр
Мыхъур дахэу сIэ илъынэу
Къысфих ошъо пщэфым.
ОркIэ мазэр Iэуж хъуна,
Огум джау щэшIэты.
Тыжьын чъыIэм сылъыхъуна,
Тыгъэр къыосэты.
ГукIэ тызэу тызышэсрэм,
ТиIо зэдэтэштэ,
Ары шъхьакIэ, псыхъо чъэрым
Лъэмыдж телъэп, сэщтэ.
Псыр къиугъэу нэпкъым дизмэ,
Сэры уилъэмыджыр.
Пшъхьац къызнэсэу шыплIэм уисмэ,
Чыжьэп адрэ ныджыр.
Псэм нахь лъапIэу сиIэ закъор
Орышъ сыкъыбдежьэ.
Зэхэшъоха шылъэмакъэр,
КIасэм нысэу сещэ.
1968

--- Page 24 ---

ШЪУГЪО БЗЭГУ
Хэта щытхъур зимыкIасэу
Мы дунаим тетэу пшIэрэр?
ПщимыкIухьэу, пщымыкIуасэу
Шъугъо бзэгур ары мыпшърэр.
Шъугъо бзэгур, шъугъо псалъэр
Гъонэ пстэуми адэлъэты,
Лъэтемытэу дыджы фалIэр
Къызыпфэсрэм, плъэ кIеуты.
1968

--- Page 25 ---

УНЭГЪО IОФЫР ЗЭХЭФЫГЪУАЙ
ЛIымрэ шъузымрэ - сэры зыIуагъэр! -
Къэмэ бгъуитIуцэшъ, укъямылын.
Ащ нахь шъыпкъаIуи цIыфмэ аIуагъэп:
"Шъузымрэ лIымрэ - шэйтан, зы джын!.."
Мы псалъэм шъыпкъи мышъыпкъи хэтэу
КъаIуатэ зыхъурэм, зэхэфыгъуай.
Сэ сшIэрэ закъор, къэб къулэм фэдэу
Унэгъо Iофыр зэхэтхъыгъуай.
1968

--- Page 26 ---

ПСЫХЭМ ХЫР ЯПКIЫХЬАПI
Жьыкоренышхоу къикIи сашъхьагъ
Нэпкъым хыорыр зэрзэхикъутэу,
Къушъхьэжъыр пхъапхъэу зэрзэхиутэу
Сигугъэ гъашIо е къыхэхьагъ.
Тэпы нэгъыфэу илъэс дэхабэр
Джэныкъо яжьэм щыхэкIосэжьы,
Жьыбгъэу къилъыгъэм иIэбэ-лъабэ
Бгъэгупэ лъачIэр сшIузэIешIэжьы.
НэпкъитIоу псыри зыдэмытыжьым
Фэдэу гу цIыкIури зэхэгъукIагъ,
ЕтIэкъэй лъэгуми сигугъэ зэщы
IупшIэ гъопчагъэу зэхигъэчагъ.
Арэущтэу щытми, модыкIэ ощхыр,
Щхызэрэ ощхыр зыгорэм щещхы.
Уцы Iушъашъэр чIылъэм теIукIы,
Сэнэпсри санэм щыхэгушIукIы.
Сыдэущтэу хъуна о ущымыIэу?
СыщыIэшъуна о усимыIэу?
Ащыгъум сыда тыгъэм есшIэщтыр?
Огури сашъхьагъы сыд зыкIитыщтыр?
Мо осэпсыцэр нэпсыцы къабз,
Джащ фэдэу гукIэ о сыпфэкъабз.
Хэт псынэкIэчъыр къысфэзгъэчъагъэр?
Хэта шIулъэгъури зэкIэзгъэблагъэр?

--- Page 27 ---

Ар сэIо шъхьакIэ, жьы плъыр-стырыем
Яжьэр зэрихьэу сестыми ем,
Сапэр къушъхьэжъым лъачIэ фэхъужьы,
Зэ ичъэпIагъэм псыри екIужьы.
Сипцэжъыяшэу хыр зигугъапI,
Къошъо къутагъэм земыгъэгъап.
Сэ уихы къэуагъи зэхэсыугъоен,
Къушъхьэ къутафэри сымыгъэен.
Гъэтхэпэ мафэм инэф пчыхьапэ
Къошъо шэплъ псынкIэр пхъэм хэсшIыкIын,
КъэIэт уигъурзи - чIыпIэм уисщын.
Псыхъобэ пстэуми хыр япкIыхьапI.
1968

--- Page 28 ---

СИНЭФЫНЭ КЪЫСФЭКIУАГЪ
ТиурамкIэ,
ТиурамкIэ,
СишIулъэгъу сэ къырекIокIы,
Сыгу ихъыкIрэм гу лъимытэу
КъысэбгъукIошъ, ар къызблэкIы.
Чэщ мэзахэм,
Чэщ мэзагъом
Ылъэмакъэ къыхэIукIы,
Къыгъэзэжьмэ, тикъэлапчъэ
ЫмышIахэу къыIухьана?
Сэ сыгу цIыкIур,
Сэ сыгу тIэкIур
КъысшIоузэу сегупшысэ,
Тэ ежьагъа кIэлэ мыгъор,
Сэщ нэмыкIа ишIулъэгъур?
Хэт остыгъэр
Джы зитыгъэр?
ЗэпэшIэты, зэлъэнэфы,
Джэгумэ чылэр къагъэнэфы,
Нагъор ары сэ сиIофыр.
Жъогъо нэфхэр,
Жъогъо чэфхэр
Огум чыжьэу къелыдыкIых,
КIыр къэмысэу кIэлэ нэфыр
КъысфэкIощта, сIэкIэкIыщта?
1968

--- Page 29 ---

СИГУГЪЭ УН
Сятэжъ иунэу силъэныкъо гупсэм
Сикъушъхьэ шыгухэр огум щылъагэх.
Мы сыздэщыIэу джы сызигъусэм
Пчэи чъыгыфхэр щылъэкъоф зандэх.
Сигугъэ бзыумэ яорэд макъэ
Мыщ щымэзагъоу уадэжькIэ къэкIо.
ШIу слъэгъоу сиIэр сишIулъэгъу закъоу
О закъор ары, ары къысеIо.
Мо пщэ нэгуфэу огур зыкIуахьэу
Сашъхьагъы итыр лъагэшъы лъагэ,
НитIум икIасэу, гуми игуахьэу
Слъэгъурэр зэкIэ сэрыкIэ дахэ.
Загъорэ зэщыр къызэрэстеоу,
СисабыитIуи мэзымкIэ сэщэх.
Къэгъагъмэ тячъэу, тыIорыжъорэу,
Тлъэгъурэр дгъэшIагъоу тэгушIо, тэщхы.
Бжыхьэ пкIэшъабэу чIым фетэкъохрэм
СапхырэплъыкIышъ, тадэжь сыкъаплъэ,
Сикъушъхьэ нэфэу гум къыспигъохрэм
Сизэщ гуIалэ нахьри щэIалэ.
"Сятэжъ иунэу слъэныкъо гупсэм,
ИлъэскIи чIыкIи непэ спэчыжьэм…"
СIони, сиусэ фэсыублэщта,
Хьауми сигугъэ ащ фэзгъэблэщта?

--- Page 30 ---

Гум къызэриIоу, сиIуи хэмыкIэу
Сиусэ ублэ джаущтэу хъужьына?
Хьауми сыфаешъ, сиIоф къимыкIэу
Сигугъэ унэ къэслъэгъужьына?!
Хьауми мо пщэфэу огур зыкIуахьэу
Нэплъэгъум кIэкIрэм гур сшIуекъудыя?
Хьауми джау сыдми сигумэкI Iахьэу
ТадэжькIэ быбрэр пщэ фыжь къодыя?
1968

--- Page 31 ---

ТЫДЭ УЩЫIА, МЭЗАГЪОР,
МЭЗАГЪОР, СЫГУМ УРЕХЬЫ
Гъэтхэпэ ужым гъэмафэр
Фэбэ гопэгъоу къылъэкIо.
Бжыхьагъор текIмэ, кIымафэм
Орэды фыжьыр къысфеIо.
СикIасэр,
СикIасэр, сикIэсэ нагъор,
Ос лъагъор жьыбгъэм зэрехьэ.
Тыдэ ущыIа, мэзагъор,
Мэзагъор, сыгум урехьы.
Сырихьыжьагъэшъ шIулъэгъум,
ШIулъэгъур садэжь къыпфекIы.
Хьэрзэ тэмэфэу нэплъэгъум
ШIулъэгъур сфыкIэбыбыкIы.
СикIасэр,
СикIасэр, сикIэсэ пагэр,
ШIулъэгъум гъатхэр зэрехьэ.
СанэIу уимытми, сидахэр,
Удахэшъ, сыгум урехьы.
Бжыхьэпэ шъабэр къызысрэм,
КIэлабэр тадэжь къыкъокIы,
МэзакIэр огум къызипсрэм,
Шэфлъагъор оркIэ зэгъокIы.

--- Page 32 ---

Сырихьыжьагъэшъ шIулъэгъум,
ШIулъэгъур садэжь къыпфекIы.
Хьэрзэ тэмэфэу нэплъэгъур
Сигъатхэ сфыхэбыбыкIы.
СикIасэр,
СикIасэр, сикIэсэ нагъор,
Бжыхьапэм пкIашъэр зэрехьэ.
Тыдэ ущыIа, мэзагъор
Мэзагъор, сыгум урехьы.
1968

--- Page 33 ---

КЪУШЪХЬИШЪЭРЭ ЗЫРЭ
СищыIэныгъэ зыбгъэ сфычIэлъэу
Сихэгъэгу моущтэу ины Iоу сшIагъэп.
Къушъхьишъэ лъагэу, гугъэ гухэлъэу
Дэхэгъэ фалIэм сыфигъэлIагъэп.
Джэныкъо набгъом дэтыр сиIанэу
Iанэм гъэбэжъур тизэу тесэлъхьэ.
Джы къызнэсыгъэм къушъхьэр сиуанэу
Бгырысы цIыфэу гукIэ къэсэхьы.
Сыдым фэсшIэна зэгорэм сэри
ЧIылъэ хъураер зэпэскIухьанэу?
Апэрэ лъагъоу слъэгъугъэ пстэури
Тичылэ гъунэ плъэгъу щысфэхъунэу?
Бзэджэгъу-лъэпцIэгъум ипсыхъо цIыкIоу
Зы псыхъо закъо нахьи сиIагъэп,
Джы сихэгъэгу сэ гукIэ зэлъыскIоу
Псыхъуишъэ пчъагъи сиIэнэу сшIагъэп.
Темыры чыжьэм иосы фыжьмэ
Яхъоты зехьи сэ сапхырэкIы,
ЛIэшIэгъу илъэсмэ ямэфэ шъищмэ
Шъхьэри уназэу сапхырэсыкIы.
Ощхышхуи огъуи тигугъэ лъагъо
Къыщытетаджэу загъори мэхъу.
Сыд фэдэу щытми, къини гушIуагъуи
Зэфэдэу тIуми зэдэтэлъэгъу.
2 Заказ 042

--- Page 34 ---

Къомыхьэхэнэу ситыгъэ фабэ
ЗытежъыукIрэр сэ сихэгъэгу,
ГушIуагъуи шIугъи ядэхэ шъабэ
Дизэу зыдэлъыр непэ сыбгъэгу.
Сэ синасыпти, ным фэдэу дахэу
Дунай рыгъуазэу сапашъхьэ уит.
СыпкъогушхукIэу, сиуашъуи лъагэу
Бзыу псынкIэ мафэу сыгуи шъхьафит.
1969

--- Page 35 ---

СЫБЫР
Зы сыхьатэп, сыхьатищэп,
ГъучIы бзыум сырэбыбы.
Гъуни нэзи слъэгъурэп, щыIэп,
Зышъхьагъ ситыр сэ Сыбыр.
Ащ фэдизым шъхьэм имыкIрэр
ГущыIэжъэу лIэшIэгъузехь,
Сщымыгъупшэу гум къыфэкIрэр -
"Тхьам Сыбыры уарегъэхь…"
Обь псыхъошхоу, псыхъо нашхъом
Къухьэр щесы, мафэр щэкIо.
Чэщ мэзагъоу зичэщ нагъом
Иорэди къыдэсэIо.
Ащ фэдизым шъхьэм имыкIрэр
ГущыIэжъэу лIэшIэгъузехь,
Сщымыгъупшэу гум къыфэкIрэр -
"Тхьам Сыбыры уарегъэхь…"
Ощхи, оси, чъыIи, бзыуи
Схэолъагъо ащ къысеIо.
Джы Сыбыры непэ зыми
Сэ симыхьэу сшъхьэкIэ сэкIо.
1969

--- Page 36 ---


2*

--- Page 37 ---

МИКЛУХО-МАКЛАЙ
Мыдэ, мыдэ сызIукIагъэр!-
НыбжьыкIэгъум изы маф.
Сэ сиIагъэп, гум хэпкIагъэр,
Щысэ зещэу ощ фэшъхьаф.
ЦIыф зэкъошмэ, къош зэдэIумэ
Я Миклухэу я Маклай,
Тэ зытшIагъэр мыемыкIумэ
Джырэп. Непэп. ПшIэн сыфай.
Уикъухьэшхоу пцIэкIэ щытым
Амур псыхъом сыщыфэзэ.
ШIур зэрихьэу джа уитхыдэм
ХэткIи нафэу чIылъэр есэ.
Гъожьы. ШIуцIэ. Плъыжьы. Фыжьы.
ТшIэрэп ныбжьи цIыф зэхэдз.
Ащ фэмыеу нэмыплъ зыжьым
Ыжь ыубытэу жэм дэрэз.
Джа зэрэпIоу мы дунаем
Тетыр зэкIэ джы щэрэI,
Iахьылыбэу щыIэн фаем
Лъэпсэ пытэу урерэI.
1969

--- Page 38 ---

НЕНЦЭМЭ АДЭЖЬ
Сыдэу чъэрха шъыхьэхэр,
Тундрэм итхэу мачъэх ахэр!..
Ары шъхьакIэ, адыгэшхэр
Гум имыкIхэу нэгум кIэтых.
Осыр шхъуантIэ. Тыгъэр плъыжьы.
НасыпышIоу сызэплъыжьы.
Тэ шъыхьиплIмэ тащэ, тащэ,
Жьыбгъэ фыжьри къыддэхьапщэ.
Ненец лIыжъым псынкIэ, псынкIэ
ЕIошъ, бэщыр егъэдыд,
Салехарды тынэсынкIэ
Къэнэжьыгъэр мэкIэ дэд.
Гъуни нэзи зимыIахэу
Ос нэгуфмэ орэд къаIо,
Къыздизыгъэр сымышIахэу
Симэкъамэ сэри къакIо.
ЧIыгуи огуи зыщзэнэсрэм
Гупсэф фыжьыр щыкIэщхыкIы,
Шъофы фыжьэу тызщыбыбрэм
ЩтыргъукI чъыIэм зыщеутхыпкIы.
Ненцэ лъэпкъэу тызихьакIэм
Агу шIоу илъыр къыддрахьакIы,
Хъярыр изэу яунагъо
ЦIыф нэгушIох, бысым шIагъох.

--- Page 39 ---

Осыр шхъуантIэ. Тыгъэр плъыжьы.
НасыпышIоу сызэплъыжьы.
Тэ шъыхьиплIмэ тащэ, тащэ,
Жьыбгъэ фыжьри къыддэхьапщэ.
Сыдэу чъэрха шъыхьэхэр,
Тундрэ фыжьым щэчъэх ахэр!..
Ары шъхьакIэ, адыгэшхэр
Мыщ сыщыIэу гум къэкIых.
1969

--- Page 40 ---

ТЫГЪЭ ПЛЪЫЖЬЫШХОР ЗЫДЭЩЫIЭМ
ЩЫСТХЫГЪЭ УСЭР
ЩтыргъукIы чъыIэр жьыбгъэм ищыбзэу
Щтэпхэ-гуиххэр тишъыхьэ псынкIэх,
Ос сэпэ фыжьыр чIылъэм шъхьэщизэу,
ГугъэпIэ къэткIэ ащ тыхэсыкIы.
Чукчэ лъэпкъ тхакIоу Рытхэу сыкIыгъоу,
Нартмэ тарысэу хьакIапIэ тащэ.
Тыгъэр ос къуапэм къыкъосыкIыгъэу,
Плъыжьышэ Iуплъэу огум щэгуащэ.
Зэ ащ лъыIаби, лъхъэнчэбзэжъыешъ,
ИмэшIо тэпи пIапэ къыстын.
Гъунэнчъэ закIэу зэкIэ ежь иешъ,
Узфаер еIуи, ащ къыуитын.
Темыры мылым ыкъопэ щтыгъэ
ЗыIулъ Ямалым инэпкъ тытет.
Сикъыблэ фабэу сыгум итыгъэ
Мыр зичыжьагъэм сашъхьагъы дэд.
Дыдыд ригъаIоу жьыбгъэу къыкIэпщрэм
ЧъыIамэу пихрэм ымэ къыскIэо.
Шы шхъонтIэ пэфэу ар къызыщыщрэм,
Осы мэстапэу ысэку къысхэо.
ЩтыргъукI зэикIыр жьыбгъэм ищыбзэу
Щтэпхэ-гуиххэр тишъыхьэ псынкIэх.
Ос сэпэ фыжьыр чIылъэм шъхьэщизэу
ГугъэпIэ къэткIэ ащ тыхэсыкIы.
 1969

--- Page 41 ---

СИРИЕМ ИКОММУНИСТХЭМ ТЫРЯХЬАКI
А чэщыр ныбжьи сэ сщыгъупшэщтэп,
Гупсэф уцуагъэр Шам къалэ щэчъые.
Уахътэр къэуцоу зыми ежэщтэп,
ПшъыгъаIоу щытми, чапэм дэпшые.
Мухьаджыр хьаблэу адыгэ хьаблэм
Мазэр шъхьэщытэу пщэмэ къахэпсы,
Сыпсэ зэстынэу адыгэ пIуаблэм
Ателъ лэжьакIомэ гукIэ санэсы.
АIэдэкъачIэу лыжъыр зычIизыр
Iэбжымы пытэшъ, хьазырэу щылъ.
Унэгъо мафэу тэ тызэрысыр
Нычэпэчэщым хьакIэным пылъ.
Ащ агуи апси къытфызэрахышъ,
Iушъэшъэ шъэфи хэмылъэу къаты.
ТичIыгуи огуи гугъэр щыхахышъ,
Хъохъубжъэм хэлъэу шIугъэр тэIэты.
Дунаим щыхъоу, щышIэрэм зэкIэ
Тызынэмыси къэмынэу гукIэ
Тэ - коммунистхэр - бэмэ танэсы,
Тигухэлъ лъапIи тыгъэу къытфепсы.
Зэкъошыныгъэм ичэщы дахэу
Сыдэу а чэщыр чэщы шIэгъуагъ!
ЦIыфыгъэ шъыпкъэм итыгъэ лъагэу
Дэхэгъэ пстэури къыщылъэгъуагъ.

--- Page 42 ---

Орэди, шхыни, тхыди, къэбари
Бгъэгум дизыбзэу мыщ щыхъоигъ,
ГухэкI-гукъауи тащыщ зыпари
Къыфэмытэджэу щынэхъоигъ.
Адыги, курди, ермэли, араби
Тызэфэшъхьафми, тыгу илъыр зы:
Орэдыр тыгоу, пытабзэу тIапи
ТIэ зэрыдзагъэу тызэгосыгъ.
Ти Ленинышхуи къытхэс-къытхэтэу
Сурэтым къиплъэу орэд къыддеIо,
Тэ тимэкъамэ нахьри зиIэтэу
Огум чIэбыбэ, чIылъэм щэзекIо.
ЧIынэлъэ плъапIэм чъыеу щыхэтми,
ИпкIыхьэ мышIур фызэпегъэу.
Зышъхьащыхьагъэр хэт фэдэу хэтми,
Дэхагъэм фещэ, гугъэм регъэу.
Мухьаджыр хьаблэу адыгэ хьаблэм
Тымэкъэ лъэшы гугъапIэу текIы.
ТичIылъи тлъэгъоу зэкIехы Iаблэр,
Хэти ипшъэхъуи ащ тфызэпечы.
1969

--- Page 43 ---

ШАМ КЪАЛЭ ИБЭДЗЭРЫШХО
Мэгырзы бэдзэрыр, бэдзэрыр мэхьапщэ,
Узфаер зэкIэ, зэкIэ мыщ щащэ.
ЩэфакIуи щакIуи яахъщэ щапчъы,
Нахьыбэр ахъщэнчъэу мэIэчъэ-лъачъэ.
Апельсинхэр Iатэу тыди щызэтелъых,
Тыгъэ стырыбзэр акIоцIи щэплъы.
Ахэр зырызхэу, тIурытIухэу дадзыех.
Урагъэхъуапсэ. Тыгъэпсри ябзэи.
УблэмыкI, щэфакIор, ублэмыкI,
Плъэгъузэ, насыпри пIэгу чIэрэмыкI.
Мэгырзы бэдзэрыр, бэдзэрыр мэхьапщэ,
Узфаер зэкIэ, зэкIэ мыщ щащэ.
Уфаемэ, чIы Iэбжыби бгъотыщт,
Ахъщэ закъо яти, ари къыуащэщт.
ПкIэнтIэпси хиз, гукъауи хэлъ, сыщыгъуаз.
Ей, щакIор, чIы Iэбжыбым тхьапш ыуас?
Шам ичIы къуапэу чIы мафэр, тхьэм урихьакI,
СыкъыпфэкIуагъ сэ - непэ сыуихьакI.
СыхьэкIэ закъоу, теплъэнчъэу сыд пай
Укъысэплъына, сыхьэкIэ бай.

--- Page 44 ---

Шъуихэкужъ чыжьэ къыздэсхьыгъ чIы бжыб,
Итыгъэпси бэдэд, хизри ощхбыб.
Ахъщэ лъыстыгъэп, зыми къысищагъэп,
Федэ къэкIуапIэкIэ къыздесхьыжьагъэп.
Шам хасэм бэ тэ а пчыхьэм щытIуагъэр,
Хымэ чIыгур ары тынэпс зыхэткIуагъэр.
Мэгырзы бэдзэрыр, бэдзэрыр мэхьапщэ,
Узфаер зэкIэ, зэкIэ мыщ щащэ.
Уфаемэ, чIы Iэбжыби бгъотыщт,
Ахъщэ закъо яти, ари къыуащэщт.
ПкIэнтIэпси хиз, гукъауи хэлъ, сыщыгъуаз.
Араб щакIор, чIы Iэбжыбым тхьапш ыуас?
1969

--- Page 45 ---

ТЫГЪЭПС ПЧЭДЫЖЬЫМ ЛИВАН
ЩЫСТХЫГЪЭ УСЭР
Ливан хэгъэгум нахь тыгъэ дахэ
Зы чIыпIэ горэм щепсэуи сшIэрэп.
ТызчIэс хьакIэщыр ищыгъэу лъагэ,
Бысым нэгушIошъ, хьакIэнчъэ хъурэп.
Гурыты хышхом ипщэф тамэхэр
ЗытреIэтыкIышъ, Бейрут къыдэплъэ,
Зэпэлыдыжьхэу пчэдыжь урамхэр
Нэфылъэм дежьэх, чэфыгъом пэплъэх.
Апельсин гъожьэу джа апельсинкIэ
Тызаджэу тшIэрэр тыди къыщэкIы.
Хыжьы нэгуфым тIэкIу зегъэпсынкIэшъ,
Игуапэу ахэм IаплI арещэкIы.
Къушъхьэпсы чъэрхэм афэдэ дэдэу
Машинэ минхэр мыщ щызэрэхьых,
Зэуж-зэтечъым зэкIэри хэтэу
Яшъуи макъэ быбызэ мэщхы.
Сыдырэ мафи имэфэкI мафэу
Бейрут къэлэшхор ренэу къыпщэхъу,
КIэрэкIэ чэфыр игушIо мафэу
Дэхэбэ дэди мыщ щыолъэгъу.
Ар сэIо шъхьакIэ, сызыкIэхъопсэу
Псэр зыдэщыIэр сичIылъэ налъ.
УакIыбы сыхъумэ, гушIогъо гъусэу
Сигъусэ тыгъэр, сыбгъэ къыдаплъ.

--- Page 46 ---

Джыдэдэм, сэшIэ, Гъозэрыплъ тIуакIэ
Дышъэпс IэпэпскIэ узэрэщепсрэр.
Имэзгъэкъабзэ иIофышIакIэ
Имэкъэ чэфи сэ къызнэбгъэсрэр.
Шъхьэгощэ чъэрми ытэмэ фыжьхэр
Ошъогум ритхэу хыгум зыфехьы,
Къэгъагъ дэхабэу шъогъу зэщымыщхэр
Зытиз къушъхьэхъуми гукIэ сытехьэ.
Мэлы отэрыр хъурыхъу-хъурыхъоу
Пщэ фыжь зэхэтэу чапэм рехъокIы,
Пхъэ куахь ушъагъэр зи къащымыхъоу
Машинэ инхэр мэз Iапчъэм чIэкIых.
Мы мэфэ дахэм сыда джы адэ
Угуи къэбгъэкIрэр - хыр къысэгыи.
ЗыкъысIуешIыхьэ, зыкъысIуешIатэ,
Нэпкъэу сызтетым къысфыдэплъые.
Ливан хэгъэгоу хэгъэгу нэгуфым
Шъхьащытыр ренэу ошъо гушIуагъоп,
ДжыбачIэм чапыч имылъми, чэфы
КъышъуаIо шъхьакIэ, сыдыр ишIуагъ.
Мо цIыфы жъотхэу урамым тетхэм
Сэуцушъ сяплъы, анэгу сыкIаплъэ.
Ау сэ зэрэсIоу ахэри щытхэп,
Хышхо гумэкIхэу агухэр мэуалъэх.
Сэ синасыпти, сызыкIэхъопсэу
Псэ закъоу сиIэр сичIылъэ налъ,
УакIыбы сыхъумэ, гушIогъо гъусэу
Сигъусэ тыгъэу сыбгъэ удэлъ.
1969

--- Page 47 ---

БААЛЬБЕК ИКЪУТАФЭХЭР
Къыблэ лъэныкъоу Ливан хэгъэгум
Тыгъэпсыр ренэу, ренэу щэгушIо…
Тлъэгъурэм тигъащтэу, щтагъэри нэгум
КIизэу зытплъыхьэу чIыпIэм теуцо.
Илъэс мин пчъагъэ зыныбжьы къалэр
Зэхэтэкъуагъэу бгъэкIэ зэхэлъышъ,
Уцур зымышIэу хыор гуIалэр
Непи нычэпи инэпкъы фелъы.
Имыжъосынхэр мэлъаIох пIонэу
АIэ щэигъэу ошъогум чIэтых.
Иурам зэжъухэр зэлъелъэкIонхэу
ХыIушъор агоу бгъукIэ зэготых.
Тарихъы шъэфыр, лIэшIэгъу сапэр
Къэлэ къутагъэм ыбгъэ фэщэчрэп,
ГухэкI-гукъаор зыкIизы напэр
Джы къызнэсыгъэм гумэкIым хэкIрэп.
Баальбекы къалэу ижъырэ къалэр,
Сыда уушъэфрэр, хэт тигъэшIэщт?
Уимыжъо жъобгъумэ, сыда амалыр,
ЧIагъэбылъхьагъэм таущтэу теджэщт?
Джы къызнэсыгъэм уимыжъосынхэр
Шъхьэзэкъо ибэу хыIушъом Iутых,
Хыр зыгурымырэм иорыпс инхэр
Нэпкъэу зыдэтым къыпфыдекIутых.

--- Page 48 ---

Сыды лъэхъан, сыды лIэшIэгъуа
Мыщ фэдэ дэдэу узыкъутагъэр?
Лажьэр къэзыхьи, пыи джэгъогъуа
Лыуз зымышIэу о къыптекIуагъэр?
Арэу щымытмэ, хэта зилажьэр?
Хэта гукIодыр къыпхэзыхьагъэр?
Хэт дэзыдзагъэр къалэм мэшIуащэр?
Хэта зитыгъэ мыщ щыкъохьагъэр?
ЧIыгум ыныбжьыр зыныбжьы къалэр
Зэхэтэкъуагъэу бгъэкIэ зэхэлъ.
Уцур зымышIэу, хыор гуIалэр,
Огырзы, ощхы - сыд уигухэлъ?
Ер зэкIэ сэры зышIагъэр пIонэу
СилIэшIэгъу тIокIы ыпашъхьэ сит,
А закъор арышъ сызэдэонэу
СиIэу сэ сшIэрэр, сыдым ар фит.
Зыми а лажьэр ыштэнэу фаеп,
Гунахьыр хэти, хэтыкIи Iае.
Мыжъом зеудэгу, хыми зеушъэфы,
Тыгъэри фаеп, иогу щэнэфы.
Сэ закъор ара адэ зилажьэр?!
Силажьэу щытми, сыушъэфрэп сшIагъэр.
Сэрэу щымытми, сэщ фэд мэшIуащэр
Зыгорэм ыхьи, ащ тезыдзагъэр.
ТичIылъэ дахэу жьым хэтэу быбрэм
Секуо, седжэ - сызэхежъугъэх! -
Iашэр зытамэу, зытамэу зыхьрэм
ШъукIахьи ешъуIу, сфытырежъугъэх.
ПцэшIощэ мыгъор чIыбгъэм еутэкIы,
Дунай къопабэм машIор щыкIанэ.
ЛIэшIэгъухэр блэкIых, лIэшIэгъухэр текIых,
Къэлэ къутафэхэр тэ къытфыщанэх.
1969

--- Page 49 ---

ШЪОФ НЭКIЫМ ИТ КЪАЛЭР
Зэндэ-дымыIухэу, тыгъэхьажъу закIэу
Мыжъоф-унэфхэр пшэхъуалъэм хэтых.
АIон амышIэу, яплъэгъу гум хапкIэу
Къалэм ыпашъхьэ зекIолIхэр итых.
Мыщ иурамхэм - бэшIагъэу! - зэгорэм
Атемыфэжьхэу цIыфхэр тизыгъэх.
ЛIэшIэгъу зэужэу тарихъэу кIорэм
Гъогогъу дэмыхъухэу чIылъэм тезыгъэх.
Къэлэдэсыбэм ягугъэ шъэфхэр
ЗэшIуаушъэфми, ТхьэмкIэ нэфагъэх,
Тыдрэ лъэныкъуи къикIырэ цIыфхэр
ШIукIэ щыбайхэу мыщ щымэфагъэх.
Пшэхъолъэ шъофэу фабэ зэщизым
ЩыIакIэр щэкIо. Насып щылъэхъух.
Тинепэ фэдэу шIулъэгъу нэмысым
Игугъуи щашIы. ЩэлIэх. Къыщэхъух.
Мыщ акъылышIохэу Хэсэ утыгум
IэутIэ щашIэу макIэп итыгъэр,
Ащ яIуи-яшIи пымылъэу огум
Пчэдыжьы къэси къихьагъ мо тыгъэр.
Къалэу Пальмири, Тодмори зыцIэм
Дэхьэрэ пстэур хэти ихьакIэп,
А лIэшIэгъу чыжьэу тарихъы тхыцIэм
Шэйтани, джыни, пщылIи щымакIэп.

--- Page 50 ---

Джащ щыублагъэу, хэта пылъыжьыр,
Уахътэм илъытэ чIылъэр хэкIуатэ.
Джы къызнэсыгъэм зэо жьы плъыжьыр
Пшэхъоцэ минкIэ къалэм хэкIуадэ.
Тыгъэхьажъу къогъум псыфалIэ лIагъэм
Сыд къуишIыхьащтыр, зыми фимыт.
СанэIу ит къалэу къэлэ къутагъэм
Фэдэ тичIылъэ тфытерэмыт!
1969

--- Page 51 ---

СИЧЫЛЭ ГУПСЭ ИЛIЫЖЪ ЖЭКIЭФМЭ
ТХЬЭМ ИЧIЫ МАФЭ КЪАФИСТХЫКIЫГЪЭР
Щылычы бзыум игъогъо макъэ,
Сичылэ гупсэ илIыжъ жэкIэфхэр,
ТIэкIу сиудэгугъэу, сымышъхьэзакъоу
КъурIаны чIылъэу зилъэгъо шъэфхэр
Уашъом къыхэкIхи, тыгъэр яхъуапсэу
Зыщыщы хъугъэм слъапэ издзагъ,
Тхьэм иIумэтэу Мыхьамэт гъуазэр
ЗыдэщыIагъэм сыщеблэгъагъ.
Сыбзако фэдэу арабы цIыфхэм
Сахэтэу сэкIо. Мэщытхэм сяплъы.
НэIурыхъо шIуцIэр бзылъфыгъэ нэIухэм
АIулъэу слъэгъурэп. Бо нэкIушъхьаплъых.
Ленин итхылъи, Марксы иIуплъи,
Джащ фэдэкъабзэу Тхьэм и КъурIани,
Пшыси, къэбари щащэу плъэгъущт.
Тыдырэ къуапи плъэгъу щыпфэхъущт.
Тхьэ пашъхьэм ахэр зыщиуцощтхэм,
Бэдзэри ахъщи - бэмэ анэсых.
Мэзэ хъураеу гушIопс нэутхэм
Дэжьи быбыщтхэшъ, Iаджи рапэсы.
Ари имыкъоу мыгъэ гъэмафэм
Зэрэощхынчъэм ахэр егъапэх,
Бжыхьэу къихьащтым ящхыуи хафэ
Зэригъэхъущтым, сыд пшIэн, есагъэх.

--- Page 52 ---

ЛIагъэм - джэнэтыр, псаум - мамыр
Рагъэгъотынэу Тхьэми елъэIух,
Зи шIуамыушъэфэу зыфашIми Iэмыр,
ЛъаIорэм агухэр сыдигъуи цIыкIух.
Пшахъор ытэкъоу,тыгъэм ылыцIэу
Хьаджэм кIэгушIурэм Чабэр игъогу,
Сыдэуи зашIми, сыд фэдэр ыцIэу
Тхьэм къафишIагъэ джыркIэ щымыIэгу.
Джэнэт хэгъэгур зыфаIоу шъушIэрэм
ЦIыфхэр къыщэхъух, цIыфхэр щэлIэжьых,
Итыр шъумышIэу КъурIанэу шъуджырэм
ИчIылъэ щэгъых, щэпыхьэх, щэщхых.
Мыщ щыслъэгъугъэу шъэожъыябэр
ТикIэлэцIыкIумэ сыдэу яхьыщырых!..
Ар сэIо шъхьакIэ, ибэм нахьыбэр
ЩырыкъулъэкIхэу урамым тесых.
Шъумылъэгъугъэу, шъушIогъэшIэгъонэу
Сыд мы лъэныкъом къышъуфистхыкIын?
Умыпсэлъабэу кIэкIэу къэпIонэу
Зыхъурэм, мыщ жъышъхьэр лъэшэу щыкъин.
Джары зыфэдэр сипсэлъэ зафэхэр,
Сичылэ гупсэ ижъышъхьэ мафэхэр.
Слъэгъурэр къэсэтхышъ - стелъэп сэ хьакъ,
Шумафэ ыкъоу шъушIэрэ Исхьакъ.
1969

--- Page 53 ---

ТЫРКУЕ ШЪХЬАГЪЫМ САМОЛЕТЫМ
ЩЫСТХЫГЪЭ УСЭР
Мы мэфэ лъагэм, дунай лIэшIэгъумэ
ТахэбыбыкIы фэдэу къысщэхъу.
Пщэфхэр нахь пIуакIэ, нахь макIэ хъумэ,
Тыркуе чIыгур дэгъоу тэлъэгъу.
Къэлъагъо, муары, хымэ чIыналъэр,
ПсыхъокIи макIэ, мэзтIэкIуи щэкIы.
Истамбул къалэм адэ хы тIуалэр
Зэлъиубытыгъэу нэплъэгъум чIэкIы.
Чылэгъо цIыкIухэр гугъэ пымыкIхэу
Ипхъахь-итэкъоу танэIу блэлъэтых.
ЧIым лъэпэпцIыйкIэ зыхаIэтыкIхэу
АзэнэджапIэхэр зэшъхьапырэплъых.
Тапэ едгъэхъоу тыбыбы зыхъурэм,
Тижъогъо плъыжькIэ хэти тыкъешIэ.
Инми е цIыкIуми тыкъэзылъэгъурэм
ГукIэ игуапэу ащ Iэ къытфешIы.
ЖъонэкIо пшъыгъэр къызэтеуцо,
ЫнатIэ, сэшIэ, пкIантIэр щечъэхы.
Iэгушъор натIэм Iулъэу мэгушIошъ,
Ыгу иджэ макъэ къызэхэтэхы.
Хым фэдэу огум ыгу шъыпкъэ титэу
Тыркуе чIыгум тытебыбыкIы…
Ау сыда, уахътэр, ащ фэдэ дэдэу
Гур зыкIэузрэр, бгъэм къебэгыкIы.

--- Page 54 ---

ЛIэшIэгъумэ таущтэу адыгэ лъэпкъым
Тщагъэгъупшэна еу къарахыгъэр!
Нэм къыкIэтаджэ хы ШIуцIэ нэпкъым
ИцIыкIуи ини зэрэIусыгъэр.
Ахэр Тыркуем хьазабы IофкIэ
Сыдэуи бэрэ, бэрэ ежагъэх.
Тхьапша кIодыгъэр акъылы хьафкIэ,
Нахьыбэр хычIэм нэпскIэ чIэфагъэх.
Адыгэ пшъашъэу типшъэшъэ цIыкIухэр
ЦIэIужь унабэмэ арыкIодагъэх.
Тятэжъ жэкIэфхэу КъурIаны нэгухэр
Хъугъэр амышIэу шъхьакIом ылIыгъэх.
Джары хы ШIуцIэр адыгэ нэпскIэ
Джы къызнэсыгъэм зыкIхэщэIукIрэр.
Бгъэгур зэритхъэу хыр зыгурымкIэ,
Адыгэ макъи ащ къыхэIукIрэр.
Хым фэдэу огум ыгу шъыпкъэ титэу
Тыркуе чIыгум тытебыбыкIы.
ОсшIагъэр сшIэрэп, уахътэр, ащ фэдэу
Сыгуи бгъэузэу ухэщэтыкIы.
ХымэчI нэпIосыр скъошымэ мокIэ
ПкIэнтIэпсы-нэпсыкIэ зэлъагъэшъокIы,
Тыкъэбыбыжьышъ, ахэр тадэжькIэ,
ТадэжькIэ ахэр къытлъэплъэх гукIэ.
1969

--- Page 55 ---

ЧЭЩНЫКЪО ГЪОГУМ СЫТЕХЬЭ
Тхьэегъэпсэу семыжагъэу
Телефонэу къытеуагъэр,
Ори ары, шъузы нагъоу
Тэ уежьагъа зымыIуагъэр.
Осэпсыцэу уцы тхьапэм
СыблэсыкIми, ар есэIо.
Къысэджагъэх. ТIопсэ къалэм
МэшIоку чъэркIэ непэ сэкIо.
Унэ мафэу зипчъэ хъуаоу
СфыIуахыгъэр - хъяр гухэлъ.
Ныбджэгъу дэгъукIэ мыпчъэкъуагъэу
ЩыIэ пстэуми яшIу схэрэлъ.
СшIэ-сымышIэу сызфэкIуагъэм
Нэгу ихыгъэр ипэгъокI,
Псэлъэ дахэу къысфаIуагъэм
Ыосэнэп сичэщ къокI.
Сигъогу чыжьэ сытешъущагъэшъ,
ШъурэукIыта, синыбджэгъухэр?
Шъукъысфаеу шъукъэджагъэшъ,
СырэгушIо, цIыфышIу дэгъухэр!
Арэу зыхъурэм, къэзгъэшIагъэр
ПкIэнчъэ гъашIэу хьаулыеп.
Дунай хьылъэу, дунай шIагъор
ГъэшIэгъонышъ, сыщылыеп.

--- Page 56 ---

Ижърэ пасэм паIор пщахмэ,
ПшIурахьыжьэу къаIотэжьы.
Къеблагъ аIошъ, аIошъ ахэм
ПаIор унэм къыщуатыжьы.
Тыунэнчъэу, тыхэтакIоу,
Тышъхьэзакъоу тыщымыт.
Ау джыдэдэм цIыфмэ къакIо
КъысарэIуи, зысIэтыщт.
Сыдэу дэгъуа гъогум, гъогум
ЦIыф къыпфаеу утехьаныр,
УрикIасэу бысым нэгум
ИпчъэIупэ уIухьаныр!
1969

--- Page 57 ---

СИНЭФЫПСХЭР УАДЭЖЬ КЪЫПФЭРЭСЫХ
Жьыбгъэ шъабэм ичъэ зыримытэу
ПкIэшъэ шхъуантIэр нэкIэ зэIешIэжьы.
Хым жьы къыщэу, ощхи шъхьэщымытэу,
Лидия Петровна, къэсэшIэжьы.
ПсынэкIэчъхэр хымкIэ зэрэкъочъхэу
Синэфыпсхэр уадэжь къыпфэрэсых.
Сыдэу тхъагъуа, тхъагъуа узэкъошэу
ЧIылъэм утетыныр! Тыгъи къытферэпс.
Дунай нэфыр шIукIэ, шIукIэ, шIукIэ
ТфыщызгъаIэу сшIэрэм яз ущыщ,
ЩыIэныгъэр гъашIэм мэшIо нэшIукIэ
Щысфэбгъаблэу бэрэ сэ сфыщыI.
ХьакIуцу тхышъхьэм адэ икIэй тIуакIэ,
Лидия Петровна, ТIуапсэ дэтэкъуагъ.
Мыекъуапэ сэри сыдэс шъхьакIэ,
Лэгъупкъопсыр сшъхьэкIэ пхэслъэгъуагъ.
1969

--- Page 58 ---

ПШЪЭШЪЭ ДАХ
Пшъэшъэ гуахьэу, пшъэшъэ дахэм
Непэ сыIукIагъ.
Тэ щишIэна пшъэшъэ пагэм,
Сыгум ар хэпкIагъ.
Адэ тыда - благъа, чыжьа
Уздежьагъэр къаIо, нынэ?
Къыщыунагъэр уипчэдыжьа,
Тхьэркъо гугъэ нэф?
Пщэф шъхьэзакъоу, сизэкъуабзэу
Пчэгум сыкъимын.
Жъогъо миныр ситыгъуасэу
Гугъэм сыхэмын.
Адэ сыдым, сыдым адэ
Сезэгъынэу пшIэра, нынэ?
Гъогу зэхэкIмэ узхагъада,
Гъэтхэ тыгъэ нэф?
Пшъэшъэ къуапцIэу, пшъэшъэ гуахьым
ИшIулъэгъу къысфэт,-
Тыгъэу Iуашъхьэм, тыгъэу Iуашъхьэм
Къыкъоплъыщтым фэд.
Адэ хэта, сэщ нахь дэгъуа
Угу рихьыгъэу щыIэр, нынэ?
ШIу уелъэгъуа, уемылъэгъуа,
Сыпсэ зэкъо нэф?

--- Page 59 ---

Нэплъэгъу стырыр къысхэптакъуи
Сыд пай узблэкIыгъ?
Ар имыкъоу гур бгъэтакъуи
Яжьэу кIэстыкIыгъ.
Пчыхьэшъхьапэу чэпэ шэплъым
КIэтэкъуагъэр яжьа, нынэ?
Сыкъыожэ, сыкъыппэплъэ,
Симэзэгъо нэф.
1969

--- Page 60 ---

ФЕДЕРИКО ГАРСИЯ ЛОРКА
Испание шъхьагъым нэфылъэр
Плъыжьыбзэ шэплъэу щыкIэсты.
Федерико Лоркэ гухэлъыр
Ащ нахь лъэгэжьэу щеIэты.
Орэды макъэр къысэIушъ,
Гум иIушъашъэ къыхэхьэ.
ЕтIанэ чIылъэр зэлъекIушъ,
Шъабэр къебэкIэу зеплъыхьэ.
О убзи зыми щысшIагъэп,
Уи Андалузии сихьагъэп.
Тикъушъхьэхэр ошъогу пхырыпсых,
Типсмэ ячъакIи гушIопсы.
Адыгэ пшъашъэхэм яхьщырхэу
Шъуипшъэшъэ гуахьхэр къысщэхъух,
Уиусэ нэфхэр сатырхэу
Джа птхыгъэ пстэури сэлъэгъу.
Орэд закъоп сызэрэщыIэр,
Бэмэ сяутэкIэу къыхэкIы.
Орышъ ныбджэгъоу сэ сиIэр
ГухэлъышIукIэ сыгу укъэкIы.
Бзыу цIыкIур быбын фимытэу
Зыщэтым огум о уитэу
Шъхьэфит кIэхъопсым итыгъэ
Оры мыщынэу зытыгъэр.

--- Page 61 ---

Ощ фэдэп лъэгагъэм зыжьы
Ыубытэу огум итыгъэр.
Орэп дунэепчэдыжьым
БгъэкIэ ракIыгъэу хэлъыгъэр.
Жьыбгъэр зэ кIэпкIы, зэ къелъы,
Чъыг шъхьапи уци къыфепщэ.
Огум уиусэ ыгу илъэу
Ренэу тичIылъэ къыфеджэ.
1969

--- Page 62 ---

МЫ ОРЭДЫР ПОРТУГАЛЫМ КЪЫЩАIО
"Грандула, Грандула, Грандула…" - мы орэдыр
Коммунистмэ Португалым къыщаIо,
ПаIор шъхьэщымыфэу хьэсэбэкъум дэтыр
Ащ дежъыузэ, игухэлъ благъэ факIо.
КъаIо мы орэдыр мэкIэ-макIэу гъукIи пхъашIи,
Тыгъэм ишIушIагъи ащ къыхэщы.
Сигупшысэ щыщы шъыпкъэшъ, сэри ар зэзгъашIи,
Хэти ыгъэшIагъоу фыхэсэщы.
КъаIо мы орэдыр шъэбэ-шъабэу чыли, къали,
Лъэси, шыуи, гъогуи, огуи къыпфаIон.
ГъукIэ лIыжъым икIыщ машIо шIукIэ зэкIэгъабли,
ГъучIыр ыгъэплъыгъэшъ, ныбжьи мыплъыкъон!
"Грандула, Грандула, Грандула…" - мы орэдыр
Коммунистмэ Португалым къыщаIо.
ПаIор шъхьэщымыфэу хьэсэбэкъум дэтыр
Ащ дежъыузэ, игухэлъ благъэ факIо.
1969

--- Page 63 ---

ОЩ ПАЙ
КъаIуи, псалъэр жэм къыдэмызэу
Тыгъэр ошъогум къыпфесщэхын,
Сэ ощ пае мыл такъырым зэу
МэшIочэ бзыир къыхезгъэхын.
Сэ ощ пае нэфылъэ шэплъмэ
Сэхътан маистэр пфахэздыкIын.
Псыхъо нэпкъитIум лъэмыдж темылъмэ,
Лъэмыдж зысшIыни, уризгъэкIын.
УизекIо-шIыкIэ, джа уигъэпсыкIэ
Зыхэслъэгъожьэу сэ зыдэсэшIэ,
Тыгу тео макъи, жьэу тщэрэм нэскIэ
ЯшIэ зэхэлъышъ, зэдэIорышIэ.
Ау зыгорэкIэ цыхьэмышIыгъэр
КъызэрэбдасшIэу ащ сямыплъын,
Сигопэ пахъэ шIулъэгъуныгъэр
Бгъэгупэ зэжъум дитхьалэхьын!..
1969

--- Page 64 ---

СЫДА ДУНАИР МЭЗАХЭ СФЭПШIЭУ
ЗЫКIЭБГЪЭУШIУНКIРЭР?
Дэгъу дэдэу сэшIэ, тхьэм пегъэмбархэр
Сэщ фэдэ цIыфхэп зытришIыкIыгъэр!
Бгъэм дэIэкIагъэу уигукъэуабэхэр
Сэры - сыушъэфрэп! - ар озыгъэшIыгъэр.
Сыда сыгубжэу бырсыры горэ
Унэм исшIыхьэмэ, зызфэуушъэфрэр?
Сыда нэпсыцэм ытхьалэу гури
ГъэрыпIэ шъхьакIом ыдэжь зыкIэпфрэр?
Сыда мы тыгъэу дунэе тхъагъор
Мэзахэ сфэпшIэу зыкIэбгъэушIункIрэр?
Ари имыкъоу чэщы мэзагъор
ПшIэзэ сапашъхьэ зыкIыщыпшъункIрэр?
Арэущтэу титIо къызытфыхэкIрэм,
ПцашIом ихьылъэ стамэ къытефэ.
ЗысфэмыщыIэу унэм сызикIрэм,
Уипщагъо тыгъэр, тыгъэр сшъхьэрефы.
Унэм, тадэжьы къызызгъэзэжьрэм -
Сэрышъы мысэр! - зымыушъэф.
Сишъэф-мышъэфи къызыпфэсхьыжьрэм,
УиIуплъэ нэшIуи къысфэрэнэф.
1969

--- Page 65 ---

ДЖА ЗЫР СФЭШIЭЩТМЭ
ПшIошъы зэ гъэхъу. Губгъэни хэлъэп.
Ащ нахьри титIо тызэкIужьыщтэп.
Iуагъи къэIожьи мы Iофым пылъэп,
Гум игухэкIи сфэщэчыжьыщтэп.
Шыблэ гъогъошхом фэдэу тынахэ
Зэхэгъэхьагъэу гъашIэр итэхы.
Зыми фэтщэйрэп, фэтщэйрэп тIэхэр,
Типсэлъэ ошъуи чIылъэм зэхехы.
ЧъыгитIоу шъофым зитыубытагъэу
Тижьыбгъэ къилъи бгъэкIэ тыхэт,
Зэцэ-зэлашхэм зедгъэуIагъэу
Мыхъужьыщт узым титIо тыфэд.
Къерэпщ уижьыбгъи, къерэх уиошъуи,
Ошъур слъэгу-лъапшъэу угуи сикIын.
Сэ мы дунаим ояли ошIуи
СызыIэжэни къытемыкIын.
СеуцолIэни, зэуи сщымыхъоу
Джэныкъо машIор згъэкIосэжьын,
Сионэш чъэри сыгуи емыгъоу
Сэр-сэрэу непэ сызтечъыжьын.
Ар сэIо шъхьакIэ, тыдэ сэрэкIуи,
Шым иныбжьыкъоу укъызготыщт.
Къушъхьэ сыхъунэу сэ есэрэкуи,
Ащ нахь лъэгэжьэу санэIу уитыщт.

--- Page 66 ---

Жьыбгъэу сыкъичъзэ зызгъэбылъыжьмэ,
СапэкIэ чъыгэу укъитэджэщт.
Орэди зысшIэу сызэдэIужьмэ,
Сыуимэкъамэу къыздыхэбдзэщт.
Сыд гущэр адэ, гукIэ сфэпытэу
Сыды амалыр тыдэ къисхын?
Сижьы къэщэгъуи узэрэхэтэу,
Джа зыр сфэшIэщтмэ, бгъэм удэсчын.
1969

--- Page 67 ---

3 Заказ 042

--- Page 68 ---

СИОРЭД
Сиорэд бзыу тамэм фэрэд,
Орэд дахэу дунаим терэт.
Тыгъэпс закIэу зэхэлъ,
Бгъэм мэзагъоу дэрэлъ.
Зэхэохмэ, сижъыу
Къыдежъыу.
Гъэтхэ закIэу дунаир терэI,
Ар нэфыпсэу егъашIэм щэрэI.
КIали пшъашъи къыхадз,
Орэд чэфым къыпадз.
Тиорэд зерэIэт,
ЗерэIэт.
Псыхъор мачъэшъ, ымакъи къысэIу,
Чъыг бырабэм ишъэфи къерэIу.
Сихэку кIасэу псэм фэд,
Уиорэд - сиорэд.
Насып жъуагъоу
Ом уерэт.
Сиорэд дунай нэфым фэрэд,
Орэд дахэр сихэку иорэд.
Ощ нахь дахи щымыI,
Гугъэ лъагэу утиI.
Сиорэд, уиорэд,
Тиорэд.
1969

--- Page 69 ---

СЫПАГ СЭ, СЫПАГ
"Сыдах сэ, сыдах… Сыпаг сэ, сыпаг…"
Дунаир бгъаплъэу чIым ухэкIукIы.
"Сыпаг сэ, сыпаг… Сыдах сэ, сыдах…"
Лъэдэкъэ лъагэм къысфыхеIукIы.
Зыкъэспхъотэни, уауж жьым фэдэу
Сыкъилъэдэнти,укъызэплъэкIрэп,
Мэзэгъо нэфэу синэф ухэтэу
Сыпшъхьащытынти, гусэм ухэкIрэп.
Орэп мо кIорэр, пчэдыжь нэфылъэм
Илъэпэлъагэ гуахьэу уфакIо,
Орэп мо кIорэр, дунэе чIылъэм
Уиощхы фыжьмэ орэд къыфаIо.
Зыкъэспхъотэни, уауж жьым фэдэу
Сыкъилъэдэнти, укъызэплъэкIрэп.
Мэзэгъо нэфэу синэф ухэтэу
Сыкъыплъыплъэнти, гусэм ухэкIрэп.
Мырэущтэу непэ сшIагъэмэ хъунэу
Тигубж дэпкъышхоу зыпэIуздзэни,
КъаIуи джыдэдэм къэбгъэзэжьынэу
Лъэмыдж гъэчъыгъэ зыкъыпфэсшIыни.
"Сыпаг сэ, сыпаг… Сыдах сэ, сыдах…"
Дунаир бгъаплъэу чIым ухэкIукIы.
"Сыдах сэ, сыдах… Сыпаг сэ, сыпаг…"
Лъэдэкъэ лъагэм къысфыхеIукIы.
3*

--- Page 70 ---

Чэщ шIункIы сфэхъоу уигубж мэзахэ
ТIэкIу тешIэ къэси санэIу учIэкIы,
Сымылъэгъужьхэу уиджани, пIэхэр
СишIулъэгъу къабзэ къызэонэкIы.
Сэ къэзгъэшIэщтым гум уимыкIынэу
Оры шIу дэдэ, шIу дэдэ слъэгъурэр,
Гу цIыкIоу сиIэр чIым хэзгукIэнэу
Джыдэдэм оры пыи къысфэхъурэр.
Псыкъочъы нэфым ичъэ-щхы макъэ
Фэдэу сэ гукIэ, гукIэ сыуаджэ.
О закъор арышъ сижъогъо закъор
Пчыхьэрэ огум укъысфетаджэ.
Мо жъогъо чыжьэм ори уфэдэу
Сыфай сигугъэ ухэмыкIыныр,
Лъэдэкъэ лъагэм ымакъэ схэтэу
Сыфай сигъашIэ ренэу къэсхьыныр.
1969

--- Page 71 ---

ОРЭД ФЫЖЬ
Зэпыу имыIэу, шъабэу Iушъашъэу
Гъозэрыплъ тIуакIэ осыр къыщесы,
Нэгуфы фыжьым ишъэф зэхасшIэу
Уичыжьэ щыIэ гукIэ сынэсы.
Уиорэд фыжьэу мэкъэмэ фыжьыр
Джы къызнэсыгъэм мыщ къыдэIукIы.
Къысшъхьарыуагъэшъ шъхьэзэкъо зэщыр
Уадэжь сиплъэгъоу пщэм сыхэкIукIы.
Непи нычэпи Iушъэшъэ шъабэу
Къытфехрэ осым сыд ихьисап?
Гупсэф фыжьыбзэм къушъхьэр рифапэу
Ащ идэхагъэр уидэхэ нап.
Мо чъыгы пстэуми гур ахэзгъадэу
Анахьы лъагэр сигугъэ шъхьап,
Осэу къытфесрэм пIалъэр фэзгъадэу
УкъызхэкIыщтыр сипчыхьэшъхьап.
Чъыгы шъхьэзакъом фэдэу уизакъоу
Таущтэу уигъашIэ, таущтэу ипхын.
Сигугъэ къаплъэ зэщызыгъакъоу
УикъэмытхакIэ сыдым фэсхьын.
Зэпыу зимыIэу Iушъэшъэ шъабэу
Осэу къытфесрэм сыд ихьисап?
Сиорэд фыжьы къушъхьэр ефапэ,
Ащ идэхагъи уидэхэ нап.
1969

--- Page 72 ---

ПКIЭШЪЭЗЕХЬ
ПкIэшъэтэкъу уахътэу бжыхьэпэ гъожьым
Ижьыбгъэ къилъы гур зэIешIэжьы,
Чъыг тхьэпэ пызэу тыгъэпс пчэдыжьым
Ижь сыхелъасэшъ, сызэредзэжьы.
Бжьыгъэ нэгъыфэу пщэ фыжьы жъгъэймэ
КъахэлыдыкIрэр гъоплъэ бетакъ,
Уцы ныкъогъухэу уцы нэшхъэймэ
Ягъыбзэ шъэфи фыртынэ макъ.
Къушъхьэ шыгуфмэ акIыбы дэдэм,
Пчэир зыщыкIэу тикIэй фэмыдэм
Уизэкъо дэдэу ори ущыI,
ГугъапIэр мыщи сэри щысиI.
Зэуж-зэлъыкIоу, зэ зэпымыухэу
Непи нычэпи мэшIокухэр быухэу
ТадэжькIэ къечъхэшъ, уадэжькIэ къачъэх,
Ящэрэхъыби гъыбзэр зэлъапчъы.
Мы тидунаий, джа о зэрэпшIэу,
Боу къэшIэгъуаеу зэрэзэхэт.
Тыгъуаси непи зыгорэ мыпшъэу
Зыгорэм ежэ… Ари сэщ фэд.
Джа о зэрэпшIэу мы тидунаий
Iэнэ теIакIэу шIур щынэхъой,
Джащ фэдэкъабзэу ныбджэгъуи пыий
Мы чIылъэ хьылъэм сэ щысихъой.

--- Page 73 ---

Ос-хъоты шэплъым ичъыIэ мылхэр
Апчы тэкъуафэу къызжэхипхъагъ.
Сыд пай, сыд пай, стхъумбылы чъыгхэр,
УипкIашъэ жьыбгъэм зэребгъэпхъуагъ?
Хьарыф зэхэтхэу, сатыры кIыхьхэу
МэшIокухэр шъофым, фыртынэм хэчъых,
Атхы зэкIащмэ зырагъэукIыхьэу
Пщэ фыжьхэр огум щызэпэIапчъэх.
Ахэм тафэдэу тэри тизакъошъ,
Гъожьыбзэр бэрэ зилъэс лъэдакъэу,
Жьыбгъэу къилъыгъэр - сыда осшIагъэр? -
УипкIэшъэзехьи сызыхэбдзагъэр!..
1969

--- Page 74 ---

СИОСЭПСЫЦЭ НЭПСЫЦЭ КЪАБЗ
Тэпы нэгъыфэу илъэс дэхабэр
Джэныкъо яжьэм щыхэкIосэжьы,
Жьыбгъэу къилъыгъэм иIэбэ-лъабэ
Бгъэгупэ лъачIэр сшIузэIешIэжьы.
НэпкъитIоу псыри зыдэмытыжьым
Фэдэу гу закъор зэхэгъукIагъ,
ЕтIэкъэй лъэгум фэдэу сизэщы
IупшIэ гъопцагъэр зэхигъэчагъ.
Арэущтэу щытми, модыкIэ ощхыр
Щхызэрэ ощхыр зыгорэм щещхы,
Уцыбэр чIылъэм къыхэзэрэхы,
ШIулъэгъу орэди щызэхэсэхы.
Сыдэущтэу хъуна о ущымыIэу?
СыщыIэшъуна о усимыIэу?
Ащыгъум сыда тыгъэм есшIэщтыр?
Огури сашъхьагъы сыд зыкIитыщтыр?
Ар сэIо шъхьакIэ, жьы плъыр-стырыем
Яжьэр зэрихьэу сестыми ем -
Сапэр къушъхьэжъым лъачIэ фэхъужьы,
Зэ ичIыпIагъэм псыри екIужьы.
Хыпсы кIутафэр зэхэсыугъоени,
Хыор олъагъэм хэстIупщхьажьын.
Къушъхьэу къэуагъэр пфызэкIэстхъони,
ШIулъэгъу гъэIагъэу пфэсIэтыжьын.
1969

--- Page 75 ---

ОРЭП ЗЭСIОЩТЫР
Хым къушъхьэпсэу зыфэзыхьрэр,
Ошъогу къаргъоу сашъхьагъ итыр,
Бжыхьэ чъыгэу къысIуплъахьрэр,
Силыузы сыд есшIэщтыр?!
Тыгъи, оси, пщагъуи, жьыбгъи
Сыушъэфрэп, мыр ясэIо:
ГукIэгъунчъэу сыгуи, сыбгъи,
СкIышъо плъыри ар къырэкIо.
Щэр къыстефи, сиуIагъэп,
Аущтэу щытмэ, нахьышIугъ.
Ар зилажьэм зи есIуагъэп,
Матхъэ, мэщхы, щыI, ишIугъу.
СIорэм ситхьалэу стыкъынми,
Уадэжьэп сыкъыздэкIощтыр.
Сыдыр сихьылъэу сикъинми,
Орэп сэ мы зыр зэсIощтыр!
1969

--- Page 76 ---

ЛЫУЗЫМ ГУХЭЛЪ КЪЫКIЭЛЪЭКIО
Сигухэлъ шъабэ гугъапIэ сфэхъоу
Сэри сизакъоу чIылъэм сытет,
Адрэхэр зэкIэ зэуи сщымыхъоу
Ощх чъыIи жьыбгъи ястыгъэм фэд.
Пщэ шIуцIэ хьылъэр, чэщы мэзахэр
ЗэрэIукIошъэу санэIу кIэкIошъых,
Уяплъмэ, жьым хэтхэу кIэзэзхэу ахэр
ПкIэшъэ пымызхэу сыбгъапэ щэпшъых.
Бжыхьэ гъожьышэу чIым тетэкъуагъэр
ТфэзыгъэшъокIэу сыд ощха къещхрэр?
Жъогъопс нэгъыфэу уипшысэу пIуагъэр
ЗыфэоIожьышъ, ара узфэщхрэр?
Лэнчъэ чъыгыжъэу шъуищагуи дэтыр
ЧъыIэм пхырыплъэу гъатхэм фычIэплъы,
Илъэс пчъэгъабэкIэ тигугъэу къэтыр
ЗэтриIэжэнэу жьыбгъэр къытфелъы.
ГъэрекIо фэдэу джа уилъэмыджхэр
Зэрэбгъэстыщтхэм джыри уяуса?
Хьауми тэ титIо тинэпкъы ныджхэр
ЗэрзэблэкIотрэм ул егъэуза?
1969

--- Page 77 ---

НЭПКЪ СЭМЭГУМ СЭРЫ ТЕТЫР
Бэдэдэ шIагъэ сэ мы лъэныкъом
НыбжьыкIэ дачъэу сызыщыIагъэр,
Мы къуапэр ары сизкIэлъэныкъо
Къопэ къэгъанэу къызыдэнагъэр.
Гъэ кIуагъэм фэдэу чэфы гужъуакIэу
Псы нэшхъо щэнджыр нэпкъы дэгъаз,
Чылыс дышъашъхьэр ащ ыгужъуакIэу
Чылэгъо цIыкIури мэз Iупэ Iас.
МычъыIэ-фабэу пчэдыжьы тыгъэр
Жьы мэкIэ кIэпщым сэ дэсэлъэгъу,
ИкIэрыкI шъыпкъэу зэ блэсыкIыгъэр
Бгъэм къитэджэжьэу гуми къыщэхъу.
Уц къэшхъо шхъуантIэр джы зиошъогоу
СикIэлэгъу гъунджа санэIум итыр?
Зынэпкъ лъэныкъо сэркIэ сэмэгоу
Сызтетыр ара гукIэ сызыфитыр?
Сыдыр ишIуагъа чъыгы гъужьыгъэм,
Лъэпсэ дэчъэхми, пкIэ имыIэжь.
ЗэкIэрыожьзэ, шIулъэгъу хъужьыгъэм,
РаIори сэшIэ - ныкъоиIэжь.
Адэ дэу тшIына джа мыхъуныгъэр
ТэркIэ къежьагъэу тфэкIодыжьыгъэп.
ДжырыкIэ зыми шIулъэгъуныгъэр,
ХэтыкIи нафэ, джы фэдыжьыгъэп.

--- Page 78 ---

Зинэпкъ сытетым симыжъокIабэу
Бгъэм дэлъыр таущтэу гурызгъэIон?
Хъущтмэ, шIулъэгъум сыринэкIапэу
СишIулъэгъугъэм дэжьы сыкIон.
Ау шIулъэгъу машIом непэ сыхэтми,
Хэта джы, хэта мощ Iэ зыфишIрэр?
Ар къэшIэгъуаеп… Сэрмырми, хэтми,
Сэ силъэмыджи мэшIуаем ыстрэр.
1969

--- Page 79 ---

ДЭХЭЦIЫКIУ
Пшъэшъэ нагъор гъэтхэ пшыс, гугъэ пшыс,
Чэщ мэзагъор сигупшыс, сигупшыс.
Уидэхагъэ сыкIэхъопс,
Услъэгъуныр силъэгъопс,
ШIу плъэгъуныр мыIэшIэх, дэхэцIыкIу.
Мэзэ закъор ом къерэплъ, ом къерэплъ,
Ар Iэлъынэу пIэ ерэлъ, пIэ ерэлъ.
ШIулъэгъу жъокур мэшIо стыр,
Узынэсрэм укъыстын,
ШIу плъэгъуныр мыIэшIэх, дэхэцIыкIу.
Жъогъо миныр мэшIо жъоку, тэпышэс,
Шы чъэр плъырмэ къярэшэс, къярэшэс.
Къысфахьыщтыр зы шIулъэгъу,
ШIулъэгъу закъор зэIуплъэгъу,
ШIу плъэгъуныр мыIэшIэх, дэхэцIыкIу.
Гъэтхэ чэщыр охътэ кIэкI, пшысэ кIэкI,
Сигупшысэ ар пхырэкI, ар пхырэкI.
УпхырыкIми, укъыхан,
Сызтехьагъэр уигъогу уан,
ШIу плъэгъуныр мыIэшIэх, дэхэцIыкIу.
Мэзэгъопсым инэфыпс, инэплъэгъу
ШIулъэгъу гъуаткIо къысфэрэхъу, къысфэрэхъу.
СигъэлIэщтми, къысIорэф,
ШIу плъэгъугъэр гъэшIэ нэф,
ШIу плъэгъуныр мыIэшIэх, дэхэцIыкIу.

--- Page 80 ---

Пшъэшъэ нагъор гъэтхэ пшыс, гугъэ пшыс,
Чэщ мэзагъор сигупшыс, сигупшыс.
ШIулъэгъу кIуачIэр мэшIо стыр,
Узынэсрэм укъыстын,
ШIу плъэгъуныр мыIэшIэх, дэхэцIыкIу.
1969

--- Page 81 ---

СИЧIЫГУ
СымэкъумэщышI сэ. Бэдэдэ шIагъэ.
ЧIыгу жъогъэ бзыгъэу сынэкIу зэлъагъ.
Жъэрымэ пихэу ихьалыгъу жъагъэ
Зыпшагъэр сэры, скIуачIи хэслъхьагъ.
Коцышъхьэ мафэу лъэпсабэр щыздзи,
СыкъыхэкIыгъэу чIым сыщэшъхьалъэ.
Къэхъущт гушIуагъом щыщэу сшъо щизы
Зыхэзгъотэщтым сежэ, сыпаплъэ.
Сидунай чIылъэ щыслъэгъурэр зэкIэ
ГушIо-гуузэу гу лъынтфэм хечы.
Дэуай-еохэу сипсыдзэ псыпэ
Щэуалъэ, щехьы сэ синасыпы.
Гупшысэ лъапсэу бгъэм дэтIыргъуахьрэм
Коцыцэ пчъагъэм щыхэзгъэхъощт.
Щэ мыгъор къэсэу сызритэкъуахьрэм,
Сэ сщизы бэни ащ хэзгъотэщт.
СичIылъэ мафэ сыщырэхьатми,
Джары сизаор, джары сиогур.
Дахэу е гуаоу, сыд фэдэу щытми,
Сэ сипкIэнтIэпскIэ шъокIыгъэ чIыгур.
ИтхьамыкIагъуи, ащ игуIакIи
Джы къызнэсыгъэм сынэгуи кIэт.
Пахъэр шъхьащехы ичIыгу жъогъакIэ
Хьалыгъу жъэгъакIэм сыдэуи фэд!

--- Page 82 ---

Сэ сIэхъомбипшIы чIыгум хэмылъмэ,
СIэгушъо лыжъмэ къысфамыдэщт.
Силэжьыгъацэ цэрыцэу здзымэ,
Сиорэд гупсэ лъапсэ иIэщт.
СымэкъумэщышI сэ. Бэдэдэ шIагъэ.
ЧIым сырилъапсэу сырибэнакIу.
СIэтыщт быракъэу сихьэсэ шIагъэ,
СыжъонакIу. СылэжьакIу. СыусакIу.
1970

--- Page 83 ---

ЖЪОНАКIОР. ЕУТАКIОР. ХЫНАКIОР
Уиуни губгъуи, жъонакIор,
IофшIэным ренэу хэрэт.
Ныбжьи пкIэнтIэпсым лэжьакIор
КъыушъхьакIугъэп - орэд.
ГъэшIэ жъокIупIэу узхэтыр
ПлъакъокIэ шъабэ орэхъу,
Джа хьэсэбэкъоу уздэтыр
Гъэбэжъоу тэри тфэрэхъу.
Тхъу цIынэм фэдэу чIы бзыгъэр
Къызыгобгъэчърэм ураз,
УеIэмэ, пIапэу нэсыгъэр
КъыпшIуистэу хьалыгъу фэбабз.
ЗыIэти ори, еутакIор,
Мэщыцэ мафэр чIым хапхъ.
ШIукIэ гъэгушIо жъонакIор,
УпхъакIошъ, дахэр пфаIуапхъ.
Джа лэжьыгъацэу чIым ептрэм
Фэдишъэр зы шъхьэм фэшIущт,
Мэщ шъхьагъым тыгъэу шъхьэщытрэм
Фэдэу илъэсыр бэжъущт.
Хыныгъом игъошъ, хынакIор,
ШIушIэгъэ Iофыр ухыжь.
УмыгъэукIытэу еутакIор
Мэщы бэгъуагъэр Iухыжь.

--- Page 84 ---

Гъэбэжъу гушIуагъор егъашIэм
УищыIэныгъэ фэрэд.
ЦIыфмэ хьалыгъур агъажъэ,
Ащ ымэ дунай орэд.
Гъэм илэжьыгъэ, жъонакIор,
ЕутакIор, шъори шъуIорэф.
ХынакIор, лэжьакIор,
ЧIылъэм ынэшIуи шъущэрэф.
1970

--- Page 85 ---

ТЫГЪЭ ТЫНЭУ ЛЭЖЬЫГЪАЦЭР
ЧIЫМ ЕСТЫН
Шъхьаныгъупчъэр тыгъэм фыIусхыни,
ГушIопс нэфкIэ унэм къизгъэплъэн.
Чъыг къутамэр сынэIу сэ исхыни,
Къушъхьэ шыгумэ гукIэ зязгъэлъэн.
Дунай бгъуиплIыр зэкIэ зэлъигъашIоу
Уашъуи, псыхъуи, хъуати мыщ фэраз,
ЧIылъэм ишхъонтIагъэ имэIэшIоу
МэфэшIу гъогукIэ тыгъэм зерэгъаз.
Мыжъор зэгуигъэзэу, зи щымыхъоу
Уцыр лъэпэпцIыеу чIым къыхэкIы,
Тыгъэ фаблэшъ, цишъэ къызэлъыхъоу
Лэжьыгъацэр мэщкIэ къызэлъэкIы.
Непэ дэхэ IофкIэ гъэтхэ мафэр
Дунай нэфым лъагэу шъхьэщытыщт,
Сэри лэжьыгъацэу мы цэ зафэр
Тыгъэ тынэу джыри чIым естыщт.
1970

--- Page 86 ---

МЭКЪУМЭЩЫШIЭМ ЛЭЖЬЫГЪАЦЭМ
РИIУАЛIЭРЭР
КIыр орэд фыжькIэ бжыхьэм дежъыу,
ПхъэIэшэ цуабзэр тыгъэм пэжъыу.
Коцыцэр, оры сэркIэ гугъапIэр,
ЧIым ухэслъхьащтышъ, хъущтым сегъапэ.
УкъыхэкIыщтмэ сэIошъ, сыппаплъэ,
Бжыхьи, кIымафи, гъатхи сипIалъэ.
Тыгъи къыптерэпс, ощхи къыптерэщх,
Дахэу къысфакIуи, шIукIэ сыгъэщх.
Ощхыр шъхьэщыкIэу мафэхэр текIмэ,
ПIалъэм ехъулIэу укъыхэмыкIмэ,
ЦапэкIэ гури, гури сIыгъын,
Сыд къысэпшIагъэр сIони, сыгъын.
Зэ жьыбгъэ чъыIэм сапэр зэрехьэ,
Зэ жьыбгъэ стырыр къокIыпIэм къехьы.
СэлъаIо ахэр пшъхьэщызгъэкIынхэу,
СэлъаIо ахэр пфэзгъэмэкIэнхэу.
Мэщы шъхьэлъагъэу укъызытэджрэм,
"Хыныгъом игъу!" пIоу укъызыджэжьрэм
Джащ нахь гушIуагъо тыдэ къэкIын,
Гъэбэжъу орэдкIи сыппэгъокIын.
ГукIэ сызфаеу къыздэмыхъугъи,
Къинэу слъэгъугъи, сымылъэгъугъи
А мэфэ дэдэм сщыбгъэгъупшэн,
Тхьацу шъэбэ мафэу шъузми уипшэн.

--- Page 87 ---

ЧIым лэжьыгъацэу непэ хэфэщтыр,
Мэщ мафэу цIыфмэ афэмэфэщтыр,
Огум ит тыгъэм ренэу уфэдэшъ,
МэIэшIур пхэоу угъожь, удышъ.
Джаущтэу егъашIэм щытыгъэшъ, ашIэ:
Коцыцэр, оры зэкIэми апшъэр!
ГъашIэр щыбгъаIэу ухьалыгъущт,
ЧIылъэм ихьылъи псынкIэ тфэхъущт.
1970

--- Page 88 ---

ХЫНЫГЪО УЖЫМ
Илъэс улэур бгъэгум дихыгъэу
Хыныгъо ужым чIым зегъэпсэфы.
Хьалэл гупсэфым зыфырихыгъэу
Мэкъэнчъэ чэфкIэ губгъом щэнэфы.
УчъыIыжьыгъо джыри имыфэу
IофшIэны пахъэр хьамэм шъхьащехы,
ГушIогъо паIор шъхьэми щымыфэу
Тыгъэр лъхъэнчабзэу огум къеплъыхы.
Зымафэ фэдэу тыдырэ къуапи
Хьэсэ зэикIхэр къыщылъэгъожьрэп,
Тыгъуасэ фэдэу зы цIыфы макъи
Коцыпкъы шъофым непэ щыIужьрэп.
Жьы мэкIэ шъабэр ыбгъэгу фыкIэпщэу
Хыныгъо ужым чIым зегъэпсэфы,
Хъяры гушIуагъор ынэгу къыкIэщэу
Губгъом игугъэ огум дэчэфы.
Маза, мэзитIуа, сыдигъуа чIылъэм
Гъэтхэ хэлъхьагъур къызыфихьыщтыр?
КъохьэпIэ чапэу мо чэпэ шэплъым
Фэда нычэпэ ар зэпкIыхьащтыр?
Коцыцэ мафэр тIэгушъо илъэу
Мыщ фэдэу гъэми тыкъыпфэкIон,
Тигугъэ къэты гъэшIэ гухэлъэу
Иорэд дахи тэ къыпфэтIон.
1970

--- Page 89 ---

ЩАГУ ХЪУРАЙ
Сичылэ чыжьэу жьыр зыщыкъабзэм
Сэ сиIахьылхэр быныбэу дэсых.
Псыхъом пэблагъэу мэзышхо лъапсэм
Хэтэ зэголъкIэ ахэр кIэрысых.
Сшынахьыжъищэу зэшищ унагъом
Щагу хъоо-пщаор зэдыряIан,
Сыплъэмэ слъэгъоу сигъэшIэ лъагъом
Гур щигъэгушхоу ари сиIэн.
Джа щагу хъураем пэIут унищым
Нэхъой-Iэдэбыр алъэчIэ лъапс,
Апсэ къыпIуалъхьэу тщыщы-тщымыщым
Ахэр хэмытхэу хьакIэр ялъапI.
ЕгъашIэм хапIэу сызыщапIугъэр
БгъачIэм дэзыгъэп, нэрызи хъугъэп,
МакIэми бэми гъогоу къэскIугъэр
Ащ еолIэжьти, къины сфэхъугъэп.
Мы щагур ныбжьи сэ сщыгъупшагъэп,
МыжъуакIэу дэлъым нэс синэIуас.
Дэхабэу щыIэм ар езгъэпшагъэп,
Ащ инэфынэ сфэрэмыкIуас.
Сикъэлэ унэ сэ сызэрисэу
Мэлэщмэ ами - тхъагъо! - къызнэсы.
Сичылэ закъуи бгъэгупэм дизэу
Си Уарпи гукIэ, гукIэ сыщесы.

--- Page 90 ---

Хьэблэ урамхэр иджабгъу-сэмэгоу
ШхъонтIэ речъэкIхэу гъогунэпцэ уцых.
Тыгъэ плъырыгъом шкIакIэр дэджэгоу
ЛIыжъхэр чэупакIэм щызэпэIусых.
Сыкъэлэдэсми, сымэкъумэщышIэшъ,
Мэщ хьэсэ шIагъэм ымэ къысэу.
Тым ипсэукIэ IэкIыбы мышIышъ,
Ным зэриIуагъэу сыщыI, сэпсэу.
Атэкъэ шъхьэплъыр, шъуипщыкъо къакIо
Iори нысищым макъэ сфягъэIу,
Ари имыкъоу МэщбэшIэ лIакъом
Щэлэмэ стырым ымэ сфягъэу.
IэкIэ мышIыгъэу, ны гухэлъ дахэу
Сэри мы щагум сиунэ дэт,
Сятэ фэшъуашэр шэпхъэпIэ лъагэу
СымэкъумэщышIэу чIылъэм сытет.
1970

--- Page 91 ---

СИЧЫЛЭ СЩЫГЪУПШЭУ КЪЫХЭКIРЭП
ЩыIакIэм ишIум ифэшIу сылъыхъоу
СыхъотIэ-бжъатIэу чылэр збгынагъэп.
СызыщапIугъэм пыи сыфэхъоу
Изы шъузаби къызлъызгъэбгагъэп.
Псыкъочъы цIыкIур нэмыкIы псыхъо
Ехьыжьэгъаеу инэпкъы псыгъо
Зэрэдэлъадэу сэри зы мафэ
Къалэм ыIаплIэ пытэу сычIафэ.
Мыины дэдэми, спшъэ илъ IэнатIэм
Сызэрэхэтэу чылэр гум къэкIы,
Хыныгъор жъоркъышъ, сшынахьыжъ ынатIэ
Фыгуцэ пкIантIэр тырелъэкIыкIы.
Зызгъэрэхьатэу сызкIэдэIукIрэм
ГъукIэм иуатэ къызэхэсэхы,
ЫIэгу фэдизэу цуабзэу пиупкIрэм
Гъэтхэпэ тыгъэр къырегъэпсыхы.
Тэмэшъхьэ лIыжъэу сэмэрэкъэушIылэм
Илулэ гъуапчи сэ сщыгъупшагъэп,
ГъэшIэрэ кIодэу кIымэфэ чылэм
Инысэ-джэгуи бгъэм дэкIодагъэп.
Пшъэшъэ зищэгъухэр, мо зэныбджэгъухэм
Сяплъышъы дахэу пчэгум къыращэх,
Яшъэфы нэфхэр зэкIэ псэлъыхъухэм
ЯтIурытIу къашъо къыдыращажьэ.

--- Page 92 ---

Тихьэблэ кIалэу джа зикъэщэгъуми,
Адэ шъузынчъэр пэчIынэтIэна?
ЗигъэлъэпIэжьзэ, а пшъэшъэ дэгъуми
Хьаур нычхьапэ къыпиIэтына?
Загъорэ джаущтэу гупшысэ самэр
Мэкъу Iатэм фэдэу сшIузэхэхъухьэ,
ЕтIанэ псынкIэу къызгокIэшъ тамэр,
Чылэр чэщ пкIыхькIэ къэсэбыбыхьэ.
Сянэ сэ пхъахьэ сигъэкIогъагъэ
Е сабынщэфы сиIофтэгъагъэ
Фэдэу сыгушIоу къэсэгъэзэжьы,
Ным ибыдзыщэ сыкъегъэсыжьы.
1970

--- Page 93 ---

СИГУГЪЭ ЖЪУАГЪУ
Бгъэгум дэлъыгоу гушIор зыгощэу
ШIулъэгъу къежьапIэр сэра зижъуагъор?
Тамэр зэкIэпщмэ, укъысфэкIожьэу
Насып къэкIуапIэр хэта зилъагъор?
Мэфэпсы фабэм, бжыхьэпэ дахэм
Орэд рыфасIоу оры ситыгъэр,
Сигугъэ гъатхэ къушъхьэтхы лъагэм
Оры фэзгъадэу сфэзыIэтыгъэр.
Сыдэу дунаир непэ сфэмафэу
Фыртыни, хъоти щысымылъэгъух,
Таущтэу слъэгъуна, дахэм фэшъхьафэу
СишIулъэгъу гъашIо гъусэ щысфэхъу.
Къушъхьэпсы лъатэу уалъэу зиорхэр
Хым чъэрэм фэдэу уадэжь сыкъакIо,
ШIулъэгъур къабзэшъ, гугъэ орэдхэр
Тыгъэпс дышъэпсмэ чIылъэм къыщаIох.
Ахэм сахэтэу непи, тыгъуаси
Симэфэ нэфхэр гугъэ пхырыкIых.
НитIум къачIэщэу сишIуи, сихъуапси,
Гупшыси, пшыси чIылъэм тесыкIых.
ОшъочIэ тыгъэу шIугъэр зыгощэу
Псэпэ къежьапIэр сэры зилъагъор.
Мэзэгъо нагъоу укъысфэкIожьэу
Сыгум инэфэу оры сижъуагъор.
1970

--- Page 94 ---

СИАПЭРЭ ПСАЛЪ
Зы мэфэ закъуи, тян, гум уимызэу
ГъашIэм илъагъо къинми, сырэкIо.
Гугъэм сыхэтэу, скуцIи сэ изэу
Бзэу къысIуплъхьагъэм шIуагъэр рысэIо.
ГъашIэм илъагъоу пщагъор зихъоим
Мафэр щыфабэу бэрэ сыхэкIы,
Арэущтэу сIоми, шыр етIэгъоим
Ыгъэлъэпаоу, ошIэ, къыхэкIы.
Джащ фэдэ уахътэм сиорэд макъэ
Икъэбзэ быбы нахь лъхъанчэ мэхъу,
Ардэдэм шъабэу, дэхэ фэсакъэу
Укъызэрэплъэу унитIу сэлъэгъу.
Тихьэсэ шIагъэ, гъэбэжъу фэтыжьэу
ЗыкъызитыжькIэ узэрэгушIоу,
Сигуао осэу зэрэкIодыжьэу
Сэри сэгушIо гугъэр синэшIоу.
Фыжьыбзэу сшъхьацы джы зэрэтхъуагъэр
Уинэрылъэгъоу убгъэгу къычIэщы.
Зэ къэошIэжьа къысэпIогъагъэр?
Къушъхьэм ышыгуи сыдигъуи фыжьы.
Зы мэфэ закъуи гум усфимызэу
Силъагъо къинми, дэеп, сырэкIо.
Гугъэм сыхэтэу, скуцIи сэ изэу
Бзэу къысIуплъхьагъэм шIугъэр рысэIо.

--- Page 95 ---

ГъашIэм илъагъоу пщагъор зихъоим
Мафэр щыфабэу бэрэ сыхэкIы,
Арэущтэу сIоми, шыр етIэгъоим
Ыгъэлъэпаоу, ошIэ, къыхэкIы.
Симафэ нэфми, цIыфмэ ялыеу
СищыIэныгъэ гъэтхэ зэпытэп,
Ешъорыхьакъоу, джау хьаулыеу
СшIэни сымышIэу чIылъэм сытетэп.
1971

--- Page 96 ---

НЫМ ИФАБЭ СЫЩЭIЭФЭ
СХЭРЭМЫКI
Мы къужъ чъыгым, мы къужъ чъыгым
КъэсэшIэжьы ыпкъы псыгъо.
Гъунэгъу чылэм къызитэхым,
Нымрэ сэррэ дгъэтIысыгъэ.
Зы бжыхьакIэп, зы кIымафэп
Хъот-борэнкIэ шъхьарытыгъэр,
Зы гъэтхапэп, зы гъэмафэп
Тыгъэ стыркIэ пыщытыгъэр.
Гъатхэр къэсмэ, тфэнысакIэу
Дэнэф псынкIэр шъхьэрымыф.
Сэри непэ насып закIэу
Ащ сыфэдэу сышъхьацыф.
СыцIыф инми, сыцIыф цIыкIуми,
Зянэ зиIэр сихъопсагъу.
Ом селъагъэу лъагэм секIуми,
Сыгъощагъэп, ныр мэзагъу.
Тыжьын лъагъор зэстэкъокIзэ,
Тыгъэр непэ къысфыкъокIы.
Сичэщ шIункIи ор ыхъокIзэ,
КъызэплъэкIы, къызэтхъокIы.
Зэ зэгорэм фэдэу сянэ
Джыри, джыри сищыкIагъ.
Ары шъхьакIэ, чIы гъогууанэр
Нынчъэ сфэхъоу къысщычагъ.

--- Page 97 ---

Ным иIэшIуи, ным ишIушIи
Таущтэу лъфыгъэм езгъэшIэн?
А зы закъор зыпэсшIыни
Зэзгъэпшэни щымыIэн!
Ным иIуплъэ, имэфабэ
СыщэIэфэ схэрэмыкI,
ЛIакъор зэкIэ ащ ифабэ
ГъэшIэ кIыхьэм щэрэмыкI.
1971

--- Page 98 ---

ХЪОТ-БОРЭНЫМ ЩАIОГЪЭ
ПСАЛЪЭР
Мафи чэщи хъот-борэным
Уцур иIэп, чIыр къепхъэнкIы.
СикIэлэгъоу гугъэ реным
Изымакъэу мыр гум къэкIы.
КIыригъэщэу, шы щыщ макъэ
ЗыригъэшIэу жьыбгъэр къепщэ.
Сяни шIугъэр, шIугъэ закъор
ЫIупшIакIэу машIом епщэ.
Гъогум тетмэ гъогур псынкIэ
Къафэхъунэу афэлъаIо.
Сятэжъ екIышъ, ар гумэкIэу
Тигъунэгъумэ адэжь макIо.
Чэщы шIункIри осы фыжьри
Щэпсым фэдэу зэхэкIуакIэ,
Уашъуи, чIыгуи, жьыбгъэ щыщри
Ащыгъуащэу гур къэмакIэ.
Сянэ фэдэу хъот-борэным
Хэтмэ гукIэ сапэгъокIы,
Сятэжъ фэдэу шIукIэ ренэу
Тигъунэгъумэ сафыкъокIы.
КIыр тфэчъыIэу къызщыхэкIрэм,
Шъабэ тфэрэхъу тиосхъот.
Хъот-борэным зызриутэкIрэм,
Чъыгмэ кIуачIи арэгъот.

--- Page 99 ---

Гъатхэ нэсы мэщы шIагъэм
Осы фыжьыр шъхьэщэрэлъ,
Тыгъэпс мафэу мэфэ шIагъом
ШIукIэ цIыфхэр тфыхэрэплъ.
Ау етIани, сыд ар сIокIэ,
Хъот-борэным щыпIыкIагъэм
IэпыIэгъур ищыкIагъэшъ,
Сэ ащ шIукIэ сыпэгъокIы.
1971

--- Page 100 ---

4 Заказ 042

--- Page 101 ---

СЭРЫ МЫСЭР
Тхъур аожьми,
Пхъэр зэпахми,
Коц аIожьми,
Къуаер рахми
СшIэщтыгъ шъхьакIэ,
Адэ джыры?
Мысэр ащкIэ
Сэры, сэры.
Чэмыр ащми,
Цыри аджми,
Шъоур кIащми,
Фыр ахьаджми
СшIэщтыгъ шъхьакIэ,
Адэ джыры?
Мысэр ащкIэ
Сэры, сэры.
Бзыур джэми,
Бжьыныр кIыми,
Осыр джэфми,
Лъэтэн къекIми
СшIэщтыгъ шъхьакIэ,
Адэ джыры?
Мысэр ащкIэ
Сэры, сэры.

--- Page 102 ---

Пагор есми,
Хьажъур нэшъуми,
Сэхъыр къехми,
ЧIыгур IэшIуми
СшIэщтыгъ шъхьакIэ,
Адэ джыры?
Мысэр ащкIэ
Къалэр, сэры!
1971

--- Page 103 ---

4*

--- Page 104 ---

ТИЧIЫГУ ЗАКЪО ТИНАМЫС
Тыгъэ чIэгъми дунай плъэгъуми
Тэ щытиIэр зы чIыгу закъу,
Тыщытхъэжьми, къин щытлъэгъуми
Ар тигъашIэ щымэзагъу.
Ащ зы лъагъоп щыхэтщыгъэр,
Гур щыгушIоу, гур щыпагъ.
Зы лъэпкъ закъоп щехыжьыгъэр,
Жьыбгъи машIуи къыщепщагъ.
Гъэр щыпщагъоу, гъэр щынэфэу
КъыщыхэкIми, ар тигупс.
Псэр фэдгъашIоу, тыфэчэфэу
Ащ орэди фэтэус.
Тыщэпсэу тичIыгу закъо,
НэмыкI чIыгуми такIэхъопсы.
Тхъом тепсыхмэ, тыфэсакъэу
Щылычышыр тилъэгъопсы.
Гухэлъ пстэури тигугъапIэу,
Чыпэ упсэу тыщымыс,
Гур зынэсрэр тилъэгъуапэу
Гъогу тытетышъ, тызшъхьамыс.
Лъэси шыуи а зы чIылъэр
Зэдытиеу зэтетэхы,
Лыгъэ задзрэм а зы хьылъэр
Хьыны-хьылъэу зэдитэхы.

--- Page 105 ---

Ер тщыгъупшэу чIым тыщэжъо,
ЧIыр тэгъэшIу, чIым хэтэлъхьэ.
Бжыхьэ джэгуми такъыщэшъо,
ШIугъэу щыIэр тIэ итэлъхьэ.
ТэркIэ хьылъэп чIылъэ закъор,
ЧIылъэ закъор тинасып.
Тэ тыпшъхьасы, тыпфэсакъы,
О зызакъор тинамыс.
1972

--- Page 106 ---

СИЧIЫЛЪЭ ОГОУ СИЧIЫЛЪЭ ДАХ
Космосым ныбжьи, скъо мыбыбыщтмэ,
Сихьагъэу щытэп, сихьанэу къэтэп.
ГукIэ зысIэтэу сынэмысыщтмэ,
Быбырэ пстэуми, сэшIэ, сафэдэп.
ТичIылъэ гупсэ бгъэр фызэрытхэу
Хэти зэхихэу орэд фэтэIо.
Тыщыжъоу, хатлъхьэу, лэжьыгъэр щытхэу
Гугъэм тыпаплъэу тигъашIэ щэкIо.
БгъэкIэ зытщэймэ, ем тыпэуцоу
Оры тынапэр, оры тилъапIэр.
Хъярыр къыддэхъумэ, тызэдэгушIоу
Оры тизафэр, оры тихапIэр.
ШхъонтIэ нэфынэу, фыжьыбзэ дахэу
Тэ утиIэнэу ренэу тыфай.
Тигугъи пагэу, тиуашъуи лъагэу
ТызыфыщыIэр оры, ощ пай.
1972

--- Page 107 ---

СИХЭКУ КIАС
Псыхъо Iушъом ишъолъыры дахи,
Осы фыжьыр зишыгу къушъхьэ лъаги,
Пчэдыжь шъабэу непэ къысIуплъагъи
Гъэтхэ теплъэу сэ сихэку кIэракI.
Гъогу зэхэкIхэу
Чылэ дэхьэ-дэчъхи,
Псыпэ чъэрхэу
Къушъхьэм къячъэбзэххи,
Хыор теплъэу губгъо хъоо-пщауи,
Ахэр зэкIэ сэ сихэку итеплъ.
Тыгъэ фабэу огум къитэджагъи,
ШIулъэгъу дахэу бгъэгум къыщежьагъи,
Нагъор зыIуи апэ къысэджагъи
ЗыщысшIагъэр сэ сихэку гупс.
Мэзы кIырхэу
Модэ щызэхэтхи,
Тхышъхьэ уцхэу
Синэплъэгъу сфыкIэтхи,
Дышъэ пэпкIэ мэщри зыщалэжьри
КIасэр засIоу сэ сихэку дах.
ГъэшIэ нэфэу сянэ ишIулъэгъуи,
ШIугъэ зехьэу сятэ ишылъэхъуи,
СигушIогъо пстэуи, сигукIэгъуи
Оры зыфысиIэр, сихэку дышъ.

--- Page 108 ---

ЗэкIэм апшъэу
КIасэм икIэсэжьри,
Гугъэ хашIэу
Сиорэд сэ щыщри,
Мафи чэщи тыгъэр зышъхьэщытри
Сыгум щыщ чIыналъэу сихэку кIас.
1972

--- Page 109 ---

СIЭМЭ ГЪЭТХАМЭР КЪАПЭУ
Сыдрэ лъэкъуацIи джау сыдми,
ЛъэкъоцIэ Iуагъэу аштагъэп.
ЛIэкъо тамыгъэр хэт ыгуми,
Фамыдэу зыми тефагъэп.
СлъэкъуацIэ шъыпкъагъэу хэлъыр
Неп ныIэп - о-уи! - зысшIагъэр.
ЕсхьылIи, чIыгум гухэлъыр
СIотагъэ симэщбэшIагъэ.
Сшъхьи сыгуи бэрэ зэбгъэжьэу
Джы нэс сымэщынчъагъэшъ,
IэшъхьитIур гупсэф гъэстхъэжьэу
Хьаулыеу згъэчэфынчъагъэ.
СэIабэшъ, пахъэр къыхихэу
Сижъогъэ такъэ къэсэштэ,
Дунай къопиплIым зэхихэу
Мэкъумэщ орэдкIэ сэ сэтэ.
Тятэмэ ятэу, тятэжъхэр,
ШъушIэнэу шъуфая IэнатIэр?
Сэжъо, хэсэлъхьэ, нахьыжъхэр,
ЛIэныгъэ закъоп сынатIэр.
СIэгушъо бжьыбжьэу мэузми,
Гъэтхамэр къыпелъэсыкIы.
Сишъыпкъэу усэр сэусми,
СимэщышIагъэ чIым щэкIы.
1972

--- Page 110 ---

КЪЕРЭПЩ НЭКЪУАЕР, ЕРЭСТ
ШIУЛЪЭГЪУР
Загъорэ пчыкIэу
Гум укъелъадэ.
Ори сыпщыкIэу
Хъурэба адэ?
Дэймэ е дэгъумэ
Джыри о пшIэрэп.
Сыгу къыомыгъумэ,
ЕмыкIуи пфэсшIрэп.
СэшIэ кIымафэр
Зэрэмыгъатхэр,
ОшIэ сфэмафэр
Зэрэсфэмахэр.
Осыр сфэмылми,
Лъэм сырыкIон.
Бгъэм шIу дэмылъми,
Дэлъ сфэмыIон.
КъытфэкIо дэгъур
КъыдэкIо дэир.
Къерэпщ нэкъуаер,
Ерэст шIулъэгъур.
Тазфагу еу дэлъыр
Сэра зилажьэр?
Хэт пкIыхьэ шэплъыр
ЗишIулъэгъу лъащэр?
1972

--- Page 111 ---

ЦIЫФЫГЪ. ЗЭФАГЪ. ШЪЫПКЪАГЪ
- ИIо дегъашт, пшъхьэ дэгъэсыс,
Зыгъэдел, зыушъэф.
- О цIыфыгъэу гугъэ нэф,
Мыжъо зысшIмэ, сыгъэмыс.
- Зыщыплъэгъурэм IугушIукIи,
Птхы фэууфэу къыщыгъэхъу.
- О зэфагъэр, нитIур шIункIы
ГъашIэм фэсшIмэ, нэшъу сэрэхъу.
- Ер къыпфихьми, дэу пшIын, щыIэ.
ЗыбгъэцIыкIуми, урикIынэп.
- Мы дунаим сигущыIэ
Тесхыжьыщтми, сезэгъынэп.
- ПфыкIелъыкIми чаны лъыгъэр,
Уихьадашъхьэ умыгъай.
- ГъучIы чъыIэр, гъучIы плъыгъэр,
СэшIэ, машIор щэчыгъуай.
- ПцIы тIэкIу пIокIэ, ащ пцIыусы
УехъулIэна, къысэдэIу.
- О шъыпкъагъэр, гум иусэ
Стхьалэжьыщтмэ, сынэшъу, сыдэгу!
1972

--- Page 112 ---

СЭМЭРКЪЭУ ГУЩЫIЭХЭР
УитхылъыкIэу къыдэкIыгъэр
Нэрэ-Iэрэу зэрапхъуагъэ,
Зымыгъотэу къыхэкIыгъэр
Лъыхъоежьэу къэIэпхъуагъэ
ЕIошъ, гушIоу тхылъ тедзапIэм
ИIофышIэ къэбар къехьы.
ТшIэрэп нахьы уагъэлъапIэ,
Титхылъеджэ ыгу урехьы.
Умытхыгъи, птхынэу щытри
Тэщ нэмыкIы о емыти,
Шъхьэм имылъи илъэу къэтри
Хэутыгъэу оркIэ лъытэ.
Хъурэр сшIэрэп, сшIэрэп хъурэр,
ШъушIэмэ къашъуIо, гъэшIэгъоны.
Сэ сиуса джы шъузлыхъурэр?
ЗыфэшъушIыгъа кIэгъэкъоны?
Сишъэогъухэр, ныбджэгъу дэгъухэр,
Къэбар пстэури шъушIошъы мэхъуа?
Хьауми шъори, синыбджэгъухэр,
Стхыгъэ пстэуми джы шъуалъэхъуа?
1972

--- Page 113 ---

БЖЫХЬЭПЭ МАЗ
Бжыхьэпэ жьыбгъ, сижьыбгъэ шъаб,
Чъыг шъхьапэр огъэкIэзэзы.
Сичъыг быраб, сичъыгы шъхьап,
ПкIэшъабэр зыпыодзыжьы.
Бжыхьэпэ маз, гупшысэ шъаб,
УипкIашъэ къыстечэразэ.
Нысэщэ пIалъ - гугъэпIэ фаб,
Фыртынэм сызэрелъасэ.
Сищэджэгъуап, сызщымыгъуаз,
Бжыхьапэм гъатхэр къысфехьы.
Уитыгъэ плъыр - симэшIотхъуабз,
ШIулъэгъум сызэхестэхьы.
ПсырыкIы мэз, зэрыджэ куаш,
Шыу стыри уакIыIу рычъагъэр.
Бжыхьэпэ дах - сигугъэ шъуаш,
Нысэщэ джани къэсштагъэр.
Пчыхьэшъхьэ шэплъ, сигугъэ огу,
Зы жъуагъо лъагэу къысфещы.
Бжыхьэпэ маф - фыртынэ гъогу,
А гъогум кIасэр къысфещэ.
Бжыхьэпэ маз, гупшысэ шъаб,
УипкIашъэ къыстечэразэ.
Нысэщэ пIалъ - гугъэпIэ фаб,
Фыртынэм сызэрелъасэ.
1972

--- Page 114 ---

АРЭУ ОIУА, АРЭУ ПЩЭХЪУА?
- Сыда уашъор зыкIытшъхьагъыр?
- Гур быбыным кIегъэхъопсы.
- Адэ тыгъэу ащ къихьагъэр?
- Дунай нэфыр къытфегъэсы.
- Оры гъатхэу гъэтхэ шъабэр?
- СышъуимыIэу сыд шъуигъатх.
- Сыд ащыгъум пчыхьэшъхьапэр?
- Сэ сыдигъуи сыцIыф гъатхъ.
- Оры, оры, шыблэ гъуагъор?
- Зи щышIынэп шъугу сыкъэкIмэ.
- Дэу уишIугъуа ежъы шхъуагъор?
- ШIур кIодынба чIым сытекIмэ?
- Чэщыр адэ, чэщыр, чэщыр?
- Симэзагъо шъущычъый.
- Бгъэр зыфызэу нэшхъэй зэщыр?
- Сэри сэшIэ, сымыхый.
- Сыд джы, ощхыр, уигухэлъыр?
- ЧIым сэ шIукIэ сеIупчъапчъэ.

--- Page 115 ---

- Оры, жьыбгъэр, сыд узпылъыр?
- Сишыгъачъи къэсэгъачъэ.
- Дунай нэфыр, дэу удэгъуа?
- Сэтхъэшъ, чIылъэм сыбдытет.
- Арэу оIуа, арэу пщэхъуа?
- Ащ Iо хэлъэп, ары дэд!
1972

--- Page 116 ---

ТИТIО ТЫЗЫЖЬЭП
Сыд сиорэдми,
ТитIо тызыжьэп.
Пщыщ тIэкIуи схэтми,
Сыгу уфитыжьэп.
Гъатхэм ыужы
Гъэмафэр къехьэ,
Бжыхьэм иIушы
КIы чъыIэм ехьы.
Мафэхэр макIох,
ЧIыми зегъазэ.
Пщэфхэр мэдаIох,
Сыгуи мэIасэ.
Тичэщ мэзагъуи
Чапэм къохьажьы,
Тигугъэ лъагъуи
ЗэхэкIыхьажьы.
ДжырэкIэ мысэм
Тылъымыгъэхъу,
Охътэ гупшысэм
Гъунджэ щэрэхъу.
1972

--- Page 117 ---

БОЛГАРИЕМ ЩЫСТХЫГЪЭ УСЭР
Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуасэшъ,
Хэгъэгуби сарыхьагъ.
Ау етIани гур мэхъуапсэшъ,
Непи гъогумэ сатехьагъ.
ЦIыф уцуагъэм фэбгъэдэнэу
Зы хэгъэгоп сызIукIагъэр,
Ощх щымыIэр ычый тенэу
Зы бысымэп сызхьэкIагъэр.
НэмыкI къуапэу тыгъэпс нэфхэр
Зидышъэпсми сыщыIагъ.
Шъэбэ-шъабэу гъэтхэ пщэфхэр
Зышъхьэрытми жьы щысщагъ.
Арэу сIоми, бысым шIагъоу
Непэ сиIэр къэрал дахэшъ,
ИгушIуагъуи ом кIэшIагъэу
Тыгъэм фэдэу фэбэ лъагэшъ,
Слъэгъурэр зэкIэ гум шIогохьэу
Жъыу мэкъамэр бгъэм къыщежьэ,
Болгар чIыгум къыщыскIохьэу
Хэти хьакIэу ыдэжь сещэ.
ЩыIэкIакIэм иорэдхэр
КъысфаIу, бысым. КъыбдэсIощтых.
Гум идахэу сатыр къэтхэр
Уадэжь непэ сэ щыстхыщтых.
1972

--- Page 118 ---

ТАДЭЖЬ ФЭДЭУ СЫЛИ ЩЫУЗЫГЪ
Шыблэ гъогъо ощхэу Белград шъхьарытыгъэр
Непэ фэдэу джыри, джыри сынэгу кIэт.
ЧIылъэр зэлъызыбгъэу ошъогум ит тыгъэр
ЗыупIыцIэгъэ ошъури сигупшысэ кIэн.
ПчыкIэ хъупскIэр джэгоу, ошъогур ыгъачэу
Щэджэгъопэ теоу мафэр зэгуегъэзы.
Егъэзыгъэ IофкIэ шыблэ гъогъо чачэу
Ташъхьагъ щызэгочрэм бгъагъэм тырегъэзы.
КIэшъуикIмэ щыщэу, чIылъэм темыфэжьэу
Жьыбгъэм зыкъытфедзы, бгъэкIэ жьыбгъэр къэо.
Шъхьэчъэ-фэчъэ зечъэу зэкIэ ащ рифыжьэу
Зэщ зимыIэ ощхыр лъэпэпцIыеу къэшъо.
МэщышIагъэр екIэ, чъыгы тхьапэр екIэ
Къетэкъохрэ ошъум зэлъеуты зэкIэ.
ЗэкIэ, зэкIэ, зэкIэ, мэхэ пстэури зэкIэ
ТхыкIэ зэпеуты, зэндэщытэу рекIы.
Сыдэу гукIодыгъоу Белград къэлэ пчэгум
Гури ыгъэучъыIэу ошъур шъхьэрызыгъ.
Слъэгъурэр сшIоигъуаджэу хымэ чыжьэ чIыгум
Тадэжь фэдэу непэ сыли щыузыгъ.
1972

--- Page 119 ---

НЕПЭ САРАЕВО ЩЫТХЬАУМЭФЭ БЭДЗЭР
Непэ Сараево щытхьаумэфэ бэдзэр,
Слъэгъурэр зэкIэ сыдэу, сыдэу синэIуас:
Бэдзэр нэпкъым дизэу шъхьэщэкIуты псыдзэр,
Нэм ылъэгъурэр - шъыпкъэ! - шъхьэм ыуас.
Ермэлхьаблэу, Мыекъуапэу сыздэщыIэр
Югославием непэ къыщысшIошIы,
ГъэшIэгъоныр, талъэныкъо фэдэу мэщыр
Мыщи щагъэлъапIэ, уаси фашIы.
АмышIагъи сшIэрэп, амыIуагъи сIорэп,
СIорэ закъор мыры: бэдзэр бай.
Джыбэр нэкIэу - сытуристми - селъэкIонрэп,
СшъхьэкIэ сызыхэтри зы дунай.
Скъошмэ саIоплъыхьэшъ, шъэбэ-шъабэу ахэм
Тыгъэпс фабэр анэгу къыкIэпсыкIы.
Узыфаер зэкIэ Iэхэм, Iэхэм, Iэхэм
ШIэхэу къыпфащэчы, къыгуабзыкIы.
Мы бэдзэрым къыщыпкIуахьзэ, угъощэныр
Зэуи арэп - щымэзахэп, щынэфын.
ГукIэ сышъхьафитышъ, ныбжьи сыщынэныр
Сшъхьэ къимыхьэу, сшъхьэ къимыхьэу сыщэфэн.
Сызхэт цIыфмэ, сызхэт цIыфмэ сагъэблагъэу
Гъатхэр къыспагъохы - сагъэтхъэжьы.
Слъэгъурэр зэкIэ, слъэгъурэр зэкIэ гум пэблагъэшъ,
СыздэщыIэр - симычIыгуми! - сщэгъупшэжьы.
1972

--- Page 120 ---

ЗАОР ВЬЕТНАМ ЗЫЩЭУЦУМ
СТХЫГЪЭ УСЭР
Къэбар гушIуагъор хэтми къэзыхьрэм
Ратэу гушIуапкIэ сэшIэшъы хабзэ,
ГушIогъо бзабэу огум хэсыхьрэм
Фэрэхъу мы усэр насып дэгъазэ.
СишIуи, шIулъэгъуи, гухэкI-гукъани
Гум къитэджыкIэу шъосэты, цIыфхэр.
СэгушIо, скъошхэу, Вьетнам ицIыфхэр,
Хыри шъуфэмафэу шъуфэрэшIу шъуиIани.
ЧIыкIэ спэчыжьэу, гукIэ спэблагъэу
Лагъымэ тIыгъэу шъорэкIы напэр,
ШъуитекIоныгъэ быракъ гъэIагъэу
Егъэбыбатэ шъуижьыбгъэ шъабэ.
Топым ычIыпIэ шъуигъэтхэ шыблэ
Шъуиошъо блэбгъуи къырэчъэ, щэщхы.
Шъуигугъэ лъагъоу шъуилъэгъо шыплIэ,
Сыдэу гушIуагъуа, тыгъэпсыр щехы.
СэшIэ сэ дэгъоу, къысэмыIожьми,
НысэкIэ нэпсэу псыхъуабэу чъагъэр.
Ны тхьапша, шыпхъуа, къэмылъытэжьми,
ГуIэр зынэгоу шъуадэжь къэплъагъэр.
СишIуи, шIулъэгъуи, гухэкI-гукъани
Гум къитэджыкIэу шъосэты, цIыфхэр.
СэгушIо, скъошхэу, Вьетнам ицIыфхэр,
Хъярыр шъуфэмафэу шъуфэрэшIу шъуиIани.
Январым и 27-рэ, 1973-рэ илъэс

--- Page 121 ---

УИЧIЫНАЛЪЭ ЛIЫГЪЭ НАП
УихэпIэжъы нахьы лъапIэ
ЛIыгъэ напэу сыд щыIэн?
Iэнэ шыгъэр пфэхъоу плъапIэ
УичIыналъи мычъыIэн.
Iэнтэгъупэм ецэкъэжьэу
Зыхъожьыгъи ар слъэгъугъ,
Зым икъуапэ хымэ мэщэу
ИщыкIагъэр чъыгы гъугъ.
Гъатхи, бжыхьи, уигъэмафи,
УикIымафи сэ сигупс.
Нэпсы-Iупсэп, гугъэ зафэу
Ащ фэзлэжьрэр сигъэ Iус.
Сыд ыуаса сIоу пкIэнтIэпсыр
Сомэныкъоу згъэлэжьагъэп,
Псэм фэзгъадэу жъогъо нэзыр
Хьалыгъу бзыгъэу ныбжьи сщагъэп.
Пщагъуи, Iугъуи, огъуи, гъабли
ШIум нэмыкIэу ащ илъагъо
Телъэу сшIэми, сахэгъаплъи
Къахэсхыщтыр сичIы нагъу.
Iуагъи шIагъи сшIэрэп, сIорэп,
ГъэшIэ тIэкIуми синэплъэгъу
Хъожьы-щэжьэу зыми кIорэп,
СIорэ закъор - шIу сылъэгъу.

--- Page 122 ---

Гъусэ зафэу сыдрэ шъэфкIи
Уицахь пытэ къыстегъэлъ,
Лъэрыгъыпсри лIыгъэ IофкIэ
Сэгъэубыти, шыр сфигъэлъ.
УичIыналъэ нахьы лъапIэ
ЛIыгъэ напэу сыд къэхъун?
Уигъэхъуни сфэхъоу плъапIэ
Уищыгъу-пIасти Iус сфэхъун.
1973

--- Page 123 ---

ГЪЭРАЗ, СИШЪАУ, ГЪЭРАЗ
УигъашIэ анахь щылъапIэр
Хэгъэгоу узыщапIугъ.
Лъэбэкъу пэублэу сигуапэр
УиджэхэшъогукIэ къэпкIугъ.
Хэгъуашъхьэм хэгъэгу нэплъэгъур
Фэигъорыгъоу къыщежьэ,
Ащи дыкIыгъоу шIулъэгъур
ГъусэгъукIэ гъашIэм щыхещы.
Гъэраз, сишъау, гъэраз,
Хэгъэгур - нышъы, гъэраз.
Зыгъас, сишъау, зыгъас,
Дэхагъэм гури фэгъас.
Игъатхи, бжыхьи, кIымафи,
Гъэмафи шIукIэ пхэрэлъ.
Тетэп дунаим нахь зафэ,
Ным пфигъэшIуагъэр гухэлъ.
УигъашIэ анахь щылъапIэр
Хэгъэгоу узыщапIугъ.
Лъэбэкъу пэублэу сынапэр
Сэри а чIылъэм щыскIугъ.
1973

--- Page 124 ---

ТОПГЪАОМ ИОРЭД
Сихэку кIасэу зикъушъхьэ лъагэм,
Зимэзи кIырэу, зишъофи дахэм,
Зипсыни къабзэу, зипсыби чъэрхэм,
Зитхышъхьэ хъупIи Iэхъогъу отэрхэм,
Сэнэшъхьэ IэшIум зызыщиплъахьрэм,
Тыгъэм ифаби мафэм къызфихьрэм,
Зигубгъуи коцыр хьэсабэу щыкIрэм,
Зипщэ фыжь куаши санэIу чIэсыкIрэм
Непи нычэпи фэхьазыр дэдэу,
Ситопы зандэ уашъом фычIэт,
Инэплъэгъу сакъы хэти къыубытэу,
Бгъэшхъуанэр зиIэм ренэу ар фэд.
Шъори, хыорхэу сихьэсэ кIырхэр,
ЧIылъэр жъугъэгушIоу шIукIэ шъушъхьалъ.
Нэгуф рэхьатхэу сикъушъхьэ шыгухэр,
Ошъогу чIэгъым шъори шъучIаплъ.
Мо пщэ фыжьыбзэу шъуашъхьагъ исыкIрэм
Мэлы Iэхъогъухэр хэрэмыкIуакIэх,
Титыгъэ гъашIэу тызщыгушIукIрэм
Игугъэ нэфи дэрэт титIуакIэ.
Мо цIыфы купэу зигъогуи зыкIурэм
Непэ ситопи афэсIэтыщтэп.
Мо къухьэ лъагэу огум щыджэгурэм
Тезгъэпсыхьани, сыкIэлъыощтэп.

--- Page 125 ---

ШъошIэми сшIэрэп, сыошъукъутэу
Гъэмэфэ шыблэм сешэшъ сыщыс.
Зы шыблэ гъуагъуи сашъхьагъ имытэу
СыIофынчъаешъ, гушIор бгъэм диз.
Дунаи нэфыр фыжьыбзэ дахэу
Тыдырэ къуапи щымамыр дэд.
Ошъуи щымыIэу, сиуашъуи лъагэу
СичIылъэ лъапIэ ситопи тет.
1973

--- Page 126 ---

ШЪЭФЫРЫТХЫМ ФЭСЭТХЫ
Уишъэфырытхэу къысфэбгъэхьыгъэр
Псалъи хэмызэу къысIэкIэхьагъ.
Ау зыбгъэлIэжьзэ узыпылъыгъэр
ПлъэкъоцIэ-пцIэнчъэ екIодылIагъ.
Ар уитхылъыпIэ тесымыгъуатэу
Сэ зытIо-зыщэ сеплъы, сылъэхъу.
Хьарыфмэ къуащэу, щынэу запхъуатэу
Ечъэжьэжьыгъэх пIонэу къысщэхъух.
СшIогъэшIэгъоныр: пшъырэба пIашъхьэ?
Джа закъор ары сыгу зэрэогъурэр.
Упсэрыомэ, сыда сапашъхьэ,
Уищэ тIупщыгъэ зыфэбгъэохъурэр?
Уигубжы нэжгъы огъэIэбжымкIэ
Сэщ фэдэп, ошIа, бгъэщынэшъущтыр.
Унэм зипшIыхьэу укъыспытхэхькIэ
Сыда пхэнджыгъэу къыспыбгъотэщтыр?
Шъхьэр риуфэхынэу, сызгъэцIыкIунэу
ЗгъэшIэгъэ гъогум щыскъолъэу сшIэрэп.
Уикъэмэ пакIэ сырыуулыIунэу
Зи скъобгъотэнэп, пшIосыушъэфрэп.
Шъхьэзэкъо къуагоу мы тидунае
Утетышъ, шъэфрытх, сыдыр уигъашI.
Сыушъэфрэп, слъэкъуацIэ ощ пае
Мары, къыкIэсэтхэжьы: МэщбашI.
1973

--- Page 127 ---

НЭПИТIУХЭР
ЦIыфы зырызхэм нэпитIу зэряIэр
Джыры ныIэп зысшIагъэр.
Щаштэшъ уапашъхьэ гущыIэр
КъыпфаIуатэ яшIушIагъэ.
Хьалыгъу бзыгъэм тхъу темылъми,
ЖэкIэ-IокIэ тырацIалэ.
Лэпс щыуаным лы хэмылъми,
Хэлъ къыуаIоу урагъалIэ.
ЯгущыIэ къызращажьэрэм,
Бгъэуцунхэ плъэкIрэп.
Урамым къызытехьажьхэрэм,
КъэIо-Iожьым хэкIхэрэп.
Яшъэф Iушъашъэ цIыфмэ
Ашъхьэ афызэпакIы,
ЕтIанэ Iофы зэхэфмэ
IофшIапIэр щызэтырачы.
КъыпIогушIох уазIукIэрэм,
ПIапи пытэу къаубыты.
Ущымытэу къызщыхэкIрэм
Уаубы ахэм, уаубы.
Iэнэ шыгъэм уаздыпэсрэм
ПIэгу къыралъхьэ агу,
Яшъэбэпси къызыбнэсрэм
Псэм къепIэскIурэр тIого-бзагу.

--- Page 128 ---

УакIыбкIэ хъоршэрыгъэр
Щызэрахьэ, бэджыхъ щашъы.
КIэтIаркъомэ сшIэрэп аIыгъыр,
Чэтыу хьаджи зыкъашIы.
СлъэкIыгъэмэ анэIу ихъуагъэр
Къястхъыхыщтыгъ ахэм сIэкIэ.
Ары шъхьакIэ, узлъытхъуагъэр
Пцэжъыяшъошъ, пIэкIэкIы.
1973

--- Page 129 ---

О ПШIЭРЭП ШЪХЬАКIЭ, СЫКIЭЛЭ НАГЪУ,
НАГЪОР ХЭГЪЭКIИ, СЫКIЭЛЭ ШIАГЪУ
О пшIэрэп шъхьакIэ, сыкIэлэ нагъу,
Нагъор хэгъэкIи, сыкIэлэ шIагъу.
Жъуагъоу сэлыды, мазэу сыкъепсы.
СишIулъэгъу машIо сыкъыпфегъэсы.
Уфай-сыфаем тыхэмыгъахьэу
ШIулъэгъуныгъэр Iахьымыгощ,
Угощэнысэу, сэ сыбэлахьэу
Чылэ кIэлэжъмэ сафэгъэкIожь.
Зы фыгу уби, зы бын яхати
ПIэ нэзгъэсынэп, пшIошъи ар гъэхъу.
Ащ укъезэгъмэ, тхьэр сэ къысати
СIозэ, о закъом лIы сыфэрэхъу.
О пшIэрэп шъхьакIэ, сыкIэлэ нагъу,
Нагъор хэгъэкIи, сыкIэлэ шIагъу.
Жъуагъоу сэлыды, мазэу сыкъепсы,
СишIулъэгъу машIо сыкъыпфегъэсы.
1973

--- Page 130 ---

СЫДА ШЪУIУА НЕПЭ УКЪЫЗФЭКIУАГЪЭР?
Сыда шъуIуа непэ укъызфэкIуагъэр?
Жьы коренышхуи сызыхэпхьагъэр.
Къушъхьэпсым гъэзэжь зэримыIахэу
Къэбгъэзэжьын Iоу ныбжьи сшIэгъахэп.
Жъуагъохэр огум зэрэхэстахьрэм
Фэдэу сэ сыгоу укъезыхьакIрэм
ИмэшIо стыгъэ ежьэ гъопчагъэ
Ущыхъужьыгъэшъ, бгъэгури бгъэчагъэ.
Мо пщэ фыжьыбзэу сашъхьагъ щылъагэм
Сэ фэсэгъадэшъ уиджэнэ дахэ,
Ара шъуIуа гуми укъызыфэкIрэр?
Нэплъэгъуми ренэу узфычIэмыкIрэр?
 КIымэфэ мафэм шыблэу гъогъуагъэм
УикъыкъокIыкIэ сыдэу ехьщыра?
Гупшысэ сапэу сшIузэхэхъуагъэм
Иутысэ таущтэу укъысфыхэщра?
1973

--- Page 131 ---

ШIУЛЪЭГЪУ КIОСАГЪ
Къушъхьэтхы кIыбым щысIогъэ псалъи,
Щыслъэгъурэ пкIыхьри сыдэу гугъэнчъ!
Укъыслъымычъэу садэжькIэ къаплъи,
Сызтесэу плъэгъурэр оркIэ гугъэш.
Нэплъэгъу гузэгум ошIэ-дэмышIэу
УкъыхэджыкIкIэ сыдыр ишIуагъ?
Сапашъхьэ итыр орми сымышIэу
Сикъэплъэ кIыхьэ ущыгужъуагъ.
Сыда ишIуагъэр шIулъэгъу Iэсагъэм
ИмэшIо стафэ сыпэбгъэплъэжькIэ?
ЗэкIэблэжьынэп гопэгъу кIосагъэм
Иежьэ сапэ сыкIэбгъэпщэжькIэ.
1973

--- Page 132 ---

ТЫРКУЕМ СЛЪАПЭ АПЭ ЗИСЭДЗЭМ
Тыркуем слъапэ апэ зисэдзэм,
Адыгэ цIыкIу гущэр, гум шъукъэкIыгъ.
ЛIэшIэгъу мэхъаджэм ихышхо псыдзэ
Къэуалъи, бгъэгум зыкъыдикIыгъ.
КIыигъи, гъыгъи, щэм риутыгъи,
ХычIэ хъужьыгъи шъузгъэмысагъэп.
Сэшхор зыIапшъэу машIом хэтыгъи,
КъытэхъулIагъэм джыри сесагъэп.
Псалъэм изафэ зетымыгъэпшъэу
Зы щэп, щэ макIэп тыбгъэ дэкIыгъэр.
Быслъымэн тIомэ гъэры зядгъэшIэу
ТимышIэныгъэ бэ дэтщэчыгъэр.
Ипхъахь-итэкъоу, тызэфэIапчъэу
Къогъу пэкIэ къосэу чIылъэм тытет.
Тызгъэунэхъугъэм гукIэ тыфапчъэу
Тарихъ тихъоеу хъишъэм тыфэд.
Сятэжъмэ ячIэу чIы мафэу сиIэм
СыкъогушхукIзэ сэIо псэлъапэр:
Лъэрыгъым ситэу шъхьафитым щыIэм
ФэсшIагъэр ары непэ сиплъапIэр.
НапIэр щысIэтмэ тыркуе чIыгум
СэркIэ хымэчIи шъэф ныкъопкIыжьхэр,
Сыдэу фэмыда хэкоу сэ сыгум
Мо слъэгъурэр зэкIэ, Стамбул икIыжьхэр.

--- Page 133 ---

Чэщыр щышIункIэу, мафэр щыпщагъоу
СIоми тэрэзэп, пцIы сыусыщтыр.
ЕтIани сшIэрэп ущыгъощагъэу
Зыгорэм ичIы узэрисыщтыр.
Тыркуем слъапэ апэ зисэдзэм,
Адыгэ цIыкIу гущэр, гум шъукъэкIыгъ.
ЛIэшIэгъу мэхъаджэм ихышхо псыдзэ
Къэуалъи, сыбгъэгу зыкъыдикIыгъ.
КIыигъи, гъыгъи, щэм риутыгъи,
ХычIэ хъужьыгъи, шъузгъэмысагъэп.
Сэшхор зыIапшъэу машIом хэтыгъи,
КъытэхъулIагъэм джыри сесагъэп.
1974

--- Page 134 ---

5 Заказ 042

--- Page 135 ---

ИСТАМБУЛ
СыхьакIэу сшIэрэп, сыкIасэу сIорэп,
О Истамбул, уапашъхьэ сит.
Уиуахъти макIо, уиуахъти кIорэп,
ХытIолэ нэпкъэу узIутыр сыд?
Уимафи, чэщи, ечэнд-щэджагъуи,
Пчэдыжьи, пчыхьи уащыгъощагъ.
Уимэзэныкъоу узимыджагъом
Гъуазэ урыхъоу уашъхьагъ ищагъ.
Аущтэу ущытыми, уашъор уимарджэу
УлъэпэпцIыеу мэщыткIэ олъэ.
Ари пфимыкъоу уазэнаджэу
Узэндэрыплъэу Тхьэм дэжькIэ оплъэ.
Уибэдзэрыдзэу бэдзэогъу бадзэм
Нахьи нахь Iэлым сщыщаф къысеIо,
ХэткIи гугъапIэу джа уипсыхадзэ
Иор тэмапэ сытетэу сэкIо.
СычIегъэзыхьэ, сыкъыдедзые,
Сыкъызхидзынэу зэ шъхьакIэ ежьэ.
Ежьашъор ышъоу зэ къыстесые,
Сырие пIонэу етIани сещэ.
Ахъщэр сымакъэу, моу зистэкъухьэу
Къыркъыркъ езгъаIоу сыщхы сшIоигъу.
Щэны-щэфыжьым мылъкур икъухьэу
ЗимыIэм иIэп, зиIэр фэигъу.

--- Page 136 ---

Игъуа-имыгъуа, псауа, ызныкъуа,
Узфаер яIуи, къыпфагъэсыщт.
ДжыбачIэм илъыр екъуа-емыкъуа,
Щай урагъашъоу ущагъэсыщт.
СыхьакIэу сшIэрэп, сыкIасэу сIорэп,
О Истамбул, уапашъхьэ сит.
Уиуахъти макIо, уиуахъти кIорэп,
ХытIолэ нэпкъэу узIутыр сыд?
1974

--- Page 137 ---

5*

--- Page 138 ---

ЕМЫКIУ КЪЫСФЭМЫШI
ЕмыкIу къысфэмышI, Тыркуер,
Угуи хэзгъэкIы сшIоигъоп.
ОсIуагъэп, осIонэп нэкIуер,
ЕмкIи псэлъапэр сщэигъэп.
Игъом - сыхьакIэшъ! - уиIанэ
НэкIмэзэ мафэу къэошы,
Сшхырэр пшIомакIэу етIани
Слъэгъузэ уитхьацуи къэопшэ.
Шэны пфэхъугъэу уихабзэ
Бзабэр къебэкIэу оIуатэ,
IонтIагъэр занкIэм фэбгъазэу
Ухъуапсэу тамэр оIэты.
Уимэзэныкъо нахь дахэ
ЧIым тетэу пшIэрэп, тетынэп.
Ау нитIур пIэпихэу илъагэ
Ащ узэреплърэр сэ сынэп.
Непэ уитыгъэу бзый фаби,
Уибзыуи, уци, псы гъуаткIуи,
О къыбгурыIоу нэфабэр
Къыуатэу непэ къысаIуи,
ЕмыкIу умышIы, пшIодэгъуми,
Мысэр зыдэжьыр уадэжьэп.
Зымакъэ бгъашIоу а пстэуми
КъарыкIрэр сыгуи пфидэщтэп.

--- Page 139 ---

Нэфыпс тэкъуафэу уитыгъи
Бетакъы чъыIэу къысшIошIы,
Iубэпсэу уипсы хэсхыгъэм
ИIэшIуи дыджи сымышIэ.
ЕмыкIу къысфэмышI, Тыркуер,
Гур сыфэягъэп хэзгъэкIы.
ОсIуагъэп, осIонэп нэкIуер,
Сипсалъи ар хэсэгъэкIы.
1974

--- Page 140 ---

ТЭТЫЕМ ЗЫКIИ ФЭМЫД
Тыркуем ощхыр къыщещхы,
Тэтыем зыкIи фэмыд.
Дунай лъэпачIэм зырещхы,
Зы щхыгъо Iофи хэмыт.
Мытхъэ-мылIэ-мыхъуапсэу
Сфэбзакоу тыгъэр къыщепсы.
Псыорми апэ псыгъуабзэу
Зэуж-зэлъычъэу псым щесы.
Орэда хьауми гукIая
ДэпкIэе лъатэм ытэкъурэр?
Къурэу зизакъоу мо кIэим
Дэтым нэпсыца фимыкъурэр?
Мыдэм хэмыкIэу чъыг шъхьапэр
Къутэмэрычъэу мэсысы,
Гусэр зисэшхом жьы пшъапIэр
Исэку утысэу мэшэсы.
Пшысаща хьауми гугъаща
Зыдигъэзагъэр ишыпэ?
Гупшысэ сапэр мэгъуащэшъ,
Зыщефэхыгъэм щэшыпэ.
Тыркуем сэхъи къыщехы,
Тэтыем ари фэмыд.
ТыжьынпскIэ уцмэ зарещхы,
Зы щхыгъо-плъэгъуи имыI.
 1974

--- Page 141 ---

АЗЭНАДЖЭМ ГУМ КЪЫГЪЭКIЫГЪЭР
ТхылъыпIэ тхьапэр синэмазлыкъэу
Къыблэр санэIоу такъэу сыщыса?
Сипсэлъэ Iупчъи сипчъэшъхьэ блыпкъэу
Садэжь къэкIощтыр гугъэпIэ пшыса?
IитIури зэтелъэу, нитIури сыупIыцIэу
СызфэлъэIощтыр хьадрых джэнэта?
Нэтыр зытыгъэу, зищхыуи мыпцIэу
ЦIэцIэным хэтым непэ сыфэда?
Хэта зипсалъэр Iупчъэпчъэ псалъэр?
Лъэгонджэмышъхьэу чIылъэр ихьапс.
ЕсыкIэ зышIэу псыоры хаплъэр
ЗитхьалэпIэщтым фэд инэмаз.
Мазэр зиплъапIэу, къэр зигугъапIэм
Жьы къыщэу псауми ибэн тIыгъах,
Джэнэтым паплъэу тIысыжьыгъапэм
Идунай тети сыдэу мэзах.
Зандэу сэуцушъ, огур ситхьапэу
Дышъэпс нэбзыйкIэ тыгъэр сэгъатхэ,
Тхышъхьэм сытетми, модэ къохьапIэу
Iэр къысфэзышIрэм нэскIэ сигъатхэ.
Тхъагъо дунаир сэIошъ, сичIылъэ
Къызэпэзгъаджэу сыазэнадж.
Сиджэрпэджэжь итхьагъэпцI чIэгъ-чIэлъы
Зыблыригъэхэу хэгъэгу хэтадж.

--- Page 142 ---

Хьаджэр зыштагъи, зыштэнэу щыIи,
Джары сымакъэ шъуашъхьагъ зыкIитыр.
Тыгъэр зынапэу щыIи-щымыIи,
Шъощ пай мы чIылъэр зыфэшъхьафитыр.
Тыди сиусэ сатыр-сатырэу
Тыркуе кIыIум зыщерэIэт,
Тамэр Iэтыгъэу, илэпси стырэу
ЦIыфым игъашIэ шIагъоу щэрэт.
1974

--- Page 143 ---

БЫСЛЪЫМЭН ЛЪЭПКЪЫМ
НЕПЭ ЕНЭКIЫ
Къыблэ лъэныкъом ыIу фэгъэзагъэу
Быслъымэн лъэпкъым непэ енэкIы,
НэмыкIы Iофи щыхэмызагъэу
Имэзэ уахътэ къызэренэкIы.
НэмазышIыгъом игъо къызыскIэ
Зыщыуцугъэр ятхьалъэIупI,
IупшIэр хъублаблэу лъэгонджэ щыскIэ
Алахь зизакъор игухэлъ Iуп.
ЗэкIэ зэлъэIоу Ежь мылъэIожьрэм
Иджэнэтыпчъэ паплъэхэу Iутых,
Зи къадэмыхъоу къызагъэзэжьрэм
ЩымыIэ мыгъом ахэр реутых.
Къэмытэджыжьрэм псэ хэмытыжьэу
Бэным ибгъузи, сыд пшIэн, езэгъы.
Гъыныр щызгъэти, гъуанэр зыдыжьэу
Къызэхинагъэм игъаби сэхъы.
ЛIагъэм джэнэтыр, псаум насыпыр
Ыгъот шIоигъоу хэти кIэхъопсы,
Гъозыр шъхьарихэу шIоIофэу быныр
ЕтIани ащкIэ къиныгъор гъопсы.
Къыблэ лъэныкъом Iур фэгъэзагъэу
Быслъымэн лъэпкъым непэ енэкIы,
НэмыкIы Iофи щыхэмызагъэу
Имэзэ нэкIи щызэренэкIы.
1974

--- Page 144 ---

МЫГУЗАЖЪОУ, ИГЪОРЫГЪОУ
ТЫГЪЭР КЪЫКЪОКIЫ
Мыгузажъоу, игъорыгъоу
Тыгъэр Тыркум къыщыкъокIы.
СкокI изыбзэу, щычэрэгъоу
Лъэгъо минкIэ къыспэгъокIы.
ХъокIыгъакIэу бетакъ гъуаплъэр
Лъэс-лъэбыIоу ом къетаджэ,
Имыджагъоу дунай хаплъэр
Азэнаджэу чIылъэм хаджэ.
Джэнчы къули, уцы пакIи
АIущхыпцIэу ашъхьащэкIы,
Ахъщэр зиби, шIур зимакIи
МэкIэ-макIэу зарещэкIы.
Осэпсыцэр хымэ чIыгум
Цэ зырызэу тежъыукIы,
ЗэндэрыкIоу тхышъхьэ шыгум
Шы лъэмакъэр къытеIукIы.
ТхъокIэ тыгъэм седжэн сIонти,
Ар онэшы сфэмыхъун.
Хъунэп сIозэ сешэсынти,
Сытэмэнчъэу сыплъэгъун.
Мыгузажъоу, игъорыгъоу
Тыгъэр Тыркум къыщыкъокIы.
СкокI изыбзэу, щычэрэгъоу
Лъэгъо минкIэ къыспэгъокIы.
1974

--- Page 145 ---

ПСЫР ДЫШЪЭ ПАПКI
Тыркуер жъоркъэп, къэпы огъуеп,
Мэз благъи гъуий гур ащэгъуащэ.
Гъуапчэ зишIыгъэу жьыбгъэм ихъые
Зы чIыпIэ итэу макIо пшэхъуащэ.
Зи "мащалахьыр" зычый темыкIрэм
ИчIылъэ лъапэ мэщыткIэ маплъэ.
Тэмапэр бзыоу къызэхьылъэкIрэм
Жэр зэкIикъыгъэу псыфалIэ малIэ.
МалIэх иуцхэр, мапэх ичъыгхэр,
Хыми илъае лъапэр къефызы.
Тыркуе хымэм инэпсы Iучъхэр
СэркIэ мычъэрхэу гугъэ Iэпызых.
Зытырэм шIуабэу, зыхьрэм шIомакIэу
Апчмэ арытыр псышъ, дышъэ папкI.
ПакIэр мыуцIынэу, нэкIу ныкъотхьакIэу
Ар къызчIэмыщрэр ипщэсы пакI.
Напщэ тырахэу, дыуахьи фатхэу
Плъэгъумэ пшIоигъуа? Псым зыфэгъалI.
Iубэр ихьафэу, фабэр игъатхэу
Хахмэ-хакIэжьэу джащкIэ щыгъабл.
Хьабли, къуладжи, джэнэтми нэсэу
Псыр щамыгъотэу, псыр щафимыкъу.
Къуаджи чылагъуи гъоткIо гонэсэу
ЯщыIэныгъэ псэм ызыныкъу.

--- Page 146 ---

Зи "мащалахьыр" зыжэ дэмыкIрэм
Тыркуер хэтэу тхьалъэIукIэ маплъэ.
Тэмапэр бзыоу къызэхьылъэкIрэм
Жэр зэкIикъыгъэу псыфалIэ малIэ.
МалIэх ицIыфхэр, мапэх ичъыгхэр,
Хыми илъае лъапэр къефызы…
…Хэкоу гу закъом ипсыхъо мыпчъхэр
Сыдэу хьалэлхэу бгъэгум дизыбзэх!..
1974

--- Page 147 ---

ОШЪОГУР ИШЫУ IЭДЭЖЬ
Бзыхьаф-бзыхьафэу, бзыхьаф дыжьыгъэу
БгъуиплIкIэ Тыркуер сапашъхьэ илъ,
Слъэгъурэр зэкIэ бжыхьэ пкIыжьыгъэу
Зы жьыбгъэ гъожьи бгъэкIэ щимылъ.
Мылы дыкъыгъэр шъхьащыуIубагъэ
ПIонэу лIэшIэгъур мыщ щынэмыкI,
МэкI-мэкIэжъыем зэлъикIупагъэу
Шыуш Iэдэжьышъ, икIуи хэмыкI.
МокIэ дунаим шхомлакIэу телъыр
АIэкIиутэу ичъэ хегъахъо.
ЧIылъэ хъопсагъом сыд шъыу шъуфыхэлъыр,
Джэнэтыр ары шъоркIэ хъопсагъор.
Жъугъотыгъэр зэкIэ зы мэфэ Iусми,
Сыда ешъушIэщтыр, шъуезэгъ араIо.
Мэщэу аIожьрэм пкIэнтIэпсыр хизми,
ЧIыфэ тыжьыным нахьыбэр факIо.
ПаIор шъушъхьарысэу, сабыир жъугъотэу
Тамэ жъугомытми сыд къышъущышIын,
Мыщ шъузехыжьрэм дышъэр ос хъотэу
Ахърэт щыIакIэр Тхьэм къышъуфишIын.
ОшIэ-дэмышIэу жьыбгъэу къилъыгъэм
Шъофи къушъхьэтхи зашъхьарихыгъ.
Сызэхихыгъэу сшIэрэп а жьыбгъэм,
Сигухэлъ-гупшысэ сапэм ритхыгъ.

--- Page 148 ---

Тыгъи, тарихъи сызибысымым
ИмыIэу сIорэп, сIонэу гум къэкIрэп.
МыкIэ ичIылъэ цIыфы намысым
Уасэ фимышIэу тхьалъэIум хэкIрэп.
ГухэкI-гукъаор Тыркуем пае,
СиIоф хэмылъми, бгъэгум къетаджэ.
Джаущтэу ошъогур игугъэпIаеу
Джы къызнэсыгъэм Тхьэм дэжькIэ маджэ.
 1974

--- Page 149 ---

ХЪОХЪУ СЭЛАМ
Гъишъэр зимафэу, зыIэпшъэ дышъэ
Усэр зыфатхэу, тхыдэр зыфаIоу,
ЗиIофышIагъэ пытэкъоу хъишъэр
Орэу, Тыркуем, ицIыф лэжьакIоу,
ЧIыплъы чIэхыжьи, бзыуцыф Iухыжьи,
Жьыбгъэр зишъофым пчэнахъоу итхи,
Мо пцэжъыяшэу хышхор зихыжьи,
Iуахыжьыгъахэу хьэсэ шъхьафитхи,
Зытхы уфагъэу чIы чIэгъым чIэтхи,
Ратрэр мэкIабзэу гъучIыр къэзышIи,
Шыгъэчъэ зехьэм шыухэу щычъэщтхи,
Хэтми лэжьакIоу зыцIэ сымышIи,
Зырыз-зырызэу сыгу шъуфэщэигъэу
КъыздесэхьакIышъ, сигопэ хэхи
Зэхэшъозгъэхы непэ сшIоигъоу,
СшIоигъо дэдэу сэлам шъосэхы.
Псыхэр урамхэм къащезыхьакIхи,
МашIом пэIутэу хьалыгъу зыгъажъи,
ШIугъэр зыгу илъэу шъуихэгъэгу хьакIи,
ЛIыжъы жэкIэфэу гъашIэр къэзгъашIи,
ШIэныгъэр зиIэу шъощ пае лажьи,
Шъуимэджэджапхъи хъупхъэу зыхьаджи,
Псауныгъэ зиIи, зимыIэу лъащи,
Щэмэджыр джэгоу губгъом щызгъаджи,

--- Page 150 ---

Сэхъыр зытехэу чэщ къэрэгъули,
Лыми кIэхъопсзэ, зимафэ зыхьи,
ПкIэнтIэпс-нэтIэпскIэ щылыч зыпсахьи,
Хъярым ихъярыр къышъорэхъулIи,
Ар лIыгъэ напэу, шъуашъхьагъ щызафэу
Бзыу тэмэ псынкIэу шъуфэзгъэлъэтэн,
А зыр насыпэу - насыпы мафэу
СигъэшIэ IахькIэ зыфэслъытэн.
1974

--- Page 151 ---

СКЪОШМЭ ЯОРЭД ИДЖЭУАП
"ЛIыблэнэ шыум ишы шIокIодмэ,
Къинми нахь дэгъур ыгъотыжьын,
Уихэгъэгу закъо пыдзы уфэхъумэ,
Ным иIэшIугъэ тэ къипхыжьын!.."
Мы шъуиорэдэу бгъэгум къигъыкIрэр
ТхьамыкIэгъо IофкIэ шъоусы,
Джа шъуи Iодышъэу бгъэгум дэмыкIрэр
Мыщ икъежьапIэшъ, сыгуи мэузы.
Нысэщэ хъярми, ем икъэкIогъуми
Джа псэлъэ къиныр Iуагъэ щышъуфэхъу.
Ткъошы нахьыбэу хы кIыбы къогъумэ
Акъуатэкъуагъэм тыгухэр афэгъух.
Тадэжь шъукъаплъэу плъапIэр шъуитхъагъоу
Шъуигъэ гъуй-сыйхэр зэхэкI-зэхэтых,
Шъукъошмэ яхахъо шъоркIэ гухахъоу
Тынэгу инэфхэр шъугу иорэдых.
"Насып мыухыр хышхо фэуалъэу
Хэтырэ цIыфи ащ щылъэIэсы…"
ШъуIозэ шъоIэтышъ шъуигугъэ псалъэ,
Шъуипсэлъэ пакIэ хъуапсэр къыпэзы.
Дэхэгъэ пстэоу щыIэм идахэр
Тэщ пае шъуIоми, шъыпкъэм изаф.
Шъхьафит щыIакIэм огушхо лъагэр
Фэдгъадэу тэркIэ тыгъэр тфэмаф.

--- Page 152 ---

Бжыхьэм, гъэтхапэм тичIыгуи тэжъо,
Бэгъуагъэу чIылъэм тимэщ къытещрэр.
Тэпсэу. ТэпIо. Тэжъо. ТэгушIо.
Шъо закъор ары тэ къытщыкIэжьрэр.
 1974

--- Page 153 ---

КЪЭРЭКЪАМЫЛ
Къэрэкъамыл, Къэрэкъамыл,
Хэта зыIуагъэр учъыIэмыл?
Уиорэдышъо - уимэшIо бганэ
Къызэрэднэсэу тызэкIегъанэ.
Лъапэр тIэпихэу лъыр зэкIегъаплъэ,
Джэгум ихъяры хъярыр хегъаплъэ.
Пшъашъэм игугъэ къэогъэущы,
Зепщэзэ пчэгум дахэр къиощэ.
Гъэтхэ пщэ фыжьэу пщэм ибыбыкIэ
Ащ икъэшъуакIэ угуи къегъэкIы.
КIэлэгуми гуIэу зырегъэпхъуатэ,
ЫшIэрэр зэкIэ пщынэм къеIуатэ.
Орэды тамэм нахьри зеIэты,
Хьарзэ мэкъамэу огум шъхьэрэты.
Уиорэдышъо - уимэшIо бганэ
Къызэрэднэсэу тызэкIегъанэ.
Къэрэкъамыл, Къэрэкъамыл,
Делэ зыIуагъэр учъыIэмыл!
1974

--- Page 154 ---

АДЫГЭ ДЖЭГУ
Ныбджэгъум къытфищагъэшъ,
Шъэогъухэр тызэлъычэфы.
Тичылэ щыгушIуагъошъ,
Бжыхьапэр, тыгъэу къэнэфы.
Типщынэу, адыгэ пщын,
ЗэфакIом темызэщын.
ПхъэкIычэр къытфэрэжъынч,
КъэшъуакIом къыкIерэмыч.
Ой-ра, ой-ра,
КIалэхэр тIурытIу ерыш.
Ой-ра, ой-ри-ра,
Пшъашъэхэр ащи зэлъежэх.
Тихъярышъ, адыгэ джэгу,
Чылагъор непэ гъэджэгу.
ДжэгуакIор утыгу чэрэгъу,
Тиныси мафэ тфэрэхъу.
Сыдигъуи угъусэ чэф,
Насыпыр уипчэгу щэнэф.
Тилъэпкъи уринэхъой,
ГушIуагъор ренэу уихъой.
Ой-ра, ой-ра,
Адыгэ джэгу, адыгэ джэгу.
Ой-ра, ой-ри-ра,
Дэхагъэр уигъэшIэ нэгу.
1974

--- Page 155 ---

СИГУГЪАПIЭ СИШIУЛЪЭГЪУ
ЗэпэIут нэпкъитIур ныбжьи зэIумыкI,
Ащ тыфэдэу тIуми, тIуми тэрэмыхъу.
Псыхъом орэд къеIо - орэдым щымыкI,
Нэпкъ зэфэзэщхэр шIулъэгъу зэдэмыхъух.
Апэрэ шIулъэгъур сэркIэ гугъэ шъэф,
Ар шъхьэихы ныбжьи сымышIын.
ГъашIэр сфэзгъэнэфрэр жъогъо лъэгэ нэф,
Минрэ пцIэ къесIощтми, зыкIи сымыпшъын.
КIалэм игугъапIэр кIалэм ишIулъэгъу,
Хэты ригъэшIэна, хэты риIотэн?
Тыдэ щыIа, щыIа, кIасэр, уинэплъэгъу?
Гъэтхэ тыгъэ шъабэм сишIулъэгъу фэдэн.
1974

--- Page 156 ---

ОСЭМЭРКЪЭУА, УИШЪЫПКЪА?
Тихьэблэ кIалэм сыIукIэ къэси,
Сидахэр еIошъ, щхызэ къызблэкIы.
КъикIрэр сымышIэу ащ сегупшысэ,
Мэсэмэркъэуа хьауми ишъыпкъа?
Къэбары Iофэп, Iофи зезгъэшIрэп,
Мы чылэ пшъашъэмэ санахь мыIай.
СыIаий сIорэп, сыдахи сIорэп.
УишIулъэгъу закъо къысэт, сыфай.
ОшIэ-дэмышIэу сыпIукIэ къэси,
Сидахэр пIозэ, сыд пай ублэкIра?
КъикIрэри сшIэрэп, сыогупшысэ,
Осэмэркъэуа хьауми уишъыпкъа?
О пшIэрэп нахьы шIу усэлъэгъу,
Гъунэгъу кIалэу сыгум хэпкIагъэр.
Псэлъыхъу зимыIэм сащыщэп шъхьакIэ,
Шъхьэих шIулъэгъуи къэсэбгъэIуагъэр.
1974

--- Page 157 ---

КIЭЛЭ КЪУАПЦIЭМ СЫДЭКIОЩТ
СишIулъэгъур, сишIулъэгъур,
СишIулъэгъур тэ къикIыщт?
Гъунэгъу чылэм, чылэ дэгъум
КъысфикIынышъ, къысфэсыщт.
Ары шъхьакIэ, ары шъхьакIэ,
Уянэ ябгэр сигощэщт.
Сэ сиIахькIи, сэ сиIахькIи
СыIай сIорэп, сыдах сIорэп.
КIэлэ къуапцIэр, кIэлэ къуапцIэр
Гуащэм пае сыкъэщтэнэп,
Нысэ папцIэр, нысэ папцIэр
УиIахьылмэ язгъэIонэп.
Ары дэдэу, ары дэдэу
Гуащи пщыпхъуи орэмыщт.
Ащ сыфэдэу, ащ сыфэдэу
Хьашхъопацэу сыщымыт.
Шэфы лъагъом, ошъогу лъагъом
КIэлэ къуапцIэр къысфырэкIо.
Сэ синагъом, сэ синагъом
Чэщ мэзагъом орэд феIо.
ЗысIэтыни, шIулъэгъу дахэм,
КIэлэ къуапцIэм сыдэкIощт.
КIэлэ къуапцIэу зыгу мымахэм
КIасэр оры сэ есIощт.
 1974

--- Page 158 ---

А КIАЛЭМ ЗЫШIОМЫДЭЙ
Зы кIалэ горэ тикъуаджэ дэс,
ИпэIо медэ пэIошхо дэд.
ЗышIомыдэйми, мыпсэу-мылажь,
Мылъэщэ-Iащэу зыкIэмыIажь.
ЛэжьэкIо лъагъор пчъэIупэ Iущ,
Ежьыр нэфшъагъом икъыдэущ,
Ныкъокъэущэу ядэжь къыдэкI,
Тучан пчъэIупэр иапчы нэкI.
Хэлъхьагъур къэсмэ, фэмыIэджабгъу,
Хыныгъор къэсмэ, тыгъэр иджагъу.
Къуаджэм нысащэр дэтмэ ихъяр,
Пчэгур ыIыгъэу мыхъэр щегъахъ.
Мы кIэлэ дэим дэй къымыщэн,
Ежь фэдэм реIо: укъэмыщын.
Пшъашъэм нахь дахэм тепсэлъыхъон,
Анахьы дэгъури шъузы сфэхъун.
Ар оIо шъхьакIэ, пхъэчай гъукIагъ,
Пшъашъэм идэгъуми дэгъу ищыкIагъ.
УипэIо медэ тIэкIу хэупхъожь
КъыуаIошъ, шъуадэжь укъагъэкIожь.
1974

--- Page 159 ---

ЖЪОГЪО НЭФХЭР, ЖЪОГЪО ЖЪГЪЫБХЭР
СИОРЭДИ КЪЫДЕЖЪЫУХ
Чэщ мэзагъом, чэщ мэзагъом
Псыхъо нэпкъым сыкъытехьэ,
Уидэхагъэ псы чъэр нагъом
КъысиIуатэу сыгу урехьы.
Жъогъо тэпхэр, жъогъо тэпхэр
Зэпэлыдхэу къысфэжъыух.
Жъогъо нэфхэр, жъогъо жъгъыбхэр
ОрэдыкIэм къыдежъыух.
ШIулъэгъу закъом, шIулъэгъу закъом
Сыфэзэщы, гур фэузы.
СыкIэдэIузэ, орэд макъэм
Гум хэпкIагъэм сыфэусэ.
КIэсэ дахэр, кIэсэ дахэр,
Бгъэгум дэлъыр псыпэм къехьы.
Къыосэты зэкIэ ахэр,
Сыушъэфрэп: сыгу урехьы.
ТыжьыныпскIэ, тыжьыныпскIэ
Мазэм изэу огум къепсы.
СишIулъэгъуи лъэмыдж псынкIэшъ,
Жъогъо хэчъкIэ уадэжь къэсы.
1974

--- Page 160 ---

СИКIАСЭР ОРЫ, СИЖЪУАГЪУ,
ГУМ УРИГУШIУАГЪУ
Мазэр сигъуазэу пчыхьэм
Сишыпэ уадэжь сыкъехьы,
Сишылъэмакъэ къушъхьэм
Хэлъэтэу орэд зэхелъхьэ.
СикIасэр оры, сижъуагъу,
Гум ренэу уригушIуагъу.
Мо жъогъохэчъэу слъэгъурэм
Илъагъо сыкъытелъадэ,
Дэхагъэр бгъэм диз зыхъурэм
Мэзагъом уфэсэгъадэ.
СикIасэр оры, сижъуагъу,
Гум ренэу уригушIуагъу.
Сишы лъэкъофэу фарэм
Ысэкухэр жьым щыкIэфэфых,
КIасэм шIулъэгъоу фэсхьрэм
Дунаир зэлъегъэнэфы.
СикIасэр оры, сижъуагъу,
Гум ренэу уригушIуагъу.
1974

--- Page 161 ---

СЫГУ МЭУЗЫ, ХЭУЗЫКIЫ
Псыхъожъыер мачъэ, мачъэ,
Ипсыорхэр мэIупчъапчъэх.
Псыпэ дачъэу, учэрэзэу
Синэплъэгъуи укъыредзэ.
Сыдэу сшIына, зэIуплъэгъум
ШIулъэгъу гугъэ сэбгъэшIыгъ.
СыкIэхъопсэу уинэплъэгъум
Псыхъо нэпкъым сыщыпшъыгъ.
Псыхъожъыер мэщхы, матхъэ,
Уищхы макъи фэсэгъадэ.
СишIулъэгъуи сыкъыщенэ,
Дунай пчэгум сыкъыренэ.
Ом жъогъуабэ къысфепсыкIы,
Ащ зы жъуагъуи ахэмытыр.
Сыгуи мапэ, хэузыкIы,
ШIулъэгъу къэти сэ къысфэтыр.
1974

--- Page 162 ---

КIЭЛЭ НАГЪУ
Джэгур зызэхахьэкIэ, кIэлэ нагъу,
Пщынэр мэIупчъапчъэри, ей.
УкъысэIупчъапчъэзэ, шIулъэгъу дахэр
ЗыфэсэбгъэшIыгъэри, ей.
Уиныбджэгъу-шъэогъухэр, кIэлэ нагъу,
Пшъашъэхэм ахадэхи, ей.
Унэ хъопсэгъуитIури сэ къысэбгъэплъыным
СыфыкIэхъопсыри, ей.
Уджыр къызыхидзэкIэ, кIэлэ нагъу,
Пшъашъэхэр тыращэхи, ей.
Тигъунэгъу пшъашъэри пчэгум къызиощэм,
Сигъэнэшхъэигъэри, ей.
Огум жъуагъоу итми, кIэлэ нагъу,
ГукIэ сылъэIэсыри, ей.
УкъыслъыIэсыными сыфызэкIэблагъэу
Уджыр аухыгъэри, ей.
Бжыхьэ мэзэ дахэми, кIэлэ нагъу,
Пчыхьэ джэгухэр къашIыхи, ей.
Сэ нысэ дахэкIэ шъуадэжьы сыпщэным
СыпфыкIэгуIэри, ей.
Пчыхьэшъхьапэу тадэжьы, кIэлэ нагъу,
КIалэхэр къыIохьэхи, ей.
Нысэ кIасэу шъуадэжьы сащэщт къызысаIом,
СыкъыкIигъэщтагъэри, ей.
 1974

--- Page 163 ---

ХЭТ А ШЫУР?
Модэ шъуплъэлъ, хэт а шыур?
ЫцIэ къешъуIу, сэгумэкIы.
Хэт а шыур? Хэт а шыур?
Лъэхъум хэтэу къысфеплъэкIы.
Шыгъо нагъоу сызлъыплъагъэр
Зытет лъагъом машIор хехы.
Ащ тес кIалэм идэхагъэ
Сыни сыпси сэ сIэпехы.
Сыда сэIо къысишIагъэр?
Ащ ишыгъо джы сылъэхъу.
Сыды машIуа сызхидзагъэр?
Урам рыплъэр узы сфэхъу.
КIэлэ шIагъоу шыгъом тесыр
Сыгу хэуIи, къызблэкIыгъ.
Ау бжыхьапэр къызытфэсым,
Ар къыслъыхъоу къычIэкIыгъ.
1974

--- Page 164 ---

КЪЕПСЫ, МЭЩХЫ СИТЫГЪЭПС,
СИГУПШЫСИ АЩ ХЭРЭЛЪ
СишIулъэгъур пшъэшъэ нагъу,
Чэщи мафи сыфэзэщы.
ИзыIуплъэ сигушIуагъу,
Итыгъэпси ащ къысхэщы.
СишIулъэгъоу сидунай,
Уинэплъэгъуи зэ къысэт.
СишIулъэгъуи о зым пай,
Ау гугъэнчъэм сэ сыфэд.
Гъэтхэ нурэм инэфыпс
Къэгъагъ пасэр къегъэшэплъ.
Къепсы, мэщхы ситыгъэпс,
Сигупшыси ащ хэрэлъ.
СишIулъэгъур пшъэшъэ нагъу,
Гугъэ закъом ар ижъуагъу.
ШIу слъэгъугъэм сыфэусэ,
Сызэхеха псэм игупсэ?
1974

--- Page 165 ---

ТИНЫСЭ ДЫШЪЭ НЕПЭ КЪИТЭЩЫ
Тинысэ дышъэ непэ къитэщы,
Лъэпэ мэфэнэу тыфэлъэIон.
Пщынаом пщынэр къытфызэкIещы,
ДжэгуакIом дахэр тэ къытиIон.
Унагъуи лIакъуи урякIэсэн,
Iахьыли благъи къыпфэрэзэн.
Ныбджэгъу-шъэогъухэм уагъэлъэпIэн,
Тинэжъы-Iужъхэм уагъэдэхэн.
ДахэкIэ бынмэ уакъыхэхьан,
Насып къэкIуапIэ ащ уафэхъун.
УиIушъэбагъи о ахэплъхьан,
Гъунэгъухэм шIукIи зябгъэлъэгъун.
Тинысэ дышъэ непэ къитэщы,
Лъэпэ мэфэнэу тыфэлъэIон.
Пщынаом пщынэр къытфызэкIещы,
ДжэгуакIом дахэр тэ къытиIон.
1974

--- Page 166 ---

УДЖ ХЪУРАЙ
СикIасэ джэгум сыдыхэт,
Сыдыхэт.
Удж хъураер машIом фэд,
МашIом фэд.
Мо къытэплърэр адэ хэт?
Адэ хэт?
Тишхъуахь шъэфэу ар къытфэт,
Ар къытфэт.
Умыщын, сишIулъэгъу,
Умыщын.
Ащ иплъэгъу синэплъэгъу
Щымыщын.
Удж хъурай, удж хъурай,
Зыгъэлъат.
КIэлэгур Iэжэгъуай,
Ар мэшIуай.
Сэ сикIасэ сэгъэуджы,
Удж хъурай.
ТIуми тлъапэ тэгъэужьы,
ТыпсынкIай.
Пчэгу хъураер машIом фэд,
МашIом фэд.
Мо тызылIрэр адэ хэт?
Адэ хэт?

--- Page 167 ---

Умыщын, сишIулъэгъу,
Умыщын.
Ащ иплъэгъу синэплъэгъу
Щымыщын.
Удж хъурай, удж хъурай,
Зыгъэлъат.
КIэлэгур Iэжэгъуай,
Ар мэшIуай.
1974

--- Page 168 ---

6 Заказ 042

--- Page 169 ---

НЫСЭ ДАХЭУ ТЯНЭ УФЭСЩЭН
Къэгъагъ дахэм гъэтхэ ощхыр ымыгъотмэ,
Шъхьэр къеуфэ, лъапсэр мэгъушъ, екIодыкI.
ТиурамкIэ, тиурамкIэ укъыблэкIмэ,
ГукIи псэкIи зэхэсшIэжьрэп ощ нэмыкI.
СэшIэ, сэшIэ, синасыпыр о зыр ары,
УизыIуплъэ сыкIэхъопсэу сэ сыхэт.
Сидунае къэзгъэнэфрэр о зыр ары,
Уинэплъэгъуи сигъэразэу зэ къысэт.
СыбдэгуIэу, сыпфэзэщэу мафэр екIы,
Пчыхьэ хъумэ сигумэкIи сшIомэзах,
ШъуиурамкIэ, шъуиурамкIэ сыкъыблэкIы,
Сыд щышIына укъыдэкIмэ, а сидах?
Чэщы шIункIым уиостыгъэ инэбзыйхэр
Гугъэтакъоу уишъхьангъупчъэ къизэрэх,
Сизэкъуабзэу, сышъхьэзакъоу сыхэтына,
СыолъэIу, сиджэмакъэ къызэхэх.
Сэ сигъашIэ о зызакъом къэбгъэдахэу
ШъхьэгъусэгъукIэ сакъыхэпхмэ сигопэн.
Усигупсэу, узгъэлъапIэу нысэ дахэу
Пчыхьэшъхьапэм тянэ дэжьы сэ усщэн.
1974

--- Page 170 ---

ПШЪАШЪЭХЭР-ЖЪУАГЪОХЭР
Пшъашъэхэр, пшъашъэхэр,
Типшъэшъэ дахэхэр,
Гъэтхэпэ чэщыр гупшыс.
Жъуагъохэр, гъашIэхэр,
Тижъогъо лъагэхэр,
Гухэлъ зэхэткIэ шъупшыс.
Пшъашъэхэр-жъуагъохэр,
Типшъэшъэ нагъохэр,
Гъэтхэпэ чэщыр гупшыс.
Пшъашъэхэр, пшъашъэхэр,
Типчыхьэ шъабэхэр,
Шъофы къэгъагъэм шъуфэд.
Пшъашъэхэр, кIасэхэр,
Тигугъэ Iасэхэр,
ШIулъэгъу нэфыр къышъуфэт.
Пшъашъэхэр, пшъашъэхэр
Тижъогъо шъабэхэр,
Шъофы къэгъагъэм шъуфэд.
Жъуагъохэр, жъуагъохэр,
Тижъогъо нагъохэр,
Ташъхьагъы ренэу шъуерэт.
Шъофыхэр, шъофыхэр,
Типшъэшъэ нэфыхэр,
ЕгъашIэм шъутиорэд,
Жъуагъохэр, жъуагъохэр.
Тижъогъо нагъохэр,
Ташъхьагъы ренэу шъуерэт.
1974
6*

--- Page 171 ---

СИШIУЛЪЭГЪУ
Дахэ сишIулъэгъу,
Ренэу ащ сылъэхъу,
Зы жъогъо закъоу къысшъхьарыт,
КIасэу сигугъапI,
Гуахьэу сигъэтхап,
Дунай нэфым пфэдэ темыт.
СишIулъэгъу, сишIулъэгъу,
ГукIэ ренэу о сыплъэхъу.
Синасыпыр орышъ,
Сигупшысэр орышъ,
О зызакъом сыкъыплъэхъу.
Огум жъуагъор из,
Ащ зы жъуагъуи ис,
Исы пстэуми уанахь нэф.
Уинэф къыстегъапс,
УанэIу къысфэгъаз,
ШIулъэгъу закъоу сигугъэ шъэф.
Тыгъэ фабэр зы,
Сидунайри зы,
Укъемыпсмэ, ар мыдунай,
О зым сэ сылъэхъу,
О зыр шIу сэлъэгъу,
Зы тыхъунэу титIо сыфай.
1974

--- Page 172 ---

ГУМ ИОРЭД
Сигушхоныгъэ зыхэлъ хэгъэгоу
Сигугъэ пытэ зичъыгы лъапс,
Сипчэдыжь пашъхьэ гушIогъо нэгоу
Иты зэпытэу ренэу зихабз,
Мы сиорэдэу гум зэхилъхьагъэр
Бгъэгум дэмыфэу сэ къыпфэсэIо,
Уиошъогу къаргъоу непэ уашъхьагъыр
ЗэлъызгъэдаIоу сигъогу сырэкIо.
О усимыIэу сиорэд мафэу
Орэды мафэр тыдэ къисхын?
О усимыIэу сигугъэ зафэу
Гухэлъы зафэр хэт къыситын?
Умэкъэ къабзэ, уипсыхъо чъэрмэ,
Уишъыпкъэныгъэ, уихьэсэ ормэ,
Гур сфэзгъэгушIоу сигъэшIэ хахъо
Ихъохъу сыхэтэу пфыхэсэлъагъо.
Хэтырэ пыий гужъ игухэлъэу
Лъэбгъу къысерэдзи, сыфиутыщтэп.
Сыд фэшIэшъуна о пкIуачIэ схэлъэу,
Уилъэгъо гъуазэ сыфыдэхыщтэп.
Нэфылъы чапэу джа шэплъы дахэу
ЧIылъэм къыфэпхьрэм орэд фэсэIо.
Синасып гъогоу сигугъэ пагэу
Сызытепщагъэм гушхоу сырэкIо.
1975

--- Page 173 ---

ГУГЪЭ-ГУХЭЛЪКIЭ СЫКЪЫПФЭКIОН
О пшъашъэр, сыдэу удэхэ дэд,
УиIуплъэ дахэ нэри сIэпехы.
Гъэтхапэм фэдэу сынэгу укIэт,
Умэкъэ шъаби къызэхэсэхы.
Удэхэ дэд о, удэхэ дэд,
Псы нэшхъо къаргъом сыдэу уфэд.
ШIулъэгъу хыорым о сыхэбдзагъ,
Рэхьатыныгъэр сщыбгъэгъупшагъ.
Удэхэ дэд о, удэхэ дэд,
Уинэплъэгъу гуахьи сыфай, къысэт.
Гугъэ-гухэлъкIэ сыкъыпфэкIон,
ШIу узкIэслъэгъури сэ къыосIон.
1975

--- Page 174 ---

ЧЪЫГ ШЪХЬЭЗАКЪУ
СшIэрэп мо чъыгэу зизакъоу щытым
Орэд къыфасIо зыкIысшIоигъор.
Къутамэ пэпчъы бырабэу пытым
Итхыдэ шхъуантIа къысфищэигъэр?
Гъэрэ фэмыдэу идунай хаплъэ
Лъэпэ ищыгъэу плъэгъур пIэпехы,
Хыми фэзгъадэу гъэхъунэ уалъэу
Иуц лъэлъагъэ сIорэр зэхехы.
Ащи изакъоп. КъокIыпIэ тхышъхьэм
Тыгъэу шъхьэщытри къыкIэдэIукIы,
МэукIытэ пIонэу жьы макIэу слъашъхьэм
Ишъэф Iушъашъи къысфыхеIукIы.
IукIыр зымышIэу гъэшIэрэ къушъхьэу
Хэгъошъхьэ кIыбри ос шыгукIэ къаджэ,
Къанджы тэмапэу огур зыIушъхьэу
Пщэф шъхьэмыгъази ышъхьагъ къетаджэ.
Джахэр нэм кIэтхэу, гупшысэ факIоу
Сэлъэгъушъ арщтын аущтэу зыкIэхъурэр?
Армырмэ сыда орэди фасIоу
Чъыгы шъхьэзакъор шIу зыкIэслъэгъурэр?
1975

--- Page 175 ---

ТЫГЪЭМ ЫНАПЭ СЫДИГЪУИ ФАБЭ
Непэ чэфыгъошъ, непэ гушIуагъошъ,
Ныбджэгъухэр, тызэIукIагъ.
Пщынэр, пщынэр, пщынэр гухахъошъ,
Пщынаор пчэгум къитщагъ.
Гъатхэм къэгъагъкIэ ренэу зефапэ,
ГушIуагъор цIыфмэ анап.
Тыгъэм ынапи сыдигъуи фабэ,
Хъярыгъор чIылъэм щылъапI.
КъегъаIу, пщынаор, зэфэкIо псынкIэр,
ДжэгуакIор пчэгум ерэт.
Джары тэ непэ тизэхэтыкIэр,
Тихъяри лъагэу зеIэт.
1975

--- Page 176 ---

ЩЫIАКIЭМ ГЪАШIЭР ЩЫДАХ
Тыгъэ пщэгъопсыр зыщесрэ губгъом
Пчэдыжь IофшIэгъум сыкъехьэ.
Мэфэ нэгуфыр зэрыт огубгъэм
Орэд гушIуагъор къысфехьы.
Непэ дунаир сыдэу сфэдаха,
Дэхагъэр гъатхэм ынап.
Огоу сфэкъабзэм изэндэ лъагэ
Лъэгабзэу сичIыгу гъунапкъ.
Нэпкъым дэджэгоу, джэгуным фалIэу
Къушъхьэпсыр тыжьыны макъ,
ЗэритэкъокIэу, мыжъомэ ялъэу
Ар псынэкIэчъкIэ мызакъу.
ЧылэмкIэ сэплъэшъ, мэлы Iэхъогъур
Хъурыхъоу чапэм рекIокIы,
Пшъэшъэгъу зэхэткIэ сэ сишIулъэгъур
Тхышъхьэм къыдэкIэу сыIокIэ.
ШIу ущалъэгъоу, ори плъэгъужьэу
ЩыIакIэм гъашIэр щыдах,
Чэщ ужым тыгъэм улъымыхъужьэу
Ом ар фэбэпскIэ щылъаг.
1975

--- Page 177 ---

ДУНАЙ НЭФЫР ЗЭДЫТИЙ
ШIу уалъэгъоу, ори плъэгъоу,
ШIулъэгъу дахэ хэт фэмый,
Зы шIулъэгъукIэ тызэдэхъоу
Дунай нэфыр зэдытий.
ШIу сэлъэгъу, сыушъэфрэп,
Ежь селъэгъу, ар ситыгъ.
Гум итыгъи сыушъхьэфрэп,
Тхьэм а закъор къыситыгъ.
ШIу уалъэгъоу, ори плъэгъоу,
Сыдэу тхъагъуа тидунай.
ТитIо псэкIэ тызэдэхъоу
ШIулъэгъу тхъагъор тиунай.
1975

--- Page 178 ---

СИЩЫIЭНЫГЪЭ ИПКIЫХЬЭ ЗАКЪУ
Себгъэзыгъэми, сыгу узкIырихьрэр
Джы къызнэсыгъэм сшIэрэп сэ, сшIэрэп.
Уанахьы дахэу къызыкIысщыхъурэр
Сыдым фэсшIэна, сшIэнэу гум къэкIрэп.
Гъогунэпцэ уцым осэпсы набзэр,
О сыоупчIы, имыкIэсэна?
Нэфылъэ дахэм иIуплъэ къабзэ
ЕпэгэкIыныр чIым ылъэкIына?
Уишъэогъу купмэ уахэты хъумэ,
Iэлъыны мышкIоу уахэлыдыкIы.
Тихьэблэхэсмэ о уашIодэгъумэ,
Тыгъэпсы нэфэу укъысфыкъокIы.
УизекIо-шIыкIи, джа уищхы макъи
Зыфэзгъэдэни тетэп дунаим,
СищыIэныгъэ ипкIыхьэ закъор,
О закъор ары, оры си Маир.
1975

--- Page 179 ---

ДУНАИМ ДЖЫРИ ЩЫМАМЫРЭП
ДунаитIур зэпыщытэу
Пщэгъо нэгукIэ зэфычIэплъы.
ЗэфычIэплъы зыр зым щыщтэу,
Хэт нахь лъэшыр? Агу зэфэплъы.
Псэлъэ плъыгъэр чэрэгъу къэсми,
ЧIылъэм Iашэр хьылъэ фэхъу.
Тыгу зыфэгъурэм тыдэлъэсми,
Iашэр мысэу фэтэлъэгъу.
Зы шIулъэгъуи, чIылъэ мафэр,
Уисабыймэ пфыряIэжьба?
Зы гукIэгъуи, тыгъэ зафэр,
Ащ ашъхьагъи щыуиIэжьба?
Жьыбгъэ дачъэу чIым щэджагъоу
Шъхьащыт уахътэр ылъэмакъ,
УижъонакIуи фэIэджабгъоу
ПхъэIэшакIэр ыIэдакъ.
Гухэлъ закъоу джа жъонакIом
ИIэр ошIэ: мамыр псалъ!
Ары шъхьакIэ, зэо шъхьакIом
ЧIылъэр есты, къымыгъаплъ.
Зэ икъунба ер зиIэшIоу
Ер зишъэфмэ зыкъашIэжьмэ,
Сыд фэIуагъэр зэо машIоу
ТпэкIэкIыгъэр агу къэкIыжьмэ!
 1975

--- Page 180 ---

ЛЪЭМЫДЖ БГЪУЗЭР IЭРЫМЫШI
Гур къыдэчърэп, лъэр хэчъыкIрэп,
Сызыхэтыр мыкIо-мычъ.
Зы мэз цуни сыхэпшыкIрэп,
Пшысэ гъогуми сыщымыпшъ.
Пшъэшъэ Iаджми дунай шIагъор
Къагъэнэфми, сыгужъуагъ.
Жъуагъор зыцIэу сымышIагъэр
ЗэзгъэшIэжькIэ сыд ишIуагъ.
Ом ит жъуагъор гум пэблагъэу
Iэгъо-благъом сфегъэнэф,
Нэфынабзэу зэкIэблагъэу
Бгъэм дэстыкIрэр бгъэм ишъэф.
Тыгъэ нэфыр хьэрзэ фыжьмэ,
Хьэрзэ шIуцIэу ар къысщэхъу.
Тыгъэм щэхъуи ом къимыщмэ,
ГукIи псэкIи ащ сыкIыгъу.
Псы икIыгъом сызынэсрэм
Чъэры сэIошъ, сыхэмыхь.
Хьыны-хьылъэу скIыб щысысрэм
ЫцIэр нафэ: къэхь-къэмыхь.
Сыгу къыдэчърэп непэ сIонти,
КъысщышIыгъэр цIыф ымышI.
МышIэгъуаем сырыкIонти,
Лъэмыдж бгъузэр IэрымышI.
 1975

--- Page 181 ---

ГУШIОГЪУИПЛI
КIымафэр, гъатхэр, гъэмафэр, бжыхьэр
Илъэсым зырызэу къыфехьэ.
Дунаими щыхалъхьэ, къыщэкIы фышъхьэр,
Къушъхьэтхы шыгуми ос щызэрехьэ.
Къинми, шIузехьэу щыIакIэр лъэкIуатэ,
ЦIыф гъашIэр дгъэшIагъоу зэблэкIы.
ТызхэкIрэ уахътэр тарихъкIэ тэIуатэ,
ТIэтыгъэ тхъагъуи ом къытфепсыкIы.
Тихьылъи типсынкIи гухэлъым едгъапшэу
Сыдэу тигъашIэ мы чIылъэм щылъапI.
Неущыр тшIоIофэу мафэм едгъажэу
ТигушIогъуиплIи гукIэ типлъапI.
1975

--- Page 182 ---

ШЪХЬАЦНЭЛЪЭ ЛЪАГЪОМ ОРЭД ФЭТIОН
Къаштэ пIапэ къаIуи, лъагъор,
ЛъэсыкIо-зекIо сыкъыбдежьэн.
СшIэрэп, сшIэщтэп гупсэф тхъагъор,
Пепщ Iуи, уижьыбгъэ сэ сыпепщэн.
Шъофым тичъэу псынэпкъ зандэм
Тэ тытерэхьи, сылъэмыджыщт.
Ныджыр джэгоу псыор Iатэм
Тытесысахьми, тызэдикIыщт.
Тыгъэр пщэмэ къакъощыжь Iуи,
Тамэ згомытми, чIым зиспхъотын.
Сыкъыфеплъыхмэ, уичъи, уикIуи,
Уинэплъэгъу плъакIи зыдэзгъотын.
Хьынэп-хьылъэп нэм ылъэгъурэр,
УинэплъэгъушIуи сыдым ыуас.
Тхъагъуи къини гъогогъоу тфэхъурэр
Симафи чэщи щэрэмыкIуас.
Сигъуазэ хъопсэгъо гъусэу
Псапэр цIыф фашIэу къерэхь,
Iахьыбэр бэгъэшIэ тхъупсэу
Зытизы гъогуми терэхь.
Чэщыбг мэзахэм мыдэ псынкIэу
ЗыщыгъэмашIу Iуи, жъоку зыщысшIын.
Сызэхафэу шъхьэр пызынкIи,
ПIуагъэр сиIуагъэшъ, сыкъэмыпшъын.

--- Page 183 ---

Къушъхьэр кIуапIэ зэрэтфэхъоу
Зы щтэгъэ нэгуи къысэмыпэс.
Ули узэу, угуи къысэгъоу
Гугъэр IэшIэхэу къысфэмыгъэс.
Тикъушъхьабэмэ тахэгъуащэу
ТанэIукIэ мылми, тапэ тыкIон.
Гухэлъ къэтым тылъымытхъуащэу
Шъхьацнэлъэ лъагъом орэд фэтIон.
1975

--- Page 184 ---

ШIУЛЪЭГЪУ ГУПСЭФЫМ
ФЭДЭ ЩЫМЫI
Жъогъуабэр огум
ЩызэпэшIэты,
Сишыгъуи гъогум
Техьагъэу тетышъ,
Мэзэгъо чэщым
Гур къегъэчэфы,
Шъофы хьамэщым
Щызэпэнэфы.
СишIулъэгъу нэфы
Фэдэ щымыI,
Дунай гупсэфым
А зыр щысиI.
1975

--- Page 185 ---

КОСМОНАВТ СКЪОШМЭ ЯКЪЭБАР ГОМЫIУ
КЪЫЗЫСЭIУМ СТХЫГЪЭ УСЭР
Шъыпкъэр шъушIэщтмэ, нахьыпэм фэдэу
Мызгъэгум зыкIи сышъуфэщынагъэп,
Джа шъо зэрэшъушIэу, чIылъэм сытетэу
Сышъуажэ сIозэ, шъхьэм зи къихьагъэп.
Ошъогу къатиблым шъузхэт мэфабэм
Гум шъущыгъупшэу загъорэ хъугъэ.
Сыдэущтэу хъуми, чIылъэм ифабэ
Зэ закъуи шъуищэ IэкIыб шъуишIыгъэп.
Иощх хьалэли, иуцы шхъуантIи
Шъуакъыфэзэщэу мафэхэр кIуагъэх.
ГушIор тынэгуми, джа шъуиIэнатIэ
Къиныгъоу хэлъхэр къыдгурыIуагъэх.
Пчэдыжьы къэси нэфылъэ дахэм
Тыкъыдэтэджмэ, зандэу ташъхьагъ
ГумэкI-гупшысэр ошъогоу лъагэм
Фыдэдгъэчъаеу тышъуфыпэплъагъ.
ГушIом зэрихьэу хэтыгъэ чIылъэр
Гъэмэфэ нэфкIэ гъусэу шъуиIагъ.
"ШъукъытфэкIожь къызыскIэ пIалъэр!"
ТIомэ тышъупаплъэу тышъуфыщыIагъ.
1975

--- Page 186 ---

БЖЫХЬЭРИ ЕКIЫ, КIЫРИ КЪЫТФЭСЫ
Сыда джы пшIэрэр гум игушIуагъу,
Мэзэгъо чэщым щыжъыурэ жъуагъу.
Тызэпэчыжьэми, благъэу къысщэхъу,
СанэIу уимытми, гукIэ сыпкIэгъу.
ТипсынэкIэчъи мэгуIэ, мачъэ
КъысэIушъашъэ, къысэIупчъапчъэ.
Уинэплъэгъу шъабэ сэ сыкIэхъопсы,
Бжыхьэри екIы, кIыри къытфэсы.
1975

--- Page 187 ---

СИКЪЭЩЭН
Пшъэшъэ гуахьыр сикъэщэн,
НэмыкI пшъашъи сыфэмый.
Ощ фэшъхьафи сыримый
КъызэрэпIоу, укъэсщэн.
Жъуагъор огум из зэрэхъоу,
КIэлэ купкIэ тызэдэхъоу
ТыкъэкIони, сикъэщэн,
Нысэ мафэу укъэтщэн.
Сыдэу тхъагъуа тидунай,
А зыр титIо тиунай.
Тыгъи мази къыщерэпс,
Осы шъаби къыщерэс.
Ом ит жъуагъоу сишIулъэгъу,
Сыдэплъыешъ, щысэлъэгъу.
Ипшъэшъэгъумэ - сымыплъэхъу! -
Къахэжъыурэр сишIулъэгъу.
1975

--- Page 188 ---

СИДАХ
Сыдэу адэ, сидах,
Унахэ зэхэхьагъ?
Сыоплъышъ, умэзах,
МэзакIэр къытфихьагъ.
Еу Iори, удж хъурай,
Хъяр утыгум къытфилъад.
Чэфыгъор тидунай,
Нахь псынкIэу зыгъэлъат.
КIэлабэр мэшIотхъуабз,
Пшъэшъабэр гугъэтакъу.
Шъхьэзакъор тIурытIухъуапс,
Хъопсагъор насып закъу.
Жъогъуабэм ухэмыд,
Плъэдакъи имыгъан.
Пэгагъэм ухэмыт,
УимашIуи къысхэгъан.
Дунаир кIэлэ закI
ЗыIуагъэм уемыдэIу,
Мо тыгъэр синысакI
ЗыIощтми, удэмыкIу.
1975

--- Page 189 ---

СИПШЫСАБЭ ГУМ ИПКIЫХЬ
Осы зехьэр жьы сэпалъэу
Хъот-борэнэу щылэ пчыхь.
Зэ къэсыгъот сIоу сыпаплъэу
Сипшысаби гум ипкIыхь.
Хьэблэ шъузхэу цыпхы шъузхэр
Джыри тадэжь щызэхэсых.
Псэм инэфхэу орэдусхэр
Сабыигъом къысфыхэпсых.
ЧIылъэ жьыбгъэм имэкъамэ
Зэ зыдашIы, зэ шъхьащэкIых.
Ти Лъэпшъ гъукIэ зэ икъамэ,
Зэ ичатэ шIум пащэчы.
Чыжьэ фежьэу, декIу-рекIокIэу
Пшысэ цыпэр цэу къыхащы,
МэкIэ-макIэу, Iо-феIокIэу
НэгъучIыцэм ышъхьац фажьы.
Ащи текIхэшъ, къысфеплъэкIхэу
ШIулъэгъу гугъэм игугъу ашIы,
"Чъыежь кIори!" - къысIущхэкIхэу
КъысаIокIы фэдэу зашIы.
Таущтэу, таущтэу сэ нычэпэ
Сычъыена, нэнэ дахэх,
Сешэсыгъэшъ сэ сичыпэ,
Сызфэчъэщтыр къушъхьэ лъагэ.

--- Page 190 ---

Щтэпхэ-махэр гъусэгъу дэишъ,
Сэ ар зыкIи сищыкIагъэп.
Зэхэсхыгъэр зэкIэ сыешъ,
ШъуиIушъашъи шъэф зэкIагъэп.
Сычъыежьми, сиIэп шъхьакIо,
Хъот-борэнми зегъэпхъашэ.
МокIэ чынэу чынэ шъхьакор
Сиос чIэгъы къыщысажэ.
1975

--- Page 191 ---

ТЫГУ ЗЭБГЪАГЪЭП
Тыгъэпсым ыуж утыныр,
Утыным ыуж тыгъэпс.
Сэ зымкIэ джары уитыныр,
Дунэе гъашIэу шъоупс.
Мысагъэм ренэу себэнышъ,
Къысэбэныжьри нахьыб.
Шхъо панэм уекIумэ къыппэнэшъ,
УдырекIокIмэ нахьышIу
Къыоушъыйзэ зыIони,
СэшIэ сэ, Iаджи щыIэн.
Ау щытми занкIэу сыкIони,
Шхъо панэм лъагъор хэсщын.
Щынэр уищынэу дунаим
Утетмэ, щын къыптекIэн,
УкъэрэбгъэлIмэ уаимыр
Плъэдакъи ренэу къипкIэн.
Тыгъэпсым ыуж утыныр,
Утыным ыуж тыгъэпс.
Сэ зымкIэ джары уитыныр,
Дунэе гъашIэу шъоупс.
Шъоупсми, сэркIэ удыджэу
ЗыIуагъэм зыкIи фэмыд.
Сэщ фэдэм уриутыжьэу
Зыщыхъурэм, шIукIэ уемыт.
1976

--- Page 192 ---

ОХЪТЭ ЩЭРЭХЪЫМ ЗЭПЫУ ИМЫI
Дунайри ренэу гъэтхэпэ закIэп,
Ощхи, огъуи, хъотзехьи шъхьэщыт.
Ащ фэдизэу сигъашIи кIэракIэп,
Сыхьылъэзехь, сыцIыф, сыщыд.
Дыджыр зымышIэу IэшIур зышIэнэу
Фежьагъэр Iушэп, чыжьэу мыкIон.
ШIункIым ыужы мафэр нэфынэу
КъэкIошъ, мэзахэр къыттемыкIон.
Тыгъэу сфэлъагэм сыделъэкIонзэ,
Пчыхьэпэ шэплъым сэлам есэхы.
Чэщыр сфэшIункIмэ, мэзагъор сIозэ,
СинэфылъакIи сыкъызэхехы.
Къинри, шIулъэгъури, насыпри, ери
ЧIылъэ псышъхьалым къыздырещэкIы.
Джа пстэури схэлъэу, схизыбзэу сэри
ГъэшIэ нэшIошIым IаплI есэщэкIы.
Сыдыр сишIугъоу, сыдыр сикъинэу
СыщыIэу шъушIэми, ныбджэгъу серэI.
Тыгъэр чIылъэнчъэу огум къинэнэу
Ныбжьи мыхъунэу шIугъэр щэрэI.
Тичыли, хьабли, сятэ ихапIи
Мамыр нэфылъэм ренэу хэрэт.
Хэтрэ цIыфлъэпкъэу гухэлъ гугъапIэм
КIэхъопсэу псэурэм фэсIощт орэд.
1976

--- Page 193 ---

СЫД ИШIУАГЪ
Сыбыбынти,
Тамэ зготэп,
Сыкъэчъэнти,
СыцIыф одэп.
Оды пстэуми
АкуцI изэп,
ЦIыфы псаури
Унэм исэп.
Сэри бгъагъэм
Сисрэп, сикIрэп.
Гухэлъ стхъагъэм
Гур зэпикIрэп.
КIыр имыкIэу
Гъатхэр къэсрэп,
Ор мыпIыкIэу
Оси къесрэп.
Псыпэ оркIэ
Псыхъор мачъэ,
Сэри оркIэ
СэIупчъапчъэ.
Тамэр бготкIэ
Сыд ишIуагъ,
Непэ оркIэ
Сыгужъуагъ.
1976

--- Page 194 ---

АДЫГАБЗЭР СИМЭКЪАБ
ГъэшIэ тынэу ным ижабзэ
СыщэIэфэ сфыщыIэщт.
ЧIылъэр схъожьми, псы чъэгъуабзэу
Слъэпкъ мэкъабэу ар иIэщт.
1976

--- Page 195 ---

СЫЦIЫФЫШЪ, СЭГУШIО, СЭГЪЫ,
СЭЩХЫ, СЭПЫХЬЭ
ЦIыфыр зыщытхъэу, цIыфыр зыщылIэу
Е сидунай хьафэу дунаижъ мыгъу,
КIымафэр жъоркъэу, гъэмафэр щылэу
Уилэлэ тыгъи къабыл сфэмыхъу.
Уихьылъэ стелъзэ, хъугъэр сымышIэу
Лъэбгъур къызадзкIэ, сегъэлъэпао.
Сыримыутышъуми, ошIэ-дэмышIэу
Джэгъогъур джыри сакIыбкIэ къао.
Ныбджэгъу-джэгъогъур зимыIэ цIыфым
ИщыIэныгъэ, сэшIэ, зэщыгъу.
ЦIыфыр щэIэфэ, тыгъэм инэфы
Хэт зэпытыщтмэ, дыджи щыхъун.
Ощхри къыстещхэ, огъури къыстегъэ,
Гъэ зэфэмыдэм иоси къесы.
Сыд фэдэу щытми, сихьалыгъу бзыгъэ
Зыдэзгъотыжьэу сыкъыбдэшэсы.
Онэгум сисэу сыкъыбдэушъми,
Сыгуи пауты, сынэпси къэкIо.
Уикъины-тхъагъуи сигъэшIэ узми,
СыцIыфышъ сэкIо, сыпщыщ, сыплъэкIо.
Гъогъогъэ шыблэм къерэщ уиощхи,
Уилъэгъо пстэуи сэркIэ сыд фэд?
Сэгъы, сэпыхьэ, сэгушIо, сэщхы,
Ащ нэмыкIи гъашIэм къыщысфэт.
1976

--- Page 196 ---

ТЫЖЬЫН ОЩХ
Ори-да-дэри ори-да,
Сыдэу мы сичIылъэ дунай дах.
Сыгуи сыпси пфэсэтIатэ,
Сызфэразэу сэркIэ гугъэ лъаг.
Зилъэгагъэ сыкIэхъопсрэм
Уемызэщэу лъагъор сфыхэощ,
Ащ сыфапщэу сызнэбгъэсрэм,
Сэ къыстещхэ ренэу тыжьын ощх.
Ори-да-дэри ори-да,
Нэфылъ тамэр мафэу къысэот.
Ом къысфеда, къысфемыда,
Медэ лъагъом сшIэзэ сытекIот.
КъыосIощтыр бгъэм сфыдизми,
Изы псалъи нафэ къэшIыгъуай.
Чэщ мэзагъор жъогъо минми,
Изы жъуагъо згъашIоу сидунай.
Ори-да-дэри ори-да,
Гупшысабэр пшысэу сфызэхалъхь.
Гугъэ хьаплъым ыуж сита
СэмыгъаIоу шIугъэм сыпэгъаплъ.
Сызпэплъагъэм семыгъажэу
Уиш лъэкъофмэ, ари къызнэгъэс.
Гъэтхэ тхыдэм пемыгъапшэу
Уитыгъэпси фабэу къысфегъэпс.
1976

--- Page 197 ---

СЫДЭУ ТХЪАГЪУА ТИДУНАЙ
ЧIыр сиплъапIэу, гур сибзыоу
Сыдэу тхъагъуа тидунай!
Слъэгъурэр зэкIэ тыгъэбзыеу
Бгъэм дизыбзэу сиунай.
ЗысэIэтышъ, чъыгы шъхьапэм
ЛъэпцIэрышъо сыкъыщешIэ,
Зэ етIанэ пчыхьэшъхьапэм
Ишэплъ къуапэ зыкIэсэшIэ.
Сыд щыIэна щылэ осым
ИкIыгъ-сыгъы нахьы къабзэ,
Бзабэр Iулъэу гъэтхэ уцым
Шъофи сэри тычIегъабзэ.
Бжыхьэр къэсмэ, мысысыхэу
Хышхо гъуапчэу мэзыр къэплъэ,
Силъэмакъи ом щыхэсхэу
Сызщыгугърэм сэ сыпэплъэ.
ЛъэпэрыкIор неп-неущэу
Ситыгъуаси дэи сIорэп,
Iом хэмытэу Iоф дэущэу
Сионэши шы мыкIорэп.
Къаштэ шыбли, къаштэ ощхи,
Огъуи гъуий сыряцIыф.
Фэм ипытэу уигъи, уищхи,
Дэгъуи, гугъи сырялъынтф.

--- Page 198 ---

Тфым тфы хэлъмэ, сIэ кIэсысэу
ЩэкIы хъункIэ сыкIэнэцIрэп,
Псы икIыгъом сынэмысэу
ПсынкIэ фэшIэу зысыулъэпцIрэп.
ПIэ зэтелъэу мытхъэныгъэр
Гъэры пфэхъумэ, щэIэгъуай.
Тхъагъо, шIагъо щыIэныгъэр,
Тыгъэ закIэп тидунай.
1977

--- Page 199 ---

IОФХЭР МЭХЪУХА? СЫД УИМАКIЭР?
Iофхэр мэхъуха? Сыд уимакIэр?
УасIо зыхъукIэ, синыбджэгъу,
СшIэ сшIоигъошъ, уищыIакIэ
АщкIэ зыкIи сымыуджэгъу.
Джэгъогъу Iаджи мы дунаим
ШIугъэ печъэу пчъэм къыдэплъы,
Анэ плъыжьэу, абзи бзаеу
Iаджми, Iаджми агу къытфэплъы.
Лъытэныгъэ къытфызиIэм
Ахэр Iазэу фычIэпIэскIух,
Шъугъон гъожьыр жьыбгъэу зыIэм
ФэIэмырхэу бзэгукIэ фекIух.
ЦIыкIур инэу, иныр цIыкIоу
Iом иIожьыр къырагъажьэ,
Джэрпэджэжьым жьыр зэлъикIоу
Къэбарыби джэм хагъащэ.
Ары шъхьакIэ, амышIапхъэу
Сыд лыягъэу тызыпылъыр?
Хабзэ тхэлъэу, тэркIэ шапхъэу
Къэтэштэжьы чIыгум щылъыр.
Щылэ осым икъесыкIэ
Усэ псалъэм фыхэтэлъхьэ,
Хьылъэ мыхъоу ощхы псынкIэм
ИкъещхыкIэ пщэм тетэлъхьэ.

--- Page 200 ---

Бжыхьэ фаби, гъэтхэ мафи
Афэшъуашэр афэтэIо,
ШIум иIофи, цIыфы зафи
ЯорэдкIэ чIым тырэкIо.
Сыдэу тшIына, джа зыр ары
Джэгъогъу пстэури къызыхэкIрэр.
БгъэшIэгъонэу ащ зыпари
Хэлъэп сэIо! - сыгуи хэкIрэп.
1977

--- Page 201 ---

7 Заказ 042

--- Page 202 ---

ШЪЭОГЪУМРЭ ДЖЭГЪОГЪУМРЭ
НэмыкIыцIи раIоу сшIэрэп:
Джэгъогъу зыцIэр джэгъогъу.
Дэгъур дэгъукIэ ныбжьи пшъырэп:
Шъэогъу зыцIэр шъэогъу.
Огъуи, уаий, нэфи, фаби
Джэгъогъунэр нэшъу.
Къыпфищэеу игугъаби
Шъэогъунэр нэшIу.
Гухьэ-гужъкIэ къыпфычIэплъэу
Джэгъогъу щхыпцIыр цIынэ.
Псынэ куоу, пчэдыжь шэплъэу
Шъэогъу бгъэгур псынэ.
Нэфыр шIункIы оркIэ хъунэу
КъыбдерэшIи уиджэгъогъу,
Гъусэгъу сэшхо ем дэхъунышъ,
Узыхьыщтыр изэогъу.
Ахэр зэкIэ, зэкIэ сшъхьэкIэ
ЗэхэсшIагъэшъ, сэIо.
ШIугъэм дэжьы ар сэ IахькIэ
КъыздесхьакIзэ, сэкIо.
1977

--- Page 203 ---

ОРЫ КЪЭГЪАЗЭ СЭРКIЭ ЗИМЫIЭР
Чэщыбгы чапэм къосыхьэ мазэр,
Неущрэ пчыхьэм къыдэкIожьын.
НысэкIэ Iапэм зэрещэ мастэр,
Ари зэгорэм ащ езэщын.
ИмэшIо бэщы уашъом зэпикIми,
Шыблэм игъуагъо щимыгъэтын.
Гъогупэ чъэрыр псыхъом зэпичми,
Ызныкъо къежэу адкIэ Iутын.
Жьыбгъэм дунаир зэредзэ бгъэкIэ,
Зэгорэм ари рэхьат хъужьын.
Огъу-кIыгъушхом шIугъэр зезэгъкIэ,
ЕтIэкъэй чагъэу чIылъэр гъужьын.
Псыорыр лъатэу нэпкъым еутэкIми,
Иорыпс сапи псыбгъэм чIэфэжьы.
Осэпсым ышъо зэтехь-зэтекIми,
Итыжьыныпси уцым къыхэщы.
Бгъэгум дэлъэтми шIулъэгъу орэдыр,
Джыри нахь дахэу къыдэхъожьын.
ШхъонтIэ гупсэфми мэзы зэхэтыр,
Бжыхьэ гъопчалэм зыдихъожьын.
Мафэр тшъхьэщыкIми, къэкIощтым тежэ,
Оры къэгъазэ сэркIэ зимыIэр.
О закъор ары сигугъэ течъыр,
Къыстемычъышъоу гъашIэм щысиIэр.
1977
7*

--- Page 204 ---

ШЫ УЦУАГЪЭР ГЪОГУНАПЦЭМ
ЩЭГЪЫ
Ечэнд ужэу пчыхьэшъхьапэм
Тыгъэ шэплъым зыритыгъ.
Пшъыгъэу, пагъэу ошъо чапэм
Игъогунапцэ зыш Iутыгъ.
Мафэр икIми, непэ фэдэу
Тинеущи къылъыкIощт,
Шы уцуагъэу, пшъыгъэ дэдэу
Щытым дахэр къыриIощт.
Ары шъхьакIэ, изэкъуабзэу
Ащ шхомлакIи уани телъэп.
Гугъэузэу ар шъогъуабзэу
Пшъэр уфагъэу зыми пылъэп.
Хьыны-хьылъэу зэрихьагъэр
ГухэкI нэпсэу начIэм щыгъопцагъ.
Къыспымылъэу сызIухьагъэр
Къысфэмыеу сыхэплъагъ.
Сыд ишIуагъа пшъэ уфагъэм
Сэ Iэ щысфэу сыкIэрыткIэ?
СеIушъашъэ шыжъ уцуагъэм,
Сыд фэсшIэщта сеушъыйкIэ?
Сэ бэшIагъэу джа шъхьэфитэу
Птесхыгъагъэм сырымыса?
Сэр ихыгъэу жьыр сфиуутэу
Сэри непэ сыптемыса?

--- Page 205 ---

Ушъхьэзакъоу, уизэкъуабзэу
Зы шхомлакIи уани птелъэп.
Гугъэузэу, ушъогъуабзэу
Ппшъэ уфагъэу укъыспылъэп.
СэшIэ, сэшIэ къыпщышIыгъэр,
Жъыгъо нэпсыр имыкIут…
Сщыгъупшэжьрэп, хьэйуан пшъыгъэр
Ошъо чапэм джыри Iут.
1977

--- Page 206 ---

ЗЫПЫМЫТ ЧЪЫГЫР АГЪЭСЫСРЭП
Жъогъо лъагэм узнигъэсрэп,
Зыпымыт чъыгри агъэсысрэп.
Сыжъугъэсыс, кIалэхэр,
Сыжъугъэсыс, лалэхэр.
Къыспэтэкъушъ, къэшъуугъой,
Жъогъо нэфыр шъо шъуихъой,
Нэхъой закIэшъ сиорэд,
ШъуипчъэIупи шъуфыIорэт.
Iордэгъазэм зи къыпызрэп,
Къутэмэнчъэр агъэсысрэп.
ШъумыгуIэу, кIалэхэр,
Мызэу-мытIоу, лалэхэр,
Сичъыг шъхьапи сфэжъугъэмыс,
Слъэпсэ пыти сфэжъугъэсыс.
Синамыси шъуфэрэлъаг,
Шъунэмысми, шъуфэрэдах.
Дэхэ пстэури мафэ хъурэп,
Огъэсысми, чъыгыр гъурэп.
Сыжъугъэсысми, кIалэхэр,
Сышъуутми, лалэхэр,
Лъэпсэ дэчъэу сэ шъусиI,
СимэкъабэкIи шъущыI.
СищыIэныгъи зы макъэп,
Ащ ылъапси орэд закъоп.
1978

--- Page 207 ---

СИПЫЙХЭР
СшIэрэп моущтэу сызкIыщытыр,
Тхьаусхалэр слъэгъу хъурэп.
Сыд ныбджэгъукIэ ащ епшIэщтыр,
Гупшысэгъуи тызэфэхъурэп.
Жьыбгъэр къилъмэ, жьыфы фэдэу
КъадечъэкIрэм нэжгъкIэ сеплъы,
Тхыр ыуфэу, шъхьащэм хэтэу
ЗызгъэцIыкIурэм сыгуи фэплъы.
Теубытагъэ зыхэмылъым
Дышъэр хэлъми сыд епшIэщт?
Къыоплъыщтэп, пцIыр зипцIылъэм
Упалъэщтми, уигъэпцIэщт.
Щытхъум ишIур зиIупшIакIэр,
ЗыгужъуакIэ мыжъо закIэр
Таущтэу къашъуIо шIу плъэгъуна,
Ащ ныбджэгъуи уфэхъуна?
УринэIумэ дахэр зыIоу,
УрикIыбмэ, узыулыIоу
ЩыIэ пстэуми сафэмый,
Ахэр зэкIэ сэ сипый.
Зэ мэлышъор, зэ бэджашъор
Зи армырэу зытралъашъо,
Ау нахьыбэм тыгъужъышъор
Джахэр арых, арых зышъор.
1978

--- Page 208 ---

ХЪОХЪУ
Ныбджэгъугъэм ихьатыркIэ
Хъохъубжъэм зы къесIолIэн:
Хэлъи щыIэп сIощтым шъоркIэ,
Къытхэтынэп лIэу мылIын.
Шъуиорэди шъуишъыпкъагъи
Гугъэ IофкIэ зарэпхъуат,
Хьалэлыгъи къаигъагъи
КъышъоутэкIрэм шъухерэгъуат.
Шытхым уанэр, шхор зэрекIоу
ЗэдэIуныр шъуфэрэдах,
Сыдрэ жьыбгъи бгъэгур пекIоу
Шъуипытагъи орэлъаг.
Чъыгри лъапсэм щегъаIэ,
Мафэм нэфылъэр иплъапI.
Тезгъэты сшIоигъу шъунаIэ:
Къошыгъэр къошмэ ялъапI.
Бэ хъохъубжъэм етIолIагъэр,
Бэ нычхьапи тыздэкIуагъэр.
Тызнэмысэу тщыгъупшагъэр
Пыйхэр арэу хэт зыIуагъэр?!
Адэ армэ, къябжьыбжьынэу
Хъохъур сфэхъоу афэсэIо:
Шым зырадзэу дэкIмэ зекIо
Лъэс-лъэбыIоу къэкIожьынхэу.

--- Page 209 ---

Уанэр атхэу, шъхьэр шIозыгъэу
УаIукIэнкIэ тхъагъо ахэм.
ПшIапшIэу, дыджэу, амызыгъэу
Къорэт шъуатэр япчъэкъуахэ.
ЛIыгъэм, цIыфыгъэм, шъыпкъагъэм
Ядахэ, ныбджэгъухэр, къэшъуIуат.
Мы бжъэр гукъабзэм, зэфагъэм,
ГугъапIэм пае къэшъуIат.
1978

--- Page 210 ---

УФАБ, УШЪАБ, ЧIЫЛЪЭМ УРИНАП
Сыдэу бзылъфыгъэр, адэ бзылъфыгъэр,
СэркIэ ужъалым, удах, упаг.
ПаIор зыщыгъэу щыIэ хъулъфыгъэр
Къызщыбгъэгугъэу утыгъэ лъаг.
Гугъэр уадэжьэу сыкъыбдежьагъэшъ,
Уинэфынагъэ лъэгъо шъхьэфыб,
Сызыхэпщагъэу, сызхэгъощагъэу
Непэ сызхэтыр гухэлъ шъэфыб.
Уфэбэ-шъабэу, утхьэркъо пшъэфми,
Бзылъфыгъэр, сэркIэ, сэркIэ умыс.
Сэри мысагъэр пшIосыушъэфми,
Сыхыеу оркIэ, оркIэ щымыт.
Арэущтэу щытми, оры, бзылъфыгъэр,
ГъашIэм ылъапсэр, шIугъэм ышъхьапэр,
ПаIор зыщыгъэу щыIэ хъулъфыгъэр
Къытфэзылъфыгъэу чIылъэм ынапэр.
1979

--- Page 211 ---

ШЪХЬАЩЭ СЭ, БЗЫЛЪФЫГЪЭР,
КЪЫПФЭСЭШIЫ
ШIу услъэгъоу, сыбгъэгушхоу, узгъэшIагъоу
Шъхьащэ сэ, бзылъфыгъэр, къыпфэсэшIы.
Усишыпхъоу, усишъузэу, шIур сфэпшIагъэу
Сэ сигъашIэ о щыбгъаIэу къыбдэсэшIэ.
Унэфылъэу, улъэпкъ гъашIоу чIылъэ шъхьагъым
Тыгъэ фабэу ушъхьэщытэу укъысфепсы,
ПсынэкIэчъэу, учъэгъуабзэу, ушIушIагъэу
Мэфэ жъоркъым игопэгъум укъысфэсы.
СанэIу уитми, уIукIотми, усымлъэгъуми,
Хъулъфыгъэгур гугъэ шъэфым хэогъэты.
УишIэ хэлъэу е хэмылъэу сыкъыплъыхъуми,
Сызыфаер о зыр арышъ, къэсэгъоты.
Гъогу сытетми сытемытми, сишIулъэгъур
Зы шIулъэгъоу сигъогууанэ хэсэгъэкIы,
Гур хэбгъэкIэу, нэр бгъэушIункIэу, синэплъэгъуи
Бгъэчэрэзэу мызэу-мытIоу къыхэкIыгъ.
Ау етIани пщэ зэхэкIмэ акъогъу пакIэ
СигукIае сщыбгъэгъупшэу уакъосыкIы.
Жъогъо нэфым уезгъэпшэнэу сыфай шъхьакIэ,
Ащ нахь нэфэу уинэф огум къысфепсыкIы.
ШIу услъэгъоу, сыбгъэгушхоу, узгъэшIагъоу
Шъхьащэ сэ, бзылъфыгъэр, къыпфэсэшIы.
Усишыпхъоу, усишъузэу, шIур сфэпшIагъэу
Сэ сигъашIэ о щыбгъаIэу къыбдэсэшIэ.

--- Page 212 ---

УцIыф шъабэу, уцIыф гуахьэу, уцIыф дахэу
Упкъы псыгъуи синэфшъагъо хэдыкIыгъ,
Дунай нэфыр зэлъыплъэгъоу, лъэпэлъагэу
ЧIы етIагъом чъыг лъэпсабэу ущыкIыгъ.
Ащ нэмыкIэу ныцIэр уиIэу сыкъэплъфыгъэшъ,
Дунай дахэу, дунай нэфри къысэптыгъ.
Уиорэди кушъэ натIэм щынэфыгъэшъ,
Сэ сигъашIэ уишIушIагъэ щысIэтыгъ!
1979

--- Page 213 ---

ТЫГЪЭМ ФЭДЭУ УХЬАЛЭЛМЭ
АIОУ БЭРЭ ЗЭХЭСЭХЫ
Тыгъэм фэдэу ухьалэлмэ аIоу бэрэ зэхэсэхы,
Дэгъур дэгъумэ, шIугъэу щыIэм ари апшъэу къахэсэхы.
Ау етIани чIылъэм тетыр хьалэл напэу чIылъэм щесы,
ИIэр зэкIэ зышIомакIэу нэцIэфафэр тыгъэм къесты.
Стыгъэр стыгъэ. МэшIо стырым пэмытыгъэу къымыстыгъэр
Ары непэ гупшысэнэу мы сатырхэр зыфэстхыгъэр!
1979

--- Page 214 ---

ГУХЭР ТФЭРЭШIУХ
Ошъо гъунапкъэу шхъонтIэбзэ нэзым
СыфыдекIокIзэ, орэд къэсэIо.
ПIупшIакIэ осэу модэ мо тесым
Фэдэу сыкъесы. Ощхэу сыкъэкIо.
Силъэгъо мафэ лъэмакъэу текIрэм
Мамыр гухэлъыр хэти лъегъэсы,
Сидунай нэфэу нэплъэгъум чIэкIрэм
Дэхагъэу щыIэр гум сфырепэсы.
ЧIылъэм лъэбэкъур, лъэбэкъу щыздзыфэ,
Уидэхэ Iуагъэ бгъэгум дэлъыщт.
Гухэлъэу сшIыгъэм сынэбгъэсыфэ,
Уитыгъэ фабэ къысфебгъэпсыщт.
СэшIэ дунаим, сэшIэ сэ щыхъурэр,
Ащ фэдэ дэдэу гупсэфэу щытэп.
Гуфаплъэ сфэхъоу нитIумкIэ слъэгъурэр
Джау щхыпцIы Iофэу къызшIозгъэшIыщтэп.
Икъун уилIыбэу уичIылъэ лъэсхэр
Уапашъхьэ бгъэкIэ къызэрифагъэр,
Икъун дунаим шъузэбэ нэпсхэр
ГухэкI-гукъаоу зэрэхэткIуагъэр.
Оры тинэфыр, оры тидахэр,
Зауи гукъауи тэ тищыкIагъэп.
ТэкIо, тыфэкIо тигугъэ лъагэ,
Ау бэмэ бзэджагъэр джыри ханагъэп.

--- Page 215 ---

Неущ къэхъущтым уемыгупшысэу
Арэущтэу таущтэу ущыIэшъун,
ЧIылъэм щыжьаоу, чIылъэм щыпшысэу
Дгъэпсыным фэшIы тыгуи дгъэшIун.
1979

--- Page 216 ---

ТЫГЪЭР КЪЕПСЫЖЬЫЩТ
Бгышъхьэм сыдэкIуае,
Сызыхэтыр уае.
Уаер къыздэуае,
Сигъогууани кIуае.
КIуаеу тхышъхьэр щытми,
Силъэмыджи стыгъэ.
Уаер къысшъхьэщытми,
Къепсыжьыщтыр тыгъэ!
1979

--- Page 217 ---

ТИГЪУНЭГЪУМЭ ЯПЧЪЭIУПЭ
ШЪЭОЖЪЫЕР ЩЫПIЭТЫГЪ
Тигъунэгъумэ япчъэIупэ
Шъэожъыер щыпIэтыгъ.
Тыгъэпс фабэр пIупэ, пIупэ
Темыфэжьэу ущытыгъ.
Сыкъыоплъышъ, мэфэ дахэр
Уигухэлъы къыхэпсыкIы,
ПсынэкIэчъэу гъэтхэ лъагэр
Уищхы макъэ къыхэсыкIы.
ПсырыкI чъыгмэ, ом ипщэфмэ
Орэд шъэфкIэ зыкъыпхашIэ,
ЧIылъэ мэщмэ, къушъхьэ джэфмэ
Уалъэгъугъэшъ, Iэ къыпфашIы.
ГъэшIэгъоныр, сигукъауи
Арыдэдэм сщыгъупшагъ.
ШIулъэгъу псалъэр сэ къысаIуи,
СызиIэтрэм ор сишапхъ.
Шэпхъэ закъоу арэп гъашIэр,
ГъэшIэгъонэу ар зэхэт.
Мы дунаим шIугъэ фашIэр
ЩимышIэнэу пшIэрэр хэт?
ЗиIэтыгъэшъ, мэфэ лъагэр
Уигухэлъмэ къахэпсыкIы,
ПсынэкIэчъэу гъэтхэ дахэр
Уищхы макъэ къыхэсыкIы.
1979

--- Page 218 ---

УСЭ ЛЪЭГУКIЭ ЧIЫМ СЫРЭКIО
Зы шъхьац фыжьи пшъхьэ хэхъуагъэп
АIошъ бэмэ агъэшIагъо.
ШIагъуа, мары сыгуи тхъуагъэп,
Бгъэм дэсэхышъ сэгъэлъагъо.
Iэгъо-благъом осыр щесышъ,
Зыгъэтхъощтыр ара сэIо!
Iом сыхэкIмэ шIэм сыщесэу
Усэ лъэгукIэ чIым сырэкIо.
Мор къыздэхъурэп, мощ сыдэхъурэп
СIоу шъугъоным зезгъэстыгъэп,
Жьыбгъэ макIэр гъусэ сфэхъурэп
СIоу икъепщи щезгъэтыгъэп.
Бжыхьэр къэсмэ чъэп къехыгъэр
Дунай напэу чIымкIэ дахэ,
Къушъхьэ чыжьэу сэ хэсхыгъэр
Джыри сэркIэ лъагэ, пагэ.
Тыгъэр сиIэу, мафэр сиеу
Зыхъурэм олIа хьауми отхъа?
Ом лъэойри еуусэеу
Ипщэф тхъуагъэ сфыIуотхъуа?
Зы шъхьац фыжьи пшъхьэ хэхъуагъэп
АIошъ бэмэ агъэшIагъо.
ШIагъуа, мары сыгуи тхъуагъэп,
Бгъэм дэсэхышъ сэгъэлъагъо.
1979

--- Page 219 ---

УРАМЫБГЪУР НЭФЫНАБЗ
Урамыбгъум зы бзылъфыгъэ рэкIо, рэкIо.
Сыдэу даха, дэу шIыкIашIуа сыгу къысеIо.
Гур лъыбанэу, гур лъыгуIэу ар зблэкIыгъ,
КъемыплъэкIэу блэсыкIыгъэшъ, сыгу хэкIыгъ.
Урамыбгъум зы бзылъфыгъэ рэкIо, рэкIо,
Сыдэу даха, сыдэу пага сыгу къысеIо.
1979

--- Page 220 ---

ИЛЪЭСЫКIЭМ ШЫЦIЭ МАФЭР ТЫРАIУАГЪ
Хъот-борэнкIэ, жьыбгъэ щыщкIэ кIыригъэщэу
ИлъэсыкIэу тфэмэфэщтыр къытфэкIуагъ,
ЧIылъи уашъуи Iумыл фыжькIэ зэлъызгъэщтэу
КъытфэкIуагъэм шыцIэ мафэр тыраIуагъ.
ШыцIэ мафэр тыраIуагъэу аущтэу щытмэ,
Джара илъэс псаум сызтесыщтыр?
Сэщ нэмыкIыр шыу зэпэшэу къыстечъыщтмэ,
Сыд лъэрыгъым слъапэ зыфитыщтыр!
ЩтыргъукI чэщэу хъот-борэным ишы чъэрхэр
Зэпэщытхэу, зэпэщыщхэу къысещалIэх,
Жьыбгъэ тамэм зэлъипхъуатэу асэку фыжьхэр
Сыдэу ахэр, сыдэу ахэр къэчъэн фалIэх.
Сэ хъохъубжъэр илъэсыкIэм фэсIэтынышъ,
Сиилъэсы ионэши сешэсын.
Пшысэ мафэм, пшысэ лъагъом джы зестынышъ,
Мамыр тыгъэр чIылъэ шIагъом фезгъэпсын.
Жьыбгъэр къилъмэ кIэшъуикIэу, кIэщыщыкIэу
Сионэши а зы чIыпIэм щимыгъэт.
Синасыпы игъогу хьылъэ сытемыкIэу
СызфыщыIэр сигъэтхапэу гъэтхэ къэт.
ИлъэсыкIэу, насыпыкIэу къытфихьагъэм
Ишы фыжьы шIукIэ, шIукIэ сытегъэс,
ЩыIэныгъэм игугъапIэу сызхэхьагъэм
Гухэлъ дахэ къысфыриIэшъ, сынэгъэс.
1979

--- Page 221 ---

ТЫГЪЭТIЫСИ, ОРЭД ТЭГЪЭУС
ТыгъэтIыси, Джанхъот, зэхэзыхрэм
Ыгу рихьынэу орэд тэгъэус,
Гъэтхэ уцым фэдэу зызырихрэм
Тыгъэпс фабэу хэти ерэгъус.
Ори ошIэ, сэри сыщыгъуазэшъ,
Адыгагъэм орэд фэтэгъаIу.
ШIугъэу щыIэм титIо тыфэхъуапсэ,
ЗыдэщыIэр тэшIэшъ, тылъыгъакIу.
ТкIуачIэ хэлъэу гъашIэм илъэгагъэ
Хъырахъишъэу хэлъыр къыхэтхын,
ЦIыф псэупIэу чIылъэм идэхагъэ
Пае орэдыби зэдэттхын.
СэшIэ: шIугъэ закъоу, тыгъэ закIэу
Мы дунайри тэркIэ зэхэмылъ,
ГъашIэм гур щылъэшми, жьыр щымакIэу
КъызщыхэкIрэм зыкIи тыпымылъ.
Мылъэ-мыпкIэу гъашIэр зы чIыпIалъэм
Итэп, Джанхъот. Орэд тыусын.
Псыпэр чъэзэ, чъэзэ хымкIэ маплъэ,
Игухэлъи дахэшъ, ащ нэсын!
1980

--- Page 222 ---

ИСЛЪАМЫЙ
МэшIо тэпым нахьы плъырэу
Къашъом ыцIэр Ислъамый,
Шъэфи нафи зыфэплъырэу
Къэшъо пстэуми ар ялый.
ЛIэшIэгъу пчъагъэм тигъэгъуазэу
Къин тызхэтми, тхэмызыгъ.
Зы гъэп, гъитIоп лъэпкъ мыкIуасэу
МэшIо нэфэу ар тхэлъыгъ.
ДжэныкъуачIэм тэпышэсэу
ДэшэсыкIрэм ар ехьщыр.
КъэдгъэшIагъэм тхыдэу, пшысэу
КъэдгъэшIэщтми тшъхьэрыщын.
Пщынэм уилъми, ащ уимылъми,
Ислъамыер, слъы ухэлъ.
ШIугъэу пхэлъыр сэ схэмылъми,
Схэлъэу сшIэрэр уигухэлъ.
Плъэ утетэу, жьыбгъэ шIыкIэу
Къашъо, уджы пшъхьэ уфит.
Уощх нэфэу, ямышIыкIэу
Тыгъэ фабэу ташъхьагъ ит!
1980

--- Page 223 ---

ПЩЫНАУ
Пщынэ Iапэхэр зырызхэу къэущхи,
Нэфылъ шэплъым иорэд къыхидзагъ.
КIэлэгъу чыжьэм ипчъэ сэ фыIусхи,
Сызыплъэщтым тыгъэр къыстепсагъ.
Орэд шъабэр пщынэм мэкIэ-макIэу
ПсынэкIэчъым фэдэу къешкошкукIы.
Ошъо чэпэ нэфыр тимэфакIэу
Зэлъалъэгъоу ари къыхэкIукIы.
Пчэдыжьыпэ тыгъэм сыпхырэплъышъ,
СицIыкIугъор гъиблэу къысхэпсыкIы:
Онэ псынкIэм ишIын сятэжъ пылъышъ,
Шъом шъодэныр сэри хэсэбзыкIы.
ШIугъэр зэкIэ сянэшъ зигонэсыр
ИгушIопси титIо къытхегъуатэ.
Мыгъэ нахьи нахьы лъэшэу осыр
Зэ къесыгъэу пщынэм къысфеIуатэ.
Тичылапшъи пшъыгъэр зыдамышIэу
КIали пшъашъи джэгум къыщэуджых.
Синыбджэгъухэр, чъыIи, зэхамышIэу
ЧынэешIэу тичэукъуапэ щызэхэтых.
Джыри, Ким, джыри гур тфэбгъатхъэу
Уиорэди пщынэм къытфегъаIу.
Тыозэщрэп, зэщым уимылъахъэу
ТыодэIузэ, хъярым тыфэгъакIу.
1980

--- Page 224 ---

УДЖ
Iэпэзэрытэу лъэпэгъэуджыр
Уджыхъураймэ, тхъагъо тиджэгу
ДжэгуакIом ыIоу, фэчэфэу уджыр
Къытфырещажьэшъ, шъукъихь типчэгу.
КIэсэ Iэнтэгъум пIэнтэгъуи нэсэу
Укъыдэшъоныр сыдым ыуас,
ЗэфэшIу-зэфаер нэбгыритIу гонэсэу
ШIулъэгъур ныбжьи орэмыкIуас.
Жъуагъор тIурытIоу, тэрышъы тытIоу
Сыдэу мы пчыхьэр пчыхьэпэ дах,
НэбгыритIу яшъэфи мазэм гурыIоу
ГурыIогъошIур тиошъо лъаг.
Пкъыр лъакъом диштэу укъашъо зыхъурэм,
Бгъэгум дэлъыгури быбыщтым фэд.
Уджым уикIасэ къызэрщыбдэхъурэм
Фэдэу уихъяри о къыпфэрэт.
1980

--- Page 225 ---

ЗЭФАКIУ
ЗэфакIу раIуагъэр мы къэшъо шъабэм,
Тикъэшъо пстэуми дахэу къахэщы.
Пщэфым инэфым, машIом ифабэм
Фэдэу шIулъэгъур чIылъэм шъхьэрэщы.
Лъэбэкъу зытIущыр титIо тазфагоу
Зыгъа е гъишъа тапэкIэ къэтыр?
Къашъом тыхэтэу гугъэ зэфакIоу
ШIулъэгъу зыфакIуа тэ тиорэдыр?
Мэкъамэр пщынэм къызэрэхидзэу
ТичIылъи уашъуи абгъэ ар дизэу
"ШъунасыпышIох!" тIуми къытаIо,
ЗэфэкIо гупсэм тызэфегъакIо.
1980

--- Page 226 ---

ЗЫГЪЭЛЪАТ
ШIулъэгъу шъхьэихыр мы къашъом раIошъ,
Тызэреджагъэр ащ Зыгъэлъат.
Лъапэр тфычIапсэу ухьатыякIошъ,
ДжэгуакIор, пчэгум къытфытелъад.
УишIэ хэмылъми, сшIэрэр сигуапэу
Лъапэр пфычIассэу сыкъытехьащт.
ГукIэ сфэкIасэм ишарыф къуапи
Пщэф пIокIэ псынкIэу жьым зэрихьащт.
Угу шIу имылъэу, шIу умылъэгъоу
Мы къэшъо псынкIэм къыдэшъогъуай.
ШIудэдэ плъэгъурэм ынапэ плъэгъоу
Укъыдэшъоныр шIулъэгъу дунай.
1980

--- Page 227 ---

ОРЭДЫIОМ ФЭГЪЭХЬЫГЪЭ БАЛЛАД
ХымэчI чыжьэм къыщыхъугъ нахь мышIэми,
Виктор Харэ усэр сэ фэстхыгъ.
АдыгэчIыр ешIэми емышIэми,
ГухэкI псалъэр тадэжь къынэсыгъ.
Сыд къэбара непэ зэхэтхыгъэр?!
Осы шIуцIэр къушъхьэм жэхэфагъ,
Тыгъэу ошъо чапэм щытхытхыгъэр
Огум щыкIосагъэу ар мэфагъ.
Зафэм изэфагъэр ибыракъэу
Орэдыбэр Виктор имэкъам,
Чили щышъхьафитэу, чIым щыбакъоу
ПыйкIэ орэд макъэр ащ икъам.
Къали чыли мыпшъэу орэд дахэр
ЦIыф лэжьакIом пае къащиIуагъ,
Гур ыгъаплъэу, лъэр кIиутэу кIэлэ пагэр
Бай ураммэ бэрэ арыкIуагъ.
"ЩыIэкIакIэм, скъошхэр, шъхьэр фэшъуIэти,
Тышъхьэфитышъ, тыгъэр зэдытый.
Тыгъэр орэдыкIэу тшъхьэщэрэти,
Ащ фэшъхьаф тэ зыми тыфэмый!"
Сыд къэбара непэ къытэIугъэр?!
Тыгъэр Чили, тыгъэр щыкIосагъ,
Шъхьэфит псалъэу пыймэ щаулъэгугъэр
Мыгугъэнэу хьапсым щыдадзагъ.

--- Page 228 ---

ОрэдыIор пщынэм емыонэу
IэхъомбипшIыр ощкIэ паупкIыгъ,
ОрэдыIом орэд къымыIонэу
НитIур ракIи, ыпшъи зэпакIыгъ.
Сыда орэдыIом ыпсэ хэпхкIэ,
Имэкъамэ тыдэ, тыдэ пхьыщт?!
Виктор орэд къыIоу зызэхэсхкIэ
Сыдежъыушъ, Чили шъхьэфитыщт!
1980

--- Page 229 ---

НЕУЩРЭ МАФЭР ТИГЪЭШIЭ ЩЫI
Непи неущи зыгорэм сежэу
СищыIэныгъэ гугъэм хэмыкI.
Непи сфэдэеп, неущ нахь Iушэу
КъэкIощт къысшIошIрэр гухэлъ нэмыкI.
Дунай къопиплIым изы лъэныкъоу
Ар къыздикIыщтым сыщымыгъуаз,
Сэ сшIэрэ закъор а зыр сфэныкъоу
Къепсыщты жъуагъоу гукIэ сфэгъуаз.
Мары, джыдэдэм тадэжькIэ къикIи
Чылэ къэбархэр сэ къысIукIагъэх:
Гъатхэм дежъыоу тимэщи къэкIы,
Натрыфри чIыплъри къабзэу апкIагъэх.
Илъэсы псаум зэфэхь-зэфэсхэу
Бгы лъэпэ кIыщым Iофыр щэкIуатэ.
Чэу пакIэ пэпчъы пхъэтэкъэжъ тесхэу
Тичылэ лIыжъмэ къэбар щаIуатэ.
Уичылэ пкъэоу о къыпкIэтынри,
Ежь укIэтынри сыд ымыуас.
Сичылэ гупсэ тыгъэу шъхьащытри
ЕгъэшIэ лъапсэм орэмыкIуас.
Непэрэ мафэр зэрэмэфэшIур
ШIугъэкIэ хэти, хэти есIон.
Ар сэIо шъхьакIэ, неущым фэшIоу
Джыри нахьышIур къыкIэлъыкIон.

--- Page 230 ---

Ау зыгорэкIэ мафэр тфэпщагъоу
Огъур къебэкIмэ, хэткIи дэищт.
Сыд фэдэу щытми, сызытепщагъэу
ЛъэгъуакIэу сиIэм гур фэсщэищт.
Неущрэ мафэр тигъэшIэ щыIэшъ,
Титыгъэ шъаби огум ерэт.
Непэ нэмыкIэу неущри тиIэшъ,
Насыпы джанэр шIукIэ тферэд.
1981

--- Page 231 ---

ЗЫ НЭФЫН, ЗЫ ГУКIЭГЪУ
ЩыIэныгъ зыфаIорэр
СыщэIэфэ сигощэгъу.
ЦIыфыгъэр зыфакIорэр
Зы нэфын, зы гукIэгъу.
Зы нэфынэу, дунай гъашIэу
СфыщэрэI сиорэд.
Тыгъэм фэдэу - ар бэгъашIэу! -
СигукIэгъуи къысхэрэт.
1981

--- Page 232 ---

ГУГЪЭ КЪЭТ
ИлъэсипшIэп, илъэс тIокIэп,
ДэхэкIаий къэзгъэшIагъ.
Сышъхьэзакъоп, сызэгъокIэп,
АмышIагъи сымышIагъ.
УмэщышIэу уцIыф зыхъукIэ,
Бэ дунайми теплъэгъощт.
Дышъэ бзыум узылъыхъукIэ,
Тыжьын бзыукIи уплъэхъущт.
Зым илыеу тами зготэп,
Гухэлъ гугъэм сырыщыI,
ЩыIэныгъэр ныдэлъф гъотэп,
Ар пкIэнтIэпскIэ къыспэщылъ.
Щылъэу, щытэу - уеIэбэхмэ! -
Къэбгъотынэу ар щымыт.
АгужъуакIи дэлъэу бэмэ
Къызыпфахьрэм аIымых.
СылъэсрыкIу сэ, шым сытесэп,
Шым тес пстэури мытыгъэпс.
Сышыупащэп, сымэзпэсэп,
Шэсы пIоуи семыгъэз.
Хъупхъэ пстэури лIыгъэзехьэп,
ЛIишъэу сшIэрэм зы ахэт.
Хэтрэ цIыфи иIэр зы тхьэп,
Тхьэу сэ сиIэр гугъэ къэт.
1981

--- Page 233 ---

ЖЬЫБГЪЭР КЪИЛЪЫГЪ
Сыдэу щэджагъор мэзым щыдэгъу,
Тыгъэнэстырым иуахът, итэгъу.
Мылъэгъу Iушъашъэр пкIашъэм ишъэф,
Шъэфыр зыунэфрэр лъэс лъэгъо пшъэф.
Пшъыгъэр ымышIэу мэщхы, мэлъатэ,
Плъэдакъи къипкIэу уауж къелъадэ.
Мэз цунэ лъапсэм сыд пай, щэджагъу,
УчIэкIошъагъэу укъысэджагъ?
1981

--- Page 234 ---

8 Заказ 042

--- Page 235 ---

СИМЭФЭНЫКЪО ЩЫСIОГЪЭ ПСАЛЪЭР
Сыдэу нэгуфа сищэджэгъуапэ!
Ащ игугъапIэ сIупшIакIэ телъ.
Сытетэу сэкIошъ, джа силъэгъуапэ
Пчыхьэшъхьэ шэплъыр изы гухэлъ.
Симэфэныкъо фэдиз лъэгапIэм
СызщыблэкIыщтым шъукъысэмыдж,
Джыдэдэм тхышъхьэу осыр зылъапэм
Щыслъэгъурэр зэкIэ гугъэ лъэмыдж.
Мыджырэу сIорэп, тIыргъуагъэу слъэгъурэп,
Ситхъагъуи гугъуи къызэсэнэкIы.
Мэфэгум секIми, хьылъэ къысфэхъурэп,
Джаущтэу сигъогуи къызэпысэчы.
СымышIэу щытэп, сызэрэкIуатэу
Егъэзыхыгъор псынкIэ сфэхъущт.
Слъэгъущтыр зэкIэ гухэлъ мыIуатэу
Къыздэмыхъугъэм сыгуи фэгъущт.
Арэущтэу зыхъурэм, къечэрэгъокIэу
СичIыгу хъураий ом хэрэсыкI.
Непэр неущкIэ шIукIэ зэшъухъокIэу,
Сауж къэкIыщтхэр, лъэр шъуфэрэпсынкI.
1981

--- Page 236 ---

СИЩЭДЖЭГЪУАПЭ ИПЧЫХЬЭ ШЭПЛЪ
Сищэджэгъуапэ хэт къылъыджагъ?
Симэфэ ныкъо сэ къыслъежьагъ.
Ощхбыбым фэдэу укъыскIэхьагъэшъ,
УпчIэ-мыупчIэу укъыстехьагъэшъ,
Ашъыу, нэщх-гущхэу укъыстерэщх,
ГъашIэу спэщылъми ренэу дэрэщх.
Ормэ къэджагъэр - сыомыжагъ,
Щэджэгъо уахътэм укъысэшагъ.
Пшэхъо стырыгъом укъэсыгъахэшъ,
ГъашIэм ызныкъо къысэптыгъахэшъ,
Адрэ къэнагъэр зыгорэу хъун,
Угъусэ дэгъумэ, къыздэплъэгъун.
Щэджэгъо уахътэр мэфэ кIэухэп,
Ащ имызакъоу IункIыбзэ Iухэп.
СыкъызэплъэкIмэ, къэскIугъэр макIэп,
СапэкIэ щылъри гъогу шъэбэ закIэп.
Джыдэдэ ныIэп гум къыгъэшIагъэр
ГъашIэм ызныкъоу сэ зыщысшIагъэр.
8*

--- Page 237 ---

Гъогум ызныкъо къызыщыскIугъэм
Джыри сыхэкIрэп, сыхэкIрэп гугъэм.
Гъэм илъэгапIэ щэджагъор ехы,
Ечэнды благъэм сэлами рехы.
Сэри пчыхьапэм ичэпэ шэплъы
ЛъапэкIэ зисщэу тхышъхьэм сыдэплъы.
1981

--- Page 238 ---

ГЪЭШIЭ ГУХЭЛЪКIЭ РЕНЭУ СЫБАЙ
ГъэшIэ лIэшIэгъур цIыфыгъэ шапхъэу
Уахътэм пхырысхзэ, чIылъэм сырэкIо.
СытекIодэщтэп, мы зыр сфэшIапхъэшъ,
Шъэфи хэмылъэу хэти есэIо:
Сэ мы дунаим сыщытхьамыкIэп,
СызыфыщыIэр сигугъэ пай.
Джа закъор ары, ары - нэмыкIэп,
ГъэшIэ гухэлъкIэ ренэу сыбай.
1981

--- Page 239 ---

СИНЭФЫНЭ КЪЫСФЭРЭСИ,
СЫДЭКIОН СЭ
Бжыхьапэр къызэрэсэу
СыдэкIон сэ.
СикIасэр сигонэсэу
КъысфэкIон сэ.
КъэрэкIуи пчыхьэшъхьапэу
КъерэIуи ыгу сырихьэу,
Бжыхьапэр къысфэмысми,
СыдэкIон сэ,
СыдэкIон сэ,
СыдэкIон сэ,
Синэфынэ къысфэрэси,
СыдэкIон сэ.
ТикIалэу кIэлэ дэгъуми
Къызэлъащэ.
Сахэтэу сипшъэшъэгъуми
Джэгум сащэ.
Къыращэшъ кIэлэ шIагъор,
Къагъашъо сыпсэ закъор.
НэплъэгъукIэ сэ синагъом
Сыкъыдашъо,
Сыкъыдашъо,
Сыкъыдашъо,
НэплъэгъукIэ кIэлэ нагъом
Сыкъыдашъо.
Пщынаом удж хъураер
КъырегъаIо.

--- Page 240 ---

ГушIопсэу сидунаир
Сэ къысфакIо.
КъэIабэшъ сипшъэшъэгъумэ
Сахещы сишIулъэгъум,
Синэфым сыдэкIонэу
Сэ къысеIо.
СыдэкIон сэ,
СыдэкIон сэ,
Хъопсагъоу тыщыIэнэу
СыдэкIон сэ.
1981

--- Page 241 ---

ШIУГЪЭУ ЩЫIЭР ЦIЫФ ХЭГУАЩЭУ
КЪЕСЭХЬАКIЫ
Ошъо чапэм тыгъэ фабэр къытфыкъокIы,
Хъурэябзэу гушIогъопсыр ретэкъокIы.
Псыхъо нэпкъхэр зэфэгушIох, зэпэIутых,
Орыпс чэфхэр тыжьын сапэу псым рекIутых.
Лэгъупкъопсыр къушъхьэ къуапэм къытфыкъощы,
Бланэр малъфэшъ, иощх фаби дэсэгощы.
Чэрэз чъыгми игушIуагъо къызгурэIо,
Гъэтхэ шъабэр шъхьэщытынэу ащ тесэIо.
Лэгъупкъопсри чэрэз чъыгри чIым шъхьарэщы,
Тыгъэм фэдэу сигушIуагъуи бгъэм къыдэщы.
ШIугъэу щыIэм, шIугъэу щыIэм сепкIыхьакIы,
СепкIыхьакIми, цIыф хэгуащэу къесэхьакIы.
1982

--- Page 242 ---

ШЭФЛЪАГЪОР КЪИНМИ,
СЫКЪЫПФЭСЫН
Жъогъуабэр огум
Щызэпэжъыу,
Жъыу нэфкIэ гъогум
Мазэр дежъыу.
Жъыупс тэкъуафэр
ЗэретэкъокIы,
Мышъэфэу, нафэр
Чэпэм рекIокIы.
СкокIы изыбзэр
Чэщныкъо пшыс,
Пшысабэм ыбзэр
Нэфылъ гупшыс.
Пшысэ тэмэфми
Сыкъешэсын,
Шэфлъагъор къинми,
Сыкъыпфэсын.
1982

--- Page 243 ---

СИШIУЛЪЭГЪУР СЫПСЭМ ФЭД
СишIулъэгъур сыпсэм фэд,
Гуахьы, кIэлэ нагъу.
Гугъэ дахэу ар къысфэт,
А зыр сыгу ижъуагъу.
Сыгу имыкIрэр кIэлэ нагъу,
Нагъор засIоу симэзагъу.
Жъогъо закъор ом сферэт,
Нагъор, нагъор сиорэд.
Жъогъо пстэуми янэфыпс
СэркIэ зэфэмыд,
Уигупсагъи бгъэм сфыдиз,
Ощ нэмыкI ымыд.
Чэщ мэзагъом ощ фэшъхьаф
Жъогъо нэф имыт.
Сыд фэIуагъэр, кIэлэ маф,
Ори гу къыслъыт.
1982

--- Page 244 ---

ГУГЪЭШIУ ШЪОГЪОТ
Сипчэдыжьыпэ шIугъэр къебэкIэу
СанэIу къетаджэшъ, сэлам есэхы.
Сичэщ текIыгъи къызэмыплъэкIэу
СынэIу икIотзэ, сыкъызэхехы.
Уцмэ яхахъуи, жьыбгъэм ишъаби,
Ощхмэ ящхыкIи шIукIэ терэIэх.
Къушъхьэм илъаги, чъыгым ышъхьапи
Тинэплъэгъу кIэтхэу бэрэ щэрэIэх.
ПсынэкIэчъ цIыкIур ренэу чъэбзэнэу,
Ипс зыIуфагъэр гукIэ къэбзэнэу,
ЛъысIомэ-сеплъзэ, гукIэ сыдатхъэ,
Ежьми ыгу фитэу ичъэ хегъахъо.
Пхъэ мэшIо фабэу сэщ пае блэрэм
ТхьэуегъэпсэукIэ ыпашъхьэ сис,
ТэмитIу зэгохкIэ оми хэсыхьрэм
Ибзыу псынкIагъэ сыбгъэгуи диз.
СичIыгуи сыгуи яжьы къэщэгъукIэ
Сиджэрпэджэжьи адырегъаштэ.
ТиIо зэхэлъэу арэущтэу зыхъукIэ,
Тызэмэкъэгъумэ, о пIапи къаштэ!
Ори осэIо, шъори шъосэIо:
Шъугу пэш охъуфэ, гугъэшIу шъогъот.
ЗэкIахьи сиIэп - сиIуагъи зэIо,
Сэри сызфаер къыжъудэсэгъот.
 1982

--- Page 245 ---

ЯРЭБИ, СИУСЭХЭР
БЭГЪЭШIЭЩТХА?
Ярэби, бэгъашIэ
Сиусэхэр хъущтха?
Хьауми сигъашIэ
ШIэхэу хэзыщтха?
Тыгъэу къепсрэм дэжьы
Чыжьэ-благъэшъ, сэкIо.
Пщэфыми сыфэджэ,
ЧIыми хъяр есэIо.
Гум пхырычъмэ уахътэр
Гъогури мызэгъокIы,
КъыздаIыгъэу нахътэр
Iаджи къыспэгъокIы.
КIом сыхэтэу тамэм
Къамзыипи хэзы,
Щыбзэ нэхъукIэ бзамэм
Шъуатэри къысфезы.
Лъаги, пыти, махи,
Шъэфэп, сахэкощы.
ЩыIэныгъэм дахи
Iаий къыздегощы.
Гощэнэфэу чIылъэр
СэркIэ лъэрычъаб,
Сипчэдыжь нэфылъи
Гугъэм изыпчъабл.

--- Page 246 ---

Ярэби, бэгъашIэ
Сиусэхэр хъущтха?
Хьауми сигъашIэ
ШIэхэу хэзыщтха?
Сыдым ар фэсшIэна,
СшIагъэр синасып.
Псапэу зэхэсшIэна,
УпчIэр симэзып.
1982

--- Page 247 ---

ОРЭД, КЪАЙСЫН, СЭ КЪЫБДЭСIОЩТ
Къайсын Кулиевым ыцIэкIэ сэтхы
СэшIэ сэ, сэшIэ: сылъэсми шыуми
Сиджабгъу лъэныкъо ренэу щытыщтыр.
СэшIэ сэ непэ сыгъэтхэ бзыуми
Сипсалъэ уасэ къыфэзышIыщтыр.
Анахь шы чъэрыр къыосщэлIэнышъ,
Сылъэрыгъ Iыгъэу узгъэшэсын.
Гъусэу къыбготмэ уахэзгъэплъэнышъ,
Шъыпкъагъэу схэлъыр остын,Къайсын.
Адыгэ хабзэм къызэрэсиIоу,
Уисэмэгубгъур сэ сиуцупI,
Уцупэзещэу чIылъэм урыкIоу
УусэкIошхошъ, шIум уришIуп.
ШIугъэр бгъэлъагэу огум узитрэм,
КъыпкъогушхукIрэр сэры, нахьыжъ.
Ежъым уезаоу тыгъэм зебгъэстрэм,
УинэгушIуагъи сэ къысфахьыжь.
Уашъоу тшъхьащытым, чIылъэу тызтетым,
УсэкIо инхэр щыдэгъу, щыIуш.
Iушыгъэ хапчъэу сызыхэхьащтым
Узэрахэтри сщэрэмыгъупш.
УисэмэгубгъукIэ шыу гъусэ готэу
Сыкъыбдэушъзэ, шIум тыфэкIощт.
Мэкъэмэ шъхьафри зэтемыкIотэу
Орэдри, Къайсын, сэ къыбдэсIощт.
1982

--- Page 248 ---

МЭЗЭГЪО ШЫУ
Чэщ мэзагъом изы жъуагъо
Сыд фэIуагъэр укъешэсмэ,
Умыпшысэу, угушIуагъоу
Тхьэр къысати, укъысфэсмэ.
Мэзы Iапчъэм уфэIапчъэ
Умыхъунэу тхъор фэгъас,
КъыпфыIуихми идэхагъэ,
Iэчъэлъачъэу зымыгъаз.
Къэбзэ-лъабзэу зипсы орхэр
Шысэку куашэу зэзтэкъокIрэм,
Мо къокIыпIэу зилъэ кIорхэр
Хэзгъэблахьрэм уакъызблэкIрэм,
СыблэкIыгъа пIоу гумэкIым
Ухэмыхьэу къысфепсых,
Сигупшысэ ухэмыкIэу
СкIэхэкIыгъэр ом сфебзых.
Ар пшIочыжьэу нахь гъогу благъэ
Къэбгъотыгъэу уиIэу щытмэ,
Сыдэу сшIына, сызпэплъагъэр
О зыр арышъ, сфыдэх хъущтмэ.
МэшIо тхъуабзэр зыпыустхъукIэу
Шэф лъэмыджхэм уапымылъ,
ШIулъэгъу машIом бэ пыхъыкIэу
Бгъэр къыщэймэ, удэмыплъ.

--- Page 249 ---

Чэщ мэзагъом мыгужъуагъэу
Изы жъуагъо укъешэсмэ,
Умыпшысэу, угушIуагъоу
Гугъэ гъашIоу укъысфэсмэ,
Псэм иIэшIур шIум идахэу,
Дахэу сиIэр къыостын.
Ар имыкъоу тыгъэ лъагэу,
Лъэгэ нэфэу ом уитын.
1983

--- Page 250 ---

ДУНАЙ ГЪУКIАГЪЭР
ПСЭНЧЪЭ
Гъэмэфэ тыгъэр
Къепсы,
МэшIочэ лыгъэр
Къедзы.
Шыудзэ псыдзэр
Чъэжьрэп,
Ощхы лъэсыдзэр
Пчъэжьрэп.
Пхъэчай гъукIагъэр
Псынчъэ,
Дунай хъункIагъэр
Псэнчъэ.
1983

--- Page 251 ---

ЗЭГОРЭМ УГУ СЫКЪЭКIМЭ
Зэгорэм угуи сыкъэкIмэ,
Зэгорэм угуи симыкIмэ,
Зэгорэм сэ сымылъэгъумэ
Мыхъунэу оркIэ къыпщыхъумэ,
Гъэтхапэу ситыгъэ мафэ
Уигъогуи сыдытехьан,
ЗэгъашIэ, о зым фэшъхьафэу
НэмыкIи гум къимыхьан.
Зэгорэм гуапэр кIосэжьмэ,
Зэгорэм укъысфэзэщмэ,
Зэгорэм сыкъыпхэнэжьмэ
ПшIоигъоу джыри ухъужьмэ,
ШIулъэгъум тамэр гозгъакIэу
Гухэлъыр лъагэу сIэтын,
Орэдыр дахэу, гум хапкIэу
Дунаим сыпфытетын.
Зэгорэм гъатхэр къэсыщтмэ,
Зэгорэм гугъэр уиIэщтмэ,
Зэгорэм гуитIур тфэзыщтмэ,
ШIулъэгъури машIоу тхэлъыщтмэ,
Сикъушъхьи, псыхъуи, сишъофи
Уилъагъуи къапхырысщын.
КъысаIуи оркIэ пшIоIофэу
Уимэстэ гъуани зисщын.

--- Page 252 ---

Зэгорэм гуаор кIосэжьмэ,
Зэгорэм укъысфэзэщмэ,
Зэгорэм сыкъыпхэнэжьмэ
ПшIоигъоу джыри ухъужьмэ,
Гъэтхэпэ тыгъэу симафэ
Уигъогуи сыдытехьан,
ЗэгъашIэ, о зым фэшъхьафэу
НэмыкIи гум къимыхьан.
1983

--- Page 253 ---

ШIУЛЪЭГЪУ ГУЖЪУАГЪ
Гъэтхэпэ чэщым
Ом зырещэи,
ШIулъэгъу мызэщым
Зыфэсэщэи.
Зы пщэ гъощагъи
КъыскIэлъымыплъ,
Зы жьы къепщагъи
Сэ къыспымылъ.
Сыдыр ишIуагъа,
Жъуагъом сыкъесты.
ШIулъэгъу гужъуагъэм
Иор сыщесы.
1983

--- Page 254 ---

СЫПЛЪЫХЪУ ЗЭХЪУМ, ТЭ УЩЫIАГЪ?
Сшъхьац чъэп техагъэу гъэтхэ гушIуагъом
Ыуж сыпIокIэкIэ сыдыр ишIуагъ?
Дунаир зэкIэ зэпэзгъэIагъэу
О сызыплъэхъум, тэ ущыIагъ?
1983

--- Page 255 ---

БЗЫЛЪФЫГЪЭМ ФЭГЪЭХЬЫГЪЭУ
ДЖЫРИ ЗЫ УС
Гъэтхэпэ нэфэу бзылъфыгъэу зблэкIрэр
КъысфычIэплърэп, къызэплъэкIрэп.
СызыкIэлъыплъэу нэплъэгъум чIэкIрэр
Гухэлъ тыгъэшъ, сыгу фыхэкIрэп.
Мэфэ пэублэу ар къысфыкъокIышъ,
ЧIылъэм шIукIэ фабэр реты.
Сэри нэгушIоу шIум сыпэгъокIышъ,
БзылъфыгъацIэм ишIу сэIэты.
ШIулъэгъуныгъэу бгъэгум дизыбзэр
СэрыкIэ тыгъэшъ, сыдым ыуас!
ГъэшIэрэ машIоу, машIоу сызпэсыр
Сигугъэ фабэшъ, сшIомыгъэкIуас.
Сызэхистыхьэу яжьэ сыхъужьми,
Жьыбгъэ тэмапэ оркIэ сыхъун.
Сызэрилъасэу, сымылъэгъужьми,
ЧIылъэр щэIэфэ шIу услъэгъун.
1984

--- Page 256 ---

АЗЭМЭТ
Сирэхьати чIэсынагъ,
Сыпфэзэщэу сэ сыхэт.
Уинэплъэгъуи сыкъесагъ,
СишIулъэгъоу Азэмэт.
Гум шIулъэгъури шIомакI,
Азэмэтэу сидунай.
Пшъашъэу щыIэр дэхэзакI,
Сахэпхынэу сэ сыфай.
Азэмэт, Азэмэт,
Тиурами зэ къырыкIу.
Азэмэт, Азэмэт,
Уилъэмакъи сэ къысэIу.
Чэщ мэзагъом сыкъыхаплъ,
Жъогъо закъоу укъыхэпс.
ТиIэгушхо зэ къыдаплъ,
Дэплъэгъощтыр уитыгъэпс.
Тэ уежьагъа, синэфыпс,
Пшъэшъэ унэм сэ симыкI.
УизыIуплъэ сыкIэхъопс,
Уинасыпи ублэмыкI.
Азэмэт, Азэмэт,
Тиурами зэ къырыкIу.
Азэмэт, Азэмэт,
Уилъэмакъи сэ къысэIу.
1984

--- Page 257 ---

СЫЗЩЫЩ ЛЪЭПКЪЫР ХЭТ? СЫЗДАКIОРЭР ТЫД?
СЫД КЪЫЩЫСШIЭЩТ?
СиупчIищмэ яджэуап хэт есIон, сигъэшIэщт?
СищыIэныгъэ есэпхы, сегъапэ.
Уджэуапынчъэу дунайри зэхэмышIэщт,
Сыдэущтэу джэуап естын сигугъапIэ?
ЦIыфыр дунаим зыфытетыр ымышIэмэ,
КъыздикIрэр, зыдакIорэр къин къыфэхъущт.
Зыщыщы лIакъом, илъэпкъы гугъэ дэмыпшъмэ,
Анахь бгы лъхъанчэри хьылъэ щыхъущт.
Къызэрэхъу имэщэу, щыIакIэм дэмыхъу-дэмылIэу
ЦIыфыбэ щыIэшъ, жьыуаем реуты.
ИмыIэм фалIэу, иIэми нэкIэ телIылIэу
ЦIыф Iаджи гъогууанэм щызэгоуты.
ШъхьакIончъэх, насыпынчъэх, гъощагъэх,
Анэгъужъ закъо фыщыIэх, фэгъуашхэх.
Гушхуагъи, шIугъи, лIыгъэ зехьагъи, къончагъи
АмышIэу гъэшIэ-шъхьэзакъом дэтхъуагъэх.
СиупчIищмэ яджэуап хэт есIон, сигъэшIэщт?
СищыIэныгъэ есэпхы, сегъапэ.
Уджэуапынчъэу дунайри зэхэмышIэщт,
Сыдэущтэу джэуап естын сигугъапIэ?
Ашъхьи Iэтыгъэу, абгъэгуи гугъэм фихыгъэу
НэмыкI цIыфхэри дунаим щэпсэух.
Лъапсэм щегъаIэх. Ялъэгъо-гъогуи хэхыгъэу,
Гъэчъыгъэу щымытми, гугъэм фэпсэух.

--- Page 258 ---

Мафэри плъыры, чэщри мэзахэ амыIоу
ЯгъашIэ щэпIох, яуIагъи щепщэх.
ЛIэшIэгъу зэхэкIмэ язэо-банэ емыкIоу
Рихрэм акIышъуи тыркъо тырещэ.
Дунай лIэшIэгъумэ бэшIагъэу адыгэ лъэпкъыр
АхэкIы. ЧIэнагъэ ешIми, лъэкIуатэ.
УпчIищри силъэпсэ пытэу сызэкIурэ нэпкъыр
Сигугъэшъ, сиджэуапищкIэ сэIуатэ.
1985

--- Page 259 ---

СЫДЭУЩТЭУ ТАРИХЪЫМ
КЪЫТФИГЪЭГЪУЩТА?
НыбжьыкIэ нэгум тещэгъэ тыркъор
Джы къызнэсыгъэм синэплъэгъу кIэкIрэп.
ТIэкIу хэлъэщыкIмэ, лъэкъо лъэныкъор
Къыздихьзэ къэкIошъ, ымакъи схэкIрэп.
"Уиусэ тхылъы нэпэеплъ сфэхъунэу
Утезгъэтхэнэу сэ къыпфэсхьыгъ.
Тыдырэ чIыпIи къыщызгъэгъунэу
Мыр Афган заом къыщесхьакIыгъ…"
Тхылъ кIышъо кIоцIым зэуж-зэлъыкIоу
"Кабул. Кандагар. Герат" тетхагъ.
Джа тхьапэ дэдэм зэхаго-зээхымыгоу
ДзэкIолI пчъагъэми аIэ кIэдзагъ.
Ахэм аужи сымышIэ горэм
Опсэу, отхъэжьыр сэ къысепэсы.
Ау зэо мыгъом пае джы сIорэм
УкIытэжь Iаджи къыслъегъэIэсы.
Афган мэшIуаем гууз къытхилъхьи,
ТшъхьэщыкIотыгъэшъ, сыд лъытIожьын?
Тызхэт лIэшIэгъум итарихъ хьылъи
ТаплIэIу илъ пэтми, хэт етхъожьын?
ЦIыф уумысыныр, цIыф уухыиныр
Ныбжьи зэфэдэ чIылъэм щыхъунэп!
Ау емрэ шIумрэ зэзгъэзэгъыныр
Джыри къэхъугъэп, къэхъунэу щытэп.

--- Page 260 ---

НыбжьыкIэ нэгум тещэгъэ тыркъор
Джы къызнэсыгъэм нэплъэгъум кIэкIрэп,
ТIэкIу хэлъэщыкIмэ, лъэкъо лъэныкъор
Къыздихьзэ къэкIошъ, ымакъи схэкIрэп.
Сиусэ тхылъы хэта зышIагъэр
Мырэущтэу заом къырахыжьыныр,
Ау хэта, хэта мыр зиIэшIагъэр -
Абхъазри, Щэщэнри агу еIэжьыныр?!.
1991

--- Page 261 ---

ГУХЭЛЪ МЫКIОМ ИУЗ СЕПЩЭ,
СФЕIЭЗЭЩТРИ ХЭТ?
Сэ сыцIыфми, цум сыфэд,
Сыуцуагъ, сезэщыгъ.
Сизы упчIи сыд къыфэт,
Сэтхъэ, сэлIэ, паIуи сщыгъ.
Чэщым ыуж мафэ,
Фаби чъыIи сыкIэшIагъ.
ГъашIэр IэшIуми, хафэ,
Идыджыгъи зэхэсшIагъ.
Гугъэр схизэу, сымыушъэфми,
Сигъогууанэ хэкI-хэмыкI.
СиуIагъэ телъ бзыуцыфми
ИшIогъэшхуи къысэмыкI.
СэкIо, сэчъэ, бгым сыдэпшы,
Сехы зыхъукIи, зисэгъанэ.
Спшъэ илыжъи бжьым къыдэпшы,
СIупсы фыжьи сигукъанэ.
КIыр къэмысзэ, гъатхэм сежэ,
Бжыхьэ гъожьми ижь къысхэт.
Гухэлъ мыкIом иуз сепщэ,
СфеIэзэщтри сшIэрэп, хэт?
1992

--- Page 262 ---

АДЫГЭ РЕСПУБЛИКЭМ И ГИМН
Тихэгъэгу кIасэу тигупсэр
Адыгэ чIыгушъ, терэI.
Зы бын-унагъоу лъэпкъыбэр
ЩызэгурыIоу щэрэI.
ШIум факIу, лъыкIуат,
Республикэу тиунэ дах.
Егъэхъу, зыIат,
Республикэу тигугъэ лъаг,
Уилъэпкъи хъишъэр фэIуат.
Дунаим ичIыпIэ шIагъор
Нахьыжъмэ тэ къытфыхах,
Ахэмэ ялIыгъэ-шIагъэ
ЛIэшIэгъумэ къызэIэпах.
ШIум факIу, лъыкIуат,
Республикэу тиунэ дах.
Егъэхъу, зыIат,
Республикэу тигугъэ лъаг,
Уилъэпкъи хъишъэр фэIуат.
Хьазабмэ уахэмытыжьэу
Уитыгъэ нэфи пшъхьащыт.
Россием зыкIэ ущыщэу
Ащ гукIи ущышъхьафит.
ШIум факIу, лъыкIуат,
Республикэу тиунэ дах.

--- Page 263 ---

Егъэхъу, зыIат,
Республикэу тигугъэ лъаг,
Уилъэпкъи хъишъэр фэIуат.
Тэ тыщэIэфэ - егъашIэм! -
ТичIыгоу тыгур щыIэщт,
Тиуашъуи тыгъи бэгъашIэ
Тэ ренэу, ренэу тиIэщт.
ШIум факIу, лъыкIуат,
Республикэу тиунэ дах.
Егъэхъу, зыIат
Республикэу тигугъэ лъаг,
Уилъэпкъи хъишъэр фэIуат.
1992

--- Page 264 ---

ХЪАН-ДЖЭРЫЕ ФЭГЪЭХЬЫГЪЭ ТХЫЛЪЫР
ЗЫСЭУХЫМ СТХЫГЪЭ УСЭР
Къысфэгъэгъу, Хъан-Джэрый, симыхъуншIагъэ,
Зэ горэм оркIэ сыхэукъуагъ.
ШIугъэмрэ емрэ зыкIызэхэшIагъэр
СымышIэу бэрэ сылъэпэуагъ.
"Ар тэ тицIыфэп, игугъу шъумышIы"
ЗыIогъэ купмэ сырягъусагъ.
Узфэдэ цIыфри, уишIушIи сымышIэу
ЖэртIупщ дежъыукIэ узгъэмысагъ.
Шъыпкъэри пцIыри лIэшIэгъу илъэсхэм
ЩызэтраIукIхэу къыбдекIокIыгъэх.
Джа узхэтыгъэм илъэгъо-лъэсхэм
Сигууз лъэпсхэри щызэпычыгъэх.
КIэлэгъу-делагъэм иIоржъорыгъэ
Iэнтэгъу нэмыскIэ сырыкIэгъожьы.
Лъэхъан блэкIыгъэм изыплъырыгъэ
Джы къызнэсыгъэм къысэгоожьы.
БлэкIыгъэр, Хъан-Джэрый, блэкIыгъэ шъхьакIэ,
ПцIым уигъэшIагъэр шъыпкъэм рекIыжьы.
Къысфэгъэгъу, фэгъэгъу кIэлэгъуми пшъхьакIэ,
Шъыпкъагъэм напэр рысэщэфыжьы.
Адыгэ лъэпкъым илIэшIэгъу хьылъэ
Зафэри хыери къыщышIэгъуай.
Ау мары сэ непэ ощ пае тхылъы
Стхыгъахэшъ, ащкIэ сызэшIэгъуай.

--- Page 265 ---

ЕмыкIум сишхэу, сыгуи сшъхьи забгъэу
Илъэс пшIы пчъагъи зэсынэкIыгъ.
ПшIагъэр тэрэзэп, тэрэзэп засIоу
ШъхьэкIошх чIыпIаби къысфыхэкIыгъ.
СикIэлэгъу мыIушы уищыIэныгъэ
Рихыгъэ шъхьакIор сигукъэкIыжь.
Къысфэгъэгъу, Хъан-Джэрый. СимышIэныгъэ
О къэбгъэшIагъэм фэдитIу ыныбжь.
1997

--- Page 266 ---

МЭГАС - ТЫГЪЭМ ИКЪАЛ
 Аушэ Руслан ыцIэкIэ сэтхы
Джащ фэдэ цIэ дахэкIэ еджагъэхэу
Ти Кавказ гупсэ къалэ къыщыхъугъ.
Ингуш-ткъошхэр зэрэтимыджагъохэу
Тэри а хъугъэ-шIагъэр къытщыхъугъ.
Мэгас къэлакIэм тыгъэм инэбзыйхэр
ГухэлъышIукIэ ренэу къытерэпсэх,
Зэо-банэм хэмытыжьэу Урысыер
Ингуш лъэпкъри ичIыгу рерэгъэс.
Сыздэт къалэм имэфэкI сынэгу кIэтми,
Зэман блэкIыгъэр бгъэм къыдэтаджэ.
ГукъэкIыжь хьылъэмэ непэ сахэтми,
Мы тыгъэпс мафэм ихъяр къысаджэ.
Ахэр тыгу имыкIхэми, IорэкIотых,
Къэгъэзэжь зимыIэр охътэ блэкIыгъ.
ЧIыгу къатри загъорэ зэшъхьэщэкIоты,
ГукъэкIыжьынчъэр цIыфы икIыгъ.
Ау блэкIыгъэр джыри къысэхьылъэкIми,
УапэкIэ лъыкIуат, лъыкIуат зэсэIо.
Тарихъыр дыижьзэ, къызэмыплъэкIми,
Сигухэлъ къэткIэ ащи сылъэкIо.
ШъорышIи нэшIошIи бгъэгум дэмылъэу
СыпфэгушIо, сыпфэхъохъу, къэлакI.
СипсэлъэшIумэ анахьышIур сыгу пфилъэу
НэшIукIэ сыоплъышъ, удах, укIэракI.
9 Заказ 042

--- Page 267 ---

Къош зэдэпсэум илъагъо мафэкIэ
Пфыхэзыхыгъэр шъуигенерал.
Iэшэ зэхаокIэ, чылэ шIыхьафкIэ
Къышъуамытыгъэр джа шъуикъэрал.
КъурIаны дышъэм къызэрэтиIоу
(Сыбгъэ дэлъ псалъэри гуми шIомакI!),
Мэгас къэлакIэми ыгуи сэ сыгоу
Мырэущтэу сэIо: "Тхьэм шъурихьакI".
1999

--- Page 268 ---

ДУНЭЕ НЭФЫМ МЫЛЪКУ ХЭСХЫГЪЭП
Хэт илыягъэу дунэе нэфым
Сэ хэзгъотагъи, хэсхыгъи щыIэп.
СищыIэныгъэ ныбжьи щэн-щэфым
Езгъэпшэ-шапхъэу гъашIэр исхыгъэп.
Тыгъэпэзэзым жьаукIэ сыхъуапсэу
Цобзэ чIэгъабзэкIэ Iаджри сыжъуагъ,
Симэщ шъхьэлъагъи гъожьышэ къабзэу
КъысIурыбзабзэзэ, сигъэгушIуагъ.
НэмыкIмэ яIэр сэри сиIэнэу
Сыфай сэ шъхьакIэ, къэсылэжьыгъэп.
Къабыл пфэхъуна, уимые Iанэу
УзэнэцIыгъэм уищыгъу нэсыгъэп.
ТхылъыпIэ тхьапэр фыжьыбзэ осышъ,
Ащ утетхэнри IэшIэх-тегушху.
Псэлъэ гупшысэр къэмыкIо-къэсышъ,
Къэсэу къызиукIэ ари орышху.
Ащ урехьыжьэшъ, псы гъоткIо-ткIопскIэ
УзыIуфагъэм шIукIэ уеIазэ.
Iэзэгъу уфэхъузэ, апэрэ оскIэ
Узыфесыгъэм ыгу огъэIасэ.
Джарышъ симылъкур дунэе нэфым
Хэт илыягъэу хэсхыгъи щыIэп.
СищыIэныгъэ ныбжьи щэн-щэфым
Езгъэпшэ-шапхъэу гъашIэр исхыгъэп.
 2000
9*

--- Page 269 ---

ГУШIУАГЪОМ НАХЬИ КЪИН МЫГЪУАЕР
СИГЪАШIЭ ЩЫНАХЬЫБ
ГушIуагъом нахьи къины мыгъуаер
СигъэшIэ гъогуи щынахьыбагъ.
Ар зыдэсшIэжьти, симыжъо къуае
Сщымыхъоу шIугъэр сигугъэпIагъ.
2000

--- Page 270 ---

СИКЪУШЪХЬЭ ФЫЖЬ
Къушъхьэ фыжьэу сызипашъхьэм къэзгъэшIагъэр
илъэгагъэшъ,
Шыгуф зандэу сызытетым сидунае сырыхаплъэ.
Мэфэ нэфэу IукIотыгъэм игупшысэ сызхищагъэшъ,
Инеущэу къысфихьащтым гугъэ минкIэ сызпегъаплъэ.
Пщэгъо шхъуантIи шыблэ гъуагъуи сигъогупэ
щызэблэсхъузэ,
Къушъхьэ фыжьэу силъэгапIэм сиорэди къыздиIуагъ.
Къин къыфэхъуми симыгъашIэу, синыбжьыкъуи
къыздэлъэхъузэ,
ЩэIумэ-щхымэ кIэкIорыкIзэ, джа гъогууанэм
 къыздэкIуагъ.
Къушъхьэ фыжьым пэзгъохыгъэ гъэ тIокIищрэ пшIырэр
Адэ ныбжьэу спэкIэкIыгъэм ар къысфеда, иуцогъуа?
Хьауми гъашIэу лъэпшъэрыхькIэ къыздесхьакIэу
 шъушIэрэр
Джы сикъушъхьэу сызытетым имышъогъоу ар
къышъущэхъуа?
ГъэшIэ къушъхьэу сиIэрышIым илъэгагъи нахь лъэгэжьэу
Мо нэплъэгъум кIэт къушъхьэшхор сыдэу, сыдэу джы
 фыжьыбз!..
Таущтэу сшIэна къыздэхъущтмэ, сигухэлъи
къысфыхэщэу
Джа лъэгапIэм джы сехъуапсэ. Гугъэ фыжьри сэ схизыбз.
2001

--- Page 271 ---

ДЖЭУАПЫНЧЪЭУ ГЪУЧI ПШЪЫГЪЭР
СЭУIУЧIЫ
Тыгъэр къепсы, мафэр фабэ,
Гур къыдэчърэп.
Уцы шхъуантIэм чIыр ефапэ,
Сиши чъэрэп.
Сигупшыси мэлъэпао,
Къызщэпшыжьы.
Жьыбгъэ стырыр нэпэфао,
Iур Iуелыбжьы.
Пщэ фыжьитIур огум щесы,
ЗэпэIапчъэх.
Сигукъауи ом ешэсышъ,
МэIупчъапчъэ.
Сыда сэIо къысщышIыгъэр?
СызэупчIы.
Джэуапынчъэу гъучIы пшъыгъэр
СэуIучIы.
2001

--- Page 272 ---

АДЫГЭ ЛIЫЖЪХЭР
Адыгэ лIыжъхэр лIыжъы Iумафэх,
Iушыр къябэкIэу тибжыхьэ мафэх.
ЗекIокIэ зафэр къытагъэлъэгъу,
Дэхэгъэ пстэури ащ янэплъэгъу.
ЛIыжъыхэр заIокIэ такъыфэтэджы,
Тэтэжъы гупсэкIэ ахэмэ тяджэ.
Сыдигъуи жъыгъор шъхьацы къэраб,
Нахьыжъыр гъашIэм щытэгъэлъапI.
Непи нахьыжъхэр лэжьэкIо чаных,
Шъхьахи амышIэу Iофым щыбланэх.
Адыгэ лIыжъхэр, орэд шъуфэтэIу,
Зэрэдунаеу ащ къерэдэIу.
Адыгэ лIыжъхэр тижъышъхьэ мафэх,
Ахэр тихабзэ ибзыпхъэ зафэх.
Бэрэ тэ ахэр къытшъхьэщэрэтых,
Тигъозэ нэфхэу тапи ерэтых.
2001

--- Page 273 ---

ТИГЪЭГЪЫЩТА, ТИГЪЭЩХЫЩТА?
Сыдэу тхьамыкIагъуа мы тызхэтыр,
Зэо-банэ нэмыкI тазфагу дэлъэп.
Хэта санэIу итыр, сакIыб дэтыр
СIозэ къин сэлъэгъуми, зи къыспылъэп.
Мафэр тыгъэпс закIэу IугушIукIми,
Нэшхъэй нэгукIэ бэрэ сызхегъаплъэ.
Шыблэ хъупскIэм уашъор пхыристхъукIми,
Фэмыухрэр исэу къысхэлъадэ.
ГукъэкIыжьи щыIэп, щымыIахэр
Iахьмыгощ шIулъэгъоу псэм идах.
Джаущтэу ахэр, пщыгъупшэжьзэ ахэр
Упсэущтмэ, дунай нэфыр чэщ мэзах.
Къэмэ цитIур зэрэчаным фэдэу
ГъэшIэ зэпэIулъыр зэдитхыщта?
Хьауми ар зэгорэм гум ымыдэу
ТитIо тигъэгъыщта, тигъэщхыщта?
2001

--- Page 274 ---

УЗФЫЩЫСЫР СЫД КЪЫСАIО
Бзыу шъхьэзакъор чIым пэIапчъэу
Зэщ-мызэщэу ом щэхьарзэ.
Сэ сыгу закъуи ащ пезгъапшэу
Бгъэм щэлъатэ, бгъэм щэIасэ.
Мафэр блэкIы, чэщри текIы,
Гъатхэр пкIэнчъэ, бжыхьэр екIы.
ГъашIэр макIо, макIо, макIо,
Узфыщысыр сыд къысаIо.
КIэлэ купхэр жъогъо закIэх,
Бжыхьэ чэщри къагъэнэфы.
Ахэм язэу чылэ пакIэм
Щепсрэр ары сыгу инэфыр.
Ары шъхьакIэ, гум икIасэм
Сэ сыгу филъыр тэ щишIэна?
Бжыхьэ пасэм е нахь кIасэм
УкъыкъокIмэ, сыд щышIына!
2001

--- Page 275 ---

КIАСЭР ОРЫ АЩ ЕСIОН
Изэкъуабзэу ошъогу лъагъом
Мэзэ кIасэр щыхэсыкIы,
Тыжьын нэгоу кIэлэ нагъом
Ар фэзгъадэу ом къепсыкIы.
Мо шыу закъоу мыгужъуагъэм
Синасыпи къегъэнэфы,
Синэфынэу сигушIуагъом
Ишэфлъагъо сыгу дэчэфы.
Тхышъхьэ чапэр зэзнэкIыгъэм
Изы Iуплъэ сыфэзэщы,
МэзыIапчъэм къычIэкIыгъэм
Инэфыпсы сыкъыхэщы.
Ар зэгорэм къысфэрэси,
КIасэр оры ащ есIон.
Тыгъэм фэдэу къысферэпси,
Синасыпэу сыдэкIон.
2001

--- Page 276 ---

ШIУЛЪЭГЪУ ЗАКЪОМ СЕГУПШЫСЭ,
КЪЭШЭС ЕIО, СЫФЭШЭСЫ
Чэщ мэзагъу, чэщ хэкIотагъ,
Тыжьыныпсыр чIылъэм текIутагъ.
Шъхьаныгъупчъэм жъуагъор къеплъэ,
Къушъхьэ чыжьэм гукIэ селъэ.
ШIулъэгъу закъом сегупшысэ,
Къэшэс еIошъ, сыфэшэсы.
Сызтет лъагъом сыгу хигъэкIрэп,
Сэчъэ шъхьакIэ, сигъогу хэкIрэп.
Слъэ кIэмыкIмэ, зысэпхъуатэ,
Ом зы жъуагъуи хэсэгъуатэ.
СедэхашIэ, къысIогушIо,
Сшъхьэ тесэлъхьэ ыбгъэгушъо.
Сыгужъуагъэп, сыгужъуагъэп!
Джа зыр ары сигушIуагъор.
2002

--- Page 277 ---

ГУГЪЭ ХЪОКIЫГЪЭР ШЫУ ЛЪАЩ
Непэ дунаир тыгъэпсми,
СэркIэ ар пщагъо.
Сигугъэ паплъэ къэбгъэсми,
ПIалъэр щэджагъо.
Джэгъогъуи ныбджэгъу-шъэогъуи
Тетэп, зэгъокIы.
Ащ синэфэгъуи шъэфэгъуи
КъыщызэтхъокIы.
Гугъэ хъокIыгъэр шыу лъащэу
Ом къысфыращэ,
СишIулъэгъуи гухэлъ нащэу
Ащ щагъэлъащэ.
2002

--- Page 278 ---

СИГУГЪЭ ТЫГЪЭ СЕЖЭ, СЫПАПЛЪЭ
Дунэе пщагъоу къысшъхьэрыуагъэм
Сыхэтэу сэкIо, гугъэм сыфакIо.
Тыд уздежьагъэр къысэзыIуагъэм
Сыдыр есIона, зэсIощтыр бзако.
СыдкIэ сыпылъа, къисымыдзахэу
Имэзи къушъхьи нэшIукIэ сэгъалэ.
СакIыби, сапи, сабгъукIи мэзахэу
Сигугъэ тыгъэ сежэ, сыпаплъэ.
2003

--- Page 279 ---

СЫГУ ИЛЪИ ИМЫЛЪИ СЭIУАТЭ
Зы мафэп, мэфитIоп, мэфищэп,
Хыуаем емынэу зепхъуатэ.
Ащ огури фэгуитIоп, фэгуищэп,
Ау щытми, зыфаер хегъуатэ.
Шыблэр мэгъуагъо, зешхыжьы,
Ижьыбгъи хычIэм чIегъэбы.
Сыбгъэгуи щыгъупсыр къебжьыбжьы,
Сипчэдыжь IупшIи къеукъэпы.
Къеукъэпми, непэ пхъэ уатэр
Спхъотагъэу гъашIэм сеубзэ.
Сыгу илъи имылъи сэIуатэшъ,
ЩымыIэ мыгъом сеусэ.
2004

--- Page 280 ---

ЩЭБЗЭПС ПКЪЫЕМ ИЩЭБЗАЩЭ
КЪЫТЭЦАКЪЭ
КъызэмыплъэкIэу, лъэри кIиутэу
Дунай хъураир къечэрэгъокIы.
ТызыпэгъокIрэм илъагъуи тетэу
Утын къытехы, къытфызэтхъокIы.
КъытфызэтхъокIми, къечэрэгъокIрэм
Темыдэожьэу ижь зыIутэщэ,
Чэщы мычъыер къызытфыкъокIрэм
КъокIыпIэ чапэм гугъэр тетэщэ.
Щынэгъо закъоп чIылъэ къопиплIым
ЩытиIэр тIозэ тэкIо, тэсакъы.
Щэбзэпсы пкъыем щэбзащэу илъым
Тыпылъэп шъхьае, къэплъэ, къэцакъэ.
2004

--- Page 281 ---

ШЪЫПКЪИ ЗЭТЭIО, ПЦIИ
ЗЭТЭУПЦIЫ
Джыри мафэ, джыри чэщы,
Тхьамафи гугъи къыкIэлъыкIощт.
КъэIогъэ-Iожьхэм сязэщы,
АхэмкIэ хэти сыдэгощэщт.
Сыда ишIуагъэр гушIуагъом
Сежэу, сыпаплъэу сыщыскIэ?
СыпэгъокIынышъ, гужъуагъэм
Игухэлъ пакIэ сызнэскIэ,
Тыгъэр фэбабзэу ошъогум
Сэщ паий, шъощ паий къисщэщт,
Емызэщынэу лъэс гъогум
СырынэкIэ ащ сыфепщэщт.
ЩыIакIэр къинми - гушIуагъо,
ИгъэшIэ хьылъи лъэсэу тэщэчы.
Ар сэркIи непэ гужъуагъэп,
Ащ ищэчалъэ ренэу тещэчы.
Чыри тыупсырэп - тэупэпцIы,
ЦIынэр мэуфэ, гъугъэр зэпэкIы.
Шъыпкъи зэтэIо, пцIи зэтэупцIы,
ТыцIыфышъ ахэр тыгуи пхырэкIых.
2005

--- Page 282 ---

СЭР СЭГЪЭЛЪЫ,
СIИ КЪЕУIЭ
Тыгъэр къепсы,
Мафэр шхъуантIэ.
Осыр къедзы,
Бзэм зеIуантIэ.
НатIэр мэплъы,
Слъакъуи чъыIэ.
Сэр сэгъэлъы,
СIи къеуIэ.
2005

--- Page 283 ---

СИПХЪЭ МАШIО ИТЭПШЭС
Сыда сэIо зызгъэежьэу
Непэ къысщышIыгъэр?
СиблэкIыгъэ симыежьэу
ГукIэ сызфэпшъыгъэр?
Сипхъэ машIоу шIукIэ блэрэм
Итэпшэси орэлъаг,
Бжьыныф блэри щыбжьый блэри
Сикон натIэ пэрэлъагъ.
Лъэгэ пстэури цIыф гугъапIэшъ,
ЧIылъэр шхъуантIэ, огур лъагэ.
Сызытетри силъэгъуапэшъ,
Къыспыщылъри сэркIэ дахэ.
2005

--- Page 284 ---

СЭКIО, СЭЧЪЭ
Бэщым сетхъо,
Шхъор къыспэпкIэ.
ПкIэнчъэм сехъо,
Тхъор сфыкIэпкIы.
СэкIо, сэчъэ,
Лъэр мэулэу.
Сэгъы, сэпчъэ,
Пчъэр мэпцIэу.
2006

--- Page 285 ---

ЗЫР КЪЫСIОЩХЭ,
ЗЫМ СЕГЪАЕ
Зэ мэфае,
Зэ тыгъай.
Зэ фэбае,
Зэ жьыбгъай.
Зыр къысIощхэ,
Зым сегъае.
Модрэр ощхы,
Мыдрэр пхъае.
СипхъэIаплIэ
Мэсты, маблэ.
Ащ имашIо
Сыгу къыдашъо.
Пшъхьапэ, пшъхьапэ
ЩыIэныгъэр,
Сичъыг шъхьапэ
Шъхьэщыт тыгъэр.
Сигъэфабэу
Къепсы, мэщхы.
Тыгъэпс шъабэу
Иощх къещхы.
2006

--- Page 286 ---

СИЛЪАГЪОШЪ МЭЗЫМ ПХЫРЫСЩРЭР,
СЫДИГЪУИ АР СИДЭОГЪУ
Мафэ горэм КIэрэщэ Тембот къысиIуагъ:
"Сиощыжъ къыосэтыжьы".
Ощыжъыр стамэ теслъхьи, мэзым сыкIуагъ,
КъокIыпIэр кIыфы, джыри жьы.
Зы лъэгъо закъоп мэзыкум пхырыкIрэр,
Дунайри фабэ, гопэгъу.
Ащ сиунаеу зы лъагъошъ пхырысщрэр,
Сыдигъуи ар сидэогъу.
Огъуи, гъэбэжъуи, кIымафи, гъэмафи,
Бжыхьи сымыIоу сэпхъашIэ.
Чъыгаий, кIаий, пхъэ мыгъуи, пхъэ мафи,
Фэшъхьафэу щыкIрэр сэгъашIо.
Зым изэндагъэ, адрэм ибырэбагъэ
ШIукIэ сяхъуапсэ, сяшъугъурэп.
Силъэгъуапэ къыпыщыт чъыгмэ ябагъэ
Пэрыохъугъэ къысфэхъурэп.
Къутэмэ-нэпауи къысфэзымыдзрэр
Ахэм ахэтэп сэ сIорэп.
Ау гухьэ-гужъкIэ шъугъоным ыстрэр
ШымыкIом тесышъ, къэчъэшъурэп.
Зы лъэгъо закъоп, Тембот, мэзым пхырыкIрэр,
Дунайри фабэ, гопэгъу.
Ащ сиунаеу зы лъагъошъ пхырысщрэр,
Сыдигъуи ар уикупэгъу.
 2006

--- Page 287 ---

ШЪУЕБЛАГЪ
Сыощхы фабэшъ, орыкIэ ренэу
Сыкъыпфещхынэу
Сыфай сэ, сыфай.
Уигопэгъу мафэ сыжьы псынкIэнэу,
Сыщычэфынэу
СызкIэхъурэр ощ пай.
Сэ сигупшысэ, сишэсы лъагъо
Уахэзгъэтынэу
СызыфэлъаIо.
Сижъогъо закъо бгъэм щызгъэблагъэшъ,
Ар къыостынэу
Уадэжь сыкъакIо.
Мэзэгъо нагъор, чэщы мэзагъор
Сэ къысэхъуапсэу
Сашъхьагъ итыщт.
УкъызезэгъкIэ, мо чIылъэ пщагъор
Сэ ситыгъуасэу
Сыгуи остыщт.
Нысэри дахэ, нэчыхьри мафэ,
Джэгу машIор чылэм
Ей, щызэкIэблагъ!
Джэгур, джэгур - ар тэркIэ шIыхьафэп,
Тиджэгуи чIылъэм
Ихъярышъ, шъуеблагъ.
2007

--- Page 288 ---

БЗЫЛЪФЫГЪЭР ШIУ УМЫЛЪЭГЪУ,
УИГЪЭПЦIЭЩТ
Бзылъфыгъэр шIу умылъэгъу,
уигъэпцIэщт.
Бзылъфыгъэр шIу умылъэгъунэуи?
Ар гущыIэ нэпцI, гущыIэ дыдж.
Ащ хъулъфыгъэр щымыгугъунэуи?
Ащыгъум уипаIо зыщыхи, дыжь.
Ар зыIуагъэр хэтми, хьаулыеу
Дунаим тетыгъэ хъулъфыгъ.
Ащ паIо щыгъ-щымыгъми, ар лыеу
АушъхьакIугъэ бзылъфыгъэм къылъфыгъ.
2007

--- Page 289 ---

СЫПФЭРАЗ
УиIоф дэгъумэ,
ШIу къыбдэхъумэ
СэгушIо, хэгъэгур,
Бгъэгум щэчэфы гур.
Iэгу сыпфытео,
Пщынэ сыпфео.
УшIу-умышIуми, усый,
КъыпфэгуитIури сипый.
Егъэхъу, лъыкIуат,
Ем фычIэкIуат.
Ным уфэсэгъадэ,
УишIушIи сегъатэ.
2007

--- Page 290 ---

СЭЗЭЩЫ, СЭПЭ
Тыжьын Iэлъынри
СIапэ къыпэщы,
ПэIо щылъэнри
Сэ къысэзэщы.
Сыд сэIо непэ
КъысэхъулIагъэр?
Сэплъызы, сэпэ,
Сэра лъэхъагъэр?
Чыжьэуи сэплъэ,
Благъэуи сэлъэ.
Сигугъи макIэ,
Сигъунджи мачэ.
СиIэгъо-благъо
Ухэсэлъагъо.
Сынэгу укIэкIы,
Сыгу уIэпэкIы.
2007

--- Page 291 ---

УИIАХЬЫЛ МАКIЭ ЗЕМЫГЪЭГЪАП
Ушъхьэзакъо-уIахьылынчъэмэ,
Чъэп зытемыхэгъэ къэбым уфэд.
Пчъэ зимыIэ унэм урипчъэмэ,
Уинеущыгъэ сыдыр къыфэт.
Сыдэу удела, узэхъуапсэрэр
Бжыхьэ хэтэшхом икъэб пчъэгъаб.
Зэуи арыхэп узыгъэгъуазэрэр,
УиIахьыл мэкIагъи земыгъэгъап.
2007

--- Page 292 ---

ТЫАДЫГ
ТыкIэмгуеп, тыбжъэдыгъоп,
Бэслъыныеп - тыадыг.
Тыабдзахэп, тышапсыгъэп,
Къэбэртаеп - тызычъыг.
Тызылъэпкъэу тыпшIыкIутIуми,
Адыгабзэр тIулъ, тымакъ.
Лъэпкъ зэхэдзыр тIупэ Iулъми,
ЗэдэтIыгъыр зы быракъ.
2008

--- Page 293 ---

ЩЫМИ КЪЫТЭДЖАГЪЭР
ТИШIУЛЪЭГЪУ
Сызтет лъагъом сыгу телъэти,
Ошъогу къаргъом ибыбагъ.
Спсэ ардэдэм сIэпылъэти,
Лъэтемытэу зипхъотагъ.
Сыда тищи къытщышIыгъэр,
Щыми псэкIэ тызэлэгъу.
ТэкIо, тэчъэ - тшIэрэп пшъыгъэр,
Къытэджагъэр тишIулъэгъу.
2008

--- Page 294 ---

БЛАНЭР МАЛЪФЭ
Лэгъупкъопсэу зэмышъогъуиблыр
Гъэтхэ чапэм къытфытещы.
Бланэр малъфэшъ, ащ тыгу филъыр
Къыдэхъунэу тиощх фещхы.
Бланэр малъфэ, бланэр малъфэ,
Гъэбэжъу лъапсэ ар тфэрэхъу.
Лэгъупкъопсыр тэркIэ мафэшъ,
УхэмыкI о тинэплъэгъу.
2008

--- Page 295 ---

УЗТЕМЫГЪЭЖЬ
Тызфэсакъыжьми, тиадыгагъэ
ЗэрэтIэкIэзрэм тегъапэ,
ТпэкIэкIыгъэ лIэшIэгъумэ япхъапэ
Тыбгъэ къыхао, къытхагъэ.
ЛIыгъэр, шъхьэфитыр дгъэбыракъзэ,
"УлIын-улIэныр" дгъэджэмакъзэ,
Къэмэ къипхъотмэ зядгъэделагъ,
ТишъорышIыгъи теунэхъулIагъ.
Тарихъыр дгъэмысэкIэ, дгъаекIэ,
Тынахи ащ фэдгъэIаекIэ,
Хъущтыр хъугъахэу, сыд ишIогъэжь?
Плъэпкъ щыбгъэIэщтмэ, узтемыгъэжь!
 2008

--- Page 296 ---

СИТАРИХЪ ЛЪАГЪО СЫТЕГЪОЩЫХЬЭ
Сылъэпаомэ-сыкъэтэджыжьзэ,
Сызыдежьагъэм сыд къыщыспыщылъ?
ГуIэм сиухзэ, сицуакъи здыжьзэ,
Сызхэт дунаир кIымэфэ щыл.
Осхъот утысэм ишысэку фыжьы
Жьыбгъэм зэрехьэ, сызэIуегъахьэ.
Сионэш Iэли мачъэ, мэщыщы,
Сшъхьэ мэуназэ, сыгу зэIуегъахьэ.
Iахьылы-благъи сиIэгъо-благъо
ЩысимыIэжьэу сыкъэгъэзэнчъ.
Сытегъощагъэу ситарихъ лъагъо
КъысэхьылъэкIми, сэркIэ ар псэнчъ.
2008

--- Page 297 ---

КИТАЙ ДЭПКЪЫШХОМ СЫКIЭРЫТ, СЫТЕТ
Китай дэпкъышхом ылъапсэ сыкIэрыт,
Ышъхьагъ дэди зандэу сытет.
УпчIи джэуапи есымыт, къысимыт,
Тэ щишIэна ащ сызытет.
Дунаир сэ синэплъэгъу щызэхэкIы,
Пхъати ащ сызпихьрэп, мэщхы.
СпэкIэкIыгъэр зэкIэ сыгу щызэпэчы,
Щхызэ иощхи къыстещхэ.
2008

--- Page 298 ---

ХЭТ АЩ ЫГУИ КЪЫФЭГЪУН
Ори-да-дэ-ри ори-да,
Мы дунаир дэу джэгушху.
Жъогъо нэфри ом итэда,
Чылэм дэтри нысэщэшху.
Шхо темылъэу онэш шыгъор
Чылэгъунэм къыщэщыщ.
Сыдым фита кIэлэ мыгъор,
Чэщ мэзагъом къыхэмыщ.
Пщынэм, джэгум, хьатыякIом
ШъхьакIо зиIэр сыд щыхъун!
КIэлэ мыгъор ехьы шъхьакIом,
Хэт ащ ыгуи къыфэгъун.
2009

--- Page 299 ---

10 Заказ 042

--- Page 300 ---

СИУЗ УПЧIЭ ДЖЭУАПЫНЧЪА?
Тызэфелъы, тызэцакъэ,
Хьэзэрэшхым дэу тыфэд.
КъытэбэкIы тихьакъу макъэ,
Тинеущи сыд къыфэт?
Тызылъэпкъми, тылъэпкъыбэу
Пэрытыгъэр зэтетэхы,
Тызынэпкъми, тынэпкъыбэу
Лъэпкъ зэхэдзым зетэгъэшхы.
АдыгацIэр тиIэу тэхьми,
Охьэхьаим тыхэмыкI.
А зы псыдзэм тызэдехьми,
Оры-сэрыр жэм дэмыкI.
Адыгагъэм тытелIыхьэ,
Ар тIэкIэзми, тимыгъап.
ЛъэпэпцIыеу зэтэплъыхьэ,
Тынэчанми - тымыхъат.
Зэ зэгорэм зэпкъы-зэлэу
Лъэпкъ пшIыкIутIур слъэгъужьына?
ГушIо-нэшIукIэ тэ тызэплъэу
Лъэпкъ зэикIы тыхъужьына?
2009

--- Page 301 ---

СИУIАГЪЭ СЕПЩЭЖЬЫ
ОшIэ-дэмышIэу сыгу укъызыкIрэм
СишIулъэгъу уIагъэ сепщэжьы.
Сынэпс щыугъэ узыхэсыкIрэм
Уижьыбгъэ стафи къепщэжьы.
Къерэпщ, серэхь тэмэнчъэ жьыбгъэм,
Сихьынэу зешIкIи, сыщымыщын.
ШIулъэгъу кIосагъэм имэшIо бжьыгъэ
Стелъэу къыпщэхъуми, симыстыжьын.
2009

--- Page 302 ---

10*

--- Page 303 ---

ШIУЛЪЭГЪУР IЭШIЭХЭП,
ПСЫНКIАГЪОП
"Уимафэ шIу!" - сэ къысэпIуагъ,
"ШIоу щыIэр уе" - къыосIожьыгъ.
ПсэлъыхъуакIуи тызэдэкIуагъ,
Тыджэуапынчъэу тыкъэкIожьыгъ.
Ащ фэди мэхъу… ШIулъэгъур
IэшIэхэп, псынкIагъоп, синыбджэгъу.
Ар шъхьакIо пфэхъоу нэплъэгъур
Ебдзыхэу зыми емыгъэлъэгъу.
2010

--- Page 304 ---

ЩЫIЭНЫГЪЭР ХЪОХЪУ НЭШIОШI
Хьыны хьылъэу тызгъэстхъагъэр
Тфэзылъэгъурэм тфегъэшIагъо.
Типшъэхъу лъэхъоу тызлъэхъагъэр
Псыгъо тIозэ, хэтэгъахъо.
Сыдэу тшIыщта, щыIэныгъэм
Имысагъэм гъэр тишIыгъ.
ТимычIыфэу тэ тпщыныгъэм
ГукIи псэкIи тигъэпшъыгъ.
ЩыIэныгъэр мые мыхъоу
Дыджми, тэшхы - ежьми тешхы.
Ешхэ-ешъом зи щымыхъоу
Хъохъу нэшIошIыр тэ къытфепчъы.
ТигъэшIапчъэ пчъэ зэIокIышъ,
Ащи Iаджи щэхъу, щэшIэ.
Щхызэ гъашIэм къытеIокIы:
"ШъуцIыф шъэфми, бэ жъудэсэшIэ".
2010

--- Page 305 ---

САУЖ УИТКIЭ СЫД ИШIУАГЪ?
Сызэмыжэ-сызэжагъэу,
ИлъэсыкIэр, укъихьагъ.
Осы цIынэр зэхэпшагъэу
Гугъэ хьынэу сплIэIу къиплъхьагъ.
Ар сфэхьыщта-сфэмыхьыщта?
О ащ сыдкIэ уигъэпэн.
СэкIо, сэчъэ, себэджыщта?
Сызытетыр гъогу къурпэн.
Илъэс тхьапша къэзгъэшIэнэу
Сигъогу гъашIэ еппэсыгъэр?
Къэлъыт, къэлъыт зэбгъэшIэнэу
Илъэс мафэу къысфэсыгъэр.
СэкIо, сэчъэ, сэпскэ, сэгъы,
СызэплъэкIмэ, сауж уит.
КIым сыхэкIы, санэIу сэхъы,
Сауж уиткIэ сыд уфит.

--- Page 306 ---

2010

--- Page 307 ---

НЭМЫПЛЪ КЪЫОСХЫНЭП
Угу къысэгъуми-къысэмыгъуми,
ЩыIэныгъэр, зэ къэдаIу.
Сыгу илъыбэр къыздэмыхъуми,
Къыздэхъугъэп сэмыгъаIу.
КъэIо-Iожьыр згъэстырыжьэу
ЩыIэ пстэуми, сямыгъапш.
Псэлъэ дыджыр зыдырыжьэу
ПшIэрэм итхьацу сэмыгъапш.
Тхьапшрэ гъашIэр, гъашIэр, гъашIэр,
ЗэшIэгъуаеу сыбгъэпчъагъа?
Сыд фэдизэу узми слъапшъэ
Узрэп сIозэ, сыбгъэчъагъа?
ЩыIэныгъэр сэркIэ къинми,
Нэмыплъ ныбжьи къыосхынэп.
Сэ сигъашIэ лъэгъо минми,
НэмыкI сешэу зэхэпхынэп.
2010

--- Page 308 ---

ИЛЪЭСИШЪЭР ГУГЪЭ ШЪЭФ
Илъэсишъэу сызпэчыжьэм сынэсына?
Сыдэу щхэны мы сипшысэ.
Ащ фэдизым гъэшIэ машIом сэ систына?
Щхэны-гъэны сигупшысэ.
Сыд узфэщхрэр? Сигухэлъы сфыхэт къушъхьэр
Чыжьэу ара, хьауми сыда?
Е ар сэркIэ хьэжъ нэцIалэу лынчъэ къупшъхьэр
Ащ фэсдзынэу къыспыщыта?
Сыдэу адэ цIыф гухэлъэу гугъэ лъагъор
Дунай хьылъэм щыб, щымакI.
Илъэсишъэу сызкIэхъопсрэр муары благъэ
СIозэ, сэщхмэ - сылIы закI.
2010

--- Page 309 ---

ШIУЛЪЭГЪУ НЭПЦIЫР ОРЭКIОД
ГъашIэр тшIэ-тымышIэу тхэкIошъыкIи,
Тылъэс закъоу шъофым тыкъинагъ.
Щылэ мылышъэр тIубгъэшъэшъыкIи,
Гъэтхэ гъуй-сыйкIэ тыбгъэпщынагъ.
Шъофы нэкIым изэу нэплъэгъу плъыжьыр
Тыди - чIылъи уашъуи - щыолъэгъу.
Тэра ахэм язэу тыпсэ щыщыр?
Зыми щыщэп тIумкIи тишIулъэгъу.
ШIу плъэгъугъэм ори шIу уелъэгъумэ,
ГъэшIэ нэшIэ-IушIэр IорэкIот.
Узылъыхъурэм нэшIукIэ укъелъэгъумэ,
ШIулъэгъу нэпцIыр титIукIи орэкIод.
2011

--- Page 310 ---

ШIУЛЪЭГЪУ ПХЪУАНТЭМ ИIУНКIЫБЗЭ
КЪЫОСЭТЫЖЬЫ
Сыда сэ гъунджэм сиплъэжькIэ,
Жъы сыхъугъэ-сымыхъугъ.
Уигъэпэнэп сынитIу плъыжькIэ,
Сыгу пфилъри къыздэмыхъугъ.
СыкъызэплъэкIмэ, услъэгъурэп,
ШIулъэгъу машIор мэкIуасэ.
Ситыгъуаси сэ сылъыхъурэп,
Чэрэз мыхъуми сехъуапсэ.
Хъопсэгъо гъожьми зепхъуатэ,
Сыздэт хъотачIэр шIункIыбз.
ШIулъэгъу дэлъыжьэп сипхъуантэ,
Къыостыжьрэр иIункIыбз.
2011

--- Page 311 ---

ПЧЫКIЭ КЪАМЫЩЫР ШIУМ ХЭДГЪЭЩЫН
Лъэхъан блэкIыгъэм тылъымыплъэжьэу
Къылъфыгъэ уахътэм тыдэгущыIэ,
ТищыIэныгъэ къыпымылъыжьэу
Джа тфыIучъыжьрэм ичъи тэщыIэ.
Сыда отшIагъэр, сыд къытэпшIагъэр,
ТилIэшIэгъу мафэу, тилIэшIэгъу мыгъу?
Зы уахъти титIо тызыкIэшIагъэр,
ГъашIэмкIэ тIуми тызэдэмыхъу.
Дунэе хьафым тытетэу тIозэ,
ЧIыныбэр тэтIы - тызэтегъожьы.
Гъощэгъэ лъагъом тетщагъэр кIозэ,
ТедгъэгушIухьмэ, тигугъи гъожьы.
Жьыбгъэр къебгъапщэу, пщэри къепщэхэу
ХыхыкIэ, уахътэр, тымыгъэщын.
Ощх фэбэ-шъабэр бэрэ къытфещхэу
ПчыкIэ къамыщри шIум хэдгъэщын.
2011

--- Page 312 ---

СЕДЖЭ, СЕЛЪЭIУ, СЕУПЛЪЭКIУ
Си Алахь гукIэгъушIэ ымакъэ
Тыжьыныф жъгъыукIэ огум къысфехы:
Дыухь тыгъэпскIэ зыкъысхетакъо,
Иощх гъэбэжъуи шъабэу къысфещхы.
Сидунай хьафы Ащ сыфеплъыкIышъ,
КъысфэшIушIэнэу седжэ, селъэIу.
СызэлъэIугъэр къысфызэплъэкIышъ,
ИнэплъэгъушIукIэ къаплъэ, сеуплъэкIу.
2011

--- Page 313 ---

АШIЭРЭПЭШIЫЖЬХЭР
Сыздагъэхьащхы ашIэрэпэшIыжьхэм!
Загъэмамунэ, зыкъыспашIыжьы.
Къыздэмыхъушъухэу а симыпшъыжьхэм
Яшхэр сишыкIи къысфыпашIэжьы.
ЕтIанэ ахэр шъугъор яузэу
КIэгъожьхэшъ, сэры ажэ дэмыкIрэр.
Фыгуцэ ныкъор ягъэблэ Iусэу
Джа купыр ары мэщ къызфэмыкIрэр.
Сэ сымэщышIэу сымэщыбашIэшъ,
СимэщышIагъэ чIылъэм щэшъхьалъэ.
Iанлъэм илъ тхьацур шъоркIэ мыпшагъэшъ,
Шъугъом игъуапчэ жьынчъэу шъуетхьалэ.
Ори-да-дэ-ри ори-да-дэзэ,
Сыдэу дунайри тэркIэ джэгушху.
Шъуишъугъо тамэ шъурыбыбатэзэ
Сакъогъу шъукъосышъ, шъукъызрыгушху.
2011

--- Page 314 ---

ЖЭКIЭ "КЪЫПКIЭУГЪОЕЩТ"
Джэгъогъу къыпфэхъугъэ шъэогъум
Уинасыпмэ, шъэф къыбдашIэнэп.
ОшIэ-дэмышIэу изэогъум
Пшъхьэ зыщышIуихыщтыр къэпшIэнэп.
Ар егъашIэм къыздиукIыщтыр
УимыгъэшIэнэу зэшIэгъоещт.
Ем пфылъыхъумэ, узфиукIыщтыр
ЖэкIэ къыугъойзэ, "къыпкIэугъоещт".
2011

--- Page 315 ---

ДЭГУ-МЫДЭГУ
Узыфаем
КъыодэIурэп,
Ежь зыфаем
Зигъэдэгурэп.
СIуагъэп еIошъ,
Зегъэхые.
Уадэжь къэкIошъ,
Къыптегые.
2011

--- Page 316 ---

УЩЫЛЫЧМИ, ПФЭЩЭЧЫНЭП
Сыда пIокIэ, пIокIэ, пIокIэ,
Хэт идагъуи ылъэгъужьрэп.
Сыд IэзапIэм уелъэкIонкIэ,
Ащ уз нэпцIыр щагъэхъужьрэп.
Бжьыныф шъугъэр чIым ебгъэкIукIэ,
КъыхэкIына? КъыхэкIынэп.
Уимыузым угу зебгъэкIукIэ,
Ущылычми, пфэщэчынэп.
2011

--- Page 317 ---

ХЬАТКЪО АХЬМЭД СИУСЭ БЫРАКЪ
Илъэсибл сыныбжьыгъ, Ахьмэд, узысшIэрэр,
СигъэшIэ кIыхьэ сыгуи уикIыгъэп.
Уиусэ лъагъо, нахьыжъ, сэры щымыпшъырэр,
ГущыIэ мышIукIэ зыкIи уискIыгъэп.
УсэкIо лъагъор, сэшIэ сэ, зы лъэгъо закъоп,
Ар лъынтфэ гъощагъэу цIыфыпсэм фэд.
Дунай нэфым щымыпшъэу щэдаIо, щэсакъы,
УсэкIо шъыпкъэм гъэшIабэр къыфэт.
Зифедэ хэлъымэ, Ахьмэд, узщагъэгъупшэу
УиIанэ шыгъэ ахэр щышхагъэх.
Уихьасэ шIагъэ даIыгъыр ежь ямыгъупчъэу
Уимэщи ахэр шъэфэу щыхагъэх.
ЦIыфы шIушIагъэмрэ лъэужы мафэмрэ
Гур фагъэфабэу чIылъэр щагъаIэ.
Уитхыгъэ бэгъашIэрэ уигъэшIэ зафэрэ
Адыгэ шIэжьышъ, лъагэу сэгъаIэ.
2011

--- Page 318 ---

ЛЪЭПКЪ ШIЭЖЬЫР АДЫГЭМ ЕРЭI
Сижъышъхьэм, сидунай хъожьыгъом
Сыд гущэр осIон, адыгэ мыгъу?
Тэ шъозэбэным, хьэзэрэшх шъугъом
Тызэдыхэтышъ, тызэдэмыхъу.
ТыцIыф лъэпкъыбэу лъэпкъ тымыхъугъэу
Тыпэрытыным зэкIэ тыфай.
ТызэфычIэплъзэ, тыгу зэфэмыгъоу
Зэфилъ-зэрылIкIэ тыIаз, тыжай.
Дунэе нэфым ичI къопэ дахэр
Тхьэм къызытетым, сыд щыдгъэхъагъ?
ЛIыгъэм зедгъэхьзэ, тилIыгъэ нахэ
 ШъорышI-нэшIошIым едгъэлъэхъагъ.
Джа псэлъэ гуаор сыжэ къыздэкIрэм
Сыбзэгу сэр-сэрэу лыгъэр есэдзы.
Уакъылынчъэу шыр къызепфэкIрэм
Ныбэпх зэпычым уанэм уредзы.
Зэзэгъыныгъэр, зэгурыIожьыр
Зыхэмылъ лъэпкъыр лъэпсэ пытэщтэп.
ЗэфычIэтIэныр, къэIорэ-Iожьыр
Зилъэпкъы узым бэ къыгъэшIэщтэп.
Улъэпкъ зырызэу, узэпэIапчъэу
ЧIылъэм утеткIэ сыдыр ишIуагъ?
Къыддэмыхъугъэм тыфэIупчъапчъэу
Хэгъэгу бгынэныр тшъхьэкуцI щыжъуагъ.

--- Page 319 ---

ТичIыгу бгынагъэ къинэгъэ тIэкIур
Псы пхъэчаишхом ищыгъу-щыгъунчъ.
Хэгъэгур тиIэу, тIыгъэу утыгур
ДжыркIэ тэпсэуми, тылъэпкъ гугъэнчъ.
Сыда тарихъым тыщашIэжьынэу
Тэ къытхэнагъэр? Шъхьафит кIэхъопс.
Сыда адыгэм уз мыхъужьынэу
ИгъашIэ хэлъыр? ГукIэе гъопс.
Имыгъоу чъыгым ылъапсэ къегъумэ,
Ар мэкIэ-макIэу щытзэ, мэгъужьы.
Адыгэм шIэжьыр имыIэ хъумэ,
ЩыIэгъэ папкIэу ятIэ мэхъужьы.
Тэ непэ зыми тырищыкIагъэп,
ТIэгушъо дагъэмэ, тшъхьэ щытфэжьын.
Ау лыгъу-лыстым джыри тигъэпIыкIагъэп,
Лъэпкъ шIэжькIэ адыгэм зедгъэшIэжьын.
2011

--- Page 320 ---

СИПКIЫХЬЭ СШIЭРЭП ЗЫФЭДЭР
Чэщныкъор къушъхьэм дэпшые,
Сэри чэщ мышIукIэ сэчъые.
СшIэрэп сипкIыхьэ зыфэдэр,
Сыдым фэсшIэна къысфэтыр.
Сыфэтэрынчъэу сэпсэу,
Сычэтыущырэу сэпцIэу.
Сэ зыми иIоф къысхэлъэп,
ПIэ шъэбэ фыжьи сыхэлъэп.
2012

--- Page 321 ---

УТХЪАГЪУ
Мы тидунаеу
Непэ сызтетыр,
СэркIэ нэ Iаеу
Наеу сфыщытыр,
Къин сэогъэхъуми,
Сыдэу утхъагъу!
Сыкъыбдэмыхъуми,
УсигушIуагъу!
2012

--- Page 322 ---

ШХОНЧЪЭ ШЫУ
Гъэтхэ тыгъэр къыохьщырэу ом къысфепсы,
Мафэр фабэ.
Модэ чыжьэу, темыр чыжьэм осыр щесы,
Шъабэ-шъабэ.
Непэ бэмэ сягупшысэ, сигупшысэ
Зыкъыпфехьы,
Шыгъо шхончъэу, шхончъэ пшысэм
Гугъу сегъэхьы.
2012

--- Page 323 ---

ДЖЫХЬНЭМ ЛЪЭМЫДЖ
Адыгэ лIэшIэгъум итарихъ мыгъо сылъэчъэ, седжэ,
Сиджэрпэджэжьи мэкъэнчъэ, сиуз гопэгъуи
къысфежьэ.
СилIэшIэгъуи къысеIо: сыда епшIэщтыр, улъымыдж,
Уилъэпкъэгъумэ зэгорэм ягъогугъэр джэхьнэм
 лъэмыдж.
2013

--- Page 324 ---

ТАРИХЪ ШIУЦI
Непэ тые-тымыежь къушъхьэ гупсэм сыщыIагъэти,
"Сыд зыуж уитыр" хымэ цIыфмэ къысаIуагъ, "шъо
 шъухэт" ясIожьыгъ.
ГущыIэ пцэшIуащэмэ сигууз къысщагъэхьагъэти,
Тарихъ блэкIыгъэм ищэрэхъ шIуцIэ джыри стхыцIэ
 къырыкIожьыгъ.
2013

--- Page 325 ---

УРАЗЭУ ОРИ СИОГУ ЩЫХЬАРЗ
Сыд фэдэу къинми сигъашIэ,
Сыуешъ, шIу сыкъэлъэгъу.
Сыфай, бэгъашIэ, бэгъашIэ
Тызэдэхъунэу, шIулъэгъу.
Сыд фэдэу чъыIэми щылэр
Уитыгъэ фабэ къысфепсы,
СэркIэ сидунэе чIылъэ
Хьылъэми, гукIэ къызнэсы.
Уибжь онтэгъу спшъэ дэлъыгъэми,
НэкIи жэкIи укъысфилъыгъэми,
Сыпфэраз, гъашIэр, сыпфэраз,
Уразэу ори сиогу щыхьарз.
2013

--- Page 326 ---

ТИДУНАЙ ЕШЪОГЪАЙ
Тидунай къехъулIагъэр сшIэрэп,
Ар къэшIэгъуай, къэшIэгъуай.
ИщэрэхъиплI язи ащ пшъырэп,
Сыдэущтэу пшъына, ешъогъай.
МэщэоплIао, мэлъэпао,
Ебэджы - мэIорыжъоры.
Ыгу зытемыфэрэм едао,
Фэмыухрэр тэры, шъоры.
2013

--- Page 327 ---

БЛЭКIЫГЪЭР СИДЖЭРПЭДЖЭЖЬ
Загъорэ хъугъэр сымышIэу
Сиджэрпэджэжь къысхэIукIыжьы.
БлэкIыгъэр ошIэ-дэмышIэу
Джар ишIыкIэу къысхэукIыжьы.
Сыдэу кIэлэгъур, кIэлэгъур,
Непи неущи учыжьэ-благъа?
СигъэшIэ лыгъэ нэплъэгъур
Ебгъэстызэ, гугъэм сыфэбгъэлIагъа?..
 2013

--- Page 328 ---

СЫГЪОЩАГЪ, СИЗАКЪУ
Дэпкъым удэгущыIэмэ,
Укъызэхихына?
Зи умыIоу зыпщыIэмэ,
Уишъэф птырихына?
СшIэрэп къызэрэсIощтри,
Сыдэгу, сынэшъу, сыбзаку.
СшIэрэп непэ сыздэкIощтри,
Сыгъощагъ, сизакъу.
2013

--- Page 329 ---

СЫГУ СЫФИТЭП
Тыгъэр къепсы,
Сыгу къыдэчърэп.
Ом сыщесы,
Гур сIэпычърэп.
ЧIылъэр нэфы,
Сышъхьэфитэп.
Зысэушъэфы,
Сызыфитэп.
2013

--- Page 330 ---

ХЬАЛ ПЭПЦIЭ ГЪУГЪ
Джыри зэхэтэхы адыгэ макъэр
Тиджэрпэджьмэ зарэхэIукIрэр.
Тыгу егъэузы, тыгу егъэтакъо,
Ар адыгабгъ къызыдэIукIрэр.
Зэбгырэтэкъу, зыретэкъухьэ,
Дунай хэгъэгухэми ар къарэIукIы.
Адыгэ лъэпкъым итыркуищ къухьэ
Иджэрпэджэжьи къыьфыхэIукIы.
Тыгу егъэузы, тыгу егъэтакъо,
Джы къызнэсыгъэм титарихъ такъэ
Хьал пэпцIэ гъугъэу тыбгъэ къыхао,
Ар зиIэшIагъэм джыри тедао.
2013

--- Page 331 ---

ШЫЖЪ УЦУАГЪ АР, ШЫЖЪ УЦУАГЪ
Адэ джары, джары хъурэр,
Мыхъужь зыхъурэм Iаджи тIощт.
Жьыбгъэр къилъмэ, шъофы къурэр
Ащ зэпекIы, сыд епIощт?
Жьыбгъэр къепщэ, шы къунанэу
Чъэмэ-чъэзэ кIэщэщыкIы.
Ыпэ къикIрэм елъэкъуаоу
Дыркъ ригъаIоу ом кIэпщыкIы.
Ичъэ делэ къызыщыпшърэм
Шыжъ уцуагъ ар, шыжъ уцуагъ.
Зэмыжагъэр къызыщышIырэм
ЗэреIожьы: "Сыгужъуагъ!"
Жъуагъэм хэтэу жъуагъэп, чъагъэп,
Къэмычъэшъумэ, зэбыркъэкIы.
Ащ къычъыгъэр чIыгу шъэ пчъагъэп,
Нал кIэмылъэу зэтIыркъэкIы.
2013

--- Page 332 ---

ДЖА ТШIЭРЭ МЭЗЫМ ТЫХЭКIОДЭНЭП
СигъэшIэ кIыхьэ джыри сеупчIы:
УичIыфэу сыда сэ къыстенагъэр?
Пхъэри сэкъутэ, гъучIри сэуIучIы,
СшIэн фаеу сшIэрэп къыстебгъэфагъэр.
СыкъызэплъэкIмэ, сшIагъэр мымакIэу
Силъэгъохэчъхэм нафэу къысаIо,
Ар зэхэсхми, джа сищыIакIэу
ПшIэрэм, сыхэлъэщыкIзэ, сыдакIо.
Арэущтэу зыхъурэм, тигъэшIэ кIыхьэ
ТызэзэдыхэткIэ, тызэдэонэп.
Тызэдежьагъэу тэкIошъы чыхьэ
Джа мэзэу тшIэрэм тыхэкIодэнэп.
2013

--- Page 333 ---

С А Т Ы Р И П Л I  У С Э Х Э Р
11 Заказ 042

--- Page 334 ---

Уахътэм ищэрэхъ
Уахътэм ищэрэхъ - ичIыфэ стелъа! -
Сылъэчъэ, седжэ, ичъэ сыдэхъурэп.
Сызылъежьагъэр - сыдэу сыдела! -
ГъучIышым тесышъ, ыгуи къысэгъурэп.
Пщэ фыжьыр ом игъощагъ
Пщэ фыжь шъхьэзакъоу ом игъощагъэм
Изэщ есыкIэ гумэкI сыхедзэ.
ЛъэпэрычъэпскIэ жьыбгъэу къепщагъэм
Лъэой гупшысэр гум щызэредзэ.
Адыгэ нэпсым сесты, сетхьалэ
Хы ШIуцIэ нэпкъым сытет, сыхаплъэ,
Тарихъ блэкIыгъэм сшъхьэ зэтыречы.
Адыгэ нэпсым сесты, сетхьалэ,
ГъэшIэрэ гуаом джыри сыл хечы.
Гухэлъ быракъыр зыфэсэгъаIэ
"Дунэе хьафэу" сызыщыпсэурэм
ЩысиIэ гугъэм сэ сыщегъаIэ.
"Сыгугъэнчъ" зыIоу зыгу къысфэузрэм
Гухэлъ быракъкIэ зыфэсэгъаIэ.
Жъоку ныкъокIуас
ГугъуемылIыхэу пхъэ машIор
Бжыхьэ джэныкъом щыкIэсты,
Iугъончъэ жъокоу сыбгъашъо
Дэлъы гупшысэм сыкъесты.
11*

--- Page 335 ---

СишхоIу жэдэлъ
Онэш хьашI-къошIэу къысапэсыгъэм
ЗегъэшIыкIае - джэгулэ дел.
Сыдэу ащ зешIми, сызэшэсыгъэм
СIорэр езгъашIэу сишхоIу жэдэлъ.
Ощхыбыбым сешэсы
Сигупшысэ чъэр тэмэнчъэу
Сыбгъэгу щэбыбы,
Сишы кIэракIэ налынчъэу
Ешэсы ощхыбыбым.
Хэта къэджагъэр?
Хэта сымышIэу, ошIэ-дэмышIэу
КъыскIэлъыджагъэр?
Джа макъэр арщтын джы нэс сымыпшъэу
Сэ сызэжагъэр.
Дунай зэгъокI
Мазэр ошъо чапэм къыкъокIы,
Огум къесыхьэ.
Ар зинэфыпс дунай зэгъокIым
Шъхьэгугъу къысфехьы.
Илъэсыр охътиплI зырыз
Илъэсыр мэзэ пшIыкIутIуми,
ОхътиплI зырызкIэ зэблэкIы.
Изы къэлапчъэ сфэгуитIуми,
КъысэмыутэкIэу сыдэкIы.
Сиджэрпэджэжьы укъыпэджэжьрэп
Пчэдыжьы тыгъэр огум къиощэ,
Ащ инэфыпси сигъэфэбэжьрэп.
Джыри сыппэплъэ, джыри сыоджэ,
Сиджэрпэджэжьи укъыпэджэжьрэп.

--- Page 336 ---

Iэлъын
Сэщ нэмыкI горэм уичэф-щхы макъэ
ФеотэкъокIми, шIу усэлъэгъу.
Iэлъын гугъапIэу, Iэлъыны закъоу
СIапэ пызыгъэм джыри сылъэхъу.
Гугъэ нэплъэгъу
Дунаир зэ чъыIэ, зэ фабэ,
Зэ пкIэшъэ шхъуантIэкIэ зефапэ.
Бжыхьэр къызысрэм, игъожьы-шэплъы
Слъэгъурэр згъэшIагъоу ыбгъэгу сыдэплъы.
ПсынэкIэчъыр, пхъэтэкъэжъыр
ПсынэкIэчъыр чъэмэ-чъэзэ,
Мэщхы, матэ - хым екIужьы.
Пхъэтэкъэжъыр шэмэ-шэзэ,
Зыдэщылъым щэкIодыжьы.
Жьым щэхьапкIэ, ом щэпхъанкIэ
Жьыбгъэр къепщэ, пкIэшъэ тхьапэр
Ионэшэу жьым щэхьапкIэ,
Ар фимыкъоу чъыгы шъхьапэр
ИпхъэнкIыпхъэу ом щэпхъанкIэ.
Тэтэркон
Тхьэзэуагъэр шъхьэфитынчъэу
Уцыжъ-пыжъэу тэтэркон,
Жьыбгъэр къилъмэ, уихьэу, упчъэу,
УигукIае хэт епIон?
Чъыг шъхьэзакъу
Пщэ гуих шIуцIэр огум щэцуахъо,
ПчыкIэр мэхъупскIы, шыблэр мэгъуагъо.
Шъхьэмыуфэнчъэу шъоф нэкIым итыр
Чъыгэе закъошъ, сыда къыфэтыр?

--- Page 337 ---

Сигугъэ-гупшысэ сионэш пшыс
СиегъэшIэрэ гугъэ-гупшыса
Хьауми сионэш джэгулэ пшыса
Мо шъоф шхъонтIабзэм щалъахъэрэр,
Уцы пцIыускIэ щагъатхъэрэр?
ТIуагъэм тырыкIэгъожьы
Гъэмэфэ фабэм тызригъэзэщрэм
КIымэфэ чъыIэм ижь тыкIэхъопсы,
Бжыхьэ отI-псытIым тыгу зызэпикIрэм
АхэмкIэ тIуагъэм тырыкIэгъожьы.
Бадзэми тэжъо еIо
Жъоныгъо мафэм пкIэнтIэпсыр къехэу,
ЗэрилъэкIэхэу жъонакIор мажъо.
Бэдзэ армэуми - цу бжъакъом тесэу! -
"Тэри тэжъо!" еIошъ, шъхьэр егъажъо.
ПцIымрэ шъыпкъэмрэ
"ПкIэнчъэу джэрэ гъоу джыри сыIукIагъэп"
ЗыIорэм пцIы еуса?
Хьауми "ШъхьэтеIубэ хым ищыкIагъэп"
ЗыIорэм сыригъуса?
Ар зыкIэхъопсрэр сичэт
Баджэм пшысишъэ ешIэмэ,
ЕзгъэшIагъэр хэт?
Ар, сшIэми-сымышIэми,
ЗыкIэхъопсрэр сичэт.
Лъэшым кIэнакIэхэрэп
"Хьэм иныкъошх, ошIэ, сэ сшхыжьрэп"
Аслъаным зеIом, баджэр щхыпцIыгъэ.
"О къыолыжьрэр, сэ зэспэсыжьрэп!" -
Зытекуожьым, къэщтэжьи, гъыгъэ.

--- Page 338 ---

Щытхъу лыери тыгъонри зэфэдэ
ЦIыфым хэмылъыр хэлъ епIомэ,
Узщытхъурэм укIэнакIэ.
Уимыер уиджыбэ ипкомэ,
Пкошъоли ар хапкIэ.
Къуашъом изыгъэр фэмыхъоу есы
Зыныбэ изым мыгузажъоу
Хьалыгъур ебзы.
ЕсыкIэ зымышIэу мо къуашъом
Изыгъэр есы.
Шъыпкъэр чIылъэм щылъэпсэ пыт
Бэрэ цIыф Iушмэ аIоу зэхэсэхы:
"ТхьагъэпцIым ынэ цIынэ зэпыт".
Шъыпкъагъэ зиIэм сисэлам есэхы,
Ащ фэдэр чIылъэм щылъэпсэ пыт.
Лъащэр, чIыфэр
Лъащэм кIыгъу зэпытрэм
ХэлъэщыкIэу регъажьэ.
Ахъщэ чIыфэ зэптрэм
Уихьэ псашъо уегъащэ.
Шэн дэгъу
ШъхьэфэгъэшIо тэдж зышIрэм
Ышъхьэ пызрэп,
Зиадыгагъэ рымыпшърэм
Ылъапсэ сысрэп.
Лъэпэд фабэр зыфехъэжьы
Мэл Iэхъогъоу пщэфы шъабэр
Огум щэхъу, ом щэтхъэжьы,
Ащ пэт лIыжъым лъэпэд фабэр
ГугъуемылIэу зыфехъэжьы.

--- Page 339 ---

ПIастэр мэпIонкIы, мэщхы
IудэнитIур зэрыугъэ мастэр
Сфэгъадэрэп, сфэгъэхъурэп
ЗысIокIэ, къэпIонкIырэ пIастэр
Мэщхы, ышIошъи хъурэп.
Ащ фэди мэхъу
Сыда узфитыр, ащ фэди мэхъу:
ОшIэ-дэмышIэу шкIэхъужъри малIэ,
Чъыгри зэндабзэу щытызэ мэгъу,
Пхъэчэе нэкIри ощхыпсым фалIэ.
ШIушIэ фашIэр умыушъэфы
ПфызэшIокIэу шIукIэ афэпшIагъэр
ОхьэхьайкIэ умыIуат,
ШIушIэ фашIэу къыпфашIагъэр
Умыушъэфэу лъыгъэкIуат.
УпчIэ щхэн
Мэлы укIыгъэм ышъо тырахы
Хъумэ, ылы мэуза?
Нысэщэ джэгум хэтхэм ар ашхы
Хъумэ, гъыбзэ ауса?
ПцIитIу
Атыгъугъэ мэлым ыкIапэ
СыдигъокIи ины,
Ар зыщашхыгъэ къушъхьэхъу чапэм
Тыгъужъри щэплъыры.
Зыфэе пстэури цIыфым къыдэхъурэп
Чэтэ лъыгъэм чэталъэр ебзыжьа?
Чэм лъакъоми шкIакIэр еукIыжьа?..
Гъэмэфэ уцри джау сыдми гъурэп,
Зыфэе пстэури цIыфым къыдэхъурэп.

--- Page 340 ---

Уиныбжьыкъу утечъышъущтэп
Къепщэгъэ жьыбгъэм укIэлъемыжь,
УкIэхьашъущтэп.
Уиныбжьыкъу пкIэнчъэу ышъхьац фэмыжь,
Утечъышъущтэп.
Дунэежъ хьаф, дунэежъ мыгъу
Ууатэмэ, умыпшъыжьэу теу,
Усыджмэ, зыми ущымыгугъу.
Дунэе хьафэу тызтетыр сыдэу,
Сыдэу ар тэркIэ дунэежъ мыгъу!
Ахъщэм идэгъо закъор икъэлэжьын
ТхылъыпIэ ахъщэм ишы-шыш макъэ
Зэхэтымыхми, тыгу щэIушъашъэ,
Ау ахъщэ мыгъом идэгъо закъор
Икъэлэжьынышъ, къытфырегъашIэ.
ПIуагъэм уемыпцIыжь
Бэмэ аIоу зэхэсэхы:
"Гугъэ нэпцIыр шъхьэгъэпцIэжь".
Ау мы псалъэр сыгу къисэхы:
"ПIуагъэм зыкIи уемыпцIыжь!"
Iуашъхьэми къушъхьэу зелъытэ
Шъофым ит Iуашъхьэр мыин-мылъахъчэу
Изакъошъ, къушъхьэу зелъытэ.
ТхьамыкIэм ренэу баим иахъщэ
ГукIэ кIэхъопсы, къелъытэ.
Iом къупшъхьэр екъутэ, налыр кIеуты
Бзэгум къупшъхьэ хэмылъми,
Къушъхьэр екъутэ.
Жьыбгъэм шхоIур Iумылъми,
Налыр кIеуты.

--- Page 341 ---

ТхьакIумашIор, бысымыр
Зыгорэм утхьакIумашIу зыраIом,
ЫтхьакIумакIэ Iэ щифэжьыгъ.
Бысым хьарамым хьакIэ къызфакIом,
Джэныкъо машIом псы пикIэжьыгъ.
Теубзэ, тыкъызэхишIыкIрэп
Шъхьалыр мэхьаджэ,
Хьаджыгъэр къыдэкIрэп.
Теубзэ шъхьакIэ,
ТыкъызэхишIыкIрэп.
Пщыбэ зиIэр хэгъэгужьэп
Хэгъэгур щымыIэжьынэу уфаемэ,
Пщыбэ иIэнэу Тхьэ елъэIу.
Упыгъэнагъэу узашэрэр джаемэ,
Къызхэмыдзышъурэм, угу емыгъэкIу.
Шъхьэчъэ-зечъэм лъэри кIехы
СэкIо, сэчъэ, сэгузажъо,
Слъэгъурэр зэкIэ нэм егъашIо.
Шъхьэчъэ-зечъэм лъэри кIехы,
Гугъэнчъагъэм гур пIэкIехы.
Сикъэрар пашъхьэ сыдыр щысIон?
Спэчыжьэ пыир къызнэмысыщтмэ,
Сидунай гъашIэ сытхъэу згъэкIон.
Ау сэщ нэмыкI горэ ащ къыстыщтмэ,
Сикъэрар пашъхьэ сыдыр щысIон?
ЛэжьакIор армэу, ежь имэфэкI
Мафэ къэси фэмыфым имэфэкIышъ,
Машхэ, мэчъые - Iор идэогъу.
Узэрэтеплъэу шъхьэр зэрефэкIы,
ЛэжьакIор армэу - ежь зышIодэгъу.

--- Page 342 ---

Лъэгъо шъэфхэр
Мэзэгъо чэщым ижъогъо нэфхэр
Зырыз-зырызхэу огум Iэпэзых.
Джа жъогъохэчъхэм ялъэгъо шъэфхэр,
Сащымыгъуазэу, нэплъэгъум хэзых.
IэшIур зышIомакIэм дыдж ерэшх
Дунай нэфыр шIоIэшIу закIэу
ЦIыфыр тхъэным фэерыш,
Ау итхъагъо зышIомакIэу
Къызыщыхъурэм, дыдж ерэшх.
Ныбджэгъуми зэгорэм уешхыжьы
Тыгъужъ мыхъущтыр сыдигъуи
Тыгъужъы пащэм ешэжьы.
УиныбджэгъужъкIэ удэгъуми,
Зэгорэм ащи уешхыжьы.
Щыным ыкIыIу корэшъу
Пыи Iушым ущымыщын,
Ныбджэгъу делэм зыщыдзый.
Корэшъум ыкIыIу корэшъущын,
Ар къызыщынкIэ, мэшIо бзый.
Блэмрэ унэIутымрэ
Блэр омэ, ищэнаут
ЕкIодылIэжьрэп.
Пщыр губжымэ, иунэIут
Зытригъэплъэжьрэп.
Сыд гъогуа непэ сызытепщагъэр?
ШIур сигугъапIэу шIум сыкIэхъопсызэ,
Сыд гъогуа непэ сызытепщагъэр?
СапэкIэ къэтым гукIэ сехъохъузэ,
Тыдэ къикIыгъа сызхэты пщагъор?

--- Page 343 ---

Джащ сичъэн щысыухыгъ
СелъэкIоны, сыхэчъыкIы,
Сикъэлапчъи сфыIухыгъ.
Пщэф шъхьахынэм сыхэпшыкIы,
Джащ сичъэни щысыухыгъ.
Псынчъэ пхъэчаир зэхэгъукIэ
Чъыгэе пхъэчаим псы итмэ,
ХэпкIутын плъэкIыщт.
Ау псынчъэ-IэнэкIэу щыбгъэтмэ,
ЗэхэгъукIыщт.
Пыджэщтым бжъакъор ыгъэбылърэп
Сыушъэфрэп: бзэгухьэм сыгу фэплъы,
Iоф зезгъэшIрэп, сыпылъэп.
Нафэу есэIо: "Пыджэн зигухэлъым
Ыбжъакъо ыгъэбылърэп".
Тыгъужъыр, тыгъуакIор
Тыгъужъым щыщынэрэр
Хьэ пIуным пылъ.
ТыгъуакIоу мыпщынэрэм
Ищын уемыплъ.
Хэхэс къыуаIоныр тхьамыкIагъу
Зыщыщы лъэпкъым имые хэгъэгум
Щыпсэурэ цIыфыр сыдэу тхьамыкI!
Хэхэс гущыIэ панэр гу цIыкIум
Хэлъы зэпыт - уимыс, уимыкI.
Фэмыфым Iоф емыгъашI
Чыр цIынэзэ ауфэ,
БэрэгъапцIэм бэрэ зеуфэ,
Фэмыфыр сыдигъуи фэмыф,
Iоф емыгъашI, унэм имыф.

--- Page 344 ---

Къэбыр, къэкIухьакIор
Шъхьэджашъом ыпашъхьэ
Къэбым игугъу щашIрэп.
КъэкIухьакIом ылъашъхьэ
Чэщи мафи пшъырэп.
Чъыг гъугъэм жьау иIэп
ГущыIэу птыгъэр джау сыдми,
ГущыIэп.
Чъыг гъугъэр зэндабзэу щытми,
Жьау иIэп.
Гулъыт
ПсыначIэр умылъэгъоу
Итыпсым уемышъу,
Нахьыжъэу уимылэгъум
УтIысэу удемышъу.
Чэтыур, лэндыр
Чэтыумэ тамэ аготыгъэмэ,
Дунаир бзыунчъэщтыгъ.
Лэндыр псым хэмысыгъэмэ,
Пцэжъыер есынчъэщтыгъ.
Ахэр зэгурыIогъуаех
ОрэдыIо бзыуитIур зы чъыг къутамэм
Пфытесышъущтхэп,
Ежь усакIом зэхимылъхьагъэ мэкъамэм
ПфедэIухэщтэп.
ГущыIэшIурэ псэлъэ дыджрэ
Зыгорэм ичIыфэ птелъэу укъэущыжьын нахьи,
УмэлакIэзэ угъолъыжьмэ нахьышIу.
ПкIэнтIэпскIэ къэмылэжьыгъэу зыгорэм иIахьи
ТыгъугъэкIэ пшхыжьыныр сыдэу мыIашIу!

--- Page 345 ---

ГукIодыгъо щыIэп
ГукIодыгъо щыIэп: осыбэ къесыгъэмэ,
Гъэмафэ нэс жъужьын.
ГукIодыгъо щыIэп: лIэныгъэр къэсыгъэмэ,
СишIуфэс есхыжьын.
ТIо даIо, зэ гущыI
ЦIыфым тхьакIумитIурэ зы жэрэ зиIэкIэ,
ТIо даIо, зэ гущыI.
КъэпIотэрэ къэбарым зыдэмышI IэкIэ,
ЗыгъэIэдэб, зыщыI.
Шъхьахын
Зыгорэм ыжэ дэплъыхьэрэр
МэлакIэм егъалIэ,
ЗипхъэшIын дэшъхьахрэр
Яжьэм пагъаплъэ.
Бысымгуащэм илэгъэкъут
Бысымгуащэм лагъэр ыкъутэмэ,
Макъэ пыIукIрэп,
Ежь ышIагъэр нэмыкIым дилъэгъумэ,
Фигъэгъун ылъэкIрэп.
Гугъэ лъапс
Нэм ылъэгъурэр
Шъхьэм ыуас,
Сызылъыхъурэр
Гугъэ лъапс.
Тыгъэри фабэп, дунайри дахэп
УмыгъэшIагъо: пчэныр зылIэкIэ,
ЫкIэ къыритIупщэхыжьрэп.
Къэхэлъэ лъэныкъом узыплъэкIэ,
Уитыгъэ фаби къепсыжьрэп.

--- Page 346 ---

Орыжъ щыугъэм пцэжъые хэсэп
Хьэ зыпэмыт мэл Iэхъогъум
Тыгъужъыр ешэ,
Сишъэогъу мыдаIо орыжъ шъуугъэм
Пцэжъые щешэ.
Нэмрэ гумрэ, псэмрэ омрэ
Нэр
Гум ишъхьаныгъупчъ,
Псэр
Уашъом щэрэмыгъупш.
ЦIыфыр гъэшIэгъонэу зэхэлъы
ЦIыфыр гъэшIэгъонэу зэхэлъы:
Шъхьэм IитIури егъэдаIо,
Гур къытео, бгъэгум къыдэплъы,
ЛъэкъуитIури гъогум едао.
ХэмышIыкIмэ, пшъхьэ зэпекIы
Чыиф онджэкъыр укъощыгъэми,
Iугъо гъуапчэр занкIэу къекIы.
ТIукIэ плIы зэхэтыр бгощыгъэми,
ХэмышIыкIмэ, пшъхьэ зэпекIы.
УпчIитIу къызэрыкIу
Лъэой шагъэкIэ кIашъом
ДэкIуаеха?
Мыжъо мышIукIэ уашъом
Дэуаеха?
ШхэкIыгъэ шыр, пкIэнтIэпс джанэр
ШхэкIыгъэ шым къамыщ дэмыIыгъмэ,
Чъэщтэп.
ПкIэнтIэпскIэ джанэр мышъокIыгъэмэ,
Шэщтэп.

--- Page 347 ---

Джэнэтри джэхьнэмри ащ къыщытпаплъэ
ЗэрэцIыф лъэпкъэу зы Тхьэ зэрэтиIэр,
Тиошъо лъэгэшхо Ар зэрэщыIэр
Бзыумэ тагъашIэу ом тырагъаплъэ.
Джэнэтри джэхьнэмри ащ къыщытпаплъэ.
Псыцур, цIыфыр
Псыцур шIуцIэми,
Ищэ фыжьы.
ЦIыфыр къуапцIэми,
Ылъы плъыжьы.
Имылъэу бгъэлъатэрэр быбышъурэп
Къэмышъошъурэр къызыбгъашъокIэ,
Щытхъупс лыем тхакIор зебгъашъокIэ,
Ылъакъуи ытами фызэкIэхышъурэп,
Имылъэу бгъэлъатэрэр быбышъурэп.
Мэрчэпымрэ фалымрэ
Мэрчэп уешъуагъэкIэ
ШIэныгъэлэжь ухъущтэп,
Фалы уеджагъэкIэ
УцIыф Iушыщтэп.
Атакъэр, шыгъачъэр
Атакъэм идэгъугъэ
КIэнкIэ кургъум къыщежьэ,
Шым ичъэрыгъэ
Шыгъачъэшхом ухещэ.
Ом укъимыщми, умыгъэпый
Пый Iушым ущымыщын,
Шъэогъу мыIушым фэсакъ, зыщыдзый.
Ор гъунджэп - укъимыщын,
Ащ сыкъищрэп пIоуи, умыгъэпый.

--- Page 348 ---

Цыгъор щынэрэп, лъакъом уихьырэп
Шъхьалым къыпыIукIрэ макъэм
Цыгъор щыщынэжьрэп,
Гъогум тепшъыхьагъэ лъакъом
Чыжьэу уихьыжьрэп.
Ибэр, быгъур
Ибэм ыныбыдж
Ежь-ежьырэу пеупкIыжьы.
Быгъум уемыпыдж,
Ор-орэу зыоукIыжьы.
Уифыгу бгъотагъэ ямыгъэгужь
Уилэжьыгъэ коным емыгъэкIужьыгъэу
Бэгъуагъэ пIоу умыгушIу.
Уифыгу бгъотагъэп пIозэ, ябгъэгужьыгъэу
КъызыпфалъэгъукIэ - унэшъу.
Фэмыфхэр
БзылъфыгъитIу унэм зэдисмэ,
Джэхашъор шIоищт.
БжьашIор уибжьэматэ дизмэ,
ШъоушIыгъэр шъуищт.
Лъэгъо хэхыгъэм сырыкIорэп
Гукъаор зыпэкIэмыкIыгъэм
ГушIуагъом ыуасэ гурыIорэп,
ЗыгорэкIи зыгу сыкъэмыкIыгъэм
Илъэгъо хэхыгъэ сырыкIорэп.
ТхьамыкIэр, гъучIыр
Сыд фэдизрэ тхьамыкIэр бгъэшхагъэкIи,
Пщэр хъурэп.
Анахь гъучI пытэм ухэупкIагъэкIи,
Пфэгъэгъурэп.

--- Page 349 ---

Мэлахъор, шъоупсыр
Зы мэлы закъоми
Мэлахъо ищыкIагъ.
Къэб жъогъэ такъоми
Шъоупс темыкIагъ.
ШъыпкъитIу
Ар шъыпкъэ: бэным далъхьэрэм
Ышъхьэ узыжьрэп,
Зыжэ кудагъэу ахьырэм
Куон ылъэкIыжьрэп.
Пчэнымрэ шымрэ
Iофыр жакIэм фэкIожьыгъагъэмэ,
Пчэныр зэкIэми анахь Iушыщтыгъ.
Шыми лъэкъуиплI кIэмытыгъагъэмэ,
Блэм фэдэу чIыми щыпшыщтыгъ.
ПцIыусым иунэ стыгъэ
ПцIыусым иунэ зэстым,
Зыми ышIошъы хъугъэп.
ЧIыфаштэм чIыфэ зесэтым,
Естынэу къысщыгугъугъэп.
Палъэщтым псытхьалэ иIэп
Палъэныр зынатIэ итхагъэм
Псытхьалэ имыI.
Зыщыщ умышIэу къыпIугушIуагъэм
Угу илъыр емыIу.
Делэр, акъылышIор, чэмышъор
Делэм псынэм ридзэгъэ мыжъор
АкъылышIом къырихыжьышъурэп.
Чэум еупцIэхыгъэ чэмышъор
Гъэмэфэ тыгъэм ыгъэшъурэп.

--- Page 350 ---

Жъыгъом етхьаусхылIэхэрэп
ЗэныбжьыкIэм зыфэсакъыжьыгъэр
Жъыгъом щытхьаусхэжьрэп.
Шэсыны Iофым емызэщыгъэр
Джау сыдми шым къепсыхыжьрэп.
Дахэмрэ махэмрэ
Чъыгым имэхагъэ
Къутамэмэ къащежьэ,
Гъатхэм идэхагъэ
Къэгъагъмэ къахэщы.
ПщыпIэм машIо щагъэстрэп
ПщэрыхьакIор зыщыбэм
Шхыныр щыIэшIоп.
Бгъэнышъхьэ пщыпIэм
Щагъэстрэп машIо.
КIэпсэ шагъэр, зынэ мышIур
КIэпсэ шагъэкIэ псынэм
ЗемытIупщэх, уифэщт.
Зыгу къыпфэмышIум ынэ
Фэсакъ, укъиуфэщт.
Лыер сыдигъуи лые
Псыр зэрыз апсым
Псы Iуби хэфэжьрэп,
Къапщыкъы шъхьапсым
Ыпхрэр хъыежьрэп.
КъокIыпIэмрэ намысымрэ
ЦIыфы намысым уасэ иIа?
Дышъэп, тыжьынэп, гъуаплъэп.
КъохьапIэмкIэ зыгорэ щыIа?
КъокIыпIэр гугъапIэшъ, сыпаплъэ.

--- Page 351 ---

Убзэгу умытIупщ
Бзэгур - аслъан,
ПфэIыгъышъумэ, укъиухъумэщт.
Бзэгур - къэплъан,
ЗыптIупщрэм ащ уицунтхъэщт.
КъыстекIожьыгъ
Тыгъоным зыфэсэгъасэм,
Сиджыбэ къиIэбэжьыгъ.
Еджэным зыфэсэгъазэм,
СымышIэрэр сигъэшIэжьыгъ.
ТIури шIэгъуай
IонтIагъэм удэпсэун зыхъукIэ,
Уизынэ еIи, икIыжь.
Къэпщагъэм мыхъун зыдэплъэгъукIэ,
Бэ темыгъашIэу тIупщыжь.
Ар тIумкIи тхъагъоп
Унагъо пшIэжьмэ,
Мэзэ гушIуагъу.
Илъэс тешIэжьмэ,
ТIумкIи мытхъагъу.
Ныбджэгъур, джэгъогъур
Мышъэм ар фагъадэми,
Къыпфэшъыпкъэшъ, уиныбджэгъу.
УзэдэIурэр орэдми,
КъыпфэзыIорэр джэгъогъу.
Уишъэогъуи уионэши фэсакъ
Уишъэогъу шъоу закIэмэ,
ЗэкIэри темыбзэикI.
Уионэш бгъэхьапкIэмэ,
Онэгум зимыщэикI.

--- Page 352 ---

ШIури ери зэголъы
Бзаком илI зытырахым
Ыбзэ зыкъитIэтагъ,
Коцыр имыгъоу захым
ЦIынэм ыгъэбгъотагъ.
Сабыир, щытхъуфалIэр
Унагъом ишъэф пшIэ пшIоигъомэ,
Исабый еупчI.
ПлъэкъуацIэ ябгъашIэ пшIоигъомэ,
Хэшъаем хэуIучI.
ГугъуемылI
Ашъыу щыгъэт, ащ фэдизэу земыгъэгъап,
ЦIыфмэ къямыхъулIагъэр къытэхъулIагъэп:
ЩыдитIу тиIагъэти, зыр хэхьажьыгъ,
Адырэр, муары, къытфэнэжьыгъ.
Ащ фэди къяхъулIэ
Зы гъучIыIунэ щыкIэкIэ налыр къычIанэми,
Зы налкIэ шыр чIэунэн плъэкIыщт.
Зэ щыхъогъукIэ сырнычыпэр къызэханэми,
НэмыкI щыхъогъукIэ ар зэпикIыщт.
Ощхыр, мэщыр, гъупчъэр
Ощхыр къыземыщхрэм
Гъэмэфэ уцым къыхагъо,
Мэщыр къызытфэщхрэм
Гъупчъэ уасэм къыхахъо.
Тэ ахэр Тхьэм къытипэсыгъэх
"А-ей, мы бзылъфыгъэхэри, мы бзылъфыгъэхэри..."
Ар тIоми, ахэр арых тыкъэзылъфыгъэхэри.
"Сыдэу гъэшIэгъонхэу ахэр гъэпсыгъэх..."
Ар тIоми, ахэр Тхьэм къытипэсыгъэх.

--- Page 353 ---

Ащ ыгу илъыр къэшIэгъуай
Бзылъфыгъэ шэныр зэхэфыгъуай:
ШIу уилъэгъущт, уигъэунэшIущт,
Уигъэунэхъущт, уигъэнэшъущт.
Ащ ыгу илъыр боу къэшIэгъуай!
Тэпшэсыр шыу хьакI
ПсынкIэу зэкIаблэрэр
ШIэхэу кIэстыкIы.
Тэпшэсэу лъатэрэр
Шыу хьакIэу къычIэкIы.
ГукIэгъушI, тхьагъэпцI, Iушы, зэкIокIыпх
Бзылъфыгъэр - гукIэгъушI, гумах, лъэшы,
ИшIулъэгъу пае псы чъыIэми хэтыщт.
Бзылъфыгъэр - тхьагъэпцI, зэкIокIыпх, Iушы,
Ифедэмэ, джынэми цуакъэ фидыщт.
НэфэIоныр, бзэгухьэр
НэфэIоныр инэфаIо
ТекIуадэ,
ТIогобзагом, бзэгухьакIом
УеIуатэ.
ПIэнтэгъу уецэкъэжьышъурэп
Тыгъужъым ыцы ехъожьми,
Зэрэтыгъужъэу къэнэжьы.
ГуIэрэр ыIэнтэгъу етхъожьми,
Емыцэкъэшъоу зешхыжьы.
ХьитIурэ нитIурэ
Зы къупшъхьэр
ХьитIумэ зэдашхрэп,
Мо къушъхьэр
НитIуми афэшрэп.

--- Page 354 ---

Щхэны
Атыгъугъэ мэлыми ыкIапэ
Зэрэиныр шъушIэщтыгъэмэ!..
Ар зытыгъугъэм къыхьыжьмэ псапэ
ЗэришIэщтыр шъушIэщтыгъэмэ!..
Тыгъужъым урегъэблагъэмэ, уихьэ зыдащ
Тыгъужъым дэжьы хьакIапIэ узыкIокIэ,
Уихьэ гъэсагъэ щыгугъу, зыдащ.
"Щыс, джыри жьы…" - бысымым къызыуиIокIэ,
Уихьэ икъэбари къыфегъажь.
Ащ зи хэсшIыкIрэп
Къутэмэ IонтIагъэ пэпчъ
Щэбзэпкъ хашIыкIрэп.
ОшIэмэ, пчъагъэр къысфэпчъ.
Ащ зи сэ хэсшIыкIрэп.
УмышIэрэм кIэупчI
Шым ишэн-хабзэ умышIэу
УтемытIысхь.
Уичъыги ошIэ-дэмышIэу
УмыгъэтIысхь.
ПIорэр зэхихрэп, зыфаер ешIэ
Лыр бэдзэрым къыримыхзэ,
Бжьынышъхьэ стырыр ыупкIэтагъ.
РаIорэр джыри зэхимыхзэ,
Хьамамэм ихьи, зигъэпкIэнтIагъ.
Гъунэгъур, джэгъогъур
Апч унэ зиIэ гъунэгъум
МыжъокIэ еохэрэп,
Хьэблэшъхьэ джэгъогъум
Дэжь мэшIуахьэ кIохэрэп.

--- Page 355 ---

Пцэжъыер, къамылыр, жьыбгъэр
Пцэжъыер ренэу ышъхьэкIэ мэшъумэ,
Къамылым лъапсэмкIэ шъун къырегъажьэ.
Гъэтхэпэ мафэм ыгу къытфэмышIумэ,
КъокIыпIэ жьыбгъэр къытфырегъапщэ.
ПцIымрэ шъыпкъэмрэ
Щхыухадзэ щымыIэмэ,
Щхыу агъапцIэрэп.
ШъыпкъаIор гущыIэмэ,
ПцIыусыр цIацIэрэп.
ШIушIэмышIэ цIыфым зыщыгъэзый
"ШIу зыфэпшIагъэм фэсакъ, зыщыдзый!" -
ЗишIушIэ зимыгъом аригъэIуагъ.
"ШIушIэмышIэ цIыфым зыщыгъэзый!" -
Сэри ар бэрэ къысэхъулIагъ.
Джэнэтымрэ къушъхьэхъумрэ
ГушIу уимыIэу гухэлъышIукIэ
Джэнэтым ифэхэрэп.
Мэл Iэхъогъухэри гурышIукIэ
Къушъхьэхъум афхэрэп.
УзитIу
Дышъабэм
Делэ уехъулIэ,
Ахъщабэм
ГукIэ уегъулIэ.
АдыгитIу
Ори упщмэ,
Сэри сыпщмэ,
Хэта щыдыр
Зезыфэщтыр?

--- Page 356 ---

ЩыкIыгъэр, икIагъэр
Ицыгъо лъынэ къекIы,
ИмэкIай тизыр иIус.
ЩыкIыгъэм ышъо екIы,
ИкIагъэм ныбэр пуз.
Тлъэпкъ иIушыгъэ тыгу идгъэлъын
"Гупшыси псалъэ, зыплъыхьи тIыс" -
Слъэпкъ иIушыгъэ сыгу изгъэлъын.
"Егъэлыягъэу зымыгъэутыс!" -
ЗэсIожьзэ, сэри гъашIэр исхын.
Чыжьэрыплъэ-хьалъэкъошх
Хьэми цуакъэ щыплъэмэ,
ЗыщешхыкIыжьы.
Чыжьэрыплъэ-мыплъэмэ
Ани ракIыжьы.
"Гъагъэм" зи къикIрэп
Плъэхъомбэжъые зэрытым
Слъэхъомбэшхо итыгъэмэ…
Джа о лъэгапIэу узтетым
Сэ непэ сытетыгъэмэ…
Зэрымытым Iэтишъэ регъэуцо
Имылъэу мэлъатэ,
Зэрымытым Iэтишъэ регъэуцо.
Цубжъэр еIуантIэ,
СытекIуагъ еIошъ, шIошъ хъугъэу мэгушIо.
УзэхишIэщтэп
Уиуз зимыузым
Уишъхьэуз фэмыIуат.
УелъэIузэ, зику уимысым
УдэмыкIуат.

--- Page 357 ---

Фэсакъ
Ущымытхъущ,
Пфэубыжьыщтэп.
Уемыгугъущ,
Удэхъужьыщтэп.
ГущыIэ ушъыйхэр
Уичати пыймэ зэпямыгъэкI,
Ущытэу пкъоши къырямыгъэкI,
РакIыкIыгъэм, кIэсэн уфэмыхъужь,
Е-о-ойкIэ ащи уфэмыгъыжь.
ЧъыIэмрэ узымрэ
Жьыбгъэ зыхэмыт чъыIэр
ЧъыIэп,
Пчэ зыхэмыт узыр
Узэп.
Ущытми, укъилъэгъущтэп
Ущысэу укъэзымылъэгъурэм
УтэджыгъэкIи, укъилъэгъущтэп.
УдежьагъэкIи, узыдэмыхъурэм
Гъогуонэ гъусэ уфэхъущтэп.
Нафэ, шъэфы
Нэм иузыр
Нафэ,
Гум иузыр
Шъэфы.
Сабыинчъэм итхьаусых
Къолэжъ пэтзэ, ищырмэ
Фыжь цIыкIу гъэшIуабзэкIэ яджэ.
Сэ шIуцIэмрэ фыжьымрэ
Сфызэхэфрэп слъэгъурэр яжьэ.

--- Page 358 ---

Емынэмрэ гъаблэмрэ
Емынэм къелыгъэр
Ныбэузым ехьыжьы,
МашIом ылыгъэр
Гъаблэм ешхыжьы.
Адыгэ хабзэм ишэпхъэ-бзыпхъ
"Уятэ ичIыпIэ гъэдах, уянэ дахэу епсалъ" -
Мы гущыIэжъри тищыIэныгъэ игъэшIэ лъапс,
Адыгэ хабзэм ишэпхъэ-бзыпхъ,
Джэныкъо машIом ари изыпхъ.
ШIумэ еплъ
Зихьэ цэкъэным гужъкIэ фэзгъасэрэр
Загъорэ ежьми ар къецэкъэжьы,
Шъхьангъупчъэр чэщрэ изымыгъасэрэр
ПэIончъэ-лъапцIэу къыкIэтэджэжьы.
Федэмрэ зэрарымрэ
Хэпхыщт федэм ыпэ
Къыпфихьыщт зэрарыр зэгъашIэ.
ХьантIэркъопсым пщыпIэ
ТыришIыхьэзэ, ар мэпхъашIэ.
Хьарам джыбэм панэ ит
ТихьаблэлI горэ байкIэ сыд имэхьан,
Хьарамышъ - ышъхьэ фимыт.
Къеблагъ къысиIокIи, ыдэжь симыхьан,
Ащ иджыбэ панэ ит.
Къошыныр, тошымыр
Тхъу зэрымылъыжь къошыным
Ащ ышъхьэ рефыхьэ,
Шъхьэзакъошъ, пIэ фыжь тошымым
Ар чэщрэ хэпыхьэ.

--- Page 359 ---

Жьым епыджы, зыфэдэжьы
Ар цIыф гъэшIэгъон:
Псым тетэу жьым епыджы.
Ащ сыд итхъэгъон,
Игъончэдж щыгъэу едыжьы.
ЖэкIэнчъэ джашъоу укъагъэнэщт
ЦIыфитIу щытэу жакIэр пымыупкI, уагъэделэщт:
Зым кIыхьащэ,
Адрэм кIэкуащэ
АIозэ, тIуми жэкIэнчъэ джашъоу укъагъэнэщт.
ЖэкIэ Iазэ
Цацэри мылыцIэу,
Лыри мыцIынэу
ЖэкIэ егъажъэ,
Жъапхъэр мэжъажъэ.
Уащымыщмэ, ухэхэс
Къушъхьэ-мэзым мышъи, тыгъужъи,
НэмыкIи хэс.
Уичэми, мэли, уишкIэхъужъи
Ащ щыхэхэс.
Гугъэ паплъ
Гугъэ фалIэр
Гъаблэм егъалIэ,
Гухэлъ паплъэр
НэкIэ малIэ.
Хьэуарзэмрэ чъыIэмрэ
ПсэхалIэр зыдэщыIэм
Бгъэжъхэр щэхьарзэх,
КIымафэр зыщычъыIэм
Осэшхо хьэуарзэр.

--- Page 360 ---

КъэбарышIухэр
Сыдэу гъэшIэгъона,
КъэбарышIухэр нэшIошI зечъэх.
Бэнтехъор ситехъона,
"СипыишIухэр" сэ къыстепчъэх.
Сигъогуи гугъэ мыдыжь
Гъунэгъу лIыжъым джыри къысеIо:
"КъыомыупчIэу джэуап умытыжь".
Сегупшысэ, сэчъэ, сэкIо,
Сызытет гъогури гугъэ мыдыжь.
Дэгъу, дэи
Тхьацу тэджыгъэм
Хьалыгъу шъабэ хэхъукIы,
ТIо пшэжьыгъэм
ЫкIышъо тегъукIы.
Мэлахъом изытхъагъу
Къушъхьэхъум пщагъор непэ щыIужъу,
Джыдэдэм сыдкIэ ащ сигъэпэн!
Тыгъэм сыхэлъэу сызIулъыр хыIушъу,
Гъэмэфэ шъабэм зыщызгъэтхъэн!
Огъушху
Сапэр щазымэм
ПIокIабзэу тетIысхьэ.
Сежэшъ, ощхымэм
Гугъу нэпцIыр къысфехьы.
Шхын IэшIур, джэныкъо машIор
УмэлэкIагъэу уапашъхьэ къырагъэуцуагъэр
Шхынэу пшIэрэмэ анахьы IэшIу.
ЧъыIэ улIагъэу щай стырэу узэрагъэшъуагъэр
Къэзыгъэжъуагъэр джэныкъо машIу.

--- Page 361 ---

Къухьэ закъор сигугъапI
Бзыу орэдым нахьи гъогум тетым
Хьэ хьакъу макъэр нахь игуап,
Къухьэ закъоу синэплъэгъуи хэтым
Сызтет нэпкъыр игугъапI.
УпчIэ-джэуап
ГущыIэм
Мыжъор екъута?
ЗимыIэм
ЧIыфэ къыуета?
Сыпщынэуи сыатэкъэнэуи сыфаеп
Мырэущтэу загъорэ аIо: "Учэтын нахьи
Зы мэфэ закъо уатэкъэныр нахьышIу".
Зы сыхьат закъо сыпщ-сыатэкъэн нахьи,-
Яхъяр шъолъэгъу! - сыпсэоу къэсхьмэ нахьышIу.
Iушымрэ делэмрэ
Iушым уфэгумэ,
НэкIэ укъешIэ.
Делэм уетIыргумэ,
Iэбжым къыпфешIы.
Мыжъошъхьалыр, коцыр, шыблэр
Коцыцабэр мыжъо шъхьалым датакъоми,
Зы коцыци къыдэнэжьы.
ПчыкIэ нэфкIэ шыблэр ташъхьагъ щэгъуагъоми,
Ощхыцэнчъэу зеушъэфыжьы.
Уищыд ящи, къэщэфыжь
КIымафэм икъэсыгъом
Щыд горэм уищыд ещэжь,
ЩтыргъукIым икIосэгъум
Ар щэфыжьи, унэм щэжь.

--- Page 362 ---

Хьажъумрэ пIурымрэ
ШэкIо кIогъум
Хьажъу апIужьрэп,
Гузэжъогъум
ПIур ашIыжьрэп.
Хэти зыдакIорэр ешIэ
Зицуакъэ зэжъум епIорэр
ЫтхьакIумэ ихьэрэп,
Хэтрэ цIыфи зыдакIорэр
ЫмышIэу гъогу техьэрэп.
Шъугъуал
Шъугъуалэр
ДэIошал,
ДэIошалэр
Шъугъуал.
Пагэ
Къыпфаем
УемыпэгэкI,
Узфаем
УемыщхэкI.
Шъхьэщытхъужь
Шъхьэщытхъужь фэмыфым
Осэпсым къуашъор щефы.
Жьым зыредзы, псыми елъэ,
ЗышIодахэу гъунджэм еплъэ.
Лъфыгъэ дэйхэр
Къо бзаджэм
Яжьэм ухегъэсы,
Пхъу Iуджэм
Хасэм унегъэсы.

--- Page 363 ---

Пшэп, уинысэп
Уянэ къымылъфыгъэр
Пшэп,
Пшы шъуз фэмыхъугъэр
Уинысэп.
Пхъорэлъфыр унэгъо зэгъэшIу
Пхъур тыщасэ къызыкIокIэ,
Мыжъоубэм зегъэбылъыжьы.
Пхъорэлъфым сыкъэкIо зиIокIэ,
Ятэжъи янэжъи зэIогушIожьы.
ЛIыгъапцI
Шъуз шъорышIыр
ЛIыгъапцI,
ЛIы IорышIэр
ШъхьэпцIэ-лъапцI.
Ны нэплъэгъу
Дэхэ Iупэ зэжъур
Бын зэблэгъэжъукI,
Ны нэплъэгъу нэшIур
Бын IугъэгушIукI.
Хэт анахь дах, анахь шъаб?
Хэт ышъхьэ анахь дах заIом,
ХьадэпчэмыIум ышъхьэ къыригъэщыгъ.
Сыдэу ушъаб пыжъми зыраIом,
Iэ щафэщт шIошIи, зигъэупырэцыжьыгъ.
ЖъыгъашIу
Тым игъогужърэ,
Ным иблэгъэжърэ
Зямыгъэзэщ,
Умыбгынэжь.

--- Page 364 ---

Пасэр, кIасэр
Чэтжъые пасэр
Чэтым щэлъае,
Чэтжъые кIасэр
Бгъэм егъэлъае.
ОшIу, уае, лъачIэ
ОшIум умыгъотырэр
Уаем бгъотыжьыщтэп,
Мафэм дэмыгъотырэр
ЛъачIэ пфэхъужьыщтэп.
Унэр, Iанэр
Унэм имылъмэ,
ГъочIэгъыжъ,
Iанэм темылъмэ,
Пхъэмбгъужъ.
ТIури умышIэ
Iоф зыдыуимыIагъэм
Ущымытхъу,
Ар зыдэщыIагъэм
Иос умытхъу.
Хьэ хьакъу чыжьэр благъэ
Чэщ мэшIо нэф благъэм
УфэмыгуI,
Хьэ хьакъу чыжьэ макъэм
УфэмыгуитIу.
Делэмэ аIон агъоты
Ащ мафэ къэси имерэм заIом,
"Тхьэетагъ ар зигъунэгъум" делэм ыIуагъ.
"Маистэ дэгъу, маистэ шъаб" заIом,
"Ар боу шхын IэшIу!" нэмыкI делэр къэкууагъ.
12 Заказ 042

--- Page 365 ---

ЛIышIумрэ делэмрэ
Нэбгыришъэ купыр зыщытхъурэр
Нэбгыришъэ ауас,
Ос къемысыгъэр зытхъурэр
Джэныкъо гъэкIуас.
Шэнычъагъ
Шэнычъагъэр
Ащ иуз,
ЗыгъэлIагъэр
ИмэщIус.
Шъыпкъэр, пцIыр
Шъыпкъэр зипкIыкIэ,
УанэIу къетэджэжьы.
ПцIыр зыбгъэуцукIэ,
Уапашъхьэ къефэжьы.
ШъэфмыIуат
АIорэ пстэури
ЛъыкIуатэрэп,
Зэхахрэ пстэури
АIуатэрэп.
Ащ фэди къыуашIэщт
Шъоу пхъэчаим ращэлIэн амылъэкIызэ,
Мышъэм ытхьэкIумитIу гуаригъэтхъыгъ.
ЗыращэлIагъэм къафыIумыкIыжьызэ,
Ащ ыкIэ закъуи паригъэтхъыжьыгъ.
Сэри къимых, напщи темых
Бзылъфыгъэр зыдэщысым
Сэр щырахрэп,
Ащ къыщэигъэ псым
Напщэ тырахрэп.

--- Page 366 ---

Зэсэнхэп
Хыемрэ мысэмрэ
Зэсэнха?
МашIомрэ псымрэ
Зэпсэнха?
Адыгагъэп, цIыфыгъэп
Зикъэлапчъэ нэс къыплъымыкIотэжьрэм
Дэжь хьакIакIо умыкIу,
Уипсэлъыхъоу игъом къэмыущыжьрэм
Удэхъун пIоу удэмыкIу.
Тымыудэгу
ЖэкIэ IакIо,
IэкIэ сэмэгу.
Ащ фэдэм раIо
Тымыудэгу.
Гумрэ нэмрэ
Гур мыгъэу
Нэри гъырэп,
Гур мыплъэу
Нэри плъэрэп.
Пшъыхэрэп, жъыхэрэп
Псыхъор очъэфэ, псылъэгур
Пшъырэп,
ГъашIэр къехьыфэ цIыфыгур
Жъырэп.
Унэгъо лъапс
Тэтэжъ намыс,
Нэнэжъ насып
Унэгъо лъапсэр
Зэрэтфэкъабзэр.
12*

--- Page 367 ---

Сэ тIури къыздарэгощ
Шъыпкъэныгъэр,
ШIулъэгъуныгъэр
ХэткIи аIо Iахь мыгощ,
Ау сэ тIури къыздарэгощ.
Дэгъу лые хъурэп
Дэй лые нахь,
Дэгъу лые хъурэп.
УмышIэ гунахь,
Ар хэти фэгъурэп.
Тыжьын мазэр нэчыхь Iэлъын
Мэзэгъо чэщым ижъогъо минмэ
Сигугъэ жъуагъо къахэлыдыкIы.
Мо тыжьын мазэр нэчыхь Iэлъынмэ,
Ом илъэгапIэ къыпфисэтыкIы.
Уимыер пштэмэ, хьарам
Чэтжъые пасэр зытыгъурэм
Чэт къытыгъущт,
Имыер ие зыфэхъурэм
Хьарам фэхъущт.
Умыуб, умыпцI, зымыгъэгус
Зыщыщ умышIэрэм удэмыуб,
Уибын-унагъуи пцIы фэмыус.
Уимыер уиджыбэ имыуб,
Къыпфамыдэмэ, зымыгъэгус.
Мысэм улъымыхъу
Унагъом щамыгъэпхъугъэм
ПхъукIэ ышIэрэп,
Зыфаер къыздэмыхъугъэм
ЫIощтми рыпшърэп.

--- Page 368 ---

Усэрэжъи тытекIощт
БэрэдэIо-мэкIэIуат,
Моу садэжьы къылъыкIуат.
Къэбарыбэ зэфэтIощт,
Усэрэжъи тытекIощт.
Ащыгъыгъэ пэIожъ
Добэдашхэр ащыгъыгъэ пэIожъ,
АшIэрэ-пэшIэжь, аIорэ-пэIожь.
Жьыр къызфепщэрэм ащ дырегъаштэ,
Ичэм мыщыгъэ ищи пфегъапщтэ.
Цыхьэнчъ
Ар уанэIукIэ
Фэбэ шъхьапцI,
УакIыбкIэ
Пэнэ папцI.
ШIу плъэгъурэр сыдигъуи IэшIу
ШIу плъэгъурэм дыдж дэпшхыми,
IэшIу къыпщэхъу.
ЩыIэныгъэр къинышхоми,
УикIасэ шIу олъэгъу.
Чыжьэрыплъ
ШIу угу илъымэ,
Къинри пщэчыщт.
Учыжьэрыплъэмэ,
Уигъогу кIэкIыщт.
Гугъэнчъ
ШIушIэ зимыIэр
Насыпынчъ,
ЗигъашIэ чъыIэр
Гугъэнчъ.

--- Page 369 ---

Пчэнымрэ мэлымрэ
Мэлым ыкIэ зыдедзыем,
Пчэныр щхыгъэ.
Хьэщырым пчэныр зебзэим,
Мэлыр Iоигъэ.
Хьарам шъхьэфэшIу
Ащ зы кIэнкIэр шыуишъэмэ
Мэфэ псаум афырегъэкъу.
Ежь ыныбэ ымыушъэмэ,
Ылъакъо бгыкъум регъэкъу.
Ар пэкIэ тIум, пэкIэ ланл
Уиунэ къихьэмэ, ар пэкIэ тIум,
Иунэ уихьэмэ, ар пэкIэ ланл.
КъыпфакIо хъумэ, ори зыгъэтум,
"Тум, тум" Iори, земыгъэгъалI.
Ар хьакощым исыгъ
ЛIыгъэр загощым
Ар щагужъ хьакощым
Зыщигъэбылъэу исыгъ,
Щыщ гори къынэмысыгъ.
ЛэжьакIор, псыхъор
ЛэжьакIом ишIушIэ Iахь
Шъхьахынэм рапэсрэп,
Псыхъор ежь мачъэ нахь
Чъэ аIоу рагъэзрэп.
ЗэIо-зэдашI
А сшIэрэр боу лIы пыт,
ЖэIорыеу щымыт.
ИгущыIи тIо зэхэпхрэп,
Икъами тIо къырихрэп.

--- Page 370 ---

Хэти иIоф фэIэпэIас
ШакIор зэIубзымэ,
Бэджэбзыр къехьышъ, къэкIожьы.
Унапчъэр къыIузымэ,
УпхъашIэп пхъашIэм реIожьы.
МэшIуачэр, лыгъуамэр
МыжъуитIур зэщыпхъомэ,
МэшIуачэр къыдехы.
Гъэмафэр зэщыгъомэ,
Лыгъуамэр къыппехы.
Плъэхъугъэр
Ахадэрэр
Мэдэхъу,
Ахаплъэрэр
Мэплъэхъу.
Ныбэрый
Зыныбэ зигугъур
Гугъэныб,
КъыпцIэ мыхъур
Бэшхы ныб.
Ныбгъур, гъогурыкIор
Ныбгъур мэщ хьасэм хэсми,
ХьамэмкIэ ыпэ гъэзагъэ.
ГъогурыкIом жьыбгъэр ишэсми,
Илъэгъо бгъузэ тезагъэ.
Фэмыф
ШыкIэ къамылъфыгъэм
Уанэ фызэкIелъхьэ,
Ежь ифэмыфыгъэ
Мэфэ ощхым тырелъхьэ.

--- Page 371 ---

ГущыIэгъэф
ГущыIэгъэф,
Iэнэ ефэкI.
Къэмэ Iэпшъэф,
Фэмыф кIэгъэкI.
ЕшъуакIу
Бэшэрэбыр зиныбджэгъур
Джыбэ нэкI,
Ешхэ-ешъор зипыщэгъур
ГъэшIэ кIэкI.
Iэпэпщын
Чэмы щыгъом
Iэпэщын,
Щэтэ шхыгъом
Iэпэпщын.
ИмыIоф ыгъэстхъагъ
ИмыIоф зэрифэзэ,
ИонакIэ патхъыгъ.
Ышъхьэ дагъэ щифэзэ,
ЫIи ыгъэстхъагъ.
МакIэр, тыжьыныр, дышъэр
МакIэр зэхэзымышIыкIырэм
Бэри зэхишIыкIыщтэп.
Дышъэр къызпышъэшъыкIрэм
Тыжьынри къыридзэжьыщтэп.
Iэмыщэ-мэщышI
ПщэрыхьакIэ зымышIэрэм
Дагъэм псы хекIэ,
ЛъэсыкIор гъогум зыщыпшърэм
Ибэщ зэпекIы.

--- Page 372 ---

Зыр мэзэщы, тIур гущыIэрый
Мэлахъор изакъо зыхъукIэ,
ГущыIэным фалIэ.
Зизакъор тIу зыхъукIэ,
Ямэлхэр псэхалIэх.
Псэлъэ шъаб
Джэнэ пшъапIэр
Пшъэ гъэфаб,
Псэлъэ шъабэр
Гугъэшъаб.
УигущыIэ гъунэ лъыф
ГущыIэ дыджыр шхын дыджым фэдэшъ,
КъэпIощтмэ ренэу гъунэ алъыф.
Уидунай гъашIэ уапэкIэ къэтышъ,
Уипсэлъэ дыджкIэ пшъхьэ зэщымыф.
ТIуми сыгу ягъу
Лъэпсэнчъэ чъыгыфрэ
Шъэогъунчъэ цIыфрэ
Зэфэдэхэу къысщэхъух,
ТIуми сыгу ягъу.
Нысэр, гуащэр, джэныкъор
Нысэ дахэ къыпфащэмэ,
Чылэр къыохъуапсэ.
Ар гуащэм фэбзаджэмэ,
Джэныкъор мэкIуасэ.
Гъэмэфэ ощх
Гъэмэфэ ощхым ищхы къежьакIэ,
Жьыбгъэф шышым икъилъ-къепщакIэ
Фэдэшъ, ардэдэм къыбгурыIощтэп,
"Сэры къэсыгъэр!" - ащ къыуиIощтэп.

--- Page 373 ---

Джэуапынчъэх
Жэм пиупкIрэр
МэкIыжьа?
Къэм ахьрэр
Къахьыжьа?
ПсэлъитIу
ГущыIэ гуаом
ГъучIыр къегъэщы,
ГущыIэ гуакIом
Блэр бым къырещы.
Мыпсэу-мылажь
ЗышIэн зымышIэрэ фэмыфым
Мафэрэ остыгъэр хегъанэ,
ЗигъашIэ зыухыгъэ чъыгыфым
Ылъапсэхэр чIыгум къыханэх.
УипаIо дэгущыI
УигукIае узэгуетхъмэ,
Ар зэпIони умыгъотмэ,
ПаIор къашти, дэгущыI,
Узыухрэр умыщыI.
ЗэшIэ-гузажъу
Сыдигъуи зэшIэ-гузажъом
ТIуашIэ къегъанэ.
МашIом фэIазэм имашIо
Зэ IэбэгъукIэ хегъанэ.
Гуаор, шъохъур
Гуао зиIэр
ГущыIал,
Шъохъу зиIэр
ТIэхъуал.

--- Page 374 ---

Ар зыфэдэр сыушъэфынэп
СIорэр зэхихыжьмэ, ар гыякIо къысфэкIон,
Джаущтэу щытми, ар зыфэдэр къышъосIон:
Пырамыбжь чIесэ,
Пшэсэныр дедзэ.
УмышIэрэм кIэупчI
УмышIэрэмэ
СшIэрэп пIоу умытIысыжь.
ЗышIэу пшIэрэмэ
УмыукIытэу яупчIыжь.
Ным нахь IэшIу щыIэп
Бай-тхьамыкI фэIуагъэп, дышъэ уанэ зыгъэчъри
Гурхъум тет пшъэшъэжъыем еупчIыжьы.
Анахь псэлъэ дахэр сабыим епIуагъэми,
Янэ къызэреджэу ыдэжь мэчъэжьы.
ЗэпэщэIух, зэщэгугъух
Шъхьалыпкъыр зыхьри,
Шъхьал мыжъор зыхьри
ЗэпэщэIужьы,
Зэщэгугъужьы.
Уемышъуй, уемыгый
Ошъуапщэм уешъуйкIэ
Къэуцуна?
Цум уегыйкIэ
ГурыIона?
Унэгъо лъапсэр
Хъулъфыгъэр зыгъэинрэр
Ылъапшъ,
Бзылъфыгъэр зыгъэбынрэр
ЫIапшъ.

--- Page 375 ---

Зэпыщхагъэр зэпэчыжьы
Шышъхьэр зыблэбгъэкIрэм
ШыкIэм улъымыбэнэжь,
ШIу плъэгъурэм ыгу зызэпыпкIрэм
Зэпыпщхэжьынэу уфемыжьэжь.
ГущыIэ къодыеп
Кушъэ зыфамышIыгъэрэ
Бэн зыфамытIыгъэрэ
ЦIыфи,сэшIэ сэ, щыIэп,
Ар къэIогъэ гущыIэп.
Дэгум ыIон егъоты
"Тэ тызэкIалэм мэлхэр хъоигъэх,
Ахэр боу дахэу Iоищтыгъэх,
Джы ажэ зэкIакъы" ныо дэгум ыIуагъ,
Ылъэгъу-зэхимыхырэр ыгъэшIэгъуагъ.
Дунайри мэзагъо
Бэрэ пцэшIуащэм уеплъмэ,
Лъы теолъагъо.
ГугъэшIур уигухэлъмэ,
Дунайри мэзагъо.
ШIулъэгъубэ-шIумылъэгъу
ХэбзэмышIэ-хэбзэлъыхъум
Хьагулыжъом шъоу хелъхьэ,
ШIулъэгъубэ-шIумылъэгъум
Темыфапхъэ пшъашъэм пелъхьэ.
Ныщыр, мэщыр
Зы ныщым ышъо
Щэ тырахрэп,
ПкIэшъэ гъожьышъор
ГъупчъэкIэ ахрэп.

--- Page 376 ---

Къеблагъ, хьакIэ, къеблагъ
Гъогу блэгъэ-гъогу чыжьэ нахьи,
Гъогу чыжьэ-гъогу благъ.
Тикъэлапчъэ ублэкIын нахьи,
Къеблагъ, хьакIэ, къеблагъ.
ХьанцитIур, онэшыр
Къошъо хьанцитIур зыIыгъыр
Псым ехьы.
Цые Iупэфыр зыщыгъыр
Онэшым къехьы.
Шъозехьэхэр
Шыухэм шъо псау ахабдзэмэ,
Шъо ныкъуи къахэпхыжьынэп.
Утыгум ущызэрадзэмэ,
Умакъи зэхэпхыжьынэп.
Сыд мыгъор ситхъакI
Къысщэтхъух, сагъашIо,
Насыпыр симакI.
Iэгу теох, сыкъашъо,
Сыд мыгъор ситхъакI.
Цумрэ пхъэчаимрэ
ПхъэIашэм цур кIэмытмэ,
Пхъэшъалъ.
Пхъэчаим псы имытмэ,
Гъушъалъ.
Хьэр, шъыпкъаIор
Хьэм къупшъхьэкIэ уеомэ,
Ыл узрэп.
ШъыпкъаIом ары ыIомэ,
ПцIы ыусрэп.

--- Page 377 ---

Псым епщэ, ехъумпIы
Хэт щыщми, зышъхьэ акъыл имылъым
Игъолъэгъу еубы,
Стырым щыщтагъэр псы чъыIэмылым
Епщэ, ехъумпIы.
ШIум шIу къехьыжьы
ЧIыгум ешIушIэрэм
Гухахъо ешхыжьы,
ШIушIагъэ зышIэрэм
ШIу къызфехьыжьы.
Сигъунэгъоп, сиIофшIэгъоп
Куохьаур зыщыбэм акъылыр щымакI.
А жэхъожъ мыгъасэр, тхьэм сырихьакI,
Сигъунэгъоп,
СиIофшIэгъоп!
Шъэогъум ешъуIу
Делэ дэогъу нахьи,
Акъыл зиIэ дэогъу.
Армэ, шъузэхахьи,
Ар ешъуIу сишъэогъу.
Зи емыIоу сыблэщ
"Делэм уIукIэмэ,
УипаIо ети, блэкI".
ПаIо сщымыгъмэ,
Зи емыIоу сыблэщ.
Гъогум тегъощагъэм сыдыр къыфэт?
АупкIагъ аIомэ, аупхъуагъ ыIозэ,
Псым зезгъэтхьалагъэм сыдэу ар фэд.
ЗыдакIорэм щымыгъуазэу кIозэ,
Гъогум тегъощагъэм сыд джы къыфэт?

--- Page 378 ---

Зыфэсакъыжь
Мэзымрэ мэзахэмрэ
Уишъэф ащымыIу,
Ахьрэмрэ апхырэмрэ
ЗыдэщыIэм умыкIу.
ШъхьэкIэфэныгъ
Орэхъулъфыгъ, орэбзылъфыгъ,
Уапашъхьэ къихьагъэм упкъы фэIэт.
УишъхьэкIэфагъэ къэмыщэфыгъ,
АщкIэ умыIо сыд сэ къысфэт.
ПцIыуситIу
Шы кIорыпцIрэ
ЛIы пцIыусрэ
Сыдэу зэфэдэх,
УаIукIэмэ, дэх.
Шишъэр, шъхьэпаер
Зы шы пае
Шишъэр псы ешъо.
Тэ тишъхьапае
ЖэкIэ чIыр ежъо.
Гъонэ дэплъ
Уигъомэ,
Ар уигъонэдэплъ.
Уимыгъомэ,
Ащ ичIыфи птелъ.
Быныр, чылэр, джэгъогъур
Уибынмэ уагъэкъакъэмэ,
Чылэм къакъэ къыуитын.
Джэгъогъум уфэмысакъмэ,
Узэрэхыеу уриутын.

--- Page 379 ---

ТхьагъэпцI
Жьыр къыздикIрэм
Зыфегъазэ,
Ер къызпыкIрэм
Хьэр фегъасэ.
Зэ бзыу, зэ фыу
Зифышъхьэ шIум
Зэ ибзыу,
ЗиIоф мышIум
Зэ ифыу.
Щхэпсыр, бзэпсыр
Зы цIыфым зы цIыфыр
Ищхэпс,
Зы Iофым нэмыкI Iофыр
Ибзэпс.
Зэн-зэпс
Пчэдыжь осэпсыр
Тыгъэм пэшIэты,
Тыжьын зэн-зэпсыр
Апс изэу къысеты.
Псэлъэ зэпачъ
АмыIуатэрэр
АIотэжьрэп,
ЛъымыкIуатэрэр
Зыми кIожьрэп.
Шъэфыр, шIыхьафыр
Нэбгырищым ашIэрэр
Шъэфыжьэп,
ШIыхьафым щашIэрэр
ЧIыфэжьэп.

--- Page 380 ---

БэрэгущыI, хьакIэ зыфэмыкIу
Бэрэ угущыIэмэ,
Уипщы ыцIи къыпIэкIэIон.
УщыIэ-ущымыIэмэ,
ХьакIэ гъощагъи къыпфэмыкIон.
УзIукIэрэр гъогогъоп
КъыпIукIэрэ пстэуми
ХьакIапIэ уадэмыкIу,
УзIукIагъэ пэпчъи
Уикъэбар емыIу.
КIэлэгъур, жъышъхьэр, гурхъу макъэр
ЗикIэлэгъум зыцIэ мыIугъэм
Ижъышъхьэ ыуцIэпIи, ыцIэ ыгъэIугъ.
ЕгъэзыгъэкIэ фыгур зыгугъэм
Гурхъум идыргу макъэ ыгу зэлъигугъ.
ЖашIо
ЖэкIэ маис,
IэкIэ сэмэгу.
Унэм имыс,
Исми мыдэгу.
ЗыхамыIо-пэIошху
Ащ чылэр егъасэ,
Бадзэр есэкIы.
Хасэм щэхасэ,
Иджыбэ нэкIы.
Насып
Акъылыр
Намыс,
Былымыр
Насып.

--- Page 381 ---

Но проблем
Ар тадэжь къэкIо,
МытIысэу къеIо:
"Но проблем,
Щай не ем".
Iэзэ-емызэщ
Шы пхэкIыр рибзи,
ЕIазэу уцужьыгъэ.
ЕтIанэ пчэгъур чIиси,
Еубзэу щхыжьыгъэ.
IэпэIэщэ-хьацэжъ
Тхъурыжъэр егъажъэми,
Жъагъэ къыуитрэп.
ЗигъэIазэу мэпхъашIэми,
Пхъэнэшъу фиутрэп.
Чэщрэ пхъэтыгъу
Ар мыунэ-мыунэхъу,
ИпсэукIэ щыбзэ нэхъу.
Ар мафэм дэмыхъу,
Чэщ хъумэ пхъэтыгъу.
Ушъыир, хьэр, чэтыур, цыгъор
Сэ укъысэушъыифэ,
Тихьэ бэдзишъэ ыдырыгъ.
Тичэтыуи зиушъэфыфэ,
Цыгъом щыритIуи къырищыгъ.
Узыфэмыдэм зыдэмышI
Умыделэу делэ зымышI,
УмышIагъэр сшIагъэ умыIу.
Узыфэмыдэм зыдэмышI,
Уикъаигъэ-икъэ емыкIу.

--- Page 382 ---

Гур, нэр, шъхьэр
Гур мыплъэмэ,
Нэр мэдыи.
Шъхьэм имылъмэ,
Iофыр дэи.
Унэм зыщыгъаси, хасэм кIо
АпэрапшIэу уиунэ зыщыгъаси,
Чылэ хасэм кIо.
Iизын къыуатмэ, хасэм зыфэгъази,
ПIощтыр IупкIэу Iо.
Чылэр, тхьачэтыр, осыр
Чылэр къэпкIухьащтмэ,
Тхьачэт хъу.
Ипчъэ уIухьащтмэ,
Осыр фэтхъу.
Ари хъун-мыхъун
Ари хъун-мыхъун,
Дэгъун-мыдэгъун.
Узэрэхъурэр плъэгъун,
Зихьэ унэхъун.
Кукуур, бжьыныр
Кукуум игъыбзэ
Къырещы.
Бжьын цIынэм гъызэ
Зегъэщы.
Бжыхьэм иощх-сэлам къехыжьы
Мэлахъомэ язэхэкIыжьыгъом
Къоепсыр зэтраутхэжьы,
Бжыхьэм иощхы игъо-имыгъом
Пымылъэу сэлам къехыжьы.

--- Page 383 ---

ПэIончъэп
Шъхьэ зиIэр
ПэIончъэ хъурэп,
ЗимыIэр
ЩыIакIэм дэхъурэп.
ЧIыфэ
Гъы зэпытрэм
ЗыкъешIэжьы,
ЧIыфэ зэптрэм
Пый уешIыжьы.
Iэбжымыр, лъэIоныр
ГущыIакIэ зымышIэрэр
IэбжымкIэ мао,
Зихатэ игъом зымышIэрэр
Ренэу мэлъаIо.
Пчэным гъунджэр ыкъутагъ
Пчэны къуир чэум зелъэм,
"Джыри сэ сыкIал" ыIуагъ.
Унэм ипкIи, гъунджэм зеплъэм,
Губжи, гъунджэр ыкъутагъ.
Хэт язэщыгъ?
ОшIурэ,
ЛIышIурэ,
ГугъэшIурэ
Хэт язэщыгъ?
Бэджэшъо паIу
Джэгуми паго
КъекIыжьы,
Бэджэшъо паIом
Ыци екIыжьы.

--- Page 384 ---

Ащ бэлагъэр имыблагъ
Шэнычъагъэр узы,
Iэзэгъу зимыIэр делагъ.
Плъэгъузэ пцIы къеусы,
Ащ бэлагъэр имыблагъ.
Огум нэсы
Гум хэкIрэр
ПакIэм хэзы,
Псэм хэчрэр
Огум нэсы.
Хьадэгъодах
Нэм шIоIэшIур
Гуми шIодах,
ШIомыIэшIур
Хьадэгъодах.
Ощхыр, сабыир
Ощхыр зыщещхрэм
Шыблэр щэгъуагъо,
ШIулъэгъур зыщыщхрэм
Сабыир щэбагъо.
Пшъашъэм ишъэф
"Ар кIэлэ хьакI,
Нэпцэ зэхакI,
Сыгу имыкIыжь,
Сфыхэмычыжь!.."
Мэл къуай
Лъэгъугъуаер
Iуплъэгъуай,
Мэлы къуаер
Ихыгъуай.

--- Page 385 ---

Зэпыщытых
ЩыкIыгъэр
Мэталъэ,
НэкIыгъэр
МэлъаIо.
Шъоныр, мэщ мыхъур
Шъоныр шIу зылъэгъурэм
Ышъо зытырехыжьы,
Зигухэлъ къыздэмыхъурэм
Имэщ мыхъоу Iуехыжьы.
Алпыжъ
Заом Iухьэми,
ЛIыхъужъ.
Губгъом ихьэми,
Алпыжъ.
Лыегъащ
ПлъэкIаем
Уегъэнащэ,
КIокIаем
Уегъэлъащэ.
НэпитIу
Ар уагупэкIэ
Тыгъэ цэкъэн,
УакIыбыкIэ
ЧIыIэ къурпэн.
Армэу
ГущыIэгъэф,
Iэнэ гухапкI.
Къэмэ Iэпшъэф,
Фэмыф кIэракI.

--- Page 386 ---

НыбашIу
Гъэтхэпэ мафэу натрыф шIэныгъом
Щэлэбэлашъу,
IофшIэгъэ ужым, ешхэ-ешъогъум
Ар боу ныбашIу!
Пыир, цэр
Унэм зэрисэу
Пыир пфеукIы,
IэкIэ нэмысэу
Цэри пфыIуечы.
Узыщымытхъужь
ПIэ имылъым
Урымылъат,
Угушхоу мылым
Утемылъад.
ЖэрыIаз
ЖэрыIазэр
Iэпэзанд,
Изыгъазэ
Мэзэлъанд.
ЩыIахэп
Ар унагъоп,
Напэп,
Iэгъуапэп,
Iапэп.
ШъхьэкIэфагъэр, ушъхьагъур
ШъхьэкIафагъэр зихабзэм
Ыбзэгу дышъэ инэхъой,
Ерыуаджэ-шъхьамыгъазэм
Ушъхьагъубэр ихъой.

--- Page 387 ---

Зэфэхь-зэфашI
Зыфэпхьырэм
Къыпфехьыжьы,
ЗыфапшIэрэм
КъыпфешIэжьы.
Бай кIап, тхьамыкIэ тхыцI
Баим кIэпэшхо пытышъ,
Ишъэф-мышъэфи къычIэщрэп.
ТхьамыкIэр икIэгъэ бытышъ,
ИмыIэ мылъкум фэзэщрэп.
"Пыр-р!"
Ахъщэр
Пшахъо,
ГъашIэр
ПцIашхъо.
Бэдзэр
ЗиIэр
Мащэ,
ЗимыIэр
Мапщэ.
Чэм шхуашIэр, хъэдэнитIур
ЩыIэкIэ-псэукIэ зымышIэрэм
Чэмы шхошIагъэр еукIы,
Хъэдэн къолэнитIу зэпызышIэрэм
Орэд мыщыури кIеIукIы.
Дэгъэнчъ
ЛъэIуфагъэм
Дагъэ
ТекIрэп,
УигъэшхэкIрэп.

--- Page 388 ---

Iахьынчъ
Осэпс хэмыхьэр
Сыдигъуи Iахьынчъ,
Зичъые кIыхьэр
Ренэу насыпынчъ.
Былым
Былымыр зыгъотрэм
Ар игушIуагъу,
Ар зышIокIодрэм
ИтхьамыкIагъу.
Гум къерэнэжь
Уятэ ищагужърэ,
Уянэ иIэнэжърэ
Умыбгынэжь,
Угу къерэнэжь.
ДэхэIупэм унагъор зэрещхы
ДэхэIупэ зэрымыс унагъом
Намыс-насыпыр икъогъужъ пакI,
ЦIыргъ-щыргъ зэтеIукIыр бзыу набгъом
КъызимыIукIрэм, ар нэбгъо папкI.
ЛIыгъэпцIэ-тхьагъэпцI
Шъузы шъорышIыр
ТхьагъэпцI,
Ащ ипшъэрышIэр
ЛIыгъапцI.
Пчэгъу папцI
Пчэгъур умыупэпцIэу
ЧIыпцIэм пфыхэфэщтэп,
Нысэм уемыубзэу
Iубзи къыуитыщтэп.

--- Page 389 ---

ХьакIэ зимыгъор гуих
Адыгэмэ хьакIэр якIасэми,
ХьакIэ зимыгъор гуих.
Узэмыжагъэм ипэсэ-кIасэ
Земыгъэгъапэу угу фих.
ЦIыфышIу, бзыу гуIал
Еблагъэр зибэм ибыны
ЫгъэмэлакIэрэп.
Бзыу пэтзэ, быбыным
Ищыр щигъакIэрэп.
Шышъхьэр блэмыгъэкI
Ощхыр зытекIыхэкIэ,
КIакIор зытемыхъожь.
Шышъхьэр зыблэкIыхэкIэ,
ШыкIэми уемытхъожь.
Чъыгыр, унагъор
Чъыгыр къутэмэнчъэмэ,
Пчэгъу.
Унагъор сабыинчъэмэ,
Мэгъу.
УкъызэхашIыкIыщтэп
ЗыпакIэ къэкIыгъакIэрэ
Шъуз дэхэ къэщэгъакIэрэ
Апэ зыкъимыгъаф,
ЯIофи зэмыгъаф.
Етэжь, еожь
Къыуатэрэм
Етэжь,
Къыуаорэм
Еожь.

--- Page 390 ---

Онэтех-Iэнэпыдз
ЗэбгъэкIэсрэм
Уанэр пшIуештэжьы,
Iанэм пэбгъэсрэм
Укъыпедзыжьы.
Щыпс шIоIугъ
ЗэфэмышIу
ЗэшIоIугъ,
Ащ имышIу
Щыпс шIоIугъ.
Бетэмал
Шэсынышъ,
Iэпэ зал.
Къэсынышъ,
Бетэмал.
КIымафэм Iумылыр ипэIулъ
Къамылапщэм къэрэкъамылыр
Ипэубл.
КIымафэми щтыргъукI Iумылыр
ИпэIулъ.
Ферхьаун
КIакIор
ЛIыми иун,
ШъхьакIор
Иферхьаун.
ОрэдIуал
Мэкъэнчъэр
ОрэдыIуал,
Iофынчъэр
Тэ титхъууалъ.

--- Page 391 ---

Гъогум уфэмыхьазырмэ, утемыхь
Гъогум икIыхьагъэр пшIэ пшIоигъомэ,
Ишъомбгъуагъэ, умыщх, фэдиз.
Узытехьащтым уфэмыигъомэ,
Къаигъэ IофкIэ плъапэ темыдз.
Шъхьэщытхъужь
УлIмэ,
Узщымытхъужь.
УшIумэ,
ПIу Iумытхъыжь.
Жае
Жаем благъор
Гъуанэм къырефы,
Рефыжьэшъ лъагъор
ТхьацуфкIэ ефы.
МэзIапчъэр, унапчъэр
Узщымыгъозэ мэзIапчъэм
Чэщы мэзахэм учIэмыхь,
ПшIэ-умышIэрэ унапчъэм
УнэшIу-нэхаеу уIумыхь.
УимыIоф земыф
ЗимыIоф зезыфэрэм
Ышъхьэ бэщ тефэ,
Зибылым къэпфрэм
Ибэлахь къыптефэ.
ЛIы хыем игунахь къэмыхь
ЗишIугъо цIыфым шъугъуанэкIэ уемыплъ,
ПшIэзэ лIы хыем ышъо темых.
РаIуалIэ-къыраIолIэжьрэм упымылъ,
Игунахь къэпхьэу лые емых.

--- Page 392 ---

Уахэмыд
Ахадэрэр
Мэдэхъу,
Ахаплъэрэр
Мэплъэхъу.
КIапсэмрэ цумрэ
ЗиIэм
КIэпситIу зэпешIэ,
ЗимыIэм
Цум зыдыкIешIэ.
Iэл сэфэр, ол сэфэр нэкIышх
"Iэл сэфэр, ол сэфэр" ыIозэ,
Хэта нэкIмазэр зышхырэр?
Iэл сэфэрэу, ол сэфэрэу кIозэ,
Хэт чэбэ гъогур зышырэр?
Чатэр, джэдыгур
Заом чэтэ хьаф
ЛIымэ щатырэп,
Щымыщ бзыхьаф
Джэдыг радэрэп.
Уаемрэ дзаемрэ
Уаери мэщы хъугъакIэм
ИмыщыкIагъ,
Дзаери мамыр щыIакIэм
ИтхьамыкIагъу.
Ащ "махь" иIэп, ащ иIэр "хьаб!"
А лIым уемыхъуапс, земыгъэгъап,
Зыфаер имыем къыхепцы.
Ащ "махь" иIэп, ащ иIэр "хьаб!"
Ышхыщтри хьамплъыжьым къекIэцIы.

--- Page 393 ---

Тыгъужъыр мэлахъо хъугъэ
Мэлы Iэхъогъум икIодыжьыгъом
Тыгъужъыр мэлахъо хъугъэ.
Мэл кIэпэ пщэрыр зышх зышIоигъом
Имыгъоу ыIупшIэ гъугъэ.
ЕтIэ мэIу
Мэкъунчъэр
Къурэ лъэIу,
Гугъэнчъэр
ЕтIэ мэIу.
ГукIодыпх
Iофыр къимыкIэу ыгу къызэкIодым,
Ибэщ гъэшIуагъэ кIашъом дидзыежьыгъ.
Гъэтхэпэ уаер зышъхьэщэкIотым,
Ибэщы шагъэ ащ къыштэжьыгъ.
Сэмэркъэу
ЛIы дэдэр
Бэдэд,
ЛIы дэдэр
Сэщ фэд.
ЛIым ичат
ЛIым илIыгъэ
Лэгъунэм щиIуатэрэп,
Ичэтэ лъыгъэ
Чэталъэм щыбгъуатэрэп.
Нысэр, пхъур
Гъэтхэ тыгъэр
Нысэм терэпс,
Бжыхьэ тыгъэр
Пхъум ферэпс.

--- Page 394 ---

Гощэшху
Къалъфырэр
Арегъащэ,
Къащэрэр
Егъэщащэ.
ШъузышIумрэ лIышIумрэ
Джэныкъо машIор зэгурызгъаIорэм
Унэгъо Iужъури зэгурегъаIо.
ЛIышIум игугъуи чылэм зыщаIорэм
ШъузышIуми игугъу ныхасэм щаIо.
Бэрэщх
Бэрэ
Ущхын,
Бэрэ
Угъын.
УиIэм езэгъ
ШIум уеджэмэ,
ШIу къыпфэкIо.
Мыгъом уеджэмэ,
Ер къыптекIо.
ПIапэ емыщэкI
ШIухэкI бзаджэ нахьи
Бзэджэ шIухэкI.
ТIумэ якъонц Iахьи
ПIапэ емыщэкI.
Батырыбжъэр икIас, IофшIэныр иджагъу
Тихьаблэ тесылIым батырыбжъэр икIасэшъ,
IофшIэн-мэщшIэным фэмыIэджабгъу.
Гъунэгъуи, джэгъогъуи, псэогъури егъасэшъ,
Ащ фэдэлI уиIэнри алахьыр зиджагъу!

--- Page 395 ---

ЧыжьэкIо-бэрэдаIу
Гъогум дэмыхрэр
Чыжьэу макIо,
Зэхэзымыхрэр
Бэрэ мэдаIо.
Къамылъфыгъэ шъаом икушъэпс
Бысымгуащэм къымылъфыгъэ шъаом
Ишъодэн къушъэпси ятэ зэпедэ,
Гъогу чыжьэм техьан зигухэлъ шаом
Иорэд кIэIукIи шъэфэу къыхедзэ.
ПхъэтIаркъу
Орыжъыр шхъонтIэпсмэ,
Ар зипсыр хьантIаркъу.
Уанэм лIыр имысмэ,
Итеплъэ пхъэтIаркъу.
Мы упчIэхэмкIэ сыджэуапынчъ
"Псым хэлъ пцелыр мэшъуа?
Бгъэм дэлъыгур машIуа?.." -
Сэри мы упчIэхэмкIэ сызэупчIыжьы,
Сыджэуапынчъ. Сызэгыижьы.
ГупыкI
Уомэ,
Уапэ.
Утэмэ,
Тапэ.
Цумрэ гумрэ
Кур амыунэкIэу
Цум зигъэпсэфрэп,
Гури мытынчэу
Шъхьэри гупсэфрэп.

--- Page 396 ---

Цэко-паку
Мэщ хыкIэ-IэбакIэ зымышIэрэм
Игъупчъи цако,
Джэхэшъо пхъэнкIэным ыгъэпшъырэм
ЫIапи пако.
Чэтыур бысымгуащ
Чэтыумрэ шъузымрэ
Бысымгуащэх,
Хьэмрэ лIымрэ
Ныбгъуашэх.
ШIоп аIо
Уибынрэ уиблагъэрэ
Къэмылъыт,
Уиджэмышхрэ уибэлагъэрэ
Зыми емыт.
Пхъум итыщас
Пхъур тыщасэ къэкIуагъэу зилъэгъукIэ
Мыжъохъураеми зегъэбылъыжьы.
Пхъу дахэм тыщым щилъэгъурэр зэкIэ
Ыхьыщтышъ, быныр зэIуегъэплъэжьы.
Пшъэшъэ Iумыпэм
А Iух, сыгу къэмыгъэмакI!
Ахэм якIалэ кIыбыц,
Япшъашъэ лъэбыц,
Ямэтэ къуаешъ, цы закI.
Унэгъо шъэф
Унэр зыкIабгъэрэр
Губгъэныр илъынэу.
ЗыкIырагъэтрэр
Илъыр рамыхынэу.
13 Заказ 042

--- Page 397 ---

Шъузым лIыр ишIу, ипый
Шъузым ыгъэпыутыгъэ лIыр
ГъэшIэрэ гъэкъэбзэжьыгъуае хъужьын.
Ныбджэгъумэ агъэпыутыгъэ лIыр
Шъузым ыукъэбзыжьыгъэу къалъэгъужьын.
Пчэгъунчъэп
Къыоощтым
Пчэгъу къегъоты,
Ар чэоу щытым
Къыдепхъоты.
Машэр, чIыфэр
Машэ зытIрэр
Машэм ефэжьы,
Ащ къыуитрэр
Уегъэщэфыжьы.
Ащ иматэ из
Зыфэхъурэр
Мэталъэ,
Зыфэмыхъурэр
Мэлъалъэ.
Къызэдэшъо-зэфэгъашIу
ЗэфэгъашIом
ЗэшIокIодыр къыщежьэ,
Къызэдашъом
ШIулъэгъур къыпхещэ.
Джащ фэд ар
Зыфэдэ цIыфыр, зилIэужыгъор,
Къыоплъмэ щхызэ, къыпфиушхъугъэр
Сыдым фэпшIэна, ежьми къышIэжьрэп,
Ащ къыуиIуагъэм пфытеубытэжьрэп.

--- Page 398 ---

Ыныбэ ынап
Къашъорэм къыдашъо,
УедэIумэ, бзашIо.
Убэрэм дэубэ,
Ыныбэ реубэ.
Къамзэгу такъ
Къамзэгу такъэми
Кур егъэушъорэкIы,
Мо шыу закъоми
Ичъэ сыгу пхырэкIы.
Пшъашъэм мыхъун фагъэIурэп
Къушъхьэгум зыми щимылъэгъугъэ
Бланэр шакIомэ агъэхъурэп.
ШIу алъэгъугъэ-амылъэгъугъэ
Пшъашъэм мыхъун фагъэIурэп.
Iэжэгъуай
Уташъорэр
Шъом екIы,
Ушъуашъорэр
КъыпшIуекIы.
Шъузым апэ цIэцIэн къырегъажьэ
Шъуз тхьагъэпцIым ецIэцIэнхэ зышIошIырэм
Апэ ежь цIэцIэн къырегъажьэ,
ЛIы тхьамыкIэу тхьэ нахь зымышIэрэм
Ышъхьэ бэгыгъэ хырегъэхьажьы.
Нэр мэузы, пхъапэр еупсы
Узфэмыем уIуплъэмэ,
Унэ мэузы.
Джэгъогъум ыжэ къыпIулъмэ,
Пхъапэ пфеупсы.
13*

--- Page 399 ---

Пэрытыр къахь
Уионэгу зигъапкIи,
Шыгъачъэм хахь.
ТэмитIу къызгогъакIи,
Пэрытыр къахь.
Цыхэ-мыцах
Бэджашъор
Ихьылъ,
Абрамыжъор
Ихьын.
Чэщныкъо хьакI
Былым Iусыр зыщымакIэм
ШкIакIэр шхэрые мэхъу,
Чэщныкъо шыур зихьакIэм
ХьакIэр къин къыфэхъу.
АIорэп
Сихьэ цакъэрэп,
Сиш орэп,
СикIалэ бзаджэрэп
АIорэп.
Нэкулъэ-нэгуплъ
Ар зи зыкIоцIымылъ
Нэкулъ,
ШIугъэ гори зыгу имылъ
Нэгуплъ.
Мыгъор мыгъокIрэп
Илъэсмэ анахь илъэс дэгъуми,
Мыгъор мыгъокIрэп.
Ащ ищэрэхъи фэхъу-фэмыхъуми,
КъечэрэгъокIрэп.

--- Page 400 ---

ПцIыр пцIы
ПцIым ылъапсэ
Лъы къекIы,
Ащ икIапсэ
Зэпэчы.
ЫкIыб рауты, ыпэ етхъожьы
IитIумкIэ пIапэ зыубытрэм
Бэ уакIыб щеIожьы,
Джаущтэу зыкIыб раутрэм
Спэ еIошъ, етхъожьы.
БэгъашIэп
ГущыIэрыем
ЫIэмэ бэ ашIэрэп,
Шъхьэхынэрыем
Илъэсыбэ къыгъашIэрэп.
Пхъумрэ къомрэ
Янэ зэлъагъэм
Пхъури елъэжьы,
Ятэ зэблагъэм
Къори еблэжьы.
Гъусэ къысфэхъу
Гъусэ дэй нахьи,
Iэшэ дэгъу.
Ар къызгуалъхьи,
Гъусэ къысфэхъу.
КIэмрэ жъымрэ
Неущ къэхъущтым кIэр паплъэзэ,
Жъы мэхъужьы.
БлэкIыгъэм жъыр кIэлъыплъэжьзэ,
МэлIэжьы.

--- Page 401 ---

Утхъэ-умытхъ
ОкIэлэфэ,
Отхъэжьы.
ОлIыжъыфэ,
ПIуатхъыжьы.
ЛIыжъыр, пхъужъыр
ЗызгъэкIалэрэ лIыжъыр
КIэнэкIалъ,
Зызгъэдахэрэ пхъужъыр
ДэкIон фалI.
Зимыжъо къуае хъужьыгъэр
Ащ имыжъо къуае хъужьыгъэ,
ЧэцI еукIы, лэпс ешъожьы.
ИпчъэIупэ оси тхъужьыгъэ,
ГукIэ ихати ежъожьы.
Ныкъотыкъу
Пащэмэ
Язэнэкъокъу
Бащэмэ
Яныкъотыкъу.
Iэдэуад
ТхьамыкIэм ыIэ
Бай Iэдэуад,
Ащ игущыIэ
Сыджым иуат.
Гъэблэ-гъаер, гузэжъогъур
Гъэблэ-гъаем ухэмыфагъэмэ,
Къин плъэгъугъэп.
Гузэжъогъу чIыпIэ уимыфагъэмэ,
Уигъогу зэжъугъэп.

--- Page 402 ---

ШIулъыIэс
Зыгу шIу имылъым
Ылъэ фыкIэзы.
ШIу зигухэлъым
ЫIэ шIум нэсы.
Жъогъо лъаг
Псэм шIоIэшIур
Гум шIодах,
Нэм шIонэшIур
Жъогъо лъаг.
Насыпынчъ
Ауж къинэрэр
Iахьынчъ,
Псэм чIинэрэр
Насыпынчъ.
Уишъузыгъэр къэмыщэжь
Уихьэ хьашхъурэIу хъугъэ пIоу епфыжьэмэ,
Зэрэчылэу лъежьэн.
Зэгорэм уишъузыгъэр къэпщэжьымэ,
Хьэр псашъо уигъэщэн.
Шыу нэпцI
МыжъоупцIэм
Мыжъуашхъор ишэс.
ПшIэзэ шыу нэпцIым
Удэмышэс.
Къыпфэмыем уфэмышыу
Ущысэу укъэзымылъэгъурэм
УфэтэджыгъэкIи, укъилъэгъущтэп.
Къыпфэмыемэ, шIу плъэгъурэм
УфэшыугъэкIи шIу уилъэгъущтэп.

--- Page 403 ---

Ушъыным уеукIы
Апэ уимышъмэ,
Ушъыным уеукIы.
Чъэным уигъэпшъмэ,
ТIэкIу ухэкIукIы.
ЦIыф шъаб, шъырыт
Ар кIэнкIишъэмэ ахэгъэуцуи,
Зы кIэнкIи ыкъутэщтэп.
Жъоныгъо мафэм ащ ицуи
Бжьыр шIохьылъэу кIырыущтэп.
Тыр, ныр
Тыр
Дэм фэд,
Ныр
Нэм фэд.
Уатэмрэ ощымрэ
КIыщыр отэнчъа
Хьауми ощынчъа?
Сыджыр зэгоча
Хьауми зэкIокIа?
Мышъэр, тыгъужъыр, шыхэр
ГъэшIэгъонба, мышъэм ышхрэр
Тыгъужъым тыралъхьэ,
Ари имыкъоу шэхъогъушхэр
Ащ ыIэ ралъхьэ.
ЛIышIу шъау
Хьэджашъор
Хьакъурэп,
ЛIышIу шъаор
Хъуанэрэп.

--- Page 404 ---

Цыпхъ, бзыпхъ
Хасэм ыIорэр
Цыпхъ,
Хабзэм ыIорэр
Бзыпхъ.
Гъэжъожъым укIырымыу
ГъэжъуакIэр къыпIэкIэмыхьэу
Гъэжъожъым укIырымыу.
Уигъогууанэ утемыхьэу
Онэшым ужэдэмыу.
Зэфэгъэ-шъыпкъагъэр лIы нап
Шъыпкъагъэ зимыIэм пIэлъишъэ
Къыуеты,
Зэфэгъэ-шъыпкъагъэм лIишъэ
Реуты.
Iэрэ жэрэ
Тхъурэ шэрэ
ЗэтекIрэп,
Iэрэ жэрэ
ЗэблэкIрэп.
ЛъапIэ, плъапэ
Узылъыхъурэр
ЛъапIэ,
Осыр зытхъурэр
Плъапэ.
Сакъынчъэ-мысакъынчъ
Сызыщылъэпэощтыр сшIэщтыгъэмэ,
КIакIор сапэкIэ згъэтIылъыныгъи.
Сиощи зэрэцакор сшIэщтыгъэмэ,
ПхъэшIы сымыкIозэ згъэлъыныгъи.

--- Page 405 ---

Мэлыр, цужъыр
Мэлым ыкIапэ
ШIохьылъа?
Цужъыр икIапсэ
ФэпщылIа?
Узэмыгоожь
Пфэмыхьын
Емыхьыжь,
ПфэмышIэн
Уфемыжь.
Ежь лъэпаомэ нахьышIу
А лIым гъэбылъыгъэ IофкIэ иIахь-имыIахьи
Зыфеугъоижьми, ар зыгорэми фэмышIу.
Ащ бзэгукIэ цIыфхэр ыгъэлъэпэонхэ нахьи,
Ежь ылъакъокIэ лъэпэожьмэ нахьышIу.
ЖэкIэ зырепхыжьы
БгакIэ зымышIэрэм
БгыбзэкIэ зешхыжьы,
Зыжэ рымыпшъырэм
ЖэкIэ зырепхыжьы.
ПIуафтэрэм уеIофтэжьы
КIалэр пIуафтэмэ,
УеIофтэжьы.
УкIэлъыкIомэ,
КъыпкIэлъэкIожьы.
Гъогу зэхэкIибл
Пчэдыжьыпэ ошъо чэпэплъым
УзэригъэплъэкIрэп.
Гъогу зэхэкIиблэу къыппыщылъым
Унэсын плъэкIрэп.

--- Page 406 ---

Бзыур, щыур
ЗимэщшIагъэ шIум
Ибзыу,
Зифышъхьэ мышIум
"Ищыу!"
Купыр егъасэ, ежьыр мыгъасэ
Жьыр къыздипщрэмкIэ зегъазэ,
ЗиIанэ шыгъэм ренэу ихьакI.
Купыр егъасэ, ежьыр мыгъасэ,
Сыдэу цIыфыгъэр а лIым имакI.
АшIэрэ-пэшIыжь
АIорэ-пэIожь,
АшIэрэ-пэшIыжь.
УлъымыкIожь,
ИпIи фэмышIыжь.
Ащ джэхашъор ищэджэгъуакIу
Къытфащагъэ нысэр, а-ей, сыдэуи даха!
Е-о-ой гущэр, синан, ар сыдэу чъыяпха?
Ащ тиджэхашъо ищэджэгъуакIу,
ИщхыкIэ-шхакIи къэсэмыгъаIу!
Губгъэн
Тыжьынми
ШIой къыпэкIы,
ЧIыфэ мытыжьми
Губгъэн къыхэкIы.
МашIор, шъыпкъэр
МашIом къыхэпхрэр
ЕкIэ мэстыжьы,
ПцIыкIэ зэхэпхрэр
Шъыпкъэм елIыжьы.

--- Page 407 ---

Пхъужъ гугъапI
Шъузабэр
Быны шъхьатехъу,
ЛIыгъуабэр
Пхъужъ гугъэ дэгъу.
ЯпшIэни щыIэп
Унэ къыбдимысыгъэрэ,
Гъусэ къыпфэмыхъугъэрэ
Якъэбар сшIэрэп,
Сэтхъэ, сагъэпшърэп.
Бынынчъэр цIэцIал
МэшIо макIэр Iугъаб,
Бынынчъэр цIэцIал.
Зишъуз лIагъэр лIыгъуаб,
Насыпынчъэр нэцIал.
Чэтэхъо-мэлахъу
Ар чэт зимыIэ
Чэтахъу,
Ари щымыIэ
Мэлахъу.
Ящэнэрэм урилъэкур
Апэ къапщэрэр уишъуз,
ЯтIонэрэ къащэр уипIур.
Сыдэу шIулъэгъур IэшIупс,
Ящэнэрэм урилъэкур.
Пшэсэныр еIоты
Ащ зыгорэм ыIэкIэ
Пшэсэныр еIоты,
НэмыкIым ыцIэкIэ
Зыфаер къегъоты.

--- Page 408 ---

ТхьагъэпцI, нэпэнчъ
Ар псым хэудзагъэми,
Гъушъэу къыхэкIыжьы.
Шъыпкъэм фэбгъэсагъэми,
ПцIыкIэ уещэжьы.
Мэтэмаох, зэдаох
Жьыбгъэ шъхьалхэр мэтэмаох,
Быбышъухэрэп.
Шъыпкъэ лъыхъухэр зэдаох,
Зэзэгъышъухэрэп.
Земыгъэст, егъэпсых
Ахэр сэшIэ: хьампIырэшъо нэшъум фэдэх,
МэшIо нэфым ебыбылIэх, къестых.
Уапэ къифэгъэ шыу нэгъуаджэм фыдэх,
Къаигъэ укъэзышIрэр - егъэпсых.
ЕмыIу, уIумыгушIуат
Зыл къыпфэмыузрэм
Уиуз емыIуат,
ПцIы къыпфэзыусрэм
УIумыгушIуат.
ЗатIэх, зэфатэх
АгукIэ затIэхэми,
АIэ зэрэIыгъ.
НэшIукIэ зэфатэхэми,
АIу зэзэщыгъ.
Хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ
РаIорэр зэкIэ рызэхихынэу
Хъулъфыгъэр тхьакIумэкIэ мэдаIо.
Хъулъфыгъэм ыгу зырыригъэхьынэу
Бзылъфыгъэр нэкIэ мэшакIо.

--- Page 409 ---

УмыгъэшIагъо
УипщынэуакIэ
СикъэшъуакI,
УикъэджакIэ
СикъэплъакI.
Iогъур, гуIэгъур
ЗэгурымыIом
ГуIэгъу къещэ,
Бын-унагъор Iом
Зэтыречы.
Ныбэр IотэжьыгъошIу, фэсакъ
Ныбэм уфэмысакъмэ, мышIапхъэ
УигъэшIэщт.
"Модэ къыпыупкI уятэ ыжакIэ"
КъыуиIощт.
Ныбэр, чъыер
Жэр зэкIэкIмэ,
Озэщы.
Чэщыр кIэкIмэ,
Къыпхэщы.
ЕмышIэ-шIумышI
Ар емышIэ-шIумышI,
Ущыгугъэу гъогу удемыжь.
Сыд фаекIи фэмышI,
ФэпшIагъэкIи, Iымыхыжь.
Бгъотэн-пшIэтэн
Бэдэдэ щыбгъэтырэр
Мэбгъуатэ,
Бэрэ зэIэмышIэрэр
МэпшIатэ.

--- Page 410 ---

ШIомыкIыр, бэлахьыр
МашIом шIомыкIыр
КъыхэкIы,
Бэлахь-зэщыкIыр
Ащи къыпэкIы.
ПцIыус, шъхьэгъэуз
Ар пцIыус,
Шъхьэгъэуз.
ПцIыр къыIотэкъу, ужэ къыдеко,
"Янэ къызащэм шэхъуагъэу" еIо.
ЛъэIорый
Ащ ыIэ шъоу закI,
Ыныбэ ипщалъ.
"Махьыр" имакI,
"Къахьыр" ищалъ.
Къошын Iубгъор иблагъ
Мэщ Iухыжьыгъом
Аргъэн хыныр иджагъу,
Щэджэгъо шхэгъум
Къошын Iубгъор иблагъ.
Жъыгъор чэщ мычъый
УикIэлэгъум пфэмышIагъэм
Пае жъыгъом уемыгый.
Гъолъыжьыгъоу узэжагъэм
ЧъыешIу хэлъа? Сыд уичъый!
ТIури дэгъоп
ПлъэкIаем
Уегъэнащэ,
КIокIаем
Уегъэлъащэ.

--- Page 411 ---

Шъэфрытхъу
ШъэфкIэ узэцэкъагъэр
ГъэунэшкIугъуай,
Жэм дэптэкъуагъэр
Егъэхыгъуай.
Хьэ фэмышх къо ригъэшхрэп
Iух адэ, а лIыр лIы хьарам,
ЫцIи ышъхь: "хьэ фэмышх къо ригъэшхрэп".
ЗыщалъэгъукIэ тиурам
Ащ къэлапчъэр зыми фыIуигъэчърэп.
Нэйпсый, мэшIобзый
Нэйпсыем
ЫIэ шIоIэбэлъабэ,
МэшIобзыим
Ыпсэ мэлъэпэрапэ.
Ибэщ илъэой
Ащ ощыкIэм
Хьэр регъэбзэи,
Мэлэхъо бэщым
Лъэой реусэи.
ШхомлакIэр, шыкIэр
ШхомлакIэр зыфэмыIыгърэм
ШыкIэр еубыты,
Шы чъэрым дэмыхъурэм
Ыпэ пауты.
Ари сыд?
Напэп,
Iапэп.
Унагъоп,
Лъагъоп.

--- Page 412 ---

Щэрэхъ къуащ, кум из щытхъу
ЗиIэшIагъэ фэмыIазэм
Ищэрэхъи лъэныкъуащэ,
Сыдрэ IофкIи IэпэIасэм
Кум из щытхъур фырагъащэ.
Чатэр алъы, агъэбзэжьы
ПсынкIэу илърэм
КIэкIэу къегъэзэжьы,
Чатэр зылърэм
Егъэбзэжьы.
УиIэм уритхьамат
ПIэ имылъым
Урымылъат,
ПлъэкI зыхэлъым
Уритхьамат.
ШIушIэ-мышIэ кIэлъышъугъужь
Ухьалэлмэ, яптырэ хьалыгъум
УенэцIзэ, ыкIыб имыутыжь,
УишIушIэ-мышIэ джаущтэу зэптыгъэм
Ар ори нэшIукIэ къыуерэтыжь.
Аупхъуагъ, аупкIагъ
Ар афытемыхьэ
АфытемыкI,
Унэми афимыхьэ
АфимыкI.
Гузажъорэр мэгужъо
Уехьыжьагъэу огузажъомэ,
Огужъо.
КIэсэ гупсэм укъыдашъомэ,
ОгушIо.

--- Page 413 ---

Щынэ-мыщын
Щынэрэм
Макъэ ешъы,
Мыщынэрэм
Апэ зешIы.
Гощэ кIэгъэкI
ИгущыIэ шъоупс,
Ишъуатэ псы закI.
Чэщ-мэфэ чъыер иуз,
Изыгъазэ мэзакI.
Шъхьэщытхъужь быу
Зы IэбэгъукIэ ащ быгъу бжъакъор тырекIы,
Зи щымыхъухэу чъыгри къыречы.
IэбжымкIэ иныжъми ар текIо,
ЧыжьэкIэ щытэуи "быу" еIо.
Ащ ныбэр ынап
Натрыфы шIэгъум
Фэлэбэлашъу,
Щэджэгъо шхэгъум
Ар хьантхъупсашъу.
Ар мыщ фэд
Нэпцэ мыжь,
Шъхьэжьырый.
Пчэны мыщ,
Ныбэрый.
Шъуз фэмыф
Шъуз фэмыфым зефэпэфэ,
Джэгур зэбгырыкIыжьыгъ.
Ар хьаджэфэ, тхьацу епшэфэ,
Иджэныкъуи кIосэжьыгъ.

--- Page 414 ---

ЦIыф щыкIыгъ
Рамыгъэзэу
Зэбзэижьрэп,
Намыгъэсэу
Лъэсэу кIожьрэп.
Ощх шъэбалъ
Фэмые Iофыр
Мэфитфы пIалъ,
Пщэ фыжьы гъофыр
Ощхы шъэбалъ.
О-оим о-ой къыпфещэ
Тхьапшрэ осIуагъа ем уемыджэнэу,
ПIупэкIэ мыгъор къызфэмыщэнэу!
Чынасыу хафэм Iупэр зэфещэ,
"О-оим,- аIо,- о-ой къыпфещэ".
Дыдж-IэшIу, цу-чэм
Дыджыр зымышIэрэм
IэшIур ышIэрэп,
Цур бжьым кIэзышIэрэм
Чэм кIишIэрэп.
БзэшIо-нэшIу
Ащ бзэгур
IукIэ къеубыты,
Шъхьэузыр
НэкIэ пхеуты.
Iом унагъор зэтырегъэзы
Шъхьэм акъылыр имакIэмэ,
ЛъэкIапIэр мэчъы, мэузы.
Iо-бзэгур унэм къитаджэмэ,
Быны-унагъор зэтезы.

--- Page 415 ---

Нафэмрэ зафэмрэ
ЗигущыIэ нафэм
Ынапэ фыжьы,
Уащагъэми, зафэм
Укъещэфыжьы.
Делэр аубрэп
ГущыIэ лые
Умыгъэбыбы,
ГущыIэрыем
Делэр еубы.
ФалIэ-фэмылI
УимыIэм
УфалIэ,
УиIэм
УегъалIэ.
Бын пшъапI
Ным ыкокI-ыкуашъо
Лъфыгъэм икушъэ шъаб,
Тым иунашъо
Быным ыпшъапI.
Пчэнымрэ чэмымрэ
Зыныбжьы икъугъэ пчэным
Ыбжъэ хахъорэп,
IускIэ зэгугъухэрэ чэмым
Ищэ хагъорэп.
Мэл тыгъур тамыгъэм еплърэп
Тыгъужъым мэлыр ыхьы хъумэ,
Телъы тамыгъэм еплъыжьрэп.
Чъыгы екIапцIэр щытэу гъумэ,
Ышъуи ыкIоцIи уплъыжьрэп.

--- Page 416 ---

Сэшхо къихыгъ
ЛIы пхыгъэм
ЛIы еожьрэп,
Сэшхо къихыгъэм
Узэхихыжьрэп.
Бынынчъэм уегъэчэтахъо
Бын зыкIэмыхъорэр
Ышъхьэ кIэтIахъо,
Зышъхьац пIуакIэ тхъорэр
ГукIэ чэтахъо.
Дагъомрэ чъэнымрэ
Уидагъо зыдэмышIэжьэу
Зыгорэм дагъо фэмышI,
Узфачъэрэр умышIэжьэу
Узфежьагъэм уфэмыпшъ.
Зафэмрэ нафэмрэ
IофышIу зафэрэ
Лъэгъо нафэрэ
УафытемыкI,
УащэрэмыкI.
Угу зэIугъэм зызэхегъэх
Узхэдэн щымыIэмэ,
ЩыIэр къахэх.
Угу зэIугъэр уиIэмэ,
Зызэхегъэх.
Намыс зигъаI, зегъэзэгъ
Унэ кIоцIым намыс щыуимыIэмэ,
Унэ кIыбым ар щыуиIэхэнэп.
УзыдэкIуагъэм удыщымыIэмэ,
КъыптырищэнкIи пшIэхэнэп.

--- Page 417 ---

Пшэхъо-пцIашхъу
Ахъщэр
Пшахъо,
ГъашIэр
ПцIашхъо.
Бзаджэ, бгалэ
Шъуз бзаджэр
ЛIыгъэжъ,
Ны бгалэр
Бын гъэпшъ.
ШъузышIу, лIышIу
ШъузышIур
ЛIы гъатхъ,
ЛIышIур
Шъуз гъатх.
Бысым фэмыф, хьакIэ губжыпх
Ар зыфэдэ цIыфыр къызгурыIуагъэп,
Илъэсрэ щыси, пIэстэ-лэпсым ежэжьыгъэп.
ГъэшIэгъоныр, шъузэпэш къытиIуагъэп,
КъамыщыкIэр ыIапшъэ шIолъэу шэсыжьыгъэ.
МакIо, мэдаIо
Зигъогу дэмыхрэр
Чыжьэу макIо,
Зэхэзымыхрэр
Бэрэ мэдаIо.
Джагъор, пщагъор
Сэмэркъэу джагъор
Ныбджэгъу гъэкIод,
Пчэдыжьы пщагъор
ТшъхьэщэрэкIот.

--- Page 418 ---

Зегъэпыутыжьы, зегъэдыджыжьы
ЗицIыф лъэпкъ зыгъэпыутрэм
Ежь ышъхьэ егъэпыутыжьы,
Къужъы мыхъугъэр къыпызыутрэм
Ащ ежь-ежьырэу зегъэдыджыжьы.
Лъэр, гур
Хымэ чIыналъэм
Лъэр хэзагъэрэп,
УимычIыпIалъэ
Гур щызагъэрэп.
ПэIошху
Ачъэ цIыкIур
Бжъэкъошху,
Фэин-фэцIыкIур
ПэIошху.
Шъузихмэ яшыу къамыщ
Уеплъымэ, кIэлэ зыкъэмыщ,
УкIэупчIэмэ, тфэ къэзыщагъ.
Джа хьашIы-къошIым икъамыщ
Джыри шъузихкIэ зэхэгъэщагъ.
Ахэм мэшIо-къашъор язэфакIу
ЛIымрэ шъузымрэ гъэшIэ мэшэ тIыгъэр
Зыфэдизыр амышIэу азыфагу.
ТIури шъодэн зэщымыщхэмкIэ дыгъэх,
Бын мэшIо-къашъор ахэм язэфакIу.
Ныбэр IотэжьыгъошIу
МэлэкIагъэм ыныбэ
ЕIотэжьы,
Бэшхыер ихьашхыпIэ
ЕкIодэжьы.

--- Page 419 ---

ЛъэIо-лъэушъ
ДэкIо-дэушъ,
КъадеушъэкIы.
ЛъэIо-лъэушъ,
ЯIушъэшъэкIы.
Апсыхьэ, епщэжьхэрэп
МэшIо-ежьэ ужым псыхьэ
Чъэжьхэрэп.
Щылычыр машIом щапсыхьэ,
Епщэжьхэрэп.
Бзыур, быгъур
Бзыу лъакъом
Къупшъхьэ хахрэп,
Быгъу бжъакъом
Щытхъу пахрэп.
ЛIы нэгуплъ, тинэкулъ
Зы цIыфыгъэ ащ хэмылъми,
А лIыр лIы нэгуплъ.
Лы-ныбашхъо кIоцIымылъми,
Ащ етэIо тэ нэкулъ.
ПцIылъэр ещэчы
Ышъхьэ мыузэу
Басымэ рещэкIы,
ПцIы ымыусэу
ИпцIылъэ ещэчы.
Хьакужъы машIом зыригъэстыгъ
"Ощ фэдэлI нэмыIэмэ,
Ощ нэмыкI щымыIэмэ,
Лъэшэу сегъапэ, сипаIуи сиуани пфэгъэтIысыгъ!"
ЫIозэ гъакъым ихьакужъ машIо зыригъэстыгъ.

--- Page 420 ---

Ехъырэхъышал
Зищэ-гын еблэрэм
Бланэр шIокIожьы,
МыкIо-мычъэу плъэрэм
Сычъэр зыфеIожьы.
Хьэ нэкIыгъ
"Сыпсаумэ, гъэм мэщ сшIэн,
Ащ ихыкIи зэзгъэшIэн!"-
Мафэ горэм, тхьэзэуагъ,
Хьэ нэкIыгъэм къысиIуагъ.
Атэкъэ сыджыр мыплъыжь-мыгъуаплъ
Ащ раIорэр шъошIа? НэтIэIупэ гъэджыдж,
Джэнчыдз джэгуалъ.
Конышъхьэм дэлъэягъэу мо джэрэм ысыдж
Мыплъыжь-мыгъуаплъ.
Джэгулэ-быул
Гъэтхэе пчэныр
Джэгул,
Щэ мэкIэ чэмыр
Быул.
Ицуакъэ орзэ лъэгу
Мэкъум щыкIагъэр
Къурэ лъэIу,
Ащ IумыкIагъэр
Орзэ лъэгу.
ЗиIэм иIэп
ШъуашIэр
Къамыщынчъ,
ПхъашIэр
Ощынчъ.

--- Page 421 ---

АджалитIу щыIэп
Сэшхо огъур зыщыIэкIэ,
ГъашIэм нэшIукIэ хаплъ.
АджалитIу зыщымыIэкIэ,
ЗэлIэгъум лIыгъэ халъхь.
Iэрэ жэрэ
Iэрэ
Жэрэ
ЗэблэкIрэп,
Зэзэщрэп.
Нэр делэ, Iэр бланэ
Iоф мыублэм
АIо блэ хэс.
ЛIы делэ-Iулэм
Ратрэр илэпс.
Къызэпэчъэ-зэпэчъэжь
Хъорышэрыр
Мэшэ тIыгъэм ефэжьы,
ЛъэпцIэ чъэрыр
Ымычъыгъэм фэзэщы.
Плъэ, лъэ
Уплъэмэ,
Плъакъо кIэкIын.
Улъэмэ,
УзэкIэкIын.
Ар цIыф дэгъу
Блэ апщэжьыгъэ тыжьынэу
Ар хэткIи цIыф къабз,
Ептыгъэр ащ къыуитыжьэу
Сыдигъуи ихабз.

--- Page 422 ---

Ин фэлIэ щырымытI
Ащ ышъхьэ зэрымытым
Ылъакъо регъэуцо,
Сикъэбзэжъ щырымытIым
Сыин еIошъ, мэгушIо.
Дэим къыпфегъэзэжьы
IитIукIэ пIапэ зыубытрэм
УакIыб "быу!" щеIожьы.
Чъыг тхьапэр пызыутрэм
ЫшIэрэр къегоожьы.
Щытхъур икIас
Ащ ущытхъумэ,
Тхъупсыр текIы.
Ущымытхъумэ,
Гур зэпекIы.
Гъунэгъур Iэнэгъу
Гъунэгъур уиIэнэгъумэ,
Тебгъэфагъ.
Ау гъунэгъур пый къыпфэхъумэ,
Iоф ухэфагъ.
Чыр пчэгъу мэхъу
Чыр къэбгъэкIмэ,
Пчэгъу мэхъу.
ЗэпыпкIыкIмэ,
Къурэу мэгъу.
Пфэмыхьыщтыр умыхьы
УилIыгъэ къымыхьрэр
Уинасып къерэмыхь,
ГъашIэм щыпфэмыхьрэр
Пхьынэу ыуж уимыхь.

--- Page 423 ---

Утемылъад
ПкIуачIэ еплъи,
Уихьылъэ Iэты.
ГъучIыр гъэплъи,
Плъыжьзэ фытэ.
Зэпэщыт-зэпэIут
Пагэр мэгырзы,
Уз зиIэр мэщэIу.
Чъыгыр мэсысы,
Жьыбгъэр ещыIэ.
ГъэпцIакIор, шъыпкъаIор
ГъэпцIакIом узгъапцIэрэп ыIозэ,
ПцIы къыпфеусы.
ШъыпкъаIор шъыпкъэм фэчъэ-факIозэ,
Ылъэ пфегъэузы.
ИонакIэ пытхъыгъ
ИмыIоф еукIы,
ИонакIэ пытхъыгъ.
Имыпчъэ еIункIы,
Зы тхъагъуи ымытхъыгъ.
БэшIэ-ныкъуашI
КIэщыгъо бэшI,
БэшIэ-ныкъуашI.
Пчъэ Iухы фэшI,
Iофыгъо тIуашI.
Зыфепсыхрэм ешхылIэ
Ар пIэкIор чIэгъым къычIэпшы,
ПIэстэ Iанэм епшылIэ.
Зышхэрэм зегъэонэшы,
Зыфепсыхрэм ешхылIэ.

--- Page 424 ---

ЦуитIур егъэхъу
ПIастэр егъэшъу,
Уашъор елъэгъу.
ЧIыгур егъэшIу,
ЦуитIур егъэхъу.
Лыеп, уеп
ПшIокIодыгъэр
Лыеп,
Къэбгъотыгъэр
Уеп.
Нэкъое жьыбгъэр къилъыгъ
ОшIэ-дэмышIэу нэкъое жьыбгъэм
Ишыхьаф Iэлы къыстещыщагъ,
Ащ ымакъэкIэ осэу къыпхъыгъэм
Сионэш ябги къыгъэлъэщагъ.
Гощэ гъэудж
Нысэ бзаджэр
Гощэ гъэудж,
А мэхъаджэр
Къэмыгъэущ.
Дышъэр насыпэп
Уинасып зыхэмылъым
Дышъэпхъ техъуагъэу олъэгъу,
Дышъэр зыдэщымылъым
Делэри Iушые щэхъу.
Шъузаб, лIыгъуаб
Шъузабэр
Бын шъхьэтехъу,
ЛIыгъуабэр
Бын гъэунэхъу.

--- Page 425 ---

НэшIо фэмыф
Фэмыфыр унэшъо
ШIыкIэкIэ Iазэ,
ГукIэ тхъэжьрэ нэшIо
Фэмыфыр назэ.
Унэгъо маф, унэгъо фаб
Жъырэ сабыйрэ зэрыс унагъом
Итхъэгъо мафэ быным фэнэфы,
Джа унэ фабэм ифэшIу гушIуагъом
Унэгъо быныр зэлъегъэнэфы.
ЦIыргъ-щыргъ
Ащ ыкIыб къорэгъыр
Гъызэ раусэигъ,
ИцIыргъы-щыргъы
Псынэр ысэигъ.
Шы пшъыгъэм кIищыжьрэп
Шы пшъыгъэм ичъэ хэогъахъокIэ
КIищыжьрэп.
Чъыгы гъугъэм псы кIэогъахъокIэ
КъэкIыжьрэп.
Армэур, лэжьакIор
Армэур мэхъуапсэ,
ЛэжьакIом къелэжьы.
Армэум тыгъуасэр
Онджэкъым пелъэжьы.
ТхьамыкIэмрэ баимрэ
Зы чапыч нахь зиджыбэ имылъыжьмэ,
Сыда мыщ етшIэщтыр аIо.
Сомэ къыхэхъуагъэу баир гъолъыжьмэ,
ФэдитIу ар хъунэу мэлъаIо.

--- Page 426 ---

Зыгу мыкIодэу зиунагъо зыгъэкIодрэр
Щытхъумэ, орэд фиIомэ, къыдэшъожьзэ,
Ащ зыгорэм имэлышъо регъэIоты.
ИмыIагъэу зэ иIэщтым псы дешъожьзэ,
Ыгу мыкIодэу ащ унагъор егъэкIоды.
IэнатIэм уегъэсэхъуджэ
IэнэтIэнчъэу иIоф зэмыхъатэм,
Сыдэу а лIыр лIы дэгъугъ.
Ау IэнэтIэшхо ащ зыратым,
Пэщэ-пагэ къытфэхъугъ.
Бзэгур, цуакъэр
Зыбзэгу хъурэм
ЫIон егъоты,
Зицуакъэ гъурэм
Лъапэр еIоты.
Огъурцыз, цыхэ-цыс
Ащ чылэр зэреджэрэр
"Огъурцыз!".
Зищын къимыкI епщэжьрэр
"Цыхэ-цыс!"
Iорыдэгъаз
"Ащ ыпэ дэгъэзыягъ"
ЗаIом, ипаIо зыщихыжьыгъ.
"Ар псыдзэм дэсыягъ"
ЗаIом, гуIэзэ къесыхыжьыгъ.
Семыгъэз, сымыгъэпшъ
СеогъэзкIэ псынэ нэкIыр
Чэщ осэпскIэ из сфэшIыщтэп,
Ау умыщхэу щэкIым щэкIыр
Хэсэгъалъхьи, сигъэпшъыщтэп.

--- Page 427 ---

Къысэгый, сыгъэхый
КъысэцIацI, сыгъэмыс,
Ау уимастэ къысхэмыс.
ПфэлъэкIыщтмэ, къысэгый,
Симыхьакъмэ, сыгъэхый.
Пегъэмбарых, щэмбарых
ЛъэIуакIо къызыпфакIохэкIэ
Ахэр пегъэмбарых.
АфэпшIэщтыр зафэпшIахэкIэ
Ахэр щэмбарых.
Делэ-Iуш
Делэм ыгу
Ыбзэгу,
Iушым ыбзэгу
Ыгу.
СызэупчIы, сэщхы
Хым пцэжъые къыщащэфа,
Хьауми симыIоф зесэфа?
МэшIо тхъуабзэр псым кIегъэста,
Хьауми IэшIум сIупшIэ къеста?
ЧIыфэ-хьаф
УичIыфэгъумэ,
Уныбджэгъу.
Къытыжь хъумэ,
Уджэгъогъу.
КъаушъхьакIугъ
Бжъэкъуахьэ щыдыр загъакIом,
ТхьакIумэнчъэу къэчъэжьыгъ.
КъыуашIагъэр сыд зыраIом,
ЫкIэ ыбэкъу диупкIэжьыгъ.

--- Page 428 ---

ЛIыкIо дэгъу
Ахъщэм нахь лIыкIо дэгъу
Тыдэ къипхын.
Ащ хэти иныбджэгъу,
УипаIуи пщихын.
Емрэ шIумрэ
Iугъо благъэм
Унэ решъу,
Хьантхъупс лагъэм
УегъэунэшIу.
IэпцIэ-лъапцI
Нэм ынапцэ
Ылъэгъужьрэп,
IэпцIэ-лъапцIэр
Зыщытхъужьрэп.
Хьалыгъур, пчыхьэр
МэлакIэ лIэрэм
Хьалыгъур ипкIыхь,
Гуфаплъэу плъэрэм
КъохьапIэр ипчыхь.
Псэлъыхъончъэр пчэгум къенэ
Сыд фэдэу коцыцэр къечэрэгъокIми,
Ымыхьаджышъоу шъхьалым къыдэнэ.
Дэнэ шъхьэтехъор къызэохъокIми,
Упсэлъыхъончъэу пчэгум укъенэ.
Зэуи щыхъунэп, ыулъэгун
Гур мыплъэмэ, дунэе нэфыр
СыдынэкIэ непэ плъэгъун?..
Зыпэ Iэтыгъэм бгъодэты цIыфыр
Зэуи щымыхъоу ыулъэгун.
14 Заказ 042

--- Page 429 ---

Ахъщэр, гур, псэр
Ахъщэм ищыкIагъэр
Ащ имэкIагъ.
Сыгу зыгъэчагъэр
Сыпсэ хэпкIагъ.
Чэщыр, цыпхыр
Пшъэшъэ чъыяпхэмкIэ
Чэщ кIыхьри кIако,
Шъузыжъы ябгэмкIэ
Цыпхыри пако.
Гъэбэжъу мафэр ащ игъабл
Ачъэм ыжэ уцыр дизми,
Зыхэт уцым джыри фалIэ.
Ар уц къашхъом хэт-хэмысми,
Гъэбэжъу мафэр ащкIэ гъаблэ.
Зыми фэнэфрэп, псэкIи гупсэфрэп
Ежь-ежьырэу зызыгъэстыжьрэр
Зыми фэнэфрэп.
ШIушIэ фашIэр зымытыжьрэр
ПсэкIэ гупсэфрэп.
Нэйпсый
Ыжэ псы дизми,
ПсыфалIэ малIэ.
Ыныбэ изми,
IанэмкIэ маплъэ.
Шъыпкъэмрэ икъэмрэ
Дышъэ-тыжьыным ыбзэ
Шъыпкъэм елъахъэ, етIатэ.
ЦIыфы къаигъэм ыпсэ
Пхъэчай гъукIагъэм щэпшIатэ.

--- Page 430 ---

Бзэгур къупшъхьэнчъ, къушъхьэр лъэпсаб
Бзэгум къупшъхьэ хэмылъми,
Сыд фэдэ къупшъхьи екъутэ, ехьаджы.
Къушъхьэр чIылъэм шъхьэрэплъми,
ЛъапсэкIэ дунаим къыздырехьакIы.
Шъэогъур, чъыгыр
УIугушIуагъэми уедэхэшIагъэми,
Шъэогъу мыхъущтыр шъэогъу пфэхъущтэп.
УфетIыхыгъэми, мыхъун епшIагъэми,
Игъо къэмысэу чъыгыри гъущтэп.
УимыкI, ущымыкI
Шыц осыр къесмэ,
Узэрысым уимыкI.
Мылъкум ухэсмэ,
Умыпаг, ущымыкI.
АтIатэ, мэпшIатэ
Дзыуашъхьэр умытIатэу
Ащ илъыр къэпшIэщтэп,
Къэб щыуаныр мытIатIэу
Щхыу хафэр пшIэпшIэщтэп.
Мэзыр, пхъэнкIакIор
Мэзыр зыгъэкIрэм
Чыг риупкIыжьрэп,
Щагур зыпхъэнкIрэм
ШIоир Iуихыжьрэп.
Хьэжъ-ачъэжъ
Хьэжъым
Щэ фыракIэжьрэп,
Ачъэжъым
Мэкъу фаупкIэжьрэп.
14*

--- Page 431 ---

ЗэмышIэм текIуадэх
Гъэ мин зыгъэшIагъэр
Гъэ мышIэм хэкIуадэ,
ЕгъашIэм пхъэшIагъэр
Пчъэ къуащэм текIуадэ.
Уемыдж, зегъэзэгъ
Къэмылъфыгъэм уемыдж,
Тэджи псы ешъу.
Къэгужъуагъэм уемыщ,
Пщагъэм зегъэшIу.
Сыод, сылъэс
Бзыум ыл фэдэр
Илэпс,
Сылъэхъушъ фэтэр
Сылъэс.
Емызэщ
Емызэщрэм
ИIоф къыдэхъу,
Зичэм зыщрэм
ИIофи дэгъу.
Джэмышх, паIо
Джэмышхы гъушъэм
Жэ кIоцIыр ретхъы,
IофмышIэгъуишъэм
УипаIо пщетхъы.
Щытхъупсым земыгъас
Узгъэгърэм урикIас,
Узгъэщхрэм уриджагъу.
Ощхынчъэм урипщагъу,
Щытхъупсым земыгъас.

--- Page 432 ---

Шыу шъхьэцац
Ар боу шыу щхэн, шыу шъхьэцац,
ПшIэрэр сыд пIоу уемыцIацI:
Ионэш ещэжьы,
Иуани пелъэжьы.
Iофынчъэхэп
Жьы къемыпщэу
Къурэ сысрэп,
Псыр ымыщэу
Псыщэр щысрэп.
ЛIыхъужъ-тыгъужъ
Заом Iумыхьэмэ,
ЛIыхъужъ.
Мэл гъощагъэр къыхьмэ,
Тыгъужъ.
Имыер зыIэкIелъхьэ
Къыфамыщэфыгъэм
Еплъышъ, зыIэкIелъхьэ.
ШыкIэ къамылъфыгъэм
Уанэ фызэкIелъхьэ.
ТхьагъэпцI-пцIыус
Ишы ригъэлъэхъуи,
Лъэсыр ыгъэщхыгъ.
Къуаер ригъэлъэгъуи,
Мыжъо ригъэшхыгъ.
УищыкIагъэп
Ныбэр зиIэшIулъэм
МышIур илъэмыдж,
Зыгу шIу имылъым
Къеблагъ пIоу уемыдж.

--- Page 433 ---

Iэпэщын-пщынау
Гъэтхэ IофшIэгъум
Ар Iэпэщын,
Щэджэгъо шхэгъум
Ыжэ ипщын.
УиIоф хэлъэп
УиIоф зыхэмылъым
Уибэлагъ хэмыс,
Уиджыбэ имылъым
УенэцIмэ, умыс.
Зыхэмыгъэукъу
Ошъуапщэм уешъуйкIэ,
КъызэплъэкIынэп.
Уимыер бгъэшъуйкIэ,
Мылъку пфыхэкIынэп.
Зыфэдэр къыгурыIуагъ
Пчэн къуир псым зыхагъаплъэм
Сэ джыри сыкIал ыIуагъ.
Ау гъунджэм ар зырагъаплъэм
Зыфэдэр къыгурыIуагъ.
МэIэолъао
Ащ дунай нэфыр бжъакъокIэ
Зэредзэ,
Ар фимыкъумэ, жьым лъакъокIэ
Зыхесэ.
Уибын гъасэ, уипчъи игъас
Зибын зымыгъэсагъэм
НэпскIэ зепщыныжьы,
Зипчъэ имыгъэсагъэм
Имылъкуи чIенэжьы.

--- Page 434 ---

ЗэфэмыдитIу
Зым шъоур емызэщ IупэкIэ
Езы,
Адрэм сэдакъэр нэпс IубэкIэ
Хедзы.
Чапычыр, Iугъор
Чапычыр зымылъытэрэр
Чапыч ымыуас.
Купым зыхимылъытэрэр
Iугъо-пкIэгъуас.
ПакIэмрэ псыдзэмрэ
ПакIэм къымыхьрэр
ЖакIэм къыхьыжьрэп.
Псыдзэми къыхьрэр
Былымы хъужьрэп.
Ыныкъо фикъурэп
Дзэ зыгъашхэрэм
Сомэр ыуныкъурэп,
Ренэу гъуашхэрэм
Ышхырэр фикъурэп.
МыIо-мышI
Пырамыбжь чIесэ,
Пшэсэни дедзы.
ИмыIэм есэ,
Къоепси езы.
АIуагъ-амыIуагъ
"Сыд ишI" амыIуагъэмэ,
"Сыд ишх" аIуагъэп.
Шъуадэжь къэмыкIуагъэмэ,
Тадэжь къэкIуагъэп.

--- Page 435 ---

Нафэмрэ зафэмрэ
ЗигущыIэ зафэм
Ынапэ фыжьы,
ЗишIушIэ нафэм
ГъашIо фашIыжьы.
Плъэ кIеуты, угу пеуты
Шъхьэм акъыл имылъмэ,
Плъэ кIеуты.
КIымафэр Iумылмэ,
Угу пеуты.
Жэр, аркъэныр, шъузыр
Жэм уфэмысакъымэ,
Птыкъын аркъэн къыредзэ.
Шъузыр къыомыцакъэмэ,
Ихьакъу макъэ узэредзэ.
Ахъщ
Ахъщэ уиIэмэ,
УпцIашхъу.
Ар уимыIэмэ,
УцIахъу.
Сыфедэнчъ
Сэ сIэдакъэ
МэхъупцIы,
Бай атакъэр
МэкIэцIы.
Цуаом къамыщ огъу къысехы
Сэ бжьы зытелъ цу гъожьыжъым сыфэд,
СигъэшIэбгы сыдэкIуае, сехы...
Сызыдэпфырэм сыдыр къыщысфэт
СIозэ, цуаом къамыщ огъу къысехы.

--- Page 436 ---

Сихъэренэ ущэхъые
Непэ шъыгъо ощхыкIэ
Бжыхьэ огур къыстегые.
Сыд ишIуагъа ущхыкIэ,
Сихъэренэ угу щэхъые.
ПчыкIэр шъорышIыеу къыздэджэгу
ПчыкIэр шъорышIыеу къыздэджэгуи,
ИмэшIуапэ сыбгъэ ристыкIыгъ.
Ар имыкъоу шыблэм сиудэгуи,
КъысфэгуитIоу огум исыкIыгъ.
Бзыу къуай
Боу а лIакъор
ЛIэкъо бай,
ЯмыIэ закъор
Бзыу къуай.
Чъыеныб
Зикон имызыр
Чъые имыкъу,
Зишъуатэ мызыр
Ныбэ "къуркъуркъу".
Сыпщэп
ЧIыфэ зытемылъым нахь бай
ЦIыф щыIэп.
Сэ ащ сыфэдэнэу сыфай,
Ау сыпщэп.
"Хъущт!" зыоIом, къыздэхъугъ
Сызыдежьагъэу сфэмыгъэхъурэр
"Хъущт!" зыоIом, къыздэхъугъ,
ОркIи хэткIи сызыгъэдэгъурэр
Убзэгу IэшIу идэгъугъ.

--- Page 437 ---

Уфыщымыс
УздэкIощтым
Уфыщымыс,
Зэ пIощтым
ТIо егупшыс.
Жэмрэ шэмрэ
Жэр
Шъхьэм илIыкIу,
Шэр
Одым ыблыгу.
Уиуанэ хьакъ-сакъ, зыфэсакъыжь
ГущыIэм фэсакъ,
ПIэкIэкIмэ, аркъэн кIэлъымыдзыжь.
Уиуани хьакъ-сакъ,
ЗыбгъэлIэу ащи уемышэсыжь.
Ещэ, ещэфыжьы
Ащ бжъэкъуитIу тетзэ,
Уцы бэгъуагъэм хафыжьыгъ.
Ар бырсырым хэтзэ,
Ыщагъэр рагъэщэфыжьыгъ.
Стырэп, систрэп
Жьыбгъэр къепщэ,
Къурэр сысырэп.
Псыми сепщэ,
Стырэп, систрэп.
ЗымыгъэпскI, пымыкIыкI
Бжыхьэ жьыбгъэ шъабэм
ЗыщагъэпскIрэп,
Благъэр къурэ шъхьапэм
КъыпакIыкIрэп.

--- Page 438 ---

Хы мэхъу, угу фэгъу
Псы пчъагъэ зэхэлъэдэжьмэ,
Хы мэхъу.
УздэщыIагъэм уплъэжьмэ,
Угу фэгъу.
ИкъэкIокIэ-кIожьыкI
Мылъкум икъэкIуакIэ
ИкIожьыкI,
А лIым илъэIуакIэ
Боу гущыкI.
ЗэфэлIэ-чъыIалIэх
Зэрэмылъэгъухэмэ,
ЗэфалIэх.
Зэрэлъэгъухэмэ,
ЧъыIалIэх.
IитIур, хьакIэр, бысымыр
IитIур зэрэмытхьакIымэ,
ЗэрэшIэрэп.
ХьакIэм убысым тхьамыкIэмэ,
Уцогъу уишIрэп.
Цу IэситIу
"ЦуипшI мыIо-мышIэ нахьи,
Цу IэситIу кIэшIагъ"
ЫIозэ, лIым иIахьи, ежь иIахьи
Хьэм ышхыжьмэ, сыкъэпшIагъ.
МыгыкI-къэмыкI
МыгыкIыгъэр
Палъэрэп,
КъэмыкIыгъэр
Шъхьалъэрэп.

--- Page 439 ---

Уемыхъуапс
Ар гомыIу
Гу Iай,
Ащ емыIу
Убай.
ЛIым ипаIу
Шъхьэпсау паIо
ЩыкIэрэп.
Ары пакIо,
ЩыкIырэп.
Нэкулъыр IэшIу, пхъэгулъыр хафэ
Баим ынэ шэ тезыгъахъорэр
Нэкулъ,
ТхьамыкIэм ынэпс зыкIигъахъорэр
Пхъэгулъ.
Атакъэмрэ кутакъэмрэ
Атакъэр
Чанмэ, пщэр хъурэп.
Кутакъэр
КъекIокIмэ, гъурэп.
Мамырыр, уаимыр
Дунай мамырыр
Тхъагъо,
Зэпыдж уаимыр
ЛIагъо.
ЗиIэ-зимыI
Сихъой пIоуи
УзэщымыкI.
СиIэп пIоуи,
ЗызэпымыкI.

--- Page 440 ---

Бзэгуибл
Бзэгухьэр
Бзэгуибл,
Къэбарзехьэр
Гъогуибл.
IэшIунчъэ-шIунчъ
ГущыIэр бэрэ бгъэунэшкIумэ,
IэшIужьэп.
Нэпсыр зэрызыр унэкумэ,
ШIу щыIэп.
Акъылымрэ сакъылэмрэ
ЦIыфыр зыгъэдахэрэр щыгъынэп,
Акъыл.
Ащ ихьэ джыри ищагу щызэщыгъэп,
Сакъыл.
Iэзэгъугощ
Зищэ-гын еблэрэм
Бланэр шIокIожьы,
Бжыныф блэр зыблэрэм
Iэзэгъу егощы.
Ие-имый
Сыдэу дунаим ие-имыем
ЗыригъэлIылIэу ыл хыригъэчра?
Ари имыкъоу нахьышIу-нахьыем
Егыйзэ, ыгуи зэпыригъэкIра?
Учъэщтмэ, умыпш
БзэджашIэр ерыш,
Алашэр шы мычъ.
Узтетыр лъэрычъ,
Учъэщтмэ, умыпш.

--- Page 441 ---

УмыIо, умышIэ
УмышIапэрэр умыIо
ПIомэ, укIэмыгъожь.
Уионэши пшъыгъэ-мыкIо
Къыпщыхъумэ, умыхъожь.
ТIури дэгъу
Сэшхом цэ Iумылъмэ
Бэщы IонтIагъ.
КIымафэр Iумылмэ
ТхьачэткIэ тытхъагъ.
ЕмышIэ-шIумышI
Ащ фэдэм раIо:
ЕмышIэ-шIумышI.
Ау ащ икъакIо
ОшIэ-дэмышI.
Умыгъ, шIу шIэ
Бэрэ гъырэм
Ынэ егъукIы,
Лъэпэд зыхърэм
Ыгу шIу ехъукIы.
Мабзэ-мадэ, мысэ-хый
Зыбзырэм куандэм хедзэ,
Зыдырэм къыхехыжьы.
Уимысагъэ зыкъыпхесэ,
Уихыягъэ пфыхехыжьы.
УлIмэ, къао
Умыделэу делэ зыкъэмышI,
ПшIэрэр къаIо.
ЗиIо-зишIэ мыIо-мышI,
УлIмэ, къао.

--- Page 442 ---

Еджэгъэ-емыпщэжьыгъ
Еджагъ,
Епщэжьыгъэп.
Епщагъ,
Пщэхыжьыгъэп.
Афэсакъ
Делэм ущымытхъу,
Пагэ хъущт.
ШыкIэм улъымытхъу,
ПIэ питхъыщт.
Дэхэ-мах
УкIытэр
Дахэ,
Нэм кIэтыр
Махэ.
МашIор гъэбылъыгъуай
Бзыуцыфым
МашIо хагъэбылъхьарэп,
ЦIыфым
Имыхьакъ тыралъхьэрэп.
ЗэшIодзэгъэ-зэшIолъ
Зыныбэ зишIулъэм
Ыгу илъэмыдж,
ЗэшIодзэгъэ-зэшIолъым
ЦIыф пIоу уемыдж.
Армэу
Ащ цы Iуданэ
Фызэпычрэп,
Дэнэ джанэр
Ыпкъи щыкIрэп.

--- Page 443 ---

Гъэгусал
Зызгъэгусэрэм иIахь
ХьэIус мэхъужьы,
Узгъэгугъэрэм ишъхьас
ЧIыфэ пфэхъужьы.
Мыжъомрэ кIапсэмрэ
Мыжъо дзыкIэ зымышIэрэм
Ыдзыгъэр ышъхьэ тефэжьы,
Хьил кIапсэр зэпызышIэрэм
ЫтIыгъэ машэм ефэжьы.
Пхъэтыгъу-мытэгъу
Мыунэ-мыунэхъу,
Чэщ хъумэ, пхъэтыгъу.
Ищыбзи щыбзэ нэхъу,
УелъэIумэ, уимытэгъу.
Гъундж
Ныбджэгъур
Уигъундж,
Джэгъогъур
Нэ хъункI.
Узиджагъо-узимыджагъу
Узиджагъом цокъэ зэжъу
Урегъэуцо,
Узимыджагъом ынэшIу
УегъэгушIо.
КIэлэгъумрэ жъыгъомрэ
УикIэлэгъу пфэмышIагъэр
Уижъышъхэм пшIэнэу уфемыжьэжь.
Жъы охъуфэ зэмыгъэшIагъэр
Джы зэбгъэшIэжькIэ, пкIэ имыIэжь.

--- Page 444 ---

Умыгузажъу
Огузажъомэ,
Огужъо.
Уифыгу жъомэ,
ОгушIо.
МэшIо-жашIу
Ар бгъэшэсми,
МашIо.
Бгъэлъэсми,
ЖашIо.
ЛIым итыгъэ унэм регъапсэ
Ны дэгъур гуIэлэ нышIушъ,
"Шъубыяу, шъуятэ шэнышIошъ,
Шъумыгъэгубж" ыIозэ, ибын егъасэ,
ЛIым итыгъэ фаби унэм регъапсэ.
ГъэшIэгъонэп
УмыгъэшIагъо: гъучI къалэ зиIэри
ГъучI мастэ щэкIэ.
Ащ нэмыкIи къыосIон: гущыIэми
Дышъэ Iатэ ещэчы.
Пхъужъым игукIай
Iух, Iух а Iаер,
Цокъэжъы лъаер:
Мафэрэ мэлахъу,
Чэщрэ IэнтIрахъу.
Умышъхьах
Зыгу фэдэ амышI,
ЗыIитIу амышIах.
Ахэм задэмышI,
СыдкIи умышъхьах.

--- Page 445 ---

КъыкIэупчIэжьы, фызэплъэкIыжьы
Щыуаным илъыр зымышхыжьыщтыр
Коным къинагъэм къыкIэупчIэжьы.
ФашIагъэр ныбжьи зымышIэжьыщтыр
ФашIэщтым джыри фызэплъэкIыжьы.
Матхъэ, малIэ
Дышъэр зыщэчрэм
Хехы, хегъахъо,
Зику ушъорэкIрэм
Ежь зыкIегъакъо.
Уфэмыуб, орэд фэус
Хымэм уфэмыуб,
Быным пцIы фэмыус.
Мысэм уфэмыIуп,
Хыем орэд фэус.
Щхэны-гъэны
Хьэ фэмышх
Къо ригъэшхрэп,
Иджэмышх
Псы пигъэчърэп.
Мышъо-мыл
Зы мэфае
УшIомылI,
ЛIы нэхаер
Мышъо-мыл.
Уигухэлъ емыIу, зекIо удэмыкIу
НэшIо-гушIуае зыкъыпфэзышIрэм
Уигухэлъ емыIу,
НекIо зыIоу зыщыщ умышIэрэм
ЗекIо удэмыкIу.

--- Page 446 ---

Езы, есы
Шъоур IупэкIэ
Езы,
Псыхъом гупэкIэ
Щесы.
Ухасэзэ зистыжьыгъ
Унэм исыр ухасэзэ,
Хасэм кIуагъэр къэсыжьыгъ.
ИмыIофмэ ахапсэзэ,
Ащ пэкIоцIкIэ зистыжьыгъ.
Зэпэчы, зэпэкIы
ПцIыусым икIапсэ
ЗэпышIагъэшъ, зэпэчы.
Щытхъупсыр зикIасэм
Итыжьын бэщи зэпэкIы.
Цы гъэлыгъу
Ар хэбзэ мышIэ
Хэбзэ лъыхъу,
Ащ имышъэ
Цы гъэлыгъу.
Хьау закI
Къэхь кIыхьэ
Къэхь макI,
Ащ ипчыхьэ
Хьау закI.
Намыс-насып
ЧIым инамысыр
Игъажъу,
ЦIыфы насыпыр
ГугъашIу.

--- Page 447 ---

Дэгъу дэд
Гъэмафэм
Уегъэлажьэ,
КIымафэм
Уегъэхьапщэ.
Ушъхьагъулъыхъу, шъхьэгъажъу
КIымэфэ паIо сшIын сIомэ,
Шъхьэгъэжъо дунаир фабэ…
Джэнэ дахэ сыдын сIомэ,
Шъхьэпаеу цIыфмэ зафапэ…
Шэн кIэкI
ЦIыф псынкIэр
Шэнычъ,
Шэн кIэкIыр
Акъылынчъ.
Ныбжьыкъур, мэкъур
Чъыг IонтIагъэм
Ыныбжьыкъу зэнкIэщта?
Зыбгъэ тIэтагъэм
Мэкъу фэупкIэщта?
Имэхьанрэ изехьанрэ
ГущыIэм икIэкIыпIэр
Имэхьан,
Iофыем ихэкIыпIэр
Изехьан.
УфыкIэмыкIуат
Зышъхьэ мыузрэм
Уишъхьэуз емыIуат,
Уипчъаблэ Iусрэм
ШIукIэ удэмыкIуат.

--- Page 448 ---

ДэошIу-зэошIу хъурэп
ДэошIурэ зэошIурэ
Дунаим щыхъурэп,
ОшIурэ мыошIурэ
Ащ щызэдэхъурэп.
Шъуз Iофынчъ
Зишъуз щыукIытэрэр
Сабыинчъ,
ЗипIэстачIэ кIытэрэр
Шъуз Iофынчъ.
УмышъункIыжь
Нэм пэчыжьэр
Гурэ псэрэ апэчыжь,
Чъыг пымычыжьыр
УмышъункIыжь.
УбэкIо-тыгъуакIу
ЦIыфым хэмылъыр хаплъхьэзэ ущэтхъумэ,
УубакIу,
НэфапIэм щылъ горэ пшIэзэ къэптыгъумэ,
УтыгъуакIу.
ЧIыкъо епхыгъ
ТхьамыкIэм ипчъэ
Ренэу Iухыгъ,
ФэшIыгъэм ычIэ
ЧIыкъо епхыгъ.
ШынкIы-кIэгъэкI
Джэуап псынкIэр
Гупшысэ кIэкI,
ЩыгъынкIэ шынкIэр
Псэлъэ кIэгъэкI.

--- Page 449 ---

"Ох!"
Щынэрэм
Еох,
РаIо
Ащ "ох!"
Алъэгу мэхъу
КъэкIухьакIом
Бэ елъэгъу,
КъэшъуакIом
Ылъэгу мэхъу.
РямыгъэупкI, имыгъэгъукI
Зижьау зытырэ чъыгыр
РямыгъэупкI,
Псыхъуабэ зэкIурэ хыр
ИмыгъэгъукI.
ДэкIуаех, дэуаех
Анахь чэу лъахъчэми,
УдэкIоещт.
Пщэр ом щэпхъанкIэми,
Удэоещт.
ЩыIэмрэ щымыIэмрэ
Узхэдэн щымыIэмэ,
ЩыIэр къахэх.
Хасэм ущыгущыIэмэ,
ПIорэр зэхягъэх.
КIэуцу, зыгъэцу
СыадыгэлI, сылIыблан пIокIэ,
ЗыбгъэлIэу щэми упэмыуцу.
Хэсэ шIыхьафым узыкIокIэ,
Адыгэ Iофым кIэуцу, зыгъэцу.

--- Page 450 ---

ФэшIу-фэнэшъу
Сыд фэдэ джани
ПцIанэм фэшIущт,
Анахь ощ чанри
Пхъэм фэнэшъущт.
Шъэфы
Шъэф горэ
ЗимыIэ щыIа?
Мо кIорэр
Жьым дэгущыIа?
Лъэщэ-нащ
ЗекIокIаем
Уегъэлъащэ,
ДэхьащхкIаем
Уегъэнащэ.
Ошъогур игъогу
Шъыпкъэр зигъуазэм
Насыпыр игъогу,
Гъогум щыгъуазэм
Ошъогур иогу.
Ыл мэузы, ыгу сысрэп
Мылъэпэуагъэм, темыфагъэм
Ыл узрэп.
Хэсэ утыгум имыфагъэм
Ыгу сысрэп.
УпчIэр, IурыIупчъэр
Хэт исыд фэдэ упчIи
Джэуапынчъэу къанэрэп.
Хэти иIурыIупчъи
Чъэрышъ, жэм данэрэп.

--- Page 451 ---

ГущыIэр, жьыр
ГущыIэр
Ащэфрэп,
Жьы чъыIэр
Ащэфрэп.
Псауныгъэр, уIагъэр
Псауныгъэ уеIэфэ,
ЗэкIэми уряцIыф.
УиуIагъэ ощыIэфэ,
Уитхъагъо бзыуцыф.
Чэмыр, бжьахъор
Чэмым ыбжъакъо
КъехьылъэкIа?
ШъоушI бжьахъор
Шъоу щэкIа?
Дэгъончъэ-къинынчъ
ЦIыфым идагъо
Ежь зыдилъэгъужьрэп.
Джаузэ, илъагъо
КIогъуае щыхъужьрэп.
ФэлIэ-телI
УимыIэм
УфэлIэ,
УиIэм
УтелIэ.
ОщыкIыр, лъэоир
Сигъунэгъу нэйпсый-хьарамышъ,
ОщыкIым хьэр регъэбзэи.
Ащ ыIорэм зыкIи рымыпшъ,
Илъэой уашъом реусэи.

--- Page 452 ---

Узэхахрэп
Ахъщэ мыпчъ
ЗэIахрэп.
Уалъымычъ,
Узэхахрэп.
ГъэсэкIэ Iаз
Ар афэмыгъасэ -
ГъэсэкIо Iазэшъ,
Тыгъэм зыдегъазэ,
Мазэр егъэIасэ.
Ныбджэгъу нэшIу
Ныбджэгъур мафаем
Агъэунэфы,
Узыщыфаем
ЫнэшIу къыпщефэ.
Нымрэ тымрэ
Уянэ зэрымысым
Тыщасэ умыкIу,
Уятэ инамысы
УетIэныр емыкIу.
Бэ умышх, зыгъэшхэкI
Шхыныр къахьмэ, пIашъхьэ
Дэмыщай, угу сыкъэгъэкI.
Узыхэсмэ апашъхьэ
Бэ щымышхэу зыгъэшхэкI.
Лъыуасэмрэ пхъууасэмрэ
"Лъыуасэмрэ
Пхъууасэмрэ
Мылъку лъачIи бай лъачIи хъурэп"
ЗыIуагъэм, щыуагъэ фэслъэгъурэп.

--- Page 453 ---

Пщагъо, джагъо
Пчэдыжь пщагъом
МэфэшIу къехьы,
Узиджагъом
Гугъу уегъэхьы.
Осыр, чIыплъыр, шъоущыгъур
Осыр шъоущыгъу зэхъум,
Шъоущыгъулъэ ыгъотыжьыгъэп.
ЧIыплъы дэгъур къызыдэхъум,
ШъоущыгъушIукIэ ар тхъэжьыгъэп.
Алахьэм ишIушI
Алахь зизакъом ишIушIэ макъэ
Тыжьыны жъгъыукIэ огум къысфехы:
Тыгъэпс нэбзыйкIэ зыкъысхетакъо,
Иощх гъэбэжъуи шъабэу къысфещхы.
А лIыр лIы гушху
"О-хьэ-хьай-ри джэгушху!.."
Сыдэу а лIыри лIы гушху.
Ылъакъуи узрэп,
Ыжашъуи Iузрэп!
Мэстанэм екIы, унэ къырекIы
Тизыкъуаджэ лIы хъупхъ, лIы пIуакI,
Ащ лъэхъу-лъэушъэр иушъы кIуакI.
Ифедэмэ, мэстанэм екIы,
УешIокIмэ, унэ къырекIы.
СигъэшIэ лъагъо сыщыпшъыгъай
Сынэ плъэрэп, сыгу къыдэчърэп,
Сыдэуи непэ сызэшIэгъуай…
Сионэши чъэрэп, чъэрэп,
СигъэшIэ лъагъо сыщыпшъыгъай.

--- Page 454 ---

ЖэшIо-джашъу
ДэхэIуал, жашIо,
Мэуджы, къашъо.
Ыныби джашъо,
Иджэмышх машIо.
Тыгъэр къепсы
Къещхы, къесы,
Тыгъэр къепсы.
Дунай нэфра зэокIыгъэр?
Хьауми сэра зэкIокIыгъэр?
СыкъыпфызэплъэкIыщтэп
Джэхьнэм лъэмыджым сытетми,
СыкъыпфызэплъэкIыщтэп.
УишIулъэгъу нэмыкIым ептми,
Сыпщыгъупшэн плъэкIыщтэп.
ШIулъэгъу мышIу
ШIулъэгъу мышIукIэ зысыуIэжьзэ,
СигъашIэ пэкIэ, пэкIэ стхъугъэ.
Хъунэп сIомэ зысIэжэжьзэ,
СищыIэныгъэ джэхьнэм хъугъэ.
ГъучIы лъэхъу
Дунай хьафым щысиI зэкIэ,
ЩысимыIэр зы шIулъэгъу.
Сыд есшIэщтыр?.. Ар джы сэркIэ
ГугъэпIэнчъэу гъучIы лъэхъу.
КIэщыгъобэшI
КIэщыгъобэшIыр Iогъу-шIэгъу умышI,
Ащ изекIуакIэ - ошIэ-дэмышI.
Ар непэ оркIэ фабэ, тыгъэпсы,
Неущ нэмыкIэу зыкъыпфегъэпсы.

--- Page 455 ---

Сихэтэшхуи озгъэпкIэн
"А пкIау-пкIау, олъэ, опкIэ",
Сыд ишIуагъ сэлъэ пIокIэ?
ЗытIо-зыщэ узгъэпкIэн,
Сихэтэшхуи озгъэпкIэн.
Иныбжьыкъу къыдэшъожьы
Джэнэ хьафри ащ зыщелъэ,
Сыдах еIошъ, гъунджэм еплъэ:
Зыдэплъэхы, зышIошIыжьы,
Иныбжьыкъуи къыдэшъожьы.
Бзыу тэмап
ДэхэзакI, IэпкIэ-лъапкI,
ЫнэпцитIуи бзыу тэмап.
Ар къэшъонкIи зэкIэм ап,
Ау шIулъэгъур ащ имакI.
АшIыгъэр кIешIыкIыжьы
Кушъхьэфачъэр икIэрыкIэу,
ИкIэрыкIэу кIешIыкIыжьы.
Фэмыгъэхъуми, ебыркъыкIэу
Къэхъущт еIошъ, зегъэпшъыжьы.
Мыхьэ-мышх
Имылъэу агъэлъатэрэр
МыкIумыпш.
Мыдышъэу агъэлъапIэрэр
Мыхьэ-мышх.
Сэжъо, сэпхъэ, сыгу сеIэжьы
Сэжъо, сэпхъэ, хатэр сэпкIэ,
СшIэрэр зэкIэ хьаулый.
Лыжъи сшхырэп, шхъор къыспэпкIэ,
Сыгу сеIэжьы, сыцIыф лый.

--- Page 456 ---

ЗыхамыIо-пэIошху
Ащ ипаIо ежь нахь инми,
ЗыхамыIо-пэIошху.
Фащэигъэр имыIахьми,
СиIахь ыIоу бэIошху.
Нэйпсый
Игъо мыхъоу мыIэрысэр
Ичъыг закъо къыпечыжьы,
Мыджыр матэу зыкIэрысыр
Ежь зырызэу зыфепчъыжьы.
Тыгъурыгъум тэ щишIэна сизытет?
Гъуаплъэм хэшIыкIыгъэ тыгъурыгъур
Усэрэжъэу систол тет.
Сыдым ащ фишIэна сызхэт гугъур,
Сэри сшIэрэп сизытет.
ШъхьэфэIуш
Ыгу зэIугъэр ежь зэхехы,
ЗэмыIугъэр къыримыдз.
Зыфэмыем зышъхьэрехы,
Ау зыфаер ыжэ диз.
Бзэгуишъ
ГъэшIэгъонба, уикъэбар зышIэрэм
Икъэбар IункIыбзабэу егъэтыгъ,
Джа тикъанджэу джэмэ-джэзэ мыпшърэм
Ыбзэгуишъэ унэгъуабэ ыухъытыгъ.
Ау етIанэ ар къыуатIэ
Идышъацэ къызIуигъэщзэ,
ИгущыIи къыпфигъэщзэ,
Ыгу имылъыр къыпфеIуатэ,
Ау етIанэ ар къыуатIэ.

--- Page 457 ---

Сымэджаплъ
СилIэныгъэ благъэ, благъэ
ЗыIоу щылъыр, а-ей, къани,
Сыдэу-адэу ар гукъанэ! -
Сымэджаплъэр, е-ой, лIагъэ.
Къэузыгъ-узыжьыгъ
Къэузыгъ-узыжьыгъэр
УемыупчIми, къыпфеIуатэ.
А зы узэу зэсэжьыгъэр
КъыпфеIуатэ, къыбдэкIуатэ.
Шъхьэгъэжъо-къашъу
Осым фэдэу ышъхьац фыжьми,
Къэгъашъу.
Къэшъо-ешъом хэмытыжьми,
Шъхьэгъажъу.
ДжэгуакIу, хьэдэгъакIу
Ащ зы джэгуи, зы хьэдагъи
БлигъэкIрэп,
Тхьэ зэтагъи зэмытагъи
Агу хигъэкIрэп.
ЛIыхъужъ жъуагъу
Бэрэ а лIым сегупшысэ,
Пшысэ жъуагъоу ар зэхэлъ.
Ащ игъашIэ пшысэ, пшысэ,
Дышъэ жъуагъор ибгъэхэлъ.
Шъоры еIо, шъор еIоты
Шъоры, шъоры бэрэ шъоры
ЗыIо пстэури мэIоржъоры.
Шъор еулэбы, шъор еIоты,
ЫнэшхуитIуи ащ къекIоты.

--- Page 458 ---

Тэхътэ шъабэр ащ ыпхэкI
Ащ зыфаер къыдэхъугъэшъ,
Хъохъу зыфеIожьы.
Тэхътэ шъабэр ыпхэкI хъугъэшъ,
ГукIэ мэтхъэжьы.
Тхьэмэтэ пшъагу
Титхьамэтэ лъэпэлъагэр
IофышIэ макIо.
ПэIо медэ пэIо дахэр
Зышъхьэрысыр пшъаго.
Нэрлъэгъу шIулъэгъу
Пшъэшъэ дахэр къакIоу слъэгъумэ,
Сыни сыгуи сIэпэкIы.
Къысэмыплъэу зблэкIы хъумэ,
ШIулъэгъу къопсыр зэпэчы.
Бэщ гъугъэ шагъ
ЗиIо-зышIэ зэтекIрэр
Амышхыгъэ зэтекIэпIыкI,
Ежь-ежьырэу зэтечрэр
Бэщ гъугъэ шэгъэ зэпыкI.
КIэлэзикъэмыщ
Ащ итеплъэкIэ кIэлэзикъэмыщ,
КъизгъэжъукIрэ купми ащымыщ.
Зэ кIэупчIи адэ, хэ къэзыщагъ,
Джыри ар шIулъэгъум рихьыжьагъ.
Сыдэу ар лIы гушху
Ащ нэчыхь зыфарегъэтхы,
Исабый-быни мэтхытхы.
Иджэгуи джэгушху,
Сыдэу ар лIы гушху.

--- Page 459 ---

УпчIитIу
Джыбэм илъы ахъщэр
Ежь-ежьырэу маща?
Мэзым кIогъэ пхъащэр
Непэ типшэхъуаща?
Шъугъуалэмэ сыд аIощт?
Ситхылъ къыдэкIыгъ, сэгушIо.
Шъугъуалэмэ сыд аIощт?
ГъучIэхъучанкIэ абзэгушъо,
ТырахъукIзэ, мэщ аIощт.
Iэ къыпщефэ, нэпч урефы
Ащ зыфаер фапшIэмэ,
Iэ къыпщефэ.
Зыфэмыер дапшIэмэ,
Нэпч урефы.
Мылъкупс
Ащ иджыбэ ахъщэр реко,
Имыфэжьми, рего, рего.
Зы чапычи къыIэкIэкIрэп,
Зы тхьамыкIи фэгумэкIрэп.
Зэпэгъэчъэ-зэгъапш
ЧапычитIур зэпегъачъэ,
Къытечъыгъэр егъэтIылъы.
АбэситIури зэрегъапшэ,
Анахь иныр егъэбылъы.
Гугъэ-гухэлъынчъ
Сэтхэ, сэтхэ ыIомэ-ыIозэ,
ИгущыIэ зэпегъащэ.
Ащ игухэлъынчъэ, кIомэ-кIозэ,
Шыгъо чъэрыр егъэлъащэ.

--- Page 460 ---

ГъэгущыIэ-амыгъашх
Зыфэмыдэм зырегъапшэ,
Икъэлапчъэ дафэрэп.
ГъэгущыIэ, умыгъашхэ,
Зыпэс Iанэм пафэрэп.
СишIушIагъэ сеуджэгъужьы
Щхэны-гъэны, щхэны-гъэны,
СишIушIуагъэ сигубгъэны:
Сызфэтагъэр пый сфэхъужьы,
Ащ фэсшIагъэм сеуджэгъужьы.
Сыгу фэгъу
ЧIыгу хъураеу, ондырыхъоу
Ом дунаир щэчэрэгъу.
СырицIыфышъ, игъорыгъоу
Зигъогу тетым сыгуи фэгъу.
Ащ слъэмафэ терэIукI
Тызтет дунаеу дунэежъ хьафыр
ЦIыф щызэрэшх-щызэрэукI.
Джа закъор арышъ сызишIыхьафыр,
Ащ слъэмафи сфытерэIукI.
ПсэкIи гукIи сафэсты
Адрэ цIыф пстэумэ сэри сафэдэу
Сидунэе гъашIэ кIыхьэ, кIэкIы.
Ахэмэ псэкIи гукIи сафэстэу,
СшIэрэп зыкIэхъурэр, бэрэ къыхэкIы.
Гуао
Шъэфырытхъом илъэбгъу дзыгъэ,
МыцIыф дэгъум ихьилыгъэ
Зэ зэгорэм къягоожьы,
МэшIо лыгъэу къафэкIожьы.
15 Заказ 042

--- Page 461 ---

КъыуеIокIы-къыуегъаIо
Шъхьаихыгъэу мыр къысфашIэр
Ащ егъашIи къымыIощт.
КъыуиIокIзэ шIушIэ фашIэр
КъыпфэсшIэнба уигъэIощт.
Укъеугъоны, къыуехъоны
Ащ Iупэ шъабэкIэ, Iушъэбэ макъэкIэ
Убгъи, угуи, уиджыби къеугъоны.
Ау етIанэ ащ уизэмышIэгъу закъокIэ
КъыбдишIагъэр зэкIэ къыуехъоны.
"ШъыпкъаIу"
Ащ шъыпкъаIоу зелъытэжьы,
НэкIэ уелIы, къыптебанэ.
ИгущыIэшъ - панэ, панэ,
Къыпхэпыджэ, упелъэжьы.
Пшъэшъэ гохь, лъэпэлъаг
Уеплъымэ, пшъэшъэ гохь, Iасэ, дахэ,
Нэри гури ащ пIэпихэу лъэпэлъагэ.
Шъхьащытхъужьэп, зигъэнэшIурэп,
Ау хьаку машIор кIигъэнэшъурэп.
Ыгу къысэбгъэ
Сычъыг бырабэу сыкъэкIы,
Сижьау чъыги ыгу къысфыхэкIы:
СыкъэбгъэкIрэп еIо, къысатIэ,
Ишъугъо дыджыпси мэпшIатэ.
Пщэгъо-щынагъу
Сызытет нэпкъыр пытэми,
Лъагэ, щынагъо.
Сычыжьэрыплъэ фэдэми,
Спэблагъэр пщагъо.

--- Page 462 ---

Гъэрэзэгъуай
Тхьауегъэпсэур зымышIэ-зимыIэм
А гущыIэр ныбжьи къыуимыIощт,
Къысэт-къысфашIэр зигугъэ-щыIэм
Сыд фэпшIагъэкIи, гурымыIощт.
?..
Адыгэ лъэпкъым иадыгабзэ
ЗыIулъ пстэури, джа тIэкIури адыга?..
Ащыгъум ахэм ялIыкIо хасэ
Хэтхэм фэсапщыр абзэкIэ аха?..
ОркIэп, ежьхэмкIэ емыкIу
УишIушIагъэмэ уакIэупчIэжьыныр,
Гъунэ лъыпфыныр емыкIу.
ЗыфэпшIагъэмэ уащыгъупшэжьыныр
ОркIэп, ежьхэмкIэ емыкIу.
Ухьаулый, уцIыф лый
Джы нэс сыкъызэхэмышIыкIыгъэмэ,
КъыпфэсшIагъэр хьаулый.
Силэжьыгъацэ къыпхэмыкIыгъэмэ,
Ухьаулый, уцIыф лый.
ДэхэIолэ-лIыкIошху
ЗыхамыIорэ-пэIошху,
Тыди ипаIо къыщэлъагъо.
ДэхэIолэ лъэIокIошху,
Зытеты лъагъор цIэнлъагъо.
ШъхьэцIыкIу-мэкъэшху
Уеплъымэ, шъхьэцIыкIу-мэкъэшху,
Къаджэмэ, птхьакIумэ Iуеуты.
А лIы цIыкIур боу лIы гушху,
Ежь нахь инри жэкIэ реуты.
15*

--- Page 463 ---

ТешъорыкIо-теурыкIу
ТешъорыкIо-теурыкIор
КIэкIорыкIы, къызэплъэкIрэп,
Зытес шыгъоу шыгъо мыкIор
Мачъэ, мачъэ, ичъэ хэкIрэп.
Ащ зыгорэ ынэ кIэлъ
Ар зыгорэм къырефэкIы,
Ащ зыгорэ ынэ кIэлъ.
Сэр елъэкIы, шъхьэр рефэкIы,
Фэмыгъотрэр ылъы хэлъ.
ЗеупIэIужьы, зешхыхьажьы
Зигъэатакъэу ар мыIожьышъумэ,
ШIошъи мыхъоу зыдэхьащхыжьы.
ЗыкIэлъежьагъэм кIэмыхьажьышъумэ,
Ащ зеупIэIужьы, зешхыхьажьы.
КIэфэфыкIы, кIэбыукIы
Жьыбгъэр къепщэ, пщэр зэрефэ,
КIэфэфыкIы, кIэбыукIы.
Шъхьэр зэщефы, зэтырефы,
Щэмэджынчъэу мэкъу пеупкIы.
Ежь зэрегъапшэ
Ар тэ джы нэси къыдгурыIуагъэп,
Iэуж осэты зыми риIуагъэп.
Ащ псэлъыхъуабэр къызэпегъачъэ,
Къатечъыщт закъор ежь зэрегъапшэ.
Ар сыдигъуи гъотыгъуай
Къыпфаемэ, урищыкIагъэмэ,
Къыбдиуджыхьзэ уай-уай.
УгуIэмэ, къыпщыкIагъэмэ,
Ар сыдигъуи гъотыгъуай.

--- Page 464 ---

ИмашIо шIукIэ сыкъесты
Ихьаку машIуи кIыкIыкIэу мэсты,
Тхьацур епшэ, хьалыгъу егъажъэ.
Джа шъузы IэшIур щыщышъ сигъашIэ,
ИшIулъэгъу машIо шIукIэ сыкъесты.
СфэкIужьрэп, сфекужьрэп
Сигъогу хьылъэ сызтетыр бэшIагъэ,
КъысэхьылъэкIы, сфэкIужьрэп.
Аущтэу къиныщтмэ хэта зышIагъэр,
Сыпшъыгъ зэсIонкIи сфекужьрэп.
IэутIэ-мыутI
Ар пшъэшъэ гохь, пшъэшъэ дах,
ПкъыкIи ихыгъ, лъэпэлъаг.
Ащ иIэутIэ-мыутIэ
Жэ тIэтагъэу угу къеутIэ.
Ыжэ зэкIещы, чэмыбгъэр къещы
Гъунджэм иплъэмэ, мащтэ, IокIоты,
Чъыер къызекIукIэ, ыжэ зэкIещы.
ИпкIыхьэ хэтзэ чэмыбгъэр къещы,
КъызыущыжькIэ ынэ еIоты.
ШъхьэгъэшIожь
Ежь ышъхьэ закъу ныIэп, ныIэп
Ащ шIу ылъэгъурэр.
Сыд епшIэщт - щыIэп ар, щыIэп! -
Хэта зыдэхъурэр?
ЩымыIэ шIыхьаф
ЩымыIэ шIыхьафым
Сахьыгъэм фэд,
Мы дунэе хьафым
Сыд къыщысфэт?

--- Page 465 ---

Ар сэркIэ пшэсэн
Дунаир хэткIи, оркIи пшысэмэ,
Ар сыдигъуи сэркIэ пшэсэн.
Аущтэу сымыIоу сегупшысэмэ,
Сыпфэшэсын, тхьацуи фэспшэн.
Нарт щэрэхъ
Нарт шъаор, умышIыкIай,
Ошъогуми удэмыпкIай.
Тиджэгуи сыдэу джэгушху,
Нарт щэрэхъри гургушху.
ЖъыгъошIу щыIа?
ЖъыгъошIу щыIэп зыкIаIуагъэр,
Сэрщтын, сэрщтын зыфаIуагъэр:
Жъы сызэхъум, сэ ар зэхэсшIагъ,
Шыкур, илъэсыби къэзгъэшIагъ.
Бэшрэбыр ыныб
Ащ аркъ бэшрэбыр рекIыхы,
Iанашъхьэм щэхьаджэ.
Ришъугъэм ылъакъо кIехы,
ИIахэп игъуаджэ.
ГуцэфэшIыл
Ежь ицыхьэ зытемылъыжьым
Сыдэущтэу цыхьэ фэпшIын?
ГуцэфэшIылэу зынэ плъыжьым
УигъашIэ ущигъэпшъын.
Пылы, пылы
Сыд фэдэ унэм фырахьагъэми,
Ежь пае хехы, егъэбылъы.
Ащ Iулъхьишъэ зыIуилъхьагъэми,
ЗигъэшхэкIрэп - пылы, пылы!

--- Page 466 ---

Хахъорэп, хэкIрэп
Ахъщэ иIэми имыIэми,
Ар ыжэ дэкIрэп.
Ащ, гуIэми мыгуIэми,
Хахъорэп, хэкIрэп.
IонтIагъ
Гъунджэ IонтIагъэм иплъыхьэрэм
IонтIагъэу зырелъэгъожьы.
ИгъашIэ IонтIагъэу къэзыхьрэм
СызанкI ежь зэреIожьы.
Уишъхьэуз ащ иузэп
Ащ къеузрэм фэдэ уз
Хэта зиIэр? Зыми иIэп.
Иузышъор ишъхьэуз,
Уишъхьэузи ащ иузэп.
Пхъэгулъ
Тинепэрэ лъэхъан къыхэхъухьагъ,
Ятэжъ изэманыгъэр ыгу илъ.
БлэкIыгъэ пстэури ынэпс хэгъухьагъ,
Тианахь дэгъури ащ ипхъэгулъ.
ГъучIыр жэкIэ пфызэпешIэ
Уикъэбар ащ ешIэ, ешIэ,
Икъэбари, ежьри пшIэрэп.
ГъучIыр жэкIэ ащ зэпешIэ,
ЫIи, ыжи, ыни пшъырэп.
Шъыпкъэмрэ пцIымрэ
УеIункIызэ шъыпкъэр ипкIыгъэми,
КъыпшIотэджыжьы.
Псы кIапкIэзэ, пцIыр къэбгъэкIыгъэми,
Ар пцIэу къычIэкIыжьы.

--- Page 467 ---

Улъемыжь, зыдэмышI
Лъэпэрапэу мачъэ, мачъэ,
Зыдэчъэщтри ымышI.
Джыри мачъэ, мачъэ-мапчъэ,
Улъемыжь, зыдэмышI.
ЧъыIэлIапх
Гъэмафэм гъончэдж-къэптан дытагъэри,
Бжыхьэм мэлышъо джэдыгу бгъотагъэри,
Хъурышъо пэIо хъокIыгъэри щыгъ:
Сыдэуи адэ мы лIым тезэщыгъ!
Техьэ-текI
КъехъулIэгъэ-къыщышIыгъэр
УмышIэу зэм къыоцакъэ,
Зэм емызэщыжьы пшъыгъэр
ЫмышIэу ар къыпфэсакъы.
ДжэгуакIу
"Iэгур! Iэгур!" ащ ыIозэ, ом мазэр къырарегъащэ,
Ар нысэщэ джэгум хегъаплъэ.
Жъогъо зэшиблэу лъэгабзэр Iупэ сырынэм регъапщэ,
КIэлэгъур шIулъэгъум фегъаблэ.
ПцIыус
Ыбзэгу хъупцIызэ,
ПцIы еусы.
КъыпIущхыпцIэзэ,
Уеумысы.
Хьэжэжъ
Ащ къыIукIэгъэ хьэжэжъэу Iутыр
Уинасыпмэ, къыуитIупщынэп.
Ихьэ хьакъу макъи ащ уреуты,
УщылъыкIи, къыоплъыжьынэп.

--- Page 468 ---

ПхъашIэмрэ усакIомрэ
ПхъэшIэ пхъэпсыр пхъэмбгъум рэчъэ,
ПхъэIушкIафэр пIуакIэу къыдэлъэты.
Сэ сикъэлэми тхылъыпIэм ешэ,
УсэшIу сфэтхыщта?.. Сыгу къыпэлъэты.
Гъакъ
МыжъокIэ кIашъом
Дэуае,
ЛъэойкIэ уашъом
ДэкIуае.
ЛъэкъуитIу шъэфрытхъу
Жьы къымыщэу, зимыгъэсысэу
ШэкIуахьэ кIуашъэу къыпфэсакъы,
ЕтIанэ къэтхъошъ, ул ыгъэузэу
ЛъэкIэпIэ хэчэу ар къыоцакъэ.
Шъхьэгъажъу
Ар боуи цIыф шъхьэгъажъу,
Псым хэтми ащ псы къынэсрэп.
КъэмыкIыгъэр игъажъу,
Ежь нэмыкI тыгъэ фепсрэп.
ИшхакIэ ом зэхехы
КIэлэ бжьышIо IэпкIэ-лъапкIэм
КIэнкIэ закъом цы къыхехы.
Къызхихыгъэр зыIуелъакIэ,
Ащ ишхакIэ ом зэхехы.
Хъэцыкур, дунаир, сэры
Хъэцыкур къечэрэгъокIы,
Дунайми зызэрехъокIы.
ТIуми сыкъырафэкIы,
ТIуми сшъхьэ зэрафэкIы.

--- Page 469 ---

Корэшъу
ЩыIэныгъэр, щыIэныгъэр,
Уикорэшъуи къэщыныгъэр.
Ар сыдигъуа къызыощтыр,
ИкъамыщкIэ къызсэощтыр?
ТIумкIи сыдэгу
Тара - щытхъукIаера
Хьауми убыкIаера -
ТIум язэу къахэпхрэр,
 ГугъэшIоу зэхэпхрэр?
Къоджэхь-къоджэшх
Хырыхыхьэр къоджэхь-къоджэшх,
Къэмыхьыгъэр уимый.
Уимылыер лэгъэ-джэмышх,
Уагъэшхыгъэр мэз мый.
Гугъэнчъ
Синатрыфи сифыгуи гугъэп,
Сэ гугъэм сегъапэ.
Сэгугъэ, сэгугъэ, сэгугъэ,
Хэта сигугъапIэр?
Къурэ гъугъ
Жъыгъор, жъыгъор, жъыгъор,
Жъышъхьэ жъыгъо мыгъор,
Сыд осIона, къурэ гъугъ,
КIэгъэстэни сыпфэхъугъ.
Добэдашх
ИщыкIагъэмэ,
Iэ къыпщефэ.
КъыпщыкIагъэмэ,
Нэпч урефы.

--- Page 470 ---

Мымышъэ, мытыгъужъ, мыхьашху
ЗигъэIуш, зигъэин, зигъэшъхьашхозэ,
ЫмышIагъэр ынапшIэ тырелъхьэ.
Мымышъэ, мытыгъужъ, мыхьашхозэ,
Чэмыжъышъхьэр ыныбачIэ релъхьэ.
Симые сыфэмый
"Сихэгъэгу!" сIощт нахь,
"Мы хэгъэгур" сIощтэп.
Сщиз чIыгур сиIахь,
Имыхьакъ сфэIощтэп.
Чау-чау
КъаIу-аIожьи ащ нахь чау-чау
Слъэгъугъэп. Ар къыпщыхьащтэп.
ПхъэкIычау, пхъэкIычау, пхъэкIычау
ЫIи ыжи зэтрилъхьащтэп.
Щыдымрэ чъыгымрэ
Щыдым ихьылъэ имыкъу хъумэ,
ИчIыпIэ икIрэп.
Ишъхьэзэкъуагъэ чъыгаем къегъумэ,
ПкъыкIэ зэпыкIрэп.
Мапэ, мэгугъэ
ИмыIофыбэ къызэхьылъэкIрэр
Игъо-имыгъом егъапэ,
КъыкIугъэ гъогум фызэмыплъэкIрэр
Ишыгъо чъэркIэ гугъапIэ.
Мафэ сфэрэхъу
Уахътэм ищэрэхъ,
Мачъэ - сыдэрэхъу.
СипаIуи сщэрэгъ,
Ар мафэ сфэрэхъу.

--- Page 471 ---

Лъэгъо бгъуз
Къушъхьэ лъагъор занкIэп,
IонтIэ-щэнтIэ бгъуз.
Ар цIэнлъэгъо закIэп,
Сытет, сыригъус.
Iуш-губжыпх
Тыгъэ къыкъокIыгъом
ДэIушы,
Мэзэ зэблэкIыгъом
Дэгубжы.
Ощх чэфыл
Гъэтхэпэ ощхыр щхызэ,
Мэщым тещхэ.
ЛъэпэпцIыеу зырищзэ,
Мэщри мэщхы.
Iэзэгъунчъ
Жьыбгъэр къепщэ,
Пщэр зэрефэ.
СиуIагъи сепщэ,
Сызэрефэ.
ЛъэIорые дай-дай
Ар нэщэ-Iущэ IупшIэ Iущ,
ЛъэIорые дай-дай.
СищыкIагъэп, къэмыгъэущ,
ГъучI Iадэр идэдай.
Унагъом нэпсыр егъэщы
Ащ икIасэр шъуатэ, шъуатэ,
ЗешъокIэ - мэIодэжъуадэ.
Ежь мэтхъэжьы, мэтхъэжьы,
Унагъом нэпсыр егъэщы.

--- Page 472 ---

Дунэе хьафым сыщымыхьаф
Дунэе нэфыр тхъагъоми, тхъагъоми,
Ар хэткIи сэркIи дунэе хьаф.
СыцIыф мыинэу ащ сыщэлъагъоми,
Сыщызэпащэу сыщымыхьаф.
ЦIыф мыгъу
УIукIэмэ къэгъэзэжь
ЗыфаIорэм ар фэд.
Уиунапчъи игъэсэжь,
ИгъогупкIи ащ фэт.
Гур зэпекIы, узэщечы
Жэм дэмыфэу а зыр къеIо,
КъеIо, къеIо, гур зэпекIы.
ФэмыукIочIрэм жэкIэ текIо,
Ищхы макъэ узэщечы.
Тэгъу умышI
НэшIо-гушIоу ептрэр пIехы,
Ежь зыгори къыпфимышI.
КъысфашI пIомэ - ыпсэ хехы,
Узэхихрэп, тэгъу умышI.
КъысIуетхъыжьы, сегъэгъыжьы
ЩыIэныгъэр тхъагъо,
Сигъэтхъыгъэр къысIуетхъыжьы.
Сыздэджэгурэр лъагъо,
Слъэ кIеуты, сегъэгъыжьы.
Усэ шыгъу
СшIэрэп, сшIэрэп ар зэрэхъурэр
Псэлъэ мыхъум сегупшысэ,
Сешэсыгъэу сэ згъэлъэхъурэр
Усэ шыгъоу сэркIэ пшысэ.

--- Page 473 ---

Тызэпщэжьы, зэтэщыIэ
НахьыжъитIумэ сэ сырящэу
ТэгущыIэ, тэгущыIэ,
Лъэпкъ корэшъумэ тызэдяпщэу
Тызэпщэжьми, зэтэщыIэ.
МыкIумыпшыр иIурышх
Зегъэделэ, зегъэIушы:
Тэбэрыжъэр мыкIумыпшы
ЕIо шъхьакIэ, еIо шъхьакIэ,
Ар Iурышхэу зыIуелъакIэ.
Сыоплъы, сэогъатхъэ
КIэнкIэ кургъум икъэбзагъэ
Уесэгъапшэ, сэогъатхъэ.
УнитIу нагъо, унитIу нагъо
Идэхагъэ сыгу хегъахъо.
ШIушIэныр нэшIошIыгъэп
ШIушIэ сэшIэ, сэшIэ пIозэ,
УшIушIэныр шIушIэ хъурэп.
УинэшIошIыгъэ къыптекIозэ,
Сэдакъэ зэптрэм угу фэгъурэп.
ЗышIоинэу зеушIоижьы
СытхакIу еIошъ, зышIоинэу
Къэлэмыпэр пехъокIыкIы.
УзешIокIрэм уиушIоинэу
Уауж къехьэ, зэщэкIыкIы.
Цыхьэнчъ, гуцэфэшIыл
Зицыхьэ зыкIи зытемылъыжьым
Сыдэущтэу цыхьэ къызфебгъэшIын?
Зыбгъэ шIулъэгъур зыдэмылъыжьым
УищыIэныгъэ ущигъэпшъын!

--- Page 474 ---

ЗэмышIэгъуай
"Унэгъо фалIэ унэгъо мышI"
ЯзыгъэIуагъэм сыдэу ар фэд.
Зыфэе дэдэр ежьми ымышI,
ЗэмышIэгъуаер ыпэ къыфэт.
Щхыу ныкъуапцI
КъыпIощхыпцIэ, къыпIогушIо,
НэшIо-гушIоу укъегъапцIэ.
КIэхъупцIыкIы ыIэгушъо,
Чэм имыIэу щхыу пфегъапцIэ.
Iэчъэ-лъачъ
МэгуIэ-мачъэ, мэIэчъэ-лъачъэ,
Зыфечъэжьагъэм ыгуи етыгъ.
ЗыкIэмыхьащтмэ ащ зарегъапшэ,
Идунай тыгъи ежь имытыгъ.
Зыфаер уегъашIэ
ЕпIорэм къедэIурэп,
Ежь зыфаер къеIо.
КъыIорэр къыокIурэп,
Инэмыплъ къыптекIо.
Уегъэшэхъу, уегъэплъэхъу
Уздигъаплъэрэм сэкIо еIомэ,
Уегъэшэхъу, уегъэплъэхъу.
Ори а лъэныкъом умыкIомэ,
ОкIо еIошъ, пшIошъ егъэхъу.
Дунаир тхъагъо
Къин щыолъэгъуми,
Дунаир тхъагъо.
Шхъор къыщыплъэхъуми,
ФэхъукIэ обагъо.

--- Page 475 ---

Дышъэ къэлэмым земыгъэдел
Дышъэ къэлэмыр уиджыбэ илъкIэ,
Утхэн фалIэкIэ, тхакIо ухъущтэп.
Мэрчэп пхъэчаим гукIэ уфилъкIэ,
ЗэогъатхъэкIэ, зи къыбдэхъущтэп.
Къэб гъэжъуагъ
Узэдатхъэ-узэдалIэкIэ,
Сыд ишIуагъ?
ШIулъэгъулъыр зыуталъэкIэ,
Къэб гъэжъуагъ.
Мэщ пкIэнчъ
"Сыда къыпфихьыгъэр уитыгъуасэ?" -
Iаджи къысэупчIы, къысэхъуапсэ.
"Зызгъэзэщрэп, сэтхэ… - ясэIожьы, -
Мэщы пкIэнчъэр хьамэм щэсэIожьы".
Джэхьнэмыр, джэнэтыр
Мы дунаир сыуджэгъугъэ,
Ар джэхьнэмы сэркIэ хъугъэ.
Ахърэт джэнэтри дахэ,
Ащ илъэмыджи махэ.
Шъугъуал
Ежь къыдэхъурэм щиз хегъахъо,
О къыбдэхъурэм ынэ рекIы.
УзешIокIрэм ер пфегъашхъо,
Ишхъо пани къыпфыречы.
Машхэ, мэчъые
Машхэ, мэчъые, къэущыжьмэ,
ИпкIыхьапIи ащ къышIэжьрэп.
Ау ар Iанэм ептIупщыжьмэ,
IэкIи жэкIи ащ зишIэжьрэп.

--- Page 476 ---

Фэбэ-чъыI
Джэдыгу фабэ зыщыгъыр
ЧъыIэ лIэрэп,
Къэптан пIуакIэм езэщыгъэр
ГукIэ плъэрэп.
Тарихъ мыгъом секIэсыжьы
ШыкIэпщынэр ащ сфегъэгъы,
Сэри сэгъы, сегъэпхъэпхъы:
Тарихъ мыгъом секIэсыжьы,
Сыгу итыркъуи къэузыжьы.
ЛъыкIуат, умыпшъ
УиIофы уегупсэфылIэу
Iэпэдэлэл умышI.
ШIушIэ гугъапIэр угу филъэу
Дэлажь, лъыкIуат, умыпшъ.
ХьакIэпытхъ
"Къаштэ, къысфахь!" еIо нахь,
ХьакIэпытхъым "махь!" ыIорэп.
ПIехы, птырехы имыIахь,
ЗимыIэм ыдэжь ар кIорэп.
Нэфэ-шъэф
ЗэрэнэпцIыр пшIэмэ-пшIэзэ,
ИгъэпцIалъэ пшъхьэ зэщефы.
Ишъэныкъо шъэмэ-шъэзэ,
ОркIэ нафэр ежькIэ шъэфы.
СшIэрэп, сшIэрэп
Сыда моущтэу сызкIыщытыр?
Сышъхьагъэщэп, ащ сигъэпшърэп.
Сымыуцумэ, сызIукIэщтыр
КъиуцукIа?.. СшIэрэп, сшIэрэп…

--- Page 477 ---

ПэкIэгъэщ
ЛIы гоузым зигъэзэщрэп,
ПакIэр егъэщы, жакIэм хэжьыхьэ.
Ышъхьэ джашъуи ыжьрэп, ыжьрэп,
Жэр зэкIещы, пчыхьэр кIыхьэ.
Ыгу жьы дэкIы, зегъэгъыкIы
Джэхэшъогум ар щэпхъанкIэ,
Симыхьакъи къыстрепхъанкIэ.
Ащ сэ мыхъэр спегъэхъыкIы,
Ежьми гукIэ зегъэгъыкIы.
ИкIэпсэнчъэ зырепхыжьы
Нэкъокъолэ Iэл-шъугъуалэу,
Зиалаши мыпкIэгъуалэу
Улэугъэм ежь зешхыжьы,
ИкIэпсэнчъи зырепхыжьы.
Зэфэмыдэ-зэфэдитIу
Зыр шъэбэ-макIэу мэгущыIэ,
Ар зэкIэми зэхахы.
Адрэм зырегъанэ, зещыIэ,
ГущыIэнкIи мэшъхьахы.
Узэхехы-узэблехы
Ежь зыфаер емыIомэ,
ЕмыIуагъэр зэхехы.
ЗыфиIуагъэм умыкIомэ,
Къэбариблэу зэблехы.
Щыдыр маIо
Щэджэгъуапэм - игъо хъумэ! -
Щыдыр маIо:
Шъушх къытеIо, тыкъеухъумэ,
Уахътэр макIо.

--- Page 478 ---

ЧIыгур тхьацоп
Ар къат-къатэу зэтекIоты,
ИIужъуагъи къэшIэгъуай.
Нэр мэхъупцIы, нэр сэIоты,
ЧIыгур тхьацоп, ар пшэгъуай.
Сыд есIон
Мэзэ зэблэкIыгъом
ИцIэцIэгъушъ, нэкIушъхьаплъ…
Ау джы нэс сщэчыгъэм
Сыд есIон, сыришъхьал.
Гъундж
ЦIыфым ыгу илъыр
Ынэгу къещы,
Сэ сыбгъэ дэлъыр
Сшъо къыхэщы.
Сиджэмакъэмэ япхъэIун
Бзэмэ, динмэ ямылъытыгъэу
Дунаир цIыф пстэумэ зэдыряун.
КъышъуасIорэп пыгъэлъэтыгъэу,
Ау сиджэмакъэмэ ар япхъэIун.
Иемрэ уемрэ
Ежь иер къыуетмэ,
ЫIэ мэсысы.
О уер еотмэ,
Ыцэ къыIопсы.
ПхъэкIычым сео, сыкъэшъо
СиIэнатIэ хэшIыкI сэ фысиIэ-фысимыIэмэ,
ШъумыгъэшIагъо.
ПхъэкIыч сеомэ, сыкъашъомэ, сыжъудэгущыIэмэ,
ШъоркIэ ар тхъагъо.

--- Page 479 ---

Бэгушъо
ЫцIэ къыраIомэ,
МэгушIо.
КъырамыIомэ,
Бэгушъо.
Сапэ къифагъэп, къифэнэу сшIагъэп
УигъэшIэ кIыхьэ, МэщбэшIэ Исхьакъ,
Ащ фэдэ цIыф шъуаджэ, сыдыр уихьакъ,
Уапэ къифагъэп,
Къифэнэу пшIагъэп.
МашIомрэ псымрэ
Джэныкъо машIом
Псыр егъэстыры,
Псы стыр ныкъуажъом
МашIор едыры.
НапшIэр дещае, зегъэгощае
Джэнчыдз нэшIошIым напшIэр дещае,
Емызэщыжьэу зегъэгощае:
ПцIы хъущэ кухьэ къысфызэхелъхьэ,
Ащ сиIэбжыми фызэкIэсэлъхьэ.
Мэчачэ, мэщачэ
Къандж чэчэ пцIыусыр
Чъыг шъхьапэм щэчачэ,
ЛIы дышъэцэ Iупсыр
Бэдзэрым щэщачэ.
ЕкIи шIукIи укъысхэт
УнэхаекIэ сыд ишIуагъ,
СызыпIоплъэм угушIуагъ.
ШIу сыплъэгъузэ уисурэт
ЕкIи шIукIи къысхэрэт.

--- Page 480 ---

Ахъщапс
Ахъщэ зилъэгъурэм
Iэр мэхъублаблэ,
Ар къыздэмыхъурэм
МэIэбэлъабэ.
Сиджэпсалъ
Мы къэIо-Iожьым,
Адыгэхэр, зэ тыхэжъугъэкIыжь,
Бзэгу зэфэхьыжьым
Ылъапсэ кIыхьэ, етэжъугъэчыжь.
Тигъэпшъыгъ
Типщ дэхэшхо жьыгъэбыум
ШыкIэпщынэ фядгъэшIыгъ:
ИцIыргъ-щыргъ зэпымыум
Тиудэгузэ, тигъэпшъыгъ.
ЗегъэпцIэжьы
Щхыухэдзэнчъэу
ЗегъэпцIэжьы,
МыкIо-мычъэу
Зытечъыжьы.
Укъэгужъоми, сыгушIон
Садэжьы непэ, непэ уикъэкIон,
Ау укъакIозэ укъэгужъон.
Укъэгужъуагъэми, сыд къыосIон,
Укъызэрэсэу сыбгъэгушIон.
ПцIыус
Унэ къыкIаплъэ,
ПцIыр пфегъэшъхьалъэ.
ИпцIылъэ щалъэ
Урегъэтхьалэ.

--- Page 481 ---

Джары
Адэ джары, джары "Умыуцумэ,
КъиуцукI уIукIэн" зыкIаIорэр.
Уицукужъи къудый уцумэ, уцумэ,
Цумпащэп непэ уздакIорэр.
Ори Iаджри сыбгъэпцIагъ
Сидунаеу дунай хьаф, дунай нэф,
Уифыжьыгъэ силыцIагъ.
УныкъуапцIэу, ом ипщэф, сыгу ипщэф,
Ори Iаджри сыбгъэпцIагъ.
КъыпцIэ мыхъур сагъэшхы
Сыдэу, шъо купыр, шъуслъэгъу сэ мыхъура!
Шъорба сигъашIэ пэкIэ сэзгъэшрэр?
Модэ мо чъыгым пыт къыпцIэ мыхъура
Щытхъупс пыжъугъэчъзэ, сэжъугъэшхрэр?
Хьашъо-мэлышъу
Ащ итеплъэ - узиджагъу! -
Хьашъо-мэлышъу.
СэмэгуIэр ащ иджабгъу,
ШхъонтIэ-мылышъу.
Сыгу имэкъам
СшIэрэп зэрэхъурэр - ежь къежьэ,
Сиусэ жьыбгъэ къысфепщэ.
"Тхэ, тхэ!" - къысеIо, къысеIо,
Сыгу имэкъамэ къыстекIо.
Гъупчъэ-уат
Къэбар къэмыIуат,
Сыгъупчъэ-уат!
Лъагэу сеIэты,
КIуачIи къысеты.

--- Page 482 ---

Зымыгъэстхъэжь
Сэ схамышIыкIэу сишIугъу,
КIашъом сытесэу зысэгъэтхъэжьы.
Ар пIоу укъысэмышъугъу,
ПшъокIэ, тхьамыкIэжъ, зыогъэстхъэжьы.
ШIоп сыгу къысеIо
Мэфэ шъабэм жьыр щыкIэпщы,
Щэмэджынчъэу мэкъуи сео.
Сиогу нахэ пщэр къыкIэщы,
ШIоп ар сыгуи сэ къысеIо.
Шъуз дахэмрэ шъузышIумрэ
Шъуз дахэр тхьамэфэ шъуз,
КъыкIэлъыкIощтыр уишъхьэгъэуз.
ШъузышIур ныбжьырэ гъус.
Уидэй-уидэгъуи ар ишъхьэгъус.
Аужрэ акъыл
Сызыщебэджыщт чIыпIэр сшIэщтыгъэмэ,
Орзэ шъабэр ащ тестэкъоныгъи…
Шъуз дэгъу сфэхъущтыр сшIэщтыгъэмэ,
Зэпшъэшъэгъум сепсэлъыхъоныгъи…
Жъы лъэхъур слъэ телъ
Схэчъыгъэ кIэлэгъур,
Тыдэ мыгъом укъисхыжьын?..
Слъапшъэ телъ жъы лъэхъур
Сихьадэгъу стырихыжьын.
Тыгъурыгъу
Гъуаплъэм хэшIыкIыгъэ тыгъурыгъур
Систол къуапэ дыигъэу тет.
Ащ сыдым фишIэна сызхэт гугъур,
Сэри сшIэрэп непэ сизытет.

--- Page 483 ---

ЫнэшIу къысщифэщта?
ЕтIупщыгъэр имафэу унэ сэшIы.
ИчIэхьажьыным игъо сыфифэщта?
Ар къызысыщт мафэр дэгъоуи сэшIэ,
ЗыIэ силъым ынэшIу къысщифэщта?
Имылъэу умылъат
Убгъэнчъэу убгъэ къибгъэпшмэ,
Ушэсыгъуай.
Ушынчъэу гукIэ зыбгъэшмэ,
Шым уесэгъуай.
Тыгугъэнчъ
Тэтхъэ тэIо,
Шъонтырыпым тэ тытео.
Тэчъэ, тэкIо,
Тыгугъэнчъэу пщынэм тео.
Iэтишъэ-мэтишъ
Зэрымытым Iэтишъэ
РешIыкIы,
Зы Iутэным мэтишъэ
ХешъыкIы.
Мыпщэу зегъэпщы
Къамыщыр егъэщы,
Ащ зигъэзэщрэп.
Мыпщыгъэу зегъэпщы,
Щэми епщэжьрэп.
Федэ-мыфед
Ар федэкIэ къыпщэгугъумэ,
УицокъэкIад.
Умыфедэнчъэу къыщэхъумэ,
МыпкIа-мыпкIат.

--- Page 484 ---

Джэгъогъу дел
Мэзэ зэблэкIыгъом,
Тыгъэм иплъырыгъом
Сиджэгъогъу зэкIокIы,
Ышъхьажъи зэгочы.
Къэлэмыпэр махэ
Ащ идунай гъатхэ:
Матхэ, матхэ, матхэ.
Ытхрэр зэкIэ дахэ,
Ау икъэлэм махэ.
ЩытхъуфалI
Къэлэмыр къещэфы,
Мытхэмэ, зэпекIы.
Шъугъоным зэщефы,
ЩытхъулIэм зэщечы.
Шъхьэгъажъу
О-хьэ-хьайри джэгушху,
Тиутыгуи гургушху.
Тэуджы, тыкъашъо,
Тиджыби джашъо.
Лъэпэуз
ЕтIупщыгъэр зимаф,
Титхьамати лIымаф:
Тещэ, тэчъэ, тещэ,
Лъэпэузми тепщэ.
МэшIончъ
Чыиф онджэкъым
Унашъхьэм зытыреIэтыкIы,
МэшIончъэ джэныкъом
Лъхъончыпэ чъыIэр пестыкIы.

--- Page 485 ---

Жьыбгъэмрэ жъыгъомрэ
Зэгорэм сикIэсагъ сэ жьыбгъэр,
Ащ бгъэкIэ сэ бэрэ сыпэIутыгъ…
Джы щхызэ къысхапщи жъыгъор,
ЗымыгъэлI ыIозэ, сыриутыгъ.
Мыжъори мажъо
Джэныкъо машIор,
ТэпшэскIэ къашъо.
Щыуанри псыжъо,
Ащ хэлъри мыжъо.
Тыгъэр къепсы, осыр фэгурэп
Тыгъэр къепсы, ыпсэ Iозы:
Тыди осы, осы, осы.
Къесэу къесрэп, тIкIоуи тIкIурэп,
Мэфэ фыжьыр тыгъэм фэгурэп.
СыIэнэкIыгъэп, зырязгъэкIыгъэп
Сидунай гъашIэ сыщытхъагъ сIонэу
Щыгъэбэжъугъэп, сыщынэкIыгъэп.
Ау сыздежьагъэм самыгъэкIонэу
ЗыIогъэ пстэуми зырязгъэкIыгъэп.
Хэта зиблащэр?
ТкIышъо телъыр уIэгъэ-ягъэми,
А узыр хэта зиблащэр?
Тызгъэделагъэмэ тыгу ябгъэми,
Тэры ар зэкIэ зилажьэр.
Фыгунчъэ гурхъу
Непэ симафэ тыгъуасэ фэдэу
Пчэдыжьы шэплъкIэ къысфакIо,
Ситыгъэ плъыри гухэлъ къысфэтэу
Фыгунчъэ гурхъукIэ къысфаго.

--- Page 486 ---

Сырынапщ
Сырынэм сепщэ,
Зэхахрэп
Хыжьыр къыспепщэ,
Шъхьахрэп.
СэкIо, сэгъы, сыздэхьащхы
Бжьы онтэгъур спшъэбы дэлъэу
Сыпшъыгъаеу сэкIо, сэкIо…
УчIыфэнчъэу, чIыфи птелъэу
Тэ уежьагъа сыгу къысеIо.
Джэуапынчъ
Гугъэр, гугъэр, сыдэу адэ гугъэр,
СигъэшIэ мышIукIэ уджэуапынчъ?
Сыд фэдэ гугъа сызыулъэгугъэр?
Сигугъэ къэти дэу мэхьанынчъ.
СэшIэ
Узыфаер сэшIэ, сэшIэ,
КIэпсэ кIыхьэр зэпэсэшIэ.
ЗэпышIагъэр пфызэкъохрэп,
УнэкIапи къетэкъохрэп.
Лъахъэ зытелъ шыур
Шым утесмэ чыжьэу оплъэ,
Уздэплъагъэм щыIэр плъэгъурэп.
Уехьыжьагъэшъ, очъэ, олъэ,
Лъахъэу птелъым уигъэлъэхъурэп.
Дэхэ-дыдж
Ащ итеплъэкIэ дахэ,
ЫкIоцIкIэ дыджы.
Мыджырыр хафэ, махэр
Пытэм епыджы.

--- Page 487 ---

КъэIогъэ-Iожьыр зиупкIэпаIу
Тыгъэми зышIозгъэбылърэм
Ышъхьэ упкIэпаIом реко,
ЗимыIофмэ апымылърэм
КъэIогъэ-Iожьыр къытекIо.
ПIо зэпытрэм уепщэжьы
Уз уимыIэу "сэсымаджэ"
ПIо зэпытмэ ер къыпхаджэ.
Е-о-о-еу о-оищыр
Узы пстэумэ яуз щыр!
Амалынчъ
Сыкуон сIомэ,
Сыкъзэхахынэп.
Зэфахьэ сыкIомэ,
Iахь къысатынэп.
Дунаир тэбэ плъыр
Дунай чIылъэр тэбэ плъыр,
Илъыр зэкIэ ежъэ, есты.
Сыда тыгъэм ыгу къытфилъыр,
МэшIо гъожькIэ огум къепсы.
Щэ нэшъу
СилIыщтым фэд,
МашIуаер къыIолъэты.
Сыд ащ къыфэт,
Ищэ нэшъуи зблэлъэты.
Гукъау
Сыд сIона, сыди сIожьын,
БзылъфыгъэхэмкIэ сынасыпышIуагъэп.
Тэ сычъэн, тэ сыкIожьын,
Сэ ахэмэ зыкIи сагъэгушIуагъэп.

--- Page 488 ---

НыкъогъапцIэ-зыгъэпцIэжь
Ар щхыухэдзэнчъэу
Ежь-ежьырэу зегъэпцIэжьы,
КъызэплъэкIзэ мычъэу
МыкIо-мычъэм ар фэзэщы.
СиуIэгъэ гъопс
Силъэпкъэгъухэр къызхафыгъэхэ къушъхьэ-мэзым
СекIужьыным сыкIэхъопсы…
СишымыкIо гупшысэхэмкIэ ащ сызнэсым,
Сыбгъэгу дэхъуагъэр гъопсы.
Сипшысэ-гупшыс
Бэрэ сегупшысэ:
Тидунай тэ пшысэ,
Пшысэ пстэури кIыхьэ,
Сигупшыси пкIыхьэ.
Сешъо, сэтхъэжьы, сыкъашъо
Санэм уегъэуташъо, пшъо тырехы,
Бэмэ къысаIо, зэхэсэхы.
ГукIэ сэтхъэжьы: сешъо, сэуташъо,
Сибэшрэб кIаси сэ сыкъыдашъо.
ЧIымрэ омрэ
Чъыгыр ышъхьапэкIэ,
Ошъогум чIаплъэ,
ЫчIэгъ-ылъапсэкIэ
ЧIыгум епсалъэ.
ШIулъэгъу-мылъэгъу
Сызыфаер къыздэхъурэп,
ШIулъэгъу мыхъур къыслъэхъу.
ШIу слъэгъугъэм сыдэхъурэп,
Къыздэмыхъурэм шIу селъэгъу.

--- Page 489 ---

Гъэмэфэщта, кIымэфэщта?
ЦIыфым игъашIэ кIыхьэ, кIэкIы,
ГъашIэм гъогубэ щызэхэкIы.
Ахэм языщта сигъэмэфэщтыр
Е нэмыкIыщта сикIымэфэщтыр?
Тызэпаплъэ
Сэри сыпаплъэ,
Ежьри къыспаплъэ.
Шъхьалри мэхьаджэ,
ТIуми къытаджэ.
Быбын фалIэ сэлIэ
Быбын фалIэ непи сэлIэ,
Чэпэ шэплъым дэжькIэ сэплъэ.
Щыслъэгъущтым сегупшысэ,
Ахэр зэкIэ пкIыхьэ, пшысэ.
Шыу шIуцIэр ара сэ къыскIэхьащтыр?
Сышыушъ сэчъэ, сэбыбы, сыпшърэп,
Шыу шIуцIэр ара сэ къыскIэхьащтыр?
Сыдым фэсшIэна, шъори ар шъушIэрэп,
Къэсмэ илъахъа къыстырилъхьащтыр?
Шым темысэу мысэм лъэхъу
Усыды цIыфа, фэхъу-мыхъумэ уащыща?
УшIулъэгъу тесыеу бэрэ къысщэхъу.
Хъугъэр умышIэу е пшIэзэ, ощыща?
Шым утемысми, мысэм улъэхъу.
ЗэIугушIо-зэфычIэплъхэр
Непэ сызхэфагъэхэр цIыф гъэшIэгъоных,
Зы хъонагъуи, зы цIэцIэгъуи азфагу дэлъэп.
ЗэIогушIох, зэфычIэплъых, зэрэугъоных,
Зэпыинхэ-зэфэшIунхэ ягухэлъэп.

--- Page 490 ---

Уиощ къысшъхьэрыт
ОсшIагъэр сшIэрэп, сигъашIэ
УигъашIэ щымыпэрыт.
Сэтхэ, мэщ сэшIэ, сэпхъашIэ,
Уиощи сэ къысшъхьэрыт.
Сыд фэсшIэн
ЦIыф лъагъор
ШIу лантIа?
Мэл лъакъор
МэпкIантIа?
МыхъурIэлъынри оркIэ нэфшъагъо
Плъэгъухэрэр зэкIэ дэгъуми мыдэгъуми,
Хъугъэр умышIэу гъэшIагъо.
ПшIагъэр мышIагъоу къыпщэхъуми,
МыхъурIэлъынри оркIэ нэфшъагъо.
Ары Iолъ, ары Iолъ
Ащ орэдыр къысфеIо,
Икъэмэ-сэшхуи зголъ.
Инэплъэгъу къыстекIо,
Ары Iолъ, ары Iолъ.
Тыздэфэщтри хъуатэ
Хъэренэ сешIэ, ори укъыздешIэ,
Угу илъри сэшIэ, сэшIэ, сэшIэ.
Тихъэрени лъагэу жьым зыщепхъуатэ,
Тыкъызэдизмэ тыздэфэщтри хъуатэ.
Бжыхьэр ыIэпэ гъожьы ебзэижьыгъ
Бжыхьэ къолэныр къушъхьэтхым щыудж-щыджэгуи,
Жьыбгъэ гуIалэм еубзэжьыгъ.
ЕтIанэ осыжьы чъыIэм ыгъэтIыргургуи,
ЫIэпэ гъожьы ебзэижьыгъ.

--- Page 491 ---

Сыгугъэнчъэу гугъэм сечъэ
Сэчъэ сIокIэ, тэ сычъэщта?
СищысыкIэ сыд ишIуагъ.
СищыIакIэ сытепчъэщта?
Сикъэб такъуи мыгъэжъуагъ.
ШIулъэгъур пкIыхькIэ сэдыжьы
Гъэмэфэ чэщым изы пчэдыжьы
ИпкIыхьэ гъожьы плъыжьэу сэлъэгъу…
ШIулъэгъуныгъэр пкIыхькIэ сэдыжьы,
Гугъэнчъэ-пшъыгъэу ари къыслъэхъу.
Щытхъу къелъэIуфэ
Уеонэу къыщыхъумэ,
Ышъхьэ еуфэ.
Темыфэу ущытхъумэ,
Щытхъу къелъэIуфэ.
Сибэщи шагъэп, симэщи мыIо
Сыкъыпфэчъагъэми, сыкъэчъагъэп
СэркIэ умыIо.
ДжыркIэ сибэщ сэ оркIэ шагъэп,
Симэщи мыIо.
1960-2013

--- Page 492 ---

П О Э М Э Х Э Р
16 Заказ 042

--- Page 493 ---

ЦIЫФ ЛЪЭШХЭР
I
Чъыгэе пкIашъэмэ чылэр къахэщэу
Къушъхьэ шыгу фыжьмэ алъэпэ чIэгъ
Iугъо зырызмэ ом зыщыращэу
Шъхьагощэхьаблэ кIэт синэплъэгъу.
Шыблэр мэгъуагъуа?
Нэпкъыр гоугъа?..
Заоу къэблагъэрэм итоп омакъэхэр
ХэгурымыкIхэу чылэм къынэсых,
ПчъэIупэ чъыгхэр, унэ къэбэкъхэр
АгъэтIыгурыгоу зэлъагъэсысы.
- Пыир къэмысзэ, былымэу тиIэр
КъушъхьэмкIэ тфыныр тэ типшъэрылъ,-
Пщымыд Илясышъ ар зигущыIэр
Ащ нахь гумэкIи ыгуи имылъ.
Унэ гузэгум Iугъом щитхьалэу
Остыгъэ бзэгур гуIэу щэкIуасэ,
Колхоз тхьаматэр рэхьатэу псалъэу
АшIэщтыр зэкIэ алъегъэIэсы.
Дэрбмэ ялIыжъи пчэгум къеуцо,
Гъэрэ фэмыдэу ыни нэгъуцо,
ЫжэкIэ фыжьи Iэгушъор рэкIо
Щысмэ зэхахэу мырэущтэу къеIо:
16*

--- Page 494 ---

- Тэри тыIофэп, мары шъулъэгъун,
ЦIыфхэр зэрэхъоу тэри тыхъун.
Тичылэ армэ - нэхъой щымыкI,
ШъукъызэплъэкIзэ танэIу шъуимыкI.
Шъуеужьыр, сишъаох.
Топыжъхэр къаох.
КъакIомэ пыир - тырикIыкIынэп,
Шъуауж къихьанти, гъогу ыгъотынэп.
Тэ къытэупчIмэ, ар дгъэгъозэнэп,
ТичIыгу еупчIмэ, зыкIи дгокIынэп.
II
Шыблэр мэгъуагъуа?
Нэпкъыр гоугъа?..
Заоу къэблагъэрэм итоп омакъэхэр
Зэхэмыхыжьэу шэхъогъур ежьэ.
Ошъу къехы пIонэу, шылъэбжъэ макъэхэр
Шы плъыры кортым чIылъэм тырещэ.
Мэлыхэр, шкIэхэр, къунаны цIыкIухэр
Зэуж-зэлъыкIоу тетых зы лъагъо…
- Елбэт, сишъаох, шъуеужьыр, чылэгъухэр,
Топы омакъэхэр нахьри къэблагъэх,-
Дэрбмэ ялIыжъи псыIушъом Iут,
ГухэкIы нэпсыр нэкум рекIут.
Заор къыздикIрэм мо лIыжъыр маплъэ,
КъохьэпIэ чапэр мэшIошхоу маблэ:
- Лъэхъаны хьылъ непэ тызхэтыр,
Арэущтэу щытми, тичIыгу тызтетыр!
Тиуашъу, титыгъ мо къытшъхьэщытыр,
Типэщэ кIаси тапэ тэ итыр!

--- Page 495 ---

Пыир къакIоми, зи къимыкIын,
Бэ шIэн, макIэ шIэн - пыир иткIын!
Шъуеужьыр, сикIалэх, шъуеужьыр, сишъаох,
ЧIыгум егуаоу топыжъхэр къаох.
III
Ицые къуапэ ыбг дэупкIагъэу
Шахъомэ, муары, зы шыу къахэкIы,
Икъамыщ кIэкIи ыIэ шIодзагъэу
Ядэжь зынэсрэм, онэгум къепкIы.
Къэлэпчъэ блыпкъым къыготы пчэгъум
ИшхомлакIэ псынкIэу къышIуедзэ,
Мэджыдэу ыкъор Нурджан зелъэгъум
ЗыфэмыIажэу ыбгъэ зыкIедзэ:
- Чылэм ынапэ, сикIал, пфалъэгъушъ,
Мылъкум идышъэр цыхьэ къыпфашIы.
Узыхалъытэу непэ лIы охъушъ,
ЗэкIакIо щыIэп, джа зыр зэгъашIэ.
- Пыим тытекIоу къызыдгъэзэжьырэм
ЩыIэнэп ныбжьи ащ нахь гушIуагъо!
Пытагъэ пхэлъэу сызэрэдэбгъэкIрэм
Джыдэдэм, тян, скIуачIэ хегъахъо.
Фэбамэр пихэу, кIэир фэмыхъоу
Тыгъэжь гопэгъур машIоу къыкIэпщы.
Нэпкъы зэндитIум бгъукIэ ащихъоу
Псыхъом ымакъэ чэщым егощы.
Шъхьэзэкъо шъэфэу мыжъобгъум тесэу
Чэщ чъые IэшIум бгъашхъор хэпазэ.
Жъогъо зэшиблэу модэ мысысэу
Ошъогум итым Мэджыд рэгъуазэ.

--- Page 496 ---

Пчэн Iэлы лъакъом зызщигъэзэщтым
Тынчэу, гупсэфэу шэхъогъур рэкIо.
Щынэгъо благъэр зыдэщыIэщтым
Сакъынхэу цIыфмэ Мэджыд ареIо.
Дэгъэзыегъур зыщаухыщтым
МэшIо къамыщэу пчыкIэм зепхъуатэ,
Пщэ шIуцIэ благъэу аужы итым
Шыблэу къежьагъэм игубж хегъуатэ.
Шэхъо нахьыжъыр Мэджыдэ еджэшъ,
УцупIэ горэм лъыхъунэу реIо.
Iогъэ гущыIэр жьыбгъэм рехьыжьэшъ,
КIигъэшъуикIэу шIункIыбгъэм чIего.
Жьыбгъэр мэшъуи, пщэхэр зэрефэх,
Мыжъор епхъуатэшъ, гырзэу редзыхы.
Уашъор зыIуидзэу пчыкIэр къэнэфы,
Лъакъор кIиутэу псыдзэр къечъэхы.
 IV
Мэз пырыпыцоу нэшхъэеу щытым
ИгузэгупIэ зы лъэс къыхэкIы,
Хэтэ бэгъуагъэу ныкъоIухыжьым
Хъырбыдзэу хэсмэ афыреплъэкIы.
Iалъмэкъы гъожьыр ыкIыбы илъэу
Зигъэнэгъуаджэу илъагъуи шъхьафы,
Тыгъугъэ зыхьрэм фэдэу къычIэплъэу
Чылэ ураммэ затыреушъафэ.
Пчъэ тео макъэр зэрэзэхахэу
Чэщбзыу нэшъухэр къызэлъэущых,
Мо тыгъурыгъуми имыгопахэу
ЫнитIуи къичъэу тамэр зэкIещы.

--- Page 497 ---

Зыфигъэдэщтыр Нурджан ымышIэу
- Хэт ар? - унэм къеджыкIы.
ПчыкIэм ихъупскIи къушъхьэм зэхишIэу
Шыблэгъогъошхор къыздырещэкIы.
ХъутIыжъ Мамгъэтэу непэрэзымафэм
ГъуйкIэ къэкIуагъэр НурджанкIэ нафэ.
- Илъэсы пчъагъэм, - еупчIы хьакIэм,-
Удэмысыгъэу сыд уикъэкIуакI?
- Чылэм сыблэкIти, лъэгъуны-лъэгъоу
Сыкъыдэхьагъ, шъуслъэгъу сшIоигъоу.
- …Арэущтэу оIомэ, дэимэ Iофхэр
Уигъогу техьажь, къэсыщтых пыйхэр.
Бгъэм дэлъ гу плъыгъэм еушъыижьэу
Iалъмэкъыр Мамгъэт дысэу къештэжьы,
Псалъи ымыIоу ыкIыб рилъхьажьэу
Лъэубэбэ шъэфкIэ щагум дэкIыжьы.
ШIу икъэкIуакIэ зэрэхэмылъым
Нурджан ардэдэм егъэгумэкIы,
Дэрбэм риIонэу пчэдыжь нэфылъэм
ЗышIуигъэбылъзэ, къэлапчъэм дэкIы.
V
Дэрбмэ ялIыжъы ылы мыузэу
Мыщ фэдэ мафэм пфыщымысын,
Пыижъ мэхъаджэм утын римыхэу
Дэрбмэ ялIыжъы къыпшIомыкIын!
VI
Бэрэ пылъына машинэу чъэрэр,
Сапэр ыутысэу, муарышъ, къэсыгъ.

--- Page 498 ---

Мамгъэтэу пыймэ яжэзэ плъэрэр
Къызыщылъэти, апэгъочъыгъ.
- Iашэ пIыгъа? - пыйхэр къеупчIых.
ХъутIыжъ къумалым мыхэр къызIуепчъых:
- Большевикыбэ къушъхьэм чIэхьагъ,
Зы былымышъхьи къамыгъэнагъ.
Мыр сэ сичыл, шъуеблагъэх, некIо.
Уни сиIагъ,- Мамгъэт ареIо, -
Убай о аIуи, стырахыгъагъ,
Ари имыкъоу сыращыгъагъ…
VII
- Мылъкур схъумагъэшъ,икъун джы ыIоу
ТIысыжьынылIи къытхэмыкIын,
ЗызэкIэтпхэнышъ,зэуж-зэлъыкIоу
БылымыIусыр мыщ щыдгъоин,-
Колхоз тхьаматэм ипсалъэ кIэкIы.
Дэрбмэ ялIыжъи къахэтэджыкIы,
ЫжэкIэ фыжьи Iэгушъор рэкIо,
Хэти зэхихэу щысмэ ареIо:
- Тыбэлэрэгъмэ лыер зэтэхы,
Мыдэ щэмэджхэр зэлъыдгъэлъын.
Мэзми псэуалъэм тыкъыщеплъын,
Къин хъущтэп сIорэп, ау зэшIотхын!
Шыблэр мэгъуагъуа?
Нэпкъыр гоугъа?..
Нэфшъэгъо тыгъэм инэфыпс стырхэр
КъызэкIэмыблэхэзэ, мо цIыфы лъэшхэр
ПщыпIэм къачIэкIхэшъ, яIоф рагъажьэ,
Къушъхьэ хэгъэгур къызэпагъаджэ.

--- Page 499 ---

Къушъхьэм щыхъэрэр шъхьагугъу ащыхъоу
Псэушъхьэу хэсхэр гумэкIы зехьэх,
Къэхъугъэр пчэным ышIэ шIоигъоу
Мыжъо джэдэшхом гъуашхэу къытехьэ.
Тыдэ къикIыгъа мыжъо зэготхъхэу
Къушъхьэм икъатхэр зэщызгъэкIотхэу
Мо цIыфы лъэшхэр еIошъ, IокIыжьы,
Джа къэбарыкIэр хъупIэм ехьыжьы.
VIII
Дэрбэм ялIыжъы пкъэур еуIучIы,
Къушъхьэ гузэгум шэщыр щашIыщт.
Колхоз парторгым лIыжъыр еупчIы:
- Сыдигъо пыир чылэм дафыщт?
Хьазрэт зэхихрэм регъэгупшысэ,
ЧIыпIэм зэритэу бэмэ анэсы:
- Джыдэдэм фэдэу ари къэсыщт,
ТичIыгуи пыир шIэхэу радзыщт!
Дэрбэм ялIыжъы ощыр еIэты,
ПхъэIушкIэн фыжьыр пкъэум голъэты.
Топы омакъэхэр нахь благъэу къэIух,
Iугъо шIуцIабзэхэр чIылъэм ыкIыIух.
- Гухэлъэу сиIэм, къедэIу, парторгыр,-
Дэрбмэ ялIыжъы къыригъэжьагъ,-
Чылэм къэплъэщтыр зэрэжъугъэкIощтыр
Тащыщы горэм сэ къысиIуагъ.
УкIон о пIонти, пшIэщтыр тэрэзэп,
Тхьаматэр кIонти, зыми фидэнэп.
Мэджыди хъущтэп сэ сфэмыIощт,
Анахь дэгъу дэдэр - сэ сыбгъэкIощт.

--- Page 500 ---

Зы къонцэ IаплIэ стамэ теслъхьани,
Тихьэблэ цIыфмэ сэ сахэхьани,
Зысыушъэфыни, сяIушъэшъэн,
Къэбарэу дэлъри къызэзгъэшIэн.
IX
Шыблэр мэгъуагъуа?
Нэпкъыр гоугъа?..
Пщэ хьылъэ шIуцIэмэ уашъор аупIыцIэ,
Къэбэкъ Iухыгъэр жьыбгъэм ецIыцIы.
Загъорэ чыжьэу, чIыр ыгъэгырзэу
Топы омакъэр къэIу кIэзэзэу.
ХъутIыжъ Мамгъэты IупшIэр IуишхыкIэу
ЧIыкъожъ бэскъагъэр итеплъэ фэд.
ЫIитIу ыкIыбэу, пчэгур рикIукIэу
НитIури къыщифэу гупшысэм хэт.
"Лъэужы закъо тыдэ къисхына,
Къушъхьэ шэхъогъум дэжьы сищэнэу?
Гъогум ишъэфы нафэ сфишIынэу
Ащ фэдэ цIыф чылэм дэсына?.."
ПIалъэу ратыгъэр къэсышъы, блэкIы,
Шымэ ялъагъо къыIэкIэмыхь.
Нэмыц кIэрахъор нэм щызэблэкIы,
Жэпкъыр кIэсысэу шъхьэри фэмыхь.
- Къобэг ухъугъэу улIэу ущылъми,
Колхоз шэхъогъум утемыплъэн!
Джа уиIумэтмэ сыпябгъэлъэщтми,
СшIапэуи щытми, осымыIон!
Машэр зытIыгъэр машэм ефэжьы,
Мыжъор зыдзыгъэр мыжъом IокIэжьы,-

--- Page 501 ---

Нурджан къумалым федзы, зэкIанэ.
Зыпашъхьэ итри нэкIэ къэбанэ:
- Джыри осэIо, делэ зымышIэу
УпчIэу остыгъэм джэуапыр къет!-
Бзылъфыгъэу щытым нахьри техъушIэу
Мамгъэт ымакъэ унэр еIэт.
X
- Сыда къэбарэу чылэм къипхыгъэр?
Сыд ащ фэдизэу укъызфэтыгъэр?
Шъхьэгугъу тыхъугъэу тызэбгъэжагъ, -
Дэрбэм егыйзэ, Хьазрэт къыIуагъ.
- ХъутIыжъ Мамгъэтыр яIэшъхьэтетэу
Былымы ужыр пыимэ къафы.
Чылэм ицIыфхэр аригъэубытэу
Цахь зыфимышIрэм укI тырегъафэ.
Мэфищы хъугъэшъ, Мэджыдэ янэ
АгъэтIысыгъэу яхьапсы чIэс.
УпчIэу ратыгъэм джэуап Нурджанэ
Къыримытыжьэу аIыгъ джы нэс.
- Мэджыдэ къэкIошъ, янэ иIофкIэ
Къэбарыр шъушIэрэп, зи зэхэшъухыгъэп.
- Мэджыдэ ешIэ къэсIуагъэр зэкIэ,
Моу сызыIокIэм сфэушъэфыгъэп.
- Непэ къэбарэу Дэрбэм къыхьыгъэр,-
Мэджыдэ къеIо, - сшIогумэкIыгъу.
Мы Iофым фэшIы мурадэу шъушIыгъэр
СшIэмэ, Хьазрэт, лъэшэу сшIоигъу.
- Мурады шIыгъуи джыри тифагъэп,
Дэрбэм къыIощтри джыри къыIуагъэп.

--- Page 502 ---

Шъыпкъэ, Мэджыд, Iофыр мыдэгъу,
Пыи техакIом къумалыр кIыгъу.
ШIэхэу ыужы тызэрихьащтым,
Шъхьафитыр чылэм зэрэдэтхьащтым
Амалэу щыIэмэ тяжъугъэгупшыс,
Мыдэ шъукъакIуи моу шъукъэтIыс.
XI
Шыблэр мэгъуагъуа?
Нэпкъыр гоугъа?..
Партизан купыр къекIышъ къушъхьэхъум,
Чылэм пэблэгъэ мэзым къынэсы.
АшIуабэ дашIэу тыгъэ къохьагъум
Мохэр мэзахэм ежэхэу щысых.
КъушъхьэчIэс чылэр бэрэ пэмылъэу
Чэщыбг мыхъупэу быяужьыгъ.
А уахътэм ежэу, а уахътэм паплъэу
Щысыгъэ купыр шъэфэу тэджыгъ.
Мэзэхэ шIункIышъ, хьапсри зэгъокIы,
Икъэрэгъулэ щагури рекIукIы:
Урам лъэныкъом загъорэ дэкIы,
Зыгорэм ежэу ар мэгумэкIы.
Сыхьатым еплъэу къэлапчъэм Iутэу
Аркъэны дзыгъэр пшъэм щылъэдагъ.
Жьым фэдэу псынкIэу нэплъэгъу римытэу
Цагэр кIиутэу бгъэкIэ тефагъ.
- Хатэм шъудахь!..
- Къушъхьэм шъучIахь!..-
Хьазрэти маджэ,
Они регъажьэ,

--- Page 503 ---

- Шъумыплъырыщ, щэм шъуфэсакъ.
Модэ моу шъуеIи, пышъутхъ ябыракъ!
Тэ тибыракъы орэбыбат,
Шъхьафитэу къэсрэм ар ишыхьат!
Шыблэр мэгъуагъуа?
Нэпкъыр гоугъа?..
Къушъхьэгур зэкIэ зэлъигъэнэфэу
Управыр къэо. Жьыбгъэри къепщэ.
Быракъы плъыжьри быбатэу, чэфэу
Тыгъэжьы лъэшым, муары, зэрещэ!
XII
Чэщым ыужы чэщыр кIэлъыкIоу,
ЛъышIэжьы купыр къушъхьэм къыщежьэшъ,
Хэтрэ техакIуи щтагъэр ынэгоу
Шъхьэр зыдихьыщтыр рамыгъэшIэжь.
Джэхьнэм машIом пэфагъэ пIонэу
Тыдэрэ чIыпIи ар щырагъэзы,
Зы лъэбэкъу закъуи рамыгъэкIунэу
Къушъхьэм хаубытэшъ, ышъхьэ шIуагъэзы.
Шыблэр мэгъуагъуа?
Нэпкъыр гоугъа?..
Бгы къогъуи, куанди къызбгырэукIы,
ТичIыгу лагъымэшъ, хымэр еукIы.
Зэхагъэтакъоу титопхэр къаох,
Пыир хаутаго, мэщэоплIао!
XIII
Тыгъэ къокIыпIэм жьыбгъэр къыщепщэу
КъохьэпIэ чапэм пщэхэр щеугъоих,

--- Page 504 ---

Бжьэ пчIыгъэ пIонэу шъофым ритIупщэу
Хъуатэм дэлъ осхэр огум дефыех.
Iумылы щтыгъэм пхъашъор ыфызэу
Чъыгы къутамэмэ лыдэу загъэщы,
Шэсым гухэлъкIэ шъофым зыридзэзэ,
Шы емылычэу жьыбгъэр мэщыщы.
Мэлы хъыдагъэ фэдэу пыидзэр,
Яцуакъи къищэу хъэдэн лъэгуидзэр,
Жьыбгъэр яшъуеу ашъхьэ Iуахыжьы,
Шъхьэгощэхьабли шъхьэфит мэхъужьы.
XIV
Шыблэр мэгъуагъуа?
Нэпкъыр гоугъа?..
IукIотрэ заом итоп омакъэхэм
Заригъэудэгоу шэхъогъур къафы,
Къагъэзэжьыгъэшъ, тицIыфы лъэшхэм
IаплI зэращэкIэу анэшIу зэщафэ.
Шъхьэгощэхьаблэ дэлъы гушIуагъор
ИцIыфы нэгумэ акIэолъагъо.
Чылэр мэгушIо, сэгушIо еIо,
Къушъхьэ гукIыIуми тыгъэпсыр рэкIо.
КIымафэр чъыIэ, кIымафэр пытэ,
Колхоз унэри непэ цIыфыб.
Дэрбмэ ялIыжъи ыIапэ аубыты,
ФэгушIох, нэгушIох, фэчэфых.
Зитутын хафэм зигъэлIыхафэу
Чысэхэр джыбэхэм къарахых,
Заом иIофы ахэм зэхафэу
Зэо къэбархэр зэлъыIэпахых.

--- Page 505 ---

- Джары, сишъау,- Дэрбмэ ялIыжъы
Тутын гъумышIур гушIоу ещыхьэ, -
Тидзэ лъэкIуатэ. Муарышъ пыижъыр
ЗэкIэчъэ, зесты, зешхыхьэ.
XV
Пахъэр къаIуихэу, чIыгур аулъэгоу
Шы плъыры купыр купышIу зэхэт.
Щэджэгъо тыгъэр ахэм акIыIоу
ГушIор ынэгоу нурэу зеIэт.
Сырынэ макъэр зэрэзэхехэу
Шэсын унашъор Хьазрэт ареты.
Гъогумафэр хэти афыпигъохэу
Шылъэбжъэ макъэм чылэр зэлъештэ.
Дэрбмэ ялIыжъи алъэплъэшъ щыт,
Джанхъоты лIыжъри ащ къыкIэрыт.
Шъэогъум дэжькIэ Дэрбэм зегъазэ:
- УтхьакIумашIу о, даIолъ мо зэ!
Топыр мэгъуагъуа?
Нэпкъыр гоугъа?
- Хьау, шыблэр мэгъуагъо.
Шыблэр зыгъуагъорэм, мэщыр мэбагъо.
1947

--- Page 506 ---

 ХЫУАЙ
 I
Хы кIышъо фыжьыр
Бжьыбжьэу мэтхытхы,
Хы ШIуцIэ дыджыр
Ныджым еужъунтхы.
Хы орым къуашъор
ШъуампIэу хэкIуадэ,
КIуатэзэ, уашъор
Хым жэхэкIуатэ.
Хафэу ынахэ
Къегъэмэзахэ.
Хы сыджыр мао,
Уашъор мэдао.
Хыбгъэм зыхишIэу
ПчыкIэр зэпэкIы,
ОшIэ-дэмышIэу
Шыблэр зэщэчы.
Нэпкъым зырищхэу
Къыдэшъо, мэщхы,
Хышъхьэм фэгуищэу
Ощхыр ащ тещхэ.
- Уиормэ, хыр, зэ афэгубжи,
Гъунджэкоу къабзэу зыкъэгъэчъабз.

--- Page 507 ---

Умэкъэ чани уипсэлъэ Iуши
Сэ сядэIущтышъ, зыкъысфэгъаз.
Зэхимыхыгъэ фэдэу зиудэгоу
Хыгур гурымэу къеукъорэлъыкIы,
ЛъэкIышхо иIэшъ, нэпкъым дэджэгоу
Слъэгупчэ чIэгъы ащ къыкIелъыкIы.
- О пIорэм, кIал, сыкъедэIунэу
Сыды шIушIагъэ хэты фэпшIагъ?
О пIорэм, кIал, сигъэдэIонэу
Сыд фэдэ лIыгъэ, къаIолъ, зепхьагъ?
Хы ябгэм ыбгы бгы чапэм фэдэу
Дэуай-еохэу орыр шъхьэрыс,
Хыбзэгур бзаеу, зандэу зиIэтэу
СадэжькIэ къэтхъо, ау къызнэмыс.
- Арэп, о кIалэр, сыд уихьисап?!-
ЕIошъ, IэпэпскIэ къызжэхэIаб.
ЫIаблэ сысэу псыдзэр зэкIачъэ,
Ежьыр сачIэгъышъ, джыри мэпхъашэ.
- Сэ сызыфаер упчIитIу джэуап…-
Хы тамэм нэпкъым зытырещае.
Псыналъэр лъалъэу, лъагэу дэлъае,
Сипсэлъэ тыкIи ащ имыгуап.-
Узгъэщыугъэр сыда о, хы? -
Сымакъэ чIылъэм щызэхэсэхы,-
Узгъэдыджыгъэр сыда о, хы?-
Сымакъи хыгум щызэхэсэхы.
Къэхъугъэр сыда?.. ОшIэ-дэмышIэу
Сэплъэшъ, хы нэгур, муары, мэчъагъо.
ОсшIагъэр сыда?.. СшIэщтыр сымышIэу
Инэшхъэигъэ ащ хэсэлъагъо.

--- Page 508 ---

- КъедэIу ащыгъум,- хым сэ къысеIо,-
Орыпс щыугъэр ыблэбгъу щэзекIо.-
ЛIэшIэгъукIэ непэ тызэкIэкIуатэ,
Нэпсым итхыдэ къыпфэсэIуатэ.
II
- ЧIылъэм щыхъугъэр
СшIэрэп, сымыс.
Мыщ щыслъэгъугъэр
Игъонэмыс…
- Тхыдэр оукъо,-
Хым фэсымыд,-
Гукъаор ныкъо
ПшIын уфимыт.
ЧIылъэм щыхъугъэр
КъыпфэсIотэн,
Хым щыплъэгъугъэр
О къыпыбдзэн.
Орыпс щыугъэм
Зыкъегъэлъае,
Нэпкъы гъэчъыгъэм
Тхыдэр егъае.
ЧIылъэм щыхъугъэр
КъыпфэсэIуатэ,
ГухэкI тфэхъугъэр
Уахътэм дэкIуатэ.
III
Пчыхьэшъхьэ чылэу бырысырыгъэр
ДаIолъ, хыр, бжьэ пчIыгъэм фэд.
Бзылъфыгъэ цIыкIоу ащ къыдэчъыгъэр
Гъызэрэ мачъэ: - А си Къызбэч!..

--- Page 509 ---

Ар мэлъэпао, зэкIэтэджэжьы,
Жьыбгъэм джэмакъэр шъофым релъасэ.
Хьасэм илI хэтышъ, Къызбэчы дэжьы
ГуIэм зэрифэу Щамсэт зегъазэ.
ГухэкIы нэпсэу нэпс зэкIэплъагъэр
IупшIэкIэ тIуакIэм чъэзэ дэлъадэ,
Iэпшъэ гъумышIоу шъхьац шIуцIэ благъэр
Лъэпао къэси, ытхы щэлъатэ.
"Щамсэта сэIо?.. Ащ иджэмакъ…"
Къызбэчы бгъэкIэ ипхъэIэшэкIы
ЗытырегъакIэшъ, цуитIур хегъакъэ.
ЫнатIи пкIантIэр тырелъэкIыкIы.
-Къэхъугъэр сыда?.. - Къызбэчи маплъэ.
-Тыркум екIыжьых!.. - Щамсэти мапчъэ.
IV
Мэщытым цIыфэу щызэфэсыгъэм
Къызбэчи пшъыгъэу абгъодэлъадэ.
АзэнэджапIэу лъэгэ Iэтыгъэм
Тетым ипсалъэ чыжьэу мэлъатэ:
- Хэта мо тетыр? - Къызбэчи маплъэ.
КъызэришIэжьэу гур къэчъыIалIэ.
"Лаужъкъо къуапцIэр, джы сыд уимурад?!"
ЗэIикъузэ, цIыфхэм нахь ахэкIуат.
- Гъунэгъу хэгъэгоу быслъымэн Тыркум
Икъэралыпчъэ тэ къытфыIуехы!
Пачъыхьэ чIыгоу джауры чIыгум
Къинэрэ цIыфым лыер зэрехы.
Джауры диныр ипчыпэ пылъэу
Тэ тихэгъэгу пачъыхьэм къехьы.

--- Page 510 ---

Лыгъэрэ лъырэкIэ адыгэ чылэу
Чылишъэ пчъагъэр ащ егъэпэхьы!
КIахь-лахь зэIукIэр тэшъумыгъэшI,
Алахьэм гукIэгъу тэ къытферэшI.
Пчэдыжь зышъуIэти, хы ШIуцIэм шъуекIу,
Къухьэхэр Iутых, - щытмэ къареIу.
Нэкъое жьыбгъэу бгъэкIэ къилъыгъэу
Ахэм ашъхьагъы псалъэр ефарзэ,
Абзэ ащ Iуихи, бзако ышIыгъэу
Щтэгъэ нэплъэгъур зыр зым фегъазэ.
АзэнэджапIэм теты ныбжьыкъум
Мазэр ыубытэу хэти къыщэхъу.
Мэзэ шъогъуабзэр хъырбыдзы ныкъоу
НапIэр зыIэтэу плъэрэм елъэгъу.
Адыгэ лIыжъхэр зыр зым лъеушъхэу
ЧэупэкIэ къогъумэ шъэфэу зараты.
Щхымэкъэ закъуи ошIэ-дэмышIэу
Чылэм дэIукIрэп. Чэщыр рэхьат.
"Тыркуе чIыгур хэт зищыкIагъэр?!"
"Пачъыхьэ пчыпэм сыд пыплъэгъуагъэр?!"
Чылагъом ыбгы джар щэIушъашъэ,
Унэрыхьэ-икIэу цIыфмэ зэлъашIэ.
Чэщыбгы шIункIым гупшысэм хэтэу
Къызбэч гузажъоу ядэжь къэкIожьы.
Гум пиIонтIыкIэу, бгъэгум дэлъэтэу
"Тыркур къэсэштэ!.. - ежь зэреIожьы.-
Урысые чIыгур хэт зищыкIагъэр!..
Икъун пачъыхьэм сэ къысишIагъэр!..
Иджаур пчыпэ тыр пыкIодагъ,
Икъэлатыщэ скъош хигъэфагъ.

--- Page 511 ---

Быслъымэн чIыгум сыкъыхэплъэнышъ,
Нэр ыгъэразэу хапIэ хэсхын,
Мыхъу зыщыхъурэм сыбыслъымэнышъ,
ЗычI къазгъырыжэ ащ щызгъотын…"
...Къызбэч, ащ фэдэу умыплъырыщ,
УищыIэныгъэ пкIэнчъэу умыщ!
Сыдэущтэу пIорэр бгъэм къыдэкIышъура?
ХымэкIэ уичIыгу таущтэу пхъожьышъура?!
Узыщалъфыгъэу, узыщапIугъэу
Бгъэнышъхьэ унэм къэгъаз къыуеIо,
Апэ лъэбэкъур о зыщыбдзыгъэу
ЕтIэ джэхашъом къэгъаз къыуеIо.
Хъэренэ чъыгхэу уисабыигъом
УиIэгъэ чъыгхэр IэкIыбы пшIыщтха?
Сыдэущтэу ахэр хымэ нэплъэгъум
ЛъэгукIэтынхэу къыфэбгъэнэщтха?!
Модэ зэ плъэлъ, Къызбэч, олъэгъуа!..
КъэнэтIэхэсмэ зыкъагъэсыса?
Хьауми сэплъэхъуа, джаущтэу къысщэхъуа?
ПшIэрэмкIэ, Къызбэч, сыдэу умыса!..
V
-…Джаур сыхъункIи, сызыщалъфыгъэу
Сятэжъмэ ячIы IэкIыб сфэшIыщтэп!..
- Зэтелъхь осэIо!..- Къызбэч губжыгъэ,-
Ащ къыдэкIыгъэр тхьэм къыпфидэщтэп!
Я си Алахь, мы зэхэпхыгъэр
КъытфэбгъэгъункIэ о сыолъэIу…-
Сыд къехъулIагъэр, сыд къыщышIыгъэр?
Щынэ чъыIалIэм Къызбэч зэлъекIу,-

--- Page 512 ---

Орырэ сэрырэ тIуми типыим
Ылъ пфэзгъэчъэныр непэ къыстефэ,
Ау ыпкъышъолы хэлъы сабыим
Ар сфешIэшъущтэп. УнэшIу къысщэф.
Зы сIэ къихьащтыр: джауры цIыфым
Сызэрэфэзэу ылъ фэзгъэчъэн!
Тхьэлъэнэ лъапIэкIэ егъэшIэ чIыфэу
Ар нэузырэу джыдэдэм сштэн.
Сыд узфыщытыр, штэри амдэз
Нэмаз едзыгъо тхьэм фыпэгъох!..-
Къызбэч мэIабэшъ, Iапшъэр кIэзэзэу
Нэмазлыкъ гъуапчэр пчэгум реубгъо.
Щамсэт зыгорэ къыIонэу зежьэм,
Къэмэ къипхъотыр лIым ригъэшIыгъ:
- Ащ джы къыблэщи, мэзэгъо чэщым
Лъыр пкIэзгъэчъын, хьабзыпэшIыгъ!
Щамсэт джыдэдэм сыда зыфитыр,
Тыращэягъэу къамэр шъхьэрыт.
Щамсэт джыдэдэм сыда ышIэщтыр,
ИщыIэныгъэ ежьри фимыт.
Лъэгонджэмышъхьэу къыблэм жэхэсышъ,
"Къулхолахьыр" Щамсэти къехьы.
Зыр нэрмылъэгъушъ, зыр къыбгъодэтышъ,
ТхьитIум апашъхьэ Щамсэт щэпэхьы:
"Хьарам дэсIыгъэп а псэлъэ джагъом,
Гунахь-псэкIодыр къысфыкъуегъэкIы.
Сыдэу пшIыхэна, титхьамыкIагъо
Гум имылъ Iаджи гум къыпфегъэкIы.
Муары олъэгъу, ошъопщэ шIуцIэу
ТхьамыкIэгъошхор тэ къытшъхьэщэхьэ,

--- Page 513 ---

Адыгэ чIыгур ем зэхицIыцIэу
Ишъыгъо пщагъо ащ кIоцIещыхьэ.
ТитхьамыкIагъо тэ зедгъэзэгъэу
Тызэрэпсаоу гъэрэу зеттыщта?
О закъор ары тиIэр упчIэгъоу,
Сыд тиамала, сыд тфэшIэшъущта?"
VI
Къушъхьэ шыгу лъагэм шъхьэщылъы огум
Мэзэ гъощагъэр ыбгъэ къыдэщы.
Шыгъэчъэхьаблэ ечъэрэ гъогум
Урыс шыуитIур чылэм къыдещэ.
- Адыгэ цIыфмэ, укъысэупчIымэ,
ТызкIагъэпыйрэр сэ къызгурэIо,-
Уанэу зэрысхэм итдзынэу тежьэмэ,
Заухъумэжьы, шъуцIыфэп аIо,-
Джыдэдэм чыжьэу ащ игупшысэ
Урыс шъолъырмэ ахэтэу мачъэ.
Пачъыхь жъалымым гукIэ едысы,
КъышIузэкIаблэшъ, къежъукIы лъачIэр.
- Мы чылэм непэ тыдэмыгъахьэу
КъэтэгъэкIухьи…- Укъэщта сэIо!..-
Псалъэр Iэпехышъ, къызэпиплъыхьэу
Павел Амлинскэм шъэогъум реIо.
- Щтагъэ хэлъыхэп… ДаIолъ мо зэ…
Чылэ хьадагъэм гур егъэузы.
МэшIо къамыщыр шыблэ Iэдэжьэу
Къыблэ лъэныкъом гъуагъоу къыщежьэ.
Бырысырышхоу чылэм шъхьэщытым
ЗызэтраIажэшъ, тIэкIурэ едэIух,

--- Page 514 ---

Бгъэнышъхьэ унэу мычыжьэу щытым
Щамсэти гъызэ и Тхьэ щелъэIу.
"…Мары олъэгъу, ошъопщэ шIуцIэу
ТигухэкI гуао тэ къытшъхьэщэхьэ,
Адыгэ чIыгур ем зэхицIыцIэу
Ишъыгъо кIакIо ар кIоцIещыхьэ.
ТитхьамыкIагъо тэ зедгъэзэгъэу
Тызэрэпсаоу гъэрэу зыттыщта?
О закъор ары тиIэр упчIэгъоу,
Сыд тиамала, сыд тфэшIэшъущта?.."
ОшIэ-дэмышIэу урыс джэмакъэу
Щамсэт къеIугъэм шъхьэр регъэпхъуатэ.
Пхъуантэм хьапщыпхэр псынкIэу детакъошъ,
Щтагъэу пчъэкъуахэм Щамсэт къолъадэ.
Щамсэт гумэкIэу къэджэгъэ кIалэм
ГукIэ еупчIы: "Тэ укъизыгъа?!
Пшъхьэ уфимытэу Алахьэталэм
Къызбэч ичатэ укъыфифыгъа?
Нэмазыр ешIы, къызэхимыхзэ
IузгъэкIыжьын!.." - еIошъы екIы.
Бгъэгум къыдэкIрэм утын къырихзэ,
Бзылъфыгъэр цIацIэу къэлапчъэм дэкIы.
Къызбэч ардэдэм, нэмазыр псынкIэу
КъызэшIуигъэкIи, къызщылъэтыгъ,
ГуIэм дыхэтэу унэм зэрикIэу,
Урысы псалъэр къылъыIэсыгъ.
- Адыгэм хьакIэр ригъэблэгъэнкIэ
Фэдэ щымыI…Мы пIорэр тэркIэ
Щыпэзэхэхышъ, тхьэуегъэун,
ТыкъIумыхьагъэу зыщыдгъэхъун.

--- Page 515 ---

- Ащ фэдэ ашIа!.. - Къэлапчъэр Iуехышъ,
Щамсэт ецIацIэу Къызбэч къыдэкIы,-
Фэсапщи хьакIэх, - шIуфэс арехышъ,-
ШъухьакI шъо… чыжьэу шъукъекIы.
VII
Къэхъущтым паплъэу, лъэшэу ыгъапэу
Пчъэ зэпахъэми Щамсэти дэплъы.
Нэузырым щэщтэшъ, гур лъэпэрапэу
Лъапэм екIужьэу бгъапэм къыщелъы.
ЛIымэ япсалъэу Щамсэт зэдэIурэм
Ирэхьатыгъэ гупсэ къыхелъхьэ.
СтамбуликIыжьым гущыIэр зекIурэм
Мэкъэнчъэу щыми тутын ащыхьэ.
- ХьакIэу къэкIуагъэм бысым унагъом
ИIоф хилъхьаным емыкIу хелъагъо.
Ау мо шъуиIапIэмэ язэхэлъыкIэ,
Сымыгъэмыс, сегъэгумэкIы.
- Узгъэмысэщтмэ, сибгъагъэ ипчъэжъ
Сыдэу пфыIусхэу уезгъэблэгъэн?
Плъэгъурэм уигъапэу укъыкIэупчIэшъ,
ТитIукIи хэлъэп, хэлъэп губгъэн.
Пчэдыжьсэбэхьым къыдэтэджыни,
Чылэр гъогууанэ неущ техьащт.
Сэ сиунагъуи зызэкIипхэни,
ХырыкI икIыжьмэ ауж ихьащт.
- Тыдэ шъукIощта? Бэлахьы гъогум
Шъузэрэтехьэрэр зэхэшъошIыкIа?
ЦIыфы къинэжьрэп адыгэ чIыгум,
Шъугу къыфэмыгъоу къызэшъонэкIа?!

--- Page 516 ---

- УпчIэу зэхэсхрэм джэуапэу естрэм
СихьэкIэ лъапIэ ыгу хигъэкIыщт,
Адыгэ хабзэм, арэущтэу зыхъурэм,
Нэмыплъ есхыныр сфэмылъэкIыщт.
- Сыурыс забытышъ, уитхьамыкIагъо
Сэ къыпфэсэхьэу о къыбгурэIо,-
Павел Петровичым инэплъэгъу пщагъоу
Къызбэчэу щысым егыи, реIо,-
ПчыкIэр хъупскIагъэшъ, шъуятэжъ иунэ
ЦыхьэшIыгъэнчъэу нэр шъуегъэупIыцIэ.
Къэогъэ шыблэр шъуихьанэ-гъунэ
Ит-имытыжьми, шъуигъогуи шIуцIэ.
VIII
ХьакIэщы унэм къыщыраIуагъэм
ЛIыр къыуIагъ, гукIэ мэплъызы.
ПцэшIощэ псалъэу бгъэм къыдэфагъэм
Къызбэч зэрефэ, шъэфэу ефызы:
- Шъоу бзэгу зыкъешIы!.. Тамыгъэпыймэ,
Сыд зыуж итхэр?.. - Щамсэт еупчIы.
- Сэ сшIэрэр зы, тыркуе баймэ
Урысхэм екIэ тафагъэуIушы…
МашIор къыкIэнэшъ, шъузым къыIуагъэр
Къызбэч ымыдэу джыри къыфедзы:
- Арэп, урысым сыд пыплъэгъуагъэр?! -
Инэплъэгъу стыры Щамсэт зэпебзы.
- Сыд пыслъэгъона… - къыIо шIоигъор
Къызэпиути, щигъэтыжьыгъ.
Къызбэчи пшъыгъэу, фэмыкIэщыгъоу
Шъузым Iуплъыхьэзэ, хэщэтыкIыгъ.

--- Page 517 ---

КъокIыпIэ чапэм къекIурэ мафэм
Шыгъэчъэхьаблэ сыд къыфихьыщт?
Сыдэущтэу митIум бжыхьэпэ хафэм
Ипчэдыжьыпэ закъыфишIыщт?
IХ
БжъакъокIэ цужъхэм сэбахьы пщагъом
ПхыраугъоныкIзэ, кужъхэр зэращэх,
ХагъэщэтыкIзэ, гъогу бгъузэ лъагъом
Шъолъыр уIагъэр ыблэбгъу тыращэ.
Шыгъэчъэхьаблэу бгы блэбгъум исыр
КIуатэхэ къэси, нахь чыжьэ мэхъу,
Шыухэр дигъэхзэ, лIыжъы хьафизэр
Къызэтеуцошъ, ичылэ лъэхъу.
Iугъэнчъэ закIэу онджэкъ чыифхэр
Ошъогу чIы гъуанэм зэлъыкъокIуадэх,
ГуIэр ямафэу адыгэ цIыфхэр
Ефыжьэгъаеу хымкIэ лъэкIуатэх.
ГухэкI-гукъаом зэшIуитхьалыкIэу,
Щамсэт ынапэ машIор къыкIехы.
Забыты упчIэр бгъэгум дэмыкIэу
Гум кIиIотыкIэу джыри зэхехы:
"Тыдэ шъукIощта?! Бэлахьы гъогум
Шъузэрэтехьэрэр зэхэшъошIыкIа?
ЦIыфы къинэжьрэп адыгэ чIыгум,
Шъугу къыфэмыгъоу къызэшъонэкIа?!"
Бгы чэпэ зандэм тыгъэр къызкъощым,
Загъэпсэфынэу цIыфхэр къэуцух.
Хъугъэр амышIэу анэ быдзыщэм
Сабыи цIыкIухэр гугъэнчъэу ешъох.

--- Page 518 ---

Къэхъугъэр сыдым фашIэна ахэм,
Ятэжъ-янэжъхэми ар зэхашIыкIа!..
Тыркуе чыжьэу чэщы мэзахэм
Сабый насыпхэр фэшъухьызэ, шъуекIа?
Хъурэр шъо шъушIэна, шъуятэу лIыбланэм
Ишы онэнчъэ епэгъогъохы,
Сэ синэнэжъы янэжьэу нанэм
Шъыгъо шъхьатехъор зэреубгъохы.
Зы лъэбэкъу дзыгъо шъуичIылъэ дахэ
Шъущыфимыфэу IаплIкIэ шъурахы,
Шъуичъыгы цIыкIухэр шъощ пае къэкIых,
Ахэр къышъулъэплъэх, къызэшъонэкIых.
Лаужъкъо къуапцIэм фэдэ мыцIыфхэм
Шъуикъушъхьэ чылэ зэряжъугъэпхъуагъ,
Тыркуе байхэу тхьагъэпцIы шъэфхэм
Урысы лъэпкъым пый шъуфашIыгъ.
Х
Цубжъэ къопитIум къадэщрэ гъогум
Щэхъу ымылъэгъоу Щамсэт кум ис,
ГухэкIы пахъэр бзылъфыгъэ бгъэгум
Щызэтеуагъэу дизышъы, диз.
Гъыбзэ орэдыр зэхелъхьэ пIонэу
Щэрэхъ гъукIагъэм мыхъэр пэхъыкIы,
Къызбэч цужъитIур ригъэлъэкIонэу
Тыркуе гъогум икIо хегъэкIы.
Шыкъэрэ пэфэу кукIэм пышIагъэр
ШхоIум еуIоу мэхьакъу-жъокъу,
Щыщзэ кIэбгъулъышъ, шыбгъэ гъэшIуагъэр
ЛIыгъэкIэ кушъом къышIурегъэкъу.

--- Page 519 ---

Щагъдый джэгулэм гупшысэ дахэр
Къызбэчы ыбгъэ къыдегъэтаджэ,
Тырку къэлэ шъхьаIэу Стамбул урамхэр
Иш лъэбжъэ макъэ къызэлъегъаджэ.
Апэрэ чIыпIэр кучIэм зэрисэу
Шыгъачъэ зыхъурэм Къызбэч къыдехы,
Ар къэбар щытхъоу цIыфхэм ахизэу
КъызэфаIуатэу пашэм зэхехы.
КъерэIо закъуи, илъэIо псалъэ
Жэм къыдэмызэу пашэм къыфешIэ,
Хы ШIуцIэ орыр ипчъэIу щыуалъэу
Унэ зэтетыр ащ арегъэшIы.
Анахь чIыгу дэгъур Iапэ зэришIэу
Адыгэ цIыфмэ тынэу къараты…
Къызыщыути, ошIэ-дэмышIэу
Щамсэт къызэгъым, Къызбэч къэлъатэ.
- УзэкIокIыгъа, сыд къыпщышIыгъэр?-
Къызбэч губжыгъэу Щамсэт едысы.
Зи пкъырымыхьэу бзылъфыгъэ пшъыгъэр
Мэкъэнчъэ нэпскIэ гъызэ мэплъызы.
Ныгур гуIалэшъ, сабый къэмыхъоу
Пкъышъолым хэлъым ар тегуIыкIы,
Насып щымыIэр тырахы щыхъоу
Зыгорэм лъыхъузэ, гум зеутхыпкIы.
ЧылэлIхэр зэкIэ Щамсэт зырызхэу
Зи ахэмызэу джы егъэмысэх.
Ипсэлъэ лъыгъэ пиупкIэу, пибзэу,
Тамэ гомытми, бэмэ анэсы.
"ШъушIэрэр тэрэзэп зыIон лIы чылэм
КъыдэкIышъугъэп. Хэти зеушъэфы.

--- Page 520 ---

ГъэпцIэгъэ IофкIэ къэогъэ шыблэм
ИмэшIодзыгъэ хыIушъом тефы.
Тичылэ модэ чIыкъопэ гъуанэу
Ибэу, шъхьэзакъоу тэ къыткIэлъэплъэ,
ЦIыфымэ абгъэ Iугъо лыгъуамэу
Къыдэурэм нэпсыр къыкIегъэлъэлъы…"
Гу зэкIэплъагъэм ошIэ-дэмышIэу
Щамсэт еIэтышъ, гъогум тетаджэ,
ЦIыфхэм ар яджэу, Iэхэр афишIэу
Бзылъфыгъэу чъэрэм къушъхьэр къегъаджэ.
Лъэси, шым теси, ку зэкIэшIагъи
ЗэкIэ джэ макъэм зэтыреIажэх,
Зэрэ Щамсэтыр къызэлъашIагъэу
КъыIощтым пэплъэх, Iуплъахьхэу ежэх.
- Сыд къыщышIыгъэр?..
- Шъхьащехмэ сшIэрэп?..
- Тхьа гущэр еуи…
- Зэ шъубыяу!..
- Адыгэ цIыфхэр шъузэхэкIуати,
ТшIэрэр тэрэзмэ тежъугъэгупшыс.
Зыуж тихьагъэм тэ тыхэкIуадэ,
ТшIэрэмкIэ, цIыфхэр, непэ тымыс!
СтамбуликIыжьэу зыуж тихьагъэр
Адыгэ кIодэу тэ къытхэхьагъ.
Лаужъкъо къуапцIэм тызэлъегъапцIэ,
ПсырыкIы Тыркуми ер щызэхапцэ...
                                ХI
ОшIэ-дэмышIэу
Хым зыкъепхъуатэ,

--- Page 521 ---

Нэпкъым щыхъушIэу
КъызжэхэкIуатэ,
Орыпсы самэр
Мэбыбы, малъэ,
Синэпкъы тамэ
Къеошъ, мэлъалъэ.
Зэ хэщэIукIы,
Зэ хэщэтыкIы,
Зэ зыдедзые,
Зэ зыредзыхы.
Иуджы къашъо
Хэтэу къысеIо:
- Еплъэлъ, сыбгъашъо
Гъыбзэр къырэкIо.
ЧIыгур дэгуIэу, къушъхьэр дэгырзэу
Гъыбзэ гухэкIыр къелъышъ, къызнэсы.
ГучIэм чIэIабэу бгъэр зэригъэзэу
Бзылъфыгъэ макъэм нэпсыр къыпэзы:
- ТапэкIэ тыплъэмэ, пщэгъо корени,
Тикъушъхьэ шыгумэ пщэр ятехъони,
Хэкур тэбгыни,
О-уи-ии!
Кужъы щэрэхъмэ гъогур агъаджэ,
Iахьылыр къаджэмэ, темыгъотыжьи,
Хэкум текIыжьи,
О-уи-ии!
Ти Iошъхьэмафэ гуIэу къытхаплъэ,
Сабыймэ тяплъмэ, тыгур мэлъалъэ,
ТшIэзэ тэунэхъуи,
О-уи-ии!

--- Page 522 ---

Сиджэнэ куплъи сыдэу сфэкIэкIи,
ЗигъашIэ кIэкI хъунхэм тызэлъагъапцIи,
Тынасыпынчъи,
О-уи-ии!
Къухьэ онджэкъмэ кIыхьэу зыращы,
Тыгъощэжьыгъэу Стамбул тыращы,
Хэкур тIэкIачи,
О-уи-ии!..1
Хыпсыр гурымзэ:
- Ащ нахь мы гъыбзэр
Сфызехьажьыщтэп,
Сфэщэчыжьыщтэп!
ЛIэшIэгъум къехъушъ,
Сиоры хэт.
НэпскIэ сещыушъ,
Сыдыджы дэд.
Зы сыхьат закъуи
Игурым макъи
Сыбгъэгуи дэкIрэп,
Сашъхьагъи икIрэп.
ХII
Бжыхьэпэ мафэм кIэпщыкIрэ жьыбгъэм
Уашъор ушъуашъоу зэлъегъэшхуашIэ,
Ошъутен шыгуфэу жэкIэф ищыгъэм
Пщэфы зырызмэ бгъэкIэ зыкIашIэ.
Дунаир зэкIэ зэлъыушъорэкIэу
Щамсэти плъэмэ, плъэмэ къыщэхъу,
Хьыкум лIыжъ купыр купы гущыкIэу
Ыпашъхьэ ис. Сыдэу гопэгъух!

--- Page 523 ---

Лаужъкъо къуапцIэм ышъхьэ блэонэу
Ахэм къахэщэу Щамсэт елъэгъу.
Ным ищынагъо зэхешIэ пIонэу
Шъом хэлъ сабыир бзылъфыгъэм къегъу.
Чъыгэе гъугъэм кIэрыс хьыкумым
ДэжькIэ гумэкIхэу цIыфхэри маплъэх.
Зигъэрэхьатэу Къызбэчи шыми
Еупхъо фэдэу къэхъущтым паплъэ.
Адыгэ хабзэм зыригъэщыIэзэ,
МашIо кIэмылъэу лIыр зэхэстыхьэ.
Ныбджэгъум фэдэу шым дэгущыIэзэ,
Тутыным ыуж тутын ещыхьэ.
Мо пщэми огум зыреушъуакъо,
Ау жьыбгъэм ефмэ, сыд ишъхьэфит!
Чъыгы дэчъэхы пIонэу изакъоу
ЛIыжъмэ апашъхьэ Щамсэти ит.
- А пIуагъэр, сищащ, сыд къызхэкIыгъэр?-
Ефэндыр шъабэу Щамсэт къеупчIы,-
Хэт а гунахьыр угу къэзгъэкIыгъэр?-
Инэмазщыгъи ефэндым епчъы.
- Ар зыкIэсIуагъэр чIыгоу шъубгынэжьрэм
ШъухэдэIухьи, джэуап жъугъотыщт.
Тыгъуасэ сIуагъэм сырыкIэгъожьрэп,
Джыри къэсэIо, джыри шъосIощт!
Хъугъэр амышIэу хьыкумы лIыжъхэр
Зэплъ-къызэплъыжьхэу Щамсэт къегъанэх,
Ашъо къыхихэу ефэнд-хьаджэжъхэр
Бзылъфыгъэ кIыбым нэкIэ лъэбанэх.
- Мо нэхъоинчъэм,- ефэндыр къяджэ,-
Сыд, джэмэхьат, фышъуимурад?
17 Заказ 042

--- Page 524 ---

Iофым фэшъуашэр тэжъугъашIи, къуаджэр,
Марджы хъужьын, лъытэжъугъэкIуат.
ХIII
Гъогогъу зимыIэу мо пщэ пытхъафэм
Сыдым фишIэна чIылъэм къыщыхъурэр?
ЦIыфыр щэгуIэ дунэе хьафым,
Зы чъыгыр мэзэп, зизакъор къурэ!
Къушъхьэ лъэпачIэу чIыныбэ хашъом
Къинэгъэ цукур хыжьым зэпебзы.
Зыбзэ къытIупщи, къэгъыгъэ уашъом
Ынэпс-ощхыцэ цэрыцэу къедзы.
- Ащ такIымыгъумэ тыхэгъощэнэу
Ара джы ахэм къазэрэщыхъурэр?!
ЧъыIэр Iэбжъанэм дахьэшъ, сепщэнэу
Ара джы ахэм сэ къысапэсрэр!
Арэущтэу зыхъурэм, олахьэ занкIэу
Къушъхьэгумэ цукур апхырысщыным,
Шыгъэчъэхьаблэ олахьэ занкIэу
ТхьачIэгъы мэзми афычIэсщыным!-
КIэкIо гъэIагъэм чIэсы унагъом
Хихыщты лъагъом ишъэф зэхефы.
ГущыIэ фабэу Къызбэч къыIуагъэм
Щамсэт ыбгъачIэ гукъаор чIефы.-
Ем ащ фэдизэу зызэлъебгъэкIоу!..
Шъхьэр дэIэтаий, тIэкIу IугушIукI,
Къэхъугъэ щыIэп, - есэмэркъэу,-
Гъогоу тызтетыр къэмыгъэушIункI.
Тхьаркъожъы тхьапэу жьыбгъэм зэрихьэу
Шъофым ифагъэм Къызбэчи фэд.

--- Page 525 ---

Унэгъо цIыкIоу модэ зызплъыхьэу
Огу чIэгъым чIэтым сыдыр къыфэт?
Гъогу зэхэкIиблэу зыIууцуагъэм
Ащыщэу тара лъагъоу хихыщтыр?
Сыдым фишIэна насып унагъом
Ахэм яз лъагъо зытригъотэщтыр?
Къызбэчи плъэмэ, сыд фэдэ лъагъуи
А зы гухэлъыр атырелъагъо.
Щамсэти плъэмэ, занкIэу икъуаджэ
КIожьырэжьрэ гъогум гукIэ тетаджэ.
Ау сыдэу пшIына, гухэлъы нэпцIым
Къызбэч игъэрэу зыфаем ещэ…
Ари фимыдэу Фыщт къушъхьэ тхыцIэм
МэшIо къамыщыр шыблэм тырещэ.
ИпчыкIэ хъупскIэ кур зыфырэ лIым
Ышъхьагъ щыджэгузэ, къыщызэпэкIы.
Адыгэ чIыгур кужъ щэрэхъиплIым
Дунай зэблэкIэу ачIэгъы чIэкIы.
ХIV
Пыцундэ дэжьы къыщегъэжьагъэу
Хым дырекIокIэу ЦIэмэзы нэсы
ИкIыжьрэ цIыфмэ зыIуатэкъуагъэу,
Цукури цуку, лъэсыри лъэсы.
Ежьашъор ашъоу, Iэгушъом чIэплъхэу
Ахэр гумэкIхэу хыгумкIэ маплъэх.
Хы ШIуцIэ орхэр фыжьышэ-шэплъхэу,
ГугъуемылIхэу хыбгъэм щэуалъэх.
Зиджэнэтыпчъэ къафзэIуихынэу
ЗыIогъэ Тыркур джау мэгущыIэ.
17*

--- Page 526 ---

Адыгэ лъэпкъыр хым рырищынэу
КъыгъэкIощт къухьэхэр тыдэ джы щыIэх?
Бгъэгъэнчъэ закIэу икIыжьрэ цIыфхэр
Мафабэ мэкъушъ, хынэпкъым тесых.
ЧъыIалIэм естых ясабый-бынхэр,
Жьыбгъэр къахапщэ, осыр къатесэ.
Тхьамэфэ пчъагъэм ягъомылапхъэ
Арегъэухышъ, гъаблэр къахахьэ.
Плъыр-стыры узым ахэмэ абгъэ
Егъэзыхыгъэу зэхегъэстыхьэх.
Уахътэр кIо къэсми, къэнэтIэхэсхэр
ХыIушъо нэпкъым къыщыIотаджэх,
Зэкошъоожьхэу, къушъхьэ чIэгъ мэзхэр
Хьадэгъэ шъузхэм къызэпагъаджэх.
ХV
Щэджэгъо уахътэм хы тамэм тесэу
Апэрэ къухьэр нэпкъымкIэ къесэу
Къызбэчы плъэмэ, хыгум хелъагъо,
ГушIопсы нэпсым нэр егъэпщагъо.
Зэужы итхэу, чэзыу-чэзыоу
ЦIыфхэр джы къухьэм зэлъыкIэрэхьэх,
Нэпсыр кIилъакIэу адыгэ ныом
ЕтIэ Iэбжыбыр иджыбэ релъхьэ.
Ныхэм сабыйхэр абгъэ къакIачхэшъ,
АIэ кIэзэзэу чIым рагъэбэух.
Къэлатхэр лIымэ къызыбгъодаххэшъ,
Сэлам ахыжьзэ, жьым щызэблэух.
Мэлы Iэхъогъур пчъэ зэжъу дигъэкIрэм
Фэдэу тыркулIым цIыфхэр елъытэх.

--- Page 527 ---

Хьыны иныIо зыIыгъ къызхэкIрэм,
КIэнакIэу моущтэу жэм къыдэлъэты:
- Мылъкунчъэу щыта а шъуздэкIожьрэр?
Шъузфаер зэкIэ ащ ижъугъотэщт.
ШъушIэхэлъ мыдэ, жьыбгъэу къыкIэпщрэр
Гъогогъу тфэхъущтышъ, къыздедгъэIэщт.
Къызбэч Iэдэжьэу ыIыгъ шыкъарэм
ТыркулIыр еплъы, нитIур Iэпехы.
ПсынкIэу къечъалIэшъ, Iэ щифэу фарэм,
Мыхэр риIуалIэу Щамсэт зэхехы.
- Черкес шылъэпкъа, тхьапша ыныбжьыр?
Мыщ пеIэныш Тыркум къикIыщтэп!..
Ау сыдэу пшIына, цIыф къэзгъанэу мыр
Хым адырабгъу сэ сфищышъущтэп.
Ионэш чъэри къолъхьэшхо фэдэу
Къызбэч ещэи, къамыщри гуелъхьэ.
Ахэр земыдэм, губжыгъэм хэтэу
Шыкъэрэ пэфыр нэпкъым IуетIупщхьэ.
КIэкIэу къегъазэшъ, иш кIэлъымыплъэу,
Шъхьэр шIозэу къухьэм Къызбэч ехьажьы.
Ар езгъэшIагъэм ыгу ебгъэу, фэплъэу
Лъыпсыр гум пыткIоу хьылъэу мэхьапщэ.
Къызбэчы плъэмэ, модэ ылъэгъурэр
Дэу гъэшIэгъона!.. МашIор къыхехы…
Ащ ишба тыркулIым къухьэм къырищэрэр?!
Ичъэ дыхэтэу нэлат ащ рехы:
- Сэщ нахьи мы шыр о нахь пфэшъуаша?!..
IэутIэ фишIзэ, тыркум тепхъашэ,-
ОсэIо, къухьэм сишы къимыщ!..
- Мыдэ, хьаджрэтыр, ащ къыблэмыщ!..

--- Page 528 ---

ШхомлэкIэ къуапэм етхъо римытэу,
ТыркулIыр къеIэшъ, Къызбэч къыIуедзы.
Ар къызелъэгъум гуIэм дыхэтэу
ЛIыхэм адэжьы Щамсэти къэсы.
Къызбэч къэмалъэм къырепхъотыкIышъ,
Икъэмэ папцIэ гъэпцIакIом хефэ,
Бгъэгум етхъожьзэ, къыхэкуукIышъ,
Къухьэ джэхашъом тыркулIыр тефэ.
Къэлат къэщагъэр тыращэягъэу
Щамсэт зелъэгъум, лIым зыпэIуедзэ,
О макъэм нитIур зэлъигъэпщагъоу
Бзылъфыгъэ блэбгъур пцашIом зэгуебзы.
Бырсыры макъэм урысы шыухэу
ХыIушъом Iутхэр къызэлъегъэсы.
Хъугъэр амышIэу цIыфмэ яупчIхэу
Къэзэкъхэр яшымэ къызэлъяпсыхых.
Нэплъэгъу зэридзэу, бзылъфыгъэу щылъыр
Павел Амлинскэм псынкIэу къешIэжьы,
Щамсэт ечIалIэшъ, уIагъэу телъыр
Бзылъфыгъэ блэбгъум къыщычIегъэщы.
ХVI
- Джыдэдэм тхыдэм
Сэ къыпыздзэщт,
Гъыбзэпсэу схэтым
Макъэр естыщт.
Сынэпс щыугъэ
Нэкум ебжьыбжьэ,
Джы къызнэсыгъэм
ХычIэр елыбжьэ.

--- Page 529 ---

ЦIыфы гухэкIэу ынэгу кIэкIыгъэм
Хыгур гопэгъоу егъэгумэкIы,
МэшIо жъокунчъэу къижъукIзэ хыбгъэм
ЗеIэтышъ, хьапщэу хэгурымыкIы.
ЛIэшIэгъу илъэсмэ агъаеу тхыдэр
Хым къыIотэщтышъ, чэзыур нэсы,
Псыдзэу къэуагъэм нэпкъ мыжъо пытэр
Шъэфэу ыгъэгъзэ, ткIопсыр Iэпэзы.
Зэхихрэр зэкIэ зыIожьын зылъэкIрэр
Хы ШIуцIэ Iушъом занкIэу къэрэкIу.
Къушъхьэ нэгуфхэм жьэу ядэхэкIрэр,
Уичъэ щыгъэти, тхыдэм къедэIу.
Къызбэч зэинчъэу зэкIоцIыпхагъэр
Къухьэ джэхашъом бгъашъокIэ телъ.
"Сыд тхьамыкIагъуа къытэхъулIагъэр!.." -
Ар чъыIэ-чъыIэу ыбгъачIэ чIэлъ.
Сыдым фишIэна хы нэпкъым щыхъурэр!
Жьыбгъэр ихьанцэшъ, къухьэр мэпсынкIэ.
Сыда джыдэдэм Къызбэч ылъэгъурэр?
Огу бгъузэ чIэнагъэр нэгум кIэсыкIы.
Къызбэч ушхугъэу зыдэщылъ чIыпIэм
Мычыжьэу, муары, къухьэлIхэр щысых,
Ягъэр иIофы фэхъущт ухыпIэм
Мэкъэнчъэу ахэр зэдегупшысэх.
- Хъыен хэгъэкIи, сысын фимытэу
Пхъэмбгъум тешъупхыхьи, хыгум тешъутIупщхь.
Ыжь зэрэхэтэу, псэр зэрэпытэу
ХьитIум хэкIыгъэр хым терэпщэхь!..-
IэутIэ ышIзэ, тыркулI плIэмыем
Гъончэдж лъэпакохэр зэлъегъэгъуазэх.

--- Page 530 ---

Зизэкъо дэдэу, етIани чъые
ЗимыIэ мазэм ом зыщегъазэ.
Къэхъущтыр ешIэ пIонэу гумэкIэу
Шыкъэрэ пэфыр гуIэу къэщыщы.
Ащ дыригъаштэу, хыбгъэр рижъукIэу
ОшIэ-дэмышIэу жьыбгъэр къыкIэпщы.
Зыфэе дэдэр къадэхъушъ, тыркухэм
Нэплъэгъу гушIопскIэ зэIогушIукIых.
Адыгэ лъэпкъэу мо щысхэм агухэм
Хыжь шхъонтIэ чъыIэр пхырэшъуикIы.
ЦIыфы гухэкIэу ынэгу кIэкIыгъэм
Хыгур зэридзэу егъэгумэкIы,
МэшIо жъокунчъэу къижъукIзэ, хыбгъэр
Хьылъэу мэхьапщэшъ, хэгурымыкIы.
ЯшхъухьэшIагъэ рыщтагъэх пIонэу
Хы сыджмэ хыбгъэм зычIаушъафэ.
Пщэгъо шъолъырыр ишъыгъо джанэу
Тыгъэми щыгъри уашъомкIэ нафэ.
Хъугъэр амышIэу хыбзыухэр кIыйхэу
ГуIэр анэгоу хыгум хэплъыхьэх.
Хыоры жъгъэйхэр ыгъэнэшхъэйхэу
Хыжьым игъыбзэ быбзэ зэхелъхьэ.
Щымыщы бжьыгъэу хыкIышъом телъхэр
Къызбэч зилъэгъукIэ ышъхьэ къепхъуатэ,
"Тыдэ къикIыгъа хьадэу мыщ хэлъхэр?!"
Плъэмэ къешIэжьых, ежьри мэкIуатэ.
Нэплъэгъур ыдз къэс, ичылэ цIыфхэр
Ормэ зэрахьэу Къызбэч елъэгъу,
Хыое дыджым ичылэ цIыфхэр
Хьазаб хидзагъэу Къызбэч къыщэхъу.

--- Page 531 ---

Ащ фэдэу Iофыр адэ къыпщэхъумэ,
Лаукъом ихьадэ хым къыхэгъуат,
Зигъонэмысмэ ахэлъэу плъэгъумэ,
ПшъхьэкIэ къыпшIошIрэр убгъэ щыIуат.
Лаукъом ихьадэ зэрахэмылъыр
ПшIошъы о гъэхъу, сэ къыосэIо.
Бгъотмэ пшIоигъоу узылъыхъущтыр
Тыркуе чIыгум щхыпцIэу щэзекIо.
ПсырыкI хьаджрэтмэ яхьапщып тIэкIоу
Зыдаштэгъагъэм ахэр текIуадэх…
Джы сыд иамала, зэрэнэку-нэпсэу
Хы сыджэу къилърэм Къызбэч епхъуатэ.
Псы чъыIэ папкIэу орыпс щыугъэм
ЛIыгъэкIэ Къызбэч зыкъыжэдекIэ.
Мэзэ шъогъуабзэу огум щыпшъыгъэр
Хым адырабгъукIэ зэпырэсыкIы.
ХVII
Макъэу къэIугъэм къыгъэлъэтагъэу
Чэщы рэхьатым Къызбэч хэдаIо.
Апэ ит къухьэм къухьэр пышIагъэу
ЦIыфкIэ ушъагъэу ыпэкIэ макIо.
Лъыджэгъу имыфэу хыр ушъорэкIэу
Уашъор ытхьалэу Къызбэч къыщэхъу.
Ауж ит къухьэр чIыпIэ имыкIэу
Адрэр IусыкIэу плъэмэ елъэгъу.
Къызбэч джыдэдэм сыд фэшIэшъуна,
Пхъэмбгъум тепхагъэу ушхугъэу телъ.
Къызбэч джыдэдэм сыд фэшIэшъуна,
Ежь шъхьэфитынчъэу хы бгъэгум чIэлъ.
Сабый гъы макъи цIыф куо макъи
Чэщныкъо хыгум къыхэIукIыжьрэп.

--- Page 532 ---

Хыр мэгурымы… Зыжь хэтыжь закъоу
Къызбэчэу дыйрэм зи зэхихыжьрэп.
ЯшхъухьэшIагъэ рыщтагъэ пIонэу
Хы сыджхэм хыбгъэм зычIаушъафэ.
Пщэгъо зэикIыр ишъыгъо джанэу
Тыгъэми щыгъыр уашъомкIэ нафэ.
Хъугъэр амышIэу хыбзыухэр кIыйхэу
ГуIэр анэгоу хыгум хэплъыхьэх.
Хыоры жъгъэйхэр ыгъэнэшхъэйхэу
Хыжьым игъыбзэ быбзэ зэхелъхьэ!..
Къушъхьэ чIэгъ мэзхэр къызэлъигъаджэу,
ХыIушъо ныджыр къызэпигъаджэу,
УпчIэ джэуапым иджэрпэджэжьы
Хыор нэшхъэймэ къысфагъэсыжьы:
- Адыгэ нэпсэу тэ къытхэткIуагъэм
Узщыун кIуачIэ щыгъоу хэлъын!
ЦIыфы гухэкIэу тачIэгъ чIэхьагъэм
Тэщ нахьы хышхуи фигъэдыджын!
ТхьамыкIэгъошхоу хым пэкIэкIыгъэм
Гууз хихыгъэу егъэгумэкIы,
МэшIо жъокунчъэу къижъукIзэ, хыбгъэр
Хьылъэу мэхьапщэ, хэгурымыкIы.
Шыблэр ягъусэу фэигъорыгъоу
Тыркуе нэпкъым пщэхэр зэлъекIух…
-…Щамсэт щышIыгъэр сшIэмэ сшIоигъошъ,
КъысфэпIотэнэу, чIыр, сыолъэIу.
ХVIII
Шы пцIэгъоплъищмэ алъабжъэ машIор
Гъогу мыжъо цакIэм къакIырагъэхы,

--- Page 533 ---

Файтон щэрэхъмэ ямыхъэ хашъор
Къызэпагъаджэу плъэрэм зэхехы.
-…УIагъэу стелъыр хъужьыгъэу щытми,
Сыблэбгъу итыркъо тыркъоу къэнэжьы.
Сыд фэдэ дани еогъэбылъми,
Нэрымылъэгъоу ычIэгъ къычIэщы.
Адыгэ закъо чIылъэм тетыфэ,
ГухэкI-гукъаор ыбгъэ дэлъыщт.
Сэ сыщэIэфэ, лъфыгъэр псауфэ,
ТызыгъэпцIагъэм нэлат етхыщт!
Мэзэ заулэ нахь зымыныбжьыр
Янэ Iуплъыхьэу плъызэу мэдаIо.
Сыдым фишIэна, ошIэмэ къаIо,
Мо шъэожъыем джы къыпыщылъыр?
Зыщыщы лъэпкъыр зэлъигъэфабэу
Сыд фэдэ тыгъэ къыфыкъокIыщт?
Гъатхэм дунаир джы зэрифапэу
Сыдигъо ичIыгу зызэIуихыщт?
Щамсэт ипсалъэ лъапсэу фэхъугъэм
Павел Петровичыр регъэгупшысэ.
Ежь ипачъыхьэу лыгъэр зыдзыгъэм
Шъэфэу епыйзэ, гукIэ лъэIэсы.
Плъырыгъэу ыбгъэ къыдэтэджагъэм
Мэстэпэ лъыгъэу ылы зыхесэ,
Ау къыхэмыщэу псалъэу къежьагъэм
КIэух фимышIэу джыри къыпедзэ:
-…УасIорэр игъоу пшъхьэкIэ олъэгъумэ,
Сшыпхъум уфэдэу тадэжь усщэн.
ОрыкIэ ари мыхъунэу хъумэ,
НахьышIоу хъущтыр нахь дэгъоу пшIэн.

--- Page 534 ---

- Сэ къэзгъэшIэщтым о къысфэпшIагъэр,
Сыд сищыIакIэми, сщымыгъупшэн,
Къиныгъоу зэкIэ къытпыплъэгъуагъэр
ДахэкIэ цIыфмэ афэсIотэн.
Гъэтхэпэ уахътэу сэбахьы кIасэм
Шыгъэчъэхьаблэ Щамсэт къэсыжьы.
Уашъор зыупIыцIэу пщэ шъхьэмыгъазэм
Ерэгъэ дэдэу тыгъэр къыхэпсы.
ХIХ
- Модэ зэхэтхрэр
Сыды орэда?
Щыща шъуитхыдэ?-
Къэджэх хыбзыухэр.
Хыри ардэдэм
Дыйзэ зэкIакIо,
Нэпкъэу зыдэтым
Дэплъы, мэдаIо.
Сэплъэшъ, къушъхьэхъум
Теты мэлахъом
Ымэкъэ къабзэ
Гум хэчэразэ.
Ичэпэ лъагэ
Уцыр щэсысы,
Иорэд дахэ
Хэти лъэIэсы:
"Нэфшъэгъо тыгъэм сызыдэтэджрэм,
Хэкоу сикIасэр сэ синэплъэгъу,
Гур сфэмыIажэу бгъэм зыдэлъэтрэм,
Сыздырищажьэу ренэу къысщэхъу.

--- Page 535 ---

Пщэ фыжь отэрых пIонэу симэлхэр
Хъурыхъоу чапэм щызэлъекIокIых,
Джахэм афэдэу сэ сигухэлъхэр
ГушIопсы нэфхэу бгъэм щызэIокIэх.
Нэм къыфэмыплъэу нэхъой зэикIэу
Гъунэ зимыIэр сэ синасып,
Къушъхьэгуи, хыгуи ашъхьагъы икIэу
Сыгу иорэди гум ерэбыб.
Зэкъош хэгъэгоу сихэку зыхэтым
Итыгъэ нурэ тыбгъэгуи диз,
Хэтхыгъэ гъогоу непэ тызтетым
Сигухэлъ дахи тизыбз".
- Ар тхыдэп нэнсэп,
Гуузы гъыбзэп,-
Хым иджэуап,-
Насып къэкIуапI!
Гъыбзэр сиджабгъукIэ
Щызэхэпхыщтэп,
Ау хым адырабгъукIэ
Ар щыIурэп сфэIощтэп.
Орыпс щыугъэм
Зыкъегъэлъае,
Хы нэпкъ дыигъэм
Тхыдэр егъае…
1954

--- Page 536 ---

 ШЭКIУИЩ
Тыгъэр къуахьэу пчыхьэ зыхъурэм
Пшысэ нэфхэр чIым тетаджэх.
Къуаджи пщыпIи зыщалъэгъурэм
ГушIо нэгукIэ цIыфмэ яджэх.
Зым хегъахъо, зым хегъэкIы,
Хэт ишъыпкъи, хэт иIуши
Щыщы зыхъурэм икIэрыкIэу,
УмышIэжьэу ар къэкIэжьы.
Арэу зыхъурэм, къедэIущтыр
Моу сапашъхьэ къэрэтIыс,
МэшIо жъокуми пхъэ зытIущыр,
Мыдэ, палъхьи, къыкIэжъугъэст.
Сэ мы пшысэу къыхэсдзэщтыр
Къызежьагъэр боу бэшIагъэ,
Псэлъэ лъапсэу ащ фэхъущтыр
СишэкIуищмэ къяхъулIагъ.
I
Шъыхьэ горэм уцы тхьапэр
ЗыIуилъакIэу ехъу, ехъу.
Чъыгы гъугъэу къобэ-бжъабэр
Ащ ыбжъакъоу уеплъмэ пщэхъу.
Фыжьи огуи Iэгум щизэу
ЧIыпIэ-чIыпIэу ышъо хэс.

--- Page 537 ---

Чыр къэсысмэ, бгъукIэ зидзэу
Шъыхьы щтапхэр мэкIэзэз.
Чъыгы шъхьапэм бзыоу тесым
ЦIацIэу, цIацIэу зыкъеIэты.
БгъэкIэ зидзэу, лъэгъо бгъузэм
Шъыхьы щтагъэм зыщепхъуатэ.
Ау гъэхъунэр зэпагъаджэу
Зэу шхончищыр къызэдао,
Шъыхьэр мэзым чIэмыхьажьэу
Щищыр кIахьэшъ, мэлъэпао.
ЗэрэмышIэу а шэкIуищыр
Шъыхьэ пщэрым ешэкIуагъ.
ЗэрэмышIэу джы шэкIуищыр
Боу щэрыоу зэдэуагъ.
Хэта зыер шъыхьэу щылъыр?
Хэт ратыщта? ТыдэIон.
Язэфэдэу шъыхьэм ыл
Зэфагощмэ хъугъэ пIон.
Ау шъыхьашъор щэу абзыщта?
Язэфэдэу агощыщта?
Шъыхьэм ышъо дахэ, шIагъо,
Ари хъунэп щыми аIо.
Ау шэкIуищмэ ащыщ горэм
Мы къэсIощтыр игущыI:
- Сыдыр тIоми, тищэ тIорэм,
Сыд къикIына, пкIэ имыI.
Ныкъо-ныкъоу шъыхьэ закъор
ТымыукIытэу зэIытхына?
Тэ лIышхуищым тынэкъуакъоу
Лы такъырыр чылэм тхьына!

--- Page 538 ---

ШакIо щыIэу хъугъэ-шIагъэу
Хэт щышIыгъэр къерэIуат,
ГъэшIэгъоныр къэзыIуагъэм
Шъыхьэ псаур етэжъугъэт.
Шъыхьэу щылъым дэжь пэблагъэу
ШэкIуищ лIыжъыр щетIысэхы.
Хъугъэ-шIагъэу къаIотагъэу
Мы къэсIощтыр зэхэсэхы.
II
- Мафэ горэм шэкIо факIоу
Къушъхьэ лъапэм сычIэхьагъ,
Щэджэгъуапэм пчэны къуагоу
КъэсыукIыгъэр скIыб ишIагъ.-
ШэкIо лIыжъым къырегъажьэ,
Икъэбари къырещажьэ.-
СэкIо, сэкIо, мафэр шIагъо:
Тыгъэр къепсы, уашъор къаргъо.
Бжьэ мышъхьахмэ "нынын" аIоу
Къэгъагъ тхьапэм зычIагъао,
ЧIыкъо пщэрым сэ сешакIо
ШIошIышъ, чъэзэ мэхьэбао.
Щтагъэу чъэрэм сылъэплъапэ,
"ЩыIэныгъэм нахьы лъапIэ
Сыд щыIэна?" - гукIэ сэIо.
Ар гупшысэ сфэхъоу сэкIо.
Ау мыщ дэжьым стхы ыуфэу
Жьыбгъэр шъуеу къыкIэпщыгъ.
А сыхьатми мэфэ нэфэу
Дунай нэфри къэушIункIыгъ.

--- Page 539 ---

Сыд къэхъугъэр сIуи, сишхончэу
Стамэ телъым сылъытхъуагъ,
Жьы мэкъэшхо къыпыIукIэу
СкIыб зыгорэ къытеуагъ.
НапIэр сIэти, сыкъызэплъэм,
Мэзы шъхьагъым сыщэбыб,
Хъурэр сыда, сыздэплъыем,
СызычIэлъыр бгъэшхъо ныб!
Сикъэмалъэ къамэу илъыр
Лъэтемытэу сэ къисэх.
"Ар умышIэ, умыплъыр,-
Гур ушъыеу зэхэсэх,-
АщкIэ бгъэжъым узэреоу
Ащ ылъабжъэ укъычIэзы…"
Аущтэу сшIымэ сэры-сэрэу
ЗысэукIы - сачIэгъ мэзы.
СакIыбышъо тIы тIыргуакIэу
Бгъэшхъо пабжъэр зэ къеуагъ,
Сыздэплъыем, ыжэ тIуакIэ
Сипчэн лъакъо дэслъэгъуагъ.
Ащ сызеплъым, сищынагъо
Сыпкъышъоли къырычъагъ.
Синасыпти пчэны къуагор
СакIыб пытэу ишIэгъагъ.
Мыжъосынхэм, къушъхьэ тыкухэм
Бгъэжъы джадэм сакъыблехы,
Тхъурбэпс фыжьхэу псы чъэр цIыкIухэм
Макъэу къатрэр зэхэсэхы.
Унэ лъэгум фэдиз хъунэу
ЧIы сачIэгъы чIэслъэгъуагъ.

--- Page 540 ---

Ащ сибгъэжъы тетIысхьанэу
Лъэшэу гукIэ сшIоигъуагъ.
Джыри бгъашхъор тIы тIыргуакIэу
Къысэуагъэу къысшIошIыгъ.
НапIэр хьылъэу, мэкIэ-макIэу
Сыщынапэу зэтесхыгъ.
Сызыхэлъыр къурэ, панэ.
Хъугъэр сыда? Сыкъэбанэ.
Шъхьэр уназэу мэчэрэгъу,
Джыри сахьэу сэ къысщэхъу.
Тэ сыщыIа? СызшIоIофэу
Тхыр уфагъэу сыкъэтIысы.
Муарышъ тыгъэр нэфы-нэфэу
Сигъэфабэу джыри къепсы.
Бгъэшхъо набгъор, сыда сшIэщтыр,
Чыжьэу, чыжьэу къушъхьэ тIуакI.
Тэ сыкIощта, ар зытетыр
Унэ лъэгум нахьы макI.
Шъхьэр къэсIэти ом сызеплъэм,
ШIуцIэгъитIур исэлъагъо,
Бгъашхъуа сэIо? Муары, къыблэм
КъибыбыкIэу нахь къэблагъэ.
Бгъэшхъо щырмэ сэ сашхынэу
Къэбыбыжьых, къызгурэIо,
Ащ атамэ тамэ сшIынэу
ГуIэр хэлъэу гум къысеIо.
Ау ащ дэжьым сипцэшIуащэу
Сэ стIупщыгъэр зым тефагъ,
Зэ ытамэ зэкIимыщэу
Адрэ щырри хэзгъэфагъ.

--- Page 541 ---

Бгъэжъы тамэр бгъэжъ шIыкIэу
СIапшъи слъакъуи агосшIагъ,
IитIур макIэу зэсыутэкIэу
Зесэгъажьэм - сылъэтагъ.
МэкIэ-макIэу сытэмаоу
СетIысэхэу сыфежьагъ…
Джар икъанэу псау-таоу,
Джар ишIыкIэу сыкъэнагъ!
КъыIотагъэм лIыр рыпагэу
Щысмэ къяплъы, лулэм лъэхъу,
Тэхътэ шъабэм лъэгэ-лъагэу
Тесы фэдэу ащ къыщэхъу.
III
Щыми лулэу джы къаштагъэм
Тутын изэу раубагъ.
Бгъэм текIуагъэм къыIотагъэм
НэмыкI шакIом къыпидзагъ:
- Щэджэгъуапэм пчэным сешэу
СишэкIобы шъэфэу сис.
Мафэр жъоркъышъ, пкIантIэм лъэшэу
Пшъэр дестыкIми, сымысыс.
Сысысына, джы мыщ дэжьым
Пчэны кортыр псым къэкIощт,
Сысысына, сэ мыщ дэжьым
Пчэн Iэхъогъум сыхэощт.
Пчэн Iэхъогъур псашъо къэкIошъ,
СшIуабэ дашIэ - сяжэ, сяжэ.
Благъэу къэсмэ сяощт сэIошъ,
Къин сыхэтми, зысэIажэ.
Ау чIыныбэр ыгъэгырзэу
Зы гъог макъэ джы къежьагъ,

--- Page 542 ---

Пчэн Iэхъогъур ащ зырызэу
Шъхьэчъэ-псачъэу рифыжьагъ!
Чъыгы тхьапэр ыгъэтакъоу
Гъогы макъэр нахь къэтэджы,
Джэрпэджэжьыр шыблэ гъуагъоу
Тхьэмэз чIэгъы щыпэджэжьы.
Мэз гъэхъунэм сыкъызеплъэм,
СIэпкъы-лъэпкъхэр чъыIэ къэлIэх:
Мэзыкъожъыр, сэплъэшъ, блэм
Мыстхъэ чъыгым кIэретхьалэ!..
Блэр сыукIмэ, къо губжыгъэр
Мэхъэшагъоу къэбэнэщт,
Къор сыукIмэ, блэ ищыгъэр
Шъуеу, зидзэу къыслъежьэщт.
Ау сятэжъы сэ къысаджэ,
КъысиIуагъэр сшъхьэ къетаджэ:
"Хьазаб хэтым ублэмыкI,
Ащ уишIуагъэ о егъэкI!.."
ЦIыкIу-цIыкIоу къом ыкIыбы
ЛъэпэпцIыеу себгъукIуагъ.
Блэ шъхьэшыгум сишхончыпэ
Тезгъэпсыхьи, сыкъеуагъ.
Блэр зэ кIыий кIэпсэщахьэу,
Зэхэулалэу зэхэфагъ.
Мэзыкъожъыр, сеплъмэ, хьапщэу
Зэу сапашъхьэ къилъэдагъ.
Сикъэмашъхьи сIапшъэ чIэлъэу
Сэри чIыпIэм сыкъимыкI.
ГушIоу, гушIоу ар къысэплъэу
Зы лъэбэкъуи къыримыч.

--- Page 543 ---

СимыгъакIоу, хэпырхъыкIэу
Къом сапашъхьэ зыритIагъ.
ЫкIэ псыгъо дыридзэкIэу
НекIо еIошъ, къысшIонагъ.
Хъугъэр хъугъэ, некIо сэIо,
Къом ыужы ситэу сэкIо.
ЧIыох горэм къом сыIуещэ,
Ежьыр пIомэ, гъом ар епкIэ.
Плъэгъу симыфэу, арыдэдэу
Къожъыр нэпкъым къыдэпкIыжьы,
Тыжьын къамэр ыжэ дэлъэу
Къысэубзэ, къысфещэи.
Къом итыны зыIысэхым
ГушIоу, пырхъэу ечъэжьэжьы.
Тыжьын къамэу сIапшъэ чIэлъым
Сеплъышъ, гъунджэу ащ сыкъещы.
ШъушIошъы мыхъумэ, мары къамэр,-
Къафещэи, - мары шъуеплъ,-
Жэм дэлъыгъэшъ, къожъы цапэр
Къытенагъэу ыкIэ телъ…
ШэкIо лIыжъмэ зэIэпахэу
Къамэм еплъых, агъэшIагъо.
- Мары къуацэр, - еIошъ дахэу
Къамэр зыем къегъэлъагъо.
IV
Щым ящанэм зи рамыIоу
Ичэзыушъ, къырегъажьэ.
Мыгузажъоу, цIыкIу-цIыкIоу
Икъэбари къырещажьэ:

--- Page 544 ---

- Сэ бэшIагъэу, сикIэлэгъум,
Мы къэсIощтыр къысщышIыгъ.
Илъэс тIокIым е пшIыкIубгъум
А лъэхъаным сэ ситыгъ.
Шъыпкъэр пIощтмэ, хъугъэ-шIагъэу
ГъэшIэгъонэу ар щымыт,
ЛIыхъужъыгъэу шъо зешъухьагъэу
КъэшъуIотагъэм ар фэмыд.
Пчыхьэ горэм сыпшъыпагъэу
МашIо сшIыгъэу сыкIэрысышъ,
Сипчэныли ащ пыслъагъэу
Згъажъэ сIозэ, чыр къэсысы.
Сихьэджашъо ихьакъу макъэ
Спэмычыжьэу зэхэсэхы,
Чъыг къутамэм шIохэлъагъэр
Сишхончыжъышъ, къыпысэхы.
Хьэр зыгорэм зэрехьакъурэр
ИгуIакIэ къыстырепчъэ.
Хъунэп сэIошъ, ихьакъу макъэ
КъыздиIукIрэм дэжькIэ сэчъэ.
Хьэм зишхыхьэу, хэпкIэщт фэдэу
Орыжъ Iушъор зэпечъыхьэ,
Ытыкъыны нэсы хэтэу
Зы цIыф горэ саем чIехьэ.
(Блэр зыукIи, къамэр тынэу
Зэратыгъэм зыкъешIэжьы,
Джа чэщ хьылъэм чIыпIэ къинэу
Зэрытыгъэр гум къэкIыжьы.
Хьэр мэбанэ… Мэзы… Чэщы…
Гум къэкIыжьы, нэм къыкIэщы…
Илъэс щэкIым, муары, нафэ,
Зылъыхъугъэм джы пэкIафэ…)

--- Page 545 ---

Орыжъ гупчэм чэщ мэзагъом
Лъагъо хэчъэу хэсэлъагъо,
Лъэтемытэу сытелъадэ,
Гур сIэпэкIы, бгъэм щэлъатэ.
Сэтхъошъ цIыфыр, сылъыгуIэу,
Орыжъ саем IэкIэсэчы,
Джар ишIыкIэу хьадэгъуIэу
Ащ теIагъэр шъхьэрысэщы!
Ау кIэлагъэ сэ зесхьагъэ:
Хэт ущыщ сIоу сеупчIыгъэп.
Ащ ыужы бэ тешIагъэр,
ЗыкIи шакIор слъэгъужьыгъэп.
БлэукI шакIом мэкIэ-макIэу
УпкIэ паIор къызыщехы,
ПкIантIэр натIэм тырилъакIэу
Моущтэу къыIоу зэхэсэхы:
- ЦIыфым ыпсэ нахьы лъапIэ,
ЩыIэныгъэм нахь гугъапIэ
Сыд щыIэна, скъошы кIас?! -
ТIуми IаплIкIэ зызэрадз…

--- Page 546 ---

Шъэогъу цIыкIухэр, хъурэр зэкIэ
Зэхэшъоха, шъумычъый,
Шъухэчъые еIошъ, мыкIэ
Сэ мы пшысэр къысэгый.
Мищмэ язэу анахь лIыгъэ
Хэт, къысашъуIолъ, зэрихьагъ?
Шъыхьэ псэнчъэу джа щылъыгъэр,
СышъоупчIы, хэт IукIагъ?
 1955

--- Page 547 ---

 НЫСЭ
 I
Пчэдыжьыпэм жьы зыIуищэу
ЛIыжъы пагэу Къарбэч щыс.
Чысэ шъхьаIур ащ зэIуещы,
Тутын Iугъор ыжэ диз.
"Сыда адэ къехъулIагъэр,
ЛIагъа сэIо Бэгъолъагъо?.."
Гъогу напцэу уцы плIагъэр
Лъапэм чIэлъэу ар къэлъагъо.
ЖэкIэ кIырэу зэхэкIагъэр
Пыжъы панэм фэдэкъабз,
КъэгущыIмэ, IупшIэ жакъэр
Пщигъэгъупшэу лIыжъы жабз.
Тутын Iугъор игъорыгъоу
Зэшъэогъухэм зэлъагъэу,
Шъхьэр узыныр ямыгугъоу
Тыгъэ пэзым зырагъэу.
ЯкIэлэгъур пхъэтэкъэжъым
ЛIыжъэу тесмэ къаIэтыжьы,
ЛIыгъэу ахэм зэманыжъым
Зэрахьагъэр агу къэкIыжьы.
Ахэр чIадзышъ, колхоз Iофым,
Ятхьаматэ тегущыIэх.

--- Page 548 ---

Ощхыр къещхмэ, губгъо шъофым
Фэфедэщтышъ, ащ кIэгуIэх.
Ядэжь почтэр къыдэкIыжьэу
Къарбэч плъэмэ джы елъэгъу.
Зыщэлъэтышъ, ыIэ кIищэу
Щагум псынкIэу ар елъэхъу.
 II
Чынэ шъхьакор осы куум
Быоу, чачэу хэчэразэ,
Чынэ пIонэу джэхэшъогум
Мерэм гушIом тырелъасэ.
Къыфахьыгъэр бгъэм чIифызэу
Жьыфы фэдэу мэчэрэзы,
ОкIэ зидзэу, мыкIэ зидзэу
Унэр зэкIэ мэкIэзэзы.
Къашъом хэтэу тхьапэм еджэ,
ГушIом хэтэу куоу ежьэ:
- Азмэт къещэ! Азмэт къещэ!
Тхьэр къысати, Зурэ къещэ!
Столым телъэу гур мэлъатэ,
Мыекъуапэ ар дэлъадэ.
Институтым изалышхоу
Актов залым джэгур чIэт.
Зурэ готэу Мерэм ышэу
Азмэти къашъо пэт.
Чэрэз чъыгэу апэ дэдэу
ТIэмыгъакIэм игушIуагъо
ТIуми анэ кIэты фэдэу
Мерэм плъэмэ, акIелъагъо.

--- Page 549 ---

Уашъор зышъоу залы кIашъом
Люстрэ блэрыр къеблэблэхы,
Гъэтхэ хашъом имэIашIур
УзIэпищэу мыщ къычIехы.
Зурэ пчэгум Мерэм рещэ,
"Мира! - еIошъ, Мерэм еджэ,-
УиеджакIэ сыдэу хъура?
Урысыбзэр къин къыпфэхъуа?"
Столым телъэу класс япшIанэм
Мерэм исэу джы къыщэхъу.
Урысыбзэр мо и Зурэм
АригъэкIоу ащ елъэгъу.
Къызщэлъэтышъ, тхылъым еджэ,
Iэгум теоу куоу ежьэ:
- Азмэт къещэ, Азмэт къещэ,
Тхьэр къысати, Зурэ къещэ!..
Ау зыгорэм къегъэлъатэ:
УпчIэ хьылъэр гум щэлъатэ:
"Азмэт къещэ, ау ар татэ
Къытфидэщта, сыд ыIощта?.."
III
Бэгъолъагъо тутын псынкIэу
Лулэ шIуцIэм риубагъ,
Къарбэч унэм икъисыкIэ
Гъунэгъу лIыжъыр ыгъэпагъ.
"Къэбар мышIур щыIа сэIо?.." -
ХэушъыкIэу Къарбэч лъэкIо.
Унэр зэкIэ зэлъиIэтэу
Къарбэч цIацIэу ащ зэхехы,

--- Page 550 ---

Пхъэ упкIафэр зэрэлъатэу
Псэлъэ плъыгъэр пчъэм къыдехы:
- Сищыгъыни моу къысэт!
Тэ щыI уянэ?..
- Фермэм нанэ
ЗэрэкIуагъэу джыри къэт.
- Мыекъуапэ, еIожь, сэкIо!-
Унэм къикIзэ, Мерэм реIо.
Зи ымышIэу Бэгъолъагъо
Хые дэдэу зегъэлъагъо:
- Арэп, Къарбэч, пчыкIэм фэдэу
Очъэ цIыфмэ уамышIэжьэу! -
Ишъэогъум лIыжъыр готэу
ФыреIокIы къыхэмыщэу.
Къарбэч джэуап къымытыжьэу
Губжыгъаеу хьаблэм текIы,
Бэгъолъагъо нэр зэфищэу
Шъхьэр Iэтыгъэу джы феплъэкIы:
- Iофы горэ уиIа сэIо?..
- Райисполкомыр къэджэшъ, сэкIо…
IV
Къарбэч чылэм зэрэдэкIэу
Грузовикым итIысхьагъ,
Имашинэ ыуж кIэкIэу
Сэпэ пщагъор итэджагъ.
"Исхьакъ фэдэу лIыжъы шIагъом
Неущ таущтэу сыд есIона?
Сэ бэшIагъэу згъэблэгъагъэм
Ынэ таущтэу сыкIэплъэна?

--- Page 551 ---

Илъэс пчъагъэм димыгъакIоу
Пхъорэлъф цIыкIур къытегъажэ.
Ащ ыдэжьы псэлъыхъуакIо
КIорэ пстэури зэлъегъачъэ…"
Чъыгы лъапсэр чIыгум куоу
Зэрэхахьэу игупшысэ
Лъэпсэ дэчъкIэ пкъыр зэлъикIоу
Хьылъэ-хьылъэу гум етIысхьэ.
"Ятэм ятэм шIомылIыкIэу
Къышъуфэсэщэ еIошъ, къетхы.
Сэ сиIуагъэ ащ зэпикIэу
НэмыкI пшъашъэ къысфыхехы.
Ар сэщ фэда зэрашIапхъэр?! -
ХэгубжыкIзэ, хэупчIыкIы,-
Мыщ ышIэнэу ригъэжьагъэр!.." -
Гур мэжъажъэ, пэжъэжъыкIы.
V
Джэхэшъогум Мерэм тетэу
Гупшысабэм зыIэпащэ,
Бгъэ губжыгъэр зэтеутэу
Щыдыбжь пIонэу гум жэхапщэ.
- Сыда сшIэщтыр, сыда сшIэщтыр?
Нанэ дэжьы сэ сыкIон,
Iофыр моущтэу зэрэщытыр
ЗэкIэ, зэкIэ есIотэн!
Ары шъхьакIэ Мыекъуапэ,
Муары, татэ джы мэкIуапэ.
Мыхъун Iаджи IэкIэшIэщт,
Сшынахьыжъи ецIэцIэщт.

--- Page 552 ---

ТIыгурыгоу гур IэпэкIы,
ПчыкIэ хъупскIэу гум мыр къэкIы:
"ТелеграммкIэ Азмэт дэжь
Сытеощт, къэрэкIожь…"
Жьыбгъэм фэдэу IуфэфыкIэу
Мерэм почтэм къыкIэчъыжьы,
Фермэм, янэ дэжь дэмыхьэу,
Школым занкIэу ар къэсыжьы.
Сыхьатихыр илъэсихэу -
Мерэм цIыкIур регъэзэщы,
Ау еджэныр зэриухэу
Унэм, ядэжь джы къэчъэжьы.
Мерэм янэу Аминэтыр
Чэтмэ яджэшъ, щагум дэт.
ЫIэбжымы натрыф-шкъуныр
ЧIизэу чэтмэ ащ арет.
Ныр зелъэгъум шыблэ гъуагъоу
Тегъогъуагъэр щыгъупшагъ,
ПсынкIэу Мерэм ным гушIуагъоу
РиIотэщтым ыпхъотагъ.
- Нан! - IаплI рещэкIы.
- Сыд къэхъугъэр? - мэгумэкIы.
- Азмэт къещэ!.. Зурэ къещэ!..
Зэхэоха, Азмэт къещэ!..
Аминэты натрыф щалъэр
КъыIэпэзы, къыIэкIэзы.
"Азмэт къещэ…" гукIэ псалъэр
КIиIотыкIэу мэкIэзэзы.
- НекIо, нынэ, унэм некIо,-
Аминэты гуIэу къеIо.

--- Page 553 ---

Нэмыз-IумызкIэ Мерэм янэ,
Мерэм янэ жэхэбанэ:
"УцIэцIэщта ори адэ?!."
Дыд хаIугъэу ар къэлъатэ.
Дэпкъ сыхьатэу сыхьат бзэгум
МокIэ зедзы, мыкIэ зедзы,
ПцэшIо хьылъэу джэхэшъогум
Ит рэхьатым гур зэIебзы.
Аминэти мэгупшысэ,
Iэпкъы-лъэпкъыр зэкIэсысэ.
Зэо кIуагъэм Азмэт ятэу
ХэкIодагъэр гум джы къэкIы,
МэкIэ-макIэу еIушъашъэу
IаплIы шъабэр пхъум рещэкIы:
- КIалэм къещэ джы ыIони,
Шъуятэ гущэ боу гушIони…
VI
Телеграммэр псынкIэ дэдэу
А сыхьатым Азмэт IокIэ.
Къежьэжьыгъэу гъогум тетэу
Азмэт мапэ, мэгумэкIы.
"СызкIащэжьрэр унэм сыда?
Афэстхыгъэр къысфамыда?..
Iофмэ тянэ ащыгъуаз,
ГушIогъагъэ, сыфэраз.
Хьауми тянэ кIэгъожьыгъа?
Е зыгорэ къыщышIыгъа?.."
Пкъэуи чъыги гъогубгъу сапэр
Къауджыхьэу зэдэлъатэх,

--- Page 554 ---

Ащ яхьщырэу гупшысабэр
Азмэт ышъхьэ къышIуелъадэ.
VII
Тыдэ кIоми, тыдэ тIысми,
Ным гупшысэр ыуж ит.
Щытми щысми, щысми щытми,
Гум зыгорэ къыфемыд.
"…Мыекъуапэ джа сызэкIом,
Азмэт ишъэф сигъэшIагъ.
"Зурэ къэсщэщт" къызысеIом,
"Оры фитыр" - сыпсынкIагъ.
Аминэты чэмыр ещы,
Ежь-ежьырэу зэцIэцIэжьы:
"Сыда сэIо, сыпсынкIагъэп,
Ащ мыIуапхъи сэ есIуагъэп".
Щэ щэлъэшхо Аминэты
Пытэ-пытэу джы къеIэты,
Модэ плъэмэ, Бэгъолъагъо
Щагум дэтэу ащ делъагъо.
- Райисполкомыр къызэджагъэр
КъэкIожьыгъа, Аминэт? -
Бэгъолъагъоу къэупчIагъэр
Джэуап ежэу щагум дэт.
ЫIон, ышIэн Аминэты
ЫмышIэжьэу тIэкIурэ щэты.
Ау етIани къыгурэIо:
"Типщ еушъэфы…" - гукIэ еIо.
- Унэм къихь, Бэгъолъагъу,-
ЛIыжъыр унэм регъэблагъэ,-

--- Page 555 ---

Сэ зы IофкIэ акъылэгъу
СыолъэIу, о къысфэхъу.
- Райисполкомыр непэ типщы
Къеджэу ыIуи, къыуиIуагъ,
Ау ар шъыпкъэп. Шъаом дэжьы,
Мыекъуапэ типщы кIуагъэ.
Ти Азмэты шъхьагъусэгъу
Къыхихыгъэу къытфэтхагъ.
СшIэщтыр сшIэрэп, акъылэгъу
КъысэхъулI, Бэгъолъагъу.
Бэгъолъагъо ибэщ пакIэ
Жэпкъы псыгъор тырегъакIэ:
- Ары Iолъ...- псалъэр тIо-щэ
КIеIотыкIы, - Азмэт къещэ.
Хьау, сищащ, хьау, сищащ,
ОсIошъущтэп "къемыгъащ".
VIII
Мерэм непэ зэгоутэу
Шэу зэжагъэр къыфэкIожьы
Азмэт ыпэ Мерэм итэу
Хъугъэ-шIагъэр къыреIожьы.
"Армэ Iофэп… Армэ фоIэп…" -
Азмэт кIозэ, зэушъыи,-
СIорэр сшIэрэп… Мыр мыIофмэ,
Iофыр сыда?!" - Гум егыи.
"Типщ IукIагъа кIалэм сэIо?!" -
Ным ичъыIалIэ бгъэм щэзекIо.
Къарбэч пшъыгъэу, Къарбэч пагъэу,
Улэугъэу къегъэзэжьы.

--- Page 556 ---

Ау ащ ыбгъэ, даIолъ адэ,
ТIыгурыгоу гур щэлъатэ.
Лъыр зэрефэ, лъыр мэуалъэ,
Iэгу къэлапчъэм ар екIуалIэ.
Къэлэпчъэпсым Iэр нэмысэу
Къарбэч ыбгъэ гур къытео:
"Къыщэгъахэу, унэм исэу,
Сихьэжьыщтми сшIэрэп,- еIо.-
Пщынэ макъэ, арэп, къэIуа?..
Хьауми, аущтэу сэ къысщэхъуа?..-
Щтэгъэ-щтагъэу къызэкIакIо,
ЛъэпэпцIыеу ар мэдаIо.-
Хьау, зи щыIэп…" - унэм ехьэ,
Исыр зэкIэ зэпеплъыхьэ:
- Арэп, кIалэ, пшIэрэр сыд?!
Узфыщытыр ори сыд? -
Аминэти зыфырехы,
Псэлъэ стырым мэшIожь пехы.
Ипщ ыпашъхьэ "хьау" зымыIоу
Илъэс щэкIым зэкIэлъыкIоу
Къэзыхьыгъэу Аминэт
КъызэкIэнэ - машIом фэд.
Дэпкъ сыхьатэу сыхьат бзэгум
МокIэ зедзы, мыкIэ зедзы,
ПцэшIо хьылъэу джэхэшъогум
Ит рэхьатым гур зэIебзы.
- Сятэжъ сиIэп, сыдэIощтэп, -
КIалэм ыIоу зэхэсхыгъэп.
Аущтэу щытмэ секIолIэни
ЫнэкIашъо кIэсыутыни!..
18 Заказ 042

--- Page 557 ---

- Зы гухэлъ ишъухъохьыгъэу
Яни ыкъуи шъузэкъот!..-
Къарбэч псалъэм риутыгъэу
Ащ нахь къыIон емыгъот.-
Синасыпти, къысхэкIыгъэу
Чылэм дэсэу пхъу сиIагъ…-
Къарбэч лIыжъыр къэтэджыгъэу
ИкIын ыIоу пчъэм Iэбагъ.
- Уисын пIомэ, мары, типщ,
СабыитIури улы щыщ.
IX
Джацыужэу чэщ рэхьатым
Урам бгъузэм Къарбэч тет,
ЦIыфы гори мы сыхьатым
Дэмысыжьым чылэр фэд.
Ошъо шIункIыр бзако пIонэу
Хьылъэ-хьылъэу чIым тегъуалъхьэ.
Мо Къарбэчэу пхъум дэжь кIонэу
Зигухэлъым ылъ мэуалъэ.
Зэ гурымэу, зэ хьэбаоу,
ХэщэтыкIэу Къарбэч макIо.
"ЛIыжъ осэнчъэу, сылъэпаоу
Унэ гупсэм икI къысаIо.
Пчэдыжь цIыфмэ къысэшъушIагъэр
ЗызэхахкIэ, шъо шъулъэгъун:
ЦIыкIуи, ини, пыий, благъи
Гъусэ зэкIэ къысфэхъун.
ШъуIощти шъушIэщти шъумышIэжьэу
ПсынкIэу садэжь шъукъэчъэн,

--- Page 558 ---

ШъушIэгъэ IофкIэ шъукIэгъожьэу
ТыкIэгъожьы къысэшъуIон".
Чэщ рэхьатым гур зэпекIы,
ТIэкIурэ макIошъ, къызэплъэкIы.
ШIункIы нэкIым ар хэдаIо:
"Хьау, зи щыIэп…" - макIо, макIо.
X
Тым ымакъэ лъэтемытэу
Сас къешIэжьышъ, къызщэлъэты:
- Чэщыныкъом, моущтэу сыдэу
УкъэкIонэу хъугъа, тят?
- ХьакIэ тиIэшъ, сыкъэкIожьы…-
Къарбэч кIэкIэу пхъум реIожьы.
- Тыдэ къекIы пIуагъа, ал?
- Мыекъуапэ щыщы кIал…
Чъые IэшIум пхъорэлъф цIыкIоу
Хэпэзагъэм дэжь екIуалIэ,
Бэрэ, бэрэ зи ымыIоу
Шъаом еплъы, мыр реIуалIэ:
- УичъыякIэ уятэ фэд,
Ащ ишэнхэр къыпхэфэщт.
КIэлэ дэгъоу сикIэлэхъу,
Уятэ фэдэу тэ къытфэхъу!..
Сас гъомылэу къыфиштагъэм
Къарбэч нэкIэ емыплъыгъ.
ПIэ тошымэу фиушъагъэм
Хэгъолъхьагъэу ар хэлъыгъ.
Нэр еупIыцIэшъ, къэкIо-накIоу
ЦIыф зырызхэр ащ елъэгъух.
18*

--- Page 559 ---

"ПшIагъэр тэрэз" ахэм аIоу,
Дырагъаштэу ащ къыщэхъу!..
"Сычъыягъот" гукIэ еIо,
Ау гупшысэр къышIутекIо.
МэцIэхъуахъо, мэцIэхъуалъэ,
Шъхьэр мэузы, гур мэуалъэ.
Къарбэч ядэжь щыIэу щэхъу,
Сэбахь кIасэм пкIыхь елъэгъу.
Зэо кIуагъэм щыфэхыгъэу
Азмэт ятэу, ежь икIалэ
"КъыпфэкIожьы!" еIошъ, пшъыгъэу
Шъэожъыер жъым къечъалIэ.
Къарбэч куоу, быты-бытэу
Зыщэлъэтышъ, ыкъо пежьэ.
IаплI рещэкIышъ, ыпэ итэу
Исабыи унэм рещэ.
"Скъо узынчъэу, заом псаоу
КъызикIыжькIэ ащ къурмэн
ФэсшIыжьынышъ, уашъом кIаоу
Сэ хъярышхо зэхэсщэн…" -
Мыр Къарбэчы ыIогъагъэу,
Инэузырэу, чIыфэу телъышъ,
Ащ ыужы ар ихьагъэу
Ишъэжъые джы егъэлъы.
Ау шъэжъыем ымышIахэу
Къарбэч лIыжъыр шIоIэбагъ.
Iэ уIагъэм етхъошъ, ыгуи махэу
ПкIыхь зылъэгъурэр къэлъэтагъ.

--- Page 560 ---

XI
Чэм дэфыгъом къыкIэтаджэшъ,
Аминэти унэм къекIы.
ЦахьышIэгъоу иIэр Сасэшъ,
Ащ реIуатэ игухэкIы.
Сас ыIупшIэ ецэкъэжьэу
Чэмыр ещышъ, къегъэзэжьы.
- Пытэу шхэри, школым кIо,-
Лагъэр ритзэ, шъаом реIо.
Джэхэшъогум Къарбэч рэкIо.
- Тыгъопчыхьэ зэкIэ пшIагъэр,
Тыгъопчыхьэ о бгъэхъагъэр
СшIотэрэзэп! - пхъум къыреIо.
"Мыдэ, мыдэ спхъу закъуи
Сегъэмысэ..." - егъэшIагъо.-
Iэ уIагъэр сыд? Ар пкIыхьэ.-
Пхъум къыIуагъэр гум етIысхьэ.
XII
Непэ Къарбэч зыми мыкIоу
КъимыкIыхэу унэм ис.
Ау гукъаор зи зымыIоу
ЛIыжъэу щысым ыбгъэ диз.
"Арэп адэ дэу мы чылэм
Ныбджэгъу-шъэогъу дэмысыжь…
Сыд япшIэщтыр?!" - цахьмышIылэ
Хъугъэу лIыжъыр зэдысыжь.
Ау етIани шъхьангъупчъэм
ЛъэпэпцIыеу ар екIуалIэ,
ЦIыфы горэ урамычIэм
Ислъэгъона еIошъ, маплъэ.

--- Page 561 ---

Унэ кIоцIым къаты-къатэу
Ит рэхьатым фэдэ дэд
ПIоми хъунэу нэр ыгъащтэу
А урамми рэхьат тет.
"Зы цIыфыпси щыIэп, тобэ.
Шъэожъыер бэрэ къэты.
Зэ еджапIэм къикIыжьыгъот…" -
Гупшысаем Къарбэч хэты.
"Хъунэп, моущтэу сIэ зэтелъэу
Сыщысынэп" - унэм къекIы,
ГумэкIыгъор нэгум кIэлъэу
Гъогу лъэныкъом ар реплъэкIы.
Ощыр ештэшъ, пхъэ ыкъутэу
Щагум лIыжъыр джы дэуцо.
Игупшысэ гум риутэу
Iоф къыкъокIышъ, егъэгушIо.
Зы бзылъфыгъэ етIупщыгъэу,
Ефыжьагъэ фэдэу къакIо.
Бзэгухьэжъыр фаусыгъэу,
Ар тенагъэу цIыфмэ раIо.
Ощы макъэм псынкIэу чэум
БзэгукIыхьэр къырещалIэ.
"Сыд къэхъугъ шъуIо?.." -
ЛъэпэпцIыеу щагум даплъэ.
ЛIыжъым ощыр пхъэм жэхесэ.
- Аферым! - кIэкIэу педзэ:-
Уигукъао сигукъао,
Панэ фэдэу ар къысхао…
Пхъэ жъынч макъэ нэмыкI мыIоу,
Ар джэуапэу, цIыкIу-цIыкIоу

--- Page 562 ---

ЛIыжъым ощыр деIэтае,
ПхъэIушкIэныр егъэлъае.
XIII
Къэрэгъулэ джы нычхьапэ
Ичэзыушъ, Къарбэч ежьэ.
Чылэ школым идэхьапIэ
ЛIыжъы горэ къыкIэлъэджэ.
ЗэмыплъэкIзэ, ар зымакъэр
Къарбэч шIэхэу къыгурэIо.
Ау, етIани, а къэджагъэр
ЗэрегъашIэ: - Хэт ар сэIо?
- Сэры… Исхьакъ… - къелъэкIонэу,
Чэунэз шIункIым, ныбжьыкъу пIонэу,
Шъэфы-шъэфэу ар къыхэкIы,
Сэлам къехы, мэгумэкIы:
- Сэ зыгорэ зэхэсхыгъэ,
Зэхэсхыгъэр шъыпкъэу щыта?
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ… - пшъыгъэ-пагъэу
ЛIыжъым къеIо: - Сыд сыфита!..
- Ары Iолъ!.. - мыпсэлъэжьэу
Исхьакъ псынкIэу егъэзэжьы.
XIV
Бэгъолъагъо фэмыщыIэу
Унэм къекIы: "Хьау, сыкIон.
Сигукъао мыучъыIэу
Сишъэогъум сэ есIон…"
Шэщ къэлапчъэр Бэгъолъагъо
IуегъэкIотышъ, Iэгум дахьэ.

--- Page 563 ---

Щагу шIункIыр зэпеплъахьы,
Ишъэогъуи ащ делъагъо.
Къэрэгъулыр къэтэджыгъэу
Чэщы хьакIэм, лIыжъым пежьэ.
Ау ымакъэ зэхъокIыгъэу
Ишъэогъум Къарбэч еджэ:
- АпэрапшIэу, Бэгъолъагъу,
СыоупчIы: улъэIуакIуа
Е щысакIоу укъысфакIуа?
Апэрэмэ гъэкIэрахъу!
ГучIэм чIэлъыр къыфэмыIоу
Бэгъолъагъо бэрэ щэсы.
Ау гукъаор цIыкIу-цIыкIоу
Ытыкъыни къышIунэсы.
Ащ джы, муарышъ, "ибэджакIэу"
Тутын Iугъор егъэутысэ,
Уцы дыджым мэкIэ-макIэу
Гу бэгыгъэр егъэтIысы.
Лулэм кIэшъух,
МэгущыIэх.
-…Мор синыс, мыр синыс
Джы щыIэжьэп, ар хэхыжь!..
Ащ нахь чыжьэ унэмыс,
Унэм, Къарбэч, зыгъэзэжь.
- СыолъэIу: жэр скIэрых,
Ащ хьалэлэу пIастэ рышх!
Сэ сиунэ сыпхъу дэжь! -
Бэгъолъагъо жэдесэжь.
Дыс джэуапым Бэгъолъагъо
Егъэгубжы, ар гухэкI.

--- Page 564 ---

Къарбэч еплъы, егъэшIагъо,
ГукIэ еIо: "Тэмакъ кIэкI".
Джы мэзакIэу ом къихьагъэр
Мо лIыжъитIумэ яшыхьат.
Чъыгы тхьапэу чIым тефагъэр
Зэхэпхынэу чэщ рэхьат.
Лулэм кIэшъух.
МэгущыIэх.
- КъызгурэIо, сэшIэ зэкIэ,
Ау етIани сшъхьэкIэ, спсэкIэ
Сэ а нысэм сыфэмый,
АщкIэ хэти сырипый.
XV
Мафэм ыуж чэщыр итэу
Хэукъончъэу къыкIэлъэкIо.
Дунай бгъашъхьэм пытэ-пытэу
ЩыIэкIэгур чанэу тео.
Зяти зяни зимыIэжьэу,
Iахьыл, лыщыщ зымышIэжьэу
ЛIыжъы ибэу Къарбэч щыс,
Ар ижъышъхьи кIэгупшыс.
Пхъорэлъф цIыкIур лIыжъым дэжьы
ГуIэу, гуIэу къыфэчъэжьы:
- Тат, а тат, сомитIу къысэт!
Кино клубым къащэ пэт!..
ЛIыжъым бохъщэр къызэгуехы,
Сомэ кIэпсыр ащ къыдехы:
- Кино сыкIоу сэ сихабзэп…
Ау сомитIур ащ ыуасэп.

--- Page 565 ---

- Сом ыуасэр, ау сизакъоп!..
- Гъусэу уиIэр сэ сидаоп.
Ау уигъуси, сипхъорэлъф,
Билет оIошъ, къыфэщэф,-
Сомэм сомэ гъусэ фешIы,
ЕгъэкIуатэ, пчъэр дыфешIы.
Ау ылъэгъугъэр гъэшIэгъоны:
Пхъорэлъф цIыкIур елъэкIоны,
Пшъэшъэжъыем ар голъадэ,
Нэшхъо цIыкIушъ, дахэшъ адэ!..
- НекIо, некIо, псынкIэу некIо,-
Пшъэшъэжъыем гушIоу реIо.
Клуб къэлапчъэр ащ фыIуехы,
Гъогури ритэу тIэкIу фыдэхы.
КъыщышIыгъэр Къарбэч сыд?
Мыхъыяхэу, пчъэм дэжь щыт.
ЛIыжъым ышъхьэ егъэсысы:
"МыщкIэ Азмэт сэгъэмысэ!..
Сэры-сэрэу ахъщэр къасшти,
Язэфэдэу ари ясти,
ШъукIу киноум сэ ясэIо,
Ащ нысащэр къыкIэлъэкIо!
Сэ нахьыжъыр сэгъэмысэ!.." -
Зэдысыжьы. Мэгупшысэ.
Щэбзэ щагъэу зэу Къарбэчы
Игупшысэ къызэпэчы.
Оридадэр жьы коренэу
Лъатэу, жъынчэу, чыжьэу къэIу.
Зыщэлъэтышъ, елъэкIонзэ,
Шъхьангъупчъэм Къарбэч екIу.

--- Page 566 ---

Пынджыр бзыгъэр пIуакIэ, пIуакIэ,
Ащ дунаим Къарбэч реплъы.
Хъяр насыпым икъэкIуакIэ
Къарбэч фаеп, гукIэ фелъы.
КIэлэцIыкIухэр оридадэм
Зыфапхъуатэшъ, фыпэгъочъых!
Сабый нэкоу ошъо шхъуантIэм
Пщэ шIуцIэжъхэр епшых, епшых…
1956

--- Page 567 ---

ЗЫ ШIУЛЪЭГЪУ ИТХЫД
Мерэм ыбгъэ мэшIожъокур
Хэта, хэта дэзтэкъуагъэр?
Нэпсым есты, есты нэкур,
Хэт гу цIыкIум хэуIагъэр?
Дунай нэфэу фыжьы бзэпсым
ЕшIэ дэгъоу, ар щыгъуаз.
Ехьы нэпсым, ешхы нэпсым,
ШIулъэгъу кIуачIэр мэшIотхъуабз.
Зытебдзагъэу, гоо-гуапэр,
Дэу ерышы ар пшIыгъапа?
Бзыу джэгулэу тыдрэ къуапэ,
СикIэлэгъур, уибыбагъа?
I
Тпэмычыжьэу тичылапшъэ
Дэсэу сшIэщтыгъ сэ зы пшъашъэ.
СэркIэ, сэркIэ Мерэм дах,
Ау ДжэхьфаркIэ Мерэм паг.
Аррэ сэррэ тхьапшрэ, тхьапшрэ
Щагу еджапIэр къэтчъыхьагъа?
Пшъэшъэжъыем тхьапшрэ, тхьапшрэ
НэшIу-шIулъэгъукIэ сыгу фэсхьыгъа?
КIалэ горэ лъычъэу слъэгъумэ,
Фэсымыдэу лъэбгъу есэдзы.

--- Page 568 ---

Джэхьфар Мерэм кIэрыт хъумэ,
Сызэредзэ, гур сIэпэзы.
Джэхьфар гукIэ сыфэмышIуми,
СеIэсэкIы, сепэсакIо.
Тичэужъи семылъэшъуми,
Селъэ сэIошъ, сэгъэдаIо.
Сыдэу псынкIэу, псынкIэу уахътэр,
ТымышIахэу танэIу уикIра?
Сыдэу псынкIэу, псынкIэу хъуатэр
ПсынэкIэчъми зэринэкIра?
Сыдэу псынкIэу къушъхьэпс чъэрыр,
УгуIапэу хым зыфэпхьра?
Сыдэу шIэхэу пцIэшхъо щырыр
Нэбгъо унэм ибыбыкIра?
II
Сщыгъупшэщтэп а гъэтхапэм
Ипчэдыжьы идэхагъэр!
Сэры апэ, Мерэм апэ
Сэлам тхылъкIэ сызфэтхагъэр.
"ШIу олъэгъу... ШIу олъэгъу!.."
Кукумяур къаджэ, къаджэ.
"Ау Джэхьфари ар елъэгъу!.."
Къандж джэмакъи гум къетаджэ.
Си Мерэми бэрэ, бэрэ
Усэ IаджкIи сыфэтхагъ,
НэмыкI уси бэрэ, бэрэ
Сэрышъыпкъэм сыфеджагъ.
Чэмыфыжьы тызыдэкIрэм
ЗэIукIапIэу ар тиIагъ,

--- Page 569 ---

Инэплъэгъумэ сазыкIэкIрэм
Тыгъэ пIонэу ар сашъхьагъ.
Сщыгъупшэщтэп а гъэтхапэм
Ипчэдыжьы идэхагъэр!
Сэры апэ, Мерэм апэ
ШIулъэгъу тхылъкIэ сызфэтхагъэр.
Си Мерэми иджэуапы
Исатырхэм сяджэ, сяджэ,
Гум зепхъуатэ!.. МэгуIапэ!..
ЛIыгъэ зехьэ еIошъ, къаджэ.
Турник гъучIэу гъучIы мыгъор,
Сыд емыкIуа къысэпшIагъэр?
Iэпшъэ махэу Iэпшъэ мыгъор,
Дэу емыкIуа къысфэпхьыгъэр?
Си Мерэми сыд а чIыпIэм,
Сыд а чIыпIэм ыгу щышIагъэр?
Джэхьфарыжъми сыд а чIыпIэм,
Сыд а чIыпIэм ыгу къихьагъэр?
Турник гъучIэу гъучIы мыгъор,
Ора кIасэр къэзгъэчъагъэр?
Iэпшъэ махэу Iэпшъэ мыгъор,
Оры Джэхьфар згъэгушIуагъэр?..
Сыдэу псынкIэу, псынкIэу уахътэр,
ТымышIахэу танэIу уикIра?
Сыдэу псынкIэу, псынкIэу хъуатэр
ПсынэкIэчъми зэринэкIра?
Сыдэу псынкIэу къушъхьэпс чъэрыр,
УгуIапэу хым зыфэпхьра?
Сыдэу шIэхэу пцIэшхъо щырыр
Нэбгъо унэм ибыбыкIра?

--- Page 570 ---

Июнь мазэм ауж мафэр
Тэмэрыхьэу тэ къытфехьы,
ТиеджапIэу тэркIэ мафэр
ЗэтэнэкIышъ, гур зэхахьэ.
ХъяркIэ, хъяркIэ турникыжъыр,
КъысэпшIагъэр сщыгъупшэщтэп.
ХъяркIэ, хъяркIэ къужъ чъыгыжъыр,
О егъашIэм сыгу уикIыщтэп.
III
А лъэхъаным гъогу зэхэкIмэ
ЛъэныкъуитIукIэ тэ татехьэ.
А гъэ дэдэм Мерэм дэжькIэ
Джэхьфар къалэм зырегъэхьы.
Сэ къушъхьэхъум а гъэмафэм
Джэбэгъ дэжьы Iахъо сэкIо.
Сыгупсэфрэп, Iоф сыхафэ,
"Джэхьфар, Джэхьфар" гум къысеIо.
Ау ар зэкIэ, зэкIэ, зэкIэ
Лэгъо-Накъэ сщегъэгъупшэ,
Си Мерэми усэ гохькIэ
Сыфэусэ, сыфэхъупхъэ.
Си Мерэми къызбгъодэтэу
Къушъхьэ шыгум сыдэплъые,
Си Мерэми гур дэзгъотэу
НэшIукIэ къушъхьэм сыдэсые.
Си Мерэми сигугъапIэу
Ощхи ошъуи сапхырэкIы,
Си Мерэми сипкIыхьапIэу
Чэщы Iаджи къысфыхэкIы.

--- Page 571 ---

Сызфэзэщрэм ыцIэ ощкIэ
Пхъэтэкъэжъым хэсэIучIы.
Сыфэсакъзэ, шIулъэгъу IофкIэ
Джэбэгъ лIыжъми сэ сеупчIы.
"…Тыгъэ фабэр къытфемыпсмэ,
ЧIылъэм сыдыр иамал?
ЩыIэныгъэр хэткIи зымэ,
Гум рихьыщтри зы, сикIал…"
IV
 Налы цакIэм лъэгъо бгъузэм
МэшIо бзыир къыхеуты,
Сионэшэу шы гоузым
Ичъэ макъэ бгыр реуты.
Мыекъуапэ сикъэлэшхо
Къызыслъэгъурэм гур мэгушхо.
Си Мерэми гум къетаджэ,
Ащ Мерэми щырагъаджэ.
Сыды пае Мыекъуапэ,
Сыды пае урам къуапэм
СыкIуи, Джэхьфар сыIукIагъа?
СыкIуи, Джэхьфар сеолIагъа?!
- О фэсапщи, о фэсапщи! -
Сызилъэгъурэм къыспэгъочъы.
КъысфешIыпэ шъхьакIэ шъхьащэ,
Слъэгъузэ, слъэгъузэ ышъуи пэчъы.
Сыды пае сэ ащ дэжьым
Джэхьфар ипцIы седэIугъа?
Сыды пае а пчэдыжьым
Уанэм зиздзи, згъэзэжьыгъа?!

--- Page 572 ---

V
Си Мерэмы сэлам тхылъыр
Къызигъэхьрэм, къушъхьэр дахэ.
Си Мерэмы сэлам тхылъыр
Къызигъэхьрэм, уашъор лъагэ.
Си Мерэмы сэлам тхылъыр
Къызигъэхьрэм, гур мэбыбы.
Си Мерэмы сэлам тхылъыр
Къызигъэхьрэм, гур къэушъэбы.
Ау къэхъугъэр сшIэрэп, сшIэрэп,
Мазэ хъугъэшъ, къысIукIэжьрэп.
Хъугъэр сшIэрэп, сшIэрэп, сшIэрэп,
Сэлам тхылъри къысфэкIожьрэп.
Си Мерэмэу, кIасэу кIасэр,
Сыды пае о ащ дэжьым,
Си Мерэмэу, кIасэу гупсэр,
Сыды пае а пчэдыжьым
ПшIошъ бгъэхъугъэу гум ебгъаштэу
Джэхьфар ипцIы уедэIугъа?
Сыды пае дапштэу, дапштэу
Джэхьфар ипцIы пшIошъы хъугъа?!
Мыекъуапэ псэлъыхъуакIо
СыщыIагъэу о къыуаIо…
Шъыпкъэп ар! Шъыпкъэп ар!
ПцIы, Джэхьфар, пцIы, Джэхьфар!
Илъэс псаур, илъэс псаур,
Адэ бзыум дэу уфэда?
Сыд гукъаор, сыд гукъаор,
Бгъэм о бэрэ удэлъыщта?!
ДзэкIо кIалэм, дзэкIо кIалэм
ШIулъэгъу тхылъыр етхы къалэм.

--- Page 573 ---

Зы къэбари, зы къэбари
КъикIрэп Мыекъуапи.
Дзэм хэт кIалэр, дзэм хэт кIалэр,
Къэсы, къэсы мэфэ пIалъэр.
Сыд джы пшIэщтыр, о уеджэщтба,
Институтми учIэхьащтба?
ДзэкIо кIалэр, дзэкIо кIалэр,
Узщеджэщтыр тыдрэ къала?
ДзэкIо кIалэр, дзэкIо кIалэр,
Сыдэу адэ угуIала?!
VI
Сыдэу псынкIэу, псынкIэу уахътэр,
ТымышIахэу танэIу уикIра?
Сыдэу псынкIэу, псынкIэу хъуатэр
ПсынэкIэчъми зэринэкIра?
Ори Джэхьфар, ори Джэхьфар,
Сигупшысэ ухэкIыщтба?
Ори Джэхьфар, ори Джэхьфар,
Зэ санэIуи уикIыжьыщтба!
Къэлэ пстэуми якъэлашъхьэ
Шъуз-унагъо сэ щысиIэу,
Къэлэ пстэуми якъэлашъхьэ
Садэтхъэжьэу, садыщыIэу
КъэбарыкIэу чылэм щаIоу
Си Мерэми ар зэхехы,
Къэбар мышIур къызэреIоу
Си Мерэми егъэтхытхы.
Ащ фэдэпцIыр хэта, хэта
Си Мерэмы езгъэIугъэр?
Ащ фэдэпцIыр сыда, сыда
Сичылапшъэ къызфекIугъэр!

--- Page 574 ---

Сэ Мерэмы сыIорэкIи,
Симыхьакъыр гурыIощт.
Шъыпкъэп зэкIэ, шъыпкъэп зэкIэ
Си Мерэми сэ есIощт!
 VII
ЧIы гъукIагъэр ощх зэрежэу
Сэ а мафэм сыпэплъагъ,
Сигукъао бгъэм дэсIажэу
Чылэ кIоным сыфэлIагъ.
Сэлам, чылэу чылэ дах,
Сэлам, ори сибгы лъаг.
Иураммэ сакъырэкIо,
ЕлъэкIонба гум къысеIо.
Къэсэлъэгъушъ, турникыжъыр
Лъэпэрапэу гур нахь елъы,
Пхъэтэкъэжъым тесы лIыжъыр
ИгумышIукIэ сэ къысэплъы.
Сыды пае, а тат, та-ат,
Нэплъэгъу дыскIэ укъысэплъра?
Сыды пае, а тат, та-ат,
Унэпцэфмэ уакъычIэплъра?!
КъаIо чылэр, сыда чылэр,
Сэ мысагъэу къыспэбгъохрэр?
О зыр ари сигуIалэ
Икъытео зэхэзыхрэр.
Джыри зыми а гу цIыкIур,
ПшIошъы гъэхъу, ыуцIэпIыгъэп.
Мыхъо-мышIэр сшIи, емыкIур
СакIыб илъэу къыпфэсхьыгъэп.
Сэплъэшъ, слъэгъурэр сыда, сыда,
Мо къэкIуитIурэр хэта, хэта?

--- Page 575 ---

КъэсэшIэжьы: си Мерэм ар!
Джабгъум щытыр?.. Ар Джэхьфар!
Си Мерэми шъхьэр къыIэтрэп.
НапIэр хьылъэ, плъэгъуи ритрэп.
-…О фэсапщи, о фэсапщи!..-
Джэхьфар ыIэ къысфещэи.
МэшIо дзыгъэм сесты пIонэу
КIэкIэу, псынкIэу къэсэгъазэ,
Чылэгъунэм селъэкIонэу
СыкъыдэкIышъ, гур мэIасэ.
Джэбэгъ лIыжъэу лIыжъ гупсэфым
Имэл хъупIэ сежьэ, сэкIо,
Сигукъао сэухыфэ,
Сикъэбари ащ есэIо.
Джэбэгъ лулэм тутын релъхьэ,
Реубыхьэ, кIегъэстыкIы.
Iугъо гъуапчэр жьым хетIупщхьэ,
ТIэкIу щысыгъэу хэщэтыкIы:
- А къэбарри зэхэсхыгъэ…
ШIулъэгъу мыгъор чысэ пхыгъэ.
Илъыр хафа? Сыд фэпшIэн,
Зыпкъудыйрэм, зэхэпшIэн.
Бзыу джэгулэу тыдрэ къуапэ,
СикIэлэгъур уибыбагъа?
Зыкъэбдзыгъэу, гоо-гуапэр,
Дэу ерышы сыпшIыгъапа?!
Мо бзылъфыгъэм мэшIожъокур
Ыбгъэ хэта дэзтэкъуагъэр?
Нэпсым есты, есты нэкур,
Хэт гу цIыкIум хэуIагъэр?

--- Page 576 ---

Шъхьэнтэтебзэу фыжьы бзэпсым
Дэгъоу ешIэ, ар щыгъуаз.
Ешхы нэпсым, есты нэпсым,
ШIулъэгъу кIуачIэр мэшIотхъуабз.
Хъурэр сыда, сылъэкIуатэ,
Си Мерэми зыкъепхъуатэ.
ЫнэкIушъхьэ къызэкIанэ,
Ау Джэхьфари къылъэбанэ.
VIII
Игъорыгъоу ошъо чапэр
Сэбахь пасэм къыдэшэплъы.
ФыIокIоты имэфапэ,
Джэхьфар нэжгъкIэ ащ фычIэплъы.
Лъэсы лъагъоу лъэгъо бгъузэр
Джы Мерэми зэренэкIы.
Пчэдыжь тыгъэр ащ ылъэгъузэ
Бгышъхьэ пакIэм къыкъосыкIы.
Си Мерэмы ышъхьац налъэ
Тыгъэ бзыймэ къагъэуалъэ,
Си Мерэмы ылъэмакъэ
Чылэ пшъашъэр егъэсакъы...
Сыдэу псынкIэу, псынкIэу уахътэр,
ТымышIахэу танэIу уикIра?
Сыдэу псынкIэу, псынкIэу хъуатэр
ПсынэкIэчъми зэринэкIра!
Бзыу джэгулэу тыдрэ къуапэ,
СикIэлэгъур, уибыбагъа?
Зыкъэбдзыгъэу, гоо-гуапэр,
Дэу ерышы сыпшIыгъапа?!
1947-1962

--- Page 577 ---

КЪЭГЪАГЪ IЭРАМ
ПхъашIэр унэм
Ипхъэцу теуцо,
Лъагэшъы ынэ
Огум щэгушIо.
Иощы лъыгъэ
Тыгъэм пэлыды,
Нэфыпсым ыбгъэ
Бгъэхэлъ къыхедэ.
Сыдэу игъуаджа,
Джы нэс ышIагъэп,
Арэу икъуаджэ
ЗыкIи теплъагъэп.
КIасэм улъэхъуа,
Гупсэр олъэгъуа?
Къэщэнри дахэ,
Зытетри лъагэ...
ЧIадзышъы Iофхэр,
ЕчъалIэх цIыфхэр,
Къэхъугъэр сыда?!
Мо щылъыр хэта?!
Нэр къытырихъоу
Пщагъор зэблэкIы.
Зэпэчэрэгъоу
ЧIыгури къечъэкIы.

--- Page 578 ---

Унищ зэтетым
Ышъхьагъы дэдэм
КIалэр къефэхы,
ЗэпекIы ытхы.
Сымэджэщым
Шъхьэр щэуназэ.
Чэщ-мэфищым
Ащ щеIазэх.
Зыщагъэгъуазэ,
Зэпырагъазэ.
Псыпсыр тырапхэ,
ПхъашIэр гумахэ.
ХегъэщэIукIы,
ХегъэкуукIы.
Фыгуцэ пкIантIэм
Зэлъепхъы натIэр.
Апэу ынапIэ
Непэ къеIэты.
Нэплъэгъур лъапIэ,
Жъажъэу зэлъеты.
Тыдэ сыщыIа
ЕIошъ, мэгуIэ.
Зыхэлъыр фыжьы,
Уцыр къебжьыбжьы.
БлэкIрэ урамыр
ЗэгъокIэу щэхъу,
Къэгъагъ Iэрамыр
Плъэмэ елъэгъу.
Хэт къэзыхьыгъэр?
Ащ егупшысэ.
КIэлэ пхэхьыгъэр
Бэмэ анэсы.

--- Page 579 ---

Сыда сыхъужькIэ,
СыкъэтэджыжькIэ?
Ситхыбыщагъэ
Хэт ищыкIагъа?!
Сымэджэщым
Шъхьэр щэуназэ.
Мэфэ тIокIищым
КIалэм щеIазэх.
КIэлэ шъогъуабзэр
Зэпырагъазэ.
Псыпсыр тырахы,
НэмыкI тырапхэ.
БлэкIрэ урамыр
Жъотэу къыщэхъу!..
Къэгъагъ Iэрамыр
Къахьэу елъэгъу.
ЫIупшIэ къуапэ
ГушIор къыщежьэ,
КIасэр къыфакIо,
Гум зыкъешIэжьы!..
1948-1962

--- Page 580 ---

ПКIАУХЭР
ШъошIа пкIаумэ чэщ мэзагъор
Орэд жъгъыукIэ зыкIырахрэр?
ЧIыгуи уашъуи ягушIуагъо
ЗэлъиIэтэу закIынэсрэр?
I
ПкIаумэ япщэу пщы нэкIуер
Шым ешэси, шакIо кIуагъэ.
ТхьакIумкIахьхэр, сенэгуе,
Арщтын щтагъэх зыкIаIуагъэр.
Чэщ-мэфищы хъугъэшъ пкIаухэр
Япщэу къэтым ежэх, пэплъэх.
Чэщ-мэфиблым блэкIышъ, ахэр
ГумэкI хэтэу шъофым щэлъэх.
Къэбар Iаджи икъэтыкIэ
Пылъэу хэкум щызэрахьэ.
Хъунэп аIошъ, икIодыкIэ
Зы куп чылэм щызэхахьэ.
- Цубжъэр къеуи ыукIыгъа?
- Тхьаркъожъ чIэгъым чIэкIодагъа?
- Мэзы цунэм хэгъощагъа?
- Е пцэшIуащэм пщыр Iуихыгъа?
Хъунэп, хъунэп къехъулIагъэр
Тэ тымышIэу тызэхэс.

--- Page 581 ---

Къэтлъыхъущтышъ Iэгъо-благъор
Шъуишмэ, елбэт, шъукъяшэс.
- Эй, джыгытхэр, шъуионэшмэ
Мыдэ псынкIэу шъуагоуцу!
- Эй, джыгытхэр, шъуилъэрыгъмэ
Пытэ-пытэу шъуарыуцу!
II
Шъофи, губгъуи, хъуати, мэзи
Зэрагъафэ, зэIашIэжьы.
НэмыкI чIыпIи ахэр нэсхи,
Къамыгъотэу къагъэзэжьы.
Жьыбгъэ тIэкIуи бжыхьэ ощхым
КIэтэу къещхы, кIуаджэ мэхъу.
Шыухэм модэ, модэ охым
Зы нэфынэ къыщалъэгъу.
Куп уцуагъэр, куп уцуагъэр
Гъозэ нэфым зэрещалIэ.
ПкIаухэм арышъ ягушIуагъор,
Унэм Iохьэх, щагум даплъэх.
ТхьакIумкIахьыр унэм къекIы,
Къафэчэфэу къапэгъокIы:
- О шъуеблагъэх, шъукъеблагъэх,
ХьэкIэ мафэу сипкIау благъэх.
ТхьакIумкIахьым къэбэскъашъхьэр
ПкIаумэ хъоеу къафеупкIатэ,
ШъухаI еIо, шъоф сэнашъхьэр
Лагъэм изэу къегъэкIуатэ.
Шхыны, IэшIум зытIо-зыщэ
ХьэкIэ-пкIаухэр хэIэбагъэх.
Чъыер къэошъ, шъхьэр зэрещэ,
Арэу ахэр пшъыгъэх, пагъэх.

--- Page 582 ---

ТхьакIумкIахьым къэбзэ-лъабзэу
ПIэ фыжьыбзэр къафешIыжьы.
Джыри жьыми, ямыхабзэу
Куп уцуагъэр мэгъолъыжьы.
Сэри сшIэрэп зыфэдизыр
Ахэм пкIыхьэу алъэгъугъэр.
СшIэрэ закъор - агуи щизэу
Чъые IэшIукIэ хэчъыягъэх.
III
Сэбахь пасэу нэфышъагъор
Къызэрэсэу къыкIэтаджэх,
Мэкъэ жъгъыукIэ Iэгъо-благъор
ХьэкIэ-пкIаумэ зэлъагъаджэ.
- Сыд къэхъугъэр, сыдэу псынкIэу
Гъогум адэ шъутехьажьра?
ШъугумэкIэу, шъугунэкIэу
Шъуионэгуи шъуитIысхьажьра?
Тыгъопчыхьэ зы пшысэжъи,
Къэбарыжъи къэшъуIотагъэп.
Е орэди, е гъыбзэжъи
Шъуфэчэфэу къыхэшъудзагъэп.
Шъуибысымы шъугу ремыхьа,
Е къин горэ шъуикIыбрыхьа?
- Тибысыми боу тыгу рехьы,
Ищыгъу-пIасти зыдэтэхьы.
Ау тэ, пкIаухэр, гухэкI мыгъо
Тыхэфагъэшъ, тегъэшъыгъо.
Зы пщы закъо тэ тиIагъэшъ,
ШакIо зэкIом къэкIожьыгъэп.
Чэщ-мэфиблэ тылъыхъуагъэшъ,
Псаоу, лIагъэу къэдгъотыгъэп.

--- Page 583 ---

КъехъулIагъэм тыщыгъуазэп,
Джар гукъаошъ, тхэолъагъо.
ЛIыгъэу тхэлъым зи ыуасэп,
Уипщ кIодыныр - тхьамыкIагъо.
- Ари шъыпкъэ, - хьэкIэ-пкIаумэ
ТхьакIумкIахьыр ялъэIущт, -
Арэу зыхъурэм шъубыяумэ,
Зы къэбари шъуедэIущт.
- Тибысымэу бысымгуащэр,
Ащ Iо хэлъа, тыкъэдаIо, -
Дырагъаштэу япкIау пащэ
Зэрэкупэу къызэдаIо.
 IV
- Зэ зэгорэм насыпышIоу
ЛIымрэ сэррэ тыщыIагъ,
Тагъэчэфэу, тагъэгушIоу
Щыр цIыкIуитфи тэ тиIагъ.
Ау щыритфри псы къиугъэм
А зы мафэм ытхьалагъэх.
Хэт ышIэна титIо а гъэм
ТкIэхэкIыгъэр? Тшъхьаци тхъуагъэ.
Ащ ыужым щыр цIыкIуитIуи
Къызытфэхъум, хъяр ар тIуи,
Бжыхьэ реным тыгушIуагъ,
Бжыхьэ псауми тэ тыпIуагъ.
ТхьамыкIагъор къыздикIыщтыр
Та лъэныкъуа, тэ щыпшIэна?
Псэм щыщ шъыпкъэу пIэкIэсхыщтыр
Мары ыIоу къыуиIона?!
Зэпымыоу чэщы реным
Жьыбгъэм осыр зэрихьагъ,

--- Page 584 ---

Осы хъотэу хъот-борэным
А цIыкIуитIури хэкIодагъ.
 Ащ аужи тэ тижъышъхьэм,-
Къыпедзэжьы тхьакIумкIахьым,-
Лъфыгъэ закъуи дгъотыжьыгъэ,
ТыгушIуагъ… тIотэжьыгъэ…
Ау тым кIыгъоу чылэгъунэм
Мафэ горэм ар дэкIыгъ,
Тыгъужъыжъэу хьалэч хъуным
ТIуми апшъэ зэшIуикIыгъ.
Джы сизакъоу, къурэ гъугъэу
Шъофы нэкIым сыщэсысы,
Сышъузабэу, жъы сыхъугъэу
Сыбгъэгупи гур щэузы.
Шъуипщ кIодыгъэшъ, ар гукъао
Шъори шъуфикъоу шъочэфынчъэ.
ПкIаумэ яшхэр мэлъэкъуаох,
Нэпсри анэ плъэгъоу къячъэ.
Зи къамыIоу чIым еплъыххэу
ПкIаухэр, пкIаухэр гупшысагъэх,
ТхьамыкIагъом зэдиуххэу
ТхьакIумкIахьым фэшъыгъуагъэх.
- Насыпынчъэр оры, шъыпкъэ.
Тэ тызлъыхъурэр, ашъыу, сыд!..
Сыд ишIуагъэр типщы лъэпкъы?
Лъфагъэу, пIуагъэу ар щымыт!
 V
Жьыбгъэ макIэр кIэджэгукIзэ,
ПкIау шыу купым ыуж щелъы.

--- Page 585 ---

Шылъэмакъэм кIэдэIукIзэ,
ТхьакIумкIахьри акIэлъэплъэ.
Чэщ-мэфиблэ тетхи гъогум,
Шыу купышхор къэкIожьыгъ,
МэкъэгъэIумэ зэкIэ хэкум
ПкIаоу исыр къыхащыгъ.
Хэшъо шъофым пкIаухэр къаошъ,
ЗэIукIэшхо щызэхащэ.
Пщым етшIэщтыр сыда аIошъ,
КъэгущыIэхэу рагъажьэ.
- Сыд ишIуагъэр типщыжъ Iаем!-
Псэлъэ лъэшхэр къыхаIукIых.
- Сыд етшIэщтыр, пщым тыфаеп!-
ОдкIэ-мыдкIэ къыхэджыкIых.
Пщым ылъэпкъи къамыгъанэу
АгъэкIодышъ, зэбгрэкIыжьых,
ЯмыIэжьэу зы гукъани,
ПкIаухэр шъофым джы щэтхъэжьых.
Джары пкIаумэ чэщ мэзагъор
Орэд жъгъыукIэ зыкIырахрэр,
ЧIыгуи уашъуи ягушIуагъо
Джары ахэм закIынэсрэр.
1963

--- Page 586 ---

ЦIЫФЫМРЭ АСЛЪАНЫМРЭ
 I
Шъхьадж зэрэпсэущтыр,
Хэт ищыIэкIэщтыр
Псэушъхьэмэ зэдаштагъэ,
Мырэущтэуи зэфэтагъэх:
- Бэджэжъыер, хъор-шэрыгъэр отэты.
- Пцэжъыер, псы чIэгъым учIэсыщт.
- Тыгъужъыр, кIуачIэ пхэлъэу ущыIэщт.
- Къарыумрэ лъэшымрэ зыер хэт?
- Аслъанышхом ар фэтэжъугъэшъуаш!
- Акъылымрэ амалымрэ къанэ.
- АщкIэ цIыф цIыкIум зерэуIаш,
Арымырмэ щыIэшъуна?! - еIо Аслъаным.
- Хъухэщтэп! - къэкууагъ бэджэжъыер.
- Сыд пай? - къэупчIагъ пцэжъыер.
- ЦIыфэу шъугу зыфэгъурэм
Акъылымрэ
Амалымрэ
ЫIэ илъ зыхъурэм,
Шъори
КъышъулъыIэсын,
Псыми
Шъухэмысын.

--- Page 587 ---

Шъори
Шъуигъэтынчынэп,
Шъофми
Шъуигупсэфэнэп,
Къушъхьэми
Шъухэзэгъэнэп,
Ошъогуми
Шъуригъэтынэп.
Ори
Аслъан,
Ори
Къэплъан,
Ори
Тыгъужъ,
Ори
ЧIыкъожъ,
Ори
Пцэжъый,
Ори
Бзыужъый,
Ори Мэзыкъу,
Зыхэмыгъэукъу,-
Баджэм къыIуагъ,
ЕнэкIэуагъ.
- Акъылымрэ амалымрэ цIыф цIыкIум еттын,
Ащ сшъхьэкIэ, псэушъхьэхэр, сыфэгъэзагъ.
Сэ сыщыIэу, нахьыкIэхэр, шъумыщын!..-
Зигъэпщзэ, Аслъаныр щысмэ къяджагъ,-
Сэрба шъуапэ итыр?!
Сэры ныIа ащи фитыр!

--- Page 588 ---

Джаущтэу хэти ищыIэкIэщтыр агощы,
ЦIыф цIыкIуми псынкIэу фаIопщы.
II
Плъэмэ, мычыжьэ мэзым
ПхъэшIэ лIыжъыр хелъагъо.
ХьакIэ-къуакIэр зэлъештэ гушIопсым,
ЗиутхыпкIэу техьэ илъагъо.
"Ари непэ зэшхыгъо сфэхъун,
Силъэшыгъи зыфэдэр ылъэгъун!.."
Аслъаныр зекIуалIэм лIыжъыр щхыгъэ:
- Сыд уздэхьащхрэр? - мыдрэр губжыгъэ.
- Сыздэхьащхрэр, къыосIон, уиделагъ,-
ЛIыжъ цIыкIум кIэкIэу къыпидзагъ,-
Аслъан кIочIэшхом пыибэ иIэшъы,
Хэт ыIшэра… ПытапIэ пфэсэшIы.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу.
Узэрегугъури сэлъэгъу.
Лъэшэу сигуапэ, цIыф цIыкIу,
ЗыкIэпшIрэр зыми емыIу.
III
ПхъэшIэ лIыжъыр еуцуалIи,
Иакъыли иамали рихьылIи,
Аслъан унэр ыухыгъ,
Ипчъи хъуаоу фыIуихыгъ:
- Ихьи еплъ, ти Аслъан,
Псэушъхьэпщэу зиусхьан.
Гъуаргу ригъаIоу пчъэр къеохы,
Аслъаныжъми ыгуи рехы!
19 Заказ 042

--- Page 589 ---

- Джары, пщы тэхътэнчъэу хьакIэ-къуакIэр,
Къарыу закъор оркIэ зэрэмакIэр.
Гъоргэу, кIыеу Аслъаным регъажьэ,
Иджэрпэджэжьи мэзыр къегъаджэ.
- Олахьэ Аслъаныр зыубытыгъэм
ТеубзэкIэ, къытэмыплъын,
Мо цIыфы цIыкIоу ар зилъэшыгъэм
ТебэнкIэ, тыкъемылын.
ХьакIэ-къуакIэхэр зэбгырэчъыжьых,
Шъхьэчъэ-пфачъэх, зэмыблэжьых.
ПхъэшIэ лIыжъыр мэщхы, мэщхы,
Ахэмэ ощхэу ищх атещхэ.
1963

--- Page 590 ---

ПАКЪЭ ИХЬАГЪОЖЪ
ЗэраIомэ
ЗэраIотэжьэу,
Хагъахъомэ
Хагъотэжьэу
ЩыIэшъ, сэшIэшъ сэ зы пшысэ,
Зэхэпхыгъэба джы нэсы?
Къесэгъажьэ, къэсэIуатэ,
Ащ гупшыси хэтэгъуатэ.
Сакъырэм
Щымыщэу,
Хьакъурэм
Дэущэу,
Пакъэ ихьагъожъы
Джаущтэу гъашIэр къехьы.
Ыныбэжъи егъошъы,
Шъхьэр пчъэIупэм Iуелъхьэ.
Ихьэшъуалъэ хьантхъупс
Измэ, игушIуагъу.
Сыдрэ шхыни ыIупс
Фечъэшъ, тхьамыкIагъу.
Мафэ горэм къуаджэм
ДэкIи, бгы къуладжэм
Тыгъэм тхьакIумкIыхьэу
Хэлъым ар зытехьэм,
19*

--- Page 591 ---

Щтагъэм хэтэу етхъуи,
Лъэшти, амал фэхъуи,
Тхъэжьэу кондэ хэскIэ
ЫныбэжъкIэ зегъэшхэкIы.
"Сыдэу IэшIуа, фаба,
Ащ икъупшъхьи шъаба!.."-
Тихьагъожъи джы ышъо
Къечъэжьыгъэу мэгушIо.
Ащ фэдэли сэ згъотыщтмэ,
А къуладжэм сэ сыкIон,
Джаущтэу сиIоф къысфикIыщтмэ,
ТхьакIумкIыхьэм сеплъэкIон!
ТхьакIумкIыхьэр мыщ къэкIонба
ЕIошъ, ежэ, ежэу щыс.
Кондэ лъапсэр зэ хэгъонба
ЕIошъ, хьагъом ар игъыбз.
Фэмыф Iаем
Игъаблэшъ,
МэлэкIаем
ЕгъалIэшъ,
ТхьакIумкIыхьэр зыщишхыгъэм
Гъэр екIыфэ паплъэу Iулъи,
Мэфэ бащэу щырихыгъэм
ДэкIодыжьы игухэлъи.
"Джы къэмыкIомэ, джы къэкIо!.." -
Щылъэу пэплъэ, ар мэшакIо.
Джаумэ, джаузэ… иделагъэ
Щэхъу хэмылъэу хьагъожъ лIагъэ.
ЗэраIомэ
ЗэраIотэжьэу,

--- Page 592 ---

Хагъахъомэ
Хагъотэжьэу
Тихьагъожъы пылъ къэбарыр
Пшысэ фэдэу къышъуфэсIуагъ,
Ау ар шъыпкъэшъ, ащ зыпари
Щымыщ гъуаткIо хэмыткIуагъ.
1963

--- Page 593 ---

ТАРА АНАХЬ ИНЫР?
I
Зэ зэгорэм, лъэхъан горэм
Зэшищ горэ зэдщыIагъ,
Зэ зэгорэм, зэ зэгорэм
Цужъ шъэджашъэ ащ яIагъ.
А цужъ джадэр зылъэгъугъэм
Иинагъэ егъэшIагъо,
Къушъхьэхъуиблэу зыщыхъугъэм
Рымыразэу ар мэгъуахъо.
Ащ ымакъэ къакъырашъхьэм
Ателъ уарзэр къарехьыхы,
Ары пакIо, модэ къушъхьэм
Хыоешхэу зышъхьэрехы.
Пщыщи, Марти, Фарзи, Лаби
Адэтыпсыр ащ фырикъурэп,
ПкIашъи, Ули, Псыби, Уарпи
Шъхьэгощэжъми къафэубытрэп.
Цур псыфалIэ, цур псыфалIэ
МалIэ аIошъ, мэгумэкIых.
Ащ блэдгъэкIмэ, цур псэхалIэ
ТшIохъущт аIошъ, мэгумэкIых.
Мафэ къэси, мафэ къэси
Яцужъ закъо оды мэхъу,

--- Page 594 ---

Пчыхьэ къэси, пчыхьэ къэси
Нэрылъэгъоу ар алъэгъу.
Сыд ашIэщтыр, сыд ашIэщтыр,
Зэишъугъор ипсыхъуибгъу.
Сыд ашIэна, цужъ псыбэшъур
Пшызэ афы ашIоигъу.
II
Яцужъ закъо, яцужъ закъо
Псым зэшищмэ фагъэлIэна?
Яцужъ закъо, яцужъ закъо
Анэ къаплъэу агъэлIэна?!
Анахьыжъыр ыплIэ исэу,
Азыфагур гурыт дэсэу,
АнахьыкIэр пхэкIым тесэу
Цушхор псашъо ращэжьагъ.
Цужъыр макIо, макIо, макIо,
Зэшми орэд къаIо, къаIо.
Щыри зыми ыгъэохъурэп,
Щымэ язи зэрэлъэгъурэп.
Анахьыжъыр зыгъолъыжьрэм,
АнахьыкIэм инэф къэшъы,
Анахьыжъыр къызущыжьрэм,
Щэджэгъуашхэ агурэм ешIы.
КIом дыхэтэу Iошъхьэмафэ
Теты уцым ар лъэIабэ,
Лъабжъэм нэсэу псым хэхьафэ
ШIуабэ дашIэшъ, мэгуIапэ.
Лъагэу, лъагэу ошъо чапэм
Пщэ фыжь IашкIэу щесрэм нэсы.

--- Page 595 ---

Шъхьэр ыIэтмэ, ыбжъэкъуапэ
Къопэ-къуапэу алъэIэсы.
Цушхор макIо, макIо, макIо,
Зэшми орэд къаIо, къаIо.
Щыри зыми ыгъэохъурэп,
Щымэ язи зэрэлъэгъурэп.
Анахьыжъыр плъэмэ, гъогум
Шыу кIэракIэр тырелъагъо.
Шыури маплъэ, Iэр нэтIэгум
Iулъэу маплъэ, егъэшIагъо.
Цум бгъодэтэу жьбгъэм, пекIо.
"Сыд хьэйуан шъыу!.." гукIэ еIо.
КIомэ кIозэ, зы тхьамафэ
КIуагъэу агурэм ар пэкIафэ.
"Сыд хьэйуан шъыу!.." - гукIэ еIо,
Цум бгъодэтэу жьыбгъэм, пекIо.
КIомэ кIозэ, зы тхьамафэ
КIуагъэу адрэм ар пэкIафэ.
Цур къызэпсым жьэу пыкIыгъэм
Жьыкоренэу зипхъотагъ,
Джэрпэджэжьэу ыгъэIугъэм
Къушъхьибл блэбгъур къыгъэджагъ.
Цушхор макIо, макIо, макIо,
Зэшми орэд къаIо, къаIо.
Щымэ язи зэхихыжьрэп,
Цушхо копкъри къэлъэгъожьрэп.
III
Анахьыжъыр ыплIэ дэсэу,
Агур агоу ытхы шъхьагъ.

--- Page 596 ---

АнахьыкIэр пхэкIым тесэу
Пшызэ нэпкъым цур дэхьагъ.
Пшызэпс орхэр зэрелъэгъоу
ХэпшIыкIыпэу цур мэгушIо,
ИкуупIэ хьабыкъохъоу
Лъабжъэм нэсэу псым хэуцо.
Пшызэ дэтыр къыдимынэу
Цушхом решъу, решъу, решъу.
Зы псы гъуаткIуи къыримынэу
Псы мыжъуакIэм кIэшъу, кIэшъу.
Ар фимыкъоу хэгъолъхьапэшъ,
Псыпэр ыжэ дегъэлъадэ.
Гъурд цэкъалэм цур агъапэшъ,
КIэкIэ яо, къагъэлъатэ.
"Зэ тицушхо зигъэшъокIмэ,-
Зэшмэ аIо, - гупсэфын. -
Пшызэпс оркIэ зэ зигъэпскIмэ,
Къушъхьэхъу хъупIэм неущ тфын".
Зэрэодыр ягукъаошъ,
Зэпаплъыхьэ, къаплъыхьажьы.
Ау ардэдэм бгъэжъыр къаошъ,
ПIэтIэраоу цур рехьыжьэ.
IV
Ар сыд бгъэжъа, ар сыд бгъэжъа,
Цушхо джадэр ехьы, ехьы!
Ар сыд бгъэжъа, ар сыд бгъэжъа,
Тэмэ чIэгъым цур чIешхыхьэ!
"Охьэ-хьаир!.." аIошъ зэшмэ,
Бгъэжъым лъэджэх, лъэджэх.

--- Page 597 ---

Хьаулыеу, ашъыу, зэшмэ
Ачыишъхьэ агъэлыджы.
Бгъэжъым тамэр къызиIэтрэм,
Ахэм чIыгум зыхаубгъо.
Жьыбгъэ макъэу ащ пыIукIрэм
Щыри бгъашъомкIэ мэцуахъо.
Къыблэ чапэм зэ зегъазэ,
Ошъогу нэгуми зэ щэхьарзэ.
Пщэм акъогъуи акъобыбэ,
РеулыIукIы цум ыныбэ.
Цужъ тхьамыкIэр къэхъыежьрэп,
Макъи-лъакъи пыIукIыжьрэп.
Бгъэжъ мэхъаджэм игушIуагъо
Ошъо чIэгъым чIэолъагъо.
V
Ар сыд бгъэжъа, ар сыд бгъэжъа,
Цушхо джадэр ехьы, ехьы!
Ар сыд бгъэжъа, ар сыд бгъэжъа,
Тэмэ чIэгъым цур чIешхыхьэ!
ЛIыжъ мэлахъоу жэкIэф лIыжъым
Ошъогу лъагэм цур релъагъо.
Цушхор ехьы, ехьы бгъэжъым,
Ар мэлахъом егъэшIагъо.
Къыблэм дэжькIэ зэ зегъазэ,
Зэ рэхьатэу ар мэхьарзэ.
Пщэм акъогъуи акъобыбэ,
РешхыкIыпэ цум ыныбэ.
Ар сыд бгъэжъа, ар сыд бгъэжъа,
Цушхо джадэр ехьы, ехьы!

--- Page 598 ---

Ар сыд бгъэжъа, ар сыд бгъэжъа,
Тэмэ чIэгъым цур чIешхыхьэ!
"Охьэ-хьаир!.." еIошъ, лIыжъым
Иджэ огур дэкIэзэзы,
Бгъэр егъащтэшъ, щтэгъэ бгъэжъым
Цушхо шхужъыр къыIэкIэзы.
Пщэм къахэзи, ар зэнкIабзэу
ЛIыжъым ынэ къыкIэфагъ.
КъызэкIожьым, ыгукIэ къабзэу
Инысибли ариIуагъ:
- Непэ сынэ такъыр горэ
КъыкIэфагъэу нэкум къегъу.
МокIи кIорэп, мыкIи кIорэп,
Симыгъаплъэу сегъэплъэхъу.
Шъуикъошъуиблмэ шъуакъитIысхьи,
Сынэ къуапэ шъукъычIахь.
Симэл бэщи зыдычIашъухьи,
Нэ пшIыкIуплIкIэ шъукIэплъахь.
Цужъы шхужъыр лIыжъы нэкум
КъызчIахыжьрэм, дадзы щагум.
Мэфибл уахътэм агу а къуаджэм
Iошъхьэ джадэ къыIотаджэ.
Бгъу лъэныкъом мэз мыпIуакIэр
Нэр пIэпихэу ащ къытекIэ.
АдырабгъукIи ипс мыжъуакIэ
ЕIушъашъэу псыр речъэкIы.
ХэгъошъхьаIур зэлъыплъэгъоу
Сыдэу Iуашъхьэр ина, лъага!
Къушъхьэ зандэ ар къыпщыхъоу
Сыдэу Iуашъхьэр Iошъхьэ даха!

--- Page 599 ---

Ащ утехьэу зыщыпплъахьмэ,
ХыкIыб чыжьэм нэс олъэгъу.
Зэ утехьэу зыщыпплъахьмэ,
Ренэу, ренэу кIуапIэ пфэхъу.
АшIодахэу, ашIогохьэу
Къоджэгъуибли ащ IотIысхьэ,
Iошъхьэ тамэр зэлъикIухьэу
Ащ унаби тырашIыхьэ.
ХэгъошъхьаIур зэлъыплъэгъоу
Сыдэу Iуашъхьэр Iошъхьэ даха!
Къушъхьэ зандэ ар къыпщыхъоу
Сыдэу Iуашъхьэр Iошъхьэ лъага!
VI
Пчэдыжь къэси, пчэдыжь къэси
ЦIыфхэр куиблмэ къагъэущы,
Iошъхьэ чIэгъым пчэдыжь къэси
ЧIахьэ ренэу куибл щыгъущэ.
Мэфибл гъогур кумэ закIурэм,
Мэфибл гъогуи къызакIужьрэм,
Щыгъу кухьибли ащ къычIащы,
Щыгъу бэгъуагъэ къуаджэм къащэ.
Муары непи куиблым щыгъур
Арызыбзэу къагъэзэжьы,
Пчыхьэшъхьапэу чэм Iэхъогъур
Къызщафыжьрэм къыдэхьажьых.
Ахэм адэжь ныо горэм
Пшъэшъэжъыер ыIофтагъ:
- Мо щыгъущэм адэжь кIори
Щыгъу Iэбжыбы къысфаIых.
Пшъэшъэжъыер щыгъущэлIмэ
Апэгъочъи, ячъэлIагъ.

--- Page 600 ---

Ар зыфаер щыгъущэлIмэ
Пшъэшъэжъыем ариIуагъ.
Щыгъу кухьиблыр ыIэгу шъуамбгъо
Пшъэшъэжъыем фыратакъо.
ЛIымэ ажэ зэтыракъы,
Сыдэу ина, агъэшIагъо.
Щыгъу Iэбжыбыр пшъэшъэжъыем
Джэгузэ ядэжь къынегъэсы,
Щыгъу кухьиблыр щыуанжъыем
Иты лэпсым ныом хедзэ!
ТIэкIу тешIагъэу лэпс щыуаным
Ныор хэIэ: "ТIэкIу мэкIаIо!.." -
Лагъэр ештэшъ, шхужъы гъуанэм,
Щыгъу къыхьынэу, ныор макIо.
VII
ХэгъошъхьаIур зэлъыплъэгъоу,
Сыдэу Iуашъхьэр Iошъхьэ лъага!
Къушъхьэ зандэ ар къыпщыхъоу
Сыдэу Iуашъхьэр Iошъхьэ даха!
Къоджэгъуиблыр Iошъхьэ блэбгъум
Гугъу хэмытэу щэгупсэфы,
Iофи щашIэ, IофышIэгъум
Ыуж джэгукIэ мыщ щэчэфых.
Ау зы чэщы, чэщы кIахэм
Бырсыр макъэм зыщеIэты.
Хъугъэр сыда? Чэщ мэзахэм
Шъхьэчъэ-псачъэу цIыфхэр хэтых.
ЧIыр мэсыса, хьауми сыда,
Къоджэгъуиблыр зыгъэсысрэр?
Сыда адэ, сыда адэ
Къоджэгъуиблыр зыгъэсысрэр?

--- Page 601 ---

Чэщыгъуиблэ джаумэ-джаузэ,
Къоджэгъуиблыр Iоф хэтыгъ.
Бырсыр хэтэу хэти псэузэ,
Ар зилажьэр къагъотыгъ.
А Iошъхьэшхор зытет шхужъым
Чэщрэ къекIушъ, къегъу баджэр,
КъызэреIэу цу къупшъхьэжъым,
Егъэсысы Iошъхьэ джадэр.
Хъунэп аIуи, хъунэп аIуи,
Къоджэ лIишъэр къызэфэсхи,
Къоджэ лIишъэр ащ ешакIуи,
Чэщ-мэфибли къыкIэрысхи,
Цушхо шхужъым къегъурэ баджэр
ШэкIо лIишъэм къыхагъафэ,
Яшхонч макъэ чIыр къыгъаджэу
Къулэджэшхом зыдеушъафэ.
ЛIишъэр баджэм еIэ шъхьакIэ,
Сыд ишIуагъа, къафэIэтрэп.
Къоджэгъуиблри къекIу шъхьакIэ,
Амал гори ащ фагъотрэп.
Зэ кIэрэкIых, зэ кIэрэхьэх,
Таущтэу ышъо тырахыщта?
Зэ кIэрэкIых, зэ кIэрэхьэх,
Таущтэу баджэр къаIэтыщта!
Ытхы чIэгъы пчэгъур кIадзэ,
ЫлъэкъуиплIи пашIэ кIапсэр.
Сыдэу зашIми зи рашIэшъурэп,
Баджэм ышъо тырахышъурэп.
КIуачIэу яIэр пыримыкъоу
Бэрэ, бэрэ кIэрытыгъэх.
Ау бэджашъом ызыныкъо
Къытырахи, IукIыжьыгъэх.

--- Page 602 ---

Къоджэгъуиблым яхъулъфыгъэ
Ар пэIуапхъэ афикъугъ,
Ащ бзыхьафэу къыпызыгъэр
ЦокъэкIади афэхъугъ.
VIII
Нысэ горэ псыхьэ кIоти,
Баджэм дэжькIэ ар къыблэкIти,
Щэлъэ нэкIхэр зыIэм ритхи,
ПсыхьэбэщкIэ еIэбэхи,
ШъомпIэжъ пIонэу зи щымыхъоу
Баджэр бгъукIэ зэредзэкIы,
КIэрэтIысхьэшъ, зи щымыхъоу
Шъор тырехы, еутхыпкIы.
Ар етIанэ зэпеплъыхьэшъ,
Иинагъэ нэкIэ ешы.
ПлIэ зэщизэу зэтырелъхьэшъ,
Iэпэ залэм джыри репчъы.
"Шъаом паIо, фыхэкIынба?
ТIэкIу цIыкIуIо, тIэкIу мэкIаIо.
Хъурышъуищи фыхэздзэнба!"-
ЕIошъ, нысэр псыхьэ макIо.
Къызысыжьрэм, етIысылIэшъ,
Хъурышъуихи хадзэу хелъхьэ.
Чэщ-мэфиблэ идын пэлъышъ,
ПэIо шIагъо шъаом щелъэ.
Цум къэбарэу джары пылъыр,
Сыд кIэухэу ащ фэтшIыщтыр?
Ау джы ахэм анахь иныр
Хэт шъуащыщэу къэзышIэщтыр?
1963

--- Page 603 ---

ОРЭД
Хьагъэудж Мыхьамэт ыцIэкIэ сэтхы
I
Тыгъэр къэущы. Нэфылъэ пщэфхэр
Псыпс пIокIэ псынкIэу огум тырехы,
Псы къочъы минмэ къушъхьэ псы нэфхэр
Зэлъагъэджэжьхэу чIылъэм зэхехы.
ЛIыжъы жэкIэфхэу чъыг чIэгъым чIэсхэм
ЯкъэбарIуатэ псынэкIэчъ къабз,
Ощхыбыбы фыжьым хьэблэ чэмыщхэм
ЯчэмыщыкIэ дэу фэдэкъабз.
Шы стыр лъэкъофым джыгыты кIалэр
Тесэу мысысэу игъогу елъэхъу,
Зыгорэм ыбгъэ гукъэо псалъэр
Дизышъ, орэдыр гъыбзэу къыщэхъу.
Къушъхьэм ишъэфы шъэфы зыдашIзэ,
Хьаджрэтхэр шытыгъу чэщыбгым макIох.
ЗагъэщтэуIухэу алъапи ращзэ,
Уцыпэ цIыкIухэр огум чIэдаIох.
Ипхъэ пхъэIашэ сапэр пытэкъоу
ПкIантIэм зэлъишхэу жъонакIор мажъо.
ГукIод огъушхом фэдэу зиушъокъоу
ЛIэшIэгъу пшIыкIубгъур зыхэтыр машIо.

--- Page 604 ---

УиIэпэпщынэ седэIу зыхъурэм,
Уиорэд джаущтэу сыбгъэ щэшъхьалъэ.
Мэкъамэр бзыоу птIупщэу зыслъэгъурэм,
Адыгэ лъэпкъым ынэгу сыкIаплъэ.
Илъэс зэхэкIхэм ренэу шъуахэтэу
Тхъагъом шъуфалIэу къиныр къышъупэпкIэ,
Зэхэдз имыIэу шъуашъхьагъы дэдэу
Тыгъэр къышъуфепсми, чъыIэм шъуепIыкIэ.
ПкIэнтIэпси лъыпси зыхизы чIыгоу
Бгъэгум дэмыкIрэр шъоркIэ джэнэтэп,
ШъузыгъэгушIоу лъэгэбзэ огоу
Шъуашъхьагъри шъуичIкIэ хьалэлэу щытэп.
Дунаир зэкIэ ежь ие пIонэу,
Сыда шы чъэрым зыр зыкIытесыр?
Адрэр гумэкIым ригъэлъэкIонэу,
Къиным хэмыкIэу сыд зыкIэлъэсыр?
II
Сыдэу ар бэмэ къагурымыIоу,
АIон амышIэу гъашIэр рахыгъ.
ГухэкI хэмыкIым бгъэгур зэлъикIоу
Уизэфэныгъэ гъэрым хэтыгъ.
Аущтэу зыкIэхъурэм ухэгупшысэу
Ренэу мызафэм щэнчъэу уеуIэ,
Къины мыгъуаем ул ыгъэузэу
УичIыгу уIуплъэу о зыощыIэ.
ГумэкI-гузажъом хэтэу ошъогури
"О-уиу!" зэпытэу ощхкIэ къышъутегъэ,
Пщагъор темыкIэу шъуиплъэпIэ гъогуи
Шъуигугъуи гугъэр бгъэгупэм щехъэ.
Шъуизэфэ зехьэу шъуипшысэ гуащэ
Чэщрэ хьакIэщмэ кIуашъэу къыжъудит,

--- Page 605 ---

ЛIыгъэм къэрабгъэр хэшъумыгуащэу
ГукIэ шъузфаер нарты шъхьафит.
Нарт Шэбатынэ илIыгъэ зафэ
ЦIыфыгъэу хэлъым итхыдэ дахэ
Хэшъухын хэмылъэу, хэтыкIи нафэу
Фэдэ щымыIэу шъорыкIэ лъагэ.
ГущыIэ фабэм адыгэ лъэпкъыр
КIэхъопсы, ежэ - псэу ищыкIагъ.
Чэщы мэзахэшъ зыIуты нэпкъыр
ДэкIыпIи плъапIи дэу имыIагъ.
Джаущтэу алъэгъушъ, къушъхьэ псыкъочъмэ
Къяджэ, къареIо, гугъи къареты:
"ПсыфалIэ шъулIэу шъуигъогу шъущыпшъмэ,
ТигъуаткIо шъуешъуи, жъугъотыщт гъэрет".
Хъоты-борэнмэ чIыр чIагъэсаеу
ЩтыргъукI фыртынэм къыфыхэджыкIы:
"СэшIэ сэ дэгъоу, джа шъузыфаеу
Шъуигъэтхэ дахи шъуапэ къэкIыщт".
Гъэмэфэ огъоу тыгъэнэстырым
Чъыгы хьалэлмэ ялъэIуи шъабэ:
"Уишыу шъхьэзакъо щэджэгъо плъырым
Тижьау щепсыхмэ, лъэшэу тигуапэ".
Къушъхьэ шыгуфми ямыIэу къуанэ
Япсэлъэ паги хэлъэп емыкIу:
"Сыд фэдэу щытми уигъогууанэ
Шъхьэр шIомыгъэзэу зэнкIабзэу рыкIу".
ГущыIэ фабэм адыгэ лъэпкъыр
Ежэ, кIэхъопсы - хэти зеудэгу.
Сыдэу зэндабза узIуты дэпкъыр,
КъызыбгъэзэжькIи шIункIы уигъогу.

--- Page 606 ---

Плъэпкъы фэпшIэщтым уеусэ шъхьакIэ,
Уизэкъо-къурэшъ, сыд уиамал.
ЧIылъэм техъухьэрэр ошIэшъы пшъхьэкIэ,
Угу зыщыгърэр бгъэгупэ зал.
ТхакIи еджакIи ащымыгъуазэу
ШIугъэм инэфри ащ илъэгъун.
Ори уишIуагъэ, уишIуагъэ зэ
Плъэпкъы ебгъэкIэу таущтэу ухъун?
III
Сыд фэдэ къини, сыд тхьамыкIагъуи
Уилъэпкъы къыхьми, гухэлъынчъагъэп,
Нысэщэ джэгухэм ащ игушIуагъуи
Шъхьэр ригъэфэхэу щачэфынчъагъэп.
Зафэм изафэр зэкIэми апэ
Къаштэзэ лIыгъэм орэд фаусы.
Пшысэу щымытэу мастэу пчэгъу шъхьапэм
ПыIугъэр шыухэм псагъэу пауты.
Тыгъэр мэшIуаеу ышъхьагъы итми,
Ижъогъо бзыгъэ чIылъэм щыгуехы.
Къэмэ бгъуитIуцэр мамырэу голъми,
Пыеу къыкъокIрэм кIэкIэу фырехы.
Нартмэ яшхынэу натрыф гъэкIыгъэм
ЕIуи, шхынишъэр пфыхишIыкIыщт.
Лъэхъстэн маистэр, цые гъэчъыгъэр
Тыгъэм инэфи пфыхидыкIыщт.
Сыд ищыкIагъэу къыхьми адыгэм
ГужьыдэкIыгъоу бо макIэ иIэр,
Ащ пае ори оштэшъы пщынэм
Уицыхьэ телъэу удэгущыIэ.
Уипщынэ ныбэ зэIэпщы къэсми,
ЩымыIэ мыгъор гъусэ къыпфэхъу.

--- Page 607 ---

Адыгэ лъэпкъэу зиш чъэры тесми
ИтхьамыкIагъо ренэу олъэгъу.
Уиорэдышъо къушъхьэ псы къочъхэр
Жъынч-лъэпэпцIыйхэу къызэлъыдашъох.
Арэущтэу щытми, уичылэ цIыкIухэр
Зыхэтхэр ошIэ - пачъыхьэ машIох.
Джауры диным тырабгэу бгэныр
Адыгэ цIыкIу гущэр Тыркум екIыжьы,
А чIыпIэ зэжъум хэгъэгу бгынэр
УанэIу къитаджэу угуи къэкIыжьы.
Уипщынэ пIапэ зэрэтеIабэу
ТипсынэкIэчъмэ амакъэ къэIу:
"Аущтэу шъумышIэ, шъхьэзэкъо ибэу
Пчэгум тыкъенэ - мардж! - сышъолъэIу".
Гу зэкъо узэу тIо зэгозыгъэм
УIагъэу телъым сыкIыжьрэп еIо,
Плъэпкъ щыщ тIэкIоу мыщ къинэжьыгъэм
Ыгу къыдэпщаеу пщынэ уфео.
IV
Арэущтэу щытми уянэ иIуплъэ
Уичэщ хэмыкIэу пкIыхькIэ олъэгъу.
Джэныкъо машIом иежьэ ублэ
Уятэ ыужы мыщкIэ щыпфэхъу.
Ным игуIакIи, тым инэшхъэий
Гум имэкъамэ иорэдышъу,
НэпкъитIум язэу уигугъэ хъые
Къызтеунэщтыр къыпфэмыIошъу.
Хымэ хэгъэгум Стамбул икIыжьмэ,
Сыдэущтэу хъумэ, сыд япсэукIэр?
Хым зикъудыеу зэ зызэкIищмэ,
Тыбгъэгу гукъаор къытфыдэIукIы.

--- Page 608 ---

Сыхьаты пэпчъы ар пшъхьэ имыкIэу
Мафэхэр макIох, сыда джы пшIэщтыр?
МэшIуитIур уабгъоу, узэпыстыкIэу
ТIум язэу тара зыздэбгъэзэщтыр?
Хы ШIуцIэ дыджэу адыгэ лъэпкъыр
Зинэпкъ Iутыгъэр, сыд сеусэщт?
СшIомыушъэфэу ошIэшъы шъыпкъэр
Нафэ къысфэпшIэу джэуап къысэт.
Тикъушъхьи, шъофи, тиуашъуи, тихи
АIон амышIэу уапашъхьэ итых.
Плъэпкъ имэкъэнчъэ о къызэхэпхи,
Укъызэлъатэм - ахэр орэдых.
V
Джащ фэдэ цIыфхэм урящыкIагъэу
ГушIогъо фаплъэу ахэр къэплъагъэх,
Пщынэр бгъэджэгоу уафео зэхъум,
Уапашъхьэ итмэ агухэр бгъэблагъэх.
Пщынэр зэкIэпщэу плъэпкъы зелъэгъум,
Имэфэ мышIухэр нахь нэфи хъугъэх.
Стамбул икIыжькIэ узэмыплъэхъум,
Къиным икъиныр уичIыкIи пхъугъэ.
Ау уиорэды инэф гухахъо
УхэшIыкIыгъэу хэти мэгугъэ:
"Дэу тинасыпа тигухэлъ шIагъо
ТэркIэ нэфагъэ зэрэтфэхъугъэр".
Зы нэшхъэигъуи умышIэ фэдэу
Учэф зэпытэу цIыфмэ къащэхъу.
Уипщынэ макъэ ом зыщиIэтэу
Ахэм къашIошIрэп - ашIэ, алъэгъу.
УипщынэуакIэ щытхъоу пыIукIрэр
Шапсыгъэ нэсы. Бжъэдыгъу къыоджэ.

--- Page 609 ---

Уилэбэдэсхэм анэIу узикIрэм,
Зэщым хэмыкIхэу къэплъэх, къыожэх.
Тэдырэ къуапи къекIхэшъ, къыпфакIох.
Мылъкум рыкъэйхэу байхэм къыуаIо:
"Тиджэгу гъэджэгуи, къызкъодгъэнэщтэп,
Ахъщэу хэпхыщтыр о пфэлъытэщтэп!.."
Баи нысащэ, баи джэгубэ
Уипщынэ макъэ къыдэбгъэшъуагъ.
КъызыбгъэзэжькIэ, ахъщэр уиджыбэ
Изыбзэу илъкIэ сыдыр ишIуагъ.
Узщыщы закIэу тхьамыкIэ лъэпкъым
ИпкIэнтIэпс стыры пIапэ пестыкIы.
Мызэфэныгъэр къыздикIрэ шъыпкъэм,
Сыдэу емыкIуа, мылъкур къыхэкIы.
Джащыгъур ары орэдыр пщэмэ
Зэрэмыхъущтыр къызбгурыIуагъэр.
Джарщтын зэгорэм къыпфэкIогъэпщмэ
Яхъяры пае мыр зыкIяпIуагъэр:
"Шъуипсыцуи, шъуицуи сIорэп сэ Iае,
Шъолъэгъу яхъяри, зыми сыфаеп.
Шъуичырэ кIалэ дэжьы сыкIощт,
Къыщагъэшъ, пщынэ ащ сыфеощт".
 VI
А пчыхьэр зэкIэ, дунаир зэкIэ
Уипщынэ макъэ къызэлъегъаджэ,
Джы къызнэсыгъэм тарихъ пхырыпскIэ
Иджэрпэджэжьи огум чIэтаджэ.
Джа чIыпIэр ары насыпыр цIыфмэ
Зыфэдэр апэ зыщябгъэшIагъэр,

--- Page 610 ---

Мэзэгъо чэщым унитIу инэфмэ
ЖъогъуитIоу огум зызкIыхашIагъэр.
УиIэпэпщынэ пIэкIэлъэтыни
Жьым хэбыбэнэу гушIопсы дэд,
ГумэкI-гукъауи гухэкIы къини
ЧIылъэм нычхьапэ темыты фэд.
Адыгэ чIыгоу гъабли, пкIэнтIэпси,
ЩтыргъукI фыртыни, заом илъыпси
АхэмыкIуадэу къакIэныжьыгъэр
Джа пчыхьэр ары зыбгъэтхъэжьыгъэр.
Джа пчыхьэр ары агухэр зэготхъхэу
Лъэрыхьмэ нэмыплъ къызыуатыгъэр,
АшIэн амышIэу агушъхьэ щыгъхэу
ПкIуачIэ зыфэдэр загурыIуагъэр.
Джэгур бгъэджэгуи, нэфылъэ тыгъэр
КъызщыкъокIыщтым оухы мыщкIэ:
"Тхьашъуегъэун, хъярым хэсхыгъэр
Хъярыр зихъярмэ ясэты зэкIэ".
Зэпэжъыужьхэу а чэщ гушIуагъом
Ижъогъо минхэр уашъхьагъ къырэкIох:
"Насып тебгъуатэу узтеты лъагъом
УигъэшIэ дахэ хъунэу птетэIо".
ТхыдэшIоу цIыфмэ уидэхэ Iуагъэ
Ажэ дэмыкIэу шIукIэ зэрахьэ,
Джащыгъур ары къызыпфэкIуагъэр
ЛIыгъэм рагъапшэу уищытхъу Iахьи.
Джащ щыублагъэу пыи шъугъуалэр
Блэ шIуцIэ цIынэу къыбдекIошъэкIы,
Сыд къыуишIэна, орэд пкIэгъуалэр
Уионэш дахэу тхышъхьэм удэкIы.

--- Page 611 ---

VII
ЦIыфхэр бгъэчэфхэу, джэгур бгъэджэгузэ,
Уипыймэ шъэфэу ер пфызэкъуадзэ.
Уизэфэныгъэ зэлъаулъэгузэ,
Шъхьэфитыгъуаджэу хьапсым учIадзэ.
Тыгъэпсы нэфмэ ашъхьэ шIуагъэзэу
Ибэ хъураеу уипщынэ къэнэ.
Уичылэдэсмэ ягугъэ къабзэу
АнэIу укIэкIми, укъалъэхэнэ.
Ощ пае моущтэу ал къыпфэузэу
ЦIыфмэ къыпфаIоу джы зэхэпхын:
"Сыдэущтэу пцIашхъор гъучI хъагъэм исэу
Ышъхьэ фимытэу гъэрэу пIыгъын?
Уихьапс хьалыгъуи шIуцIэбзэ дыджми,
Фыжьыбзэосэу Алахьэм пфешI.
Уипшъэхъу-лъахъэ плъапшъэ щыуджми,
Къыптезылъхьагъэм ыл зэхерэшI.
Жьы къабзэу быби, джыдэдэм жьыбгъэр,
Ти Хьагъэуджы ыбгъэ зыкIадз.
Ори къыкъокIи, пчэдыжьы тыгъэр,
Гухэлъыр фэпхьэу ынэгу фыкIапс.
 "Сыдыр епшIэн чIыунэ нэкIым
Орэдыр чIабдзэкIэ - мэкъэнчъэ пшIынэп.
ГъучI хъагъэм ипчъэ зы бзыу дыфэпшIкIэ,
Бзыу отэрыр ащ рыбгъэщтэнэп".
Джарэущтэу щаIо тичыли, къуаджи.
Тиуцы кIыри, типси, къуладжи,
Джэрыпэджэжьэу жьым хэтым нэсы
Джа Iогъэ пытэр къыплъагъэIэсы.
Нэмазы шIыгъор къэсэу Iушъашъэу
Тхьэ пашъхьэм исми, мыры илъэIур:

--- Page 612 ---

"Зи къыщымышIэу тикIэлэ пIашъэ
Къытфахьыжь, я Алахь. КъытфашI джа тIэкIур".
КIэлэгъум итхэу зищэгъу-къэщэгъухэр
УикъэкIожьыгъо къыпаплъэ, къежэх.
Хьагъу-шъугъужъхэу уигухьэ-гужъхэр
Хьадрых уадзынэу джыри зэлъешэх.
ЦIыфы лэжьакIоу зидахэ пIуатэу
Зипчэгу уитыгъэм иIо нэмыкI:
"Тэ тыкъыуажэ уахътэр дгъэкIуатэу,
УипщынэуакIи тыгум имыкI".
VIII
Гъэтхэпэ уахътэу нэгуфы дахэм
Зэжэгъэ ощхэу уакъыфэкIожьы.
Уипщынэ къапшти, уиорэд лъагэ
Къызыхэодзэм зэу укъашIэжьы.
ТичIи тиуашъуи зэщыгушIукIхэу,
Уикъэшъо плъыри къызэлъыдашъох,
Уихьагъу-шъугъухэм анэгухэр шIункIхэу
Абгъэгуи дэлъхэр агужъы машIох.
ОIэтышъ пщынэу пIитIу зыфэлIагъэр
Уахътэм хэпщаеу жъынчэу огъаджэ,
Шъхьэфитныгъэу угу зыпэблагъэр
Шыблэ гъогъошхоу чIылъэм тетаджэ.
Уидунай шIункIы пчыкIэр щыджэгоу
Мылъкум рыкъэйрэм лыгъэр шъхьэрещэ,
Ори ардэдэм гукIэ уигъогоу
Бгъэгум дэлъыгъэм къашъор къыщежьэ.
Сыдэу мы ТIасэ - джэгокIо ТIасэ!-
Иджэгу зещакIэ гушIогъо пщын.
Джы къызнэсыгъэм ымакъи къабзэ:
"Iэгур, о Iэгур, марджы хъужьын!"

--- Page 613 ---

Дунаир зэкIэ къызэлъегъаплъэ
ПIонэу джэмакъэр хэти лъэIэсы:
"Пчэгум ит къашъом лъыр зэкIегъаплъэ,
Мазэм ычIыпIэ тыгъэр къытфепсы.
Моу азэнаджэр азэнэджапIэм
Къезгъэфэхыгъэр, о Хьагъэудж,
Джыр фэдэ хъярэу хъяры гушIуагъом
Къытфыхегъадзи, тлъапэ гъэудж.
О-уи-и-и-и-и-и уиу, уиу, уиу,
Сыдэу хъярышхуа мы тызыхэтыр!
Пчэгум ит кIалэр сыд узыпэтыр,
Мэстэпэ гъуанэм плъапэ къытфиу!.."
IХ
ЛIэшIэгъу илъэсхэр еу Iоу зэрэфхэу
Къушъхьэ псы чъэрмэ ячъакIэ фэд,
Джахэм адиштэу уиорэд нэфхэу
Ташъхьагъы итхэм гукIэ тахэт.
Шъэогъуи пыий уищыIэныгъэ
КъыщыпшIокIодхэу къыщыхэкIыгъ,
Сыдэущтэу щытми, уигугъэ шIыгъэ
Гукъауи гушIуи щызэблэкIыгъ.
Уихьалэлыгъэ зыпашI щымыIэу
УищыIэныгъэ псыхъом фэдагъ,
Хэтырэ цIыфи ишIу уфэгуIэу
Уипсыхъо чъэри нэпкъ имыIагъ.
Пчыхьапэр къэсмэ, къеблагъэр япIоу
УихьакIэщ унэ убгъэгуи фэд,
Уипщынэ макъэ чылэр зэлъекIоу
Сыд фэда непэ джы уиорэд?
Шъхьэфиты цIыфмэ ятыгъэ мафэу
КъафыкъокIыгъэм уиорэд плъыжьы

--- Page 614 ---

Фагъадэу, дахэу джа бжыхьэ мафэм
УипщынэуакIэ бэмэ къашIэжьы.
Тыдэ укъези, тыдэ укъекIи
Е, щэ мыгъожъэу, мыгъо шъхьэрыкIу?
Хьэ шъэфырытхъоу тыл гущэ хэпчи,
Адыгэ лъэпкъыр шъыгъом зэлъекIу.
Тиуашъуи, псыхъуи, тичъыги, хьаси
А сыхьат дэдэм ашъхьэ рауфэхы.
Зэрэзэхехэу джэгокIо ТIаси,
Уишъэогъу ТIаси ыIитIу шIуефэхы.
Нартмэ акъоу - цIыфы орэдэу
Ти Хьагъэуджэу Мыхьамэт маф,
Мы дунаишхом а щэжъым сыдэу
Щимыгъотыгъа о зым фэшъхьаф!
Гухэлъ кIэхъопсэу узыхэхьагъэм
Зы лъэбэкъу закъо нахьи щыбдзыгъэп.
Плъэпкъы орэдэу фызэхэплъхьагъэм
Джы къызнэсыгъэм IэкIыб уишIыгъэп.
Х
Ипэум фэдэу джыри тичIылъэ
Уиорэд нэфхэр лъагэу шъхьарытых.
Къыщежьэ ахэр пчэдыжь нэфылъэм,
Сикъушъхьэ пагэх, сыгу фэдэу плъырых.
Уидэхэ Iуагъэ зэптыгъэ цIыфмэ
Насып орэдыр непэ къыпфаIо,
УщымыIэжьми, уикъэшъо чэфмэ
Уахэтэу ори шIугъэм уфакIо.
ПшIэмэ пшIоигъошъ, джы тищыIакIэ
ЛIэшIэгъу зэфагоу сапашъхьэ уит:
"Сыдэущтэу шъухъура, сыд шъуищыIакIэр?"
"ХэбзэкIэ мафэм тишIыгъ шъхьафит".

--- Page 615 ---

"Тикъушъхьи, губгъуи аIотэжьыгъа?"
"ЯшIугъу, ятхъагъу, марджэ хъужьын!"
"Стамбул икIыжьмэ къагъэзэжьыгъа?"
"Ари зэгорэм къэтлъэгъужьын".
Бэ орэдыкIэу тэ зэхэтлъхьагъэр,
Жъыхэр акIыгъухэу ахэр къытфаIох.
Чылэ джэгушхошъ мо зэхэхьагъэр,
ЧIылъэ хъураер тэркIэ мэкIаIо.
ДжэгокIо Iушхэр джыри тихъойхэу
ТIасэ ымакъэ джыри зеIэты,
Уиорэд нэфхэр гум инэхъойхэу
Къыддэчэрэзхэу непэ къытхэтых.
Абдзахи шапсыгъи джы уимэкъамэ
Къызэрэхедзэу, о Хьагъэудж,
Тыгъэр щыджэгоу бгырыпхи къами
ТицIыфхэр хъярым къыдэгъэудж.
Орэд гушIуагъоу тичылэ хаплъэ
Фэшъхьаф тэ непэ зи тыфэмый.
Къашъом ялыеу, джыгыты кIалэр,
Укъыздэшъощтыр ти Ислъамый.
ТищыIэныгъэ бэ хэхъухьагъэр,
Iаджыми ацIэ щытщыгъупшагъ.
Сыд фэдэ хъуми, тыщызгъэIагъэр
Уикъэшъо жъынчхэу мэкъэмэ пчъагъ!
Мы тидунай лIэныгъэр тетми,
О уикъашъомэ а зыр ямыI.
Шъыпкъэгъэ закъоу хэт фэдэу хэтми,
Хэтрэ къэшъуакIуи ыгу ерэмыкI.
Къыхахьэ бэрэ щыIакIэм джыри
Тэ тыфэмыеу мыхъуны Iаджи.
Пщынэр бгъэцIыргъкIэ джэгур джэгу хъурэп,
Iэгушъор мыплъэу къашъуи щыплъэгъурэп.

--- Page 616 ---

Пщынаор ацIэу цIыфмэ алъытэу
Тихъяр зещабэ сэшIэ сэ сшъхьэкIэ.
Исомэ пакIэ Iофым дилъытэу
ЩыIэх джащ фэдэу зипщынэуакIи.
СыдкIэ ащ пылъа, ешъорэ-хьакъум
ЗыриутэкIыжьми, пщынэр феIэты.
Къашъом идахэ зэщызыгъакъоу
ЗызышIытэжьрэм зытыреIэты.
КъаIожьы моущтэу, къашIэжьы моущтэу,
О Хьагъэуджэу гъашIэм изаф,
Пщы кIэлэ пагэм сыдэу умыщтэу
Мыхэр епIуагъэх, хъишъэр зимаф.
Зы псэлъэ закъуи тарихъ шъхьацыфым
Хэзы фимышIэу къыднегъэсыжьы,
Пщы кIэлэ къуапцIэм ишы нэтIэфы
Фэдэу ицые сыдэуи фыжьы!
КъызэрэIохьэу къырагъэпсыхышъ,
Мыхъэр пыхъыкIэу пчэгур фагъашIо.
Шыукъамыщри ыIапшъэ шIолъышъ,
Адэ пэгае, джау сыдми къашъо.
Плъэгъурэр зэкIэ гуми темыфэх,
НитIур уупIыцIэу уипщыни бгъэгърэп.
"А кIал, мы щытхэр, ошIэмэ, цIыфых,
Орэдым, къашъом къамыщ даIыгърэп!"
Джы къызнэсыгъэм уипсэлъэ дзыгъэ
Дэир пхырижъэу щэбыбы чIылъэм,
Хъяры зэхахьэу тиджэгу шIыгъэ
ШIугъэр щиIэтэу фещэ гухэлъым.
Мы тидунаи лIэныгъэр тетми,
О уикъашъомэ а зыр ямыI.
Шъыпкъэгъэ закъор хэт фэдэу хэтми,
Хэтрэ къэшъуакIуи ыгу ерэмыкI.

--- Page 617 ---

Уимэкъамэмэ, уикъэшъо стырмэ
КъакIугъэ гъогумэ сазытеплъахькIэ,
Сишъыпкъэ Iуагъэ зэсIощтыр ормэ,
Бэ къыщыстенэ сиIофы IахькIэ.
Дунаир зэкIэ зэрэзэхэтыр,
Джа о уиIуагъэу, гушIогъо закIэп.
Зысинэшхъэим хъохъубжъэ Iэтыр
Усэм къебэкIэу зыщыхъурэр макIэп.
Загъорэ сшIэрэр, стхырэр е сIорэр
Бгъэгум дэмылъэу сIупэ щэгушIо,
СигъашIэ сепцIмэ, чэщыбгэу кIорэр
Къэрары упчIэу нэгум къеуцо.
Сэщ фэдэ къабзэу нэмыкI усакIуи
Бжыхьэ дежъыур игъэжъо пхъакI,
ИIофы зашIи, иусэ заIуи
Гъатхэр къызысрэм боу пIокIэ-лъакI.
Сыбзыу о пIокIэ, тамэ бгомытэу
Тыгъэр зилъагэм хэт урихьан?
Гум иплъырыгъэ усэм хэмытэу
Сыдэущтэу чIылъэм фабэр тепхьан!
ТищыIэныгъэ гъусэ щытфэхъоу
ШIугъи бзэджагъи - тIури зэхэт.
ТхакIуи пщынауи тишъыпкъэ лъэгъоу
Тижъогъо гъуазэ огум ерэт.
Уидэхэ Iуагъэ зэптыгъэ цIыфмэ
Насып орэдыр непэ къыпфаIо,
УщымыIэжьми, уикъэшъо чэфмэ
Уахэтэу ори шIугъэм уфакIо.
Нахьыпэм фэдэу джыри тичIылъэ
УигухэлъышIухэр лъагэу шъхьэрытых.
Къыщежьэ ахэр пчэдыжь нэфылъэм,
Сикъушъхьэ пагэх, сыгу фэдэу плъырых.

--- Page 618 ---

ЛIэшIэгъу илъэсхэр еу Iоу зэрэфхэу
Типсыхъо чъэрмэ ячъакIэ фэд.
Джахэм адиштэу уиорэд нэфхэу
Ташъхьагъы итхэм гукIэ тахэт.
Шъэогъуи пыий уищыIэныгъэ
КъыщыпшIокIодхэу къыщыхэкIыгъ.
Сыдэущтэу щытми, уигугъэ шIыгъэ
Гукъауи гушIуи щызэблэкIыгъ.
Уихьалэлыгъэ зыпашI щымыIэу
УищыIэныгъэ хышхом фэдагъ,
Хэтырэ цIыфи ишIу уфэгуIэу
Уихышхо теплъи нэпкъ имыIагъ.
Пчыхьапэр къэсмэ, къеблагъэр япIоу
Бысым нэгушIом ренэу уфэд.
Уипщынэ макъэ чIылъэр зэлъикIоу
Сыд фэда непэ джы уиорэд?
Шъхьэфиты цIыфмэ ятыгъэ мафэу
КъафыкъокIыгъэм уфэтэгъадэ,
Гъэтхэ дэхэгъум ипчэдыжь мафэ
ШIугъэр хэптакъоу тыхэогъадэ.
1970

--- Page 619 ---

 СШЫНАХЬЫЖЪ
 Андырхъое Хъусен фэсэтхы
I
Зы огур тыеу зы чIыгур тыгуми,
ЕгъашIэм титIо тызэтеплъагъэп.
Тыгъэм илъагъуи иуци тлъэгуми,
ТитIо зы машIуи чIым щыдгъэблагъэп.
Уишы джэгулэ уишъофы рычъэу
Сэрэп уичъакIэ рыбгъэгушIуагъэр,
Дэхэгъэ псалъэр бгъэгум щызыпчъэу
Тичылэ пшъашъэп укъыздэшъуагъэр.
Ахэр хэгъэкIи, гъэтхэ пчэдыжьэу
Iэхъогъум шъуичэм къыздэмыфыгъ.
Арэущтэу щытми, Iо хэмылъыжьэу,
Орырэ сэрырэ зычI тыкъилъфыгъ.
Хэти зэхихэу, хэти езгъашIэу
КъошкIэ сыоджэн непэ сыфита?
"Пштагъэмэ гукIэ - къысадж. ЕгъашIэм
Нахьыжъ-нахьыкIэу укъызготыщта?"
О къэбгъэшIагъэм фэдитIу сыныбжьми,
Усшынахьыжъ джи, усшынахьыкI.
Зэо джэгунхэм сахэмытыжьми,
Зэо къежьакIэр нэгум кIэмыкI.

--- Page 620 ---

Непэп, тыгъуасэп - бэдэдэ шIагъэ!-
Пыеу къэкIуагъэм узыпежьагъэр.
Ащ нахь мэкIэжьэп лIыгъэу зепхьагъэм
Ыужы жьыбгъэу чIылъэм щепщагъэр.
Луганскэ чылэу уиорэд дахэ
Зиныкъо фаIор гъэтхэ дэкIэжь,
Гыны гъозымэр зиошъо лъагэ
ЧIэтэу щыIагъэр угу къэгъэкIыжь.
Джа уиорэдэу а бжыхьэ мафэм
Фэмыухыгъэм къыпысэгъадз.
"Къыпыдз, нахьыкI. Уигугъэ зафэ
Фэхыгъэ пстэуми афэрэкъабз".
Аущтэу ар хъунэу гукIэ сыфаешъ,
КъызыфэсIощтыр титIо тичIыгу.
Быракъы плъыжьы хъунэу сыфаешъ,
Къызыщежьэщтыр ошIэ, сэ сыгу.
Джа уишъэогъухэу джы синыбджэгъухэр
Арых уилIыгъэ гъусэу кIыгъугъэр.
Сэщ нахьи бэкIэ нахьыжъ лIы дэгъухэр
Арых лъэрыгъыр пфэзыIыгъыгъэр.
Джа уишъэогъухэр ары мэшIуаем
Уапшъэ-уикIахэу къыбдыIутыгъэр.
Ахэм ащыщэу щэр зиошъуаеу
МакIэп аджалым щыриутыгъэр.
Лагъымэ уапIэу, топыщэ тхъафэу
ЧIылъэм итыркъо уцмэ афеда?
Сыдэуи джыри уиIоф зэрафэу
Шъэогъу фэлIабэ дунаим тета!
Шъэогъу шъыпкъэм шъэогъу нэпцIыр
РыпшIэн плъэкIыным бэ имэхьан.
НекIо къысаIуи, мытхытхэу лыпцыр
Уизэо пчэгум сыкъыбдихьан.
20 Заказ 042

--- Page 621 ---

МашIом сыхэтэу щэр сиаджалми,
УисэмэгубгъукIэ сыкъэуцун.
Уашъор зэхаоу хыхэр къиолъми,
ОркIэ сэ непэ сышъэогъун.
Гуми шъыпкъагъэр имылъы зыхъукIэ,
Джау Iупэ псалъэр псэлъэ мэхъадж.
Укъысэджэна непэ шъэогъукIэ?
"Боу сыоджэн. Ори къысадж".
II
Лыгъэ зэикIым имэшIо бзаджэ
ЗыщыоIэтышъ, уины-инэу,
Щэм упымылъэу, лIыгъэ хэмынэу
Пыеу уанэIумэ уашъхьэщэтаджэ.
Щэхъурэджэ нэпкъым рэхьат нэгушIоу
Узэртетыгъэр гуми къэкIыжьа?
Уиусэ макъэ ошъо нэгушIоу
Е чIылъэ жьыбгъэу джыри къыкIэпща?
Си Щэхъураджэу псы чъагъу,
Си Щэхъураджэу псы нагъу,
Си Щэхъураджэу псы нашхъу,
"О-хьэ-хьаер" зимафэу
ПIуфэфыкIэу Лабэ ечъ!.."
Хъусен ымакъэ къызэхэпхыгъа,
Тятэм ятэжъмэ ячIыгу кIас?
Шыблэ гъогъошхоу зызэрихыгъэшъ,
Пыймэ анэгумэ пчыкIэу акIапс.
Е щэ мыгъожъэу зигухьа-гужъы
Зыгу къижъэжъыкIрэр, обыбми дыи.
Ори ситыгъэу тищагу хьакужъы
Фэдэу мэшIошхор, плъэгъурэр пыи.

--- Page 622 ---

Зышъхьэ шIомызэу, зыгуи мыкIодэу
Шъуапашъхьэ итыр шъумыгъэгъуащ,
Ори, пыижъэу зынэ къикIотэу
Зыцэ зэзгъэшхрэр, укъэмытхъуащ.
Сыд мыгъор шъушIэна, сыд шъузыфитыр,
Ащ илагъымэ шъурипкIэгъуас.
Пчэдыжьы шэплъэу лъыпсыр зытетыр
Ныбжьи, егъашIи орэмыкIуас.
ЕгъашIэм, уахътэр, угу хэзгъэкIыгъэп,
ГущыIэ дыскIэ уигугъуи сшIыгъэп.
БлэкIыгъэ заом тебгъэзэжьыныр
Сыдэуи хьылъа!.. Къин ухэтыныр!
Гъэмэфэ фабэу гъэмэфэ мазэр
Зэо гуузым къыхэтэджыкIы,
УIэгъэ-укIкIэ ныбжьыкIэ къабзэр
БлэкIыгъэ уахътэм къытфыхэджыкIы.
ПаIо зыщыгъэу чIыр зыщыгугърэр
ЗанкIэу уадэжьы, заор, къыпфакIо.
Орышъ, хэгъэгур, ащ шIу алъэгъурэр
"ЗэкIакIо щыIэп!" ахэм къыуаIо.
Джахэм уафэдэу ори а мафэм
Щэхъураджэ пае къызэпIокIыщт,
ЗыкъэпIэтынышъ, шъыпкъэгъэ зафэм
Пае нэмыплъкIэ пыир ипкIыщт.
Къэбгъэзэжьынэу уипсыхъо нагъо
КъепIуагъэ шъхьакIэ, ымышIэу щытэп
ГъэшIэрэ лъагъоу уичIылъэ лъагъо
Непэ фэхъущтыр. Зыми ар фитэп.
КъыохъулIэщтыр ипсы орыбэ,
УнатIэ илъыр икIэи ныбэ
АшIэми, ахэм тэ тыожэн
АIозэ, бзабзэу о къыбдэчъэн.
20*

--- Page 623 ---

Фиты сыкъэпшIмэ, уипсыхъо нэпкъы
Сиорэд макъэ щызэкIэсщын.
ЕсIон етIанэ о пцIэкIэ псыпкъым:
"ЕгъашIэм зыми ущымыщын!"
III
Тхьапша атакэм ипчъагъэр?
БгъуитIуми пчъагъэр къашIэжьрэп.
Хэт бжыхьэ мафэр зыпшагъэр?
БгъэкIэ чъэкIыгъэу хъыежьрэп.
Анэхэр къикIхэу уиIуашъхьэ
БгъашъокIэ пыйхэр къепшылIэх.
ЛIыхэмэ, ахэм джы ашъхьэ
Iэтыгъэу къыпферэкIуалIэх.
Атхы уфагъэу бгъэкъэжъхэм
"Урысыр, зыкъэт!" - къыуаIо.
Арэу бэлахьэу "лIыхъужъхэм"
Лагъымэр пIыгъэу уафэкIо.
Ажэ IонтIагъи, анэгуи,
Ящтэ кIэзэзи олъэгъу.
Аджалым пыир ыулъэгоу
Ори ар дэдэр къыплъэхъу.
О къэбгъэшIагъэм мыщ фэдэ
УищыIэныгъэ къекIугъэп.
Ахэм яоIо умыдэу:
"Зыстынэу сичIы сипIугъэп!"
ЧIыгур чэрэгъоу пкIэгъосэ сапэу
Джыдэдэм пыйхэр, пыйхэр рикIыщтых!..
Хъугъэр амышIэу зэкIэми апэ
Уяни Щэхъураджи хэщэтыкIыщтых.
А чIыпIэм тара аужрэ псалъэр?
Мырэу сэгугъэ: "Сышъулъыт сыпсаоу!.."

--- Page 624 ---

А чIыпIэм тара аужрэ псалъэр?
"Си Щэхъураджэ орэчъ тэмаоу!.."
Си Щэхъураджэу псы нагъу,
Си Щэхъураджэу псы нашхъу,
Си Щэхъураджэу псы къаргъу,
Си Щэхъураджэу силъагъу,
Уишъэо пIуры ынапэу
ЛIыгъэр егъашIэм зигъаI,
Иусэ цIыфмэ яфабэу
Ощхбыбэу ренэу щыгъаI.
Iахьымыгощыр шIулъэгъумэ,
Iазэгъу псы гъуаткIоу пхэрэлъ.
Уинэпкъ сытетэу сыплъэгъумэ,
Хъусены фэдэу къысэплъ.
Луганскэ чIыгум иIошъхьэ тхыцIэ
ЩыкIэпщрэ жьыбгъэм бгъэгукIэ сыхэт,
СшIэмэ сшIоигъошъ, сшIоигъошъ ыцIэ
Пщынэлъэ лъапIэр хэт иорэд?
"Джа симэкъамэ хэтэу гъэтхапэр
Илъэсы дакIоу шIукIэ къысфэсы,
Тыгъэ нэбзыймэ уцыпэ тхьапэр
Къысфагъэсысэу псэкIэ къысфепсы".
СымыупчIэжьми, уигугъэ щыщхэр
ЗэкIэзгъоенхи, зэзгъэгъусэн,
СэшIэ, орэдым хэлъы гущыIхэр
Сэрэп зытхыгъэр - оры Хъусен.
"Октябрэм сыришъаоу сынасыпышIу
Тхъэгъошхом сыгу шIугъэм фегъэпсэушъ,
Чэфныгъэ щыIакIэм иорэд зезгъэIэтэу
Сэ къэсIощт зэпысымыгъэоу.
ТищыIэкIэ чэф дыригъаштэу,
Къызэхэзыхрэм къыхидзэу, дежъыоу,

--- Page 625 ---

ЛIыжъы жэкIэфми кIалэу къыздиIоу,
IофымкIи кIэщакIоу орэд къэсIощт.
Зэкъошныгъэу тикъэрал щыпытэм,
Ти Родинэ инэбзый дышъэхэм,
Щылычыгъэ кIуачIэу тикъэрал иIэм
АфэшI къэсIощт орэд зэпысымыгъэоу!"
ЧIыгур чэрэгъоу, пкIэгъуасэу,
Сапэу зиIэтзэ къэуагъэп.
Уянэ ышъхьаци тыгъуасэу
Фыжьыбзэосэу мытхъуагъэ.
ГукIэ фэкъабзэу, изакъоу
Гупшысэр чыжьэу егъаплъэ,
Унэ джэхашъом щыбакъоу
УиусэкIо кIасэ уепсалъэ:
"…Товарищ Маяковскэр,
Уимафэ шIу!
Октябрэшхом ишъаохэм
АцIэкIэ сэлам
Къыосхын сыфитэу
Изын къысэт.
Октябрэм ибзыйхэр
Хэгъэгум зыщыблэу,
Топы мэкъэхъухэр
Зыгъуагъощтыгъэ уахътэу,
Гын гъозыр къэралым
Зытетыгъэ илъэсым,
Тэ шъхьэфитныгъэм
Тыкъыдэхъугъ.
Аслъан щырхэу
Тятэмэ такъыфэхъухи,
Щылыч партием
Батырэу типIугъ.
Тхъагъом тыкIыгъоу,

--- Page 626 ---

ГушIуагъор тыбгъэгоу,
Тылъэшэу, тыпсаоу,
Тычэфэу тыкъэхъу.
Уитхыгъэхэр тэштэшъ,
Пыим бомбэу тырео.
УигущыIэ щэрыохэр
Пыим щабзэу хэтэсэх.
Уитхыгъэхэр тигъусэхэу
ЩылычылIэу тагъасэ.
Пыйри тпIытIынэу
ТIапшъи тыгуи фагъасэ.
Тэ ощ фэдэу тыпытэу
Пыим псэIух тыфэхъоу,
Неттэ фэдэу лIыхъужъэу
Тыхъу тшIоигъу, поэт!.."
Непи неущи емызэщыжьэу
Маяковскэм иусэ мэшIушIэ,
Къухьэшхоу Нетти псэемыблэжьэу
Хы жьыбгъэр бгъэкIэ зэIешIэ.
Лагъымэ кIуачIэм пеIэу зилIыгъэ
ДзэкIолI усакIоу пыир зылIыгъэм
Ыбгъэгу пхырилэу зыгуи уцугъэм
Ишхончи иIэп, иIэп уцугъо!
ЛIыгъэм, зэфагъэм, лъышIэжьым пае
УсакIом ыцIэ шхончым раIуагъ.
Тыригъэпсыхьи, пыижъы Iаем
Щэр тырипхъанкIэзэ, кIэкIэу еуагъ.
Джащ щегъэжьагъэу усэ сатырхэр
ТехэкIо натIэм щэкIэ ритхэщт.
И Щэхъураджэ тыгъэпс сатырхэр
Хизыным фэшIы шхончым рыхэщт.

--- Page 627 ---

IV
Илъэс тIокIитIурэ тIурэ гъэмафэм
Илъэс пшIыкIутIур сэ сыныбжьыгъ.
Джы къызнэсыгъэм сабый гу зафэм
Щымыгъупшэжьэу бгъэм ар ижьыбгъ.
Чылэ гузэгоу, чылэ дэмыхьэу
ДзэкIолIхэр а гъэм зэкIакIох,
Яшхончи шъхьакIуи якIыбырыхьэу
"Къэдгъэзэжьыщт тэ!" ахэм къытаIо.
БгъуиплIымкIэ тэри тызщыщ щымыIэу
Тызэкъо плъызэу тыкъенэ пчэгум,
СэшIэ а мафэм лыузыр пщыIэу
Узэритыгъэр нэмыц утыгум.
Гын гъоз Iугъор зышъхьащыт чIыгоу
ТичIыгуи гуIэу ыгуи къыуеты.
Джа мэфэ плъырым зэо утыгоу
Узэрыфагъэм машIор щыкIэсты.
Лагъымэр пIашъхьэу Iуашъхьэу узтетыр
Джыдэдэм оркIэ уихьабл, уиун.
Фэхыгъи псауи ацIэкIэ пшIэщтыр,
СэшIэ, егъашIэм тарихъ псэун.
Топ гъогъо макъэр, бомб шъуи макъэр
СэшIэ сэ, сэшIэ зэрэщынагъор.
Танкмэ апашъхьэ оры зизакъор,
СэшIэ сэ, сэшIэ зэрэщынагъор.
Арэущтэу щытми, укъзэплъэкIыни,
ДзэкIолI гъусэгъумэ моущтэу къяпIощт:
"Сэ къэзгъэкIощтхэп! Сэ зыр къэнэни,
Адрэхэм зэкIэ шъузэкIэкIощт!"
Адыгэ шышIоIуи, зы мыжъосыни
Мы Iошъхьэ лъапсэм дэжьы щытыгъэп.

--- Page 628 ---

Хъусены ыцIэ Iуашъхьэм фашIыни,
ЦIыфхэр еджэнхэу зыми ышIагъэп.
V
Джырэблагъэ уикъуаджэ
Сэ, Хъусен, сыщыIагъ.
Чыжьэрыджэу укъаджа?
Зэуи сыгум укъихьагъ.
Щэхъураджэ инэпкъы
Пцелы чъыгхэр тизыбз.
Мачъэ, мачъэ ипсыпкъи,
ИмыжъуакIи ищыбз.
Щэхъураджэу псы нагъу,
Щэхъураджэу псы чъагъу
Щэхъураджэу псы нашхъу,
ЗынэкIапи уц къашхъу,
Джэрпэджэжьым зэрихьэу
Зэхэсхрэр хэт ымакъ?
Зылъэпсабэ чIы хахьэу
Хэт сызтесыр зичъыг такъ?
Къэгъэзэгъум джыдэдэу
КъыкъокIыщтыр орэу,
Щэхъураджэ уфэдэу
КъысшIошIы упсы орэу.
Мыр сиусэ шъхьакIэ,
КъепIолIэщтыр сшIэрэп.
Мыщ нэIуасэ пшъхьэкIэ
УфэсшIынэу хъугъэп.
УныбжьыкIэу, укIасэу
Сипсы пашъхьэ къиуцу.
Псым хэфэгъэ пасэу
Ехьы, ехьы, ехьы уишIу.

--- Page 629 ---

Чылэ гупсэу уиплъапIи,
Узщалъфыгъэу уихапIи
Тыгъэ мафэр шъхьарыт,
Уихэку дахи шъхьафит.
КъыкъокIыгъэшъ чэу къуапэм
Шъэожъыер пфэдэкъабзэшъ,
Тыгъэбзыир зынапэм
Нэр пIэпихэу ыгуи къабзэ.
Ахэм уцIыф шIагъокIэ
Уигугъу ренэу ашIы.
Ахэм гушхуагъэкIэ
Птхыгъэр зэрагъашIэ.
Лъэгъо гъуазэу хэпхыгъэм
Дэх ямыIэу тетых,
Джа уиусэу птхыгъэм
ИшIушIагъи етэх.
О пшIэрэп нахьы лIыгъэ лъэгагъэр
УсэкIэ зытхыгъэр оры, сшынахьыкI.
Гум къызэриIоу гум ипэгагъэ
КъипIотыкIыгъэшъ, тхьэм урихьакI.
Бгъэгупэ къуапэр арышъ зычIэлъыр,
Ар зытептхагъэр тхылъыпIэ тхьапэп.
Уигукъэбзагъэшъ шIугъэр зыхэлъыр,
ХъусенкIэ пIуагъэр боу псэлъэ пшъхьап.
О пшIэрэп нахьы, къэкIощт лэжьыгъэу
Неп лэжьыгъацэр чIым зыхэбдзагъэр,
Хъусен илIыгъэ къыгъэущыгъэу
КъэпIуагъэр джырэп пшъхьэ къызихьагъэр.
Сэри зэгорэм уахътэр къысаджэу
Сырерэщажьи, сэшIэ ащ дэжьым,
Щтагъэр унэгоу гукIэ сигъуаджэу
Зыбгъэбылъынэп, укъыздежьэн.

--- Page 630 ---

Зэрэтихабзэу лъэрыгъ-шхомлакIэр
Къэуубытыни, сыбгъэшэсын.
Пыеу къэкIуагъэм нэлаты плъакIэр
О зэрепхыщтым уегупшысэн.
Хъусен илIыгъэу узкIэупчIагъэм
Фэдэу сигъашIи згъэIорышIэн.
ОшIэ-дэмышIэу, зыщищыкIагъэм
СкIуачIэ лагъымэу пыим фэсшIын.
Сэри ощ фэдэу Хъусены ныбжьи,
Ныбжьи Хъусены сытемыплъагъ.
Джа о зэрэпшIэу къытхэмытыжьми,
ТыпсэкIи тыгукIи ар къытпэблагъ.
Зэуж-зэлъыкIоу илъэс блэкIыгъэр
ЗэкIэбгъэкIожьми, хьау симыIэн.
Iуашъхьэу Хъусены ылъкIэ шъокIыгъэр
Къэзгъэгъунэнэу сытеуцон!
Хъусены фэдэу сызэплъэкIыни,
ДзэкIолI гъусэгъумэ моущтэу ясIощт:
"Сэ къэзгъэкIощтхэп! Сэ зыр къэнэни,
Адрэхэм зэкIэ шъузэкIэкIощт!"
Сыпсаоу чIылъэм, аущтэу мыхъугъэу,
Сытетэу щытми, ар сщыгъупшагъэп.
Уилыуз къини зыфэплъэгъугъэу
ЛIыгъэу зепхьагъэм зи едгъэпшагъэп.
Джы къызнэсыгъэм уисэмэгубгъум
Сыщыт зэпытэу заом сыхэт,
КъаIуи джыдэдэм ухэтэу гугъум,
Уадэжь къэсынэу щымыIэр хэт?!
А охътэ хьылъэм шъузэкIэкIуагъ сIоу
ЗыкIи, дзэкIолIхэр, шъузгъэмысагъэп.
Щтагъэм шъухэтэу, щтагъэр шъунэгоу,
Джау шъхьэчъэ-псачъэу шъузэкIэкIуагъэп.

--- Page 631 ---

Сэри а чIыпIэм шъузэритыгъэу
Ситыгъэу щытмэ, арэущтэу сшIэщтыгъ.
Ауми шъощ фэдэу шъхьакIом систыгъэу
ГукIэ а Iуашъхьэм сыкъытенэщтыгъ.
 VI
"Сыд шъуищыIакIэр?" - къысэупчIи,
"Тхъагъо!" - сIони, къыосIон.
Уишъэогъумэ къакIэупчIи,
Къыпфэсщэнхэу салъыкIон.
Ахэм бэрэ, бэрэ, бэрэ
Уигугъу ашIэу зэхэсэхы.
Зэо тыркъоу агоу пэрэр
МэкIэ-макIэу гъашIэм тхехы.
ЛIыгъэ шъуашэу орденхэр
Май мэфэкIым къызыхалъхьэ.
ТекIоныгъэм джа итынхэр
Ахэм якIышъотелъхьэх.
"О-хьэ-хьаир" къапыхъыкIхэу
Зы псалъи къыуаIолIэнэп.
ЩыIакIэм бащэ хатхъыкIэу
Ахэми яплъэгъулIэнэп.
Тыркъохэр, заор, тыркъохэр
ПкъохэмкIэ лыузы лъапIэх.
Тыркъохэр, заор, тыркъохэр
СичIылъэ джыри иплъапIэх.
ЩыIакIэм фэдэу заоми
Хэхъухьэ Iаджи мыхъун,
ЕтIани сэшIэ сэ ауми
Къумалым сыгу емыгъун.
УиIагъэх, уиIэх шъэогъухэр,
ШъэогъукIэ, Хъусен, унасып,

--- Page 632 ---

СэркIи гукъабзэх ныбджэгъухэр,
Яхъяри сипсыхъо псып.
Арэущтэу щытми мыщ фэдэм,
ГухэкIми, сыд пшIэн, гухэкIы,
Мызэфэ Iаджми мыр дэдэу
УаIукIэу джыри къыхэкIы.
Къин химылъагъоу, имыеу
Зыгорэм имэшIо жъоку
Iусыр Iузыфэу, зызщэеу
Зызгъэфэбагъэм ынэгу
Фэдэу, ехьщырэу щыIакIэм
Щыпсэурэр джыри мымакIэм!
О пцIэкIэ, Хъусен, сынахэ
АфэзгъэшIунэп сэ ахэм.
СэшIэ нэфыпсы фалIэхэр
Ощ фэдэм ыкIыби дэтых,
НэмыкIым итыгъэ паплъэхэр
Сыдигъуи хьазыр зэпытых.
Зыгорэм ичъыг гъэкIыгъэ
Упычыхьаным сыд хэлъ?
Уушъэфми, нафэу пыпчыгъэр
О уеп, нэмыкI гухэлъ.
Ильин, Андырхъуаер,
Гордиенкэу скъош зэсIуагъэр,
Щытхъум пая, шъуичIы пая
ЛIым илIыгъэр зыфызешъухьагъэр?
Агухэр, сичIыгу, сэшIэ пкъохэм
Щтэгъэ IофкIэ къэмэкIагъэп,
СэшIэ, сэшIэ, сэшIэ ахэм
Щытхъу нэпцIи ящыкIагъэп.

--- Page 633 ---

VII
Пчэдыжь гушIуагъоу пчэдыжь мамырым
ГушIопсыр схизэу сэгушIо сшъхьэкIэ,
Огоу сфэкъабзэм, огоу щатырым
Гур фисIотыкIэу мыр стхыгъэ шъхьакIэ,
СэшIэ сэ дэгъоу, лагъымэ пчэгум
СэшIэ сэ дэгъоу, гын гъозы огум,
СэшIэ сэ дэгъоу, пкъэу шъхьэпылъапIэм,
СэшIэ сэ дэгъоу, сичIылъэ лъапIэ
Зэо хэкIуадэу текIодыкIыгъэм
Нахь усэ дэгъуи, сэшIэ, ытхыщтыгъ.
Игъонэмысэу заом рикIыгъэм
Ыбгъэгу гушIуагъор дизэу дэлъыщтыгъ.
ЕтIани, сэшIэ, зэо гуфэплъыр
Гордиенкэр, Ильиныр, Андырхъуаер,
ЗэолI мин пчъагъэу тичIылъэ хэлъыр,
ШъоркIэ сыдигъуи зэрэгукIаер.
VIII
Гъатхэр къэсыгъэу ифабэ
Къэгъагъ бырабэу къысатэ,
Быракъ плъыжькIэ зифапэу
Непэ май мазэр гуIэты.
ТитекIоныгъэ и Мафэ
Неущышъ тежэ, тыпаплъэ.
ДзэкIолIмэ ялIыгъэ зафэ
Плъыжьышэ-шэплъэу мэуалъэ.
Непэ фэдэу маим и Бгъур
ГъэшIэ зэлъыкIоу къэкIощт,
Сыдрэ зауи джаущтэу лъэбгъур
Етэдзы тIони зэтIощт.

--- Page 634 ---

ХэткIи мэфэкIыр гушIуагъо,
ЩыIэп гухэкIыр!.. Гухахъо
ТIощтыгъэ шъхьакIэ, гуузыр
Уяни, сэ сяни зынэпсыр.
ТитекIоныгъэ и Мафэ
Неущышъ тежэ, тыпаплъэ.
ДзэкIолIмэ ялIыгъэ зафэ
Плъыжьышэ-шэплъэу мэуалъэ.
"ГукIэ сыразэп" ыIони,
СэшIэ, скъо моущтэу къыдзыщт,-
"Зыми тыщыщэп!.." ыIони,
Изэо нэгукIэ плъызыщт.
ОшIэ-дэмышIэу ардэдэм
Сыгу пиIонтIыкIэу узын.
Борэжъы сэри сыфэдэу,
А мафэм гур сIэпызын.
Тыгъэ нэфыр къэушIункIыни,
ЧIыр ушъуашъоу чэрэгъун.
ГомыIу шIуцIэм сырикIыни,
Аджал шIуцIэ ар сфэхъун.
Е-о-ой, Борэжъ, Борэжъ, сыпфэдэу
Скъо икъэбаркIэ чIыпIэ сифэна?
Сыгуи пхырилэу, сишъауи фэстэу
Зэо щэ мыгъор сэ къыстефэна?!
Сыда шъуIуа, сыда тинэфылъакIэу
Непэ къэкIощтым тэ къытфихьыщтыр?
ЧIылъэ хьалэлыр зэлъигъэшъокIэу
Тиощхы мафа непэ къещхыщтыр?
Арэущтэу мыхъоу ощх шIуцIэ къэхъоу
Гуаор къытфихьэу тигъэунэхъумэ?

--- Page 635 ---

Дунэе нэфыр зэлъамылъэгъоу
НитIур шIуцIабзэу зэлъигъэушIункIмэ?
Ащыгъум псыхэр нэпсы щыугъэу
Къушъхьэм хэчъынхи, хым екIужьыщтых.
ЧIылъэм иуцмэ ашъхьэ пызыгъэу
Игъонэмысэу санэIу къифэщтых.
Хьау, арэп, шъошIа, хьау шъошIа, арэп
Мы дунай дахэр сэ зыкIысиIэр,
Къини гушIуагъуи зэхэтэу арэп
Сэ зэпэсщэчзэ, сызыфытетыр!
 IХ
Сабый джэгулэу ощхым зипхъуати,
ЛъэпцIабзэу чIылъэм щыгушIукIыгъ.
Шъофи, хьасаби, хьамдэчи, хъуати
Агу пэш охъуфэ загъэшъокIыгъ.
Дунай нэфынэр шхъонтIэбзэ къабзэу
Ыбзи тIупщыгъэу зэлъэкъэгъагъэ.
ЧIылъэм итыркъо лъэпэ чIэгъабзэ
Уцмэ зэлъашIэу ышъхьаци тхъуагъэ.
ЗэолI къэхалъэу къэхэлъэ минхэр
Зэо гухэкIых, зэо гукъэкIых.
Илъэс псыорхэу охътэ илъэсхэр
Зэуж-зэлъычъэу чIыми тесыкIых.
Уахътэр IокIоты. Джащ фэдэу цIыфхэм
ЯщыIэныгъи жъыгъэр дэлъэхъу.
Сыдэуи тшIына, зэолI шъхьацыфхэм
Гъэ къэс япчъагъи нахь макIэ мэхъу.
Машинэм сисэу мы пчэдыжь шIагъом
Сичъэр быбыкIэ жьым сыпхырехы,
Гъогур илъэсэу лIы горэ лъагъом
Тетэу сыкIахьэшъ, пчъэр фыIусэхы:

--- Page 636 ---

"КъитIысхь, тят. Тыд уздежьагъэр?"
"Военкоматым сэкIо къэджагъэшъ,-
Шъхьацри бырабэу къэраб, фыжьыбз,
Иорден шъуашэхэри бгъэгум хизыбз, -
Зыгъэпсэф аIо… СшIэрэп ясIощтыри…
Модэ зэ еплъи лэжьыгъэ дахэм.
Нэр къегъэшхэкIы, гур къегъэпагэ,
Мохэм сахэкIэу тыд сыздэкIощтыр?"
Илъэс тIокIищрэ пшIырэ зыныбжьэу
Модэ мо кIорэм, сылъэплъэ шIукIэ.
УигъашIи кIыхьэу, сыпси ущыщэу
Бэрэ къытхэт лъысэIо гукIэ.
Сэри гушIуагъом сызэлъиштагъэу,
Хъярба дунаим утедэIоныр!
Хъярба тичIылъэ зи уимыдагъоу
Плъапэ щылъатэу джы урыкIоныр!
Сыдэу насыпа гугъэр зитыгъэу
Къины пэшIуекIоу цIыф щыIэныгъэр.
Джа закъор ары зыпсэ зытыгъэу
Фэхыгъэ пстэуми абгъэ дэлъыгъэр.
Ау мы сыхьатым зэо мыгъуаеу
Аджал мэхъаджэр чIым джыри щэкIо.
ТкIуачIэ етхьылIэу, машIор ыбгъаеу
ЗэлъыкIодынэу заом тетэIо.
Уахътэм зипхъуатэу танэIу чIэсыкIми,
Зэо илъэсхэр джыри тэ тынэх.
Гъабэр быракъэу тарихъзэ чъэкIми,
Нэгум кIэмыкIхэу ахэр фыртынэх.
Непи егъашIи мы зыр сфэшIэщтышъ,
Хъусен, уидахэ сIотэн слъэкIын.
Шъори, дзэкIолIхэр, тэ къэдгъэшIэщтым
Псауи фэхыгъи тыгу шъуимыкIын!

--- Page 637 ---

Х
Непэ уадэжь сыкъэкIуагъэу
УилIыгъэ шIапIэ сыщыхъохъощт.
Дэхагъэр бэрэ пфаIуагъэу
СэшIэми, джыри пфэсIощт.
Уишъофырыплъэ пэчыжьэу
Уипсыхъо цIыкIуи мачъэ,
Мэзэгъо шъабэр ичэщэу
Щынэр ымышIэу мэпчъапчъэ.
Си Щэхъураджэу псы нагъу,
Си Щэхъураджэу псы нашхъу,
Си Щэхъураджэу псы чъагъу,
Зынэпкъ нэкIапи уц къашхъу,
Уишъэо пIуры ынапэу
ЛIыгъэр егъашIэм зигъаI,
Уиусэ цIыфмэ яфабэу
Ощхбыбэу ренэу щыгъаI.
Iахьымыгощыр шIулъэгъумэ,
Iазэгъу псы гъуаткIоу пхэрэлъ.
Уинэпкъ сытетэу сыплъэгъумэ,
Хъусены фэдэу къысэплъ.
ТичIылъэ нагъо бгъэр фызэрытхэу
Хэти зэхихэу орэд фэтэIо.
Тыщыжъоу, хатлъхьэу, лэжьыгъэр щытхэу,
Гугъэм тыпаплъэу тигъашIэ щэкIо.
БгъэкIэ зытщэймэ, ем тыпэуцоу
Оры тынапэр, оры тилъапIэр,
Хъярыр къыддэхъумэ, тызэдэгушIоу
Оры тизафэр, оры тихапIэр.

--- Page 638 ---

ШхъонтIэ нэфынэу, фыжьыбзэ дахэу
Тэ утиIэнэу ренэу тыфай.
Тигугъи пагэу, тиуашъуи лъагэу
ТызыфыщыIэр оры, ощ пай.
Тэ къэдгъэшIэщтми, къыткIэлъыкIощтми
Зы мэфэ закъуи уащыгъупшэнэп.
Тарихъ хъишъабэр къыпфэзыIощтми
Заор аIапшъэу уитхьацу апшэнэп.
Хъусены фэдэу сыуищыкIагъэу
Зэ закъо къаIуи - шъумыгъэшIагъу! -
Гъусэгъу сыпфэхъоу, угуи схэкIагъэу
Сыгуи остынба, сичIыгу нагъу!

--- Page 639 ---

Дунаир дахэу, хэпхын хэмылъэу
Мы Iошъхьэ лъапсэм щымэфэ шIагъу,
Гуми изыбзэу гупшысэр пфилъэу
СыкъыпфэкIуагъэшъ, пIуагъэр сиIуагъ.
ЗыщыпIэтыгъэу зэо утыгоу
Узэрыфагъэм машIор щыкIэсты.
Гыны гъозымэр зышъхьащыт чIыгоу
УичIыгуи, муары, ыгуи къыуеты.
Лагъымэр пIашъхьэу Iуашъхьэу узтетыр
Джыдэдэм оркIэ уихьабл, уиун.
Фэхыгъи псауи ацIэкIэ пшIэщтыр,
СэшIэ, егъашIэм тарихъ псэун.
Си Щэхъураджэу псы нагъу,
Си Щэхъураджэу псы нашхъу,
Си Щэхъураджэу псы чъагъу,
Зинэпкъ нэкIапи уц къашхъу,

--- Page 640 ---

Уишъэо пIуры ынапэу
О лIыгъэр егъашIэм зигъаI,
Иуси цIыфмэ яфабэу
Ощхбыбэу ренэу щыгъаI.
Iахьымыгощыр шIулъэгъумэ,
Iазэгъу псы гъуаткIоу пхэрэлъ.
Уинэпкъ сытетэу сыплъэгъумэ,
Хъусены фэдэу къысэплъ.
1973

--- Page 641 ---

АДЫИФ
I
Адыиф нахь шъуз дахэрэ нахь шъуз дэгъурэ
УлъыхъуагъэкIи, дунаим темытын!
Ау мы тхыдэм хьылъэ къыщысфэхъурэр
Шъыпкъэр зыхэмылъ сатыркIэ сфэмытхын.
Шъуз кIасэу, шъуз дахэр Кортэхъу ишъхьэгъусэу
Уцыр зыщыбэу къушъхьэм идэхапIэ
НапIэр щыпIэтмэ, пщэфмэ ягъусэу
Лъэсми е шыуми щехьы имэфабэ.
ТIуми язэкъонэу нартри фэягъэшъ,
Гъунэгъуи джэгъогъуи, шъэф хэлъэп, ямыI.
ЦIыфыр зэщызыфрэр псэлъэ дыдж ягъэшъ,
Iушъэшъэ щхыпцIри гоо гущыI.
ЕтIани ошIа, нэмыкIым идахэ
ФычIэплъэу щыIэр джыри мымакI,
Зыр хъуапсэу, зыр шъугъоу, зыр пагэу
Къыоплъы зыхъукIэ, тхьэм урихьакI.
Къушъхьэхъум илъагэ зи щытемыплъэу
ШIулъэгъум илъапIэ тIуми щямаф.
Ахэм ямафэр гъэтхэпэ Iуплъэу
Ячэщ мэзагъуи чIылъэм щынаф.
Адыиф нахь шъуз дахэрэ нахь шъуз шъабэрэ,
Нахь шэнышIурэ, нахь шъуз пшъхьапэрэ

--- Page 642 ---

Бэрэ улъыхъуагъэкIи, бгъотынэп,
Нарт Кортэхъуми ар ынап, инеп.
Зиджэхашъуи къабзэу, зиджэныкъуи фабэр,
О-ри-ра-щэри, ор си Адыиф.
Уишэхъогъуи, Кортэхъу, къушъхьэхъу лъапэр
ЗэлъиIыгъэу щэхъушъ, ом чIэмыф.
Мафэр текIмэ, чэщ мэзахи чэщ мэзагъуи
Игъорыгъоу уахътэм щызэблещы.
КъызщыкIожьрэр ренэу игушIуагъоу
Адыифи маплъэ, лIым фэзэщы.
Загъорэ Адыиф шъхьаныгъупчъэм Iусрэр,
Шъхьэзэкъоныгъэм хегъэщэтыкIы:
"Сыда шъуIуа моущтэу тызыфэпсэурэр,
Унэр зэгъокIы, дунайри нэкIы.
Пщэ фыжьитIоу къушъхьэм шъхьэщыхьажьрэм
Зы пщэф цIыкIуи, муары, ягушIуагъу.
Шыбзы пэпчъэу тадэжь къыдэхьажьрэм
ШыкIэр къытфыздащэ… ТитIо тэ тизакъу…"
Адыиф нахь шъуз дахэрэ нахь шъуз дэгъурэ,
УлыхъуагъэкIи, дунай нэфым темытын.
НэбгыритIу щэхъурэ, зы шIулъэгъу щэхъурэ
Якъэбар нэмыкIи тхыдэр хэмытын.
II
Инджыдж псыхъоу псыхъо чъэрыр
Къушъхьэм хэчъзэ, пщэм щэбыб.
Лъэмыдж бгъузэшъ, псыхъо стырым,
Кортэхъу икIмэ, уцыр щыб.
ПсырыкI нэпкъэу уцы къашхъом
Шыхэр Iуизых, Iуизых, Iуизых…
Уфэзэща шъузы нагъом?
Жъогъо нэфхэр огум исых.

--- Page 643 ---

Шэхъогъу мафэм удэтэджмэ,
КъыбдэкIуатэ Адыифи.
Чэщ мэзахэм къэбгъэзэжьмэ,
Лъэмыдж лъагэр пфегъэнэфы.
А лъэмыджыр лъэмыдж бгъузэшъ,
Къэбгъэзэжьми, мыIэшIэх.
Чэщ мэзахэм ар игъусэшъ,
Шылъэмакъэр - шIэх, шIэх, шIэх.
Мафэ горэм сэмэркъэукIэ
ЗэлI-зэшъузмэ зэраIуагъ:
"Хэт унагъом титIо пкъэукIэ
Анахь пытэу щычIэсагъ?"
Сэмэркъэуми, упчIэ псалъэр
Сыдми джаущтэу къемыжьагъ,
Нарт бгъэгупэу бгъэпэ залэр
Зэхихыгъэм зэфищагъ.
Адыифы инэфынэ
Джы зыфэдэр къыгурэIо.
Унэм шъузыр лIым рифына,
Зыфегъазэшъ, щхызэ реIо:
"Арэу пIомэ, чэщ лъэмыджым
ПIэ инэфкIэ сыкъимыщ,
Къесфыжьэнышъ, адрэ ныджым
Сэ шэхъогъур къисфыжьыщт!.."
Сыд а чэщым, нарт лIы пагэр,
Уишэхъогъумэ къяхъулIагъэр?
Шъхьэчъэ-псачъэм хэтхэшъ ахэр,
ЛIым илIыгъи япхьылIагъэр.
Шъузми гуIэу ыIэ фыжьхэр
Шъхьаныгъупчъэм къырегъэщых,
Шы плъыр стырхэр, зэщымыщхэр
Лъэмыдж бгъузэм къыщэщыщых.

--- Page 644 ---

ШъхьэкIо штагъэм Кортэхъу ыстэу:
"Уинэфынэ сищыкIагъэп!"-
ЕIошъ, шъузым ар фимыдэу,
Фыдэхыгъэп, зэкIэкIуагъэп.
III
Е-о-ой, Адыиф, пшъхьац ипчыжьэу
Чэщи мафи угъкIэ сыд ишIуагъ,
Нэпс щыугъэр бгъачъэу, зыуукIыжьэу
Уиджэгъогъухэр лIымкIэ бгъэгушIуагъ.
Дунай нэфыр оркIэ къэушIункIи,
Ошъогу чIэгъым жъуагъор щыхэзыгъ.
Сыдыр уиамала, гум теIункIи,
КъыпщышIыгъэм непэ зегъэзэгъ.
Инджыдж ныджэу модэ адырабгъум
ЛIыр щышахъоу джыри къызщыгъэхъу,
Унэхъугъэр орми, ошъо лъагъом
Уишыу закъо тетэу орэлъэгъу.
Уигъымакъа хьауми шылъэмакъа
ПсырыкI нэкIым ренэу щызэхахрэр?
Уидэхагъа хьауми уишъхьэзакъуа
Къушъхьэ шыгум пщэфэу щымышъхьахрэр?
ПIэ фыжьитIури чэщ мэзахэм
Лъэгъо хэхкIэ хэт джы фэпщэин?
Мыиныщэу лIым икъэшъхьэ махэ
Къушъхьэ лъагэм Iуашъхьэу къытещын.
ЛIым илIакIэ, нартым икIодыкIэ
Уимысагъэ хэлъми, цIыф ымышI.
Инджыдж ормэ гъыбзэу орэдыкIэр
Къадэопчъми, нэпкъмэ зэхамышI.
СыдкIэ уищыкIагъэу мэфэ мыгъом
Нэкъокъоныр лIыми пэбгъохыгъ,

--- Page 645 ---

Псэлъэ дыджкIэ, зэуи къыпщымыхъоу
Таущтэу ащ ипаIо шъхьэщыпхыгъ?
Адыиф нахь шъузышIурэ нахь шъуз шъабэрэ,
Нахь шэнышIурэ, нахь шъуз пшъхьапэрэ
Бэрэ улъыхъуагъэкIи бгъотынэп,
Нарт Кортэхъуми ар ынап, инеп.
IV
Iэгъо-благъом нарт унагъом
Нахь фэшIыгъэ къимыкIын.
Сыд убайкIэ, тхьамыкIагъом
Адыифи зэтричын.
Тыгъэпс фабэу шIулъэгъу нэфыр
Адыифы фэнэфыгъ.
Ау джыдэдэм Адыифы
Шъхьэзэкъоныр шIоIофыгъ.
Сыдэу, таущтэу шъузэбацIэр
Адыифы тыраIон?
Iом щежьэнышъ, гугъэ шъхьапцIэр
IэпцIэ-лъапцIэу шъхьэщахъон.
"ЛIыр щыIэжьэп… Сыд симафэр?..
Мы дунайри дунай шIункI.
ДжэныкъуачIэу мэшIо стафэр
Ежьэ сапэу сэ сфэнэкI.
Сэщ нэмыкIмэ сяплъышъ, лIакъор
Нэбгырабэу агъэбагъо,-
Адыифи лIым фэзакъоу
Къызфихьыгъэр егъэшIагъо,-
БзыуитIу пэтзэ, набгъор ашIышъ,
Щыры цIыкIухэр къыщыращых.
Сабыинчъэу о егъашIэм
УщыI аIошъ, цIыфхэр къыздэхьащхых.

--- Page 646 ---

Сыд дунайми джы сытеткIэ
Сышъхьэзакъу сэ… Сышъхьэзакъу…
Тыгъэр огум, огум сфиткIэ
Зэуи арэп - къэрэу лъакъу.
Инджыдж ормэ захэздзэни,
ЛIым есшIагъэр къысарэшI!..
ГъашIэр псычIэм фэзгъэзэни,
ИмыжъуакIэ бэн сфарэшI!.."
V
Ары шъхьакIэ, Адыиф, ары шъхьакIэ,
Бжыхьэ псыхъор чъыIэмыл, чъыIэмыл.
Iумыл ужым джыри гъэтхэ шъхьафкIэ
Пхъэгулъ чъыгри унэ натIэм щытIэмыщт.
Дунай нэфэу непэ пфэушIункIыгъэм
ИкIэрыкIэу нэмыкI шъыпкъэу уIуплъэн,
Фэшъхьаф тыгъи, къинэу пкIэхэкIыгъэм
ИпэгъокIэу, бгъэгуми щигъэблэн.
Чэщы закIэп, Адыиф, къины закIэп,
ЩыIэныгъэм шIугъэр къытфебэкIы.
Пчэдыжь тыгъэр тэркIэ пчэдыжь хьакIэп,
Тыщыгугъэу ренэу тыпэгъокIы.
ЛIы кIодыгъэм, Адыиф, тыгъэ фабэр
ДэмыкIодэу чIылъэм иорэд.
Гъэрэ фэдэу слъэгъузэ, гугъэ шъабэр
Шъэф хэмылъэу непэ къыорэт.
Сыд лъэмыджа Инджыдж шъхьагъым телъыр,
Умыс сIокIэ сыдыр хэзгъотэн?
Зэ зэгорэм фэдэу, сыд ащ хэлъыр,
СIитIу фэзгъашIоу уашъхьагъ щысIэтын.
Ары шъхьакIэ, Адыиф, лIым икъашъхьэ
ЯтIэу телъыр зэрэшIуцI, уц темыт.

--- Page 647 ---

Уахътэр игъорыгъоу дунай пашъхьэм
Джаущтэу щызэблэкIы, ар щымыт.
VI
Тарихъ уахътэр игъорыгъоу
Мафэм дэкIо, чэщым декIы,
КIыр шъхьэщыкIмэ, мэщыр тIыргъоу
Бжыхьэр къэсышъ, ари текIы.
ИкIэрыкIэу чъыг икIыгъэм
Лъэпсэ дэпщкIэ зыкъешIэжьы,
Ощхэу чIылъэм тещхыкIыгъэм
Зэ зэгорэм пщэф зешIыжьы.
Шъыгъо джанэр Адыифы
Зыщихыжьмэ, жьы раIонэп.
ПшIэрэр хъунэп, пшIэрэр дэи
ЫIоу зыми къыушъхьэкIунэп.
Адыифы шъыгъо джанэр
Щыгъми, дахэ, фыжьы, гуахьы.
Тхьэр зэуагъэр лIагъэр ары,
Ащ дунаим зыщекIуахьы.
Шъхьаныгъупчъэм нарт шъузабэр
Iусэу къэмкIэ, къэмкIэ маплъэ.
ЛIым икъашъхьи уцы шъабэр
Жьыбгъэ макIэм щегъэуалъэ.
Зы гупшысэм зы гупшысэр
ЛъыкIэмыхьэу къыкIэлъэкIо.
"БзыуитIу набгъом сыд зыфисыр?.." -
Адыифы ежь зэреIо.
КъэбгъэшIагъэм умышIагъэр
Таущтэу, бзылъфыгъ, озгъэшIэн?
Щыр зыкIэсыр огъэшIагъо,
Ышъхьэ къисхкIи, умышIэн.

--- Page 648 ---

VII
Тыдэ укъикIыжьра, Адыифэу,
Нарт Кортэхъу ишъузабэу шъуз-мышъуз?
Модэ шыу шъхьэзакъоу ом имыфэу
Бгым къыпфехрэм ыцIэ къысфеус.
Мысысыхэу шыу лъэкъофым тесыр
Саусэрыкъуа сэIо?! Къэсы, къэсы.
ПаIор зышъхьарысым нарты шъузыр
IумыкIэнэу фаешъ, лъэр Iэпэзы.
Сыд риIощтыр шыоу къыпэгъочърэм,
Ятэп, ышэп, иIахьылэп, илIэп.
Лъэмыдж бгъузэм шылъэмакъэу къыпчърэм
Инджыджыпсми, сэшIэ, ишIэ хэлъэп.
Нарт шъузабэр плъэна, плъэгъу имыфэу
Саусэрыкъо къэсы, шым къепсыхы.
Адыиф укIытэу, шъхьэр еуфэ,
Гури гуIэу бгъэгум щызэхехы.
"Сыд бзылъфыгъа мы сапашъхьэ итыр!
Напцэр сIонти, пцIэшхъо тэмэ псынкI.
Пчэдыжь тыгъэ фабэу нэ нэгъуитIур
Нэпэ дэхэ шъабэм къыхэпсыкI."
Сыда сэIо, Саусэрыкъу, къыпщышIыгъэр?
Сэ ущтапхэу ныбжьи сымышIагъ.
Хэта гущтэ, гущтэ озгъэшIыгъэр,
Сыд шъузабэм непэ къыуишIагъ?!
Зы бзылъфыгъэп, сэшIэ, шIу плъэгъугъэр,
УкъагъапцIэу Iаджри къыхэкIыгъ.
Саусэрыкъоу тикъан, сыд къэхъугъэр?
Iуплъэ закъом, улIба, урикIыгъ!
Сыд емыкIуа пшIэрэр, сыд емыкIуа,
Саусэрыкъоу, нартмэ ялIыгъур?

--- Page 649 ---

ТхьаусхакIуа, хьауми псэлъыхъуакIуа
Непэ узэшэсым пшъхьэ илъыгъэр?
Ори ары, Адыиф, Адыиф,
Шъхьэм къифагъэр адэ иф, адэ иф!
Шъхьэфитынчъэу тIури зэфэкIуатэ,
Агу зэфилъыр нэкIэ зэфаIуатэ.
Саусэрыкъо пщэфым нэплъэгъу редзышъ,
Ощхы шъабэр чIылъэм къышъхьэрещэ.
Зыбгъэшъуна, кIакIор плIэIум редзэшъ,
Адыифи фаеу ащ къычIещэ…
Адыиф нахь шъуз дахэрэ нахь шъуз дэгъурэ
УлъыхъугъэкIи, дунаим темытын.
Сэ мы тхыдэм хьылъэ къыщысфэхъурэр
Шъыпкъэр зыхэмылъ сатыркIэ сфэмытхын.
 VIII
Ощхыр щхымэ, щхымэ, щхызэ,
МэкIэ-макIэу чIым шъхьэщэкIы.
Шъыгъо джанэр зыщимыхзэ,
Адыифи IаплI ращэкIы.
Ощхыр, ощхыр, тэ уежьагъа?
НэбгыритIумэ къещх къыуаIо.
Сыд къэхъугъэр, уезэщыгъа?
КIэкIо чIэгъмэ агу зэфакIо.
Мафа, чэща къашъхьащытыр?
Гъэтхэ дахэм ахэр хэтых.
АIупшIитIухэр, сыд япшIэщтыр,
МэшIо бзыйхэу мэстых, мэстых.
НэпэнчъитIумэ ятыгъуакIэ
ХъункIэ шIыкIэм фэзгъэдэн,
Ау етIани, ар сыд IуакIа,
Бгъэм ыIони, сфимыдэн.

--- Page 650 ---

Адэ сыда ащ етIощтыр,
Къумалыгъа е шIулъэгъуа?
Зэщ тегъэкIэу зэIуплъэгъуа
Шъуз шъхьэзакъом къытекIощтыр?
МэшIо жъокукIэ зимыл жъугъэр
Мысэ пIокIэ сыд ишIуагъ…
…Адыифи иIэшIугъэр
Саусэрыкъо фигъэшIуагъ...
IХ
Гъэтхэ напэр ощхым зэлъитхьакIмэ,
Мэщи уци кIырэу къызэдакIо.
Псы чъэгъуитIумэ IаплIыр зэращэкIмэ,
Зы мэкъамэу орэд къызэдаIо.
Убыбыным тэмитIу ищыкIагъэшъ,
Тэмэ закъор тамэу умылъыт.
НэбгыритIу ямашIо зэкIэблагъэшъ,
Тэпышэсыр тIуми къахэлъэт.
Мы дунайри сыдэу дунай даха,
Шъэбэ Iуплъэр чIылъэм инэплъэгъу.
Плъэгъурэр зэкIэ ом илъагэшъ,
Шъэф зимыIэр митIумэ яшIулъэгъу.
Адыифы апэ шъхьэр къеIэты:
"Сыд мыр зыщыщыр?.. - упчIэр къеты.-
Мыщ цIэ иIа?.. Сыдэу IэшIуа?..
ГъэшIо нэфкIэ сыбгъэшIуагъ".
"Мыщ шIулъэгъур… Мыщ шIулъэгъур
ШъхьэимыхкIэ раIо, Адыиф.
Ащ етIани, титIо джа тлъэгъугъэм
ЗэлI-зэшъузкIэ еджэх, синэфын".
Сыда Адыифы къехъулIагъэр,
Нарт Кортэхъур зыдэлъ къэмкIэ плъагъэ:

--- Page 651 ---

"Алахь закъом джэхьнэмым ухегъэс,
СыбгъэпцIагъэшъ, урегъэст, урегъэст!.."
Ар имыкъоу шъузыр бгэзэ ечъэшъ,
IэбжъэнипшIкIэ къэми етIэ, етIэ.
Iэ фыжьитIум лъыпсыр пэчъы, пэчъы,
ЗимышIэжьэу нэлат еты, еты.
Мо бзылъфыгъэм шъхьакIоу къырахыгъэм
ФэкIочIэгъоу ятIэр егъэутысэ.
Саусэрыкъо псалъэу зэхихыгъэм
Шъыпкъэу хэлъым бгъэгур къегъэузы.
"НекIо, сидах, некIо…" - мэкIэ-макIэу
Шъузыр Саусэрыкъо къэм шъхьэрещы.
…Къэ ныкъотIыр Iэпэ лъыпсы закIэу
Къушъхьэ натIэм джыри къышъхьэрэщы...
Адыиф нахь шъуз дахэрэ нахь шъуз дэгъурэ
УлъыхъугъэкIи, дунаим темытын.
Ау мы тхыдэм хьылъэ къыщысфэхъурэр
Шъыпкъэр зыхэмылъ сатыркIэ сфэмытхын.
Х
Дунай нэфыр зэрзэхэтыр
Тыгъэ закъоп, гушIо закIэп.
ТхьамыкIагъоу чIылъэм тетыр
Джыри макIэп, джыри макIэп.
Ау етIани шIулъэгъу дахэм
Инэфынэ чIылъэм тежъыукI,
Ащ дежъыоу гугъэ лъагэм
Иорэди бгъэгум дэрэIукI.
МэшIо жъокоу зэкIэплъагъэм
Хэлъ шъэфитIур ерэст, ерэст,
Адыифэу чъыIэ лIагъэм
Игъэтхапи къыфэрэс.

--- Page 652 ---

Мафи чэщи шIулъэгъу машIор
МэшIо зафэу чIым щэрэбл,
НэбгыритIуми насып гъашIор
ГъэшIэ кIыхькIэ къащерэлъ.
Ау етIани, ау етIани, ау етIани
Зым ишъэфы ухэхьаныр сшIомыдах…
Нарт Кортэхъур, нарт Кортэхъур гум къырани,
ТIуми зэдашIагъэр дэу мыдах!..
Адэ таущтэу мы къэбарэу зэхэшъухыгъэм
КIэух псалъэу, ауж псалъэу уекIолIэщт?
ТеIэбэхи, тарихъ чIэгъым къычIэтхыгъэм,
ЩыIэныгъэшъ, кIэух иIэп етIолIэщт.
Арэу щытми, Адыифы нахь шъуз пшъхьапэ
Дунай нэфми щаIо тетэп, тетэп…
СшIэрэп, сшIэрэп, сшIэрэп… Мыщ сегъапэ:
Ащ фэдизэу адэ жъа мы тхыдэр?
Жъыми кIэми сшIэрэп. Зы шIулъэгъум щэхъурэ
Нахь сымышIэу тхыдэр, тхыдэр къэсIожьыгъ.
Адыифы нахь шъузышIурэ нахь шъуз дэгъурэ
ЩыIэп тIоми, къыфкъокIыгъэм дэкIожьыгъ...
1980

--- Page 653 ---

ШЫУ МАШIУ
I
Саусэрыкъо къыдэмыхъурэ
Мы дунаим тетэп, щыIэп.
ШIозэщыгъо бжыхьэр зыхъурэм
ЧIылъэм гъатхэр къытырещэ.
Лъагъор нэпкъым щызэпыкIмэ,
Лъэмыдж лъаги тырилъхьащт.
Огум жъуагъор къыхэмыкIмэ,
Шыу лъэкъофэу ежь къихьащт.
Ащ фэшъхьафэу нэмыкI IофкIи,
О-ри-ра-щэри-орида,
Къушъхьэ-мэзкIи, губгъо-шъофкIи,
О-ри-ра-щэри-орида,
Саусэрыкъоу Iупэмафэр
Сыдрэ IофкIи IэпэIас.
Ащ изакъоп, а лIы хафэр
Къупшъхьэ Iофми афэIаз.
Саусэрыкъо мы дунаим
Къыдэмыхъурэ щыIэп аIо,
Ау етIани, ау етIани
МашIом а лIыр щэщтэ аIо.
II
Саусэрыкъо мэшIо махэу
Иныжъ зэшмэ къыдашIагъ,
21 Заказ 042

--- Page 654 ---

Арти къякIухи шъхьакIо рахэу
Нарт ямашIо псыр пакIагъ.
Ар имыкъоу, ар имыкъоу
Зэрэлъэпкъэу зэрапхъуагъ,
Джэныкъончъэу нарт лъэныкъом
Чэщ мэзахэр шъхьэрахъуагъ.
Тыгъэр къепсми, щэджэгъуапэр
ЩыуанычIэм нахь шIункIыжь.
Тыгъэр къепскIи, сыд гугъапIэр
АIоу цIыфхэм заухыжь.
Тыгъэр къепскIэ щыуан лэпсыр
Къымыгъэплъмэ сыд ишIуагъ?
ГухэкI нэпсыр, гухэкI нэпсыр
Нарт хэгъэгукIэ мыгушIуагъу.
ДжэныкъуачIэм машIо дэлъэп,
ЦIыкIуи ини чъыIэ малIэх.
Ащ иныжъмэ яIоф хэлъэп,
Лы щыуанхэр лъхъончым палъэх.
Иныжъ машIом итэпшэсхэр
КъыхэукIых, къыхэлъэтых.
Нарты шыухэр сыд зыпэсхэр,
ЧъыIэм нартхэр ыгъэлIэщтых.
Джаущтэу нартхэр гухэлъынчъэх,
ЧъыIэ малIэх, амалынчъэх.
ЧъыIэ малIэх, чIым ыплIэIух,
МэшIо нэфкIэ тхьэм елъэIух.
ДжэныкъуачIэм мэшIо нэфэу
Дэлъыр зэкIэм, зэкIэм ашъхь,
ПкIэшъэ тхъоплъэу, орэд шъэфэу
Гухэлъ пстэуми а зыр апшъ.
Пшъашъэм фэдэу дахэу, шъабэу,
О-ри-ра-щэри-орида,

--- Page 655 ---

УбэгъашIэу, укъытшъхьапэу,
О-ри-ра-щэри-орида,
ЩыIэныгъэм урилъагъошъ,
МэшIо фабэр къытфэблэжь.
Пый мэхъаджэм уриджагъошъ,
КъыIэкIэкIи, къытIуплъэжь.
III
Зэхэоха тхьамыкIагъор,
Саусэрыкъоу лIым ялый?
ДжэныкъуачIэу игъукIагъэр
Зыфэзэщрэр мэшIобзый.
Тэ ухъугъа, сыд къэхъугъэр,
Иныжъ зэшмэ уагъэщтагъа?
МэшIо нэфэу пшIуатыгъугъэр
Сыдэу, таущтэу афэбдагъа?
О зыр ары пый мэхъаджэм
Пэуцунэу лъэпкъым иIэр.
ЦIыкIуи ини о къыуаджэ,
Тыдрэ къуапа уздэщыIэр?
ЩыIэныгъэм, гъэшIэ лъапсэм
Псэ пызгъэтрэр мэшIо нэф,
Нэф къызышърэм нарты хасэм
Ар халъхьащтышъ, зымыушъэф.
Ары шъхьакIэ, Саусэрыкъо
Дагъоу иIэр зыдешIэжьы.
Тэ щашIэна нарт лъэныкъом,
ДжэныкъуачIэр зэIешIэжьы.
ЕшIэ, ешIэ ыпсэ хэзэу,
Имэхагъэ хэт риIощт?
21*

--- Page 656 ---

Ар мэшIуапэм зэрэнэсэу
Зэрэпсаоу зэлъистыщт.
Саусэрыкъо къыдэмыхъурэ
Мы дунаим тетэп, щыIэп.
ШIозэщыгъо бжыхьэр зыхъурэм,
ЧIылъэм гъатхэр къытырещэ.
Лъагъор нэпкъым щызэпыкIмэ,
Лъэмыдж лъаги тырилъхьащт.
Огум жъуагъор къыхэмыкIмэ,
Шыу лъэкъофэу ежь къихьащт.
Ащ фэшъхьафэу нэмыкI IофкIи,
О-ри-ра-щэри-орида,
Къушъхьэ-мэзкIи, губгъо-шъофкIи,
О-ри-ра-щэри-орида,
Саусэрыкъоу Iупэмафэр
МэкъумэщышIэшъ, IэпэIас.
Ащ изакъоп, а лIы хафэр
Къупшъхьэ Iофми афэIаз.
Саусэрыкъо мы дунаим
Къыдэмыхъурэ щыIэп аIо,
Ау етIани, ау етIани
МашIом щэщтэ, щэщтэ машIом.
Джар къыдешIэшъ, пый техакIом
МэшIо заор къеугупшысы.
Саусэрыкъо есты шъхьакIом,
Хъунэп еIошъ, ар мэшэсы.
IV
Саусэрыкъо мэшIохьыжьы
Зыщыщ нартмэ афежьагъ,
Ау ардэдэм ащ мэшIожьыр
Жьыбгъэ стырэу къыфепщагъ.

--- Page 657 ---

Пщэгъо-Iугъор зэринэкIзэ,
Саусэрыкъо ом хэсыкIы.
Плъэмэ, лэпсыр зэшъхьэщикIзэ,
Иныжъ машIор зэкIэстыкIы.
КIы-кIыкI макъэу шIум фэбзакоу
МэшIобзыйкIэ ар кIэбгъулъы.
Нарты шыуми епэсакIоу
Иныжъ такъи ащ пэIулъыр.
А иныжъэу нэ зэкъожъыр
Чъые фэдэу нартым ежэ.
Сысрэп, сысрэп пхъэтэкъэжъыр,
ТхьагъэпцIыгъэм ешэ, ешэ:
"КъакIо, къакIо… Умыщынэу
МэшIо жъокум къыкIэрыхь,
ЦIыфмэ машIор яптыжьынэу
Уигухэлъышъ, къысшъхьэрыхь.
Шъхьэ пшIотыгъа-пшIомытыгъа
АIоу машIор пшъхьэ къислъхьан,
Нарт лъэбыцэр, тыгъо, тыгъо,
Мытыгъожьы уисшIыхьан!.."
"Армэ, иныжъ, узхэхьагъэр,-
Нартми еIо, - къыбдэхъунэп.-
ЦIыфмэ ашIэ уихьилагъэ,
Ащ япшIагъэр пфэзгъэгъунэп.
Учъыягъэ къысшIобгъэшIэу
Хьаулыеу умыпырхъ,
Нэфымышъыр къысфэбгъэшъэу
ПцIыкIэ шъыпкъэм уемыдыргъ.
Арэу ори утхьагъэпцIмэ,
Тэри, нэзакъу, тымыдел.

--- Page 658 ---

Ау делагъэр къысэппэсмэ,
Уиделагъи къысфыдеплъ.
Сыд пай, Тхъожъый, тытыгъуакIоу
Мо иныжъым едгъэIон,
Шъхьэр Iэтыгъэу, нэфэ факIоу
Пхъэтэкъэжъым тыфэкIон.
Уилъэмакъэ умыщынэу
Пый лъэныкъом фырегъэх.
Ар имыкъоу, къэущынэу
Уищыщ макъи зэхегъэх…"
Саусэрыкъо и Тхъожъые,
О-ри-ра-щэри-орида,
Зыщепхъуатэшъ Iошъхьэжъыем,
О-ри-ра-щэри-орида,
Шылъэмакъэр ритэкъохэу
Чъэзэ, лъэзэ кIэщыщыкIы,
МыкIэ пкIашъэр чIым ритхъохэу
Жьыбгъэр чIылъэм щыкIэпщыкIы.
V
МэшIобзыир тхъомэ-бзаеу
Зэндэрытэу мэбыбатэ,
Лэпс щыуаным дэбэнаеу
Ынэ къикIзэ, мэшъхьэуатэ.
Нарт джэныкъом ищыкIагъэр
Зэуи арэп, зы тэп закъу.
Ар нэзакъом къыдишIагъэшъ,
Саусэрыкъо къыфэсакъы.
Къыфэсакъэу, къешэу щылъми,
МашIор ныбжьи фэтыгъунэп.

--- Page 659 ---

А зым нэмыкI бгъэм дэмылъми,
Ар Iоф дэгъукIэ пфалъэгъунэп.
МашIор къахьы , ар къатыгъурэп,
ЛIыгъэ пхэлъмэ, зыхэгъэлъ.
Зытх уфагъэм ар къыдэхъурэп,
МыщкIэ, нартыр, зытфэгъэлI.
"Къэущ, иныжъ! - Саусэрыкъо
Пыим дэжькIэ - зэп, тIоп!-джагъэ.
Сыдэу зешIи, пый лъэныкъор
ЛIагъэм фэдэшъ, къэхъыягъэп,-
Арэу ори утхьагъэпцIмэ,
Тэри, нэзакъу, тымыдел.
Ау делагъэр къысэппэсмэ,
Уиделагъи къысфыдеплъ!.."
Саусэрыкъо цIацIэ фэдэу
Iэбэ-лъабэм зыритыгъ,
МашIор зыем ар ымыдэу
Къатхъуи, ыIэ ыубытыгъ:
"УтыгъуакIу о!.. Мо чъыг шъхьапэм,
ПшIагъэм пае, упыслъэщт.
Нэр къыщифэу дунай пшъхьапэм
Улъэкъуаоу ухэплъэщт.
Хьаур пIомэ, машIом къелъи,
Сыздэщысым къыIукIуат.
Саусэрыкъо лIыгъэу хэлъри
ПцIы хэмылъэу къысфэIуат".
КъымышIэжьэу зызэришIрэр
Саусэрыкъо къыгурэIо:
"Сыдэу дэгъуа, сэри ары
Сызфэягъэр!.." - гукIэ еIо.

--- Page 660 ---

VI
"Саусэрыкъо ехьылIагъэу
Зэхэсхыгъэр къэбар макIэп.
ЛIыгъищ сэшIэ зэрихьагъэу,
Сащыгъуаз сэ щыми сшъхьэкIэ".
"Саусэрыкъо Iэщэ-наща,
Е ощ фэдэу лъэкIэпIаща?"
"Iэщэ-нащи хэслъэгъуагъэп,
Сэры пIонышъ, сыIонтIагъэп!"
"Мыдэ, мыдэ мы зэхэсхырэр,
Сидэхэжъми зэрипэсрэр.
Сэры Iушыр, сэры дахэр,
Къушъхьэм фэдэу сэры лъагэр!"
Сэмэркъэуми, ишъыпкъэщтми,
ЗимышIэжьэу иныжъ мэщхы.
Пщэфри мащтэшъ, къемыщхыщтми,
Ощхыбыбыр къырегъэщхы.
Зызэпищэу, зэпымыоу
МэшIо жъокум ощхыр пэщхэ,
КIосэщт машIор, кIосэщт ыIоу
Саусэрыкъуи зэ шъхьам къэщтэ:
"Ары, ары, ощ нахь дахэ
ЩыIэп, щыIэп… Оры лъагэр!..
Ау етIани, сыдэу шъхьакIо,
НэмыкI лъэши щыIэу аIо".
"Хэт зыIуагъэр?.. Саусэрыкъуа?
Нарт шъхьэнэкIмэ яшъхьэныкъуа?
ЛIыгъищ оIошъ, къэпIотэщт,
Нэкъокъощтмэ, езгъэшIэщт".

--- Page 661 ---

VII
"Саусэрыкъо мыр ышIагъэу
Непэ фэдэу къэсэшIэжьы.
Зылъэгъугъэм ыгъэшIагъоу
ПцIи хэмылъэу къеIотэжьы.
Ошъутен Iуашъхьэ пхъэчай нэкIэу
РатIупщэхрэм мыгумэкIэу
ШъхьэкIэ еошъ, дефыежьы,
Ишъхьэузи фегъэхъужьы".
"А джэгуалъэу зэрыджэгурэм,
КъаIо шIэхэу, сыдыр ыцI?
Зигугъу къэпшIэу сызыудэгурэм
Ар фэшIэна, нарт лъэбыц?"
"ФэмышIэщтми, зыфэIазэр
Сыщыгъуазэшъ, къыосэIо".
Ау ардэдэм иныжъ назэр
Къызщэлъэтышъ, нартым пекIо:
"СIонэп сIуагъэшъ, лъэкIэпIащэр,
КъыбжэдэкIрэр сыдэу бащэ!
Удэ кIори, умышъхьах,
Iуашъхьэм пхъэчай къетIупщэх!"
Иныжъ шъхьакъэм нахьы Iушэу
Саусэрыкъо къычIэкIыгъ:
Пхъэчай ныбэм пшахъор изэу
Зэу Iошъхьэтхым щеIункIыгъ.
"КIы-кIыкI" макъи, "къу-къукъу" макъи
КъыпыIукIэу ар къежьагъ.
ЧIылъи огуи ямызакъоу
Тыди жьыбгъэр къыщепщагъ.
Пщэфхэр ефых, чъыгхэр речых,
Уци мыжъуи бгъэкIэ рекIы.

--- Page 662 ---

Псыхъо нэпкъхэр зэреутэкIых,
Ахэм псыхэр джы къадэкIых.
"Мыра сэIо!.. - иныжъ еIошъ,
Пхъэчай натIэм шъхьэкIэ еошъ,
Ошъутен тхышъхьэм адырабгъо
Ар къуидзагъэу къыщэлъагъо,-
Сыдэу дэгъуа мы джэгуалъэр,
Сишъхьэузи стырифыгъ!" -
Иныжъ шъхьакъэу щытхъу фалIэм
Ышъхьэ узми, зиушъэфыгъ.
VIII
КIуачIэу иIэм къогушхукIэу
Джыри иныжъ зыщэтхъужьы.
Саусэрыкъуи IугушIукIэу
Иныжъ делэм джы дэтхъэжьы.
"Сыфэрэий, мы дунаир,-
Иныжъ еIо, - згъэсысыщт.
ЧIылъи уашъуи сиунае,
Сыфэрэий, машIом езгъэстыщт.
Одэ-мыдэ емыгъаIоу
Адрэ лIыгъэм ыцIэ къаIо.
Муары тыгъэр къепэсакIоу
УпчIэжьакIо садэжь къакIо".
"Ары, ары, ощ нахь лъэши
Мы дунаим темытын.
Лъэбгъу емыдзэу, унэрэси
Къыобэнрэр иуутын.
Ау етIани, сыдэу шъхьакIо,
НэмыкI лъэши щыIэу аIо".

--- Page 663 ---

"Хэт зыIуагъэр? Саусэрыкъуа?
Нарт мэшIончъэмэ яшъхьэныкъуа?!."
"КъэIо-Iожьым уахэхьаныр,
Ащ хэт пстэуми уямыхъуапс,
Саусэрыкъо псы хэхьаныр
ЗэрикIасэм сыщыгъуаз".
"Псы хэмыхьэ щыIэу сшIэрэп!" -
Иныжъ еIошъ, мэщхы - пшъырэп.
"Ощхы шъхьакIэ,- зэпеплъыхьэ,-
ГъучIыпс стырым ар хэсыхьэ".
"Модэ елбэт, гъучI хьакъуашъом
ГъучIыпс стырыр къыдэжъугъахъу,
Ар имыкъоу тыгъэр уашъом
КъыщыжъугъэткIуи, ащ хэжъугъахъу".
Лъэбэкъу тIокIыр икIыхьагъэу,
ЩэкIрэ ирэр ишъомбгъуагъэу
ГъучI хьакъуашъуи къагъэчъыгъ,
МэшIопс плъыжьри из ашIыгъ.
ГъучIыр мэткIу, гъучIыр къэжъо.
МэшIотхъуабзэр бзаеу къэшъо.
Нэзэкъожъри ащ хэгъуалъхьэ,
Нартым пхъэри машIом пелъхьэ.
"Сыдэу хъура уигъучIыпс?"
"ЧъыIэм сесты, нахь къэгъэплъ".
"ЫчIэ стырышъ, унэмыс!"
"Стырмэ къэсшIэщт, моу сегъэплъ".
Иныжъ бгъакъэм зычIегъаошъ,
ХьакъошъуачIэм зыреутэкIы.
КъызчIэужьрэм мэлъэкъуаошъ,
ГъучIы ткIопсыр зэреутхэкIы.

--- Page 664 ---

"Сыдэу тхъагъуа мы сызхэсыр,
ПкIэнтIэпсыби къысхифыгъ!
Сыдэу дэгъуа мы гучIыпсыр,
Сибгыузи зэу схифыгъ!"
Саусэрыкъуи ар ымыдэу
Зыфегъазэ шъхьэфэIожь:
"Удэ псынкIэ, ущымытэу
Хым хэлъади, зыуплъэкъожь!"
IХ
Зызгъэлъати хым хэпкIагъэм
"Жъы-жъыжъ" макъэр къыпэIукIы,
КIышъо стыгъэу псым хихьагъэм
Хыр ебжьыбжьышъ, хэщэIукIы.
Ыл мэузми, мыузыхэу
Нэпкъым тетым къышIуегъэшIы.
Тхьаусхэщтми, мытхьаусхэу
Ифэхъу апэ ащ регъэшъы.
ЗычIегъао, къычIэужьы,
Хэчъыягъэр къегъэущы:
"Сыдэу тхъагъуа мы псы шIагъор,
Мырэу ныбжьи сымышIагъэ".
"Зепфыжьагъэу, хыр къепфэкIэу
Ащ фэдизэу ущемыс,
Уишъэбагъэ гум къыпфэкIэу
Хы орыпсмэ ашъхьэрыс.
ЛIыгъэ IофкIэ уулэугъэшъ,
ПIэпкъы-лъэпкъмэ зягъэпсэф.
УкIочIэшхоу уалъэгъугъэшъ,
ЧIылъи уашъуи заушъэф.

--- Page 665 ---

Хыр нахь шъабэ пфэхъун пае
Уарзи фыркъуи хэстэкъон.
Ары, ары, мы дунаим
Унахь лъэш о, упскэкъон!.."
Саусэрыкъоу къуалэм фэдэм
КIымэфэшхом зыритыгъ:
Жьыбгъэр къилъи, арыдэдэм
Хыр мыл шхъуантIэу зэлъыщтыгъ.
Иныжъ бгъакъэу мылым пытэу
Хэщтыхьагъэр ом егъуахъо,
Гъуахъо къэсми, бгъэр ыубытэу
Мылы кIуачIэм нахьри хахъо.
"КъызгурэIо, къызгурэIо,
УтхьагъэпцIэу къычIэкIыгъ.
Хьэм сишхыгъ сэ… - иныжъ еIо,
Нэгури кIыфэу къэчъэкIыгъ,-
СызщылIэщтым сыолъэIушъ,
Мы зыр сфашI, сфэгъэцакI:
Хьадэгъу узым сызэлъекIушъ,
СэркIэ мы зыр осыет папкI.
КъыдэIаби, сыблэбгъу тIуакIэ
Бгырыпхыпхъэ къыхэгъэчъ,
Сэ схэлъ кIуачIэм нахь кIочIакIэ
Къыпхилъхьащтышъ, убг игъэлъ".
"Ар пшIоигъоу нэпэеплъмэ,
Ари, бгъэкъэжъ, пфызесхьан.
Бгырыпх пытэр сыбгы илъмэ,
Хьалэч пкъошмэ ахэслъхьан".
"ПшIэрэр хъущтэп, хъущтэп, хъущтэп!..-
И Тхъожъые кIэщыщыкIы,-

--- Page 666 ---

Бгырыпх мафэ ар пфэхъущтэп,
Мо чъыгаем зэ ещэкIэлъ!.."
Саусэрыкъо шым едэIуи,
Чъыгэешхом рищэкIыгъ,
Иныжъ кIуачIэр лъапсэм екIуи,
Чъыгыр гырзэу рихыкIыгъ.
Саусэрыкъо къэгубжыгъэу
Жьыкоренэу чIым щепщагъ,
Иныжъ шъхьэжъыр шIуигъэчъыгъэу
Адрэ зэшми алъежьагъ.
Зы нэбгыри къымыгъанэу
Ащ ичатэ, ащ ичатэ
ЫIэдакъэ чIэкъузагъэу
Иныжъ лъэпкъыр зэхеупкIатэ.
Саусэрыкъоу къаны мафэм
Ищэбзащи зэрегъафэ,
Саусэрыкъоу цIыфы зафэм
Иныжъ лъэпкъыр къыхегъафэ.
Ащ ичатэ, ащ ичатэ,
О-ри-ра-щэри-орида,
Иныжъ лъэпкъыр зэхеупкIатэ,
О-ри-ра-щэри-орида!
Х
Нартыр, сыдэу учэфынчъа?
УмэшIончъэшъ, уIофынчъа?
СэшIэ, сэшIэ мэшIо нэфыр
ОркIэ непэ зэрэIофыр.
МэшIо тэпым пIэ ехьылIи,
Укъыстынэу аушхъухьагъ.
Ощ нэмыкIи ащ терэплъи,
Ар кIосэнэу тыраIуагъ.

--- Page 667 ---

"Систыщт сIони, мыщ сеплъынэп,
ЛIакъом машIор фэсхьыжьын!
ЦIыф щымышIрэр къысщышIынэп,
МашIор машIоу згъэблэжьын!"
Саусэрыкъо зэрэIабэу
МэшIобзыйкIэ чIым щыблагъ,
Чэщ мэзахэм тыгъэ фабэу
НэфкIэ гуащэу щиублагъ.
Жъогъохэчъэу, шыу лъэкъофэу
Чыли къали адэлъадэ,
Ежь зэрэстрэр шIомыIофэу
МэшIо нэфкIэ ар афатэ.
Бзыу тэмэфэу, гухэлъ дахэу,
Гугъэ чыжьэм фэмылъагэу,
Мази тыгъи анахь фабэу,
Гъэтхэ уцми анахь шъабэу
Саусэрыкъо ишIушIагъэ
ЧIылъэм ренэу фэнэфыщт,
ИцIыф лъэпкъы ащ фишIагъэр
МэшIо тэпэу ылъ хэлъыщт.
1981

--- Page 668 ---

 ТЭТЭРКОН
I
"Хэт сиIотэн, тэтэрконы сиIотэна?.."
Тэтэрконыр лъэпэрапэу жьыбгъэм дачъэ,
Дунай нэфми щылъэпаоу мэIупчъапчъэ.
Пчъэр фыIуахрэп, фырагъэтрэп, жьыбгъэм ехьы,
Хьыны-хьылъэу, лъэр кIэмыкIэу екIэ къехьы.
Зэ кIэлъыплъэлъ, егъэзыгъэу сыд ичъакIа?
Зэ кIэдэIолъ, гъыны-гъыпсэу сыд ипчъакIа:
"Тхыдэу сшIэрэп, нафэу сшIэрэп, пшысэу сшIэрэп,
СшIэрэ закъор: мы къэбарыр чIылъэм щыпшърэп…"
II
ЩыIэныгъэр зэдагощэу
Зэмызэщхэу лIитIу щыIагъ,
Зэфэзэщмэ зэфаIопщэу
Шъыпкъэныгъи зэдряIагъ.
Зыр Бэчырэу, зыр Зэчырэу
ГукIи псэкIи зэфэшIугъэх.
Еми шIуми фэмычырэу
ТIури чIылъэм щынэшIугъэх.
Гъатхэр къэсмэ, чIыгур ажъоу
Мэщи щашIэ, къыщагъэкIы.

--- Page 669 ---

Щылэ фабэм псыр абгъашъоу
Псыхъо чъэрми зыщагъэпкIы.
ГукIэ лъэшхэшъ, шъэогъуитIур
Мышъэ лъэшым зэдешакIох.
Чылэдэсми сыдэу митIур
Къэмэ цитIум фэд араIо.
Мыр сэ сыешъ, мыр о уиешъ,
Мыхэм ныбжьи амыIуагъ.
Тыгъэ нэфри зэдыряешъ,
Орэдыби ащ фаIуагъ.
Дунай нэфри джа цIыфыгъэу
Азфагу дэлъым нахь рэгъуазэ,
ЦIыфи бзыуи аушъхьафыгъэу
Къушъхьи псыхъуи ащ ехъуапсэ.
НасыпкIи мафэу, шIулъэгъукIи баеу,
Еми щымыкIэу дунаир макIо.
Псыхъор щигъукIэу, псыхъор щыугъуаеу
Бэрэ къыхэкIы, орэди щаIо.
Гъэтхэпэ уцмэ къушъхьэтх нэкIапэр
Тыгъэпс шхъонтIэпскIэ къызэлъагъапкIэ,
Чъыгы къэгъагъмэ дунэе чапэр
НысэкIэ нэгукIэ къагъэкIэракIэ.
РаупкIми псабэу, ракIыкIми къэкIэу
Тиошъо чIэгъы мэзыр щыхъой.
Гур щагъэгушхоу, гур щыхагъэкIэу
КъыщытфыхэкIми, шIур щынэхъой.
ЦIыфхэр зэфэдэхэп. Мары зыгорэм
Мафэу къыфэсрэр шIогъэшIэгъон.
НэмыкIыр тIонти, щыIакIэу кIорэм
ФэгуитIушъ пылъэп, сыд итхъэгъон.

--- Page 670 ---

Пщэ шIуцIэ хьылъэу джыри тпэчыжьэм
Ошъури щэIашкIэ, ощхри къыщещхы.
ШIулъэгъуныгъэр зибгъэгъэ тхыщэм
Жьыбгъи щэхъушIэ, щтыргъукIи щэщхы.
Ар тэIо шъхьакIэ, тэ зэрэтшIошIэу
ЗэлъытшIэгъахэу дунайри щытэп.
ЛIыгъэр къэрабгъэм, шIушIэр мышIушIэм
Тызэрэфаеу ренэу пыщытэп.
Щтэрэр мэщтапэ. Мыщтэрэм щынэр
Шы лъэбжъэ зехьэу орэд еусы.
Зищэгъу икIыгъэм нысэщэ пщынэр
Зэрэзэхехэу ыгу къегъэузы.
III
ЧIылъэ-уашъом азыфагоу
Уахътэр щэчъэ, чъыгыр щэкIы.
Мафэр пчыхьэм шIулъэгъу факIоу
ЕкIушъ, фабэу IаплI рещэкIы.
УкIытапэу, укIытапэу
Непэ моущтэу Бэчыр къеIо:
"Гъунэгъу чылэм пчыхьэр тапэу
ЗытэIэтышъ, Зэчыр, тэкIо.
Ащ зы пшъашъэ дэсэу сэшIэшъ,
Сидах раIоу дэхэ дэд.
"Зигугъу пшIырэр сэри сэшIэшъ,
Сыхьазыр сэ - еу, елбэт.
Ори-дадэр орэд мафэу
Нысэ мафи къыпфэтщэн.
Тымыушъэфэу, хэткIи нафэу
Мэфибл джэгуи зэхэтщэн".
Чылэ пэпчъы къэбар дахэр,
Щагъдый чъэрыр, лъыгъэIэс.

--- Page 671 ---

Уемызэщэу, тыгъэ лъагэр,
Уинэфыпси къытфегъэпс.
ПсынэкIэчъым фэдэу чъагъоу
Сидах ренэу къытхэрэт.
Уи БэчыркIи ушъуз нагъоу
О егъашIэм ущэрэт.
Мы тичIылъэу дунай нэфым
Изы лъапсэр цIыф шIулъэгъу.
ЧIылъэр тхъагъо, тхъэгъо шъэфым
Ар хэмытэу шIур иплъэгъу.
Плъэгъурэр зэкIэ: къушъхьи шъофи
Къэбар мафэм зэлъегъаджэ.
Къуаджи чыли зышIоIофи,
ЗышIомIофи ахэтаджэ.
Джары чIылъэр щызгъэIагъэр,
Джары джыри щызгъэIэщтыр.
Джары уашъор тфэзгъэIагъэр,
Джары тыгъэр зыгъэблэщтыр.
Тыгъэр, мэщыр, шIулъэгъу дахэр,
Шъо егъашIэм шъущэрэI.
Онджэкъ машIоу мэшIо махэр,
Ори шIукIэ утерэI.
Къэбар гъэIур, жьыбгъэр птамэу
УаIофтагъэшъ, умышъхьах.
УишхомлакIи шыр едаоу
Дунай нэфри къытфэчъахь.
Ти Бэчыры инысащэшъ,
Хъярым, цIыфхэр, шъукъекIуалI.
Сидах нысэу, нысэу ащэшъ,
ШIугъэу щыIэр ащ ешъуIуалI.

--- Page 672 ---

Тэтэрконыр кон гъэIагъэу жьыбгъэм ехьы,
Хьыны-хьылъэу, лъэр кIэмыкIэу екIэ къехьы.
Зэ кIэлъыплъэлъ, егъэзыгъэу сыд ичъакIа?
Зэ кIэдэIолъ, лъэпэрапэу сыд ипчъакIа?
IV
ТищыIэныгъэ зэрэзэхэтыр
Нысэщэ закIэу ренэу щымыт.
ЛIыгъэм нахьыбэп къэрабгъэу тхэтыр,
Нэфынэр шIункIым бгъэкIэ пыщыт.
Зэщы тегъэкIэу, ышIэн ымышIэу
Охътэ зэблэкIым зызэблемыхъу.
ЛIэныгъэр джаущтэу ошIэ-дэмышIэу
Дунайми тетэу къышъущэрэмыхъу.
ЛIэкъо гъэбаеу сабыир къэхъумэ,
Тыди къэбарыр щызэхахыщт.
ЦIыфыбэу щыIэм агухэр зэфэгъумэ,
Якъин нахь макIэу гъашIэр рахыщт.
Чэщым ычIыпIэ мафэр къытфэсмэ,
Тхьэегъэпсэур ащи етIон.
Тыгъэм ыужи мазэр къытфепсмэ,
Инэфыпс шъаби чIылъэм теткIон.
Къиным икъиныр къин зымылъэгъурэр
ЦIыф гугъэ къэтэу мыбыб тэмап.
ПцIэшхъо тэмапэу шъуашъхьагъ щышъулъэгъурэр
Шым теси, лъэси, зэкIэми ап.
ШIушIэм хэт цIыфым ишIушIэ лъагъо
Щымылъэпаоу мамыр орэхъу.
Ижъи ыгъашIоу, имэщи багъоу
Гухэлъри Iагъо къыщыдэрэхъу.

--- Page 673 ---

Дунэе хьылъэу, дунэе мафэу
Тызтетыр псэкIэ тэрэмыуджэгъу.
Шъэогъур джэгъогъу къыщыпфамышIэу
ЕгъашIэм шъузри къыпфэрэдэгъу.
Къэрэбгъэ шIыкIэу уетхъоу уикъамэ
Къипхэу-иплъхьажьэу ямыгъэлъэгъу.
ШIулъэгъум пае шъхьакIо укъашIмэ,
Къамэу къипхыгъэр умыгъэплъэхъу.

--- Page 674 ---

Зы гушIопси пхэмылъыжьэу
Сыда, Зэчыр, къыпщышIыгъэр?
Хэт ижъуагъуа плъыжьы-плъыжьэу
КъызэкIабли, ом щыстыгъэр?
Зэпэжъыухэу, зэпэшIэтхэу
Уашъхьагъ итыр жъогъо макIэп.
Уинасыпи гугъэм хэтэу
Еж уижъуагъо, ар зыпакIэп.
КъэошIэжьа уиныбджэгъум
Инысащэу узхэтыгъэр?
Пщыгъупшагъа пшъэшъэ дэгъум
Гугъэ пIалъэу къыуитыгъэр?!
Гум ымакъэ зэхэмыхэу
Сыда непэ къыпщышIыгъэр?
Узыухрэр шъхьэм къимыхэу
Сыд гухэлъа шъэфы пшIыгъэр?
Ары шъхьакIэ, ныбджэгъуитIумэ
ЯшIулъэгъуи тIумкIэ зыщт.
Ащ урящэу уапэIутмэ,
Уазэрнэсэу укъыстыщт.
Намыс лъагэу, намыс пагэу
ШIулъэгъу дахэр чIылъэм тет.

--- Page 675 ---

Сыдэу щытми, апчы махэу
Ар къутэщтым ренэу фэд.
Джаущтэу махэу ар къыпщэхъуми,
ГъашIэм нахьи нахь псэ пыт.
ГъашIэм щэщхми, гъашIэм щэгъми,
ГъашIэм пытэ щэхъу зэпыт.
Гъуни нэзи имыIахэу
ШIулъэгъу хышхом нэпкъ имыI.
МыIэрысэп, зэIэпахрэп,
Нэбгырищми ар ямый.
Зыми унэм ришIыхьагъэп,
Зы IункIыбзи рамыгъэт.
ГъучIы чэукIэ къашIыхьагъэп,
Тыгъэм фэдэу ар къытхэт.
УиуIагъэу къызыхэкIрэм,
АщкIи нэмыкI умыуIэ.
Сыдэу пшIына, ул зыхичрэм,
Хичыгъ пIоуи цIыф емыIу.
Сыд гукъао узгъэушIуцIэу
Непэ, Зэчыр, къыптекIуагъэр?
Бгъэм дэфагъа шIулъэгъу уцэу
Джа бзылъфыгъэу сшыпхъу зэпIуагъэр?
V
Тыгъэм упеIэу сыдэу удаха,
Сидахэр зыцIэу, Бэчыр ишъуз?
ШIулъэгъу къыпфашIмэ, шIулъэгъукIэ махэр
Ора, Сидахэу, Бэчыр ишъуз?
Зэчыр ымакъэу сыкъаджэ шъхьакIэ,
СадэжькIэ зыкIи укъэмыплъах.

--- Page 676 ---

НэпцIым ишъыпкъэ къыпфахьмэ пшъхьакIэ
ПшIошъы ар бгъэхъоу земыгъэлъахъ.
Сыкъэджэ шъхьакIэ, зи къысэмыIоу
Жъогъо нэфынэу огум укъепса?
Хьауми зэхэпхрэр оркIэ емыкIоу
Уишъэф бгъэбылъэу угуи пIэпэза?
Армэ зэгъашIэ: чэщыбг мэзахэм
Мэзэгъо нэфыр ренэу идау,
Арэущтэу зыхъурэм, тиошъо лъагэ
Тыгъэр щыкIуасэу пшIэмэ къысаIу.
Сипсэлъэ плъыгъэ имызэфагъэ
Зыфэдэр, Сидах, джы къызгурэIо.
Псэлъэ мыщыоу уадэжь къэфагъэм,
Бэчыри ори - тIуми шъуеуIэ.
Тэтэрконыр кон гъэIагъэу жьыбгъэм ехьы,
Хьыны-хьылъэу, лъэр кIэмыкIэу екIэ къехьы.
Зэ кIэлъыплъэлъ, егъэзыгъэу сыд ичъакIа?
Зэ кIэдэIолъ, лъэпэрапэу сыд ипчъакIа?
Шыблэ гъуагъом пщэр зэIетхъа,
Хьауми пчыкIэм блэу зыкъедза?
Ошъуми чIылъэм зытырепхъа,
Хьауми бжьэцми зыкъытхеса?
Джахэр зэкIэ зигупшысэу
Зигухэлъхэр Зэчыр ары.
Мэхъэджагъэм ар ешэсэу
Шэсыгъахэр Зэчыр ары:
"Шъхьацым нахьи нахьы псыгъоу
Лъэмыдж щыIэшъ, сырикIын.
Ащ сытетэу, зи сщымыхъоу
КъыспэгъокIрэр есдзыхын.

--- Page 677 ---

Сэ Сидахэу жъогъо нэфым
Ифэбагъэ сынэсын.
Къэзгъэзэжьмэ, гум ишъэфым
Илъэмыджи згъэстыжьын.
Сэ джы нэсы Сидах зыцIэу
Сыгу хэпкIагъэр сыдэу даха!
Псы мыжъуакIэр ынэу, ыцэу
Тыгъэм фэдэу фабэ, лъагэ.
Пчэдыжь шъабэм, гъэмэфэпсым
ИпсэлъакIэ нахьы шъаб.
Ар къызыщхрэм уц осэпсым
Фэдэу жъыоу мэкъэ къабз.
ЫнэпцитIушъ, пцIэшхъо тамэр
Угу къагъэкIэу гум къыхапкIэ,
Жьыбгъэ макIэу чъыг къутамэр
Зыгъэсысрэм фэд икIуакIэ.
ПсынэкIэчъым нахь насыпы
Мэфэ фабэм тэ къипхын!
ЫIупшIитIумэ - мэшIо тэпышъ,
Уазэрнэсэу укъастын!
Нэбгырищы ахэр мыхъузэ,
СшIэщтыр сшIэни, хэзгъэкIын.
Зы лыузи къысщымыхъузэ,
Уапэ, Бэчыр, сыкъэкIын!.."
VI
Гухэлъ джэгъогъум, гухэлъ мэхъаджэм
Къэмэ лъыгъакIэу непэ зеупэпцIы.
Зы цIыфи къуаджэм, зы цIыфи къуаджэм
Дэмысы фэдэу ем зеулъэпцIы.
Сыдэущтэу непэ, дунэе чъыгхэр,
Ер зигухэлъыр гъогу тежъугъэхьагъа?

--- Page 678 ---

Шъори чIы уцхэу жьыбгъэ шъхьэрычъхэр,
Джа мэхъэджагъэр шъугу къижъугъэхьагъа?
ШIугъэмрэ емрэ зызэпэщытрэм
Тыдэ, зэфагъэр, ори ущыI?
Ер шIум ебэнэу бэныр зыфатIрэм
Абгъу ущытынэу хэт пфиIопщыгъ?
Гухэлъы шъэфыр о зым нэмыкIы
ЫмышIэу, Зэчыр, къызшIомыгъэшI.
Уитыгъэ нэфмэ, ари шIомыкIым
Фэдэу шIуцIабзэ зыкъыпферэшI.
Лъагъоу узтетым плъэ щыкIэмыкIэу
Къэбгъэзэжьыгъэу зэхэсэрэх.
ГукIэ зыпIэтмэ, чIылъэм уимыкIэу
КIэкIэу ошъогум укъерэфэх.
Пцэжъые зыпшIмэ, псым укъыхэщэу
Ардэдэм тыгъэм рерэгъэгъукI.
Чэщыр - уимафэу, мафэр - уичэщэу
Пшъхьэ зыдэпхьыщтым улъерэгъэхъу!
Ер зиIэджабгъом джы пэгъокIынэу
Адэ дунаим цIыфи тетыжьба?
Iашэр фырахмэ, шъор зэокIынэу
Зы лIи зы кIуачIи чIылъэм иIэжьба?
Ащ фэдэ хъурэп! Дунаи чIылъэр
ЦIыфышIур ары тфэзыгъэнэфрэр.
Джащ фэдэ цIыфых цIыфы гухэлъыр
Лъэпкъым ынапэ щызымыушъэфрэр.
Арэущтэу хъуми, мэхъэджэ шъэфым
ЦIыфым ыбгъачIэ зычIеушъафэ.
Ыушъэфрэ шъэфыр къэбары пшъэфым
Фэдэу зэгорэм къэхъужьы нафэ.

--- Page 679 ---

Шъугъопсы дыджэу джэгъогъу шъугъуагъэм
ЦIыфыр ехъункIэ, зы мылъкуи пихрэп.
Зэчыри непэ укIэкIо лъагъом
Техьагъэу макIо, седжэ, зэхихрэп.
Зэхэпхына Iэгъо-благъом
Шъэф гухэлъыр щызэтхъокIы.
Ешэу, ежэу шъофы благъэм
Зэчыр Бэчыр щыпэгъокIы:
"Фэсыжь апщи!.." - икIэрахъо
Тыриубыти, лIым еуагъ.
"Сыд силажьэр?.." - къыришIагъэр
ШIошъы мыхъоу ыгу етхъуагъ.
"Лажьэу уиIэм сыд епшIэщтыр?
СIэкIэ бэни пфэстIыжьын.
УилIэныгъэ къысфишIэщтыр
ХэткIи шъэфышъ, сыушъэфын".
"Таущтэу пшIагъэр уушъэфына?
Тыгъэм ешIэ, Тхьэм елъэгъу…
"Тыгъэр… Тхьэр пIуи?.. - Зэчыр ынэ
КъелыдыкIы, мэчэрэгъу,-
Тэтэрконри муары къаплъэ,
Ари Iоба сишыхьат.
Мыдэ уни сэгъэгъаплIэ,
Бащэ оIо, зэ рэхьат".
Дунэе нэфыр къэушъорэкIыгъэ
Фэдэу титыгъэ ыгу къыхэуагъ.
ШIулъэгъум пае цIыфы укIыгъэр
Хьэдэ гухэкIэу чIым хэушхуагъ.
Жьыбгъэу къилъыгъэм тэтэркон куашэр
ОшIэ-дэмышIэу речы, рехьыжьэ.

--- Page 680 ---

Уцми кIэлъыплъэу укIакIом Iашэр
Ыгъэбылъыжьзэ, ишъэф къехьыжьы.
Ишъэфи гугъи - тIури зэголъэу
УкIакIор чылэм, ядэжь къэкIожьы.
Тэтэрконри уцыжъы жъоплъэу
Жьыбгъэм зэридзэу чIылъэм щэкощы.
VII
ЦIыфым намыс имыIэжьмэ,
Сыдэу цIыфкIэ ар плъытэн?
Хьайуан хабзэр ащ иIэщтмэ,
Таущтэу цIыфым фэбгъэдэн?
Зэчыр мэгъы, Зэчыр мапчъэ,
Игъы макъи ычый тенэ.
Тенэу телъми, ынэпс къачъэ,
Ныбджэгъунчъэу гум ар къенэ.
"Хэт укIакIор, хэт укIакIор?
Хэтми сшъхьэкIэ къэзгъотын.
Тэ щыI къамэр, тэ щыI кIакIор?
Хыеу щыIэр къыскъотын!
Сыда тыгъэр сэ къысфепскIэ,
Ныбджэгъу кIасэр щымыIэжьмэ.
Сыд ифабэ сэ къызнэскIэ,
Шъэогъу шъыпкъэр симыIэжьмэ.
Бэчыр нахьи кIэкIо шIуцIэр
Сэ сшъхьэрылъмэ нахьышIугъ…" -
Зэчыр мапчъэ. Ащ кIышъоцыр
Къыгъэтэджэу мэкъэшIугъ.
Ары шъхьакIэ, хьадэдэхмэ
Тэ щашIэна мощ ышIагъэр.

--- Page 681 ---

Нэпсы мысэр рекIутэхмэ,
Тэ щашIэна - гъыгъэ, пчъагъэ.
Ори, Сидах, тэ щыпшIэна
Мэхъэджагъэр къыздикIыгъэр?
Тэтэрконми сыд фишIэна
Жьыбгъэр къилъи, зыфричыгъэр.
Тэтэрконыр лъэпэрапэу жьыбгъэм ехьы,
Хьыны-хьылъэу, лъэр кIэмыкIэу екIэ къехьы.
Зэ кIэлъыплъэлъ, егъэзыгъэу сыд ичъакIа?
Зэ кIэдэIолъ, гъыны-гъыпсэу сыд ипчъакIа?
VIII
Дунай нэфыр фыжьми, нэфми,
КъэшIэгъуаеу ар зэхэлъы.
ЩыIэныгъэр нафэу, пшъэфми,
Шъэфыр шъэфэу ащ къыхэплъы.
Лъэр пIэпыкIэу, лъэр щыуцоу,
ПсынкIи пщэхъу, хьылъи пщэхъу.
Уинасыпи насып Iужъоу
Е пIокIабзэу къыщыплъэхъу.
Плъэгъурэр зэкIэ, пшIэрэр зэкIэ
Иплъэгъонэу гъунджэ закIэп.
ШIукIи, екIи, жэкIи, сэкIи
Ащ щыбанэу тетыр макIэп.
Зым къэрарыр, зым унагъор,
Зым намысыр ем щеухъумэ.
Зым пэчыжьэр, зым пэблагъэр,
Зым шъхьэзакъор къегъэгъунэ.
Зым зеухыи, зым зеумысы,
Зым псыр ыжэ дизэу дэт.

--- Page 682 ---

Зым бзэгу уехьы, зыр мэусэ,
Мыхэм язэу цIыфыр хэт?
СиупчIэ хьилэ, сиупчIэ хьылъэ,
Хьилэм изакъоп - мэхъэшагъо.
Сидахэ джы лIыр, Сидахэ джы лIыр
Ардэдэу шIэхэу щыгъупшагъа?
Джэуап мы упчIэм ептын зыщыхъурэм,
Узщыплъэхъуни къыщыхэкIын.
Арэущтэу хъугъэу сэ къызысщыхъурэм,
Ащ рызгъэмысэу сыгу хэмыкIын.
ТищыIэныгъэ зэрэзэхэлъыр
Гукъэо закIэп, хэти щыгъуаз.
Ар дэдэу щытми, сыда ащ хэлъыр,
Ушъузэбэныр къин, уемыхъуапс.
Уахътэр мэIазэ. ЦIыфы гугъапIэр
ТищыIэныгъэ игъэшIэ лъапс.
КIымэфэ чъыIэм ыуж гъэтхапэр
ЩынысэкIэнэу чIылъэм щыхабз.
Зэуж-зэблэкIэу илъэсхэр текIых,
Чэщыр Iуищэеу мафэр къылъэкIо.
Гур щегъэгушхо, гур щызэпекIы,
Непэ Сидахи джахэр есэIох.
Зэгорэм шыблэр зэогъэ чъыгри
Лъэпсэ дэчъэхкIэ къэкIыжьы, сшыпхъу.
Мэфэ гопэгъум сыдэущтэу хыри
РигъэгъукIына! ПшIошъ орэмыхъу.
Джары дунаир шIу зыкIэтлъэгъурэр,
Зыпщегъэгъупшэ, зыуегъэшIэжьы.
Ащи из лъагъоп узыщыплъэхъурэр,
Узытырищрэм утырещэжьы.

--- Page 683 ---

IХ
ЩыIэныгъэр гъэшIэгъоны,
Гъогу хэмыхкIэ ар лъэкIуатэ.
КъызэплъэкIрэп, елъэкIоны,
Гум тыринэу зыщепхъуатэ.
Тамэ готэу Зэчыр сIорэп,
ИщыIакIи ащ нэфын.
Шъузэу иIэр зы шъуз горэп,
Сыды пае ыушъэфын.
Сидах зыцIэу, анахь дахэу
Чылэм дэсыр джы ишъуз.
Тыгъэм фэдэшъ, фабэу, лъагэу
ШIугъэу щыIэм ар ишIупс.
Ежь зыфаер къыдэхъугъэшъ,
Хъугъэ пстэуми арыраз.
ИшIулъэгъуи шIулъэгъу хъугъэшъ,
Дунай нэфри Iордэгъаз.
Гъэтхэ тыгъэм зыфегъазэ,
ЩэгушIукIы, опсэу реIо.
Тхьэм инэфи къызтрегъапсэ,
Фэрэзапэу игъогу рэкIо.
Ары шъхьакIэ, бын ямыIэу
НэбгыритIумэ язэкъуабз.
Илъэс хъугъэшъ, зи ымыIоу
Шъузы закъом ыбг псыгъуабз.
Джэныкъо машIом итэпышэсмэ
Зэчыр ыпашъхьэ зыщырапхъоты.
Мыщ зэрэщысэу зипхъуатэу шэсмэ,
Ипшысэ гъогумэ гур шIузэрапхъо.
Тыгъуасэп, непэп, зэман тешIагъэу
Сыды гукъэкIа джыри зыхэтыр?

--- Page 684 ---

Шъузым феплъэкIмэ, зыфигъэшIагъоу
Сыд гъэшIэгъона джыри къыфэтыр?
"Тэтэркон куашэр сыд уишыхьаткIэ,
УиIотэжьынэу зы бзи Iумылъ",-
ЕIошъ укIакIор мэщхыпцIы шъхьакIэ,
ГукIэ зынэсрэр ащ иIумыл.
Мылым нахь чъыIэу, машIом кIэрысми,
ИгукъэкIыжьхэр фыжьышэ лыдых.
Гум щызэбэнрэр мыбэу - зырызми,
Тэпшэсы стырхэу джэгум дэлъэтых.
Зэгорэм хъугъэр зебгъэухыжьэу
Угум къэкIыжькIэ сыдыр ишIуагъ?
ХэткIи хъопсагъоу, хъопсэ мыухыжьэу
УзфыщыIэщтыр шIулъэгъу гушIуагъу.
Пчыхьэпэ факIоу, емылъэкIонэу
КъызэплъэкIыжьзэ, тыгъэр мэтIысы.
Плъыжьышэ-шэплъэу, мэшIошхо пIонэу
Унэсмэ чъыIэу чапэм щэплъызы.
Жьыбгъэу къилъыгъэм ошIэ-дэмышIэу
Тэтэркон куашэр машIом къыпедзэ.
Ардэдэм щтагъэу, хъугъэр ымышIэу
Зэчыри маплъэ, мэшIуапэм зедзы.
"УкIакIор оры, укIакIор оры!.." -
ЫIорэм фэдэу уц гъугъэр мэсты.
"Сэрымэ - сэры, сэрымэ - сэры…" -
Стафэр зэIишIэу мыдрэри мэщхы.
"Сыд узфэщхрэр?" - Сидах ыIуи,
НэшIо-гушIоу лIым Iуплъагъ.
"Сызыфэщхрэр мыры…-ыIуи,
Ишъэф шъузми фиIотагъ.

--- Page 685 ---

ТIэкIу щысыгъэу, тIэкIу зытешIэм,
Зиухыижьэу пидзэжьыгъ:-
"Адэ джары, ори ошIэ…-
Псалъэр джыри зэпищыгъ,-
Тэтэрконым къыIотагъэр
ЕкIэ, Сидах, сфэмылъэгъу.
СшIагъэр зэкIэ сэзгъэшIагъэр.
СыкIэгъожьрэп, сишIулъэгъу!
ШIулъэгъу мыгъом, шъэогъу пакIо,
Уяни уяти пый пфишIыщт.
Ащ нэмыкIэу сшIэрэ закъор,
Зэрымыри ащ уишIыщт..."
Сидах машIом, машIом естми,
Сесты ыIоу къымыIуагъ.
Зи къымыIоу Сидах щысми,
Зэхихыгъэм къыуIагъ.
Сыдэу хъура, таущтэу хъура,
Сыд шIулъэгъуа зыгъэшIощтыр?
Е къышIошIа, е къыщэхъуа,
Сыд шIулъэгъуа къыздэшъощтыр?
Шыблэ гъуагъоу шъхьэрыкIыгъэм
ИкIэрыкIэу къегъэзэжьа?
Е Бэчырэу аукIыгъэм
Итыгъэпси къытепсэжьа?..
Зи зэрамыIоу тIури щысыгъэу
"Тыгъэр мэтIысы… - Зэчыр къыIуагъ
КъохьэпIэ чапэм тыгъэр нэсыгъэу
Сидахи къеIо: "ЛъыкIэ иIагъ…"
Мыблэ-мыкIуасэу, икIосэжьыгъоу
МэшIочIэ жъокур тэпы зырыз.

--- Page 686 ---

Зэчыр къыIуагъэм рыкIэгъожьыгъэу
Жьы къымыщэжьэу шъузым пэщыс.
ФэгъункIэ гугъэу бгъэгупэм дэлъыр
Нафэ къышIыгъэшъ, Iофы хэфагъ.
Ардэдэм цIыфым цIыфыгъэу хэлъыр
Сидах ыпашъхьэ къыщынэфагъ.
ШIулъэгъу зыфиIоу зыфэхъункIагъэр
УкIэкIо напэм лъы налъэу къепкIы.
Гъэтхэпэ чэщэу жъуагъокIэ пкIагъэр
Зэчыр фэмыгъоу нэфылъэ къекIы!..
Тэтэрконыр джэныкъуачIэу мэшIо стафа,
Хьауми жьыбгъэм зэрилъасэу чIыр ихьафа?
Зэ кIэлъыплъэлъ, егъэзыгъэу сыд ичъакIа?
Зэ кIэдэIолъ, гъыны-гъыпсэу сыд ипчъакIа?
 1982

--- Page 687 ---

22 Заказ 042

--- Page 688 ---

 Д Э Т Х Э Р
 У С Э Х Э Р
Орэд тIокI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
Гъогу зэхэкIибл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Ощхыр. Къушъхьэр. Мафэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Мы орэдыр къушъхьэхъум къыщаIо . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
Самбо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
Бжыхьэ ошъогум ишы-шыш макъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Зы, тIу, щы, плIы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Синэшхъэигъэ къыхьыгъэ усэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
Гъозэрыплъы щыбжыхьап . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
МыхъурIэлъын . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
Шъугъо бзэгу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
Унэгъо Iофыр зэхэфыгъуай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Псыхэм хыр япкIыхьапI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Синэфынэ къысфэкIуагъ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
Сигугъэ ун . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Тыдэ ущыIа, мэзагъор, мэзагъор, сыгум урехьы . . . . . . . 29
Къушъхьишъэрэ зырэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
Сыбыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Миклухо-Маклай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Ненцэмэ адэжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
Тыгъэ плъыжьышхор зыдэщыIэм щыстхыгъэ усэр. . . . . . . 37
Сирием икоммунистхэм тыряхьакI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
Шам къалэ ибэдзэрышхо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
Тыгъэпс пчэдыжьым Ливан щыстхыгъэ усэр. . . . . . . . . . . . 42
Баальбек икъутафэхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
Шъоф нэкIым ит къалэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Сичылэ гупсэ илIыжъ жэкIэфмэ Тхьэм ичIы
мафэ къафистхыкIыгъэр. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

--- Page 689 ---

Тыркуе шъхьагъым самолетым щыстхыгъэ усэр . . . . . . . . 50
Чэщныкъо гъогум сытехьэ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
Синэфыпсхэр уадэжь къыпфэрэсых . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
Пшъэшъэ дах . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
Федерико Гарсия Лорка . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
Мы орэдыр Португалым къыщаIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Ощ пай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
Сыда дунаир мэзахэ сфэпшIэу зыкIэбгъэушIункIрэр? . . . . . 61
Джа зыр сфэшIэщтмэ.... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Сиорэд. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
Сыпаг сэ, сыпаг . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
Орэд фыжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
ПкIэшъэзехь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
Сиосэпсыцэ нэпсыцэ къабз. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
Орэп зэсIощтыр. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Лыузым гухэлъ къыкIэлъэкIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
Нэпкъ сэмэгум сэры тетыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
ДэхэцIыкIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
СичIыгу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
ЖъонакIор. ЕутакIор. ХынакIор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
Тыгъэ тынэу лэжьыгъацэр чIым естын . . . . . . . . . . . . . . . . 81
МэкъумэщышIэм лэжьыгъацэм риIуалIэрэр . . . . . . . . . . . . 82
Хыныгъо ужым . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
Щагу хъурай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Сичылэ сщыгъупшэу къыхэкIырэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
Сигугъэ жъуагъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
Сиапэрэ псалъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
Ным ифабэ сыщэIэфэ схэрэмыкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
Хъот-борэным щаIогъэ псалъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
Сэры мысэр. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
ТичIыгу закъо тинамыс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
СичIылъэ огоу сичIылъэ дах . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
Сихэку кIас . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
СIэмэ гъэтхамэр къапэу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
Къерэпщ нэкъуаер, ерэст шIулъэгъур . . . . . . . . . . . . . . . 104
ЦIыфыгъ. Зэфагъ. Шъыпкъагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
Сэмэркъэу гущыIэхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
Бжыхьэпэ маз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
Арэу оIуа, арэу пщэхъуа? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
22*

--- Page 690 ---

ТитIо тызыжьэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
Болгарием щыстхыгъэ усэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
Тадэжь фэдэу сыли щыузыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
Непэ Сараево щытхьаумэфэ бэдзэр . . . . . . . . . . . . . . . . 113
Заор Вьетнам зыщэуцум стхыгъэ усэр . . . . . . . . . . . . . . 114
УичIыналъэ лIыгъэ нап . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Гъэраз, сишъау, гъэраз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
Топгъаом иорэд. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
Шъэфырытхым фэсэтхы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
НэпитIухэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
О пшIэрэп шъхьакIэ, сыкIэлэ нагъу, нагъор
хэгъэкIи, сыкIэлэ шIагъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
Сыда шъуIуа непэ укъызфэкIуагъэр? . . . . . . . . . . . . . . . . 124
ШIулъэгъу кIосагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
Тыркуем слъапэ апэ зисэдзэм . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126
Истамбул . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
ЕмыкIу къысфэмышI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130
Тэтыем зыкIи фэмыд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132
Азэнаджэм гум къыгъэкIыгъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
Быслъымэн лъэпкъым непэ енэкIы . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
Мыгузажъоу, игъорыгъоу тыгъэр къыкъокIы . . . . . . . . . 136
Псыр дышъэ папкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
Ошъогур ишыу Iэдэжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
Хъохъу сэлам . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Скъошмэ яорэд иджэуап . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
Къэрэкъамыл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
Адыгэ джэгу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146
СигугъапIэ сишIулъэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
Осэмэркъэуа, уишъыпкъа? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
КIэлэ къуапцIэм сыдэкIощт. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
А кIалэм зышIомыдэй . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
Жъогъо нэфхэр, жъогъо жъгъыбхэр сиорэди
къыдежъыух . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
СикIасэр оры, сижъуагъу, гум уригушIуагъу . . . . . . . . . . 152
Сыгу мэузы, хэузыкIы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
КIэлэ нагъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
Хэт а шыур? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
Къепсы, мэщхы ситыгъэпс, сигупшыси ащ хэрэлъ . . . . . . 156
Тинысэ дышъэ непэ къитэщы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157

--- Page 691 ---

Удж хъурай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
Нысэ дахэу тянэ уфэсщэн . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160
Пшъашъэхэр-жъуагъохэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161
СишIулъэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162
Гум иорэд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
Гугъэ-гухэлъкIэ сыкъыпфэкIон . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
Чъыг шъхьэзакъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
Тыгъэм ынапэ сыдигъуи фабэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
ЩыIакIэм гъашIэр щыдах . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
Дунай нэфыр зэдытий . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168
СищыIэныгъэ ипкIыхьэ закъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
Дунаим джыри щымамырэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
Лъэмыдж бгъузэр IэрымышI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
ГушIогъуиплI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
Шъхьацнэлъэ лъагъом орэд фэтIон . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
ШIулъэгъу гупсэфым фэдэ щымыI. . . . . . . . . . . . . . . . . . 175
Космонавт скъошмэ якъэбар гомыIу къызысэIум
стхыгъэ усэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176
Бжыхьэри екIы, кIыри къытфэсы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
Сикъэщэн . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178
Сидах . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179
Сипшысабэ гум ипкIыхь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
Тыгу зэбгъагъэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182
Охътэ щэрэхъым зэпыу имыI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183
Сыд ишIуагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
Адыгабзэр симэкъаб . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
СыцIыфышъ сэгушIо, сэгъы, сэщхы, сэпыхьэ . . . . . . . . . 186
Тыжьын ощх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
Сыдэу тхъагъуа тидунай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188
Iофхэр мэхъуха? Сыд уимакIэр? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190
Шъэогъумрэ джэгъогъумрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192
Оры къэгъазэ сэркIэ зимыIэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
Шы уцуагъэр гъогунапцэм щэгъы . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194
Зыпымыт чъыгыр агъэсысрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196
Сипыйхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
Хъохъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198
Уфаб, ушъаб, чIылъэм уринап. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200
Шъхьащэ сэ, бзылъфыгъэр, къыпфэсэшIы . . . . . . . . . . . 201
Тыгъэм фэдэу ухьалэлмэ аIоу бэрэ зэхэсэхы . . . . . . . . . . 203

--- Page 692 ---

Гухэр тфэрэшIух . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204
Тыгъэр къепсыжьыщт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206
Тигъунэгъумэ япчъэIупэ шъэожъыер щыпIэтыгъ . . . . . . . 207
Усэ лъэгукIэ чIым сырэкIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208
Урамыбгъур нэфынабз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209
ИлъэсыкIэм шыцIэ мафэр тыраIуагъ. . . . . . . . . . . . . . . . . 210
ТыгъэтIыси, орэд тэгъэус . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211
Ислъамый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212
Пщынау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213
Удж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214
ЗэфакIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215
Зыгъэлъат . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216
ОрэдыIом фэгъэхьыгъэ баллад . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Неущрэ мафэр тигъэшIэ щыI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
Зы нэфын, зы гукIэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221
Гугъэ къэт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
Жьыбгъэр къилъыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
Симэфэныкъо щысIогъэ псалъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224
Сищэджэгъуапэ ипчыхьэ шэплъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
ГъэшIэ гухэлъкIэ ренэу сыбай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227
Синэфынэ къысфэрэси, сыдэкIон сэ . . . . . . . . . . . . . . . . . 228
ШIугъэу щыIэр цIыф хэгуащэу къесэхьакIы . . . . . . . . . . . 230
Шэфлъагъор къинми, сыкъыпфэсын . . . . . . . . . . . . . . . . 231
СишIулъэгъур сыпсэм фэд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232
ГугъэшIу шъогъот . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
Ярэби, сиусэхэр бэгъэшIэщтха? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234
Орэд, Къайсын, сэ къыбдэсIощт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236
Мэзэгъо шыу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237
Дунай гъукIагъэр псэнчъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239
Зэгорэм угу сыкъэкIмэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240
ШIулъэгъу гужъуагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242
Сыплъыхъу зэхъум, тэ ущыIагъ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243
Бзылъфыгъэм фэгъэхьыгъэу джыри зы ус . . . . . . . . . . . . 244
Азэмэт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245
Сызщыщ лъэпкъыр хэт? СыздакIорэр тыд?
Сыд къыщысшIэщт? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246
Сыдэущтэу тарихъым къытфигъэгъущта? . . . . . . . . . . . . 248
Гухэлъ мыкIом иуз сепщэ, сфеIэзэщтри хэт? . . . . . . . . . . 250
Адыгэ Республикэм и Гимн . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251

--- Page 693 ---

Хъан-Джэрые фэгъэхьыгъэ тхылъыр зысэухым
стхыгъэ усэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253
Мэгас - тыгъэм икъал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255
Дунэе нэфым мылъку хэсхыгъэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257
ГушIуагъом нахьи къин мыгъуаер сигъашIэ щынахьыб . . . 258
Сикъушъхьэ фыжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259
Джэуапынчъэу гъучI пшъыгъэр сэуIучIы. . . . . . . . . . . . . . 260
Адыгэ лIыжъхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261
Тигъэгъыщта, тигъэщхыщта? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262
Узфыщысыр сыд къысаIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263
КIасэр оры ащ есIон . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264
ШIулъэгъу закъом сегупшысэ, къэшэс еIо, сыфэшэсы. . . 265
Гугъэ хъокIыгъэр шыу лъащ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266
Сигугъэ тыгъэ сежэ, сыпаплъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267
Сыгу илъи имылъи сэIуатэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268
Щэбзэпс пкъыем ищэбзащэ къытэцакъэ . . . . . . . . . . . . . 269
Шъыпкъи зэтэIо, пцIи зэтэупцIы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270
Сэр сэгъэлъы, сIи къеуIэ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
Сипхъэ машIо итэпшэс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272
СэкIо, сэчъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273
Зыр къысIощхэ, зым сегъае . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274
Силъагъошъ мэзым пхырысщрэр, сыдигъуи
ар сидэогъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275
Шъуеблагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276
Бзылъфыгъэр шIу умылъэгъу, уигъэпцIэщт.. . . . . . . . . . 277
Сыпфэраз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278
Сэзэщы, сэпэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279
УиIахьыл макIэ земыгъэгъап. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280
Тыадыг . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281
Щыми къытэджагъэр тишIулъэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282
Бланэр малъфэ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283
Узтемыгъэжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284
Ситарихъ лъагъо сытегъощыхьэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285
Китай дэпкъышхом сыкIэрыт, сытет . . . . . . . . . . . . . . . . . 286
Хэт ащ ыгуи къыфэгъун . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287
Сиуз упчIэ джэуапынчъа? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288
СиуIагъэ сепщэжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289
ШIулъэгъур IэшIэхэп, псынкIагъоп . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290

--- Page 694 ---

ЩыIэныгъэр хъохъу нэшIошI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291
Сауж уиткIэ сыд ишIуагъ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292
Нэмыплъ къыосхынэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
Илъэсишъэр гугъэ шъэф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294
ШIулъэгъу нэпцIыр орэкIод . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
ШIулъэгъу пхъуантэм иIункIыбзэ къыосэтыжьы. . . . . . . . 296
ПчыкIэ къамыщыр шIум хэдгъэщын . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
Седжэ, селъэIу, сеуплъэкIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298
АшIэрэпэшIыжьхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299
ЖэкIэ "къыпкIэугъоещт" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
Дэгу-мыдэгу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301
Ущылычми, пфэщэчынэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302
Хьаткъо Ахьмэд сиусэ быракъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
Лъэпкъ шIэжьыр адыгэм ерэI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304
СипкIыхьэ сшIэрэп зыфэдэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
Утхъагъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307
Шхончъэ шыу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308
Джыхьнэм лъэмыдж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
Тарихъ шIуцI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310
Уразэу ори сиогу щыхьарз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
Тидунай ешъогъай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312
БлэкIыгъэр сиджэрпэджэжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313
Сыгъощагъ, сизакъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314
Сыгу сыфитэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315
Хьал пэпцIэ гъугъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316
Шыжъ уцуагъ ар, шыжъ уцуагъ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
Джа тшIэрэ мэзым тыхэкIодэнэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318
С А Т Ы Р И П Л I  У С Э Х Э Р
Уахътэм ищэрэхъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321
Пщэ фыжьыр ом игъощагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Адыгэ нэпсым сесты, сетхьалэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гухэлъ быракъыр зыфэсэгъаIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Жъоку ныкъокIуас . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
СишхоIу жэдэлъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ощхыбыбым сешэсы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
Хэта къэджагъэр? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дунай зэгъокI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Илъэсыр охътиплI зырыз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 695 ---

Сиджэрпэджэжьы укъыпэджэжьрэп . . . . . . . . . . . . . . . . 322
Iэлъын . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323
Гугъэ нэплъэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПсынэкIэчъыр, пхъэтэкъэжъыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Жьым щэхьапкIэ, ом щэпхъанкIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тэтэркон . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чъыг шъхьэзакъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сигугъэ-гупшысэ сионэш пшыс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
ТIуагъэм тырыкIэгъожьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бадзэми тэжъо еIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПцIымрэ шъыпкъэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ар зыкIэхъопсрэр сичэт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лъэшым кIэнакIэхэрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щытхъу лыери тыгъонри зэфэдэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325
Къуашъом изыгъэр фэмыхъоу есы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъыпкъэр чIылъэм щылъэпсэ пыт. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лъащэр, чIыфэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шэн дэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лъэпэд фабэр зыфехъэжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПIастэр мэпIонкIы, мэщхы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326
Ащ фэди мэхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIушIэ фашIэр умыушъэфы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УпчIэ щхэн . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПцIитIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зыфэе пстэури цIыфым къыдэхъурэп . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уиныбжьыкъу утечъышъущтэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327
Дунэежъ хьаф, дунэежъ мыгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ахъщэм идэгъо закъор икъэлэжьын . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПIуагъэм уемыпцIыжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iуашъхьэми къушъхьэу зелъытэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iом къупшъхьэр екъутэ, налыр кIеуты . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ТхьакIумашIор, бысымыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328
Теубзэ, тыкъызэхишIыкIрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пщыбэ зиIэр хэгъэгужьэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъхьэчъэ-зечъэм лъэри кIехы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сикъэрар пашъхьэ сыдыр щысIон?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛэжьакIор армэу, ежь имэфэкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лъэгъо шъэфхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
IэшIур зышIомакIэм дыдж ерэшх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ныбджэгъуми зэгорэм уешхыжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щыным ыкIыIу корэшъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 696 ---

Блэмрэ унэIутымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
Сыд гъогуа непэ сызытепщагъэр? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Джащ сичъэн щысыухыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330
Псынчъэ пхъэчаир зэхэгъукIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пыджэщтым бжъакъор ыгъэбылърэп . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тыгъужъыр, тыгъуакIор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хэхэс къыуаIоныр тхьамыкIагъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Фэмыфым Iоф емыгъашI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Къэбыр, къэкIухьакIор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331
Чъыг гъугъэм жьау иIэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гулъыт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чэтыур, лэндыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ахэр зэгурыIогъуаех . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГущыIэшIурэ псэлъэ дыджрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГукIодыгъо щыIэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332
ТIо даIо, зэ гущыI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъхьахын . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бысымгуащэм илэгъэкъут . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гугъэ лъапс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тыгъэри фабэп, дунайри дахэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Орыжъ щыугъэм пцэжъые хэсэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
Нэмрэ гумрэ, псэмрэ омрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЦIыфыр гъэшIэгъонэу зэхэлъы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ХэмышIыкIмэ, пшъхьэ зэпекIы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УпчIитIу къызэрыкIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШхэкIыгъэ шыр, пкIэнтIэпс джанэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Джэнэтри джэхьнэмри ащ къыщытпаплъэ . . . . . . . . . . . . 334
Псыцур, цIыфыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Имылъэу бгъэлъатэрэр быбышъурэп . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мэрчэпымрэ фалымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Атакъэр, шыгъачъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ом укъимыщми, умыгъэпый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Цыгъор щынэрэп, лъакъом уихьырэп . . . . . . . . . . . . . . . 335
Ибэр, быгъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уифыгу бгъотагъэ ямыгъэгужь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Фэмыфхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лъэгъо хэхыгъэм сырыкIорэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ТхьамыкIэр, гъучIыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мэлахъор, шъоупсыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336
ШъыпкъитIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 697 ---

Пчэнымрэ шымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336
ПцIыусым иунэ стыгъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Палъэщтым псытхьалэ иIэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Делэр, акъылышIор, чэмышъор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Жъыгъом етхьаусхылIэхэрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337
Дахэмрэ махэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПщыпIэм машIо щагъэстрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КIэпсэ шагъэр, зынэ мышIур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лыер сыдигъуи лые . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КъокIыпIэмрэ намысымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Убзэгу умытIупщ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338
КъыстекIожьыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ТIури шIэгъуай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ар тIумкIи тхъагъоп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ныбджэгъур, джэгъогъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уишъэогъуи уионэши фэсакъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIури ери зэголъы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339
Сабыир, щытхъуфалIэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГугъуемылI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ащ фэди къяхъулIэ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ощхыр, мэщыр, гъупчъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тэ ахэр Тхьэм къытипэсыгъэх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ащ ыгу илъыр къэшIэгъуай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340
Тэпшэсыр шыу хьакI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГукIэгъушI, тхьагъэпцI, Iушы, зэкIокIыпх . . . . . . . . . . . . . . . -
НэфэIоныр, бзэгухьэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПIэнтэгъу уецэкъэжьышъурэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ХьитIурэ нитIурэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щхэны . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341
Тыгъужъым урегъэблагъэмэ, уихьэ зыдащ . . . . . . . . . . . . . -
Ащ зи хэсшIыкIрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УмышIэрэм кIэупчI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПIорэр зэхихрэп, зыфаер ешIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъунэгъур джэгъогъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пцэжъыер, къамылыр, жьыбгъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342
ПцIымрэ шъыпкъэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIушIэмышIэ цIыфым зыщыгъэзый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Джэнэтымрэ къушъхьэхъумрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УзитIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
АдыгитIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 698 ---

ЩыкIыгъэр, икIагъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
Тлъэпкъ иIушыгъэ тыгу идгъэлъын . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чыжьэрыплъэ-хьалъэкъошх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
"Гъагъэм" зи къикIрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зэрымытым Iэтишъэ регъэуцо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УзэхишIэщтэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Фэсакъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344
ГущыIэ ушъыйхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЧъыIэмрэ узымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ущытми, укъилъэгъущтэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нафэ, шъэфы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сабыинчъэм итхьаусых . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Емынэмрэ гъаблэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345
Адыгэ хабзэм ишэпхъэ-бзыпхъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIумэ еплъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Федэмрэ зэрарымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьарам джыбэм панэ ит . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Къошыныр, тошымыр. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Жьым епыджы, зыфэдэжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346
ЖэкIэнчъэ джашъоу укъагъэнэщт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЖэкIэ Iазэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уащымыщмэ, ухэхэс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гугъэ паплъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьэуарзэмрэ чъыIэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КъэбарышIухэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
Сигъогуи гугъэ мыдыжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дэгъу, дэи . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Малахъом изытхъагъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Огъушху . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шхын IэшIур, джэныкъо машIор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Къухьэ закъор сигугъапI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348
УпчIэ-джэуап . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сыпщынэуи сыатэкъэнэуи сыфаеп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iушымрэ делэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мыжъошъхьалыр, коцыр, шыблэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уищыд ящи, къэщэфыжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьажъумрэ пIурымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349
Хэти зыдакIорэр ешIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъугъуал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пагэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 699 ---

Шъхьэщытхъужь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349
Лъфыгъэ дэйхэр. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пшэп, уинысэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350
Пхъорэлъфыр унэгъо зэгъэшIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛIыгъапцI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ны нэплъэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хэт анахь дах, анахь шъаб? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЖъыгъашIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пасэр, кIасэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351
ОшIу, уае, лъачIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Унэр, Iанэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ТIури умышIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьэ хьакъу чыжьэр благъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Делэмэ аIон агъоты . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛIышIумрэ делэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352
Шэнычъагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъыпкъэр, пцIыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШъэфмыIуат . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ащ фэди къыуашIэщт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сэри къимых, напщи темых . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зэсэнхэп. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353
Адыгагъэп, цIыфыгъэп. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тымыудэгу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гумрэ нэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пшъыхэрэп, жъыхэрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Унэгъо лъапс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сэ тIури къыздарэгощ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354
Дэгъу лые хъурэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тыжьын мазэр нэчыхь Iэлъын . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уимыер пштэмэ, хьарам . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Умыуб, умыпцI, зымыгъэгус . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мысэм улъымыхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Усэрэжъи тытекIощт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355
Ащыгъыгъэ пэIожъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Цыхьэнчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIу плъэгъурэр сыдигъуи IэшIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чыжьэрыплъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гугъэнчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пчэнымрэ мэлымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356
Хьарам шъхьэфэшIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 700 ---

Ар пэкIэ тIум, пэкIэ ланл. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356
Ар хьакощым исыгъ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛэжьакIор, псыхъор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗэIо-зэдашI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хэти иIоф фэIэпэIас. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357
МэшIуачэр, лыгъуамэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Плъэхъугъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ныбэрый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ныбгъур, гъогурыкIор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Фэмыф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГущыIэгъэф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 358
ЕшъуакIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэпэпщын . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ИмыIоф ыгъэстхъагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
МакIэр, тыжьыныр, дышъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэмыщэ-мэщышI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зыр мэзэщы, тIур гущыIэрый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359
Псэлъэ шъаб . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УигущыIэ гъунэ лъыф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ТIуми сыгу ягъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нысэр, гуащэр, джэныкъор. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъэмэфэ ощх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Джэуапынчъэх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360
ПсэлъитIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мыпсэу-мылажь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УипаIо дэгущыI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗэшIэ-гузажъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гуаор, шъохъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ар зыфэдэр сыушъэфынэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361
УмышIэрэм кIэупчI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ным нахь IэшIу щыIэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗэпэщэIух, зэщэгугъух. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уемышъуй, уемыгый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Унэгъо лъапсэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зэпыщхагъэр зэпэчыжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 362
ГущыIэ къодыеп. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дэгум ыIон егъоты . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дунайри мэзагъо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIулъэгъубэ-шIумылъэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ныщыр, мэщыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 701 ---

Къеблагъ, хьакIэ, къеблагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363
ХьанцитIур, онэшыр. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъозехьэхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сыд мыгъор ситхъакI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Цумрэ пхъэчаимрэ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьэр, шъыпкъаIор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Псым епщэ, ехъумпIы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 364
ШIум шIу къехьыжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сигъунэгъоп, сиIофшIэгъоп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъэогъум ешъуIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зи емыIоу сыблэщ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъогум тегъощагъэм сыдыр къыфэт? . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зыфэсакъыжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365
ШъхьэкIэфэныгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПцIыуситIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шишъэр, шъхьэпаер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъонэ дэплъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Быныр, чылэр, джэгъогъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ТхьагъэпцI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366
Зэ бзыу, зэ фыу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щхэпсыр, бзэпсыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зэн-зэпс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Псэлъэ зэпачъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъэфыр, шIыхьафыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
БэрэгущыI, хьакIэ зыфэмыкIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367
УзIукIэрэр гъогогъоп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КIэлэгъур, жъышъхьэр, гурхъу макъэр . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЖашIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗыхамыIо-пэIошху . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Насып . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Но проблем. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368
Iэзэ-емызэщ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
IэпэIэщэ-хьацэжъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чэщрэ пхъэтыгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ушъыир, хьэр, чэтыур, цыгъор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Узыфэмыдэм зыдэмышI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гур, нэр, шъхьэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369
Унэм зыщыгъаси, хасэм кIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чылэр, тхьачэтыр, осыр. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ари хъун-мыхъун . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 702 ---

Кукуур, бжьыныр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369
Бжыхьэм иощх-сэлам къехыжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПэIончъэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370
ЧIыфэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэбжымыр, лъэIоныр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пчэным гъунджэр ыкъутагъ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хэт язэщыгъ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бэджэшъо паIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ащ бэлагъэр имыблагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371
Огум нэсы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьадэгъодах . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ощхыр, сабыир . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пшъашъэм ишъэф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мэл къуай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зэпыщытых . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372
Шъоныр, мэщ мыхъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Алпыжъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лыегъащ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
НэпитIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Армэу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
НыбашIу. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 373
Пыир, цэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Узыщымытхъужь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЖэрыIаз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЩыIахэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШъхьэкIэфагъэр, ушъхьагъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зэфэхь-зэфашI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374
Бай кIап, тхьамыкIэ тхыцI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
"Пыр-р!" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бэдзэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чэм шхуашIэр, хъэдэнитIур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дэгъэнчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iахьынчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375
Былым . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гум къерэнэжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ДэхэIупэм унагъор зэрещхы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛIыгъэпцIэ-тхьагъэпцI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пчэгъу папцI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ХьакIэ зимыгъор гуих . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376
ЦIыфышIу, бзыу гуIал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 703 ---

Шышъхьэр блэмыгъэкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376
Чъыгыр, унагъор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УкъызэхашIыкIыщтэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Етэжь, еожь. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Онэтех-Iэнэпыдз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377
Щыпс шIоIугъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бетэмал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КIымафэм Iумылыр ипэIулъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ферхьаун . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ОрэдIуал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъогум уфэмыхьазырмэ, утемыхь . . . . . . . . . . . . . . . . . 378
Шъхьэщытхъужь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Жае . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
МэзIапчъэр, унапчъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УимыIоф земыф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛIы хыем игунахь къэмыхь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уахэмыд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379
КIапсэмрэ цумрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэл сэфэр, ол сэфэр нэкIышх. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чатэр, джэдыгур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уаемрэ дзаемрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ащ "махь" иIэп, ащ иIэр "хьаб!" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тыгъужъыр мэлахъо хъугъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380
ЕтIэ мэIу. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГукIодыпх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сэмэркъэу. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛIым ичат . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нысэр, пхъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гощэшху . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381
ШъузышIумрэ лIышIумрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бэрэщх. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УиIэм езэгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПIапэ емыщэкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Батырыбжъэр икIас, IофшIэныр иджагъу . . . . . . . . . . . . . . . -
ЧыжьэкIо-бэрэдаIу. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382
Къамылъфыгъэ шъаом икушъэпс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПхъэтIаркъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мы упчIэхэмкIэ сыджэуапынчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГупыкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Цумрэ гумрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 704 ---

Цэко-паку . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383
Чэтыур бысымгуащ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIоп аIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пхъум итыщас . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пшъэшъэ Iумыпэм. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Унэгъо шъэф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъузым лIыр ишIу, ипый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384
Пчэгъунчъэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Машэр, чIыфэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ащ иматэ из . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Къызэдэшъо-зэфэгъашIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Джащ фэд ар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ыныбэ ынап . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 385
Къамзэгу такъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пшъашъэм мыхъун фагъэIурэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэжэгъуай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъузым апэ цIэцIэн къырегъажьэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нэр мэузы, пхъапэр еупсы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пэрытыр къахь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386
Цыхэ-мыцах . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чэщныкъо хьакI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
АIорэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нэкулъэ-нэгуплъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мыгъор мыгъокIрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПцIыр пцIы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387
ЫкIыб рауты, ыпэ етхъожьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
БэгъашIэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пхъумрэ къомрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъусэ къысфэхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КIэмрэ жъымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Утхъэ-умытхъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388
ЛIыжъыр, пхъужъыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зимыжъо къуае хъужьыгъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ныкъотыкъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэдэуад . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъэблэ-гъаер, гузэжъогъур. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIулъыIэс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
Жъогъо лъаг . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Насыпынчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уишъузыгъэр къэмыщэжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 705 ---

Шыу нэпцI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
Къыпфэмыем уфэмышыу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ушъыным уеукIы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390
ЦIыф шъаб, шъырыт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тыр, ныр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уатэмрэ ощымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мышъэр, тыгъужъыр, шыхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛIышIу шъау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Цыпхъ, бзыпхъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391
Гъэжъожъым укIырымыу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зэфэгъэ-шъыпкъагъэр лIы нап . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэрэ жэрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛъапIэ, плъапэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сакъынчъэ-мысакъынчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мэлыр, цужъыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392
Узэмыгоожь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ежь лъэпаомэ нахьышIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЖэкIэ зырепхыжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПIуафтэрэм уеIофтэжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъогу зэхэкIибл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бзыур, щыур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393
Купыр егъасэ, ежьыр мыгъасэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
АшIэрэ-пэшIыжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ащ джэхашъор ищэджэгъуакIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Губгъэн . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
МашIор, шъыпкъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пхъужъ гугъапI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 394
ЯпшIэни щыIэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бынынчъэр цIэцIал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чэтэхъо-мэлахъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ящэнэрэм урилъэкур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пшэсэныр еIоты. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ТхьагъэпцI, нэпэнчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395
Мэтэмаох, зэдаох . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Земыгъэст, егъэпсых . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЕмыIу, уIумыгушIуат . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗатIэх, зэфатэх. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УмыгъэшIагъо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396
Iогъур, гуIэгъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 706 ---

Ныбэр IотэжьыгъошIу, фэсакъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396
Ныбэр, чъыер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЕмышIэ-шIумышI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бгъотэн-пшIэтэн. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIомыкIыр, бэлахьыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397
ПцIыус, шъхьэгъэуз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛъэIорый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Къошын Iубгъор иблагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Жъыгъор чэщ мычъый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ТIури дэгъоп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъэфрытхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398
Хьэ фэмышх къо ригъэшхрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нэйпсый, мэшIобзый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ибэщ илъэой . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШхомлакIэр, шыкIэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ари сыд? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щэрэхъ къуащ, кум из щытхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399
Чатэр алъы, агъэбзэжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УиIэм уритхьамат . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIушIэ-мышIэ кIэлъышъугъужь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Аупхъуагъ, аупкIагъ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гузажъорэр мэгужъо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щынэ-мыщын . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400
Гощэ кIэгъэкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъхьэщытхъужь быу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ащ ныбэр ынап . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ар мыщ фэд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъуз фэмыф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЦIыф щыкIыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401
Ощх шъэбалъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
О-оим о-ой къыпфещэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дыдж-IэшIу, цу-чэм . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
БзэшIо-нэшIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iом унагъор зэтырегъэзы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нафэмрэ зафэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402
Делэр аубрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ФалIэ-фэмылI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бын пшъапI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пчэнымрэ чэмымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мэл тыгъур тамыгъэм еплърэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 707 ---

Сэшхо къихыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 403
Бынынчъэм уегъэчэтахъо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дагъомрэ чъэнымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зафэмрэ нафэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Угу зэIугъэм зызэхегъэх. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Намыс зигъаI, зегъэзэгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пшэхъо-пцIашхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404
Бзаджэ, бгалэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШъузышIу, лIышIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бысым фэмыф, хьакIэ губжыпх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
МакIо, мэдаIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Джагъор, пщагъор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зегъэпыутыжьы, зегъэдыджыжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . 405
Лъэр, гур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПэIошху . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъузихмэ яшыу къамыщ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ахэм мэшIо-къашъор язэфакIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ныбэр IотэжьыгъошIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛъэIо-лъэушъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 406
Апсыхьэ, епщэжьхэрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бзыур, быгъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛIы нэгуплъ тинэкулъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПцIылъэр ещэчы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьакужъы машIом зыригъэстыгъ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ехъырэхъышал. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407
Хьэ нэкIыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Атэкъэ сыджыр мыплъыжь-мыгъуаплъ . . . . . . . . . . . . . . . . -
Джэгулэ-быул . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ицуакъэ орзэ лъэгу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗиIэм иIэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
АджалитIу щыIэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408
Iэрэ жэрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нэр делэ, Iэр бланэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Къызэпэчъэ-зэпэчъэжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Плъэ, лъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ар цIыф дэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ин фэлIэ щырымытI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409
Дэим къыпфегъэзэжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щытхъур икIас . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъунэгъур Iэнэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 708 ---

Чыр пчэгъу мэхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409
Пфэмыхьыщтыр умыхьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Утемылъад . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410
Зэпэщыт-зэпэIут . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГъэпцIакIор, шъыпкъаIор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ИонакIэ пытхъыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
БэшIэ-ныкъуашI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зыфепсыхрэм ешхылIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЦуитIур егъэхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411
Лыеп, уеп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нэкъое жьыбгъэр къилъыгъ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гощэ гъэудж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дышъэр насыпэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъузаб, лIыгъуаб . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
НэшIо фэмыф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 412
Унэгъо маф, унэгъо фаб . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЦIыргъ-щыргъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шы пшъыгъэм кIищыжьрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Армэур, лэжьакIор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ТхьамыкIэмрэ баимрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зыгу мыкIодэу зиунагъо зыгъэкIодрэр . . . . . . . . . . . . . . 413
IэнатIэм уегъэсэхъуджэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бзэгур, цуакъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Огъурцыз, цыхэ-цыс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iорыдэгъаз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Семыгъэз, сымыгъэпшъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Къысэгый, сыгъэхый. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 414
Пегъэмбарых, щэмбарых . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Делэ-Iуш . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
СызэупчIы, сэщхы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЧIыфэ-хьаф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КъаушъхьакIугъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛIыкIо дэгъу. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415
Емрэ шIумрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
IэпцIэ-лъапцI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьалыгъур, пчыхьэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Псэлъыхъончъэр пчэгум къенэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зэуи щыхъунэп, ыулъэгун . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ахъщэр, гур, псэр. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416
Чэщыр, цыпхыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 709 ---

Гъэбэжъу мафэр ащ игъабл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416
Зыми фэнэфрэп, псэкIи гупсэфрэп. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нэйпсый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъыпкъэмрэ икъэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бзэгур къупшъхьэнчъ, къушъхьэр лъэпсаб . . . . . . . . . . . 417
Шъэогъур, чъыгыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УимыкI, ущымыкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
АтIатэ, мэпшIатэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мэзыр, пхъэнкIакIор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьэжъ-ачъэжъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗэмышIэм текIуадэх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418
Уемыдж, зегъэзэгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сыод, сылъэс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Емызэщ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Джэмышх, паIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щытхъупсым земыгъас . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шыу шъхьэцац . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419
Iофынчъэхэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛIыхъужъ-тыгъужъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Имыер зыIэкIелъхьэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ТхьагъэпцI-пцIыус . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УищыкIагъэп, уемыдж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэпэщын-пщынау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 420
УиIоф хэлъэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зыхэмыгъэукъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зыфэдэр къыгурыIуагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
МэIэолъао . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уибын гъасэ, уипчъи игъас . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗэфэмыдитIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421
Чапычыр, Iугъор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПакIэмрэ псыдзэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ыныкъо фикъурэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
МыIо-мышI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
АIуагъ-амыIуагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нафэмрэ зафэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 422
Плъэ кIеуты, угу пеуты . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Жэр, аркъэныр, шъузыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ахъщ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сыфедэнчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Цуаом къамыщ огъу къысехы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 710 ---

Сихъэренэ ущэхъые. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423
ПчыкIэр шъорышIыеу къыздэджэгу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бзыу къуай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чъыеныб . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сыпщэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
"Хъущт!" зыоIом, къыздэхъугъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уфыщымыс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 424
Жэмрэ шэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уиуанэ хьакъ-сакъ, зыфэсакъыжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ещэ, ещэфыжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Стырэп, систрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗымыгъэпскI, пымыкIыкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хы мэхъу, угу фэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 425
ИкъэкIокIэ-кIожьыкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗэфэлIэ-чъыIалIэх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
IитIур, хьакIэр, бысымыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Цу IэситIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
МыгыкI-къэмыкI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уемыхъуапс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426
ЛIым ипаIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нэкулъыр IэшIу, пхъэгулъыр хафэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Атакъэмрэ кутакъэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мамырыр, уаимыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗиIэ-зимыI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бзэгуибл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427
IэшIунчъэ-шIунчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Акъылымрэ сакъылэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэзэгъугощ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ие-имый. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Учъэщтмэ, умыпш . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УмыIо, умышIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 428
ТIури дэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЕмышIэ-шIумышI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Умыгъ, шIу шIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мабзэ-мадэ, мысэ-хый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УлIмэ, къао . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Еджэгъэ-емыпщэжьыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429
Афэсакъ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дэхэ-мах . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
МашIор гъэбылъыгъуай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗэшIодзэгъэ-зэшIолъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 711 ---

Армэу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429
Гъэгусал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 430
Мыжъомрэ кIапсэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пхъэтыгъу-мытэгъу. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъундж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Узиджагъо-узимыджагъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КIэлэгъумрэ жъыгъомрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Умыгузажъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431
МэшIо-жашIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛIым итыгъэ унэм регъапсэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГъэшIэгъонэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пхъужъым игукIай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Умышъхьах . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КъыкIэупчIэжьы, фызэплъэкIыжьы. . . . . . . . . . . . . . . . . . 432
Матхъэ, малIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уфэмыуб, орэд фэус . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щхэны-гъэны . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мышъо-мыл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уигухэлъ емыIу, зекIо удэмыкIу. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Езы, есы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433
Ухасэзэ зистыжьыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зэпэчы, зэпэкIы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Цы гъэлыгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьау закI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Намыс-насып . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дэгъу дэд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434
Ушъхьагъу лъыхъу, шъхьэгъажъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шэн кIэкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ныбжьыкъур, мэкъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Имэхьанрэ изехьанрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УфыкIэмыкIуат . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ДэошIу-зэошIу хъурэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435
Шъуз Iофынчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УмышъункIыжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УбэкIо-тыгъуакIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЧIыкъо епхыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШынкIы-кIэгъэкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
"Ох!" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 436
Алъэгу мэхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
РямыгъэупкI, имыгъэгъукI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ДэкIуаех, дэуаех. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 712 ---

ЩыIэмрэ щымыIэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 436
КIэуцу, зыгъэцу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ФэшIу-фэнэшъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437
Шъэфы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лъэщэ-нащ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ошъогур игъогу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ыл мэузы, ыгу сысрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УпчIэр, IурыIупчъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГущыIэр, жьыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438
Псауныгъэр, уIагъэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Чэмыр, бжьахъор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дэгъончъэ-къинынчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ФэлIэ-телI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ОщыкIыр, лъэоир . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Узэхахрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 439
ГъэсэкIэ Iаз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ныбджэгъу нэшIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нымрэ тымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бэ умышх, зыгъэшхэкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лъыуасэмрэ пхъууасэмрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пщагъо, джагъо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 440
Осыр, чIыплъыр, шъоущыгъур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Алахьэм ишIушI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
А лIыр лIы гушху . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мэстанэм екIы, унэ къырекIы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
СигъэшIэ лъагъо сыщыпшъыгъай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЖэшIо-джашъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441
Тыгъэр къепсы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
СыкъыпфызэплъэкIыщтэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIулъэгъу мышIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГъучIы лъэхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КIэщыгъобэшI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сихэтэшхуи озгъэпкIэн . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 442
Иныбжьыкъу къыдэшъожьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бзыу тэмап . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
АшIыгъэр кIешIыкIыжьы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мыхьэмышх. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сэжъо, сэпхъэ, сыгу сеIэжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗыхамыIо-пэIошху . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443
Нэйпсый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тыгъурыгъум тэ щишIэна сизытет? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 713 ---

ШъхьэфэIуш . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443
Бзэгуишъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ау етIанэ ар къыуатIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сымэджаплъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 444
Къэузыгъ-узыжьыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъхьэгъэжъо-къашъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ДжэгуакIу, хьэдэгъакIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛIыхъужъ жъуагъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъоры еIо, шъор еIоты . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тэхътэ шъабэр ащ ыпхэкI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445
Тхьэмэтэ пшъагу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нэрлъэгъу шIулъэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бэщ гъугъэ шагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КIэлэзикъэмыщ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сыдэу ар лIы гушху . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
УпчIитIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 446
Шъугъуалэмэ сыд аIощт? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэ къыпщефэ, нэпч урефы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мылъкупс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зэпэгъэчъэ-зэгъапш . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гугъэ-гухэлъынчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГъэгущыIэ-амыгъашх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447
СишIушIагъэ сеуджэгъужьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сыгу фэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ащ слъэмафэ терэIукI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПсэкIи гукIи сафэсты . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гуао . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КъыуеIокIы-къыуегъаIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448
Укъеугъоны, къыуехъоны . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
"ШъыпкъаIу" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пшъэшъэ гохь, лъэпэлъаг . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ыгу къысэбгъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пщэгъо-щынагъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъэрэзэгъуай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449
?.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ОркIэп, ежьхэмкIэ емыкIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ухьаулый, уцIыф лый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ДэхэIолэ лIыкIошху . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШъхьэцIыкIу-мэкъэшху . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ТешъорыкIо-теурыкIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450
Ащ зыгорэ ынэ кIэлъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 714 ---

ЗеупIэIужьы, зешхыхьажьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450
КIэфэфыкIы, кIэбыукIы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ежь зэрегъапшэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ар сыдигъуи гъотыгъуай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ИмашIо шIукIэ сыкъесты . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451
СфэкIужьрэп, сфекужьрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
IэутIэ-мыутI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ыжэ зэкIещы, чэмыбгъэр къещы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШъхьэгъэшIожь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЩымыIэ шIыхьаф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ар сэркIэ пшхэн . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452
Нарт щэрэхъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЖъыгъошIу щыIа? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бэшрэбыр ыныб . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГуцэфэшIыл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пылы, пылы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хахъорэп, хэкIрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453
IонтIагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уишъхьэуз ащ иузэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Пхъэгулъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ГъучIыр жэкIэ пфызэпешIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъыпкъэмрэ пцIымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Улъемыжь, зыдэмышI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454
ЧъыIэлIапх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Техьэ-текI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ДжэгуакIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПцIыус . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьэжэжъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПхъашIэмрэ усакIомрэ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455
Гъакъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛъэкъуитIу шъэфрытхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъхьэгъажъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ИшхакIэ ом зэхехы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хъэцыкур, дунаир, сэры . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Корэшъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456
ТIумкIи сыдэгу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Къоджэхь-къоджэшх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гугъэнчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Къурэ гъугъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Добэдашх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мымышъэ, мытыгъужъ, мыхьашху . . . . . . . . . . . . . . . . 457

--- Page 715 ---

Симые сыфэмый . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457
Чау-чау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щыдымрэ чъыгымрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мапэ, мэгугъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мафэ сфэрэхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лъэгъо бгъуз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 458
Iуш-губжыпх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ощх чэфыл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэзэгъунчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛъэIорые дай-дай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Унагъом нэпсыр егъэщы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дунэе хьафым сыщымыхьаф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459
ЦIыф мыгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гур зэпекIы, узэщечы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тэгъу умышI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КъысIуетхъыжьы, сегъэгъыжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Усэ шыгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тызэпщэжьы, зэтэщыIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 460
МыкIумыпшыр иIурышх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сыоплъы, сэогъатхъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIушIэныр нэшIошIыгъэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗышIоинэу зеушIоижьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Цыхьэнчъ, гуцэфэшIыл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗэмышIэгъуай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461
Щхыу ныкъуапцI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэчъэ-лъачъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зыфаер уегъашIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уегъэшэхъу, уегъэплъэхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дунаир тхъагъо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дышъэ къэлэмым земыгъэдел. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 462
Къэб гъэжъуагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мэщ пкIэнчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Джэхьнэмыр, джэнэтыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъугъуал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Машхэ, мэчъые . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Фэбэ-чъыI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 463
Тарихъ мыгъом секIэсыжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЛъыкIуат, умыпшъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ХьакIэпытхъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Нэфэ-шъэф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
СшIэрэп, сшIэрэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 716 ---

ПэкIэгъэщ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 464
Ыгу жьы дэкIы, зегъэгъыкIы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ИкIэпсэнчъэ зырепхыжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зэфэмыдэ-зэфэдитIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Узэхехы-узэблехы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щыдыр маIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЧIыгур тхьацоп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465
Сыд есIон . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъундж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сиджэмакъэмэ япхъэIун. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Иемрэ уемрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПхъэкIычым сео, сыкъэшъо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Бэгушъо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 466
Сапэ къифагъэп, къифэнэу сшIагъэп. . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
МашIомрэ псымрэ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
НапшIэр дещае, зегъэгощае . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мэчачэ, мэщачэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЕкIи шIукIи укъысхэт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ахъщапс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467
Сиджэпсалъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тигъэпшъыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗегъэпцIэжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Укъэгужъоми, сыгушIон . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ПцIыус . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Джары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 468
Ори Iаджри сыбгъэпцIагъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КъыпцIэ мыхъур сагъэшхы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хьашъо-мэлышъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сыгу имэкъам . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъупчъэ-уат . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Зымыгъэстхъэжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 469
ШIоп сыгу къысеIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъуз дахэмрэ шъузышIумрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Аужрэ акъыл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Жъы лъэхъур слъэ телъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тыгъурыгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЫнэшIу къысщифэщта? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 470
Имылъэу умылъат . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тыгугъэнчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Iэтишъэ-мэтишъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Мыпщэу зегъэпщы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 717 ---

Федэ-мыфед . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 470
Джэгъогъу дел. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 471
Къэлэмыпэр махэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЩытхъуфалI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шъхьэгъажъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лъэпэуз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
МэшIончъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Жьыбгъэмрэ жъыгъомрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 472
Мыжъори мажъо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Тыгъэр къепсы, осыр фэгурэп. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
СыIэнэкIыгъэп, зырязгъэкIыгъэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Хэта зиблащэр? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Фыгунчъэ гурхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сырынапщ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 473
СэкIо, сэгъы, сыздэхьащхы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Джэуапынчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
СэшIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Лъахъэ зытелъ шыур . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дэхэ-дыдж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
КъэIогъэ-Iожьыр зиупкIэпаIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 474
ПIо зэпытрэм уепщэжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Амалынчъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Дунай табэр плъыр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щэ нэшъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гукъау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
НыкъогъапцIэ-зыгъэпцIэжь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 475
СиуIэгъэ гъопс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сипшысэ-гупшыс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сешъо, сэтхъэжъы, сыкъашъо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЧIымрэ омрэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ШIулъэгъу-мылъэгъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Гъэмэфэщта, кIымэфэщта? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476
Тызэпаплъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Быбын фалIэ сэлIэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шыу шIуцIэр ара сэ къыскIэхьащтыр? . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Шым темысэу мысэм лъэхъу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
ЗэIугушIо-зэфычIэплъхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Уиощ къысшъхьэрыт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 477
Сыд фэсшIэн . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
МыхъурIэлъынри оркIэ нэфшъагъо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Ары Iолъ, ары Iолъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -

--- Page 718 ---

Тыздэфэщтри хъуатэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 477
Бжыхьэр ыIэпэ гъожьы ебзэижьыгъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сыгугъэнчъэу гугъэм сечъэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 478
ШIулъэгъур пкIыхькIэ сэдыжьы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Щытхъу къелъэIуфэ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
Сибэщи шагъэп, симэщи мыIо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -
 П О Э М Э Х Э Р
ЦIыф лъэшхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 481
Хыуай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 494
ШэкIуищ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 524
Нысэ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 534
Зы шIулъэгъу итхыд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 554
Къэгъагъ Iэрам . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 564
ПкIаухэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 567
ЦIыфымрэ Аслъанымрэ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 573
Пакъэ ихьагъожъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 577
Тара анахь иныр? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 580
Орэд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 590
Сшынахьыжъ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 606
Адыиф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 627
Шыу машIу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 639
Тэтэркон . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 654

--- Page 719 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш
СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том II
Стихотворения, четверостишия, поэмы
На адыгейском языке
Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректоры: М. Р. Чамокова,  С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 720 ---

ИБ  № 18
Сдано в набор 8.02.2013. Подписано в печать 26.04.2013. Формат
бумаги 84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC".
Печать офсетная. Усл. п. л. 36,96. Уч.-изд. л. 23,59. Тираж 500 экз. Заказ
042.
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское  республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп,
ул. Гоголя, 8.
Отпечатано с готового оригинал-макета в ОАО "Полиграф-Юг".
385000, РА, г. Майкоп, ул. Пионерская, 268.
Телефон для справок (88772) 52-23-92.